Romantyzm

ROMANTYZM CZYLI INNA NOWOCZEŚNOŚĆ

Nazwa romantyzm pojawiła się właśnie w tej formie w latach 20 XIX wieku i zaczęła wyróżniać określoną klasę zjawisk kultury duchowej i materialnej. Początkowo pojawiała się forma przymiotnikowa „romantyczny” używana w stosunku do określenia krajobrazu, który miał być malowniczy, nastrojowy, budzący silne emocje. Zgodnie z etymologią słowa określenie „romantyzm” pochodzi od słowa „romans”, czyli średniowieczna opowieść awanturniczo-miłosna, nierzadko fantastyczna, propagująca idealizm, marzycielstwo i melancholię. W Europie romantyzm rozpoczyna się Wielką Rewolucją Francuską w roku 1789 roku i trwa do Wiosny Ludów w 1848 roku. W Polsce natomiast romantyzm rozpoczyna się w 1822 roku wydaniem przez Adama Mickiewicza „Ballad i romansów”, a kończy się upadkiem powstania styczniowego w 1864 roku.

Pamiętaj to, mój bracie! Tą definicją testy zdacie!

Romans – średniowieczna opowieść awanturniczo-miłosna, nierzadko fantastyczna, propagująca idealizm, marzycielstwo i melancholię.

W Europie

1700r.

1789r. 1800r. Wielk a

1848r. Wielk a

1900r.

1864r.

1822r.

W Polsce

Romantyzm to prąd kulturowy będący złożonym zjawiskiem historycznym, między innymi dlatego, że ogarnął wszystkie dziedziny życia: sztukę, filozofię, politykę, obyczajowość, a poza tym przybrał różne kształty w poszczególnych krajach Europy, w zależności od panujących tam stosunków polityczno-społecznych. Pierwsze symptomy pojawiły się w Anglii i Niemczech – tam romantyzm rozwijał się rewolucyjnie. W Polsce i we Francji miały miejsce tzw. przełomy romantyczne. Twórcy romantyczni to przede wszystkim poeci. W tym okresie zerwano z poetyką klasyczną i stworzono własną:

Zapamiętaj! Polska i Francja – romantyczne przełomy, Anglia i Niemcy – rewolucyjne pogromy.

Romans – średniowieczna opowieść awanturniczomiłosna, nierzadko fantastyczna, propagująca idealizm, marzycielstwo i melancholię.

— świadomie zatarto granice między liryką, epiką i dramatem, — powstały nowe formy poetyckie: • • • •

ballada powieść poetycka poemat dygresyjny dramat romantyczny

PROGRAM ROMANTYZMU EUROPEJSKIEGO

Historyzm — zainteresowanie zamierzchłą historią własnego narodu, głównie średniowieczem (nastawienie na nastrój i tło, a nie fakty historyczne). Gotycyzm — literacki powrót do średniowiecza jako epoki zdolnej budować nastrój tajemnicy, grozy, przeczucia śmierci. W realizacjach tego nurtu często przywoływano przestrzeń gotyckiego zamku, ruin i opuszczonych cmentarzy. Ludowość — zwrot w stronę folkloru i ludowej obyczajowości, wprowadzenie bohatera pochodzącego z ludu, wplatanie w utwór zwrotów z mowy potocznej ludu oraz specyficzne ujęcie motywu winy i kary. Egzotyzm (orientalizm) — wyzyskanie w celu stworzenia odpowiedniego nastroju stereotypowo ujętych elementów pejzażu i kulturowych realiów świata pozaeuropejskiego. Osjanizm — konwencja literacka wyróżniająca się w nastroju tajemniczości i grozy, kreowanym przez naturalne rekwizyty, takie jak mgła, noc, poświata księżyca, wiatr, a także obecnośc znaków świata nadprzyrodzonego. Fantastyka — zjawiska niemające oparcia w rzeczywistości, urojone, nadprzyrodzone i niezwykłe, będące wytworem fantasy. Idealizm — kierunek filozoficzny przeciwstawny materializmowi, głoszący tezę o pierwotności idealnego ducha, czyli Boga i wtórności materii. Irracjonalizm — przeciwstawny racjonalizmowi, głoszący, że istotne w poznaniu świata są: tradycja, intuicja, wiara, uczucie, instynkt, a więc środki pozarozumowe. Mistycyzm — prąd religijno-filozoficzny, uznający możliwość ponadzmysłowego, bezpośredniego kontaktu duszy człowieka z Bogiem lub bóstwem. Kontakt taki możliwy jest za pomocą intuicji i objawienia. Wizyjność — jedna z cech literatury romantycznej, gdzie bohater często obdarzony jest możliwością doznawania wizji, np. piekła, nieba, rewolucji, końca świata. Indywidualizm — doktryna filozoficzna przyznająca istotne znaczenie jednostkom, propagująca poczucie niezależności i odrębności osobistej. Indywidualizm stał się źródłem przekonania o szczególnej roli poety stawiajacego się ponad tłumem.

HYMN ZJEDNOCZONEJ EUROPY Friedrich Schiller — przedstawiciel preromantyzmu, pokolenia „burzy i naporu”. Napisał dramaty: „Zbójcy”, „Don Carlos”, „Wilhelm Tell”, a także eseje historiozoficzne, ballady, np. „Rękawiczka”. Znany jest z napisania tekstu do „Ody do radości”. „Oda do radości”: — wiersz nawołuje do wiary w rozwój, radości, miłości, braterstwa i przyjaźni, — ma nastrój radosny, styl wysoki, patetyczny i podniosły język, — zawiera elementy mitologiczne (elizejskie pola), co również jest cechą ody, — jest to typ liryki „zwrot do adresata”, czyli tutaj: radość, brat, ludzie. „Oda do radości” z muzyką Ludwika van Beethovena w 1986r. stała się hymnem Zjednoczonej Europy, podczas uroczystości pierwszego wciągnięcia na maszt flagi europjeskiej. Definicja zapamiętania wymaga, Stąd ta ramka Cię wspomaga! Oda — gatunek wywodzący się z antyku greckiego. Jej zadaniem jest opiewanie wybitnej

postaci, ważnych wydarzeń czy wzniosłej idei. Charakteryzuje się wysokim stylem, podniosłą tonacją emocjonalną, nawiązaniami do mitologii, licznymi hiperbolami oraz silnym emocjonalizmem wypowiedzi, stąd pozorny bezład wersyfikacyjny i kompozycyjny.

„GIAUR” BYRONA JAKO POWIEŚĆ POETYCKA Wydarzenia powieści poetyckiej pt. „Giaur” rozgrywają się w Grecji u schyłki wieku osiemnastego, w latach 1794-1797. Bohaterowie pojawiający się w utworze to: — Giaur – bohater tytułowy, Definicja całkiem ważna, — Hassan, Ocena bez niej straszna. — Leila, — mnisi (w tym spowiednik), Powieść poetycka — dłuższy utwór wierszowany o — orszak Hassana, charakterze epickim, zawierający fabułę i narratora. — matka Hassana. Wyznacznikiem liryki jest poetyckie obrazowanie oraz Giaur jako bohater subiektywizm wyrażania uczuć. byroniczny: Ponadto cechuje się również: • pochodził z Wenecji, — luźną, fragmentaryczną akcją, był chrześcijaninem — pełną zagadek i luk kompozycją, (niewiernym nazywali — inwersją czasową, go muzułmanie). Nie — bohaterem romantycznym. wiemy, jak znalazł się w Grecji. •

Młody mężczyzna, „osmagany wiatrem” (śniada cera), miał czarne oczy, czarne i gęste włosy. Jeździł na czarnym rumaku, posługiwał się mieczem typu albańskiego. Gdy był w zakonie, wyglądał jak straszydło i nosił habit.

•

Był typem samotnika (nie czuł się dobrze w Grecji), miał tylko Leilę, różniła go religia, obyczajowość (nie zgadzał się na prawo muzułmańskie, na zabijanie za zdradę żony). Również w zakonie wykazywał się odmiennością, alienował się, nie stosował się do reguł, nie uczestniczył w mszach. Sens jego życiu nadawała miłość, potrafił kochać jedną kobietę, był zdolny do jedynej, wielkiej miłości. Był odważny, szlachetny (walczył dla swojej ukochanej, nie sławy). Po śmierci Leilem jego sensem stało się pomszczenie jej.

•

Nie da się ocenić go jednoznacznie. Kierował się zemstą, dopuścił się przestępstwa, bo zwyciężyło w nim silne uczucie tęsknoty i miłości za Leilą. Jego pozytywną cechą była natomiast wierność. Zapamiętaj owe słowa; By ocena była zdrowa.

Byronizm — określenie cech charakterystycznych dla bohatera pojawiających się we

wczesnej twórczości George’a Byrona. Są to: bunt przeciwko przyjętym wzorcom, samotność, wyalienowanie, skłócenie z otoczeniem, indywidualizm, wieczne cierpienie, skłonność do zemsty, wewnętrzne rozdarcie, dwuznaczność moralna w ocenie.

Tłumaczem wstępu do lektury jest Adam Mickiewicz, który pod pretekstem ukazania sytuacji i historii Greków chciał uświadomiśc Polaków o powinności walki za swój kraj. Osądza on czyny Greków, tym samym prowokując Polaków do zastanowienia się nad swoją postawą. Na samym początku mówi zaś o pięknej Grecji. „… walka o wolność, gdy się raz zaczyna, z krwią ojca spada, dziedzictwem na syna…” Ów cytat oznacza, iż powinniśmy mieć świadomość, że wolność nie jest czymś pewnym. Można ją stracić w każdej chwili, toteż trzeba być gotowym do walki, tak jak czynili to nasi przodkowie.

„CIERPIENIA MŁODEGO WERTERA” GOETHEGO JAKO POWIEŚĆ EPISTOLARNA

„Cierpienia młodego Wertera” to przykład powieści epistolarnej (powieści w listach), modnej w połowie XVIII wieku. Funkcję narracji pełnią tu listy bohaterów, przedstawiające zdarzenia z ich subiektywnej, indywidualnej perspektywy. Powieść epistolarna miesza element epicki – relację ze światem – z żywiołem lirycznym – wyrazem uczuć i przeżyć bohaterów. Pamiętaj to, mój bracie! Tą definicją testy zdacie! Powieść epistolarna – „powieść w listach”; utwór, w którym funkcję narracji pełnią listy bohaterów przedstawiające zdarzenia z ich subiektywnej perspektywy. Powieść epistolarna miesza ze sobą elementy epickie (relację ze światem) oraz liryczne (wyraz uczuć, przeżycia bohaterów).

Johan Wolfgang Goethe (17491832) — prekursor romantyzmu, jeden z najwybitniejszych pisarzy i poetów niemieckich. Miał tytuł doktora, znał kilka języków obcych (w tym starożytną grekę, łacinę i hebrajski). Przyjaźnił się z Fryderykiem Schillerem. Do najważniejszych utworów Goethego należą: poemat „Herman i Dorota”, ballady poetyckie oraz dramat „Faust”, uznawany za jego magnum opus.

„Cierpienia młodego Wertera” zostały napisane w 1775 roku. Goethe zawarł w utworze historię ze swojego życia, kiedy to poznał Charlottę Buff i jej narzeczonego – Johanna Kestnera. Widzimy tutaj klarowne podobieństwo do Wertera, Lotty, którą nazwał imieniem swej ukochanej i Alberta (w domyśle Kestnera). Na treść utworu wypłynęła też z pewnością samobójcza śmierć przyjaciela Goethego, który zastrzelił się pistoletami pożyczonymi od Kestnera. Czas i miejsce akcji utworu: •

Wahlheim, okoliczne majątki ziemskie;

•

Bohaterowie: Werter, Lotta, Albert, Wilhelm, Eleonora, parobek, Henryk, rodzeństwo Lotty;

•

1771 – 1772. CHARAKTERYSTYKI POSZCZEGÓLNYCH POSTACI

Lotta: •

Córka komisarza książęcego, ma szóstkę rodzeństwa. Jej pierwowzorem była Charlotta – ukochana Goethego i jego przyjaciela Kestnera.

•

Zgrabna, średniego wzrostu, odziana w białą sukienkę, miała czarne oczy; delikatna, subtelna.

•

Troskliwa, czuła, opiekuńcza (względem swojego rodzeństwa). Dojrzała, odpowiedzialna, potrafiąca się przyjaźnić (zarówno z kobietami, jak i mężczyznami). Miała wspólne zainteresowanie z Werterem, dobrze im się rozmawiało, była jednak wierna i lojalna Albertowi. Była świadoma miłości Wertera.

•

Kierowała się sercem, jest przedstawiona idealistycznie. Różni ją z bohaterem tragicznym to, że nie cierpi z powodu miłości.

Albert: •

Przeciwieństwo Wertera, narzeczony Lotty. Rozumny, racjonalista.

•

Potrafił kochać, był człowiekiem szanowanym, przyjaźnie nastawionym do innych, pracowitym, statecznym, godnym szacunku, odpowiedzialnym. Miał zaufanie do swojej ukochanej, był pewny jej miłości. Nie odczuwał zazdrości, a Wertera traktował jak przyjaciela, nie zaś jako zagrożenie. Uważał, że samobójstwo to przejaw tchórzostwa.

•

Postać pozytywna – nie działa impulsywnie, jest rozsądny.

Weter: •

Jest tytułowym bohaterem, mieszczaninem. Ma przyjaciela Wilhelma.

•

Dbał o siebie, nosił niebieski frak i żółtą kamizelkę.

•

Nie traktował miłości całkowicie poważnie, wykorzystał Eleonorę. Szukał wyzwań, wmawiał sobie, że Lotta go kocha. Ubóstwiał swoją ukochaną. Jest niestabilny emocjonalnie, nadwrażliwy. Lubił rozmyslać, był obyty kulturowo (czytał Homera, potrafił grać na fortepianie). Lubił dzieci, dostrzegł w nich piękne cechy. W sposób naiwny kochał. Wpływała na niego nautra, pory roku. Nie akceptował podziałów społecznych. Bez przerwy analizował swoje odczucia, koncentrował się na sobie, nie pytał się Wilhelma o jego samopoczucie, bardziej traktował te listy jako pamiętnik. Miał przekonanie, że jest lubiony i szanowany.

•

Umiera za miłość i potrafi kochać wielką miłością. Miał skłonności do marzycielstwa, jest wrażliw na kobiety, dzieci, przyrodę.

•

Jest typem samotnika, postacią tragiczną, egotyczną i melancholijną.

Werteryzm (postawa werteryczna) — model zachowań charakteryzujący się niezgodą na zastaną rzeczywistość społeczną i postrzeganiem świata przez pryzmat indywidualnych pragnień oraz przekonań. Innymi cechami określającymi ten model są: uczuciowość, poetycka wrażliwość, często przejawiająca się w melancholijności, a nawet w depresji, uważanie miłości za najważniejszą sprawę w życiu. Werteryzm uznaje cierpienie jako źródło głębokich przeżyć, ból istnienia, a nawet samobójstwo są następstwem niemożności zmiany świata.

PRAGNIENIE NADLUDZKIEGO POZNANIA „FAUST” GOETHEGO Dramat romantyczny „Faust” powstawał przez całe życia autora. Pierwsza jego część została opublikowana w 1808 roku, druga zaś – zgodnie z wolą autora – rok po śmierci Goethego. Johann Georg Faust, a więc tytułowy bohater, był niemieckim wędrownym lekarzem, alchemikiem i astrologiem. Oskarżano go o oszustwa i herezję. Do jego nazwiska przylgnęła czarna legenda, wedle której podpisał on z Mefistofelesem (diabłem) pakt, aby zdobyć kobietę. Zgodnie z tą opowieścią Faust był bezbożnikiem, rozpustnikiem i obsesyjnym czarnoksiężnikiem. Postawa faustyczna — postawa wynikająca z rozczarowania zgłębioną wiedzą i powszechnie uznawanymi wartościami. Prowadzi do odrzucenia dotychczasowego życia i podjęcia poszukiwania obciążonego osobistym ryzykiem, lecz prowadzącego do głębszego poznania świata i życia. Faustyzm cechuje również indywidualistyczne przekraczanie ograniczeń kulturowych i społecznych oraz amoralizm – dążenie do celu bez względu na uznawane powszechnie wartości etyczne.

BIOGRAFIA ROMANTYCZNA ADAM MICKIEWICZ

Adam Mickiewicz — urodził się w Zaosiu koło Nowogródka na historycznej Litwie, w rodzinie zubożałego szlachcica herbu Poraj. Po ukończeniu szkoły średniej rozpoczął studia na Uniwersytecie Wileńskim. Wówczas uniwersyteckim mistrzem poety został Joachim Lelewel – pionier nowoczesnej polskiej historiografii. Młody Mickiewicz był ambitnym studentem: znał łacinę, francuski, historię, literaturę i prawo. Założył również dwie tajne organizacje o charakterzenie samokształceniowym i niepodległościowym: Towarzystwo Filomatów i Towarzystwo Filaretów. Po uniwersytecie został nauczycielem w Kownie. W trakcie wakacji 1820 r. poznał Marylę Wereszczakówną. Jego literackim wyrazem przeżyć miłosnych z tego okresu są „Ballady i romanse”, wydane w 1822r. Rok później wydane zostały „Dziady” część II i IV oraz „Grażyna”. W tym samym czasie przybyły z Petersburga senator, w związku ze śledztwem, osadził Mickiewicza wraz z kolegami w więzieniu, gdzie przebywał do 1823r. Potem został skazany na osiedlenie się w głąb Rosji. Okres romantycznych podróży Adama Mickiewicza zakończył się latem 1832r. Wówczas osiadł się w Paryżu, gdzie związał się z licznymi organizacjami emigracji polskiej. W tym samym roku wydał III część „Dziadów”. Pragnąc oderwać się od życia politycznego emigracji, którym był głęboko rozczarowany, pisał „Pana Tadeusza”. Rok wydania poematu (1834r.) zapisał się także w prywatnej biografii autora, pojął bowiem wówczas za żonę Celinę Szymanowską. W 1839r. uzyskał stanowisko wykładowcy literatury rzymskiej w szwajcarskiej Lozannie, lecz już rok później wrócił do Paryża, aby objąc katedrę literatur słowiańskich. Podczas Wiosny Ludów w 1848r. Mickiewicz wyjechał do Włoch, aby zorganizować tam Legion Polski do walki z Austrią. Ostatnią akcją polityczną poety był wyjazd do Konstantynopola, gdzie starał się uformować oddziały do walki z Rosją. Tam niespodziewanie zapadł na cholerę i zmarł 26 listopada 1855r. W 1890r. uroczyście pochowano go w krypcie królewskiej na Wawelu.

POWTÓRZENIOWE PYTANIA Nie ma, po prostu znajcie biografię :P.

PIERWIASTKI KLASYCZNE I ROMANTYCZNE „ODA DO RADOŚCI” A. MICKIEWICZA

Przypomnienie! Odę cechuje silny emocjonalizm wypowiedzi, stąd pozorny bezład wersyfikacyjny i kompozycyjny, zmienność obrazów poetyckich i zwroty do odbiorcy. „Odę do młodości” Adam Mickiewicz napisał w Kownie w 1820 roku. Utwór ten został obwołany hymnem Towarzystwa Filomatów. Użyte środki obrazowania w „Odzie do młodości” to: •

apostrofa („Młodości! Dodaj mi skrzydła”)

•

metafory (płaz w skorupie)

•

personifikacja (nieczułe lody)

•

animizacja (głucha noc)

•

wykrzyknienia („Razem, młodzi przyjaciele!...”)

•

typ liryki bezpośredniej, inwokacyjnej

ELEMENTY KLASYCZNE

ELEMENTY ROMANTYCZNE

Nawiązania do mitologii, wybór gatunku – ody, odniesienie do wiedzy, rozumu, statyczność, potępienie indywidualizmu, utylitaryzm

Twórca romantyczny, emocjonalność utworu, pochwała irracjonalizmu, bunt, postawa czynna, indywidualizm, gloryfikacja młodości

„Oda do młodości” wpisała się w dyskusję między klasykami i romantykami, dotyczącą kształty literatury i światopoglądu.

POWTÓRZENIOWE PYTANIA 1. Wymień elementy klasyczne i romantyczne zawarte w „Odzie do młodości”, wskazujące na to, że wiersz jest swoistą polemiką między nimi? 2. Jakie zostały użyte środki obrazowania w utworze?

MIŁOŚĆ I ŚMIERĆ „ROMANTYCZNOŚĆ” ADAMA MICKIEWICZA

Cykl „Ballady i romanse” został wydany w 1822 roku w Wilnie i jest to cykl programowy, w którym poeta przedstawia założenia romantyzmu. Zapamiętaj owe słowa; By ocena była zdrowa.

„Romantyczność”:

— czas akcji – tuż przed świtem, miejsce akcji – rynek małego Ballada — odmiana pieśni będąca synkretycznym miasteczka, gatunkiem rodzajowym, tzn. łącząca elementy — bohaterowie: Karusia, Jasiek, liryki, epiki, a nawet dramatu. Nazwa gatunku lud, starzec (Jan Śniadecki), narrator, pochodzi od łacińskiego czasownika ballare – którego utożsamiamy z Adamem tańczyć. Cechuje się ponadto: subiektywną Mickiewiczem, narracją, akcją zawierającą niezwykłe wydarzenia, — ballada opowiada o dziewczynie nastrojem tajemniczości, fantastycznymi o imieniu Karusia, której narzeczony elementami przedstawienia, nawiązaniami do Jasieńsko zmarł przed dwa laty. twórczości ludowej, paralelizmem składniowym, Dziewczyna widzi go w nocy, stałymi epitetami, powtórzeniami, refrenami. rozmawia z nim, lecz ludzie nie chcą w to uwierzyć. Wówczas Karusia prosi swojego ukochanego, aby pozostał do rana, żeby dać świadectwo wszystkim mieszkańcom miasta, miała bowiem dość bycia traktowaną jako niespełna rozumu. Jasieńko jednak odchodzi tuż przed świtem. Ludzie rankiem zbierają się i wołają starego mędrca, który stwierdza, że dziewczyna ma przywidzenia, bowiem nic nie widzi swoim szkiełkiem i okiem. — ważne cytaty: „Czucie i wiara silniej mówią do mnie/Niż mędrca szkiełko i oko”; „Miej serce i patrzaj w serce!”. Mamy tutaj polemikę między klasykami a romantykami. Poglądy klasyczne reprezentuje starzec, który wierzy w to, co widzialne i ufa swojemu doświadczeniu, zaś romantyzm jest ukazany za pomocą postaci dziewczyny – która czuje i wierzy. Można ponadto wymienić także elementy takie jak: ludowość, fantastyka i mistycyzm, obłęd.

POWTÓRZENIOWE PYTANIA 1. Dlaczego „Ballady i romanse” są cyklem programowym? 2. Scharakteryzuj krótko balladę „Romantyczność” i wskaż w niej cechy charakterystyczne dla literatury romantycznej. W jaki sposób została ukazana polemika pomiędzy klasykami a romantykami?

LUDOWOŚĆ I FANTASTYKA W BALLADACH ADAMA MICKIEWICZA

1. „Lilie”: — elementy romantyczne: fantastyka, baśniowość, ludowość (motyw winy i kary) 2. „Świtezianka”: — ludowość (motyw winy i kary), baśniowość, fantastyka 3. „Świteź”: — historyzm, — orientalizm — ludowość — fantastyka — baśniowość

OBRAZ MIŁOŚCI ROMANTYCZNEJ W UTWORACH ADAMA MICKIEWICZA

Miłość romantyczna — uczucie jedyne w swoim rodzaju, ambiwalentne (niejednoznaczne, dwubiegunowe), pełne sprzeczności i namiętności. Przynosi ekstazę i cierpienie, choć może mieć charakter zarówno platoniczny, jak i zmysłowy. Unosi człowieka w wymiar nieskończoności. Obdarzeni niezwykłą wrażliwością i intuicją kochankowie osiągają jedność duchową, która sięga poza grób. „Niepewność”: — podmiotem lirycznym jest zakochany mężczyzna. Opowiada o swoim niepewnym uczuciu do kobiety. Przemyślenia kieruje do siebie; nie wie do końca, o czym świadczą jego myśli, czy darzy ją miłością, czy jest dla niego tylko przyjacielem. — charakterystyczny refren: „Czy to jest przyjaźń? Czy to jest kochanie?” „Dobranoc”: — podmiot liryczny żegna się ze swoją ukochaną w bólach rozstania, życząc jej dobrej nocy, — napięcie wzrasta poprzez nagromadzenie słowa „dobranoc”, gdyż nieustannie przypomina ono o tym, że z każdą chwilą zbliża się rozłąka ukochanych, — utwór ten przedstawia miłość w bardzo subtelny sposób, za pomocą pozornie drobnego zdarzenia, jakim jest żegnanie się przed snem. Cała sytuacja jednak pokazuje, jak dużą czułością i namiętną miłością podmiot liryczny darzy swoją ukochaną.

„KONRAD WALLENROD” ADAMA MICKIEWICZA – JAKO POWIEŚĆ POETYCKA

Tekst „Konrada Wallenroda” Mickiewicz pisał w latach 1825 – 1827, w czasie pobytu w Rosji, gdzie znalazł się na mocy wyroku sądu po procesie Filomatów i Filaretów. Wydany został natomiast w 1828r. w Petersburgu. Utwór ten był również pierwszym otwarcie patriotycznym dziełem Mickiewicza. Czas i miejsce akcji: — XIV wiek, — Malbork. Bohaterowie: — Walter Alf (Konrad Wallenrod), — pustelnica (Aldona), — Kiejstut, — Halban, — rycerze zakonni, — Litwini. W utworze jest bardzo widoczny historyzm. Dobrze zostały odzwierciedlone tło i nastrój, zaś fakty historyczne otrzymały znaczenie drugorzędne. Sam bohater utworu jest tego przykładem, bowiem jego pierwowzów stanowił Konrad von Wallenrode, historyczny mistrz zakonu, jednakże w powieści został on wykreowany przez Mickiewicza inaczej. „Trzeba być lisem i lwem…” — charakterystyka Konrada Wallenroda: — mąż Aldony, prawdziwe imię – Walter Alf, mistrz zakonu krzyżackiego, — ma siwe włosy, „jagodowe policzki”, — cechowały go: ubóstwo, skromność, pogarda świata; był dzielny i odważny, waleczny, wierzący, był samotnikiem i indywidualistą, patriotą litewskim. Miał bogate życie wewnętrzne, zachowywał postawę buntowniczą względem braci z zakonu i zasadom w nim panującym. Walenrodyzm — określenie postawy nowożytnego bohatera tragicznego; bohater walenrodyczny (polska odmiana bohatera byronicznego) zmuszony jest wybierać między wartościami etycznymi, a koniecznością historyczną, domagającą się sięgnięcia po nieetyczne metody działania dla dobra zbiorowści (ojczyzny lub narodu). „Konrada Wallenroda” otwiera motto Machiavellego „Macie bowiem wiedzieć, że są dwa sposoby walczenia… trzeba być lisem i lwem”. W działaniu usprawiedliwione jest zatem nawet niemoralne postępowanie.

Rola poety i poezji w „Konradzie Wallenrodzie”: „O wieści gminna! Ty arko przymierza Między dawnymi i młodszymi laty: Tobie lud składa broń swego rycerza, Swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty.” Cytat ten podkreśla wagę ustnych podań ludowych. Historie przekazywane z ust do ust są mostem między starszym a młodszym pokoleniem.

NASTROJOWOŚĆ I REFLEKSYJNOŚĆ W „SONETACH KRYMSKICH” MICKIEWICZA

Cykl utworów „Sonety krymskie” jest literackim owocem wycieczki poety z Odessy na Półwysep Krymski, którą odbył latem 1825r. Utwory te jednak nie są tylko i wyłącznie poetyckim przewodnikiem po egzotycznej krainie, lecz stanowią również zapis refleksji o człowieku – pielgrzymie, wędrowcy i turyście zanurzonym w historię i własne wnętrze. Zapamiętaj owe słowa; By ocena była zdrowa. Sonet – gatunek powstały w XIII wieku, zawdzięczający swą popularność Petrarce. Każdy sonet składa się z czternastu rymowanych wersów, zwykle tworzących cztery strofy. Dwie pierwsze to czterowersy o rymach okalających (abba), dwie ostatnie zaś to najczęściej strofy trzywersowe. Zwrotki czterowersowe mają najczęściej charakter opisowy, a zwrotki krótsze – refleksyjny, stanowią podsumowanie myśli zawartych w wierszu. Wyróżniamy sonety: włoski, francuski oraz angielski.

„Stepy akermańskie” – wstęp do „sonetów krymskich”: — podmiotem lirycznym jest sam autor, — sonet reprezentuje typ liryki głównie bezpośredniej, — utwór ten ukazuje zachwyt poety romantycznego nad cudownością natury, ale także tęsknotę za ojczyzną, — wykorzystane zostały: parabole, epitety, metafory (suchego przestwór oceanu), onomatopeje (szumiące, cicho), synestezje, — elementy orientalne to: Akerman, kurhan. „Burza”: — podmiotem lirycznym jest samotna, wyalienowana osoba płynąca statkiem w czasie Synestezja – nagromadzenie środków burzy i sztormu (najprawdopodobniej sam autor), artystycznego wyrazu, — obserwuje ona zamęt, jaki panuje wśród odzwierciedlających wrażenia zmysłowe. załogi i pasażerów, samemu jednocześnie siedząc w milczeniu gdzieś z boku, rozmyślając, — dominujące środki obrazowania to: hiperbola, animizacje i personifikacje, porównania, synestezje. Pamiętaj to, mój bracie! Tą definicją testy zdacie!

„Bakczysaraj”: — podmiotem lirycznym jest zachwycony poeta, który podziwia ruiny Bakczysaraju (dawna stolica chanów krymskich), — osoba mówiąca kontempluje nad mocą przemijania i ulotnością świata, chwili, — ostatecznie dochodzi do wniosku, że tak jak ostała się Fontanna Łez, tak i ostaną się pewne wartości stałe, nieprzemijalne, ponadczasowe, np. miłość. — elementy orientalne: Bakczysaraj, basze, haram

„Bakczysaraj w nocy”: — wiersz rozpoczyna się, gdy nad miastem zapada zmierzch, a wierni opuszczają meczet, — trzecia i czwarta strofa to opis miasta nocą, — poeta określa gwiazdozbiór jako harem, należący do sułtana – księżyca, porównuje obłok do łabędzia, — sonet ma charakter opisowy, podmiot liryczny nie wyjawia swoich przemyśleń, — możemy jednak sami wnioskować, że noc całkowicie zmienia patrzenie na rzeczywistość; skrywa ona tajemnice, człowiek traci orientację.

IV CZĘŚĆ „DZIADÓW” JAKO WIELKIE STADIUM MIŁOŚCI

II CZĘŚĆ „DZIADÓW”

Miejsce akcji Czas akcji

- zaduszki

- okoliczny cmentarz

Bohaterowie

- Guślarz, - Starzec, - chór, - lud, - Józio i Rózia, - duch Zosia, - Widmo, - duch Złego Pana

Elementy romantyczne w II części „Dziadów”: - mistycyzm, - tajemniczość, - ludowość (obrzędy pogańskie – dziady, bohaterowie prostymi ludźmi, motyw winy i kary). Józio i Rózia nie dostąpili zbawienia, gdyż nie potrafili jeszcze wybrać pomiędzy złem a dobrem. Zosia z kolei nie potrafiła kochać, zaś Zły Pan był niedobrym dla ludu człowiekiem. Pod koniec II części „Dziadów” pojawia się Widmo – Pustelnik – Gustaw – Konrad.

IV CZĘŚĆ „DZIADÓW”

Bohaterowie

Czas akcji

- zaduszki, między 21 a 24

Miejsce akcji

- dom księdza

- PustelnikGustaw - Ksiądz - dzieci

IV część „Dziadów” jako polemika między klasykami a romantykami: — w utworze pojawia się postać racjonalistyczna – ksiądz, który nie zgadza się z pogańskimi obrzędami, nie wierzy w duchy, ufa temu, co sam doświadczył i zobaczył, — z drugiej strony utwór jest fantastyczny, gdyż występują duchy i duże znaczenie odgrywa ludowość (motyw winy i kary, prosty lud), — całość opowiada o nieszczęśliwej miłości, dramacie przeżywających rozstanie, — Pustelnik-Gustaw reprezentuje romantyków. Elementy autobiograficzne w IV części „Dziadów”: — nieszczęśliwa miłość Gustawa i zamążpójście jego ukochanej z kimś bogatszym, — kochanka ma na imię Maryla, — zwroty do ukochanej; autor krytykuje jej niestałość uczuć, — wspomnienie domu rodzinnego. Analiza IV części „Dziadów” – 3 godziny: — godzina miłości: • • • •

lepiej jest żyć spokojnie i nie zaznawszy miłości, Pustelnik sprawia wrażenie obłąkanego na księdzu i dzieciach, wspomnienie dwóch utworów, które wpłynęły na życie Pustelnika, przedstawienie „przyjaciela – jodły”, czyli gałązki będącą pamiątką po ukochanej.

— godzina rozpaczy: • • • • • • •

ujawnienie prawdziwej tożsamości Pustelnika – Gustaw, powrót Gustawa wspomnieniami do czasów młodości w rodzinnym domu, powrót wspomnieniami do chwil z ukochaną, opowieść o weselu i utracie „duszy bliźniaczej”, rozpacz po rozłące, nienawiści, zdradzie, poczucie odtrącenia, gest samobójstwa – koniec godziny.

— godzina przestrogi: • • • •

Ksiądz zaczyna rozumieć, co właśnie się stało; pojmuje, że Gustaw jest zjawą, prośba o przywrócenie obrzędu dziadów, zjawa w kantorku, alegoria ciem – zatracenia się w miłości nieszczęśliwej i abstrakcyjnej.

GUSTAW JAKO BOHATER ROMANTYCZNY • • •

•

•

Gustaw, znany początkowo jako widmo, pustelnik. Jest mężczyzną nieszczęśliwie zakochanym w Maryli. Był uczniem księdza. Dziwacznie ubrany, wygląda jak trup, sprawia wrażenie obłąkańca. Uczuciowy, nadwrażliwy. Kochał jedyną miłością, nadmiernie wyraża uczucia. Nie godzi się na zastaną rzeczywistość, przypomina trochę postać Wertera. Popełnił samobójstwo. Jest tajemniczy, indywidualista. Za życia miał dwóch przyjaciół, którzy go nie rozumieli. Jako duch szuka szczęścia i nie może znaleźć ukojenia. Był wierny, ale także krytyczny („Kobieto puchu marny […]”), wierny sobie i swoim uczuciom. Jest egotyczny. Spełnia kryteria bohatera romantycznego, ponieważ doświadczył nieszczęśliwej miłości. Strasznie cierpiał z tego powodu, choć miłość wciąż była dla niego największym priorytetem, ideą najważniejszą. Rozpacz doprowadza go do samobójstwa. Z punktu widzenia współczesnego jest postacią niejednoznaczną – wyobcowany, skupiony na sobie i własnym „ja”. Kocha na zabój, ale jest roztrzepany.

OBRAZ SPOŁECZEŃSTWA POLSKIEGO III CZĘŚĆ „DZIADÓW”

I część „Dziadów” nie została dokończona. Część II i IV powstawała w latach 18201823 w Wilnie i Kownie, dlatego określa się je jako „Dziady wileńsko – kowieńskie”. Zostały wydane w Wilnie 1823r. Część III została napisana w 1832 roku w Dreźnie; określa się ją jako „Dziady drezdeńskie”. Największe znaczenie dla treści tego utworu miała klęska powstania listopadowego. PATRIOCI Scena pierwsza — wieczór wigilijny, cela Konrada (miejsce autentyczne, gdzie Mickiewicz przebywał po procesie Filaretów). Bohaterowie: Adolf, Jakub, Żegota, Konrad, ksiądz Lwowicz, Sobolewski, Frejend Więźniowie nie dojadali, nie mogli patrzeć przez okna (żyli w ciemnej celi), czasami wychodzili na przesłuchania, nie do końca i nie zawsze wiedzieli, za co są osadzeni. Spotkali się w celi Konrada, przy kościele, pilnowali byli przez polskiego żołnierza. Próbowali sobie dodać otuchy poprzez żarty, opowiadali historie, śpiewali hymn. Scena ósma i siódma — bohaterowie: ksiądz Piotr, Adolf, Piotr Wysocki, Zenon Niemojewski, Rollisonowa „Towarzystwo przy drzwiach”, rozmawiają po polsku, np. o Cichowskim, chcą, aby naród polski był zapoznany z takimi historiami.

ZDRAJCY

--------------

Scena ósma i siódma — bohaterowie: oficerowie rosyjscy, pułkownik, gubernator, starosta, hrabiowie, doktor „Towarzystwo stolikowe”, damy ubolewają nad tym, że Nowosilcow wyjechał i że nie są organizowane już bale. Damy są zainteresowane francuską, prostacką literaturą. Te postaci to Polacy pragnący urzędów, zaszczytów i sławy u boku cara.

Piotr Wysocki — przywódca powstania listopadowego; wypowiada słowa, które charakteryzują naród Polski: „Nasz naród jak lawa, Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa, Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi; Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi.”

Jest to pełna charakterystyka polskiego społeczeństwa. Poeta ukazuje „zimną i twardą” stronę naszego narodu (ci, którzy służą carowi). Polscy patrioci podobni są do „wewnętrznego ognia” – to ludzie odważni, kochający Polskę ponad życie.

PROMETEIZM „WIELKIEJ IMPROWIZACJI”

Pamiętaj to, mój bracie! Tą definicją testy zdacie!

Cechy Konrada: — miłość, — przechodzi przemianę wewnętrzną, — buntuje się, — jest indywidualistą, samotnikiem, — patriota

Cytaty „Samotność – cóż po ludziach, czym śpiewak dla ludzi? […]” „Uczucie krąży w duszy […]” „Ty Boże, ty naturo! dajcie posłuchanie” „Dziś mój zenit. […] To jest chwila Samsona” „I mam je, mam je, mam – tych skrzydeł dwoje” „Ja kocham cały naród!” „Daj mi rząd dusz!” „Ja najwyższy z czujących na ziemnym padole.” „Ja chcę duszami władać” „Kłamca, kto Ciebie nazwał miłością, Ty jesteś tylko mądrością” „Nazywam się Milijon – bo za milijony kocham i cierpię katusze” „Krzyknę, żeś Ty nie ojcem świata, ale… (głos diabła) carem!”

Prometeizm – jednostkowe poświęcenie się dla ogółu, przy jednoczesnym buncie przeciwko Bogu. Pojęcie nawiązuje do mitu o Prometeuszu, który podarował ludziom ogień oraz później inne przydatne do życia nauki, za co został skazany, gdyż uczynił to wbrew woli Zeusa. Jego karą było wieczne przykucie do skały i wyjadanie wątroby przez drapieżnego ptaka.

Poglądy Głosi pochwałę samotności, która daje mu większe możliwości rozmyślania. Wyróżnia go potęga uczuć. Konrad chce być wysłuchanym przez Boga. Pragnie, by go utwierdził w przekonaniu, że jest poetą. Czuje niemalże nadprzyrodzony przypływ mocy twórczej. Czuje się idealistą niczym Ikar i pośrednikiem między Bogiem a ludźmi Jest reprezentantem narodu, który naród ubóstwia Chce takiej władzy, żeby sprawować rządy nad wszystkimi. Do zenitu dochodzi romantyczny indywidualizm i egocentryzm. Pragnie ogromnej władzy, jest pełen pychy. Posądza Boga o racjonalizm, o brak miłosierdzia wobec ludzi. Poraz kolejny utożsamia się z narodem, chce się dla niego poświęcać, jednocześnie buntując się przeciw Bogu. W desperacji gotowy jest nazwać Boga carem, czyli tak jakby nazwał go diabłem. Ostatecznie tego nie zrobił.

MYŚL MESJANISTYCZNA ADAMA MICKIEWICZA Mesjanizm — pogląd rozpowszechniany przez romantyków (głównie Adama Mickiewicza), głoszący że naród Polski ma do spełnienia misję. Podobnie jak Mesjasz, Polska poprzez swoje cierpienia ma doprowadzić do wyzwolenia wszystkich uciemiężonych narodów Europy — w myśl hasła „Polska Chrystusem narodów”. Analiza V sceny „Dziadów”: „Panie! czymże ja jestem przed Twoim obliczem? Prochem i niczem.” (modlący się ks. Piotr) Fragment ten wskazuje na charakter księdza Piotra — pokornego sługi Bożego. „Tyran wstał – Herod! – Panie, cała Polska młoda Wydana w ręce Heroda.” Mickiewicz porównuje Polskę do młodego Jezusa, który – podobnie jak nasz kraj wydany zaborcom – został skazany przez Heroda. Od pierwszego więc wersu objawia się już myśl mesjanistyczna, wg której Polska jest „Chrystusem narodów”. Koncept ten ściśle jest potęgowany poprzez biblijną stylistykę, mającą na celu przyrównanie losów Polski do losów Chrystusa – motyw ten powtarza się przez całe widzenie ks. Piotra. Następnym elementem widzenia jest scena ukazująca drogi wiodące na daleką północ, którymi jadą wozy przepełnione Polakami. Odnosi się to do przymusowych przesiedleń polskiej ludności w głąb Rosji. Niespodziewanie jednak jednemu dziecku (podobnie jak Chrystus uniknął rzezi niemowląt) udaje uniknąć się wywiezienia. W widzeniu ks. Piotra ma być on rzekomym wybawicielem polskiego narodu. „Patrz – ha – to dziecię uszło – rośnie – to obrońca! Wskrzesiciel narodu, Z matki obcej; krew jego dawne bohatery, A imię jego będzie czterdzieści i cztery.” Fragment ten odnosi się właśnie do wspomnianego wcześniej zbawcy narodu. Pojawia się tutaj bardzo tajemnicza symbolika imienia „czterdzieści i cztery”. Trudno o jej rzetelną interpretację, zważywszy na to, iż sam Mickiewicz, pytany o to, odpowiadał: „Kiedy pisałem, wiedziałem, teraz nie wiem”. Uważa się jednak, że owym bohaterem jest sam autor utworu lub, kurczowo trzymając się biblijnej symboliki liczb, po prostu człowiek spełniający Boży plan wybawienia dla polskiego narodu. „[…] Lud mój pocieszyć? Nie! lud wycierpi. – Widzę ten motłoch – tyrany, Zbójce – biegą – porwali – mój Naród związany Cała Europa wlecze, nad nim się urąga <<Na trybunał!>> - Tam zgraja niewinnego wciąga.”

Jest tutaj opisana scena męki Polski, a więc kolejne nawiązanie do Chrystusa. Mickiewicz przedstawia tutaj nasz kraj jako ten niewinnie targany i uciemiężony pośród reszty Europy, zaś co najważniejsze – ciągnięty jest przed sąd. Zupełnie jak Chrystus. „Krzyczą: <<Gal, Gal sądzić będzie!>> Gal w nim winy nie znalazł i – umywa ręce, A króle krzyczą: <<Potęp i wydaj go męce; Krew jego spadnie na nas i na syny nasze; Krzyżuj syna Maryi, wypuść Barabasze: […]” Dalsze fragmenty jeszcze klarowniej ukazują przedstawienie Polski jako Chrystusa narodów. Pojawia się tutaj nawiązanie do sądzenia Jezusa przez Piłata, który także umył ręce, jako znak nieponoszenia odpowiedzialności za daną zbrodnię. W wypadku Polski Piłatem jest Gal, tj. Francja, która nie zareagowała na odebranie wolności Polakom. „Ach, Panie, już widzę krzyż – ach, jak długo, długo Musi go nosić – Panie, zlituj się nad sługą. Daj mu siły, bo w drodze upadnie i skona Krzyż ma długie na całą Europę ramiona, Z trzech wyschłych ludów, jak z trzech twardych drzew ukuty.” Ksiądz Piotr widzi Polskę jako ukrzyżowaną, której krzyż rozciąga się aż na całą Europę, oznacza to, że niewielu faktycznie interesuje się jej losem. Największą męką dla polskiego narodu są trzej zaborcy. „Ku niebu, on ku niebu, ku niebu ulata! I od stóp jego wionęła Biała jak śnieg szata Spadła, - szeroko – cały świat się w nią obwinął. Mój kochanek na niebie, sprzed oczu nie zginął. Jako trzy słońca błyszczą jego trzy źrenice, I ludom pokazuje przebitą prawicę.” Najważniejszy moment wizji księdza Piotra. Ukazuje on zmartwychwstanie Polski, czyli odzyskanie niepodległości i wyzwolenie się spod jarzma zaborców. Całość widzenia kończy się natomiast fragmentem: „To namiestnik wolności na ziemi widomy! On na sławie zbuduje ogromy Swego kościoła! Nad ludy i nad króle podniesiony; Na trzech stoi koronach, a sam bez korony; A życie jego – trud trudów, A tytuł jego – lud ludów; Z matki obcej, krew jego dawne bohatery, A imię jego czterdzieści i cztery. Sława! Sława! Sława!”

Polska zostaje tutaj ukazana jako wybawiciel Europy, Mesjasz, który ma wyzwolić uciemiężone kraje i być dawcą wolności. To właśnie w tym przejawia się całokształt myśli mesjanistycznej Adama Mickiewicza.

WSPÓLNA WALKA NARODU POLSKIEGO I ROSYJSKIEGO „USTĘP” DO III CZĘŚCI „DZIADÓW” „Ustęp” składa się z następujących scen: •

Droga do Rosji

•

Przedmieścia stolicy

•

Petersburg

•

Pomnik Piotra Wielkiego

•

Przegląd wojska

•

Oleszkiewicz

Klimat w Petersburgu jest ponury, surowy. Miasto to powstało dla zachcianki cara, który zapragnął mieć w nim cząstki z różnych innych stolic, np. francuska ulica. Budowali je ludzie zmuszani do pracy niewolniczo, Petersburg jest uniesiony na ciałach „stu tysięcy chłopów”. Porównanie Piotra Wielkiego i Marka Aureliusza na ich koniach mówi nam o tym, jak despotycznym władca był car. Do pomnika rzymskiego cesarza odczuwany jest jakikolwiek szacunek, zaś pomnik zara nie kojarzy się nikomu z niczym dobrym. „Przegląd wojska” uświadamia nam, jak przerażająco wyglądał ów proces dokonywany przez cara. Po defiliadzie na placu zostają trupy stratowanych i zamarzniętych żołnierzy. Car wzbudzał taki strach, że pewien żołnierz mając możliwość założenia carskiego futra i niezamarznięcie, wstrzymał się jednak od tego i ostatecznie zmarł z zimna. „Do przyjaciół Moskali” – jest to hołd złożony przez Mickiewicza poetom dekabryjskim i patriotom. Jest to trzecia koncepcja Mickiewicza, po prometeizmie i mesjanizmie, wzywająca do zjednoczenia sił Polaków i Rosjan.

DRAMAT ROMANTYCZNY „DZIADY” Cechy dramatu romantycznego w „Dziadach”: •

zerwanie z klasyczną zasadą trzech jedności: czasu, miejsca i akcji,

•

zerwanie z zasadą decorum (obok konwencji fantastycznej występuje realistyczna)

•

obecność istot fantastycznych i zdarzeń nadprzyrodzonych (widzenie ks. Piotra, duchy)

•

kompozycja otwarta utworu – niedokończone wątki i niedopowiedziane losy bohaterów,

•

„wysepkowość” utworu polega na tym, że nie wszystkie sceny są ze sobą połączone związkiem przyczynowo-skutkowym,

•

„niesceniczność” dramatu (trudny do wystawienia na scenie)

•

Występowanie bohatera romantycznego (Konrad – nieszczęśliwie zakochany, patriota, tajemniczy, samotnik, indywidualista, poeta, buntownik, jest dumny, jest rozdarty wewnętrznie, wrażliwy).

PEJZAŻ WEWNĘTRZNY LIRYKI LOZAŃSKIE ADAMA MICKIEWICZA Liryki lozańskie powstały w latach 1839 – 1840, gdy Mickiewicz wraz z rodziną przebywał w Lozannie. Zapamiętaj owe słowa; By ocena była zdrowa. Liryk – ogólne określenie odnoszące się do krótkich tekstów poetyckich. Cechują się lapidarnością, czyli zwięzłością i wyrazistością wypowiedzi, ujęciem w formie poetyckiej zwykle jednego nadrzędnego obrazu lub przeżycia, z wykorzystaniem literackich środków stylistycznych.

Liryki lozańskie są nowoczesne, uniwersalne, zapowiadają drogi rozwojowe poezji XX i XXI wieku. Główne motywy pojawiające się w nich to: — refleksje osobiste w uniwersalnej perspektywie filozoficznej, — przemijanie jako zasada świata, — rozrachunek z własnym (poczucie klęski, żalu),

życiem

— motywy akwatyczne, czyli związane z wodą. W wierszach tych nie ma motywów romantycznej walki o wolność, służby ojczyźnie i buntu. Następuje odejście od romantycznej retoryki, opisowości i egzaltacji na rzecz lapidarności i melodyjności liryków. [Nad wodą wielką i czystą…] — Mickiewicz skupia się nad opisem Jeziora Genewskiego, które motywuje go do refleksji nad życiem, przemijaniem. Woda jest czymś stałym, odbija rzeczywistość, pojawia się następująca symbolika: niebo – ideał, cel; woda – spokój, stałość; szczyty górskie – cel, który zbliża do nieba; burza – gwałtowne zmiany. — Podmiot snuje refleksje, że człowiek nie może być zobojętniały na różnorodną rzeczywistość niczym woda. Powinien reagować na nią, zmieniać świat na lepszy. [Gdy tu mój trup…] — W utworze przedstawiony jest kontrast między cielesnym miesjcem pobytu Mickiewicza a tym, gdzie błąkają się jego stęsknione myśli. — Porównana zostaje jego ojczyzna do obczyzny, autor rozmaża się, opisując piękne obrazy („Tam siedzę pod jodłami/Tam leżę wśród bujnej i wonnej trawy”).

JĘZYK OPERY O SYTUACJACH EGZYSTENCJALNYCH Opera (opus – dzieło) — utwór słowno-muzyczny, w którym muzyka współgra z akcją dramatyczną. Opera dzieli się na akty sceny. Rozpoczyna ją najczęściej uwertura, czyli orkiestrowy wstęp zapowiadający najważniejsze wątki muzyczne. Opera zbudowana jest z arii (solowych partii śpiewanych), śpiewanych dialogów, pieśni chóralnych oraz recytatywów. Akcja opery Carmen G. Bizeta rozgrywa się w Sevilli. Jest w niej mowa o miłości, śmierci oraz Hiszpanii.

IDEA MAŁEJ OJCZYZNY „PAN TADEUSZ” Mickiewicz pisał „Pana Tadeusza” od września 1832r. do lipca 1834r. w Paryżu. Tworzył go „ku pokrzepieniu serc” Polaków na emigracji, zrozpaczonych po upadku powstania listopadowego. Idea ojczyzny realizowała się w kultywowaniu obyczajów i kultury polskiej. Idealizacja tego obrazu wynikała oczywiście z tęsknoty i poczucia trwałej straty. Czas i miejsce ackji utworu, bohaterowie: •

Soplicowo, zamek Horeszków, Dobrzyn

•

Kilka dni lata 1811r., wiosna 1812r.

•

Soplicowie: - Jacek Soplica (ksiądz Robak) - Sędzia - Tadeusz

•

Horeszkowie: - Hrabia - Zosia -Ewa

•

Telimena, Podkomorzy, Rejent i Asesor, Protazy, klucznik Gerwazy

•

Dobrzyńscy: - Bartek - Maciek

•

Żołnierze rosyjscy (bohater zbiorowy), kapitan Ryków i major Płut, chłopi, którym Zosia i Tadeusz usługują w ostatniej scenie zaręczyn.

Słowa inwokacji skierowane są do Litwy, utęsknionej ojczyzny, którą autor wychwala żarliwie. Drugik adresatem jest Matka Boska, która ma przywrócić lud „na Ojczyzny łono”. Obyczaje i tradycje szlacheckie ukazane w „Panu Tadeuszu”: — polowania, — pojedynkowanie się, — wspólne biesiadowanie, — potrawy litewskie i alkohol — czarna polewka jako znak odrzucenia zaręczyn; zaręczyny, na którym tańczono poloneza, goszczono chłopów, — zajazdy szlacheckie (samosądy), chłopi zajeżdżali na dwory szlachciców, zagarniając majątki.

DROGA OD RODU DO NARODU „PAN TADEUSZ” Plan napisania utworu pojawił się podczas pobytu poety w Wielkopolsce, gdy dotarł tam na krótko przed zakończeniem powstania listopadowego. Utwór został napisany w Paryżu w latach 1832 – 1834r. Przyczyny stworzenia dzieła: •

zadośćuczynienie za brak udziału w powstaniu listopadowym,

•

tęsknota za krajem dzieciństwa,

•

przywołanie piękna litewskiej ziemi,

•

utrwalanie obyczajów i ideałów Polski szlacheckiej i jej dawnej świetności,

•

wyrażenie optymizmu dotyczącego przyszłości Polski,

•

„krzepienie serc” Polaków po przegranym powstaniu,

•

przypomnienie historii Polski dla poruszenia serc i sumień rodaków. Historia w „Panu Tadeuszu”:

• • •

odwołanie się do ekspansji Napoleona na Rosję, ze szczególnym uwzględnieniem wojsk polskich postaci historyczne pojawiające się w utworze: generał Dąbrowski i Kniaziewicz, Kościuszko (Tadeusz), Józef Poniatowski, koncert Jankiela, Konstytucja 3 Maja, Targowica, rzeź Pragi, utworzenie Legionów Polskich we Włoszech.

W „Panu Tadeuszu” Adam Mickiewicz ukazał, jak szlachecka zbiorowość, złożona z rodów skupionych wokół herbu i osoby naczelnika, zaczyna przeistaczać się w nowoczesny naród – wspólnotę, której członków łączy poczucie tożsamości oparte na doświadczeniu historycznym i dziedzictwie kulturowym.

JACEK SOPLICA PATRIOTA CZY ZDRAJCA?

Imię oraz nazwisko Jacka Soplicy są autentyczne. Brat dziadka poety został śmiertelnie pobity przez człowieka właśnie tak się nazywającego, jednakże mimo owego wydarzenia losy Jacka Soplicy w epopei zostały przedstawione przez Mickiewicza jako symbol duchowej przemiany polskiej szlachty. Jacek Soplica – ojciec Tadeusza, brat Sędziego; za młodu dumny szlachcic, potem ksiądz Robak. Wygląd: - gdy był młodym Jackiem, nosił długie wąsy, podobał się kobietom, ubierał się w kontusz, - jako ksiądz Robak nosił mnisi habit. Charakter: - jako Jacek Soplica: gdy zabił Stolnika Horeszkę, ukazała się jego porywczość; pociągał za sobą tłumy i dlatego też znalazł się u Stolnika; świetnie władał bronią palną; kochał jedną kobietę, Ewę Horeszkównę; jego miłość była nieszczęśliwa; był wrażliwy, zaczął pić, - jako ksiądz Robak: człowiek pełny pokory, jego imię o tym świadczy; przemianę spowodowały wyrzuty zamienia po morderstwie; miał przygotować Litwę na przybycie władz napoleońskich; podbudzał patriotyczne nastroje wśród polskiej szlachty, interesował się dobrem zniewolonego narodu; Jankiel był jego prawą ręką. Jacek zabił Stolnika, ponieważ miał ku temu dobrą okazję – pragnienie zemsty okazało się dominujące. Znalazł się bowiem przy zamku Stolnika przypadkiem wtedy, gdy najechali go Moskale. Jego czyn spowodowany był poczuciem żalu i tęsknotą za Ewą, nieszczęśliwą miłością, odrzuconą przez tzw. czarną polewkę. Jacek Soplica raczej był patriotą, bowiem dokonała się w nim gruntowna przemiana, a „zdrada”, o którą go posądzano, została jedynie spowodowana poczuciem żalu i miłością do Ewy Horeszkównej, nie chęcią stanięcia po stronie Rosjan najeżdżających zamek Stolnika. Nie przypomina również Wertera, lecz raczej Giaura – bohatera byronicznego. W Jacku Soplicy dokonuje się przemiana, jest buntownikiem. Można też dopatrywać się w nim Gustawa. Mówi się, że Jacek Soplica jest bohaterem romantycznym nowego typu, ponieważ był pokorny po przemianie.

HISTORIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ W POEMACIE MICKIEWICZA Elementy historyczne: - kampania napoleońska, - czasy zaborów, - postać Dąbrowskiego, - portrety ważnych postaci historycznych (ślubujący Kościuszko, rzeź Pragi, Jasiński, Korsak, Rejtan) - zegar kurantowy przygrywający mazurek Dąbrowskiego. W księgach XI i XII Mickiewicz splata „historię szlachecką” zajazdu z wydarzeniami wielkiej wagi. Symbolicznym gestem pojednania współczesności z tradycją jest uwłaszczenie chłopów i nadanie im szlacheckim herbów czy ofiarowanie broni napoleońskiemu generałowi przez szlacheckiego pieniacza. PAN TADEUSZ JAKO UTWÓR SYNKRETYCZNY „Pan Tadeusz” jest utworem synkretycznym, łączy cechy wielu gatunków literackich: •

EPOS: - inwokacja; - bogate, długie i szczegółowe opisy z uwzględnieniem scen batalistycznych (choć w Tadku więcej jest opisów przyrody); - utwór jest wierszowany i napisany trzynastozgłoskowcem (klasyczne eposy – heksametr); - galeria postaci; - wielowątkowość (miłosny, narodowy, losy rodu Sopliców i Horeszków), epizodyczność; - narracja trzecioosobowy i obiektywny, ujawnia się tylko w inwokacji i jest pierwszoosobowy, subiektywny; - porównania homeryckie.

•

POWIEŚĆ POETYCKA: - fragmentaryczność narracji w związku z losami księdza Robaka.

•

POEMAT HEROIKOMICZNY: - opisy walk z Moskalami, wyglądających często komicznie.

•

GAWĘDA SZLACHECKA: - opowieści Wojskiego, Rejenta i Asesora

•

SIELANKA: - idealizacja świata przedstawionego; - idylliczny sposób życia w Soplicowie.

Epopeja narodowa wyznacza rangę dzieła w naszej kulturze narodowej, ale nie jest ścisłym określeniem gatunkowym.

ROMANTYCZNA BIOGRAFIA JULIUSZ SŁOW*CKI

Juliusz Słow*cki był polskim poetą, przedstawicielem romantyzmu, dramaturgiem i epistolografem (sztuka pisania listów). Obok Mickiewicza i Krasińskiego określany jako jeden z Wieszczów Narodowych. Urodził się 4 września 1809r. w Krzemieńcu. Studiował prawo w Wilnie. Zmarł 3 kwietnia 1849r. Początkowo pochowano go na paryskim cmentarzu, aktualnie spoczywa w podziemiach Wawelu. Jego twórczość poetycka była różnorodna i obfita. Poeta pozostawił po sobie 13 dramatów, blisko 20 poematów, setki wierszy, listów oraz jedną powieść. Stworzył również spójny system filozoficzny, który nazwał filozofią genezyjską (rozważała zarówno rolę narodu, jak i jednostki w historii). Wiersze: „Grób Agamemnona”, „Anioł ognisty – mój anioł lewy”, „Rozłączenie”, Uspokojenie”. Powieści poetyckie: „Żmija” Poematy: „Wacław”, „Hugo. Powieść krzyżacka” Dramaty: „Balladyna”

ROMANTYCZNY KREACJONIZM „ROZŁĄCZENIE” SŁOW*CKIEGO Jesienią 1832r. Słow*cki – zrażony złym przyjęciem tomu swych młodzieńczych Poezji (1832) przez środowisko emigracyjne – opuścił Paryż i udał się do Genewy. Kreacjonizm (łac. creatio – tworzyć) – postawa estetyczna będąca odwrotnością postulatu odwzorowywania, imitowania rzeczywistości. Kreacjoznim zakłada, że dzieło sztuki jest wytworem wyobraźni, intuicji i uczucia, a artysta dzięki swojemu talentowi (wrażliwości, natchnieniu, geniuszowi) może w sztuce – niczym Bóg – stwarzać nowe światy. Adresatką „Rozłączenia” najprawdopodobniej jest kobieta (Słow*cki był zakochany w czternastoletniej Marii Wodzińskiej [chyba]). Adresatkę oraz podmiot liryczny łączy tęsknota, miłość oraz rozłąka, dzieli natomiast to, że nie są razem. „Rozłączenie” jest przykładem wiersza z użyciem kreacjonizmu. Występują metafory („włosem deszczu skałom wieńczyć głowę), epitety („białej szaty”), anafory („Wiem”). Każda strofa jest również nasycona bólem tęsknoty…

DLACZEGO UPADŁO POWSTANIE? ANALIZA „PRZYGOTOWANIA” I „PROLOGU” SŁOW*CKIEGO

Zarówno „Przygotowanie” jak i „Prolog” miały być wstępem do Trylogii, która ostatecznie nie powstała. Pierwsza część dzieła („Kordian”) nazywała się na początku „Spisek koronacyjny”. Interpretacja „Prologu”: •

Osoba Pierwsza – utożsamia Adama Mickiewicza i jego poglądy, propagacje mesjanizmu (skaralizacji własnego narodu),

•

Osoba Druga – przeciwnicy Mickiewicza, krytykujący postawę mesjanistyczną, przyjmujący postawę bierną,

•

Osoba Trzecia – utożsamia samego Słowackiego, który propaguje postawę tyrtejską, pobudzającą do walki i wyjścia z „uśpienia”. Interpretacja „Przygotowania”:

•

noc 31.12.1799r, chata czarnoksiężnika Twardowskiego w Karpatach

•

scena fantastyczna, groteskowa, stworzenie polityków i przywódców późniejszego powstania listopadowego

•

Józef Chłopicki – „Stary – jakby ojciec dzieci/Nie do boju, nie do trudu;…”, liczyły się dla niego sprawy bardziej osobiste niż narodowe,

•

Adam Jerzy Czartoryski – „Będą przed nim giąć kolana/Jest to stara twarz Rzymiana”, dumny artystokrata, który nie potrafił dotrzeć swoimi ideałami do ogółu,

•

Jan Skrzynecki – „Wódz! chodem raka przewini/Jak ślimak rogiem uderzy…”, wycofuje się, powolna polityka działań

•

Julian Niemcewicz – „Poeta-starzec-rycerz-nic”, krytyka poezji, która jest przestarzała,

•

Joachim Lelewel – „Wiecznie dławi księgarnie i mole…”, postawa chwiejna, niejednoznacza, mówi a nie działa,

•

Jan Krukowiecki – „Kraj przedany on wyda pod miecz…”, uznaje go za zdrajce, który przyczynił się do upadku państwa w dużym stopniu.

„Przygotowanie” jest oceną przyczyn upadku powstania listopadowego, które autor widział głównie w nieudolności generałów i polityków.

W POSZUKIWANIU WARTOŚCI KORDIAN

Imię bohatera pochodzi od łacińskiego słowa cor – „serce”. Oznacza zatem kogoś wrażliwego i uczuciowego, ale też buntownika, działacza idącego za porywem serca. Kordian: •

AKT 1: — miejsce akcji: Polska, — Kordian ma 15 lat, nie ma rodziny, ma sługę Grzegorza, jest nieszczęśliwie zakochany w Laurze (porównany do Wertera), — bezsilny, nadwrażliwy, cierpi, nie ma chęci do życia, — Grzegorz chciał zachęcić Kordiana do działania, wyrwać go z ponurych myśli poprzez opowiedzenie bajek.

•

AKT 2: — dużo podróżuje (co oprócz niesczęśliwej miłości także jest domeną bohatera romantycznego) – James Park, Londyn, Dover, Włochy, Watykan, — w Londynie spotyka się z materalizmem i obłudą ludzką; we Włoszech zakochuje się nieszczerze w Wiolettcie (pieniądze liczą się w miłości); „zdrada” papieża i jego pochwała cara, rozgoryczenie Kordiana (Watykan).

POLEMIKA Z III CZĘŚCIĄ „DZIADÓW” „KORDIAN”

Kordian jest podobny do postaci Konrada z „Wielkiej Improwizacji”. Bohater Słowackiego również wygłasza improwizowany monolog, sytuuje się między Bogiem a ludźmi oraz wyraża chęć, wręcz silne pragnienie wyzwolenia, zbawienia narodu. „Polska Winkelriedem narodów” a „Polska Chrystusem narodów” Mickiewicza różnią się tym, iż Słowacki zarzuca Adamowi, że jego koncepcja mesjanistyczna polega jedynie na wielbieniu Polski, ale wcale nie zagrzewa do walki, lecz nawołuje do biernego godzenia się z cierpieniem. Słowacki poprzez porównanie Polski do Winkelrieda – legendarnego szwajcarskiego wojownika – usiłuje pokazać, że jedyną drogą do osiągnięcia wolności jest walka, obrona. Winkelriedyzm – postawa poświęcania się w walce, oddania własnego życia w celu ocalenia innych. Termin ten, pochodzący od nazwiska legendarnego szwajcarskiego rycerza Arnolda Winkelrieda, dotyczy zarówno poświęcenia jednostki, jak i całego narodu.

STATUS POLSKIEJ INTELIGENCJI „KORDIAN” W trakcie sceny spiskowej Konrad po raz kolejny czuje się odtrącony. Naród bowiem nie podziela jego idei pozbycia się cara i woli pozostać bezpieczny. Bohater jednakże nie może się z tym pogodzić, toteż postanawia dokonać zabójstwa na własną rękę. Koniec końców, nie udaje mu się – mdleje przed carowską sypialnią, przygnieciony ciężarem bolesnego stanu emocjonalnego. Jego wrodzona wrażliwość i uczuciowość, a także żal wynikający z faktu odrzucenia planu przez większość osób spiskujących, doprowadziły do klęski całego przedsiewzięcia. Do upadku powstania nie przyczynili się sami dowódcy, ale również i powstańcy, którzy bardzo przecieniali swoje możliwości, aż nazbyt wierząc we własną siłę. „Kordian” jako dramat romantyczny:

•

nie ma zasady trzech jedności,

•

złamana zasada decorum, elementy mistyczne, fantastyczne,

•

występowanie bohatera romantycznego – Kordiana,

•

kompozycja otwarta (losy głównego bohatera nie są domknięte),

•

mniejsza, ale wciąż „wysepkowość” utworu (chronologia ułożona bardziej niż w Dziadach)

•

niesceniczność,

•

synkretyzm gatunkowy (liryka – improwizacja, cały utwór wierszem; epika – bohaterowie, fabuła, opowiadania Grzegorza; dramat – podział na akty, sceny, aktorów, didaskalia).

MODLITWA POETYCKA „HYMN” JULIUSZA SŁOW*CKIEGO „Hymn” powstał podczas podróży morskiej Słow*ckiego z Grecji do Egiptu w 1836r, podczas zachodu słońca na Morzu Śródziemnym nieopodal Aleksandrii. Hymn to utwór poetycki wyrażający uczucia i pragnienia określonej zbiorowości. Jego nastrój jest podniosły, uroczysty, podkreślony odpowiednią muzyką. Ma formę zwrotu do adresata – persofinikowanego pojęcia lub osoby stojącej w hierarchii wyżej od tych, którzy się do niej zwracają. Historia literatury zna hymny państwowe, narodowe, wojskowe, religijne, koronacyjne, akademickie. Utwór odzwierciedla osobiste przeżycia autora. Jest to skarga, wyrażenie żalu skierowane do Pana Boga (na co wskazuje powtarzający się refren – „Smutno mi, Boże..”). Bohater wiersza, który utożsamiany jest z samym Słow*ckim, skarży się, że został wypędzony ze swojej ojczyzny, a jego życie jest pozbawione sensu i pełne cierpienia i tęsknoty. Mimo to wcale nie prosi Boga o nadnaturalną zmianę rzeczywistości – on mu się tylko zwierza, modli się do Niego. A przyglądając się otaczającemu go pięknemu światu wciąż pozostaje przygnębiony. Nawet dzieła, które sam stworzył, nie radują jego serca, bowiem ciąży nad nim „przekleństwo”, czyli niemożność powrotu do ojczyzny. Bohater czuje się wygnańcem, tułaczem, człowiekiem bezdomnym. Przeraża go, że nie wie nawet, czy będzie dane mu spoczywać w ojczyźnie, kiedy odejdzie z tego świata. Zresztą podmiot liryczny już teraz uważa siebie za zmarłego w takim stanie. Utwór zbudowany jest z ośmiu zwrotek, każda po sześć wersów i kończąca się refrenem „Smutno mi, Boże…”. Dominujące środki stylistyczne to: porównania, epitety, metafory, anafory.

BOLESNY ROZRACHUNEK Z NARODEM „GRÓB AGAMEMNONA” SŁOW*CKIEGO

Grób Agamemnona powstał podczas podróży Słowackiego do Palestyny i Egiptu. Trasa wiodła przez Grecję, gdzie w Mykenach odwiedził tzw. grób Agamemnona, mitycznego wodza wyprawy trojańskiej. Nastrój miejsca, mitologia, historia Grecji przywołują na myśl dzieje Polski – ból z powodu jej losów, pragnienie wydobycia się z haniebnej niewoli. W wierszu poruszone są następujące tematy: • • • •

mitologia i historia Grecji, problem poety i poezji, historia i losy polskie porównane z dziejami Grecji, ocena Polski rzeczywistej i ideał Polski przyszłej, jaką pragnąłby widzieć poeta.

Podmiot liryczny utożsamiany jest z autorem, nie oznacza to jednak, iż on sam jest osobą mówiącą w wierszu. Odbywa on pewnego rodzaju metafizyczną podróż, ogląda wydarzenia z dwóch perspektyw: średniowiecznej Grecji i XIX-wiecznej Polski. Termopile są symbolem zwycięstwa (czymś, czego brakuje Polakom), a Cheronea – nieodwracalnej klęski, odnoszącej się w tym tekście do powstania listopadowego, uważanego przez poetę również jako zaprzepaszczenie ostatniej szansy na zdobycie wolności. Słowacki narażał się również na złą opinię, porównując chociażby działanie szlachty do koszuli Dejaniry. Utwór zawiera również wizję nowej, zjednoczonej Polski. „Bo to jest wieszcza najjaśniejsza chwała”: • •

• •

podmiotem lirycznym jest najpewniej sam autor – Juliusz Słowacki; pojawia się tutaj nawiązanie do motywu „non omnis oriar” (nie wszystek umre), czyli zwrotu z pieśni Horacego. Oznacza to, iż Słowacki wierzy, że jego poezja nie umrze, nawet po jego śmierci, lecz będzie trwała w pamięci ludzi. osoba mówiąca twierdzi, że zachowa się jako twórca utworów nostalgicznych, smutnych, wg. podmiotu lirycznego „najjaśniejszą chwałą” twórcy jest to, że potrafi opisać rzeczy zarówno piękne, jak i przykre, a potem je wszystkie zamienić „w posąg” – oznacza to, iż Słowacki uważa, że jego utwory są jego pomnikiem, jego pamięcią o nim, która zachowa się na długo po śmierci.

ZYGMUNT KRASIŃSKI BIOGRAFIA

Zygmunt Krasiński urodził się 19 lutego 1812 roku w Paryżu. Uczył się w Liceum Warszawskim, a następnie studiował na wydziale prawa Uniwersytetu Warszawskiego. W kolejnych latach przebywał w Szwajcarii z woli ojca, Wincentego. W 1822 roku zmarła matka Zygmunta. W roku 1857 przebywał w Złotym Potoku, a następnie opuścił Polskę i przebywał w Niemczech, Francji i Włoszech. Od jesieni 1832 roku do wiosny 1833 roku przebywał w Petersburgu, gdzie towarzyszył mu ojciec. W latach 1834-1838 związany był z Joanną Borową, którą poznał podczas pobytu w Rzymie. W 1836 roku zaprzyjaźnił się z Juliuszem Słowackim. Ojciec stale ingerował w życie syna zmuszając go nawet do ślubu z Elizą Branicką, chociaż prawdziwą wybranką serca młodzieńca była Delfina Potocka. Ojciec zabronił mu także uczestnictwa w powstaniu listopadowym. Zmarł 23 lutego 1859 roku w Paryżu. Do największych dzieł Krasińskiego zaliczamy: Powieści gotyckie, Agaj-Han, Irydion, NieBoska komedia, Przedświt, Przedświt oraz Fantazja życia. „Nie-boska komedia” powstała w 1833r., jej autor miał wówczas dwadzieścia jeden lat. Na treść dramatu wpłynęły: Wielka Rewolucja Francuska i powstanie listopadowe, relacje poety z ojcem, a także romantyczne koncepcje tragizmu. Utwór wyraża niechęć poety do wszelkich zbrojnych przewrotów, a także miał manifestować chrześcijańską koncepcję państwa i dziejów. Bohaterowie: - Mąż (Hrabia Henryk), - Żona (Maria), - Syn Orcio, - Pankracy (przywódca rewolucjonistów), - Arystokraci, - Rewolucjoniści, - Chrystus - Anioły - Szatan.

Utwór został zadedykowany Marii (a tak naprawdę Joannie Bobrowej – muzie i kochance poety). Dramat podzielony jest na cztery akty, z których pierwszy i drugi dotyczy osobistej sytuacji Męża chcącego być poetą, zaś trzeci i czwarty to obraz społeczeństwa i starcia rewolucyjnego między arystokratami. Tytuł nawiązuje do poematu Dantego Alighieri „Boska komedia”. Słowo komedia ma oznaczać to samo co u Dantego, czyli historię o szczęśliwym zakończeniu. Określenie „Nieboska” ma podwójny sens. Oznacza to, że jest „ludzka”, jest przeciwieństwem treści i wymowy utworu Dantego. Mąż poddaje się swoim słabościom, podsuwanym przez Chór Złych Duchów. Ulega trzem pokusom: - namiętności do romantycznej kochani (nie potrafi docenić prawdziwej miłości rodzinnej), - gloryfikacji sławy rycerskiej (pragnie w walce zadośćuczynić klęsce uczuciowej) - ulega też powrotowi do życia zgodnego z naturą Bohater w piekle życia rodzinnego okazuje się słabym mężczyzną, ojcem i mężem. Niszczy życie rodzinne, zdradza żonę, którą doprowadza do obłędu, a w konsekwencji do śmierci. Bohater manifestuje rozdarcie między egocentrycznym przesłaniem artyzmu a koniecznością wypełniania obowiązków męża i ojca oraz arystokraty.

O ROLI POETY I POEZJI W NIE-BOSKIEJ KOMEDII

Nie-boska komedia opowiada o historii ludzkiej – ludzkości dążącej do samozagłady, a nie zbawienia, jak w przypadku „Boskiej komedii” Dantego. W osobie głównego bohatera utworu została skupiona cała krytyka romantycznej postawy – widać w nim wszystkie wady i konsekwencje bohatera romantycznego. Krasiński pokazuje, że hrabia nie potrafi normalnie funkcjonować przy swojej rodzinie, że idealna miłość romantyczna nie jest możliwa do wprowadzenia w życie i niewiele ma wspólnego z miłością prawdziwą. Zniszczenie rodziny przez hrabiego jest także krytyką ekstremistycznych poglądów romantyków. Zygmunt Krasiński jest za poezją romantyczną, ale uważa, iż posiada ona pewne wady; przede wszystkim mówi o poezji prawdziwej (ma się koncentrować nie tylko na wyobrażeniach, ale na realizacji pewnych idei, którą nadrzędną jest jednośc między sercem, słowem i czynem bohatera.), a także fałszywej. Henryk nie jest przedstawicielem poezji prawdziwej, bo tworzy piękną poezję, ale krzywdzi w realnym życiu innych ludzi. Poetami prawdziwymi są natomiast Maria oraz Orcio, który udowadnia swój talent poprzez improwizowaną, własną interpretację modlitwy nad grobem własnej matki (chyba).

OBRAZ REWOLUCJI W DRAMACIE ZYGMUNTA KRASIŃSKIEGO

Autor wykreował dwa przeciwstawne obozy: arystokratów, którym przewodzi hrabia Henryk i rewolucjonistów na czele z Pankracym. Tłem sporu jest czas nazywany często „przesileniem dziejów”, w którym stary porządek – czyli rządy arystokracji – jeszcze nie upadł, a nowy nie zdążył się narodzić. Cel zbuntowanego ludu to wedle Krasińskiego dobry w intencjach, ale naiwny zamiar uzyskania wolności i godnego życia dla wszystkich ludzi. Drugim zaś celem, realizowanym przez Żydów sprzyjających rewolucji, jest – zdaniem pisarza – zamysł zniszczenia chrześcijaństwa i budowy Izraela. Przywódcy obydwu grup – Pankracy i Henryk – buntują się przeciwko światu. Krasicki stwierdza, że każda skrajność, które reprezentują, jest zła. Hrabia Henryk jest oprowadzany po obozie rewolucjonistów i podczas tej wędrówki ma dwojakie obserwacje: — rewolucjoniści chcą poprawy warunków życia, — cały obóz jest silnie zdeprawowany, aby to podkreślić, autor stylizował wędrówkę hrabiego na drogę przez dantejskie piekło. Mimo iż cele rewolucjonistów są warte uznania, to jednak metody przez nich stosowane, takie jak mordowanie swoich panów, zupełnie nie są pochwalane przez autora utworu, a wręcz mają wydźwięk dantejskich scen piekła. Ludzie bowiem tańczą wokół szubienic, wszędzie panoszą się rzeźnicy gotowi do zabijania, a także obecna jest erotyczna swawola, co powoduje, iż rewolucjoniści – mimo ważnych celów – zdają się być jedynie prymitywnym zgromadzeniem. „Galilejczyku, zwyciężyłeś” — są to słowa Pankracego na łożu śmierci. Oznaczają one, iż postać zrozumiała, że tak naprawdę zawsze triumfuje jedynie Bóg, Jego racje i plany. Nie istnieją zwycięzcy ani zwyciężeni wśród ludzi Krasiński wyraża w ten sposób prowidencjalizm – religijną wiarę w to, że losami świata kieruje boża opatrzność. Jej wyroki są ludziom nieznane, ale w ważnych momentach ludzkość zawsze może liczyćna jej cudowną interwencję i obronę przed neiszczęściem.

CYPRIAN KAMIL NORWID BIOGRAFIA

Cyprian Kamil Norwid herbu Topór (urodzony 24.09.1821, zm. 23 maja 1883 w Paryżu) – polski poeta, prozaik, dramatopisarz, eseista, grafik, filozof, malarz. Ojciec Norwida Jan był plenipotentem Radziwiłłów herbu Trąby, później administracji Namiestnictwa, matka Ludwika była jego trzecią żoną. Poeta, wcześnie osierocony, wychowywał się od 1825 roku u prababki Hilarii z Buynów Sobieskiej, a sam Norwid chętnie podkreślał, że po kądzieli jego przodkiem był król Jan III Sobieski. Rok 1830 i powstanie listopadowe Norwidowie spędzili w Warszawie. Razem ze starszym bratem Ludwikiem Cyprian uczył się w warszawskim gimnazjum, przerwał naukę nie ukończywszy piątej klasy i wstąpił do prywatnej szkoły malarskiej. Pierwsze środowisko literackie Norwida stanowili autorzy skupieni wokół Piśmiennictwa Krajowego. Utrzymywał kontakty z tzw. Cyganerią Warszawską, a także z Karolem Levittoux. Debiutował na łamach Piśmiennictwa Krajowego wierszem „Mój ostatni sonet” W 1842 roku Norwid wyjechał do Drezna, podróżował po Wenecji i Florencji. W 1884 zamieszkał w Rzymie, gdzie narzeczona zerwała z nim zaręczyny, a poeta poznał Marię Kalergis, która stała się jego wielką i nieszczęśliwą miłością. W tym okresie pogorszył się także stan zdrowia Norwida. Do 1846 podróżował do Berlina. Aresztowany i zmuszony do wyjazdu z Prus w 1846 udał się do Brukseli. Okres Wiosny Ludów spędził ponownie w Rzymie, gdzie poznał Mickiewicza i Krasińskiego. W 1848 bronił papieża. Poeta postanowił wyemigrować do Stanów Zjednoczonych 1852r. Wiosną otrzymał pracę w pracowni graficznej, a jesienią dowiedział się o wojnie krymskiej, więc zaczął planować powrót do Europy. Wrócił w 1854r., a potem do Paryża. Tam jego działalność artystyczna ożywiła się, opublikował kilka utworów. W 1863 wybuchło powstanie styczniowe, które bardzo pochłonęło uwagę Norwida. Nie wziął w nim udziału, ale chciał mieć czynny wpływ na kształtowanie się procesów powstania. Historycy literatury dopatrują się w jego twórczości związków z wieloma nurtami: romantyzmem, klasycyzmem i parnasizmem. Tłumaczył znanych autorów. Po jego śmierci wiele jego dzieł zostało zapomnianych – nie doceniano go za życia, a odkryto w okresie Młodej Polski. Trwają spory, na ile był romantykiem, a na ile wyprzedzał swoja epokę. Określano go mianem poety „późnych wnuków”, ponieważ odkryły go dopiero późniejsze pokolenia.

JEDNOSTKA W DZIEJACH [Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie…]; „Bema pamięci żałobny – rapsod”.

„Coś ty Atenom…”: •

Podmiot liryczny wymienia postaci historyczne czczone po śmierci, a za życia odrzucone przez współczesnych, m. in. Dantego i Kolumba.

•

Norwid w tym utworze daje wyraz niezrozumienia odrzuconych jednostek, utożsamiając się z nimi. Rapsod – podniosły utwór poetycki, pieśń sławiąca człowieka lub ważne wydarzenie; rapsod żałobny opiewa pogrzeb wybitnej postaci. „Bema pamięci żałobny – rapsod”:

•

Poeta przedstawia wyimaginowaną ceremonię żałobną generała,

•

Utwór odgrywa rolę tyrtejską – mówił o sławie dopiero po śmierci. W jakiś sposób przepowiadał również przyszłość Norwida.

„FORTEPIAN SZOPENA” CYPRIAN KAMIL NORWID

Fortepian Szopena powstał jesienią 1864 r. Pretekstem do powstania utworu było zniszczenie fortepianu, który stanowił wcześniej własność polskiego kompozytora. Instrument został wyrzucony w 1863 r. z okna pałacu Zamoyskich przez rosyjskich żołnierzy, w odwecie za zamach na carskiego generała. Utwór zawiera notki autobiograficzne, w tym odniesienia do wizyty Norwida u Chopina tuż przed śmiercią kompozytora w 1849r. Trzy pierwsze części to wspomnienia spotkań, wizyt autora u chorego Chopina. Część IV, V i VI wprowadzają także innego bohatera – to już nie tylko Chopin, ale także jego muzyka. Część VII to filozoficzna zaduma nad dziełami genialnych twórców dążących do doskonałości. Część VIII przenosi nas do Warszawy, na plac Starego Miasta, który oglądamy z lotu ptaka. Część IX to relacja z haniebnego wypadku, kiedy po zamachu na generała Berga zdemolowano pałac Zamoyskich (mieszkała tam siostra Chopina) i wyrzucono przez okno fortepian artysty. Część X to pełna goryczy refleksja dotycząca odbioru sztuki i jej prawdziwej wartości.

POZYTYWIZM LITERATURA NA MIARĘ „WIEKU I PARY”

Pozytywizm w Polsce od 1864r (upadek powstania styczniowego) do 1890r (początek Młodej Polski). W Europie pozytywizm trwa od połowu 1850r. do końca lat 80 XIX w. Nazwa „pozytywizm” pochodzi od tytułu dzieła Augusta Conte’a „Wykład filozofii pozytywnej”. Dla ówczesnych ludzi określenie „pozytywny” oznaczało inaczej: realny, praktyczny, życiowy, a nie cudowny. W Europie równała się ona z „realizm” i „naturalizm”. Charakterystyka epoki: ROMANTYZM

POZYTYWIZM

sfera polityczno-społeczna naród społeczeństwo walka zbrojna praca powstania narodowe modernizacja ziem polskich feudalizm, dominująca rola szlachty kapitalizm, dominująca rola mieszczaństwa, wzrost znaczenia inteligencji sfera ideowa irracjonalizm, poznanie indywidualne poznanie naukowe metafizyka, tradycje pogańskie agnostycyzm (wątpliwości co do istnienia świata boskiego) sfera sztuki wieszcz, przywódca narodu nauczyciel, wychowawca, moralista poezja, dramat powieść, nowela estetyka romantyczna realizm i naturalizm

PROGRAM POLSKIEGO POZYTYWIZMU

Pozytywiści odrzucali hasło walki zbrojnej ze względu na klęskę dwóch powstań narodowych w epoce romantyzmu. Podczas gdy pisarze romantyczni odwoływali się do uczuć, pozytywiści skupiali się przede wszystkim na poprawie warunków bytowych poszkodowanych warstw społecznych. Hasła polskiego pozytywizmu: •

•

• •

praca organiczna — czyli działanie na rzecz rozwoju gospodarczego ludności z ziem polskich. Pozytywiści uważali, że społeczeństwo przypomina żywy organizm – tak jak dla właściwego funkcjonowania organizmu niezbędne jest zdrowie wszystkich organów, tak dla dobra społeczeństwa potrzebny jest równomierny rozwój wszystkich jego warstw i dziedzin życia. praca u podstaw – pomoc ludziom z nizin społecznych – chłopom i biedocie miejskiej – w procesie adaptacji do kapitalistycznych form aktywności. Przejawiała się ona w: niesieniu oświaty ludziom biednym, likwidacji analfabetyzmu, opiece zdrowotnej, pomocy w kwestiach bytowych, uświadomieniu narodowym i społecznym emancypacja kobiet — dążenie do równouprawnienia społecznego, czyli zapewnienia kobietom dostępu do wyższego wykształcenia i rynku pracy. asymilacja żydów – asymilacja mniejszości narodowych ze szczególnym uwzględnieniem Żydów; chodziło o uznanie reprezentantów innych narodów za członków społeczeństwa, tak samo ważnych i przydatnych dla ogólnego rozwoju państwa. Chodziło o niszczenie przesądów, mitów i uprzedzeń, które wzmacniały antagonizmy narodowe.

POZYTYWIZM FILOZOFIA

Cechy filozofii nowoczesnej: • • • •

oddzielenie od nauk szczegółowych (przyrodniczych i humanistycznych) zainteresowanie językiem i metodami poznania naukowego niechęć do spekulacji metafizycznej zastąpienie ontologii (co i jak istnieje na świecie?) refleksją egzystencjalną (jak i po co istnieją człowiek i społeczeństwo?

Wartości i podstawy filozofii pozytywistycznej: praca, scjentyzm, utylitaryzm, praktycyzm, determinizm, organicyzm, ewolucjonizm, monizm przyrodniczy, agnostycyzm. Scjentyzm to pogląd filozoficzny, wg którego prawdziwą i w pełni uzasadnioną wiedzę o rzeczywistości dostarcza nauka. Utylitaryzm to pogląd filozofów pozytywistycznych głoszących zasadę użyteczności wszelkich działań człowieka. Mil uważał, że etyczne jest wszystko to, co przyczynia się do zwiększenia liczby ludności na świecie. Determinizm to koncepcja filozoficzna, wg której wszystkie zdarzenia mają zawsze swoją przyczynę, tworzą ciąg przyczynowo – skutkowy; zwolennikiem determinizmu był Karol Darwin, który człowieka traktował jako element natury, podlegający jej prawom takim, jak instynkt zachowania gatunku, popęd seksualny lub głód. Organicyzm to pogląd filozofów pozytywistycznych, którzy uważali, że społeczeństwo funkcjonuje i rozwija się jak żywy organizm. Ewolucjonizm – w 1871 roku Karol Darwin ogłosił teorię ewolucji, wg której człowiek pochodzi od małpy. Skutkami tego były: rozwój ewolucjonizmu, wprowadzenie metod badawczych wypracowanych przez nauki przyrodnicze do badań ludzkiego życia, kształtowanie postaw agnostycznych, a nawet ateistycznych. Prądy artystyczne pozytywizmu: •

realizm (z łac. realis – prawdziwy, rzeczywisty) to metoda twórcza polegająca na ukształtowaniu wszystkich elementów dzieła zgodnie z prawdziwym obrazem rzeczywistości. Jako kierunek literacki realizm ukształtował się w 40 i 50 latach XIX wieku. Dzieli się na: - realizm obyczajowy: odzwierciedla zwyczaje pewnej grupy społecznej lub jest charakterystyką przekroju społeczeństwa danej epoki. - realizm krytyczny (zwany też dojrzałym albo wielkim): wyraża stosunek autora do rzeczywistości.

- realizm psychologiczny: odwzorowuje typowe charaktery i zachowania ludzkie. •

naturalizm (z łac. naturalis – wrodzony, naturalny) to kierunek ukształtowany we Francji w drugiej połowie XIX wieku, stawiał przed literaturą żądanie naukowego badania rzeczywistości, stąd u naturalistów dokładne i szczegółowe opisy miejsc akcji, przedmiotów i wnętrz oraz postaci, to pokazywanie świata bez komentowania go, występują elementy brzydkie, brutalne, nieetyczne. Teoretykiem naturalizmu był Emil Zola.

HASŁA POZYTYWIZMU FELIETONY Felieton to gatunek publicystyki drukowany w gazecie. Oprócz prasowego wyróżniamy też felieton radiowy i telewizyjny. Felieton porusza aktualną problematykę; zwykle ma charakter cykliczny (ukazuje się w określonych odstępach czasu); w swobodny sposób przedstawia bieżące wydarzenia (np. społeczne, towarzyskie, artystyczne, polityczne); cechuje go subiektywizm relacji. Cechy felietonu: • • • • • •

aktualna tematyka; obecność narratora w 1 osobie; bliski kontakt między nadawcą a odbiorcą; swoboda stylistyczna; luźna kompozycja; subiektywizm;

Przedstawiciele felietonu: Cyprian Kamil Norwid, Bolesław Prus, Henryk Sienkiewicz, Eliza Orzeszkowa, Tadeusz Boy-Zeleński, Stefan Kisielewski, Daniel Passent.

ADAM ASNYK DO MŁODYCH

Adam Asnyk (1838-1897) — studiował w Warszawie, Wrocławiu i Heidelbergu, gdzie otrzymał doktorat z filozofii. Był członkiem Rządu Narodowego w powstaniu styczniowym i więźniem Cytadeli. Od 1867r. przebywał w Galicji, gdzie działał jako dziennikarz i polityk; był m. in. organizatorem Towarzystwa Szkoły Ludowej. Miłował Tatry, wiele podróżował, jego poezja łączyła hasła pozytywizmu z romantycznymi, przyjmował ideę postępu, chociaż sceptycznie odnosił się do możliwości całkowitego poznania świata. Zad 1. Osobą mówiącą w wierszu jest najprawdopodobniej człowiek starszy, wyposażony już w pewien bagaż doświadczeń życiowych. Adresatem natomiast są ludzie młodzi. Zad 2. Szukajcie prawdy jasnego płomienia — nawoływanie do poszukiwania sensu określonych zjawisk; Szukajcie nowych, nieodkrytych dróg — nawoływanie do rozwijania przeróżnych dziedzin; Coraz się dusza ludzka rozprzestrzenia — głoszenie rozwoju człowieka jako jednostki. Zad 3. Ostatnie trzy wersy utworu odnoszą się do ewolucjonizmu, która zakładała rozwój i przekształcanie się wszystkich form życia. Oryginalność poety polega na powiązaniu darwinizmu z wartościami metafizycznymi oraz istnieniem Boga, co powszechnie uważano raczej za sprzeczność. Zad 4. Ostatnie dwa wersy pierwszej strofy; mówią one, iż postęp w nauce przyczynia się do rozwoju człowieka, a im potężniejsza staje się dusza człowieka, tym coraz silniej zaznacza się obecność Boga. Zad 5. Scjentyzm — Szukajcie prawdy jasnego płomienia; Praca u podstaw — Nieście więc wiedzy pochodnię na czele; Ewolucjonizm — Za każdym krokiem w tajniki stworzenia; Spirytualizm — I większym staje się Bóg! Zad 6. W trzeciej strofie znajduje się aluzja do słów z Testamentu mojego Juliusza Słowackiego. Podkreśla ona istotę edukowania całego narodu, strofa następna natomiast doprecyzowuje ten apel; podmiot liryczny zachęca, aby mimo powiększania wiedzy, wciąż

pamiętać o przeszłości i jej dorobku, czyli o ważnych elementach tradycji, podstawach współczesności. Zad 7. Ostatnia strofa stanowi zachętę do pogodzenia się młodych oraz starszych, a jest to możliwe tylko dzięki prawdziwej mądrości. Paradoks jednak polega na tym, że młodzi już za jakiś czas przestaną być określani „młodymi” i staną się reprezentantami określonego, zapisanego w historii światopoglądu. Zad 8. • • • • •

Poszukiwanie prawdy; Umiejętność znalezienia porozumienia ze starszymi; Szacunek dla minionych pokoleń; Troska o poziom wykształcenia społeczeństwa; Odkrywanie tajników człowieka i świata.

ADAM ASNYK WIERSZE WYBRANE

Daremne żale — utwór ma charakter programowy, wyraża światopogląd pokolenia młodych pozytywistów. Poeta-twórca nie był przeciwnikiem romantyzmu, wręcz przeciwnie wychowywał się na literaturze najwybitniejszych twórców tej epoki. Wobec tego widać w utworze sentyment do przeszłości, jednakże autor wspomina również o nieuchronnym przemijaniu, z którego wynika potrzeba zmian. Adresaci muszą sobie zdać sprawę z konieczności budowania nowego świata i przestać rozpamiętywać swoją wielką przeszłość, bowiem ona już minęła, a życie wkracza na nowe tory, toczy się dalej. Miejmy nadzieję — podmiot liryczny usiłuje wzbudzić w Polakach patriotyczne uczucia, jest to zawołanie mające przypomnieć o wartościach, które od wieków wyznawali wojownicy za wolność, tj. odważni żołnierze. Autor wskazuje cechy, jakimi powinni odznaczać się Polacy, są to m. in. nadzieja oraz odwaga, których obu brakowało narodowi po przegranych powstaniach. Strofa czwarta to rozliczenie z wadami Polaków, szczególnie krytyka najgorszych cech romantycznych – czyli rozpamiętywanie przeszłości, życie bolesnymi wspomnieniami. Poeta zamierza stworzyć nową koncepcję patriotyzmu opartego na czynie. Między nami nic nie było — zbudowany klamrowo; podmiot liryczny porównuje delikatne uczucia związane z zauroczeniem i słodką miłością do krajobrazów przyrody. Nagromadzenie frazy „między nami nic nie było” może sugerować, jakoby osoba mówiąca nie chciała przyznać się do uczucia, jakim darzyła kobietę, bądź próbuje siebie jakkolwiek pocieszyć po bolesnym rozstaniu, wmawiając sobie, że przecież nic nie było. Ranek w górach — sytuacją liryczną utworu jest przedstawienie gór tatrzańskich o poranku, a celem dodania nastroju autor wykorzystuje synestezje. Jest to tekst, który podaje się za przykład powrotu do poezji romantycznej, sielankowości, a także do idealizmu i refleksyjności charakterystycznych dla poprzedniej epoki. „Ranek w górach” wykorzystuje wyraźny podział przestrzeni: góry widać z oddali, doliny są bliższe, mniej groźne. Jednego serca — podmiotem lirycznym jest najpewniej osoba cierpiąca, pragnąca bliskości, szukająca prawdziwej miłości; powtarzana czterokrotnie fraza „jednego serca” brzmi niczym zaklęcie, fragment błagalnej modlitwy.

POETYKA REALIZMU

Cechy realizmu literackiego: • • • • • •

konstrukcja trzecioosobowego narratora odautorskiego, wszechwiedzącego i wszechobecnego, ale nieuczestniczącego w zdarzeniach; język narracji „przezroczysty”, pozbawiony stylistycznych ozdobników; uszczegółowiona narracja, bogata w informacje; dialogi i monologi zbliżone do mowy potocznej, o języku zindywidualizowanym, zależnym od podchodzenia i wykształcenia postaci; mowa pozornie zależna – gdy narrator przyjmował przestrzenny i psychologiczny punkt widzenia bohatera; przedstawienie zdarzeń w taki sposób, by powstało złudzenie ich teraźniejszości.

Twórcy powieści realistycznej: • • • • • • •

Stendhal Hononiusz Balzak Józef Ignacy Kraszewski Bolesław Prus Henryk Sienkiewicz Eliza Orzeszkowa Maria Konopnicka

PRZECIW ANTYSEMITYZMOWI „MENDEL GDAŃSKI” MARII KONOPNICKIEJ Nowela — niewielkich rozmiarów utwór epicki pisany prozą, o zwartej kompozycji oraz jednolitej i jednowątkowej fabule – pozbawiony niezwiązanych z nią epizodów. Charakteryzuje się dramatyczną akcją zmierzającą do punktu kulminacyjnego, w którym rozstrzygają się losy bohaterów i który poprzedza puentę. Obrazek jako odmiana noweli — przedstawia jakiegoś bohatera lub określone zdarzenie w udramatyzowanej i zdarzeniowej formie krótkiego opowiadania lub opisu sytuacji. „Mendel Gdański” jest obrazkiem. Czas i miejsce akcji: • •

Lata 80. XIX w.; Warszawa

Bohaterowie: • • • • •

Mendel Gdański (piętnasty z rodzeństwa); Kubuś; Zegarmistrz; Student; Tłum

Charakterystyka tytułowej postaci: • • •

• •

67 lat, wychowywał swojego wnuka, 10-letniego Kubę, był introligatorem, mistrzem w tym fachu; Mocno szpakowate włosy, długa broda, kaftan, zgarbiony; Uczciwy, pracowity, wychowywał wnuka z zasadami. Nie wstydził się swego pochodzenia, ufał ludziom, chciał mierzyć ich swoją miarą. Trochę naiwny. Nie wyparł się swojego wyznania, odważny, przywiązany, dumny, patriota. Wierzył, że praca można zdobyć sobie szacunek. Stracił miłość do miasta po antysemickim pogromie, zobaczył, że ludzie nie są tolerancyjni. Postać pozytywna – wzywa do dobroci.

Konopnicka w utworze chciała zniechęcić do postaw antysemickich.

PROBLEMATYKA NOWELISTYKI POZYTYWIZM

Antek: • • •

•

•

•

autor – Bolesław Prus; opublikowana pod koniec XIX wieku; miejsce akcji to rodzinna wieś Antka – nienazwana, lecz czytelnik wie, że leży nad Wisłą; czas akcji – wiek XIX; to nowela, która przedstawia chłopca niezwykłego – Antka – wyróżniającego się na tle społeczności, w której żyje (wieś). Utwór ten ukazuje biedę z innej perspektywy, zdaje się bowiem, że rodzi ona myślenie czysto praktyczne, a osoba, która nie podziela tego rozumowania świata, jest po prostu nierozumiana; przedstawiony został obraz wsi – to nie tylko miejsce biedne i brak edukacji, ale również specyficzna mentalność, która sprawia, że Antek nie mógł rozwinąć się nawet podczas pracy u kowala; taki obraz wsi zdaje się być idealną ilustracją dla nawoływania do pracy u podstaw czy pracy organicznej; motywy: ciekawości (stanowiła inspirację do podjęcia działań przez Antka), twórczości (w chłopcu można dopatrzeć się niezrozumianego artysty, podczas gdy jego otoczenie ciężko pracuje, on jest uważany za próżnującego), biedy i zabobonów ludowych. CHARAKTERYSTYKA ANTKA: młody chłopiec, mieszka we wsi nad Wisłą, pochodzi z ubogiej rodziny, posiada spory talent. Kiedy odbył podróż w celu dowiedzenia się, czym jest wiatrak, został owładnięty myślą zostania konstruktorem i pragnie podjąć ku temu naukę. Antek jest naiwny, mimo starań nie zdobywa poparcia rodziny, w szkole nie znajduje zrozumienia, a za możliwość pobierania szybszych nauk u kowala zostaje ukarany. To także osoba uczuciowa, swoją miłość do Wojtówej wyraża poprzez twórczość.

Janko Muzykant: • autor – Henryk Sienkiewicz; • miejsce akcji – biedna, mała wieś, w której dorasta niezrozumiany chłopiec; • bohaterowie: Janko Muzykant – chudy chłopiec niezmiernie kochający muzykę, marzy o posiadaniu własnych skrzypiec i to marzenie staje się przyczyną jego śmierci; Matka Janka – biedna kobieta, która kocha swoje dziecko mimo wad, jednakże nie rozumie go; Państwo – mieszkańcy dworu; Stach – wyznaczony przez wójta do ukarania chłopca, bije Janka; • istotnym motywem jest motyw wsi – przedstawiona jest jako miejsce biedne, zaściankowe, bez możliwości rozwoju, której społeczność charakteryzuje się bardzo prostym myśleniem i niezrozumieniem dla wszelkiej inności, czego boleśnie doświadcza Janko; ważnym motywem jest również problem nierozumianego dziecka. Mały Janko jest obdarzony niezwykłą miłością do muzyki, jednakże jest on osamotniony w swych marzeniach i wręcz za nie ganiony. Autor mimo to ukazuje marzenia jako siłę dająca możliwość przeżycia; został przedstawiony motyw winy

i kary. Janko nie do końca rozumie, czemu jest winien, nie chciał przecież zrobić nic złego; motyw miłości macierzyńskiej – która choć nie zawsze wyrozumiała i otwarta na potrzeby swojego dziecka, kocha je mimo jego wad; śmierć dziecka ukazana jest jako efekt jego niewiedzy. Stach nie miał zamiaru przyczynić się do odejścia chłopca, ale postrzegał karę cielesną jako najlepsze rozwiązanie; • problematyka poruszona przez utwór pokazuje ówczesne społeczeństwo oraz konieczność przeprowadzenia w nim zmian, wierna jest zasadom realizmu.

Katarynka: • akcja noweli koncentruje się na ulicy Miodowej, która mieści się w Warszawie; większość wydarzeń dotyczy mieszkania Pana Tomasza, jak i sąsiedztwa; czas akcji nie jest do końca określony; • jest opowieścią o chorobie ubogiego dziecka. Podkreślonym zostaje motyw ubóstwa rodziny dziewczynki, która zamieszkuje część podwórza przeznaczoną dla osób mniej zamożnych. Istotny jest również motyw ślepoty, która zupełnie zmienia życie dziewczynki i jej postrzeganie świata – dziecko zaczyna bowiem odbierać go zupełnie inaczej; istotny jest motyw tytułowej katarynki, do której stosunek można odczytywać w różnoraki sposób. Zastosowanie motywu muzyki, sztuki związane jest z postrzeganiem twórczości i przypisywaniem mu większej wartości, co dostrzec można w postawie Pana Tomasza, który dźwięk katarynki odbiera jako niezwykle denerwujący. Jednakże katarynka to urządzenie, którego pojawienie się powoduje szereg zmian. Po pierwsze: granie na niej wzbudza radość w dziewczynce, tj. niewidome dziecko od dłuższego czasu po raz pierwszy odczuwa czystą radość. Jednocześnie i Pan Tomasz, widząc radość dziecka, przechodzi zmianę. Postanawia odrzucić swoje własne przekonania i pomóc niewidomemu dziecku. • Przemiana Pana Tomasza jest zgodna z pozytywistycznym ideałem pracy na rzecz społeczeństwa, dbałości o jego członków, aktywnego działania.

Kamizelka: • nowela zawiera dwie historie, czytelnik ma okazje poznać refleksje narratora, które stanowią klamrę kompozycyjną dla akcji. Jej zawiązaniem jest oglądanie kamizelki; • w ten sposób przedstawiona zostaje historia małżeństwa, ale i samej kamizelki, w której posiadanie wchodzi narrator. Historia ze względu na podwójny charakter posiada dwa czasy – pojawienie się wypowiedzi narratora, jego rozważania, które mają miejsce w ziemie oraz opowieść o małżeństwie, która zaczyna się wiosną; • miejsce akcji to mieszkanie narratora; • utwór porusza charakterystyczne dla pozytywizmu zainteresowanie życiem ludzi ubogich, widoczny jest motyw szczęśliwej miłości i szczęścia, które staje się udziałem pary; istotnym wątkiem jest motyw choroby, która sprawia, że życie małżeństwa ulega przemianie; miłość ukazana w utworze to uczucie niełatwe, ale z pewnością wiążące. Nie wydaje się ono mieć mocy przezwyciężenia śmierci, ale ma moc dawania szczęścia mimo trudności. Pojawia się obraz kłamstwa w dobrej

wierze, które ma pocieszyć każdą ze stron. Chudnięcie, a zarazem zmniejszanie kamizelki można odczytywać jako widoczną oznakę przemijalności człowieka; w utworze istotną rolę pełnią przedmioty, które są traktowane jako materialne świadectwo pewnej historii;

Latarnik: • akcja ma miejsce na wyspie koło Panamy, a jej czas to koniec XIX wieku, na co mogłaby wskazywać historia opowiedziana przez latarnika, dotycząca jego udziału w różnych konfliktach zbrojnych; • nowela porusza problematykę tęsknoty na emigracji. Miłość do kraju zdaje się być siłą tak wielką, że prowadzi do zapomnienia i poważnego zaniedbania, które mogło mieć bardzo poważne skutki. Ważnym jest także problem odpowiedzialności, ale samotności. Istotnym jest ukazanie zjawiska fatum oraz bezdomności, tułaczki, która staje się udziałem głównego bohatera. Nie ma on bowiem możliwości znalezienia miejsca idealnego dla siebie, bezustannie poszukuje miejsca, w którym zazna spokoju i stabilizacji; • punktem kulminacyjnym jest otrzymanie przez Skawińskiego egzemplarzu Pana Tadeusza. Czytając go, przeżywa prawdziwy wstrząs psychiczny i potężną tęsknotę za krajem. Na wskutek zaniedbania, z jego winy rozbija się statek, przez co zostaje zwolniony z posady latarnika, lecz wydaje się, że opuszcza wyspę szczęśliwszy niż w chwili, kiedy otrzymał pracę. Skawiński odzyskał bowiem świadomość celu życia, poczuł znowu, że jest Polakiem.

A…B…C… • akcja dzieje się w mieście, które nie zostało nazwane, ale wiadomo, że jest to teren zaboru pruskiego; • czytelnik poznaje pannę Joannę, która to zarzucona jest obowiązkami domowymi. Czuje się odpowiedzialna za brata i opiekuje się nim, dbając o całe gospodarstwo. Jednocześnie marzy jej się praca, a także bycie użyteczną dla innych. W tego typu służbie dopatruje się ona spełnienia, które jest przecież tak niezbędne człowiekowi. Nie zależy jej na pieniądzach. Gdy pojawia się okazja do nauczania wielu dzieci, Joanna chętnie udziela im swoich rada i stara się, aby dzieci chłonęły wiedzę i zdobywały nowe umiejętności. • Nauczycielka ostatecznie zostaje skazana za nielegalne nauczenie, mimo że nie miała pojęcia o swojej winie. Wydawało jej się, że działa dla dobra innych. Jednakże mimo owej kary, podejmuje dalsze nauczanie. • Ukazany jest tu motyw pracy organicznej oraz pracy u podstaw.

INTERPRETACJA GLORIA VICTIS ELIZA ORZESZKOWA Opowiadanie „Gloria Victis” należy do cyklu opowiadań o tym samym tytule. Zostało wydane w 1910 roku i ukazuje Romualda Traugutta – późniejszego ostatniego dyktatora powstania styczniowego – oraz walki powstańcze z maja 1863 roku. Czas i miejsce akcji: • •

maj 1863 rok; horeckie lasy na Polesiu litewskim.

Bohaterowie: • • • • •

Maryś Tarłowski; Jagmin; Romuald Traugutt; Natura, tj. dęby, sosny, wiatr; Anielka Tarłowski

Narratorem noweli jest przyroda (wiatr, drzewa, kwiaty). Akcja zaś rozgrywa się na Polesiu Litewskim. Pewnego dnia na ową polanę dotarł kilkusetosobowy oddział powstańców, walczących z rosyjskim zaborcą. Dowodził nimi Romuald Traugutt, wśród żołnierzy byli bohaterowie Maryś Tarłowski i Jagmin. Rozbili tam obozowisko. I wkrótce rozpoczęły się walki. Powstańcy początkowo odnosili zwycięstwa, ale nadszedł dzień starcia ze znacznie przeważającymi siłami wroga. Maryś i Jagmin zginęli, poświęcając życie za ojczyznę. Na miejscu zmagań stoi od tamtej pory mogiła powstańcza, na którą wiele lat po powstaniu przyszła Anielka, kobieta w żałobie, siostra Marysia. Długo leżała na mogile, a odchodząc, zostawiła na niej przyniesiony skądś krzyżyk. I więcej nie wróciła. Opowieść kończy się na reakcji wiatru: zrywa się on, wznosząc się nad całą polanę i krzycząc: Gloria victis! Gloria Victis (chwała zwyciężonym) – autorka oddaje hołd ludziom biorącym udział w powstaniu styczniowym. Choć owe powstanie zakończyło się klęską, to jednak autorka uważa, że odniosło moralne zwycięstwo i wszystkim walczącym należy się szacunek i cześć.

POETYKA POWIEŚCI POZYTYWISTYCZNEJ „LALKA” BOLESŁAWA PRUSA GENEZAUTWORU Bolesław Prus przystąpił do pracy nad Lalką w 1887r. Jego zamiarem było podjęcie „wielkich pytań epoki”, chciał pisać inaczej niż Sienkiewicz, któremu w recenzji zarzucił zbytnią idealizację świata. CZAS I MIEJSCE AKCJI • •

lata 1878 – 1879; Warszawa, Zasławek, Paryż;

B O H A T E R O W I E: •

• • •

ARYSTOKRACJA: Izabela Łęcka, Tomasz Łęcki, Prezesowa Zasławska, Książę, Baronostwo Krzeszowscy, Kazimierz Starski, Kazimiera Wąsowska, Julian Ochocki; KUPCY: Wokulski, Ignacy Rzecki, Minclowie, Mraczewski, Zięba, Lisiecki, Klejn, młodszy Szlangbaum i starszy Szlangbaum; INTELIGENCJA: doktor Szuman, pani Stawska, prof. Geist, studenci; NAJUBOŻSI: Węgiełek, Marianna, bracia Wysoccy (dróżnik, woźnica);

Tytuł utworu można interpretować niedosłownie i w nawiązaniu do toposu theatrum mundi, który wyraża bezwartościowość ludzkiego życia sterowanego Bogiem lub fortuną. Lalką może być również Wokulski – jako marionetka Izabeli – lub sama Izabela, którą zresztą jako lalkę określaną; oznaczało to, iż była pusta w środku, a na świat patrzyła przez pryzmat swej egocentryczności. T Y P Y N A R R A C J I: •

•

•

narracja pamiętnikarska (opowieść prowadzona przez pierwszoosobowego narratora, który jest subiektywny i przedstawia wydarzenia ze swojego punktu widzenia) narracja personalna (opowieść prowadzona przez trzecioosobowego narratora, który przyjmuje punkt widzenia bohatera powieściowego, widzi zatem tyle, ile postać postać, postrzega rzeczywistość i ludzi tak jak ona, mówi jej językiem) narracja odautorska (opowieść prowadzona przez trzecioosobowego narratora, który nie należy do świata przedstawionego, jest obdarzony kompetencjami wszechwiedzy i wszechobecności)

OBRAZ SPOŁECZEŃSTWA „LALCE” ARYSTOKRACJA: • • • • • • • •

Izabela Łęcka; Tomasz Łęcki; Prezesowa Zasławska; Książę; Baronostwo Krzeszowscy; Kazimierz Starski; Kazimiera Wąsowska; Julian Ochocki;

Jest to zbiorowisko ludzi mających się za elitę społeczeństwa, a trawiących życie na próżniactwie i zbytkach. Prus krytykuje ich bezczynność oraz pogardę dla ludzi pracy, rozpustę, obłudę i wysokie mniemanie o sobie. Obraża ich brak moralności, handlowe podejście do kojarzenia małżeństw. Ludzie ci pozbawieni są patriotyzmu, odpowiedzialności za kraj i naród. Uczciwą pracę uważają za hańbę (dlatego z taką rezerwą traktują Wokulskiego), natomiast w swoim mniemaniu nie ponoszą żadnego uszczerbku na honorze, zaciągając długi czy też czekając na śmierć krewnych, aby podjąć spadek. Przedstawiony przez Prusa ten wizerunek arystokracji ma służyć ilustracji tezy o kryzysie przeżywanym przez polskie społeczeństwo, gdzie jednym z jego powodów są właśnie elity społeczne, które zamiast przewodzić wysiłkom w celu realizacji pozytywistycznego programu, przyczyniają się do ciągłego pogarszania sytuacji. KUPCY: • • • •

Wokulski; Ignacy Rzecki; Minclowie; Mraczewski, Zięba, Lisiecki, Klejn, młodszy Szlangbaum i starszy Szlangbaum;

Na przykładzie kupców Bolesław Prus pokazuję trudną sytuację kraju w niewoli, w którym inicjatywy ludzkie nie mają żadnego oparcia w społeczeństwie i każdy musi liczyć tylko na siebie. Najbiedniejsi mogą jedynie oczekiwać na pomoc filantropów. Brak w tym społeczeństwie jedności, solidarności, wspólnego działania dla ogólnego dobra. Wprost przeciwnie – królują zawiść, podejrzliwość, nepotyzm, pogoń za pieniądzem. INTELIGENCJA: • • • •

doktor Szuman; pani Stawska; prof. Geist; studenci;

Za pomocą postaci inteligencji do powieści został wprowadzony humor sytuacyjny. Stanowią oni też zapowiedź przyszłości. Są to młodzi ludzie, przyszli inteligenci, elita społeczna. Nie wierzą już w ideały pozytywistyczne, zaprzeczają poglądowi, by można było dorobić się uczciwą pracą, jak to uczynił np. Wokulski. Poglądy ich zbliżają się raczej do socjalizmu oraz anarchizmu. NIZINY SPOŁECZNE: • • •

Węgiełek; Marianna; bracia Wysoccy (dróżnik, woźnica);

Niziny społeczne nie są w powieści reprezentowane przez tak wielu bohaterów jak inne warstwy. Jest kilka postaci, będących przedmiotem charytatywnej działalności Wokulskiego: Węgiełek, Wysocki, Marianna i inni. Jest również obszerny fragment poświęcony Powiślu, najbiedniejszej dzielnicy Warszawy. Prus ukazuje w nim fatalne warunki bytowe biedaków, choroby, przestępczość, prostytucję. Obraz ten utrzymany jest w konwencji naturalistycznej. Patrzymy na niego oczami Wokulskiego, który marzy o likwidacji nędzy, a patrząc na nią uświadomią sobie swoją bezsilność i bezskuteczność wszelkich jednostkowych wysiłków. Obraz ten jest także argumentem potwierdzającym upadek cywilizacyjny w Polsce, bowiem ideały pozytywistyczne okazały się utopią.

CHARAKTERYSTYKA GŁÓWNYCH POSTACI „LALKA” IZABELA ŁĘCKA: • •

• •

•

•

• •

Dwudziestopięcioletnia piękna kobieta, arystokratka pochodząca z podupadłej finansowo rodziny; Została ukazana jako posągowo piękna kobieta przyzwyczajona do życia w luksusach, w świecie wiecznej wiosny, otoczona wielbicielami, wyobrażająca sobie, że została stworzona do przyjmowania hołdów; Zapatrzona w siebie egoistka, nie zadaje sobie trudu, by poświęcić innym minimum uwagi. Jest przekonana, że inni ludzie istnieją tylko po to, żeby jej służyć. Przywykła do sztucznego świata salonów i innego nie zna ani nie chce znać. Stworzyła sobie teorię, zgodnie z którą praca jest karą za grzechy, a obarczeni nią ludzie to swego rodzaju pokutnicy, z natury niższego niż ona gatunku. Sama nic nie robi, praktycznie niczego nie umie i nie mieści jej się w głowie, że cokolwiek mogłaby robić. Nie ma pojęcia o zarabianiu pieniędzy, nie wie, skąd ojciec je bierze, nie rozumie problemów finansowych. Nie rozumie i nie docenia Wokulskiego, nie dostrzega jego uczuć, widzi w nim tylko pokornego sługę znajdującego przyjemność w nadskakiwaniu swej księżniczce. Jest ostatecznie gotowa wyjść za niego, skoro ojciec nalega, ale nie potrafi zrezygnować z flirtów ani go pokochać. Małżeństwo z człowiekiem należącym do „niższej kasty” traktuje jak wielkie poświęcenie. Nie istnieją dla niej żadne zasady moralne, nie ma poczucia jakichkolwiek wartości; Jej wdzięk i styl są wyuczone, a kryją się za nimi zimny egocentryzm, wyrachowanie oraz stanowe przesądy. Cała kultura i obycie to tylko pozory.

IGNACY RZECKI: •

• •

• •

Człowiek starszy, oddany przyjaciel Wokulskiego, wychowany przez ojcażołnierza, miłował Napoleona Bonaparte, stary kawaler, ma jednookiego psa Ira, mieszka przy sklepie, jest narratorem dziewięciu rozdziałów; Określany jako najlepszy wspólnik przez Stanisława Wokulskiego; Bonapartysta, brał udział w Wiośnie Ludów, odważny, jego poglądy są raczej mało racjonalne, zważywszy na to, iż Bonapartowie (poza Napoleonem) nie osiągnęli już tak wiele; Rzecki to idealista polityczny. Traktował kobiety, jakby były chodzącymi aniołami, w przeciwieństwie do Łęckiej, której nienawidził; był kulturalny, do kobiet odnosił się z szacunkiem; „Ostatni romantyk”, idealista, nietrzeźwo patrzył na świat, ale to postać pozytywna, altruista, dba o innych, pracowity, punktualny, odnosi się z szacunkiem.

JULIAN OCHOCKI: •

Dwudziestoośmioletni kuzyn Łęckiej o wyglądzie zbliżonym do Napoleona I;

•

• •

•

•

Fascynuje go nauka, prowadzi liczne badania, choćby dot. machiny latającej, wierzył w moc nauki i wynalazków, które były w stanie zrewolucjonizować zarówno ludzkie życie, jak i cały świat; Pogardzał arystokracją, odrzucił salonowe życie, choć sam do niej należał, był wielkim indywidualistą, mierził go brak zasad moralnych arystokracji; Pragnął zmienić świat i był gotów podporządkować ku temu swoje życie; był człowiekiem samotnym; mimo urodziwości kwestionował znaczenie miłości w życiu, a uczuciem darzył tylko swoje badania; Ciągle odnosił wrażenie, że za mało osiągnął, był pracoholikiem, miał chorobliwe wręcz ambicje; brak zrozumienia ze strony ludzi sprawił, że wyjechał za granicę, by kontynuować tam swoje badania z profesorem Geistem; Idealista naukowy, marzyciel podobny do Ikara;

WOKULSKI JAKO BOHATER NOWYCH CZASÓW

• To

postać interesująca, złożona, skomplikowana, pełna sprzeczności; czterdziestopięcioletni kupiec warszawski, ma szlacheckie pochodzenie, a mimo to zajmuje się handlem; jako młody człowiek kształcił się na uniwersytecie, brał udział w powstaniu styczniowym, potem trafił na zesłanie, a po powrocie do Warszawy dzięki bogatemu ożenkowi wszedł w posiadanie sporego majątku; nieszczęśliwie zakochany w Izabeli Łęckiej; prawdopodobnie popełnia samobójstwo; • Jest bohaterem wielu ról, jest reprezentantem zarówno pokolenia romantyków, jak i pozytywistów; • Jako romantyk: walczył w powstaniu o wolność i niepodległość, został zesłany na Syberię – a więc cechy „romantycznego bojownika”; miłość do Izabeli – nieszczęśliwa, nieodwzajemniona, idealizowanie przedmiotu uczuć, pragnienie „komunii dusz”, traktowanie ukochanej jak bliźniaczej duszy, z którą życie na ziemi jest rajem, uzależnienie się od uczucia w takim stopniu, że stało się ono przyczyną próby samobójstwa, nadwrażliwość dotycząca jednak wyłącznie tego, co związane z Izabelą, skłonność do depresji i załamań; zdolność do przeżywania wielkich przełomów uczuciowych, skłonność do głębokich przemyśleń, refleksji, rozpamiętywania, analiz własnych uczuć, wspominania każdego gestu, stwierdzenia ukochanej; indywidualizm, niechęć do ulegania, podporządkowywania się komukolwiek. • Jako pozytywista: realizm, agnostycyzm, racjonalizm, realizacja ideałów pracy organicznej (bogacenie się, działalność w celu zwiększenia dochodów obywateli) i pracy u podstaw (pomoc najuboższym, zainteresowanie losem najuboższych mieszkańców Warszawy); fascynacja nauką, postępem technicznym, popieranie działalności naukowców, badaczy (przyjaźń z Ochockim, pomoc Geistowi); tolerancja wobec innych poglądów; akceptacja haseł asymilacji Żydów i innych narodowości (stosunek do Szlangbauma), ocenianie ludzi według ich ideałów, efektów pracy, wartości moralnych, a nie wg stanu posiadania i tytułów;

MIŁOŚĆ W CZASACH NIEROMANTYCZNYCH

Pozytywizm oraz romantyzm traktowane są jako dwa odrębne okresy literackie, jednak nie należy zupełnie ich rozdzielać, gdyż oba wspólnie kształtowały kulturę XIX wieku. Pozytywizm, będący kontynuacją oświeceniowego racjonalizmu i empiryzmu, stanowi jednocześnie nawiązanie do romantycznego idealizmu, choć sformułowane odmiennym językiem. Stworzona przez romantyzm norma obyczajowa, w tym przeżywanie miłości jako uczucia wzniosłego, nadającego sens życiu, nie została w drugiej połowie XIX w. zakwestionowana. Bohaterowie powieści byli podobni do takich literackich postaci jak Gustaw z IV części „Dziadów” czy Werter Goethego. W „Lalce” owe romantyczne postaci to: • • • • •

Wokulski; Rzecki; Doktor Szuman; Baronowa Krzeszowska; Baron Dalski.

W Lalce pojawia się również utopia naukowa, która odnosi się do wiary, że nowe wynalazki epoki szybkiego postępu technicznego (XIX wiek) w sposób skokowy i radykalny polepszą sposób życia oraz samopoczucie ludzi. Profesor Geist – genialny, choć uznany za szalonego chemik – chciał wynaleźć metal lżejszy od powietrza.

STYLOWE ZRÓŻNICOWANIE JEZYKA POLSKIEGO

Styl funkcjonalny – sposób ukształtowania wypowiedzi za pomocą określonych środków językowych dobranych odpowiednio do sytuacji komunikacyjnej, celu i funkcji wypowiedzi. Jego rodzaje: potoczny, publicystyczny, naukowy/popularnonaukowy, urzędowy, retoryczny, artystyczny. POTOCZNY: codzienne sytuacje komunikacyjne, rozmowy nieoficjalne, prywatne; słownictwo konkretne, unikanie pojęć abstrakcyjnych, obecność kolokwialnego słownictwa, nacechowanie emocjonalne, obrazowość, prosta składna, poprawność nie jest priorytetem; PUBLICYSTYCZNY: komentarze, felietony, reportaże, notatki w prasie, radiu, internecie, telewizji; w zależności od specyfiki tekstu możliwe nachylenie do innych stylów funkcjonalnych, łączenie stylu potocznego i naukowego, słownictwo wartościujące, frazeologia, zrozumiałość, sugestywność. POPULARNONAUKOWY: teksty z różnych dziedzin przeznaczone dla odbiorców, którzy nie są ekspertami w danej dziedzinie; zróżnicowany stylistycznie – łączy cechy stylu naukowego, publicystycznego a i nawet czasem potocznego, terminy naukowe są obecne, ale w mniejszej częstotliwości, obrazowość, dążenie do urozmaicenia zarówno języka jak i treści; STYL URZĘDOWY: kontakty na linii obywatel-urząd, podania, pisma urzędowe, zarządzenia; schematyczność, zwięzłość, ścisłość, język prawniczy, konstrukcje bezosobowe, strona bierna i formy trybu rozkazującego, brak słownictwa potocznego i nacechowanego emocjonalnie. STYL RETORYCZNY: przemówienia, kazania, laudacje; staranna, przemyślana kompozycja, zwroty do słuchaczy i inne chwyty retoryczne, sugestywność, podniosłość, wyrazy ekspresywne, emocjonalne, wartościujące. ARTYSTYCZNY: utwory literackie; właściwy dla literatury pięknej, dominuje funkcja estetyczna – bogate słownictwo, możliwa stylizacja językowa, bogata, urozmoicaona składnia, czeste uzycie srodkow stylistycznych.

NADNIEMEŃSKA EPOPEJA ELIZA ORZESZKOWA „NAD NIEMNEM” GENEZA POWIEŚCI: Pierwotny tytuł Nad Niemnem brzmiał Mezalians, co miało eksponować wątek związku niezgodnego z ówczesnymi poglądami na temat małżeństwa: ubogiej, ale mieszkającej we dworze Justyny ze zubożałym zaściankowym szlachcicem Janem. Jednakże w trakcie prac nad powieścią autorka postanowiła poszerzyć problematykę i zawartość myślową tekstu. Utwór miał być polemiką z Sienkiewiczowską ideą ojczyzny, przedstawioną w Trylogii. CZAS I MIEJSCE AKCJI: • •

Litwa, Korczyno; Zaścianek (Bohatyrowicz) Lata 80 XIX. wieku;

BOHATEROWIE: • • • • •

Benedykt, Emilia, dzieci Witold i Leonia, siostra Benedykta – Marta (Korczyńscy), Justyna Orzelska; Jan, Anzelm, Jerzy — Bohatyrowicze; Andrzejowa Korczyńska, jej syn Zygmunt oraz jego żona – Klotylda; Maria i Bolesław Kirłowie; Teofil Różyc.

POWIEŚĆ A EPOPEJA: Orzeszkowa świadomie nawiązała do największego wzorca epickiego polskiej literatury – Pana Tadeusza i są to nawiązania wielorakie. Orzeszkowa przedstawia szeroką panoramę społeczną Polski i wizerunek Polaków na tle ważnych wydarzeń historycznych. W tym utworze jest to bolesna rzeczywistość gospodarczo-społeczna i polityczna na wschodnich ziemiach dawnej Polski po powstaniu styczniowym. Autorka jednak idealizuje ów świat przedstawiony, tak że przypomina arkadyjski obraz rzeczywistości z eposu Mickiewicza. Występują idealizowane opisy pracy, która nie męczy, liczne arkadyjskie opisy wiejskiego krajobrazu, a także przedstawienie przyjaznej człowiekowi natury. Patriotyzm Orzeszkowej w tymże utworze to patriotyzm małej ojczyzny, znany również z Pana Tadeusza. Orzeszkowa przedstawia świat polskiej szlachty, jej różne szczebla, odwołuje się do historii zarówno mitycznej, jak i heroicznej. Centralnym miejscem obu światów, w Nad Niemnem i w Panu Tadeuszu, jest dwór szlachecki otoczony przez zaścianek (u Mickiewicza) i okolicę (u Orzeszkowej).

Zad 1. WYGLĄD ZEWNĘTRZNY DOMU: • •

Pan Tadeusz – drewniany dwór, podmurowany, pobielone ściany; Nad Niemnem – niski, drewniany, niepobielony dom, wielki ganek, okna o gotyckim kształcie;

ROŚLINNOŚĆ OTACZAJĄCA DOM: • •

Pan Tadeusz – brzozowy gaj, topole, pola uprawne; Nad Niemnem – jawory, bzy, buldeneże, jaśminy, róże, topole, kasztany;

ZABUDOWANIA GOSPODARCZE: • •

Pan Tadeusz – stodoła obok dworu, pola uprawne, wejście do majątku przez bramę; Nad Niemnem – dom stoi w miejscu, gdzie schodzą się dwie drogi;

ELEMENTY WYPOSAŻENIA DOMU: • •

Pan Tadeusz – portrety; Nad Niemnem – kopie obrazów, portrety rodzinne, rośliny, fortepian.

Zad 2. Podobieństwa wynikają z tego, że obie rodziny są szlacheckie i odwołują się do tej samej tradycji. Kontynuowanie dziedzictwa przodków jest dla nich bardzo ważne. Z kolei różnice w opisie mogą mieć związek z odmienną sytuacją bohaterów, a także epokami, w jakich żyli pisarze – autorzy utworów. Zad 3. Wszystkie te opisy zaczynają się od umiejscowienia dworu w określonej przestrzeni. Zawsze na początku pojawia się opis drzew otaczających budynek, dopiero po tych informacjach autorzy przechodzą do coraz to szczegółowszych opisów domostwa i pozostałych elementów otoczenia. Powodem tego może być to, iż celem autorów było pobudzenie wyobraźni czytelnika, a dokładne zaznaczenie miejsca pozwala łatwiej je sobie wyobrazić. Zad 4. Epitety kolorystyczne: koralowych, niepobielony, złoconymi, brązowymi, zielonych, bielsze, ciemnej, czarnoziemne, pobielane. Zad 5. Najczęsciej pojawiają się kolory: zielony i biały. Elementy kontrastu: • • • •

Nie był to dwór wielkopański, ale jeden z tych starych szlacheckich dworów; Niegdyś kosztowne i piękne, a teraz postarzałe i spłowiałe; Z drzewa, lecz podmurowany; Tym bielsze, że odbite od ciemnej zieleni.

Zad 6. We fragmencie Elizy dominuje głównie biel, pojawiają się także określenia barwy kwiatów (koralowe) oraz sprzętów (złocony, brązowy). Biel nasuwa skojarzenia z czystością, niewinnością. Z kolei w epopei Mickiewicza pojawia się nieco mniej kolorystycznych epitetów, jednakże, podobnie jak u Orzeszkowej, bardzo ważny jest biały oraz zielony, co wskazuje na istotną rolę natury w życiu mieszkańców dworu. Zastosowana kolorystyka umożliwia czytelnikowi wyobrażenie opisywanych miejsc. Zad 7. Okoliczniki miejsca: • • • • • • • • • •

W korczyńskim dworze na rozległym trawniku dziedzińca, Dokoła sztachet; U zbiegu dwu dróg; Na ganku; Naprzeciw gospodarskich zabudowań; W rogu salonu; Śród takich pól; Nad brzegiem ruczaju; We brzozowym gaju; We dworze;

Funkcje okoliczników: • •

Określają przestrzenne położenie obiektów; Stanowią element opisu.

Zad 8. Zdania opisujące przestrzeń są bardzo zróżnicowane. Niektóre z nich są bardzo rozbudowane i zawierają wiele epitetów określających elementy świata przedstawionego, a także pojawiają się wtrącenia i wyliczenia. Niektóre zaś to zwykłe zdania pojedyncze. Zad 9. Elementy natury: łąka, gaj, chwasty, roślinność Elementy cywilizacji: pola uprawne, stodoła, dwór Dwór szlachecki łączy oba te elementy, ponieważ jego wygląd współgra z otoczeniem. Nie jest wysoki, więc idealnie komponuje się z otaczającą go zielenią. Mieszkańcy dworów z szacunkiem odnoszą się do natury, ponieważ krzewy, drzewa, kwiaty otaczają ich domostwo, dodając mu jeszcze większego, głębszego piękna.

OBRAZ SZLACHTY W NAD NIEMNEM. Benedykt Korczyński – właściciel majątku Korczyn, ma brata Dominika (tajny radca w Rosji) oraz siostrę Jadwigę. Jego starszy brat, Andrzej, zginął w powstaniu styczniowym. Benedykt pamięta czasy sprzed powstania, okres zbratania wszystkich stanów, czas patriotycznych porywów i wielkiego bohaterstwa. Bohater jednak żyje w innych czasach – okresie ciężkiej, żmudnej pracy, której towarzyszy walka o utrzymanie ziemi w swoich rękach. Jest zmęczony, znużony, pochłonięty bez reszty obowiązkami gospodarza, męża i ojca. To silny, uparty, bardzo przywiązany do ziemi człowiek. Ceni tych, którzy, jak on, ciężko pracują, choć innych, np. Darzeckiego nie ma odwagi skrytykować. Jego życie to ciągłe kłopoty. Jego rozdrażnienia i zmartwienia sprawiają, że czasem zwraca się przeciwko ludziom mającym podobne idee, np. Bohatyrowiczom. Bez reszty poświęca się ziemi, dba o wykształcenie syna, pozostaje nierozumiany przez własną żonę. Emilia Korczyńska – żona Benedykta, kolejne wcielenie „żony modnej”. Żyje w świecie romansów, które czyta jej Teresa Plińska. Czuje się samotna, nierozumiana, a nawet niekochana przez męża, według niej mało wrażliwego i dalekiego od miłosnych porywów. Jest rozkapryszoną hipochondryczką, wiecznie niezadowoloną i cierpiącą. Ma skłonności do ataków histerii, w których więcej jest udawania niż prawdy.

DYSKUSJA O PATRIOTYZMIE W NAD NIEMNEM Mowa ezopowa – sposób wypowiedzi polegający na wyrażaniu sensu nie wprost, lecz za pośrednictwem narracji parabolicznych albo aluzji do rzeczywistości znanej odbiorcy. W mowie takiej właściwe treści są ukryte w fabułach pozornie niezwiązanych z rzeczywistością, do której się odnoszą. Określenie to pochodzi od imienia greckiego pisarza, Ezopa. Literaci sięgają po mowę ezopową, gdy nie mogą wyrażać dosłownie niektórych treści (zwłaszcza krytycznych wobec władzy) ze względu na ograniczenia wolności słowa. Dwie mogiły w „Nad Niemnem” oznaczają dwie tradycje i dwa systemy wartości. Pierwsza mogiła to grób Jana i Cecylii, na wpół legendarnych protoplastów rodu Bohatyrowiczów. Mogiła przodków symbolizuje szacunek dla pracy, dzięki której człowiek się uszlachetnia. Praca daje nie tylko korzyści osobiste, ale również przyczynia się do powszechnego dobra ogółu. Jest podstawą każdej cywilizacji, wskazuje również na filozofię pozytywizmu i jej wartości. Mogiła Jana i Cecylii stanowi także wymowny symbol romantycznej miłości i szacunku do przeszłości, zwłaszcza własnej genealogii. Mogiła powstańcza jest symbolem najwyższej ofiary za niepodległość kraju i nawiązuje do wartości romantycznych – hasła walki zbrojnej. Jest ona także oznaką zbratania narodu. Symbole obydwu mogił stanowią nierozerwalną całość – decydują o zakorzenieniu człowieka w świecie i jego tożsamości. Powieść tendencyjna to taka, której świat literacki podporządkowany jest tezie postawionej przez autora.

MŁODA POLSKA

Nazwy epoki i granice chronologiczne: Młoda Polska rozpoczyna się w Europie w 1880 roku, a w Polsce – 1890 (debiut młodopolskiego pokolenia poetów) do roku 1918, czyli do końca I Wojny Światowej i odzyskania przez Polskę niepodległości. Nazwa Młoda Polska (używana w całym przedziale czasowym 1890-1918) powstała na wzór innych nazw, takich jak: Młoda Francja, Młoda Belgia, Młoda Skandynawia. Została upowszechniona w krakowskim czasopiśmie „Życie”, wydawanym cyklem artykułów Artura Górskiego pt. „Młoda Polska” w roku 1898. Modernizm (1890-1900; modern – nowoczesność) – to nazwa, którą używano wtedy, gdy chciano podkreślić, że coś jest nowoczesne, nowatorski. Fin de Siecle (1890-1900) – francuskie określenie końca wieku związane z pesymistyczną wizją schyłku i dekadenckimi tendencjami końca XIX w. Neoromantyzm (1890-1918) – to nazwa używana wtedy, gdy chciano podkreślić nawiązania do romantyzmu. Tło społeczne i polityczne: •

KRYZYS: prawdy, religii, etyki, estetyki, człowieka, jezyka;

PRĄDY ARTYSTYCZNE MŁODEJ POLSKI

Impresjonizm: • • • •

Literackie pejzaże (w Polsce głównie Tatry i Podole), epitet malarski, często złożony; Muzyczność pejzażu, onomatopeje, rytmizacja języka; Rola autorskiego temperamentu, która decyduje o obrazie przedstawionego świata; Jest to prąd obecny również w malarstwie (Claude Monet, Auguste Renoir, Jan Stanisławski); początek owego prądu przypada na 1874rok, kiedy w paryskim atelier zrzeszenie młodych artystów zorganizowało swoją pierwszą wystawę.

Secesja: • • • •

Idea sztuki nowoczesnej, która wypełnia całe życie człowieka; Projekty przestrzeni miejskiej (m. in. domy, teatry, sklepy, kościoły), przedmiotów codziennego użytku; Plastyka: ornamentyka biologiczna, zacieranie granicy między człowiekiem a naturą, płynna, falista linia; Twórczość m.in. Stanisława Wyspiańskiego, Rene Lalique’a,

Symbolizm: • • • •

Podstawowym środkiem artystycznym – symbol trudny do zinterpretowania: materialny, zmysłowy, komunikujący ukryte, wieloznaczne sensy; Tematyka uniwersalna – idee, wartości etyczne, tematyka metafizyczna, egzystencjalna; Poszukiwanie idei piękna, także w brzydocie (turpizm); Twórczość m.in. Jana Kasprowicza, Stanisława Wyspiańskiego, Wincentego Koraba-Brzozowskiego;

Ekspresjonizm: • • • • •

Pokazywana rzeczywistość jako projekcja podmiotu – wyobraźnia, podświadomość, sen, halucynacja, wizja; Problematyka etyczna; Postawa buntownicza wobec Boga, obrazy apokalipsy; Kontestacja rzeczywistości, aprobata dla walki (rewolucyjnej, narodowowyzwoleńczej); Twórczość m.in. Jana Kasprowicza, Stanisława Wyspiańskiego;

FILOZOFIA W EPOCE MODERNIZMU

Arthur Schopenhaur — propagował filozofię pesymizmu; wg niego życie jest absurdem, Bóg to Wola, motywująca człowieka do walki, ratunkiem jest sztuka, nirwana, litość i miłosierdzie. Dążenie do szczęścia to pułapka, ułuda, ludzkie działania nie mają celu, a życie to bezmyślny popęd. Filozofia ta przejawia się m.in. w twórczości: Kazimierza Przerwy-Tetmajera oraz Stanisława Koraba-Brzozowskiego. Friedrich Nietzsche – powszechna moralność chrzescijańska jest oznaką słabości, promuje wierność, a twórczym wiąże ręce; moralne przyzwolenie dla siły (ducha!); niewolnictwo i panowie; „nadludzie” stojący ponad dobrem i złem; nihilizm, przewartościowanie wartości; „Bóg umarł”; przejawia się w twórczości Jana Kasprowicza, Stanisława Wyspiańskiego, Leopolda Staffa. Henri Bergson — elan vital – siła życiowa utrzymująca świat w wiecznym ruchu (to nie pęd, a pozytywne źródło energii i motyw działań); krytyka cywilizacji rozumu, intuicja jako droga poznania; Bóg tożsamy ze światem; twórczość m.in. Bolesława Leśmiana, Marcela Prousta. Intuicjonizm — pogląd, wg którego prawdy o świecie nie można pojąć ani dzięki rozumowi, ani innym środkom racjonalnym, tylko dzięki intuicji. Dekadentyzm – prąd ideowy, który narodził się we Francji u schyłku XIXw. Nie stworzył własnej poetyki, a przede wszystkim eksponował postawę światopoglądową. Nazwa pochodzi od francuskiego decadence, które oznacza chylenie się ku upadkowi, zastój, rozpad. Manifestem dekadentyzmu stał się utwór Paula Verlaine’a „Niemoc”; w Paryżu ukazywało się pismo „Dekadent”. Kazimierz Przerwa-Tetmajer – był poetą najwyżej cenionym w dobie Młodej Polski, głosem swojego pokolenia. Pochodził ze zubożałej rodziny ziemiańskiej, urodził się w Ludźmierzu na Podhalu. Do 1918r. był związany z Krakowem i Zakopanem, utrzymywał się z literatury. Prócz poezji pisał opowiadania (m.in. dwutomowy zbiór „Na skalnym Podhalu), powieści i dramaty. Swoje wiersze wydawał w tomach pod tym samym tytułem – „Poezje”. W dwudziestoleciu międzywojennym przebywał w Warszawie. Zmarł w szpitalu w 1940r. Koniec XIX wieku: •

•

•

Liryka inwokacyjna – podmiot liryczny (najpewniej autor, człowiek żyjący u schyłku XIX wieku) zwraca się bezpośrednio do adresata (ludzi żyjących u schyłku XIX wieku); Kolejne strofy wiersza przynoszą propozycje zachowań, które mogłyby pomóc przezwyciężyć „chorobę wieku”, a są to: przekleństwo, ironia, wzgarda, rozpacz, walka, rezygnacja, byt przyszły, użycie. Wszystkie one zostają jednak zanegowane; Autor uważa, że człowiek w obliczu wszelkich czekających na niego zagrożęń, wobec świata jest bezsilny jak mała mrówka („Ale czyż mrówka rzucona na szyny może walczyć z pociągiem nadchodzącym w pędzie?), ale nie kieruje się on instynktem jak skorpion („Więc za przykładem trzeba iść skorpiona, co się zabija, kiedy otoczą go żarem?”);

•

Występują pytania retoryczne.

Hymn do Nirwany: mamy tutaj bezpośredni zwrot do Nirwany, to prośba o wyzwolenie się spod jarzma cierpień. Wiersz stylizowany na modlitwę, jakby litanię.

Niech żyje sztuka (evviva l’aarte) – utwor ten to był jeden ze sposobow oderwania się od marazmu, smutku poprzez uprawianie sztuki.

Zad 1. Człowiek szlachetnego pokroju różni się tym, iż siebie samego odczuwa jako miarę wartości, nie uważa za konieczne szukać aprobaty u nikogo; ma świadomość tego, że to on jest tym, co w ogóle nadaje godność rzeczom, słowem – jest wartościotwórczy. Zad 2. 1. 2. 3. 4.

Bądź miarą własnej wartości; Nie szukaj niczyjej aprobaty; Bądź wartościotwórczy; Wobec tego, co obce, postępuj wedle własnego uznania.

Zad 3. Moim zdaniem „wola mocy” oznacza, że w życiu przewagę mają jedynie ludzie silni, pewni siebie, umiejący zawalczyć o swoje. Zad 4. „Poza dobrem i złem” moim zdaniem oznacza postępowanie, które jest zgodne nie z powszechnie obowiązującym podziałem na to, co dobre i na to, co złe, lecz zgodne z tym, co człowiek sam uważa jako moralnie właściwe i niewłaściwe; odnosi się do relatywizmu, wedle którego rzeczywistość jest zmienna i subiektywna, co oznacza, że nie każdy musi tak samo postrzegać moralność oraz etyczne postępowanie. Dla jednego dany występek może być szlachetny, a dla kogoś, poza tą normą „dobra i zła”, którą wyznaje owa osoba, może być on nawet i zbrodnią. Zad 5. Autor nie zachęca, lecz mówi, aby każdy postępował wedle własnego uznania, wedle tego, co „serce podpowie”. Nie jest to zatem ani zachęta, ani zakaz, lecz ogólna wskazówka, nawet nie ku temu, aby z dyskryminacją traktować „istoty niższego rzędu”, ale ku postępowaniu w zgodzie z własnym sumieniem, myślą i pragnieniem. Zad 6. Według filozofa źródłem „moralności niewolników” są wszelkie trudy życia, jakie dany człowiek mógł znieść, ogólniej zaś mówiąc – wszelka krzywda. Zad 7. • • • • • •

Pesymistyczna podejrzliwość w stosunku do całej sytuacji człowieka; Potępienie człowieka i jego sytuacji; Sceptyzm, nieufność; Subtelny w nieufności wobec wszelkiego „Dobra”; Oświetla właściwości, które czynią egzystencję cierpiących znośniejszą (współczucie, pomocna dłoń); Służy użyteczności.

SPOSOBY TWORZENIA NASTROJU LEOPOLD STAFF „DESZCZ JESIENNY”

Informacje biograficzne o autorze: Leopold Staff — poeta, dramaturg, tłumacz; debiutował tomikiem poetyckim „Sny o potędze”. W okresie młodopolskim wydał m.in. zbiory „Ptakom niebieskim”, „Gałąź kwitnąca”. Przełożył także Kwiatki św. Franciszka oraz dzieła Nietzchsego – dzieła te miały duży wpływ na jego twórczość. Staff wyrażał młodopolskie tematy i nastroje (dekadentyzm, franciszkanizm, nietscheanizm), operował impresją, symbolem, sugestią. Prostota jego wierszy, prezentowane w nich idee afirmacji świata, harmonia, podejmowany dialog z dawną kulturą sprawiły, że Staff już za życia zyskał miano klasyka poezji polskiej XX wieku. Mimo iż żył w okresie Młodej Polski, a także późniejszej współczesności – nigdy sam siebie nie zaklasyfikował do żadnego nurtu poetyckiego. „Deszcz jesienny”: • • •

Wiersz ma ponury, melancholijny i dekadencki nastrój (znużenie, zmęczenie, brak mocy); Występują onomatopeje, budowa klamrowa; Poeta kreśli trzy obrazy: Obraz 1 — poeta ukazuje senne mary, snujące się po bezkresnych pustkowiach, odwiedzające groby i opłakujące swoje nędzne życie. Senne widziadła na próżno czekały na radość, odeszły w smutku, a ich marzenia nie spełniły się. Pozostała po nich jedynie rozpacz; podmiotem lirycznym w tej strofie są upostaciowione koszmary. Scena ta jest przedstawiona w obrazie bardzo mglistym, niejasnym. Obraz 2 — podmiot liryczny wyraża swój smutek i żal, który wynika z doświadczeń całego życia, tj. odejścia i śmierci najbliższych. Osoba mówiąca zdaje sobie sprawę, że zamknęła swoje serce dla szczęścia. Poeta wymienia również liczne skojarzenia z ludzką niedolą, takie jak śmierć nędzarza, pożar zagrody czy śmierć dzieci w ogniu, co tylko potęguje poczucie smutku. Obraz 3 — w ostatniej scenie pojawia się obraz ogrodu i przechadzającego się po nim szatana. Szatan, jako symbol zła, ulega ogólnemu smutkowi, charakterystycznemu dla epoki, zarażając tym smutkiem i złem duszę człowieka.

•

•

Idea wiersza zawarta jest w przekonaniu, że życie człowieka jest pozbawioną sensu wędrówką, naznaczoną cierpieniem, bólem i płaczem. Podmiot liryczny jest przekonany, że w życiu nie może zdarzyć się nic radosnego, a każdym naszym poczynaniom towarzyszy pamięć o nieuchronnej śmierci. Symbole: ogród – dusza ludzka; motyw wędrówki; grób – nieuchronna śmierć; deszcz jesienny – płacz; jesień i wieczór – pora schyłku.

CREDO ROSYJSKIEGO NIHILISTY „ZBRODNIA I KARA” Informacje biograficzne o autorze: Fiodor Dostojewski (1821 – 1881) — rosyjski pisarz, wybitny przedstawiciel prozy XIX w. Ukończył Wojskową Szkołę Inżynieryjną, ale po roku służby opuścił wojsko, by poświęcić się pracy literackiej. W 1849r. za działalność w kółku pietraszewców został aresztowany i skazany na śmierć, jednakże w ostatniej chwili wyrok zmieniono na cztery lata katorgi na Syberii. Czas ten przyniósł ewolucję poglądów politycznych, społecznych i religijnych pisarza, który zaczął oddalać się od środowisk demokratycznych i prozachodnich. Rozgłos Dostojewskiemu przyniosły Zbrodnia i kara oraz Idiota. Wymienia się go wśród najważniejszych przedstawicieli nowoczesnej myśli flozoficzno-religijnej. Powieść Zbrodnia i kara powstawała w latach 1865-1866. Stanowi świadectwo wieloletnich przemyśleń i ideowych rozterek autora. Jest jego rozrachunkiem z własną przeszłością, ale też zapisem sporów ideowych, jakimi żyła rosyjska inteligencja w drugiej połowie XIX wieku. Kłopoty z cenzurą sprawiły, że Dostojewski, by wydać powieść, musiał łagodzić wymowę całości, osłabiać nihilistyczne przesłanie wyłaniające się z utworu. Wykorzystał schemat powieści kryminalnej, by na pierwszy plan wysunąć dyskusje bohaterów. Czas i miejsce akcji: • •

Lipiec 1865r; Petersburg, Sybir – po zesłaniu na katorgę.

Nihilizm (łac. nihil – nic ) — pogląd filozoficzny, oznaczający negocjację dotychczasowych wartości (religijnych, moralnych, poznawczych); rozpowszechniona w XIX w. wśród inteligencji rosyjskiej postawa negacji panującego porządku społeczno-politycznego oraz poczucie przyzwolenia na jego destrukcję przy użyciu wszelkich dostępnych środków.

PORTRET PSYCHOLOGICZNY RASKOLNIKOWA

•

•

•

23 letni były student prawa; mieszka w Petersburgu w biednym, wynajmowanym pokoju; pochodzi z rodziny Raskolnikowów; brat Duni i syn Awdotii Romanowny, jego ojciec nie żyje; należy do inteligencji (mimo nędzy); winny zbrodni, za którą zostaje skazany na katorgę na Sybirze, kiedy sam się do niej przyznaje; zakochany w Soni; ma przyjaciela Razumichina; imię bohatera znaczy „odszczepieniec”. Rodion to człowiek młody, o wyjątkowej urodzie. Jest raczej wysokiego wzrostu, sylwetkę ma wysmukłą i zgrabną, twarz subtelną, włosy ciemne. Ponuro patrzy ciemnymi, pięknymi oczami. Chodzi ubrany w nędzne stroje. Są one tak stare i poniszczone do tego stopnia, że wstyd wychodzić w nich na ulicę i pokazywać się innym ludziom. Warunki, w jakich żyje bohater, negatywnie wpływają na jego psychikę. Staje się człowiekiem wyalienowanym, zamkniętym w sobie; znajduje się w stanie wysokiego napięcia nerwowego graniczącego z hipochondrią. Przytłacza go nędza, która budzi w nim zobojętnienie do życia. W jego głowie tworzą się różne złowrogie myśli, które ostatecznie doprowadzają go do popełnienia zbrodni, jak i niemalże do samobójstwa. Raskolnikow jest człowiekiem bardzo ambitnym i wrażliwym, boleśnie odczuwa swoją nędzę; był introwertykiem i ateistą, czuł się „wyższy” od innych. W swoim artykule O zbrodni przedstawia ideologię podziału ludzi na jednostki wybitne, które odrzucają wszelkie istniejące prawa i tworzą norą moralność, oraz na jednostki zwykłe, normalne. I sam zastanawia się, czy przypadkiem nie jest ową jednostką wybitną; myśl ta prowadzi go do zbrodni. Jest świadomy niesprawiedliwości świata, co budzi w nim poczucie solidarności ze skrzywdzonymi i upadłymi (sytuacja z Marmieładowem). Dla bohatera nie istnieją żadne święte prawa, uważa, że zły czyn, jeśli posłuży ludzkości, z czasem uzyska legitymację moralną. Raskolnikow nie interesuje się Bogiem, a opętany szaleństwem kieruje się wyłącznie pychą. Mimo że sam cierpi biedę, pomaga innym materialnie – czyny te dają nadzieję, iż bohater może się zmienić. I Raskolnikow stopniowo zaczyna zdawać sobie sprawę, że jego przekonania były błędne; kiedy dręczą go coraz większe wyrzuty sumienia, zaczyna rozumieć, że postąpił źle. Do jego przemiany dochodzi na katordze – pod wpływem działań Sonii oraz Ewangelii.

Zbrodnia i kara podejmuje krytykę skrajnego, etycznego indywidualizmu. Autor potępia uzurpowanie sobie przez wybitną jednostkę prawa do przekraczania granicy moralnej, prawa do zbrodni. Pokazuje klęskę tej idei poprzez jej zwyrodnienie i zastępuje ją ideą chrześcijańskiej pokory i pokuty oraz ideą miłości. Zbrodnia i kara jest psychologiczna powieścią realistyczną z elementami naturalistycznymi. Psychizacja przestrzeni – ukazanie Petersburga z subiektywnej perspektywy Rasskolnikowa.

Powieść polifoniczna (gr. polyphonos – gadatliwy, wielogłosowy) – typ narracji, w której narrator niejako kryje się za postaciami świata przedstawionego, pozwalając im na wypowiadanie kwestii w ich własnym imieniu; dialogowe postrzeganie świata z wielu różnych, możliwych punktów widzenia, co zmusza czytelnika do wyciągania samodzielnych wniosków; często to samo wydarzenie zostaje przedstawione kilka razy – za każdym z perspektywy innego bohatera powieści.

SONIA MARMIEŁADOWNA GRZESZNICA I ŚWIĘTA Zofia Siemionowna Marmieładowa jest jedną z głównych postaci powieści. Jest bardzo młoda, mieszka w jednej z ubogich dzielnic Petersburga. Jej ojciec, Marmieładow, to bezrobotny alkoholik; matka zmarła, a macocha jest chora na gruźlicę i na wpół obłąkana. Bohaterka ma także liczne, młodsze od siebie, przybrane rodzeństwo. Mieszka w wynajmowanym pokoju, u krawca Kapernaumowa. Jako jedyna zdobywa pieniądze dla rodziny, prostytuując się na ulicach Petersburga. Ma około osiemnastu lat. Jest ładną, niską i szczupłą blondynką; ma bladą cerę i chudą twarz. Ubiera się biednie, w stroje stosowne do wykowanej przez nią profesji. Jej głos ma zazwyczaj pokorne brzmienie, a jej oczy przeważnie są spuszczone. Sonia nie ma wykształcenia ani odpowiedniego wychowania. Jest bardzo religijna, często żarliwie się modli. Jest gotowa cierpieć i poświęcać się dla innych – została prostytutką, kiedy nie mogła utrzymać całej rodziny, pracując w normalny sposób. Siłę do życia daje jej tak samo cierpienie, jak i troszczenie się o innych. Sonia, zgodnie z nauką Chrystusa, jest w stanie wybaczać ludziom nawet ich największe grzechy i dalej ich kochać – ojcu wybacza pijaństwo, macosze złe traktowanie, a Raskolnikowi morderstwo. Przyjmuje swoje życie takim, jakie ono jest. Nie buntuje się przeciwko swojej sytuacji, znosi ją pokornie, pozostając wierna myśli, że każdy musi nosić swój krzyż. Jest uosobieniem pokory i poświęcenia.

JĄDRO CIEMNOŚCI JOSEPH CONRAD „Jądro ciemności” (minipowieść; dłuższe opowiadanie) powstało jako efekt podróży autora, pozostającego w marynarskiej służbie, do Konga w Afryce – kraju znajdującego się pod belgijskim protektorem kolonialnym. Jego wrażenia z tamtejszej wizyty były tak silne, że napisał później: „przed podróżą do Konga byłem dzieckiem”. CZAS I MIEJSCE AKCJI: • •

czasy współczesne autorowi, ok. 1890r; miejsce akcji – Kongo Belgijskie.

BOHATEROWIE: • • •

Charlie Marlow; Kurtz; młody Rosjanin, lekarz w Brukseli, Fresleven, dyrektor stacji centralnej, narzeczona Kurtza.

Kurtz jest postacią niejednoznaczną i kontrowersyjną – nie poddaje się łatwej ocenie, również dla Marlowa pozostał zagadką. Kurtz jest doskonałym przykładem na to, co może stać się z człowiekiem w szczególnych warunkach, w sytuacji, gdy posiądzie ogromną władzę. Ludzie oceniają Kurtza bardzo pozytywnie; podkreślają, że przysyła więcej kości słoniowej niż pozostali agenci. Wielu mówi o nim, jako o tym, który krzewi postęp i naukę wśród dzikich, jawi się więc jako „misjonarz i zbawiciel”. Posiada wyjątkowy dar przekonywania, jest prawdziwym krasomówcą, który potrafi ująć słuchaczy. Jego ambicje były dosłownie zabójcze – dla niego i dla tych, którzy go otaczali. Zdobywanie kości słoniowej od początku wiązało się z mordowaniem – nie tylko słoni, ale też tubylców; głowy tych, którzy się jemu sprzeciwiali, były natknięte na pal przed jego miejscem zamieszkania. Miejscowa ludność otaczała go dziwną, boską czcią. Zaś on sam traktował Afrykańczyków przedmiotowo, jakby nie byli ludźmi. Był egoistą, a w dążeniu do sławy potrafił być bezwzględny. Charlie Marlow jest narratorem i głównym bohaterem powieści Conrada. To doświadczony marynarz i wnikliwy obserwator ludzkich zachowań. Z pochodzenia Anglik, z zamiłowania – podróżnik. Jest realistą, potrafi trafnie oceniać sytuację. Nie poddaje się rozpaczy, ale też nie nie ma złudnych nadziei co do powodzenia misji. Prowadzi statek najlepiej jak potrafi, szanuje ludzi, którzy potrafią ciężko pracować. Potrafi oceniać ludzi wg ich prawdziwej wartości, nie ulega stereotypom. Twardo stąpa po ziemi, nie daje się zwieść pięknie brzmiącym ideom. Wyznaje proste zasady moralne. Dla niego kłamstwo zawsze jest kłamstwem, niezależnie od jego wielkości. Jest wnikliwym obserwatorem, ale swoje sądy pozostawia dla siebie. W ocenianiu innych bywa surowy, ale taki też jest w stosunku do siebie. Nie potępia jednoznacznie Kurtza, gdyż nie jest pewny, czy w podobnych warunkach potrafiłby zachować się nieskazitelnie. Przejawia w sobie również postawy charakterystyczne dla mentalności modernistycznej: cynizm, sceptycyzm w ocenie świata i ludzi, zmęczenie życiem.

Postacie Kurtza i Marlowa ilustrują kontrastowe postawy moralne i psychologiczne. Marlow jest wyznawcą ładu moralnego, w którym Bóg, praca, obowiązki człowieka wobec świata i innych ludzi, ograniczenie własnych potrzeb zajmują naczelne miejsce. Postać Kurtza ilustruje natomiast, do czego prowadzi odrzucenie norm i zasad, nieliczenie się z sumieniem i przyznawanie sobie atrybutów niemal boskiej słuszności.

SYMBOLIZM W JĄDRZE CIEMNOŚCI

Narracja w utworze, który sam autor określał jako mikropowieść, jest klamrowa; zaczyna i kończy, tworząc klamrę, jeden z mężczyzn siedzących na jachcie. Natomiast całą swą historię opowiada sam Marlow; to ważne, bo tym samym mamy do czynienia z narracją subiektywną, co więcej – znaczna część utworu to przemyślenia i rozważania Marlowa. Tytuł możemy interpretować w związku z postacią Kurtza i zmianą jego charakteru, z człowieka wrażliwego, wykształconego na człowieka zdeprawowanego, bezwzględnego. Conrad sygnalizuje to czytelnikowi nazwiskiem bohatera, które znaczy krótki, jednak miał on przecież dwa metry wzrostu. Nazwisko ma to jeszcze jedno dno – kusy jest ludowym określeniem diabła, czyli ucieleśnieniem zła. Jądro ciemności jest to podróż w przeszłość, w poprzek czasu, w dzikość; jest to świat dzikich plemion afrykańskich, zdominowany brutalnie przez europejskich kolonizatorów. Podróż Marlowa ma jeszcze jeden wymiar – płynąc do Konga, płynie on też w głąb siebie. Conrad zadaje w powieści pytanie o istotę społeczeństwa, o to, jak chronić się przed złem świata, ale przede wszystkim przed pierwiastkiem zła tkwiącym wewnątrz każdego człowieka. Utwór ten próbuje odkryć największą chyba tajemnicę ludzkiej egzystencji, określającą granicę między światami, granicę między dobrem a złem, naturą a kulturą (?). Powieść jest modernistyczna ze względu na swobodę łączenia elementów różnych stylistyk: realistycznej, naturalistycznej, symbolicznej i impresjonistycznej. Zwraca też uwagę bogactwo środków językowych utworu, tak zwana poetyzacja prozy, charakterystyczna dla powieści tego okresu. Narracje cechuje psychologizm. Kompozycja utworu jest szkatułkowa, bowiem opowieść zawiera się w innej opowieści. Kompozycja jest też otwarta, bo losy bohaterów, oprócz Kurtza, nie zostały zamknięte. Czas apokalipsy przeniósł realia Conradowskiej fabuły do Wietnamu, pokazał piekło wojny po amerykańskiej interwencji w komunistycznym Wietnamie w latach 1964 – 1975. W ten sposób powstało dzieło uniwersalne, mówiące o naturze człowieka, który w pewnych okolicznościach może zmienić się w amoralną bestię.

MUZYCZNOŚĆ I NASTROJOWOŚĆ POEZJA IMPRESJONISTYCZNA Impresjonizm w poezji: •

•

•

• •

Barwność widzenia – uwrażliwienie na kolor, częste stosowanie epitetów kolorystycznych (także złożonych). Barwy ciepłe pojawiały się na tle ciemnych przestrzeni (las, otchłań, granatowe niebo). Oprócz krajobrazów przedstawiano pejzaże wyobrażone, pejzaże duszy. Muzyczność – poeci nie stronili od eksperymentów dźwiękowych; stosowali m.in. onomatopeje i aliteracje. Pisali wierszem sylabotonicznym, często jako temat pojawiała się muzyka. Podmiotowość widzenia – wiersze, jako wyznania podmiotu lirycznego, stanowiły najczęściej zapis nastroju nieokreślonego smutku, melancholii, zadumy nad nietrwałością i chaosem życia. Budowę fabuły w dramacie i powieści polegającą na rozczłonkowaniu zdarzeń na sceny i luźno połączone z sobą epizody (podobnie jak w naturalizmie); Liryczny, emocjonalny opis pejzażu w prozie; nie wiąże się on jednak z emocjami postaci, a wyraża uczucia podmiotu autorskiego.

Podmiotem lirycznym są mgły, które są upostaciowane – i z perspektywy tej mgły widoczny jest opisany krajobraz. Utwór ma budowę stychiczną. Jest wierszem sylabotonicznym. Występują synestezje dla muzyczności utworu, personifikacje i powtórzenia.

Miłość młodopolska: • • •

Miłość jako uczucie niszczące – kobieta przyjmowała w tym przypadku rolę fascynującej, groźnej i niszczącej mężczyzn; Miłość jako akt hedonizmu – uczucie miało przynosić fizyczną rozkosz, stawało się doświadczeniem chwili, było więc ulotne, nietrwałe; Miłość dająca poczucie pełni – w tekstach młodopolskich odnalezienie własnego drugiego „ja” nabierało charakteru bliskiego doświadczeniu religijnemu, dawało poczucie pełnego duchowego szczęścia.

Kochanki w wierszach romantyków były ukazywane jako istoty czyste, anielskie, niemalże bezcielesne. Tetmajer zerwał z tą tradycją – w erotykach akcentował fizyczność kobiety, a miłość przedstawiał jako euforię zmysłów, uleganie instynktom. Utwór Lubię, kiedy kobieta… przekracza tabu, jest pełen wzmianek o „omdlewaniu”, „rozchylaniu warg” i „szukaniu ust”. Tetmajer pisze wprost o żądzy, pożądaniu i rozkoszy, nie pozostawiając wątpliwości, jaki rodzaj uniesień na ma na myśli. Mimo to poeta z wielkim wyczuciem poruszał się na granicy wulgarności, nigdy jej nie przekraczając – odważne wyznania formułował w sposób artystycznie doniosły, dbając o estetykę swoich utworów.

SYMBOLIZM POEZJI MŁODOPOLSKIEJ JAN KASPROWICZ Jan Kasprowicz — poeta, dramaturg, autor opowiadań, krytyk literacki i tłumacz. Studiował w Lipsku i we Wrocławiu, jednak nie ukończył studiów. Jego twórczość poetycka jest zróżnicowana, przeszła istotną ewolucję ideową i językową. Pierwszym jego ważnym dziełem był tom „Poezje”, będący przykładem wprowadzenia naturalizmu do liryki. Zbiór „Krzak dzikiej róży” to liryka symboliczna i, do pewnego stopnia, impresjonistyczna. Zaś dwa następne tomy – „Ginącemu światu” i „Salve Regina” – stanowią wyraz światopoglądowego buntu, silnie motywowanego dramatem życia osobistego. W willi na Harendzie, na Podhalu znajduje się muzeum poety. Interpretacja cyklu sonetów Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach: •

•

Cykl ten to cztery sonety opiewające krajobraz tatrzański, dla których stałym elementem jest krzak dzikiej róży, limba oraz góry; akcja każdego utworu dzieje się w różnych porach dnia. Akcja pierwszego sonetu dzieje się u schyłku nocy („Gdzie pawiookie drzemią stawy”, „[…] Samotny, senny, zadumany […]”), drugiego zaś nad ranem („Światłością stały się granity”, „A przez mgły idą, przez błękity…” mgła zazwyczaj pojawia się rano).

Twórcy działający pod wpływem poetyki symbolizmu często wychodzili z założenia, że człowiek poznaje świat nie tylko zmysłami, lecz także duszą – nazwanie jej poruszeń, doznawanych przez nią doświadczeń, pozostaje jednak poza możliwościami języka. Dlatego uciekali się do symboli, niejednoznacznych obrazów, które miały stanowić odpowiedniki wewnętrznych przeżyć niemożliwych do wysłowienia. •

Symbol życia oraz dostosowania się (krzak dzikiej róży) i symbol śmierci oraz przemijania (próchniejąca limba).

Poeta opisuje konkretne miejsce w Tatrach, lecz nadaje temu pejzażowi treść uniwersalną. W tworach natury każe czytelnikom widzieć nie tylko rosnącą różę i powaloną limbę, lecz także siebie samych – symboliczne odbicie ich własnego losu.

MIĘDZY POETYCKOŚCIĄ A NATURALIZMEM „CHŁOPI” WŁADYSŁAW REYMONT

Utwór początkowo był wydawany w „Tygodniku Ilustrowanym”, natomiast wydanie książkowe pojawiło się później. Reymont wykorzystał w powieści wyniki swoich badań kulturowych i socjologicznych nad polską wsią z przełomu XIX i XX wieku. Tytuł czterotomowej powieści „Chłopi” nawiązuje do warstwy ludności zajmującej się rolnictwem, której to Reymont kulturę i obyczaje opisuje bardzo szeroko. Czas akcji: •

Początek września lat 80. XIX wieku – początek sierpnia; pojawia się również powstanie styczniowe, a więc 1863r.

Bohaterowie: • • • • •

Rodzina Borynów: Maciej Boryna, Antek i żona Hanka, Józia, Magda; Rodzina Paczesiów: Dominikowa, Jagna, Szymek, Jędrzych; Rodzina Młynarza, organista, organista; organiścina i ich syn Jasiek; wójt Ojciec Hanki, Weronka, Kłębowie (rodzina Agaty) Agata, Jagustynka (oddały ziemie dzieciom); Roch, Kuba Socha, Witek.

„Chłopi” jako powieść modernistyczna: a) Elementy realistyczne (krajobraz); b) Elementy naturalistyczne (śmierć krowy, śmierć Kuby, brzydota); c) Elementy impresjonistyczne (opis barw i światła); Lektura „Chłopów” potwierdza obecność w powieści nowatorskich ujęć artystycznych: estetyki symbolizmu (śmierć Macieja Boryny, wywiezienie Jagny na kupie gnoju), impresjonizmu, realizmu, naturalizmu oraz ekspresjonizmu. Autor jest wrażliwym indywidualistą o artystycznej duszy, bogactwie wyobraźni, talencie artystycznym, wrażliwości intelektualnej. Powieść składa się z IV części nazwanych porami roku; jest zbudowana wg czterech porządków: fabularnego, egzystencjalnego (porządek życia ludzkiego wyznaczonego narodzinami i śmiercią), obyczajowo-obrzędowo-liturgicznego oraz prac ludzkich sprzęgniętych z przyrodą.

GALERIA POSTACI „CHŁOPI” 1. Hanka Borynowa: • żona Antka, z domu Bylica, ma siostrę Weronikę, niekochana przez męża, ma trójkę dzieci; • postać dynamiczna, przed zmianą: nie radzi sobie z gospodarstwem, jest poniżana przez Antka i Macieja; po zmianie: silna, zaradna, samodzielna, symbol kobietychłopki, zyskuje szacunek męża i teścia, umie się postawić Antkowi, z dumą przyjmuje wiadomość o zdradzie męża, potem dba o gospodarstwo chorego Boryny, zaradna, oszczędna, przedsiębiorcza; • postać przeżyła zmianę pod wpływem nieszczęścia, staje się indywidualistą, silną osobowością. 2. Maciej Boryna: • właściciel wielu pól, 58 lat, zdrowy, miał czwórkę dzieci, żeni się z Jagną (trzecia żona); • cieszył się poważaniem, pracowity, przedsiębiorcy, zmienił nastawienie do Hanki, uparty, bezwzględny, egoistyczny, kocha dzieci, ale wymaga od nich pracy, religijny; • postać pozytywna, ideał polskiego chłopa (ziemia największą wartością, umarł na roli). 3. Antek Boryna: • syn Macieja, ma żonę Hankę i trójkę dzieci, zły mąż; • nie kochał Hanki, poganiany przez ojca, kłócił się z Maciejem, zdradza Hankę z Jagną, porywczy, pełen sprzeczności (nienawidzi ojca – ratuje go, nienawidzi Jagny – kocha ją), ma żal, że ojciec nie chce przepisać mu ziemi, mściwy; • postać niejednoznaczna. 4. Jagna Paczesiówna: • córka Dominikowej, trzecia żona Macieja, ma 2 braci, interesuje się wieloma mężczyznami; • delikatna uroda, najpiękniejsza kobieta we wsi, ideał ówczesnej kobiety; • emocjonalna (bardzo), ma duszę artystki, nie jest asertywna, poddaje się chwilowym wrażeniom, bierna, obojętna, nie jest przedsiębiorcza, słucha matki odnośnie ślubu z Maciejem, nie rozumie zasad moralnych, nie ma wyrzutów sumienia; • postać tragiczna/neutralna, kochana przez wszystkich, potem znienawidzona, naiwna, nie ma zainteresowania rolą, podmiot sporów we wsi. 5. Dominikowa Paczesiowa: • ma 3 dzieci, zamożna chłopka, wdowa; • pełna temperamentu, zawzięta, traktuje synów jak parobków, zna się na zielarstwie, nielubiana ale poważana, przykłada znaczenie do pieniędzy, traktuje córkę jak jedynaczkę.

6. Kowal: • mąż Magdy, dosyć zamożny; • chciwy, chytry, obrotny, domagał się posagu od Macieja, wyobcowany z gromady wiejskiej (nie pracuje na roli, prowadził interesy z Niemcami), gotów zabrać rodzinę do Ameryki. 7. Agata: • krewna Kłębów, stara żebraczka, oddała dzieciom ziemię; • kochała dzieci, opuszczała dom rodzinny po skończeniu prac na polu, żeby nie robić problemu rodzinie, bardzo religijna, pragnęła umrzeć w łóżku pod pierzyną – jak gospodyni, szykowała się na śmierć, zostawiła rodzinie pieniądze. 8. Jagustynka: • stara komornica, wypędzona z domu po oddaniu dzieciom ziemi, pracuje u innych gospodarzy; • złośliwa, plotkuje, awanturnica, nie myśli o przyszłości, pracowita, mądra, umie współczuć, zna biedę. 9. Kuba Socha: • parobek Borynów, były żołnierz, brał udział w powstaniu styczniowym; • altruista, pracowity, pobożny, wszystkiego uczy Witka, wierny Borynie, kulawy, postrzelony, urąbał sobie nogę, umiera w samotności, odprawiał też gusła na cmentarzu. Chłopi to powieść o społeczności rządzącej się własnymi prawami. Prawa te regulują całość stosunków międzyludzkich. Podstawowa relacja społeczna ujawniona w powieści to relacja jednostka – zbiorowość. Prawa jednostki w takiej społeczności są mocno ograniczone. Wartość człowieka mierzy się nie tylko pozycją społeczną czy majątkową w zbiorowości, ale przede wszystkim użytecznością dla współnoty. Jednostka poddawana jest ciągłej kontroli społecznej, akceptowany jest tylko ten, kto podporządkowuje się ogółowi. Ogranicza to wprawdzie prawa jednostkowe, jednak w zamian daje poczucie siły, godności i sensu życia, który płynie z przynależności do grupy. Reymont wielokrotnie używa słów: gromada, wspólnie, razem, bo tak właśnie toczy się życie w Lipcach.

OBYCZAJOWOŚĆ I RELIGIJNOŚĆ „CHŁOPI” WŁADYSŁAWA REJMONTA

2. Święta liturgiczne przedstawione w lekturze: Zaduszki, Boże Narodzenie,

Wielkanoc, Boże Ciało, Zielone Świątki; 3. Wesele: • Zrękowiny: wysłanie swatów do Dominikowej, kieliszek wódki dla Jagny; • Ślub: obcięcie Jagnie włosów po weselu (aby nie kusiła innych), strój ludowy, wszystkich zapraszano, dużo tańców, oczepiny, przenosiny wesela do domu Boryny. 4. Praca: • Wspólne obieranie i kiszenie kapusty, koszenie zboża, wykopki; • Darcie pierza, przędzenie lnu. 5. Ludność wiejska była religijna i katolicka; chłopi często modlili się podczas pracy, chodzili do kościoła i kontaktowali sięz księdzem, który byłdla nich autorytetem. Podsawą światopoglądu bohaterów Rejmonta jest wyznawana przez nich religia katolicka w swoistej, ludowej odmianie. Religijność ludowa to religijność warstw niewykształconych – cechuje ją uproszczony zestaw wyobrażeń metafizcznych i moralnych, zawiera także relikty pogańskich kultów. Najważniejsza wartość chłopów – praca; szacunek do przyrody, kultywowanie tradycji, sumienne przygotowania do świąt, spotkania w karczmie.

STYLIZACJA JĘZYKOWA DIALEKTYZACJA W LITERATURZE Stylizacja to świadomowe, celowe zastosowanie przez autora cech języka zaczerpniętego z określonej odmiany języka lub stylu. STYLIZACJE: BIBLIJNA (naśladowanie stylu biblijnego), ARCHAIZACJA (naśladowanie dawnego języka), DIALEKTYZACJA (naśladowanie języka regionalnego, dialektu, gwary), ŚRODOWISKOWA (naśladowanie języka określonych środowisk społecznych). Poetyzacja – upodobnienie wypowiedzi do stylu artystycznego; Parodia – ośmieszenie stylu jakiegoś autora; Pastisz – nawiązanie do stylu jakiegoś autora, lecz bez ośmieszania; Trawestacja – przekształcenie tekstu poważnego w komiczny. FUNKCJE STYLIZACJI: • • • • • • • • • •

koloryt lokalny; emocjonalizacja przekazu; klimat epoki; podniosły nastrój; żartobliwy ton; uwiarygodnienie; realizm; groteska; zróżnicowanie wypowiedzi bohaterów; podkreślenie rangi zdarzeń.

BRZYDOTA W POEZJI I SZTUCE Turpizm – łac. brzydki – nurt w estetyce polegający na włączeniu do sztuki motywów brzydoty, brudu, kalectwa, rozkładu. Wprowadzenie elementów brzydoty służy takżę w literaturze prezentacji nieupiększonego obrazu człowieka i jego egzystencji. Charles Baudelaire – uważany za pierwszego poetę modernizmu, za życia towrzyszyła mu legenda „poety przeklętego” (przekraczał normy moralności i tradycyjnie rozumianego porządku społecznego), prekursor symbolizmu, naturalizmu i dekadentyzmu; wydał jeden tomik wierszy – Kwiaty zła. „Padlina”: • • • •

pierwszą część wiersza wypełnia naturalistyczny opis padliny, procesu rozkładu oraz zgnilizny; z opisem tym kontrastuje uroda poranka i piękno natury; padlina to symbol śmierci, przemijania (ciało człowieka ulegnie rozkładowi); piękno i życie są skazane na zagładę, jedynie sztuka pozostaje wieczna (daje człowiekowi moc, stanowi sens życia).