Żywot ściągacza poczciwego

wszystko, co musisz wiedzieć

Wszystko, co początek swój kiedyś miało, Będzie do końca doprowadzić się musiało.

Świat nie jest niczym wąż ogon swój jedzący, Ku nieskończoności i wieczności w ten sposób pędzący, Lecz przemijanie cechą jego jest powszechną, Bo istnienie jedynie rzeczą doczesną Niknącą, gdy tak siły wyższe rzekną.

Choć renesans rozpoczął się dnia pewnego, Wreszcie stało się, że w końcu dopiął swego. Oto kończy się epoka fraszek i sonetów, Dramatów, pieśni, osępiałych trenów. Zanim jednak się to stanie, Armagedon nadejść musi, Pacholik o pytanie powtórzeniowe na pewno się pokusi.

Wszystko, co początek swój kiedyś miało, Będzie do końca doprowadzić się musiało. Tak też z Pacholik odpytaniem będzie, Zasada ta odwieczna obowiązuje wszędzie. Wierzcie mi, kiedyś z pewnością go ubędzie.

Zaczęło się od niewinnej trylogii, Która postawiła to wszystko na nogi. Od pytania zdolna była wybawić, Grzechem więc ją bez opieki zostawić. Z drobnej trylogii, ziarenka w ziemi małego, Wyrosła na dzieło - "Żywot ściągacza poczciwego".

Wszystko, co do wielkich rozrosło się rozmiarów, Zaczyna jedynie od ziarna i niewielkich zamiarów.

Granice chronologiczne epoki: - 1450 r. – wynalezienie druku przez Jana Gutenberga - 1453 r. – upadek Konstantynopola - 1492 r. – odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba - 1517 r. – wystąpienie Marcina Lutra - 1543 r. – publikacja „O obrotach sfer niebieskich” Mikołaja Kopernika Kolebką renesansu były Włochy – rozpoczął się tam w XIV wieku. Rozkwit renesansu polskiego przypada na wiek XVI (jest on zwany „złotym wiekiem” kultury polskiej). Renesans europejski trwa do końca wieku XVI, natomiast w Polsce jeszcze przez 20 lat XVII wieku. Renesans oznacza odrodzenie – odnowienie i przywołanie ideałów antyku, odrodzenie nauki. Nazwę tej epoki wprowadzili dopiero twórcy baroku. Idee renesansu: - antropocentryzm (antropos – człowiek) – zakładał, że w centrum świata usytuowany jest człowiek; odwrotność teocentryzmu. - humanizm – prąd umysłowy i artystyczny, który w centrum zainteresowania myślicieli, artystów, uczonych stawia człowieka. Humaniści głosili potrzebę poznania i kształtowania indywidualnej, silnej jednostki ludzkiej. W myśl humanizmu człowiek jest wielce wartościowy, liczy się jego talent, każde odrębne istnienie. Hasłem humanistów były słowa Terencjusza: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”. - naśladownictwo starożytnych – wynikało z fascynacji kulturą antycznych Greków i Rzymian. - reformacja – prąd religijny i umysłowy epoki renesansu; także ruch narodowy i religijny XVI wieku, mający na celu reformę kościoła katolickiego, jego praktyk i doktryn. Wyróżniamy następujące nurty wyznaniowe: - luteranizm - kalwinizm - anglikanizm - arianizm Renesansowy ideał człowieka: - wiedza - możliwości intelektualne - przyjaźń - piękno ciała - godność - sława - indywidualizm - wolność

Scholastyka średniowieczna a humanizm renesansowy: SCHOLASTYKA rzeczywistość „boska” problematyka teologiczna intelektualne konstrukcje łacina średniowieczna skomplikowane wywody

HUMANIZM sprawy ludzkie praktycyzm obserwacja rzeczywistości łacina klasyczna prostota i klarowność dowodzenia

Powrót do haseł antycznych: - stoicyzm - epikureizm - hedonizm Renesansowe myśli filozoficzne: - Erazm z Rotterdamu – popularyzator idei irenizmu. Głosił, że człowiek jest z natury dobry, zło zaś pochodzi z niewiedzy. Pochwalał pokój, a przeciwstawiał się waśniom, kłótniom i wojnom. Jego dzieło – „Pochwała głupoty”. Był także propagatorem humanizmu chrześcijańskiego; uważał, że miłowanie antyku można rozumnie godzić z postacią chrześcijanina. - Niccolo Machiavelli – autor dzieła pt. „Książę”. Zamieścił tam doktrynę filozoficzno – polityczną, zakładająca fałsz, podstęp, przemoc, brak skrupułów, jeśli tylko potrzebne są interesom kraju. Dobro publiczne, państwo to ideał, który pozwala, aby „cel uświęcał środki”. Władca ma być jak lew i lis, prócz siły potrzebna jest chytrość i przebiegłość. Od nazwiska twórcy pochodzi nazwa doktryny „makiawelizm”. Utopia (z gr. dosłownie kraj nigdzie nieistniejący) – literacka wizja modelowego, doskonałego państwa i społeczeństwa; panują tam powszechna równość, dobrobyt, bezpieczeństwo i zadowolenie obywateli. W sensie potocznym utopią nazywamy mrzonkę. Autorem dzieła pt. „Utopia” jest Tomasz More.

- wzorce antyczne - sfumato - kompozycja trójkątna - perspektywa: - linearna - powietrzna - idealne proporcje - przedstawiano postaci na tle krajobrazu Sztuka renesansu miała ambicje przekazywania uniwersalnych prawd o świecie. Do jej reprezentantów należeli m. in.: - Leonardo da Vinci - Michał Anioł - Rafael Santi Architektura: - Katedra Santa Mario del Fiore (Florencja) - Pałac Medyceuszy - Pałac Rucellai - Bazylika św. Piotra Rzeźbę renesansową można podzielić na architektoniczną i niezależną od architektury. Wykonywano je w brązie, marmurze i kamieniu. Muzyka zaczęła być uznawana w renesansie za sztukę. Kompozytor stał się wówczas mistrzem. Do popularnych instrumentów należały: - lutnia - szpinet - klawikord - organy

Mikołaj Rej (1505-1569) – prezentował ideę renesansowej pełni życia, ulubieniec szlachty i króla Zygmunta I Starego, aktywny działacz reformacyjny. Autor m. in. „Krótkiej rozprawy między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem”, dramatów, kazań, poezji epigramatycznej. Geneza utworu: - „Żywot człowieka poczciwego” został stworzony około 1567 roku, czyli pod koniec życia Reja, jako podsumowanie jego twórczości. Przedstawia w nim wzór osobowy szlachcica – ziemianina. Utwór ten jest napisany językiem staropolskim, a nagromadzone w nim zdrobnienia służą idealizacji świata przedstawionego. Idealny szlachcic – ziemianin powinien być człowiekiem: uczciwym, pracowitym i oddanym ojczyźnie. Winien również kochać swoje gospodarstwo, korzystać z życia, ale przede wszystkim żyć rozważnie i mądrze.

„Na pożytek doczesny wam to przedstawiam, Dokument pełen ściąg polskich zostawiam, Abyście mieli na co spoglądać, I z trudnego pytania wnet się rozplątać! Nie dajmy się zmiażdżyć okrutnej kobiecie, Dlatego wam to w spadku oddaję: Jak odpowiedzi nie wiecie, to się dowiecie.” Czym jest pieśń? - jeden z najstarszych gatunków liryki; była wykonywana przy wtórze instrumentów, stąd pochodzi jej meliczność i rytmizacja budowy. Jest podzielona na strofy, zwykle czterowersowe. Podział pieśni ze względu na tematykę: - religijna, refleksyjna, filozoficzna, miłosna, biesiadna, patriotyczna, pochwalna, dziękczynna „Pieśń o spustoszeniu Podola”: - jest pieśnią patriotyczną; w tekście widać emocjonalny stosunek autora do swojego kraju i postawę zaangażowania w jego sprawy (silne i negatywne emocje wynikające z najazdu Tatarów/proponowanie rozwiązań, które mogą pomóc) - opowiada o historycznym wydarzeniu, którym jest najazd Tatarów na Polskę w 1575 roku; opisują to pierwsze strofy pieśni (spustoszone ziemie, porywanie kobiet i dzieci, uprowadzenie w niewolę) - jest liryką apelu — typ utworu, w którym podmiot mówiący bezpośrednio zwraca się do odbiorców, wyraźnie ujawniając swoje nastawienie na adresata; często ma funkcję perswazyjną, czyli bohater liryczny prosi o coś lub pragnie przekonać odbiorców do swoich racji. - jest liryką pośrednią – wyraża uczucia w sposób pośredni, poprzez np. opis pejzażu, jakiejś sytuacji (tutaj: opis najazdu Tatarów) - jest liryką bezpośrednią – podmiot liryczny wyraża swoje uczucia bezpośrednio i wypowiada się w pierwszej osobie (dowód: werset 45 – „Cieszy mię ten rym: […]”) - podmiotem lirycznym jest sam Kochanowski, adresatami zaś są ogółem obywatele Polski, których autor prosi o zorganizowanie się i przygotowania do obrony „Pieśń o dobrej sławie” i „Pieśń o cnocie”: - Jan Kochanowski mówi w nich o różnych postaciach człowieka. Według niego nie jesteśmy stworzeni tylko dla prymitywnych celów, lecz przede wszystkim do wyższych wartości. Autor pochwala postawy patrioty i mówi, że Bóg zsyła na ludzi służących ogółowi wszelakie łaski. - opcjonalnie, gdyby narzekała, że za mało szczegółów; podmiot liryczny twierdzi, że za cnotę nie możemy oczekiwać nagrody, gdyż ona jest nią samą w sobie („Pieśń o cnocie”, wersety 13-15) Pieśni Kochanowskiego nawiązują do dwóch starożytnych filozofii: stoicyzmu (człowiek powinien być obojętny wobec dotykających go wydarzeń; podporządkowanie się rozumnym prawom świata, sumienne wykonywanie swoich obowiązków; cnota, identyfikowana z rozumem, jedynym warunkiem osiągnięcia szczęścia w życiu) oraz epikureizmu („carpe diem” – chwytaj dzień, czerpanie garściami z życia, życie w szczęściu i przyjemnościach).

Elementy stoickie w pieśniach Kochanowskiego: - np. w [Nie porzucaj nadzieje…] — „Lecz na szczęście wszelakie/Serce ma być jednakie” Elementy epikurejskie w pieśniach Kochanowskiego: - np. w [Patrzaj, jako śnieg po górach się bieli…] — „Niechaj nie schodzi cało/Coć się do rąk dostało”, „Krótki wiek długiej nadzieje nie lubi” Horacjanizm – naśladowanie w liryce modelu poezji stworzonego przez Horacego. Z jego poezji czerpano w renesansie tematy, motywy, tłumaczono je; w węższym znaczeniu jest to podejmowanie w utworach problematyki stoickiej i epikurejskiej. Klasycyzm pieśni Kochanowskiego przejawia się m. in. w: - pisaniu je trzynastozgłoskowcem, dzieleniu je na strofy zawierających rymy, najczęściej parzyste, - wykorzystywaniu motywów i tematów zaczerpniętych z antycznych pieśni Horacego, - podejmowaniu problematyki filozoficznej, która przejawia się poprzez propagowanie epikureizmu i stoicyzmu.

„Ciąg dalszy dzieła małego, Do wielkiego celu powstałego: Niesienia pomocy uciemiężonym, Do odpowiadania zmuszonym.

Niech wam onej ściągi służą, Gdy nadejdzie walka z burzą. Wręcz osłodą się okażą, Odpowiedź dobrą wskażą!

Gdyż Pacholik, niczym lew zgłodniały, Będzie w swych działaniach zuchwały, Nałóż więc triumfu kaganiec, Zwyciężając śmierci taniec.” Fraszki: - krótki utwór liryczny, zazwyczaj wierszowany lub rymowany, humorystyczny lub ironiczny; kończy się puentą (z łac. frasca – drobiazg) - dzieli się ze względu na tematykę na fraszki: obyczajowe, miłosne, filozoficzne, patriotyczne, metapoetyckie (autotematyczne – utwór o utworze), żałobne - ze względu na budowę: opisowo-ilustracyjna (relacjonuje, ilustruje dany temat lub motyw), wyznaniowo-liryczna (zwykle pisana w pierwszej osobie, ujawniająca uczucia podmiotu mówiącego), dramatyzowana (dialogi przypominają scenki teatralne) „O doktorze Hiszpanie”: - fraszka obyczajowa (dotyczy spraw codziennych i ludzkich, nawiązuje do obyczajowości dworskiej) - fraszka dramatyzowana (fragmenty w cudzysłowie, które wskazują na wypowiedzi bohaterów biorących udział w akcji utworu; dialogi) - bohaterowie: doktor, „kompani” doktora - trwa biesiadka, goście sobie popijają i dobrze się bawią, nie chcą pozwolić, aby ktokolwiek przestał ucztować. Doktor Hiszpan, najwidoczniej już znudzony zabawa, udaje się do swojej komnaty, lecz jego towarzysze i tak go odnajdują i nakłaniają do dalszego ucztowania. Fraszka kończy się puentą „Szedłem spać trzeźwio, a wstanę pijany” – są to słowa doktora, który szedł do komnaty z zamiarem położenia się spać, lecz przez nachalność swoich towarzyszy mimo wszystko skończył „źle”. „Do Magdaleny”: - fraszka miłosna - fraszka wyznaniowo-liryczna (opisuje uczucia podmiotu lirycznego, który wyraża się w pierwszej osobie) - podmiot liryczny zwraca się do kobiety imieniem Magdalena, opisując jej nadzwyczajną urodę, porównując ją do obrazów przyrody. Jest w niej wręcz szaleńczo zakochany; miłość do Magdaleny zawładnęła nim tak bardzo, że określa swoje serce jako zamknięte w dłoniach kobiety. Z drugiej strony jednak pojawia się głos rozsądku, usiłujący zracjonalizować odczucia podmiotu lirycznego, który przejawia się w wołaniu „O głupie, o myśli szalone!/Czego ja pragnę? O co ja, nieszczęsny, stoję?”. Uczucie podmiotu lirycznego okazuje się jednak znacznie silniejsze od racjonalizmu, dowiadujemy się także, że oddziałuje również na niego fizycznie: w obecności Magdaleny „wszystkę władzą straciłem swoję”, „Mowy nie mam, płomień po mnie tajemny chodzi,/W uszu dźwięk, a noc dwoista oczy zachodzi”.

„Ku Muzom”: - fraszka metapoetycka - fraszka opisowo-ilustracyjna - podmiot liryczny zwraca się do Muz, które prosi o to, aby dzieła i poezja, które tworzył, zostały zapamiętane na długo po jego śmierci, gdyż nie chce, aby pozostały niezauważone, a wręcz pragnie ich zapamiętania i docenienia. Podmiot liryczny nie liczy na żadne nagrody, skarby, bogactwa ani jakiekolwiek pochlebstwa — chce tylko zostać zapamiętanym. - opcjonalnie, gdyby prosiła o więcej szczegółów: pojawia się tutaj motyw non omnis moria (z łac. nie cały umrę), czyli sławny cytat z jednej z pieśni Horacego. Za jego pomocą poeta wyraża przeświadczenie, że poezja i sfera wartości duchowych są niezniszczalne w przeciwieństwie do tego, co materialne. [Nie zawżdy, piękna Zofija…]: - podmiot liryczny mówi, że w miłości nie liczy się tylko uroda, która z wiekiem może drastycznie się zmieniać i wreszcie przeminąć, lecz cechy charakteru danej osoby — to, kim jesteśmy w środku, a nie na zewnątrz. Pojawia się tutaj również motyw przemijania.

„Świętym trafem dzisiaj nie pytała,

Lecz co jutro będzie, któż to wie? Oby żadnej męki nam nie dała, Dość już wszystkich życie mnie. Treny piąte, treny czwarte, Oby ściągi były tego warte! Abyście i te piątki, i te czwórki, Mieli bez większej materiału powtórki! „Ładnie pracowaliście”, rzekła wielce dumnie, Czyż to znak, że już nie spoczniemy w trumnie? Może łącząc fakty, od pytania nas ocali, Dzięki ładnej pracy, gdyż ją nade wszystko chwali? Geneza cyklu: — „Treny” Kochanowskiego powstały po śmierci jego córki Orszuli w 1579 roku, które jako cykl wydano w 1580r. Tren jako gatunek literacki: — to starogrecki gatunek poezji żałobnej (funeralnej), pieśń o charakterze elegijnym, lamentacja z powodu czyjejś śmierci, rozpatrująca czyny i myśli zmarłego oraz zawierająca pochwałę jego zalet i zasług, — w kompozycji trenu wyróżniamy: wstęp, pochwałę zmarłego, jego opłakiwanie, napomnienia do hamowania się w żalu, pocieszenie. Nowatorstwo „Trenów”: — Kochanowski kierował swoje treny do trzydziestomiesięcznego dziecka, nie do osób dorosłych i dostojnych, — stworzył cykl dziewiętnastu trenów, nie jednego, jak miało to miejsce w starożytności, — nie były to treny konwencjonalne, lecz napisane z serca. „Tren IV”: — jest obfity w porównania do Persefony i Niobe, która widziała śmierć swoich dzieci na własne oczy – służą one spotęgowaniu opisywanych uczuć Kochanowskiego. „Tren V”: — Urszula jest porównana do młodej rośliny, która mogła przynieść wiele radości, ale zostaje przypadkowo ucięta, co symbolizuje jej nagłą i niespodziewaną śmierć. — występuje porównanie homeryckie „Tren VI”: — Kochanowski porównuje swoją Urszulkę do wybitnej antycznej poetki Safony. Hiperbolizuje przez to jej zdolności artystyczne, gdyż tak młode dziecko nie jest w stanie dorównać sławnej Safonie. Oprócz hiperboli występuje również anafora do wspomnianej wyżej Safony.

„Tren VIII”: — Kochanowski przypuszcza, jak mogłoby wyglądać życie rodziców z radością, jaka płynie od dziecka. Ponad to wskazuje, jak bardzo cały dom jest pogrążony w żałobie i smutku, choć ubyła tylko jedna osoba – ich córka „Tren IX”: — obecna jest tutaj apostrofa do mądrości – mądrości, która miała być zabezpieczeniem przed różnymi zrządzeniami losu. „Tren X”: — Kochanowski zastanawia się, czy Urszulka trafiła gdzieś po śmierci. Wymienia wiele różnych „miejsc pośmiertnych” zaczerpniętych z różnych wierzeń. Sam jednakże nie jest niczego pewien i mimo iż jest osobą wierzącą, zaczyna wątpić w prawdziwość swojej wiary, co podkreśla słowami „Gdzieśkolwiek jest, jeśliś jest […]” – jeszcze mocniej ukazuje to, jak bardzo tragiczna była dla niego śmierć córki. „Tren XI”: — jest kryzysem światopoglądowym Kochanowskiego. Mówi najpierw, że cnota jest niczym; że mimo pobożności i dobroci śmierć czeka każdego człowieka: i dobrego i złego. Potem wyśmiewa ludzi, że próbujemy odkryć boskie tajemnice. — występuje apostrofa do żałości, przywołanie starożytnego Brutusa, pytania retoryczne „Tren XVI”: — jest rozrachunkiem ze stoicyzmem i obojętnością wobec szczęścia i smutku, jakie przeżywa człowiek. Twórczość nie pozwoliła Kochanowskiemu odzyskać dziecka. Rozprawia się z filozofią stoicką i Cyceronem – jej reprezentantem. Filozofia musi zamilknąć w obliczu prawdy życia, a jedynym lekarstwem zdaje się być tylko i wyłącznie czas. „Tren XIX”: — ostatni z trenów, jest pocieszeniem i pouczaniem poety przez jego matkę, która ukazuje mu się razem z Urszulką na rękach we śnie. Zapewnia go, że dziecko jest szczęśliwe. Utwór kończy się pouczeniem „Ludzkie przygody noś, ludzkie noś; jeden jest Pan smutku i nagrody”. Mówi, że smutek jest czymś normalnym i stale przeplatającym się z radością. Bóg dopuszcza to i to, a więc wszystko powinniśmy znosić, zaś najlepszym lekarstwem jest czas. Treny są świadectwem kryzysu światopoglądowego renesansowego poety i myśliciela. Poddał on próbie wątpienia naczelne wartości stoicyzmu: cnotę, mądrość oraz poczucie własnej wyjątkowości. Na miejscu renesansowego optymizmu ujawnia się w „Trenie XIX” konieczność pogodzenia się z losem i postulat pokory wobec Pana Boga.

Francesco Petrarca: - 1304-1374r., - pierwszy humanista; pisał łaciną klasyczną, wielbił wybitnych pisarzy starożytnego Rzymu, zgromadził bibliotekę dzieł antycznych, - rozważał o wadach i zaletach samotności humanisty, - spopularyzował sonety, - sporo pisał o swojej ukochanej Laurze; kierował do niej głównie sonety, jako do żywej i umarłej Sonet: - utwór czternastowersowy podzielony na cztery strofy, z czego dwie pierwsze mają charakter opisowy, a dwie ostatnie — refleksyjny. Ze względu na układ rymów wyróżniamy sonety: włoski (najczęstszy), angielski oraz francuski. „Sonet 61”: - podmiotem lirycznym jest sam Petrarka. W pierwszych dwóch strofach wspomina on wszystkie miłe chwile ze swoją ukochaną, które dawały mu niesamowite szczęście. Koniec utworu natomiast zmienia już swój nastrój na żałobny. Wyraźnie widoczny jest smutek, który towarzyszy Petrarce po śmierci Laury — „Tęskne pragnienia, gorzkie łzy boleści”. - występuje anafora w postaci słowa „błogosławiony”, która ma na celu oddać chwałę i wywyższyć Laurę oraz uczucie, które do niej żywi. „Sonet 85”: - jest to utwór o tęsknocie, jaka towarzyszyła Petrarce po utracie swojej ukochanej Laury; podmiot liryczny podkreśla swoje bolesne przeżycia z tym związane. Mimo iż ukochana odeszła, on nadal żywi do niej to samo uczucie, czując się wręcz uwięzionym kajdanami przez miłość. Nie jest w stanie pogodzić się z tą sytuacją, która nie może dać mu spokoju — tęsknota i ból po stracie nieustannie do niego wracają. - pojawia się paradoks (sformułowanie sprzeczne wewnętrznie, zwykle oparte na kontraście i niezgodne z powszechnie obowiązującymi przekonaniami, ale zawierające odkrywczą myśl), np.: „Bez oczu widzę, wołam języka nie mając”, „Chcę sam zginąć, a przecie o ratunek proszę”, „Jednaki smak tak w życiu, jak w śmierci odnoszę”. Petrarkizm: - konwencja liryki miłosnej. W petrarkizmie koncepcja miłości wyrasta z tradycji platońskiej: miłość jest uczuciem duchowym. Droga do uduchowienia miłości jest ważniejsza niż spełnienie fizyczne. Silny konflikt między zmysłowością a idealizmem rodzi cierpienie. - charakterystyczne środki wyrazu: antytezy, oksymorony, paradoksy, wykrzyknienia. Odzwierciedlają one napięcie uczuć, niepokój, zmienność emocji.

„O, Horacy, wieszczący poeto! Rzekł ktoś mym ściągom weto? Nie? Czyż prawidłowo usłyszałem? Więc do tworzenia się zabrałem! O, Ateno, bogini mądrości! Dajże tym ściągom rześkości, Napełń je wiedzą ku dobru wspólnemu, Dopomóż wiedzy łaknącemu, dopomóż onemu! Azali Kochanowski skończył się, czy Szekspir nie będzie pytany? Polski nie jest kwiatami ni szczęściem usłany. Choć trenów dziewiętnaście powstało, więcej by ich stworzył, Gdyby nauczyciel liczbę ocen złych pomnożył, Stąd też cykl kolejny nam nadchodzi! Niczym poranne słońce z blaskiem swoim wschodzi! Szekspir dramaturg — czyż tragedia lekcji naszych winą jego? Oby nie, brońże Boże! Nie dopuśćże nigdy do tego! „Być albo nie być” — Pacholik myśli sobie, „Oto jest pytanie!” — dodaje jako diabeł we własnej osobie! Na to przychodzi błyskawicznie szekspirowska ściąga „Nie ma pytania!” — mówi, a Pacholik wnet się jąka, Strwożyć serca uczniów bezlitośnie chciała, Zamiar tak okrutny w swojej duszy miała, Lecz nadeszła ściąga, w swych działaniach śmiała, Która w sytuacjach takich wyśmienicie działa. Także o to dumnie stoi ona, niczym Ordona reduta, Nie straszne jej nic, nawet polskiego Boruta. Teatr elżbietański: — za życie Szepskira pod Londynem rozpoczął działanie pierwszy w epoce nowożytnej teatr publiczny. Nosił początkowo nazwę The Theater, ale od 1599 r. funkcjonował pod słynnym do dzisiaj szyldem The Globe. Był jednym z najważniejszych zjawisk kulturalnych epoki elżbietańskiej (nazwa od panującej wówczas w Anglii Elżbiety I). William Szekspir: — dramaturg i poeta angielski, ze względu na swoją popularność w Polsce zyskał spolszczoną wersję nazwiska. Ukończył szkołę średnią i wcześnie się ożenił. Do Londynu trafił jako dwudziestoletni młodzieniec, od tamtego momentu jego życie było związane z londyńskim teatrem, w którym zaczynał karierę jako aktor, a z czasem stał się jego współwłaścicielem i autorem najpopularniejszych sztuk. Napisał około 40 dramatów i ponad 150 sonetów.

Cechy dramatu szekspirowskiego: — zerwana zasada trzech jedności, — zerwana zasada decorum, — pojawienie się postaci fantastycznych, — pojawienie się scen zbiorowych i krwawych, — zmiana koncepcji tragizmu bohatera (jego losem nie rządzi fatum tylko namiętności, jest w pełni świadomy swojej sytuacji życiowej, podmiotem swojego działania, dokonuje wyborów) — podział na akty i sceny — aktorzy nadal tylko mężczyźni

„Rzeknie Pacholik: „Wiedzę przypomnieć się należy! Aby umysł wciąż pozostał w onej sferze świeży!” Wówczas, jakże się spodziewam, zapytać nas może, Choć Święta minęły, diabelskie ma wciąż poroże. Czyż wy pamiętacie udręki sobotę, Która nasz weekend zamieniła w Golgotę? Cośmy w szkole być przymusem musieli, Gdyż nauczyciele w Hiszpanii utknęli? Ona wówczas też pytała! Cóż ją teraz może wzbronić? Szczerzę powiadam: nic, choćby nawet i sto łez uronić. Jednak nie lękać się i własnych serc nie trwożyć, Lecz na ściągi podstawie dobre odpowiedzi tworzyć, Ona w boju jest sprawdzona, dobre rezultaty dała, Sprawdzian przydatności nienagannie zdała. Choćby więc uczynić dzień chciała koszmarem, Na szczęście całe pozostanie to jedynie zamiarem, Gdyż ziścić się nie może, kiedy ściąga jest pod ręką! Cykl ściągowy nieprzerwanie chronić nas przed męką Będzie, gdyż w takim właśnie powstał celu: Do oceny dobrej doprowadzić wielu." Cechy Hamleta na podstawie fragmentów „Hamleta”: - wrażliwy, niezdecydowany, skłonny do refleksji, dokładnie analizuje swoje życie i decyzje, które podejmuje Hamletyzm – postawa wahania się, ciągłego niezdecydowania, zwłaszcza w sprawie podjęcia lub zaniechania działania. Hamletyzm wynika z nadwrażliwości etycznej bohatera i pogłębionej refleksji nad własnym działaniem, jego uzasadnieniem i efektami. Interpretacja „Trenu Fortynbrasa”: - jest nawiązaniem do dramatu „Hamlet” - pojawia się tutaj epizodyczna postać, jaką jest Fortynbras - reprezentuje on typ liryki pośredniej z elementami zwrotu do adresata (jest nim Hamlet) - jest również wierszem wolnym (niezgodność liczba sylab w wersach) oraz białym (brak rymów) Zad 9/107 (nie wiem w sumie do czego mogłaby to wykorzystać, ale w razie czego zamieszczam) Fortynbras: męstwo, odwaga, bohaterstwo, waleczność, ironiczność, pycha, duma, bezwzględność, temperamentność, buntownik Hamlet: rozwaga, mądrość, inteligencja, skłonność do rozmyślań, uduchowienie, ambicja, powaga „Tren Fortynbrasa” porusza problem władzy i odpowiedzialności rządzącego. Herbert rozpoczyna sytuację liryczną w momencie, w którym Szekspir zakończył swoją tragedię. Podmiotem lirycznym jest Fortynbras, który wygłasza monolog skierowanego do zmarłego księcia. Jest to rozmowa rozrachunkowa, ironiczna. Podmiot liryczny wyśmiewa się z duńskiego królewicza, nazywając go „rycerzem w miękkich pantoflach”, wyrzucając zmarłemu, że nigdy nie był żołnierzem i że zbyt długo zastanawiał się nad swoimi decyzjami. Utwór jest antytrenem (m. in. dlatego, że nie wyraża żalu lub nie hołduje zmarłego, lecz wręcz wyśmiewa go).

„Noż zaraz nie wytrzymam”, mówisz nasza polonistka, Oto nowy zachowania wzorzec: skryta oszukistka! Czemuż lekcje robisz wciąż, jeśli siły Ci brakuje? Zemścił się Internet, zemsta jego słodko dziś smakuje. Toż to znak jest oczywisty, klarowniejszy być nie może! Uczniów swych wspaniałych odpytaniem się nie orze. Czyżby to Erynie przyszły i Internet pokręciły Pani? Jeśli tak, chwała im – niechże dłużej pozostaną z nami! A tymczasem, jeśli takaż Pani wola, Dajże nawet zadań dwieście – żadna to niedola! Bo my wszystko, jeśli chcemy, na zawołanie zdobywamy Z Internetu, który Panią zdradził – święte „odrabiamy”. Dzisiaj Mieszka biednego spytałaś, Wobec tego kolejny powód mnie dałaś, Abym ściągi tworzył aż do sił utraty, Gdyż nie chcę, by ktokolwiek miał w ocenach straty. Nie masz, o Pani, o tych ściągach pojęcia, Choć działam w podziemiu, nie brak mi zawzięcia, Czyż nie jest to oczywiste, że każde wielkie drzewo, Swoje istnienie od podziemia zaczęło? „Makbet”: - miejsce akcji: Szkocja, Anglia - czas akcji: średniowiecze, niedokładnie określone - bohaterowie: Makbet, Lady Makbet, Banko, Król Dunkan, Malkolm, trzy Czarownice, Fleance. - postaci fantastyczne: trzy Czarownice, duch Banko Charakterystyka Makbeta: - tytułowy bohater tragedii - poddany i krewny króla Dunkana - dowódca wojskowy - postać dynamiczna (zmiana po usłyszeniu przepowiedni) - był rycerzem; ubrany w zbroję rycerską - przed przemianą: - dobry, - odważny - szlachetny, - męski - lojalny - kochający żonę - po przemianie: - żądny władzy, - bezwzględny, - okrutny - przebiegły - fałszywy - coraz bardziej obojętny wobec swojej żony

Charakterystyka Lady Makbet: - żona Makbeta, - królowa Szkocji - główna przyczyna tragedii Makbeta - postać dynamiczna - przed przemianą: - czuła - troskliwa wobec męża - lojalna - silna psychicznie - bez skrupułów - silna - przebiegła - ambitna - bezwzględna - po przemianie: - wyrzuty sumienia (motyw krwi na rękach) - dręczą ją koszmary nocne - jej historia kończy się śmiercią, najpewniej samobójstwem.