BIBLIA Biblia uchodzi za dzieło stojące u podstaw, źródeł naszej kultury europejskiej. Wywarła ona niemały – wręcz ogromny wpływ na ukształtowanie się cywilizacji, bowiem jej treści przenikały wszystkie sfery życia człowieka antycznego, średniowiecznego i nawet późniejszego. Dla niektórych jest ona prawdą objawioną przez samego Boga, lecz to, co na pewno pozostaje odrębne od kwestii wiary, jest niezaprzeczalnie literacki charakter owego dzieła, obfitujący w motywy różnej maści, przedstawiający najrozmaitsze historie i obrazujący naturę człowieka, jego wady i zalety, jego słabości i mocne strony. Można powiedzieć, że w tymże znaczeniu Biblia jest istną galerią literacką – wielkim muzeum, w którym wyśmienici artyści, autorzy wielu tekstów w różniących się od siebie gatunkach, eksponują swój dorobek; swą spuściznę, która przetrwała aż do dzisiaj. Najstarsze fragmenty Biblii przekazywane były początkowo ustnie. Istnieją różne teorie co do powstania tych najstarszych: od XIII, XII lub VI w. p.n.e do I w. p.n.e. Najnowsze teksty powstały zaś w I w. n.e., niektórzy twierdzą, że między 51 a 96 rokiem. Biblię napisano w językach: •
aramejskim;
•
hebrajskim;
•
greckim. Tytuł dzieła pochodzi z kolei od liczby mnogiej greckiego słowa biblion, które oznacza
księgę, bądź od biblios – zwoju papirusów. Biblia dzieli się na charakterystyczne dwie części, zwane Starym i Nowym Testamentem, ale wyróżniamy jeszcze podział na konkretne księgi: •
historyczne (Ewangelie, Pięcioksiąg Mojżesza [tzw. Tora]), mówiące o dziejach Izraela oraz Jezusa;
•
dydaktyczne (Księga Koheleta, Mądrość Syracha, Listy Apostolskie), zawierające treści filozoficzne, teologiczne i moralne;
•
prorocze (Księga Izajasza, Daniela, Ezechiela, Jeremiasza, Ap. św. Jana), zapowiadające wydarzenia; Ponadto Stary Testament składa się z 46 ksiąg, a Nowy – z 27. Ten pierwszy jest
szczególnie ważny dla Żydów i judaizmu, drugi zaś stanowi podstawę chrześcijańskiej wiary.
Biblia – jako Pismo Święte – odczytywana jest przede wszystkim w wymiarze sacrum (to, co boskie, święte, nietykalne i nieprzekraczalne dla człowieka); stanowi formę Przymierza dla judaizmu i chrześcijaństwa, jakie Bóg zawarł z człowiekiem. Mimo to Biblię można odczytywać także w sferze profanum (to, co codzienne, zwykłe, rzeczywiste i materialne), w której to stanowi źródło kultury europejskiej – zarówno w sferze moralności, jak i twórczości. Biblia to także dzieło historyczne, opisujące dzieje Izraela. Pismo Święte na przestrzeni wieków pisało wielu autorów, stąd tak wielkie zróżnicowanie gatunkowe i stylistyczne zawartych w nim tekstów. Charakterystycznym jednak dla Biblii jest język obrazowy, a nie pojęciowy. Werset — podstawowa jednostka znacząca w Biblii, jest nią wyraźnie wyodrębniona całość składniowa (zdanie lub jego część).
HISTORIA ABRAHAMA Pięcioksiąg Mojżesza – z którego owa historia pochodzi, dokładniej z księgi Rodzaju [gr. Genesis – rodzenie] – został spisany prawdopodobnie na przełomie V i IV w. p.n.e, chociaż w tradycji ustnej istniał zapewne od ok. X w. p.n.e. Podkreślić należy fakt, iż mimo określenia Tory Pięcioksięgiem Mojżesza, autorem wszystkich ksiąg nie był sam Mojżesz. Bohaterami historii Abrahama są: Abraham, Izaak – jego syn pierworodny, Anioł Pański oraz Bóg. Według tej historii, Bóg wydał polecenie Abrahamowi, aby złożył na górze w ofierze swojego jedynego syna. Mimo iż Abraham znał obietnicę Boga, iż zostanie z niego uczyniony wielki naród, ani chwilę nie wahał się, lecz trwając w wierności Bogu, był gotów dokonać tego, o co go poprosił. Będąc już na górze i po przyszykowaniu ołtarza do ofiary, Abrahamowi ukazuje się Anioł Pański, który natychmiast rozkazuje Abrahamowi zaniechać tego czynu. Następnie opisana jest scena, w której zawarte zostaje wieczne Przymierze między Bogiem a Abrahamem, w którym Bóg obiecuje mu potomstwo liczne jak gwiazdy na niebie i jak ziarnka piasku na wybrzeżu morza. Przesłaniem tej historii jest to, iż nie powinno się tylko wierzyć w Boga, ale przede wszystkim – wierzyć Bogu.
Całopalenie (holokaust) — ofiara przebłagalna złożona ze zwierzęcia (wołu, baranka, ptaka) spalonego całkowicie na ołtarzu. Współcześnie terminem Holokaust określa się zagładę i prześladowanie Żydów przez hitlerowców w trakcie II WŚ.
OBRAZ LUDZKIEGO CIERPIENIA W HISTORII HIOBA Zarys opowieści o Hiobie pochodzi prawdopodobnie z ok. X-IX w. p.n.e, ale największa część Księgi Hioba została zapisana przez autora pochodzącego z Judei pomiędzy VI a IV w. p.n.e. – całość miała jednak prawdopodobnie aż trzech autorów. Księgę Hioba można traktować jako poemat. Poemat — obszerny utwór poetycki, tradycyjnie wierszowany, choć od przełomu XIX i XX wieku istnieje także postać poematu prozą. Ze względu na temat wyróżnia się np. poemat filozoficzny, religijny, opisowy; ze względu na funkcję – np. dydaktyczny czy heroikomiczny; ze względu na reprezentowany rodzaj literacki – epicki lub liryczny. Księga Hioba należy do ksiąg mądrościowych. Jej bohater, Hiob, jest przykładem cierpienia niezawinionego – został nim obdarzony we wszystkich sferach swojego życia. Mimo to nie odnajduje w sobie żadnej i nie złorzeczy Bogu, i – co bardzo ważne – nie odwraca się od Niego. Hiob jest zatem wzorem człowieka wierzącego, który trwa przy Panu zawsze, niezależnie od okoliczności – czy cierpi niedostatek, czy posiada wszystko. W tym znaczeniu Hiob jest także bardzo wytrwały i cierpliwy, co Bóg ostatecznie mu wynagradza, na nowo obdarowując go zdrowiem, majątkiem i dziećmi. Jego postawa – a więc i przesłanie płynące z księgi – uczy, że należy cierpliwie, w posłuszeństwie Bogu znosić wszelkie cierpienie, bo nadejdzie dzień, w którym znowu zaświta słońce.
BIBLIJNA WIZJA LUDZKIEGO LOSU W KSIĘDZE EKLEZJASTY Księga Koheleta – lub Eklezjasty – została spisana prawdopodobnie w III w. p.n.e. Autor jest nieznany, choć długo uważano, że był nim król Salomon. Księga ta stanowi zbiór ogólnych refleksji na temat ludzkiego życia, przepełnionych pesymizmem oraz przekonaniem o nietrwałości świata i przemijalności wszystkiego, co wydaje się człowiekowi wartościowe.
Życie ludzkie zostaje w niej określone jako marność nad marnościami i wszystko marność (vanitas vanitatum et omnia vanitas); jedynie życie wieczne ma jakikolwiek sens. Kohelet (z hebrajskiego) i eklezjasta (z greckiego) – to człowiek przemawiający na zgromadzeniu. Księga Koheleta należy do ksiąg mądrościowych i nie zawiera żadnych elementów fabularnych, jedynie zbiór prawd moralnych i rozważań dotyczących ludzkiego życia. Utwór ma formę poetyckiego monologu. Choć podejmuje on tematykę przemijania, nie jest on pesymistyczny – wręcz przeciwnie, autor dostrzega uroki życia w rzeczach danych człowiekowi przez Boga i zaleca roztropne korzystanie z nich. Wywód filozoficzny, którym jest Księga Koheleta, to nieskrępowane systematyczną formą wykładu rozmyślania zawierające zbiór aforyzmów i refleksji o dużym ładunku subiektywizmu i emocji. Vanitas (łac. marność) – pojęcie oznaczające znikomość, bezwartościowość rzeczy i spraw ludzkich. Formuła vanitas vanitatum utarła się jako określenie spraw ludzkich w świecie materialnym i samego świata materialnego. W określeniu tym mieści się przemijalność, nietrwałość i nikła wartość doczesnych dążeń i pragnień człowieka.
POEZJA MIŁOSNA W „PIEŚNI NAD PIEŚNIAMI” Pieśń nad Pieśniami powstała prawdopodobnie pomiędzy VI a III w. p.n.e. Pierwotnie jej autorstwo przypisywano Salomonowi, ale nie on był jej twórcą. Jest odczytywana w czasie obchodzonego przez Żydów wiosną święta Paschy, mającego upamiętnić wyzwolenie Izraela z niewoli egipskiej. Oryginalny hebrajski tytuł tej księgi brzmi Pieśń pieśni Salomona, co oznacza: najdoskonalsza pieśń, największa ze wszystkich pieśni. Pieśń nad Pieśniami jest poematem lirycznym o tematyce miłosnej, jednak można równie dobrze mówić, że jest to zbiór pieśni miłosnych o charakterze weselnym i pochwalnym. Ponieważ stanowi ciąg wypowiedzi bohaterów, wskazuje także cechy dramatu. Pieśń nad Pieśniami można interpretować w sposób alegoryczny i dosłowny. W sensie alegorycznym przedstawia ona miłość – w zależności od tradycji – pomiędzy Bogiem a narodem wybranym (tradycja judaistyczna) lub pomiędzy Jezusem a Kościołem (tradycja chrześcijańska). W sensie dosłownym opisuje ona miłość pomiędzy mężczyzną i kobietą.
Przedstawia ją jako bardzo bliską więź między ludźmi, bez której nie mogą żyć, oraz jako bardzo silną moc – bo jak potężna jest miłość[…] Wody wielkie nie zdołają ugasić miłości, nie zatopią jej rzeki. Ważnym fragmentem Biblii, który również traktuje o miłości, jest tzw. Hymn o miłości autorstwa św. Pawła, znajdujący się w 1. Liście do Koryntian w 13 rozdziale. Mówi on o tym, że żadne dobra tego świata nie są równe miłości. Nieważne, ile posiadalibyśmy bogactw, czy potrafilibyśmy porozumiewać się każdym językiem świata lub posiadali wszelką wiedzę, to jeśli miłości nie mamy – to nie mamy niczego, jesteśmy jak miedź brzęcząca albo cymbał brzmiący. Ona bowiem definiuje człowieka i dużo bardziej wartościowe jest życie poświęcone dla miłości niesionej innym niż oddane dobrom tego świata, bo one pewnego dnia przeminą, zaś miłość – nie. Autor wymienia liczne przymioty tej prawdziwej miłości, tworząc jej klarowny obraz jako czystej, szlachetnej i wiernej. Na koniec wspomina trzy cnoty: nadzieję, wiarę i miłość… spośród których najważniejsza jest ta ostatnia: miłość.
W ŚWIECIE PSALMÓW Psalm – gatunek poezji lirycznej o tematyce religijnej, pełni funkcję modlitwy poetyckiej. Psalmista – jako reprezentant społeczności wiernych lub jako jednostka – kieruje w nich swoją wypowiedź do Boga. Dzielą się na: •
psalmy błagalne – pisane na okoliczność niebezpieczeństwa, choroby, prześladowań; wyrażają uczucia osobiste lub zbiorowe;
•
psalmy pochwalne – utożsamiane z hymnami, sławią Boga za dzieło stworzenia lub jego interwencje w ludzkie dzieje;
•
psalmy dziękczynne – wyraz wdzięczności za dobrodziejstwa; psalmista wspomina w nich niebezpieczeństwo, z którego uszedł cało dzięki pomocy Boga;
•
psalmy ufności – mówią o zagrożeniach, ale na plan pierwszy wysuwa się w nich motyw zaufania do Stwórcy i zażyłości z nim;
•
psalmy mądrościowe – pouczają o przymiotach Boga lub rozważają sytuację człowieka w świecie, formułując rady i przestrogi. Początkowo psalmy tworzono z akompaniamentem instrumentów strunowych, jak np.
harfa i cytra. Hebrajski psałterz zaczął się formować w czasach wstąpienia Dawida na tron w XI w. p.n.e i trwał do przełomu IV i III w. p.n.e.
Najpopularniejszym psalmem jest Psalm 23. Zawiera on w sobie jednocześnie elementy psalmów pochwalnych, dziękczynnych i ufności. Król Dawid pragnie podziękować Bogu za wszystko, co dla niego uczynił i wyraża swoje zaufanie do Stwórcy, którego określa swoim pasterzem. Tekst ten mówi o tym, że jeśli zawierzymy Bogu swoje życie i oddamy się mu, to przez wzgląd na Jego miłość i moc nawet ciemna dolina nie okaże się dla nas przeszkodą (choćbym nawet szedł ciemną doliną/zła się nie ulęknę, bo Ty jesteś ze mną). Psalmy odnalazły się również w wiekach późniejszych, kiedy to wielu artystów parafrazowało je i interpretowało na własny sposób. Jan Kochanowski napisał Psalm 91. Jest to psalm i ufności, i pochwalny. Wychwala on Boga za Jego zbawczą ingerencję w życie człowieka i wyraża pokładaną nadzieję w Jego moc, dzięki której – jeśli jej zawierzymy – wyjdziemy z każdej niebezpiecznej sytuacji, a nawet czynić będziemy rzeczy wręcz niemożliwe (metaforyczna jazda na wielkim smoku). W Psalmie 130 Mikołaj Sęp Sarzyński prosi o wsłuchanie swoich próśb i obmycie z grzechów, a dodatkowo chwali Boga jako dobrego sędziego; jest to psalm pochwalny z elementami psalmu błagalnego. Psalm 50 z Księgi Psalmów jest psalmem błagalnym z elementami psalmu pochwalnego. Podmiot liryczny prosi o oczyszczenie ze swoich grzechów, do których popełniania się przyznaje.
EWANGELIA Słowo ewangelia (z gr. ewangelion) oznacza dobrą nowinę, dobrą wiadomość. W Nowym Testamencie rozumiane jest jako głoszona przez Jezusa zapowiedź nadejścia królestwa Bożego. Słowo to stało się również nazwą gatunku literackiego – opowiadania o życiu i nauce Jezusa. Czas powstania Ewangelii szacuje się na okres między 65 a 100 r. n.e, a spisana została przez czterech autorów: Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Charakterystyczną formą literacką, jaka pojawia się w Ewangelii, jest parabola (tzw. przypowieść). To fabularny, krótki utwór, którego interpretacja wymaga przejścia od sensu dosłownego do sensu ukrytego. Występują w niej zatem dwa poziomy znaczeń: •
pierwszy – wzięty z życia codziennego;
•
drugi – symboliczny, odwołujący się do spraw abstrakcyjnych.
Samo słowo parabola oznacza z j. greckiego zestawienie obok siebie. Najbardziej znane przypowieści biblijne: •
Przypowieść o synu marnotrawnym: młodszy syn był bardzo rozrzutny i nie potrafił docenić wartości majątku ojca, dlatego bardzo szybko go roztrwonił. Nie przejmował się również tym, jak ojciec może zareagować na jego odejście – myślał tylko o sobie, dlatego można go określić jako egoistę. Kiedy jednak spotyka go nędza i ubóstwo, zaczyna rozumieć swój błąd i doznawszy skruchy, powraca do domu, prosząc o przebaczenie. Ojciec, dostrzegłszy go wracającego, wybiega mu na spotkanie ze łzami w oczach. Na cześć jego powrotu wyprawia wielką ucztę. Zaś starszy brat, rozsądniejszy, który nie opuścił ojca, wykazywał się wówczas zazdrością. Przypowieść ta mówi o tym, że Bóg bardzo cieszy się z nawrócenia człowieka
grzesznego i że powinniśmy cieszyć się z dobra, jakie spotkało innych ludzi – a nie zazdrościć. •
Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie: pewien człowiek leżał ranny na drodze; wielu, przechodząc obok, ignorowało go i jego cierpienie, a wśród nich był kapłan oraz lewita; dopiero Samarytanin, człowiek wywodzący się z narodowości wrogo nastawionej względem Żydów, postanowił mu pomóc, gdy tylko go zobaczył; zabrał go więc do swojego domu, tam go opatrzył i pielęgnował. Przypowieść ta mówi o tym, aby okazywać pomoc wszystkim potrzebującym jej
ludziom – nawet tym, z którymi mamy jakiś konflikt. •
Przypowieść o siewcy: wyszedł siewca i zaczął rzucać ziarno, jednakże w zależności od tego, gdzie ono spadło – działy się z nim różne rzeczy; w jednym miejscu wydawało plon obfity, w innym zabierało je ptactwo, a w innym, na skale, nie zapuszczało nawet korzenia. Przypowieść ta odnosi się bezpośrednio do nauki Jezusa, która jest owym ziarnem, zaś
siewcą – Jezus. Mówi ona o tym, iż nauka, którą głosi, trafia na różnych ludzi – i różnie jest ona przez to przyjmowana. Jedni biorą ją z radością, wydając potem plon obfity, a inni nie słuchają Jego słów wcale, przez co diabeł – owe ptactwo – bardzo szybko to ziarno wykrada. •
Przypowieść o winnicy: pewien człowiek miał własną winnicę i zatrudniał w niej ludzi do pracy, umawiając się z nimi na jednego denara za dzień; później ów właściciel wyrusza na miasto, gdzie spotyka ludzi bez pracy i oferuje im ją w swojej winnicy; na
koniec dnia nadchodzi czas rozliczenia, kiedy właściciel wszystkim jednakowo rozdaje po denarze – i tym pracującym od rana, i tym od późniejszej pory. Przypowieść ta poucza o tym, iż nie powinno się zazdrościć innym Bożych łask, ale cieszyć się, gdy innych ludzi spotyka dobro. Ukazuje również Boga jako dobrego, łaskawego i miłosiernego dla wszystkich jednakowo – i że jego miłosierdzie jest bardziej darem niż nagrodą, na którą trzeba sobie zasłużyć bądź zapracować.
BIBLIJNA WIZJA KOŃCA ŚWIATA Apokalipsa – to określenie utworu opisującego czasy ostateczne, zazwyczaj w sposób symboliczny, służący mówieniu o najgłębszych tajemnicach przeznaczenia świata i losów ludzkości. W apokalipsach opisy zagłady i kosmicznej katastrofy mają jednak ostatecznie sens optymistyczny – zapowiadają zbawienie i odkupienie wiernych. Posługują się one także specyficznym obrazowaniem – dynamicznym, barwnym (dominują ostre, kontrastowe kolory), pełnym metaforyki i przedstawień potwornych stworzeń. Apokalipsy były popularyzowane w piśmiennictwie religijnym od II w. p.n.e do II w. n.e. Apokalipsa św. Jana powstała pod wpływem wizji, którą zgodnie ze słowami samej księgi przeżył autor na greckiej wyspie Patmos ok. 95 r. n.e. Nazwa gatunku i tytuł utworu wywodzą się od greckiego słowa apokalypsis (objawienie, odsłonięcie), oznaczającego ujawnienie boskiej tajemnicy. Apokalipsa prezentuje walkę dobra i zła, upadek ludzkości, chaos i przywrócenie ładu świata. Jest to księga trudna do zrozumienia, bo tajemnicza i obfitująca w ogromną ilość symboli, wizji znaków i liczb.
ZWIĄZKI FRAZEOLOGICZNE I SYMBOLE, KTÓRE POCHODZĄ Z BIBLII Matuzalemowy wiek – sędziwy wiek; wywodzi się od Matuzalema, dziadka Noego, który dożył według Biblii 969 lat.
Wieża Babel – zamęt, chaos, wielojęzyczne zbiorowisko ludzi; wywodzi się z legendy o pysznych budowniczych, którzy konstruowali wieżę mającą dosięgnąć nieba, a Bóg pomieszał im języki, aby nie mogli się porozumieć i dokończyć budowy. Egipskie ciemności – nieprzeniknione, gęste ciemności; jedna z plag, którymi Bóg ukarał Egipt. Hiobowa wieść – wiadomość o klęskach. Kolos na glinianych nogach – potęga oparta na kruchych podstawach, iluzoryczna moc; frazeologizm wywodzi się z proroczego snu króla Babilonu Nabuchodonozora, którą interpretował prorok Daniel. Iść do jaskini lwa – narażać się na pewne niebezpieczeństwo; pochodzi z księgi Daniela, wedle której sam Daniel został wtrącony do jamy lwa na skutek intrygi – ale wyszedł dzięki opiece Boga. Nikt nie jest prorokiem we własnym kraju – najtrudniej zdobyć uznanie u swoich; słowa wypowiedziane przez Jezusa. Poznać po owocach – miarą wartości czynów są ich efekty; pochodzi z przypowieści o dobrym i złym drzewie. Wdowi grosz – mała, ale ofiarowana ze szczerego serca suma pieniędzy; wywodzi się z przypowieści Jezusa o ubogiej wdowie. Drzewo poznania dobra i zła – pragnienie decydowania o tym, co dobre i złe; wywodzi się z historii o Adamie i Ewie. Ziemia obiecana – kraj szczęśliwości; w Starym Testamencie to określenie kraju, który Bóg obiecał Izraelitom. Manna z nieba – nieoczekiwana pomoc; wywodzi się z Księgi Wyjścia, kiedy to Bóg karmił lud na pustyni. Krzak gorejący – obecność Boga; wywodzi się z Księgi Wyjścia, kiedy to Mojżesz rozmawiał z Bogiem przez gorejący krzak. Przejście przez Morze Czerwone – próba wiary; wywodzi się z Księgi Wyjścia, kiedy Mojżesz wyprowadzał Izraelitów z niewoli egipskiej. Żona Lota – niezaspokojona ciekawość.
Judaszowy pocałunek – fałszywy gest; pochodzi z Ewangelii, kiedy to Judasz, chcąc wydać Jezusa, złożył pocałunek na jego policzku. Zakazany owoc – coś zakazanego i przez to upragnionego. Judaszowe srebrniki – zapłata za zdradę; pochodzi z Ewangelii, bowiem Judasz otrzymał trzydzieści srebrników za wydanie Jezusa. Niewierny Tomasz – sceptyk; pochodzi z Nowego Testamentu, kiedy to po zmartwychwstaniu Jezusa jeden z jego uczniów, Tomasz, orzekł, że nie uwierzy w to, dopóki nie włoży palca w rany Jezusa. Wąż – symbol szatana, pokusy. Syn marnotrawny – człowiek, który zawinił, ale opamiętał się. Faryzeusz – obłudnik; pochodzi z Nowego Testamentu, w którym Jezus często wytykał faryzeuszom ich hipokryzję i nieprawość. Gałązka oliwna – znak pokoju. Salomonowy wyrok – sprawiedliwy. Zamienić się w słup soli – skamienieć z wrażenia; pochodzi z historii o żonie Lota, która, uciekając z Sodomy i Gomory, odwróciła się, choć miała taki zakaz – i stała się słupem soli. Góra symbolizuje to, co wzniosłe i co wiąże się ze sferą sacrum. Wiele ważnych wydarzeń biblijnych miało miejsce w górach, np. powołanie Mojżesza na górze Synaj, kazania na górze Jezusa, męka Jezusa, która zaczęła się na Górze Oliwnej i skończyła na wzgórzu Golgoty. Droga symbolizuje ludzkie życie, postępowanie. Ma zmierzać ku kresowi, nabierać ostatecznego sensu, którego od czasów wygnania Adama i Ewy poszukują wszyscy ludzie. Pustynia jako ziemia jałowa i bezludna oznacza miejsce próby. Doświadczali jej między innymi przez 40 lat Żydzi, dążąc do Ziemi Obiecanej. Pustynia symbolizuje również przygotowania; tam udał się Jan Chrzciciel przed rozpoczęciem misji proroka oraz Jezus. Potop symbolizuje katastrofę ludzkości, karę za nieprawość i zło. Tęcza to symbol przymierza z Bogiem.
Ryba to symbol pierwszych chrześcijan, a pochodzi od inicjałów wyrazów Jezus Chrystus, Boga Syn, Zbawiciel, które w greckim układają się w słowo ryba. Owca symbolizuje łagodność, cierpliwość, życie stadne i fakt, że jagnię było zwierzęciem ofiarnym. Ze względu na te pierwsze cechy owca symbolizuje naród wybrany, którego strzeże Bóg. Gołąb to znak pokoju, miłości i mistycznego zjednoczenia; dla chrześcijan to symbol Ducha Świętego. Trójka – Boża doskonałość; Bóg jest po trzykroć święty. Czwórka – doskonałość ziemska; Siódemka – liczba pełni, suma Bożej i ziemskiej doskonałości. Dwunastka – również pełnia; dwanaście było pokoleń Izraela i dwunastu apostołów. Biel – kolor światła; oznacza czystość, świętość, radość Czerwień – z jednej strony oznacza miłość, z drugiej zaś – krwawą ofiarę, mękę Chrystusa, to, co związane z cielesnością. Czerwień o purpurowym odcieniu – symbolizuje godność królewską, w takich szatach przedstawia się Chrystusa Króla.
ANTYK Antyk to źródło kultury europejskiej. Literatura narodziła się w Grecji w IX w. p.n.e i proces kształtowania się kultury antycznej trwał do I w. p.n.e. Zasługi dla rozwoju literatury mieli zarówno Grecy, jak i Rzymianie. Na początku zaś była ona związana z muzyką i śpiewem. Większość gatunków literackich była wykonywana przy akompaniamencie instrumentów, a poeta mityczny Orfeusz był także śpiewakiem, natomiast jego mistrz, według legend, wynalazł muzykę jako taką. Arystoteles był autorem wybitnego dzieła Poetyka, w którym poezją (z gr. poiein, tworzyć) nazwał wszystko to, co my dzisiaj określamy jako literaturę. Wprowadził również pojęcie mimesis, czyli naśladownictwo w sztuce, i dokładnie określił środki, którymi miał posługiwać się twórca: rytm, melodia i słowo. Filozof uważał, że poetą jest nie ten, kto układa wiersze, ale ten, kto naśladuje, czyli tworzy rzeczywistość w słowie, wyrażając człowieka i jego świat (owe mimesis). Grecki wiersz zawsze był zrytmizowany, miarowy i muzyczny. Można dzielić go na tzw. stopy rytmiczne. W najwznioślejszych utworach, jak choćby eposach antycznych, stosowano heksametr – metrum składające się z 6 stóp metrycznych. Poezja liryczna podejmowała głównie tematy: •
refleksyjne (pieśni);
•
miłosne (erotyki, anakreontyki, pieśni weselne);
•
żałobne (elegie, treny);
•
religijne (hymny, peany, dytyramby);
•
patriotyczne (pieśni, ody);
•
idylliczne (sielanki). Epos dzielono na:
•
bohaterski (Iliada Homera, Eneida Wergiliusza);
•
przygodowy (Odyseja Homera);
•
dydaktyczny (Prace i dni Hezjoda);
•
kosmogoniczny (Teogonia Hezjoda);
•
heroikomiczny (Wojna żab z myszami).
Dramat dzielił się na: •
tragedię (utwory Sofoklesa, Ajschylosa, Eurypidesa, Seneki);
•
komedię (utwory Arystofanesa, Terencjusza). Do najważniejszych autorów retoryki (sztuki przemawiania) należeli:
•
Platon (dialogi);
•
Diogenes, Cyceron (mowy);
•
Horacy (satyry);
•
Marek Aureliusz, Seneka (listy);
•
Arystoteles (traktaty);
•
Pindar (panegiryki, ody).
TRADYCJA ANTYCZNA W LIRYCE Rzecz to piękna… Tyrtajosa: •
podmiot liryczny zwraca się do młodych mężczyzn, zachęcając ich do walki w obronie ojczyzny;
•
ową walkę uważa za jedną z najpiękniejszych rzeczy – ubóstwia wręcz obronę tej, która jest im domem i bezpiecznym przytułkiem. Biorąc pod uwagę tematykę podejmowaną przez Tyrtajosa w jego utworach (pieśni
wojenne, często wyuczone na pamięć przez spartańskich żołnierzy), utworzono pojęcie poezji tyrtejskiej. Jest to poezja, której celem jest wezwanie do walki w obronie ojczyzny, zagrzewanie do czynu zbrojnego. [Wydaje mi się samym bogom równy…] Safony: •
podmiotem lirycznym jest autorka tekstu – Safona;
•
opowiada ona o swojej pełnej zazdrości miłości do innej kobiety, miłości, która przejawia się w jej życiu bardzo intensywnie i na poziomie duchowym, i fizycznym;
•
mimo to ma świadomość tego, że nieodwzajemniona miłość jest z góry skazana na porażkę – i godzi się z tym losem. Strofa saficka to miara wierszowa stosowana przez Safonę. Strofa ta składa się
z czterech wersów: trzech liczących po jedenaście sylab i czwartego – pięciozgłoskowego, stanowiącego zwykle dobitne podsumowanie sensu strofy.
Epigramat to gatunek poezji pierwotnie przeznaczony do wykuwania na kamieniach nagrobnych lub pomnikach. Cechuje go zwięzłość, lapidarność i dążenie do puenty. Za sprawą Anakreonta epigramaty zagościły na dworach arystokracji greckiej, dlatego od jego imienia anakreontykiem nazywa się typ pełnego wdzięku epigramatu, którego tematem są miłość, wino i śpiew. Śniadanie Anakreonta: •
podmiot liryczny to mężczyzna, który jest w trakcie spożywania śniadania;
•
je go jednak bardzo mało, zdecydowanie bardziej woli wypić dzban wina i w stanie upojenia śpiewać swojej ukochanej kobiecie. Bój z Erosem Anakreonta:
•
podmiot liryczny to mężczyzna, który chce dostąpić miłosnych igraszek z Erosem;
•
w tymże celu prosi służącego, aby przyniósł wieńce kwiatów i wino – dla doprawienia atmosfery.
FILOZOFIA GRECKA Filozofia (z gr. phileo – miłuję i sophia – mądrość) – umiłowanie mądrości. Filozofia jest dziedziną ludzkiej myśli poświęconą sprawom ogólnym. Nie jest to nauka empiryczna, ponieważ nie bada rzeczywistości doświadczalnie; nie jest to sztuka, choć jest twórczością umysłową – i nie jest także religią, bo odrzuca argumenty pozarozumowe. Pierwszym pytaniem filozoficznym było pytanie o początek, a zarazem tworzywo i podstawową materię świata i rządzące nim prawo. Tales z Miletu uważał, że początek to woda, jego uczeń Anaksymenes – że powietrze, zaś Heraklit z Efezu początku dopatrywał się w ogniu. Istniały trzy szkoły filozoficzne: •
stoicy – głosili cnotę, spokój, równowagę duchową (Zenon z Kition);
•
epikurejczycy – głosili poszukiwanie przyjemności w życiu i odrzucanie cierpienia, cieszenie się chwilą (Epikur);
•
cynicy – głosili minimalne potrzeby człowieka, wyrzeczenie się norm i zasad społecznych.
Do najwybitniejszych filozofów należeli: •
Sokrates – spędził życie na rozmowach z Ateńczykami i nauczaniu młodzieży. W jego rozumowaniu kluczową rolę odgrywało stawianie pytań. Głównie interesował się tym, jak dobrze, uczciwie żyć – zapoczątkował tym etykę. Najważniejszą myślą Sokratesa był pogląd, iż to, co dobre, wyrasta z mądrości, zatem, by być dobrym, trzeba być mądrym. Uważał również, że dialog jest drogą do odkrycia prawdy. Autor znanej sentencji Wiem, że nic nie wiem.
•
Platon – autor wielu dialogów, z których najważniejsze to Uczta, Państwo, Obrona Sokratesa. W Uczcie przedstawił koncepcje różnych postaci miłości, w Państwie zawarł słynną metaforę świata ludzkiego jako jaskini i przekazał swoją naukę o ideach, czyli o tym, co istnieje naprawdę, a czego na co dzień nie widzimy. Uważał, że państwo powinno być rządzone przez filozofów, tzn. najrozumniejszych ludzi, a społeczeństwo powinno być hierarchiczne i ściśle uporządkowane.
•
Arystoteles – był uczniem Platona, ale nie podzielał idealizmu swego mistrza. Twierdził, że rzeczywistość, która nas otacza, istnieje realnie i można ją poznać dzięki doświadczeniu i rozumowi. Stworzył etykę złotego środka (poszukiwania umiaru we wszystkim, co się czyni) oraz uznawał, że szczęście polega na życiu rozumnym i dążeniu do doskonałości.
W KRĘGU MITÓW GRECKICH Mit – opowieść o charakterze sakralnym (religijnym), odwołująca się w swoim przedstawieniu do odległej przeszłości. Celem mitu jest wyjaśnianie obowiązujących praw rzeczywistości i wyrażanie ważnych, uniwersalnych prawd moralnych i egzystencjalnych. Mitologia to zbiór mitów. Mity dzielono na: •
teogoniczne (o powstaniu bogów);
•
kosmogeniczne (o powstaniu świata);
•
antropogeniczne (o powstaniu człowieka; antropos – człowiek);
•
genealogiczne (o historii rodów);
•
eschatologiczne (o życiu, śmierci – przemijaniu).
Funkcje mitów: •
poznawcze (ludzie wyjaśniali niezrozumiałe zjawiska przyrodnicze);
•
światopoglądowe (były podstawą wierzeń religijnych);
•
sakralne (przedstawiały wzorce obrzędów religijnych, nakazywały sposób czczenia bogów). Mit o stworzeniu świata Na początku panował chaos. Z niego wyłoniła się pierwsza para bogów: Uranos i Gajka
(pozdrowienia od wujka Błażeja, moja siostrzenico kochana!). Ich dziećmi byli tytani, cyklopi oraz sturęcy. Uranos jednak nie był zadowolony ze swego potomstwa – uważał je za szkaradne i okrutne – i strącił je do Tartaru. Gaja znienawidziła Uranosa i zaczęła knuć spisek przeciwko niemu. Namówiła do pomocy Kronosa, najmłodszego z tytanów. Obalił on ojca, z którego krwi powstały trzy boginie zemsty – Erynie. Razem z bogami rodził się świat, a światem rządził Kronos; jego żoną była Reja. Ponieważ ojciec przepowiedział mu, że obali go syn, połykał każde nowo narodzone dziecko. Jednakże, gdy urodziło mu się szóste, Reja podała mu zamiast dziecka kamień owinięty w pieluchę – tak ocalał Zeus. Matka ukryła dziecko na Krecie, gdzie opiekowały się nim nimfy, a karmiła koza Amalteja (z jej rogu powstał róg obfitości). Gdy Zeus dorósł, stanął do walki z ojcem, któremu matka potajemnie podała środek wymiotny. Wówczas Kronos wyrzucił z wnętrzności połknięte potomstwo (Hadesa, Posejdona, Herę, Demeter i Hestię). Ze skóry kozy Amaltei Zeus uczynił sobie tarczę – egidę, której nie mógł przebić żaden pocisk. I pokonał Kronosa. Mit o królu Edypie Edyp był synem króla Teb – Lajosa i jego żony Jokasty. Kiedy jednak wyrocznia orzekła, że syn króla zamorduje ojca i ożeni się z własną matką, małżonkowie postanowili pozbyć się dziecka. Porzucono je w górach, ale tam niemowlę znaleźli pasterze, którzy oddali je bezdzietnym władcom Koryntu. Edyp, dorósłszy, udał się do wyroczni delfickiej. Pytia ze świątyni Apollina orzekła, że młodzieniec nie może wrócić do domu, ponieważ zabije ojca i ożeni się z własną matką. Mimo to Edyp udał się do Teb. Podróżując, w wąwozie górskim spotkał mężczyznę, z którym wdał
się w bójkę, w wyniku której ów nieznajomy poniósł śmierć. Mężczyzną tym był Lajos, ojciec Edypa. Tymczasem władzę w Tebach przejął Kreon, w górach zaś osiedlił się Sfinks, potwórstrażnik, który zrzucał w przepaść wszystkich ludzi niepotrafiących odgadnąć jego zagadki. Kreon ogłosił, że kto rozwiąże zagadkę Sfinksa, otrzyma władzę w państwie i Jokastę jako żonę. Sfinks pytał, co to za zwierzę, które rankiem chodzi na czterech łapach, w południe na dwóch, a wieczorem na trzech. Edyp szybko odgadł, że chodzi o człowieka. Ponieważ wygrał zakład Sfinksa, potwór odszedł, a Edyp został władca miasta i ożenił się z Jokastą, własną matką, z którą miał czworo dzieci: Polonejkesa, Eteoklesa, Antygonę i Ismerię. Wkrótce Teby zaczęły nawiedzać dotkliwe klęski żywiołowe i nieszczęścia. Edyp, chcąc znaleźć jakieś rozwiązanie, wezwał do siebie wróżbitę Tejrezjasza, który wyjawił mu straszną tajemnicę i przyczynę wszystkich problemów Teb. Gdy wydało się, że Edyp popełnił straszliwą zbrodnię ojcobójstwa i kazirodztwa, Jokasta odebrała sobie życie, a król Teb wykuł sobie oczy i udał się do Kolonos, gdzie wkrótce zmarł. Mit o Dedalu i Ikarze Dedal był nadwornym budowniczym u króla Minosa rządzącego Kretą. Budował labirynt przeznaczony dla syna króla – Minotaura. Gdy ukończył swą pracę, poprosił Minosa, by pozwolił wrócić mu do Aten, jednakże król nie chciał się na to zgodzić. Dedal obmyślił zatem niesłychany sposób ucieczki. Skonstruował woskowe skrzydła dla siebie i swojego syna, Ikara. Przed lotem ostrzegł jednak swojego syna, aby nie wzlatywał zbyt wysoko, bo słońce roztopi jego skrzydła. Niestety, Ikarowi tak bardzo spodobało się latanie, że wkrótce zapomniał o przestrogach ojca. Wzniósł się zbyt ku górze, słońce roztopiło wosk i runął w dół, ginąc na miejscu. Dedal odnalazł szczątki syna i pochował go. Wyspa, na której rozbił się Ikar, nazwana została Ikarią, a morze wokół niej – Ikaryjskim. Mit o Orfeuszu i Eurydyce Orfeusz był młodym królem Tracji, posiadającym niezwykłe zdolności muzyczne. Jego śpiew i gra na lutni wywoływały w słuchaczach tak wspaniałe uczucia, że nazywano go czarodziejem. Miał również piękną żonę o imieniu Eurydyka, która była nimfą drzewną. Pewnego dnia zakochał się w niej Aristajos. Ujrzał on Eurydykę w dolinie Tempe i, napędzany pożądaniem, począł ją gonić. Uciekająca nimfę ukąsił wąż i umarła.
Wtedy Orfeusz w rozpaczy za żoną wziął swoją lutnię i udał się do Hadesu, do królestwa śmierci. Jego muzyka była tak piękna i żałosna, że Hades zgodził się oddać królowi żonę, przykazując Hermesowi, aby wyprowadził ją z podziemi. Postawił jednak małżonkom jeden warunek: Eurydyka miała iść za Orfeuszem, a śpiewakowi nie wolno było obejrzeć się za siebie. U samego wyjścia z Hadesu Orfeusz nie wytrzymał – i odwrócił się. Wówczas Eurydyka pozostała w podziemiach na zawsze. Orfeusz długo błąkał się po ziemi, aż został rozszarpany przez orszak Dionizosa. Jego głowa stoczyła się do morza i dopłynęła na wyspę Lesbos. Pozostałe szczątki jego ciała zebrały muzy i złożyły w ziemi u podnóży Olimpu. Mit ten był źródłem doktryny filozoficzno-religijnej zwanej orfizmem, która głosiła m. in., że najwyższą kosmiczną siłą we wszechświecie jest miłość. Mit o Prometeuszu Prometeusz był jednym z tytanów. Ulepił człowieka z gliny pomieszanej z łzami, duszę zaś uczynił z ognia niebiańskiego, który wykradł z rydwanu słońca. Człowiek Prometeusza był podobny do wizerunku bogów, ale słaby i bezradny. Dlatego tytan postanowił wykraść bogom Olimpu ogień i nauczyć człowieka używania go. Zeusowi bardzo nie spodobały się poczynania Prometeusza. Namówił bogów do stworzenia drugiego człowieka – pięknej i urokliwej Pandory. Podejrzliwy Prometeusz nie przyjął Pandory, ale jeden z jego lekkomyślnych braci, Epimeteusz, poślubił ją. Wkrótce Pandora namówiła męża do otwarcia puszki, którą dali jej bogowie – i wtedy na świat wydobyły się wszelkie smutku, nieszczęścia, choroby i nędze. Prometeusz zemścił się na Zeusie. Zabił wołu, podzielił na dwie części i kazał Zeusowi losować, co będzie odtąd ofiarą dla bogów od ludzi. Zeus wybrał tłustszą część, spodziewając się, że będzie bogatsza w mięso – ale były tam same kości. Dla ludzi zostało zatem dobre mięso. Zeus we wściekłości ukarał Prometeusza, przykuwając go do skał Kaukazu. Tam, samotny i zniewolony, cierpiał katusze, gdy każdego dnia przylatywał wygłodniały orzeł i wyjadał wątrobę, która każdej nocy odrastała na nowo. Prometeusz jest zatem symbolem boga cierpiącego z miłości do ludzi. Mit o Demeter i Korze Demeter była czczoną przez wszystkich Greków matką plonów, ptaków, ryb i całej żyjącej przyrody. Miała córkę – Persefonę. Któregoś dnia zostawiła ją pod opieką nimf. Młoda
dziewczyna zbierała kwiaty na łące. Demeter zabroniła jej zbierać tylko narcyze. Jednakże bóg podziemi, Hades, zwabił piękną Korę właśnie tymże kwiatem, który nagle wyrósł spod ziemi i był tak cudny, że Persefona nie mogła się powstrzymać – i zerwała roślinę. Wtedy rydwan z czarnymi końmi porwał Korę do Tartaru. Zrozpaczona Demeter szukała córki wszędzie. Ukryła się przed ludźmi i bogami w łachmanach staruszki. Na ziemi zapanowały susze i klęski przyrody, pola nie dawały plonów, rośliny umierały. Kiedy wreszcie Zeus odnalazł Demeter, rozkazał Hadesowi zwrócić Korę jej matce, ale Persefona – przez zjedzenie granatu – musiała na część roku wracać do męża. I tak przez pewien czas przyroda pięknieje i się rozwija, by później na kilka miesięcy zasnąć, kiedy Demeter tęskni do swojej córki. Jest to mit eschatologiczny, bo opowiada o cierpieniu i przemijaniu. Opisuje również ogromną miłość matki oraz przeżywanie macierzyństwa. Antropomorfizm to przedstawienie bogów w postaci ludzkiej. Mity znalazły swoje odzwierciedlenie w twórczości przyszłych pokoleń poetów; wielokrotnie je parafrazowano, wykorzystywano pojawiające się w nich postaci, motywy, miejsca. Przykładami takich utworów są: •
Apollo i Marsjasz Zbigniewa Herberta: a) jest to wiersz biały i stroficzny; b) opowiada o walce Apollo ze zwykłym ludzkim fletnistą – Marsjaszem; c) pojedynek muzyczny, który się między nimi odbywał, został z góry skazany na wygraną boga – tak oto Marsjasz, wykazując się mimo wszystko niesamowitą odwagą i wiarą w siebie, wreszcie przegrywa i zostaje powieszony na drzewie, obdarty ze skóry i obnażony; d) nie ukrywa swoich uczuć, co pokazuje w ciągłych krzykach, które wspólnie łączą się w pieśń żałobną pełną bólu – z jego cierpieniem utożsamia się przyroda, która bardzo mocno reaguje na jego męki; e) Apollo zaś pozostaje zupełnie obojętny.
•
Orfeusz i Eurydyka Czesława Miłosza: a) autor nadaje wierszowi swoje własne, osobiste znaczenie, przedstawiając go odbiorcom jako jego cierpienie i tęsknotę za żoną, którą stracił.
FRAZEOLOGIA I SYMBOLIKA MITOLOGICZNA Orzeł – potęga, triumf; Paw – przepych, duma; Sowa – mądrość; Koń – nieustający ruch kosmosu; Syreny – zwodnicze piękno, niebezpieczna pokusa zdobycia wiedzy; Zboże – obfitość pól; Róża – erotyka, ale i cierpienie (ze względu na ciernie); Waga – sprawiedliwość; Kaduceusz – pokój, handel; Koń trojański – ukryte niebezpieczeństwo; ktoś podstępnie wprowadzony do jakiegoś środowiska i działający na jego szkodę; Męki Tantala – męczarnia z powodu pożądania czegoś, co jest niedostępne; Nić Ariadny – sposób wybrnięcia z zawiłej sytuacji, rozwiązanie problemu; Olimpijski spokój – opanowanie, beznamiętność; Pięta Achillesa – słaby punkt; Puszka Pandory – źródło nieszczęść; Stajnia Augiasza – wielki rozgardiasz, nieporządek, bałagan, pokój Błażeja (tu mieszka brudas); Strzała Amora – niespodziewana miłość, nagłe zakochanie się; Syreni śpiew – czarujący głos, śpiew; coś, co kusi i prowadzi do zguby; Syzyfowa praca – trudna, mozolna, skazana na niepowodzenie praca (edukacja); Paniczny strach – przerażenie; Węzeł gordyjski – skomplikowana, trudna, niemal niemożliwa do rozwiązania sprawa.
Dodatkowo pojęcia: topos – powtarzające się obrazy i motywy literackie, np. Amor przeszywający serce strzałą; archetyp – pierwowzór ludzkiej postawy zakodowany w świadomości zbiorowej.
ILIADA BOOMERA Kwestia Homerycka – czy istniał naprawdę? – otóż jego imię oznacza ślepiec, co dało podstawę do twierdzenia, że twórca eposu klasycznego był niewidomy. Żył na przełomie IX i VIII w. p.n.e. Wśród uczonych trwał spór toczony przez stulecia, czy Homer żył, czy może nie żył, czy co tam robił. Niektórzy uważali, że Iliada i Odyseja to zbiory poematów różnych twórców, inni zaś opowiadali się za autorstwem jednej osoby. Współcześnie uważa się, że Homer istniał, zwany był przez sobie współczesnych poetą, a teksty ogromnych dzieł dyktował. Słowo Iliada oznacza opowieść o Ilionie lub losy Ilionu. Ilion to inna nazwa Troi, miasta-państwa położonego na wybrzeżu Azji Mniejszej. Nazwa ta pochodzi od imienia jego legendarnego założyciela, Ilosa. Epos (klasyczny, rycerski, antyczny) – obszerny, wierszowany utwór epicki, przedstawiający losy wielkich wojowników (bohaterów) na szerokim tle historycznym i społecznym, sławiący ich męstwo i opisujący losy walk między nimi. Cechy gatunkowe eposu: •
źródłem fabuły jest mit;
•
paralelizm dwóch światów: świata bogów i świata ludzi;
•
narrator ujawnia się tylko w inwokacji (jest wtedy pierwszoosobowy, subiektywny), zaś potem jest obiektywny, trzecioosobowy, wszechwiedzący, zdystansowany do wydarzeń;
•
inwokacja na wstępie utworu (bezpośredni zwrot do bóstwa z prośbą o pomoc w tworzeniu dzieła);
•
występowanie licznych, szczegółowych opisów, ze szczególnym uwzględnieniem scen batalistycznych;
•
wielowątkowość;
•
galeria postaci;
•
epizodyczność;
•
miarą wersową jest heksametr;
•
występowanie porównań homeryckich (rozbudowane porównanie, gdzie jeden z członów stanowi epizodyczną scenę);
•
występowanie zasady decorum (dostosowanie języka, nastroju i stylu do rangi wydarzeń).
TEATR GRECKI Tragedia wraz z komedią należą do najstarszych gatunków dramatycznych. Wedle Arystotelesa słowo dramat (gr. drama – akcja) pochodzi od czasownika dran – działać. Dramat wywodzi się ze świąt Dionizosa, boga urodzaju, narodzin i śmierci, winnej latorośli. Wiosną urządzano w miastach Dionizje Wielkie, a jesienią na wsiach – Dionizje Małe. Początkowo podczas tych obrzędów tańczono i śpiewano w pochodach. Pieśni zwane były dytyrambami, a inicjował je przewodnik chóru, zwany Koryfeuszem. Z czasem święto to przeniesiono do amfiteatrów. Do najbardziej znanych dramatopisarzy należeli: Tespis (jeden aktor), Ajschylos (dwóch aktorów) oraz Sofokles (trzech aktorów). Znani komediopisarze to Eurypides oraz Arystofanes. Tragedia to gatunek dramatu obejmujący utwory, których ośrodkiem akcji jest nieprzezwyciężony konflikt między dążeniami wybitnej jednostki a siłami wyższymi, czyli fatum (przeznaczenie). Słowo tragedia pochodzi od dwóch greckich słów: tragos – kozioł, oide – pieśń, co daje pieśń kozłów. Cechy tragedii antycznej: •
zachowana zasada trzech jedności: czasu, miejsca i akcji;
•
zachowana zasada decorum;
•
istotą tragedii był konflikt tragiczny;
•
bohaterowie pochodzą z wysokich rodów;
•
brak scen zbiorowych i krwawych;
•
trzech aktorów na scenie;
•
chór stale obecny na scenie;
•
imię bohatera w tytule;
•
aktorami byli tylko mężczyźni;
•
źródłem fabuły był mit.
Kompozycja tragedii: •
prologos – nawiązanie akcji;
•
parodos – zawiązanie akcji (pierwsza pieśń chóru);
•
epejsodiony – dialogi;
•
stasimony – wypowiedzi chóru;
•
kommos – lament, katastrofa (rodzaj punktu kulminacyjnego);
•
eksodos – rozwiązanie akcji. Według Arystotelesa najważniejszym elementem tragedii jest akcja dramatyczna,
a jej cechy charakterystyczne to: •
perypetia – nieoczekiwany zwrot akcji;
•
rozpoznanie – uzyskanie nieznanej wcześniej przez bohaterów wiedzy;
•
pathos – cierpienie bohaterów, bolesne wydarzenia, zbrodnie. Funkcje tragedii:
•
katharsis – to wstrząs uczuciowy, oczyszczenie duszy widza z win, wyzwolenie. Polegało ono na tym, że widz, patrząc na akcje tragedii, przeżywał np. litość wzbudzoną nieszczęściem człowieka niewinnego i trwogę – wzbudzoną nieszczęściem człowieka, który jest do nas podobny;
•
funkcja estetyczno-artystyczna. Schemat budowy teatru:
•
widownia;
•
orchestra – placyk, na którym występował chór;
•
proskenion – scena;
•
skene – kulisy, garderoby;
•
parodos – wejście dla chóru.
KRÓL EDYP JAKO TRAGEDIA ANTYCZNA Cechy tragedii w Królu Edypie: •
zachowana zasada jedności (miejsce akcji – dziedziniec pałacowy w Tebach, czas akcji nie przekracza jednego dnia, akcja – los Edypa);
•
losem bohatera rządzi fatum, jest tragiczny (bezsilność Edypa wobec przeznaczenia);
•
trzech aktorów na scenie;
•
imię bohatera w tytule;
•
chór stale obecny na scenie;
•
źródłem fabuły jest mit (mit o rodzie Labdakidów);
•
bohaterowie pochodzą z wysokich rodów;
•
brak scen zbiorowych i krwawych;
•
zachowana zasada decorum;
•
istotą tragedii jest konflikt tragiczny;
•
aktorzy są mężczyznami (Jokastę grał mężczyzna)
•
właściwie to przepisałem wszystko, co wcześniej, ale tak mam w zeszycie, więc musiałem to chyba zrobić, nie wiem, nie mam już siły, serio, nie róbcie ściąg, to katorżnicza robota, już nawet nie wiem, kiedy zakończyć zdanie, same przecinki, brak kropek, eeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeee…. e.. e Utwór prawdopodobnie powstał w 429 r. p.n.e i w tym roku był wystawiony na scenie.
Jedną z inspiracji autora była epidemia groźnej choroby w Atenach (brzmi podobnie, co?). Autorem tragedii jest Sofokles. Bohaterowie: Edyp, Jokasta, Tyrezjasz, Kreon, Kapłan, Posłaniec z Koryntu, Chór. Kreon: •
wujek Antygony i jej rodzeństwa, brat Jokasty, przejął władzę w Tebach po Edypie;
•
twierdził, że jest uczciwy i sprawiedliwy; prawo państwowe jest dla niego najważniejsze, pobożny. Jokasta:
•
żona Lajosa, matka i żona Edypa, popełnia samobójstwo;
•
religijna, bezwzględna, przesądna, pomocna. Edyp:
•
główny bohater, władca Teb, syn Lajosa i Jokasty, która jest również jego żoną. Ma czwórkę dzieci, wywodzi się z rodu Labdakidów;
•
dobry władca, który dba o swoje królestwo i poddanych, przejmuje się ich losem, jest wrażliwy, pewny siebie, sprawiedliwy, religijny, podejrzliwy, nadużywa absolutnej władzy, honorowy, odważny, niezrównoważony.
Ironia tragiczna – polega na odwrotnym do zamierzonego efekcie działań bohatera. Dążąc do pozytywnych moralnie celów, dokonuje on czynów obiektywnie nagannych, prowadzących do katastrofy. Wina tragiczna (gr. hamartia) – termin wprowadzony w Poetyce Arystotelesa: nieświadoma, ale obiektywna wina bohatera. Powstaje w wyniku jego niewiedzy lub błędnego rozpoznania przez niego rzeczywistości i prowadzi go ostatecznie do zguby. Hybris (gr.) – pycha, nadmierna ufność bohatera w swoją wartość i słuszność swego postępowania. Wynika ona z błędnej lub niepełnej wiedzy na temat sytuacji, w której bohater się znalazł.
HORACY – POTEA NATCHNIONY Horacy (Quintus Horatius Flaccus; 65-8 p.n.e) – najwybitniejszy poeta rzymski. Tworzył satyry, a w liście O sztuce poetyckiej sformułował prawa tworzenia literatury. Zyskał miano summus poeta, czyli poety „całkowitego”, doskonałego. Uważano go za wieszcza, czyli poetę przemawiającego w imieniu bogów. Wzniosłem pomnik Horacego: •
podmiot liryczny to najpewniej sam Horacy;
•
zwraca się bezpośrednio do muz – patronek szeroko pojętej sztuki;
•
mówi o tym, że jego twórczość, którą nazywa pomnikiem, przetrwa wieczność; jest pewien, iż przed nieśmiertelnością jego utworów nie powstrzyma go nawet bogini śmierci;
•
wierzy, że gdy odejdzie ze świata, to jego spuścizna na nim zostanie i będzie o nim światu przypominać;
•
non omnis moriar – nie wszystek umrę – zwrot z pieśni Horacego, będący toposem nieśmiertelności poezji (sztuki), trwalszej od wartości materialnych. Do mecenasa Horacego:
•
autor w wierszu zwraca się do mecenasa, dziękując mu za pomoc;
•
mecenas był zamożnym obywatelem Wiecznego Miasta, przyjacielem i opiekunem twórców;
•
w wierszu autor opisuje życie i ukazuje dwie filozofie: stoicyzm i epikureizm. Pokazuje, że należy żyć w zgodzie z naturą i rozumem, że po złych chwilach nadejdą dobre, gdyż stale przeplatają się one z cierpieniem;
•
wspomina również słynną sentencję Carpe diem! – oznaczającą chwytaj dzień, czyli zachęcającą do radowania się każdą chwilą. Pieśń zimowa Horacego:
•
autor ukazuje filozofię życia, jaką jest epikureizm;
•
mówi, że należy się cieszyć każdym dniem;
•
zachęca starsze osoby, aby ciężki czas w roku, jakim jest zima, spędzały siedząc przy kominku z ciepłym napojem – młodzież natomiast powinna wychodzić do innych ludzi i bawić się, i nie marnować życia. – תורהokrętem Horacego:
•
jest to wiersz o tematyce patriotycznej;
•
okręt to symbol ojczyzny;
•
autor ostrzega, aby nie wchodzić w konflikty z innymi państwami.
KONIEC
Osobista refleksja wzbudzona pod wpływem zadziwiająco ciekawej lektury spod pióra autora, którego historie były dla mnie wcześniej jak praca Syzyfa. Choć i tej niewiele brakowało. I rozdziobały kruki… i wyżarły wrony… (Pastwiąc się nad tą padliną… przedziwnie… smutną? — Którą brzydziłby się sam Baudelaire – mistrz brzydoty); Jakże wieszczył Żeromski – tę prawdę o k r u t n ą. Rozdziobały! – wyżarły! Zaś sępy nad głową, Jak nieba rekiny, bliżej i bliżej łodzi — — której pokład dziobany wciąż krukiem i wroną — By w tę iskrę ostatnią z impetem ugodzić! I zgasić… Dopadły… myśli ciekawej, marzeń… dopadły! A przecież tak wiele ich było – pięknych, żywych — I zgasły?... Nie same, nie, to o n e wyżarły! — „Tkacze młodości” – ale na krosnach krzywych… Co mieli ukazać mi świata wielkie prawdy, Co i gdzie, po co, dlaczego, czemu tak – i nie; Zaś kaganiec – z Testamentu – owej oświaty… Jakby ciężko niesiony, jakby wręcz bezsilnie! I gaśnie… Iż ciężko odszukać, co zgubione, bo kiedy Zniknęło? – może w tym czasie, czasie p r z e p e ł n y m? Nadpełnym! — bo łatwo rzucić ciężar na plecy — A pomóc nieść? – — — I tym, co jeszcze nierozdziobane, piszę, płaczę: Nie mam wieszcza chwały, zatem — czy łez mi stanie? Czy i je rozdziobią? Iż zostanę nędzarzem? Krakanie przy dłoniach — — — to już! — — — Już dziobią…