KULTURA BAROKU – WPROWADZENIE
Nazwa epoki i czas jej trwania: - nazwa „barok” pochodzi od portugalskiego słowa „barroco”, oznaczającego perłę o nieregularnym kształcie – rzadką, dziwną. Tę nazwę wprowadzili Włosi. - w Europie barok trwa od końca XVI w. do początków XVIII wieku, a niektóre źródła mówią, że nawet do połowy. Są to granice chronologiczne również dla Ameryki. W Polsce zaś barok dzielimy na trzy fazy: - faza wstępna (prebarok) – lata 80. XV wieku po lata 20. XVII wieku, - rozkwit baroku (barok dojrzały) – od początku lat 30 XVIII wieku do końca wieku, - schyłek epoki (czasy saskie) – od 1700 roku po lata 30 XVIII wieku. Sytuacja polityczna i społeczna: - w baroku rozpadł się harmonijny ład renesansu, miały miejsca liczne wojny, np. wojna trzydziestoletnia, a w Polsce wiek XVII to powstanie Chmielnickiego, „potop” szwedzki i wojna z Turcją. Czasy Jana Kazimierza były ogromnie niespokojne, zaś czasy saskie to epoka kryzysu gospodarczego i światopoglądowego. W tych czasach ludzie stanęli przed wewnętrznym dylematem: jaką postawę przyjąć wobec świata, który jest tak zmienny, a życie trwa tak krótko. Bohater nowej epoki, postawiony wobec przemijalności i śmierci, poszukiwał wartości trwałych i pewnych, stąd zwrócił się znów bardziej ku religii, był bliski ideałom wieków średnich. Zmiana światopoglądu znalazła swoje odbicie w sztuce i literaturze. Kontrreformacja: - miała zreformować Kościół Katolicki. Początkowo była ruchem twórczym, a nawet i tolerancyjnym. Później doprowadziła do podporządkowania kultury i życia ludzi Kościołowi (tłumienie swobody wypowiedzi, walka z innowiercami). Propagowała: wierność „Pismu Świętemu”, tematykę hagiograficzną, prezentacje scen religijnych w sztuce, tworzenia indeksów ksiąg zakazanych. Sztuka była tworzona zgodnie z hasłem „przerost formy nad treścią”.
DZIEŁO SZTUKI dynamizm, niezwykłość, niejednoznaczność, kontrast, dysharmonia, koncept, alegoria, metafora
ARTYSTA kreuje, zaskakuje, prowokuje, przekonuje, olśniewa
Przedstawiciele baroku: — Caravaggio – jeden z pierwszych realistów w malarstwie, dzieła: „Wątpienie św. Tomasza”,
„Wskrzeszenie Łazarza”, „Narcyz nad źródłem”. Jego twórczość cechuje ostry światłocień, uwydatnianie indywidualnej psychologii modela, przedstawianie świętych jako prostych ludzi, dynamiczna kompozycja. — Gianlorenzo Bernini – wywarł wielki wpływ na sztukę baroku, zwłaszcza na architekturę i rzeźbę,
czyniąc z Rzymu centrum tego stylu. Dzieła: „Ekstaza św. Teresy”, fontanna Trytona. Jego twórczość rzeźbiarską cechuje dynamizm, patos, złożona symbolika. — Diego Velazquez – hiszpański malarz, mistrz malarstwa rodzajowego i historycznego. Dzieło: „Las
Meninas”. Wyróżniał się rozmachem i monumentalizmem ujęć, a także przekazywaniem sekretnych treści. — Andre Le Notre – twórca francuskiego stylu ogrodowego. Jego największe dzieło to ogród w Wersalu.
Główną cechą twórczości Le Notre było ukazywanie władzy człowieka nad przyrodą.
ANTYNOMIE FILOZOFII BAROKOWE Przeciwieństwa (antynomie), które ujawniają się barokowej filozofii, to z jednej strony: pozarozumowy, pozazmysłowy przedmiot dociekań – rzeczywistość metafizyczna, z drugiej: rozum jako narzędzie poznania.
Filozofię epoki określały pojęcia: CZAS, MARNOŚĆ, ŚMIERĆ. Przedstawiciele filozofii barokowej i ich systemy: - Kartezjusz – matematyk i przyrodnik, zaliczany do najwybitniejszych reprezentantów racjonalizmu. Dzieło: „ Rozprawa o metodzie”. Cechy jego systemu filozoficznego, zwanego kartezjanizmem: - zmiana metody filozoficznej – zanim zacznie się coś opisywać, należy najpierw stwierdzić, czy poznanie tego czegoś jest w ogóle możliwe, - należy przyjąć niepodważalne podstawy myślenia, a odrzucić to, co niepewne, np. postrzeganie zmysłowe - głoszenie dualizmu duszy i ciała (są to byty różnej natury, ale współistniejące ze sobą), - wiązał rozum i jego zdolności poznawcze z subiektywną sferą własnej świadomości - twórca słów cogito, ergo sum (myślę, więc jestem) - Blaise Pascal – wybitny matematyk i fizyk, łączył racjonalizm z irracjonalizmem. Dzieło: „Myśli”. Cechy jego systemu filozoficznego, zwanego sceptycyzmem: - apologia, czyli obrona, a zarazem pochwała chrześcijaństwa, w którym dostrzegał on źródło jedynych prawd o świecie i człowieku, - zakład Pascala (lepiej żyć w zgodzie z przykazaniami, jakby Bóg istniał, wtedy otrzymamy po śmierci życie wieczne, natomiast ten, kto nie uwierzy w Boga, ma tylko życie ziemskie i żadnej perspektywy na jego przedłużenie)
- Benedykt Spinoza – przedstawiciel racjonalistycznej metafizyki i kontynuator myśli Kartezjusza. Dzieło: „Etyka”. Cechy jego myśli filozoficznej: - matematyka jako doskonały wzór myślenia, - antynomia pomiędzy duchem a materią, Bogiem a przyrodą, stworzeniem a Stwórcą - sformułowanie panteizmu, czyli przekonania, że cała przyroda jest po prostu Bogiem, a zarazem Bóg jest przyrodą (Deus, sive natura – Bóg, czyli przyroda).
CZŁOWIEK WOBEC ŚWIATA I BOGA W POEZJI BAROKU Mikołaj Sęp Szarzyński
Informacje biograficzne o autorze: - urodził się w okolicy Lwowa, - studiował na protestanckich uniwersytetach niemieckich w Wittenberdze i Lipsku, - uważany za pioniera poezji metafizycznej - tworzył wiersze o tematyce egzystencjalnej i religijnej, również autor erotyków, - jego dzieła ukazały się dopiero po jego śmierci, - jego poezja jest mostem pomiędzy renesansem a barokiem. Poezja metafizyczna – nurt liryki religijnej tworzonej na przełomie XVI i XVII w. w Polsce, Francji, Anglii, a także w Czechach. Poezja ta wykraczała poza realne doświadczenie, stąd jej nazwa: „metafizyczna”. Poeci na nowo sformułowali trudne pytania o sens i cel ludzkiego życia. „Sonet IV. O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem”: - występują: - wyliczenia („wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie?”), - przerzutnie, - oksymorony („Pokój – szczęśliwość, ale bojowanie”) - apostrofa do Boga (11-14 wers). - utwór jest dylematem człowieka, który musi wybierać między potrzebami ciała a ducha. Przyjemności są dla duszy pogardą. „Sonet V. O nietrwałej miłości rzeczy świata tego”: - występują: - paradoksy („I nie miłować ciężko, i miłować nędzna pociecha”) - wyliczenia („Złoto, sceptr, sława, rozkosz”) - apostrofa do Boga („Gdy Ciebie, wiecznej i prawej piękności/Samej nie widzi, celu swej miłości”) - podmiot liryczny posiada konflikt. Kiedy chwali rzeczy materialne, zawodzi swoją duszę. Twierdzi, że miłość jest właściwym celem naszego istnienia. Mikołaj Sęp Szarzyński nawiązywał w swoich wierszach do motywu Vanitas. Vanitas (łac. marność) – pojęcie oznaczające znikomość, bezwartościowość rzeczy i spraw ludzkich. W określeniu tym mieści się przemijalność, nietrwałość i nikła wartość świata doczesnego i jego spraw.
CZŁOWIEK I CZAS W POEZJI BAROKU Daniel Naborowski
Daniel Naborowski: - studiował na wielu uniwersytetach, a na edukacyjnych podróżach po Zachodniej Europie spędził aż 12 lat, - po powrocie do Polski został dworzaninem książąt Radziwiłłów - pełnił funkcje: sekretarza, tłumacza, lekarza, agenta dyplomatycznego, urzędnika - władał łaciną, niemieckim, włoskim, francuskim, świetnie znał tradycję antyczną i współczesną literaturę - jego twórczość ma charakter intelektualny, często dotyczy problematyki przemijania, nie stronił od tematów aktualnych, związanych z bieżącą polityką; należy do nurtu dworskiego literatury baroku, - jest zwany „piewcą przemijalności”. Konceptyzm (marinizm) – kierunek w poezji barokowej zapoczątkowany na przełomie XVI i XVII wieku przez Włocha Giambattistę Marinę. Konceptyści uważali, że ich twórczość ma szokować odbiorcę pomysłem. Ich ulubione środki obrazowania to: - brzydota, jako kategoria estetyczna, - kontrast, - antyteza, - paradoks (przesłanie zaskakujące swoją treścią), - oksymoron, czyli prosty paradoks, - hiperbola, - anafora, - epifora, - inwersja. „Krótkość żywota”: - jest to utwór o przemijaniu, krótkotrwałości ludzkiego życia, - konceptem tego wiersza jest skoncentrowanie się na wyrazach krótkich, które oznaczają coś chwilowego i służą zobrazowaniu przesłania utworu. Znajdujemy je w piątym wersecie – „Dźwięk, cień, dym, wiatr, głos, punkt […]”, - środki stylistyczne: wyliczenia (wers 5), oksymoron („Kolebka grobem”), hiperbole, inwersja. „Na toż”: - konceptem tego wiersza są dwa ostatnie wersy: „Dwakroć żyje, kto żyjąc umrzeć się gotuje/Umiera dwakroć, kto się śmiertelnym nie czuje”. Mówi to, że jeśli będziemy przygotowani na śmierć, to dzięki temu będziemy mieli życie piękne i maksymalnie wykorzystane, zaś jeśli ktoś będzie czuł się nieśmiertelny, jego życie może okazać się powierzchowne, „źle przeżyte”. - środki stylistyczne: inwersja, paradoks („Umiera dwakroć”).
„Na oczy królewny angielskiej, która była za Fryderykiem, falcgrafem reńskim, obranym królem czeskim”: - jest to pochwała angielskiej królewny Elżbiety, - poeta szczególnie zwraca uwagę na oczy królewny, porównując je do: pochodni, słońca, nieba, gwiazd, bogów, - koncept polega na przedstawieniu skojarzeń i zestawieniu odległych pojęć. Istotne jest jednak to, że nawet powyższe porównania nie oddają w pełni istoty piękna i sam autor zaprzecza im w późniejszych wersach, - puenta: „Lecz się wszystko zamyka w jednym oka słowie:/Pochodnie, słońca, gwiazdy, nieba i bogowie”, - utwór metodą wątpienia doprowadza nas do definicji piękna, które jest „zgodną niezgodnością” różnych elementów, - jest poetycką medytacją o nieuchwytności piękna
BAROKOWY POETA O MIŁOŚCI I ŚMIERCI Jan Andrzej Morsztyn
Jan Andrzej Morsztyn: - uznawany za arcymistrza barokowej poezji, - znał francuski i włoski, ujmował inteligencją i sztuką komplementu, - w jego poezji dominuje tematyka erotyczna, - był politykiem, - twórczość traktował jako rozrywkę, - był nazwany „piewcą miłości”, - jego wiersze to głównie poezja dworska, marinizm, - zbiory: „Kanikuła albo psia gwiazda”, „Lutnia”. „Cuda miłości”: - wymowa utworu dotyczy tego, że człowiek pod wpływem miłości ulega przemianie, żar miłości go wypala. Mówi też o namiętności oraz zmysłowości. Jest to sonet włoski. „Niestatek”: - występują: porównania („Oczy są ogień”), wyliczenia, anafora, kontrast, który jest konceptem utworu, - tekst mówi o tym, że miłość jest jakoby zależna od naszych emocji. Jeśli kobieta żyje w zgodzie z mężczyzną, oboje uważają się za pięknych. Kiedy zaś dojdzie do kłótni, kobieta w oczach mężczyzny staje się kimś nieurodziwym, - utwór mówi o nietrwałości emocji zarówno kobiety, jak i mężczyzny. „Do trupa”: - sonet - koncept polega na tym, że zakochany jest w podobnym położeniu, co umarły, - jest zbudowany na podstawie podobieństw i kontrastów, - występuje wyliczenie podobieństw, później kontrast między zakochanym a umarłym, - wniosek autora jest taki, że sytuacja zakochanego okazuje się być dużo gorsza niż zmarłego, „O mej pannie”: - utwór jest komplementem, - autor porównuje kolor skóry ukochanej do białych przedmiotów (występują ich wyliczenia), - utwór jest podsumowany puentą: „Ale bielizna mej panny płeć twarzy i szyje/Niż marmur, mleko, łabęć, perła, śnieg, lilje”.
RETORYKA JAKO SZTUKA PRZEKONYWANIA „KAZANIA SEJMOWE” – KS. PIOTR SKARGA
Retoryka to sztuka budowania artystycznej, perswazyjnej wypowiedzi ustnej lub pisemnej oraz umiejętność wygłaszania mowy. Kompozycja mowy: • Wstęp – służący pozyskiwaniu zainteresowania i przychylności słuchacza, opisujący cele mowy, zakończony jasnym sformułowaniem tematu/celu wypowiedzi. • Argumentacja – przedstawiająca i uzasadniająca argumenty na poparcie tezy mowy. • Zakończenie – służące wywołaniu u odbiorcy zgodnych z intencją mówcy oraz zestawienie głównych argumentów. Piotr Skarga: - jezuita, jeden z pierwszych działaczy kontrreformacji w Polsce, - angażował się w politykę; m. in. dzięki niemu doszło do zawarcia unii brzeskiej, - napisał poczytne „Żywoty świętych”, a jego „Kazania sejmowe”, które ukazały się drukiem w 1597r., stanowiły publicystykę polityczną owego czasu, - w „Kazaniach sejmowych” głosił radykalne hasła kontrreformacyjne, ale także piętnował wady ustrojowe Rzeczypospolitej. Interpretacja fragmentów „Kazań sejmowych”: • „Kazanie pierwsze – o mądrości potrzebnej do rady” – moralność narodu jest fundamentem państwa. • „Kazanie wtóre – o miłości ku ojczyźnie” – najsłynniejsze kazanie, w którym autor wylicza choroby i grzechy ojczyzny. Alegoria – 6 chorób: 1) 2) 3) 4) 5) 6)
Brak zainteresowania sprawami ojczyzny i egoistyczne dążenie do bogacenia się. Kłótnie wewnętrzne. Różnowierstwo. Osłabienie władzy królewskiej. Niesprawiedliwe prawa, niepraworządność. Upadek moralności i obyczajów.
Alegoria – matka: - wymienione wyżej „choroby” niszczą naszą matkę – ojczyznę. Powinniśmy ją czcić i szanować, jako jej „dzieci”; ona daje nam spokój, ochronę, prawa, tradycje, obyczaje, pracę. Miłość do ojczyzny jest obowiązkiem każdego człowieka. Alegoria – tonący okręt: - ojczyzna, kiedy jest zaniedbywana przez społeczeństwo, zaczyna „tonąć”. Obywatele wówczas nie powinni dbać o dobra materialne, ale powinni zacząć „łatać dziury”, nie uciekać i tchórzyć.
IDEOLOGIA SARMATYCZNA W „PAMIĘTNIKACH” Jan Chryzostom Pasek
Sarmatyzm to ideologia polskiej szlachty, której podstawą było przekonanie o wyjątkowej roli Rzeczpospolitej, jako ostoi wolności i demokracji oraz jako spichlerza Europy. Literatura sarmacka była odwrotnością dworskiej. Tamta – ulegająca modom zza granicy, magnacka, ta – swojska, zapatrzona we własną, szlachecką tradycję i niechętna wobec obcych wzorów. Głosiła wolność jednostki szlacheckiej aż do skrajnego liberum veto, katolicyzm, kult tradycji włącznie ze strojem – kontuszem. Szlachcic – sarmata czerpał swoją dumę z tzw. mitu sarmackiego, który głosił, iż polska szlachta wywodzić się miała od starożytnych Sarmatów – dzielnych wojowników spokrewnionych ze Scytami. Jan Chryzostom Pasek: - pochodził z zaściankowej szlachty, - nie był gruntownie wykształcony, - jako kilkunastoletni chłopak zaciągnął się do wojska, gdzie jedenaście lat służył pod komendą Stefana Czarnieckiego; uczestniczył w wojnach ze Szwecją oraz Moskwą, - w 1667 r. osiadł na wsi i od tej pory prowadził życie ziemianina i awanturnika. Styl makaroniczny – sposób mówienia lub pisania charakteryzujący się częstym wplataniem w wypowiedź słów, zwrotów i zdań obcojęzycznych (tzw. barbaryzmów). W baroku makaronizowano z wykorzystaniem łaciny. Pamiętnik – utwór epicki pisany najczęściej prozą. Autor-narrator opisuje w nim zdarzenia, których był uczestnikiem lub świadkiem. Relacjonuje je zazwyczaj chronologicznie, ale z pewnego dystansu czasowego. Pamiętniki dzielimy na: - diariusze (pisane codziennie), - raptularze (kroniki rodzinne), - gawędy (opowieści fabularne pełne anegdot, humoru, dygresji, napisane potocznym i żywym stylem)
OSWAJANIE OBCOŚCI PRZEZ SARMATĘ
Jan Chryzostom Pasek napisał jedyne dzieło swojego życia pt. „Pamiętniki”. Obejmują one ponad 30 lat życia autora (1656 – 1688). - pierwsza część, zwana „wojenną”, opisuje szereg przygód z życia wojskowego, np. walki ze Szwedami w Polsce i w Danii. Liczne przykłady męstwa i sławy Paska budzą podejrzenia co do ich autentyczności (autor przechwala się), - druga część dotyczy życia na wsi, wzorca gospodarza. Szlachcic – sarmata, mimo że dba o majątek, nie jest tak wzorowy jak renesansowy szlachcic – ziemianin. Ujawniają się tu spory sąsiedzkie, zarozumialstwo i pycha, nadużywanie liberum veto na sejmikach i sejmach. Walory artystyczne „Pamiętników”: - źródło historyczne (walka ze Szwedami, wojny z Moskwą, walka z Tatarami, z Turkami, z odsieczą Wiednia), - źródło wiedzy obyczajowej (talent gawędziarski autora, przejawiający się w barwnym, potocznym stylu epizodów fabularnych), - typ narracji zbliżony do powieściowego – tutaj narracja pierwszoosobowa, - liczne, żywe opisy scen batalistycznych, - humor i ironia, - makaronizowanie języka. Henryk Sienkiewicz, pisząc w XIX wieku „Trylogię”, korzystał z „Pamiętników” Jana Chryzostoma Paska, głównie w związku z archaizacją języka.
POETA, MORALIZATOR I FILOZOF Władysław Potocki
Władysław Potocki to reprezentant nurtu sarmackiego, podobnie jak Jan Chryzostom Pasek. W przeciwieństwie do autora „Pamiętników”, pozostawił bogaty dorobek literacki i krytykował swoją grupę społeczną, a nie idealizował ją. Pouczenia, które głosił, można pogrupować następująco: - pouczenia patriotyczne: „Nierządem Polska stoi”, „Pospolite ruszenie”, „Wojna chocimska” - pouczenia w kwestiach społecznych i obyczajowych: „Nierządem Polska stoi”, „Czuj! Stary pies szczeka”, „Ogród, ale nie plewiony” (fraszki) - pouczenia o tolerancji wyznaniowej: „Kto mocniejszy, ten lepszy”
„ŚWIĘTOSZEK” Moliera
Molier (Jean Baptiste Poquelin) – żył w latach 1662-1673. Był najsłynniejszym francuskim komediopisarzem. Pochodził z rodziny mieszczańskiej, ukończył studia prawnicze, ale życie poświęcił teatrowi. Swoje sztuki wystawiał w Paryżu i okolicy – jego komedie opowiadały o ówczesnym świecie, szydziły z ludzkich wad, dyskretnie moralizowały. Najsłynniejsze utwory: „Skąpiec”, „Świętoszek”, „Pocieszne wykwintnisie”, „Don Juan”, „Mieszczanin szlachcicem”, „Chory z urojenia”. Zmarł na scenie w trakcie spektaklu. Komedia to gatunek dramatu podejmujący lekką, pogodną tematykę, ma żywą akcje i szczęśliwe zakończenie. Celem komedii jest wywołanie śmiechu u odbiorcy oraz dyskretne moralizowanie. W komedii można odnaleźć różne rodzaje komizmów: słowny (językowy), sytuacyjny, postaci. komedia intrygi (żywa, dynamiczna akcja, pełna niespodziewanych zwrotów, które prowadzą do zaskakującego zakończenia), komedia charakterów (komizm wynika z wyolbrzymienia jednej, dominującej cechy lub namiętności człowieka). Czas akcji – lata 60 XVII wieku, miejsce akcji – Paryż, dom Orgona. Bohaterowie: - Tartuffe (Świętoszek), - Orgon, - Elmira (żona Orgona), - Damis i Marianna (dzieci Orgona), - Doryna (pokojówka), - Kleant (szwagier Orgona), - Walery (zakochany w Mariannie), - pani Pernelle (matka Orgona). Intryga w utworze: - Tartuffe zalecał się do Elmiry, podczas gdy Orgon siedział pod stołem i wszystko słyszał. Komedia charakterów: - Tartuffe – przebiegłość, obłuda, - Orgon – naiwność. Komizm sytuacyjny: - Orgon siedzący pod stołem
Plan wydarzeń: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.
Tartuffe w domu Orgona. Damis pragnie małżeństwa z siostrą Walerego; Walery chce ożenić się z Marianną. Fascynacja Orgona Świętoszkiem. Plany Orgona, aby wydac Mariannę za Tartuffe’a. Damis odkrywa postępowanie Tartuffe’a. Orgon wyrzuca syna z domu. Orgon zapisuje Świętoszkowi majątek. Elmira odkrywa przed Orgonem prawdziwą naturę Tartuffe’a. Tartuffe zamierza wyrzucić z domu rodzinę Orgona. Aresztowanie Świętoszka.
CHARAKTERYSTYKA POSTACI „Świętoszek” Moliera
Tartuffe: - główny i tytułowy bohater komedii - mężczyzna w średnim wieku - ma pulchną, rumianą twarz i uszy czerwone - jest szlachetnego rodu, rozumny i przystojny - na pierwszy rzut oka sprawia dobre wrażenie - traktuje ludzi instrumentalnie; są po to, aby spełniać jego cele - bez skrupułów potrafi oszukać, omamić, wykorzystać, złożyć donos na Orgona, któremu tyle zawdzięczał - umiejętnie manipuluje, a nawet zdemaskowany jako przestępca nie odczuwa wstydu - kreuje się na pobożnego (codzienne kładzenie się krzyżem, modlenie się; kiedy dostał pieniądze od Orgona, od razu rozdał je biednym na jego oczach; kazał zakryć dekolt Dorynie) - hipokryta, obłudnik - nieufni wobec niego byli Elmira (znosiła jego zaloty), Kleant oraz Doryna - „Wcale nie ten grzeszy, kto grzeszy w sekrecie” - jest negatywną postacią; nie miał za grosz sumienia, za co słusznie poszedł do więzenia. Orgon: - przeciętny, francuski mieszczanin - w chwili pojawienia się w jego domu Świętoszka jest szczęśliwym ojcem rodziny, kochającym żonę, mądrym i szczęśliwym człowiekiem - później staje się niepewny siebie - jest naiwny (chce wydać córkę za Tartuffe’a, przepisuje mu swój majątek) - porywczy (wyrzuca syna z domu) - oschły (nie obchodzi go zdanie innych osób, tylko Tartuffe’a) - postać ta budzi irytację, ale także współczucie „Świętoszek” to komedia wymierzona przeciwko fałszywej pobożności, dewiacji i obłudzie oraz naiwności ludzkiej.
OŚWIECENIE I POCZĄTEK NOWOCZESNOŚCI
Nazwa i granice chronologiczne epoki: - nazwa epoki pochodzi od światła i podkreśla rolę rozumu i samoświadomości. Epoka zwana jest także wiekiem światła i wiekiem filozofów. Nazwę spopularyzował Immanuel Kant, publikując artykuł pt. „Co to jest oświecenie?” - oświecenie w Europie trwa od drugiej połowy XVII wieku (Anglia i Francja) do 1789 roku (Wielka Rewolucja Francuska). W Polsce oświecenie trwa: faza wczesna (czasy saskie): lata 40. XVII wieku -> 1764r. faza dojrzała (czasy stanisławowskie): 1764r. -> 1795r. (3 rozbiór Polski) faza schyłkowa (czasy postanisławowskie): 1795r. -> 1822r. (wydanie „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza) Charakterystyka oświecenia: - pochwalało: rozum, wykształcenie, naukę, wolność, tolerancję, krytycyzm, republikę, równość obywateli, postęp - potępiało: zabobony, ciemnotę, autorytety, pańszczyznę, niewolnictwo, monarchię, dogmaty, hierarchię społeczną, zacofanie Osiągnięcia polskiego oświecenia: - 1740r. – Kolegium Nobilium – ks. Stanisław Konarski (dla zamożnych, szlacheckich chłopów) - 1747r. – Biblioteka Załuskich (400 tyś. książek) - 1765r. – powstanie Teatru Narodowego – czasopismo „Monitor” (Ignacy Krasicki) – Szkoła Rycerska - 1773r. – Komisja Edukacji Narodowej (14.10) Trzy nurty w sztuce oświecenia: - rokoko - klasycyzm - sentymentalizm
FILOZOFIA OŚWIECENIA
Filozofia oświecenia, a wraz z nią myśl społeczna i polityczna przeżywały rozkwit. Jej główne kierunki to: 1. Empiryzm – poznanie jest wynikiem doświadczenia, zaś podstawowe narzędzie doświadczenia to wykorzystanie zmysłów w obserwacji rzeczywistości; eksperyment jest podstawową metodą poznawczą, a rozum musi być podporządkowany obserwacji faktów. John Locke – twórca empiryzmu. Uważał, że ludzki umysł w chwili narodzin to czysta karta, którą wypełni doświadczenie; prekursor liberalizmu. Odrzucał Kościół jako organizację. Dzieło: „Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego”. 2.
Filozofia krytyczna – godziła racjonalizm z empiryzmem. Immanuel Kant – religia jako najdoskonalsza forma propagowania dobra; postępowanie wg reguł, które chcielibyśmy, aby stały się powszechnie obowiązującym prawem.
3. Koncepcja wychowania jako powrót do natury, krytyka cywilizacji (człowiek jest dobry z natury, a cywilizacja niszczy naturę człowieka); miarą człowieczeństwa są wartości moralne i uczucia. Jean – Jacques Rousseau – utopijna wizja państwa na zasadzie umowy społecznej; religia naturalna – indywidualny kontakt z Bogiem; uważał, że do 12. roku życia dziecka należy pozwolić mu na swobodny wzrost i dojrzewanie, bez narzucania niczego z zewnątrz. 4. Racjonalizm – narzędziem poznania jest rozum, który ma praktycznie nieograniczony zasięg i jest dostępny dla każdego; Diderot, Holbach, Wolter, d’Alembert, Helvetius. 5. Deizm – przekonanie, że Bóg stworzył świat, ale nie ingeruje w jego losy. Pogląd ten ilustruje metafora zegarmistrza, który skonstruował mechanizm zegara, ale go nie reguluje; Newton. Wolter – naprawianie świata jako cel życia; liberalista; odnowienie instytucji Kościoła; zwolennik absolutyzmu; tolerancja dla różnych postaw. 6.
Teizm – Bóg kieruje losami świata.
7. Ateizm – twierdzenie, że nie istnieje żaden Bóg, bóstwa ani bogowie, ani żadna rzeczywistość pozamaterialna, zaś religie są jedynie ludzkimi wytworami służącymi zaspokajaniu potrzeb emocjonalnych człowieka. Jest formą antydogmatyzmu. Diderot, Holbach, Julien la Mettrie
8. Materializm – przekonanie, iż rzeczywistość ma charakter tylko fizyczny; istnieje tylko to, co jest dostępne poznaniu zmysłowemu. Naturalizm filozoficzny – twierdzenia, że istnieją tylko zjawiska i przedmioty naturalne, a nie istnieją wszelkie zjawiska nadprzyrodzone. 9. Monteskiusz – koncepcja trójpodziału władzy (zagwarantowanie wolności obywateli miało dać ograniczenie władzy przez jej podział).
SPOTKANIA Z INNYM utwory Defoe i Kapuścińskiego
Inny – w refleksji kulturowej to ktoś, kto z różnych powodów (religijnych, narodowych, seksualnych, rasowych) nie przystaje do powszechnie uznawanej, zakorzenionej w tradycji normy. Poziom otwartości i tolerancji danej kultury mierzy się stopniem akceptacji Innego. Etnocentryzm – postrzeganie i wartościowanie świata z wąskiej perspektywy własnej kultury etnicznej czy narodowej; wszystko, co inne, obce jest z tej perspektywy gorsze i groźne.
„RĘKOPIS ZNALEZIONY W SARAGOSSIE” Wojciecha J. Hasa (reżyser)
Utwór był napisany przez Jana Potockiego, polskiego podróżnika i pisarza tworzącego po francusku. Powieść „Rękopis znaleziony w Saragossie” została wydana w 1849r. i jest to romans przygodowy, którego głównym, pierwszoosobowym narratorem jest młody oficer hiszpańskiej armii – Alfons von Worden. Powieść szkatułkowa – to odmiana powieści obejmująca kolejne opowiadania, z których każde mieści się w poprzednim; narratorem każdej opowieści jest bohater opowiadania nadrzędnego.
SATYRA W SŁUŻBIE SPOŁECZNEJ Ignacy Krasicki Ignacy Krasicki (1735 – 1801) – w wieku 16 lat przyjął święcenia kapłańskie, studiował w Rzymie; po powrocie włączył się w nurt oświeceniowych reform, m. in. pisał dla czasopisma „Monitor”. W 1766r. został biskupem warmińskim (tytuł księcia). Wśród współczesnych zyskał miano księcia poetów. Utwory: „Myszeida”, „Monachomachia”, „Antymonachomachia”, „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”, „Pan Podstoli”. Satyra to pochodzący ze starożytności gatunek dydaktyczny i moralistyczny, ośmieszający społeczne lub obyczajowe zjawiska i postawy. Krytykuje i piętnuje wady – a nie konkretnych ludzi – w celu naprawy rzeczywistości. Ze względu na tematykę satyry dzielimy na: a) społeczno-obyczajowe b) polityczne c) literackie (przeciw standardom i konwencjom literackim) Ze względu na budowę satyry dzielimy na: a) monolog („Świat zepsuty”) b) monolog skierowany do kogoś, wzięty w cudzysłów (autor przytacza czyjeś słowa i poglądy, a sam jest zdystansowany wobec wypowiedzi, „Do króla”) c) dialog („Pijaństwo”) Satyra „Pijaństwo”: - jest to satyra w formie dialogu, - jej tematyka jest społeczno-obyczajowa - satyra jest o powszechnym wśród polskiej szlachty tamtego wieku pijaństwie. Utwór to dialog, w którym biorą udział dwie osoby – jedna z nich opowiada o swoich ekscesach z alkoholem. Wymienia kilka sytuacji, które ostatnio jej się przydarzyły, zaś swoją opowieść kończy na waśni z towarzyszami picia i późniejszą utratą samoświadomości („[…] żem wziął w łeb butelką.”). Druga osoba ma charakter moralizatorski; usiłuje ona wskazać, jakie są wady nadmiernego picia, a ludzi, którzy nie mają w tym umiaru, porównuje, a nawet określa wręcz gorszymi od zwierząt. Jako podkreślenie tego, iż brak wstrzemięźliwości w kwestii alkoholu jest naprawdę nieodpowiedni, wytyka pijakom, iż „Rozum, który człowieka od bydlęcia różni,/Śmią za lada przyczyną przytępiać lub tracić”. W wypowiedzi tej mamy do czynienia ze wskazaniem na profanację i zaprzedanie alkoholom rozumu, który w epoce oświecenia uchodził za rzecz niemalże świętą. Trzeźwy bohater nie uważa jednak, że samo picie jest złe – określa je darem Bożym, jednakże powinno korzystać się z niego w umiarze i ze zdrowym rozsądkiem. Utwór kończy się puentą nawet smutną – szlachcic, który przed chwilą usłyszał cały moralizatorski wywód oraz szereg wad nadmiernego picia, jak i szereg zalet zachowania w tym umiaru, udaje się na kolejną popijawę. Ukazuje ona nie tylko zniewolenie pijaka od pijaństwa, ale także bezradność moralizatora, co wskazuje, iż alkoholizm jest chorobą niezwykle trudną do przezwyciężenia. Ponadto podmiot wyraża w ten sposób zwątpienie w ludzki rozsądek.
ŚWIAT BAJEK Ignacy Krasicki
Bajka to krótki, zwięzły utwór pisany zazwyczaj wierszem, rzadziej prozą. Jej bohaterami są zwierzęta, będące alegoriami ludzkich cech, postaw, wartości (bajka ezopowa), rzadziej ludzie, rośliny, przedmioty, posiadające wyraziste, niezmienne cechy. Postawy bohaterów są przedstawione na zasadzie kontrastu. Bajka zawiera ważną myśl, czyli pouczenie, morał. Bajki ze względu na konstrukcje dzielimy na: narracyjne, wzorowane na noweli, posiadają krótką, łatwą do przyswojenia fabułę epigramatyczne, wzorowane na epigramacie, są krótsze – najczęściej czterowersowe, pozbawione fabuły i wszelkich cech epickich Głównym celem Krasickiego było „bawiąc, uczyć”. W zabawnej i ciekawej formie pisarz przedstawił proste, ale ważne prawdy o życiu i człowieku. Bajki przedstawiają dość ponury obraz rzeczywistości oraz wady Polaków. Wizja ta zostaje jednak złagodzona przez poetę humorem i użytą satyrą. „Wstęp do bajek”: - W tekście występuje anafora, którą jest słowo „Był” wielokrotnie powtarzające się na początku wersów. Autor wymienia ludzi różnych profesji, stanów i w różnym wieku, aby w następnej części zdania zaprzeczyć powszechnie im przypisywanym cechom, np. „Był na koniec poeta, co nigdy nie zmyślał:”. Morałem utworu są ostatnie dwa wersy: „A cóż to jest za bajka? Wszystko to być może!/Prawda, jednakże ja to między bajki włożę…”. Oznacza to, że wszystko, o czym autor wspomina w powyższych wersach, jak najbardziej mogłoby się zdarzyć i jest możliwe, czyli żołnierz mógłby być skromny, a łotr nie byłby rozbójnikiem. Ostatecznie jednak nikt, kto zna życie, nie będzie w stanie uwierzyć w taką rzeczywistość, ponieważ doświadczenie uczy człowieka, że obłuda, nieuczciwość i zachłanność są niemalże częścią naszego ludzkiego życia, wobec tego opowieści o cnocie i dobroci można włożyć między bajki – uznać je za nieprawdziwe, zmyślone. „Ptaszki w klatce”: - Bohaterami tej bajki są dwa czyżyki – młody i stary. Starszy ptak, który został niegdyś schwytany i wrzucony do klatki, jest smutny. Z kolei młodszy, który w owej klatce się wykluł, jest bardzo zdziwiony smutkiem starszego czyżyka – twierdzi nawet, iż „Masz teraz lepsze w klatce niż w polu wygody”. Starszy czyżyk odpowiada mu na to, co również jest puentą utworu: „Jam był wolny, dziś w klatce – i dlatego płaczę”. Autor ukazuje tutaj dwie, kontrastowe postawy, które są wynikiem różnego wychowania w różnym środowisku. Starszy czyżyk tęskni za wolnością, ponieważ mógł ją wcześniej doświadczać i poznać ją, zaś do klatki został wtrącony wbrew własnej woli. Z kolei młodszy czyżyk już się narodził w klatce, dlatego nie zna pojęcia wolności ani jego owoców, wobec tego uważa, iż życie w niewoli wcale nie jest złe – nie ma bowiem porównania do „życia w wolności”, którego nigdy nie doświadczył, a nawet można rzec, że dla niego tym „życiem w wolności” jest właśnie życie, które toczy w owej klatce. Tekst nawiązuje do rozbiorów Polski. Młody czyżyk to alegoria młodego Polaka, który urodził się już w zniewolonej Polsce pod rozbiorami, zaś stary czyżyk jest alegorią patrioty, który tęskni za wolnym krajem. Poeta wyraża obawy, iż kolejne pokolenia Polaków – te, które będą już się wychowywać pod zaborami – nie będą zdolne do walki o niepodległość, lecz tak jak młodszy czyżyk będą twierdzić, że „teraz lepsze w klatce niż w polu wygody”.
„Kruk i lis”: - Bohaterami bajki są kruk – alegoria naiwności i łatwowierności – oraz lis – alegoria sprytu oraz przebiegłości. Morał utworu znajduje się już na początku utworu – „Bywa często zwiedzionym/Kto lubi być chwalonym”. Autor w ten sposób ośmiesza takie wady jak: próżność, łatwowierność, brak krytycyzmu oraz zbyt wielka pewność siebie. To właśnie dzięki nim kruk został pozbawiony kawałka sera przez sprytnego lisa, który zaczął w sposób manipulacyjny opisywać jego piękno, a na koniec podpuścił go do śpiewu, przez co kruk wypuścił właśnie ów kawałek sera, dając się zwieść lisowi. Ludzie, którzy są łatwowierni i nie potrafią odróżnić prawdy od manipulacji, a ponadto tak bardzo pragną pochwał, iż uwierzą nawet w te najbardziej absurdalne, często mogą zostać wykorzystani przez sprytnych lisów do ich własnych celów. „Malarze”: - Bohaterami bajki są dwaj malarze portretów – Piotr oraz Jan. Ten pierwszy malował wybornie, jednakże nie został doceniony i głód go uciskał, drugi z kolei malował mało i źle, a zyskał znacznie więcej od Piotra i dorobił się jakiegoś majątku. Puentą utworu jest ostatni wers, który tłumaczy, dlaczego oboje mieli tak różny los, a wers ów brzmi: „Piotr malował podobne, Jan piękniejsze twarze”. Jest to morał niestety bardzo gorzki. Autor mówi nam, że ludzie często wolą zachwycać się nieprawdą i fikcją, ponieważ rzeczywistość prawdziwa może nie być tak piękna i cudowna, jak rzeczywistość zmyślona. Jan zyskał większą sławę, ponieważ malując ludzi, malował ich piękniejszymi, niż są naprawdę – jest to również ukazanie próżności ludzkości. Człowiek często potrzebuje, aby mu schlebiano, dlatego też większą sympatią otoczy innego człowieka, który to robi. Piotr z kolei, który malował prawdę i świat takim, jaki jest, nie został doceniony. Ludzie nie doceniają prawdy, bo ona może być gorzka, zaś sprzyjają – w tym wypadku – pięknym kłamstwom. Utwór pokazuje również, iż czasami ciężko jest zdobyć uznanie innych, jeśli jesteśmy szczerzy i żyjemy w prawdzie, gdyż ludzie po prostu owej prawdy się boją. „Dewotka”: - Autor bajki demaskuje w niej fałszywą pobożność. Tytułowa bohaterka dewotka, wypowiadając ostatnie słowa modlitwy Ojcze Nasz („i odpuść nam winy, jako i my odpuszczamy), zaczyna jednocześnie „bić bez litości” swoją służącą, która w czymś jej na ten czas zawiniła. Ostatni wers bajki jest błagalnym zwrotem do Boga – „Uchowaj, Panie Boże, takiej pobożności!”. Autor w tych słowach zawiera morał, którym jest potępienie fałszywości i obłudy w uczuciach i wyznawanych poglądach (nie tylko religijnych). „Jagnię i wilcy”: - Bohaterami bajki są dwa wilki – alegoria siły, zbrodni – oraz jagnię – alegoria naiwności, słabości, niewinności. Autor ukazuje nam scenę, w której wilki pożerają jagnię. Jest to bajka o prawie silniejszego. Zżerane jagnię pyta się wilków, jakim to prawem czynią, na co one odpowiadają: „Smacznyś, słaby i w lesie!”. Poeta w ten sposób pokazuje i krytykuje panujące w świecie bezprawie i fakt, że silniejszy tak czy inaczej pokona słabszego, ponieważ jest po prostu silniejszy. Ponadto odpowiedź wilków na pytanie jagnięcia może również wskazywać, że prawo tak naprawdę istnieje, ale niekoniecznie wszyscy muszą go przestrzegać, a co gorsza – może być w dowoli zmieniane i ustalane na potrzeby i żądanie tych „silniejszych”, którym przecież nikt się w tej kwestii nie sprzeciwi. Jest to także satyra na ludzką głupotę i naiwność, którą reprezentuje jagnię – samo sprowadziło na siebie nieszczęście, wchodząc do lasu.
„Filozof”: - Krasicki w tej bajce krytykuje oświeceniowego filozofa. Wyolbrzymiając jego wady, wytyka mu niekonsekwencję, brak rzeczywistej mądrości, powierzchowność oraz płytkość osądów. Autor zauważa, że ten sam filozof, który „firmament mierzył” i „śmiał się z wszystkich świętych”, kiedy tylko przychodzi jakaś chwila słabości i moment upadku, od razu zaczyna szukać każdej możliwej pomocy, uciekając się nawet do Boga, w którego tak śmiało powątpiewał. Krasicki w tej bajce pokazuje, jak ulotne mogą być ludzkie przekonania i poglądy.
„MONACHOMACHIA” JAKO PRZYKŁAD POEMATU HEROIKOMICZNEGO Ignacy Krasicki
Poemat heroikomiczny to wierszowany utwór epicki o charakterze humorystycznym. Pochodzi z antycznej Grecji i naśladuje epos bohaterski (poemat heroiczny). Źródłem komizmu jest napięcie pomiędzy podniosłym stylem wypowiedzi a błahą tematyką i humorystycznym, często ironicznym oraz karykaturalnym przedstawieniem rzeczywistości. Poemat heroikomiczny osiąga cele dydaktyczne i moralizatorskie poprzez satyrę i piętnowanie określonych zjawisk lub postaw. „Monachomachia”: - poemat heroikomiczny, - styl wysoki i retoryczny, - ironia, sarkazm, komizm, powaga, śmieszność, inwokacja, porównania homeryckie, - krytyka mnichów, życia klasztornego - przedstawienie karmelitów i dominikanów jako próżnych, otyłych, tępych, pijanych, niedojrzałych, - funkcja dydaktyczna, - prosty, obrazowy język, - utwór nawiązuje do „Illiady” Homera.
Elementy dzieła stylistyka temat charakterystyczne środki literackie powaga przedstawienia treści stosunek narratora do bohaterów poziom moralny bohaterów
„Monachomachia” żartobliwa, satyryczna, komiczna „wojna mnichów”, krytyka mnichów inwokacja, sarkazm, komizm, porównania homeryckie autor używał powagi sarkastycznej stosunek prześmiewczy są bojaźliwi
„Illiada” patetyczna, uroczysta, podniosła wojna trojańska porównania homeryckie, epitety stałe poważny i patetyczny sposób przedstawienia treści zdystansowany do rozgrywających się wydarzeń wykazują się odwagą
DWA UJĘCIA PATRIOTYZMU W UTWORACH Ignacego Krasickiego i Józefa Wybickiego Patriotyzm (łac. patria – ojczyzna, gr. – patrictes) – postawa szacunku, umiłowania i oddania własnej Ojczyźnie oraz chęci ponoszenia za nią ofiar i gotowość do jej obrony. Patriotyzm dawniej a dziś: - DAWNIEJ – walka w obronie własnego państwa; gotowość oddania życia za Ojczyznę; potajemne nauczanie i przekazywanie sobie narodowych wartości, - DZIŚ – szanowanie prawa; troska o rodzinę; wypełnianie obowiązków obywatelskich, szkolnych, etc. Porównanie dwóch utworów: Hymn do miłości ojczyzny Tematyka patriotyczna oświecenie I rozbiór Polski Forma pieśni Hymn Szkoły Rycerskiej Charakter apostroficzny Nie odnosi się bezpośrednio do żadnego wydarzenia historycznego Cierpienia i potrzeba ofiary Chęć do walki Potrzeba poświęcenia
Pieśń Legionów Polskich we Włoszech Tematyka patriotyczna oświecenie III rozbiór Polski Forma pieśni Hymn narodowy Pieśń żołnierska Pieśń na konkretną okoliczność Więcej optymizmu Chęć do walki Walka o niepodległość
„CZUŁE SERCE” SENTYMENTALISTY Franciszek Karpiński Franciszek Karpiński (1741-1825) to najwybitniejszy polski poeta sentymentalny. Jego dzieła to m. in.: O wymowie w prozie albo wierszu, teksty do Bóg się rodzi, Kiedy ranne wstają zorze. Twórczość Karpińskiego charakteryzowała się prostotą, subiektywizmem, uczuciowością. Zwał się „śpiewakiem Justyny” – tym wspólnym imieniem określał wszystkie swe ukochane. Sielanka jest synkretycznym gatunkiem poetyckim (z pogranicza epiki, liryki i dramatu). Jej bohaterami są prości ludzie, najczęściej pasterze, a tematem – miłość i śpiew. Scenerię zwykle stanowią łąki lub pola – przyroda, która trwa w harmonii z człowiekiem. Gatunek zapoczątkował Teokryt, a upowszechnił Wergiliusz. „Laura i Filon” jest typową sielanką. Opowiada o zakochanych, o zazdrości. Ukochana po odpowiednich przygotowaniach poszła spotkać się z Filonem, który postanowił się przed nią schować i zobaczyć, jaka będzie jej reakcja. Utwór kończy się szczęśliwie.
W KRĘGU OŚWIECENIOWEGO SENTYMENTALIZMU „Do Justyny…” i pieśni religijne Franciszek Karpiński - „Do Justyny tęskność na wiosnę”: - w tym utworze tytuł jest niezbędnym uzupełnieniem treści wiersza, to on wyznacza właściwe pole skojarzeń dla przywołanych w kolejnych strofach obrazów. To z tytułu wiemy, że wszystkie opisywane w utworze uczucia są przejawami tęsknoty za ukochaną Justyną. Mamy tu do czynienia z typowym przykładem liryki bezpośredniej. Franciszek Karpiński – „Przypomnienie dawnej miłości”: - obrazy przyrody są typowo sentymentalne, - podmiotem jest sam autor, który zwraca się do swojej ukochanej – Justyny, - tekst jest pełen wielokropków, wykrzykników, które podkreślają nastrojowość i zamyślenie. Pieśni religijne – modlitwa poetycka to utwór mający charakter bezpośredniego zwrotu do adresata uznawanego przez podmiot za istotę ponadnaturalną (zwykle Boga, lecz także np. świętego czy anioła). Osoba mówiąca zazwyczaj zachowuje wobec adresata postawę afirmującą (idealizowanie).