Prijsvraag Leesdeserieoverde negendochtersvan WillemvanOranjeen winmuseumtickets
pagina14
Schaduw Ishetnietgekomin junialuittekijken naareenkalme septemberavond?
pagina26
PetraDeKeyser: Ikwilmenog minstensvierjaar nuttigmakenvoorde maatschappij pagina4
4
13
14
Zomergesprek
PetraDeKeysermoetophaar67e terugdeschoolbankenin
Column
Uiteindelijkpastzelfshet wonderlijkstepuzzelstukjeergens
Feuilleton
Mariaispaselfalszeinhetoog vandestormterechtkomt
22 Schoonheid
Lezerslatenzienwathetthema ruimtevoorhenbetekent 26
Zomerdip
Watmoetjedoenalsjerustwilt tijdensdezomerdrukte? 30
Muziekmakers
HubertdeLaunaywordtblijvan hetbouwenvanviolen
Loven(1) 4
33 Recensies
LéonBerbenspeeltwerkenvan DietrichBuxtehude
34 Buiten
VanafdeFrieseBosbergtorenkun jeNewYorkenRomenetnietzien
36 Koken
Hannahmaaktalternatievepatat naarEngelsrecept
39 Jong
Maakvandedoorelkaargeraakte letterselfvakantielanden
40 Puzzels
Sudoku,Zweedsepuzzel &cryptogram 43
Hetlaatstewoord
Schotland
22 graden
Indezomermaandenjulienaugustusvaltereenzomers
RDMagazineopdemat.TerwijlderestvandeWeekendredactieinApeldoornharddoorwerkt,trekkende collega’sereenvooreenopuitomvakantietevieren.
MirjamvanderSleenwaserditjaarvroegbijenbezocht Edinburgh,waarzecultuurproefdeindiversemusea DaarnatrokzedieperdeSchotseHooglandeninomte wandelen,telezenentegenietenvanderuigenatuur.
Zetroferschapen,Schotsehooglandersenherten.
Vakantiegroeten! In deze serie gesprekkenreflecteert de geïnterviewdeaan de hand vandedrieslag toen-nu-straks op haar of zijn leven. Deze aflevering: PetraDeKeyser. Volgendeweek: Henk Adams.
Metpensioen eninopleiding Petra De Keyser was dertig jaar huisarts in het overwegend christelijke Zaamslag Vanwege de nasleep van een euthanasiekwestie voelde ze zich in 2020 genoodzaakt ander werk te zoeken. Nu wil ze haar oude beroep toch weer uitoefenen, maar daarvoor moet ze wel terug de schoolbanken in. Vorige week werd de geboren Vlaamse 67 jaar.
ChrisKlaasse
DeKeyserwoontinAxel,Zeeuws-Vlaanderen.Hetinterviewvindtplaatsdaags voordathetstadjeinhetnieuwskomt doordatinhetnabijgelegenVogelwaardeeenautoinrijdtopeenschoolklasuitAxel.Drie leerlingenendedirecteuroverlijdendaarbij.
Vandedonkerewolkdieindewekenerna bovenhetdorphangt,isdezezonnigewoensdagmiddagnognietstemerken.Inhetcentrumishet gezelligdruk,hordesfietsendetoeristenbrengen eenbezoekaandewinkelstraat
Aanderandvanhetcentrumstaathetgrote doktershuisvanDeKeyser.„Mijnmanwasook huisartsenhadhierzijneigenpraktijk”,verteltde Vlaamseaandetafelindewoonkamer.„Sindshij in2022aanalvleesklierkankeroverleed,ishetstil inhuis.”
Hetinterviewverdrijftdestiltegedurendetwee uur.DeKeyserspreektsnel,enmetveelgebaren. Formuleertmeestentijdsbedachtzaam.Lacht somshartgrondig.Staattijdenshetgesprekeen paarkeermiddenineenzinopomeenboekuit denaastgelegenwerkkamertehalen.„Ikweidte veeluithè,ikbenweeraanhetraaskallen”,reflecteertzesomsopzichzelf.
TOEN
UbentgeboreninEeklo,België,maarwoontal tientallenjareninNederland.Voeltuzichmeer Belg,ofmeerNederlander?
„Dievraagstelikmezelfooknogsteeds.Ikblijf overalvreemd,zovoelthet.Nederlandersherkennenme,vooralvanwegemijnspraak,alsBelg.
MaaralsikinBelgiëben,voelikmevooralNederlander IkzitmomenteelopschrijflesinBelgië. Daarmerkikdatikcultureelgeziengevormd bendoorNederland;Belgischeauteurskenik nietmeer VooraldeopenheidvanNederlanders spreektmeaan,hetopenvizierrichtinganderen. Ja,ikdenkdatiktochmeerNederlanderben.”
Uwvaderwasookarts.Zitdeliefdevoorde gezondheidszorgindegenen?
„Hijwasinternistenhadeenpraktijkaanhuis. Hijdeedlongonderzoeken,hartonderzoeken, alles.Wehaddenzelfseenröntgenapparaat.De installatiestondineenkamerdieweltweekeer zogrootisalsmijnwoonkamer.Overveiligheid werdtoennognietzogedachtalsnu;alskinderenspeeldenwijdaargewoonverstoppertje.Toen ikeenseenschroefjehadingeslikt,gingmijn vaderfoto’svanmemaken.
Mijnmoederwasverpleegkundigeendeedde ondersteunendetaken.Dusalletijdenaandacht gingnaardepraktijk,diezetteeenstempelop hetgezin.Aantafelginghetalleenmaarovergeneeskunde.Wehaddendiscussiesoverdiagnoses enbesprakenallerleiziektes.Eenzusvanmijhad geenmedischeinteresse,enzeinaderhanddatze altijddacht:watdoeikhier!
Eenvanmijnbroersisookgeneeskundegaan studeren.Dusja,hetlijktwelindefamiliete zitten.”
Hoevonduhetdatalleaandachtnaarde praktijkvanuwvaderging? „Ikwasdejongste,en…hééldruk–datisnooit
„Jemagalshuisartszomaarbinnentredeninde wereldvanjepatiënten,datistocheencadeautje” Petra De Keyser, huisarts in opleiding overgegaan,haha.Mijnmoederkonmijer,naast haarwerkinhetgezinendepraktijk,somsniet bijhebben.Daaromwerdikveelbijtantesof dienstmeisjesofoma’sondergebracht.Maardaar hebiknietsaanovergehoudenhoor Mijnouders hebbengedaanwatzekonden.Ikvoeldemedenk ikwelgeliefd,voorzoverjedaaralskindover nadenkt.Enverderwasheteenrustige,voorspelbarejeugd.
Namijn12eismijnvaderinhetziekenhuis gaanwerken,enzijnwijineenanderhuisinEeklo gaanwonen.Toenkwamermeerrust.”
Laghetvoordehanddatuhuisartszou worden?
„Nee,mijnvaderkeekaltijdneerophuisartsen.Als internistvondhijdateenlagererang.Metmakkelijkerwerk,voordommemensen.Dusikdeed tijdensdestudiegeneeskundemijnuiterstebest omhooggenoegtescoren,zodatikdeopleiding totinternistmochtdoen.Datlukte,maarikhad inmiddelsdevadervanmijnkinderenontmoet, inNederland.Deopleidingtotinternistzouikin Bruggemoetendoen.Steedsopenneerrijden,dat zouiknietkunnencombinerenmeteengezin.
Dustoenkoosikvoorhethuisartsenvak,waarvoor ikdeopleidinginZeeuws-Vlaanderenkondoen. Achterafgezienbenikheelblijmetdiekeuze.”
Watiserzomooiaanhetvak?
„Dediversiteitvanhetwerk.Endatjezomaar magbinnentredenindewereldvanjepatiënten. Jemagachtergeslotendeurenkomen.Datistoch eencadeautje.”
Uwerdin1990huisartsinZaamslag.
„Erwarenindatdorptweerivaliserendehuisartsen:FraanjeenVerboom.Diehaddenelk huneigenkerk,huneigenachterban.Verboom stopte.Fraanjenamzijnverantwoordelijkheiden wildeeriemandbijhebben,zodatdepatiënten vanVerboombijhemterechtzoudenkunnen Ik werktetoenaleenaantaljaarvooreenpraktijkin Terneuzen,maarvoormijnverderecarrièrewas Zaamslageenprachtigeplek,dushebikgesolliciteerd.Zobenikdaarterechtgekomen.”
Zaamslagisoverwegendchristelijk.Hoe ervaardeudat?
„Hetboeiendevandiegemeenschapwarende verschillendegroependaarbinnen:christelijk gereformeerden,vrijgemaaktenenledenvande protestantsekerk.Endanwarenerooknogmensendienaardegereformeerdegemeentein Terneuzengingen.
Toenikdiebevindelijkgereformeerdenvoor heteerstontmoette,dachtik:ditzijnnetBelgen. Vanwegehunmaniervancontactmaken.Belgen zijnookindirect,durvennietduidelijktezeggen watzenodighebben.Zoervaardeikdiegereformeerdenook.Zezijngezagsgetrouwenbescheiden.Huninslagis:ikmagnietklagen,ikmoet aanvaardenwatGodmijgeefttedragen.Bijhen moestikdusmeerdoorvragenomerachterte komenwatzeechtmankeerden.”
Hoeverliepdekennismakingmetdie gereformeerdegemeenschap?
„Heelaangenaam.Ensomsookgrappig.Toenik eensophuisbezoekging,werddedeurdooreen kleinmeisjeopengedaan.Zestondmetverbazingnaarmetekijken;zevondhetbijzonderom eenvrouwmeteenlangebroektezien.Entoen ikrondKerstbijeengezinwas,vroegikargeloos: „Hebbenjulliegeenkerstboom?”Toenlegden zemeuitwaaromzezo’nboomnietgepast vinden.”
Sprakendiemensenweleensmetuoverhun geloof?
„Nee,maaralshuisartskomjenatuurlijkaltijd opmomentendatdaarweiniggelegenheidvoor is.WelhebikregelmatigkaartjesmetBijbeltekstengekregen.
Eenenkelekeersprakikmetoudersvangezinnendienietverzekerdwaren.Erwarenookfamiliesdiezichnietlietenvaccinerenenmedischgeziendaardooringrijpendedingenmeemaakten. Dedraagkrachtdieikbijhenzag,hunvertrouwen inGod,wauw,datvondikbewonderenswaardig. Alsartsvondikhunkeuzenietaltijdwetenschappelijkverantwoord,maarikrespecteerdediewel; hetisnietaanmijomteoordelen.”
Waargelooftuzelfin?
„Datwehierzijnomonsbesttedoen?Ikgeloof nietineenGod Ikbenwelrooms-katholiek gedooptenhebhetvormselontvangen.Als scholierbenikooknaarRomegeweest.Maar toenikdaarderijkdomvandeRooms-KatholiekeKerkzag,washetvoormijklaar Aldiepracht enpraal,terwijldemensenopstraatinarmoede leven.Datwaseenkeerpunt.
Hetboeddhismespreektmewelaan.Ikheb onlineeenboeddhismecursusgedaan,enluister weleensnaareenboeddhistischepodcast.Dat geeftmesteun.”
Ubentalsmedicusveelmetdewonderenvan debiologieinaanrakinggekomen.Heeftdat nooitdevraagopgeroepen:waarkomtdit vandaan?
„Nee,dievraaghebikmenooitgesteld.Ikben gewoonbijDarwingebleven.Ikverwonderme weloverhoedemensinelkaarzit,maardevraag hoedatontstaanis,daarhoudikmenietmee bezig.Verderdenkikblijkbaarniet.”
Verderdúrftuniettedenken?
„Nou,ikbengewoontebeperktomhierverder overtedenken.Ja,ikbeneenbeperktmens. ”
Ustoptein2020alshuisartsinZaamslag.
„Middenincoronatijd,waardoorikgeenafscheidhebkunnennemenvandemensendaar. Datvondikheelmoeilijk.Hetvoeldealsofikvan Zaamslagafgesnedenwas. ”
DeredenwaaromDeKeyserin2020stopte, daarwilzenietinhetopenbaaroverspreken.Ze werdvijfjaareerdervoorhetmedischtuchtcollegegedaagddoornabestaandenvaneenjongvolwassenedieernstigziekwaseneuthanasiewilde plegen.DeKeysertwijfeldeoverdeprocedure ennamcontactopmetdebehandelaarsinhet ziekenhuisinBelgië.Daardoorwerddeeuthanasieuitgesteld.Kortetijdlaterpleegdedetiener suïcide.Nabestaandendaagdendehuisarts voordetuchtrechter.DiesteldeDeKeyserinhet gelijk;zehadzorgvuldiggehandeld.
Watdeeddietuchtzaakmetu?
„Degevolgendaarvanhebiksterkonderschat. Deimpactdiehetopmijhad,heeftmijuiteindelijklatencrashen.Opeengegevenmoment konikopmijnwerknietmeeruitm’nwoorden komen.Enikwasmijnempathiekwijt,ikkon mensenbijnanietmeerverdragen.Ikwasook heelbangomfoutebeslissingentenemen.Daarombenikin2018tijdelijkgestopt.
PetraDe Keyser
Petra De Keyser (1959) werd geboren in het Belgische Eeklo, als jongste van vier kinderen. Na de middelbare school studeerde ze geneeskunde, in Namen en Gent. De specialisatie huisartsgeneeskunde deed ze in Rotterdam. Van 1990 tot 2020 werkte ze als huisarts in Zaamslag. Door de gevolgen van een medische tuchtzaak – waarin de rechter haar in het gelijk stelde – stopte ze in coronatijd, waarna ze tijdelijk geen arts meer was. In 2024 keerde ze terug als huisarts voor asielzoekers, en sinds vorig jaar als huisarts in Breskens.
De Keyser heeft drie kinderen. Na een echtscheiding trouwde ze met huisarts
Jan Hoefman, die in december 2022 overleed.
Nazesmaandenkeerdeikterug,maar hetwerdnietmeerzoalseerst.Erwasteveel gebeurd.In2020beslootikdaaromtestoppen. Daarnabenikaandeslaggegaanalsmedisch managerbijNucleuszorginTerneuzen,eenorganisatiediehuisartsenondersteunt.”
In2022volgdeopnieuweenheftige gebeurtenis:uwpartneroverleed. „Janisslechtstweemaandenziekgeweest. Hetwaseenkortenheftigziekbed,metveel ziekenhuisopnamesinRotterdam.Datwaseen zwareperiode Janwasookhuisarts,maarin coronatijdstoptehij.Hijhaddiabetesenwas daaromheelbangvoorbesmetting;hetcontact metpatiëntendurfdehijnietmeeraan.Maar uiteindelijkwashetduseenandereziektedie hemtrof.”
NU
Hoebentudaarnaverdergegaan?
„Dagvoordag.Metdesteunvanmijnkinderen enkleinkinderen.Endooronderanderetegaan schrijven.Overdeziekteperiodehebikeen boekjegeschrevenindagboekvorm.Hetheet ”Nestbevuiler Alsdoktersdoktersbehandelen”. Enerzijdswasheteenpersoonlijkeverwerking, anderzijdsisheteenoproepaanmedici.
TijdensJansziek-zijnhebikzoveelmogelijk alspartnermeegeleefd,maarikbenookarts, dusikhebmetinteressehetmedischetraject gevolgd.Endaarinzagikveeldingengebeuren waarvanikdacht:help,hoekanditnou?Als artsenartsenbehandelen,ontstaatereenanderedynamiekenkunnenzakengemakkelijker misgaan.Despelregelsdaarvoormoeten wehelderdermaken,datisdeoproepinmijn boek.”
Ubentdusdienestbevuiler?
„Ja,ikhebkritiekopmijneigenberoepsgroep. Kritiekhebbenopanderenmagindemedische wereldvanoudsniet.Artsenmoetenopeendag veelmoeilijkebeslissingennemen.Daaromis hetbelangrijkdatjecollega’shebtdiejeniet afvallen,opwiejeterugkuntvallen.Hetopen, transparantenkritischzijnnaarelkaarisdaardoorheellastig.Datisechterwelnodig.Dehelft vandeartsenzoektbijcalamiteitenonderzoek deoorzaakvanhunfoutenbuitenzichzelf.De helft!Deanderehelftblijftlangdurigworstelen meteeneventuelefoutdieisgemaakt.Met slapelozenachtenensomseenburn-outtot gevolg.”
Ubentmomenteelhuisartsinopleiding.Hoe zitdat?
„NamijnontslagbenikdusinTerneuzenals medischmanagergaanwerken.Maardatlagme tochnietzo.Jestaatindatwerkvervanpatiënten af,bentmetprojecten,papierenvergaderenbezig, metlangetermijndingendiemoeizaamvande grondkomen.Datiswaardevolengoedwerk,maar daarbeniknietvoorindewieggelegd Dusin2024 diendeikmijnontslaginenbenbijGezondheidsZorgAsielzoekersaandeslaggegaan,alshuisarts voorasielzoekers,inVlissingenenGoes. VorigjaarvroegdepraktijkinZaamslagofik eendagwildewaarnemen.Dathebikgedaanen datwaszo’nbijzondereervaring.Hetcontactmet patiëntenwaszofijn.Hetwasalsofikeenwarme jasaankreeg.Ikvoeldedatmijnempathieen krachtweerterugwaren.Daarombeslootikweer huisartsteworden.
Laterdatjaarwasdeperiodiekeherregistratie bijartsenfederatieKNMG.Toenbleekdatik vanwegemijnwerkalsmanagerteweiniguren alsartshadgemaakt,dushebbenzemijuithet registergegooid Metmijnbijnaveertigjaarervaring,notabene.Omdatiktochdoorwil,beniknu weerhuisartsinopleiding.IkvolgbijdeStichting BeroepsopleidingHuisartseneenindividueel scholingstrajectvanzesmaanden.”
STRAKS Maar,ubentbijna67jaar.
„Ja,veelmensenzeggen:„Jezittegenjepensioen aan,waaromdoejedateigenlijk?”Maarditiswat ikhetliefstedoeenhetbestekan.Ikwilmenog minstensvierjaarnuttigmakenvoordemaatschappij.Eriseengroottekortaanhuisartsen. MomenteelwerkikweerinBreskens,officieelals onderdeelvandeopleiding.”
ZouunogterugwillennaarZaamslag?
„Nietmeeralsvastehuisarts.Erisdaarteveel gebeurd,erligtdaarteveeloudzeer Maar,en datvindikprachtig,inseptembermagikertwee dagenwaarnemenalsvakantiedokter.”
ZietuernaaruitdeRD-lezersdanweerte ontmoeten?
„Ja,ikhebmealtijdgesteundgevoelddoorde geloofsgemeenschapdaar.Indiemoeilijkeperiodewasereengroepjevrouwendatelkeweekbij elkaarkwamomvoormijtebidden.Dathoordeik achteraf.Fantastischhè.”
> rd.nl/hetgesprek
„Ikwilmenogminstensvierjaarnuttigmaken voordemaatschappij” Kies voor verzorgende IG
BBL, 2 jaar, Niveau 3
Bied zorg en ondersteuning in het verpleeghuis, de thuiszorg of de GGZ.
Ondersteun bij de verzorging en begeleiding, met geduld, aandacht en inlevingsvermogen.
Ga naar de opleiding
Deze organisaties stimuleren de Verzorgende IG opleiding
Laat je hart spreken Wij zoeken in Nunspeet:
Begeleiders Op De Klokkenberg in Nunspeet wonen twaalf mensen met een verstandelijke beperking. Samen zorgen we voor een veilige en vertrouwde woonplek waar bewoners zich gezien en gewaardeerd voelen. Voor deze fijne woonplek zoeken wij nieuwe collega’s.
Past dit werk bij jou?
Of bij iemand die je kent?
Bekijk alle vacatures op siloah.nl/klokkenberg
Of neem contact op met Daniëlle Dennenberg, 06 59 86 02 24
MMarjolein Snoeij-de Peeschrijft over hetdagelijksleven. En meer.Soms meteen knipoog
marjolein@rd.nl Stukjevoorstukje Voormijnverjaardagkreegikeen puzzelmat.Opdezoldervanhethuis inaanbouwligteenvoorraadpuzzels opgeslagen.Eénenéénistwee.
Argelooswilikeenpuzzelstukjeuithethoopjepakkendatnaastmijligt.Metmijnhandegaliseerikhetbergjewat.Mijneega,dierechtsvan mezit,kijktargwanendtoe.Daarnetheefthij, bijhetuitzoekenvandestukjesindedoos,alle elementenvanhethogeflatgebouwapartgelegd. Zohadikdatstapeltjenognietbekeken.Ikpak puzzelenheelandersaan.Hiereenstukje,daar eenstukje.Hiereengerafeldeboomdienogwat bladerenmistendaareenschipzonderkajuit.
Inonshuwelijkpuzzeldenweeenkeereerder samen,opeengrote,houtenplaat.Diekonden we,alsandereverplichtingenonsriepen,onder onsbedschuiven.Hetpuzzelendedenweopbed. Degrote,houtenplaatpastenietdoordesmalle slaapkamerdeurvanonsonderkomen.
Vandiepuzzellegdenwealleenderand.Onze pijnlijkeknieënenruggennodigdennietuittot eenvolgenderonde.Nuikdetrotseeigenaarben vaneenmat,keerdehettij.Inonzespaarzame vrijeuurtjesrollenwehemuitopdekeukentafel.
Terwijlikeenondefinieerbaarstukjemetfelle kleurenpeinzendbekijk,vallendeparallellen
tussenpuzzelenenhetdagelijkslevenmeineens op.Mijnlievelingsdagenzijnopdebonnefooi. Vanhetenestukjenaarhetanderestukje,van hetenemomentnaarhetandere.Dathetbestierenvaneenhuishoudenzonietwerkt,hebik overigensinmiddelsgeleerd.Deaanpakvanmijn eegaheeftdanmeerkansvanslagen.
Tijdenshetleggenvanstukjeskunjesoms eenexemplaartegenkomendatnergenslijktte passen,zoalshetlevensomsookvragenzonder antwoordenlijkttehebben.Jekomthetstukje steedsopnieuwtegen.Tochblijfjekijken,schuivenenpassen.Hetpuzzelenleerdemezo’nwonderlijkgevormdexemplaarevenopzijteleggen. Uiteindelijkpasthetergens.Vaakziejedanpas hoedatogenschijnlijkonbeduidendeelementde legpuzzeltoteengeheelmaakt,ookalsheteen onderdeeliswaarvanwezelfdeschoonheidniet inzien.Somsisdatenestukjedaadwerkelijkonbeduidend,enmeerdaneensweetdepuzzelaar mettertijdnietmeerwelkaspecthemhoofdbrekensbezorgde–zoalshetlevenookkanzijn.
Tochblijfjekijken, schuivenenpassen Dillenburg, de plek waar de oudste kinderen van Willem van Oranje opgroeiden. beeld Getty Images
DenegendochtersvandeZwijger Negen dochters had Willem van Oranje, Maria was de oudste. Wie denkt dat we vandaag in roerige tijden leven: kijk wat zij in haar tijd meemaakte
Aflevering 1 Maria:deoudste, dewijste EnnydeBruijn
Hetisnietmakkelijkomdeoudste dochtertezijn.Zekernietalsje moederoverledenisenjevader hertrouwdmeteen–zachtgezegd–ingewikkeldevrouw.Alsjeeenbroertjeentwee zusjeshebtvoorwiejejeverantwoordelijkvoelt Enalsjevadereengrootsemissieheeftinhet leven,waarvoorálleswijkenmoet:gezondheid, rijkdom,geluk,geborgenheid.
MaarMariaiseenkindvanhaarvader.Zeis opgevoedinhetbesefdathetlevenhelemaal nietomgelukdraait.Erzijnandere,belangrijker dingen.Roepingbijvoorbeeld.Rechtvaardigheid. Eer.Trouw.
Hetgaaterinhetlevenomdatjedeplichten vervultdieGodjetoebedeelt,endie–somszonderdatjedatwilt–opjewegwordengeplaatst. Nietmeerennietminder.Alsjehetzobekijkt, doetheterniettoewatergebeurt,alsjemaar opjepostblijftstaan.Dankrijgtjelevenvanzelf betekenis.
Haarportretlaatzienwatvoormeisjeze geweestis:donkerhaar,eenlichtehuiden heldere,ernstigeogen.Lijktzeopdemoederdie zenooitheeftgekend?Tweejaarwasze,toen dieoverleed.Daarnawareneralleennoghaar
vader(altijdopreismethetlegerendrukmetde staatszaken)enhaarbroertjeFilipsWillem.Eris ookeenzusjegeweest,eenouderzusjedatMaria heettezoalszijzelf.MaardieeersteMariawasal overledenvoordatzijgeborenwerd.
Haarmoedersportretishetenigevergelijkingsmateriaaldatzealskindheeftgehad.Haar eigengezichtlijktbleker,haarneusgroteren haarogenernstiger.Maarwatzegteenportret overeenmens?Jetrektjemooisteklerenaan, maaktjewangenenjelippenrood,zorgtdater geenhaartjeverkeerdzit,endeschilderdoet zijnbestomjezovoordeligmogelijktelaten uitkomen.Jelijkterop,opdieafbeelding,entoch bénjehetniet.
Misschienwashaarmoederinwerkelijkheid netzobleekalszij.Wiezalhetzeggen?
TienjaarisMaria,alsallesbegint.Zestaater goedvoorinhetleven–tenminste,zolijkt datin1566.Dochtervanontzettendrijkeouders. Vanzelfsprekendthuisindekringenvanhet keizerlijkehofinBrussel.Grotefeesten,mooie kleren,eenglanzendetoekomstverwachting. Alleswijsteropdatzestraksdehuwelijkskandidatenmaarvoorhetuitkiezenheeft.
Misschienheeftzewelgedachtdathetleven nueenmaalzois.Deplekwaarjegeborenbent,
Willem van Oranje
Anna van Buren
Maria (†)
Filips Willem
Maria
Anna van Saksen
Anna (†)
Anna
Maurits (†)
Maurits
Emilia
Charlotte de Bourbon
Louise Juliana
Elisabeth
Catharina Belgica
Charlotte Flandrina
Charlotte Brabantina
Emilia Antwerpiana
Louise de Coligny
Frederik Hendrik
beeld
orné v an der Horst
Misschienheeft Mariaalstienjarig meisjevaneenpaleis gedroomd,van kostbaregewadenen juwelen bepaaltwaarjeuitkomt.Nietzozeerhetkasteel vanBreda,waarzegeborenis,maarhaarafkomst,haarachtergrond.Diegeefthaarbijna vanzelfsprekendrechtopeenrijkeenzorgeloze toekomst.
Haarvaderiseeninvloedrijkeedelman,hij verkeertindehoogstekringen,hijstaatinde gunstbijdekoningenhijiseenintelligente diplomaat.Natuurlijkzalhijervoorzorgendat zijnoudstedochterstrakseenrijkenaanzienlijkhuwelijkkansluiten.Enomhaarkansenzo grootmogelijktemaken,heefthijhaaralvast eenplekjebezorgdaanhetBrusselsehofvande landvoogdes,MargarethavanParma.Daarkanze genietenvanhetsamenzijnmetanderemeisjes uitvoornamefamilies,dienetalszijaanhet hofwordenopgevoed.Vandemooiekleren,de interessantemensen,defeestenaanhethof.En daarkrijgtzedebesteopleidingdieermaarvoor geldtekoopis.
Rekenenenlezenleertze,vreemdetalen spreken,borduren,muziekmaken,dansen, hoofseomgangsvormenentafelmanieren,noem maarop.Zelfsstaatsrechtentheologiestaan inBrusselophetprogramma,wantdemeisjes moetenvoorbereidzijnopdehoogstepostdie jealsvrouwmaarbereikenkunt:echtgenotevan eenprins,eenkeurvorst,eenhertog,eenkoning misschienwel.Jeweethetmaarnooit.
Alsjezo’npositietendeelvalt,moetjeleiding kunnengevenaaneengrotehofhouding.Politiekhandigzijn.Jediplomatiekkunnengedragen tijdensstaatsbezoeken.Jemoetzelfshetlandsbestuurkunnenovernemen,alsjemanoverlijdt. Dankunjeinéénklapeenvandemachtigste vrouwenvanEuropaworden.
MisschienheeftMariaalstienjarigmeisjevan eenpaleisgedroomd,vankostbaregewadenen juwelen,verrereizen,interessanteontmoetingen.Vaneenprinsopeenwitpaard,ofvaneen gezinmetkinderendiezedegeborgenheidkan biedendiezezelfgemistheeft
Maardatglanzendetoekomstperspectiefzal geenwerkelijkheidworden.Ampereen jaarlater,alszeelfis,storthaarheleBrusselse wereldalseenkaartenhuisinelkaar.Danblijfter maaréénvraagover:lukthethaaromopnieuw tebeginnen,meteentotaalanderbeeldvande toekomst?
Hetbegintmetonrustinhetpaleis.Delandvoogdesisgespannen.Defeestelijkebruiloft vanhaarzoonisverstoorddooreengrotegroep jongeedelendiezichzomaarnaarbinnengewerktheeftomeensmeekschriftaantebieden. Eensmeekschriftvoordekoning,eenverzoek omhethardebeleidvandeinquisitietematigen. Datklinktheelnederigenonderdanig,maar delandvoogdeskanvoelenhoedeonrust,diep daaronder,bruistengist–alseenvulkaandie maarweinigmeernodigheeftomtotuitbarsting tekomen.
Deberichtenvanbuitenhetpaleisworden metdedagverontrustender,totdatniemandze nognegerenkan.Verhittedebattenovergeloof enpolitiek.Grotegroepenmensendiezich buitendestadverzamelenomnaarvreemde predikersteluisteren.Delandvoogdesweetdat zemoetoptreden,datzedewettenmoethandhavenenkettersenoproerkraaiersterechtstellen.Maardieterechtstellingenzorgenalleen maarvoormeeronrust.
Hetvolkdaarbuitenlijktveranderdineen onrustigemassa,steedsgetergderenluidruchtigerenwoedender.Dekoninglijktnietnaarhun zorgenteluisteren,zemoetensteedshogere belastingenbetalen.Enhoekánhetdatmensen zomaaropdebrandstapeleindigenomdatze andersdenkenoverhetgeloof?
Uiteindelijkbarstdebom.Overalinde VlaamseenBrabantsestedenzijnerineens groterellen.Beelden,altaren,gebrandschilderde ramenwordenkortenkleingeslagen.Hetorgel indeAntwerpsekathedraalwordtvernield, kostbareboekenenmisgewadenwordenaan flardengescheurd,hostiesopdegrondgesmeten envertrapt.Deergsteraddraaiersurinereninde miskelken–alsultiemtekenvanverachting.
InBrusselblijfthetrustig,maardemeisjes aanhethofhebbenongetwijfeldgevoeldhoe deBeeldenstormhetlandlaatsidderen.Ook Maria.Tien,elfjaar–danbenjeoudgenoegom ietsvanpolitiektebegrijpen.Zekeralsjevader eenvandeedelenisdieomverzachtingvande plakkatenvragen.Terwijljezelfinhetpaleis vandelandvoogdeswoont,waarjehoortdatde strengstestraffenvoorketters,oproerkraaiers enbeeldenstormersnognietstrenggenoegzijn.
ZelfsalskindbevindtMariazichalmiddeninhet conflict.
DekoninginhetverreSpanjeweetgeen andereoplossingdandehertogvanAlvanaarde Nederlandentesturenomdaarmethardehand ordeopzakentestellen.Iedereenbeseft:datzal nietmeevallen.Erhangenzwaremaatregelen indelucht,strengestraffen.Nietalleenvoorde beeldenbrekersenrelschoppers,maarookvoor deedelendie(indeogenvandekoning)degeest vanopstandigheidhebbenaangewakkerd.
EenvandieedelenisMaria’svader,Willem vanOranje.Hijlooptgevaar.
Daarnaverandertallesheelsnel.Maria’s vaderwachtdekomstvanAlvaendeinstellingvandeRaadvanBeroerten(despeciale rechtbankvoordevervolgingvanoproerige onderdanen)nietaf.Hijvluchtin1567metzijn gezinnaardeDillenburg,zijnoudestamslot. Delandvoogdeslaathengaan:Willemzelf,zijn hoogzwangerevrouwAnnavanSaksen,hun driejarigedochtertjeAnnaendeinmiddels elfjarige,moederlozeMaria.AlleenzoonFilips WillemblijftachterinLeuven,waarhijstudeert.
Daar,opdeDillenburg,vindtMariahet familielevenwaarzewaarschijnlijkvaaknaar verlangdheeft.Haarvaderiserbijnanooit.Haar stiefmoedermoppertophetsaaielandlevenen dekrenterigefamilieenvertrektnadeglorieuze doopvanzoontjeMaurits–bijdatfeeststaan er700paardenindestallenvandeDillenburg–naarKeulen.MaarMariaraaktgehechtaanhaar oomJanentanteElisabeth,haarveleneefjesen nichtjes,haargrootmoederJuliana.Enaanhaar eigenkamer,haar”libStübchen”,waarzezich kanterugtrekkenomtelezen,tebordurenof brieventeschrijven
DebozebuitenwereldlijktopdeDillenburg verweg,alsijpelendegeruchtendoorinMaria’s Stübchen.Eerstkomthetschokkendebericht datdeRaadvanBeroertenheeftbeslotenWillem vanOranjetevervolgenenzijnbezittingeninde Nederlandenverbeurdteverklaren.Enalsofdat nognietgenoegis,volgtinfebruari1568hetvreselijkenieuwsdatFilipsWillem,pasdertienjaar oud,inLeuvenopgepaktisenalsgijzelaarnaar Spanjegevoerd.Vooraltijdverloren?Niemand diehetweet.
VanafdatmomentisMariadeoudste,de dochterdiezichverantwoordelijkvoelt.Zemoet besefthebben:nétoptijdheefthaarvaderhet landverlaten.Tweeanderehogeedelen,die dachtendathetallemaalnietzo’nvaartzou lopen,wordengevangengenomen,doorAlva’s
Bloedraadbeschuldigdvanhoogverraad,veroordeeldenin1568opdeGroteMarktinBrussel onthoofd.Eenvanhen,degraafvanEgmond,is devadervaneenvanhaarbestevriendinnen.
Hoehaddenzedattweejaareerderkunnen bedenken?
Opdegolvenvandeontzettingdiehetland overspoelt,besluitMaria’svaderomde wapensoptenementegenAlva,endaarmee wordthijhetboegbeeldvandeOpstandinde Nederlanden.
Maaralleslijktverkeerdtegaan:Willems broerAdolfsneuveltindeSlagbijHeiligerlee,de restvanzijnlegerwordtuiteindelijkverslagen, zijnNederlandsebezittingenzijnverbeurdverklaardeninhetNassausefamiliekapitaalisdoor datalleseenenormedeukgeslagen.
IntussenwoontMariaopdeDillenburg.Ze krijgterhaaropleiding–eriseengrotehofschoolmetenormveelkinderenuitdefamilie –enzevindterhaareigenplek.Haarvaderziet zeweinig,maarhijtoontzichwélbetrokkenen stuurtafentoegeld.Daarvoorbedanktzehem zoalshethoort,enéénkeerschrijftzedatzeer nieuweklerenvanheeftgekochtvoorzichzelf enhaarzusjes.Somskrijgtzeeenbriefterug,in hetFrans,detaalvandeelite:„Mafille,watzou ikgraaginjegezelschapzijn,enbijmijnmoeder, mijnzusterenalleanderen,maarmijnplichten latenhetniettoe.”
Willemstweedevrouw,AnnavanSaksen, reageertandersdanzijndochter.Zijiswoedend omdathetgelddatzezélfalsbruidsschatmeegebrachtheeft,doordepolitiekeavonturenvan haarmanzomaarwegsmelt.Bovendienbezoekt Willemhaarbijnanooit,inKeulen.Zemaakt schuldenenbegintuiteindelijkeenverhouding methaarjuridischadviseur.Maaralszezwanger raakt,komtallesuit.
Hetlijkterzelfsniet opdatzebinnenkort kantrouwen.Welke schoonzooninspewil zichaanzo’nproject verbinden? MariavanNassau 1556: geboren in Breda
1558: moeder Anna van Buren overleden
1565: begint opleiding aan het hof
1567: vlucht naar de Dillenburg
1577: terug naar de Nederlanden
1584: vader overleden, strijd om de erfenis
1595: huwelijk met Filips van Hohenlohe
1606: echtgenoot overleden, begraven in Öhringen
1612: sticht het weeshuis in Buren
1616: overleden en begraven in Buren
ZekrijgthuisarrestopeenvandeNassause kastelen,waarzealleenbezoekmagontvangen vaneenluthersepredikantenalleenstichtelijke boekenmaglezen,enwaarzelangzamerhand krankzinnigwordt.Haardriekinderen–Anna, MauritsenEmilia–blijvenopdeDillenburg DaarzorgtMaria,alsdeoudstevandehelekinderschare,nietalleenvoorhaarhalfbroertjeen tweehalfzusjes,maarookvoorhaarneefjesen nichtjesenhaaroudegrootmoeder.Enzemaakt zichzorgenomhaarvader.
Alszeeenjaarofzestien,zeventienisbegint Mariahemvakerteschrijven.Elkemaandeen brief,waarinzevraagtofhaarvaderhaarop dehoogtewilhoudenenwaarinzehartelijk meeleeftmetzijnstrijd,wantin1572krijgtde Nederlandseopstandvleugels.
NadatdegeuzenDenBrielhebbeningenomen,kiezentientallenstedenvoordekantvan WillemvanOranje.MaardeSpaansekoninglaat heternietbijzitten.Oproerigestedenworden belegerd,ingenomen,somszelfsuitgemoord: Mechelen,Naarden,Zutphen,Haarlem.Andere stedenoverleveneenbeleg:Alkmaar,Leiden, Zaltbommel.Erzijngevechtenopzee,erworden geestelijkenvermoordenkloostersgeplunderd, landerijenonderwatergezetendorpeninbrand gestoken.Deoorloggolftheenenweer,ergebeurendemeestvreselijkedingenenniemandweet hoehetafzallopen
HoeMariahaareigentoekomstindezejaren ziet?Hetlíjkterzelfsnietopdatzebinnenkort kangaantrouwen.Haarvaderiseenopstandelinggewordendiealzijngeldnodigheeftvoor zijngrotemissie.Welkeschoonzooninspewil zichaanzo’nprojectverbinden?Welkeerfenis kanhaarvaderzijnoudstedochtertoezeggen, nuhaarerfgoederenindeopstandigegewesten
liggenenhijzelfeenballinggewordenis?
Zélftrouwthijwelopnieuw,Willem,terwijlzijntweedevrouwnogleeft(alzijnzedan gescheiden).MetCharlottedeBourbon,eenafvalligenonvanvorstelijkeafkomst,diemethaar familiegebrokenheeft.Veelbruidsschatisdaar nietaantepasgekomen,welveelliefde.
WatMariaervangevondenheeft,blijftinnevelengehuld.Maarineenbriefuit1576feliciteert zehaarvaderenzijnnieuwevrouwnetjesmet degeboortevanheteerstedochtertjeuithun huwelijk:Louise.Weereenhalfzusjeerbij.
Datjaarbegintdegeschiedenistekantelen. NaeengruwelijkbloedbadinAntwerpen–deSpaansefurie–sluitendeopstandige gewestenin1576eenovereenkomst:dePacificatievanGent.GeenSpaansetroepenmeer indeNederlanden,geendoodvonnissenvoor opstandelingen.Eigenverantwoordelijkheid voordeStaten-Generaal.EnWillemvanOranje blijftstadhouder–daarmeekrijgthijsteunalsde officiëleleidervandeopstand.
Mariaiservastblijmeegeweest.Meerveiligheidvoorhaarvader,meerrustindeopstandige gewesten.Tochiserookeenschaduwkant.Haar vaderkannueindelijkgewoonmetzijngezinop hetkasteelvanAntwerpengaanwonen,maardat betekentvoorháárdathaarlevenvoordetweede keeropz’nkopgezetwordt
Zeisamper21alszedeheledierbarefamilie opdeDillenburgmoetachterlatenom,samen methaarbroertjeenzusjes,bijhaarvaderenzijn nieuwe,vreemdevrouwtegaanwonen.
Devraagishoedatgaanzal.
Dit is de eerste aflevering in een vervolgverhaal dat de hele zomer duurt. Volgende week deel 2: Anna.
DestadvanMaria:Buren InhetOranjestadjeBurenwordtdeherinnering aanMariavanNassau,deoudstedochtervan WillemdeZwijger,nogaltijdlevendgehouden. DeconnectiemetdeOranjesontstondin1551, toenWillemvanOranjetrouwdemetAnnavan Buren,deerfdochtervanBurenenallebijbehorendedomeinen. Diebruiloftwordtvolgende weekinBurengrootscheepsherdachtmethet evenement”475jaarOranjehuwelijk”
NaAnna’svroegedoodginghaarerfenisnaar haartweekinderen:FilipsWillemenMaria.Zo kreegookMariaeenspecialebandmetBuren.In 1612stichttezeer,als56-jarigekinderlozeweduwe,eenweeshuis.Daarvoorsteldezegoederen enfondsenterwaardevan32.000guldenter beschikking.
InBurenisdatmonumentaleweeshuisnog altijdbeeldbepalend.Hetwaslangalsmuseum ingericht,maarnustaathetgebouwleegen wordternagedachtovereennieuwebestemming.Jekunteralleenafentoein,alsereen tentoonstellingis.
HetgrotekasteelvanBuren,waarMaria’s moedergeborenwerd,isernietmeer.Maarje
kuntnogwélzienwaarhetgestaanheeft,ophet kasteelterreinbuitendestad.Datiseenvande plekkenwaarjelangskomt,alsjedestadswandeling”OranjestadBuren”volgt.
Eenmaquettevanhetkasteelstaatinhet MuseumBurenenOranje,gevestigdinhetoude raadhuis,waarjenogveelmeeroverdeOranjegeschiedeniskuntontdekken Entenslotteiser dannogdeLambertuskerk.Datisdekerkwaar WillemenAnna,allebeipasachttienjaaroud, in1551trouwden,enwaarvlakvoordedeurhun standbeeld(mettweekinderen)staat.Hetisook dekerkwaarhundochterMariabegravenligt Nietbijhaarman,inÖhringen,maarhier,bij haarmoedersfamilie.
Maria’sgrafheefteenbijzonderegeschiedenis:eeuwenlangwashetzogoedalsvergeten. Niemanddurfdeindenegentiendeeeuwnogte zeggenwaarMariapreciesbegravenlag,inBuren ofinÖhringen.Hetisaandeinspanningenvan eenpredikantuitdietijdtedankendathaargraf indeBurensekerkopnieuwontdektwerdendat daarsindsdienweereengrafmonumenttezien is.
Puzzel mee–elke weekeen winnaar!
Welkefotohoorternietbij? Deze zomer plaatsen we elke week een aflevering van het vervolgverhaal ”De negen dochters van de Zwijger”. In elke aflevering staat een van de dochters centraal, samen geven ze een beeld van het verhaal van hun familie in de Tachtigjarige Oorlog.
Bij Maria hoort het stadje Buren. Vijf van de zes hier afgebeelde foto’s zijn in Buren gemaakt. Maar een van de zes hoort er niet bij. Die is gemaakt in een andere plaats uit Maria’s leven, een plaats die in het verhaal op de vorige pagina’s genoemd wordt.
Let op: de dochters van Willem van Oranje waren internationaal georiënteerd, de afgebeelde plaatsen kunnen dus in het huidige Nederland,
België, Duitsland of Frankrijk liggen. De foto’s geven weer hoe de situatie er nu, anno 2026, uitziet.
De vraag is: Welke foto is niet in Buren gemaakt, en waar hoort die wél thuis? Alleen het nummer van de foto en de gevraagde plaatsnaam zijn genoeg als antwoord. Dat antwoord kunt u uiterlijk dinsdag 7 juli, met vermelding van uw naam en adres, insturen naar puzzel@rd.nl. Elke week trekken we één winnaar uit de inzendingen. Die krijgt als prijs twee tickets voor het Nationaal Museum Tachtigjarige Oorlog in Groenlo toegestuurd, beschikbaar gesteld door het museum.
5 Kijk op rd.nl/oranjedochters voor meer informatie en een luisterversie beeld
Enny de Bruijn, Wikimedia en Getty Images
In de zomer zoeken we de ruimte op. De redactie deed een oproep aan lezers om te laten zien wat ruimte voor hen betekent. In deze serie het resultaat: van het heelal tot een weids weidelandschap
beeld Gerrit Eikelboom
Uitzicht DehoogsteduinenvanNederland zijntevindeninhetduingebiedvan Schoorl,waarveelvandezefoto’sgemaaktzijn.Ookbosenheidezijndaar heelgebiedsbepalend.
Hetuitgestrekteterreinbiedtnaast variatieinbegroeiingookvolopvariatieinuitzicht:naeenbochtontwaarje somseentotaalnieuwlandschap.De grootsheidvandeschepping(Psalm 19)maaktsteedsweereenonvergetelijkeindrukopmetijdenshet fotograferen.Neembijvoorbeeldde nevelnaeenkoudenachtofdewarme kleurvandeopkomendezon.Maar ookopanderedagdeleniserveelte genieten:dekleurenoverdag,totdat dezonweerondergaat.Endanishet opnieuwmooiomdatlichtinbeeldte brengen.IndeomgevingvanOuddorp genootikvandeenormeruimtedie hetstrandbiedt;ookeenmooieplek omfoto’stemaken.
Gerrit Eikelboom (63) woont in de Krimpenerwaard en is bedrijfsbureaumedewerker. Soms trekt hij er voor werktijd op uit om te fotograferen tijdens het zogeheten gouden uur, het moment kort na zonsopkomst. Hij fotografeert graag met zijn Sony RX10M4, mede vanwege de goede zoomlens.
beeld Gerrit Eikelboom
Een serie over de schaduwzijden van de zomer.
Aflevering 1: onrust en drukte.
Balancerentussen chaosenlichtheid Kunnen we niet gewoon doen alsof het februari is? Als experiment, om de zomerse chaos en bijbehorende prikkels het hoofd te bieden? Best een goed plan, vindt psychotherapeut Danielle van de Lagemaat. Maar we zouden er ook iets door missen: de zomerse lichtheid en ruimte.
MariëlleOussoren
Hetlijktwelofwedezomervakantie algehadhebben,verzuchtikergens beginjuni.Hetishoogzomersweer enerkwamenalmassa’svakantie-, feest-enstudiedagenvoorbij Dannogeenzieke juf,deavondvierdaagse–eencocktaildiegeen gestructureerde(werk)weekoplevert.
Datwasvroegertochnietzo?Alsikterugdenk aanmijnjeugd(jarentachtigennegentig)waren zekerdemaandenmeienjunimaandenalsalle andere.Pasalsdelaatsteweekvoordezomervakantieaanbrak,danvoeldejedespanningvan deophandenzijndezomer Ikherinnermewel zomerdagenwaaropweindetuinbessenplukten envandetakjesristenen’savondsaandetuintafelslameteiaten.Datwasandersdananders, maarweken-ofmaandenlangeonrust,nee
Isdatdezegenvandekinderblikofhadde zomervroegerinderdaadeensimpelerkarakter?
Enwatikmeookafvraag:zijnwijzélfmisschien degrootsteveroorzakervandezomerchaos?Maar laatikbeginnenmeteendisclaimer Ikschrijfdit artikel indeeersteweekvandeofficiëlezomer, waarinhet,zoalsdemediazeggen,meerdere dagen„bloedheet”is:meerdan35graden Een uitzonderlijkesituatie.
Tochkomtmijngevoeldatzomersonrustiger zijndanvroegernietuitdeluchtvallen,bevestigt WimDaniëls.Detaalkundigedookvoorzijnboek ”Opvakantie!”(2021)indegeschiedenisvande vrijetijdinNederland.„Hetissimpelwegzodat
hetlevenineerderedecenniaeenvoudigerwas, overzichtelijker Erwerdminderaanjegetrokken omergensaanmeetedoen,eropuittetrekken, enzovoort.”Zelfishijgeborenin1954eninzijn herinneringwasdezomervakantieinzijnjeugd „eenperiodevanbehoorlijkerust”,waarinhijzich inhetdorpvermaaktemetleeftijdsgenoten.Er warennatuurlijkooklangnietzoveelzomeractiviteitenalsnu,„metfestivalsomdehaverklap”.
Dedrier’en
Deoverzichtelijkheidvantoenisalaanhetbegin vandezezomerweekvertezoeken.Puberzoon dobbertnogvoorhetmiddaguuralinhetopzetzwembad:zijnschooldagstopteeerder,want voordegymleswasdetemperatuurtehoog(toen wistiknognietdatlaterindeweekdescholen dichtgingenvanwegecoderood).Deanderezoon brachtenwediemorgenomvijfuurweg,vanwege eenbuitenlandsereis.Devoorbereidingenwaren
Zijnwijzélf misschiendegrootste veroorzakervande zomerchaos? beeld RD, Wilma Oosterkamp
rommelig,metookeenfeestjeenetentjevaneen jarigeomaopzaterdag.Blijdathijtochmetkoffer envisumenalopwegis.
Diezomerdruktekanbotsenmetwateenmens nodigheeft,weetpsychotherapeutengz-psycholoogDaniëllevandeLagemaatvanchristelijke ggz-instellingDeHoop.„Voordemeestemensen geldtdatzehetbestgedijenbijrust,reinheiden regelmaat.Onzeoma’shieldenvandedrier’enen wezijnze gelukkigaanhetherontdekken.God heeftritmeookindescheppinggelegd:meteen rustdag,dagennacht,seizoenen…Enwijzijndaar blijkbaaropafgestemd.”
Juistindezomerwordenpatronenwaaraanje houvastontleent,ontregeld.Mensengaanlater naarbed,etenonregelmatiger.Daarnaasthangen erverwachtingenindelucht:hetmoetgezellig zijn,jemoetdingendoen.„Diedrukvoelenwe vanbinnen:hethelegezinmoethetleukhebben, erisdefearofmissingout…”Zekerindevroege zomerwekenkomtdaarooknog,afhankelijk vanjeleefsituatie,deafrondendedrukteophet werkenopschoolbij.Datkanmakendatjein „eenoverleefstand”terechtkomt,weetVande Lagemaat.„Jevoeltjerusteloosenkuntnietaltijd meerhelderbedenkenwatnouwijsis.”
Februari
OmroepMAXberichtterecentoverdezeventien dagendurendehittegolfvanjuni1976,precies vijftigjaargeleden.Mensenwerdentoen„mooiweermoe”,melddehetNieuwsbladvanhetNoordendestijds.Hetbezoekaanzwembadenbegon naeenweekbijvoorbeeldterugtelopen.
Tja.Eerlijkgezegdkijkikhalfjunivaakal uitnaareenkalmeseptemberavond.Isdatwel normaal?Netvoordedeadlinevanditartikelvind ikgelukkigbijvalbijdenieuweTrouwcolumniste RonitvanTijnPalache,diemoeiteheeftmetde collectievegelukstoestanddiebijdezomerlijktte horenen„heimelijk”denkt„aaneenstrengewintervolwarmechocolademelkendikkeongelezen boeken”.Hoewelditgevoelmisschiennietvaak wordtgedeeld,isdithetwel„heelherkenbaar” voorgz-psycholoogTinekeHeirman.„Zekerals jegevoeligbentvoordrukteofwarmte,kunje verlangennaarrustenoverzicht.Jelichaamen geestgevenaanwatnodigis.”Inhaarwerkbij Indigo,eeninstellingvoorpsychischezorg,komt zeregelmatigmensentegendieietsdergelijks ervaren.„Hetisnietpersezodathetaantal klachten’szomerssterktoeneemt,maarikzie weldatalleactiviteitenensocialeverwachtingen ervoorzorgendatmensensnelleroverprikkeld raken”(zie”Omgaanmetzomerdrukte”).
Temiddenvanbarbecueverzoeken,spontane terrasjesplannenenoververhitteslaapkamerskan ikdezegedachtenietonderdrukken:doenweveel ooknietonszelfaan?Gedijtiemanddiezichstug aanhetnormaleritmevastklamptnieteenstuk beterinditseizoen? Latenwegewoondoenalsof hetfebruariis,zoiets.
Wateenleukegedachte,vindtpsychotherapeutDaniëllevandeLagemaat.„Heteerstewatik denk:eentopplan!Alserregelmaatis,voelende dagenlichter.Daarisookwetenschappelijkbewijs voor.”Maar,nuanceertze,hetisietstekortdoor debocht:„Naastrust,reinheidenregelmaatiser ooknogruimte.Ikdenkdatjezonderdievierde rvastlooptindezemaanden.Indezomerzitiets feestelijks,hetiseenperiodeomsamentevieren. Jemagdiezienalseenuitzonderingssituatie.Juist voorwiedeonrustoverweldigendis,helptdat.Je kuntzelfkiezenwatjeaanhoudtuitdenormale situatieenspeelsomgaanmetderest.Danschep jeeenkader.”
Dezomerdruktezoveelmogelijkvermijden iszekereenoptie,maarnietaltijddebestekeus, watdepsychotherapeutbetreft.„Hetisprimaals datdooromstandighedeneenperiodepastbij jegezin,maaralsjevermijdenalsprincipehebt,
„Indezomerzitookietsfeestelijks,hetiseen periodeomsamentevieren” Daniëlle vandeLagemaat, psychotherapeut
Omgaanmet zomerdrukte Mensen verschillen sterk in hoeveel afwisseling en druktezeprettigvinden, zegt gz-psycholoog Tineke Heirman.„Wie houdtvan flexibiliteit,sociale activiteiten en nieuwe prikkels,zal de zomer als energiegevend ervaren. Mensen diemeerbehoeftehebben aan rust,voorspelbaarheid en verstilling vinden dieeerder onrustig en vermoeiend.”
• „De zomer zit vol sociale verwachtingen:etentjes, vakanties, festivals, schoolactiviteiten. Veel mensen zeggen ’s zomerssneller ”ja” omdat hetvoelt als dé periode waarin je alles moetmeemaken. Bewust kiezen helpt om hetoverzicht te behouden.”
• „Een zekere levendigheid hoortbij de zomer: er ismeerlicht en energie. Loopt hettempo te hoog op,dan kan dat leiden totonrust, stress of slechterslapen. Dan ishet belangrijkombij te sturen.”
• „Plan rustmomenten in. Geef jezelf toestemming om dingenoverteslaan Eenvoudige vormen vanherstel –een wandeling, lezenindetuin, zwemmen –zijn juist in de zomerheelhelpend.”
• „Een zomerdepressie isernstiger dan zomeronrust. Dat laatsteisietswat veel mensen af en toeervaren:drukte, vermoeidheid, behoefteaan rust. Een zomerdepressie gaat gepaardmet duidelijkesombereklachten,prikkelbaarheid, slaapproblemenenverlies vanplezier.Nietiedereen metzomeronrust ontwikkelt een depressie, maaraanhoudende overbelasting kan er welaan bijdragen.”
verliesjeeenbetekenisvolelementvandezomer. Juistindezetijdblikkenwesamenterugenzijner bijeenkomstendiebelangrijkzijnvoordeverbindingtussenmensen.”
Hypernerveus
Enwatalsjeaanhetbeginvandezomeralhet gevoelhebtdatjeeenuitputtendezomerperiodeachterderughebt?PsychotherapeutVande Lagemaatmoetdaarbijaandebekendedenkbeeldigeemmerdenken.Inmooierewoorden: hetbereikwaarbinnenhetluktgoedcontactte houdenmetjezelfenmeteenander.„Erpast minderindatemmertjedoorhitte,minderslaap enveelactiviteiten.Hoelangerereengrootuithoudingsvermogenwordtgevraagd,hoekleiner dieemmerwordt.Denknaoverdevraag:Hoe houdikditvol?Zelflichtikinzo’nsituatiemijn omgevingbijvoorbeeldalvastin:ikkanhierof daarmisschiennietbijzijn.Enikschaalbepaalde vormenvanzelfzorgop,datisbelangrijk.Denk maaraanhetbeeldvaneentuin:deboelverlept gewoonalsjenietgenoegwatergeeftenschaduw organiseert.”
Wezittenineenhypernerveuzesamenleving, stiptVandeLagemaataan.Vanwegespanningen rondgeopolitiekenklimaat,maarookinhet klein,mededoordesmartphone.Zelfontwikkeldezeindeafgelopenperiodevanuitorganisatie DeHoopeenmentalezelfzorgapp,Inner.Dieis sindsmeibeschikbaarenisbedoeldomtevertragenineenwerelddiesteedssnellerdraait.„Ik denkdatdezeappookhelptbijzomerdrukte.Het iseenlaagdrempelighulpmiddelombetermet prikkelsendrukteomte gaandoorstiltestaanbijje binnenlevenenbijGod.”
Datbrengtweerterugnaar dehetezomervanvijftigjaar geleden,waarinmensenzomer-en zwembadmoewerden.Hetfrappante isdathetkerkbezoekindiezomereen kleinbeetjetoenam.Mogelijkwashetde koeltediemensendekerkenindreef.Maar misschienlaathetvooralookzienhoebelangrijkbezinningenrustzijn,juisttemiddenvanalle zomerperikelen
Vioolbouwer Hubert de Launay in zijn atelier in Utrecht. beeld Erik Kottier Houtvoorraad.
Potjes met pigmenten voor de lak
De contouren van een nieuwe viool trekken langs een mal.
Dit is het eerste deel in een serie over muziekinstrumentenbouwers.
Vioolbouwerwerkt optiendenvan millimeters Hijwordtnietalleenblijvanhetbouwenvan strijkinstrumenten.JekuntHubertdeLaunayookwakker makenomeeneeuwenoudeHollandsevioolteonderzoeken. Voorhemiszo’nmuziekinstrumentalseenschilderijvan Rembrandt.
GertdeLooze
DeLaunay(38)huistineenvoormalig NS-gebouwinUtrecht.Herender ligthoutinzijnatelier.Aaneenwand hangentientallenbeitsenengutsen. Eenglazenwandkastjestaatbomvolpotjesmet lakpigmenten.Depenselenopdewerktafelzijn voorhetherstellenvandelakvangebruikte instrumenten.
Hoewordtiemandvioolbouwer?
„Ikspeeldealspubergitaarenwaswegvandit instrument.Mijnvaderopperdehetgeweldige ideeomgitaarbouwerteworden.Alsvoorbereidingdeedikeenmeubelmakersopleiding.Toen hettijdwerdomstagetelopen,beldeikdertig gitaarbouwers,maarbleekiknergenswelkom. ContrabasbouwerHarryJansenwaswelgastvrij. Hijmaaktemijwarmvoorstrijkinstrumenten énvooreendriejarigeopleidinginEngeland.Na bijdiversebouwersenrestaurateurstehebben gewerkt,benikzevenjaargeledenvoormijzelf begonnenenbouwikmetnameinstrumenten uitde viool-envioladagambafamilie.”
Watmaakthetzoboeiend?
„Deveelzijdigheid:hetambacht,hetcontactmet musici,hetonderzoeknaarvroegerebouwers endezoektochtnaareenoptimaleklankende idealesamenstellingvandelak.Zohebikonlangs
nieuwevariantenvanlakopbasisvanlijnzaaden boomharsgekookt.Pasbijmijnvierdevioolwas iktevreden.Ookmusicireageerdenenthousiast, terwijlhetMuziekinstrumentenfondshetinstrumentkocht.Eenmooieopsteker.”
Hoeverloopthetbouwproces?
„Eenvioolwordtgemaaktvaneenoftweedelen hout,datminstensvijfjaarisgedroogd.Esdoornhoutvoorhetachterblad,deribbendieeropstaan, dehalsendekrul Vurenhoutvoorhetbovenblad. Ophethouttekeniklangseendoormijgemaakt sjabloondecontourenvaneenhalveviool.Daarna klapikhetsjabloonomendoehetzelfde,zodat jeeenmooisymmetrischgeheelkrijgt.Meteen figuurzaagzaagikdeklankgateninhetbovenblad.Meteenkleinelintzaag,gekregenvanmijn opa,maakikdescherpebochten.Daarnazetikde randdiktenuitenbepaalikhethoogtepuntvande welvinginhetbovenblad.
Vervolgensbeginthetopdiktebrengenvande bladenmetgutsenenbolleenvlakkeschaafjes. Uiteindelijkiseenschaafstreekvan1millimeter algigantisch.Ditprocesvergtzo’nanderhalve maand.Daarbijzoekiknaardeperfectebalans tussengrofenfijn.Meteenzekerevaart,diejemag blijvenzien.Meteenschraapstaalverwijderikde gereedschapssporen.Nietalles,wanteenvleugje handwerkmaaktdateeninstrumentfraaioogt
Eerstgaatdeongelaktevioolineenuv-kast omopkleurtekomen.Daarnabrengjedegronderingaan.Dezeisolatielaagsluitdeporiën,versterktdehoutreflectieenfungeertalsbarrière, zodatdelaknietinhetkalehoutzuigt.Totslot volgenenkelelagenblankelakenkleurlak.”
WaaromnoemenItalianendestapeldeziel vandeviool?
„Destapeliseenkleinstokjetussenhetbovenenhetachterblad,datzorgtvoordeoverdracht vandetrillingenvandesnaren.Jebrengtdestapeldoorhetklankgataanmeteenspecialevork: destapelzetter.Depositioneringvandestapel iswerkenoptiendenvaneenmillimeter Zetje destapeltedichtachterdekam,danklinkthet geluidwattefel.Geefjedestapel teveelruimte, danheeftdeklankgeenhouvast.Hetduurtjaren voordatjeditgoedonderdekniehebt.”
Welkeklankstaatuvoor?
„Demanierwaaropjehetinstrumentinelkaar zet,heefteffectopdeklank.Alsdehoekwaarin dehalsstaattehoogis,trektdeklankdicht,als hijtelaagis,danheefthijgeendraagkracht.Zelfs hetstaartstukmoetvoldoendebewegen,zodat deklankzichkanontplooien.Ikzoeknaareen open,warme,heldereenegaleklank,dietegelijkertijdeenbeetjedonkerisopverschillende plekken.Deuiteindelijkeklankiseensamenspel vandevioolzelf,desnarenendestrijkstok, terwijldeinvloedvandebespelerenormis.Die betaaltzo’n15.000eurovooreenvioolvaneen goedebouwer.”
„Alsjeeenvleugje handwerkblijftzien, oogteenvioolmooi” Hubert de Launay, vioolmaker
WaarkomtuwpassievoorNederlandsebouwersvandaan?
„Tijdenshetlaatstejaarvanmijnopleidingin Engelandorganiseerdeikeenstudietripnaar hetKunstmuseuminDenHaag.Daarstuitteik totmijnverrassingopfantastischeNederlandse strijkinstrumentenuitdezeventiendeeeuw.Ik hadnooitvaniemandalsdeAmsterdammer HendrikJacobsgehoordenikbleeknietdeenige. HetgingtijdensdeopleidingaltijdoverItaliaansebouwersalsStradivari.TerwijlJacobsde Rembrandtonderdevioolbouwersisgeweest. InmiddelsdoeikinopdrachtvandeHendrik JacobsFoundationonderzoeknaarNederlandse strijkinstrumentenbouwersuitdezeventiende enachttiendeeeuw.Ikduikinarchieven,meeten fotografeerinstrumentenenlaathethoutervan dateren.Ditmoetresulterenineengrootboek voorvakgenotenmetfoto’senalledetails.Inde publieksversiezullendeverhalenoverviolenen hunbouwerscentraalstaan.Hetismijnintentie omde17e-eeuwsebouwstijlenmethodentoete passeninde21eeeuw.”
De positionering van de kam op de viool is precisiewerk beeld Erik Kottier
LeonBerbenspeeltBuxtehude „Eenmelodiezonderversieringenis alsvoedselzonderzout.”Dezeeenvoudigevergelijking(WolfgangCasparPrintz,1696)iseenbelangrijk uitgangspuntvoorhetjongsteprojectwaaraan LéonBerbenzichwaagt.
Berben(1970)brachtonlangsophetavontuurlijkelabelAeoluseeneerstedubbel-cd uitmetwerkenvanDietrichBuxtehude(ca. 1637-1707).HijspeeltdieindeSt.Aegidius-kerk inBerne,nabijBremen.Hetbescheidenorgel (tweeklavierenenpedaal,23stemmen)wordt aangeduidals”hetLampeler-Kröger-orgel”.Een interessantstempel,maaralleendeOctav4’is geheelvanBrabanderLampelervanMill(1596), envierstemmenzijngeheelvanHermenKröger (1643).Demeesteregisterszijndusdeelsof geheelgewoonvande firmaSteinhoff(2025), diehetorgelinlijnmet hetoudemateriaalcompleteerde.
Hetorgelstaatin puremiddentoonstemming.Datdeoren daaraanflinkmoeten wennen,istotdaaraantoe.Berbenlichtnagenoegálletraditionelemuzikaleankers,endat betekentenormeverschillenmetstandaarduitvoeringen.WaarbijvoorbeeldTonKoopmanondanksdeveleversieringeneenstrakkemotorischelijnhandhaaft,somsophetwoesteaf,daar kiestBerbenvooreenuiterstretorischeaanpak Hijbrengtdemuziekgolvend,metgroteamplitudes.Tempischommelen,tússendematenen erbinnen.Hetnotenbeeldwordtverdichtdoor versieringenendoorzogenaamdediminuties, verkleiningenwaarbijlangenoteninmeerdere kleinewordenopgedeeld.Printznoemdeze samen”Figuren”,endatisdusveelmeerdan
eentrillerhierendaar.Demuziekwordtgereanimeerd,enhetmooieisdatzijondankshet onrustigerbeeldaannemelijkblijftklinken.
Berbenweetzichgedektdoorhistorische bronnen:Werckmeister,Mattheson,Walther. Genoteerdemuziekwerdvoornamelijkalslesmateriaalgebruikt,tijdensuitvoeringenwerder primairgeïmproviseerd.Werckmeisterbeweert zelfsdatdeorenvandekerkelijkegemeente pijndoenalszemeerdaneenseenstukmoeten aanhoren.Muziekmakenwaseenexpressieve, creatieveeninhogematepersoonlijkeactiviteit,endátiswatBerbenoponnavolgbarewijze realiseert.
Hetorgel,waarvoorArpSchnitgerin1709 nogalsadviseuroptrad,wordtgetypeerdalseen instrumentvolkracht,intensiteit,klankkleuren „zoetescherpte”.Berbenlaatookinderegistratiesalleclichésvaren.Metde23stemmen plúscimbelsterrenen”Vogelsanck”bedenkthij talvanvaakwonderlijke,somsvervreemdendecombinaties,maarookdiezijnhistorisch gegrond.Demiddentoonkononderanderede PraeludiainEeninfisnietaan;diezijngetransponeerd.HoeBuxtehudedezezelfheeftkunnen speleninLübeck,zondergetempereerdestemming,isnogsteedseenraadsel.
Deopnamekrijgteentien.Hetboekje(géén Nederlands)levertweliswaarfraaieopstellen overdeuitvoeringspraktijkendeorgelhistorie, maarontbeerteentoelichtingopdewerkenén, extraspijtig,eenvermeldingvanderegistraties. Dezeproductie,voervoormusicologen,iseen statementdatiedereserieuzeorgelliefhebber uitdaagt.Vanwiehetooreraanleent,zalde Buxtehude-perceptiedaarnanooitmeerzijn zoalszewas.
Buxtehude, Organ Works 1, Léon Berben, organ; Ramée (RAM2505); 2CD; € 25,-.
ORGEL
PietvandeWege
Provinciepieken
Elke provincie heeft een hoogste punt.
Aflevering 2: de Bosbergtoren in Friesland
Ontstressenin Fochteloërveen Dehoogteverschillenin Frieslandzijnminimaal.Twee uitkijktorensopdeVeenwoldse routemakendatmeerdangoed.
Rudy Ligtenberg
DeVeenwoldseroutestartinAppelscha,eenkleindorpdattegende grensmetDrentheligt.Hethoogste puntvanhetFriesevastelandligt hiervlakbijindebossen:eenstuifduinvan27 meterbovenNAP.OpdetopstaatdeBosbergtoren,diealvasteenschitterenduitzichtover dewijdeomgevingbiedt.Indeijlevertezijnde stedenGroningen,LeeuwardenenCoevorden tezien.MaarvoorNewYork(5941kilometer)en
Rome(1320kilometer)iszelfsderodekijkerniet toereikend.
Aandevoetvandetorenstaateenbijzondere eik,tenminste:tweetoppenervanzijnzichtbaar Deboomzelfisindeafgelopeneeuwenvoorhet grootstegedeelteonderhetstuifzandverdwenen.Hijmoetminstens300jaaroudzijn,want ophistorischekaartenuit1767wordtalmelding gemaaktvandeBosbergendebewusteboom.
Defietsrouteverbindttweereusachtigenatuurgebiedenmetelkaar:hetFochteloërveen,een vandelaatstehoogveengebiedenvanNederland, endezandverstuivingAekingerzand,onderdeel vanNationaalParkDrents-FrieseWold.
MiddeninhetFochteloërveenstaatuitkijktorenDeZeven,metop15meterhoogteeen panoramadek.Denaamgeeftdevormvande torenaan,eengedraaide7dieschuinoverhelt. Eenondergrondscontragewichtvan80tonzorgt
Jubbega
Buitencentrum Buitencentrum Drents-FrieseWold vanStaatsbosbeheer in Appelscha is letterlijk de poortnaarhet gelijknamige nationaal park.Inhet gebouwiseen winkel metdiverse natuur-enstreekproducteneneen boswachterslab,waar de bezoeker alvast een stukjeDrents-Friese Wold kan ervarenendiverse natuurvondstenkan bekijken.
voorstabiliteit.Hetlarikshoutdatvoordetoren isgebruikt,komtuithetvoormaligeproductiebosindedirecteomgeving.
HetFochteloërveenbestaatuit2800hectare aanveenmoerassen,veenmosrietlanden,verstildevennenenopenwater.Hetiseeneldorado voortallozevogelsoortendiezichopeenmooie zomerdagmetovergavelatenhoren:veldleeuweriken,blauwborstjes,mezen,boomvalken,de koekoek.Inhetvoorjaararriverenerkraanvogels diehierhunparingsdanskomenuitvoeren.
Hetgebiedademteenenalrustenstilte.Goed vooreendagontstressen.Tochiserookeen duisterekant.AandewestzijdevanhetFochteloerveenlagtijdensdeTweedeWereldoorlogKamp Ybenheer.Vanafbegin1942werdenhierJoodse mannenuitheelNederlanddoordenazi’stewerkgesteldinhetkadervandewerkverschaffing. Zemoestendewoesteheidegrondomspitten,
HetFochteloërveenis eeneldoradovoorveel
soortenvogels
Locatie Appelscha –Fochteloo –Zorgvlied
Start Boerenstreek 21,Appelscha
Lengte 47 km
Scan de QR-code voor de routebeschrijving
KlimbosAppelscha Klimbos Appelscha bestaat uiteen netwerk vanklimroutesindebomen vanhet Drents-FrieseWold. De parcours zijn opgebouwd uittouwbruggen, netten,balken en ziplines op verschillende hoogtes. Voor durfallenis hetmogelijkomvanaf de nabijgelegen Bergbostoren te abseilen.
veenafgravenenwegenaanleggen.Indenacht van2op3oktober1942werdhetkampplotseling ontruimd.Alledwangarbeidersmoestenper fietsoflopendvertrekkennaardoorgangskamp Westerbork.
Ookandereplekkenlangsderouteherinneren aandeoorlog.Hetboshol”PrinsBernhardKazerne”bijvoorbeeld,waardeknokploegNoord-Drenthezichschuilhieldnaeensuccesvolleovervalop degevangenisinAssen.Ofhetdichtesparrenbos nabijdeGrenspoel,waarhetJoodsegezinvan JozefLezerenKlaravanKleefondergedokenzat HetAekingerzand–indevolksmondwelde KaleDuinengenoemd–ishetgrootstenogactievestuifzandgebiedvanNoord-Nederland,met golvendezandvlaktesenuitgestrekteheidevelden.Schapenenschuweexmoorpony’shouden hetterreinopen,zodatdewindvrijspelheeften hetgebiedzijnbijnaameerblijftaandoen.
Dehoutenuitkijktorenuit1995moestvorig jaarhetveldruimen.Onderhoudenreparatie werdenteduur.Maar:erzijnplannenvoorde bouwvaneennieuwetoren.Diekomtdichterbij deparkeerplaatsendezandverstuiving.Omnaar uittekijken.
> rd.nl/buiten voor alle routes
Kruidigezoeteaardappelfrietmetsinaasappelsalade Ingrediënten (voor 2 à 3 personen): kruidige zoeteaardappelfriet: 2 grote zoete aardappels, 3 el olijfolie, 1 tl komijn, 1 tl koriander, halve tl kaneel, 1 tl paprikapoeder, 2 tenen knoflook, ½ tl grofgemalen zout; sinaasappelsalade: 100 gram rucola, 100 gram gekookte quinoa (ongeveer 50 gram ongekookte quinoa), 1 sinaasappel, gepeld en partjes in stukjes gesneden, 4 verse aardbeien, 75 gram feta, 30 gram geroosterd amandelschaafsel; dressing: 2 el sinaasappelsap, 3 el olijfolie, snuf peper en zout; frisse yoghurtsaus: 200 ml Griekse yoghurt, 2 el verse gehakte peterselie, 1 el citroensap, peper en zout.
Bereiding:
1. Verwarm de oven voor op 200 graden. Bekleed een bakplaat met bakpapier. Schil de zoete aardappels en snijd ze in dunne frieten. Meng ze in een kom met olijfolie, kruiden, knoflook en zout tot alles gelijkmatig bedekt is. Verdeel de frieten in één laag over de bakplaat. Bak 20 tot 25 minuten, schep halverwege om, tot ze goudbruin en knapperig zijn. Serveer de frietjes direct uit de oven.
2. Kook ondertussen de quinoa volgens de instructies op de verpakking. Laat ongeveer vijf minuten afkoelen.
3. Maak terwijl de friet in de oven staat de sinaasappelsalade. Pel de sinaasappel en snijd de partjes in stukjes. Knijp een of twee partjes uit en vang sinaasappelsap op voor de dressing.
5. Meng in een kom de rucola met de gekookte quinoa Verkruimel de feta, voeg stukjes sinaasappel toe en meng de salade. Was de aardbeien en halveer deze Verdeel ze over de salade.
6. Meng voor de dressing het sinaasappelsap met olijfolie, peper en zout. Verdeel de dressing over de salade en bestrooi met het geroosterde amandelschaafsel.
7. Meng voor de yoghurtsaus de Griekse yoghurt met de gehakte peterselie, het citroensap en een snuf peper en zout. Serveer de frietjes en salade als bijgerecht of lichte hoofdmaaltijd op een zomerse dag.
Eenportiealternatievepatat Hannah
SvandenBosch
ommigeingrediëntenblijvenmebij.Ze rakenverbondenmetdieenepicknicktafel,datrestaurant,datzandpadlangseen kabbelendbeekje.Zo’nherinneringontstondtijdenseenkampeerreisinNoord-Engeland, dejaarlijkseverregezinsvakantie.
Eenhobbelig,rotsachtigpadslingertvoorons wandelaarsdebergop.Alsweeenmaalbovenzijn, kleurthetdalheldergroen.Deparkeerplaats,de asfaltwegendecampingliggenalseenMadurodamdiepbenedenons.Tegenhetvallenvande avondstaatonsdriekoppigegezinvermoeidweer opvlakkegrond.
Eenkampeervakantiebetekentookkokenop eeneenpitsgasstelletje.Nietsmismee;buiten smaaktallesbeter,zekernaeenflinkewandeling. Tochiserietsverleidelijksaanzo’nEngelsekroeg metrobuustehoutenstoelenenverweerde
eettafels,helemaalonderaandeberg
Dehongerigetienerinmijslaattoeeneenportiepatatlonkt.DusstappendrieHollandersnaar binnen.Eenopenhaardknapt,wandelaarsroezemoezenzacht.Weschuivenaanenlatenonze voetenrustenonderdetafel.Eenoberneemtde bestellingop.Defrietjeszijnnetuitdevoorraad, vertelthijerbij.Nietsaantedoen.Hetalternatief?
Sweetpotatofries
Alsvijftienjarigehebikgeenideewat ikbestel.Maardezoete,knapperigepatatmetgrovezoutvlokkenvaltdirect indesmaak.Thuisprobeerikhetna temaken:eenroodschilligezoeteaardappel,in reepjesgesneden,schuif ikindeoven.Metde herinneringaaneen bergwandelingeneen Britsrestaurant.
Defrietjeszijnnetuit devoorraad,verteltde obererbij KAAR N, THEEENMEER EENVERHAAL Ontdekonzewebshop enondersteunhet werkvanBonisa
bonisa.nl/webshop
vacature
Apeldoorn
docent scheikunde Docenten zijn onmisbaar én schaars. Als directeur op de Fruytier ben ik dankbaar dat we voor nagenoeg elk vak voldoende docenten beschikbaar hebben.
Voor één vak is het ons nog niet gelukt om een passende oplossing te vinden. Daarom doen we deze dringende oproep. De Jacobus Fruytier scholengemeenschap zoekt een scheikundedocent voor de bovenbouw havo/vwo.
Ben jij de persoon die onze leerlingen met enthousiasme en vakkennis begeleidt richting hun examen? Of ken je iemand die bij deze functie past? Dan horen wij graag van je. Ook als je niet fulltime beschikbaar bent, nodigen we je van harte uit om contact op te nemen.
Ga naar jfsg.nl/werken-bij-ons of scan de QR-code
Jacobus Fruytier scholengemeenschap
Landensoep Hieronder staan elf vakantielanden. De letters zijn een beetje door elkaar geraakt. Weet jij ze in de goede volgorde te zetten? In de rode balk lees je dan van boven naar beneden nog een vakantieland. Welk?
Mailditantwoordvoor25julinaar puzzel@rd.nlenmaakkansopeen Intertoysbonvan€15,-.
GELBIE
BLUXGREMU
ILATIE
GLADENEN
KRANFKRIJ
DWEZEN
WONORGEEN
REILDAN
SAPNJE
LEDERDANN
TUILDDANS
JanetteHertog
beeld RD
Daan, anv enbrOost ugge
Sudoku Vul de lege hokjes in met een getal van 1 t/m 9
Gebruik elk cijfer een keer in elke rij, elke kolom en elk vak van 3 x 3.
Oplossing vorige keer:
Zweedsepuzzel Prijspuzzel
Onder de inzenders van de goede oplossing wordt een prijs weggegeven. Stuur uw oplossing voor 9 juli bij voorkeur per mail naar puzzel@rd.nl of anders per briefkaart naar Reformatorisch Dagblad, Postbus 613, 7300 AP Apeldoorn. De prijs voor deze week is een cadeaubon ter waarde van 25 euro, beschikbaar gesteld door De Boekenkamer in Kootwijkerbroek. Vorige week is de prijs gewonnen door Marian Oosterwijk uit Meteren. Oplossing vorige puzzel: jutegaren.
stuk handelsterm luisteraars briefomslag boordsel roem maand (afk.) 1
Romeinse keizer 7
voornaamwoord onderzoeker in opleiding gierigaard 4
droogvloer 6
voorlichting spoorboom gestold vleesnat scheepstouw 8 rafelnaad sport geelachtig 9
vuilcontainer Engelse maat grote tuin 3 loon (Vlaams) bijenkoningin bits per sec. 5 van een zekere 2
Het antwoord op vraag 8 van pag. 31 in RDM van 27-6 kan zowel 5 als 10 zijn. Er zijn dus twee oplossingen mogelijk
Cryptogram Horizontaal
4 Speaker in een voertuig? (7); 7 De hengelaar bestuurt met een van zijn vingers de boot (11); 10 Die vogel eet niet met mes en vork (8); 11 Opmerkzaam volk (6); 12 Die loopt bij een scheiding op de klippen (14); 14 Hij heeft geen stem in de gemeente (4); 15 Vaartuig in oorlog en vrede (7); 18 Woordenvloed over het geschutvuur (9); 20 De noot is volgens de gelijkenis te herstellen (9); 21 Een griezelig optreden bij het verloven (9).
Verticaal
1 Daar moet u zijn voor gezond wonen (8); 2 Komt juist op de eerste plaats (6); 3 Er heerst rivaliteit tussen de deelnemers aan de serie wedstrijden (10); 5 Omdat ik voor Nina wijk met een medicinale drank (7); 6 Niet dood; dat kan ik mij indenken (7); 8 Praatje vanwege een geluid (7); 9 Overhalen van plek te veranderen (7); 13 Voorlichting over de plaatsbepaling (10); 16 Een stapel steen? (9); 17 Geen duidelijke unie voor een vrijbuiter (8); 19 Handel dapper met de medicijnman (7).
Oplossing vorige puzzel
Horizontaal: 4 ragebol; 8 romantiseren; 9 futiel; 10 hoefblad; 12 uiteinde; 13 breker; 14 Susteren; 17 overlap; 18 kraaien; 19 kaliber.
Verticaal: 1 kantelen; 2 verschieten; 3 woordenboek; 5 solutie; 6 kabinetsformatie; 7 knabbel; 11 are; 15 schateren; 16 overval.
EnJezus, innerlijk met ontferming bewogen,stak Zijn hand uit,raakte hemaan en zei tegen hem:Ikwilhet,wordtgereinigd!–Markus 1:41
Lepra is geengeschiedenis. Niet voor Kamal Kamal is zeven jaar oud. Zijn gezicht, dat zou moeten stralen van levenslust,isbedektmet vlekken en bulten. Zijn ouders zijn radeloos. De traditionele genezer denkt dathij vervloekt is. Kunt uzich voorstellen hoe dat is voor zo'n kleine jongen?
Lepra veroorzaakt blijvende handicaps en uitsluiting. Dit kan en moet stoppen. Daar hebben we ubij nodig.Alleenmet uw hulp worden leprapatiëntendie nu op hulp wachten opgespoord en behandeld.
Wilt uomziennaareen patiëntals Kamal?
Voor iedere€24kan één patiëntvolledig genezen.
Samen kunnen we lepra voorgoed verslaan.
Iederepatiënt die dankzij uoptijd behandeld wordt, is een stap dichterbij een wereld zonder lepra. De dankbaarheid van iemand die vanlepra geneest is niet in woorden uit te drukken.
•ScandeQR-code of, •Ganaar leprazending.nl/rd of, •Maak zelf eengift over op NL49 INGB 0000 889 889 o.v.v. “RD”
Eenuitje voor het hele gezin! Ontvang 20%KORTING op ticket met code
Kamal
Colofon RDMagazine is een wekelijkse uitgave bij het Reformatorisch Dagblad.
Directie
Frank van de Beek en Cornell Heutink Hoofdredacteur
Steef de Bruijn
Redactie Margreet van den Berg, Judith Bravenboer, Miranda van de Bruinhorst, Arie Coster, Janette Hertog, Clasina van den Heuvel, Eunice Hoekman, Marcel van de Ketterij, Chris Klaasse, Rudy Ligtenberg, Gert de Looze, Mariëlle Oussoren, Roosmarijn Reijnoudt, Mirjam van der Sleen, Marjolein Snoeij, Hannah van der Spek
Ontwerp
Corné van der Horst
Vormgeving
André Kikkert, Hans Kraayeveld
Redactie
RDMagazine
Postbus 670
7300 AR Apeldoorn
055-5390222 rdmagazine@rd.nl
Abonneeservice
Postbus 613
7300 AP Apeldoorn 055-5390498 abonneeservice@erdee.nl service.erdee.nl
Adverteren
055-5390499 advertentie@erdee.nl
Tips voor de inhoud van RDMagazine? rdmagazine@rd.nl
EMG legt van abonnees gegevens vast voor de uitvoering van een overeenkomst en om hen te informeren over producten en diensten. Voor meer informatie over het privacybeleid en de algemene voorwaarden van EMG, zie service.erdee.nl.
Loven(1) „LooftdeHeere,mijn ziel,enalwatbinnen inmijis,Zijnheilige Naam.” Psalm 103:1
Dezepsalm,gedichtdoorDavid,begintnet alsdePsalmen104,105,106en107meteen oproepomGodteloven.Bijzonderisdatindeze psalmdieoproepomdeGodvanhetverbondte lovenheelindividueelis.Mijnziel,díémoetde Heereloven,zegtDavid.Enaanheteindevandit liedklinktdieoproepopnieuwheelpersoonlijk. EndaartusseninwordenookanderenopgeroepenomdeGodvanIsraëlloftebrengen.
beeld
Werk hart. Werk bij Elim. Lisette werkte ruim twee jaar in de kraamzorg. Ze hield van het contact met mensen en de verantwoordelijkheid die bij haar werk hoorde. Toch merkte ze dat ze behoefte kreeg aan meer structuur en wilde ze onderzoeken wat nog meer bij haar paste binnen de zorg.
Die gedachte bracht ook vragen met zich mee. Ga ik echt opnieuw beginnen? Hoe is het om weer naar school te gaan? En kan ik werken en leren wel combineren?
Via een zij-instroomtraject koos Lisette voor de ouderenzorg. Een stap die spannend was, maar die haar veel heeft gebracht. Op school leert ze samen met andere volwassenen die bewust voor de zorg hebben gekozen. Op de werkvloer krijgt ze begeleiding van collega’s die haar helpen groeien in haar nieuwe rol.
Wat ze leert in de klas, kan ze direct toepassen in de praktijk Daardoor groeit haar vertrouwen met iedere stap. Inmiddels krijgt ze steeds meer verantwoordelijkheid en merkt ze hoeveel voldoening het geeft om iets voor ouderen te betekenen.
Een moment dat haar is bijgebleven, was een drukke ochtend waarop ze zelfstandig taken oppakte en overzicht hield terwijl collega’s met een onverwachte situatie bezig waren. Achteraf kreeg ze een compliment voor haar aanpak. “Toen dacht ik: dit kan ik dus.”
“Zij-instromen in de zorg? Ik ben blij dat ik het gedaan heb.” Voor Lisette is het duidelijk. Ze heeft haar plek gevonden en geen spijt van de overstap.
Bekijk de video van Lisette en word ook zij-instromer
elim-barneveld.nl/lisette
