UNETO-VNI E&I 04-2013

33e jaargang / April ‘13

ELEKTRO & ICT Het magazine voor ondernemers in elektrotechniek en ICT

04 Techniek

Nieuwe renovatieoplossingen

Bedrijfsvoering Kwaliteit pv-panelen

Markt

Besparen zonder investering

Kleinschalige renovatie

Nieuw

Dé vakbeurs voor de installatie- en sanitairbranche

Installatie Vakbeurs richt zich op branchegerichte informatie en producten op het gebied van o.a. verwarmingssystemen, sanitair, meet- en regelapparatuur, klimaattechnieken en bevestigingsmaterialen.

Alle energiebesparende oplossingen onder één dak

Venray 16, 17 en 18 april 2013 Openingstijden

De nieuwe vakbeurs Energie & Besparing richt zich op ondernemers in de bouw- en installatiesector die actief bezig zijn met energiebesparing in de utiliteitsbouw, hoogbouw en woningbouw.

13.00 - 21.00 uur Beide vakbeurzen vinden gelijktijdig plaats.

Met één entreebewijs kunt u beide vakbeurzen bezoeken.

Registreer u nu via www.evenementenhal.nl/ energie-installatie met onderstaand registratienummer en ontvang twee gratis entreebewijzen.

8130001802

Evenementen

HAL

HARDENBERG GORINCHEM VENRAY

1_1_stA4_UNETO-VNI_fc_B.indd 1

Ons evenement.

UW MOMENT. 15-03-13 09:56

De juiste aansluiting voor elk systeem Gira datacommunicatietechniek De nieuwe Gira datacommunicatietechniek biedt interfaces voor alle gangbare toepassingen op de gebieden multimedia en netwerk – passend bij het schakelaarprogramma. Het assortiment omvat aansluitingen voor HDMI, VGA, cinch audio, USB, RJ 45, SAT, luidsprekerkabels en nog veel meer. Geselecteerd interfaces zijn verkrijgbaar in drie uitvoeringen voor verschillende aansluitwijzen: met soldeeraansluiting, gender changer en verloopkabel. Daarnaast is gebruik met een U-beugel voor bevestiging van laptopsloten beschikbaar. Door een nieuw montagesysteem kunnen alle functies snel, eenvoudig en betrouwbaar worden geïnstalleerd.

Meer informatie: www.gira.nl/datacommunicatietechniek Afbeelding v. l. n. r.: WBT Outlet component – 0710 Cu nextgen™, 4 × Modular Jack RJ 45 Cat. 6A Outlet component, DVI Outlet component, 2 × HDMI™ HIGH SPEED with Ethernet Outlet component, USB 3.0 Type A Outlet component + cinch audio, schakelaarprogramma Gira E2, zuiver wit glanzend.

De nieuwe Fluke VT02 visuele infraroodthermometer.

Fluke doet 1 ding beter dan elke andere leverancier van meetinstrumenten. Wij luisteren naar onze klanten. Dit is wat wij hebben gehoord: Eerst, ontwikkel een voordelig geprijsde oplossing die het gemak van een infraroodthermometer combineert met het visuele voordeel van een warmtebeeldcamera. Dan, zorg dat het instrument gemakkelijk warme en koude plaatsen ontdekt terwijl het een oppervlak scant. En maak het indien mogelijk zo dat wij infraroodbeelden en digitale beelden met elkaar kunnen combineren.

Klaar.

www.fl fluke.nl/VT02 ©2012 Fluke Corporation

E&I - April '13

1

Interview met Jan Geurt Hupkes, eigenaar van Hupkes Installatie

4 14 Kleine installateur vecht hard voor behoud renovatiemarkt

Inhoud 18 Gerenoveerd fort als wellness-centrum

24 Energiebewust genieten in Ypenburgs zwembad

38

Aanhoudende laagconjunctuur bevordert creatief ondernemerschap

2

E&I - April ‘13

EI04 02-03.indd 2

25-03-13 12:14

04

ELEKTO & ICT Het magazine voor ondernemers in elektotechniek en ICT 33e jaargang / April ‘13

Renovatie: ook bij Intech E&I Volgens de Van Dale, het groot woordenboek van de Nederlandse taal, betekent renovatie: 1 (in het algemeen) hernieuwing, vernieuwing, herstellen; 2 (in het bijzonder) aanpassing van een woning aan de tegenwoordige eisen van elementair woongenot.

Vooral nu het aantal nieuwbouwprojecten door de crisis sterk terugloopt, staat renovatie volop in de belangstelling.

Energiebesparing, duurzaamheid en levensloopbestendigheid; allemaal zaken die tot voor kort vooral aan nieuwbouw werden gekoppeld, maar die sinds jaar en dag ook uitstekend hand-inhand gaan met renovatie. Niet voor niets spreekt UNETO-VNI over de 'renovatie-evolutie'. Immers, het is de techniek die tal van zaken en ambities, zowel zakelijk als maatschappelijk, mogelijk maakt. En dat kan bij bestaande bouw even goed als bij nieuwbouw. Voor veel installatiebedrijven is renovatie een belangrijke markt. Nieuwe inzichten, technieken en producten bieden immers nieuwe mogelijkheden, vooral – of misschien wel: juist – in combinatie met het bestaande. Immers, ook met kleinschalige investeringen zijn er tal van verbetering mogelijk.

Bijkomend voordeel: de eigen haard wordt nog meer goud waard.

En anders dan bij nieuwbouw biedt renovatie het beste uit twee

werelden: het goede behouden en toch gebruikmaken van alle nieuwe inzichten en technieken.

Dat principe hebben we ook toegepast bij de renovatie van het vakblad Intech Elektro & ICT. Het resultaat ligt voor u: E&I, het magazine voor ondernemers in elektrotechniek en ICT. En zoals bij elke renovatie hebben ook wij hierbij gestreefd naar een optimale combinatie van behouden, verbeteren en vernieuwen.

Immers, de rol van de installateur is in het afgelopen decennium ă JOL WFSBOEFSE Zodanig zelfs dat ook andere, niet-technische zaken, zoals goed ondernemerschap, marketing en adviesvaardigheden, essentieel zijn geworden voor een succesvolle onderneming.

Met E&I willen we recht doen aan die verandering. Willen we op een heldere, eenduidige en overzichtelijke manier technische ondernemers ondersteunen met relevante informatie op het HFCJFE WBO UFDIOJFL FĆŠ DJÂ OUF CFESJKGTWPFSJOH FO NBSLU FO maatschappij. Kortom, uw partner in business.

Noud Heijna, bladmanager E&I, n.heijna@uneto-vni.nl.

Verder...

Markt en maatschappij

Techniek

Bedrijfsvoering

Overig

21 46

29 30

22 37 38

4 8 13 24 41 54 63 64

50

Column Rob Mulder Nieuwe marktverhouding biedt installateur kansen Energie besparen zonder investering

33 34

Hot Topic Renovatie: leveranciers bieden tal van innovaties Column Jan Cromwijk Interdisciplinair samenwerken in de Q-club

42

45

Ondernemen 2.0 EHBO Aanhoudende laagconjunctuur bevordert creatief ondernemerschap Controles en kennis bepalend voor kwaliteit pv-installaties Column Claudia Reiner

Interview Nieuws UNETO-VNI Nieuws Project Scheepvaartmuseum Productnieuws 'Zo moet het niet' Redactiepagina

E&I - April ‘13

EI04 02-03.indd 3

3

25-03-13 12:14

Jan Geurt Hupkes, Hupkes Installatie:

'Subsidie op zonnepanelen is helemaal niet nodig' 4

E&I - April ‘13

EI04 04-07.indd 4

25-03-13 10:48

Interview

Jan Geurt Hupkes is eigenaar van Hupkes Installatie uit Beilen. Enkele weken voor de start van de beurs Solar Solutions op 17 en 18 april en de de Solar Days begin mei praten we met hem. Over de kansen voor de kleine(re) installateur ten opzichte van collectieve inkooporganisaties, terugverdientijden, het kantelen van de bouwkolom en een andere manier van bouwen om ruimte te geven aan schone, decentraal opgewekte zonne-energie, zowel pv als zonthermisch. En over subsidies. 'Subsidies op zonnepanelen geven is net zoiets als subsidie op een hr-ketel.'

Tekst: Paul Smorenburg

'PUPHSBÄ‚F )FOY 'PUPHSBÄ‚F

H

upkes is van huis uit een W-installateur met een focus op groene technieken, zoals warmtepompen en zonneboilers, maar schuift de laatste tijd ook op richting pv-panelen. 'Ik heb altijd gezegd: 'Pv dat doe ik niet, want ik ben een W-installateur. Ik houd het bij zonthermische systemen.' Maar ik merkte dat de gemiddelde elektricien niet gemakkelijk het dak op is te krijgen. Dus als zich een gelegenheid voordoet, pak ik die panelenmarkt er gewoon bij. Ik zorg dat de kabel door het dak naar de omvormer gaat die in principe zo dicht mogelijk bij de panelen moet [JUUFO )FU MBBUTUF TUVLKF OBBS EF NFUFSLBTU JT EBO voor de elektricien.'

U hebt iets tegen subsidies om de markt voor zonne-energie te stimuleren. Waarom?

'Ik vind een subsidieregeling voor particulieren bespottelijk. Subsidie op zonnepanelen is net zoiets als subsidie voor de plaatsing van een hr-ketel. %JF QSJLLFM JT IFMFNBBM OJFU NFFS OPEJH )FU [PSHU voor een hoop onrust bij consumenten. Als de subsidiepot leeg is, wachten particulieren tot de

'Bij veel warmtapwatergebruik, zoals bij campings en sportclubs, ben je een dief van je eigen portemonnee als je niet voor een zonneboiler kiest' overheid deze misschien weer aanvult. Een jaar op subsidie wachten kost de consument echter meer.

Zonnepanelen verdienen zichzelf terug.

Een terugverdientijd van tien jaar klinkt misschien nog lang, maar bij een levensduur van minimaal twintig jaar heb je na die eerste tien jaar voor de rest van de levensduur geen stroomkosten meer. Met de

oplopende prijzen van grijze stroom is dat dus heel winstgevend en lach je je buurman uit die het niet aangedurfde en vanzelf een torenhoge energierekening ontvangt.'

Geldt dat ook voor zonneboilers?

'Ja. Zeker als er sprake is van veel warmtapwatergebruik, zoals bij campings en sportclubs, ben je een dief van je eigen portemonnee als je niet voor een zonneboiler kiest. Subsidie vormt langzamerhand meer een rem dan een stimulans. Mensen staren zich daar helemaal blind op, terwijl ze beter op zoek kunnen gaan naar een oplossing die het beste rendement oplevert. De installateur kan ze daarin adviseren.'

Hebben als kleinere installateurs wel wat te zoeken op deze markt, die wordt overspoeld door grote aanbieders? Zij kunnen immers collectief en goedkoop inkopen?

'Ja. We denken te gauw dat klanten kiezen voor de allerlaagste prijs, dat ze toch wel kiezen voor de aanbieder die zijn panelen in grote partijen uit China laat komen en daardoor een paar honderd euro goedkoper is. Bij zo'n aanbieder moet je daarna maar afwachten welke service er wordt geboden . Op Chinees fabricaat wordt in de regel een plus/minus-garantie gegeven van 5 procent op de verwachte opbrengst van bijvoorbeeld 240 Wp. Wij geven altijd alleen een plusgarantie. Mijn klant weet dat hij nooit een lagere opbrengst zal hebben dan die 240 Wp. Een ander nadeel van die Chinese panelen is dat de bijgeleverde omvormers in Nederland nauwelijks XPSEFO HFWPFSE )FU JT EVT OJFU NPHFMJKL EBBSPQ garantie te geven of om onderdelen te kopen om reparaties uit te voeren. Ik werk met een leverancier die niks anders doet dan zon. En dus ook niet met groothandels die panelen aanbieden als onderdeel van hun totaalpakket. Mijn ervaring is dat ze die E&I - April ‘13

EI04 04-07.indd 5

5

25-03-13 10:48

EPC-eis minimaal is wordt er, als het maar even kan, in de bouwfase op de afgesproken kwaliteit beknibbeld.'

Solar Solutions

Op 17 en 18 april vindt Solar Solutions plaats. ĚēĊęĔnjěēĎ is partner van deze uitÇŚ •Ž—‹–‡Â?† ‘’ œ‘Â?Â?‡nj‡Â?‡”‰‹‡ ‰‡”‹…Š–‡ ˜ƒÂ?„‡—”• ‹Â? š’‘ ƒƒ”Ž‡Â?Â?‡”Â?‡‡” ȋŠ‡– ‘—†‡ Ž‘”‹ƒ†‡–‡””‡‹Â?ČŒ ‹Â? ‘‘ˆ††‘”’Ǥ ‡ „”ƒÂ?…Š‡‘”‰ƒÂ?‹•ƒ–‹‡ ‹• –‡˜‡Â?• ’ƒ”–Â?‡” ˜ƒÂ? †‡ ‘Žƒ” ƒ›• ʹͲͳ;ǥ †‹‡ ˜ƒÂ? ͡ Č‚ ͳ͸ Â?‡‹ ’Žƒƒ–•˜‹Â?†‡Â?Ǥ ‹‡”„‹Œ ™‘”†‡Â? †‘‘” Š‡– ‰‡Š‡Ž‡ ŽƒÂ?† ƒ…–‹˜‹–‡‹–‡Â? ‰‡‘”‰ƒÂ?‹•‡‡”† ‘Â? „‹Œ †‡ …‘Â?•—Â?‡Â?– ƒƒÂ?†ƒ…Š– –‡ ˜”ƒ‰‡Â? ˜‘‘” †‡ „‹Œ†”ƒ‰‡ †‹‡ †‡ œ‘Â? ƒƒÂ? ‘Â?œ‡ ‡Â?‡”‰‹‡˜‘‘”œ‹‡Â?‹Â?‰ Â?ƒÂ? „‹Œ†”ƒ‰‡Â?Ǥ

panelen weer net zo gemakkelijk uit het assortiment halen. Die paar honderd euro die ze goedkoper uit zijn, wegen ook niet op tegen de persoonlijke benadering en het gemak dat ze hebben wanneer ze bij problemen gewoon hun lokale installateur kunnen aanspreken. Daar moeten wij het van hebben. Er zijn in Nederland nog zoveel daken waar geen zonnepanelen op liggen, naar mijn idee komt dat omdat die consumenten wachten op de kleinere aanbieder die een advies op maat geeft, hen goed voorlicht en service en garantie biedt. Dan mag je best iets duurder zijn dan de prijsvechters.'

Met een zonneboiler kun je toch maar een beperkt deel van je warmwater-behoefte afdekken?

'Dat is op dit moment inderdaad zo.

Voor een zonneboiler heb je een forse CVƉFS OPEJH FO EBBSWPPS JT WBBL HFFO 6

ruimte in het keukenkastje of de trapkast, waar nu de gasketel hangt. Maar dat gas houdt ooit op met stromen, of wordt heel duur. En dan moeten we echt ruimte DSF SFO WPPS HSPUFSF XBSNUFCVƉFST Maar die ruimte gaat de installatiebranche niet krijgen?

'Niet als we onze mond niet opendoen.

Bijvoorbeeld over welke bijdrage wij kunnen leveren aan het bereiken van de energiebesparingsdoelstellingen en het terugdringen van de CO2-uitstoot als er ruim baan wordt gemaakt voor een fors CVƉFSWBU /PH TUFFET JT EF BMHFNFFO heersende gedachte: een installatie kost geld. Er zijn EPC-eisen, maar die norm wordt alleen maar gebruikt om een bouwvergunning voor de woning te krijgen. )FU JOUFSFTTFFSU EF POUXJLLFMBBS UPUBBM niet dat je er energie mee kunt besparen.

En omdat de controle op het halen van de

Wat kunt u doen als individueel bedrijf?

'Niks dus. Dat kan pas als je aan tafel komt bij de klant. De klant of de gebruiker heeft niet veel met dat theoretische EPC-getal, maar veel meer met de energiebesparing die hij kan realiseren als hij er eenmaal woont. De installatiebranche krijgt nu van bovenaf opgelegd wat daar is bedacht.

De bouwkolom moet dus worden gekanteld. Die is nu verticaal en die moet horizontaal worden. De architect en de aannemer besteden die laatste tienduizend euro van het budget liever aan een QBBS WJFSLBOUF NFUFS FYUSB MFFGSVJNUF dan aan ruimte voor een zonneboiler en een ontwerp dat rekening houdt met optimale plaatsingsmogelijkheden voor pv-panelen.'

Een taak voor de brancheorganisatie dus?

'Ja, UNETO-VNI moet keihard voor ons knokken om ervoor te zorgen dat de installatiebranche serieus wordt genomen.

Dat onderkend wordt dat een goede installatie heel veel energiebesparing oplevert. En UNETO-VNI moet werken aan kennisontwikkeling bij de aangesloten ondernemers en vraagstimulering. Ik vind het heel positief dat de vereniging zich

E&I - April ‘13

EI04 04-07.indd 6

25-03-13 10:48

Interview

'Consumenten wachten op de kleinere aanbieder die een advies op maat geeft, hen goed voorlicht en service en garantie biedt'

——”œƒÂ?‡ ‡Â?‡”‰‹‡ „Ž‹Œˆ– œ‘”‰‡Â?Â?‹Â?†Œ‡ ‡ ‡Â?‡”‰‹‡”‡˜‘Ž—–‹‡ ‹Â? ‡†‡”ŽƒÂ?† verloopt niet zo snel als in andere —”‘’‡•‡ ŽƒÂ?†‡Â?Ǥ ƒ– „Ž‹ŒÂ?– —‹– …‹Œˆ‡”• ˜ƒÂ? Š‡– ĈćĘ ‘˜‡” ʹͲͳʹǤ

Â? –‘–ƒƒŽ ‹• ‘Â?‰‡˜‡‡” Íś ’”‘…‡Â?– ˜ƒÂ? †‡ Š—‹†‹‰‡ ‡Â?‡”‰‹‡˜‘‘”œ‹‡Â?‹Â?‰ ‹Â? ‡†‡”ŽƒÂ?† †——”œƒƒÂ?Ǥ ‹Ž ‘Â?• ŽƒÂ?† †‡ ‡‹‰‡Â? †‘‡Ž•–‡ŽŽ‹Â?‰ ˜ƒÂ? ͳ͸ ’”‘…‡Â?– †——”œƒÂ?‡ ‡Â?‡”‰‹‡ ‹Â? ʹͲʹͲ ŠƒŽ‡Â?ÇĄ †ƒÂ? Â?‘‡– ‡” Â?‘‰ Š‡‡Ž ˜‡‡Ž ‰‡„‡—”‡Â?Ǥ

verbindt aan de beurs Solar Solutions en ook aan de Solar Days. De beurs is speciaal gericht op professionals die met zonneenergie (zonnestroom of zonthermisch) te maken hebben. Een bezoekje aan Solar Solutions is voor installatiebedrijven nuttig om zich verder te verdiepen in de mogelijkheden die zonne-energietechnieken bieden om voor hun klanten energie te besparen en daarmee zelf een stuk omzet te genereren. De Solar Days, een Europees initiatief waaraan Nederland inmiddels voor de zesde keer deelneemt, zijn vooral een moment waarop zonne-energie onder de aandacht van de consument wordt gebracht. Sluit je aan en stel je bedrijf open, of verzorg rondleidingen/ open dagen bij referentieprojecten waarbij je betrokken bent geweest om het grote publiek over de streep te trekken en de laatste scepsis tegenover zonne-installaties overboord te laten zetten.'

kelen. Aan de andere kant hoor je dat de consumenten momenteel erg veel geld oppotten. Misschien moeten we die conservatieve klanten uitleggen dat hun geld beter rendeert als ze er zonnepanelen -en FFO [POOFCPJMFS WPPS BBOTDIBƉ FO .FU EF OBBS WFSXBDIUJOH FYQMPTJFG oplopende brandstofprijzen zal de terugverdientijd nog korter zijn dan dat we nu al berekenen op basis van licht stijgende brandstofprijzen. Wellicht is de investering dan straks al na zes of zeven jaar terugverdiend.

Kunnen installateurs die scepsis niet wegnemen door voor hun klanten te investeren?

'Daar zie ik zeker wat in. Je kunt inderdaad denken aan een constructie waarbij je de panelen gratis op het dak legt en de klant vervolgens de eerste tien jaar zijn energierekening aan jou betaalt, waardoor jij de investering terugverdient. Ik denk dat er kansen liggen als we daar binnen onze branche businessmodellen voor ontwikE&I - April ‘13

EI04 04-07.indd 7

7

25-03-13 10:48

Nieuws Agenda 17 en 18 april Solar Solutions Expo Haarlemmermeer, Vijfhuizen (bij Schiphol) www.expohaarlemmermeer.nl

14 en 15 mei Econergie Europoint, Hoevelaken www.econergie.nl

5 – 16 mei Solar Days

Btw tijdelijk verlaagd naar 6 procent Sinds 1 maart geldt een tijdelijke btw-tariefserlaging van 21 naar 6 procent op arbeid voor renovatie- en herstelwerkzaamheden aan woningen ouder dan twee jaar. Door het ruime begrip van deze werkzaamheden aan woningen vallen ook de werkzaamheden van een installateur onder deze maatregel.

De maatregel geldt voor een jaar, dus tot 1 maart 2014. Het verlaagde btwtarief geldt voor het herstellen, verbouwen, renoveren, onderhouden en verbeteringen aanbrengen aan (delen van) woningen ouder dan twee jaar.

Werkzaamheden van een installateur die binnen bovenstaande omschrijving passen vallen daarom onder het verlaagde tarief. Te denken valt aan een storingsbeurt bij een cv-ketel, het plaatsen van een nieuwe keuken of badkamer, het uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden aan leidingen of het isoleren van woningen. %F EFUBJMT WBO EF EFĂOJUJFWF SFHFMJOH JODMVTJFG FFO VJUHFCSFJEF MJKTU NFU XFSLzaamheden en vragen en antwoorden, staan op de website van het ministerie van Financiën en op https://ledennet.uneto-vni.nl

Verschillende locaties in Nederland www.solardays.nl

13 mei ICT Vakdag 2013 Jaarbeurs, Utrecht www.ictvakdag.nl

Foto: Arno Massee

28 – 30 mei Electronics & automation 2013 Jaarbeurs, Utrecht www.eabeurs.nl

Poll Domotica Deze maand werd in de poll naar uw mening over domotica gevraagd.

De insider weet over welk vakgebied het gaat, maar weet de gemiddelde klant ook wat er met domotica wordt bedoeld?

29%

14%

Volgens de stemmers weten ze dat niet. Op de stelling 'De gemiddelde consument heeft geen idee wat domotica is', reageerde een meerderheid bevestigend. 57 procent vindt het woord domotica niet geschikt, 29 procent vindt domotica nog wel geschikt, maar vindt dat er meer bekendheid aan moet worden gegeven. 14 procent acht de missie kansloos; de consument wil zich volgens hen niet in domotica verdiepen.

Nieuwe stelling

57%

Inmiddels staat er een nieuwe poll online. De stelling luidt: 'Ik zet Payrolling in om door de crisis te komen.' Wilt u reageren of heeft u zelf een stelling?

Ga naar onze website of stuur een e-mail naar media@uneto-vni.nl

8

E&I - April ‘13

EI04 08-11.indd 8

25-03-13 12:22

Nieuws

Benelux-enquĂŞte voor bestrijding acquisitiefraude De landen van de Benelux houden gezamenlijk een enquĂŞte onder ondernemers over acquisitiefraude (ook wel advertentiefraude genoemd). Hiermee wil de Benelux een beter beeld krijgen van de daadwerkelijke schade voor bedrijven en op basis daarvan aanbevelingen doen ter voorkoming en bestrijding. VNO-NCW en MKB-Nederland werken op nationaal, Benelux en Europees niveau aan het terugdringen van deze schadelijke en verstorende vorm van fraude. Meehelpen met het uitbannen van acquisitiefraude kan door de (korte) enquĂŞte in te vullen op de site van de Benelux: www.benelux.int

Installatiebranche pleit voor verscherpte controle op zonnepanelen

Nog geen actie verwacht tegen dumpprijzen Chinese zonnepanelen

Foto: Herbert Wiggerman

"GHFMPQFO NBBOE CSBDIU DFSUJÄ‚ DFSJOHTJOTUJUVVU ,JXB OBBS CVJUFO EBU FS WFJMJH heidsproblemen waren met een klein deel van de zonnepanelen in Nederland. ,JXB NPFTU EF CFXFSJOHFO MBUFO XFFS JOUSFLLFO PNEBU EF[F OJFU WPPS EF WPMMF 100 procent met feiten konden worden gestaafd. Om dergelijke onrust rond een belangrijk onderwerp als zonne-energie te voorkomen, wil UNETO-VNI dat de overheid de kwaliteit van zonnepanelen scherper moeten controleren.

De belangstelling voor zonnepanelen is groot. Daardoor is de markt niet langer alleen interessant voor traditionele, gespecialiseerde aanbieders. Ook branchevreemde partijen pikken graag een graantje mee en richten zich vóór alles op een lage prijs. Daardoor komen er in een aantal gevallen inferieure producten op de markt. Bovendien beschikken dergelijke aanbieders lang niet altijd over de benodigde kennis om een goed advies te geven en after-salesondersteuning te bieden.

De brancheorganisatie pleit ervoor dat de overheid zich actiever gaat bezighouden met de controle op de kwaliteit van zonnepanelen en de elektrische systemen die daaraan zijn gekoppeld.

Vorig jaar heeft de Europese Commissie aangekondigd een onderzoek in te stellen naar marktdumping van Chinese zonnepanelen.

Tot 3 december 2012 konden belanghebbenden hun zienswijze over deze zaak indienen bij de commissie. In juni wordt een commissie opgericht om een voorlopig rapport op te stellen over de kwestie.

Daarna kunnen tijdelijke maatregelen worden aangekondigd om het aanbieden van de panelen ver onder de marktprijs tegen te gaan.

In december van dit jaar wordt het eindrapport verwacht, al dan niet in combinatie met maatregelen.

UNETO-VNI WFSXBDIU OJFU EBU IFĆŠ OHFO NFU terugwerkende kracht worden opgelegd.

De zaak kwam vorig jaar aan het licht na een stroom van klachten van Amerikaanse en Europese fabrikanten van zonnepanelen.

Zij hadden sterke aanwijzingen dat Chinese producenten ongeoorloofde staatssteun ontvingen om het marktaandeel te vergroten. De Chinese overheid heeft inhoudelijk nog niet gereageerd op de aantijgingen.

E&I - April ‘13

EI04 08-11.indd 9

9

25-03-13 12:22

Nieuws In de afgelopen periode hebben meerdere ondernemers, vooral in de regio Den Haag, aangifte gedaan bij de politie van diefstal van gereedschappen die zij hadden achtergelaten op de bouwlocatie. Deze gereedschappen werden weggenomen uit een te verbouwen pand, dan wel uit een container op de werklocatie.

Gezien het aantal diefstallen blijkt dat bouwlocaties erg in trek zijn bij criminelen.

Hoewel het belangrijk is altijd aangifte te doen, zijn de opsporingsmogelijkheden vaak beperkt waardoor aangifte niet altijd leidt tot het terugvinden van de gestolen goederen of het aanhouden van de dader. Om diefstallen zoveel mogelijk te voorkomen raadt de politie aan geen gereedschappen of andere waardevolle spullen op de bouwplaats of in de bouwkeet achter te laten. Verder helpen goede verlichting, voldoende sloten en een mobiel alarmsysteem. De politie adviseert daarnaast om buurtbewoners in te schakelen om zo een oogje in het zeil te kunnen houden en hen te vragen bij verdachte omstandigheden 112 te bellen.

Ten slotte beveelt de politie een goede registratie (merk, type, nummers, kleur) van gereedschappen aan, zodat bij een gevonden buit deze sneller kunnen terugkeren bij de eigenaar.

Marktonderzoeksbureau Gartner verwacht dit jaar een groei van 18,6 procent van publieke cloud-diensten. Van 2011 tot en met 2016 zal de jaarlijkse gemiddelde groei dan uitkomen op 17,7 procent. In 2016 zal de markt zijn gegroeid naar een omvang van 210 miljard dollar wereldwijd. Ook de markt van aanverwante clouddiensten zal naar verwachting van Gartner groeien.

Het bureau voorspelt dat Infrastructure-as-aService (IAAS) tot 2016 een groei zal kennen van 41,3 procent. Hiermee is IAAS de sterkste stijger binnen de markt van cloud computing.

Voor Platform-as-a-Service (PAAS) voorziet Gartner een groei van 27,7 procent tot 2016, en voor cloud management en security-diensten een groei van 26,7 procent over dezelfde periode. De verwachte groei van de Softwareas-a-Service-markt (SAAS) is volgens Gartner 19,5 procent. Hiermee is de groei 0,4 procent lager dan dat Gartner in zijn vorige rapport voorspelde. Binnen de SAAS-markt blijft CRM het grootste aandeel voor zijn rekening nemen.

Gartner voorspelt een groei van 5 miljard dollar in 2012 tot 19 miljard dollar in 2016. Dit zou een groei van 16,3 procent betekenen.

10

Nieuwe beurs voor zonne-energie: Solar Solutions Op 17 en 18 april wordt de nieuwe, uitsluitend op zonne-energie gerichte, vakbeurs Solar Solutions gehouden in Expo Haarlemmermeer. Solar Solutions wordt speciaal georganiseerd voor W- en E-installateurs, dakspecialisten en bouwbedrijven.

Door de sterke prijsdalingen van zonnepanelen is zonnestroom binnen het bereik van grote groepen consumenten en bedrijven gekomen. Nederland MPPQU PQ EJU NPNFOU OPH ăJOL BDIUFS PQ %VJUTMBOE FO #FMHJ NBBS EF LPNFOEF jaren wordt een enorme inhaalslag verwacht. De ontwikkeling biedt omzetmogelijkheden voor de installatiebranche.

Solar Solutions biedt een uitgebreid overzicht van leveranciers, importeurs en fabrikanten van zonnestroompanelen, omvormers, bekabeling, zonnecollectoren, zonneboilers, monitorsystemen, montagesystemen, gereedschappen en alle andere aan zonne-energie gerelateerde producten. Tijdens de beurs worden (gratis) technische workshops gehouden waarin dieper wordt ingegaan op de praktijk van installatie en montage, op de selectie van kwaliteit, op innovatieve ontwikkelingen en op marktontwikkelingen.

Meer informatie: www.expohaarlemmermeer.nl

Foto: Industrie

Grote groei clouddiensten verwacht

Foto: Industrie

Forse toename diefstal van gereedschappen

E&I - April ‘13

EI04 08-11.indd 10

25-03-13 12:22

Nieuws

Bedrijfsnieuws Foto: Jaap Spieker

Overname Saia-Burgess Benelux is in februari overgenomen door Honeywell en gaat verder als Saia-Burgess Controls, een zelfstandige verkoopdivisie voor Nederland, BelgiĂŤ en Luxemburg.

Lichte stijging productie groene energie De productie van hernieuwbare elektriciteit kwam in 2012 uit op 12,2 miljard kWh en was daarmee iets hoger dan in het voorgaande jaar. Dat heeft het Centraal Bureau voor de Statistiek bekendgemaakt. Duurzame energie maakt 10 procent van het totale elektriciteitsverbruik in Nederland uit.

Terwijl de productie uit biomassa gelijk bleef, nam de elektriciteitsproductie uit wind toe met 4 procent door uitbreiding van de capaciteit.

Vorig jaar kwam 40 procent van de productie van hernieuwbare elektriciteit uit windenergie. Bijna 60 procent van de productie van hernieuwbare elektriciteit komt uit biomassa. Daarbij gaat het om het verbranden van organisch afval in afvalverbrandingsinstallaties, het meestoken van biomassa in elektriciteitscentrales, de productie van elektriciteit uit biogas en overige biomassaverbranding.

Politiek aan zet na uitspraak over acquisitiefraude De wetgever moet aan de slag om acquisitiefraude op grote schaal uit te bannen. Dat concludeert MKB-Nederland na een uitspraak van de rechtbank Groningen in de acquistiefraudezaak die zij had aangespannen tegen Holland Internet Group en Telefoongids.com. De rechtbank onderschrijft dat acquisitiefraude een ernstig probleem is, dat ondernemers grote schade toebrengt en dus hard moet worden aangepakt. De ondernemer die in deze zaak ‘meeliep’, is in het gelijk gesteld; Telefoongids.com heeft zich in dit geval inderdaad schuldig gemaakt aan een oneerlijke handelspraktijk. De rechter verwijst echter naar de wetgever om ondernemers in het algemeen beter te beschermen tegen acquisitiefraude.

MKB-Nederland had de rechtbank gevraagd om ondernemers dezelfde bescherming tegen misleidende advertentieverkopers te bieden als consumenten, door de Wet op de Oneerlijke Handelspraktijken ook voor hen van toepassing te verklaren. Dat zou betekenen dat gedupeerde bedrijven veel sterker komen te staan, omdat de bewijslast dan bij de andere partij ligt. De rechtbank heeft echter aangegeven dat alleen de wetgever zo’n algemene regel kan vaststellen.

MKB-Nederland richt zich daarom nu tot het kabinet om snel met een oplossing te komen. Minister Opstelten heeft eerder aangegeven dat hij de uitkomst van de rechtszaak van MKB-Nederland zou afwachten, voor hij een besluit zou nemen over uitbreiding van de rechtsbescherming van ondernemers.

MKB-Nederland is verheugd dat de rechtbank heeft geoordeeld dat de individuele ondernemer die in deze zaak ‘meeliep’, wel dezelfde bescherming toekomt als een consument.

Glasvezel ,POJOH )BSUNBO IFFGU WBO 3FHHFÄ‚CFS FFO opdracht ter waarde van ruim 10 miljoen euro ontvangen voor de aanleg van een FTTH-netwerk in de gemeente De Bilt en Bilthoven. Meer dan vijftienduizend woningen worden van een glasvezelaansluiting voorzien.

Miljoenen Energieproject De Windcentrale haalde vorig jaar een recordbedrag van 7 miljoen euro via crowdfunding op. Dit jaar hopen ze dat nog eens te doen.

De Windcentrale leek lange tijd niet van de grond te komen, maar na twee jaar ploeteren zijn afgelopen KBBS EF FFSTUF XJOENPMFOT HFÄ‚OBODJFSE

Zonne-energie 7BO EFS 7BML 4PMBS 4ZTUFNT FO 3FYFM /FEFSMBOE [JKO een samenwerkingsverband voor zonne-energie aangegaan. Van der Valk heeft zich gespecialiseerd in bewegende systemen en bevestigingscomQPOFOUFO 3FYFM OFFNU EJU QSPHSBNNB PQ JO [JKO distributielijn van zonne-energie.

Council Board IEC GĂźnter Idinger van Eaton is gekozen tot lid van de Council Board van de International Electrotechnical Commission. Idinger werd begin oktober benoemd tijdens de Algemene Vergadering van het IEC en zal vanaf januari 2013 drie jaar lid zijn van de Council Board.

E&I - April ‘13

EI04 08-11.indd 11

11

25-03-13 12:22

Brandveiligheid

In combinatie met optimale toegankelijkheid HELAAS NOG VAAK DE PRAKTIJK

DICTATOR biedt u hiervoor: 3 Ruim assortiment deurhoudmagneten en ankerplaten 3 Betrouwbare rook- en warmtemelders 3 Volledig programma deurdrangers; ook getest en goedgekeurd voor toepassing op branddeuren (EN 1154) 3 Ook oplossingen voor explosiegevaarlijke (ATEX) omgevingen leverbaar

3 Sluitvolgorderegeling voor dubbelvleugelige deuren 3 Vrijloopdeurdrangers; optimale toegankelijkheid

MAAR GELUKKIG KAN HET OOK ANDERS

Energieweg 11 8304 AJ Emmeloord T +31 (0)527 613456 F +31 (0)527 698420 E-mail: info@dictator.nl of bezoek onze website: www.dictator.nl

Verspil geen tijd met het zoeken naar hot spots.

Vind ze!

23 0983 13TI-07

Met de testo 875i warmtebeeldcamera identificeert u thermische afwijkingen zeer precies.

12

• SuperResolution infraroodbeelden met 320 x 240 pixels (160 x 120 pixel detector) • Intuïtieve bediening - zelfs met 1 hand • Automatisch digitale foto voor het archiveren van de meetlocatie.

www.testo.nl/875i

E&I - April '13

Nieuws van UNETO-VNI Activiteiten UNETO-VNI

Renovatie is de nieuwbouw van de toekomst

16 april Workshop Digitale marketing Soest, info: e.vantil@uneto-vni.nl

16 april Workshop 'Haal het beste uit jezelf!'

Eelderwolde, info: k.parry@uneto-vni.nl

17 april Monteursbijeenkomst VEI Gelderland, Nijmegen, info: m.ruijgrok@uneto-vni.nl

17 april Toolbox carrousel Veilig werken Nootdorp, info: s.verhoev@uneto-vni.nl

23 april Workshop 'Haal het beste uit jezelf!'

Arnhem, info: k.parry@uneto-vni.nl

24 april Monteursbijeenkomst VEI Limburg Roermond, info: m.ruijgrok@uneto-vni.nl

7 mei Workshop 'Ondernemen bij tegenwind' Soest, info: e.vantil@uneto-vni.nl

15 mei Netwerkbijeenkomst Rotterdam / ZHZ Rotterdam, info: j.lens@uneto-vni.nl

16 mei Monteursbijeenkomst VEI Brabant Tilburg, info: m.ruijgrok@uneto-vni.nl

28 mei Innovatiegroep Woerden, info: p.helmink@uneto-vni.nl

Huizen te koop, leegstaande bedrijfsgebouwen, opvallende geveldoeken met de tekst 'Kantoorruimte te huur'. Wie om zich heen kijkt, zal het niet ontgaan dat de bouw – en daarmee ook de installatiesector – in zwaar weer zit. Van de nieuwbouw hoeven we voorlopig weinig te verwachten, maar duurzame renovatie zou wel eens hét recept tegen deze crisis kunnen zijn. Op tal van plaatsen in ons land ontstaan veelbelovende initiatieven waarbij de installatiesector een vooraanstaande rol kan spelen.

Veel leden hebben last van de huidige crisis. Ze hebben moeite om voldoende werk binnen te halen. En áls er projecten worden uitgevoerd, is het maar de vraag of die winstgevend zijn. Voor het eerst sinds lange tijd moeten installatiebedrijven zelfs hun vakmensen laten gaan. Al met al geen beeld om vrolijk van te worden.

Kleinere bouwvolumes Deskundigen zeggen dat wij de huidige markt met kleine bouwvolumes als een nieuwe realiteit moeten zien. Dat is een pijnlijke constatering. Gelukkig is onze ϐ Ǥ gebouwen in ons land voldoen namelijk niet meer aan de eisen van deze tijd.

Ze gebruiken te veel energie en beschikken over weinig technisch comfort. Ȃ ǡ Ǧ Ȃ Ǥ nog kansen voor de installatiebranche.

Comfortabeler en energiezuiniger Een groot deel van de woningvoorraad is toe aan een verbeteringsslag. Ǧ comfortabeler en energiezuiniger te maken. Dat levert hen niet alleen een lagere energierekening op, maar maakt hun woning op termijn ook beter verkoopbaar. ĚēĊęĔǦěēĎ Ǧ nadrukkelijk onder de aandacht van de consument te brengen.

Naar Energielabel A Gebouwen die deze duurzame renovatie ondergaan, kunnen weer lange tijd mee en dat biedt voordelen. Duurzaam vastgoed levert namelijk meer comfort op, Ǥ ϐ aantal gebouwen is getransformeerd van Energielabel G naar een label A, maar Ǥ kiezen ervoor hun gebouwvoorraad snel en doeltreffend te verduurzamen en ze daarmee een tweede leven te geven. Uiteraard spelen de technische installaties daarbij de hoofdrol. Alle reden om met klanten het gesprek aan te gaan en met Ǧ Ǩ

Titia Siertsema voorzitter ĚēĊęĔǦěēĎ Ǥ ̷ Ǧ Ǥ ̷

E&I - April ‘13

EI04 13.indd 13

13

25-03-13 10:54

,MFJOF JOTUBMMBUFVS WFDIU IBSE WPPS CFIPVE SFOPWBUJFNBSLU Het gaat er hard aan toe in de renovatiemarkt voor elektro-installateurs. De afgelopen jaren is door de malaise in de nieuwbouw de focus in de markt verschoven naar renovatie.

Iedereen wil daar een graantje van meepikken. De kleinere renovatie-installateur vecht hard om de concurrentie het hoofd te bieden. De speklaag slinkt.

Tekst: Astrid Zoumpoulis

14

'PUPHSBÄ‚ F 'PUP .FM 3PC /JFNBOUTWFSESJFU

E&I - April ‘13

EI04 14-17.indd 14

25-03-13 11:04

Thema: renovatie

Renovatieproject bij het Belasting & Douane Museum in Rotterdam.

R

FOPWBUJF XBT BMUJKE FFO CFMBOHSJKL TFHNFOU WPPS EF FMFLUSP JOTUBMMBUFVS EJF [JDI PQ LMFJOTDIBMJHF QSPKFDUFO SJDIU 7FMFO IFCCFO IVO CFESJKG EBBS [FMGT WPMMFEJH PQ JOHFSJDIU 5PFO EF LMBE JO EF FDPOPNJF LXBN FO EF OJFVXCPVX EBBS EF EVQF WBO XFSE HJOH IFU IFL WBO EF EBN JO EF SFOPWBUJFNBSLU /JFVXCPVXBBOOFNFST [POEFS XFSL HJOHFO IVO QJKMFO SJDIUFO PQ BMMFT XBU OPH CFXPPH JO EF TUFOFOXFSFME FO OBNFO EBBSCJK WFFMBM IVO FJHFO JOTUBM MBUFVST PQ TMFFQUPVX 0OUTMBHFO NPOUFVST WBO OPPEMJKEFOEF OJFVX CPVX JOTUBMMBUFVST HJOHFO BMT ZZP’FST WFSEFS FO WPFHEFO [JDI CJK EF ESPNNFO EJF [JDI SPOE EF SFOPWBUJFNBSLU PQTUFMEFO %JF NBSLU CFTUPOE WPPSBM VJU QBSUJDV MJFSFO EJF IVO IVJT OJFU NFFS LPOEFO PG XJMEFO WFSLPQFO FO EBBS NFU FFO SFOPWBUJF XFFS OJFVX MFWFO JO XJMEFO CMB[FO %BBSOBBTU JT CJK XPOJOH CPVXDPSQPSBUJFT FFO NPEFSOJTFSJOHTTMBH HBBOEF JO EF HFEBUFFSEF XPOJOHWPPSSBBE %F TMJOLFOEF SFTFSWFT OPPE[BLFO PPL IFO PN EF GPDVT UF WFSMFHHFO WBO OJFVXCPVX OBBS SFOPWBUJF FO PO EFSIPVE -FFHTUBBOEF LBOUPSFO LVOOFO NFU FFO HSPOEJHF SFOPWBUJF XFFS JOUFSFTTBOUFS XPSEFO PPL WPPS BOEFSF EPFMHSPFQFO &MFLUSPUFDIOJFL TQFFMU EBBSCJK FFO CFMBOHSJKLF SPM

'Leegstaande kantoren kunnen weer interessanter worden'

'Booming business' &FO UJKE MBOH XBT SFOPWBUJF CPPNJOH CVTJOFTT [P HFWFO JOTUBMMBUFVST BBO .BBS UFHFMJKLFSUJKE LSFHFO [F UF NBLFO NFU UPFOFNFOEF DPODVSSFOUJF %JF JT WBOEBBH EF EBH [FMGT NPPSEFOE BBO IFU XPSEFO 8F SFLFOFO NFU WFFM NFFS JOTUBMMBUFVST PQ EF[FMGEF QSPKFDUFO )FU LPNU WPPS EBU XF CJK EF HSPPUIBOEFM FFO QSJKT PQWSBHFO WPPS FFO QSPKFDU FO EBU EF HSPPUIBOEFM WPPS EF[FMGEF LMVT WPPS UJFO BOEFSFO PPL FFO CFSFLFOJOH NPFU NBLFO 7PPS JOTUBMMBUFVST WBO CJOOFO FO CVJUFO EF SFHJP [FHU JOTUBMMBUFVS +BDL WBO EFS .FJK 7BO EFS .FJK SJDIU [JDI IPPGE[BLFMJKL PQ SFOPWBUJF JO LMFJOTDIBMJHF QSPKFDUFO %BU HJOH UPU WPSJH KBBS OPH WSJK HPFE NBBS OV ESPPHU EF NBSLU PQ 0Q FFO HFHFWFO NPNFOU IFFGU JFEFSFFO [JKO IVJTKF XFM PQ PSEF 0PL CJK XPOJOHCPVXDPSQPSBUJFT HBBU EF SFN FSPQ [FLFS OV EF OJFVXF PWFSIFJETNBBUSFHFMFO OPH WFSEFS JO IVO WMFFT TOJKEFO &S JT HFFO HFME WPPS JOWFTUFSJOHFO JO SFOPWBUJF FO EF NVUBUJFT [JKO CJK NJKO PQESBDIUHFWFS NFU QSPDFOU BGHFOPNFO )VVSEFST CMJKWFO [JUUFO XBBS [F [JUUFO VJU BOHTU EBU [F CJK FFO WFSIVJ[JOH NFU IPHFSF IVSFO UF NBLFO LSJKHFO +F NPFU TDPSFO FO BBO EF HBOH CMJKWFO XBOU KF LVOU OJFU FFVXJH IFU NBHB[JKO CMJKWFO WFHFO %BU CFUFLFOU EBU KF OPPEHFEXPOHFO NFU KF QSJK[FO PNMBBH HBBU .BBS EBO OPH HFCFVSU IFU EBU EF HSPUF KPOHFOT QSPKFDUFO OBBS [JDI UPFUSFLLFO XBBSCJK [F WFSMJFT OFNFO ;JK IFCCFO OV FFONBBM FFO HSPUFSF TQFLMBBH EBO JL E&I - April ‘13

EI04 14-17.indd 15

15

25-03-13 11:04

E-aandeel renovaties groot %F & JOTUBMMBUFVS IFFGU WPPSBM PQ LMFJOFSF QSPKFDUFO FFO HSPPU BBOEFFM JO SFOPWBUJFT #JK QBSUJDVMJFSFO FO XPOJOHDPSQPSBUJFT HBBU IFU WFFMBM PN WFSOJFVXJOH WBO CBELBNFST FO LFVLFOT XBBSCJK EF & JOTUBMMBUFVS [PSHU WPPS FYUSB TDIBLFMNBUFSJBBM QPUFOUJBBM WFSFƉFOJOH FO VJUCSFJEJOH PG WFSWBOHJOH WBO EF WFSEFFMLBTU "OEFSF CFMBOHSJKLF XFSL[BBNIFEFO [JKO EF WFSWBOHJOH WBO PQCPVXTDIBLFMBBS EPPS JOCPVXTDIBLFMBBST IFU QMBBUTFO WBO SPPLNFMEFST IFU JOTUBMMFSFO WBO OJFVXF UW FO JOUFSOFUUFDIOJFLFO FO CFWFJMJHJOHTTZTUFNFO 5PFQBTTJOH WBO EPNPUJDB LPNU CJK EF LMFJOTDIBMJHF SFOPWBUJF JOTUBMMBUFVS [FMEFO WPPS BMMFFO BMT IFU HBBU PN UPUBBMSFOPWBUJFT FO EBO OPH JT EF QSJKT WBBL FFO TQFMCSFLFS 0PL EF JOTUBMMBUJF WBO [POOFQBOFMFO PG MFEBSNBUVSFO TQFFMU IJFS JO NJOEFSF NBUF FFO SPM *O UFHFOTUFMMJOH UPU EF HSPPUTDIBMJHF SFOPWBUJF QSPKFDUFO [JKO FS WPPS EF CFTDIFJEFO LMVTTFO HFFO TQFDJĂFLF SFOPWBUJFDPODFQUFO PG NBUFSJBMFO CFTDIJLCBBS &S JT IPPHVJU FFO BBOCPE JO TQFDJBMF WPPS SFOPWBUJF HFTDIJLUF HSPFQFOLBTUFO 4QFDJāFL TFHNFOU 5PDI JT SFOPWBUJF FFO IFFM TQFDJĂFL TFHNFOU %PPSHFXJOUFSEF SFOPWBUJF JOTUBMMBUFVST HFWFO BBO EBU IFU NPFJMJKLFS JT WPPS FFO NPOUFVS PN PWFS UF TUBQQFO WBO OJFVXCPVX OBBS SFOPWBUJF EBO BOEFSTPN 7PPSBM XBOOFFS EJF NPOUFVS HFXFOE JT JO HSPUF QSPKFDUFO UF XFSLFO -JB WBO 4DIPPS WBO #FO WBO 4DIPPS &MFLUSPUFDIOJFL )FFM POFFSCJFEJH HF[FHE [JKO OJFVXCPVXJOTUBMMBUFVST BMT BBQKFT

EJF FFO LVOTUKF IFCCFO HFMFFSE FO EBU POFJOEJH IFSIBMFO *O EF CFTUBBOEF CPVX IFFGU JFEFSF CFXPOFS FFO FJHFO TUFNQFM PQ FFO SJKUKFTXPOJOH HFESVLU #JK BBOQBTTJOHFO PG VJUCSFJEJOHFO XFFU KF WBBL OJFU XBU [JDI BDIUFS NVSFO FO CPWFO QMBGPOET CFWJOEU FO IPF KF EBBSJO LVOU NBOPFVWSFSFO +F [PFLU HBBOEFXFH NFU DSFBUJWJUFJU FO JOWFOUJWJUFJU OBBS PQMPTTJOHFO )FU JT FDIU FFO WBL BQBSU "OEFSFO OPFNFO TUSBLLF QMBOOJOHFO FO TOFMIFJE WBO XFSLFO BMT TQFDJĂFLF SFOPWBUJF WFSFJTUFO 7BO 4DIPPS [JFU IFU SFOPWBUJFXFSL KVJTU XFFS PQMFWFO OB FFO QFSJPEF WBO NBSLUWFSMJFT BBO HSPUF OJFVXCPVXBBOOFNFST 7FFM DPSQPSBUJFT MPQFO OV BBO UFHFO QSPCMFNFO FO TUPSJOHFO EPPSEBU [F NFU NBSLUWSFFNEF BBOOFNFST JO [FF [JKO HFHBBO 8JK NPFUFO EF QVJOIPPQ EBO [JFO UF IFSTUFMMFO 8F LPNFO CJKWPPSCFFME WBBL MPT HFGSFFTEF JOUFS DPNMFJEJOHFO UFHFO PG NFO LSJKHU EF MFEWFSMJDIUJOH OJFU BBO EF QSBBU ,MFJOF JOTUBMMBUJFCFESJKWFO EJF [JDI WPPSIFFO PQ [PXFM EF OJFVXCPVX BMT EF SFOPWBUJF SJDIUUFO [JFO EF WFSIPVEJOHFO SJHPVSFVT WFSBOEFSFO ;PBMT .BSUJKO .BBT FJHFOBBS WBO .BSUJKO .BBT &MFLUSPUFDIOJFL 8BBS JL UPU ESJF KBBS HFMFEFO EF IFMGU WBO EF PN[FU OPH VJU OJFVXCPVX IBBMEF JT EBU OV IPPHVJU QSPDFOU #JK SFOPWBUJFT LPNU IFU PWFSHSPUF EFFM CJK QBSUJDVMJFSFO WBOEBBO ,MFJOFSF CFESJKWFO NLC IFCCFO EF BSNTMBH OJFU PN GPST UF JOWFTUFSFO JO WFSCFUFSJOHFO Specialisatie 0N [JDI JO EF ESVLLF SFOPWBUJFNBSLU UF LVOOFO POEFSTDIFJEFO PSJ OUFSFO & JOTUBMMBUFVST [JDI TUFFET NFFS PQ OJFVXF TFHNFOUFO BMT [POOF QBOFMFO FO MFEWFSMJDIUJOH NBBS PPL PQ POEFSTDIFJEFOEF EJFOTUFO FO OJFVXF NBOJFSFO PN [JDI UF QSPĂMFSFO ;P WFSCJOEFO WFFM LMFJOF CFESJKWFO [JDI BBO JOUFSOFU LMVTTJUFT BMT 8FSLTQPU FO $BTJVT PG [F [PFLFO OBBS WFSEFSF TQFDJBMJTBUJF &MFLUSPUFDIOJTDI JOTUBMMBUFVS .BSUJKO .BBT %F WSBBH OBBS [POOFQBOFMFO OFFNU UPF CJK EVVS[BNF SFOPWBUJFQSPKFDUFO 0N FYUSB PN[FU UF LVOOFO HFOFSFSFO NPFUFO XF PPL WBO EJF NBSLU UIVJT [JKO %JF XPSEU NPNFOUFFM HFEPNJOFFSE EPPS JOUFSOFU DPXCPZT FO HFCBLLFO MVDIU 8F WFSEJFQFO POT OV TUFSL JO IFU BBOCPE FO EF UPFQBTTJOHTNPHFMJKLIFEFO PN PQ EF[F NBOJFS CFXVTUF LFV[FO UF LVOOFO NBLFO XBBS XF QSPDFOU BDIUFS TUBBO Samenwerken

Bij renovaties komt het overgrote deel van de omzet bij particulieren vandaan.

16

"OEFSFO [JFO LBOTFO JO JOUFSFTTBOUF TBNFOXFS LJOHTWFSCBOEFO CJK WPPSLFVS NFU NBSLUQBSUJKFO EJF [JDI TQFDJBMJTFSFO JO OJFVXF NBSLUFO BMT EJF WBO [POOFQBOFMFO FO FOFSHJF[VJOJHF WFSMJDIUJOH ;P SJDIU (SFFOGPY [JDI NFU FFO VOJFL DPODFQU PQ EF SFOPWBUJFNBSLU )FU CFESJKG CPVXU CFTUBBOEF UM BSNBUVSFO PN [PEBU [F HFTDIJLU [JKO WPPS EF [VJOJHFSF 5 MBNQFO 3FO[P %FVSMPP WBO (SFFOGPY

E&I - April ‘13

EI04 14-17.indd 16

25-03-13 11:05

Thema: renovatie

Groothandels maken soms voor verschillende partijen een berekening van hetzelfde project.

0N 5 UF WFSWBOHFO EPPS 5 NPFU EPPSHBBOT BBO [JFOMJKL XPSEFO HF¤OWFTUFFSE JO OJFVXF BSNBUVSFO FO BBOQBTTJOHFO WBO IFU QMBGPOE 8JK LVOOFO WPPS FFO EFSEF WBO EF QSJKT EF CFTUBBOEF BSNBUVSFO PNCPVXFO %JU EPFO XJK JO TBNFOXFSLJOH NFU WFSTDIJMMFOEF JOTUBMMBUFVST [PBMT $PGFMZ *NUFDI 4QJF FO 7JOL FO NFU TPDJBMF XFSLQMBBUTFO 0NCPVXXFSL[BBNIFEFO XPSEFO EPPS NFOTFO WBO EF TPDJBMF XFSLQMBBUT HFEBBO EJF EBBSUPF [JKO PQHFMFJE EPPS (SFFO GPY %F CFESBEJOH FO EF JOTUBMMBUJF WBO EBHMJDIU PG BBOXF[JHIFJEEFUFDUJF JT EBO XFFS WPPS SFLFOJOH WBO EF QBSUOFS JOTUBMMBUFVS 8JK CJFEFO EF JOTUBM MBUFVS EVT FFO OJFVX DPODFQU BBO XBBSNFF IJK FYUSB XFSL LBO HFOFSFSFO %BOL[JK FFO TBNFOXFS LJOH UVTTFO (SFFOGPY FO ABN AMRO LBO IFU DPODFQU XPSEFO BBOHFCPEFO [POEFS JOWFTUFSJOH ABN AMRO ĂOBODJFSU IFU QSPKFDU WPPS XBBSOB FFO EFFM WBO EF FOFSHJFCFTQBSJOH BMT BăPTTJOH JT JO UF [FUUFO (SFFOGPY JT BM XFFS IBSE CF[JH PN JO TBNFOXFSLJOH NFU BOEFSF SFOPWBUJFCFESJKWFO OJFVXF QSPEVDUFO FO EJFOTUFO UF POUXJLLFMFO )FU CFUSFGU JO BMMF HFWBMMFO FOFSHJFCFTQBSFOEF NBBUSFHFMFO NFU FFO LPSUF UFSVHWFSEJFOUJKE

'Starters krijgen een duwtje in de rug om een woning te kopen'

Kansen grijpen %F JOTUBMMBUJFNBSLU IPPQU EBU IFU OJFU BM UF MBOH HBBU EVSFO WPPS EF FƉFDUFO WBO EF NBBUSFHFMFO VJU IFU OJFVXF 8POJOHNBSLUBLLPPSE [JDIUCBBS XPSEFO )FU JT QPTJUJFG EBU TUBSUFST FFO EVXUKF JO EF SVH LSJKHFO PN FFO XPOJOH UF LPQFO %BU [BM XFFS XBU EPPSTUSPNJOH PQ EF XPOJOHNBSLU UFXFFH CSFOHFO NFU BMMF JOTUBMMBUJFXFSL[BBNIFEFO EJF EBBS VJU WPPSU WMPFJFO 1PTJUJFG JT UFWFOT EBU EF CUX PQ SFOPWBUJF FO POEFSIPVE TJOET NBBSU JT UFSVH HFCSBDIU WBO OBBS QSPDFOU 0PL & JOTUBMMBUFVST [VMMFO EBBSWBO QSPĂUFSFO "BO EF BOEFSF LBOU LVOOFO XPOJOHDPSQPSBUJFT IFU KVJTU NPFJMJKLFS LSJKHFO ;JK XPSEFO FYUSB CFMBTU NFU GPSTF WFSIVVS EFSTIFƊOHFO FO CJKESBHFO BBO IFU TUFVOGPOET WPPS OPPEMJKEFOEF DPSQPSBUJFT %F HFNBUJHEF IVVSWFSIPHJOH CJFEU IFO OJFU WPMEPFOEF JOLPNTUFO PN EJF FYUSB VJUHBWFO UF DPNQFOTFSFO %F SFOPWBUJFNBSLU CMJKGU LBOTFO CJFEFO NBBS IFU BBOUBM WJTTFST SPOE EF WJKWFS OFFNU UPF FO EF WJTTFO MBUFO [JDI NJOEFS NBLLFMJKL WBOHFO %F QSJKTESVL EJF EBBSEPPS POUTUBBU LBO FOFS[JKET MFJEFO UPU LXBMJUFJUT WFSMJFT BOEFS[JKET UPU XJOTUWFSMJFT #FMBOHSJKL JT PN NFU JOOPWBUJFWF QSPEVDUFO FO EJFOTUFO SFBMJTUJTDIF DBMDVMBUJFT FO FFO BDUJFWF NBSLUCFOBEFSJOH EF LBOTFO UF HSJKQFO EJF FS OPH BMUJKE [JKO

E&I - April ‘13

EI04 14-17.indd 17

17

25-03-13 11:05

Gerenoveerd fort als wellness-centrum 18

E&I - April ‘13

EI04 18-20.indd 18

25-03-13 12:31

Thema: renovatie Te midden van groene weilanden, onder de rook van het Noord-Hollandse Purmerend, ligt als sinds jaar en dag – sinds 1912 – een groot betonnen vestingwerk. Wat ooit onderdeel was van de Stelling van Amsterdam is afgelopen jaren met veel energie omgebouwd tot een prachtig en luxe wellness-centrum. Bert Knook van Knook Totaaltechniek in Purmerend heeft deze verbouwing met zijn team aan den lijve ondervonden. 'Het was niet zozeer de techniek zelf, maar vooral de omvang die het project zo bijzonder maakte.

Tekst: Hugo Schrameyer

'PUPHSBÄ‚F #SBN #VEFM Voor bijna elke ruimte in het verbouwde, betonnen complex Fort Beemster is een aparte begroting gemaakt.

N

ederland is tot op de dag van vandaag werkelijk vergeven van betonnen vestingwerken, forten, bunkers en andere verdedigingsbouwwerken. Vooral de omgeving van Amsterdam is stevig bezaaid met betonnen structuren. Lange tijd was er nauwelijks aandacht voor: na de bouw – eind negentiende, begin twintigste eeuw – hebben die vestingwerken enkele decennia dienst gedaan, maar vooral na de Tweede Wereldoorlog zijn ze stevig in verval geraakt.

Dat gold ook voor het Fort aan de Nekkerweg in Beemster.

Fort Beemster wordt het ook wel genoemd. Na de jaren tachtig verloor het complex zijn functie als opslag voor springstoffen.

Het gebrek aan onderhoud liet zich daarna ogenblikkelijk gelden: het complex had zwaar te lijden onder de natuurelementen, met als gevolg dat de gangen onderliepen met centimeters water en dat de wanden groen uitsloegen.

Werelderfgoed Ondanks de krakkemikkige staat van het gebouw maakt het al sinds 1996 deel uit van Unesco’s Werelderfgoedlijst. Het duurde nadien nog tien jaar voordat iemand zich daadwerkelijk ging bekommeren om de staat ervan. Halverwege het vorige decennium liet aannemer Frank Bart zijn plannen los op de renovatie van het gigantische complex. Zulke uitdagingen zit de familie Bart blijkbaar in het bloed, want zijn broer, Joannes Bart, ging hem al eerder voor met de renovatie en herbestemÂ?‹Â?‰ ˜ƒÂ? ‘”– ‡Â?‘‘”†‡Â? —”Â?‡”‡Â?†ǥ ™ƒƒ” Â?— ‡‡Â? Ď?Ž‘”‡”‡Â?†‡ wijnhandel in is ondergebracht.

Bert Knook van Knook Totaaltechniek – een elektrotechnisch bureau annex loodgietersbedrijf – en Frank Bart zijn zakelijk geen onbekenden van elkaar. 'Frank heeft tal van panden aan de Amsterdamse grachten gerenoveerd, vaak prestigieuze en Â?‘•–„ƒ”‡ ’”‘Œ‡…–‡Â?Ǥ Â? „‡Â? Â?‹‡– ’‡” †‡Ď?‹Â?‹–‹‡ œ‹ŒÂ? Š—‹•‹Â?•–ƒŽŽƒteur, maar we betrekken elkaar regelmatig bij onze projecten.

Zo ben ik ook betrokken geraakt bij Fort Beemster.'

De eerste oriÍntaties wat betreft de renovatiemogelijkheden dateren van een jaar of acht terug. 'Het vergt een enorme dosis doorzettingsvermogen om zo’n project van de grond te krijgen. Frank kreeg de mogelijkheid om het fort te kopen, net als andere belangstellenden, maar daar moest dan wel een uitgebreid renovatieplan met toelichting tegenover staan. Het gaat dan om een serieus boekwerk, inclusief bouwtekeningen, inspanningsverplichtingen, constructietekeningen, noem maar op. Dagenlang heb ik met Frank in het complex rondgedwaald.

Eigenlijk was zijn centrale vraag: kun je een basisontwerp voor me maken?'

Om de renovatie nog beter voor te bereiden, reisde initiatiefnemer Bart de halve wereld over en bezocht hij de meest exclusieve wellness-centra. De ideeÍn die hij daarbij op deed, moesten hun weerslag vinden in het project dat hem voor ogen stond. Het resultaat mag er absoluut wezen. In het verbouwde betonnen complex, maar ook op de buitenterreinen, is een kwalitatief zeer hoogstaand wellness-centrum verrezen, inclusief uiteenlopende sauna- en badfaciliteiten, maar ook met een prachtig restaurant, een hotelgedeelte en vergaderruimte. Het complex meet vele honderden vierkante meters, het wellness-centrum zelf bestaat uit een wirwar aan bezoekersdelen en facilitaire ruimten, zoals de keuken en onderhoudskelders voor sauna’s en zwembaden.

Hoe maak je in hemelsnaam een technisch ontwerp voor zo’n monumentaal gebouw? 'Heel veel praten en heel veel rondkijken. Frank heeft zelf een aannemingsbedrijf en was dus in staat zijn visie eigenhandig naar een bouwontwerp te vertalen.

Op basis van zijn inspanningen konden wij verder aan de slag met het technisch ontwerp. Ook daar zijn tientallen manuren in gaan zitten, waarbij bovendien gold dat er gedurende de renovatie telkens plannen werden aangepast.'

E&I - April ‘13

EI04 18-20.indd 19

19

25-03-13 12:31

Jung KNX 0N IFU WFSCMJKG WBO EF HBTUFO [P BBOHFOBBN NPHFMJKL UF NBLFO IFFGU ,OPPL ‡ TBNFO NFU )BUFIB WFSUFHFOXPPSEJHFS WBO +VOH JO /FEFSMBOE ‡ WPPS +VOH KNX PQMPTTJOHFO HFLP[FO 0Q CBTJT EBBSWBO [JKO EF NFEFXFSLFST WBO 'PSU #FFNTUFS JO TUBBU EF WFSMJDIUJOH JO EF WFSTDIJMMFOEF SVJNUFO FO EF UFNQFSBUVVS JO EF UXBBMG IPUFMLBNFST DFOUSBBM BBO UF TUVSFO WBOVJU EF SFDFQUJF &S JT CJK EF JOTUBMMBUJF SFLFOJOH HFIPVEFO NFU IFU GFJU EBU EF[F DFOUSBMF BBOTUVSJOH JO EF UPFLPNTU PPL WBOBG BOEFSF QMFLLFO QMBBUT LBO WJOEFO (BTUFO LVOOFO JO EF IPUFMLBNFST NFU FFO DPNQBDUF SVJNUFDPOUSPMMFS EF UFNQFSBUVVS [JFO FO IFU MJDIU BBOQBTTFO 8BU EF WFSMJDIUJOH PPL CJK[POEFS NBBLU JT EBU EF PSJHJOFMF MBNQFO [JKO HFCSVJLU UFSXJKM EF [JDIUCBSF CFESBEJOH WBO EF MBNQFO JT VJUHFWPFSE JO FFO USBEJUJPOFMF LBCFM EJF JT PNHFWFO EPPS FFO DBOWBT IPFT ;P IFFGU EF CFESBEJOH FFO LBSBLUFSJTUJFL VJUFSMJKL HFLSFHFO %F DPOGFSFOUJF[BBM XPSEU WPPS WFSTDIJMMFOEF EPFMFJOEFO HFCSVJLU 0PL EBBSPN JT HFLP[FO WPPS FFO BDIUWPVEJHF UBTUFS XBBSNFF WFSMJDIUJOHTHSPFQFO LVOOFO XPSEFO BBO FO VJUHFTDIBLFME FO XBBSNFF WFSTDIJMMFOEF MJDIUTDžOFT PQ UF SPFQFO [JKO ;P LBO IFU QFSTPOFFM CJK WFSUSFL NFU TMFDIU FFO ESVL PQ EF LOPQ BMMF WFSMJDIUJOH VJUTDIBLFMFO 7FSEFS JT RVB TDIBLFMNBUFSJBBM EPPS IFU IFMF GPSU HFLP[FO WPPS EF TUSBLLF TFSJF LS 990 JO "MQJOF XJU FO WPPS EF IPUFMLBNFST &EFMTUBBM XBU [PSHU WPPS FFO NPEFSOF FO MVYF VJUTUSBMJOH

Kilometers bekabeling 'Het is niet eens zozeer de techniek zelf die het project zo bijzonder maakt', zegt Knook achteraf. 'Het is vooral de omvang van het complex die een uitdaging vormde.' Om een paar kerngetallen te noemen: er zit 40 km elektrabekabeling in het complex, 20 km databekabeling en circa 30 km bekabeling voor het audio- en videosysteem. Knook is er met zijn team ongeveer anderhalf jaar mee bezig geweest, vanaf begin 2011 tot aan de opening in september 2012. Gedurende al die tijd waren er elke werkdag een paar medewerkers van Knook aan de slag, op hoogtijdagen vier mensen.

'Gezien de complexiteit van de verbouwing kun je op voorhand nooit precies inschatten welk budget er nodig is. We hebben in overleg met Frank ruimte voor ruimte begroot. Van hotelkamer tot hotelkamer en van sauna- tot saunagedeelte is een begroting opgesteld. Elke week, soms zelfs een paar keer per week, vond er overleg plaats over de renovatievoortgang en budgetbewaking', vertelt de installateur.

Een afgetekend voorbeeld van budgetverruiming betreft bijvoorbeeld de aanschaf van een legionellacontrolesysteem.

Het systeem zelf kostte al 72.000 euro, inclusief stroomtoevoer en bekabeling kwam de investering op bijna 125.000 euro uit. Dat lijkt fors, maar daar staat tegenover dat het wellnesscentrum daardoor geen medewerkers nodig heeft om de waterkwaliteit te controleren. Doordat er zo op de loonkosten wordt bespaard is deze investering dus in feite al na enkele jaren terugverdiend.

neuzen dezelfde kant op te krijgen. Wat me vooral is bijgebleven, is dat we als installateur met alles en nog wat te maken kregen: van stopcontacten in de hotelkamers tot en met de stroomtoevoer voor de zwembadtechniek. Het was allemaal buitengewoon divers.'

Wat Knook vanuit die samenwerking vooral ook heeft geleerd, is dat betrokkenen de neiging hadden om een veilige inschatting te maken voor wat betreft het gevraagde vermogen.

Dat gold eigenlijk voor elke partij, van de keukeninstallateur tot en met de zwembadbouwer. 'Als er 160 A nodig is, dan bestaat toch de neiging een opgave te doen van 200 A. Dan zit je in elk geval goed, terwijl dat in de praktijk niet nodig blijkt.'

Dus de opdrachtgever heeft te veel betaald voor een zwaar systeem? 'Nee, dat ook weer niet, want verzekeringstechnisch heb ik rekening te houden met de opgave van de toeleverancier.

En toch: als een partij de volgende keer meldt dat die 200 A nodig heeft, zal ik hem ook vragen naar een referentie: dan gaan we ter plekke zelf even meten.'

Tot slot, ook niet onbelangrijk: klussen van dergelijke omvang hebben niet zelden de neiging om uit de bocht te schieten, vooral qua kosten. Ook dat moet worden gezegd: Bart heeft de regie prima in handen gehouden. De begroting van ongeveer 8 miljoen euro is met slechts 8 procent overschreden. 'Het was een prachtig en groots project.'

Samenwerking Behalve de grootte maakte ook de samenwerking met andere leverancier de renovatie tot een onalledaagse opdracht.

Bart heeft immers een aannemingsbedrijf, hetgeen betekende dat hij de regie in eigen hand hield en toeleveranciers deel liet uitmaken van het bouwteam. Daarin bevonden zich behalve Bart, zijn schilders en stukadoors, en Knook vanzelfsprekend ook partijen als de zwembad- en saunabouwer, de keukenbouwer, een verwarmingsinstallateur en audio- en videotoeleveranciers.

'Het was soms een buitengewoon pittige opdracht om alle 20

Enkele jaren geleden stond er nog enkele centimeters water in de gangen en waren de muren groen uitgeslagen.

E&I - April ‘13

EI04 18-20.indd 20

25-03-13 12:32

Markt en maatschappij

Rob Mulder:

Kleinschalig broddelwerk Als directeur van Vereniging Eigen Huis houd ik mij bezig met het wel en wee van huidige en toekomstige eigenwoningbezitters in Nederland. En dus met de ontwikkelingen op de woningmarkt. Op die markt woedt al decennialang een crisis.

Natuurlijk zijn de problemen op de woningmarkt sinds, pak ‘m beet, 2008 meer zichtbaar dan voorheen. Bij laag water komen de wrakken immers boven drijven.

Maar ook vóór 2008 heerste er al een ware crisis op de woningmarkt.

Denk aan het lang slepende probleem om als starter aan een geschikte woning te komen, aan de structureel lange wachttijden in de sociale huursector en aan het feit dat het aanbod van woningen zich al decennialang niets aantrekt van de vraag ernaar.

Deze structurele problemen zijn geen gevolg van een gebrek aan overheidsbeleid.

Integendeel, zowel de koop- als de huursector is vergeven van overheidsbemoeienis.

Van huurprijsregulering tot hypotheekrenteaftrek, van ruimtelijke ordening tot bouwregelgeving. Maar met welk resultaat? In elk geval niet dat Nederlandse huishoudens kunnen wonen waar en hoe ze dat graag willen.

Vier partijen op de woningmarkt vinden dat dit fundamenteel anders moet. Aedes, de makelaarsorganisaties, Woonbond en Vereniging Eigen Huis hebben vorig jaar de handen ineen geslagen om te komen met een integraal hervormingplan voor de woningmarkt: Wonen 4.0. In dit plan bouwen we de hypotheekrenteaftrek in kleine stapjes af, evenals de lage huren in de sociale huursector, maar compenseren kopers en huurders via een belastingverlaging. Voor lagere en bescheiden middeninkomens wordt dit aangevuld met een ‘woontoeslag’.

Het kabinet van ěěĉ en ěĉ heeft een dergelijke integrale hervorming van de woningmarkt helaas niet aangedurfd.

Daarentegen heeft de coalitie besloten tot een aantal onsamenhangende maatregelen wat betreft de koop- en de huursector. Helaas, precies de verkeerde maatregelen.

In de koopsector krijgen starters het moeilijker dan ooit, waardoor de transacties verder stilvallen en de woningwaarden onnodig onderuit gaan. In de huursector wordt een enorme greep in de kas gedaan onder het kopje Ǯ ϐ ǯǡ volkshuisvesting, met negatieve gevolgen voor de bouw en de economie.

Waar grootschalige renovatie nodig is, kiest dit kabinet voor kleinschalig broddelwerk. Met grote schade, dat dan weer wel. Voor huidige en toekomstige eigenwoningbezitters in Nederland brengt dit kabinet weinig ‘wel’ en vooral veel ‘wee’.

'In de koopsector krijgen starters het moeilijker dan ooit'

dr. Rob Mulder, Vereniging Eigen Huis

r.mulder@eigenhuis.nl

@rob_mulder

E&I - April ‘13

EI04 21.indd 21

21

25-03-13 12:33

Ondernemen

2.0

Over Internet, Google, Facebook, LinkedIn, Pinterest, Twitter, YouTube, WhapsApp en nog veel meer‌.

Google Deze rubriek komt mede tot stand met de hulp van online-marketingspecialist Lodewijk Tromp van Leads to Like (www.leadstolike.nl).

Eerst goed luisteren Allerhande Apps, internet-tools en social media kunnen het leven van een onderneming een stuk makkelijker maken. Ten minste, als dergelijke tools goed worden ingezet.

Ondernemen 2.0 biedt nieuws, achtergronden en – vooral – tips en trucs om snel en succesvol aan de slag te gaan met de digitale wereld.

22

Vrijwel iedere ondernemer voelt op zijn klompen aan dat allerhande Apps, internettools en social media ook allerlei mogelijkheden bieden wat betreft reclame, marketing, het genereren van leads en klantenbinding. Maar ja, hoe? Wie wel eens aan de slag is gegaan met een LinkedInof Twitter-account weet dat dat alleen geen garantie is voor succes. Je moet er ook iets mee doen. Maar wat dan?

De klassieke fout die veel ondernemers in de digitale wereld maken, is dat ze het proberen in te zetten als reclamemedium. Zoals ze voorheen een halve pagina advertentieruimte kochten in lokale kranten en huis-aan-huisbladen, zo willen ze nu social media inzetten als advertentiemedium.

En waar vroeger een advertentie in het plaatselijke huis-aan-huisblad wel een meetbaar resultaat gaf, [JFO [F OV OBVXFMJKLT FƉFDU Volgens Lodewijk Tromp, digitale marketingspecialist van Leads to Like, komt dat vooral omdat veel ondernemers vergeten eerst te luisteren.

Te luisteren? Juist ja, te luisteren. 'Anders dan een krant of huis-aan-huisblad biedt juist de digitale wereld uitgelezen mogelijkheden om eerst goed te luisteren naar je omgeving, je potentiĂŤle doelgroep.

Een klein voorbeeld: om op internet te worden gevonden moet je wel weten waar mensen naar op zoek zijn. Als jouw doelgroep vooral zoekt op 'verstopte afvoer' en al jouw teksten gaan over 'niet goed werkende riolering', zal Google – de

E&I - April ‘13

EI04 22-23.indd 22

25-03-13 12:36

zoekmachine bij uitstek – je natuurlijk niet snel vinden. De eerste stap is dus uitzoeken op welke zoektermen jouw doelgroep zoekt.'

Het grote voordeel hierbij is dat daar geen dure consultants of extra software voor nodig zijn.

Google zelf biedt daarvoor meer dan genoeg mogelijkheden. Wie via Google zoekt op 'vinden zoekwoorden google' ziet bovenaan in de zoekresultaten een link naar 'Google Adwords Keyword Tool'. Via deze link kom je op de zoekmachine van Google Adwords. Door hier gericht op bepaalde zoektermen te zoeken, wordt heel snel duidelijk welke (combinatie van) zoektermen meer en welke minder populair zijn. En dus welke combinaties je juist wel en juist niet moet gebruiken.

Tromp: 'Door eerst goed naar je doelgroep te luisteren weet je ook veel beter op welke manier je moet aansluiten bij de behoefte. Zo blijkt bijvoorbeeld via de Google Adwords Keyword Tool dat de combinatie 'kosten zonnepanelen' beduidend minder scoort dan de combinatie 'subsidie zonnepanelen', namelijk 9.900 hits versus 27.100 hits. Tekstueel lijkt het een klein verschil, maar om snel te worden gevonden maakt het een groot verschil.'

Twitter Wat met de zoektermen via Google kan, kan ook op Twitter. Ook hier geldt: eerst goed luisteren. Zo maar allerlei tweets de wereld in sturen heeft geen enkele zin. Ook hier gaat het om de juiste aanslui-

ting te vinden met de doelgroep. Waar is de doelgroep mee bezig. Concreter: wat zetten de mensen in een straal van 20 km om mijn bedrijf op Twitter en welke woordencombinaties zitten er in deze tweets?

Ook hiervoor zijn geen dure specialisten of extra online-abonnementen nodig. Via www.twitter.com/ search-advanced kan niet alleen op allerhande woorden worden gezocht, maar vooral ook in combinatie met een bepaalde locatie. Hierdoor kan heel snel duidelijk worden welke onderwerpen wel of niet in de omgeving leven. En met die wetenschap in het achterhoofd vervolgens zelf gaan Twitteren, maakt direct een wereld van verschil.

Niet doen Lodewijk Tromp: 'Als er één ding is dat ondernemers vooral niet moeten doen, dan is het wel lukraak zenden. Je stapt immers ook niet een lokale netwerkbijeenkomst binnen om vervolgens luidkeels te roepen wie je bent en wat je allemaal 'heel erg goed' kunt. Alle aanwezigen zullen dan even opkijken om je vervolgens totaal links te laten liggen. Anders dan een advertentie in een krant biedt de digitale wereld de mogelijk om daadwerkelijk een 'gesprek' aan te gaan. En daarbij werkt het net als in het gewone leven: eerst luisteren naar de ander.'

E&I - April ‘13

EI04 22-23.indd 23

23

25-03-13 12:36

ϐ ǣ

ϐ Ǥ

Ǥ ǡ ͷͲ Ǧ Ǥ Ǧǡ Ǧ Ǧ Ǥ Ǥ Tekst: Paul Smorenburg

24

'PUPHSBĂF &SJD EF 7SJFT

E&I - April ‘13

EI04 24-27.indd 24

25-03-13 13:20

Project

De armaturen boven het bassin zijn met een extra stalen borgingskabel vastgemaakt aan de stalen dakspanten.

ϐ ͳͷ ǡ ǡ

ǡ Ǥ ̵ ̵ǡ ǡ Ƭ Ú ǡ Ǧ Ǥ ̵ ǡ Ǥ Ǥ

à ǡ Ǥ̵ ǡ ęĎćēǡ Ǧ ǡ Ǥ ̵ Ǧ ǡ Ǥ̵

̵

̵

Afstemming

ǡ ϐ Ǥ ǣ ̵ Ǧ ĚēĊęĔǦěēĎǡ ±± ǡ ̵ ̵ Ǥ ̵ǡ Ǥ ǣ ̵ ǡ Ǥ Ǥ Ǥ ǡ ǡ Ǥ̵

Ǧ Ǥ ̵ Ǧ Ǥ Ǥ̵

E&I - April ‘13

EI04 24-27.indd 25

25

25-03-13 13:20

W-installatie

Ǧ ǡ Ǧ Ǥ ǣ ̵

Ǧ Ǥ̵ ̵ ǡ ǡ ǡ

ͻͲ Ǥ

Ǥ

Ǥ Ǥ ȋͷͷȀͶͲȌǤ ȋ Ǧ Ǧǡ Ǧ Ȍ Ǥ ǡ Ǧ Ǧ Ǧ Ǥ ̵ 2 Ǧ Ǥ ϐ Ǧ Ǥ Energiedak Ã

Ǧ Ǥ ͸ͷ ι Ǥ Touchpanel in badzaal waarmee badmeester de speeltoestellen in werking kan zetten

Ǥ ϐ Ćđę ȋ Ȍ Ǥ

ǡ Ǥ Ǧ

Ǥ Duurzame verlichting Ǧ Ǧ

Ǥ ̵

ǡ Ǧ

Ǧ Ǥ ǡ ĆĎĔĈǦ Ǧ Ǧ Ǥ Ǧ ǡ ´ Ǥ

ĕđ ęđǤ Ǧ Ǥ

Ǥ ǡ Ǧ Ǥ ǡ Ǥ Ǥ ǡ ǡ

à Ǥ̵ Inbouwdrama

Ǧ

Ǥ ̵ ̵ǡ Ǥ ̵ Ǥ Ǧ ǡ ǡ ǡ ±± Ǥ

ϐ Ǥ Ǧ

Ǥ̵ Redundante bevestiging

ȋ Ȍ Ǥ

26

E&I - April ‘13

EI04 24-27.indd 26

25-03-13 13:21

Project

Alle armaturen die boven het zwembad hangen zijn met een extra stalen borgingskabel bevestigd.

ǣ ̵

ǡ Ǧ Ǥ Ǧ Ǥ̵

ͳͷ Ǥ Ǥ ǣ ̵ ǡ ǡ ȋ Ȍ ǡ Ǥ̵

̵ ±± ǡ

±± ̵

Aarding ̵ ϐ ǡ ̵ǡ Ǥ ̵

Ǥ̵

Ǥ ̵ Ǥ

Ǥ

±± ǡ ±± Ǥ

ǡ Ǥ Ǥ ϐ Ǥ̵ Brandmeldinstallatie

Ǥ Ǧ

Ǥ Ǧ Ǧ ȋϐ Ǧ Ȍ ǡ ǡ

Ǥ Ǧ Ǥ Ǧ

Ǥ

ϐ ͸Ǧ

Ǥ ǣ ̵ ǡ Ǧ Ǥ Ǧ

ǡ

Ǥ̵

Ǥ ̵ Ǧ

ĈĈęěǦ ̵ Ǥ̵ E&I - April ‘13

EI04 24-27.indd 27

27

25-03-13 13:21

Trefpunt voor veiligheid

2013 4-6 juni In ĂŠĂŠn dag een complete update van de markt 0 % &$'# * % & , % ( .'&) %* % &' * , % , # % % ( % , # 0 ## # , ( % () %%&, * ) % *( % ) &% ( 22% " 0 * & % +-)* $ ( - " % ) % *& % ) &%*(&# )/)* $ % 0 ) $ % *& % 0 &%*$& * % )'# " ! + *)* " ,&&( %)* ## * +() Kijk op www.safetysecurityamsterdam.nl voor het programma.

NS-reto voor ur

â‚Ź 8,50

Registreer nu voor gratis toegang via www.safetysecurityamsterdam.nl &# &%) &' - ** ( $)* ( $ %

Organisatie:

Ondersteund door:

EUROPE Uit voorraad leverbaar

Professioneel starten met zonne-energie?

Magneetschakelaars KC en DC 6 tot 630 Amp. Spoelspanning 24, 230 en 400 volt Thermische relais 0,1 tot 95 Amp. Hulpcontacten 2 en 4 polig Timerblokken on-off delay

Vanuit onsuopleidingscentrum Weesp Schrijf nu in voor ĂŠĂŠn invan onze organiseren wij merkonafhankelijke merkonafhankelijke trainingen over vakinhoudelijke trainingen over zonnestroom zonnestroom (PV), zoals: (PV), zoals: t PV basiscursus; t PV techniek training t PV advies- en verkoop training.

www.solarclarity.nl/academy Solarclarity BV Flevolaan 21 1382 JX Weesp +31(0)294-769028 sc-academy@solarclarity.nl

www.schotmanelektro.eu N

+90

5

-90

5

+4

W

-4

SC academy

0

S

28

E&I - April '13

E

GACIA Weverstraat 4, 9403 VJ Assen 088-5460735

Hot topic

Techniek

Weet u hoe het zit? In deze rubriek behandelen wij technische vragen die ondernemers hebben gesteld via media@uneto-vni.nl

Dubbel geĂŻsoleerde verdeelinrichting /// Ik heb een vraag over de uitvoering van een dubbel geĂŻsoleerde verdeelinrichting. Wij voeren op dit moment correctieve werkzaamheden uit naar aanleiding van een NEN 3140-inspectie die door een derde partij is uitgevoerd. Wij komen in de uitvoering dubbel geĂŻsoleerde kasten tegen en worden geconfronteerd met het volgende dilemma: onze leverancier zegt: 'binnenframe aarden' en fabrikant Hager zegt: 'binnenframe niet aarden'. Het gaat over de verdeelinrichting die met hun materialen is samengesteld.

Ons idee is dat een binnenframe wel moet worden geaard, omdat als het frame door een fout in de kast toevallig onder spanning komt te staan een monteur bij werkzaamheden hiermee in aanraking kan komen, bijvoorbeeld bij meting. Wat moeten we nu doen?

Door geleidende delen wel met een beschermingsleiding te verbinden wordt de situatie onveiliger. Klasse II is veiliger dan klasse I: ‹ "MT FFO NFEFXFSLFS CJKWPPSCFFME UJKEFOT IFU NFUFO QFS BCVJT contact maakt met een actief deel en een geaard metalen deel in het paneel, dan is de stroom door het lichaam levensbedreigend. Zijn de delen niet geaard en wordt een actief deel aangeraakt, dan is de stroom veel lager omdat de weerstand naar aarde (schoeisel plus de grond) veel hoger is. Dit wordt 'slechts' als een schok ervaren. ‹ "MT EF EFMFO OJFU [JKO HFBBSE JT EF LBOT PQ FFO BBSETMVJUJOH NFU een vlamboog als gevolg, nihil.

Bevoegde personen

Een schakel- en verdeelinrichting is een product dat wordt samengesteld door de fabrikant en moet voldoen aan NEN-EN 61439. Als een installateur hierin aanpassingen doet, dan moet dat gebeuren binnen de randvoorwaarden, zoals aangegeven door de fabrikant.

Zo kan een schakel- en verdeelinrichting ook niet zo maar worden uitgebreid met meerdere installatieautomaten vanwege de warmtehuishouding. De manier waarop beschermingsmaatregelen zijn toegepast is dus bepaald door de fabrikant. Deze fabrikant heeft ervoor gekozen om de basis- en foutbescherming te realiseren, door het paneel dubbel geĂŻsoleerd uit te voeren.

In NEN 1010, bepaling 412.2.2, staan eisen aan de omhulsels beschreven: ‹ %PPS IFU PNIVMTFM WBO EJU QBOFFM NPHFO HFFO HFMFJEFOEF delen worden gevoerd die mogelijk spanningsversleping kunnen realiseren. Praktisch betekent dit bijvoorbeeld dat er geen geleidende bouten of schroeven door de omhulling mogen steken. In de instructie beschrijft de fabrikant op welke manier het paneel moet worden geplaatst. Als de schroeven, conform de instructie van de fabrikant, aan de binnenzijde deugdelijk zijn geïsoleerd (en door onderhoud en dergelijke, ook blijven) dan is er geen potentiaalversleping mogelijk. ‹ *O CFQBMJOH TUBBU CFTDISFWFO EBU BBO EF CJOOFO[JKEF WBO dit paneel de geleidende delen niet met een beschermingsleiding mogen zijn verbonden. De beschermingsleidingen en de bijbehorende klemmen moeten op dezelfde manier zijn geïsoleerd als de actieve geleiders, zoals fase- en nulgeleiders. %F SFEFOFSJOH EBU FFO NFUBMFO QSPĂ FM JO EF LBTU FFO QPUFOUBBM kan aannemen is onwaarschijnlijk. Immers, als de bovenTUBBOEF NBBUSFHFMFO [JKO HFUSPƉ FO JT IFU SJTJDP EBU EF NFUBMFO delen een fase-potentiaal aannemen door een onbedoelde verbinding nihil.

Als, zoals in de vraag is aangegeven, wordt gewerkt en/of gemeten, dan staan de actieve delen, zoals een fase-rail, ook onder spanning. Let wel; een paneel mag alleen worden geopend door bevoegde personen. Deze personen behoren te zijn geïnstrueerd en op de hoogte te zijn van eventuele elektriciteitsrisico’s. Dit in tegenstelling tot 'de gebruikers van de installatie', die als leek kunnen worden beschouwd. Zij hebben dan ook geen toegang tot de binnenzijde van het paneel.

Het is de bedoeling dat alle werkzaam-heden in het paneel alleen dan worden uitgevoerd als het paneel volledig spanningsloos is en blijft. Voor meten is dit uiteraard lastig. Maar ook hier geldt: werken binnen de gevarenzone wordt als werken onder spanning gezien. Dit is dus ook niet zonder meer toegestaan. Voor meten geldt – volgens NEN 3140 – een minimale afstand van 5 cm rondom de actieve delen. In NEN 3140, bijlage H, staat beschreven hoe – mits dit door de werkverantwoordelijke is afgewogen, voorbereid en toegestaan – veilig kan worden gemeten en welke beheersmaatSFHFMFO NPFUFO XPSEFO HFUSPƉ FO

Heeft u ook een technische vraag?

Stuur hem dan naar media@uneto-vni.nl

E&I - April ‘13

EI04 29.indd 29

29

25-03-13 13:13

Renovatie: leveranciers bieden tal van innovaties Tekst: Hugo Schrameyer

'PUPHSBÄ‚F *OEVTUSJF

De huizenmarkt zit op slot. Niet een klein beetje, maar volledig. Slecht nieuws voor de nieuwbouwsector, goed nieuws voor iedere installateur die zich met de renovatiemarkt bezighoudt. Een rondje langs verschillende aanbieders leert dat renovatie inmiddels overduidelijk op de kaart staat. De vraag wat de trends en ontwikkelingen binnen dit speelveld zijn levert vele uiteenlopende reacties op.

Eaton heeft zijn producten zodanig ontworpen, dat ze gemakkelijk en snel zijn te installeren.

N

iet een, niet twee, maar zes trends signaleert Scheider Electric in de renovatiemarkt. De belangrijkste en eerste USFOE EBBSWBO JT Ä‚OBODJFFM IBBMCBSF duurzaamheid, waarbij zonder veel investeringen een duurzaam en energiezuinig gebouw wordt gecreĂŤerd. Een tweede trend is connectiviteit: het integreren van verschillende gebouwgebonden systemen, gebaseerd op open protocollen en webservices, wat toegang en beheer eenvoudiger maakt.

Optimalisatie van de kosten en het energiegebruik (derde en vierde trend) biedt installateurs meer inzicht in de 'total costs of ownership' (TCO) en de verbruikskosten. Dit wordt steeds belangrijker, evenals een korte doorlooptijd (vijfde trend), CJKWPPSCFFME EPPS HFCSVJL UF NBLFO WBO SFUSPĂU FO gereedschapsloze oplossingen. Dat levert tegelijkertijd risicoverlaging op voor installateurs. Tot slot, EF [FTEF USFOE JOTUBMMBUJFT XPSEFO TUFFET ăFYJCFMFS Multifunctionele gebouwen moeten zich namelijk kunnen aanpassen aan veranderende vraag of functionaliteit.

30

Oplossingen Bij renovatieprojecten is het belangrijk om veldapparatuur, zoals meters, opnemers, kleppen en afsluiters, te vervangen en/of toe te voegen.

Vervanging van gebouwgebonden systemen kan echter duur zijn doordat vanuit de verschillende bronnen informatie niet kan worden geïntegreerd en geanalyseerd. Schneider Electric biedt hiervoor FFO LPTUFOFƊDJ OU HFCPVXCFIFFSTZTUFFN ‡ 4NBSU 4USVYVSF ‡ EBU WFSTDIJMMFOEF TZTUFNFO JOUFHSFFSU en beheer op afstand mogelijk maakt. Met Eco 4USVYVSF 8FCTFSWJDFT LVOOFO PSHBOJTBUJFT [FMGT energiegebruik monitoren zonder dat zij over een energiebeheersysteem hoeven te beschikken.

De Advanced-groepenverdeler vervangt oude groepenkasten door nieuwe installatieautomaten die voldoen aan de nieuwste NEN 1010-norm.

Ook het modulaire laagspanningssysteem Acti 9 helpt installateurs, onder meer door snel te bepalen waar storingen zich in de installatie bevinden en met een functie die bedrading en bekabeling vermindert. Snel elektra en data aansluiten en BBOQBTTFO PQ FFO XFSLQMFL LBO NFU 0QUJMJOFdž

E&I - April ‘13

EI04 30-32.indd 30

25-03-13 13:33

Techniek het totaalpakket dat Schneider Electric levert aan wandgootsystemen, zuilen, vloersystemen en bijbehorend schakelmateriaal.

Schneider Electric ondersteunt installateurs met verschillende montagevriendelijke oplossingen die de installatie eenvoudiger en sneller maakt. Ook CJFEU IFU CFESJKG SFUSPÄ‚U PQMPTTJOHFO WPPS NJEEFOspannings- en laagspanningsinstallaties. Ondersteuning vindt verder plaats met tal van workshops, trainingen en whitepapers.

De belangrijkste trend die Scheider Electric in de renovatiemarkt ziet is die YDQ ĆŽQDQFLHHO KDDOEDUH duurzaamheid.

8.000.000 m2 *O /FEFSMBOE XBDIU N2 kantooroppervlak op een huurder. Toch is in de afgelopen jaren een recordaantal bouwvergunningen voor nieuwe kantoorgebouwen afgegeven. Tijd voor een omNFLFFS WJOEU 4JFNFOT /FEFSMBOE (FCSVJLFST stellen steeds hogere eisen aan de kwaliteit van het gebouw en het gebruikscomfort, en dat alles tegen redelijke kosten. Duurzaam renoveren is beter FYQMPJUFSFO PN IVVSEFST BBO UF USFLLFO NPFU FFO bestaand gebouw weer aantrekkelijk worden.

De oplossing is het hergebruik van bestaande kantoorgebouwen, met slimme installaties die de FOFSHJF FĆŠDJÂ OUJF FO UFHFMJKL IFU DPNGPSU WBO IFU HFCPVX WFSCFUFSFO &OFSHJF FĆŠDJÂ OUJF EVVSzaamheid en integraal energiebeheer zijn hierbij sleutelwoorden die zowel leverancier Siemens als de installateur hanteren. Zo maakt Siemens in nauwe samenwerking met installateurs bestaande, maar ook nieuwe gebouwen interessant voor huurders. Bovendien krijgt de eigenaar van het gebouw onderhandelingsruimte voor het huurcontract. De FYQMPJUBOU WBO FFO HFCPVX CFIBBMU FFO PQUJNBBM rendement, terwijl de gebruiker van tevoren precies weet waar hij aan toe is.

Volgens Siemens wordt met renovatieduurzaamheid op meerdere gebieden gestimuleerd: het bestaande gebouw krijgt een tweede leven en door FFO CFUFSF FĆŠDJÂ OUJF XPSEU IFU FOFSHJFHFCSVJL teruggebracht en het milieu minder belast.

door het gebruik van natuurlijke warmte en zonlicht. Met lagere energiekosten wordt het gebouw sneller verhuurd en kan de investering snel en eenvoudig worden terugverdiend. &ƆDJ OU

Realisatie

Of het nu gaat om de verbouwing van een enkele woning of de grootschalige renovatie van FFO ăBUHFCPVX CJK IFU VJUCSFJEFO NPEFSOJTFren en energiezuiniger maken van gebouwen is het aanpassen van de elektrische installatie een waardevolle investering voor een veilige en comfortabele leefomgeving. Eaton heeft zijn producten zodanig ontworpen dat ze gemakkelijk en snel zijn te installeren. Door installateurs en monteurs bij de ontwikkeling te betrekken sluiten Eaton-producten volgens de leverancier goed aan op de dagelijkse praktijk. En dat moet vooral ook voor tijdwinst zorgen, zowel tijdens de installatie als bij onderhoudswerkzaamheden of uitbreiding. De recent WFSOJFVXEF HSPFQFOLBTU 4ZTUFFN JT CJK EF SFOPvatie van woningen zeer eenvoudig toe te passen, omdat de kast bijna altijd een-op-een uitwisselbaar is met de oude groepenkast.

8BBS &BUPO PPL BBOEBDIU WPPS WSBBHU JT EF Y$PNGPSU IVJTBVUPNBUJTFSJOHPQMPTTJOH %F[F JT

Duurzaam renoveren creĂŤert een win-winsituatie WPPS IVVSEFS FO FYQMPJUBOU FFO TOFM WFSIVVSCBBS gebouw, een zichzelf terugverdienende installatie en lage energiekosten. Met een goed ingeregeld gebouwbeheersysteem kan de TCO zo laag mogelijk XPSEFO HFIPVEFO (FCSVJLNBLFOE WBO FOFSHJF FĆŠDJÂ OUF QSPEVDUFO JOUFHSBUJF WBO UPFQBTTJOHFO en transparant energiebeheer.

Bij renovatie is het belangrijk dat zowel de toekomstige functie als het gewenste comfortniveau van het gebouw worden bepaald. Daarnaast is het verstandig een goede inventarisatie van de (huidige) werktuigbouwkundige installatie te maken. Het totaal vernieuwen van de installatie is vaak niet nodig, ook met (stapsgewijze) migratie kunnen aanzienlijke besparingen worden gerealiseerd.

Klimaatregelinstallaties met integratie van verlichting en zonwering besparen veel energie,

Met Desigo, het gebouwbeheersysteem van Siemens, kunnen energie- en onderhoudskosten worden teruggedrongen.

E&I - April ‘13

EI04 30-32.indd 31

31

25-03-13 13:33

eenvoudig, zonder hak- en breekwerk, toepasbaar in renovatieprojecten voor het automatisch schakelen en dimmen van verlichting, het op- en neer laten van rolluiken, het instellen van alarmeringen, en het regelen van verwarming en ventilatie.

7FSEFS LBO Y$PNGPSU IFU FOFSHJFHFCSVJL JO[JDIUFMJKL maken. Bewoners zien realtime hoeveel energie ze gebruiken, wat dit kost en hoe ze hun gebruik eenvoudig kunnen sturen. Bewust omgaan met FOFSHJF MFJEU UPU FFO BBOUPPOCBBS FĆŠDJ OUFS HFCSVJL HPFE WPPS EF QPSUFNPOOFF FO WPPS IFU milieu. Eaton introduceert binnenkort de nieuwe Y$PNGPSU 4NBSU )PNF $POUSPMMFS EJF XBBSTDIJKOMJKL in mei op de markt komt. Hiermee is het mogelijk PN EF Y$PNGPSU ESBBEMP[F JOTUBMMBUJF ăFYJCFMFS UF besturen en via het internet toegankelijk te maken. %F 4NBSU )PNF $POUSPMMFS JT FFO IVJTDPNQVUFS EJF kan worden toegepast in elke installatie en in elke bestaande of nieuwbouwwoning. De Smart Home $POUSPMMFS LBO FFOWPVEJH NFU EF BBOXF[JHF ESBBEloze installatie communiceren en uiteenlopende scènes en besturingen activeren. Door de bijbehorende App voor iOS en Android is het ook mogelijk EF Y$PNGPSU JOTUBMMBUJF NFU FFO TNBSUQIPOF FO of tablet te bedienen. Bediening op afstand via het internet behoort ook tot de mogelijkheden. %F 4NBSU )PNF $POUSPMMFS XPSEU FFOWPVEJH PQ IFU lichtnet aangesloten en met internet verbonden.

De rest van de communicatie in huis gebeurt uiteraard draadloos. *O ăBUHFCPVXFO FO BQQBSUFNFOUFODPNQMFYFO zitten natuurlijk altijd installaties die onafgebroken operationeel moeten blijven, zoals (trap)liften en intercomsystemen. Ook in particuliere woningen kunnen bedrijfskritische energiegebruikers aanwezig zijn, zoals een alarminstallatie, maar ook de computer. Een UPS kan hierbij zorgen voor UJKEFMJKLF FMFLUSJDJUFJU CJK TUSPPNVJUWBM (F[JFO IFU aantal stroomstoringen dat regelmatig het nieuws haalt, een aspect dat volgens Eaton steeds meer aandacht verdient.

dimmer in plaats van een schakelaar, ziet zijn wooncomfort duidelijk toenemen. Een contactdoos met ledverlichting voor oriĂŤntatie voorkomt dat gebruikers struikelen over eventuele obstakels.

Ander voorbeeld dat Hateha noemt, is Jung’s ăFYJCFMF SBEJPHSBĂTDIF UFDIOJFL #JK +VOH 'VOLmanagement gaat het niet slechts om op zichzelf staande oplossingen, maar om een doordacht systeem waarbij alle componenten op elkaar zijn afgestemd. Zo kan de gebruiker alle functies in het IVJT NFU FFO SBEJPHSBĂTDI TJHOBBM BBOTUVSFO De inbouwontvangers blijven gezien hun bouwvorm uit het zicht.

Een ander onderwerp vanaf Jung-zijde, is misschien er niet een die logischer wijs te verwachten is, maar er toch zeker bij hoort: muziek- en multimediasturing. +VOH IFFGU PPL XBU EBU CFUSFGU PQMPTTJOHFO JO IVJT multimediacomponenten die overal kunnen worden aangesloten.

Tot slot: deurcommunicatie. Ook een onderwerp dat duidelijk op de agenda staat van Jung. Met de binnen- en buitenstations ziet de gebruiker op het touchscreen niet alleen de beelden die de camera van de bezoekers levert, maar kan de gebruiker via dit touchscreen ook allerlei functies aansturen.

Zo ziet de gebruiker met de 130°-detectiehoek van de geïntegreerde camera op het buitenstation alles wat zich voor deur afspeelt. Bij het klinken van de deurbel wordt automatisch een foto van de bezoeker vastgelegd op het videostation.

'Bewoners zien realtime hoeveel energie ze verbruiken'

Thuis Hateha Elektrotechnische Handelsonderneming bedient de mark met verschillende merken, waaronder het Jung-schakelmateriaal. Volgens een woordvoerster van de organisatie passen deze oplossingen naadloos bij allerlei renovatietoepassingen. Onder de noemer ‘ideeĂŤn voor thuis’ biedt deze leverancier een breed scala aan oplossingen, waarbij tevens meer wooncomfort kan worden gerealiseerd. Milieubescherming en kostenbesparing gaan daarmee hand in hand.

Jung biedt wat dat betreft een uitgebreid portfolio aan toepassingen, bijvoorbeeld wat betreft het besturen van verlichtingsoplossingen. Verlichting automatisch en naar behoefte sturen, meldt Hateha, is niet alleen comfortabel, maar bespaart de gebruiker bovendien de nodige energie.

8JF EF TDIBLFMBBS JO IBM HBOH PG USBQQFOIVJT inwisselt voor een bewegingsmelder met een 32

Onder de noemer ‘ideeĂŤn voor thuis’ biedt Hateha een breed scala aan oplossingen, waarbij tevens meer wooncomfort kan worden gerealiseerd.

E&I - April ‘13

EI04 30-32.indd 32

25-03-13 13:33

Techniek

Jan Cromwijk:

Installeren Het is natuurlijk puur toeval. Maar als onderwijskundige, werkzaam in de installatiesector, valt mij direct op dat het woord ' leren' letterlijk een deel uitmaakt van uw core business: installeren.

Als nieuwe columnist krijg ik van de redactie carte-blanche om te inspireren in leren en innoveren. Kernwoorden in mijn columns zijn dan ook: ondernemen, innoveren en leren.

De technische installatiesector wordt sterk gedreven door technische innovaties. Techniek wordt sneller, betrouwbaarder, eenvoudiger te monteren et cetera. Kenmerk van technische innovaties is dat deze elkaar steeds sneller opvolgen. Vooral op het terrein van duurzame energieopwekking en energiebesparing worden bijna wekelijks technische innovaties bekendgemaakt.

Er gaat geen week voorbij zonder nieuwe producten of wetenschappelijke doorbraken.

Wat opvalt is dat veel van deze innovaties hun weg nog niet vinden naar de consument. De consument vraagt er niet om en de installateur die proactief optimalisatie van de installatie/woning aanbiedt, is voorlopig nog een uitzondering. Al dat extra werk gaat immers ten koste van het al ingeplande werk.

Dat is jammer. Voor de installateur omdat hij potentiële omzet misloopt – en die kan hij juist nu zo goed gebruiken – maar ook omdat er een steeds grotere kloof ontstaat tussen het energiebesparingspotentieel en de dagelijkse praktijk. Zo kon ik in mijn eigen woning door een serie van kleine (en betaalbare) innovaties al 40 procent energie besparen.

Ondanks de duidelijke Europese doelstellingen voor 20 procent energiebesparing en 20 procent duurzame energie in 2020, wachten veel bedrijven op wettelijke eisen van de Rijksoverheid, zo blijkt uit een recent marktonderzoek van ĚĘĕ. Waarom? Waar blijft ondernemend, maar vooral: waar blijft installerend Nederland? Moet er misschien gewerkt worden aan de ontwikkeling van het vakmanschap? In het project

BuildUpSkills ēđ is onderzocht welke eisen verduurzaming van de gebouwde omgeving stelt aan het vakmanschap van installateurs en bouwers. Duidelijk is dat duurzame energieopwekking, energiebesparing, duurzaam materiaalgebruik en duurzaam bouwen eisen stelt aan het vakmanschap van elke vakman in de installatiesector. Van iedere vakman wordt verwacht dat hij of zij actie onderneemt om vaardigheid te krijgen in 'nieuwigheden' die het mogelijk maken om tenminste 20 procent energie te besparen en 20 procent energie duurzaam op te wekken. Want alleen goede en ‘up-to-date’-vakmensen zijn in staat de kansen die er zijn te verzilveren.

Ik hoop daar een bijdrage aan te leveren.

In de komende maanden zal ik u aan de hand van diverse technische innovaties verleiden tot leren. De volgende keer: 'experimenteren doet renderen’.

Jan Cromwijk, Isso j.cromwijk@isso.nl @jancromwijk

'Er gaat geen week voorbij zonder nieuwe producten of wetenschappelijke doorbraken'

E&I - April ‘13

EI04 33.indd 33

33

25-03-13 13:40

Interdisciplinair samenwerken in de Q-club

Wie herkent het niet: de ene dag breng je een keurig stuk installatie in de bouw aan, de volgende dag zijn er alweer delen gesloopt door een van je partners omdat die vindt dat jouw installatie in de weg zit. De aannemer, die nog niet zo lang HFMFEFO IFU MBBUTUF QSPDFOUKF NBSHF VJU KPVX PĆ…FSUF IFFGU HFQFSTU LJKLU OBBS EF blauwe lucht. En toch: het kan ook anders.

5FLTU FO GPUPHSBÄ‚F #PC 7FSIFVM

S

trikt gescheiden langs elkaar heen werken, het is een bekend verschijnsel in de bouw, evenals de ellenlange opleverlijsten.

Het zit in dezelfde hoek: niet nadenken, onvoldoende voorbereiding, falend toezicht, het XFSL BGSBƉFMFO EPPS UFWFFM QSJKTESVL CJK EF BBOCFsteding, een team dat per project wordt gevormd en geen lering uit vorige projecten inbrengt. Deze litanie kan nog wel pagina’s worden voortgezet.

Iedere door de wol geverfde installateur kan het lijstje aanvullen.

Open en bloot Er is nog iets anders aan de hand. De meeste installateurs zijn erg huiverig om hun specialistische vakkennis open en bloot op tafel te leggen, concurrentie ligt op de loer. En: een aap leer je gemakkelijk klimmen. Als hiervoor een vorm van beveiliging kan worden gevonden, komt er veel meer kennis ten voordele van het project beschikbaar.

34

In 2003 nodigde de overheid enkele partijen uit de bouwwereld uit om mee te denken over het TDIBBSTFS XPSEFO WBO HSPOETUPƉFO %F CPVX JT goed voor zo'n 25 procent van alle grondstofverbruik in Nederland.

Architect Edwin Smit van MIII-Associates uit Rijswijk maakte deel uit van de commissie. Smit vond de eindconclusies van het rapport dermate alarmerend dat hij besloot praktisch aan de gang te gaan NFU HSPOETUPƉFO EJF IFSHSPFJCBBS [JKO %BU XBT WFS voordat de term cradle-to-cradle werd bedacht.

'Als je een bos kapt voor timmerhout,' licht Smit hergroeibaarheid toe, 'en je plant vervolgens direct jonge bomen op het kale stuk, dan kun je over dertig jaar opnieuw kappen. Als het eerste hout EBO OPH JO HFCSVJL JT JT FS FFO ăJOLF NJMJFVXJOTU HFCPFLU %F HSPOETUPƉFO WFSNFFSEFSFO [JDI Bedenk ook dat in elke ton hout ongeveer 400.000 CO2 wordt gebonden. Het mes snijdt aan meerdere kanten.'

E&I - April ‘13

EI04 34-36.indd 34

25-03-13 13:50

Techniek

De Q-club De Q-club is eigenlijk 'de coĂśperatieve vereniging Q', een samenwerking van participanten in de bouw. Oprichter Smit: 'Q staat voor quantum. De verwachting is dat als de seriegrootte toeneemt we kostprijstechnisch steeds beter gaan scoren. Onder de oudste leden van vinden we onder andere een projectontwikkelaar, een constructeur en de ASN-bank. De bank kon groenhypotheken verstrekken met een gunstig rentetarief als biomaterialen intensief werden toegepast. Inmiddels hebben we een reeks woningen gebouwd.

In elke nieuwe woning is de ontwikkeling voorgezet waardoor we nu vrijwel volledig industrieel vervaardigde woningen neerzetten, met een assemblagetijd van minder dan twee dagen. Ook de afbouwwerkzaamheden zijn zo veel mogelijk naar de fabriek verplaatst.'

Kennis uitnutten 'Als architect honger je permanent naar kennis', bekent Smit. 'Zo tekende ik mooie kozijnen. Alleen kon ik geen touw vastknopen aan de uiteenlopende prijsaanbiedingen. Een bezoek aan een leverancier deed de mist echter snel optrekken.'

Smit realiseerde zich dat juist onderin de bouwkolom, bij de toeleveranciers en installateurs, erg veel kennis zat die nauwelijks werd gebruikt. 'De bouwkolom heeft eigenlijk een diabolo-vorm. Bovenin opdrachtgever, architect en adviseurs, in het smalle middendeel de aannemer en onderin de uitvoerenden: toeleveranciers, onderaannemers en installateurs. Juist in deze laatste groep zit veel praktische vakkennis en ervaring. Kennis en expertise die door de versmalling in de traditionelebouwkolom nauwelijks bovenin wordt gebruikt omdat ze grotendeels onzichtbaar blijft.'

7PPS 4NJU XBT EF[F DPOTUBUFSJOH BBOMFJEJOH om juist toeleveranciers en installateurs te interesseren voor de Q-club en – nog belangrijker – bij hem aan de ontwerptafel te halen. 'De Q-woningen zijn door de inbreng van vakspecialisten op detailniveau ăJOL BBOHFQBTU XBBSCJK JL OPH TUFFET veel ontwerpvrijheid behoud. We hebben bereikt dat de disciplines elkaar niet meer in de weg zitten en elkaars werk niet meer afbreken. Iedereen in het technisch team mag zich overal mee bemoeien. Rustig over de eigen horizon kijken. Graag zelfs, het

zijn allemaal ondernemers met jarenlange bouwervaring.'

7PPSPQ TUBBU IFU 2 BYJPNB EBU NJOTUFOT QSPDFOU WBO EF UPFHFQBTUF CPVXTUPƉFO hergroeibaar moeten zijn en de woningen met eenzelfde kostenplaatje kunnen worden neergezet als met traditionele bouw. Elk duurder concept is onverkoopbaar. In de Q-woningen worden in het algemeen betere en derhalve duurdere bouwmaterialen toegepast. 'De hogere kosten worden meer dan gecompenseerd door de woningen hoofdzakelijk in de fabriek te bouwen. De feitelijke afbouw vergt nog maar een fractie van de gebruikelijke bouwtijd. Montagekwaliteit is hier verruild voor productkwaliteit. Een forse aanval op de faalkosten.'

Warmteverliezen Smit: 'Bekijk eens een infraroodfoto van een woning. Je ziet rond de kozijnen altijd een donkere lijn. Dat betekent dat daar de temperatuur hoog is. Het geeft aan dat er veel warmteverliezen optreden door een gebrekkige aansluiting tussen kozijn en wand.'

2 MJE 3FOÂ? 7FFSNBO WBO IFU HFMJKLOBNJHF bedrijf uit de Rijp is kozijnspecialist. Hij heeft zich geworpen op een oplossing voor deze warmteverliezen. 'Het is voornamelijk UPDIU MFHU 7FFSNBO VJU &FO [FFS [PSHWVMdige detaillering van de aansluiting tussen kozijn en wand drukt de tochtproblemen volledig de kop in. Een groot voordeel van de industriĂŤle vervaardiging is de hoge precisie die we bereiken. Inmiddels kunnen we op de millimeter nauwkeurig werken.

Dankzij hoogwaardige houtselectie en zorgvuldige oppervlaktebehandeling kunnen we de opdrachtgever nu ook een onderhoudscontract met garanties voor tientallen jaren aanbieden.'

Ook drievoudig glas levert een aanzienlijke bijdrage om de warmteverliezen te beperken: nauwelijks nog verschil met een goed geĂŻsoleerde wand. Een coating op het glas weerkaatst warmtestraling en beperkt de opwarming door zoninstraling in de zomer. 'In de toekomst is de warmte in de zomer een groter probleem dan de LPV JO EF XJOUFS BMEVT 7FFSNBO Bij de Hillegomse Houthandel is Peter Smit IFU 2 BBOTQSFFLQVOU *L IFC BM FFO ăJOLF portie ervaring opgedaan bij de bouw van de Q-demonstratiewoning in Ede. Daar moesten we voor het eerst gestekerde elektrische installaties faciliteren.

Een volledig nieuwe ervaring. Dat is het

leuke van Q. Alle techneuten worden geconfronteerd met de wensen van de andere vakdisciplines die in goed overleg worden vertaald in werkbare oplossingen.

De uitdaging na de Q-demonstratiewoning is de warmteweerstand van de buitenwanden verder op te voeren waardoor de wanden een optimale bijdrage gaan leveren aan het beperken van het weglekken van warmte. Ook zonder extreme ingrepen worden nulenergiewoningen haalbaar.' Uiteraard wordt ook hierbij vastgehouden aan de 'biobased' principes van Q.

'Als architect honger je permanent naar kennis'

In de doorsnede van een dragende wand is goed te zien dat afstemming tussen de verschillende disciplines onontbeerlijk is.

E&I - April ‘13

EI04 34-36.indd 35

35

25-03-13 13:50

Architect Edwin Smit is een expert in het construeren met hout: een van zijn (andere) ontwerpen won enkele jaren geleden de Nationale Houtprijs.

Het gebouwconcept van de Q-woning is volledig aangepast aan de vereisten van stekerend installeren. Waar je ook een kruisje neerzet, in een ogenblik zit op die plaats – of anders heel dicht in de buurt – een elektrische aansluiting.

Bouwdetails Ed Noordegraaf houdt zich met zijn bedrijf in Apeldoorn bezig met lt-stralingsverwarming, meestal in de vorm van vloerverwarming. De begane grond van een Q-woning bestaat uit steenachtig materiaal, ideaal voor vloerverwarming. De verdiepingsvloeren zijn van hout en daarmee minder geschikt. Q past lagetemperatuurconvectoren op de verdiepingen toe. Het geringe temperatuurverschil tussen het verwarmingswater en de omgeving geeft weinig warmteoverdracht. De convectoren zijn daarom voorzien van kleine ventilators die de omgevingslucht geforceerd langs de convector voeren.

De wanden zijn voorzien van speciale kanalen om de verwarmingsleidingen vanaf de begane grond naar de convectoren op de verdieping te leiden. Ook hier zorgen bouwdetails voor eenvoudige leidingaanleg.

Een belangrijke speler in het Q-team is binnenwandenfabrikant Faay, massieve wandelementen produceert met vlas als kernmateriaal. De kern bevat gemakkelijk aanboorbare verticale leidingkanalen, die een paar jaar geleden, bij de bouw van de Q-demonstratiewoning, werden aangepast aan het Wieland GST 15-systeem. Omdat de vlasscheven kern ook een goede isolatie-waarde heeft, is er een HFNPEJÄ‚DFFSE XBOEQBOFFM POUXJLLFME EBU BMT CJOnenbekleding van de buitenwanden wordt ingezet.

Dit om de warmteweerstand te verhogen en tevens de verticale leidingkanalen voor de E-installatie te verzorgen. De computergestuurde productielijn

CJK 'BBZ JO 7JBOFO POU[PSHU EF & JOTUBMMBUFVS WFSEFS door alvast de meeste inbouwdozen in de wandelementen aan te brengen.

Stekerend installeren Smit: 'Toen ik bij Bouwend Nederland klaagde dat ik mijn Q-concept elektrisch maar niet ingevuld kon LSJKHFO XFSE JL EPPSWFSXF[FO OBBS #PC 7FSIFVM FO zijn innovaties op het gebied van stekerend installeren. Samen hebben we de bouwkundige details stevig onderhanden genomen. Het gebouwconcept is nu volledig aangepast aan de vereisten van stekerend installeren. De Q-woning in Ede is volledig stekerend geĂŻnstalleerd. 'In dit huis zit geen meter buis.

Wij werken nu aan een landelijk dekkend netwerk installateurs. Ondanks de misère in de bouw gaan we dit jaar toch enkele tientallen woningen neerzetten.'

Technisch team Het Q-concept wordt gecomplementeerd door een houten verdiepingsvloer voor grondgebonden woningen die voldoet aan alle eisen uit de bouw-regelgeving. Het is een kruisribbenvloer: twee massiefhouten platen op onderlinge afstand gehouden door balkjes.

De hoogte en de onderlinge afstand van de balkjes worden bepaald door de overspanning. Extra stijfheid krijgt de vloer door dwarsschotjes tussen de balkjes.

Lambert van den Bosch jr, van Heko Spanten uit Ede: 'Wij importeren de vloer uit TsjechiĂŤ: een mooi IPVUFO FMFNFOU 0Q BBOXJK[JOH WBO #PC 7FSIFVM heb ik met fabrikant Novatop overlegd en zijn de verstijvingsschotjes iets ingekort waardoor eronder leidingfaciliteiten over het volle vloeroppervlak zijn ontstaan. Onze Novatop-vloer ondersteunt daarmee centraaldoosloos installeren.'

Smit: 'Binnen het Q-team kan ik leunen op een uitgelezen technisch team. De ideeĂŤn borrelen bij elk overleg op en er wordt gezamenlijk naar de eenvoudigste oplossingen gezocht. Die eenvoud zie je direct terug in de prestaties en de kostprijs.

Interdisciplinair samenwerken: de Q-leden merken dagelijkse de voordelen ervan.'

Meer weten? Kijk op www.qforyou.org.

36

E&I - April ‘13

EI04 34-36.indd 36

25-03-13 13:50

Bedrijfsvoering Hoe zit het met de kinderopvang?

EH BO

EERSTE HULP BIJ ONDERNEMEN

DOSSIER: D ONBETAAL VERLOF

De werknemer moet voordat hij onbetaald verlof opneemt, hierover contact opnemen met de Belastingdienst.

Moet ik de pensioenpremie doorbetalen?

Nee, dit is niet wettelijk verplicht. Uw werknemer doet er verstandig aan om zelf contact op te nemen met MN-Services (070 316 08 60) met het verzoek dat hij/zij tijdens het onbetaal de verlof zelf de premie afdraagt (dus ook het werkgeversdeel).

Wat gebeurt er met sociale verzekeringen?

Als de verlofperiode niet langer dan achttien maanden duurt, zijn er geen gevolgen voor de ZW, WIA of de WW. Wat betreft de vaststelling van het recht op een uitkering, het dagloon, de toepassing van de eisen om in aanmerking te komen voor een Werkloosheidsuitkering en de acceptatie in de verzekering, blijft het normaal geldende arbeidspatroon uitgangspunt voor de vaststelling van het recht op een uitkering. Een periode van verlof wordt er als het ware tussenuit geknipt en telt niet mee voor het vaststellen van een recht. Het doel van het verlof is hierbij niet belangrijk.

Het kan bijvoorbeeld gaan om ouderschapsverlof, verlof om een studie te gaan doen of een sabbatical.

Wat zijn de regels rondom onbetaald verlof?

Werknemers mogen – in overleg met de werkgever – onbetaald verlof opnemen. Er bestaan twee soorten onbetaald verlof: ‹ POCFUBBME WFSMPG EBU XFUUFMJKL JT HFSFHFME ‹ POCFUBBME WFSMPG EBU OJFU XFUUFMJKL JT HFSFHFME Ouderschapsverlof, opname van het levenslooptegoed en langdurend zorgverlof voor de zorg van de partner, het eigen kind of de ouders zijn vormen van onbetaald verlof die wettelijk zijn geregeld. Onbetaald verlof met een ander doel, bijvoorbeeld een wereldreis maken, is niet wettelijk geregeld.

Mag ik onbetaald verlof weigeren?

Bij aanvraag van onbetaald verlof dat niet wettelijk is geregeld mag een werkgever weigeren deze te verlenen. Daarentegen mag een werkgever de opname van levenslooptegoed niet weigeren. Ouderschapsverlof en langdurend zorgverlof mogen alleen worden geweigerd bij een zwaarwegend bedrijfsbelang. Hiervoor moet een werkgever echter wel goede argumenten hebben.

Komt u er samen niet uit, dan zal de rechter hierover een beslissing moeten nemen. Als het verlof eenmaal is ingegaan kan dit niet meer worden teruggedraaid.

Hoe zit het met het salaris?

Tijdens het verlof hoeft er geen salaris te worden betaald.

Als de verlofnemer in deeltijd gaat werken, ontvangt hij uiteraard wel gewoon loon voor de gewerkte uren.

Bouwt de werknemer tijdens onbetaald verlof vakantiedagen op?

Loopt de zorgverzekering door?

De werknemer is verplicht om een zorgverzekering af te sluiten.

Hij betaalt (vanaf achttien jaar) aan de zorgverzekeraar van zijn keuze de nominale premie voor de basisverzekering en premie voor eventuele aanvullende verzekeringen.

Daarnaast is de werknemer, indien er inkomsten worden genoten, FFO JOLPNFOTBGIBOLFMJKLF CJKESBHF WFSTDIVMEJHE WBO džQSP cent van het brutoloon na inhouding van de pensioenpremie en de ingehouden premies werknemersverzekeringen. Indien de werknemer geen inkomsten heeft, zoals bij volledig onbetaald verlof, is hij/zij geen inkomensafhankelijke bijdrage verschuldigd.

Wanneer de werknemer een tegoed uit zijn levenslooptegoed ontvangt, houdt een werkgever dit bedrag in wanneer het levenslooptegoed aan de werknemer wordt uitbetaald. De werknemer ontvangt dan de werkgeversbijdrage van 7,75 procent.

Wat doe ik als de werknemer ziek wordt?

Wordt een werknemer ziek tijdens het volledig onbetaald verlof, dan heeft hij/zij geen recht op ziekengeld. De werkgever heeft dan ook geen loondoorbetalingsverplichting.

Bij deeltijdverlof heeft u voor ten hoogste 24 maanden een loondoorbetalingsverplichting over het aantal uren dat de werknemer werkt. Volgens artikel 67, lid 1 van de CAO moet de werkgever de eerste zes maanden 100 procent van het salaris dat de werknemer in deeltijd verdient doorbetalen.

De daaropvolgende achttien maanden moet 90 procent van het salaris worden doorbetaald. De ziekte van de werknemer kan (in onderling overleg) een reden zijn om het verlof voortijdig af te breken. Dit geldt ook met de levensloopregeling bij opname van onbetaald verlof.

Tijdens onbetaald verlof bouwt de werknemer geen vakantiedagen en ADV op. Alleen als het verlof gebruikt wordt voor langdurend zorgverlof bouwt de werknemer wel vakantiedagen op.

E&I - April ‘13

EI04 37.indd 37

37

25-03-13 13:53

Aanhoudende laagconjunctuur bevordert creatief ondernemerschap Tekst: Mathilde van Hulzen

38

Illustratie: Bruno Visser

E&I - April ‘13

EI04 38-40.indd 38

25-03-13 13:57

Bedrijfsvoering

7JKG KBBS DSJTJT FO IFU FJOE JT OPH OJFU JO [JDIU 7PPS JOTUBMMBUFVST NFU WPMEPFOEF Ä OBODJ MF BSNTMBH JTÇ‚IFU FFO VJUTUFLFOEF UJKE WPPS PWFSOBNFT BOEFSFO [PFLFO WPPSBM TBNFOXFSLJOH NFU DPMMFHBŠT .FFTUBM JOGPSNFFM NBBS TPNT PPL EPPS HF[BNFOMJKL FFO CFESJKG PQ UF SJDIUFO FO EBBSNFF OJFVXF NBSLUFO BBO UF CPSFO

V

oor ondernemingen met genoeg kapitaal zijn bedrijfsovernames momenteel relatief goedkoop, ook in de installatiebranche. Dat is gunstig, want met zo’n overname kan in ÊÊn klap de orderportefeuille, het werkgebied of het dienstenpakket worden uitgebreid. Dat is een EPFMUSFƉ FOEF TUSBUFHJF JO FFO NPFJMJKLF markt waar – soms nog onder de kostprijs – wordt gewerkt aan steeds minder opdrachten.

(FFO WPPSPQHF[FU QMBO Zo’n overname verloopt echter niet altijd volgens een vooropgezet plan. Neem bijvoorbeeld Technisch Installatiebedrijf Toonen uit Wijchen, gespecialiseerd in loodgieterswerk, verwarming, dakwerk, ventilatie, klimaat- en energiebeheersing.

Onlangs nam dit bedrijf een collegaonderneming uit de buurt over. ‘De vorige eigenaar kende ik', vertelt directeur Gert-Jan van den Broek. 'Hij belde me dat het niet goed ging met zijn bedrijf.

Een overname was toen niet interessant.

Een half jaar later hoorde ik dat hij failliet was en heb ik hem gebeld en sterkte gewenst. Daarna ben ik met de curator aan de slag gegaan’, vertelt directeur Gert-Jan van den Broek. ‘Bij de faillissementsveiling bleek ik de hoogste bieder en op die manier kwam de overname tot stand.’ Toonen heeft geen personeel overgenomen, maar wel een extra personeelslid aangesteld. ‘Door de overname zit ons orderboek het

komende jaar behoorlijk vol. De andere Ă SNB IBE WFFM QSPKFDUFO EJF PQ LPSUF termijn moesten worden afgerond en voornamelijk binnenwerk. Dat vormt een mooie aanvulling op onze eigen projecten. En er zijn natuurlijk vaste onderhoudsadressen die een mooie uitbreiding vormen op onze eigen klantenkring.’ Van den Broek heeft daarnaast recentelijk een start gemaakt met een Limburgs installatiebedrijf dat nu VILToonen heet, samen met twee partners: de voormalige eigenaar en een oud-projectleider. ‘De vorige eigenaar had de onderneming al voor de crisis verkocht. Drie jaar daarna ging het bedrijf failliet. Bestaande klanten belden hem op om te vragen hoe het nu verder moest. Vervolgens nam hij met mij contact op om te vragen of we deze klanten wilden overnemen. Daar zijn we dus op ingesprongen. We hadden elkaar al eens ontmoet en toen klikte het goed.’ Bij dit bedrijf werkten voorheen dertig mensen, nu begint het bedrijf met drie. ‘Dat valt inderdaad mee qua kosten. Het is gewoon leuk om zo’n bedrijf mee op te richten, ook omdat je zo weer nieuwe mensen leert kennen.’ Schaalvergroting Helemaal vanaf nul beginnen met een samenwerkingsverband, vereist vaak een wat langere adem. Othello Schelfhout, directeur van Schelfhout Elektro uit Clinge, startte in de herfst van 2012 samen met vijf partners een nieuw bedrijf

dat zich volledig richt op energiebesparing, duurzame technieken en domotica. ‘Koos Kerstholt van InstalNova heeft ons bij de plannen en de uitvoering ondersteund’, verklaart Schelfhout. De Stichting InstalNova was tot 1 januari 2013 het samenwerkingsverband van UNETO-VNI, Syntens en TNO, dat de vorming van innovatieve installatieclusters bevorderde. ‘Dat traject heeft een paar jaar in beslag genomen. Je wilt inzicht krijgen in de markt en je hebt een strategie nodig waarmee je klanten bewust kunt maken van de mogelijkheden van energiebesparing en domotica. Ze moeten daar een duidelijk beeld van hebben, voordat ze actie ondernemen en een opdracht plaatsen.’ Ook de overige deelnemers zijn allemaal installateurs met domotica als specialisatie. Sommige partners zijn naast E- ook W-installateur. Schelfhout Elektro is met twee parttimers en twee fulltimers de kleinste, de grootste heeft ongeveer dertig mensen in dienst.

Toen de partners met het plan begonnen, was er van crisis nog geen sprake. ‘Daarom was onze eerste insteek ‘comfort’, maar inmiddels blijkt dat de elite die voor dat comfort wil betalen uit een beperkte groep mensen bestaat. Daarom gaan we ons ook richten op de zorg. Mensen willen en moeten vaak langer thuis blijven wonen. Daarvoor is domotica en verdere automatisering nodig. Onze derde pijler onder het bedrijf is ‘veiligheid’. Dat wordt ook een steeds belangrijker thema.’

Actief architecten benaderen ‘Particulieren weten ons niet altijd te vinden als het om aardwarmte gaat en soms worden we benaderen voor traditioneel installatiewerk’, zegt Hilde Vorstermans, mede-eigenaar van familiebedrijf Vorstermans Klimaattechniek uit Meijel. Deze installateur is gespecialiseerd in duurzame klimaattechniek, aardwarmte en zonne-energie. 'Daarom werken we samen met andere installateurs uit de regio. Zij bellen ons als hun klant om duurzame klimaattechniek vraagt en wij brengen onze klanten met hen in contact als ze een loodgieter nodig hebben. Het is puur praktisch, we zoeken die samenwerking niet bewust op.' Dat geldt wel voor de relatie met architecten. 'We merken dat architecten nog regelmatig verkeerde beelden hebben bij duurzame klimaattechniek en dat er nog veel onduidelijkheid over is. Dat schrikt af. Maar als architecten er wel wat vanaf weten, is de drempel lager om met een duurzame oplossing naar de klant te stappen. Daarom zoeken we architecten op om onze kennis over duurzaam ontwerpen met hen te kunnen delen. %BBS IFCCFO XJK JOEJSFDU XFFS QSPĂ KU WBO

E&I - April ‘13

EI04 38-40.indd 39

39

25-03-13 13:57

,MFJOUKFT [PFLFO FMLBBS PQ Loodgieter Adri Meulemans verketelt momenteel de verwarmingsinstallaties van appartementencomplex Nellestein aan de Amsterdamse Gaasperplas. De twee collectieve ketels voor warm water en verwarming worden vervangen door individuele hr-ketels. Bij het installatiebedrijf werken een handjevol personeelsleden. Meulemans schakelt regelmatig andere bedrijven in, voornamelijk ZZP’ers. ‘Dat zijn mensen die ik goed ken en waarmee ik prettig kan samenwerken.

Sommige zijn installateur, andere bijvoorbeeld timmerman. Zo kan ik grotere opdrachten aan dan wanneer ik alles alleen zou doen.’ Meulemans richt zich binnenkort op het volgende energieproject bij Nellestein: collectief gas inkopen.

Daarvoor werkt hij samen met andere kleine bedrijven en met de bouwbegeleider EJF JO EF UFDIOJTDIF DPNNJTTJF WBO FMLF ă BU [JU ‰8F HBBO FFSTU LJKLFO IPFWFFM mensen interesse hebben, een enquĂŞte houden en daarna inventariseren wat we CJK MFWFSBODJFST BBO LPSUJOH LVOOFO LSJKHFO Š 8BBSPN FFO JOTUBMMBUFVS [JDI CF[JH houdt met nevenactiviteiten zoals het collectief inkopen van gas? ‘Als klein bedrijf NPFU KF DSFBUJFG [JKO PN PQESBDIUFO CJOOFO UF LVOOFO IBMFO 8JK HBBO POT OV richten op besturing op afstand.’

.BSLUPOUXJLLFMJOHFO in de installatiesector De omzet in de installatiebranche is in 2012 met ongeveer 5 procent gekrompen, voor 2013 wordt een lichte daling van 1 procent verwacht. Bij veel installateurs JT EF CPEFN WBO EF Ä‚ OBODJÂ MF SFTFSWFT in zicht; het totale aantal installatiebedrijven is verminderd.

In de huidige aanhoudende laagconjunctuur zijn ondernemingen alleen succesvol als zij hun interne organisatie op orde hebben, hun klant centraal stellen en weten in te spelen op de vraag naar duurzaamheid en domotica.

Klanten verwachten van installateurs een regisserende en adviserende rol.

Daarnaast is er een tendens tot overnames en fusies, vooral om meer toegevoegde waarde en geĂŻntegreerde oplossingen te kunnen bieden. Het belang van samenwerking met andere installateurs en bouwers wordt steeds groter.

40

Voor Schelfhout vormt de nieuwe onderneming een kans om de domoticamarkt beter te bewerken. ‘In je eentje kost schaalvergroting te veel energie en geld.

Door samen te werken, bereiken we nu vrijwel een landelijke dekking. We kunnen nog steeds ons eigen ding doen en daarnaast installaties uitvoeren voor de nieuwe onderneming. Op de schaal die we zelf aan kunnen. Blijkt een opdracht te groot, dan kunnen we elkaar ondersteunen.’ De samenwerkende installateurs denken momenteel na over een goede naam voor het nieuwe bedrijf en een bijpassende reclamecampagne. ‘Een verplaatsbare woning bijvoorbeeld, waarin je alles kunt laten zien.’ Collega-installateurs zijn van harte welkom om in te stappen. ‘Daarmee kunnen we de landelijke dekking verdichten. We overwegen een franchiseformule.’ Gunnen De crisis inspireert vooral tot meer informele samenwerking. Zo valt Berkvens Elektro uit Boxmeer bijvoorbeeld terug op installateurs met een specialisatie in brand- en inbraakbeveiliging als de klant om zulke voorzieningen vraagt. ‘Je kunt alle kennis binnenshuis proberen te houden, maar dan komt je kostprijs vaak te hoog uit of je loopt snel achter’, vindt bedrijfsleider John de Quillettes.

‘Daarom schakelen we in dergelijke gevallen liever een collega uit de regio in.

Als de samenwerking goed verloopt, weet je elkaar een volgende keer ook te vinden.

Onderling lenen we daarnaast mensen aan elkaar uit, maar dat komt in de huidige markt zelden voor.’ Met wie het bedrijf samenwerkt, hangt af van het project, de klant en de locatie. ‘Het zijn vaak dezelfde ondernemingen, degenen waarmee je op persoonlijke basis goed kunt samenwerken. Soms leer je een collega kennen omdat het bestek EBU TQFDJĂ FLF CFESJKG WPPSTDISJKGU "MT IFU klikt, heb je weer een contact erbij.’ De Quillettes valt het op dat collegainstallateurs meer geneigd zijn tot samenwerking, ook als ze in hetzelfde marktsegment zitten. ‘Ze gunnen elkaar meer sinds de crisis. Met jezelf voorop zetten en anderen uit de markt concurreren ga je het niet redden. Uiteindelijk doen we allemaal hetzelfde werk en de uurtarieven liggen ook bij elkaar in de buurt. En als de economie straks weer aantrekt en je kunt het werk niet aan, wie helpt je dan? Dus waarom moeilijk doen.

Met overleggen en samenwerken boek je nu meer winst.’

E&I - April ‘13

EI04 38-40.indd 40

25-03-13 13:57

Actueel Renovatie Scheepvaartmuseum Amsterdam: vrijwel alles led Het Scheepvaartmuseum Amsterdam is enkele jaren geleden grondig gerenoveerd. Daarbij zijn ook de technische installaties volledig vernieuwd. Het resultaat is een prachtig, monumentaal gebouw dat in alle opzichten weer voldoet aan de eisen van deze tijd. De verlichting bestaat vrijwel volledig uit led's.

Het Scheepvaartmuseum Amsterdam is al sinds jaar en dag ondergebracht in het voormalige 'Des Lands Zeemagazijn, het pakhuis der Admiraliteit van Amsterdam'.

Het huidige gebouw, waarvan de buitenkant dateert uit 1656 en de binnenkant uit 1793 (in 1791 werd de binnenkant volledig door brand verwoest), was hard toe aan een goede opknapbeurt. Vanaf 2007 (oplevering eerste concept) tot aan medio 2011 (oplevering) is er door tal van partijen hard gewerkt om het gebouw weer volledig up-to-date te brengen en de prachtige collectie van het museum weer in al haar glorie aan het publiek te kunnen tonen. Tijdens een excursie van de Nederlandse stichting voor verlichtingskunde (NSVV) gaven Kees Doornenbal, de architect, en Kees van de Lagemaat, de lichtontwerper, een kijkje achter de schermen.

Zoals bij elk monumentaal pand was ook hier de renovatie gebonden aan tal van regels en regeltjes. Te meer omdat het om een rijksmonument en een gezichts-

bepalend gebouw in de binnenstad van Amsterdam gaat, dat bovendien een belangrijke publieke functie vervult.

En, niet geheel onbelangrijk, het is het 'thuis' van een belangrijke nationale historische collectie, met schilderijen van zestiende en zeventiende-eeuwse meesters, en unieke historische voorwerpen, zoals globes uit begin zeventiende eeuw.

En al die verschillende aspecten stelden allemaal hun eigen eisen.

Veilig Wellicht de meest in het oog springede vernieuwing is de overkapping van de binnenplaats. De glazen kap – waarvan het ontwerp is afgeleid van het lijnenspel van de hoogte en breedtelijnen op een historische zeekaart – heeft op elk knooppunt een ledspot die met een aparte besturing kan worden aangestuurd, zowel qua lichtsterkte als qua kleur. Hiermee kan de binnenplaats vrijwel in elke gewenste sfeer worden verlicht.

Ook voor de vele (inloop)vitrines is gekozen

voor de toepassing van led. Ondanks dat de ledtechniek bij het eerste ontwerp, ruim vijf jaar geleden, nog lang niet zoveel mogelijkheden bood als nu, werd gaande weg duidelijk dat led toch de meeste voordelen bood. Niet alleen konden met ledverlichting de uiteenlopende museumobjecten beter, mooier en – voor enkele voorwerpen zeer belangrijk – ook veiliger worden belicht. Zo heeft het museum enkele globes in haar collectie die nauwelijks nog licht kunnen verdragen.

Elke lux licht zorgt voor verdere verkleuring en aantasting van de rijke afbeeldingen.

Volgens Kees van de Lagemaat bood ledlicht hier een uitkomst, omdat hiermee zowel de lichtsterkte tot op kleinste niveau kon worden geregeld als ook het verlichte oppervlak. Hierdoor werd het mogelijk om de globe in schermerlicht te houden en alleen op initiatief van de bezoeker tijdelijk en op onderdelen aan te lichten. Zo blijft het verval van de afbeeldingen zeer beperkt en kan de bezoeker toch genieten van de oude pracht en praal.

E&I - April ‘13

EI04 41.indd 41

41

25-03-13 14:02

Controles en kennis bepalend voor kwaliteit pv-installaties Het installeren van een pv-installatie op het dak vereist slim en gestructureerd werken, om de kans op ongelukken zo klein mogelijk te maken.

Met een record van 58 MW-piek geĂŻnstalleerd vermogen in 2011 en een nog onbekend, maar vrijwel zeker veel hoger geĂŻnstalleerd vermogen in 2012, is de Nederlandse markt voor QW JOTUBMMBUJFT Ä‚ JOL BBO IFU HSPFJFO 0PL [JKO FS JO /FEFSMBOE BM [P O WJFSIPOEFSE BBOCJFEFST WBO QW TZTUFNFO BDUJFG Het is daarom niet vreemd dat er ongelukken gebeuren, GPVUFO XPSEFO HFNBBLU FO [FMGT NJTTUBOEFO QMBBUTWJOEFO De manier om dat te voorkomen is het instellen van meer DPOUSPMFT FO IFU XFSLFO NFU LFOOJT WBO [BLFO Tekst: Rob van Mil

'PUPHSBÄ‚ F +BDPC 0QIPG *OEVTUSJF

E

ind februari hoopte het slechte nieuws over de pv-markt zich op. In een week kwamen drie incidenten in het nieuws die de sector geen goed deden. Eerst bracht de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) naar buiten dat zonnepanelen van het failliete Scheuten Solar Systems brand kunnen veroorzaken.

Een technisch mankement aan de elektrische verbinding aan de achterkant van de panelen van het merk Multisol, kan sluiting veroorzaken.

In Nederland is het nog nooit voorgekomen, maar in het buitenland zijn vijftien gevallen bekend. De

42

NVWA adviseert consumenten met een installatie van

Scheuten Solar, deze uit te schakelen en een installateur te vragen het systeem te controleren en zo nodig te repareren.

Een dag later kwam keuringsinstituut Kiwa met een persbericht waarin het meldde dat de helft van de geĂŻnstalleerde zonnepanelen in Nederland een levensduur van twintig jaar niet haalt. Binnen een week moest Kiwa dat bericht weer intrekken, omdat de tekst overdreven was en er onvoldoende, wetenschappelijke basis was om deze claim hard te maken. Bovendien was het een erg doorzichtige poging van Kiwa om met dit bericht een Kiwaregister te promoten, waarin bedrijven gekeurde panelen en omvormers kunnen registreren. Dit register zou de markt het vertrouwen moeten geven dat er kwalitatief goede producten te koop zijn. Tot slot was er in Groningen, tijdens de installatie van pv-panelen op een woning, een dodelijk ongeluk te betreuren. Een monteur die, ogenschijnlijk zonder steiger en zekering op een schuin dak panelen installeerde, viel naar beneden en kwam op zijn hoofd terecht. Hij overleed in het ziekenhuis.

Vakmanschap Deze opsomming, hoe triest ook, maakt wel in ĂŠĂŠn klap duidelijk met welke vraagstukken en problemen

E&I - April ‘13

EI04 42-44.indd 42

25-03-13 14:09

Bedrijfsvoering de nog altijd jonge branche van zonneFOFSHJF UF NBLFO IFFGU +BSFOMBOH XBT zonne-energie iets voor milieufanaten, die vanuit hun ideologie het niet bezwaarlijk vonden om panelen te plaatsen die ze nooit zouden terugverdienen. Maar sinds kort zijn pv-panelen lucratief. Zeker voor een consument die stroom kan terug leveren en daarvoor een relatief hoge vergoeding krijgt. Een terugverdientijd van acht tot tien jaar is realistisch en met lage rentes op de bank is het rendabeler om panelen op het dak te leggen dan om rendement via een spaarrekening te genereren.

En dat heeft de branche gemerkt. In 2011 en 2012 heeft de installatie van pv-panelen een grote vlucht genomen. Met die hausse hebben zich ook vele 'gelukszoekers' in deze markt gemeld. Volgens Polder PV, een echte insider in deze branche, waren er na een telling begin 2013 zeker vierhonderd marktpartijen die pv-panelen aanbieden.

Sommige hebben alleen een website waarop zij een aanbod doen, anderen zijn ervaren en bekwame installateurs.

Daar zit meteen ook een deel van het probleem. Iedereen mag zich pv-installateur noemen en oppervlakkig bekeken is het plaatsen van pv-panelen ook een 'klusje van niks'. Een beetje doe-het-zelver draait er zijn hand niet voor om, zo lijkt het. Toch blijkt dat in de praktijk allemaal niet zo eenvoudig. Vandaar dat de installatiesector, samen met de overheid in de vorm van Agentschap NL, hard werkt aan het zichtbaar maken van het vakmanschap.

Dit gebeurt in de vorm van een erkenningsregeling voor de vakdisciplines zonnestroom en zonthermisch. De Stichting Erkenningsregeling Installatiebedrijven (SEI) beheert deze regelingen.

ren in kennis. Sinds enige tijd is er het Isso-handboek Zonne-energie waarin alle kennis is gebundeld. Dit handboek is ook de leidraad voor de installateursopleiding op het gebied van zonne-energie, die wordt afgesloten met een landelijk erkend examen.

Installateurs die het examen met goed HFWPMH BăFHHFO LVOOFO EF PĆŠDJ MF SEIerkenning voor zonne-energie aanvragen.

Volgens UNETO-VNI is het belangrijk voor zowel milieu als economie dat het vertrouwen van de consument in zonne-energie geen deuk oploopt. Installatiebedrijven kunnen en moeten daarin ook een rol spelen, vindt de branchevereniging. Consumenten die voor de aanleg en aansluiting van zonnepanelen een erkende installateur kiezen, hebben geen reden om [JDI [PSHFO UF NBLFO 4JFSUTFNB *LdžIFC het volste vertrouwen in de toekomst van zonne-energie op consumentenniveau, daar is in die beruchte week in februari niets aan veranderd.'

Kwaliteitscontroles Niet alleen UNETO-VNI vindt het belangrijk dat de sector zich op kwaliteit moet UPFMFHHFO 0PL &OFDP OBBS FJHFO [FHHFO een top 10-speler in de markt voor pvpanelen, nodigde na die beruchte week in februari de pers uit om te vertellen hoe zij hun afnemers kwaliteit garanderen. 'Kwaliteit kun je alleen bieden als je over de hele keten controles en metingen uitvoert', WFSUFMEF %JSL +BO .JEEFMLPPQ NBOBHFS Retail Zon bij Eneco. 'En dat is precies wat wij doen. Elke partij zonne-panelen die wij inkopen, lopen via de groothandelshuizen

IBC Solar en Energiebau in Duitsland. Van elke partij die zij aan ons verkopen – uitTMVJUFOE HFDFSUJĂDFFSEF panelen – worden panelen doorgemeten en gecontroleerd. Voor grote projecten doen we dat bij een representatief aantal WPPS EBU TQFDJĂFLF QSPKFDU FO WPPS EF particuliere markt gebeurt dat steekproefsgewijs. Naast het doormeten van de panelen voeren we ook duurtesten uit en maken we rÜntgenfoto's. Daarmee hebben wij de grootst mogelijke zekerheid dat de panelen goed werken. Zo kunnen we afnemers de garantie geven dat de panelen na 25 jaar nog minimaal 80 procent van het opwekvermogen leveren.'

Eneco biedt momenteel vier verschillende zonne-energieproducten aan waarvan 'Zon & Zeker', gericht op de particuliere markt, en de collectieve actie 'Zon Zoekt Dak', van Natuur & Milieu, de bekendste zijn. Daarnaast heeft het energiebedrijf nog het product 'Herman de Zonverdeler', een concept voor collectieve daken waar mee Eneco in feite vooruit loopt op mogelijke nieuwe regelgeving. Mensen kunnen naar verwachting binnen afzienbare tijd gezamenlijk een systeem kopen om op een ander dak, bijvoorbeeld van de school, stroom voor eigen gebruik op te wekken.

Het vierde product is Solar Greenpoint, waarmee het energiebedrijf vooral op samenwerkingen in de zakelijke markt richt.

Veilig 'De installatie van zonnepanelen verzorgen we met onze eigen installatiebedrijven', vertelt Irene Mobach, productmanager Installatie Zon en verantwoordelijk voor

Isso-handboek Inmiddels pleit UNETO-VNI bij de overheid dat zij zich actiever gaat bezighouden met de controle op de productkwaliteit van zonnepanelen en de elektrische systemen die daaraan zijn gekoppeld. Voorzitter Titia Siertsema van UNETO-VNI: 'Er bestaat geen enkele onduidelijkheid over de technische normen waaraan zonnepanelen moeten voldoen, maar de handhaving is onvoldoende. Daardoor hebben we nu in enkele gevallen te maken met zonnepanelen die niet op de markt hadden mogen komen.'

Volgens UNETO-VNI ligt het voor de hand dat de NVWA de controles op zonnepanelen gaat verscherpen. Tegelijk zullen installateurs die zich serieus op deze sector willen richten, moeten investe-

Zodra de panelen goed geĂŻnstalleerd op het dak liggen, is de installatie praktisch onderhoudsvrij. Ook na bMDDU PRHWHQ SY SDQHOHQ QRJ SURFHQW YDQ KXQ RSZHNYHUPRJHQ NXQQHQ OHYHUHQ

E&I - April ‘13

EI04 42-44.indd 43

43

25-03-13 14:09

Bedrijfsvoering

Om zeker te weten of de panelen goed werken voert Eneco, naast het doormeten van de panelen, ook duurtesten uit en maken ze rĂśntgenfoto's.

de installatietak. 'Bij onze bedrijven, met in totaal achthonderd mensen, hebben we twintig gespecialiseerde zonteams ingericht met onder andere engineers, projectleiders en technische verkopers.

De installateurs die de montage verzorgen moeten VCA HFDFSUJÄ‚DFFSE [JKO PNEBU veiligheid bij het werk voor ons bovenaan TUBBU 0PL WPPS[JFO XJK IFO WBO BMMFSMFJ middelen om veilig te kunnen werken.

Het zekeren van mensen is daarin een belangrijk onderdeel. Daarnaast vinden wij het essentieel dat het vakmanschap op niveau is. Al tien medewerkers hebben de PĆŠDJÂ MF PQMFJEJOH WPPS JOTUBMMBUFVS [POOF energie gevolgd en examen gedaan. Dat aantal zal de komende jaren verder toenemen. Tot slot laten wij de installaties die onze mensen installeren steekproefsgewijs controleren door een onafhankelijke partij. Naar ons idee zijn dit de waarborgen waarmee wij onze afnemers een veilige en deskundig gemonteerde installatie bieden.' Verder biedt Eneco elke klant die via 'Zon & Zeker'-panelen afneemt standaard een monitoringspakket aan. Voor de klanten via de actie 'Zon zoekt dak' is de NPOJUPSJOH FFO PQUJF 7PMHFOT +BDRVFT WBO Seeters van het bedrijf Zon-IQ, dat deels eigendom is van Eneco en dat de monitoring verzorgt, kun je de klant zonder monitoring eigenlijk geen goede pv-installatie bieden. 'Met monitoring kan de klant op elk moment van de dag via internet zien wat hij zelf aan stroom opwekt, hoeveel hij terug levert of bijgeleverd krijgt uit het net.

0PL LVOOFO HFCSVJLFST EF IJTUPSJF WBO IFU pv-systeem zien. Die kun je zelfs delen met anderen. Maar de eigenaar kan, samen 44

met Eneco die de installatie op afstand kan volgen en bewaakt, ook de goede werking in de gaten houden. Dit zijn garanties waar een klant echt wat aan heeft', aldus Van Seeters.

Geen register Desgevraagd zegt Van Seeters geen enkele toegevoegde waarde te zien in een kwaliteitsregister, zoals Kiwa dat voert.

'Wij hebben een zeer uitgebreid traject van controles en metingen die naar ons idee voldoende zekerheid bieden voor kwalitatief goede systemen.'

0PL UNETO-VNI ziet niets in de poging van Kiwa om een kwaliteitsregister in te stellen voor leveranciers van zonnepanelen.

Siertsema: 'Zo’n register biedt schijnzekerheid. De consument heeft veel meer aan een strenge controle op de kwaliteit van zonnepanelen die op de Nederlandse markt komen.'

Kiwa verklaart, na alle ophef, dat zij enkel beweert dat de kwaliteit van zonnepanelen in veel gevallen niet aantoonbaar en traceerbaar is met documenten, zoals certiĂDBUFO LFVSJOHT FO JOTQFDUJFSBQQPSUFO 0N IJFSJO EVJEFMJKLIFJE UF WFSTDIBƉFO XJM Kiwa het register zonne-energie aanbieden. Dit register neemt alleen producten op waarvan de conformiteitsdocumenten door Kiwa zijn gecontroleerd en goed bevonden.

Brancheorganisatie Holland Solar wijst de sector er op dat het voeren van kwaliteitsDFSUJÄ‚DBUFO JO /FEFSMBOE OJFU WFSQMJDIU JT Wel gelden er wettelijke eisen voor componenten van een zonnestroominstallatie die aan de Laagspanningsrichtlijn moeten

voldoen. Maar volgens Holland Solar zijn HPFEF LXBMJUFJUTDFSUJÄ‚DBUFO EBBSWPPS FFO BEFRVBBU FO PCKFDUJFG CFXJKT )PMMBOE 4PMBS die de noodzaak voor kwalitatief goede producten onderschrijft, vindt echter dat de installateur of groothandel hiervoor verantwoordelijk is. Zij moeten de kwaliUFJUTDFSUJÄ‚DBUFO PQ XBBSEF CFPPSEFMFO FO dat met hun klanten communiceren.

Om pv-panelen veilig op het dak te krijgen, zullen installateurs vaak met professionele apparatuur en/ of hijsmaterieel moeten werken.

E&I - April ‘13

EI04 42-44.indd 44

25-03-13 14:10

Bedrijfsvoering

Claudia Reiner:

Waardecreatie Voor wie het is ontgaan: de wereld om ons heen verandert en vernieuwt.

Onze maatschappij verandert voortdurend en de klant verandert mee. Bedrijven en organisaties moeten inspelen op economische, ecologische, ϐ ontwikkelingen, om in contact te blijven met hun doelgroep. Dat geldt ook voor de bedrijven in onze sector. Lifestyleprofessionals analyseren de behoeften en wensen van verschillende groepen mensen. Producten en diensten voor de huidige consument moeten in belangrijke mate een bijdrage leveren aan de kwaliteit van leven. Onze sector sluit hier nauw op aan met oplossingen voor vraagstukken op het gebied van energie, zorg, mobiliteit, veiligheid en duurzaamheid.

Neem onze planeet; die heeft het onder het juk van ons intensieve gebruik zwaar te verduren. De overheid zet in op 16 procent duurzame energie en 20 procent CO2-reductie in 2020.

Minister Kamp van Economische Zaken

'Als branche gaan wij onze leden ondersteunen in het maken van de juiste keuzen' geeft aan dat duurzame opwekking even belangrijk is als energiebesparing.

In het onlangs gesloten woonakkoord is vastgelegd dat de overheid 150 miljoen euro bijdraagt aan een revolverend fonds voor energiebesparing. Het fonds kan met inleg van andere partijen groeien tot 600 miljoen euro. In combinatie met

Claudia Reiner, Caris & Reiner

de btw-verlaging zal dit een substantiële bijdrage leveren aan energiebesparing in de gebouwde omgeving. Nederland heeft behoefte aan een breed gedragen bindend Nationaal Energieakkoord voor duurzame groei. Als we doorpakken, biedt de groene economie werkgelegenheid voor 59.000 ċęĊǯĘ. Er ligt eveneens een enorme opgave wat betreft het levensloopbestendig maken Ǥ ϐ ǡ ´ ϐ Ǥ Toch wordt dit in onze branche nog niet volledig onderkend. Als ondernemer heb je keuzen: je kunt het anker uitgooien, met de stroom meegaan of je onderscheiden. Als branche gaan wij onze leden ondersteunen in het maken van de juiste keuzen. Zelf ben ik overtuigd van de kracht van samenwerking. Kijk, leer, deel en verbind met andere organisaties. Co-creaties waar op basis van transparantie en vertrouwen waarde wordt toegevoegd, zijn vaak kraamkamers van innovatie en creativiteit. En klinkt waardecreatie niet veel vriendelijker dan business genereren? Vaak zien we dat producten of diensten niet worden geleverd vanuit het perspectief van de klant.

Succesvolle organisaties staan echter open voor vernieuwing, durven uit hun comfortzone te stappen en met een andere bril naar zichzelf en hun omgeving te kijken.

Het verschil maken doe je doorgaans niet alleen. Samen ben je slimmer.

Als voorzitter van de Groep Klein van ĚēĊęĔǦěēĎ zoek ik u voortaan op, op deze plek in het magazine. Met onderwerpen en actualiteiten rondom het thema bedrijfsvoering. Maar u mag natuurlijk ook mij opzoeken.

cpibiri@carisenreiner.nl

@claudiareiner01

E&I - April ‘13

EI04 45.indd 45

45

25-03-13 14:13

Nieuwe marktverhouding biedt installateur kansen De verwachtingen voor de renovatiemarkt zijn hoog gespannen. Nu het werk in de nieuwbouw fors krimpt, is alle hoop gevestigd op het verbeteren van bestaande gebouwen. Installatietechniek speelt daarin een voorname rol. Moderne installaties dragen immers bij aan duurzaamheid, veiligheid, woon- en werkcomfort en energiebesparing. De feiten op een rijtje.

Tekst: Astrid Zoumpulis-Verbraeke

'PUPHSBÄ‚F +FSPFO WBO ,PPUFO *OEVTUSJF

D

Ook voor 2013 verwacht UNETO-VNI nog een productiedaling van 3 – 4 procent voor de totale installtiesector. De nieuwbouw zal naar verwachting pas na 2014 weer een klein plusje scoren.

46

e cijfers liegen er niet om.

In 2012 is het productievolume WBO JOTUBMMBUFVST XFFS ăJOL teruggelopen. Dit geldt voor alle marktsegmenten, maar het is toch vooral de nieuwbouw die het moeilijk heeft.

Ook voor 2013 verwacht UNETO-VNI nog een productiedaling van 3 – 4 procent voor de totale installatiesector. Pas in 2014 zal voorzichtig herstel optreden.

In 2013 is het renovatiesegment binnen de installatiemarkt wel al aan het opkrabbelen. Het rapport 'Economische vooruitzichten installatiebranche 2013 – 2014' van UNETO-VNI laat zien dat de omvang van de renovatieproductie bij installateurs van 2009 tot en met 2012 nog daalde met percentages die variÍren tussen 2,7 en 9,5 procent. Voor 2013 wordt voor het eerst een groei van 0,7 procent verwacht voor renovatie bij woningen en 1,1 procent in de utiliteit. In 2014 zijn die groei-

cijfers respectievelijk 3 en 3,2 procent.

Het is dan ook de nieuwbouw die dit jaar verantwoordelijk is voor de aanhoudende krimp in de totale sector. Dit segment zal naar verwachting pas na 2014 weer een klein plusje scoren.

Verschuiving De nieuwe marktsituatie heeft geleid tot een verschuiving van de verhoudingen binnen de installatieproductie.

Was nieuwbouw in 2009 nog goed voor džQSPDFOU WBO EF NBSLU JO [BM EBU džQSPDFOU [JKO 3FOPWBUJF EBBSFOUFHFO laat een groei zien van 31 procent in 2009 naar 35 procent in 2014. Onderhoud is het segment dat de grootste groei laat zien: van 19 procent in 2009 naar 24 procent in 2014. Onderhoud blijft niettemin de kleinste omzetmaker.

Kijkend naar het aandeel van de installatieproductie in de verschillende segmenten,

E&I - April ‘13

EI04 46-48.indd 46

25-03-13 14:17

Markt en maatschappij 2009

2010

2011

2012

2013

2014

woningbouw totaal [%]

-5,9

-10,7

-6,7

-12,1

-4,9

0,8

nieuwbouw [%]

-4,9

-14,7

-9,8

-16,8

-12,5

-2,4

renovatie [%]

-9,7

-9,6

-2,7

-8,4

0,7

3,0

onderhoud [%]

0,0

-1,0

-6,3

-7,8

0,9

2,4

utiliteitsbouw totaal [%]

-1,0

-13,3

-7,3

-8,8

-2,1

2,5

nieuwbouw [%]

1,8

-19,3

-10,3

-10,3

-5,6

2,2

renovatie [%]

-6,6

-8,3

-6,7

-7,7

1,1

3,2

onderhoud [%]

0,0

-5,3

-1,6

-7,4

0,6

2,3

infrastructuur totaal [%]

5,8

-10,1

-3,4

-5,6

0,4

1,7

nieuwbouw [%]

8,2

-15,3

-3,2

-4,4

-0,1

0,1

renovatie [%]

3,1

-3,8

-3,5

-6,7

0,9

3,3

installatie totaal [%]

-3,5

-11,8

-6,8

-10,5

-3,5

1,5

Tabel 1. De bouwinstallatieproductie naar segment.

Duurzaamheid is HHQbVWHHGV EHODQJULMNHU argument bij renovaties.

wordt duidelijk dat de installateur een veel groter deel van de totale werkzaamheden voor rekening neemt bij renovaties dan bij nieuwbouw. Bij renovaties wordt soms alleen een beroep gedaan op de installateur, maar ook bij totaalrenovaties is het aandeel van de bouwkundige werkzaamheden veel kleiner dan van het installatiewerk.

Uitgedrukt in cijfers brengt de installateur bij nieuwbouw van woningen džQSPDFOU WBO EF CPVXTPN JO CJK renovatie 37,5 procent. Bij de utiliteit zijn de verschillen iets kleiner; daar ligt het percentage in de nieuwbouw PQ džQSPDFOU FO CJK SFOPWBUJF PQ džQSPDFOU %F FMFLUSPUFDIOJFL IFFGU als deelsegment relatief het grootste aandeel in renovaties van woningen. Bij renovatieprojecten in de utiliteit komt de W-installateur er net iets beter vanaf.

Renovatie-evolutie Het groeiende belang van renovatie uit [JDI PQ WFMF GSPOUFO %F 3FOPWBUJFCFVST kreeg meer bezoekers dan ooit, de Bouwbeurs richtte er dit jaar een speciaal thema voor in, leveranciers spelen erop in met maatwerk voor de renovatiemarkt en er zijn speciale cursussen voor de renovatieinstallateur.

UNETO-VNI ontwikkelt in rap tempo beleid,

producten en diensten rond het thema renovatie-evolutie. Alles duidt erop dat de kansen in dit segment serieus worden genomen. Er is dan ook veel werk aan de winkel. Meer dan de helft van de Nederlanders woont in een woning van voor 1976, en wil daar graag blijven wonen.

Die verouderde woningen voldoen doorgaans niet aan de actuele eisen op het gebied van energiezuinigheid en duur-

zaamheid, comfort en veiligheid. NieuwCPVX JT WBBL HFFO PQUJF 3FOPWBUJF CJFEU dus uitkomst.

Vooral woningcorporaties onthouden zich noodgedwongen van nieuwbouw; ze kiezen voor verbetering van hun bestaande woningvoorraad. Daarnaast zien veel zorginstellingen zich genoodzaakt hun gebouwen aan te passen aan nieuwe eisen en wensen. Tot slot is de transformatie van leegstaande winkel- of kantoor-

Belangrijk speerpunt UNETO-VNI heeft het thema renovatie-evolutie aangewezen als ĂŠĂŠn van de zeven

strategische speerpunten voor de installatiesector. Het wordt gezien als een trend met aanzienlijke marktkansen, juist ook voor kleinschalige installatiebedrijven.

Bij renovatie-evolutie staat de functionaliteit van het gebouw centraal bij de verbeteringen. Gebouwen krijgen een andere bestemming, worden energiezuiniger gemaakt of zodanig aangepast dat ouderen langer zelfstandig kunnen blijven wonen. De technieken voor deze markt bestaan in grote lijnen al, maar worden wel verder verbeterd en toegespitst om zowel maatwerk als grootschalige standaardoplossingen te kunnen leveren. Voor E-installateurs gaat het in deze markt vooral om toepassingen van ict, sensortechniek en domotica. Voor de kleinere installateur kan het hier om zelfstandige projecten gaan, maar in veel gevallen zal ook samengewerkt moeten worden met W-installateurs om geĂŻntegreerde totaaloplossingen te kunnen leveren. De regisseursrol wordt dus belangrijker.

E&I - April ‘13

EI04 46-48.indd 47

47

25-03-13 14:17

Markt en maatschappij Gulden Feniks De renovatieprijs De Gulden Feniks krijgt tijdens de renovatie-revolutie nieuw elan. Het aantal inzendingen JT EJU KBBS IPHFS EBO BOEFSF KBSFO %F (VMEFO 'FOJLT JT EF PQWPMHFS WBO EF /BUJPOBMF 3FOPWBUJF 1SJKT EJF TJOET 1985 werd uitgereikt. De Feniks duidt op de mythologische vogel die uit zijn eigen as herrijst. Bij renovatie en transformatie gebeurt immers hetzelfde; gebouwen krijgen een nieuw leven. De wedstrijd is bedoeld voor projecten die de bestaande gebouwenvoorraad verbeteren, zowel bouwkundig als installatietechnisch.

Er zijn drie categorieĂŤn: renovatie, gebouwtransformatie en gebiedstransformatie. Dit jaar is er een record aantal aanmeldingen van maar liefst 92 projecten. Daarbij gaat het in 44 gevallen om renovatie.

In de categorie renovatie won vorig jaar het project Koningsvrouwen van Landlust in Amsterdam.

Het betrof de renovatie van twee blokken monumentale portiekwoningen van woningcorporatie Eigen Haard. Ze kregen hun oude glorie terug en wonnen aanzienlijk aan wooncomfort. De E-installateurs hadden de opgave om de veelheid aan schotelantennes te vervangen door gemeenschappelijke satellietontvangst (GSO) en een pv-systeem te installeren. W-installateurs zorgden voor een collectieve warmtepomp, WKO in de bodem, gebalanceerde ventilatie en stralingsplafonds. Omdat de gevels in monumentale stand moesten blijven, kwam er een doos-inEPPTDPOTUSVDUJF JO DPNCJOBUJF NFU PQUJNBMF JTPMBUJF %F DPNQMFYFO LSFHFO EPPS EF[F UPUBBMBBOQBL XFFS WPPS WJKGUJH KBBS OJFVX leven ingeblazen. Voor de bewoners is het comfort toegenomen en de energierekening gedaald.

bouwinstallatie 2009 omvang: 13,8 miljard euro

onderhoud

19 % nieuwbouw renovatie

50 %

31 %

bouwinstallatie 214 omvang: 9,9 miljard euro

onderhoud

24 %

nieuwbouw

41 % renovatie

35 %

Productvolume installatiemarkt in 2009 en prognose 2014 (bron: USP).

panden een interessante markt voor de elektrotechnische renovatie-installateur. .FU ă FYJCFMF EVVS[BNF PQMPTTJOHFO tegen zo laag mogelijk kosten, kan de E-installateur in deze markten nog een ă JOLF TMBH TMBBO Duurzaamheid Duurzaamheid wordt een steeds belangrijker argument bij renovaties. De #PVXLFOOJT 3FOPWBUJF .POJUPS UPPOEF begin dit jaar aan dat voor 43 procent van de woningeigenaren duurzaamheid een belangrijke rol speelt bij renovaties. #JKdž QMVTTFST JT IFU MFWFOTMPPQCFTUFOEJH maken van de woning een voorname reden om te verbouwen. Als ze dan toch renoveren, kiezen ze steeds vaker ook meteen voor duurzaamheid. Vooral nu de energierekeningen de pan uitrijzen, is er veel vraag naar besparingsmogelijkheden.

Elektrotechniek speelt daarin een rol door de toepassing van energiebesparende verlichting, daglicht- en aanwezigheidssensoren, zonnepanelen en domoticasystemen.

Andere rol Door de nieuwe marktverhoudingen, verandert ook de rol van de installateur.

De focus op renovatie maakt dat de instalMBUFVS WBLFS BMT IPPGEBBOOFNFS WPPSdžQSP jecten wordt gevraagd. De adviserende, regisserende, maar ook de commerciÍle rol van de installateur wordt daardoor belangrijker. De opdrachtgever zal zeker

48

in kleinschalige projecten – vaker dan bij nieuwbouw – rechtstreeks om advies vragen bij een installatiebedrijf.

Ook is er meer vrijheid in de keuze van producten en leveranciers als er geen voorschrijvende hoofdaannemers zijn, zoals in de nieuwbouw. Deze ontwikkeling biedt voor installateurs met een pro-actieve denk- en werkwijze kansen om meer uit de markt te halen. Met een traditioneel volgzame houding zullen deze kansen onbenut blijven. Voor zowel doorgewinterde als nieuwe installateurs in het kleinere renovatiesegment is een commerciĂŤle instelling en een aanjagende rol vaak nog wat onwennig.

Concurrentie Het gevaar van interessante marktkansen is altijd dat de concurrentie op de loer ligt.

Nu al is te zien dat een groot deel van de installateurs noodgedwongen of bewust de focus heeft verlegd naar het renovatiesegment. Daarnaast zijn er de vele klusbedrijven, maar ook andere afbouwers in de bouwsector die bij gebrek aan werk in of schurkend aan het installatiesegment aan de slag gaan. Deze ontwikkeling heeft de totale omzet over veel meer hoofden verdeeld en de prijsdruk verhoogd. De renovatiemarkt mag dan wat eerder in de lift zitten dan de nieuwbouw, nog altijd is het ook hier geen vetpot. Alleen met bewuste keuzes, specialisaties, een proactieve opstelling en realistische calculaties zijn de kansen optimaal te benutten.

E&I - April ‘13

EI04 46-48.indd 48

25-03-13 14:17

NVVS Advies en Certificering wordt steeds vaker betrokken bij installaties voor slechthorenden.

)OHHW6DW *36 9RHUWXLJ YROJV\VWHHP

(*)

Toegankelijkheid voor Slechthorenden

(*) De Ringleiding voor slechthorenden wordt in het vakjargon ook vaak de DOVENLUS genoemd Een NVVS advies is een waarborg voor de installateur.

Vaak is het ontwerpen van de slechthorenden installatie geen dagelijks werk van de installateur. Met een advies van en de certificering door de NVVS wordt de aanleg van een slechthorenden installatie een routineklus.

De advies en certificeringsdiensten worden uitgevoerd door de NVVS Commissie Toegankelijkheid ringleidingen@nvvs.nl

%HWURXZEDUH *60 FRPPXQLFDWLH 1DXZNHXULJH *36 DQWHQQH 3RVLWLHEHSDOLQJ YDQ REMHFWHQ LQ KHHO (XURSD 6OXLWHQGH ULWWHQ XUHQ UHJLVWUDWLH *HDYDQFHHUGH GHWHFWLH YDQ REMHFWHQ 2SWLRQHOH EHZDNLQJ R D 7HPS 6SDQQLQJ :DWHU /DJH NRVWSULMV

%HYHLOLJ YROJ XZ HLJHQGRPPHQ =LH RQ]H ZHEVLWH ZZZ IOHHWVDW QO RI EHO

Elma Connecting Business, uw mediapartner voor de installatiebranche CONNECTING BUSINESS

Als exclusief mediapartner exploiteert Elma Connecting Business alle offline en online media van UNETO-VNI. Wilt u uw doelgroep in de installatiebranche effectief bereiken? Profiteer van onze unieke crossmediale advertentiemogelijkheden in print, online en mobiel!

Ons UNETO-VNI mediateam adviseert u graag om uw mediabudget zo effectief en rendabel mogelijk in te zetten.

Neem contact op via:

0226 33 1692 | uneto-vni@elma.nl | www.elma.nl

E&I - April '13

49

Energie besparen zonder investering Energie besparen binnen grote (kantoor)gebouwen, bedrijven, scholen of (zorg)instellingen gaat vaak gepaard met grote in vesteringen. Bijvoorbeeld met de aanschaf van klimaatregelingen of het vervangen van conventionele verlichting door ledverlichting. Het kan echter ook anders, en daarbij kunnen de E- en W-installateur een onderscheidende rol spelen.

Tekst: ing. Marjolein de Wit-Blok 'PUPHSBÄ‚F 'SJUT 8JEEFSTIPWFO *OEVTUSJF

E

nergie besparen is nodig om de CO2uitstoot te verminderen en het gebruik WBO VJUQVUCBSF GPTTJFMF CSBOETUPƉFO UF reduceren. Daarbij zijn belangrijke stappen te nemen in de grotere gebouwen; zowel op het technische als het menselijke vlak. Om met het laatste te beginnen: het gedrag en de cultuur binnen een organisatie is vaak mede bepalend voor het energiegebruik in een gebouw. Doen mensen thuis bijvoorbeeld altijd het licht uit bij het verlaten van het toilet, dan betekent dat niet automatisch dat zij dit op het werk ook doen.

Hetzelfde geldt voor het laten branden van de verwarming (gecombineerd met een open raam) en de verlichting in andere ruimten, bijvoorbeeld vergaderruimten of de kantine.

Verder is het bijvoorbeeld zinloos om met twee medewerkers in een vergaderruimte plaats te nemen die vervolgens wordt geconditioneerd alsof er twintig mensen aanwezig zijn. Werknemers

50

E&I - April ‘13

EI04 50-52.indd 50

25-03-13 14:59

Markt en maatschappij

De temperatuur en het CO2-percentage in een ruimte: het CO2-gehalte is relatief hoog.

ervan bewust maken dat dit onnodig veel energie en geld kost, kan een (kosteloze) stap zijn richting een lager energiegebruik.

Zeker wanneer leidinggevenden zelf het goede voorbeeld geven en mensen elkaar mogen wijzen op hun gedrag.

Techniek kan ondersteuning bieden in de vorm van bijvoorbeeld aanwezigheidssensoren die automatisch het licht uitschakelen of CO2- en temperatuursensoren die de kwaliteit en temperatuur van de lucht monitoren en op basis daarvan het CJOOFOLMJNBBU JO EF CFUSFƉFOEF SVJNUF regelen.

Niet zaligmakend Toch zijn technische oplossingen ook niet altijd zaligmakend. Met een aanwezigheidssensor kan er weliswaar niet veel mis gaan, maar bedrijven die hebben geïnvesteerd in bijvoorbeeld een warmtepomp PG UFNQFSBUVVSUSBKFDUFO QSPĂUFSFO WBBL niet van het volledige voordeel van hun oplossing. Dit komt doordat oplossingen na installatie eenmalig worden ingesteld PG HFDPOĂHVSFFSE %BBSOB XPSEU FS FDIUFS niet meer naar omgekeken. Bijvoorbeeld PNEBU EF CFUSFƉFOEF POEFSIPVETEJFOTU er te weinig van weet of niet op de hoogte is van het feit dat de systemen onderhoud behoeven.

'SBOT 8PMƉFOCVUUFM EJSFDUFVS CJK HVACtechniek: 'Een oplossing installeren en dan weglopen heeft geen zin. Een applicatie heeft aandacht nodig, moet worden onderhouden en dat betekent onder meer regelmatig controleren of de werking ervan nog overeenkomt met de beoogde

In deze ruimte is de temperatuur te hoog en loopt deze ’s nachts nauwelijks terug.

prestaties en of eventuele wijzigingen in een bepaalde situatie aanleiding geven voor het aanpassen van de instellingen.

Filters vervangen wanneer deze vuil zijn gebeurt in de meeste gevallen nog wel; het is immers direct zichtbaar (of hoorbaar) dat dit noodzakelijk is. De knipperende lampjes van de verschillende regelingen doen voor de meeste gebouwbeheerders echter ingewikkeld aan en worden dan ook veilig met rust gelaten zolang de systemen draaien. Wat dat betreft denk ik dat er in deze tijd naast de E- en W-installateur ook mensen nodig zijn gespecialiseerd in meet- en regeltechniek.

Bij grotere installateurs zijn deze specialisten wel beschikbaar, maar voor kleinere installateurs gaat dat in veel gevallen toch te ver. De techniek achter de regelingen bevat nu eenmaal meer aders dan het standaard lichtnet en dat is gewoon complexer; zeker omdat de ontwikkelingen op dit vlak ook relatief snel gaan.'

king en een langere levensduur, maar het vereist wel de nodige kennis en ervaring.

Een ander voorbeeld waarbij de mogelijkheden van de techniek onbenut blijven, zijn de bekende warmte- en koudetrajecten. Hierbij wordt de verwarming en/ of koeling aangestuurd op basis van een tijdprogramma. De gebruiker kan bijvoorbeeld instellen wanneer de verwarming of koeling ’s morgens in werking moet treden, zodat medewerkers ’s morgens een verwarmde of gekoelde werkruimte betreden. Hetzelfde geldt voor het tijdstip van het uitschakelen. Een half uur voordat medewerkers weer vertrekken is bijvoorbeeld een standaard instelling die energie bespaart zonder dat het comfort daaronder te leiden heeft.

Voorbeelden

'Energie besparen zonder dat het comfort hieronder leidt'

Een voorbeeld van een technische oplossing die in de praktijk een bron van energieverspilling blijkt, is de warmtepomp. De meest ideale situatie is een warmtepomp plaatsen om deze vervolgens nooit meer uit te zetten om het aantal in- en uitschaLFMJOHFO UF CFQFSLFO *O EF QSBLUJKL JT EJU niet mogelijk, maar het aantal schakelingen is wel te minimaliseren.

Bijvoorbeeld door de werking van de warmtepomp te monitoren en op basis hiervan de meest optimale instelling te bepalen. Dit draagt bij aan een goede wer-

De praktijk leert dat ook hier vaak eenmalig een instelling wordt gemaakt, die vervolgens niet meer wordt gewijzigd.

Dat betekent dat de schoorsteen tijdens (school)vakanties staat te roken alsof het hele gebouw vol is met mensen en dat lege kantoorgebouwen ook in het weekend maximaal worden verwarmd.

Daarnaast zijn gebouwen in de winter vaak veel te warm en in de zomer veel te koud; een kwestie van een verkeerde inregeling E&I - April ‘13

EI04 50-52.indd 51

51

25-03-13 14:59

van het verwarmings- en koelsysteem. Ook hier geldt dus dat aandacht voor de geplaatste meet- en regelapplicatie het begin kan zijn van structurele energiebesparingen.

Jaarlijks de juiste instellingen maken voor vakanties, vrije dagen en weekenden is een, maar de verwarming een halve of hele graad lager zetten in ruimten waar dit kan, of drie kwartier in plaats van een half uur voor het einde van de werktijden uitschakelen levert weer een extra energiebesparing op. Een combinatie dus van gezond verstand, enige inspiratie en voldoende kennis van en inzicht in de CFUSFƉFOEF UFDIOJTDIF JOTUBMMBUJFT

het besparingspercentage voor de eindgebruiker op met 20 procent per jaar. Aan het einde van de looptijd is de besparing volledig voor de afnemer XBBSEPPS IJK LBO QSPÄ‚UFSFO WBO PO[F LFOOJT PQ het vlak van energiebesparing zonder daarbij een daadwerkelijke investering te hoeven doen. Vooral in de zorg en het onderwijs kan dit uitkomst bieden, omdat hier vaak het geld ontbreekt voor investeringen; ook wanneer uit berekeningen blijkt dat het na een aantal jaren alleen maar geld oplevert.'

Rol installateur

Ontzorgplan HVAC-techniek is dermate overtuigd van de

energiebesparende mogelijkheden, dat het een businessplan ontwikkelde waarbij klanten geen EJSFDUF JOWFTUFSJOH IPFWFO UF EPFO 8PMƉFOCVUUFM 'Zodra wij een besparing van minimaal 10 procent kunnen realiseren – dit stellen we vast op basis van een inventarisatie – bieden we een contract aan WPPS WJKG KBBS *O IFU FFSTUF KBBS JT EF PQCSFOHTU WBO EF CFTQBSJOH WPPS POT *O IFU UXFFEF KBBS JT EJU OPH džQSPDFOU FO QSPĂUFFSU EF FJOEHFCSVJLFS EVT WBO EF FFSTUF CFTQBSJOH *O EF WPMHFOEF KBSFO MPPQU 52

Rekenmodel Een school heeft een jaarlijks gasverbruik van 50.000 m3 en de inschatting is dat hierop 15 procent kan worden bespaard. Dit komt neer op 7.500 m3 ™dž FVSP 0Q KBBSCBTJT MFWFSU EJU EVT FFO CFTQBSJOH PQ WBO FVSP *O IFU FFSTUF KBBS CFUBBMU EF TDIPPM OJFUT FYUSB BBO FOFSHJF NBBS CFTQBBSU BM XFM *O IFU UXFFEF KBBS CFTQBBSU EF TDIPPM FVSP JO IFU EFSEF KBBS džFVSP FO EJU MPPQU VJUFJOEFMJKL PQ UPU EF WPMMFEJHF CFTQBSJOH WBO džFVSP EJF EF TDIPPM KBBSMJKLT LBO HFCSVJLFO WPPS CJKWPPSCFFME MFTNJEEFlen of andere onderwijs gerelateerde doelen. De opbrengsten van de installateur zijn omgekeerd evenredig. Na vijf jaar heeft hij 7.200 euro verdiend.

Om de besparingen te optimaliseren worden de installaties bij het begin van de looptijd optimaal ingeregeld en vervolgens jaarlijks gecontroleerd en eventueel bijgesteld. opbrengst besparing per jaar [euro]

Vooral het laatste aspect kan een belangrijke kans betekenen voor de E- en W-installateur. Bij het installeren van bepaalde oplossingen kan de installateur bijvoorbeeld een servicecontract afsluiten waarin wordt afgesproken dat hij een of twee keer per jaar langs komt om de instellingen en werking van de installaties te controleren en eventueel aan te passen. Werken alle opnemers bijvoorbeeld nog of zijn er andere storingen die de communicatie tussen de sensoren en regelapparatuur negatief beĂŻnvloeden? Voor de W-installateurs geldt: lopen alle kleppen nog soepel, zijn er geen verstoppingen enzovoort.

7PMHFOT 8PMƉFOCVUUFM LBO IFU FƊDJ OU JOSFHFMFO van systemen bijdragen aan een energiebesparing van 10 – 30 procent en daar hoeft de gebruiker verder geen enkele investering voor te doen.

Tevens doen installateurs er verstandig aan zich op de hoogte te stellen van de verschillende beschikbare energiebesparende maatregelen zodat zij hun klanten optimaal kunnen adviseren. Vooral E-installateurs die samenwerken met de W-sector of installatiebedrijven die beide disciplines aanbieden, kunnen op deze manier een totaaloplossing aanbieden waarin zowel verlichting als verwarming en klimaatbeheersing zijn opgenomen. Nog beter is het om een medewerker zodanig te specialiseren in meet- en regeltechniek dat de systemen na installatie optimaal presteren en gedurende de levensEVVS FĆŠDJÂ OU FO HPFE [JKO UF POEFSIPVEFO

2500 2000 1500 1000 500 0

jaar 1 jaar 2 jaar 3

jaar 4

opbrengsten installateur

jaar 5

jaar 6 jaar 7 jaar 8 jaar 9 opbrengsten opdrachtgever

E&I - April ‘13

EI04 50-52.indd 52

25-03-13 14:59

Beveilig uw investering in zonne-energie!

Akraboot4 - dé oplossing tegen diefstal van zonnepanelen

Akraboot Netherlands Postbus 428 2920 AK Krimpen aan den IJssel Nederland

ͻ Universeel op bijna alle Deelvenstertypen van zonnepanelen. ͻ Naadloos te integreren met ons unieke alarmsysteem. ͻ sĞƌǀĂĂƌĚŝŐĚ Ƶŝƚ njĞĞƌ ƐƚĞƌŬĞ ŵĂĂƌ ŇĞdžŝďĞů ƐĂŵĞŶŐĞƐƚĞůĚĞ ŵĂƚĞƌŝĂůĞŶ

Tel: +31(0)614 320 023 Tel: +31(0)614 990 346 info@akraboot.nl www.akraboot.nl

die zorgen voor een maximale duurzaamheid.

ͻ DĂŬŬĞůŝũŬ ƚĞ ŝŶƐƚĂůůĞƌĞŶ͕ ǁĂĂƌĚŽŽƌ ŐĞĞŶ ĚĞĞůǀĞŶƐƚĞƌƐĐŚĂĚĞ

Akraboot (UK) Limited

ontstaat.

Park House ϯϭ ĂƩůĞ DĂƌŬĞƚ ^ƚƌĞĞƚ Norwich NR1 3DY United Kingdom Tel: +44(0)1603 677790 Fax: +44(0)1603 617409 DŽďŝůĞ͗ нϰϰ;ϬͿϳϳϰϴϵϴϭϬϭϳ info@akraboot.co.uk www.akraboot.co.uk

ͻ <ŽƐƚĞŶĞīĞĐƟĞĨ ĞŶ ǀĞƌĞŝƐƚ ŐĞĞŶ ŽŶĚĞƌŚŽƵĚ͘ tŝũ ŐĞǀĞŶ ƉƌŽĨĞƐƐŝŽŶĞĞů ĂĚǀŝĞƐ ĂĂŶ ǀĞƌnjĞŬĞƌŝŶŐƐŵĂĂƚƐĐŚĂƉƉŝũĞŶ͕ ŝŶƐƚĂůůĂƚĞƵƌƐ ĞŶ eigenaren van zonnepanelen. Hierbij helpen wij de klant met het zoeken naar de beste manier van beveiligen om de grote investeringen in veiligheid te brengen.

Slagvaste, voorbedrade

Flexibele

buis

Solergy Uw Partner in SOLAR Groothandel voor al uw zonnepaneel componenten.

Rechtstreeks vanaf de fabrikant

s Alle variaties uit voorraad leverbaar s U bespaart 4 à 6 uur per woning s 24 uur levering door heel Nederland s Halogeen vrij s Low Friction s Slagvast Voordelige installatiematerialen

Merken: ZNshine, Yingli, NSI, SMA, Samil Power, Kaco, Easy Fit, K2, Arrowsol

s Postbus 305 s 3840 AH Harderwijk s T 0341 456 176 s F 0341 436 029 s www.PenN-trading.com s info@PenN-trading.com

Windmolen 20 7609 NN, Almelo The Netherlands

www.solergy.nl verkoop@solergy.nl Tel: 0546-454938 Fax: 0546-852570

E&I - April '13

53

Productnieuws Autorisatiesysteem productieomgevingen

Opladen met gelijk- en wisselstroom Met het Combined AC/DC Charging System biedt Phoenix Contact een oplossing voor het opladen van elektrische auto's met gelijk- en wisselstroom.

Door de universele auto-inlet is nog maar een enkele oplaadbus voor het laden met AC en DC nodig. De auto-inlet is compatibel met Combined DC Connector type 2 en ondersteunt het snelle opladen onderweg met gelijkstroom en het opladen met wisselstroom. De stekker is ontwikkeld voor spanningen tot 850 V en stromen tot 200 A. Hierdoor voldoet de stekker nu al aan de eisen van de toekomst. De gepatenteerde handgreep heeft een ergonomische vorm en vergemakkelijkt het insteken en uittrekken.

Het systeem is samen ontwikkeld met de Duitse autofabrikanten Audi, BMW, Daimler, Opel, Porsche en Volkswagen.

Phoenix Contact, www.phoenixcontact.nl tel. 0316 59 17 20

54

Het autorisatiesysteem EKS-Modular is speciaal voor hygiënische productieomgevingen ontwikkeld.

De informatie van de drager zit opgeslagen in een sleutelhanger, welke aan de communicatiemodule wordt gehangen. De communicatiemodule (IP69K) heeft geen holtes en is volkomen glad afgewerkt.

Daarmee is deze toepasbaar in de algemene voedingsmiddelenindustrie, vleesverwerkende industrie en farmaceutische industrie. De communicatiemodule is achter het paneel verbonden met een verwerkingsmodule met DIN-railmontage. Er zijn verschillende interfaces verkrijgbaar.

Het type interface bepaalt de wijze waarop dit autorisatiesysteem communiceert met de achterliggende besturing of het achterliggende netwerk.

Euchner, www.euchner.nl tel. 078 615 47 66

Communicatieve inbouwsensoren

Nieuw schakelmateriaal

Siemens Building Technologies heeft het aanbod Symaro-sensoren aangevuld met KNX-compatibele inbouwmodellen. De sensoren registreren temperatuur, vochtigheid en luchtkwaliteit en kunnen dankzij hun communicatiemogelijkheden deze waarden ook regelen. Siemens levert ook een multisensor die meerdere, of al deze waarden gelijktijdig meet. Op alle modellen kan een passieve temperatuursensor worden aangesloten die een tweede temperatuur (bijvoorbeeld de vloer) meet. De apparaten zijn voorzien van twee binaire ingangen en kunnen de status van twee potentiaalvrije contacten registreren. De maximaal vier geregistreerde meetwaarden en twee statussen worden via de gemeenschappelijke KNX-interface verstuurd naar andere deelnemers in het GBS. De inbouwsensoren zijn compact vormgegeven en compatibel met alle gangbare inbouwdozen.

Siemens Building Technologies www.siemens.nl/instabus tel. 070 333 10 52

Hager heeft naast het S1-programma van Berker ook de designlijnen Q1 en Q3 aan het programma standaardschakelmateriaal toegevoegd: één budget, drie keuzen. Het Q 1-schakelmateriaal met zacht oppervlak is bij velen bekend. Naast mat polarwit is Q1 nu ook in mat antraciet beschikbaar. Daarnaast wordt deze designlijn uitgebreid met het design Q3.

Beide series worden gekenmerkt door een vlak profiel en vlakke schakelhoek, maar waar Q1 zachte afgeronde hoeken heeft, heeft de Q3serie een hoekige vorm aan de buitenzijde van het raamwerk. Het nieuwe design is dankzij deze eigenschap ook geschikt voor installatie in een kabelkanaal.

Hager, www.hager.nl tel. 073 711 02 10

E&I - April ‘13

EI04 54-59.indd 54

25-03-13 14:54

Productnieuws Nieuwe buitenposten

3D-Cadmodellen Axis Communications introduceert een belangrijke aanvulling op haar aanbod van tools voor beveiligingontwerpers. De Axis Camera Families voor Autodesk Revit biedt beveiligingontwerpers de mogelijkheid met 3D-cameramodellen te illustreren hoe de camera set-up er in het echt uit zal zien en welke gebieden het bewakingssysteem na installatie zal monitoren. De cameramodellen bevatten gedetailleerde metadata, nodig voor BIM. Met de nieuwe 3D-modellen kunnen ontwerpers Axis netwerkcamera's direct in Cad-ontwerpen gebruiken en tegelijk de gebieden visualiseren die door de cameraâ&#x20AC;&#x2122;s worden gedekt. De software maakt het mogelijk te zien hoe de camera's passen in de lay-out van het gebouw, of het zicht mogelijk wordt belemmerd door pilaren of muren en helpt onverwachte blinde vlekken te reduceren. Dit betekent dat het beveiligingsontwerp nu als een integraal onderdeel van het gebouwontwerp kan worden afgewerkt.

Axis Communications, www.axis.com tel. 010 750 46 00

Bticino introduceert de nieuwe serie Sfera Newbuitenposten. Deze buitenposten kunnen zowel horizontaal als verticaal worden gemonteerd. De dag-nachtcamera heeft een groot bereik (verticaal 96° en horizontaal 135°). De buitenposten voldoen aan de criteria voor levensloopbestendig wonen â&#x20AC;&#x201C; de nieuwe teleloopfunctie zorgt dat mensen met een hoorapparaat alle auditieve signalen opvangen â&#x20AC;&#x201C; en zijn verkrijgbaar met verschillende toegangscontrolesystemen. BTicino ontwikkelde daarnaast Sfera â&#x20AC;&#x2DC;Roburâ&#x20AC;&#x2122;, speciaal geschikt voor montage in een vandalismegevoelige omgeving. Deze uitvoering beschikt over dezelfde technische eigenschappen, maar heeft een hoge slagvastheid (IK 10).

Legrand Nederland, www.legrand.nl tel. 0411 65 31 11

Twee rug-aan-rugschermen Asus lanceert de Taichi, een slank ultrabook voorzien van een innovatief ontwerp met twee rug-aan-rugschermen. De nieuwe ultrabook weegt slechts 1,25 kg. Het twee-schermenontwerp combineert de eigenschappen van multi touch-tablets met een ultrabook. Met de klep open is Taichi een krachtige ultrabook, met gesloten klep verandert hij in een lichtgewicht tablet met full HD multi touch-scherm. De rug-aan-rug geplaatste dubbele schermen kunnen zowel gelijktijdig als onafhankelijk van elkaar worden gebruikt. Met geopende klep en het scherm tweezijdig rechtop geplaatst kan met het apparaat FFO QSFTFOUBUJF PG Ä&#x201A;MN XPSEFO HFEFFME NFU QVCMJFL BBO CFJEF [JKEFO IPSschermtechniek zorgt bovendien voor een optimaal beeld op beide schermen: nauwkeurige kleurweergave en een 178° brede kijkhoek. De Taichi is voorzien van een krachtige Intel i5-processor, 4 GB geheugen, Intel HD 4000-graphics, 128 GB SSD PQTMBH EVBM CBOE 8JÄ&#x201A; #MVFUPPUI Y VTC FFO NFHBQJYFM autofocuscamera met 1080p full HD video-opname en een tweede 720p HDvideocamera.

Asus, www.asus.nl tel. 030 600 49 82

Nieuwe webtool Vaak blijken zonnepanelen minder energie op te leveren dan ze daadwerkelijk kunnen.

Voor optimaal gebruik van de zonnepanelen heeft de gebruiker inzicht in de prestaties nodig. Daarbij helpt de slimme meter en een nieuwe webtool: de Energiemanager Online.

De Energiemanager Online geeft inzicht in hoeveel energie de gebruiker opwekt, verbruikt en teruggeeft aan het netwerk. Het meten en zichtbaar maken van verbruik levert alleen al een besparing op van 5 â&#x20AC;&#x201C; 10 procent.

Daarnaast helpt de online tool de prestaties van de panelen nauwkeurig te volgen. De tool vergelijkt daarnaast het eigen verbruik met dat van vergelijkbare huishoudens.

Energiemanager Online, www.energiemanageronline.nl tel. 0629 56 64 48

E&I - April â&#x20AC;&#x2DC;13

EI04 54-59.indd 55

55

25-03-13 14:55

Productnieuws Inbouwconnectoren van roestvaststaal Phoenix Contact breidt het productassortiment M12-inbouwconnectoren van roestvaststaal 1.4404 uit voor toepassingsgebieden waarin extra hoge eisen worden gesteld. De vier- tot zeventienpolige connectoren zijn verkrijgbaar met voorgeconfectioneerde draden en geschikt voor achter- en voorwandmontage.

Er kan worden gekozen tussen PG9, M16- of M20-montageschroefdraad. Om verkeerd insteken te voorkomen, zijn de polarisaties A, B en D beschikbaar. Alle producten zijn intern afgedicht waardoor zij ook niet-ingestoken voldoen aan beschermklasse IP67. De inbouwconnectoren zijn geschikt voor zowel printplaat- als wandmontage.

Phoenix Contact www.phoenixcontact.nl/m12, tel. 0316 59 17 20

Wireless extender D-Link lanceert de Wireless N300 range extender (Dap-1320) waarmee gebruikers de dekking van het draadloze signaal in huis eenvoudig kunnen verbeteren en uitbreiden.

De Dap-1320 is tot 73 procent kleiner dan vergelijkbare extenders en ondersteunt wireless N-snelheden tot 300 Mbps voor een snel, stabiel en veilig signaal. De wireless range extender is simpel en zonder computer te installeren. In combinatie met een router die WPS ondersteunt, kan de extender met een druk op de knop aan het netwerk worden verbonden. Ook kan de extender worden geĂŻnstalleerd met de gratis D-Link QRS-app voor iOS en Android. De extender is uitgerust met WPA/WPA2-beveiliging.

D-Link, www.dlink.nl, tel. 010 799 43 48

Modulaire serie veiligheidsrelais Met Sirius 3SK1 presenteert Siemens Industry AuUPNBUJPO FFO Ä&#x192;FYJCFMF FO NPEVMBJS PQ UF CPVXFO serie veiligheidsrelais. De veiligheidsrelais zijn geschikt voor het aansluiten van zowel elektromechanische veiligheidscomponenten als elektronische veiligheidssensoren. De serie maakt deel uit van de Safety Integrated-oplossingen voor machineveiligheid. De basisveiligheidsrelais 'standaard' en 'advanced' zijn leverbaar met veiligheidsrelais- of veilige transistor-uitgangen. Uitbreidingsmodules voor het aansluiten van extra actuatoren en sensoren en een multispanningvoedingsmodule maken het systeemaanbod compleet. Met uitbreidingsmodules is een veiligheidsoplossing â&#x20AC;&#x2DC;op maatâ&#x20AC;&#x2122; te maken, afgestemd op eisen van de toepassing. Al naar gelang de toepassing kunnen er vijf uitbreidingsmodules op een enkele advanced-veiligheidsrelais worden aangesloten.

Siemens Industry Automation, www.siemens.nl/veiligheidsrelais, tel. 070 333 34 04

Snelle reparatie kabelmantels HellermannTyton introduceert RMS warmkrimpende kabelreparatiemanchetten, die ook voor aftakkingen zijn te gebruiken. De manchetten zijn snel en eenvoudig te verwerken, waardoor het repareren of afdichten van kabels FĆ&#x160;DJÂ OUFS LBO XPSEFO VJUHFWPFSE %F NBODIFU XPSEU PN EF LBCFM HFWPVwen en met een rail op zijn plaats gehouden. RMS komt vooral tot zijn recht bij reparaties van langere, ingegraven kabels, waar het moeilijk of onmogelijk is om krimpkous te gebruiken. Door het materiaal met een vlam te verwarmen, krimpt de manchet en smelt de lijm, waarna een vochtdichte, isolerende en nauwsluitende mantel wordt gerealiseerd. De manchet beschermt uitstekend tegen corrosie, schurende werking en weersinvloeden en is daardoor ideaal voor laagspanningskabels.

Hellermann Tyton www.hellermanntyton.nl tel. 033 460 06 90

56

E&I - April â&#x20AC;&#x2DC;13

EI04 54-59.indd 56

25-03-13 14:55

Productnieuws Professionele HD led CCTV-monitoren Bosch Security Systems introduceert de UML Serie 32", 42" en 55" professionele HD led CCTV-monitoren. Deze monitoren combineren een uitstekende beeldkwaliteit en een grote horizontale en verticale kijkhoek. De monitoren zijn 30 procent dunner dan de vorige generatie. Dankzij een breed scala aan aansluitmogelijkheden zijn ze geschikt voor grootschalig pc-gebruik voor beveiligingssystemen, zoals bij stadsbewaking, in luchthavens of treinstations. Bovendien is de kallibratie van het scherm speciaal ontwikkeld voor beveiligingscameraâ&#x20AC;&#x2122;s. De kleurnauwkeurigheid bij 6.500 K (0,003 tolerantie) is hoger dan bij vergelijkbare producten. De monitoren ondersteunen resoluties tot 1.920x1.080 (full HD), zijn halogeenvrij en hebben een laag stroomverbruik.

Bosch Security Systems, www.boschsecurity.nl, tel. 040 257 72 04

Embedded box-pc Phoenix Contact introduceert met de industriĂŤle pc VL BPC 1.000 een nieuwe productfamilie van embedded box-pc's voor ruwe industriĂŤle omgevingen. De pc's zijn geschikt voor eenvoudige besturings- en communicatietaken, evenals voor het verzamelen van gegevens op het gebied van machine- en installatiebouw, gebouwenautomatisering, verkeerstechniek of energiegegevensoverdracht. De industriĂŤle pcâ&#x20AC;&#x2122;s zijn ontwikkeld voor 24-uursbedrijf en voldoen aan hoge eisen wat betreft temperatuur, trillingen, schokken en EMC. De compacte box-pc is geschikt voor een temperatuurbereik van 0 â&#x20AC;&#x201C; 50 °C en een ingangsspanning van 24 V DC (+/- 20 procent).

Phoenix Contact, www.phoenixcontact.nl tel. 0316 59 17 20

Engineering framework automatiseringstechniek Siemens Industry Automation heeft het engineering framework 'Totally integrated automation portal' (Tia Portal) uitgebreid. In versie 12 kunnen alle Siemens-aandrijvingen in de omvormer-serie Sinamics G als parameter worden opgenomen. Ook zijn er nieuwe diagnostische functies geĂŻntegreerd. Zo is de safety-functionaliteit uitgebreid voor de Simatic S7-1500 en zijn de prestaties WBO 1SPÄ&#x201A;OFU DPNNVOJDBUJF WFSCFUFSE %F QSPHSBNNFFSUBBM JT BGHFTMBOLU WPPS CFUFSF FĆ&#x160;DJÂ OUJF FO OJFVXF WFJMJHIFJETGVODUJFT CJFEFO CFUFSF CFTDIFSNJOH tegen ongeoorloofd kopiĂŤren en onbevoegde toegang. De nieuwe versie biedt PPL VQEBUFT WPPS FOHJOFFSJOH UPPMT WPPS EF DPOÄ&#x201A;HVSBUJF QSPHSBNNFSJOH inbedrijfstelling en het onderhoud van automatiseringsapparatuur en aandrijfsystemen van Siemens.

Siemens Industry Automation, www.siemens.nl/simatic, tel. 070 333 39 05

Duurzame oplossing voor publieke sector GE Lighting introduceert de CMH Streetwise-lamp. Dankzij het instelvermogen en een langere levensduur

(16.000 h), vraagt deze lamp minder onderhoud. Zo bezuinigt de publieke sector op vervangingskosten. %F MBNQ CFTDIJLCBBS NFU & PG & Ä&#x201A;UUJOH JT DPNQBUJCFM NFU CFTUBBOEF FMFLUSPOJTDIF PG NBHOFUJTDIF ballasten en vormt een goed alternatief voor de hogedruknatriumlamp. Bovendien maakt de lamp een bezuiniging op de energiekosten van minstens 40 procent mogelijk. De lamp, ideaal voor nieuwe verlichUJOHTQSPKFDUFO JO EF TUFEFO CJFEU FFO EPFMUSFĆ&#x2030;FOE XJU MJDIU WFSHFMJKLCBBS NFU EBU WBO FFO LXJLMBNQ PG FFO hogedruknatriumlamp). Ze biedt eveneens een comfortabele kleur van 3.000 K en heeft een CRI van 70.

GE Lighting www.gelighting.com tel. 0033 148 63 68 00 E&I - April â&#x20AC;&#x2DC;13

EI04 54-59.indd 57

57

25-03-13 14:55

Productnieuws

Moderne ledarmaturen

Nieuwe versie Zenon Copa-Data introduceert een nieuwe versie van het automatiseringssysteem Zenon. De nieuwe versie – 7.10 – biedt 64-bit support, Windows 8 en multi touch. Daarnaast biedt de nieuwe versie een verbeterde batch control-module met touch-support in runtime. De nieuwe versie is geïntegreerd in de Report viewer voor naadloze documentatie en bathprocessen. De Report viewer heeft volledige toegang tot de receptadministratie. Volledige rapportage van alle belangrijke data, zoals alarmen, een audit-trail of historische en online data is mogelijk in een enkele tool.

Verder kunnen belangrijke elementen van een project worden geblokkeerd voor bepaalde gebruikers via de user-administratie. Een beveiliging tegen het manipuleren van applicaties.

Sigma Control, www.sigmacontrol.nl, tel. 0180 69 57 77

Jacs.Koopman komt met een nieuw Interlight Tracklight-programma met de modernste innovaties op het gebied van led. Het geïntroduceerde programma omvat ledspots met een lichtstroom variërend van 1.000 – 3.000 lm, bij een opgenomen vermogen van 12 (kleinste model) tot 36 W (grootste armatuur). De lichtafgifte van de 12 W-spot met de Sharp-chip is probleemloos met elke gebruikelijke dimmer te regelen. Mede door de goede temperatuurbeheersing kan bij de armatuur op een levensduur van circa 40.000 branduren worden gerekend. De leverancier spreekt van een verwaarloosbare opstarttijd, een hoge power-factor (> 0,9) en een optimale blindstroomcorrectie. acs.Koopman www.koopman.nu tel. 0343 59 22 22

Zware connectoren op de montagerail %F NPOUBHFQSPĂFMFO )FBWZDPO CIF (connector installation frames) van Phoenix Contact maken het mogelijk om Heavycon-contactblokken snel op een montagerail te monteren. De nieuwe montageframes zijn speciaal ontwikkeld om voorgemonteerde connectoren of contactblokken direct op de montagerail aan te sluiten. De robuuste constructie van spuitgietaluminium is ontwikkeld voor het gebruik van zware connectoren en stugge kabels en voldoet aan de functionele eisen van de Heavycon-connectoren. Een voorijlend PE-contact is ook beschikbaar voor de behuizingen en voldoet daarmee aan de UL-norm 1977. De connectoren en montageframe zijn leverbaar met schroef- en beugelvergrendeling.

Phoenix Contact www.phoenixcontact.nl tel. 0316 59 17 20

58

E&I - April ‘13

EI04 54-59.indd 58

25-03-13 14:55

Productnieuws IndustriĂŤle pc De krachtige en onderhoudsvriendelijke industriĂŤle pc Valueline P7000 van 1IPFOJY $POUBDU CJFEU FFO DPOÄ&#x201A;HVSFFSCBBS DPODFQU WPPS QSPDFTWJTVBMJTFSJOH robotica en industriĂŤle automatisering. De IPC kan als box-pc met verschilMFOEF NPOUBHFNPHFMJKLIFEFO XPSEFO HFDPOÄ&#x201A;HVSFFSE NBBS PPL BMT LMBTTJFLF panel-pc. De tft-touchscreens (12 â&#x20AC;&#x201C; 24â&#x20AC;&#x153;) maken een visualisering van complexe processen mogelijk. De IPC heeft een krachtige Intel Core i7-processor, geĂŻntegreerde turbo-boosttechnologie en hyper-threading-techniek voor een hogere processorperformance. Verder biedt de IPC DDR3-werkgeheugen met ECC-support en een SSD-geheugen met SLC-opslagtechniek. De hardware kan worden geleverd met verschillende besturingssystemen: Windows XP Pro, Windows 7 Ultimate en embedded varianten. /// Phoenix Contact, www.phoenixcontact.nl, tel. 0316 59 17 20

HMI-link Een modern Ethernet-touchpanel kan eenvoudig een afstand van 100 m overbruggen. Met de nieuwe 'OS-onafhankelijke' transmissietechnologie van Sigmatek kunnen digitale signalen voor het scherm, de informatie van de touch, USB, Ethernet-data en de seriĂŤle interface via een standaard Ethernetkabel naar de remote-display worden verzonden. De HMI-link van Sigma Control biedt een goedkoper alternatief voor een DVI-aansluiting. Zonder cpu in het bedieningspaneel is er ook geen on-site cooling nodig. Dit garandeert een hogere mechanische robuustheid van de terminal. Hiermee wordt een kostenbesparende optie gecreĂŤerd door de besturings- en display-unit rechtstreeks op de machine te bedienen. De unit is verwijderd van de besturingseenheid en gemonteerd in de beschermde, toegankelijke schakelkast. De gebruiker CFTDIJLU PWFS FFO IPHF NBUF WBO Ä&#x192;FYJCJMJUFJU [POEFS UF XJTTFMFO WBO IFU PO TJUF bedieningspaneel. /// sigma control, www.sigmacontrol.nl, tel. 0180 69 57 77

Microschakelaars Panasonic Electric Works biedt een compleet pakket microschakelaars voor de meest veeleisende toepassingen. Er zijn uiteenlopende series met IP40- of IP67bescherming. Door gebruik te maken van glijcontacten is bovendien ook een geluidloze werking mogelijk.

De schakelaars zijn toe te passen in verschillende industriĂŤle sectoren, zoals automotive en industriĂŤle machines, maar bijvoorbeeld ook in witgoed. /// Panasonic Electric Works, www.panasonic-electric-works.nl tel. 0499 37 27 27

Telefoon- en xDSL testen De Megger HT1000/2-serie bestaat uit een drietal testinstrumenten voor analyse van telefoonverbindingen, breedband adsl/vdslverbindingen en HPNA-netwerken (home phone network alliance).

De tests bepalen of de gebruikte kabels en verbindingen binnen TQFDJÄ&#x201A;DBUJFT QSFTUFSFO FO PG FS geen sprake is van kabelfouten.

Er zijn circa dertig tests die met de tester kunnen worden uitgevoerd, afhankelijk van het gekozen model. De testen omvatten een 30 MHzspectrumanalyzer voor het traceren van ruis en een TDR-functie. De tester is geschikt voor het testen van telefoonlijnen van de verdeelkast in de straat tot de huisaansluiting. Model HT1000/2-CH biedt zelfs een HPNA-modem voor het testen van de bekabeling van telefooncentrales. /// Euro-Index www.euro-index.nl tel. 010 288 80 00

E&I - April â&#x20AC;&#x2DC;13

EI04 54-59.indd 59

59

25-03-13 14:55

Opvallend

werk Groen Kop gas en groene stroom voor goudgele friet Tekst: Mari van Lieshout

'PUPHSBÄ&#x201A; Foto: Industrie F *OEVTUSJF

Joost en Sebastiaan Hoes runnen de biologische Inleiding cafetaria Friethoes in Haarlem. In de zomer staan zij met hun frietkraam op talloze evenementen. Friet, gesneden uit gezonde biologische piepers, smaakt echter nog lekkerder wanneer die wordt gebakken in energiezuinige friteuses gevoed met groene energie. Daarom laten de ondernemende broers een duurzame snackkar bouwen die is voorzien van vele nieuwe technieken op het gebied van duurzaamheid.

A

ls Intech BK Market Trailers in Barneveld bezoekt wordt OPH IBSE HFXFSLU BBO IFU EFÄ&#x201A; OJUJFWF POUXFSQ WBO EF GSJFUXBHFO %F USBJMFSCPVXFS IFFGU FFO TQFDJBBM UFBN TBNFOHFTUFME PN WPSN UF HFWFO BBO EF[F CJK[POEFSF PQESBDIU FFO GSJFUXBHFO XBBSJO TUSBLT XPSEU HFCBLLFO NFU XBSNUF VJU CJPHBT FO EJF NFU QW QBOFMFO JO EF FJHFO TUSPPN CFIPFGUF WPPS[JFU NFU "MT BMMFT NFF[JU JT EF TOBDLXBHFO OPH EF[F NBBOE PQFSBUJPOFFM %F DJSDB N MBOHF XBHFO [BM XPSEFO JOHF[FU WPPS BMMFSMFJ CVJUFOFWFOFNFOUFO Â&#x2030;0O[F NPCJFMF TOBDLCBS JT POUXPSQFO PN [FT UPU BDIU VVS WPMMFEJH BVUPOPPN PQ HSPFOF FOFSHJF UF LVOOFO GVODUJPOFSFOÂ&#x160; WFSUFMU +PPTU )PFT Â&#x2030;(FEVSFOEF EJF UJKE LVOOFO PO[F GSJUFVTFT WPMPQ CBLLFO 8F IFCCFO FFO DBQBDJUFJU PN QFS VVS NBBS MJFGTU QPSUJFT WBO HSBN UF WFS[PSHFO "OEFST HF[FHE BMT XF WJKGUJFOEVJ[FOE QBUBUKFT IFCCFO WFSLPDIU NPFUFO XF OPH TUFFET PWFS TUSPPN FO HBT LVOOFO beschikken.â&#x20AC;&#x2122; Bijzondere trailers

#JK BK .BSLFU 5SBJMFST [JKO [F JOUVTTFO XFM HFXFOE PN CJK[POEFSF USBJMFST UF CPVXFO )FU CFESJKG IFFGU EF BGHFMPQFO EFDFOOJB WPPS EF NFFTU VJUFFOMPQFOEF PQESBDIUHFWFST USBJMFST PQ NBBU POUXPSQFO FO HFCPVXE Â&#x2030;.BBS FFO USBJMFS NFU [POOFQBOFMFO XBT WPPS POT PPL OJFVXÂ&#x160; [FHU (FSCFO WBO ,SVJTUVN WFSBOUXPPSEFMJKL WPPS IFU POUXFSQ WBO EF TOBDLCBS Â&#x2030;.BBS XBBSPN FJHFOMJKL OJFU .JTTDIJFO CMJKLU EJU UZQF XBHFO XFM EF USFOE UF XPSEFO WPPS EF BNCVMBOUF IBOEFM Â&#x160; De snackwagen is voorzien van twee geavanceerde gasgestookte IS GSJUFVTFT %PPSHBBOT OFNFO TOBDLXBHFOT FOLFMF Ä&#x192; FTTFO QSPQBBOHBT NFF XBBSNFF [F IVO WFU WFSIJUUFO *O EF XBHFO WBO 'SJFUIPFT TUPLFO EF POEFSOFNFST FDIUFS NFU HBT EBU HFXPO OFO JT VJU CJPNBTTB %BBSWPPS XPSEU JO EF USBJMFS FFO BQBSUF UBOL HFQMBBUTU EJF JO EF CFESJKGTSVJNUF WBO 'SJFUIPFT LBO XPSEFO CJK HFWVME #FIBMWF EF UBOL WPPS IFU CJPHBT JT FS PPL OPH SVJNUF WPPS FFO QBBS LMFJOFSF HBTÄ&#x192; FTTFO NFU QSPQBBOHBT

'Onze mobiele snackbar is ontworpen om zes tot acht uur volledig autonoom op groene energie te kunnen functioneren'

60

E&I - April â&#x20AC;&#x2DC;13

EI04 60-61.indd 60

25-03-13 15:02

Van ,SVJTUVN 0NEBU FS JO IFU IFMF MBOE WFSTDIJMMFOEF CSBOE weervoorschriften gelden, is er gekozen voor een gastank en MPTTF HBTăFTTFO [PEBU EF GSJFUXBHFO PWFSBM JO /FEFSMBOE LBO XPSEFO JOHF[FU *O TPNNJHF SFHJP T JT IFU OJFU UPFHFTUBBO PN HBT VJU FFO UBOL UF HFCSVJLFO *O EBU HFWBM LBO 'SJFUIPFT UFSVHHSJKQFO PQ EF HBTăFTTFO %BU JT FDIU BMMFFO CFEPFME WPPS OPPEHFCSVJL BMT IFU FDIU OJFU BOEFST LBO CFOBESVLU IJK %F CJPNBTTB XBBSVJU IFU HBT XPSEU HFXPOOFO CFTUBBU EFFMT XFFS VJU WPFETFMBGWBM *O QSJODJQF JT IFU EVT NPHFMJKL EBU FFO EFFM WBO IFU SFTUBGWBM WBO 'SJFUIPFT VJUFJOEFMJKL JO IFU EPPS EF CJPMPHJTDIF GSJFUCBLLFS HFCSVJLUF CJPHBT UFSFDIULPNU *O )BBSMFN CFTDIJLU IFU CFESJKG UFWFOT PWFS FFO CFESJKGTSVJNUF NFU PQTMBH FO FFO LFVLFOSVJNUF %BBS WFSCSVJLU 'SJFUIPFT PPL HSPFO HBT

Pv-panelen %F CJKESBHF WBO EF QW QBOFMFO JO EF FMFLUSJDJUFJUTWPPS[JFOJOH WBO EF TOBDLXBHFO JT XFMJTXBBS CFQFSLU NBBS OJFUUFNJO FTTFOUJFFM %F USBJMFS LSJKHU UXFF QW QBOFMFO NPOP DSJTUBM WBO FML 8Q %F[F QBOFMFO XPSEFO QMBU PQ IFU EBL WBO EF TOBDLXBHFO HFNPO UFFSE %F NFU QW QBOFMFO PQHFXFLUF TUSPPN JT CFEPFME WPPS EF FOFSHJF[VJOJHF MFEWFSMJDIUJOH %F[F LPNU [PXFM CJOOFO BMT CVJUFO EF XBHFO 7PMHFOT WBO ,SVJTUVN JT EF UPFQBTTJOH WBO MFEWFS MJDIUJOH JO WFSLPPQXBHFOT HFFO VJU[POEFSJOH ,MBOUFO WSBHFO FS TUFFET WBLFS PN %F XBHFO WBO 'SJFUIPFT JT FDIUFS IFMFNBBM WBO MFEWFSMJDIUJOH WPPS[JFO PNEBU FS HFFO QSPEVDUWFSMJDIUJOH OPEJH JT .FFTUBM LJF[FO PO[F BGOFNFST CJK IFU WFSMJDIUFO WBO QSPEVDUFO WPPS TQFDJBMF QSPEVDUWFSMJDIUJOH 0PL [VMMFO EF QW QBOFMFO EF SFHFMJOH WBO EF GSJUVVS FO IFU BG[VJHTZTUFFN WPFE FO 0Q IFU BG[VJHLBOBBM [JKO UXFF LPPMTUPG ĂMUFST BBOHFTMPUFO [PEBU EF XBHFO NJOEFS HFVS VJUTUPPU FO PPL PQ JOEPPS FWFOFNFOUFO HPFE JO[FUCBBS JT #PWFO PQ EF XBHFO bouwt BK .BSLFU 5SBJMFST PPL OPH FFO SFDMBNFCPSE 8BOOFFS EF XBHFO POEFSXFH JT MJHU EJU QBOFFM JOHFLMBQU PQ IFU EBL .FU BDUVBUPST LBO IFU SFDMBNFCPSE SFDIUPQ XPSEFO HF[FU

Gelaccu’s De snackwagen is voorzien van vier grote gelaccu’s waarin de FMFLUSJDJUFJU XPSEU PQHFTMBHFO ;F IFCCFO FFO PQTMBHDBQBDJUFJU WBO "I FML (FMBDDV T CFWBUUFO FFO FMFLUSPMJFU JO HFMWPSN FO HFMEFO PWFS IFU BMHFNFFO BMT FFO NJMJFVWSJFOEFMJKL BMUFSOBUJFG WPPS EF MPPEBDDV &FO WPPSEFFM JT EBU EF[F BDDV MBOHEVSJH EJFQ LBO XPSEFO POUMBEFO UPU QSPDFOU FO PPL XFFS TOFM LBO XPS EFO CJKHFMBEFO &O EBU MBBUTUF JT CJK IFU HFCSVJL WBO EF TOBDLXB gen wel een vereiste. Het is overigens niet gezegd dat die accu’s BMUJKE [JKO HFMBEFO NFU TUSPPN EJF EPPS EF [POOFQBOFMFO XPSEU PQHFXFLU )FU TUSPPNWFSCSVJL JO EF TOBDLXBHFO JT OBNFMJKL HSPUFS EBO IFU WFSNPHFO EBU EF QW QBOFMFO LVOOFO MFWFSFO *O EF EBHFMJKLTF QSBLUJKL WBO EF TOBDLXBHFO WBO 'SJFUIPFT [VMMFO EF BDDV T NFU TUSPPN VJU IFU OFU XPSEFO HFMBEFO .BBS EBU JT EBO XFM XFFS HFHBSBOEFFSE HSPFOF TUSPPN WFS[FLFSU )PFT &OdžXBOOFFS EF TOBDLXBHFO JO HFCSVJL JT [VMMFO EF QW QBOFMFO EF TUSPPN JO EF BDDV T CMJKWFO BBOWVMMFO Duurzaamheid 'SJFUIPFT JT TJOET BDUJFG JO EF FWFOFNFOUFOCSBODIF 5PU EJU KBBS HFCSVJLUFO EF CSPFST )PFT EBBS FFO EPPS IFO [FMG PNHFCPVXEF NBSLUXBHFO WPPS 0Q EJWFSTF FWFOFNFOUFO XFS EFO EF CJPMPHJTDIF GSJFUFO WBO 'SJFUIPFT BM HFHFUFO [PBMT UJKEFOT .ZTUFSZMBOE PQ IFU 'MPSJBEF UFSSFJO 1JUDI 'FTUJWBM FO 3PMMFOEF ,FVLFOT PQ IFU 8FTUFSHBTUFSSFJO .FU PO[F EVVS[BNF TOBDL XBHFO LPNFO XF JO [FLFSF [JO PPL UFHFNPFU BBO EF XFOTFO WBO PO[F LMBOUFOLSJOH 8F [JKO [FMG BMUJKE BM FSH CF[JH NFU EVVS[BBN IFJE 8F ESBHFO EBU HSBBH VJU FO EBO WPFMU IFU OJFU [P QSFUUJH PN JO EF CFESJKGTWPFSJOH WFFM FOFSHJF UF HFCSVJLFO UFSXJKM KF XFFU EBU IFU PPL [PWFFM [VJOJHFS LBO WFSUFMU +PPTU )PFT 0O[F LMBOUFO EFOLFO FS PPL [P PWFS %F CF[PFLFST WBO EF FWFOFNFOUFO MFWFO EPPSHBBOT CFXVTUFS FO WPPS IFO JT EF [PSH WPPS IFU NJMJFV FDIU FFO UIFNB

E&I - April ‘13

EI04 60-61.indd 61

61

25-03-13 15:02

www.installatieportal.nl

ONTDEK HET NIEUWE ONDERNEMEN Kan de bedrijfsvoering in de installatiebranche professioneler, actueler en efficiënter?

Ja. Online, met de InstallatiePortal van UNETO-VNI! Dag-en-nacht telefonisch bereikbaar voor uw klant Als u niet aanwezig bent, schakelt u door naar de Telefoondienst. Daar neemt men uw telefoon met uw bedrijfsnaam op en handelt de gesprekken af volgens tevoren gemaakte afspraken.

Nieuw: Online Personeelszaken Geen Personeelsafdeling, maar wel alle benodigde informatie rond de regelingen in de installatiebranche en de handvatten om tot beoordelingen te komen. + personeelsadministratie; + verzuimregistratie; + verlofregistratie; + functioneren & beoordelen.

Online Kantoor

Meer weten?

Op www.installatieportal.nl vindt u meer informatie over de verschillende diensten, opties en uitbreidingen. Ook de prijzen (voor leden en voor niet-leden van UNETO-VNI) zijn per dienst vermeld.

Nog niet alle nieuwe diensten zijn al

Calculeren, offertes opstellen, projecten beheren, werkbonnen inzetten als leidraad voor de uitvoering, facturen uitsturen. + Calculeren met de online artikelbestanden van leveranciers; + Calculeren met de calculatietijdnormen van UNETO-VNI; + Nieuw: Service ‘Online Financieel’; + Nieuw: Service ‘nabellen nog openstaande facturen’.

(volledig) beschikbaar. Raadpleeg www.installatieportal.nl voor de actuele

Nieuw: Online Service

stand van zaken.

Voor de planning en uitvoering van periodiek onderhoud, storingsafhandeling en beheer.

W: www.installatieportal.nl

Online Kennis en Documenten Als ondernemer moet u op de hoogte zijn van de voorschriften.

Als vakman moet u alles weten over de nieuwste technologische ontwikkelingen in de branche, maar ook over de onderhoudsgegevens van wat oudere apparatuur bij de klant. Online, dus ook te raadplegen op locatie!

‘Instalpedia’ biedt u online toegang tot o.a.: + Nieuw: NEN-normen; + Nieuw: Invulbare pdf’s (oplevering, inspectie e.d.); + FGO plus; + ISSO-digitaal.

E: info@installatieportal.nl T: 079 3250 720

62

E&I - April '13

www.installatieportal.nl InstallatiePortal is een initiatief van uneto-vni

Zo moet het niet!

In het dagelijks werk komen we soms vreemde zaken tegen. In de rubriek 'Zo moet het niet' plaatst E&I elke maand de leukste inzendingen.

Bij het kopen van een bestaande woning kom je soms de meest vreemde constructies tegen. De dader is vaak niet meer te achterhalen: was het nu de verwarmingsman of de elektricien die niet goed op de tekening heeft gekeken? Of was het wellicht

toch een van de eerdere bewoners, die zelf aan de slag is gegaanâ&#x20AC;Ś Voor de nieuwe eigenaren ligt er in elk geval de schone taak om al dit soort bestaande foutjes en fouten te herstellen.

Foute installaties Onder het motto 'Zo moet het niet' zoekt de redactie naar duidelijke voorbeelden van slecht of fout uitgevoerde installaties.

De foto's (van goede kwaliteit) kunnen, vergezeld van een korte beschrijving, worden toegestuurd naar: media@uneto-vni.nl onder vermelding van 'Zo moet het niet'.

E&I - April â&#x20AC;&#x2DC;13

EI04 63.indd 63

63

25-03-13 15:09

In het volgende nummer

Colofon 33e jaargang, april 2013, nummer 4 E&I is hét magazine voor ondernemers in elektrotechniek en ICT. Verschijning 11 keer per jaar onder verantwoordelijkheid van UNETO-VNI.

Bredewater 20 Postbus 188, 2700 AD Zoetermeer T 079 325 06 50 E media@uneto-vni.nl

Thema: Opleiding en scholing Het komende nummer van E&I staat in het teken van 'Opleiding en scholing'.

Naast een uitgebreid overzicht van de verschillende opleidingsaanbieders gaat het mei-nummer ook in op de veranderingen bij de BOL- en BBL-opleidingen. Daarnaast is er ook aandacht voor E-learning en Skill Masters.

En verder:

Adverteerders Akraboot

53

Penn Trading

53

Amsterdam RAI

28

Schotman Elektro

28

Dictator Productie

12

4PMBS $MBSJUZ /FEFSMBOE PNTMBH *7

PNTMBH **

Fleetsat

64

Vormgeving )FJO #VSHFSJOH NBOBHFS 5SBƊ D FO DTP, dk: 707) Mariska van der Tas (dk: 755) Advertenties Elma Connecting Business Keizelbos 1 Postbus 18, 1720 AA Broek op Langedijk T 0226 33 16 92 F 0226 33 16 01 E uneto-vni@elma.nl

4DIBUFJMBOE ;FVNFSFO 4USPPNWFSEFMJOH POUXFSQFO 7FJMJH XFSLFO NFU BHHSFHBUFO

&WFOFNFOUFOIBM 7FOSBZ

Redactie Noud Heijna (bladmanager, dk : 733) Stéphanie Korpershoek (eindredactie, dk: 724) Linda Kindt (redactieassistente, dk: 771) Lennert Hut (redacteur, dk: 772)

49

Solar Solutions 4PMFSHZ

Fluke Nederland

1

Technische Unie

Gira

1

Testo

InstallatiePortal

62

Livingston TEMS

bijsluiter

/774 /FEFSMBOETF 7FSFOJHJOH voor Slechthorenden)

49

Par LedLight

49

bijsluiter

omslag III 12

Abonnementen Een abonnement kan op elk gewenst tijdstip ingaan en geldt tot wederopzegging, tenzij anders is overeengekomen.

De minimumlooptijd van een abonnement is 1 jaar.

Opzeggingen kunnen schriftelijk of per e-mail, onder vermelding van het abonnementsnummer, tegen het einde van de abonnementsperiode worden doorgegeven, voor 15 november. Vanwege de aard van deze uitgave wordt de abonnee geacht het abonnement in het kader van zijn beroep of bedrijf te ontvangen. UNETO-VNI gaat uit van een zakelijke overeenkomst, deze valt onder het Algemene Verbintenissenrecht.

Abonnementsprijs 97 euro (exclusief 6 % btw) per jaar.

Losse nummers 15 euro (exclusief 6 % btw), inclusief verzendkosten.

Janneke Troost (dk: 770), j.troost@uneto-vni.nl.

Ontwerp Force 451 Druk Senefelder Misset, Doetichem De uitgever kan niet aansprakelijk worden gesteld voor persoonlijke of materiële schade, veroorzaakt door onjuistheden in de redactionele kolommen.

Niets uit deze uitgave mag op enigerlei wijze worden gereproduceerd of vermenigvuldigd zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

E&I - April ‘13

EI04 64.indd 64

25-03-13 15:22

Nooit misgrijpen, altijd kunnen doorwerken 12 miljoen bestellingen per jaar geleverd op 145.219 bouw- en onderhoudsplaatsen aan 18.038 installatiebedrijven. Daarvan wordt 97,26% in ĂŠĂŠn keer op de gewenste tijd en op de juiste plek bezorgd. Dit resultaat hebben we dankzij 130 jaar kennis en ervaring weten te bereiken voor onze klanten. Hierdoor kunnen zij ongestoord doorwerken en zich volledig richten op hun primaire proces. Dat is waar we bij Technische Unie voor staan.

Technische Unie. Daar heb je meer aan.

www.technischeunie.com

DGY7X&RUS( LQGG 1_1_stA4_UNETO-VNI_fc_i.indd 1

15-03-13 10:01

Professional brands for professional users

i m p o r t e u r & g ro o t h a n d e l

Solarclarity BV Flevolaan 21 1382 JX Weesp 0294-769028 sales@solarclarity.nl www.solarclarity.nl Untitled-1 1 1_1_stA4_UNETO-VNI_fc_B.indd 1

13/0 13/02/2013 /02/2 /2013 23:23 15-03-13 10:26