50 ΕΙΔΙΚΗ ΕΚ ΔΟΣΗ ΤΗΣ «ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ»
ΑP (JEHAD ALSHRAFI)
3|6|2025
ις φρικτές εικόνες από τη Γάζα, με τα παιδιά που λιμοκτονούν, τις βλέπουμε όλες/ όλοι μας. Και ίσως πολλοί από εμάς να χάνουμε τον ύπνο μας. Αλλά για λίγο... Συμπάσχουμε, στεναχωριόμαστε, σχολιάζουμε και μετά... Μετά τίποτα, γιατί η καθημερινότητα της ζωής του καθενός τραβάει τον δρόμο της. Αλίμονο σ’ αυτούς που η ζωή τους είναι (ή ήταν...) εκεί, στην Παλαιστίνη. Αλλά αλίμονο και σε μας! Το «γιατί» το εξηγεί με το σπαρακτικό κείμενο «Το Ισραήλ έχει νικήσει» η Παλαιστίνια ποιήτρια Carol Sansour, η οποία ζει στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια. Ταλαντευτήκαμε για να βάλουμε αυτόν τον τίτλο πρωτοσέλιδο. Σαν να την προβάλλουμε αυτή τη νίκη του κακού. Ομως
Τ
«Το Ισραήλ νίκησε» η ποιήτρια –της οποίας ακούμε, μέσα από το γράμμα της προς όλους εμάς, τους σιωπηλούς λυγμούς και την περήφανη οργή της– επέμενε: «Να το βάλετε όπως το έχω γράψει». Και έχει δίκιο. Γιατί δεν αρκούν τα εύκολα, ανέξοδα, αγωνιστικά συνθήματα. Ο φασισμός έχει νικήσει στην Παλαιστίνη. Και θα νικάει κάθε φορά που τον αντι-
μετωπίζουμε με αφηρημένη ουδετερότητα ή συνένοχη σιωπή. Και η μοναξιά μας απέναντι στο τρομακτικό θα μεγαλώνει. Γιατί χάσαμε τη φωνή μας, την ψυχή μας, την ηθική μας υπόσταση. Και αυτό μας το λέει σκληρά και κατάμουτρα η Carol Sansour. ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ
Η Συντακτική Επιτροπή: Δαμιανός Βογανάτσης, Δήμητρα Γαβριηλίδου, Μπάμπης Μπαλτάς, Χάρης Παπαδόπουλος, Φρόσω ΠαπαδοπούλουΚορτζίδου, Γιάννης Παττακός, Αννα-Μαρία Σιδηροπούλου, Βίκυ Σπήτα Επικοινωνήστε μαζί μας και στείλτε μας τα κείμενά σας για δημοσίευση στο εξής μέιλ: periodikofreinet@gmail.com
2
Τρίτη 3 Ιουνίου 2025
| 20
|
ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ
Της CAROL SANSOUR* α ’μαστε, έναν χρόνο και οκτώ μήνες αργότερα, και η συζήτηση ακόμα δεν έχει μετακινηθεί παρά ελάχιστα προς την άνευ όρων τοποθέτηση υπέρ των καταπιεσμένων, των θυμάτων της πρώτης σε ζωντανή μετάδοση ανθρωπογενούς πείνας και γενοκτονίας. Κάποιοι μπορεί να ισχυρίζονται το αντίθετο, επισημαίνοντας τις μαζικές διαδηλώσεις και τις διαρκείς εκκλήσεις για ελεύθερη Παλαιστίνη. Ακόμη και ορισμένες κυβερνήσεις, πλέον, πιέζουν να εισέλθει κάποια βασική ανθρωπιστική βοήθεια στη Γάζα. Επιφανειακά, όλα αυτά μοιάζουν ενθαρρυντικά. Αλλά, θα έλεγα ψέματα, τόσο στον εαυτό μου όσο και σε εσάς, αν δεν αναγνώριζα ότι αυτά συμβαίνουν πάρα πολύ αργά πια. Εχει περάσει περισσότερος από ενάμισης χρόνος. Εκατοντάδες χιλιάδες ζωές έχουν χαθεί. Ολόκληρες πόλεις έχουν εξαφανιστεί. Ενας ολόκληρος λαός έχει αλλάξει για πάντα. Πριν από λίγους μήνες, ένας Ελληνας ακαδημαϊκός που ήρθε σε επαφή μαζί μου και συμμετείχε από πολύ νωρίς σε ουσιαστικές συζητήσεις για την Παλαιστίνη, σε μια δημόσια εκδήλωση έκανε, αρκετά ωμά, την παρατήρηση: «Το Ισραήλ Νίκησε». Η αίθουσα δεν του έδωσε ούτε τον χρόνο ούτε τον χώρο να το αναλύσει περαιτέρω και εκείνος φαινόταν απρόθυμος να προχωρήσει περισσότερο. Οσο οδυνηρό κι αν είναι, το πίστευα τότε, το πιστεύω ακόμα περισσότερο τώρα: Το Ισραήλ έχει νικήσει. Η Γάζα, όπως ήταν, δεν υπάρχει πια. Είναι, πλέον, ένα τοπίο θανάτου, καταστροφής, πείνας και ασθενειών. Αντίθετα, το Ισραήλ συνεχίζει να επιβάλλεται ως στρατιωτική δύναμη, σφυρηλατώντας οικονομικούς δεσμούς με χώρες όπως η Τουρκία, η Ελλάδα, το Κατάρ και η Σαουδική Αραβία. Αν εξαιρέσουμε κάποιες εσωτερικές αναταραχές, παραμένει ένα κράτος λειτουργικό, προσφέροντας τροφή, καταφύγιο, παραλίες, σχολεία, νοσοκομεία, αεροδρόμια και πανεπιστήμια στους πολίτες του και στον υπόλοιπο κόσμο (ναι, πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να πηγαίνουν στο Ισραήλ ως τουρίστες, προσκυνητές, εργαζόμενοι, επενδυτές, μπλόγκερ, καλλιτέχνες, έμποροι ναρκωτικών, έμποροι όπλων, μαφίες κ.λπ.). Η ζωή συνεχίζεται, αλλά όχι για όλους. Εχοντας συνειδητοποιήσει ότι η πόλη της παιδικής μου ηλικίας δεν υπάρχει πια, οι δρόμοι της, οι άνθρωποί της, οι ήχοι της έχουν πλέον συρρικνωθεί και είναι μόνο αναμνήσεις, φωτογραφίες και αρχεία, με κυριεύει όχι μόνο η θλίψη, αλλά και μια βαθιά αηδία. Αηδία για τους θεσμούς, τα άτομα και τις φωνές που έχουν επιλέξει τη σιωπή εδώ και μήνες, για να μιλήσουν μόλις τώρα, όταν πλέον είναι τόσο αργά για τόσο πολλούς ανθρώπους. Και όταν επιτέλους μιλάνε, σπάνια το κάνουν για τους σωστούς λόγους – όχι από ενδιαφέρον για τους πεινασμένους, τους ακρωτηριασμένους ή
Ν
«Η Παλαιστίνη στο ραδιόφωνο» Του ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥ ΜΠΑΛΤΑ* ΟΤΑΝ ΞΕΚΙΝΗΣΑΜΕ πριν από δύο χρόνια με τα παιδιά να συνεργαζόμαστε για την έκδοση της εφημερίδας «Οι Ταχυδρόμοι των παιδιών» (τχ. 1-18), δεν φανταζόμουν την αγάπη τους για την Παλαιστίνη. Η σημαία της στο εξώφυλλο συνοδεύτηκε κι από πολλές άλλες σημαίες κρατών. Σύντομα είχαν μια συλλογική νοημοσύνη στραμμένη στον διεθνισμό και στην αλληλεγγύη. Σημαίες των κρατών καταγωγής τους ή ακόμα και κρατών εχθρικών μεταξύ τους κοσμούσαν την εφημερίδα για να σταματήσει ο πόλεμος. Οι ειδήσεις στο ραδιόφωνο στην τάξη μας ήταν η αφορμή να γράφουμε ελεύθερα κείμενα και να φανταζόμαστε τρόπους για να εκλείψουν οι πόλεμοι. Και να κάνουμε εκπομπές στο δικό μας ραδιόφωνο, «Τα θρανία της Ανοιξης». Νά τι γράφει σ’ ένα ελεύθερο κείμενο μια μαθήτρια της τάξης, η Νικήτα: «Στεναχωριέμαι πολύ που γίνεται πόλεμος στην Παλαιστίνη γιατί έχουν σκοτωθεί πολλοί άνθρωποι και παιδιά. Και για να σταματήσει ο πόλεμος πρέπει να γεμίσει η γη με μολύβια και τετράδια και με παιδιά». Και συνεχίζει: «Ενας πόλεμος μπορεί να σταματήσει: Μ’ ένα ποίημα για την ειρήνη! Μ’ ένα γράμμα που να λέει τα πιο ωραία λόγια! Και με κάτι τελευταίο. Να πάρεις τη βαλίτσα και να γίνεις πρόσφυγας».
Δύο χρόνια συμπληρώσαμε με τα παιδιά, γ' και δ' Δημοτικού. Οταν πέρασε ο πρώτος χρόνος και είχαμε τυπώσει δέκα εφημερίδες, σκεφτήκαμε να γράψουμε ένα γράμμα στα παιδιά της Παλαιστίνης. Είδαμε και την ταινία «Hantush – a fairytale» (2024) της Αλεξίας Τσούνη και του Βαγγέλη Βλαχάκη, για να δούμε την Παλαιστίνη πριν από τον πόλεμο. Μα η Νικήτα ρώτησε: «Και πώς θα ξέρουμε ότι έφτασε;». Της είπα ότι θα το παραλάμβανε η πρεσβεία της Παλαιστίνης ή ο Μοχάμεντ, ο εκπρόσωπος της Παλαιστίνης στη ΓΣΕΕ. Τον πήρα τηλέφωνο κι ήταν χρυσή ευκαιρία, γιατί βρισκόταν στην Παλαιστίνη: θα το έδινε στα παιδιά και θα μας μετέφερε τις αντιδράσεις τους. Την αλληλογραφία την αγαπούσε πολύ η τάξη κι είχαμε επικοινωνία με τάξεις από την Αμαλιάδα και τη Σάμο. Την επόμενη μέρα ήρθε ένα καινούργιο κορίτσι στο σχολείο. Και στην αυλή, όπου κάνουμε την πρωινή μας συνέλευση και τα πλάνα εργασίας της μέρας, μας συστήθηκε. Το όνομά της είναι Λάιαν. Κι η Νικήτα τη ρώτησε: «Από ποια χώρα είσαι;» Κι απάντησε: «Από την Παλαιστίνη». Το τι έγινε δεν περιγράφεται. Την πήγε να δει το γράμμα και συγκινήθηκε. Αυτή ήταν η πρώτη της μέρα στο σχολείο κι έκανε στο ραδιόφωνο την πρώτη της εκπομπή. *Δάσκαλος στο 35ο Δημοτικό Σχολείο Εξαρχείων, μέλος του «Σκασιαρχείου»
τους εκτοπισμένους, αλλά επειδή οι πολιτικοί άνεμοι έχουν αλλάξει. Μιλούν τώρα επειδή έχει γίνει βολικό. Ή ασφαλές. Ή προσωπικά συμφέρον. Ναι, το γνωρίζω πως όλοι κινητοποιούμαστε από προσωπικό συμφέρον σε κάποιον βαθμό. Αλλά σε αυτή την περίπτωση, τα προσωπικά κίνητρα έχουν βαθιά σημασία. Αυτό που βλέπουμε τώρα δεν είναι μια ηθική αφύπνιση· είναι οπορτουνισμός μεταμφιεσμένος σε συνείδηση. Και την πιο απογοητευτική στάση έχει κρατήσει η λεγόμενη διανόηση, η πνευματική και πολιτισμική τάξη που ισχυρίζεται ότι υποστηρίζει την αλήθεια, τη δικαιοσύνη, την ιστορική ευθύνη. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, όπου κάποτε βρήκα αχτίδες αλληλεγγύης, η γενοκτονία που εκτυλίσσεται ακριβώς απέναντι στη θάλασσα έχει μόλις ξεσηκώσει εκείνους που θα έπρεπε να είναι οι πρώτοι που μιλούν. Η Γάζα δεν είναι κάποια μακρινή σύγκρουση. Είναι ακριβώς μπροστά στην πόρτα σας: γεωγραφικά, ηθικά και ιστορικά. Η Γάζα είναι πιο κοντά στην Αθήνα απ’ όσο στο Παρίσι. Πιο κοντά από το Βερολίνο. Οι βόμβες που πέφτουν στα παιδιά, δεν πέφτουν σε έναν άλλο πλανήτη. Πέφτουν ακριβώς απέναντι από το νερό. Και όμως, τόσοι πολλοί συγγραφείς, ακαδημαϊκοί, καλλιτέχνες, δημόσιοι στοχαστές στην Ελλάδα έχουν διατηρήσει μια δειλή απόσταση, παραμένοντας είτε σε μια αφηρημένη ουδετερότητα είτε σε μια συνένοχη σιωπή. Ορισμένοι έχουν κάνει δηλώσεις, αδύναμες, μετριοπαθείς, στρατηγικά ασαφείς. Κάποιοι έχουν τολμήσει να «αποστασιοποιηθούν» από το Ισραήλ, αλλά ακόμα και αυτή η αποστασιοποίηση είναι δειλή. Και όταν, τελικά, έρχεται η καταδίκη, συχνά απευθύνεται μόνο στον Νετανιάχου, λες και η άνοδός του είναι, απλώς, μια ανωμαλία, και όχι το αναπόφευκτο αποτέλεσμα ενός εποικιστικού αποικιοκρατικού κράτους που χτίστηκε πάνω στον εκτοπισμό, το απαρτχάιντ και τη βία. Λες και το έγκλημα ξεκίνησε με τον Νετανιάχου και όχι το 1948 ή νωρίτερα. Οι δηλώσεις συχνά περιλαμβάνουν ατάκες όπως: «Αυτή η κυβέρνηση είναι φασιστική». Οχι. Ολες οι ισραηλινές κυβερνήσεις υπήρξαν φασιστικές. Τα ίδια τα θεμέλια αυτού του κράτους έχουν ρίζες στην εξάλειψη της Παλαιστίνης και των
|
21 |
Τρίτη 3 Ιουνίου 2025
Παλαιστινίων. Το λέμε αυτό εδώ και 77 χρόνια. Εχουμε γράψει, έχουμε διαμαρτυρηθεί, έχουμε διαδηλώσει, έχουμε ουρλιάξει ότι εκτυλίσσεται μια αργή γενοκτονία. Και τι έκαναν οι διανοούμενοι του κόσμου; Οι περισσότεροι εξ αυτών επέλεξαν τη σιωπή. Ή, χειρότερα, την εκλογίκευση. Και ακόμα και τώρα, τη στιγμή που ανασύρονται από τα ερείπια απανθρακωμένα σώματα, που τα παιδιά πεθαίνουν από την πείνα στις οθόνες μας, οι περισσότεροι διανοούμενοι δεν μιλούν με σαφήνεια ή ηθικό θάρρος. Αποφεύγουν,
αμφιταλαντεύονται, ή ευπρεπίζουν τη γλώσσα τους για να διατηρήσουν τις προσκλήσεις τους, τα κονδύλιά τους και τις ομιλίες τους. Αυτό δεν είναι ουδετερότητα. Είναι συνενοχή. Θέλω να πιστεύω στον χρόνο. Θέλω να πιστεύω ότι η Ιστορία θα θυμάται. Οτι σε δέκα ή είκοσι χρόνια, η Γάζα θα διώκει εκείνους που παρέμειναν σιωπηλοί ή υποστήριξαν την καταστροφή της. Αυτή η απόδοση ευθυνών θα έρθει, θέλω να πιστεύω, όχι μόνο για τους πολιτικούς αρχιτέκτονες αυτής της γενοκτονίας, αλλά και για τους συγγραφείς, τους καθηγητές, τους κινηματογραφιστές και τα δημόσια πρόσωπα που έκαναν τα στραβά μάτια. Κι εσείς εδώ, στην Ευρώπη, ειδικότερα στην Ελλάδα, τον τόπο που αποκαλώ σπίτι μου τα τελευταία έξι χρόνια, καταλάβετε τούτο: Η απόφασή σας να απεμπλακείτε, να προσποιείστε ότι δεν είστε μέρος του προβλήματος, έχει κοστίσει σε μας τις ζωές μας και σε εσάς την ανθρωπιά σας. Οπότε, ναι, το Ισραήλ έχει νικήσει. Αλλά εσείς έχετε χάσει. Και η ήττα σας είναι βαθύτερη από τη νίκη τους. Εχετε χάσει την ηθική σας υπόσταση. Τη φωνή σας. Την ψυχή σας. Και καμιά στάση δεν μπορεί να τα φέρει πίσω. * Παλαιστίνια ποιήτρια, ιδρύτρια και διευθύντρια της «Dounias» και του «Athens Palestine Film Festival»
Παγκόσμια Πορεία προς τη Γάζα Περπατώντας μαζί, ανοίγοντας δρόμους ζωής για τη Γάζα ΜΙΑ ΠΟΛΎ σημαντική, διεθνής πρωτοβουλία υλοποιείται αυτές τις μέρες με στόχο την άρση του αποκλεισμού από ξηρά και θάλασσα που έχει επιβάλει το κράτος του Ισραήλ στη Λωρίδα της Γάζας. Κεντρική ημερομηνία είναι η 15η Ιουνίου, όταν 1.500 ακτιβιστές και ακτιβίστριες (και ο αριθμός αυτός συνέχεια μεγαλώνει) από 32 χώρες και 5 ηπείρους θα βαδίσουν από την αιγυπτιακή πόλη Αλ Αρις μέχρι τα σύνορα της Γάζας. Στόχος της κινητοποίησης είναι να ανοίξει επιτέλους το πέρασμα της Ράφα και να φτάσει η ανθρωπιστική βοήθεια στα εκατομμύρια των Παλαιστινίων που λιμοκτονούν. Είναι μια ειρηνική ανθρωπιστική πρωτοβουλία πολιτών από όλο τον κόσμο, πέρα από πολιτική ένταξη, ιδεολογία ή θρησκεία, με μόνες κατευθυντήριες αρχές τη δικαιοσύνη, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ειρήνη. Δεν πρόκειται μόνο για συμβολική υποστήριξη. Η Παγκόσμια Πορεία στοχεύει στην παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας, με ισχυρή πολιτική παρουσία, για να δημιουργηθεί μια διεθνής, ηθική και μιντιακή πίεση. Οι πολίτες κινητοποιούνται επειδή τα κράτη δεν ενεργούν όπως θα όφειλαν σε σχέση
με την τραγωδία και η Γάζα λιμοκτονεί, συνθλίβεται, είναι απομονωμένη. Ανάμεσά τους και κάποιες δεκάδες Ελληνες που θα ταξιδέψουν στην Αίγυπτο για να συμμετάσχουν στην πορεία ενάντια στον αποκλεισμό, εκφράζοντας την αλληλεγγύη του λαού μας στον δοκιμαζόμενο παλαιστινιακό λαό, ενάντια στη στάση της ελληνικής κυβέρνησης που μας προσβάλλει, μας ντροπιάζει, μας προκαλεί αγανάκτηση. Η ψυχή μας θα είναι μαζί τους! ● ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: https://marchtogaza.net/ Περπατώντας Μαζί, Ανοίγοντας Δρόμους Ζωής για τη Γάζα.
3
«Πώς να κρυφτείς απ’ τα παιδιά;…» Της ΑΝΝΑΣ-ΜΑΡΙΑΣ ΣΙΔΗΡΟΠΟΎΛΟΎ* εσούσης της τρομακτικής γενοκτονίας που συντελείται το τελευταίο, αρκετά μεγάλο, διάστημα στη Γάζα, έβαλα μια έκθεση στη Γ' Γυμνασίου, στο μάθημα της Γλώσσας, στην ενότητα «Πόλεμος και Ειρήνη». Το θέμα της έκθεσης ήταν «Οι τραγικές συνέπειες του πολέμου» και ζήτησα από τους μαθητές να εστιάσουν στις συνέπειες που αφορούν τα παιδιά. Ολα τα κείμενα που έλαβα τα σκιαζε η ζοφερή πραγματικότητα των σύγχρονων πολέμων, ειδικά το έγκλημα εις βάρος των παιδιών της Παλαιστίνης.
Μ
ΤΟ ΝΑ ΠΡΕΠΕΙ κάποιος να ζήσει έναν πόλεμο είναι ίσως το χειρότερο πράγμα που μπορεί να του συμβεί, ειδικά όταν είναι άμαχος, ένα αδύναμο και αθώο παιδί. Οι συνέπειες του πολέμου στους νέους είναι ένα θέμα δύσκολο, αλλά πρέπει να συζητηθεί. Επειδή οι νέοι και τα παιδιά δεν μπορούν να κάνουν τίποτα αντιμέτωποι με στρατιώτες, όπλα και πολεμικά οχήματα, ζουν συνέχεια μέσα στον φόβο και την απογοήτευση. Πολλές φορές μένουν μόνα τους, αφού οι μεγάλοι πολεμούν, κινδυνεύουν, σκοτώνονται αφήνοντάς τα μόνα, άτυχα. Περνούν μέρες χωρίς τροφή ή νερό, σε τρομερές συνθήκες. Κι όταν τύχει να τραυματιστούν δεν βρίσκουν ιατρική περίθαλψη και μένουν σε ατελείωτο πόνο μέχρι να πεθάνουν. Τα λέμε όλα αυτά μήπως και οι φιλοπόλεμοι ηγέτες του κόσμου ξανασκεφτούν τα πιστεύω τους και τις επιλογές τους. Νικόλας Κλαφουτζής, μαθητής Γ' Γυμνασίου Τα παιδιά της Γάζας και της Δυτικής Οχθης, τα παιδιά της Παλαιστίνης, που τους έκλεψαν το χαμόγελο, τα ανάγκασαν σε απερίγραπτους εξευτελισμούς και τα άφησαν να ζουν χρόνια τώρα σε διαρκή τρόμο και πανικό… Τα παιδιά που το δρά-
μα τους περιφέρεται στις ειδήσεις των καναλιών και στα κοινωνικά δίκτυα, τα παιδιά αυτά δεν έχουν φωνή και ο πόνος τους είναι τόσο μεγάλος που δεν χωράει στην τακτοποιημένη μας καθημερινότητα. Κι όμως, άξαφνα, διορθώνοντας μια έκθεση από αυτές που συνηθισμένοι δάσκαλοι σαν κι εμάς βάζουν σε παιδιά που ζουν σε κανονικές συνθήκες, σαν της δικής μας ζωής εδώ πέρα, βρίσκεσαι αντιμέτωπη μ’ ένα κείμενο δυνατό και αληθινό, που δεν λέει μεγαλοστομίες, δεν είναι βαρυφορτωμένο με ωραιολογίες και φιλοσοφικές ατάκες, αλλά, αντίθετα, λιτά και απλά αφήνει την απελπισία των παιδιών του πολέμου να φτάσει στ’ αυτιά μας. Στ’ αυτιά των ενηλίκων. «Τα παιδιά», που λέει κι ο Σαββόπουλος, «τα ξέρουν όλα» και ο λόγος τους αθώος, απλοϊκός καμιά φορά, αλλά κοφτερός σαν ατσάλι, προκαλεί τους ισχυρούς της Γης. Αυτούς που έχουν χίλιους λόγους να προφασιστούν όταν ξεκινούν έναν καινούργιο πόλεμο. Τους προκαλεί να σκεφτούν, να τα σκεφτούν αυτά, τα παιδιά, που είναι το μέλλον του κόσμου, το αύριο. Ποιο «γιατί» μπορεί να σταθεί απέναντι στη ζωή ενός παιδιού; Ποιο «γιατί» και ποιο «διότι»; Γιατί γίνονται οι πόλεμοι; Ποια δικαιολογία μπορεί να αθωώσει μια γενοκτονία; Ποια αιτία δικαιώνει την ισοπέδωση σχολείων και νοσοκομείων με βόμβες και τανκς; Και ποια απολογία μπορεί να σταθεί απέναντι στον φόνο, στον ακρωτηριασμό και στην ψυχική εξουθένωση των παιδιών; Ποιο επίπεδο πολιτισμού και ανθρωπιάς θα μας επιτρέψει να σταματήσουμε να αλληλοσκοτωνόμαστε με μίσος και βαρβαρότητα; Ποιο επίπεδο πολιτισμού και ανθρωπιάς θα μας επιτρέψει να βλέπουμε όλου του κόσμου τα παιδιά όπως τα δικά μας; Να τα πονάμε και να τα νοιαζόμαστε το ίδιο; *Φιλόλογος, μέλος του «Σκασιαρχείου»
4
Τρίτη 3 Ιουνίου 2025
| 22
Σημείο καμπής Της ΒΑΣΙΑΣ ΒΑΓΕΝΑ* Η ΤΑΙΝΙΑ «Ο δάσκαλος που υποσχέθηκε τη θάλασσα» και όσα διαβάσαμε για τον Καταλανό εκπαιδευτικό Α. Μπενάγες γεννούν εύλογα ερωτήματα για τις ριζοσπαστικές παιδαγωγικές θεωρίες στην παρούσα ιστορική συγκυρία. Τι σηματοδοτούσαν οι ιδέες της Μοντεσόρι, του Φερέρ, του Φρενέ, του Νιλ κ.ά. τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα; Γιατί εξακολουθούν ν’ αγγίζουν τους σύγχρονους παιδαγωγούς σε πολλές μεριές του πλανήτη και τι σηματοδοτούν αυτές οι θεωρίες σήμερα, σε μια εποχή που ψαλιδίζονται με επιθετική πολιτική εργασιακά δικαιώματα, κεκτημένα, παιδαγωγικές ελευθερίες και η δυνατότητα έκφρασης γνώμης για τα τεκταινόμενα στην εκπαίδευση; Εχουν ψηφιστεί νόμοι που συγκεντρώνουν εξουσίες σε μονοπρόσωπες θέσεις και αποδυναμώνουν τα συλλογικά όργανα αποφάσεων. Οσοι/όσες εκπαιδευτικοί απεργούν ενάντια στην αξιολόγηση καθαιρούνται, παραπέμπονται σε πειθαρχικά και απειλούνται με απόλυση. Συνάδελφοι κινδυνεύουν να τεθούν σε αργία για το εκπαιδευτικό τους έργο ή τη συνδικαλιστική τους δράση. Σε μια θάλασσα αυταρχικότητας και ποινικοποίησης κάθε αντίθετης γνώμης, οι μικρές νησίδες δημοκρατίας που χτίζουμε με τόση αγάπη στις τάξεις μας –με εργαλεία τα συμβούλια τάξης, τα ελεύθερα κείμενα, τις σχολικές εφημερίδες κ.λπ.– είναι αργά ή γρήγορα καταδικασμένες, εάν δεν υπερασπιζόμαστε παράλληλα, με σαφή και ενεργητικό τρόπο, την παιδαγωγική ελευθερία. Αλλωστε, η ελεύθερη έκφραση των μαθητών/τριών προϋποθέτει την ελευθερία έκφρασης των εκπαιδευτικών. Δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία ή ελευθερία α λα καρτ ούτε στη σχολική κοινότητα ούτε και πουθενά. Είμαστε όλοι μαζί στο ίδιο καράβι… Οσα προσπαθούμε να εφαρμόσουμε στις τάξεις μας δεν είναι μόδα, δεν είναι «εναλλακτικές» τεχνικές, πασπαρτού, που μπορούν να εφαρμοστούν σε κάθε εκπαιδευτικό πλαίσιο. Ενα επίκαιρο παράδειγμα: Συνάδει η παιδαγωγική Φρενέ με το σύστημα αξιολόγησης που επιχειρείται να επιβληθεί με κάθε μέσο, παρά τις διαφωνίες και τις αντιστάσεις της εκπαιδευτι-
κής κοινότητας; Ενδεχομένως οι τεχνικές, κατατετμημένες, αποπλαισιωμένες και κατά συνέπεια άνευρες και ανώδυνες, να επιβίωναν σε μια επιτηρούμενη, ανταγωνιστική, βαθμολογούμενη και «μοριοθηρική» εκπαιδευτική πραγματικότητα. Η φιλοσοφία της παιδαγωγικής, όμως, όχι. Διότι γεννήθηκε, κυρίως, από την ανάγκη να υπάρξει ως αντιπαράδειγμα στον αυταρχισμό, τον ατομισμό και την τιμωρητική πρακτική. Και αυτό υπηρετεί. Διαχρονικά, οι εκάστοτε εξουσίες μισούν οτιδήποτε αμφισβητεί το κατεστημένο. Οι ριζοσπαστικές παιδαγωγικές θεωρίες γεννήθηκαν σε εποχές μεγάλων ανατροπών, φέρουν ιδεολογικό φορτίο και, συχνά, οι παιδαγωγοί που τις εισήγαγαν και τις εφάρμοσαν διώχτηκαν γι’ αυτές, επειδή αποτελούν το πρόπλασμα κοινωνικών σχέσεων άλλης ποιότητας. Πόσο μάλλον όταν σκιαγραφούν ένα σύμπαν ολόκληρο, που ξεπερνά τον περίβολο του σχολείου και βρίσκεται σε ανοιχτό, αμφίδρομο διάλογο με την κοινότητα: με τα προβλήματα, τις ανάγκες και τους αγώνες της, προτάσσοντας μια ενιαία στάση ζωής μέσα κι έξω από τις τάξεις. Οι εποχές αλλάζουν. Βρισκόμαστε σ’ ένα σημείο καμπής, εκεί όπου τέμνεται η θεωρία με την πράξη. Στο θεμελιώδες κοινωνικό ερώτημα «δημοκρατία ή αυταρχισμός;», υπάρχουν παιδαγωγικές θεωρίες που έκλιναν με μεγάλη γενναιότητα και σαφήνεια, σε πολύ δύσκολες εποχές, προς την πλευρά της ελευθερίας. Η παιδαγωγική Φρενέ είναι μία από αυτές. Οσοι και όσες την εφαρμόζουμε σήμερα καλούμαστε να σταθούμε, σε μια αντικειμενικά δύσκολη συγκυρία, στο ύψος των περιστάσεων. Αν κλείσουμε τα μάτια στις διώξεις των συναδέλφων μας και τ’ αυτιά μας στις απειλές που δέχεται ο κλάδος μας, την ώρα που υπερασπίζεται μια ποιοτική, δημόσια εκπαίδευση για όλα τα παιδιά, αν ξεπουλήσουμε κάθε ανοιχτόμυαλη παιδαγωγική θεωρία στα γρανάζια του συστήματος για να μη βρούμε τον μπελά μας, φοβάμαι ότι, στο τέλος, τα συγγράμματα για τη μη αυταρχική αγωγή δεν θα έχουν θέση ούτε καν στα ράφια της βιβλιοθήκης μας, διότι πολύ απλά θα έχουν… καεί στην πυρά. *Δασκάλα, μέλος του «Σκασιαρχείου», Πάτρα
|
Του ΧΡΗΣΤΟΥ ΠΟΖΙΔΗ* ταν 6 Ιουνίου 1925 όταν ο Αλέξανδρος Δελμούζος υπερασπίστηκε δημόσια τη Νέα Αγωγή που εισήγαγε στην ελληνική εκπαιδευτική και κοινωνική πραγματικότητα το Μαράσλειο Διδασκαλείο. Είχε προηγηθεί, σε όλο το δεύτερο μισό της τότε σχολικής χρονιάς, μια περίοδος έντασης ανάμεσα στο προσωπικό του Μαράσλειου, με σημαντικές πολιτικές, κοινωνικές κι εκπαιδευτικές προεκτάσεις. Η παραίτηση των δημοδασκάλων Δημητρακόπουλου, Κάρμα και Γεννηματά, οι οποίοι διαμαρτύρονταν για «αντεθνική» κατεύθυνση στη διδασκαλία της Ιστορίας από τη Ρόζα Ιμβριώτη, σε συνδυασμό με σειρά δημοσιεύσεων των συντηρητικών εφημερίδων της εποχής κατέστησαν το θέμα ζήτημα εθνικής εμβέλειας. Η πρωτοπόρα παιδαγωγική και οι εκπρόσωποί της μπήκαν στο στόχαστρο, καθώς έγινε ίσως για πρώτη φορά στα ελληνικά δεδομένα σαφές πως η εκπαίδευση είναι μια πολιτική πράξη που αντανακλά κοινωνικές επιθυμίες και προσδοκίες. Στον ταραγμένο διάλογο που επικράτησε στη δημόσια σφαίρα, ο διευθυντής του Μαράσλειου Διδασκαλείου και ριζοσπάστης εκπαιδευτικός Αλέξανδρος Δελμούζος δημοσίευσε στη συντηρητική «Εστία» ένα κείμενο υπεράσπισης. Σε αυτό υποστήριζε τόσο το έργο της Ρόζας Ιμβριώτη -μιας εξαιρετικά μορφωμένης εκπαιδευτικού και μετέπειτα πρωτοπόρας της Ειδικής Αγωγής στην Ελλάδα, η οποία λοιδορήθηκε για την κριτική ματιά της και το γεγονός ότι ήταν γυναίκα- όσο και τις νέες αξίες που κόμιζαν το Μαράσλειο και η μοντέρνα παιδαγωγική. Το άρθρο του Δελμούζου εκδόθηκε αργότερα σε βιβλίο, με τον τίτλο «Μαράσλειο και ζωή». Μέσα στο παγκόσμιο οικονομικό και πολιτικό χάος, με τον φιλελεύθερο ατομικισμό και την αποξένωση να επεκτείνονται, τη σκιά του πολέμου να καλύπτει την υφήλιο, με έναν χυδαίο καταναλωτισμό αφ' ενός και μια εργατική τάξη που δυναμώνει κι εξεγείρεται διεθνώς αφ' ετέρου, η κοινωνία –η οργάνωσή της, οι αξίες της, οι οικονομικές σχέσεις της– μεταβάλλεται με τρομακτικό ρυθμό. Η Παιδαγωγική οφείλει να σταθεί στο ύψος της, με προτάσεις που θα χαράζουν πορεία όχι μόνο για τις επόμενες γενιές, τα παιδιά, αλλά για το κοινωνικό σύνολο. Η απάντηση στη σκοτεινιά της εποχής που δόθηκε από πλευράς του Μαράσλειου, από την πένα του Δελμούζου, τον Ιούνιο του 1925, ήταν διττή. Το σχολείο οφείλει να
Η
Δελμούζος, Γληνός, Τριανταφυλλίδης (Αθήνα, 1915)
«Μαράσλειο και ζωή»
Ρόζα Ιμβριώτη
Το αλφαβητάρι με τον ήλιο, 1917
παλεύει για τη δημιουργία κοινότητας, εντός του και γύρω του και να έχει θεμέλιο στόχο την ανάπτυξη κριτικής σκέψης. Η έννοια και η αξία της κοινό-
τητας, όπως η ελευθερία και η δημοκρατία, δεν είναι αφηρημένα ιδεώδη και θεωρίες της σχολικής κοινότητας, αλλά βίωμα - είναι η ίδια η ζωή. Η κοινότητα αυτής της Νέας Αγωγής στοχεύει στη σχολική αυτοδιαχείριση, στην ισοτιμία των μελών της, στην ισορροπία των ατομικών επιθυμιών με τις επιδιώξεις της ομάδας. Την ίδια στιγμή, για όλα της τα μέλη είναι αναγκαία η όξυνση της κριτικής σκέψης, ώστε να μην πέσουν θύματα πολιτικών καιροσκόπων ή προπαγάνδας, αλλά να δρουν για το κοινό καλό, που θεμελιώνεται στην αλληλοβοήθεια και στον σεβασμό. Με αυτή την ηθική πυξίδα της Νέας Αγωγής πορεύτηκαν ο Δελμούζος, η Ιμβριώτη, ο Γληνός και αρκετοί άλλοι εκπαιδευτικοί. Εκείνη η ταραγμένη περίοδος κορυφώθηκε στις 28 Νοεμβρίου του ίδιου έτους, επί δικτατορίας Πάγκαλου, όταν οι Δελμούζος και Γληνός απολύθηκαν από το Μαράσλειο, καθώς, ύστερα από συνεχόμενες πιέσεις σκοταδιστικών, συντηρητικών δυνάμεων, η διδασκαλία τους κρίθηκε εθνικά επιβλαβής. Από τότε έχει περάσει ένας αιώνας εκπαιδευτικών και κοινωνικών αγώνων, βημάτων προόδου και οπισθοχωρήσεων. Πού βρίσκεται η σημερινή εκπαίδευση είναι στην ευχέρεια καθενός να το κρίνει, όμως το μόνο που παραμένει σίγουρο είναι πως το σχολείο εξακολουθεί να είναι ένα πεδίο στο οποίο συναντιούνται και παλεύουν εντελώς διαφορετικές κοινωνικές αξίες, ιδέες και επιδιώξεις. *Εκπαιδευτικός στο 10ο Ειδικό Δημοτικό Σχολείο (Μαράσλειο)