10 16
Μ. ΦΑΪΣ
Ανοιχτό Βιβλίο
27-28 13-14 ΔΕΚEMΒΡΙΟΥ 2025 | ΝΗΣΙΔΕΣ
ΔΙΑΚΡΙΝΟΝΤΑΣ Α ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΤΟ 2025 Προτάσεις, ταξινομήσεις, επισημάνσεις Γ΄ ΜΈΡΟΣ
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ
ΜΙΣΕΛ ΦΑΪΣ
ποχαιρετούμε το 2025 μ’ ένα χαμηλόφωνο, συγκινητικό, υπόκωφα αλλόκοτο διήγημα του Μιχάλη Μακρόπουλου το οποίο έγραψε ειδικά για τους αναγνώστες του Ανοιχτού Βιβλίου. Παράλληλα, όμως, ξαναπιάνουμε το νήμα από τα δύο προηγούμενα Σάββατα (13/12 και 20/12) όπου οι συνεργάτες του Ανοιχτού Βιβλίου συντονίστηκαν ώστε να σας παρουσιάσουμε μια εκτενή επισκόπηση των σημαντικότερων τίτλων της απερχόμενης χρονιάς, που καλύπτουν το μεγαλύτερο εύρος της φετινής βιβλιογραφικής σοδειάς. Σήμερα η Βάρβαρα Ρούσσου (διδάσκουσα στο Τμήμα Θεωρίας και Ιστορίας Τέχνης στην ΑΣΚΤ) διακρίνει πρόσωπα και έργα από την ελληνική και ξένη ποίηση και ο Δημήτρης Φιλιππίδης (πανεπιστημιακός και αρχιτέκτονας) από την ενότητα Αρχιτεκτονική. Η ομάδα του Ανοιχτού Βιβλίου (κριτικοί, μελετητές, πανεπιστημιακοί, πεζογράφοι, ποιητές, φωτογράφοι, αλλά και διορθωτές και το δημιουργικό κομμάτι του ατελιέ) σας εύχεται, εντός και εκτός αναγνωστικής εμπειρίας, Καλή Χρονιά! Ευχόμαστε το 2026 να φέρει περισσότερα σημαντικά βιβλία, περισσότερους απαιτητικούς αναγνώστες, καθώς και γεμάτα βιβλιοπωλεία αλλά και θαλερούς εκδοτικούς οίκους (μικρούς και μεγάλους).
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
ΝΗΣΙΔΕΣ | 27-28 13-14 ΔΕΚEMΒΡΙΟΥ ΔΕΚEMΒΡΙΟΥ2025 2025
Δρυόπη ΤΟΥ ΜΙΧΑΛΗ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΥ*
ι νεράιδες είναι σαν όλα αυτά τα όντα τα ξωτικά, τα δαιμόνια...», του ’χε πει με παιδική, ακράδαντη πίστη στην ύπαρξή τους. «Εχουν όλη κι όλη μία φύση, κι άμα αγαπούν, αγαπούν, κι άμα μισούν, μισούνε, και ή θέλουν κάτι ή δεν το θέλουν. Οχι σαν τον άνθρωπο, που ’ναι ο ίδιος ένα πράμα και το αντίθετό του...» Ο Βράνος Σαχίνης ξύπνησε αχάραγα, έριξε ένα κούτσουρο στη μασίνα κι έβρασε τσάι επάνω. Παραδίπλα είχε τον μπουφέ, που ήτανε «της Φρόσως»· από τον ίδιο απείραχτος, όπως του τον άφησε - και μονάχα τον ξεσκόνιζε, τα μπιμπελό πάνω, όπως θα φρόντιζε βωμό. Τα πιο πολλά ήταν από βαπτίσεις, γάμους, στολίδια που τα έδιναν μαζί με την μπομπονιέρα. Φτηνά κι απρόσωπα, με το που έμπαιναν πάνω στον μπουφέ γίνονταν κάτι άλλο, λες και τους χάριζε κάτι δικό της κάνοντάς τους χώρο ανάμεσα στ’ άλλα, κι αυτά της χαρίζονταν. Κάθισε έπειτα να το πιει γουλιά γουλιά, τυλιγμέ νος σ τον αχ νό· κι έβλεπε τα χέρια του, που κράταγαν την τσάφκα, στο φλοκωτό φως από το τζαμάκι της μασίνας· στο μισοσκόταδο ο υπόλοιπος. Με τις πιτζάμες κι ακάλτσωτος, βγήκε στην κρύα νύχτα έξω. Στάθηκε κι άκουγε το νερό που κυλούσε από τα ποτιστικά αυλάκια στα κηπάρια, κι από ’να ζώο το σουσούρισμά του μες στα χαμόκλαδα. Είχε κοιμηθεί μ’ ένα φάντασμα κι είχε ξυπνήσει μονάχος. Τα πόδια του πάγωναν, το κορμί του· δεν τον ένοιαζε. Μες σ το σκοτάδι έπειτα, πήρε το ανηφορικό μονοπάτι για τη βρύσ η σ τ ην Τοκί λη, που ’ χε αφημένο το σαραβαλιασμένο παλιό καμιόνι Mercedes. Από το στόμα του κι απ’ την εξάτμιση έβγαιναν σύννεφα, όμοια με τα ανάρια τούλια που με τον άνεμο ταξίδευαν και πλέκονταν και ξεφτούσαν μπροστά από την Τσούκα Ρόσα κι από το Μιτσικέλι και την Τύρφη πέρα· κι ανακατώνονταν τα δυο χνότα, της μηχανής και του Βράνου, στον κρύο αέρα. Παραμονή Πρωτοχρονιάς, χιόνι σκέπασε το χωριό, το πόδι βούλιαζε μέσα ώς πάνω απ’ τον αστράγαλο, κι ανήμερα πήρε το μονοπάτι δίπλα στο αρδευτικό αυλάκι κι ανηφόρισε για το Βουρτόπι. Δεν ανέβαινε ποτέ έτσι στο βουνό, χωρίς λόγο, αν όμως τον ρώταγες τώρα γιατί το ’χε πάρει απόφαση, δεν θα ’ξερε να σου πει. Κοίταγε από το θο-
Ο
«
Μιχάλης Μακρόπουλος
λό τζάμι έξω, κι έπειτα φόρεσε τα χοντροπάπουτσα που ’χε για τη δουλειά, το πανωφόρι του, και βγήκε. Για μια στιγμή, κει που ’χε κλείσει πίσω του την αυλόθυρα κι είχε κάνει δυο βήματα στην ανηφόρα, στάθηκε και κοίταξε πίσω προς το σπίτι, λες και περίμενε να δει ένα πρόσωπο μέσ’ από το τζάμι - κι έπειτα προχώρησε. Γύρω του τα δέντρα και τα χαμόκλαδα έκλειναν πυκνά, αφήνοντάς του ίσα ίσα χώρο για να περάσει· ώσπου βγήκε σ’ ένα ξέφωτο που ξανά ποτέ δεν το είχε δει, κι εκεί έστεκε μια κοπέλα μ’ ένα λεπτό φόρεμα ανοιξιάτικο, απόδετη στο χιόνι. Ηταν η Φρόσω και δεν ήταν. «Σαν να χάθηκες», του είπε· και η φωνή της ήταν η δική της, εκεινής, η ίδια που άκουγε στις σκέψεις του και μες στον ύπνο του. «Πάμε, ξέρω το δρόμο για το χωριό-» και σαν έφτασαν πριν απ’ τα πρώτα σπίτια: «Σύρε να μου φέρεις ένα παλτό, παπούτσια· θα περιμένω εδώ». Δεν τη ρώτησε τίποτα, μονάχα πήγε σπίτι κι άνοιξε την ντουλάπα της, που ’χε από τότε... Εσυρε το χέρι του από ρούχο σε ρούχο κι ήταν σαν να την άγγιζε - ένα φάντασμα. Πήρε το παλτό· δίστασε... έπειτα κι ένα ζευγάρι παπούτσια. Τον περίμενε, κι αν έριξε πάνω της
το παλτό, κι αν έβαλε στα πόδια της τα παπούτσια, το έκανε γιατί ήταν, αυτό, μια διαβατήρια τελετή, από τον κόσμο της στον δικό του κόσμο - τον κόσμο των ανθρώπων που κρυώνουν, αρρωσταίνουν - πεθαίνουν. Η Δρυόπη έμεινε μαζί του. Ντυνόταν με τα ρούχα εκείνης, και της ήταν φυσικό αυτό. Στο πιάτο του είχε πάντα ζεστό φαΐ και νόστιμο. Τον έπλενε όπως η μάνα το μικρό παιδί, σχολαστικά στο λαιμό, στις μασχάλες, ανάμεσα στα σκέλια· τον σκούπιζε, και φρεσκοπλυμένος και στα ζεστά, έπειτα, πλάγιαζε στην αγκαλιά της. Τον φρόντιζε σ’ όλα, και μόνο του ’χε πει: «Ποτέ, ποτέ μη μου υψώσεις τη φωνή σου». Η όψη του απάλυνε, λίγο λίγο οι γραμμές που τη χαράκωναν έσβησαν, με γομολάστιχα θαρρείς. Πέρασε καιρός έτσι... Το καμιόνι έπνεε για χρόνια τα λοίσθια, ώσπου μια μέρα πέθανε πάνω στο βουνό, κι όσο κι αν ο Βράνος το πάλεψε, δεν κατόρθωσε να το ζωντανέψει ξανά. Τελικά τα παράτησε και το ’κόψε πίσω με τα πόδια, μιάμιση ώρα δρόμος. Μπήκε στο σπίτι κακόκεφος και ξενηστικωμένος, κι έλεγε ότι θα έβαζε τουλάχιστον μια μπουκιά ζεστό φαΐ στο στόμα του, όμως με το ’να και με τ’ άλλο, εκείνη, δεν είχε καν πιάσει ακόμα το μαγείρεμα.
«Τι διάολο έκανες όλο το πρωί;» της φώναξε βαρώντας την πόρτα, κι εκείνη δεν του μίλησε, ούτε τότε ούτε πιο μετά. Ο Βράνος πήρε το τυρί απ’ το ψυγείο, έκοψε ένα κομμάτι ψωμί κι έφαγε αρπαχτά. Εκείνη τη νύχτα κοιμήθηκε σαν κούτσουρο. Το πρωί ξυπ νούσε αυτή πρώτη αχάραγα, άναβε φωτιά στη μασίνα, έψηνε τον καφέ. Οταν σηκωνόταν κι αυτός απ’ το κρεβάτι, καλά καλά δεν είχε φέξει ακόμα. Ανοιξε τα μάτια, και φως της μέρας χυνόταν στην κάμαρα απ’ το παράθυρο. Το σπίτι ήτανε σιωπηλό και κρύο. Η μασίνα σβηστή. Στο τραπέζι, δεν άχνιζε ζεστός καφές. Βγήκε ξυπόλητος κι ανατρίχιασε στην παγωνιά. Στο μπάνιο γδύθηκε κι άφησε το νερό από το ντους να τρέχει παγωμένο στο κορμί του, ώσπου δεν άντεχε άλλο. Αναψε έπειτα τη μασίνα, ταχτοποίησε τα ρούχα της στην ντουλάπα, να ’χουν λεβάντες όλα και να ’ναι τα παπούτσια στη σειρά· το μεσημέρι μαγείρεψε αυτός το φαΐ του, και λίγο λίγο γέρασε ξανά. Τελευταίο βιβλίο του Μ. Μακρόπουλου είναι η «...άμμος» (Κίχλη, 2025)
17 11
12 18 10
27-28 13-14ΔΕΚEMΒΡΙΟΥ ΔΕΚEMΒΡΙΟΥ2025 2025 | ΝΗΣΙΔΕΣ
ΤΗΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ ΡΟΥΣΣΟΥ
εγάλο μέρος της ποιητικής παραγωγής κατανέμεται μεταξύ σταθερά συγκεκριμένων εκδοτικών οίκων που είτε η ποίηση απαρτίζει τη σημαντική πλευρά του προγράμματός τους, είτε παρουσιάζουν ετησίως σταθερά λίγους και επιλεγμένους τίτλους.
Μ
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ ■ Ελισάβετ Αρσενίου
Η κόρη μου γράφει κατευθείαν στ’ αγγλικά Ορισμένα ποιήματα εκκινούν από δοκιμιακές καταθέσεις, ενώ άλλα ανιχνεύουν την προσωπική εμπειρία του κόσμου από ένα γυναικείο υποκείμενο. Άπομάκρυνση από την εξομολόγηση, επίγνωση του ποιητικού λόγου ως κατασκευή, υπέρβαση του λυρικού στοιχείου, ειρωνεία που δομείται προσεκτικά, μεταξύ άλλων και για στάσεις και συμπεριφορές εντός του λογοτεχνικού χώρου. Μια διαφορετική ποιητική πρόταση. ■ Θωμάς Ιωάννου
Ανοιχτή ημερομηνία
Ανοιχτό Βιβλίο
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΟΛΙΣ Άπό τα 38 ποιήματα της συλλογής τα περισσότερα αποτελούν πρωτοπρόσωπους μονολόγους από Ελληνες και ξένους δημιουργούς ή απευθύνσεις της ποιητικής φωνής σε λογοτέχνες. Μια χειρονομία ως είδος συγκατοίκησης με την παράδοση και ένας τρόπος έμμεσων σχολίων στο σήμερα καθώς περιστατικά της ζωής τους τα οικειοποιείται, όπως και τη φωνή τους, το ποιητικό υποκείμενο ώστε το παρελθόν να λειτουργεί ως καθρέφτης που επιστρέφει το σήμερα διαφανέστερο. Παράλληλα το «εγώ» ενός παρελθοντικού λογοτέχνη γίνεται κατασκευή προσωπείου δημιουργώντας μια χαμηλόφωνη αλλά δραστική διφωνία. Ο λόγος διασταυρώνεται συχνά με τον τόπο, με δε-
Ελισ. Αρσενίου
Θωμάς Ιωάννου
ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΑΣΑΡΓΙΩΤΑΚΗ
ΘΡΆΚΆ
Φυλλομετρώντας ποιητικές συλλογές… σπόζουσα την Πρέβεζα και τη γύρω περιοχή. Η προσωπική ποιητική παράδοση και η τοποφιλία (διακριτή τάση στη σύγχρονη ελληνική ποίηση) διασταυρώνονται γόνιμα με την ιδιαίτερα λειτουργική γλώσσα όσο και τη ρυθμική αγωγή. ■ Μαρία Καντ (Καντωνίδου)
punctum ΕΚΔΟΣΕΙΣ GUTENBERG To κατά Μπαρτ punctum του τίτλου ορίζει το αναγ νωσ τικό π λαίσιο. Η Καντ συνεχίζει την τεχνική της πρώτης συλλογής, την επικέντρωση στη γλώσσα ως δοκιμή των ορίων της και ως φορέα νοήματος και τον διάλογο με τις φωτογραφίες. Η ανοιχτότητα επιχειρεί να δημιουργήσει μια αισθητηριακή εμπειρία πέρα από τη λεκτική επικοινωνία. Σε επτά ενότητες διερευνά αντίστοιχο αριθμό ρημάτων (όχι αναγκαστικά με τη γραμματική σημασία της λέξης). Διαφορά με την προηγούμενη συλλογή η άμεση παρουσία της Κύπρου γλωσσικά αλλά και σε ποιητική διαχείριση, ίσως στα πιο ενδιαφέροντα ποιήματα του βιβλίου.
■ Βίκυ Κατσαρού
Μόρα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΝΎΠΝΙΟ Άκόμα μία εκτεταμένη ποιητική σύνθεση της Κατσαρού, ακόμα μία επάνοδος σε τρόπους μυθοποιητικούς: βάση, ιδρυτικοί μύθοι και θρύλοι που τους διαχειρίζεται ελεύθερα ως υλικό για την πλοκή. Το αφηγηματικό στοιχείο της ποιητικής σύνθεσης, ο συνεχής αλλά δυναμικός λόγος που επικεντρώνεται στη μοίρα της γυναίκας, την υπόταξη αλλά και τη δύναμή της για απελευθέρωση ανασυστήνει μια νέα γυναικεία μυθοπλασία αναμιγνύοντας τολμηρά το μυθικό με την πραγματικότητα. Ύφος με ιδιαίτερη ένταση που εναλλάσσεται ανάμεσα στο προφητικό και το λυρικό. ■ Μαίρη Κλιγκάτση
Θάλασσα με χιόνι ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΟΤΆΜΟΣ Μια συλ λογή σαν σάουντρακ που μπορούμε να το ακούμε πραγματικά ακολουθώντας τις οδηγίες που εξάλλου η ποιήτρια παρέχει ή να ηχεί πί-
σω από τις λέξεις κατά την ανάγνωση. Η συλλογή έχει χαρακτηριστεί σε βάσεις δεδομένων ως πεζογραφία εξαιτίας του πεζόμορφου χαρακτήρα της. Ωστόσο κινείται με κάθε δυνατό τρόπο στον χώρο της ποίησης. Ιστορικό/συλλογικό και ερωτικό/ατομικό διαπλέκονται σε 24 μονοστιγμές όπου η άνθρωπος ξεκινά και συνεχίζει μια ερωτική σχέση με τον άνθρωπο ενώ τα staccato και άλλοι μουσικοί όροι, που αποτελούν τίτλους ενοτήτων, το πλήθος των υποσημειώσεων που σ υχ νά ανακαλούν δοκιμιακό λόγο (σχόλια και ποιητική αφήγηση λειτουργούν ως συμπληρωματικές μορφές), οι μουσικές, είναι στοιχεία που στοιχειοθετούν τον υβριδικό χαρακτήρα της συλλογής. Η σχέση μπορεί να αναγνωσ τεί ως πάλη δύο σωμάτων που διεκδικούν χώρο και χρόνο. Εδώ εισέρχεται ο συγκεκριμένος ιστορικός χρόνος. Η ε πανα ληπ τική ανάγ νωσ η αποκαλύπ τει τα κ λειδιά- φράσεις που αναδεικνύουν τα νοηματικά νήματα σε ένα βιβλίο ιδιαίτερα σύνθετο που επιβεβαιώνει ότι η ποίηση δεν μένει στο θέμα.
20
27-28 ΔΕΚEMΒΡΙΟΥ 2025 | ΝΗΣΙΔΕΣ
Ελένη Κοσμά
Δ. Καψάλης
Αλ. Μηλιάς
Μάνια Μεζίτη
τικός, εξομολογητικός, υπαινικτικός, χωρίς πάντα αγκύρωση στο συγκεκριμένο και κυριολεκτικό, προφορικότητα της αφήγησης ή ποιητικότητα με τις μεταφορές που εμφανίζονται με τρόπο φυσικό στους γυναικείους λόγους.
τή) ως πράξη, συντελεσμένη ή επιθυμητή, και βέβαια ως ποιητικό λόγο.
■ Βασιλεία Οικονόμου
Ηφαιστιωθείς
Οταν πάψει η βροχή θα είμαστε ξένες ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΝΥΠΝΙΟ
Κώστας Σιαφάκας
Μαίρη Κλιγκάτση
■ Γιώργος Κοζίας
Τι αιώνα κάνει έξω ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΡΙΣΠΩΜΕΝΗ Από το 2017 και σταθερά ανά τετραετία μια ποιητική συλλογή αποτελεί την επιμονή του ποιητή στο ήδη κατακτημένο υψηλό και συχνά προφητικό ύφος. Βασικότερο γνώρισμα το ισχυρότατο διακείμενο από το φάσμα της παγκόσμιας γραμματείας και την Ιστορία. Παράλληλα δηλώνεται η ματαίωση/κόπωση και καταγγέλλεται η σύγχρονη κοινωνική συνθήκη (πλήθος αιτίων/προσώπων και αιτιών υπονοούνται) με προτροπή για αλλαγή. Παρά το φαινομενικά αρνητικό κλίμα και τα ποιήματα που τα διατρέχει αγωνία για το μέλλον και τη φθορά του χρόνου, απαντούν παρηγορητικά και ελπιδοφόρα η αναζήτηση της ομορφιάς, ο έρωτας. ■ Ελένη Κοσμά
Ανοιχτό Βιβλίο
Ιστορία ενός καβοδέτη ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΟΛΙΣ Μια ιδιαίτερη συλλογή όπου ο καβοδέτης ως άτομο-όριο γίνεται από ντόπιος ξένος, ανακαλεί το παρελθόν (ατομικό, συλλογικό), στοχάζεται για το βίωμα του ξένου και τον τόπο. Με λεπτές αναφορές σε σύγχρονα ιστορικά γεγονότα και κοινωνικές ανατροπές (προσφυγικό) μεταφέρει το συλλογικό στο ατομικό χωρίς να μειώνει τη δυναμική του. Γλώσσα επιμελημένη, γραφή ακριβής, χωρίς φλύαρες εκτροπές. ■ Διονύσης Καψάλης
Η δεύτερη ομορφιά ή το γαλάζιο τ' ουρανού ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ Η δεύτερη ομορφιά είναι η ασφαλιστική δικλίδα που πιστοποιεί την ίδια τη
Βίκυ Κατσαρού
Μαρία Καντ
ζωή μέσα στην απόλυτη συνειδητοποίηση της αναπόφευκτης φθοράς και του επερχόμενου τέλους. Ο σταθερός στοχαστικός λυρισμός του Καψάλη σε μια ενοποιημένη σύνθεση οκτάστιχων στροφών με εξαιρετικά ευρύ διακείμενο. ■ Αλέξανδρος Μηλιάς
Από την Αθήνα φάντασμα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ Στη συλ λογή η Γάζα μετατρέπεται σε κέντρο βάρους ενός αθηναϊκού «ενταύθα» που στοιχειώνεται από τα τραγικά γεγονότα. Η ιστορική συγχρονία διασταυρώνεται με διαχρονικά παράλληλα πολέμου και βίας (Επανάσταση, Κατοχή, Εμφύλιος) και περνά στο προσωπικό ως οδύνη για το αδιανόητα απάνθρωπο και μέριμνα για το μέλλον, προσωποποιημένη σ τα μωρά-θύματα/μωρό-αποδέκτη. Σύντομα, πυκνά ποιήματα, στηριγμένα σε πλατύ διακείμενο, κρατούν χαμηλό τόνο, αποφεύγοντας ρητορεία και, παρά την παρουσία τη Γάζας, αποφεύγουν το συχνά κραυγαλέο της επικαιρικής ποίησης.
Η Οικονόμου αναστοχάζεται το λεσβιακό βίωμα απροκάλυπτα, χωρίς υπαινικτικές στρατηγικές, ως πεδίο επιθυμίας, ρήξης και εκτροπής από τις ετεροκανονιστικές αφηγήσεις. Αυτή η ερωτική επιθυμία και η σωματικότητα επανέρχονται στα ποιήματα άλλοτε ως υπονομευτική πράξη/βεβήλωση απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας (οι μορφές κυρίως του πατέρα αλλά και ολόκληρο το οικογενειακό σχήμα διαρρηγνύονται από την ομοερωτική σχέση), άλλοτε ως τραύμα ή ως ενοχική συνθήκη που επισύρει ακόμη και την κοινωνική τιμωρία. Εντοπίζονται υφολογικές μετατοπίσεις της Οικονόμου όπως η διάσπαση της σύνθεσης «Μαντλέν» και η ενσωμάτωση QR που απορρυθμίζει τη γραμμικότητα και μεταφέρει το ποίημα σε ένα διευρυμένο πεδίο ανάγνωσης. ■ Κώστας Σιαφάκας
Γιατί δεν πλησιάζει κανένα πουλί το χέρι του αγάλματος ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΜΙΛΗ
Τον ελέφαντα είδαν πρώτα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΟΥΚΚΙΔΑ
■ Βάλια Τσάιτα-Τσιλιμένη
Τη φόρμα του πεζού ποιήματος, συνήθη τελευταία και όχι πάντα επιτυχή, επιλέγει η Μεζίτη και τη διαχειρίζεται με τον καλύτερο τρόπο. Στα σύντομα πεζά ποιήματα/αφηγήσεις η φωνή εκφοράς ανήκει σε γυναίκες που ανοίγουν την γκάμα της εμπειρίας και των συναισθημάτων τους: έρωτας, γηρατειά, κρυμμένοι έρωτες, παιδικές φιλίες, γυναίκες κουρασμένες, μοναχικές. Λόγος με συνεχή ροή, σαν εσωτερικός μονόλογος ή κατακερματισμένος σε μικρές φράσεις, απολογη-
■ Πέτρος Ισαακίδης
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΡΑΚΑ Δίγλωσση η συλλογή (ενδιαφέρον έχει να διαβαστούν τα ποιήματα και στην αγγλική) εξαιτίας της διγλωσσίας-διπλής πατρίδας του ποιητή. Η απομάκρυνση από την πατρίδα και η σχέση με τη νέα, οι μετακινήσεις σε άλλες χώρες, που αφήνουν μετέωρο το ανήκειν, η επιστροφή στη γενέθλια Ελλάδα, η επανοικειοποίηση της γλώσσας από την οποία έχει χαθεί η ευελιξία του καθημερινού λόγου, η αιτία επιστροφής – απώλεια του πατέρα-ρίζα. Ακόμη μία φορά ο/οι τόπος/τόποι ως σημαίνον σημείο αναφορών για το σύγχρονο υποκείμενο και στη συλλογή ένα υποκείμενο της διασποράς. Οι χώρες που αποτέλεσαν πρόσκαιρη κατοικία δεν ωραιοποιούνται από το τουριστικό βλέμμα. Η φύση τους, η καθημερινότητα των πόλεών τους αποδίδονται με περισσότερο ή λιγότερο λυρισμό όπως και ο αντίκτυπός τους στην ποιητική φωνή. Ολα τα παραπάνω πραγματώνονται με διαφορετικές φόρμες από ποιήματα σταθερής μορφής έως ελεύθερο στίχο. ■ Γεωργία Καλαφάτη
Αγέραστος Ρόζα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΩ
Περνώντας από το πεζό στην ποίηση ο Σιαφάκας επικεντρώνεται στη γλώσσα και με οικονομία μέσων περιστέλλει περισσότερο την ήδη πυκνή στα πεζά αφήγησή του. Με τη λεκτική επανάληψη ως βασικό τρόπο, χωρίς στίξη, με προσεκτική χρήση επιθέτων, δομεί κλιμακωτά σύντομα ποιήματα, συχνά με έντονες και απρόσμενες εικαστικές εικόνες, ακολουθώντας την άλλη του ιδιότητα (εικαστικός). Ο στόχος του: η ανοικείωση του βλέμματος.
■ Μάνια Μεζίτη
ΠΡΏΤΟ ΠΟΙΗΤΙΚΟ ΒΗΜΑ
Είδη πρώτης ανάγκης ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Η απεύθυνση σε ένα εσύ, οι εναλλαγές της φωνής εκφοράς από το πρώτο στο τρίτο πρόσωπο αλλά και οι εικονιστικές διατυπώσεις, η μεταφορική οικονομία, η ελεγχόμενη συναισθηματική φόρτιση, ιδίως όταν τροφοδοτείται από μνήμες, οργανώνουν μια συλλογή γύρω από την επικοινωνία (κυρίως με το ερωτικό πρόσωπο αλλά και με το ίδιο το ποίημα ή και την εαυ-
Πρωτότυπη σύνθεση σε πέντε μέρη όπου συνυπάρχουν πολλά αντίθετα σε έναν συνεχή, αβίαστο, ακατέργαστα καθημερινό και βιωματικό λόγο σαν ένστιχο ημερολόγιο. Σύμβολα, ανακλήσεις από βίους αγίων, συναισθηματική ένταση, θλίψη, απογοήτευση, ματαιώσεις, συναρμόζονται με έξαλλο ερωτισμό και σωματικότητα σχεδόν ως ζωική ορμή ως αντίβαρο/αντίδοτο στην αρρώστια και την απώλεια της μητέρας. Θάνατος και έρωτας, παιδικότητα και ενηλικίωση διατρέχουν όλη τη συλλογή. Το ρόδο-Ρόζα γίνεται το σύμβολο που ακολουθεί τις θεματικές και τα μέρη της συλλογής. ■ Μανώλης Καραφύλλης
Αγία Κυριακή ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΝΤΙΠΟΔΕΣ Μέσα από λίγα, σύντομα ποιήματα, σε λόγο απλό, συχνά περιγραφικό που τονίζει εμφατικά τη λιτότητα αποδίδεται το νησιωτικό βίωμα (Κάλυμνος) ως μνήμη, ως καθαρτική εμπει-
22
27-28 ΔΕΚEMΒΡΙΟΥ 2025 | ΝΗΣΙΔΕΣ
Μ. Καραφύλλης
Θ. Κουρεντζής
Αγγελος Μπέρτος
Δήμητρα Σιούκα
Γεωργία Καλαφάτη
Ράινερ Μ. Ρίλκε
Ιβάν Γκολ
G.Apollinaire
Ανοιχτό Βιβλίο
■ Θεόδωρος Κουρεντζής
ασ ταυρώνει έναν κουίρ έρωτα με κριτική στάση απέναντι στο νησί και την ιστορία του. Εντονα βιώματα και συναισθήματα αποδίδονται με καθαρές, ιδιαίτερα φορτισμένες, εικόνες, αν και κάποτε κρυπτικές, σε μια γλώσσα τολμηρή. ■ Μανώλης Μούστος
καμέο
Ανώτερη όλων το καλοκαίρι
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΝΎΠΝΙΟ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΚΑΡΟΣ
Η συλλογή αρθρώνεται σε τρεις ενότητες που λειτουργούν κατά μία έννοια διαλεκτικά. Η παραδείσια ζωή στο χωριό των παιδικών και πρώτων νεανικών χρόνων αντιτίθεται στη δεύτερη ενότητα, όπου η αστική ζωή αποδεικνύεται γεμάτη πίεση, μόνωση, ματαιώσεις και εργασιακή εκμετάλλευση. Η ανάμνηση ενός σχεδόν προκοινωνικού κόσμου του χωριού και η πνιγηρή αστική συνθήκη εκβάλλουν αφενός σε πιο προσωπικά-ερωτικά ποιήματα, αφετέρου σε άλλα με χαρακτήρα κοινωνικής αφύπνισης και με αναφορές σε σύγχρονα ιστορικά γεγονότα. Λόγος απέριττος, οικείος αλλά με εικονοποιητική δύναμη, ιδίως στη μίξη πραγματικού φανταστικού (ηθοποιοί, κινηματογραφικοί χαρακτήρες), ποιήματα σύντομα, αφηγηματικά, στίχοι περιγραφικοί.
Αφενός αντλώντας γλωσσικά και δομικά από τη βυζαντινή θρησκευτική γραμματεία καθώς ακολουθεί τη δομή του ύμνου (κοντάκιο-εισαγωγή, οίκοι-η ανάπτυξη) και χρησιμοποιεί το σταυρικό σύμβολο αντί στίξης, αφετέρου η ιδιαίτερη διάταξη (Κοντάκιον 2), η χρήση σχήματος («Ο οίκος» σ. 25), η σύγχρονη γλώσσα, η αποσπασματικότητα και κρυπτικότητα του βιβλίου συγκροτούν σύνθεση με συνιστώσες τον απόλυτο έρωτα και την πίστη ως τελετουργία. Δεν πρόκειται μόνο για μια έκφραση χριστιανικής πίστης αλλά και την ένωσή της με τον εξιδανικευμένο έρωτα. Ωστόσο ούτε μονοσήμαντα ως ερωτική διαβάζεται, καθώς ανιχνεύονται μνήμες τραυματικές έως τον θάνατο. Στην πρώτη από τις πολλές απαιτούμενες αναγνώσεις παρασύρει η ίδια η διαλεκτικά οργανωμένη γλώσσα.
Το μέσα δάχτυλο
■ Αγγελος Μπέρτος
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΠΑ
Καρπάθια ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΙΝΕΣ Αξονας η Κάρπαθος μέσα από το ατομικό βλέμμα και την εμπειρία των απαρχών της ενηλικίωσης μακριά από το νησί σε μια διελκυστίνδα νοσταλγίας-ενοχής-απώθησης. Ταυτόχρονα μια πολιτική συλλογή που δι-
Χ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
ρία αντίθετη στην αστική συνθετότητα. Η συλλογή θέτει υπόγεια το ερώτημα για τον τρόπο με τον οποίο η αντίθεση πολύπλοκης αστικότητας - απλής νησιωτικότητας αποτελεί «μύθο» της εφηβείας. Η απάντηση διαιωνίζει την αίσθηση μιας «καθαρής» αισθητηριακής εμπειρίας υπαίθρου, πράγμα που επιτείνει η απλότητα των τρόπων.
■ Δήμητρα Σιούκα
Ποιήματα που τα τροφοδοτεί η καθημερινότητα ενός ατόμου της πόλης. Η φωνή εκφοράς με μια σειρά εικόνων εξομολογείται την αστική μοναχικότητά της καθώς παρατηρεί και αυτοπαρατηρείται σε σχεδόν μηχανικές κινήσεις στην Αθήνα. Η ανάμνηση ενός έρωτα και οι σκιές του, τα σπίτια και οι άνθρωποι που καταρρέουν,
τα «τσιμεντένια καράβια» μιας απραγματοποίητης φυγής, το πνιγμένο σπίτι, το παράλογο του μέλλοντος είναι αυτά που διατρέχουν τα ποιήματα. Η μοναξιά, το αίσθημα πνιγμονής, ένα σύγχρονο βίωμα συναντά ενίοτε μια εικονοποιία που φτάνει έως τον μελαγχολικό Μεσοπόλεμο.
ΜΕΤΑΦΡΑΣΜΕΝΗ ΠΟΊΗΣΗ Τέσσερις ποιήτριες στο κατώφλι του μοντερνισμού μτφρ. Θάνος Γιαννούδης ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΟΚΟΛΗΣ Χαρακτηριστικά ποιήματα από τέσσερις ποιήτριες (η Βρεταννίδα Charlotte Mew, η Αυστραλή Dorothea Mackellar και οι Αμερικανίδες Louisa May Alcott, Edna St. Vincent Millay) στην περίοδο ανάδυσης του μοντερνισμού αναλαμβάνει να μεταφράσει ο Γιαννούδης. Η αντίληψή του για την έμμετρη ποίηση ως «κανονική» σ υ νεπάγεται την απόπειρα έμμετρης μετάφρασης τεσσάρων έμμετρων ποιητριών. Αν και η μετάφραση κερδίζει σε ροή και η εμμετρότητα διατηρεί το πνεύμα των ποιητριών, θέτει όμως ακόμη μία φορά το ζήτημα για ελευ-
θερόστιχη ή έμμετρη μετάφραση και συνεπώς τον βαθμό πιστότητας ή μη στη λογική της/του κάθε μεταφραζόμενης/ου όπως και μια σειρά ειδικότερων θεμάτων στιχουργικής και μετρικολογίας. Η διατήρηση του μέτρου εξάλλου ποικίλων μετρικών/ρυθμικών σχημάτων, που ωστόσο δεν εξασφαλίζει την ταυτότητα με το μέτρο της αγγλικής, συνεπάγεται και την ανάγκη για ιδιαίτερο γλωσσικό χειρισμό. Από τις τέσσερις ποιήτριες γνωστότερες είναι η Alcott αλλά ως πεζογράφος και η Millay, ήδη μεταφρασμένη σε ελεύθερο στίχο από τον ποιητή Χαρίλαο Νικολαΐδη (εκδ. Θράκα). ■ Ράινερ Μαρία Ρίλκε
Τα σονέτα στον Ορφέα Δίγλωσση έκδοση, ΕλληνικάΓερμανικά, μτφρ. Μαρία Τοπάλη ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ Τα 55 Σονέτα στον Ορφέα γραμμένα για τη νεαρή χορεύτρια Βέρα Ουκάμα Κνοοπ, που πέθανε πρόωρα, και δημοσιευμένα πριν από έναν αιώνα βρίσκονται σε διάλογο με τις προγενέστερες Ελεγείες του Ντουίνο. Ακριβώς επειδή ο Ορφέας είναι η εικόνα του ποιητή που τραγουδά στο μεταίχμιο ζωής και θανάτου τα σονέτα αποτελούν την απάντηση του Ρίλκε, τουλάχιστον στον εαυτό του, σε ερωτήματα για τον ρόλο και τη δύναμη της τέχνης. Ολη η συλλογή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
ΝΗΣΙΔΕΣ | 27-28 ΔΕΚEMΒΡΙΟΥ 2025
έχει διαβαστεί στη θεολογική/μεταφυσική ή υπαρξιακή της διάσταση, αλλά και ως σύνθεση με ποιήματα ποιητικής σε καθαρά, απόλυτα λυρικό τόνο. Η συγκεκριμένη μετάφραση ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις μεταφέροντας ακέραιο τον λυρισμό του Ρίλκε και αποδίδοντας τις έντονες εικόνες του. ■ Conrad, CA
Το χρυσό μπούμερανγκ επιστρέφει: άκου
γραμμίζει την πολεμική περίοδο στην οποία κυρίως γράφτηκαν αλλά και τη διαλεκτική σχέση πολέμου - ειρήνης. Δεδομένης της δυσκολίας που παρουσιάζει η μετάφραση και η έκδοση πρόκειται για σημαντικό βιβλίο. ■ Ιβάν Γκολ
Το αγριότερο αγρίμι. Ερωτικά ποιήματα 1925-1930 μτφρ. Βασ. Πανδής
μτφρ. Κρυστ. Γλυνιαδάκη
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΟΥΚΚΙΔΑ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΙΜΕΝΑ
Το βιβλίο «Το αγριότερο αγρίμι» συγκεντρώνει τα ερωτικά ποιήματα του Γκολ από μια κρίσιμη πενταετία: τα χρόνια που ο ποιητής εκδίδει στο Παρίσι και κινείται στο δυναμικό περιβάλλον του υπερρεαλισμού, από τον οποίο γρήγορα θα αποκοπεί, αλλά και γενικά των avant-garde κύκλων ενώ έχει επαφές με τις ΗΠΑ όπου θα μετοικήσει αργότερα. Πρόκειται για ποιήματα που ανήκουν στον εξωτικό ερωτισμό του Γκολ, ένα κράμα υπερρεαλιστικής εικόνας, σωματικότητας και βαθιάς επιθυμίας και ψυχικής έντασης. Το αγρίμι είναι ο άνθρωπος που η ερωτική επιθυμία τον φέρνει στα όριά του. Ο έρωτας αποτελεί ζωική ορμή, αλλά ταυτόχρονα ως οριακό συμβάν γίνεται επικίνδυνη κατάσταση.
Εννοιες που απασχολούν τη σύγχρονη θεωρία αλλά και τέχνη (οικοποιητική, ανθρωπόκαινος, μη ανθρώπινα ζώα) αποτελούν τον πυρήνα του βιβλίου. Η συλλογή συγκεντρώνει ποιήματα που γεννήθηκαν μέσα από μια διαδικασία/τελετουργία που @ ποιητ@ αποκαλεί «(σωμα)τική ποιητική τελετουργία», [(Soma)tic Poetry Ritual»] δηλαδή μια πρωτότυπη ποιητική πρακτική αυθεντικής σύνδεσης με φύση, ζώα, σώμα, περιβάλλον. Η μορφή των ποιημάτων δεν είναι παραδοσιακά τυπική, αλλά δομείται στη βάση μιας ποιητικής «γλυπτικής» όπου καθώς οι λέξεις ξεκινούν από το κάτω μέρος της σελίδας η διάταξη των στίχων στο λευκό χαρτί συνθέτει ένα οπτικο-αισθητικό ζωντανό σώμα. Η συλλογή δεν νοσταλγεί έναν εξιδανικευμένο παράδεισο μιας αθώας φύσης, αλλά ενσωματώνει την ανισορροπία του κόσμου, όχι μόνο με τη δυνατότητα της επιβίωσης και της σύνδεσης των όντων.
■ Yolanda Castano
«Οταν παύω να είμαι λουλούδι ενοχλώ» μτφρ. Δημ. Αγγελής ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΡΑΚΑ
■ Guillaume Apollinaire
Calligrammes Καλλιγράμματα: Ποιήματα της ειρήνης και του πολέμου (1913-1916) Δίγλωσση έκδοση, ελληνικά-γαλλικά μτφρ. Ροδάνθη Βαρδούλη ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Για πρώτη φορά στα ελληνικά εκδίδεται εξ ολοκλήρου το συγκεκριμένο έργο του Απολινέρ, που είδε το φως το 1918 λίγο μετά τον θάνατό του. Το επίμετρο παρέχει τις αναγκαίες εργοβιογραφικές πληροφορίες για τον Απολινέρ και για το συγκεκριμένο έργο. Τα Καλλιγράμματα αποτελούν τη γνωστότερη περίπτωση οπτικής ποίησης και ο ίδιος ο ποιητής τα είχε ονομάσει «λυρικές ιδεογραφίες» ορίζοντας την ποίησή του αυτή ως υβρίδιο γραφής–εικόνας. Ο Απολινέρ εγκαθιδρύει μια μοντερνιστική σύνθεση: ενώνει την παράδοση carmina figurata με τις πρωτοπορίες (κυβισμό, φουτουρισμό) και τις τυπογραφικές πρωτοπορίες και προβάλλει την αντίληψη ότι η σελίδα είναι τόπος δράσης, όχι απλώς ασήμαντο υλικό μέσο. Ο υπότιτλος Poèmes de la paix et de la guerre (1913-1916) υπο-
Η συλλογή της Γαλικιανής ποιήτριας μπορεί σαφώς να χαρακτηριστεί φεμινιστική, αλλά δεν είναι μόνο γι’ αυτό βαθιά πολιτική. Πέρα από τη δυναμική της φεμινιστικής της φωνής και τη σωματικότητα, πέρα από τα ζητήματα έμφυλης ταυτότητας, η Καστάνιο διαχειρίζεται ποιητικά το τραύμα του ισπανικού εμφυλίου και η ιστορία είναι ιδιαίτερα παρούσα στο έργο της. Το γεγονός ότι γράφει σε μειονοτική γλώσσα -γαλικιανά που τα μεταφράζει η ίδια στα ισπανικά- αναδεικνύει ακόμη περισσότερο τη μαχητικότητα και τον αντιεξουσιαστικό χαρακτήρα της ποίησής της. ■ Athena Farrokhzand
Η χρονιά του γαϊδάρου μτφρ. Αντ. Μπογαδάκης ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΡΑΚΑ Μια σειρά ποιημάτων αποτελούν αλληγορικές αφηγήσεις με χαρακτήρα τον γάιδαρο που γίνεται το σύμβολο της εργασιακής εκμετάλλευσης, της καταπίεσης, της αποτυχίας των κινημάτων για δικαιώματα. Πέρα από τη συμβολική διάσταση, η ποιητική φωνή με έντονο συναίσθημα κάνει λό-
γο για το μεταναστευτικό βίωμα, την απώλεια προσώπων στη μακρινή πλέον πατρίδα όπου δεν μπορεί να επιστρέψει, για την οικογένεια ως ασφαλή χώρο όπου όμως η αίσθηση του ξένου-μετανάστη πλανάται. Aφηγημένoι διάλογοι ή εξομολογητικός και αφηγηματικός λόγος σε πρώτο πρόσωπο σε μια μετάφραση που αποδίδει με τον καλύτερο τρόπο το αρχικό κείμενο και τις συναισθηματικές διακυμάνσεις της συλλογής.
Σημαντικοί/ές ποιητές και ποιήτριες μεταφράστηκαν για πρώτη φορά ή ξαναμεταφράστηκαν δίνοντας μια διαφορετική ανάγνωση
■ Hans-Magnus Enzensberger
σμό. Ποιήματα και από άλλες συλλογές του ποιητή περιλαμβάνονται στο βιβλίο Εθνική Γλώσσα (1960), Η γραφή των τυφλών (1964), Ποιήματα 1955-1970 (1971), Το ναυάγιο του Τιτανικού (1978), Η μανία της εξαφάνισης (1981) και ολοκ ληρώνεται τελικά μια εικόνα για το έργο του Γερμανού ποιητή. Αναδεικνύεται έτσι ο σκεπτικισμός του Enzensberger απέναντι σε κάθε οργανωμένη εξουσία. Ο μεταφραστής Γιώργος Πρεβεδουράκης, ο οποίος γράφει και τον πρόλογο, πολιτικός ποιητής επίσης, έχει οικειότητα με το είδος ποίησης που μεταφράζει και γι' αυτό αποδίδει το πνεύμα του Enzensberger. Ενδιαφέρον έχει το τελικό, αντί επιλόγου, κείμενο του Μπακούνιν.
Η υπεράσπιση των λύκων και άλλα ποιήματα μτφρ. Γ. Πρεβεδουράκης ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΝΟΠΤΙΚΟΝ Η υπεράσπιση των λύκων είναι η πρώτη ποιητική συλλογή του Enzensberger (1957). Εκδίδε ται δέκα χ ρόνια μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, σε μια Γερμανία που παλεύει με τις πολιτικές ενοχές της και βρίσκεται σε ηθική κρίση. Συλλογή αμιγώς πολιτική, στην οποία κατακρίνει τον μικροαστισμό και την κοινωνική υποκρισία με αιχμηρό τρόπο, ασκώντας κριτική με οξεία ειρωνεία χωρίς διδακτι-
23
24
27-28 ΔΕΚEMΒΡΙΟΥ 2025 | ΝΗΣΙΔΕΣ
Απολογισμός βιβλίων αρχιτεκτονικής του 2025 ΤOY ΔΗΜΗΤΡΗ ΦΙΛΙΠΠΙΔΗ
Η πόλις. Ο αστικός χώρος στον Κ. Π. Καβάφη UNIVERSITY STUDIO PRESS Στη δίγλωσση επανέκδοση (α' έκδ. 2013) αυτού του βιβλίου βλέπουμε τις αισθητές βελτιώσεις που μεσολάβησαν στα 12 χρόνια από την πρώτη του έκδοση. Η οικονομία του λόγου, η υψηλή ποιότητα, η επιλογή θεμάτων των φωτογραφιών του συγγραφέα και η συνολική φροντίδα της έκδοσης αναδεικνύουν με τον καλύτερο τρόπο τις ποιότητες του καβαφικού λόγου όπως αναδύονται μέσα από το ιδιαίτερο αστικό περιβάλλον που τον φιλοξένησε και συνέβαλε στην ανάπτυξή του. ■ Θανάσης Γιοχάλας Ζωή Βαΐου
Οδός Πανεπιστημίου (19ος-21ος αι.). Ιστορία και ιστορίες
Ανοιχτό Βιβλίο
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΣΤΙΑ Εχοντας τρεις συναφείς εκδόσεις ήδη στο ενεργητικό τους, το ακάματο αυτό ζεύγος αρχαιολόγων-ιστορικών καταθέτει έναν ογκωδέστατο τόμο (800 σελίδες) όπου σε οκτώ κεφάλαια με χωρικούς προσδιορισμούς, από την Πανεπιστημίου ώς την πλατεία Ομόνοιας, συγκεντρώνουν ένα ζωντανό, παλλόμενο πληροφοριακό υλικό μέσα από τον τυπωμένο λόγο, εφημερίδες και βιβλία, των δύο τελευταίων αιώνων. Στο επίκεντρο της «ιστορίας» τους, η οδός Πανεπιστημίου αυτοδίκαια αναγνωρίζεται ως ο πραγματικός πόλος της διαχρονικής ανάπτυξης της σύγχρονης Αθήνας, όπου καταγράφονται οι εναλλαγές τύχης της πρωτεύουσας. Ανάλογες συλλογές, έστω πιο συνοπτικές και ατελείς, έχουν εκδοθεί παλιότερα, αλλά η πρωτοτυπία εδώ έγκειται στο ότι το χρονικό συμπληρώνεται με χωριστό κεφάλαιο («Σαν επίλογος»), στο οποίο 31
γνωστοί σύγχρονοι συγγραφείς καλούνται να καταθέσουν τις δικές τους παράλληλες ιστορίες για την Πανεπιστημίου. ■ Αλέξανδρος Παπαγεωργίου-Βενετάς
Βηματισμοί. Πεζοπορίες στο άστυ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ Ο Αλ. Παπαγεωργίου-Βενετάς, σε πλήρη ωριμότητα και με πλουσιότατο συγγραφικό έργο, έχει από καιρό αναδειχτεί ως ο ιδανικός ερευνητής ιστορικός αρχιτεκτονικής. Αυτό το προσεκτικά σχεδιασμένο βιβλίο του, ένα μικρό σε μέγεθος αλλά σοφά ισορροπημένο «δοκίμιο» όπως το λέει, είναι το καταστάλαγμα αυτών των μοναδικών του εμπειριών, καθώς ως συνειδητός περιπατητής μάς ενθαρρύνει να βαδίσουμε μαζί του στο «άστυ», δηλαδή στην Αθήνα, παρακολουθώντας τις πλούσιες συνειρμικά σκέψεις του, έτσι όπως αυτές αναβλύζουν κεντρισμένες από τις εμπειρίες του βαδίσματος. Μαζί του βέβαια βαδίζουν συνοδευτικά και οι αγαπημένοι του συγγραφείς, που παρατίθενται στο πλάι της στήλης του καθαυτό κειμένου του. Οι ίδιοι επανέρχονται με πλήρη εδάφια στο τέλος ως «προσάρτημα». Μια κυριολεκτικά μαγική απόλαυση της ανάγνωσης. ■ Ελένη Μπενέκη
Γιώργος Λ. Αναγνωστόπουλος, αρχιτεκτονική τοπίου
Μ. ΦΑΪΣ
■ Βασίλης Κολώνας
ες να αναστήσει μέσα από διάσπαρτα στοιχεία την πολύπλευρη σταδιοδρομία εκείνου του πρωτοπόρου που ουσιαστικά έβαλε την Ελλάδα στον παγκόσμιο χάρτη των σχετικών φορέων και δραστηριοτήτων και συνέβαλε στην προώθηση των σχετικών σπουδών στον τόπο μας, με την επακόλουθη ίδρυση του μεταπτυχιακού προγράμματος για αρχιτεκτονική τοπίου στο ΑΠΘ.
Αστική ζούγκλα. Το παρελθόν και το μέλλον της φύσης στις πόλεις
πρέπει να ζούμε σε ένα αποστειρωμένο, απαλλαγμένο από ζώα, έντομα και ζιζάνια περιβάλλον, δεν είμαστε έτοιμοι να αναγνωρίσουμε αυτή την παρουσία του ζωικού (και φυτικού) βασιλείου, πλαισιωμένοι μόνο με ανούσια, καλλιεργημένα φυτά. Και όμως, μας αποδεικνύεται με αναρίθμητα τεκμηριωμένα παραδείγματα πως σε παλιότερες περιόδους της ιστορίας των πόλεων πολλά από όσα σήμερα έχουν χαθεί ή ξεχαστεί ήταν ζωντανά και δραστήρια συστατικά της ζωής. Ενα καλό μάθημα στους απανταχού εκσυγχρονιστές που ακόμα πιστεύουν στην απρόσκοπτη γραμμική πρόοδο.
μτφρ. Χρ. Λιθαρής
■ Νίκος Βατόπουλος
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΙΟΠΤΡΑ
Αγνωστη Αθήνα
■ Ben Wilson
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΛΙΣΣΑ Συγγενικό είναι το περιεχόμενο του αφιερωματικού τόμου στον Γ. Λ. Αναγνωστόπουλο, πρωτοπόρο αρχιτέκτονα τοπίου στην Ελλάδα, που οφείλεται στην επίπονη έρευνα της ιστορικού Ελ. Μπενέκη η οποία έπρεπε με κυριολεκτικά ηρωικές και πολύχρονες προσπάθει-
Η πραγματικά μεγάλη έκπληξη της χρονιάς είναι το βιβλίο του Β. Wilson για μια αδιανόητη σε εμάς «ζούγκλα» που υφίσταται κάτω από τη μύτη μας, μέσα στο σύγχρονο αστικό περιβάλλον. Καθώς είμαστε αιχμάλωτοι των παρεξηγήσεων και προκαταλήψεων της σύγχρονης ζωής, που προϋποθέτει ότι
Νέες Καθημερινές Εκδόσεις Μον. Α.Ε. και του ίδιου, «Από το Μουσείο στην Κυψέλη. Διαδρομές στην Αθήνα» ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Οποιος έχει την τύχη να διαβάσει τα βιβλία του δημοσιογράφου Ν. Βατόπουλου για την Αθήνα δεν μπορεί παρά να
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
ΝΗΣΙΔΕΣ | 27-28 ΔΕΚEMΒΡΙΟΥ 2025
Α. Παπαγεωργίου
Θανάσης Γιοχάλας και Ζωή Βαϊου
Nίκος Βατόπουλος
Βen Wilson
Κ. Ξανθόπουλος
Στ. Γιαμαρέλος
Μ. Ζαρμακούπη
συνεχώς μετασχηματίζεται είναι αυτοαρχιτεκτονικής ήδη από την εποχή που πόστατο» του ζητήματος, όπου οι θεΑντί για μια ειδολογική βιογραφικές, ίσως το πιο πολύτιμο από ζούσε αλλά και μεταθανάτια, μέσα από ωρητικές βάσεις και το πέρασμα στην στατιστική των βιβλίων τα συστατικά της αφήγησής του. ντόπιες και ξένες αποτιμήσεις. Ό Γιαπράξη -οι δύο κεφαλαιώδεις τομείς της μαρέλος διαπίστωσε ότι αν και διατηδράσης του Δοξιάδη- συσχετίζονται με του 2025, προτιμήσαμε ■ Κωνσταντίνος Ξανθόπουλος ρούσε μια στάση αναχωρητή και αδέτον απόηχό τους στη σύγχρονη εποχή, καστου κριτή προς το εσωτερικό του να εντοπίσουμε το κοινό Σοβιετικός μοντερνισμός. την εκτίμηση δηλαδή της αξίας τους κοινό, ο Κωνσταντινίδης κρατούσε, με σήμερα. Οψεις πρωτοπορίας στοιχείο της αξίας τους. δική του πρωτοβουλία και προσεκτικά ■ Κλήμης Ασλανίδης, 1918-1932 οργανωμένες κινήσεις, διαφορετική Ετσι προτείνουμε το Νικος Σκουτέλης επιμ. στάση όταν απευθυνόταν προς το ξέΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ πάθος: το πάθος της νο κοινό. Ό Γιαμαρέλος αντέστρεψε το ΕΚΔΌΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ Τετράδια Αρχιτεκτονικής οπτικό πεδίο: αντί να κοιτάζει από μέσα έρευνας, το πάθος της Αποκατάστασης, 2 (Ελλάδα) προς τα έξω (Ευρώπη), άρχιΗ δεύτερη έκπληξη της χρονιάς ήταν ασίγαστης αναζήτησης, σε να διερευνά από έξω προς τα μέσα. ΕΚΔΌΣΕΙΣ ΠΌΛΥΤΕΧΝΕΙΌΥ ΚΡΗΤΗΣ αυτό το μοναδικό βιβλίο, γραμμένο Για πρώτη φορά συγκεντρώνοντας τεκαπό έναν αρχιτέκτονα, διδάσκοντα, την αδιαπραγμάτευτη μήρια της παρουσίας του Κωνσταντινίερευνητή και συγγραφέα εγκατεστηΌ συλλογικός αυτός τόμος αφορά τον δη στο εξωτερικό κατάφερε να εδραιεμμονή με τον μένο στο εξωτερικό και με αξιόλογες τομέα της αποκατάστασης μνημείων, ώσει έτσι μια εντελώς άλλη εικόνα για που τα τελευταία χρόνια καταγράφει επιλεγμένο δρόμο, με το εκδόσεις στο ενεργητικό του. Ό Ξαν- αυτόν. θόπουλος καταπιάστηκε με ένα απαισυνεχή δραστηριότητα ερευνητική, καθοριστικό αντικείμενο. τητικό έργο, τη χαρτογράφηση των μο- ■ Mantha Zarmakoupi, κατασκευαστική και τελικά εκδοτιSimon Richards επιμ. ναδικών επιτευγμάτων του σοβιετικού κή σε μια Ελλάδα πλούσια σε τέτοιου Μια τέτοια χωρίς όρια μοντερνισμού μετά την Όκτωβριανή είδους ιστορικό υλικό. Όι καθηγητές The Delos Symposia αφοσίωση διαπερνά Επανάσταση, ο οποίος, ακόμα κι όταν Ασλανίδης και Σκουτέλης, του Εργαand Doxiadis βίαια διακόπηκε η πορεία του, πρόλαβε στηρίου τεκμηρίωσης και αποκατάόλων των κατηγοριών να δημιουργήσει ένα τέτοιας δύναμης στασης ιστορικών κτιρίων και συνόλων LARS MULLER PUBLISHERS έργο που επηρέασε οτιδήποτε ήταν του Πολυτεχνείου Κρήτης (Χανιά), επέτα δημιουργικά έργα, να ακολουθήσει στη διεθνή σκηνή. Το λεξαν 11 άρθρα με περιπτώσεις τέτοιων Αυτός ο συλλογικός τόμος πραγματεύδιαπερνά και τα έργα επίτευγμα του Ξανθόπουλου δεν ήταν μνημείων από όλη τη χώρα και το εξωεται τον θεσμό των Συμποσίων της Δήόμως μόνο η συστηματική και τεκμητερικό και από διαφορετικές ιστορικαθενός από τους λου, οργανωμένων από τον σημαντιριωμένη εξιστόρηση της τύχης του μοκές περιόδους, όπου διακρίνεται μεγάκό πολεοδόμο Κ. Δοξιάδη, όπου στην συγγραφείς διαχρονικά ντερνισμού στη Σοβιετική Ενωση, αλλά λη ποικιλία στόχων ως προς τον βαθμό περίοδο 1963-1975 συμμετείχαν διεαναγνωρίσει πως αυτός ο τόσο ευαίσθητος «αναγνώστης» της πόλης δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να τη διαβάζει σαν να ήταν ένα ατέρμον τοπίο, όπου φύση και άνθρωπος συναντώνται και αναμιγνύονται. Το πρώτο βιβλίο του αποτελεί ανθολογία επιλεγμένων δημοσιευμάτων του στην εφημερίδα «Η Καθημερινή» ως ένθετο της ίδιας εφημερίδας, ενώ το δεύτερο παρουσιάστηκε τον φετινό Νοέμβριο. Αν το πρώτο αντιπροσώπευε χαρακτηριστικούς στόχους της περιπλάνησης του Βατόπουλου στα σωθικά μιας Αθήνας παραμελημένης, το δεύτερο ανέσυρε από την ανωνυμία τα λαμπρά παραδείγματα της άλλοτε δόξας των περιοχών γύρω από το Αρχαιολογικό Μουσείο, όπου οι οικοδομές αποπνέουν μια έντονη γεύση αστικής εκλέπτυνσης. Περιπλανώμενος ο Βατόπουλος, με το σημειωματάριο και τη φωτογραφική μηχανή, επιστρέφει με νοσταλγία στις προσωπικές του αναμνήσεις, καθώς τυχαίνει και εκείνος να έχει μεγαλώσει στην περιοχή που περιγράφει με τόση ενάργεια. Ετσι οι «διαδρομές» που χαράζει σε μια Αθήνα που
το ότι κατάφερε να σταθεί επάξια πλάι σε αναρίθμητες σχετικές εκδόσεις σε δυτικά κράτη εδώ και μισό αιώνα. Κι αυτό το κατόρθωσε όχι απλώς αντιγράφοντας και παραπέμποντας σε μεταγενέστερες εκδόσεις, αλλά σε αυθεντικά τεκμήρια από τις αρχικές πηγές. Μπορεί αυτό να διευκολύνεται από τις σημερινές τεχνικές ευκολίες, αλλά αυτό δεν μειώνει τη νηφάλια και συστηματική σκέψη που κρύβεται πίσω από τις αναλύσεις του Ξανθόπουλου. ■ Stelios Giamarelos
Critical regionalism abroad. Aris Konstantinidis without Greece GTA VERLAG, ΕΤΗ, ΖΥΡΙΧΗ Η τρίτη έκπληξη και ένα εξίσου αξιόλογο επίτευγμα είναι αυτό το βιβλίο. Αφού νωρίτερα είχε απασχοληθεί με τη συμβολή των σημαντικών αρχιτεκτόνων Δ. και Σ. Αντωνακάκη στον ελληνικό μεταμοντερνισμό, τώρα ο Γιαμαρέ λος σ τράφηκε προς τον Α ρη Κωνσταντινίδη, ο οποίος κατέχει κεντρική θέση στην πορεία της τοπικής
θνείς τότε προσωπικότητες. Το εξώφυλλο δείχνει αυτή την εκλεκτή παρέα πάνω στη Δήλο το 1963, τότε που ταξίδεψαν στο Αιγαίο ενώ συζητούσαν τις περιβαλλοντικές και δημογραφικές προκλήσεις του πλανήτη μας. Όι ξένοι εκείνοι εκπρόσωποι δοκίμαζαν με αισθητές δυσκολίες να καταλήξουν σε κοινά συμπεράσματα για ό,τι χρειαζόταν να γίνει. Κάτι διόλου εύκολο. Και τώρα, μετά από έξι δεκαετίες, είχε έρθει η ώρα να επιστρέψουμε στα μοναδικά εκείνα «συμπόσια της Δήλου». Ό Δοξιάδης με τους καλεσμένους του τελικά δεν ανήκαν μόνο στην Ιστορία, αλλά μιλούσαν πειστικά μια σημερινή γλώσσα. Αρα μετείχαν σε μια κληρονομιά χρήσιμη για την εποχή μας, σύμφωνα με τους επιμελητές, καθώς απευθυνόταν ταυτόχρονα στο ιστορικό υπόβαθρο και τις οικολογικές ανησυχίες της αρχιτεκτονικής και της πολεοδομίας. Αυτή την ικανότητα να «μιλήσει στην εποχή μας», γεφυρώνοντας την Ιστορία με το παρόν, εξερευνούν τα 14 κείμενα της έκδοσης κατανεμημένα σε τρία τμήματα του βιβλίου. Σε αυτή την κατανομή βλέπει κανείς το «τρισυ-
επέμβασης, την παρεμβολή συγχρόνων στοιχείων και την αντιμετώπιση σύγχρονων προβλημάτων ένταξης. ■ Δημήτρης Ζυγομαλάς
Η προστασία των μνημείων της Βόρειας Ελλάδας στα νεότερα χρόνια (1839-1939) ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΚΕΔΌΝΙΚΏΝ ΣΠΌΥΔΏΝ Στο ίδιο θέμα της αποκατάστασης μνημείων μεγάλη ήταν η συμβολή του αρχιτέκτονα και ερευνητή Δ. Ζυγομαλά που κατόρθωσε να συνθέσει ένα συγκροτημένο ιστορικό των σχετικών δραστηριοτήτων στη Βόρεια Ελλάδα χάρη στην άριστα τεκμηριωμένη και σχολαστικά ελεγμένη συγκέντρωση πληροφοριακού υλικού. Στην πολυετή απασχόλησή του με αυτό το αντικείμενο στην πράξη ο Ζυγομαλάς διαπίστωνε πόσο διάσπαρτη, ατελής και περιορισμένης πειστικότητας ήταν η βιβλιογραφία για αποκαταστάσεις σε μια περιοχή που δεν έπαψε ποτέ να αποκαλύπτει θησαυρούς μνημείων και πόσο επιτακτική ήταν η σχετική υπεύθυνη πληροφόρηση.
25