46 4|2|2025
ΕΙΔΙΚΗ ΕΚ ΔΟΣΗ ΤΗΣ «ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ΤΩΝ ΣΎΝΤΑΚΤΩΝ»
ολύ πλούσιοι! Εργοστασιάρχες, εφοπλιστές, μεγαλοεργολάβοι, μεγαλοεπιχειρηματίες. Εκμεταλλεύονται αδίστακτα τους εργαζομένους τους, βουλιάζουν σαπιοκάραβα-πλωτά φέρετρα και εισπράττουν τα ασφάλιστρα, συνεργάζονται με δικτατορικά καθεστώτα, σπάνε τα εμπάργκο των διεθνών οργανισμών τροφοδοτώντας αιματοβαμμένα καθεστώτα, πετυχαίνουν λεόντειες συμβάσεις με κυβερνήσεις που τους δίνουν γην και ύδωρ (με αντάλλαγμα τη στήριξή τους), απομυζούν τον ορυκτό πλούτο και τις πρώτες ύλες της χώρας, καταβάλλουν γελοίους φόρους, πτωχεύουν τις επιχειρήσεις τους όταν τους συμφέρει και αποχωρούν αφήνοντας πίσω τους ανεργία, οικολογικές καταστροφές και ερήμωση.
Π
ΑΠΟΚΤΟΎΝ έτσι τεράστιες περιουσίες και αγοράζουν την υστεροφημία τους με φιλανθρωπίες και κοινωνικές προσφορές: ιδρύματα, νοσοκομεία, χώρους πολιτισμού, μέγαρα, στέγες, υποτροφίες κτλ. Γνωστά πράγματα. Και όταν μέσα στο κρατικό νεοφιλελεύθερο ξεχαρβάλωμα, την κατάρρευση του κοινωνικού κράτους και την προϊούσα κοινωνική ένδεια προσφέρουν έναν αξονικό τομογράφο, μια πτέρυγα νοσοκομείου ή και ένα ολόκληρο νοσοκομείο, η προσφορά τους γίνεται δεκτή συνήθως με αναγνώριση και χειροκροτήματα από την κοινωνία. (Παρότι μπορεί, όπως έγινε με το παιδοογκολογικό κέντρο του Νοσοκομείου Παίδων Αγία Σοφία, να πρόκειται για σκάνδαλο – τα έγραψε η «Εφ.Συν.» στις 9-11-2024: «Χαρίζουν» στους ιδιώτες τη μοναδική παιδοογκολογική μονάδα της χώρας.)
Ωνάσεια Σχολεία Η ΚΑΠΗΛΕΊΑ ΤΩΝ ΌΡΩΝ ΑΡΊΣΤΕΊΑ - ΠΡΌΤΥΠΑ ΣΧΌΛΕΊΑ ΑΝΑΒΑΘΜΊΣΗ - ΣΥΜΠΕΡΊΛΗΨΗ Γιατί λοιπόν να αντιδρά μ’ αυτόν τον τρόπο σχεδόν σύσσωμη η εκπαιδευτική κοινότητα στη συνεργασία του υπουργείου Παιδείας με το κοινωφελές ίδρυμα «Αλέξανδρος Ωνάσης» για τη δημιουργία των 22 πρότυπων δημόσιων σχολείων που θα ονομάζονται Ωνάσεια Σχολεία; Γιατί οι μαθητές/μαθήτριες και οι γονείς τους στις περιοχές όπου θα λειτουργήσουν τα σχολεία αυτά ξεσηκώθηκαν και αντιδρούν σ’ αυτήν την προσφορά; Γιατί οι κάτοικοι φτωχών, και σε κάποιες περιπτώσεις υποβαθμισμένων, περιοχών να μη θέλουν την πρόοδο; Ποιος στραβός δεν θέλει το φως του; Γιατί να μη θέλουν για τα παιδιά τους τα καλά εξοπλισμένα σχολεία (σαν τα καλύτερα ιδιωτικά), τους «προσοντούχους» καθηγητές, τις προωθημένες μεθόδους διδασκαλίας, τα επιπλέον μορφωτικά αγαθά; Ολα δωρεάν; ΓΙΑΤΙ, αγαπητοί γονείς, φίλοι και φίλες, που μας κάνετε την τιμή να διαβάζετε αυτές τις σκέψεις μας, καταλαβαίνει η εκπαιδευτική κοινότητα, καταλαβαίνει ο κόσμος, καταλαβαίνουν οι γονείς ότι από
όλα αυτά τα καλά και ωραία δεν θα ωφεληθούν όλα τα παιδιά της περιοχής που κανονικά θα φοιτούσαν σ’ αυτά τα σχολεία – αν παρέμεναν σχολεία της γειτονιάς. Δεν θα ωφεληθούν τα παιδιά τους. Στα Ωνάσεια Σχολεία θα υπάρχει επιλογή των μαθητών/μαθητριών που θα εγγραφούν σ’ αυτά κατόπιν εξετάσεων. Θα ωφεληθούν οι «καλύτερες/καλύτεροι» από όλη την περιφέρεια, τα «πιο δυνατά μυαλά», οι πιο «προικισμένες/προικισμένοι», που «παίρνουν τα γράμματα». Για τα άλλα παιδιά, που δεν θα επιλεγούν, υπάρχουν τα απλά, συνηθισμένα, φτωχά δημόσια σχολεία – ενδεχομένως πολύ μακριά από τα σπίτια τους αφού το σχολείο της γειτονιάς τους έγινε «Ωνάσειο». Η ΞΕΠΕΡΑΣΜΕΝΗ και επικίνδυνη ιδεολογία του «χαρίσματος», την οποία εδώ και χρόνια έχει αναλύσει και καταγγείλει η κοινωνιολογία της εκπαίδευσης, σε όλο της το μεγαλείο! (Τα γράφει και τα εξηγεί πολύ ωραία ο Φιλίπ Περενού στο βιβλίο του «Η σχολική αποτυχία σάς ενοχλεί; Ισως κάτι
μπορείτε να κάνετε!», που εξέδωσε πρόσφατο το Σκασιαρχείο – αναζητήστε το.) Δεν είναι Πειραματικά, ούτε Πρότυπα τα σχολεία αυτά, δεν πρόκειται για αριστεία, αναβάθμιση, αντισταθμιστική αγωγή, επανόρθωση αδικίας, συμπερίληψη, κοινωνική δικαιοσύνη – πρόκειται για καπηλεία των όρων. Είναι καθρεφτάκια για ιθαγενείς, είναι κοροϊδία, είναι στάχτη στα μάτια για το ξεχαρβάλωμα της δημόσιας παιδείας στο οποίο επιδίδεται η κυβέρνηση και το υπουργείο Παιδείας, που έχουν δώσει τις δικές τους εξετάσεις και έχουν αποτύχει παταγωδώς. ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ από τα χαμηλά κοινωνικά στρώματα, τα δυσκολεμένα παιδιά, που οι γονείς τους ούτε πλούσιοι είναι ούτε μορφωτικό κεφάλαιο διαθέτουν, που στο σπίτι τους δεν μπαίνει βιβλίο, τα μεταναστόπουλα, τα προσφυγάκια, τα παιδιά με αναπηρίες, αυτά τα παιδιά που θα είχαν κανονικά την απόλυτη προτεραιότητα να φοιτήσουν σε αληθινά πρότυπα και πειραματικά σχολεία, όχι μόνο δεν θα κερδίσουν τίποτα από τα «Ωνάσεια», αλλά θα χάσουν κιόλας. Γιατί θα στριμωχτούν στα άλλα σχολεία, ίσως πολύ μακριά από το σπίτι τους. Κάντε τη σύγκριση με μία άλλη περίπτωση, αγαπητές αναγνώστριες και αναγνώστες της «Εφ.Συν.». Το 2001, στη βιοΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ
2
Τρίτη 4 Φεβρουαρίου 2025
| 20
|
Tου ΑΝΤΏΝΗ ΖΑΡΊΝΤΑ* ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ μηχανική περιοχή της γαλλικής πόλης Λιλ, το Δημοτικό Σχολείο «Hélène Boucher» είχε πολύ χαμηλά μαθησιακά αποτελέσματα και πολύ υψηλά ποσοστά βίας. Η σταθερή μείωση του μαθητικού πληθυσμού εξαιτίας της κακής φήμης του σχολείου οδηγούσε σε κλείσιμο τάξεων. Η Σχολική Επιθεώρηση αποφάσισε λοιπόν να ζητήσει τη συνεργασία του ICEM (του γαλλικού δικτύου σχολείων Φρενέ). Τη διεύθυνση και τη στελέχωση του σχολείου ανέλαβε πράγματι μια ομάδα αποφασισμένων εκπαιδευτικών για να εφαρμόσει την παιδαγωγική Φρενέ. Οι άλλες συνθήκες (εξοπλισμός και μαθητικό δυναμικό) δεν άλλαξαν, έμειναν ίδια όπως πριν. ΤΟ ΟΛΟ ΈΓΧΈΊΡΗΜΑ παρακολούθησε στενά για κάποια χρόνια και αξιολόγησε μια ομάδα ερευνητών από το Πανεπιστήμιο της Λιλ. Στην ομάδα αυτή συμμετείχε και μια Ελληνίδα καθηγήτρια, η Μαρία Παγώνη, από το Πανεπιστήμιο Lille III. Τα πορίσματα της έρευνας καταγράφηκαν σε πλήθος εκθέσεις και σε ένα συλλογικό βιβλίο που κυκλοφόρησε το 2007 με τίτλο «Ενα σχολείο Φρενέ. Εφαρμογή και αποτελέσματα μιας εναλλακτικής παιδαγωγικής σε λαϊκή περιοχή»*. Και ποια ήταν λοιπόν τα αποτελέσματα; Εξαιρετικά από κάθε άποψη! Τόσο όσον αφορά την κοινωνική-συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών όσο και τα γνωστικά αποτελέσματα. Το σχολείο άλλαξε κυριολεκτικά εικόνα. Παραμένει πάντα ένα δημόσιο σχολείο, φοιτούν κανονικά σ’ αυτό τα παιδιά της γειτονιάς και είναι πλέον περιζήτητο! (Είναι χαρακτηριστικό ότι οι αγγελίες των μεσιτικών γραφείων αναφέρουν στα προτερήματα των σπιτιών της περιοχής ότι βρίσκονται κοντά στο σχολείο «Hélène Boucher»!) ΣΤΟ ΠΈΡΊΟΔΊΚΟ «Σύγχρονα Θέματα», τεύχος 99, 2007, υπάρχει ένα εκτεταμένο αφιέρωμα στο θέμα αυτό – διαθέσιμο και στην ιστοσελίδα του Σκασιαρχείου. Και επιπλέον δημιουργήθηκε το 2015 ένα ντοκιμαντέρ διάρκειας 60 λεπτών, με τίτλο «Επιτέλους σχολείο!», που περιγράφει το εγχείρημα και δίνει μια γεύση της ζωής του σχολείου. (Μπορείτε να το δείτε, φίλοι και φίλες, υποτιτλισμένο στα ελληνικά στον εξής σύνδεσμο: https://vimeo. com/536559480/2f2c996774) Να τι θα πει αληθινή αριστεία, να τι θα πει πρότυπο σχολείο, να τι θα πει πειραματική παιδαγωγική που μπορεί να φανεί ωφέλιμη και σε άλλα σχολεία. Μια παιδαγωγική εφαρμοσμένη σε πραγματικές συνθήκες, με όλες τις μεγάλες δυσκολίες, για όλα τα παιδιά. Να τι θα έπρεπε να κάνουν τα Ωνάσεια Σχολεία, για να κερδίσουν τότε απλόχερα τον έπαινο του δήμου και των σοφιστών! Να κερδίσουν την αποδοχή, ακόμη και την ευγνωμοσύνη, των παιδιών και των γονιών τους. Να τι θα έπρεπε να είναι και τα υπόλοιπα «Πρότυπα» σχολεία, να τι θα ήταν η αληθινή αριστεία που ευαγγελίζεται ψευδεπίγραφα η κυβέρνηση. Κρίμα τα λεφτά που θα διατεθούν για να βαθύνουν ακόμη περισσότερο τα χάσματα και να γίνει ακόμη πιο ταξική η παιδεία μας! Αλλά από τον υπουργό Παιδείας, με τα απανωτά πυροτεχνήματα, τα καθρεφτάκια των διαδραστικών και του International Baccalaureate, τα vouchers-κοροϊδία των γονιών, το κλείσιμο σχολείων και Τμημάτων, τις ψηφιακές πλατφόρμες καταγγελιών που ρίχνουν λάδι στη φωτιά και τη δρομολόγηση της δίωξης εκατοντάδων εκπαιδευτικών για τη συμμετοχή τους στις απεργιακές κινητοποιήσεις των συνδικάτων τους, δεν περιμέναμε τίποτα διαφορετικό! Ούτε καλύτερο. *Yves Reuter, dir., Une école Freinet. Fonctionnement et effets d’une pédagogie alternative en milieu populaire, Paris, L’Harmattan, 2007. Το βιβλίο μεταφράζεται στα ελληνικά με τη φροντίδα του Σκασιαρχείου. Η Συντακτική Έπιτροπή: Βογανάτσης Δαμιανός, Μπαλτάς Μπάμπης, Παπαδόπουλος Χάρης, Σπήτα Βίκυ. Επικοινωνήστε μαζί μας και στείλτε μας τα κείμενά σας για δημοσίευση στο εξής μέιλ: periodikofreinet@gmail.com
τα σχολεία σε παγκόσμιο επίπεδο σοβεί μια βαθιά και παρατεταμένη κρίση. Αφαιρώντας τα διάφορα έκδηλα προβληματικά πέπλα και φτάνοντας στον πυρήνα, αποκαλύπτεται ένας τύπος εκπαιδευτικής πολιτικής που σχεδιάζει και προωθεί πρακτικές και πρότυπα της αγοράς. Πρόκειται με άλλα λόγια για τη στροφή που έχει πάρει η παγκόσμια εκπαιδευτική πολιτική, ώστε να προσαρμοστεί στις επιταγές της αγοράς. Η εφαρμογή αυτής της πολιτικής, η οποία θεμελιώθηκε ωσάν ορθοδοξία, προκαλεί αλυσιδωτά προβλήματα που απαντώνται στη μαθησιακή διαδικασία και το παιδαγωγικό συμβόλαιο, τη λειτουργία της σχολικής καθημερινότητας, την ευημερία του παιδιού, την αυτονομία και αξιοπρέπεια της δασκάλας κ.λπ. Υπάρχει δηλαδή μια ιδεολογική μήτρα η οποία γεννά σχεδόν όλα τα μείζονα προβλήματα της εκπαίδευσης.
Σ
Η ΜΑΘΗΣΗ, μια διαδικασία εξ ορισμού αργόσυρτη και πυκνή, είναι αντίθετη προς την τυραννία των νόμων της αγοράς, ήτοι των άμεσων εμφανών αποτελεσμάτων, της ταχύτητας, της μεγέθυνσης και της λογοδότησης. Η μάθηση ανθεί στον αργό και ποιοτικό χρόνο, στο λάθος και την αποτυχία, στον πειραματισμό και τον επανασχεδιασμό. Συνελόντι ειπείν, σε συνθήκες που δεν ευνοούνται στη σημερινή εποχή του γρήγορου χρόνου και της ποσοτικοποίησης. Η απαρχή αυτής της σχολικής συνθήκης εντοπίζεται πριν από λίγες δεκαετίες, όταν οι ελευθεριακές παιδαγωγικές της Νέας Αγωγής (βλ. Φρενέ, Ο’Νιλ, Κόρτσακ, Φρέιρε κ.λπ.) κατηγορήθηκαν ότι ευθύνονται για τα μαθησιακά αποτελέσματα και τα προβλήματα πειθαρχίας. Η «θεραπεία» που προκρίθηκε ήταν η λεγόμενη «back to basics» εκπαίδευση. Τουτέστιν οι δασκάλες να ελέγχονται και να λογοδοτούν, ενώ τα παιδιά να μαθαίνουν σε πολύ καλό βαθμό τα απολύτως βασικά του παραδοσιακού αλφαβητισμού: ανάγνωση, γραφή, αριθμητική. Το τίμημα όμως ήταν όλοι οι σύγχρονοι γραμματισμοί που αναδύονται κι απαιτούνται στον 21ο αιώνα -όπως, λόγου χάρη, ο μιντιακός γραμματισμός- καθώς και οι ανθρωπιστικές επιστήμες και τα επίκαιρα ζητήματα που απασχολούν τη σύγχρονη εποχή και το μέλλον της ανθρωπότητας να απαξιωθούν ως άχρηστες πολυτέλειες και εν τέλει να παραμεριστούν. Η ΈΜΦΑΣΗ πλέον δίνεται στην αυστηρή διεκπεραίωση αποπλαισιωμένων σχολικών ασκήσεων παρά στον προβληματισμό και την ανακάλυψη. Θα ανέμενε κανείς τις τά-
Η βαθιά κρίση Η ιδεολογία της αγοράς σφετερίζεται την έννοια του σχολείου, αλλοιώνοντας τον ουσιώδη χαρακτήρα του και συνακόλουθα τη δυνατότητα και το δικαίωμα του παιδιού να ανθήσει μέσα σ’ ένα παιδαγωγικό περιβάλλον που το σέβεται ξεις να είναι ζωντανοί οργανισμοί που αυτορρυθμίζονται, πειραματίζονται και πορεύονται χωρίς βιασύνη στη βάση της ανάγκης, της περιέργειας και της επικαιρότητας. Αντ’ αυτού όλες οι τάξεις, σε όλη την επικράτεια, ακολουθούν απαρέγκλιτα την ίδια προκαθορισμένη γραμμική πορεία, η οποία σχεδιάζεται από πάνω κι από έξω παρά από κάτω και από μέσα. Η δασκάλα και το σχολείο έχουν απολέσει σε σημαντικό βαθμό την κρίσιμη παιδαγωγική αυτονομία τους και (δυσ)λειτουργούν υπό τον
φόβο της λογοδότησης, της καταγγελίας και της διαπόμπευσης. Σε αυτό το πλαίσιο δεν μπορούν να εκπληρώσουν το παιδαγωγικό τους καθήκον με αποτέλεσμα να διευρύνεται νομοτελειακά το χάσμα ανάμεσα στο σχολείο και το παιδί. Ο,τι ενδιαφέρει το παιδί δεν ενδιαφέρει το σχολείο. Και ό,τι ενδιαφέρει το σχολείο δεν ενδιαφέρει το παιδί. Ετσι τα παιδιά δεν μπορούν να γίνουν ό,τι θα μπορούσαν να γίνουν κι αυτό αποτελεί μια ασύγγνωστη αποτυχία και δυστυχία, τουλάχιστον για όσους ενδιαφέρονται πραγματικά για την αυτοπραγμάτωση των παιδιών. Δεν προκαλεί εντύπωση άλλωστε ότι τα παιδιά και οι νέοι στη Δύση παρουσιάζονται ανησυχητικά δυστυχή, σύμφωνα με το World Happiness Report 2024. ΜΊΑ ΈΝΔΈΊΞΗ ποδηγέτησης του σχολείου από τις προσταγές της αγοράς αποτελεί η τάση τα τελευταία χρόνια να χρησιμοποιείται ευρέως, προπάντων σε επίσημα έγγραφα, ο όρος «σχολική μονάδα» για να περιγράψει το σχολείο. Η έννοια «σχολείο», με όλες τις ελευθεριακές και δημιουργικές συμπαραδηλώσεις που περικλείει,
|
21 |
Τρίτη 4 Φεβρουαρίου 2025
3
Η μάθηση ανθεί στον αργό και ποιοτικό χρόνο, στο λάθος και την αποτυχία, στον πειραματισμό και τον επανασχεδιασμό
του σχολείου αντικαταστάθηκε από τη «σχολική μονάδα». Τι ήταν αυτό στ’ αλήθεια που ώθησε την αντικατάσταση της έννοιας «σχολείο»; Και τι υπονοείται με αυτήν την αλλαγή; Μήπως ότι τα σχολεία γίνονται οιονεί «βιομηχανικές μονάδες»; Ενας χώρος εφαρμογής μιας συγκεκριμένης μηχανιστικής εκπαίδευσης στο πλαίσιο μιας φορντικής φαντασίωσης; Ως θεσμός τρόπον τινά παραγωγής μελλοντικών υπαλλήλων, οι οποίοι θα διαθέτουν τεχνικές δεξιότητες, αλλά δεν θα είναι απαραίτητο και να σκέφτονται; Αν και δεν είναι η πλέον χαρακτηριστική περίπτωση της ταύτισης του σχολείου (ή της σχολικής μονάδας καλύτερα;) με τις απαιτήσεις της αγοράς, εντούτοις το ακόλουθο παράδειγμα μπορεί να διαλευκάνει κάπως τη σκέψη που διατρέχει το παρόν κείμενο. Η ΑΝΑΦΟΡΑ αφορά το πρόσφατο ένθερμο ενδιαφέρον για την τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ) και το STEM στην εκπαίδευση. Η πρωτοφανής προσφορά σεμιναρίων για τα θέματα αυτά, σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα μάλιστα, μπορεί να ιδωθεί υπό τον φακό των προανα-
φερθέντων. Ασφαλώς και είναι ενδιαφέροντα πεδία με μαθησιακές δυνατότητες, τα οποία αναγκαστικά κι αναπόφευκτα τα παιδιά πρέπει να γνωρίσουν, αλλά είναι όντως αυτό που λείπει από την εκπαίδευση; Πόσο περισσότερο θα προσθέσουν μαθησιακά; Ή μήπως αυτό που επειγόντως χρειάζεται είναι μια βαθιά κατανόηση του ποιοι και πώς δημιουργούν τον αλγόριθμο, τι επιδιώκει, τι μεθόδους χρησιμοποιεί για να χειραγωγεί, πώς επιδρά πάνω μας και πώς διαχειριζόμαστε το φαινόμενο της πλήρους μεσοποίησης της ζωής; Με άλλα λόγια, δεν θα ήταν ωφελιμότερο για τα παιδιά να διδάσκονται τα μέσα και τις τεχνολογίες αντί να περιορίζονται στη διδασκαλία με τα μέσα και με τις τεχνολογίες; Ενυπάρχει ένας τεχνολογικός ντετερμινισμός στην τάση αυτή. Μια ψηφιακή ευφορία, ένας αέρας Σίλικον Βάλεϊ ότι η τεχνολογία είναι ουδέτερη και έρχεται να διορθώσει την εκπαίδευση και να την κάνει αυτομάτως καλύτερη. Τα πράγματα δεν είναι ποτέ έτσι. Κάτι κερδίζουμε, κάτι χάνουμε. Στην παγκόσμια βιβλιογραφία και διανόηση ευρύτερα η συζήτηση επικεντρώνεται κυρίως στην επίδραση που έχει η τεχνητή
ΤΟ ΣΧΟΛΕΊΟ ως «σχολική μονάδα» δεν ευνοεί τις εις βάθος κριτικές συζητήσεις. Δεν προβληματοποιεί τα φαινόμενα, παρά μόνο τα θεοποιεί ή τα δαιμονοποιεί. Είναι η εποχή των στατιστικών, των αλγόριθμων και των Big Data, κατά την οποία η μητρική γλώσσα είναι αυτή των αριθμών, των δεδομένων και των κωδίκων. Των εμφανών εδώ και τώρα αποτελεσμάτων. Των τεστ και των αστεριών. Στο πλαίσιο τούτο πεδία που απαιτούν αργό χρόνο και εμβύθιση και που προσδίδουν νόημα και αφηγηματικότητα στη ζωή, όπως η φιλοσοφία, οι τέχνες, η δημοκρατική αγωγή, η αντιρατσιστική παιδεία, η κριτική σκέψη, η ευζωία και η ψυχική ισορροπία, το λεγόμενο MESH (Media Literacy, Ethics, Sociology, History) και γενικά οι ανθρωπιστικές επιστήμες εκλαμβάνονται ως κάτι το μπανάλ και στην καλύτερη περίπτωση υποβιβάζονται σε μια επιδερμική, αποσπασματική ενασχόληση. Εν ολίγοις η ολόπλευρη αγωγή του παιδιού υποβιβάζεται στη βασική εκπαίδευση. ΟΊ ΑΛΛΕΠΑΛΛΗΛΕΣ κρίσεις και οι συνεχείς προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα μας υπενθυμίζουν ανελέητα ότι ο άνθρωπος πάσχει από έλλειμμα ανθρωπινότητας και σοφών επιλογών. Διαθέτουμε τις ευφυέστερες ψηφιακές τεχνολογίες και τις υψηλότερες εξειδικευμένες δεξιότητες από ποτέ, εντούτοις το μέλλον μας ως ανθρώπινο είδος διακυβεύεται από μια αχαλίνωτη αυτοκαταστροφική πορεία. Η ευημερία και η επιβίωση της ανθρωπότητας τίθενται εν αμφιβόλω (βλ. κλιματική κρίση, πολεμικές συρράξεις, δημοκρατικά ελλείμματα, διογκούμενες ανισότητες κ.λπ.). Το σχολείο έχει λόγο και ρόλο να διαδραματίσει, διδάσκοντας στα παιδιά όχι πώς να προσαρμοστούν σε αυτόν τον κόσμο, αλλά κυρίως πώς να τον διαβάσουν κριτικά και να τον ονειρευτούν διαφορετικά.
3ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΛΙΜΟΥ
3ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΛΙΜΟΥ
νοημοσύνη στον άνθρωπο και στο πώς μπορούμε να τη ρυθμίσουμε, ώστε να καταστεί διαφανής, δίκαιη για όλους και ουσιαστικά επωφελής. Για ποιο λόγο δεν συζητιέται αυτή η σημαντική διάσταση με τα παιδιά; Και σε τελική ανάλυση γιατί παραγκωνίζονται από όλες τις σημαντικές παγκόσμιες ή και τοπικές συζητήσεις που αναδύονται από καιρού εις καιρόν κι αφορούν το μέλλον τους;
ΓΊΑ ΝΑ ΔΊΟΡΘΏΣΕΊΣ τον κόσμο πρέπει πρώτα να διορθώσεις την εκπαίδευση, έλεγε ο Γιάνους Κόρτσακ, μια εμβληματική προσωπικότητα της Παιδαγωγικής. Πώς όμως θα διορθωθεί ο κόσμος όταν το σχολείο μεταλλάσσεται σε έναν φορμαλιστικό μηχανιστικό θεσμό που υπηρετεί τις επιταγές της αγοράς,
με αποτέλεσμα να γεννά εν πολλοίς τα υπόλοιπα προβλήματα; Η ιδεολογία της αγοράς σφετερίζεται την έννοια του σχολείου, αλλοιώνοντας τον ουσιώδη χαρακτήρα του και συνακόλουθα τη δυνατότητα και το δικαίωμα του παιδιού να ανθήσει μέσα σ’ ένα παιδαγωγικό περιβάλλον που το σέβεται. Η «σχολική μονάδα», που απαξιώνει την ωφελιμότητα των ανθρωπιστικών επιστημών, των νέων γραμματισμών και των δεξιοτήτων ζωής -αυτών των χρήσιμων «άχρηστων»- και που δίνει έμφαση στον βασικό παραδοσιακό αλφαβητισμό, την ταχύτητα και τη λογοδότηση, συμπιέζει το παιδί και του υφαρπάζει τη δίψα του να γίνει. Να γίνει αυτός/ή που μπορεί και θέλει να γίνει. Να γίνει αυτός/ή που εν τέλει θα διορθώσει τον κόσμο. *Δάσκαλος στην Κύπρο, συγγραφέας του βιβλίου «Γιάνους Κόρτσακ – ο πατέρας των δικαιωμάτων του παιδιού», 2023, εκδ. Αλμύρα
4
Τρίτη 4 Φεβρουαρίου 2025
| 22
|
Οι δασκάλες που έφυγαν Του ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥ ΜΠΑΛΤΑ* κέφτομαι τη μοναξιά του εκπαιδευτικού όταν έρχεται η έρημος του πραγματικού. Τα δύσκολα χρόνια που μας άφησε η Ιστορία σαν μια δυνατότητα ελευθερίας με την περατότητά της. Σκέφτομαι την Πέπη Δαράκη να σχεδιάζει τους παιδότοπους και τις βιβλιοθήκες ως δασκάλα και ως σύμβουλος τοπικής αυτοδιοίκησης. Οταν εκλέγεται με τους Φιλελεύθερους στις δημοτικές εκλογές του 1954, ως παιδί του Στρατή Μυριβήλη, στο πρώτο δημοτικό συμβούλιο περνάει στη μεριά της ΕΔΑ. Σήμερα κάτι τέτοιο θα σήκωνε την μήνιν ακόμη και της Αριστεράς, αν ήταν να πολιτευτεί κάποιος/α αλλού. Μένουν πολύ λίγα πίσω κι όλα μοιάζουν να είναι μια μαθηματική αφαίρεση. Το έργο της όμως μέχρι σήμερα, έστω και στο ελάχιστο, δεν έχει αναπληρωθεί από άλλον δάσκαλο.
ΣΚΈΦΤΟΜΑΙ την Ευαγγελία Κλάδου να είναι γκράφιτι στο σχολείο της και να μας κοιτά μ’ αυτή την ανωτερότητα στο βλέμμα, που δείχνει συμπάθεια στα κακοποιά στοιχεία της εποχής του εμφυλίου πολέμου. Οι εκδόσεις «Δωρικός» του αδελφού της, με τις οποίες μεγαλώσαμε, ήταν και είναι μια διαρκής κίνηση ιδεών για το τι παιδαγωγική θέλουμε. Και μας συντροφεύουν. Σκέφτομαι τη Ρόζα Ιμβριώτη στην ΚαMια μέρα σκέφτομαι τερίνη να κάνει το πρώτο Π της τάξης ότι θα δουλεύουμε και λίγα χρόνια μεέξω από τα σχολεία τά, στην Αθήνα, να για την αληθινή δημιουργεί με τα παιδεία, χωρίς λεφτά, παιδιά το δικό τους αναγνωστικό. Σκέκράτος, κεφάλαιο, φτομαι γυναίκες και άντρες δασκάλους αξιολόγηση, που αισθάνονταν καπιταλισμό σύντροφοι και έκακαι φασισμό ναν υπαίθριο μάθημα, κάνοντας όνειρα για έναν άλλο κόσμο, πέρα από τον αστικό. Σκέφτομαι την Κατίνα Παΐζη να διδάσκει στο 14ο Δημοτικό Αθήνας ή στο Μαράσλειο, να μένει στον Γκύζη και να μετατίθεται δυσμενώς στην Καλλιθέα. Μπήκε στα χείλη μας με το ποίημά της «Πόσο πολύ σ’ αγάπησα/ κανείς δεν θα το μάθει» αλλά πόσοι/πόσες αναγνωρίζουν στα λόγια της το παρελθόν της ιστορίας της χώρας μας; Οι άντρες και οι γυναίκες είναι μαζί σ’ αυτόν τον αγώνα της ζωής που έχει διώξεις, έρωτα και υπομονή. ΠΏΣ ΝΑ ΞΈΧΑΣΏ και τον δάσκαλο Φώτη Παπαφωτίου να διδάσκει στο χωριό Λούτσα στην Πρέβεζα; Θυμάμαι το ραδιόφωνο που έχει το σχολείο, τον κήπο, την παραγωγή του ασβέστη και του ξύλου των πεύκων για να συντηρηθεί οικονομικά το σχολείο, τη βιβλιοθήκη που έφτιαξε και τη συμπαράσταση όλων το 1963 στην απεργία των δασκάλων. Φίλος του Χάρη Πάτση, συμφωνούσε κι αυτός εκ του μακρόθεν στη δωρεάν παιδεία. Σήμερα ζουν στην καρδιά μας, αλλά η δω-
3ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΛΙΜΟΥ
Σ
ρεάν παιδεία τότε ήταν πιο πιστευτή. Και θυμάμαι την Καλλιόπη Νακοπούλου να κάνει παρέα με τον Αργύρη Σφουντούρη του Διστόμου και τον ποιητή Νικηφόρο Βρεττάκο στο σχολείο «Πεσταλότσι» της Ελβετίας. Με τόσους πόλεμους που έχουμε και τόσους πρόσφυγες γιατί δεν έχουμε πάλι τέτοια σχολεία; ΚΑΙ ΔΈΝ ΞΈΧΝΏ την Καλλιόπη Μουστάκα. Η επιλογή της ήταν να δουλεύει σε μια Παιδόπολη της Φρειδερίκης, στην «Αγιά Σοφιά» της Αγριάς Βόλου. Σήμερα δύσκολα πολιτικά θα το έκανε κάποια δασκάλα. Σ’ έναν χωρισμένο κόσμο από τον εμφύλιο πόλεμο θα την έλεγα «άνθρωπο των συνόρων». Πολύ εύκολα κατηγορουμένη για το πού ανήκει. Γιατί στα σύνορα τα όρια είναι δυσδιάκριτα κι αυτό που μένει είναι η αγάπη για τη γυμνότητα, όπως την έχουμε στο «Ποτάμι» του Αντώνη Σαμαράκη. Ο Θανάσης Χρηστάκης, ο μαθητής της, έγινε κι αυτός δάσκαλος και μιλά με τα καλύτερα λόγια γι’ αυτήν. Σκέφτομαι τον Λάμπρο Παπαντωνίου να κάνει μια μαθητική κοινότητα στα Ψηλά Βουνά για να μπορούν τα παιδιά να συνεργάζονται και να απομακρύνονται από τους γονείς τους. Σήμερα φαίνεται αδιανόητο. Η οικογένεια είναι το φάντασμα του θεσμού που επιστρέφει στην ελληνική κοινωνία και η αυθεντία των γονιών είναι ισχυρότερη. Και μαζί το κορίτσι που αφήνει μια μαμά στο σχολείο τής Κωλέττη στην Αθήνα για τη Νυχτερινή Σχολή Γυναικών Υπαλλήλων, παρακαλώντας να το κάνουν δεκτό. Το πιάνο σ’ αυτό το κορίτσι το έκανε η Αύρα Θεοδωροπούλου. Μια γυναίκα όλο αγάπη για το ραδιόφωνο που την έχω μέσα στην καρδιά μου και της ετοιμάζω ένα αφιέρωμα στον χώρο που δίδασκε. Γιατί το σχολείο της ήταν το σχολείο μου, το 35ο Δημοτικό
Σχολείο Εξαρχείων. Και σκέφτομαι επίσης την Ελλη Λαμπρίδη να διδάσκει φιλοσοφία στη Σιβιτανίδειο Σχολή. Και την τύχη της να την εγκαταλείπει χάνοντας την κόρη της Αγνή στα Δεκεμβριανά. Και τη Λιλίκα Νάκου στο Ογδοο Γυμνάσιο της Αθήνας να γράφει για την καινούργια ζωή, που τόσο τη θέλουν τα παιδιά όταν διαμαρτύρονται στους καθηγητές τους για τον τρόπο διδασκαλίας. Σκέφτομαι μην κάνει τα παιδιά τώρα η τεχνολογία να συμφωνήσουν και με τους καθηγητές τους και με την κυβέρνηση. Σαν να περιττεύει πια η Ιστορία και η διαφωνία, καθώς ένας ισοπεδωτικός ορθολογισμός γίνεται τεχνολογία, εργαλείο, ανορθολογισμός και τεχνητή νοημοσύνη. Και μου έρχεται να φωνάξω: «Ζήτω ο βασιλιάς Λουδ»! Γιατί η κυρίαρχη τεχνολογία αδικεί όλες τις άλλες τεχνολογίες! Και σκέφτομαι τον Τζάνο Τσαγκιά και την αγάπη του για το τυπογραφείο, το ελεύθερο κείμενο και τα αναγνωστικά των παιδιών. Σήμερα η ίδια αγάπη για τη στοιχειοθεσία θεωρείται λουδισμός. Λουδ! Βάζουν το τυπογραφικό χαρτί στο μουσείο! ΑΥΤΉ ΤΉΝ ΤΈΧΝΟΛΟΓΙΑ λάτρεψε κι ο φασισμός. Αχ, θυμάμαι και την Εβραία δασκάλα Μέντη Μόσκοβιτς, που δίδασκε ελληνικά στο χωριό Στρόπωνες της Εύβοιας! Δεν πρόλαβε να ζήσει και να ολοκληρώσει το έργο της γιατί τη σταμάτησε ο φασισμός, ντόπιος και ξενόφερτος, με τον βάρβαρο ανασκολοπισμό. Ακούς κλασική μουσική και τη συνδυάζεις με σεξουαλική διαστροφή. Κι αυτός που μαθαίνει γράμματα στα παιδιά είναι πολύ απολλώνιος για τα γούστα της εξουσίας. Ακούς, ανθρωπάκο; Και μετά αίφνης σκέφτομαι τον αρχιτεκτονικό μοντερνισμό στη σχέση του με την παιδαγωγική. Ο δάσκαλος Νικόλαος Μπού-
ρας στο 70ό Δημοτικό Αθηνών πρόλαβε να ολοκληρώσει ένα μεγάλο έργο χωρίς ένα ιστορικό εμπόδιο ή μια αξιολόγηση να το σταματήσει. Είναι μια μελέτη περίπτωσης καθώς το σχολείο έγινε πολύ επιθυμητό από τους γονείς και τα παιδιά. Και λίγο πιο μακριά στο Μελίσσι, έξω από την Κόρινθο, ο δάσκαλος Γιώργος Παπαγεωργίου να παίζει κινηματογράφο με τα παιδιά και να έχει και συνεταιρισμό. Είναι οι προβολές ίδιες και σήμερα; Τότε ο συνεταιρισμός σήμαινε συγκέντρωση χρημάτων για ενοικίαση νέων ταινιών. Σήμερα ο συνεταιρισμός είναι κάτι που το συναντάμε στα σχολεία; Ή φτάνει το κράτος; Ή θέλουμε το κεφάλαιο; Ή όλα ίδια είναι; Ή το τώρα έχει γίνει μια μεγάλη κατάκτηση των μεμονωμένων στιγμών του παρελθόντος; Ή το τότε ήταν πιο προχωρημένο με λιγότερα ταμπού; Αναγνώστη μου διάλεξε! ΓΙΑ ΜΈΝΑ που περπατώ στα Εξάρχεια και στο κέντρο της Αθήνας, όταν περνώ έξω από τις φυλακές Θεμιστοκλέους φέρνω στον νου μου την Ευθυμία Κιάου. Απολυμένη από το εθνικόφρον καθεστώς μετά την απελευθέρωση της Αθήνας, όταν δεν ήταν φυλακή, μάζευε τα παιδάκια για να τα μάθει γράμματα. Κάπως έτσι ξεκίνησε και η κοινωνική παιδαγωγική, που τώρα στο «Σκασιαρχείο» της δώσαμε νέες διαστάσεις. Κι όταν συναντώ την εγγονή της τη Μαργαρίτα βλέπω στα μάτια της την ίδια αγάπη του λαού για τα γράμματα. Και συγκινούμαι. Κι όταν φτάνω στη συμβολή Τσαμαδού και Τοσίτσα, σκέφτομαι να διδάσκει με αγάπη στον ορθολογισμό και τη λογοτεχνία ο Κώστας Παρορίτης. Αξιολογήθηκε αρνητικά γιατί προτίμησε την ιατρική από τη θρησκεία σ’ ένα πρόβλημα. Κι όταν ήρθε η ώρα του Ιδιώνυμου θεώρησε πως ο κύκλος της ζωής του έκλεισε με παράπονο, γιατί καταλάβαινε πως ό,τι και να κάνει κανείς το καπιταλιστικό σύστημα έχει τρόπο να σε εξοβελίσει. Οπως και σήμερα πια φτιάχνεται μια τέτοια εικόνα που προηγείται του κόσμου που έρχεται. Η διαλεκτική της εικόνας μας επιτρέπει να πηγαίνουμε μπρος-πίσω. Κλείνοντας, μια μέρα σκέφτομαι ότι θα δουλεύουμε έξω από τα σχολεία για την αληθινή παιδεία, χωρίς λεφτά, κράτος, κεφάλαιο, αξιολόγηση, καπιταλισμό και φασισμό. Στη θέση τους θα βάλουμε την κοινότητα, την κοινωνική οικονομία, τα κοινωνικά κινήματα, την αντικαπιταλιστική επιθυμία, τη συνέλευση, την οικολογία, τις βιβλιοθήκες, τα ποδήλατα, την υπαίθρια διδασκαλία κι ό,τι άλλο νιώσουμε ότι μπορεί να πάρει το όνομα του σχολείου. Τότε οι δασκάλες μας δεν θα πάνε πάλι ξυπόλητες στον ουρανό. Γιατί πάμε, όπως τότε, και τώρα όταν μας γυμνώνουν οι κακοποιητές της Ιστορίας που δεν αγάπησαν τον κομμουνισμό. Πάλι υπομονή. Οι νικητές νικούν πάλι. Μα κάποια καμπάνα τον Αρη πάλι θα αναγγείλει. *Δάσκαλος στο 35ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών και μέλος της Παιδαγωγικής Ομάδας «Το Σκασιαρχείο» με «Τα θρανία της Ανοιξης» και τον «Κοκκινολαίμη», babisbaltas@gmail.com