40 ΕΙΔΙΚΗ ΕΚ ΔΟΣΗ ΤΗΣ «ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ» ίναι ένα καλοκαίρι αλλιώτικο από τα άλλα. Η αφόρητη ζέστη στις αβίωτες πόλεις μας προϊδεάζει για το τι θα είναι οι ζωές μας από εδώ και πέρα. Φτάσαμε δυστυχώς στο σημείο που η κλιματική αλλαγή δεν είναι πλέον φοβιστικές αναλύσεις ειδικών για το τι θα έρθει, αλλά είναι το κοινό βίωμα όλων μας, η δυστοπία που είναι εδώ, με τις πυρκαγιές, τις πλημμύρες, τους καύσωνες. Και τα μέτρα, σε διεθνές επίπεδο, αν έρθουν ποτέ (πολύ αμφίβολο, όταν η ηγέτιδα δύναμη του κόσμου ετοιμάζεται να εκλέξει για πρόεδρο τον Τράμπ, που διαλαλεί ότι είναι μύθος η κλιματική αλλαγή), δεν πρόκειται να ξαναφέρουν πίσω τίποτα απ’ αυτά που χάσαμε για πάντα, αλλά μόνο θα σταματήσουν τη διολίσθηση στο σπιράλ του θανάτου. Οχι αορίστως για τις μελλοντικές γενιές, αλλά για μας, σήμερα, για τα παιδιά μας. Για τον ζωντανό κόσμο, που δεν είναι μόνον οι άνθρωποι. Ορίζοντας σκοτεινός, σ’ όλο τον κόσμο, σε πολλά επίπεδα. Δύο πόλεμοι, φρικτοί και οι δύο. Η βαρβαρότητα στην Παλαιστίνη, το ολοκαύτωμα της ανθρωπιάς με αυτουργό το κράτος του Ισραήλ και ηθικούς αυτουργούς όλες τις κυβερνήσεις ανά τον κόσμο που ανέχονται, στηρίζουν, ενισχύουν το πελώριο έγκλημα διαρκείας. Και στην Ουκρανία χιλιάδες άνθρωποι-τροφή στα κανόνια, κι από τις δύο μεριές, σ’ έναν πόλεμο χωρίς νόημα πλέον, με μόνους κερδισμένους τους εμπόρους όπλων. Φόβος και δέος και λύπη. Στη χώρα μας; Τη διάλυση του ΕΣΥ, με πρωτεργάτη τον θλιβερό υπουργό των καναλιών και της τσιρίδας, ακολουθεί, ύπουλα και μεθοδευμένα μέσα στο καλοκαίρι, η πλήρης διάλυση των δομών ψυχικής υγείας –διαχρονικά λειψών και κουτσουρεμένων έτσι κι αλλιώς. Οπου φτωχός, ανήμπορος, άρρωστος κι η μοίρα του… Σύσσωμος ο επιστημονικός κόσμος, οι εμπλεκόμενοι φορείς, οι ιατρικοί σύλλογοι, οι οικογένειες, οι ασθενείς ξεσηκώθηκαν και μάχονται να μην έρθει ο εφιάλτης που ετοιμάζει η κυβέρνηση. Και εμείς, οι εκπαιδευτικοί, που έχουμε μια γόνιμη συνεργασία πολλών χρόνων με τις δομές του ΚΕΘΕΑ και του ΟΚΑΝΑ και γνωρίζουμε καλά την υποστήριξη που μας έχουν δώσει, φοβόμαστε πολύ για τις εξελίξεις που έρχονται. Λένε ότι οι κοινωνίες και ο πολιτισμός μας κρίνονται από τη φροντίδα για τους πιο ευάλωτους
Ε
ΕΝΑ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΑΛΛΙΩΤΙΚΟ ΑΠΟ ΤΑ ΑΛΛΑ
6|8|2024 και ανήμπορους. Εδώ, εμείς, η πολιτεία μας, η κυβέρνησή μας πετάει στον δρόμο τους φτωχούς, που χάνουν τα σπίτια τους, τους άρρωστους που δεν έχουν να πληρώνουν το «Μετροπόλιταν» και το «Υγεία», τους ψυχικά ασθενείς (με πρόσχημα φτηνό και ξεδιάντροπο την αποασυλοποίηση), τους μετανάστες, τους πρόσφυγες. Και όμως, ο κόσμος ανέχεται και επιβραβεύει τις τσιρίδες του φαφλατά πολιτικού στα κανάλια! Τι να πεις… Τα Τέμπη και η δεύτερη δολοφονία των θυμάτων με την κοροϊδία στα μούτρα όλων μας (γιατί τι άλλο είναι η χυδαία συγκάλυψη που παρακολουθεί δύο χρόνια τώρα όλη η Ελλάδα;), το σκάνδαλο των παρακολουθήσεων και των υποκλοπών για το οποίο ήρθε πριν από λίγες μέρες ο Αρειος Πάγος να μας πει προκλητικά ότι δεν υπήρξε και ότι κανείς δεν φταίει, τα ανθρωπάκια στις δημόσιες θέσεις τα οποία ειδοποιήθηκαν επισήμως (από την αρμόδια ανεξάρτητη αρχή) ότι παρακολουθούνταν οι συνδιαλέξεις τους και που παρ’ όλα αυτά δεν ζητούν εξηγήσεις και προτιμούν τον πλήρη εξευτελισμό παρά την απώλεια της θέσης τους… Πού ζούμε; Ποιοι μας κυβερνούν; Πώς το ανεχόμαστε; Πώς φτάσαμε εδώ; Οι μισοί συμπολίτες και συμπολίτισσές μας δεν θα πάνε φέτος διακοπές. Δεν βγαίνουν, οικονομικά. Και από τους άλλους μισούς οι πιο πολλοί θα πάνε στο χωριό τους –αν έχουν. Ευχόμαστε από καρδιάς, συναδέλφισσες και συνάδελφοι εκπαιδευτικοί, να είστε από αυτούς που θα πάνε διακοπές! Ευχόμαστε να γεμίσετε τις μπαταρίες σας και να ξεκουραστείτε το υπόλοιπο του καλοκαιριού, αυτόν τον δύσκολο Αύγουστο, συντροφιά με τα αγαπημένα σας πρόσωπα κι ένα βιβλίο. Γιατί μας περιμένει, όλους/ όλες μας, ένας εξίσου δύσκολος Σεπτέμβρης. Κι εσείς που κρατάτε στα χέρια σας το Ενθετο του Σκασιαρχείου σ’ αυτή τη φιλόξενη εφημερίδα, ρίξτε μια ματιά στα τρία κείμενα που φιλοξενούμε σήμερα. Τα δύο αναφέρονται στο πρόβλημα της νεανικής βίας και υπογραμμίζουν ότι η σωστή προοπτική και η διέξοδος δεν βρίσκονται στην αυστηρότητα και την καταστολή, που είναι η εύκολη (όσο και αδιέξοδη) λύση, αλλά σε μέτρα πιο βαθιά και ουσιαστικά –και υλοποιήσιμα βεβαίως. Το τρίτο κείμενο αναφέρεται σε δράσεις του Πανελληνίου Δικτύου για το Θέατρο στην Εκπαίδευση που αφορούν την Παλαιστίνη. Μπράβο στις συναδέλφισσες/συναδέλφους που υλοποιούν σ’ όλη την Ελλάδα αυτό το ξεχωριστό έργο! Χαιρόμαστε και είμαστε περήφανες/περήφανοι που είμαστε μαζί στα σχολεία! Να τι μας δίνει κουράγιο και δύναμη για τη δύσκολη δουλειά μέσα στην τάξη!
Καλό καλοκαίρι, φίλες και φίλοι! Η Συντακτική Επιτροπή: Βογανάτσης Δαμιανός, Μπαλτάς Μπάμπης, Παπαδόπουλος Χάρης, Σπήτα Βίκυ. Επικοινωνήστε μαζί μας και στείλτε μας τα κείμενά σας για δημοσίευση στο εξής μέιλ: periodikofreinet@gmail.com
2
Τρίτη 6 Αυγούστου 2024
| 20
|
Του ΧΑΡΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ* πό εμπειρικές, κυρίως, διαπιστώσεις μελών της εκπαιδευτικής κοινότητας προκύπτει ότι τα τελευταία χρόνια υπάρχει άνοδος των περιστατικών ενδοσχολικής βίας. Σχετικές έρευνες, ωστόσο, που να μας φωτίζουν για την έκταση και την ένταση του φαινομένου δεν υπάρχουν, εξ όσων γνωρίζω. Είναι κοινοτοπία να πούμε ότι η άνοδος της βίας, γενικότερα στην κοινωνία, είναι πολυδιάστατο φαινόμενο: η ανέχεια, η αμορφωσιά, η απουσία των γονέων, το άγχος της επιβίωσης, η έλλειψη προοπτικής των νέων, ο διάχυτος ατομικισμός και ανταγωνισμός, το έλλειμμα δικαιοσύνης, το βόλεμα των «δικών μας παιδιών», η μοναξιά και η αποανθρωποποίηση, η έλλειψη δομών στήριξης, η πασιφανής διάλυση του κοινωνικού κράτους, είναι συστατικά που συγκροτούν τη γενικευμένη κοινωνική κρίση που τροφοδοτεί τη βία. Ειδικότερα για τη βία στο σχολικό πλαίσιο, παίρνω το θάρρος να εκφράσω την άποψη ότι η αυστηρότητα, οι τιμωρίες, οι αποβολές, η υποχρεωτική αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος, οι καταγγελίες στην ψηφιακή πλατφόρμα του υπουργείου Παιδείας –με δυο λόγια όλα όσα θα μπορούσαμε να ονομάσουμε κατασταλτική λογική– συνιστούν επιδερμική αντιμετώπιση του φαινομένου και δεν μπορούν να δώσουν λύση. Αν το φαινόμενο της βίας είναι πολυπαραγοντικό (που είναι!), τότε οι απαντήσεις, προφανώς, πρέπει να δοθούν σε πολλά επίπεδα, με συνεργασία πολλών ειδικών. Σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση, ωστόσο, στο ερώτημα «τι μπορεί και τι πρέπει να κάνει το σχολείο;» η απάντηση, κατά τη γνώμη μου, είναι απλή: Να σεβαστεί το δικαίωμα των παιδιών να έχουν λόγο και άποψη για τη ζωή τους. Κάτι, άλλωστε, που πρέπει να κάνουν όλοι οι θεσμοί –και πρώτα απ’ όλα η οικογένεια. Αναφέρομαι, φυσικά, σ’ αυτό που προβλέπει και κατοχυρώνει το περίφημο άρθρο 12 της Σύμβασης για τα δικαιώματα του παιδιού –νόμος με αυξημένη τυπική ισχύ, υπογεγραμμένος το 1989 και κυρωμένος από σχεδόν όλες τις χώρες του κόσμου (με θλιβερή εξαίρεση τις ΗΠΑ). Και τι μας λέει λοιπόν το άρθρο 12; Οτι οφείλουμε να συζητάμε με τα παιδιά, να τα ακούμε, να τους δίνουμε χώρο και χρόνο για να ρυθμίζουν τα θέματα που τα αφορούν –στο επίπεδό τους, με τη στήριξη των ενηλίκων. Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Πώς μεταφράζεται στο επίπεδο του σχολείου; Θα επιχειρήσω να απαντήσω στο ερώτημα αυτό, περιγράφοντας το όραμα μιας τάξης, στο δημόσιο σχολείο. Διευκρινίζω ότι χρησιμοποιώ τη λέξη «όραμα» αλλά μιλάω
Α
Της ΤΖΕΝΗΣ ΚΑΡΑΒΙΤΗ* νας από τους σκοπούς του Πανελληνίου Δικτύου για το Θέατρο στην Εκπαίδευση (ΠΔΘΕ) είναι να συνεισφέρει στην αναζήτηση προσεγγίσεων και τεχνικών για το θέατρο ως μορφή τέχνης, ως εργαλείο μάθησης και ως μέσο κοινωνικού μετασχηματισμού. Κοινωνικός μετασχηματισμός σημαίνει αλλαγή κοινωνιών και ανθρώπων προς το καλύτερο. Αυτό το «καλύτερο», το ΠΔΘΕ το συνδέει άρρηκτα με τις θεμελιώδεις αξίες της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της αυτοδιάθεσης, της διασφάλισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των δικαιωμάτων του παιδιού για όλες και όλους ανεξαιρέτως. Γι’ αυτό, εδώ και δύο δεκαετίες οργανώνει επιμορφωτικά προγράμματα και ποικίλες άλλες δράσεις για θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, διακρίσεων, για το προσφυγικό κ.ά. Δεν θα μπορούσε να μείνει αδιάφορο σε όσα συμβαίνουν και στην Παλαιστίνη, όπου με γενοκτονικές πρακτικές επιχειρείται επί πολλές δεκαετίες η εξόντωση ενός ολόκληρου λαού, συνεπικουρούμενη είτε από τη σιωπή της πλειονότητας των δυτικών μέσων μαζικής ενημέρωσης είτε από την αναπαραγωγή της προπαγάνδας του καταπιεστή. Ετσι, μας απασχολούσε πάντα το πώς θα μπορούσαμε να συμβάλουμε μέσω της τέχνης του θεάτρου, ώστε να ακουστούν και να φτάσουν σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους οι φωνές των ίδιων των καταπιεζόμενων Παλαιστινίων. Η δυνατότητα αυτή μας δόθηκε για πρώτη φορά το 2010, όταν η καλλιτεχνική διευθύντρια του παλαιστινιακού Ashtar Theatre, Iman Aoun, προσκάλεσε το ΠΔΘΕ να πάρει μέρος στη διεθνή καμπάνια «Μονόλογοι από τη Γάζα». Πρόκειται για κείμενα εφήβων τα οποία γράφτηκαν στη διάρκεια του ισραηλινού πολέμου εναντίον της Γάζας (2008-2009) και μετά από αυτόν. Το ΠΔΘΕ ανέλαβε τη μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, την έκδοση του βιβλίου «Μονόλογοι από τη Γάζα» και τον συντονισμό μαθητικών παραστάσεων και αναγνώσεων σε πολλές πόλεις στην Ελλάδα
Ε
ΚΑΝΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ∆ΕΝ ΕΙΝΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΑΝ ∆ΕΝ ΕΙΜΑΣΤΕ ΟΛΟΙ ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ εκείνη την περίοδο. Την ίδια χρονιά, μαζί με τις εκδόσεις Νήσος εξέδωσε τη μικρή δίγλωσση ανθολογία (ελληνικά και αραβικά) «Να σκέφτεσαι τους άλλους», με δώδεκα ποιήματα του εμβληματικού ποιητή Mahmoud Darwish, ο οποίος θεωρείται ο εθνικός ποιητής της Παλαιστίνης. Δυστυχώς, οι ισραηλινές επιθέσεις στην πολύπαθη Γάζα δεν σταμάτησαν. Ετσι, στις 29 Νοεμβρίου του 2023, Διεθνή Ημέρα Αλληλεγγύης προς τον Παλαιστινιακό Λαό, το ΠΔΘΕ, ανταποκρινόμενο στην έκκληση του Ashtar Theatre προς τη διεθνή καλλιτεχνική κοινότητα, διοργάνωσε δημόσιες διά ζώσης και διαδικτυακές αναγνώσεις των «Μονολόγων από τη Γάζα» σε διάφορες πόλεις. Η απευθείας μετάδοση των αναγνώσεων από τη Θεσσαλονίκη έγινε στη συνέχεια βίντεο, το οποίο είναι διαθέσιμο για αξιοποίηση. Ούτε στην κατεχόμενη Δυτική Οχθη σταμάτησε ποτέ η ισραηλινή βία. Ετσι, τον Δεκέμβριο του 2023, οι ισραηλινές δυνάμεις κατοχής επιτέθηκαν στο διεθνούς φήμης παλαιστινιακό Freedom Theatre στην κατεχόμενη Δυτική Οχθη, προχώρησαν σε βανδαλισμούς και συνέλαβαν στελέχη του. Το ΠΔΘΕ, συμμετέχοντας στη διεθνή καμπάνια αλληλεγγύης προς το Freedom Theatre, πήρε την πρωτοβουλία συλλογής υπογραφών, μετέφρασε τη θεατρική σύνθεση «Η Υπόσχεση της Επανάστασης» καθώς και αφηγήσεις-μαρτυρίες καλλιτεχνών του Θεάτρου. Για να ακουστεί η φωνή και η αλήθεια των Παλαιστινίων καλλιτεχνών, στις 26 Μαρτίου 2024, παραμονή της Παγκόσμιας Ημέρας Θε-
άτρου, το ΠΔΘΕ διοργάνωσε διαδικτυακή εκδήλωση αλληλεγγύης στο Freedom Theatre. Προσκάλεσε τους ηθοποιούς Ορφέα Αυγουστίδη, Γιώργο Καραμίχο, Μαρία Πρωτόπαππα, Κλέλια Ρένεση, Γιάννη Στάνκογλου και τον ράπερ 12ο Πίθηκο και διάβασαν αφηγήσεις-μαρτυρίες τους. Μπροστά στο ανείπωτο που συντελείται αυτή τη στιγμή στη Γάζα και με τη βαθιά πεποίθηση ότι η γνώση είναι δύναμη, στις 27 Ιουνίου 2024 το ΠΔΘΕ διοργάνωσε δημόσια διαδικτυακή προβολή της ταινίας ντοκιμαντέρ «Εκεί που κλαίνε τα ελαιόδεντρα», σε συνεργασία με την Παιδαγωγική Ομάδα Σκασιαρχείο, την BDS Greece και τη συλλογικότητα «Το Μωβ». Ακολούθησε συζήτηση με την Ashira Darwish, δημοσιογράφο, ακτιβίστρια και θεραπεύτρια, και με τον δικηγόρο και διδάσκοντα σε ΑΕΙ Θέμη Τζήμα. Τα βιβλία «Μονόλογοι από τη Γάζα», το βίντεο «Μονόλογοι από τη Γάζα», η ποιητική ανθολογία «Να σκέφτεσαι τους άλλους», η θεατρική σύνθεση «Η Υπόσχεση της Επανάστασης» και οι αφηγήσεις-μαρτυρίες των καλλιτεχνών του Freedom Theatre είναι όλα διαθέσιμα δωρεάν στον ιστότοπο του ΠΔΘΕ www.theatroedu.gr. Ευχόμαστε να τα βρουν χρήσιμα και να τα αξιοποιήσουν δημιουργικά οι συνάδελφοι και οι συναδέλφισσες εκπαιδευτικοί και καλλιτέχνες, οι φίλοι και οι φίλες της δικαιοσύνης, της ανθρωπιάς και της ειρήνης. *Θεατροπαιδαγωγός, μέλος του Πανελληνίου Δικτύου για το Θέατρο στην Εκπαίδευση
|
για κάτι ρεαλιστικό, υλοποιήσιμο, που το έχω ζήσει και το έχω δει να παίρνει σάρκα και οστά πολλές φορές στη διαδρομή μου στα σχολεία –35 χρόνια δάσκαλος, εκ των οποίων τα 13 τελευταία ως σχολικός σύμβουλος και συντονιστής εκπαιδευτικού έργου, που «έχει οργώσει» τα σχολεία και τις τάξεις των περιοχών ευθύνης του και παρών σε όλες τις επιμορφώσεις του «Σκασιαρχείου». Το όραμα μιλάει, λοιπόν, για μια τάξη-κοινότητα ζωής. Εναν μικρόκοσμο, ένα πρόπλασμα κοινωνίας ανθρώπων, όπου ο ένας/η μία σέβεται τον άλλο, όπου η διαφορά είναι πλούτος και δύναμη, όπου στηρίζουμε και βοηθάμε και είμαστε αλληλέγγυοι στη δυσκολία της άλλης, όπου ζητάμε συγγνώμη (και πρώτα η δασκάλα!), σεβόμαστε τα κοινά μας πράγματα, κάνουμε ενδιαφέροντα πράγματα –που έχουν νόημα–, συζητάμε τις ιδέες και τις προτάσεις μας, ρυθμίζουμε τα θέματα και τις λεπτομέρειες των δράσεών μας, λέμε τον καλό μας λόγο και έχουμε εύκολο το «ευχαριστώ», λύνουμε με συζήτηση τις διαφορές μας. Με δυο λόγια: είμαστε μια συνεργατική τάξη, όπου πριν κάνουμε κάτι βρίσκουμε τον χρόνο να το σκεφτούμε. Στην καρδιά μιας τέτοιας τάξης βρίσκεται το Συμβούλιο. Λαμβάνει χώρα μία φορά την εβδομάδα, σε κύκλο, με κανόνες, με τελετουργικό, με σεβασμό στο δικαίωμα όλων στον λόγο, με δημοκρατία στη λήψη αποφάσεων. Σε επίπεδο σχολείου, ο αντίστοιχος θεσμός είναι το Συμβούλιο του σχολείου, με συμμετοχή όλων των παιδιών, αν το σχολείο είναι μικρό· με αντιπροσώπευση, αν το σχολείο είναι μεγάλο. Με άλλα λόγια, μιλάμε για συνελεύσεις παιδιών. Αναφύεται το (εύλογο) ερώτημα: Υπάρχουν τέτοιες τάξεις; Υπάρ-
21 |
Τρίτη 6 Αυγούστου 2024
∆ΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ
Η απάντηση στην ενδοσχολική βία χουν τέτοια σχολεία στην Ελλάδα; Η (ελπιδοφόρα) απάντηση, απερίφραστα, είναι ναι! Αναφέρομαι στο έργο της παιδαγωγικής ομάδας «Το Σκασιαρχείο», στη συσσωρευμένη θετική εμπειρία εκατοντάδων, εκπαιδευτικών, όλων των βαθμίδων, σε όλη την Ελλάδα, που έχουν συμμετάσχει, σε μια πρώτη φάση, στις επιμορφώσεις και στην πιλοτική εφαρμογή της παιδαγωγικής Φρενέ σε δημόσια σχολεία, που οργανώθηκαν επί 3 χρόνια υπό την αιγίδα του υπουργείου Παιδείας, όπως και στις δεκάδες σχετικές επιμορφώσεις, που έχει υλοποιήσει όλα αυτά τα χρόνια το «Σκασιαρχείο». Ειδικότερα για τις δύσκολες σχέσεις, τις εντάσεις και τη συνήθη κατάληξή τους –τη βία– το να φέρω στο Συμβούλιο της τάξης και να συζητήσω με όλα τα παιδιά (και τη δασκάλα μου) τη διαφορά που έχω, το παράπονο, την ενόχληση, την αδικία που θεωρώ ότι μου έχει γίνει, σημαίνει κυρίως ότι: ● Μέχρι να γίνει το Συμβούλιο (μία φορά την εβδομάδα) προφταίνω να σκεφτώ καλύτερα το θέμα, ξεφουσκώνει λίγο ο θυμός μου, δεν παρασύρομαι από το συναίσθημα, το πάθος εκείνης της στιγμής. Δεν πετάω την πέτρα και την επόμενη στιγμή
μπορεί να έχω μετανιώσει –αλλά, δυστυχώς, η πέτρα έχει φύγει! ● Δεν χτυπιέμαι, δεν «πλακώνομαι», δεν λύνω τις διαφορές μου με τη βία. Συζητάω! Ολα διαμεσολαβούνται από τον λόγο –πράγμα καθοριστικό. ● Τέλος, αλλά όχι λιγότερο σπουδαίο, ξεφεύγω από την (ηλεκτρισμένη και επικίνδυνη) δυαδική σχέση, τη μετωπική σύγκρουση. Υπάρχει στην τάξη ένας τρίτος πόλος, ο κανόνας, ο νόμος που τον αποφασίσαμε όλες/όλοι μαζί και μας δεσμεύει –και που τον αλλάζουμε κατά τη βούλησή μας. Δεν πρόκειται για καινούργια πράγματα. Τα εφάρμοζε, έναν αιώνα πριν, ο μεγάλος παιδαγωγός, ο φάρος όλων μας, ο πρωτοπόρος των δικαιωμάτων του παιδιού, ο Γιάνους Κόρτσακ. Τα αλητάκια, τα ορφανά Εβραιόπουλα, τα «παιδιά των φαναριών», στη Βαρσοβία της δεκαετίας του 1920, στα πρότυπα ορφανοτροφεία που δημιούργησε και διηύθυνε ο ίδιος, δεν άκουγαν τις νουθεσίες του, αδιαφορούσαν για τις όποιες κυρώσεις και κατέφευγαν συνεχώς στη βία για να λύσουν τις διαφορές τους. Ξύλο! Για να βρει μια λύση, μια διέξοδο, αλλά και για να μη χάσει το κύρος του λέγοντας πράγματα που κανείς δεν
σεβόταν, ο Κόρτσακ κάτι έπρεπε να κάνει, να σκεφτεί, να επινοήσει –αυτό είναι η παιδαγωγική! Τι σκαρφίστηκε, λοιπόν; «Θέλετε να χτυπηθείτε; Να τον πλακώσετε στο ξύλο; Να του δείξετε, εσείς; Εντάξει· υπό τον όρο, όμως, να έχετε ενημερώσει εγγράφως τον άλλο 24 ώρες πριν». Κέρδιζε με αυτόν τον τρόπο 24 ώρες, 24 πολύτιμες ώρες, για να μπορέσει το παιδί να σκεφτεί, να ξανασκεφτεί το θέμα και τη στάση του. Να μπορέσουν, ίσως, η σκέψη, ο λογισμός να τρυπώσουν στις χαραμάδες των ορμών. Δεν είναι πανάκεια ούτε μαγική λύση. Δεν είναι εύκολο. Αλλά είναι μονόδρομος, ο μόνος δρόμος που έχει νόημα και προοπτική. «Σκέψου το πρώτα!» Να τι (πρέπει να) είναι το θεμέλιο της κοινωνίας μας! Να τι, αντίστοιχο, προσφέρει το Συμβούλιο τάξης. Υπάρχουν πολλές τάξεις, εδώ στην Ελλάδα, όπου οι πρακτικές αυτές έχουν εφαρμοστεί –και εφαρμόζονται. Οι μαρτυρίες των εκπαιδευτικών που έχουν εφαρμόσει το Συμβούλιο τάξης είναι συσσωρευμένες, καταγεγραμμένες, δημοσιευμένες. Επιβεβαιώνουν τη διεθνή εμπειρία. Συγκλίνουν όλες ότι η αλλαγή του κλίματος είναι μεγάλη. Τα
3
προβλήματα μειώνονται, η βία δεν εξαφανίζεται αλλά περιορίζεται αισθητά. Τα παιδιά μαθαίνουν να συζητούν, να επιχειρηματολογούν, να προτείνουν λύσεις, να διευθύνουν τη συζήτηση. Τα θετικά αποτελέσματα στη χώρα μας αφορούν την εφαρμογή της Συνέλευσης σε μεμονωμένες τάξεις και τμήματα. Φανταστείτε τι θα σήμαινε, για το θέμα που συζητάμε, αν όλες οι τάξεις ενός σχολείου αξιοποιούσαν αυτή την πρακτική, αν εργάζονταν κατ’ αυτόν τον τρόπο! Τι τεράστια αλλαγή, τι πρόοδο θα σηματοδοτούσε! (Στον σύνδεσμο https://youtu. be/TUcJzhlwOuw μπορεί κανείς να παρακολουθήσει τη διαδικτυακή εκδήλωση που οργάνωσε το 2022 η ΔΟΕ με θέμα «Το συμβούλιο της τάξης και η συνεργατική διαχείριση προβλημάτων που παρουσιάζονται στην καθημερινή σχολική πράξη», με συμμετοχή ομάδας εκπαιδευτικών του «Σκασιαρχείου» που καταθέτουν την εμπειρία τους). Γιατί, λοιπόν, δεν εφαρμόζονται ευρύτερα όλα αυτά τα εξαιρετικά; Το ερώτημα είναι καίριο και η απάντηση απλή όσο και στενάχωρη: Αυτά όλα «τα εξαιρετικά» είναι εργαλεία δουλειάς που μαθαίνονται. Απαιτούν καλή μόρφωση και επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, διευθυντές σχολείων και σχολικούς συμβούλους άξιους του ονόματός τους, που να είναι παιδαγωγοί και συμπαραστάτες και κριτικοί φίλοι· απαιτούν ασφάλεια, σεβασμό, αξιοπρέπεια του εκπαιδευτικού. Απαιτούν συλλογική λειτουργία, συμπερίληψη μέσα στο σχολείο, μέσα στην τάξη (και όχι σε εξωτερικές δομές), απαιτούν σταθερό προσωπικό –και όχι το 1/3 του εκπαιδευτικού σώματος να είναι αναπληρωτές, με ιδιωτικές συμβάσεις, μειωμένα δικαιώματα και μισθό, χωρίς οικογενειακή ζωή, που κάθε χρόνο μετακινούνται, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να υπάρξει συνέχεια και επένδυση στην εργασία, να μην μπορεί ποτέ να χτιστούν σχέσεις με παιδιά, γονείς, συναδέλφους. Ολα τα παραπάνω σημαίνουν πόρους για τα σχολεία, σεβασμό στο υψηλό έργο που γίνεται στην τάξη – που πρέπει να γίνει! Ενα έργο που μεταφράζεται σε επαγγελματική ικανοποίηση των εκπαιδευτικών και χαρά των παιδιών («Επιτέλους σχολείο!» λένε τα παιδιά σε ένα ντοκιμαντέρ που περιγράφει την καθημερινότητα μιας τάξης που εφαρμόζει στοιχεία της παιδαγωγικής Φρενέ). Σημαίνουν στήριξη του δημόσιου σχολείου και όχι υπονόμευσή του. Σημαίνουν, εντέλει, μια άλλη εκπαιδευτική πολιτική, στον αντίποδα αυτής της κ. Κεραμέως και του κ. Πιερρακάκη. Και για να φτάσουμε εκεί θέλει αγώνα! *Δάσκαλος, μέλος του Σκασιαρχείου
4
Τρίτη 6 Αυγούστου 2024
| 22
|
Η βία των παιδιών μέσα από τον καθρέφτη Της ΘΕΏΝΗΣ ΚΟΥΦΟΝΙΚΟΛΆΚΟΥ* ον τελευταίο καιρό έχουμε συλλογικά επιδοθεί στην ερμηνεία του μεγάλου θυμού των εφήβων. Πολλοί και πολλές μάλιστα έχουν ήδη καταλήξει ως προς την πηγή του «κακού». Είναι ασφαλώς τα πολλά δικαιώματα, η πολλή ελευθερία που μας έφτασαν ώς εδώ. Αρκετοί μας λένε «όλο για δικαιώματα μιλάτε και για υποχρεώσεις τίποτα» και «εγώ στα χρόνια μου έτρεμα μπροστά στον καθηγητή μου. Τώρα τα παιδιά δεν έχουν κανένα σεβασμό…». Μήπως έχουν δίκιο; Ας μιλήσουμε λοιπόν γι’ αυτά τα «επικίνδυνα» παιδιά. Είναι εκείνα που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν σε συνθήκες οικονομικής κρίσης, διάχυτου άγχους και αγωνίας και υπό την ασφυκτική πίεση των μέτρων της πανδημίας. Κατά την περίοδο αυτή, οι ανήλικοι βίωσαν ιδιαίτερα έντονα τον περιορισμό και τον φόβο. Ο Συνήγορος αναφέρθηκε σ’ αυτό και στην ειδική έκθεση για την πανδημία που δημοσίευσε μαζί με τη UNICEF, υπογραμμίζοντας συγχρόνως την κρίσιμη παράμετρο του εκπαιδευτικού αποκλεισμού των πιο ευάλωτων μαθητριών και μαθητών, που φαίνεται ότι υπονόμευσε τη σχολική τους ένταξη και για τα επόμενα χρόνια. Αλλοι παράγοντες, όπως ενδεικτικά η κλιματική κρίση και η επίδραση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, συνεχίζουν να εκθέτουν τα παιδιά σε επιπλέον στρες και τα εγκλωβίζουν σε μια κατάσταση μειωμένων προσδοκιών για το παρόν και το μέλλον τους, όπως μας λένε συχνά τα ίδια. Ωστόσο, πέρα από τη διαφαινόμενη αύξηση ή/και αλλαγή στα ποιοτικά χαρακτηριστικά σε περιστατικά βίας από ανηλίκους, παρατηρείται, σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια, σημαντική αύξηση και άλλων εκφάνσεων της βίας, όπως είναι η ενδοοικογενειακή. Δεν έγιναν επομένως πιο βίαια μόνο τα παιδιά, αλλά ιδίως ο κόσμος που τα περιβάλλει. Παράλληλα, η χώρα μας δεν διαθέτει σύστημα παιδικής προστασίας, το οποίο να είναι σε θέση να στηρίξει ουσιαστικά τους γονείς στον δύσκολο ρόλο τους και να πλαισιώσει τις ευάλωτες οικογένειες. Προϋπόθεση για την ύπαρξη ενός συστήματος είναι η επικοινωνία των μερών του. Η Ελλάδα όμως δεν έχει θεσμοθετήσει ενιαία πολιτική παιδικής προστασίας, που να προβλέπει τον συντονισμό όλων των φορέων στη βάση του συμφέροντος του παιδιού, δεν διαθέτει πρωτόκολλα ενεργειών και αναγνώρισης κινδύνου, δεν έχει μάλιστα ούτε καθηκοντολόγια για τις κοινωνικές υπηρεσίες των δήμων, που είναι αρμόδιες για τη διερεύνηση της κακοποίησης, και εξάλλου, ταλανίζεται από την υποστελέχωση σε κρίσιμες υπηρεσίες για την πρόληψη, έγκαιρη αναγνώριση και αντιμετώπιση κινδύνων που διατρέχουν τα παιδιά. Η ίδια η Επιτροπή του ΟΗΕ, στις πρόσφατες καταληκτικές της παρατηρήσεις για τη χώρα μας, εκφράζει την ανησυχία της ως προς την απουσία στρατηγικής για την καταπολέμηση της κακοποίησης σε βάρος των παιδιών, συμπεριλαμβανομένης της ενδο-
Τ
οικογενειακής βίας και της σωματικής τιμωρίας. Μήπως όμως τα πάμε καλά στο σκέλος της Εκπαίδευσης; Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, όπως έχει κυρωθεί από τον υπερνομοθετικής ισχύoς ν. 2101/92, μας λέει ότι το σχολείο θα πρέπει να αποτελεί ένα πλαίσιο καλλιέργειας σεβασμού και προετοιμασίας του παιδιού για μια υπεύθυνη ζωή σε μια ελεύθερη κοινωνία μέσα σε πνεύμα κατανόησης, ανοχής και ισότητας. Μας λέει ακόμη ότι το παιδί θα πρέπει να ακούγεται προσεκτικά και να συμμετέχει σε αποφάσεις που το αφορούν είτε ατομικά είτε σε συλλογικό επίπεδο. Μάλιστα, η αρμόδια Επιτροπή στο σχετικό Γενικό ερμηνευτικό Σχόλιο, διευκρινίζει ότι θα πρέπει να μάθουμε να ακούμε τα παιδιά από μικρή ηλικία ακόμη και μέσω μη λεκτικής επικοινωνίας (π.χ. καλλιτεχνικής ή παιγνιώδους δραστηριότητας) και ότι είναι αναγκαίο προηγουμένως να τα ενδυναμώσουμε και να τους παρέχουμε έναν ασφαλή χώρο και επαρκή χρόνο για τον σκοπό αυτό. Οχι επειδή αυτό επιβάλλεται ηθικά, αλλά επειδή είναι εκ των ων ουκ άνευ προϋπόθεση για την πλήρη ανάπτυξη της αυτονομίας, της ενσυναίσθησης και εν γένει των δεξιοτήτων τους, καθώς και για την έγκαιρη αναγνώριση σοβαρών κινδύνων που ναρκοθετούν την ανάπτυξή τους. Ωστόσο, το σύγχρονο σχολείο, με το βαρύ αναλυτικό του πρόγραμμα, δεν φαίνεται να αφήνει ούτε χρόνο ούτε «χώρο» για τέτοιας φύσης συζητήσεις με τα παιδιά. Αντίθετα εστιάζει από νωρίς σε μία απαιτητική, σχεδόν φρενήρη κούρσα προς τις πανελλήνιες, αφήνοντας τα πιο ευάλωτα παιδιά, εκτός διαδικασίας, συχνά αμήχανα και θυμωμένα ως προς την παρουσία τους στο σχολείο. Πρόκειται για το παλιό γνωστό παιχνίδι με τις μουσικές καρέκλες. Οταν σταματήσει η μουσική, κάποιες μαθήτριες και μαθητές δεν έχουν πια θέση. Ο Συνήγορος επεσήμανε και στα σχόλια που απέστειλε στο υπουργείο, με αφορμή τον
ν. 5029/23, ότι «παρατηρείται αύξηση των φαινομένων έντασης στα σχολεία, τα οποία δεν σχετίζονται μόνο με την εκδήλωση βίας, αλλά με σοβαρά ελλείμματα στις σχέσεις εμπιστοσύνης μεταξύ παιδιών, εκπαιδευτικών και γονέων… ενώ οι μαθήτριες και οι μαθητές αισθάνονται πως δεν λαμβάνονται καθόλου υπόψη στο σχολικό περιβάλλον, πως δεν υπάρχουν». Τούτων λεχθέντων, η θεσμική απάντηση στην κλιμακούμενη ένταση των παιδιών είναι η αυστηροποίηση της ποινικής μεταχείρισής τους μέσω της τροποποίησης του αρ. 127 ΠΚ, της δεύτερης παρεμπιπτόντως από το 2019. Με αφορμή τις αλλαγές αυτές, ο Συνήγορος επεσήμανε ότι η αύξηση των περιπτώσεων εγκλεισμού των ανηλίκων σε καταστήματα κράτησης, θα οδηγήσει πιθανά σε παγίωση της περιθωριοποίησής τους και σε διευκόλυνση της υποτροπής τους. Η Αρχή επίσης τόνισε τη σημασία της ενίσχυσης των θεραπευτικών και αναμορφωτικών μέτρων, που αυτή τη στιγμή δεν επαρκούν, και της δημιουργίας κέντρων επανένταξης, όπως προέβλεπαν τα σχέδια για τις μονάδες μέριμνας νέων. Μήπως όμως η αυστηροποίηση των παιδαγωγικών μέτρων, με την πρόσφατη τροποποίηση της Υ.Α. 79942/ΓΔ4 /2019, και η πλατφόρμα του ν. 5029/2023 δώσουν την απάντηση που χρειαζόμαστε στο πρόβλημα της βίας των παιδιών; Πρώτον, γνώμονας για την αξιολόγηση του εκάστοτε θεσμικού μέτρου πρέπει να είναι κυρίως η αποτελεσματικότητά του. Υπό το πρίσμα αυτό, θα είχε ενδιαφέρον να δούμε σε ποια χαρτογράφηση αιτιών βασίζεται αυτή η προσέγγιση και ποιοι δείκτες θα αξιοποιηθούν για την αξιολόγησή της. Τα ποσοστά σχολικής διαρροής και άλλα στοιχεία σχετικά με τους παράγοντες αποθάρρυνσης από τη φοίτηση θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στην κατεύθυνση αυτή, αλλά το υπουργείο δεν έχει δυστυχώς δημοσιεύσει δεδομένα για το φαινόμενο της διαρροής από το 2018 μέχρι σήμερα, γεγονός που δημιουρ-
γεί εύλογο προβληματισμό ως προς το αν παρακολουθείται πράγματι η φοίτηση των παιδιών στη χώρα. Δεύτερον, δικαιολογημένα υπάρχει ο φόβος ότι αν τα σχολεία συνεχίσουν να λειτουργούν με αυτόν τον τρόπο, δηλαδή βεβιασμένα υπό την πίεση της εκτεταμένης ύλης και ενίοτε διεκπεραιωτικά, οι εντάσεις θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν και οι σχέσεις θα συνεχίσουν να διαρρηγνύονται. Τρίτον, όλο και περισσότερο φωτίζεται η πτυχή και ο ρόλος των παρατηρητών (bystanders) στα θέματα της βίας μέσα και έξω από το σχολείο. Τι αλλαγή στάσης φέρνουν σε αυτό το σκέλος τα νέα μέτρα; Ολο και περισσότερο καθίσταται σαφές ότι χρειαζόμαστε ένα δημοκρατικό και συμπεριληπτικό σχολείο προσαρμοσμένο στις ανάγκες των παιδιών και όχι το αντίστροφο. Ενα σχολείο που περιστρέφεται γύρω από τον μαθητή-μέλος της κοινότητας –όπως έλεγε ο Σελεστέν Φρενέ– και του εμπνέει εμπιστοσύνη. Αυτό σημαίνει ότι το σύγχρονο σχολείο πρέπει να υιοθετήσει δημοκρατικές διαδικασίες, καλώντας τους γονείς και τα ίδια τα παιδιά να συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων, ουσιαστικά, στη βάση ενός σαφούς συμβολαίου, εξοικειώνοντας εμπειρικά και όχι διδακτικά με τα δικαιώματα από μικρή ηλικία και εφαρμόζοντας τη σχολική διαμεσολάβηση για την άμβλυνση των εντάσεων και την αποτελεσματική διαχείριση των κρίσεων από τους ίδιους τους μαθητές/μαθήτριες. Θα πρέπει, ακόμη, να είναι σε θέση –δηλαδή οι εκπαιδευτικοί και επαγγελματίες των μονάδων να έχουν χρόνο και ενιαία καθοδήγηση– να αναγνωρίζει εγκαίρως την κακοποίηση, να συζητά ανοιχτά και έντιμα με τις μαθήτριες και τους μαθητές για τα στερεότυπα, τις προσδοκίες, τις σχέσεις και τους τρόπους προστασίας από κινδύνους, με γνώμονα το εκάστοτε αναπτυξιακό στάδιο των παιδιών, και να αποδομεί σταδιακά κυρίαρχες αναπαραστάσεις που τροφοδοτούν τη βία και τις διακρίσεις στην κοινωνία μας. Μέρος αυτής της προσπάθειας είναι και η εισαγωγή ενός συνεκτικού μαθήματος σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης που αυτή τη στιγμή δυστυχώς δεν υπάρχει. Φταίνε επομένως τα πολλά δικαιώματα; Στην πραγματικότητα –όπως προκύπτει από την πολυετή και πολυσχιδή εμπειρία του Συνήγορου– τα παιδιά που εξοικειώνονται βιωματικά με τα δικαιώματα είναι εκείνα που αντιλαμβάνονται τη φύση και το νόημα των υποχρεώσεων, που δείχνουν μεγαλύτερο σεβασμό στους άλλους και πάνω απ’ όλα στον ίδιο τους τον εαυτό. Δεν υπάρχουν επικίνδυνα παιδιά, αλλά μόνο παιδιά σε κίνδυνο λόγω και της δικής μας αδυναμίας να αφουγκραστούμε τις ανάγκες τους και να ανταποκριθούμε αποτελεσματικά σε αυτές. Και δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι η κακοποίηση ή η παραμέληση και η εκδήλωση έντασης εκ μέρους των παιδιών αποτελούν συχνά δυο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η «βία των ανηλίκων» δεν αποτελεί χωριστό φαινόμενο. Πρόκειται για τον δυσάρεστο αλλά ακριβή αντικατοπτρισμό της δικής μας βίας. Δεν είναι λύση το σπάσιμο του καθρέφτη. *Συνήγορος του παιδιού