Issuu

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 1

1.10.2025 08:29

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 2

1.10.2025 08:29

PISMO ŚWIĘTE CZYTANE METODĄ SKRUTACJI Najnowszy przekład z języków oryginalnych opracowany przez Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy Towarzystwa Świętego Pawła ze wstępami, przypisami i odniesieniami do miejsc paralelnych Pisma Świętego

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 3

1.10.2025 08:29

Opracowanie wstępów, przypisów i dodatków La Bibbia. Scrutate le Scritture © Edizioni San Paolo s.r.l., 2020 • Piazza Soncino, 5 20092 Cinisello Balsamo (Włochy) Redakcja: ks. Ezechiele Pasotti, ks. Giacomo Perego, ks. Fabrizio Ficco, ks. Francesco Giosuè Voltaggio Redakcja naukowa: ks. Carlos Granados, ks. Stanisław Witkowski Opracowanie i redakcja naukowa wydania polskiego: ks. Mariusz Górny Wprowadzenia i przypisy: ks. José David Albeza Asencio, Paolo Alfieri, s. Maria Ignazia Angelini, ks. Francesco Bianchi, s. Nuria Calduch Benages, s. Elena Bosetti, ks. Carlo Broccardo, ks. Guillaume Bruté de Remur, ks. Federico Moisés Colautti, ks. Claudio Doglio, ks. Fabrizio Ficco, Matteo Fossati, ks. Antonio Grappone, ks. Federico Giuntoli, ks. Germano Lori, Laila Lucci, Paolo Merlo, ks. Raúl Orozco Ruano, ks. Ezechiele Pasotti, ks. Giacomo Perego, Rita Torti Mazzi, ks. Sebastiano Pinto, ks. Giuseppe Pulcinelli, ks. Francisco Javier Romero Pérez, ks. Patrizio Rota Scalabrini, ks. Carlo Lorenzo Rossetti, Diego Sánchez Alcolea, ks. Gianvito Sanfilippo, Giuseppe Scollo, ks. Filippo Serafini, ks. Salvatore Sessa, ks. Marco Settembrini, ks. Francesco Giosuè Voltaggio, Marco Zappella Weryfikacja miejsc paralelnych: Martina Andreozzi, ks. Giulio Barbieri, Walter Colombo, ks. Tommaso Coscarella, ks. Francesco Cupello, ks. Fabrizio Ficco, Ansèlme Katembo, Davide Lees, Lucia Mauri, Edouard Muteba, Christian Nzashi i seminarzyści z „Redemptoris Mater” w Rzymie Redakcja wyraża szczególną wdzięczność panu Paolo, pani Adele, Elio Gervasiemu oraz Siostrom Świętego Pawła ze Wspólnoty „Tecla Merlo” w Albano Laziale (RM). Tłumaczenie wstępów, przypisów i dodatków: Krzysztof Stopa Redakcja: Ewelina Michniowska-Addario Skład: Tomasz Mstowski Opracowanie graficzne okładki: Katarzyna Nita-Basa ISBN 978-83-8131-064-2 – oprawa twarda ISBN 978-83-8131-655-2 – oprawa twarda z paginacją ISBN 978-83-8131-821-1 – oprawa płócienna czerwona ISBN 978-83-8131-822-8 – oprawa płócienna czerwona z paginacją ISBN 978-83-8131-823-5 – oprawa płócienna biała ISBN 978-83-8131-824-2 – oprawa płócienna biała z paginacją © Edycja Świętego Pawła, 2025 ul. Św. Pawła 13/15 • 42-221 Częstochowa tel. 34.362.06.89 • e-mail: edycja@edycja.com.pl www.edycja.com.pl Dystrybucja: Centrum Logistyczne Edycji Świętego Pawła ul. Hutnicza 46 • 42-263 Wrzosowa k. Częstochowy tel. 34.366.15.50 • e-mail: dystrybucja@edycja.com.pl Księgarnia internetowa: www.edycja.pl

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 4

1.10.2025 08:29

Tekst biblijny Redakcja naukowa: ks. Tadeusz Brzegowy, ks. Angelo Colacrai SSP, ks. Jan Łach, ks. Franciszek Mickiewicz SAC, ks. Antoni Tronina, ks. Julian Warzecha SAC Tłumacze ksiąg: ks. Krzysztof Bardski, ks. Michał Bednarz, ks. Stanisław Bielecki, ks. Tadeusz Brzegowy, abp Stanisław Gądecki, o. Piotr Gryziec OFMConv., ks. Stanisław Hałas SCJ, ks. Stanisław Haręzga, ks. Józef Homerski, ks. Stanisław Jankowski SDB, Andrzej Kondracki, ks. Józef Kozyra, Anna Kuśmirek, ks. Franciszek Mickiewicz SAC, Andrzej Mrozek, ks. Zbigniew Niemirski, ks. Antoni Ołów, ks. Hubert Ordon SDS, ks. Antoni Paciorek, ks. Zdzisław Pawłowski, ks. Stanisław Potocki, ks. Ryszard Rubinkiewicz SDB, ks. Ryszard Rumianek, o. Adam Sikora OFM, ks. Henryk Skoczylas CSMA, o. Stanisław Stańczyk CSsR, ks. Andrzej Strus SDB, Jerzy Suchy, ks. Stefan Szymik MSF, o. Edmund Świerczek OFM, ks. Antoni Tronina, ks. Julian Warzecha SAC, ks. Józef Winiarski CSMA, o. Piotr Włodyga OSB, o. Gabriel Witaszek CSSR, ks. Bernard Wodecki SVD, ks. Jan Załęski Rewizja przekładu: ks. Krzysztof Bardski, Albert Gorzkowski, ks. Mariusz Górny SSP, ks. Janusz Kręcidło MS, ks. Józef Kudasiewicz, ks. Stanisław Mędala CM, Marek Piela, ks. Stanisław Pisarek, ks. Jan Kanty Pytel, ks. Andrzej Strus SDB, bp Jan Szlaga, ks. Edward Szymanek TChr Redakcja: ks. Mariusz Górny SSP, ks. Janusz Kręcidło MS, ks. Marcin Romanowski SSP, Krzysztof Stopa, ks. Ryszard Tomaszewski SSP, Piotr Walewski, ks. Wojciech Turek SSP, ks. Bogusław Zeman SSP Współpraca redakcyjna: o. Andrzej Kiejza OFMCap., ks. Krzysztof Siwek, Ewa Środa, Urszula Topczewska Korekta literacka: Henryk Duda, Ilona Kisiel, Stanisław Koziara, Tamara Książczak-Przybysz, Beata Kułak, Bożena Matuszczyk, Anna Pietrzak, Magdalena Smoleń-Wawrzusiszyn, Mirosława Ołdakowska-Kuflowa, Ewa Zdrojewska Nihil obstat: Stary Testament (bez Księgi Psalmów) – abp Marian Gołębiewski, Wrocław, 26 maja 2008 r. Nowy Testament i Psalmy – ks. Stanisław Włodarczyk, Częstochowa, 20 maja 2005 r., ks. Henryk Witczyk, Lublin, 13 czerwca 2005 r. Imprimatur tekstu biblijnego: bp Zygmunt Zimowski, Przewodniczący Komisji Nauki Wiary Konferencji Episkopatu Polski, Stary Testament (bez Księgi Psalmów) – Radom, 28 czerwca 2008 r., L.dz. 1056/08 Nowy Testament i Psalmy – Radom, 30 czerwca 2005 r., L.dz. 939/05

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 5

1.10.2025 08:29

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 6

1.10.2025 08:29

Wprowadzenie ogólne

Zgłębiajcie Pisma Biblia czytana metodą skrutacji to wydanie Pisma Świętego, które pomaga nam zgłębiać słowa Biblii, wykorzystując odnośniki do innych miejsc Świętej Księgi. Publikacja ta została przygotowana z okazji 1600. rocznicy śmierci Sofroniusa Eusebiusa Hyeronimusa, bardziej znanego jako św. Hieronim († 30 września 420 r.), wielkiego tłumacza i komentatora Pisma Świętego, doktora Kościoła. Ze zgłębiania (łac. scrutatio) Biblii postanowił on uczynić główne zajęcie swego życia. Pisał: „Wypełniam to, co powinienem, posłuszny przykazaniom Chrystusa: «Zgłębiajcie (łac. scrutamini) Pisma» (por. J 5,39) i «Szukajcie, a znajdziecie» (Mt 7,7). (…) Jeśli bowiem, według apostoła Pawła, Chrystus jest «mocą i mądrością Bożą» (1Kor 1,24), to ten, kto nie zna Pisma, nie zna mocy Boga ani Jego mądrości. Nieznajomość Pism jest nieznajomością Chrystusa” (ComIs, Prol, 1-2)1. Tekst Biblii zaczerpnięto z wydania: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem, Edycja Świętego Pawła, Częstochowa, który został dostosowany do potrzeb tej publikacji. Opracowanie zawiera wprowadzenie do każdej księgi biblijnej, liczne odnośniki do tekstów paralelnych, bogate przypisy dotyczące tłumaczenia lub interpretacji tekstu, uwzględniające m.in.

378 syntetycznych haseł związanych z najważniejszymi tematami biblijnymi. Biblia ta, zredagowana przez liczne grono biblistów i teologów, uwzględnia osiągnięcia współczesnej nauki egzegetycznej i jej metod, w przekonaniu, że słowo Boga jest wyrażone słowami ludzkimi, a więc należy je badać przy użyciu wszystkich narzędzi ludzkiej nauki, zwracając szczególną uwagę na aspekty gramatyczne, filologiczne, semantyczne i literackie, jak również na kontekst historyczny i środowisko życiowe. W tym sensie zawsze uwzględnia się aspekt diachroniczny tekstu albo, inaczej mówiąc, historię jego kształtowania się i powstawania. Nigdy bowiem nie należy zapominać, że ludzka natura tekstu biblijnego nie stoi w sprzeczności z jego boską naturą. Analogicznie do tego, co zachodzi w przypadku wcielenia Chrystusa, „ludzki” aspekt Biblii nie tylko nie jest przeszkodą, ale stanowi konieczny warunek, by wniknąć w jej boską treść – jest drogą do spotkania z samym Bogiem. Jeśli jednak prawdą jest, że w mnogości ludzkich słów zawiera się jedyne słowo Boga, to Biblię można czytać jako harmonijną całość, gdyż zróżnicowane głosy, a nawet dysonanse w niej zawarte, nie stanowią przeszkody w zrozumieniu, lecz są częścią najpiękniejszej symfonii, jaka kiedykolwiek została napisana, niedającej się sprowadzić do jednego dźwięku. W dziedzinie studiów

1 Cytowane we wprowadzeniu przekłady starożytnych tekstów rabinicznych i patrystycznych są własne, chyba że zostanie podane wydanie, z którego tłumaczenie zaczerpnięto.

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 7

1.10.2025 08:29

Wprowadzenie ogólne

biblijnych od wielu już lat jesteśmy świadkami coraz silniejszego ugruntowywania się przekonania, że w interpretacji Biblii należy położyć nacisk na podejście nie tylko diachroniczne, ale również synchroniczne. To znaczy nadać właściwą rangę końcowej redakcji każdej księgi, intertekstualności obecnej już w samym tekście Biblii, która jest ciągłą relekturą i aktualizacją siebie samej, oraz w jej końcowej formie kanonicznej. Poniżej przedstawimy osiem zasad, które ukształtowały niniejsze wydanie Biblii. Nimi także kierował się św. Hieronim w swoim niestrudzonym poszukiwaniu oraz w rozważaniu Pism „dniem i nocą”. Oby odkrycie na nowo tych zasad, 1600 lat po jego śmierci, odsłoniło ponownie przed słuchaczem/czytelnikiem niewyczerpane skarby słowa Bożego. Czytać Biblię za pomocą Biblii Pierwszą zasadą, która leży u podstaw tego nowego wydania, jest przekonanie, że Biblię należy odczytywać za pomocą samej Biblii. Jedną z najbardziej ulubionych przez Żydów zasad interpretacyjnych jest gezera szawa. Polega ona na tym, że z zestawienia z jakimś drugim tekstem wydobywa się „ukryty aromat” interpretowanego fragmentu. Również ojcowie Kościoła zwykli odczytywać Pismo za pomocą Pisma, podejmując na nowo tę żydowską, a wcześniej grecko-hellenistyczną zasadę (sięgającą prawdopodobnie Arystarcha z Samotraki), zgodnie z którą „Homera wyjaśnia się Homerem”. Jeśli Pismo Święte jest ciągłą relekturą siebie samego, to nie można zrezygnować z tej pierwszej zasady hermeneutycznej, którą ono samo nam podsuwa. Zgodnie z katolickim pojmowaniem natchnienia, wedle którego autorzy natchnieni byli w pełnym posiadaniu swoich władz w momencie pisania,

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 8

Pismo jest rzeczywiście słowem Boga i rzeczywiście słowem człowieka. Nadmierne uwypuklanie jednego z tych aspektów kosztem drugiego albo błędne rozumienie ich wzajemnej relacji mogłoby prowadzić do błędu, podobnie jak to się działo w herezjach chrystologicznych. Biblia ma za autora samego Boga, cała jest Bożą wypowiedzią, a zatem kryją się w niej głęboka jedność i harmonia: „Jedna jest wypowiedź Boga, «rozszerzona» we wszystkich Pismach, i jedno jest Słowo, które wybrzmiewa przez usta wielu świętych” (Augustyn, EnPs 103,4,1). Pismo jest więc doskonałe, wolne od błędów i sprzeczności (chyba że pozornych), stanowi autorytet w dziedzinie wiary i doktryny. Z tych racji także ojcowie Kościoła byli przekonani co do zasady, że Pismo wyjaśnia się Pismem. Aby badać Pisma, a w nich „głębokości Boga” (1Kor 2,10), trzeba, mając Ducha Świętego za nauczyciela, „porównywać rzeczy duchowe z duchowymi” (por. 1Kor 2,13, gdzie w oryginale użyty jest czasownik, który zazwyczaj tłumaczymy słowem „przedstawiać”, ale oznacza on także „porównywać”), czyli konfrontować ze sobą teksty i tajemnice zawarte w samej Biblii (por. Jan Chryzostom, Com1Cor 7,4). Jednak według rabinów i ojców, zasada ta nigdy nie jest rozumiana w tym sensie, że można święty tekst interpretować bez tradycji i bez pośrednictwa władzy duchowej, gdyż w takim przypadku otwarłoby się drzwi dla interpretacji subiektywnej i stronniczej, to znaczy pozostawionej kaprysowi czytelnika. Według tradycji rabinicznej, Prawo pisane powinno być odczytywane wraz z Prawem ustnym, czyli z interpretacjami zachowanymi w różnego rodzaju pismach (Misznie, Talmudzie, Midraszu, Targumie itd.). Podobne stanowisko zajmuje również Kościół katolicki, który interpretuje Pismo w świetle

1.10.2025 08:29

Tradycji (i pod kierunkiem Magisterium Kościoła), obejmującej także interpretację ojców Kościoła: „Święta Tradycja i Pismo Święte ściśle łączą się ze sobą i przenikają. Obydwa bowiem wypływają z tego samego Bożego źródła, zespalają się jakby w jedno i zmierzają do jednego celu” (DV 9). Odzyskanie wielkiej Tradycji Drugą zasadą jest potrzeba odzyskania w dzisiejszej egzegezie hermeneutyki i tradycji ojców Kościoła oraz rabinów. Między ojcami i rabinami niewątpliwie istnieje zasadnicza rozbieżność hermeneutyczna, jako że dla tych pierwszych kluczem wszystkich Pism jest Chrystus. Niemniej łączy ich przekonanie o istnieniu czegoś więcej niż sam werset, co zawsze trzeba odszyfrować. Wspólnym dziedzictwem żydowskiej i patrystycznej lektury Pisma jest poszukiwanie misteryjnego aspektu tekstu biblijnego, jego głębokiego sensu duchowego. Każdy, kto ma pewną zażyłość z egzegezą hebrajską, wie, jak wielką wagę przywiązuje ona do wszystkich szczegółów tekstu biblijnego, o czym wspomina się w Misznie w odniesieniu do Pięcioksięgu Mojżesza: „Wertuj go i kartkuj, bo w nim jest wszystko. Patrz w niego, nad nim się starzej i siwiej, a od niego nie odstępuj, bo nie masz «dobrej miary» poza nim” (mAw 5,22). Dla żydowskich mędrców interpretowanie Pisma oznacza nade wszystko jego zgłębianie (takie jest znaczenie czasownika dāraš, od którego pochodzi termin midrasz), czyli wydobywanie wszystkich możliwych znaczeń z jego niewyczerpanego skarbca, aby znaleźć w nim sens odpowiedni dla współczesnego czytelnika. Według Talmudu, jeśli weźmie się pod uwagę ilość słów Pięcioksięgu, w jego centrum znajdzie się wyrażenie dārōš dāraš w Kpł 10,16, które znaczy: „usilnie poszukiwał” (bQid 30a).

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 9

Wprowadzenie ogólne

Dla ojców Pismo jest nieprzebranym skarbem i niewyczerpanym źródłem, a szczegóły w nim obecne stanowią cenne perły lub orzechy, których wybornym smakiem można się rozkoszować po rozłupaniu skorupki. „Wszystko, co czytamy w boskich księgach, jaśnieje i lśni także w «łupinie», lecz rozkoszniej jest wniknąć aż do samego rdzenia. Kto chce spożyć orzech, niech rozłupie skorupkę!” (Hieronim, Ep 58,9; por. także Orygenes, HomLev 5,5). Ojcowie nie traktowali zagadek, napięć czy wręcz niespójności tekstu jako problemów do rozwiązania lub błędów do naprawienia, lecz raczej widzieli w nich bodźce do niestrudzonego poszukiwania Boga, którego przesłanie zawsze przerasta ludzkie rozumienie. Czytający Biblię w sposób bezmyślny „są wprowadzani w błąd przez liczne i różnorakie ciemności oraz niejednoznaczności”, lecz „sam Bóg tak zrządził, aby poskromić pychę przez trud i odnowić umysł przez ten wysiłek, który zwykle sprawia, że przestaje się cenić to, co łatwo przychodzi” (Augustyn, DeDocChr 2,67). Napięcia w Pismach są zatem opatrznościowe, zamierzone przez Boga, aby czytelnik nauczył się pokory, a zarazem czuł się pobudzany do dalszych poszukiwań w tekście, który nigdy nie nuży i stale chce być przez niego odczytywany na nowo. Doświadczenie, liturgia, tradycja ustna Trzecią zasadą, która nadała kształt temu wydaniu Biblii, jest uwzględnienie doświadczenia egzystencjalnego, liturgii i tradycji ustnej – trzech wymiarów, które czynią z Biblii księgę nie nudną lub płaską, lecz właśnie trójwymiarową, niezwykle żywą i aktualną. W przypadku Biblii rzeczywiście żywe doświadczenie Boga jest zawsze przed pismem. Zanim została ona spisana, była celebrowana

1.10.2025 08:29

Wprowadzenie ogólne

w liturgii, komunikowana współczesnym i przekazywana przyszłym pokoleniom. Oznacza to, że przed pismem były: doświadczenie, liturgia i tradycja. Dwoma środowiskami życiowymi żydowskiej interpretacji Biblii są: bet knesset, synagoga, i bet midrasz, szkoła. Analogicznie środowiskami życiowymi interpretacji chrześcijańskiej są: zgromadzenie liturgiczne i szkoła, lecz do tej ostatniej trzeba zaliczyć nie tylko uniwersytety biblijne, ale także kerygmę i didache, czyli przepowiadanie i katechezę, kierowane najpierw do katechumenów, a potem do chrześcijan, którzy za ich pośrednictwem otrzymywali głębokie wprowadzenie w tajemnice Pisma i sakramentów. Słowo Boże to coś więcej niż samo Pismo Święte. Wiąże się to z faktem, że Bóg jest zawsze żywy i działa w egzystencji wierzącego, dlatego ten ostatni doświadcza nieskończonej mocy Jego słowa w swojej konkretnej historii. Żydowskie podejście do tekstu biblijnego wykazuje stałą tendencję do zadawania sobie pytania: „Jaki sens zapisane słowa mają dla nas dzisiaj, dla naszej konkretnej sytuacji egzystencjalnej?”. Zatem dla Żydów „Prawo Boga” powinna przemieniać się w „Prawo każdej osoby”, zgodnie z Ps 1,3, który o sprawiedliwym mówi dosłownie tak: „upodobał sobie w Prawie (Tôrâ) Pana, nad Jego Prawem (Tôrâ) rozmyśla dniem i nocą”. Rabini zadają sobie pytanie, do kogo odnosi się wyrażenie „jego Prawo”. Czy chodzi o Prawo Pana, czy o Prawo sprawiedliwego? I odpowiadają, że chodzi o jedno i drugie, ponieważ kiedy ktoś zgłębia Prawo, staje się ono rzeczywiście „jego” Prawem (por. np. bAZ 19a). Również chrześcijańska lektura w całości jest nastawiona na aktualizację egzystencjalną. Człowiek ma przyjmować, interpretować, wprowadzać w czyn i ucieleśniać

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 10

słowo w swoim życiu: „Pismo w pewien sposób wzrasta wraz z tym, kto je czyta” (Scriptura… aliquo modo cum legentibus crescit: Grzegorz Wielki, MorIob 20,1,1; por. HomEz 1,7,8). W ten sposób wierzący „porównuje” wszystkie wydarzenia swojej historii ze słowem Boga, które staje się „lampą dla jego kroków” (Ps 118,105), podobnie jak Dziewica Maryja, która zachowywała wszystkie sprawy i „rozważała je w swoim sercu” (Łk 2,19). „Co chce powiedzieć, gdy mówi: «rozważała je»? Powinien powiedzieć: «Przemyśliwała je w swoim sercu i zapamiętywała». Ktoś powie: «Rozważała je w swoim sercu, ponieważ była święta, ponieważ czytała Pisma Święte i znała proroków». (…) Rozważała rzeczy, które wcześniej usłyszała i które przeczytała, i konfrontowała je z tymi, które teraz widziała” (Hieronim, HomNatDom 78,526-527). Historia i geografia zbawienia Czwartą zasadą, która inspiruje to wydanie Biblii, jest stałe zainteresowanie historią i geografią zbawienia. Objawienie Boże, którego źródłem jest Pismo razem z Tradycją, ma charakter historyczny. W judaizmie, a potem w chrześcijaństwie bowiem to nie człowiek w pierwszym rzędzie szuka Boga, lecz Bóg wychodzi na poszukiwanie człowieka, od Abrahama na początku historii zbawienia aż po nas, chrześcijan, u jej kresu w Nowym Testamencie. Nigdy nie dość podkreślania faktu, że zbawienie Boże miało swoje miejsce – zarówno historyczne, które implikuje potrzebę szczególnego zwrócenia uwagi na rozliczne językowe, historyczne, kulturowe, społeczne i religijne aspekty Biblii, jak i geograficzne, tak że kiedy Bóg w swoim synkatabasis („zniżeniu się”) zszedł do człowieka, objawił się mu na konkretnej ziemi,

1.10.2025 08:29

stał się historią, czego szczytowym momentem było wcielenie w Chrystusie. Jednym z wielu imion Bożych występujących w literaturze rabinicznej jest hammāqôm, „Miejsce”. Zatem pierwszym miejscem świętym jest sam Bóg. Wyrażenie hammāqôm było odnoszone także do świątyni, miejsca Bożej obecności w świecie. W NT to Jezus Chrystus jest Miejscem w całym znaczeniu tego słowa, świątynią, która stała się ciałem. W swej osobie jest On syntezą i wypełnieniem całej historii zbawienia. W ST, a potem w NT Bóg wybiera nade wszystko żywe kamienie, świadków, którzy byliby miejscem Boga. Na przykład w ST zwraca się uwagę, iż wciąż można zobaczyć dwanaście kamieni postawionych przez Jozuego w Gilgal, „w miejscu, gdzie stali kapłani niosący Arkę Przymierza” (a więc były one celem pielgrzymkowym; por. Joz 4,9), natomiast w NT aniołowie nakazują pójść, by zobaczyć „miejsce, gdzie położono” Jezusa (Mt 28,6). Również miejsca święte stają się zatem wymownymi świadkami, nawet kamienie „wołają” o zbawieniu (Łk 19,40). W pierwszych wiekach Kościoła przywiązywano ogromną wagę nie tylko do miejsc NT, ale też tych związanych ze ST. Wystarczy wspomnieć, że Euzebiusz z Cezarei w Onomastikonie, pierwszym dziele wyliczającym miejsca święte, wspomina o wiele więcej obiektów ST niż NT. W jednym z pierwszych świadectwo o pielgrzymce do Ziemi Świętej Meliton z Sardes (zmarły ok. 190 r.) potwierdza, że udał się na Wschód i dotarł do miejsca, w którym wiara była głoszona i przeżywana, dzięki czemu poznał, które księgi należą do ST (por. Euzebiusz z Cezarei, HistEccl 4,26,13-14). Nie ulega wątpliwości, że od najdawniejszych czasów Ziemia Święta była

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 11

Wprowadzenie ogólne

naznaczona konfliktami i cierpieniami. Ten skrawek ziemi położony na peryferiach wielkich imperiów historii jest miejscem, w którym krzyżują się drogi o ogromnym znaczeniu strategicznym, co zawsze było przyczyną bolesnych doświadczeń. A jednak właśnie na tę pokrytą kurzem, pełną kamieni i cierni ziemię zstąpił sam Bóg. Objawił się On najpierw narodowi żydowskiemu. Chrześcijanin nie może ignorować żydowskich korzeni swojej wiary. Chrześcijaństwo opiera się w pierwszym rzędzie nie na jakiejś filozofii lub moralności, lecz na wydarzeniu, które się rzeczywiście rozegrało w obrębie konkretnego ludu, w określonym miejscu i czasie. Pociąga to za sobą potrzebę szczegółowej znajomości miejsc ST i NT: „Jak ci, którzy widzieli Ateny, lepiej rozumieją historię Greków, a ci, co żeglowali z Troady przez Leukadę i góry Akrocerauńskie aż na Sycylię, lepiej rozumieją trzecią księgę Wergiliusza, tak też jaśniej pojmą Pismo Święte ci, którzy na własne oczy zobaczą Judeę i pozostałości starożytnych miast, a także nazwy miejsc, które pozostały identyczne lub zmienione. Dlatego postanowiliśmy dołożyć starań, aby wraz z bardziej wykształconymi Żydami przemierzyć region, którego nazwa rozbrzmiewa we wszystkich kościołach Chrystusa” (Hieronim, InParalip, Praef). Przy zgłębianiu Pisma warto poznawać miejsca zbawienia, korzystając z atlasu biblijnego.. W przypisach staraliśmy się dostarczyć informacje o historii i geografii biblijnej, mając na uwadze najnowsze odkrycia archeologiczne. Słowo ponad Pismem Piąta zasada, którą się kierowaliśmy w przygotowaniu wprowadzeń i przypisów, sprowadza się do stwierdzenia, że „słowo Boże przerasta Pismo”. Pismo jest niewątpliwie

1.10.2025 08:29

Wprowadzenie ogólne

słowem Bożym, a jednak to ostatnie ma szersze znaczenie niż pierwsze, ponieważ przed spisanym słowem jest doświadczenie Boga żyjącego, który nadal działa i mówi w historii. W jeszcze większym stopniu odnosi się to do chrześcijaństwa, gdzie słowem Bożym jest nie tylko to, co napisane, ale jest nim sam Logos, Chrystus. Wydarzenie zbawienia zatem jest uprzednie w stosunku do pisma i jest zapośredniczone przez jego żywe przekazywanie dokonujące się w ludzie, który zanim to wydarzenie spisał pod Bożym natchnieniem, najpierw je zapowiadał, przekazywał i celebrował. Oznacza to, że dopiero na dalszym etapie komunikacja doświadczenia zbawczego krystalizuje się w Piśmie, nie tracąc przy tym swego dynamizmu, będącego dynamizmem samego Boga. Tradycja ustna, w której przekazuje się wydarzenie, oraz liturgia, w której się je celebruje, poprzedzają Pismo, towarzyszą mu i następują po nim. Sobór Watykański II wyjaśnia to przejście od tradycji ustnej do pisma, stwierdzając, że Chrystus polecił apostołom, „aby Ewangelię (…) głosili wszystkim ludziom jako źródło wszelkiej zbawiennej prawdy i moralnego porządku oraz przekazywali im dobrodziejstwa Boże. Polecenie to zostało wiernie wypełnione tak przez Apostołów, którzy głoszeniem ustnym, przykładami i zorganizowanym działaniem przekazali to, o czym dowiedzieli się, czy to z samych słów, z zachowania i czynów Chrystusa, czy też dzięki pomocy Ducha Świętego, jak i przez tych Apostołów (…) którzy pod natchnieniem tegoż Ducha Świętego na piśmie utrwalili orędzie zbawienia” (DV 7). Z tego wynika, że Biblia została nam powierzona przez Boga nie tylko po to, abyśmy ją zgłębiali indywidualnie, lecz nade wszystko abyśmy jej słuchali, głosili i celebrowali

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 12

na zgromadzeniu liturgicznym, gdyż jest ona owocem doświadczenia i tradycji Ludu Bożego. Liturgia stanowi zatem szczególny locus Słowa, które bez słuchającego i celebrującego je zgromadzenia pozostaje słowem martwym. Oznacza to, że lekturze Biblii w świetle Tradycji i w nurcie Magisterium Kościoła powinna towarzyszyć celebracja liturgiczna Słowa. To zaś pociąga za sobą konieczność głębokiego wtajemniczenia w Pismo. Na tej drodze każdy chrześcijanin ma czynić postępy, a każdy pasterz nie szczędzić sił, by zapewnić takie wtajemniczenie swoim wiernym. Bez niego bowiem słuchanie słowa Bożego nie może przynieść swoich najlepszych owoców. Rozliczne znaczenia jednego Słowa Poszukiwanie dosłownego sensu i pierwotnej intencji autora biblijnego jest niewątpliwie pierwszym i podstawowym celem interpretacji biblijnej. Skoro taki jest fundament, to szósta zasada, która zainspirowała naszą pracę, głosi: Pismo jest polisemantyczne (ma wiele znaczeń) i samo w sobie sugestywne. Rabini są przekonani, że Prawo posiada „siedemdziesiąt twarzy” lub „smaków”, dokładnie tak jak wino (por. BemR 13,15). Ojcowie ze swej strony, choć zawsze poszukujący sensu dosłownego, są zdecydowanymi zwolennikami sensu duchowego, głębszego niż ten bezpośrednio się narzucający. Oznacza to, że Biblia – jak mówi E. Lévinas – zawiera o wiele więcej, niż wynikałoby to jedynie z zapisanych słów: „Nadmiar sensu, być może niewyczerpany, pozostaje zamknięty w strukturach syntaktycznych zdania, w jego grupach słów, w jego słowach, fonemach i literach” (L’aldilà del versetto. Letture e discorsi talmudici, Napoli 1986, s. 189). Podobnie jak dla rabinów, także dla ojców pełnia sensu Słowa nie wyczerpuje się

1.10.2025 08:29

w żadnej interpretacji ludzkiej: „Zauważ więc, że to źródło Jakuba (…) reprezentuje całe Pismo. Jednakże woda, którą daje Jezus, jest czymś, co wykracza ponad to, co napisane” (Orygenes, ComEvJ 13,5,31). Ograniczanie się zatem do czystego sensu dosłownego paradoksalnie oznacza zejście z właściwej drogi: „Przyczyna, dla której wszyscy wspomniani wcześniej (heretycy – przyp. red.) mają błędne, bezbożne i prostackie wyobrażenia o Bogu, wynika nie z czego innego, jak z tego, że nie interpretują oni Pisma duchowo, lecz przyjmują je wyłącznie według sensu literalnego” (Orygenes, DePr 4,2,2). Lepiej nie zamykać się w „złotych klatkach” dosłowności, lecz hasać konno po łąkach tego, co ukryte „ponad czystym zapisem”: „Powrócę na rozległe polany Bożych Pism. Będę szukał sensu Bożego słowa tam, gdzie żadna ciasnota nie będzie mnie ograniczać. Pogalopuję po bezkresnych przestrzeniach mistycznego i duchowego rozumienia” (Orygenes, ComRom 7,11). Czyżby z tego wszystkiego miało wynikać, że trzeba wrócić do przeszłości i zrezygnować raz na zawsze ze współczesnej wiedzy egzegetycznej? Przeciwnie! Ta ostatnia jest niezmiernie przydatna do zgłębiania znaczenia i stanowi konieczną pomoc, aby nie przypisywać Pismu czegoś, czego ono nie mówi. Ogromny potencjał znaczeniowy bowiem nie powinien nigdy dawać asumptu do subiektywnej lub nieuzasadnionej interpretacji. Z drugiej strony, niezatrzymywanie się na jednoznaczności interpretacji jest właśnie motorem poszukiwania egzegetycznego: „Gdyby był tylko jeden sens, jaki należy dać słowom Pisma, znalazłby go pierwszy interpretator, a pozostali słuchacze nie musieliby już podejmować trudnej pracy poszukiwawczej ani nie doznaliby przyjemności odkrywania. Tymczasem każde

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 13

Wprowadzenie ogólne

słowo naszego Pana ma swoją formę, każde kształtuje liczne członki, a każdy członek formuje swoją fizjonomię. Każdy słucha według swojej zdolności i interpretuje tak, jak jest mu dane” (Efrem Syryjczyk, ComDiat 7,22). Spotkanie z Bogiem „ponad wersetem” Siódma zasada przypomina, że czytanie Biblii jest spotkaniem z Bogiem żywym. Chociaż Pismo zawiera objawienie i jest jego źródłem, nie wyczerpuje całego jego dynamizmu. Biblia bowiem zawiera pewien „dodatek sensu”, który tylko w odnawianym spotkaniu między Bogiem i zgromadzeniem/jednostką otwiera cały swój potencjał. Dlatego tekst biblijny może oznaczać więcej niż to, co autor w swoim pierwotnym zamyśle rozumiał. Już rabini „próbowali wyszarpać z tych liter – niemal jakby były one zwiniętymi skrzydłami Ducha – wszystkie horyzonty, jakie lot Ducha może objąć, cały sens, jaki te litery niosą lub do jakiego pobudzają” (E. Lévinas, L’aldilà del versetto, s. 217). Zadaniem egzegezy jest zatem uwolnić to „znaczenie zaklęte w znakach, ukryte pod literami lub gnieżdżące się w całej literaturze złożonej z liter” (tamże, s. 189). W każdym słowie Pisma bowiem „jaśnieje wiele świateł”, jak głosi Ps 62,12: „Raz tylko Bóg przemówił, a ja dwa razy to słyszałem, że Bóg jest mocą” (por. BemR 13,15). Ponad wersetem jest zatem sam Bóg, którego słowo „mieszka” w ludzkich słowach, a w konsekwencji wszystkie księgi natchnione „tchną pełnią Ducha i ani w proroctwie, ani w Prawie, ani w Ewangelii, ani u Apostoła nie ma nic, co by nie pochodziło od pełni Bożego majestatu. I dlatego także dziś Święte Pisma tchną słowa pełni, tchną dla tego, kto ma oczy, by widzieć rzeczy niebieskie,

1.10.2025 08:29

Wprowadzenie ogólne

kto ma uszy, by słyszeć rzeczy boskie, i kto ma nozdrza, by czuć te, które tchną z pełni” (Orygenes, HomIer 21,2). Klucz Pism Na poprzednich stronach chętnie zatrzymaliśmy się nad analogiami między hermeneutyką chrześcijańską i rabiniczną. Obok analogii istnieją również zasadnicze różnice. Ojcowie znacznie silniej niż rabini podkreślali, że zgodnie z Bożą pedagogią historia zbawienia rozwijała się etapami, aż osiągnęła pełnię w Jezusie Chrystusie. Ponadto według ojców, tradycja nie tyle zawiera się w spisanych dziełach, ile raczej jest związana z żywym działaniem Ducha Świętego, który ożywia Kościół. Wreszcie największa różnica odpowiada także ósmej zasadzie, jaka na koniec się nam narzuca: dla chrześcijan kluczem wszystkich Pism jest Chrystus, Baranek, który otwiera zapieczętowaną księgę, symbolizującą najpierw całą historię zbawienia, a następnie także Pismo (Ap 5,5). Tylko ten, kto ma Ducha Baranka, może zrozumieć Słowo, ponieważ czyta je w tym samym Duchu, w którym zostało napisane (por. Hieronim, InEpGal 3,5 [do Ga 5,19]; Wilhelm z Saint-Thierry, EpAu 121). Podczas gdy dla Żydów Logosem Boga jest niestworzone Prawo, dla chrześcijan jest nim osoba – Chrystus, Słowo, które stało się ciałem. On jest „Tym, który ma w ręku klucz Dawida”, otwierający wszystkie prawdy zawarte w Piśmie Świętym (Hieronim, Ep 53,5; 58,9; por. Ap 3,7). Więcej, On jest „tajemnicą ukrytą” w stworzeniu i w ST (a nawet w jego hebrajskich literach, por. Hieronim, Ep 30,7), natomiast – jak wspomnieliśmy na początku – nieznajomość Pisma Świętego jest równoznaczna z nieznajomością Chrystusa (por. Hieronim, ComIs, Prol, 2).

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 14

Skoro Chrystus jest jednocześnie podmiotem i przedmiotem objawienia Ojca, to Pismo Święte jest jakby wiecznym wcieleniem Logosu. Litera tekstu jest analogiczna do przyjętego przez Syna ludzkiego ciała, zawierającego i kryjącego w sobie Jego bóstwo (por. Orygenes, CCels 6,77). Zgłębiać Pisma znaczy zatem słuchać Boga, mając przed oczami Chrystusa: „Całość Pism jest jednym słowem Boga (…); kiedy więc czytamy Pismo Święte, dotykamy słowa Boga i mamy przed oczami Syna Bożego za pośrednictwem zwierciadła i na sposób tajemnicy” (Rupert z Deutz, DeOpSp 1,6). Wprawdzie chrześcijaństwo nie jest religią księgi, gdyż słowem Bożym nie jest w pierwszym rzędzie to napisane, jednak „czymże jest Pismo Święte, jeśli nie listem Boga Wszechmocnego do swego stworzenia?” (Grzegorz Wielki, Ep 4,31). Scrutatio Słowa Po przedstawieniu głównych zasad pozostaje nam tylko podsunąć konkretny sposób czytania, jedną z wielu metod modlitewnej lektury, aby wykorzystać specyfikę tej edycji Biblii i w konsekwencji owocnie zgłębiać (scrutatio) Boże słowo indywidualnie lub wspólnotowo. Już samo posiadanie i oglądanie Biblii ma w sobie ogromną moc, dlatego zasługuje ona na to, by znalazła w domu godne miejsce, w którym się ją położy i zostawi otwartą: „Posiadanie książek chrześcijańskich jest konieczne dla tych, których na to stać. Bo sam już tylko widok tych książek osłabia w nas chęć do grzechu, a pobudza do ćwiczenia się w sprawiedliwości” (Apoftegmaty Ojców Pustyni, t. 1: Gerontikon, Kraków 20042, 222 [apoftegmat 8 Epifaniusza z Salaminy]). Hieronim tak zachęca wiernego: „Nigdy nie pozwól księdze (Pisma Świętego

1.10.2025 08:29

– przyp. red.) oddalić się od twojej ręki i twoich oczu (…). Miłuj znajomość Pism, a nie będziesz miłował przywar ciała” (Ep 125,11). Sobór Watykański II przyznał, że „Kościół zawsze otaczał czcią Boże Pisma, podobnie jak i samo Ciało Pańskie. Zwłaszcza w liturgii świętej bierze ciągle chleb życia ze stołu Bożego słowa i Ciała Chrystusowego i podaje wierzącym” (DV 21). W ten sposób Kościół potwierdził znaczenie „dwóch stołów” chrześcijanina. Pociąga to za sobą także okazywanie czci dla księgi Świętych Pism, którą należy nosić przy sobie, otwierać, całować i czcić: „Szczęśliwy ten, kogo śmierć zastanie przy rozważaniu tych ksiąg (Ewangelii – przyp. red.). Dlatego pragnijmy ich z całego serca, obejmujmy je, rozważajmy je nieprzerwanie, całujmy je, umierajmy nad nimi, przemieniajmy się w nie, dopóki studium nie przemieni się w postawę życiową. Kto nie może tego osiągnąć – ale któż by nie mógł, jeśli tylko chce? – niech przynajmniej czci te księgi jak arkę serca Bożego. Gdyby ktoś nam pokazał odcisk stóp Chrystusa, jakże byśmy go uczcili jako chrześcijanie, jakże byśmy go adorowali? Czemuż więc nie czcimy raczej Jego żywego i dostępnego nam obrazu w tych księgach? Gdyby ktoś pokazał nam tunikę Chrystusa, czy nie polecielibyśmy na krańce ziemi, aby móc ją ucałować? A jednak, nawet gdyby mi pokazano wszystko, co do Niego należało, to i tak nic nie przedstawi mi Chrystusa w sposób bardziej wyrazisty i prawdziwy niż Ewangelie. Z miłości do Chrystusa zdobimy drewnianą lub kamienną figurkę klejnotami i złotem. Czemuż więc nie zdobimy raczej złotem, drogocennymi kamieniami i wszystkim, co najcenniejsze, tych ksiąg, które dużo bardziej uobecniają nam Chrystusa niż jakikolwiek wizerunek?” (Erazm z Rotterdamu,

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 15

Wprowadzenie ogólne

Paracl 5). Dobrze jest zatem ozdobić Biblię, otaczać ją czcią i szacunkiem. Ale samo posiadanie Biblii i trzymanie jej otwartej nie wystarczy. Mamy ją zgłębiać, do czego ona sama zachęca. „Pan rzekł: «Zgłębiajcie Pisma» (por. J 5,39), wiedząc, że otwierają się one nie przed tymi, którzy zajęci innymi sprawami tylko od czasu do czasu słuchają bądź czytają, lecz przed tymi, którzy z sercem prawym i prostym, z niezłomnym wysiłkiem i ciągłym czuwaniem wnikają jak najgłębiej w Boże Pisma, i ja dobrze wiem, że sam nie należę do nich. Jeśli jednak ktoś tak szuka, znajdzie (Łk 11,9)” (Orygenes, ComRm 7,17). Przede wszystkim, chcąc stanąć w pokornej postawie słuchania słowa Bożego, trzeba wezwać Ducha Świętego, Ducha Baranka, bez którego – jak wyżej wspomnieliśmy – księga pozostaje zapieczętowana: „W Księdze Apokalipsy przedstawia się księgę zamkniętą siedmioma pieczęciami. Jeśli dasz ją do przeczytania człowiekowi uczonemu, odpowie ci: «Nie mogę jej przeczytać, ponieważ jest zapieczętowana». Iluż to dzisiaj uważa się za uczonych i ma księgę zapieczętowaną! Nie mogą jej otworzyć, jeśli nie umożliwi im tego «Ten, który ma klucz Dawida, który otwiera, a nikt nie może zamknąć i który zamyka, a nikt nie może otworzyć» (Ap 3,7)” (Hieronim, Ep 53,5). Czytanie Pisma Świętego powinno się zatem rozpoczynać modlitwą do Ducha Baranka, który miłuje swoich nieprzyjaciół, przebacza im i wstawia się za nimi. Bóg nie może okazać miłosierdzia człowiekowi, jeśli on sam nie jest gotów go okazać innym. Po modlitwie wybiera się jakiś tekst początkowy, czyta się go dogłębnie, i – nadal trwając w klimacie modlitewnym – szuka paraleli na marginesie lub w przypisach (lectio): „O tym, jak ktoś może być pouczony przez Ducha,

1.10.2025 08:29

Wprowadzenie ogólne

dowiadujemy się ze słów Apostoła: «zestawiając sprawy duchowe ze sprawami duchowymi» (por. 1Kor 2,13); rozważając to słowo razem z innym i zestawiając miejsca podobne, odkrywamy głęboki sens Pisma. W ten sposób rzeczywiście rozumiem sprawy Boże i staję się «pouczony przez Ducha»” (Orygenes, Fr 11 in 1Cor). Właśnie dlatego niniejszą Biblię wyróżnia duża liczba cytatów na marginesie i w przypisach. Każdy odnośnik na marginesie odsyła z kolei do innych odnośników, dzięki czemu stopniowo tworzy się jakby drzewo, którego wszystkie owoce są wyborne, ponieważ słowo Boże jest drzewem życia (por. Prz 3,18): „Któż zdoła pojąć całe bogactwo jednego spośród Twych słów, o Boże? Dużo więcej nam z niego umyka, niż potrafimy zrozumieć, choć wszyscy jesteśmy jak spragnieni, którzy piją u źródła. Liczne są aspekty Twojego słowa, tak jak liczne są perspektywy tych, co je studiują. Pan ozdobił swe słowo najróżniejszym pięknem, aby każdy, kto je zgłębia, kontemplował w nim to, co kocha. On ukrył w swoim słowie wszystkie skarby, aby każdy z nas znajdował bogactwo w tym, nad czym medytuje. Jego słowo jest drzewem życia, które ze wszystkich stron podsuwa ci błogosławione owoce” (Efrem Syryjczyk, ComDiat 1,18). Ważne jest przepisywanie tekstów biblijnych albo przynajmniej wersetów, na które stopniowo natrafiamy, tak by rozważać i zapamiętać Boże słowo, a nawet „przeżuwać” je (meditatio): „Tam (w Świętych Pismach – przyp. red.) się paście, aby się paść bezpiecznie. To, co tam usłyszycie, niech będzie dla was smaczne; to, co obce, odrzućcie. Aby nie pobłądzić we mgle, słuchajcie głosu Pasterza. Gromadźcie się na górach Świętych Pism. Tam są rozkosze waszego serca, tam nie ma nic trującego, nic obcego; to są niewyczerpane pastwiska” (Augustyn, Serm 46,24). Tak

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 16

czynią Żydzi, dla których przepisywanie słowa Bożego i powtarzanie go ustami jest wielce pożyteczne, dzięki czemu „rozważają je dzień i noc” ( Joz 1,8; por. Ps 1,2); tak też czynili nasi ojcowie i święci mnisi. W ten sposób będziemy przechodzić od jednego tekstu do drugiego, dokąd nas Duch poprowadzi, tak by drzewo się coraz bardziej rozrastało i oferowało nam swe rajskie owoce. Nie trzeba się zbytnio martwić, jeśli wiele rzeczy pozostaje osnutych tajemnicą lub nawet niezrozumiałych (niektórzy ojcowie zwracają uwagę, że choćbyśmy nie rozumieli słowa, ktoś inny – zły duch – rozumie je i boi się go!). Tak zresztą powinno być ze słowem Bożym. Aby nauczyć się „pływać”, trzeba „rzucić się w morze” Słowa; aby znaleźć owoc, wystarczy „zagubić się” w ogrodzie: „Zapukajmy więc do tego przepięknego, rajskiego ogrodu Pism, pachnącego, przesłodkiego, cudownego, rozweselającego nasze uszy śpiewem mnogich ptaków duchowych, nosicieli Boga, (śpiewem) poruszającym nasze serca, pocieszającym je, gdy jest smutne, uspokajającym je, gdy jest rozdrażnione, napełniając je wieczną radością; (śpiewem) wznoszącym nasz umysł na złoty, lśniący grzbiet boskiej gołębicy (por. Ps 67,14), która na swych promiennych skrzydłach zaniesie nas do jednorodzonego Syna i dziedzica pana duchowej winnicy, a przez niego do «Ojca świateł» ( Jk 1,17). Zapukajmy jednak nie bez zapału, lecz z duchem ochoczym i wytrwałym. I nie przestawajmy pukać, bowiem tylko tak nam otworzą. Jeśli czytamy raz lub dwa i nie rozumiemy tego, co czytamy, nie przestawajmy, lecz bądźmy wytrwali, rozważajmy, zadawajmy pytania” ( Jan Damasceński, DeFideOr 4,17). Od czasu do czasu trzeba się zatrzymać, pomodlić i porozmawiać z Bogiem (oratio),

1.10.2025 08:29

usłyszeć Jego wezwania do nawrócenia i miłości: „Jeśli (słowa Pisma – przyp. red.) zostaną tak starannie zebrane, złożone i przechowane w zakamarkach duszy, opieczętowane milczeniem, staną się jak błogo pachnące wina, rozweselające serce człowieka. Dojrzałe przez długi czas rozważania i przez długotrwałą cierpliwość (…) wytrysną nieustannymi rzekami z twego serca jak z otchłani” (Kasjan, Coll 14,13). Należy zgłębiać bez pośpiechu i nie przechodząc zbyt prędko od jednego fragmentu do następnego, lecz zatrzymując się na wybornym owocu tekstu, który może pozwolić nam zatopić się w Bogu i w Jego tajemnicach oraz wprowadzić nas w modlitwę milczenia lub spokoju (contemplatio). Komentując Pnp 1,2: „Pocałuj mnie! Niech mnie całują twe usta”, Orygenes woła: „Jak długo jeszcze mój Oblubieniec będzie mnie obsypywał pocałunkami przez Mojżesza, (jak długo) będzie mnie całował przez proroków? Teraz pragnę Jego ust! Niech On sam przyjdzie, niech On sam zstąpi!” (HomCt 1,2). Natchnienia, które czerpiemy z modlitwy Pismem Świętym, są porównane do pocałunków. Orygenes interpretuje prośbę oblubienicy z Pnp 1,2 jako wyraz pragnienia, by za oświeceniami Pisma (Mojżesz i prorocy) objawił się Ten, który jest w nich obecny – Chrystus, i aby dzięki temu dusza wiernego mogła zjednoczyć się z Nim. Na kartce lub w zeszycie, na marginesie każdego tekstu, do którego doszliśmy, można zanotować swoje natchnienia, czyli to, co czujemy, że Bóg nam mówi, i co wzbudza w nas dziś przez swoje Słowo (actio). Kiedy w ogrodzie Eden Bóg szuka człowieka, który się ukrył, nie gani go, lecz jedynie pyta: „Gdzie jesteś?” (Rdz 3,9). Podobnie słowo Boże, które jest mieczem obosiecznym, przenikającym aż do szpiku kości (Hbr 4,12),

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 17

Wprowadzenie ogólne

oskarża nas i pociesza, bada naszą sytuację egzystencjalną, pyta, gdzie jesteśmy, oświecając wydarzenia z naszej historii, stawia nam pytania dotyczące tego, co Pan chce nam powiedzieć. W związku z zachętą do działania trzeba przywołać dwuwiersz napisany przez ludzi średniowiecza na temat czterech sensów Pisma: „Litera uczy tego, co się wydarzyło, alegoria – tego, w co masz wierzyć, sens moralny – tego, co masz czynić, anagogia – celu, do którego masz dążyć” (littera gesta docet, quid credas allegoria / moralis quid agas, quo tendas anagogia; Mikołaj z Liry, PostGal 4,3, który podejmuje ten dystych od Augustyna z Dacji, zmarłego w 1285 roku). W każdym tekście biblijnym jest obecny Chrystus, który objawia rzeczywistość związaną z wiarą (alegoria), wzbudza działanie (sens moralny), przypomina, że naszym przeznaczeniem jest niebo i że nie żyjemy tylko dla tej ziemi (anagogia). Podsumowaniem scrutatio słowa Bożego będzie końcowa modlitwa, żarliwa i pełna wdzięczności za łaskę możliwości zbliżenia się do drzewa życia i do ogrodu Eden, gdzie Bóg się przechadza i rozmawia z człowiekiem. Tak stwierdza Midrasz: „Ogromną miłością Święty – niech będzie Błogosławiony – umiłował pierwszego człowieka, którego stworzył w miejscu czystym, w miejscu świątyni, i wprowadził go do swego mieszkania, jak jest napisane: «Wziął więc Pan Bóg człowieka i dał mu odpocząć w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i strzegł» (Rdz 2, 15) (…). Co znaczy: «aby go uprawiał i strzegł»? Nie znaczy nic innego, jak tylko, by opiekował się słowami Prawa i by strzegł drogi drzewa życia; a nie ma innego drzewa życia niż Prawo, jak jest napisane: «Ona jest drzewem życia dla tych, którzy ją osiągnęli» (Prz 3,18)” (PRE 12,1.3).

1.10.2025 08:29

Wprowadzenie ogólne

Jeszcze bardziej niż Edenem „lektura Pism jest łąką duchową i rajem rozkoszy, i to rajem rozkoszy znacznie przyjemniejszym niż niegdysiejszy raj” (Jan Chryzostom, InPrincAct III,1). W ten sposób zgłębianie słowa Bożego będzie już jakby przedsmakiem nieba, jak pisze Hieronim do Paulina, mając na myśli Pisma: „Czyż nie wydaje ci się, że już tu, na ziemi, mieszka się w królestwie niebieskim, kiedy żyje się pośród nich, kiedy się je rozważa, kiedy się nie zna niczego innego i nie szuka się niczego innego?” (Ep 53,9). Dobrze oddaje tę myśl krótkie opowiadanie żydowskie, równie ironiczne, co paradoksalne. Pewien poganin obiecał rabinowi, że nawróci się na judaizm, jeśli będzie mu dane odwiedzić „raj żydowski” przynajmniej we śnie. Rabin zgodził się towarzyszyć mu we śnie jeszcze tej samej nocy. Samotna i ciemna ścieżka zaprowadziła ich do jakiegoś małego, rozjaśnionego nikłym światełkiem domu, w którym sędziwy starzec był pochłonięty zgłębianiem

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 18

Biblii. Wzruszony i zarazem dumny rabin zawołał: „To jest rabbi Akiba, największy z naszych nauczycieli po Mojżeszu. On jest w raju”. Poganin zaoponował: „Chyba sobie kpisz ze mnie? Wasz raj to nędza! A ten starzec, który przez całe życie studiował, nadal to czyni również tutaj, w raju?”. Rabin odpowiedział: „Tak, to jest jego nagroda! Tylko że teraz on rozumie to, co czyta!”. Niniejsza Biblia powstała z takiego właśnie snu. Takie też jest najlepsze życzenie dla każdego, kto będzie z niej korzystał: niech zgłębiając Pisma w ciemnościach i na pustkowiu życia, zostanie opromieniony jaskrawym i wiecznym światłem Słowa, które jest pochodnią dla nóg człowieka i światłem na jego ścieżce (Ps 119,105); niech będzie mu dane ujrzeć niebo otwarte oraz wstępować i zstępować wraz z aniołami ( J 1,51) po schodach, które widział Jakub (Rdz 28,12) – schodach, którymi jest ostatecznie sam Logos, uosobiony Raj.

1.10.2025 08:29

Skróty

Księgi biblijne Ab Ag Am Ap Ba Dn Dz Ef Est Ez Ezd Flm Flp Ga Ha Hbr Hi Iz J 1J 2J 3J Jdt Jk Jl Jon Joz Jr Jud Koh Kol 1Kor 2Kor Kpł 1Krl 2Krl 1Krn

Księga Abdiasza Księga Aggeusza Księga Amosa Apokalipsa Księga Barucha Księga Daniela Dzieje Apostolskie List do Efezjan Księga Estery Księga Ezechiela Księga Ezdrasza List do Filemona List do Filipian List do Galatów Księga Habakuka List do Hebrajczyków Księga Hioba Księga Izajasza Ewangelia wg św. Jana Pierwszy List św. Jana Drugi List św. Jana Trzeci List św. Jana Księga Judyty List Jakuba Księga Joela Księga Jonasza Księga Jozuego Księga Jeremiasza List Judy Księga Koheleta List do Kolosan Pierwszy List do Koryntian Drugi List do Koryntian Księga Kapłańska Pierwsza Księga Królewska Druga Księga Królewska Pierwsza Księga Kronik

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 19

2Krn Lb Lm Łk 1Mch 2Mch Mdr Mi Mk Ml Mt Na Ne Oz 1P 2P Pnp Prz Ps Pwt Rdz Rt Rz Sdz 1Sm 2Sm So Syr Tb 1Tes 2Tes 1Tm 2Tm Tt Wj Za

Druga Księga Kronik Księga Liczb Księga Lamentacji Ewangelia według św. Łukasza Pierwsza Księga Machabejska Druga Księga Machabejska Księga Mądrości Księga Micheasza Ewangelia według św. Marka Księga Malachiasza Ewangelia według św. Mateusza Księga Nahuma Księga Nehemiasza Księga Ozeasza Pierwszy List św. Piotra Drugi List św. Piotra Pieśń nad pieśniami Księga Przysłów Księga Psalmów Księga Powtórzonego Prawa Księga Rodzaju Księga Rut List do Rzymian Księga Sędziów Pierwsza Księga Samuela Druga Księga Samuela Księga Sofoniasza Mądrość Syracydesa Księga Tobiasza Pierwszy List do Tesaloniczan Drugi List do Tesaloniczan Pierwszy List do Tymoteusza Drugi List do Tymoteusza List do Tytusa Księga Wyjścia Księga Zachariasza

1.10.2025 08:29

Skróty

Teksty z tradycji żydowskiej Pierwsza Księga Henocha Tekst liturgiczny A z Groty 1 z Qumran 1QIsa Zwój Izajasza z Groty 1 z Qumran 1QM Zwój Wojny z Groty 1 z Qumran 1QSa (1Q28a) Reguła Całego Zgromadzenia z Groty 1 z Qumran 3Mch Trzecia Księga Machabejska 4Ezd Czwarta Księga Ezdrasza 4Mch Czwarta Księga Machabejska ApPt Apokalipsa Piotra ApSirBar Apokalipsa Barucha (syryjska) lub Druga Księga Barucha WnbMojż Wniebowstąpienie Mojżesza lub Testament Mojżesza bAr Talmud babiloński, traktat Arachin bAZ Talmud babiloński, traktat Awoda Zara bBB Talmud babiloński, traktat Bawa Batra bBer Talmud babiloński, traktat Berachot bBQ Talmud babiloński, traktat Bawa Qamma BemR Midrasz Bemidbar (Lb) Rabba bEr Talmud babiloński, traktat Eruwin BerR Midrasz Bereszit (Rdz) Rabba bQid Talmud babiloński, traktat Qidduszin bSan Talmud babiloński, traktat Sanhedrin bSzab Talmud babiloński, traktat Szabbat bSot Talmud babiloński, traktat Sota bJeb Talmud babiloński, traktat Jewamot bJom Talmud babiloński, traktat Joma CD-A Dokument Damasceński z Genizy kairskiej 1Hen 1Q30

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 20

Midrasz Ekhah (Lm) Rabba Księga Jubileuszów Liber Antiquitatum Biblicarum lub Pseudo-Filon mAw Miszna, traktat Awot mBer Miszna, traktat Berachot MekhShem Midrasz Mechilta Szemot (Wj) lub Mechilta de Rabbi Jiszmael mMaas Miszna, traktat Ma’aserot mPes Miszna, traktat Pesachim mSuk Miszna, traktat Sukka mTam Miszna, traktat Tamid mTeh Midrasz Tehillim (Ps) mJad Miszna, traktat Jad mJom Miszna, traktat Joma PRE Midrasz Pirqe deRabbi Eli ezer QohR Midrasz Qohelet Rabba ShemR Midrasz Szemot (Wj) Rabba ShirR Midrasz Szir haszirim (Pnp) Rabba Sif Dew Midrasz Sifre Dewarim (Pwt) TanB Midrasz Tanhuma, wersja B TestAbr Testament Abrahama TestBen Testament Beniamina (w: Testament Dwunastu Patriarchów) TestHi Testament Hioba TestRub Testament Rubena (w: Testament Dwunastu Patriarchów) TestZab Testament Zabulona (w: Testament Dwunastu Patriarchów) Tg Targum Tg J Targum Pseudo-Jonatana lub Jeruszalmi I TgN Targum Neofiti TgO Targum Onqelos WayR Midrasz Wajjiqra (Kpł) Rabba yMeg Talmud jerozolimski, traktat Megilla EkhR Jub LAB

1.10.2025 08:29

Skróty

Dzieła ojców i pisarzy starożytnych 1Clem Klemens Rzymski, Prima Epistula Clementis Abr Filon, De Abrahamo AdvHaer Ireneusz, Adversus Haereses Aet Filon, De Aeternitate Mundi Ann Tacyt, Annales Ant Józef Flawiusz, Antiquitates Judaicae AntR Dionizy z Halikarnasu, Antiquitates Romanae Apol Tertulian, Apologeticum Barn Epistula Barnabae Bell Józef Flawiusz, De Bello Judaico Cal Swetoniusz, Caligula (w De Vita Caesarum) CAp Józef Flawiusz, Contra Apionem Catech Jan Chryzostom, Catechesis ad Illuminandos CCels Orygenes, Contra Celsum CEun Bazyli z Cezarei, Contra Eunomius Coll Kasjan, Collationes ComCt Orygenes, Comment. in Canticum Canticorum ComDiat Efrem Syryjczyk, Comment. in Diatessaron Com1Cor Jan Chryzostom, Comment. in Epistulam I ad Corinthios ComEvJ Orygenes, Comment. in Evangelium Johannis ComEz Hieronim, Comment. in Ezechielem ComIs Hieronim, Comment. in Isaiam ComMt Chromacjusz z Akwilei, Tractatus in Matthaeum ComMt Orygenes, Comment. in Matthaeum ComRm Orygenes, Comment. in Epistulam ad Romanos ConsEv Augustyn, De Consensu Evangelistarum CorpHerm Corpus Hermeticum DeBapt Tertulian, De Baptismo

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 21

DeBeatVit Augustyn, De Beata Vita DeDocChr Augustyn, De Doctrina Christiana DeFideOr Jan Damasceński, De Fide Orthodoxa DeOpSp Rupert z Deutz, De Operibus Spiritus Sancti (w De Sancta Trinitate et Operibus Eius) DePr Orygenes, De Principiis DeTob Ambroży, De Tobia DeSanTr Rupert z Deutz, De Sancta Trinitate et Operibus Eius DeTrin Hilary, De Trinitate Did Didache Diog Epistula ad Diognetum EpEf Ignacy Antiocheński, Epistula ad Ephesios EnPs Augustyn, Enarrationes in Psalmos Ep Ambroży, Epistulae Ep Hieronim, Epistulae Ep Grzegorz Wielki, Epistulae EpAu Wilhelm z Saint-Thierry, Epistula Aurea ExpLc Ambroży, Expositio Evangelii Secundum Lucam Philad Ignacy Antiocheński, Epistula ad Philadelphos Fr11 Orygenes, Fragmentum 11 in Corinthium Fragm Filip z Side, Fragmenta Gig Filon, De Gigantibus Hist Herodot, Historiae Hist Tacyt, Historiae HistEccl Euzebiusz z Cezarei, Historia Ecclesiastica HomCt Orygenes, Homiliae in Canticum Canticorum HomEz Grzegorz Wielki, Homiliae in Ezechielem prophetam HomIer Orygenes, Homiliae in Ieremiam

1.10.2025 08:29

Skróty

HomJos Orygenes, Homiliae in Jesu Nave HomLev Orygenes, Homiliae in Leviticum HomNat Hieronim, Homilia de Nativitate Domini HomNum Orygenes, Homiliae in Numeros HomTt Jan Chryzostom, Homilia ad Titum InEpGal Hieronim, Comment. in Epistulam ad Galatas InIoh Augustyn, In Iohannis Evangelium Tractatus InParalip Hieronim, In Praefatione ad Paralipomena InPrincAct Jan Chryzostom, Homilia In Principium Actorum. De Utilitate Lectionis Scripturarum InPsEx Tomasz z Akwinu, In Psalmos Davidis Expositio LaudPaul Jan Chryzostom, De Laudibus Pauli Legat Filon, Legatio ad Gaium Leg Platon, Leges Magn Ignacy Antiocheński, Epistula ad Magnesios Mor Plutarch, Moralia MorIob Grzegorz Wielki, Moralia in Job

Grzegorz z Nyssy, De Vita Moysis OGIS Orientis Graeci Inscriptiones Selectae, wyd. W. Dittenberger, t. I-II, Leipzig 1903-1905 On Euzebiusz z Cezarei, Onomasticon Or Grzegorz z Nazjanzu, Orationes Paracl Erazm, Paraclesis PastSim Pastor Hermae, Similitudes PostGal Mikołaj z Lyre, Postilla in Galatas Prakt Ewagriusz z Pontu, Logos Praktikos ProtJk Protoewangelia Jakuba Sacrif Filon, De Sacrificiis Abelis et Caini Serm Augustyn, Sermones Serm Maksym z Turynu, Sermones Smir Ignacy Antiocheński, Epistula ad Smyrnenses Spec Filon, De Specialibus Legibus STh Tomasz z Akwinu, Summa Theologiae TradAp Traditio Apostolica Tral Ignacy Antiocheński, Epistula ad Trallenses Tryph Justyn, Dialogus cum Tryphone Vit Józef Flawiusz, Vita VitAnt Atanazy, Vita S. Antonii Moys

Inne skróty aram. dosł. DV egip. gr. hebr. KKK LG

aramejski dosłownie Dei Verbum egipski grecki hebrajski Katechizm Kościoła katolickiego Lumen gentium

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 22

LXX łac. n par. rozdz. SC w. ww.

Septuaginta łaciński następny paralelny rozdział Sacrosanctum Concilium werset wersety

1.10.2025 08:29

STARY TESTAMENT

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 23

1.10.2025 08:29

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 24

1.10.2025 08:29

Pięcioksiąg

Droga do szczęścia Tradycja żydowska dzieli ST na części: Tora (Prawo), Newi ’im (Prorocy) i Ketuwim (Pisma). Ten trójpodział sięga co najmniej II wieku przed Chr. (por. prolog Syr). Kanon chrześcijański natomiast wprowadza podział na cztery części: Pięcioksiąg, księgi historyczne, mądrościowe i prorockie. Różnica ta wynika z określonego zamysłu teologicznego: w hebrajskim ST ostatnie dwie części zaczynają się wezwaniem do rozważania Prawa „dniem i nocą” ( Joz 1,7-8; Ps 1,2), wszystkie trzy części zawierają pod koniec wzmiankę o Mojżeszu (Pwt 34,1012; Ml 3,22; 2Krn 35,6.12), a całość kończy się wezwaniem do odbudowy świątyni (2Krn 36,23); z kolei kanon chrześcijański ST osiąga swój szczyt w zapowiedzi „powrotu” Eliasza (Ml 3,23-24) i w ten sposób otwiera drzwi dla Mesjasza i NT. Prawo obejmuje pierwsze pięć ksiąg Biblii, określanych po grecku he pentateuchos (biblos), co znaczy „księga złożona z pięciu zwojów” (od penta, „pięć”, i teuchos, oznaczającego „futerał na zwoje”, a przez metonimię sam zwój). Hebr. termin tôrâ został oddany greckim nomos, jednak przekład ten jest nie do końca pełny, gdyż słowo to oznacza raczej „nauczanie”, „przewodzenie”. Prawo jest drogą prowadzącą prosto do szczęścia, jest prawdziwym lekarstwem na grzech, rozumiany oryginalnie po hebr. jako „chybienie celu”. Poza tym Pięcioksiąg zawiera nie tylko część prawodawczą, najpierw ma część narracyjną. Prawo jest w pierwszym rzędzie łaską Boga, który daje

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 25

prawo dopiero po dokonaniu dzieła wyzwolenia i zbawienia. W Pięcioksięgu zatem nierozerwalnie wiążą się ze sobą historia i prawo, interwencje Boga i wskazania drogi. „Pięć chlebów” Prawa Podział na pięć ksiąg pochodzi z epoki przedchrześcijańskiej. Wspomina się o nim w zwojach znad Morza Martwego (1Q30 1,4) i u Filona (Abr 1; Aet 19; por. Józef Flawiusz, CAp 1,39). Nie przypadkiem Psalmy w swej redakcji końcowej dzielą się na pięć ksiąg, jako że są one rozmyślaniem nad Prawem (por. Ps 1,2). Również Ewangelia według św. Mateusza, która rozpoczyna się słowami biblos geneseos („księga rodowodu”), przywołującymi grecki tytuł Księgi Rodzaju (biblos genesis), przedstawia Jezusa jako nowego Mojżesza, a Jego pięć mów przywodzi na myśl pięć ksiąg Prawa. Prześledzenie etapów powstawania tych pięciu ksiąg jest trudnym zadaniem, zwłaszcza że współcześnie nie można pominąć historyczno-krytycznego studium Pięcioksięgu. Jest on bowiem zbiorem różnych tradycji odczytywanych na nowo i aktualizowanych w każdym pokoleniu, np. w powrocie z wygnania lud odkrywa na nowo wyjście Abrahama z Mezopotamii. Podobnie jak cała Biblia, Pięcioksiąg jest nieustanną relekturą, w której Pismo i Tradycja, wiara i historia są nierozerwalnie ze sobą powiązane. Klasyczna hipoteza dokumentów odkryła w Pięcioksięgu cztery źródła pisemne: źródło jahwistyczne (J), sięgające pierwszej monarchii; źródło elohistyczne (E), pochodzące

1.10.2025 08:29

Pięcioksiąg

z królestwa północnego, bliskie księgom Am i Oz; źródło deuteronomistyczne (D), odwołujące się do reformy Jozjasza; źródło kapłańskie (P) z czasów wygnania lub po wygnaniu. Dzisiaj teoria ta została odrzucona, ale jej owocem pozostaje świadomość kilku podstawowych faktów dotyczących Pięcioksięgu: obecność różnych tradycji i form mających własne środowisko życiowe, włączonych do redakcji końcowej; złożony charakter tekstu końcowego; szczególna pozycja Pwt, która pełni rolę łącznika między Rdz–Lb a Joz–2Krl, przy czym te ostatnie również są przeniknięte teologią typową dla Pwt; rola opowiadania kapłańskiego (P), wyróżniającego się własną formą stylistyczną i teologią. Pięcioksiąg osiągnął swoją dzisiejszą formę prawdopodobnie w drugiej poł. V w. przed Chr., w czasach kapłana Ezdrasza. Jest więc owocem długiego procesu rozwoju wiary Izraela, od patriarchów i Mojżesza, przez różnorodne doświadczenia historyczne, oświecone nauczaniem proroków. Różne tradycje i ewentualne źródła, z których składa się Pięcioksiąg, nie powinny jednak sprawiać, że zagubi się ich jedność. Fundament i kamień milowy Pięcioksiąg jest fundamentem Izraela. Początek świata i człowieka, jego grzech pierworodny i stopniowe zepsucie są preambułą do historii zbawienia, która właściwie zaczyna się od Abrahama, ojca wiary i Izraela. Początek ludu pokrywa się z początkiem wiary. W trzech patriarchach streszcza się historia przyszłego ludu. Tradycje patriarchalne poświadczają cud narodzin Izraela, który w swej jałowości nie był zdolny do niczego, lecz wszystko zawdzięcza łasce. Stwórca wszechświata (Rdz 1–11) jest „Bogiem Abrahama, Izaaka i Jakuba” (Rdz 12–50). Również kiedy dwunastu synów Izraela

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 26

zstępuje do Egiptu, Ja-Jestem tworzy z nich swój lud. Historia Wj jest ukazaniem chwały Jhwh, który za pośrednictwem Mojżesza przeprowadza lud od niewoli do wolności. Sercem Wj, a więc i Pięcioksięgu, jest przymierze na Synaju i podarowanie prawa. Święty czyni świętym lud i zaprasza go do świętości w całym jego życiu i w liturgii, zgodnie z tym, co ustanowione w Kpł. Wędrówka Izraela przez pustynię, zapoczątkowana w Wj, jest kontynuowana w Lb i charakteryzuje się niewiernością ludu, a jednocześnie obecnością Boga, który mieszka pośród niego. W Pwt Izrael stoi już u bram Ziemi Obiecanej: Mojżesz, który zatrzymuje się na progu tej ziemi, na nowo odczytuje historię i prawo w kluczu przyszłości; Wyjście, wędrówka przez pustynię, przymierze i dar prawa – wszystko to nastąpiło za jego pośrednictwem i tworzy razem fundamentalne wydarzenie, do którego Izrael stale będzie powracał. Do Pięcioksięgu odwołują się: księgi historyczne, w których los ludu w Ziemi Obiecanej jest uzależniony od wierności lub niewierności względem Prawa; prorocy, którzy aktualizują Prawo w nowych sytuacjach historycznych; pisma mądrościowe, które, jak np. Mdr, rozszerzają Prawo na każdego człowieka i każdy moment jego egzystencji. Pięcioksiąg jest zatem kamieniem milowym całej Biblii. Położony u początku Izraela, zmierza on do przyszłego wypełnienia w NT: to Jezus jest zapowiedzianym przez Mojżesza Prorokiem (Pwt 18,15), który przyszedł, aby wyjaśnić Prawo (por. zwłaszcza Kazanie na górze, Mt 5–7) i wypełnić je definitywnie (por. Mt 5,17-18); On jest nowym Jozuem, który przeprowadza przez Jordan swój lud, by wprowadzić go do nieba; On jest „Prawem, które stało się ciałem”, definitywnym Przybytkiem Boga pośród swego ludu (por. J 1,14).

1.10.2025 08:29

Księga Rodzaju

Na początku Pierwsza księga Pisma Świętego nazywana jest tradycyjnie Księgą Rodzaju, co w jęz. staropolskim oznaczało „Księga Narodzin” albo „Księga Początków”. Jej nazwa w tradycji żydowskiej: Bereszit pochodzi od pierwszych jej wyrazów w jęz. hebr.: „Na początku”. W innych językach używana jest gr. nazwa: Genesis, co oznacza „źródło życia”, „początek życia”, „pochodzenie”, „narodziny” (Rdz 5,1). Wszystkie te określenia wskazują na tematykę księgi, która poświęcona jest prehistorii narodu wybranego, począwszy od stworzenia świata aż po dzieje Jakuba, zwanego Izraelem, oraz jego synów, którzy dali początek dwunastu plemionom Izraela. Rdz zanurza nas w „początku”, który należy rozumieć nie tylko jako początek czasowy, ale także jako korzeń, pierwsze odniesienie, fundament każdej rzeczywistości u źródeł życia jest Bóg, który stwarza, kształtuje, ukierunkowuje swoim słowem. Wydarzenia leżące u podstaw egzystencji, początek wszechświata, narodziny życia na ziemi, prapoczątek ludzkości, zaranie cywilizacji – wszystko zaczyna się z tego źródła, które stopniowo daje życie szczególnej relacji między Stwórcą a podobnym do Niego stworzeniem (por. Rdz 1,26-27; 5,1.3; 9,6; Mdr 2,23; Syr 17,3; 1Kor 11,7) i prowadzi do ukształtowania się ludu wybranego. NT podejmuje tę refleksję, wskazując na dopełnienie się dziejów Izraela w historii Jezusa Chrystusa i Kościoła: „Na początku (en arche) było Słowo (…), a łaska i prawda zaistniały przez Jezusa Chrystusa” (J 1,1.17).

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 27

Podział i aspekty literackie Istnieje formuła, która nadaje strukturę i porządek materiałom narracyjnym Rdz – tzw. formuła toledot („pokoleń” lub „genealogii”). W księdze wyrażenie to zawsze wprowadza listę genealogiczną (5,1; 10,1; 11,10; 25,12; 36,1.9) lub jakąś ważną narrację (2,4; 6,9; 11,27; 25,19; 37,2). Pierwsza część księgi (rozdz. 1–11) zajmuje się początkami całego świata stworzonego. Druga część (rozdz. 12–50) skupia się natomiast głównie na jednym z potomków Sema, Abrahamie, a przez niego na przyszłym ludzie, jaki w cudowny sposób zrodził się mimo niepłodności ojców i matek Izraela. Wszystko zaczyna się od „cyklu Abrahama” (11,27–25,11), wyróżniającego się pewnym tematem, który będzie towarzyszyć także znacznej części narracji całego Pięcioksięgu, a nawet następnych ksiąg. Chodzi o zdefiniowanie prawdziwego dziedzica pierwszego patriarchy, zrodzonego z żony Sary, czyli Izaaka, wbrew wszystkim innym możliwym pretendentom: bratankowi Lotowi (11,27.31; 12,4-5), słudze Eliezerowi (15,2), synowi Izmaelowi (16,11.15-16; 17,18), synom brata Nachora (22,20-24), synom drugiej żony (25,1-4). Dziedzic ten zostanie później wystawiony na poważne niebezpieczeństwo w związku z paradoksalnym żądaniem ofiary z jego życia ze strony samego Boga (22,1-19), który go wcześniej obiecał (15,3-4; 17,18-19.21; 18,10.14; 21,1-5). Również w rozbudowanych opowiadaniach następnego „cyklu Jakuba” (25,19– 35,29) nadal będzie obecna ta troska

Rdz

1.10.2025 08:29

Księga Rodzaju

o zachowanie, za pośrednictwem jego dwunastu synów, właściwej linii genealogicznej zapoczątkowanej przez Abrahama. Znów będzie ona musiała zostać ocalona przed innymi możliwymi pretendentami: najpierw Ezawem, bliźniaczym bratem Jakuba (25,25-26), i Labanem, bratem ich matki (24,29; 25,20; 27,43; 28,2.5; 29,10; Jdt 8,26). Ostatnim etapem całej tej drogi jest tzw. historia Józefa (37,2–50,26). Tym razem nie zewnętrzne i nieprzewidziane elementy, ale zazdrość braci o Józefa (37,4-5.8.11.18) mocno zagrozi spójności, a więc i przyszłości całej grupy. Pojednanie i ponowne zjednoczenie wszystkich na końcu całej serii przygód przyczyni się z jednej strony do rozwiązania konfliktów i do późniejszej kontynuacji opowiadania w Wj, a z drugiej – do ochrony i ustrzeżenia autentycznych protoplastów Izraela. W ten sposób Rdz stara się ukazać wspólne pochodzenie wszystkich plemion Izraela, ich szczególną relację z Bogiem i niezwykłe powołanie do bycia znakiem Bożej woli i błogosławieństwem dla wszystkich narodów (Rdz 12,1-3). Przesłanie to było szczególnie istotne w czasie, kiedy Rdz była redagowana, czyli po utracie niezależności politycznej (587 r. przed Chr.) i w sytuacji przymusowych przesiedleń, które doprowadziły do rozproszenia Izraelitów wśród narodów. Rdz przekonuje swoich pierwszych czytelników, że Izraelici nie muszą wstydzić się swojej słabości i klęski. Wobec pychy Babilonii (Rdz 11,1-9) powinni odwołać się do wiary swojego wspólnego przodka Abrahama, aby tak jak on stawać się książętami Boga (Rdz 23,6) i źródłem błogosławieństwa (Rdz 22,17-18). W obcej ziemi mogli znaleźć w tej księdze źródło nadziei i zachętę do uczciwego życia. Dla Izraelitów

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 28

powracających z przesiedlenia do swojego kraju Rdz była także manifestem potwierdzającym ich prawa do tej ziemi. Genealogie tłumaczące pochodzenie ludów dawały jednocześnie wskazania na temat wzajemnych relacji z ludźmi zamieszkującymi te regiony. Kompozycja tekstu Znacznie upraszczając studia egzegetyczne nad Pięcioksięgiem, można stwierdzić, że u podstaw Rdz jest szereg opowiadań lub pojedynczych historii, niezależnych i odizolowanych od siebie. Inaczej mówiąc, zanim doszło do serii kompletnych opowiadań, musiały istnieć różne tradycje lub antologie odrębnych i często od siebie oddzielonych tradycji. Dopiero później, w nowszych czasach (w epoce wygnania i po nim), tradycje te zostały zjednoczone i powiązane ze sobą, zwykle za pomocą łączników o charakterze redakcyjnym, tak iż utworzyły one logiczną i spójną całość, którą można podziwiać w aktualnym tekście kanonicznym. Najbardziej racjonalna wydaje się hipoteza, która postuluje na początku istnienie nie tyle kompletnych cykli narracyjnych (za wyjątkiem cyklu Józefa, który sprawia wrażenie opowiadania jednolitego), spójnych i paralelnych między sobą, ile raczej odrębnych i fragmentarycznych opowiadań oraz tradycji, uzupełnianych i wzbogacanych w ciągu wieków, dopracowanych i zestrojonych ze sobą dopiero w późniejszym czasie. Ta perspektywa pozwala na zrozumienie obecności różnych epizodów opowiedzianych w tekście dwukrotnie (tzw. dubletów). Trzeba tu wspomnieć dwie tradycje o początku świata (por. 1,1–2,3 i 2,4–3,24) albo trzykrotnie powtórzoną opowieść o żonie-siostrze (por. 12,10-20; 20,1-18; 26,1-11). Za sprawą tego zestawiania,

1.10.2025 08:29

łączenia i harmonizowania ze sobą opowiadań oraz tradycji o niejednorodnym pochodzeniu, a także dzięki precyzyjnym interwencjom redakcyjnym tekst Rdz – podobnie jak cała reszta Pięcioksięgu, do którego jest włączony – osiągnął swą aktualną formę kanoniczną. W ten sposób Izrael w różnych epokach swojej historii, często bardzo burzliwych, odczytywał na nowo cudowne początki własne i świata, aby nadać sens historii obecnej i przyszłej. Na przykład w Abrahamie i Sarze, pozbawionych ziemi i potomstwa, ale wezwanych z Babilonii, by odziedziczyć obietnice, lud na wygnaniu mógł odczytać swoją własną historię i nieodwołane wybraństwo Boże. Biblia prezentuje się zatem jako ciągła relektura. Prawda historyczna i prawda wiary przeplatają się ze sobą. Rozdz. 1–11, które przekazują najbardziej fundamentalne prawdy o naturze świata i człowieka, o ludzkiej grzeszności i śmiertelności, a zarazem o powołaniu człowieka do życia wiecznego i zażyłości z Bogiem, czynią to w postaci narracji pozornie historycznej, choć dopiero od pojawienia się Abrahama w rozdz. 12 rozpoczyna się właściwa historia zbawienia. Linie teologiczne Księga Rdz mówi o wydarzeniach i postaciach leżących u zarania całego ludu Izraela, dlatego nie dziwią odniesienia do niej zarówno w ST, jak i w NT. Życie i wiara przyszłego ludu Izraela są zapowiedziane in nuce w jego ojcach i matkach. Na przykład w Ps 33,6 i 148,5 (por. także Jdt 16,14) akt stwórczy Boga jest powiązany z wypowiedzeniem Jego słowa, dokładnie tak jak to zostało opisane w pierwszym opisie stworzenia (Rdz 1,1–2,3). Wraz z rozwojem dociekań teologicznych w Izraelu

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 29

Księga Rodzaju

wypracowano personifikację mądrości Bożej jako pierwocin świata stworzonego (por. Prz 8,22-36; Syr 1,4.7; 24,9; Mdr 9,9; Ba 3,9–4,4). Późna literatura machabejska wprost sformułuje ideę „stworzenia z niczego” (por. 2Mch 7,28). Obrazy stworzenia i Boga Stwórcy nabierają tak znaczącej wartości teologicznej w Izraelu, że są wykorzystywane w tekstach mówiących o nawróceniu, nowym życiu i odrodzeniu się ludu (por. Iz 41,20; 45,8; 65,17-18; 66,22; Jr 31,35-37). Z kolei grzech i oddalenie się Izraela od swego Boga będą opisywane kategoriami nawiązującymi do całkowitego odwrócenia dobrego i pięknego porządku świata, który powstał z woli Stwórcy (por. Jr 4,23-26). Również sceny związane z potopem (por. Rdz 6–9) znajdują echo w starotestamentalnej literaturze biblijnej. W wyroczniach zbawczych pobrzmiewają zarówno zobowiązania do pokoju, podjęte przez Boga po wyłonieniu się lądu po potopie (por. Rdz 9,8-16; Iz 54,7-10), jak i prawość oraz działalność Noego (por. Syr 44,17-18; Mdr 10,4; 14,6; Ez 14,14.20). Zresztą sama tematyka wieży Babel (por. Rdz 11,1-9), choć nigdzie nie powraca wprost w pozostałych księgach ST, często bywa przedmiotem aluzji (por. Iz 14,12-14; Jr 51,53). W odniesieniu do postaci patriarchów nie dziwią liczne przywołania i aluzje do nich w całej literaturze biblijnej. Najwięcej wzmianek w innych hebrajskich księgach Pisma Świętego poza Rdz ma Jakub (169 przypadków), a po nim Abraham (44) i Izaak (32). Istnieje wiele miejsc, w których imiona tych trzech patriarchów występują razem. Również NT nie ustępuje pod tym względem. Bóg, który swym słowem powołuje do istnienia świat z nicości (por. Rz 4,17; 2Kor 4,6; Hbr 11,3; 2P 3,5), jest Stwórcą

Rdz

1.10.2025 08:29

Księga Rodzaju

wszystkiego, co się porusza i co jest powołane do życia (por. Dz 4,24; 14,15; 17,24.28; Rz 11,36; 1Kor 8,6; 10,26; Kol 1,16; 1Tm 6,13; Hbr 2,10; Ap 10,6). Od obserwacji dzieł stworzonych można dojść do poznania dobroci samego ich Stwórcy (por. Rz 1,19-20), który teraz, w pełni czasów (por. Ga 4,4), raczył się objawić jako Ojciec Jezusa Chrystusa. To On jest Panem, przez którego i w którym wszystko istnieje (por. J 1,3; 1Kor 8,6; Ef 2,10; Kol 1,16-17); to On jest Początkiem stwórczego aktu Boga (por. Ap 3,14) i pierworodnym każdego stworzenia (por. Kol 1,15). Wszystko bowiem jest podtrzymywane Jego słowem (por. Hbr 1,3). I choć świat obecny jest skazany na wyniszczenie (por. 1Kor 7,31; Hbr 1,1012; 2P 3,10-12; Ap 6,12-14), to w Chrystusie otrzymuje życie nowe stworzenie (por. 2Kor 5,17; Ga 6,15; Ef 1,10; 2,15; 4,24; Kol 3,10; 2P 3,13). Sam Chrystus na końcu czasów stanie się jego nowym Adamem – antytetycznym wobec pierwszego (por. Łk 3,38; Dz 17,26; 1 Tm 2,13-14) – początkiem ludzkości w Nim odnowionej i przez Niego odkupionej (por. Rz 5,12.14.17-19; 1Kor 15,21.45; Kol 1,18). Również obraz potopu nie jest obcy literaturze nowotestamentowej. Wystarczy wspomnieć jego przywołanie w związku z sądem eschatologicznym Syna Człowieczego (por. Mt 24,37-39 i Łk 17,26-30, łącznie z Lotem), jak również opisanie figury Chrystusa jako nowego Noego, który wybawia swój lud dzięki wodom chrztu (por. 1P 3,18-20). Patriarchowie w NT Za sprawą Pawła, który dogłębnie przeanalizował postać Abrahama, niewątpliwie pojawia się on w NT najczęściej spośród patriarchów (73 razy; Izaak: 20; Jakub: 25;

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 30

Józef: 8). W Rz 4 w długim wywodzie podkreśla się usprawiedliwienie przez wiarę, a nie przez uczynki Prawa, podając przykład Abrahama, który zostaje usprawiedliwiony (por. Rdz 15,6), zanim jeszcze rytualny znak obrzezania naznaczy jego ciało, oraz Izraela, który zawiera przymierze z Bogiem (por. Rz 4,1-3.9-22). W rozdz. 9 tego samego listu (por. ww. 4-13) Apostoł wprowadza natomiast tematykę wybrania Izraela spośród wszystkich narodów, opierając je na potomstwie danym ojcom mocą obietnicy Bożej (Izaak i Jakub), a nie według czysto ludzkich kryteriów (pierworodni Izmael i Ezaw). Również w Ga 3 Paweł uwypukla pierwszeństwo obietnic danych Abrahamowi przez Boga w stosunku do daru prawa na Synaju, a także błogosławieństwo Abrahama, dosięgające wszystkich pogan, którzy dochodzą do wiary (por. Ga 3,618.29). Z kolei w następnym rozdziale (por. Ga 4) Izaak i Izmael są scharakteryzowani odpowiednio jako syn kobiety wolnej, Sary, i syn niewolnicy Hagar. W ten sposób, konkluduje Paweł, poganie, którzy doszli do wiary w Chrystusa, nie będąc zrodzonymi pod jarzmem niewoli prawa, są uważani za potomstwo Izaaka, a zatem są wolnymi synami obietnicy (por. Ga 4,22–5,1). Podobnie tekst Dz 7,2-16 przez usta Szczepana podaje zwięzły ekskurs na temat życia patriarchów, aż do Józefa, o którym wspomina także Hbr 11,8-12.20-22. Z kolei Hbr 7,1-28 przeprowadzi porównanie między postacią Melchizedeka i jego szczególnym kapłaństwem (por. Rdz 14,18-20) a osobą Chrystusa w przeciwstawieniu do posługi lewickiej, natomiast Hbr 11,17-19 i Jk 2,21 przypomną epizod próby Abrahama i związania Izaaka (por. Rdz 22,1-19). Same Ewangelie pośrednio nawiązują do niektórych wydarzeń z epok patriarchalnych.

1.10.2025 08:29

Z jednej strony J 4,5-6.12 czyni aluzję do terytorium nabytego przez Jakuba w Sychem i przekazanego w spadku synowi sprzedanemu w Egipcie (por. Rdz 33,19; 48,22), z drugiej – mogłoby się wydawać, że wzmianka o bezwarunkowej i preferencyjnej miłości do Boga, przewyższającej więzy pokrewieństwa (por. Mt 10,37; Łk 14,26), niemal przywołuje skierowane przez Boga do Abrahama żądanie, by złożył Mu w ofierze swego syna Izaaka (por. 22,1-19). Zresztą tę ofiarę dobrowolnie złoży z siebie aż do końca sam Jednorodzony Syn Ojca (por. J 13,1). Kiedy uważnie czytamy J 8,56, odnosimy wrażenie, że Jezus realizuje to, czego zapowiedzią był Izaak. Podobnie słyszymy, że Abraham zobaczył dzień Jezusa, jako że On był, „zanim Abraham się urodził” (por. J 8,56-58). Wśród miejsc, w których NT przywołuje figurę Jakuba, godny wzmianki jest kontekst Rz 9,1-18. Apostoł Paweł, podejmując tematykę wybrania Izraela przez Boga w sposób wynikający z Jego łaski i nieprzenikniony, odwołuje się nie tylko do obrazu wybrania Izaaka kosztem Izmaela (por. Rdz 9,6-9), ale również do wybrania Jakuba kosztem Ezawa (por. Rdz 9,10-13). To nie wszystko. Kiedy Jezus powołuje Natanaela (por. J 1,43-51), przywodzi na pamięć epizod nocnego widzenia Jakuba w Betel, opisany w Rdz 28,10-15. Także w czasie spotkania z Samarytanką pojawia się wzmianka o studni podarowanej przez Jakuba swoim synom (por. J 4,5). Nie brakuje wreszcie analogii między losem Józefa w Egipcie a historią Jezusa z Nazaretu, ochoczo podejmowanych przez tradycję patrystyczną. Podobnie jak

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 31

Księga Rodzaju

Józef został sprzedany przez swych braci za dwadzieścia sztuk srebra (por. Rdz 37,28), tak jeden z apostołów sprzedał Jezusa za trzydzieści sztuk tego samego metalu (por. Mt 26,15; 27,3.9); podobnie jak tekst Rdz rozwodzi się nad szatą „o długich rękawach” (lub też „wielobarwną”), darem Jakuba dla swego umiłowanego syna (por. Rdz 37,3.23.31-33), tak ewangelista Jan dokładnie opisuje szczegóły szaty Jezusa (por. J 19,23), szaty, z której został obnażony tak jak Józef (por. Rdz 37,23 i Mt 27,35; Mk 15,24; Łk 23,34; J 19,23); podobnie jak Józef stanął przed faraonem w wieku trzydziestu lat (por. Rdz 41,46), rozpoczynając w ten sposób swój awans społeczny, tak Jezus zapoczątkował swoją działalność publiczną w tym samym wieku (por. Łk 3,23); podobnie jak Józef w momencie najwyższego poruszenia wewnętrznego rozładował swoje napięcie emocjonalne płaczem (por. Rdz 42,24; 43,30; 45,2.14-15; 46,29; 50,1.17), tak również uczynił Jezus (por. Łk 19,41; J 11,35). Także przed Józefem, podobnie jak na imię Jezusa, zegnie się każde kolano (por. Rdz 41,43; także [cytując Iz 45,23) Rz 14,11; Flp 2,10]. Wszystkie te porównania, wraz z motywami upodobania ojca w stosunku do tego syna (por. Rdz 37,3-4 i Mt 3,17; 17,5; Mk 1,11; 9,7; Łk, 3,22; Ef 1,6; Kol 1,13; 2P 1,17), posłanego, by szukać swoich braci (por. Rdz 37,16), którzy – przeciwnie – z nienawiścią pragnęli jego śmierci (por. Rdz 37,4.8.11.20 i Mt 2,13; J 1,11; 7,1.7.19.25; 8,37.40; 11,53; 15,18.23-25), w znacznym stopniu pobudzały refleksję ojców, podobnie jak teologię biblijną licznych współczesnych im pisarzy.

Rdz

1.10.2025 08:29

Rdz 1,1-7

1,1–2,3 // 2,4-25; por. Iz 40,26; Prz 8,22-31; Ef 3,9; Hbr 1,2; 11,3 1,1 Ps 8,4; Iz 42,5; 44,24; 45,18; J 1,1 1,2 Hi 26,7; Ps 104,30; Iz 40,12-14; Jr 4,23; 2P 3,5 1,3 Ps 33,6.9; 148,5; Mdr 7,26; Iz 60,19; 2Kor 4,6 1,4 3,6; Wj 2,2; Koh 2,13; Iz 45,7; Jr 17,6 1,5 8,22; Ps 19,2; 74,16; 1Tes 5,5 1,6 Ps 150,1; Syr 43,1; Jr 10,12; Ez 1,22; 2P 3,5 1,7 7,11; Hi 26,8; Ps 148,4; Prz 8,28; Mt 8,27

OPOWIADANIE O STWÓRCZYM DZIELE BOGA

Pieśń o Bogu Stwórcy – 1Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię. 2A ziemia była bezładną pustką. Ciemność zalegała nad bezmiarem wód, a duch Boży unosił się nad wodami. 3 Bóg rzekł: „Niech się stanie światłość”. I stała się światłość. 4 I widział Bóg, że światłość jest dobra. Oddzielił więc światłość od ciemności. 5I nazwał Bóg światłość dniem, a ciemność – nocą. Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia pierwszego. 6 I rzekł Bóg: „Niech się stanie sklepienie wśród wód i niech oddzieli jedne wody od drugich”. 7Uczynił więc Bóg to sklepienie i oddzielił wody pod sklepieniem od wód, które były nad nim.

 1,1. Stworzenie. „Na początku” – hebr. bᵉrê´šît, rozumiane jako początek, ale i jako mądrość (por. TgN do Rdz 1,1; Prz 8,22-31; Ps 104,24; J 1,1-3) – Bóg powołuje do istnienia „niebo i ziemię”, czyli wszystko (Rdz 1–2; Mdr 11,24-25), całą rzeczywistość duchową (aniołów) i materialną. Szabat, dopełnienie stworzenia i „odpoczynek” Boga (Rdz 2,1-3), jest „ustanowiony dla człowieka” (Mk 2,27), stanowi syntezę i szczyt stworzenia (Rdz 1,26-27; 2,22-23; Ps 8). Do koncepcji stworzenia wszystkiego z nicości objawienie dochodzi stopniowo (Iz 44,24; 2Mch 7,28), wykraczając poza mitologię bliskowschodnią i filozofię grecką. Biblijne ujęcie wyraża dwie rzeczy: świat istnieje tylko dzięki Bogu i jest zasadniczo różny od Niego. Całkowita zależność i prawdziwa autonomia są cechami charakterystycznymi stworzenia, a odpowiadają im kolejne dwie: dobroć i przemijalność. Wszystko pochodzi od Boga i jako takie jest „dobre”, „bardzo dobre” (Rdz 1,4.21.31; Mdr 1,1314; 2,23). Istota stworzona jest niezależna i wolna, ale poddana skończoności i możliwości zła (Rdz 2,17; Mdr 2,24; Rz 8,20). Dla NT stworzenie od samego początku jest ukierunkowane na Chrystusa i w Nim, Początku i Mądrości, ma zostać na nowo zjednoczone ( J 1,1-3; Ef 1,3-11; Kol 1,15-20; Ap 3,14), jako że po tym stworzeniu nastąpi nowe, eschatologiczne, wolne od zła i zepsucia. Będą to „nowe niebo i nowa ziemia” (Rz 8,19-22; 2P 3,13; Ap 21,1), w których „Bóg będzie wszystkim we wszystkich” (1Kor 15,28).

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 32

 1,2. Chaos. „Bezładna pustka”, hebr. tōhû wābōhû, wyraża ideę nicości i pierwotnego chaosu. W ST, podobnie jak w literaturze starożytnego Bliskiego Wschodu, chaos oznacza bezład, nieporządek lub brak światła i kształtu (Rdz 1,2; Iz 45,7; Jr 4,23). Często jest on symbolizowany przez irracjonalną potęgę wód i potworów morskich, zamieszkujących otchłanie i niedających się ujarzmić (ww. 9-10.21; 7,11; Hi 7,12; 38,811.16-17; 40,15-32; Ps 148,5-7). Bogu wystarcza moc własnego słowa, aby stworzyć porządek i harmonię i w ten sposób rozproszyć oraz unicestwić ciemności chaosu i okrucieństwa (w. 3; Hi 26,12-13; Ps 33,6-9; 65,8-9; 74,13-14; 89,9-11; 94,3; 104,6-9.25-26; 106,9; Prz 8,27-29; Iz 27,1), wyrywając nas z rąk nieprzyjaciela (Iz 17,12-13; 34,9-12; 50,2; 51,9-16; Jr 51,34-37; Ez 32,2-3; Na 1,2-8). Czasami jednak Bóg posługuje się chaosem, aby stłumić bunt i pychę człowieka (Rdz 6,17; 7,17-24; 11,4-7; Jl 2,1-7). NT sławi triumf Chrystusa nad ślepymi siłami zła i ciemności (J 1,1-5): On podporządkowuje sobie wody chaosu tchnieniem swoich ust (Mk 4,35-41 par.; Łk 8,31; 2Tes 2,8; Ap 11,7-12; 19,15) i kładzie je pod swoje stopy (Mk 6,4552 par.), ponieważ „Bóg nie jest Bogiem zamętu, lecz pokoju” (1Kor 14,33; Ef 4,14; Jk 1,5-8; 3,15-17; Ap 17,15; 21,1). 1,2. Duch Boży. Por. przyp. do J 14,16. 1,3. Bóg rzekł: „Niech się stanie światłość”. Por. przyp. do Dn 3,72 i J 1,1. 1,5. I nazwał Bóg (…) ciemność nocą. Por. przyp. do Mdr 18,6.

1.10.2025 08:29

Rdz 1,8-25

I tak się stało. 8I nazwał Bóg sklepienie niebem. Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia drugiego. 9 I rzekł Bóg: „Niech się zbierze woda pod sklepieniem na jedno miejsce i niech się odsłoni sucha powierzchnia”. I tak się stało. 10 I nazwał Bóg suchą powierzchnię lądem, a zbiorowisko wody – morzem. I widział Bóg, że było to dobre. 11 I rzekł Bóg: „Niech ziemia napełni się zielonymi roślinami rozsiewającymi nasiona oraz różnymi drzewami, które rodzą owoce pełne nasion, każde według swego gatunku”. I tak się stało. 12 Ziemia wydała różne rodzaje zielonych roślin rozsiewających nasiona, każde według swego gatunku, oraz różne drzewa, które rodzą owoce pełne nasion, każde według swego gatunku. I widział Bóg, że było to dobre. 13Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia trzeciego. 14 I rzekł Bóg: „Niech się staną światła na sklepieniu niebieskim, by oddzielały dzień od nocy i wyznaczały święta, dni i lata. 15 Niech jaśnieją na sklepieniu niebieskim i świecą nad ziemią”. I tak się stało. 16I uczynił Bóg dwa wielkie światła: światło większe, aby rządziło dniem, i światło mniejsze, aby rządziło nocą, oraz gwiazdy. 17Umieścił je Bóg na sklepieniu niebieskim, by świeciły nad ziemią, 18by rządziły dniem i nocą i oddzielały światło od ciemności. I widział Bóg, że było to dobre. 19Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia czwartego. 20 I rzekł Bóg: „Niech się zaroją wody od istot żyjących, a ptactwo niech lata nad ziemią, pod sklepieniem niebieskim”. 21I stworzył Bóg wielkie potwory morskie i wszelkie pływające istoty żywe, które napełniły wody, każde według swego gatunku, i wszelkie latające ptactwo różnych gatunków. 22Pobłogosławił je Bóg tymi słowami: „Bądźcie płodne, mnóżcie się i zapełniajcie wody morskie. Ptactwo zaś niech się mnoży na ziemi”. 23Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia piątego. 24 I rzekł Bóg: „Niech ziemia zrodzi różne gatunki istot żywych: bydło, zwierzęta pełzające i polne rożnych gatunków”. I tak się stało. 25I Bóg uczynił polne zwierzęta, według ich gatunków, wszelkie bydło, według ich gatunków, i zwierzęta pełzające, według ich gatunków. I widział Bóg, że było to dobre. 1,10. Było to dobre. Por. przyp. do Pnp 1,15. 1,11. Pełne nasion, każde według swego gatunku. W opisie stworzenia roślin i zwierząt 17 razy powtarza się hebr. słowo mîn: „gatunek”, „rodzaj”. W swoim dziele stworzenia Bóg przezwycięża chaos i każdemu stwo-

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 33

1,9 Hi 26,10; Ps 24,1-2; Prz 8,29; Jr 5,22; 2P 3,5 1,10 Wj 14,16.21-22.29; 15,19; Joz 3,17; Ps 33,7; 66,6 Rdz

1,11 Ps 104,14-17; Łk 6,44; 1Kor 15,38; Hbr 6,7 1,12 Iz 61,11; Mk 4,28; 2Kor 9,10

1,14 Ps 74,16; 104,19; Syr 43,6-7; Ba 3,33-35; Dz 17,26 1,16 Hi 38,7; Ps 19,6-7; 136,8.9; Mt 24,29 1,18 Jr 31,35

1,20 Dz 17,25; 1Kor 15,39 1,21 Wj 1,7; Hi 7,12; Ps 104,25-26; Ez 32,2; Mt 12,40 1,22 8,17; 35,11; Hi 42,12; Ps 128,3; Prz 10,22

1,24 Hi 38,39-40; Ps 148,10; Dz 10,12; 11,6; 1Kor 15,39 1,25 Hi 12,8-10; Jr 27,5

rzeniu daje odpowiednie miejsce i zadanie. Por. przyp. do Mt 13,3. 1,16. Światło mniejsze, aby rządziło nocą, oraz gwiazdy. Por. przyp. do Lb 24,17 i Syr 43,6. 1,21. Wielkie potwory morskie. Por. przyp. do Ps 77,20.

1.10.2025 08:29

Rdz 1,26–2,2 1,26 Ps 100,3; Mdr 2,23; Syr 17,3-4; Dz 17,26; Ef 4,24; Kol 3,9-10; Jk 3,9 1,27 5,2; Mt 19,4; Mk 10,6; Dz 17,29; Rz 8,29; 1Kor 11,7; 1Tm 2,13 1,28 9,1.7; Kpł 26,9; Mdr 9,2; 10,2; Syr 17,2-4; Dz 17,26 1,29 9,3; Ps 104,14-15; 136,25; 146,7 1,30 Hi 38,41; Ps 145,15; Dz 11,6 1,31 Ps 104,24; Koh 3,11; Syr 39,21-33; 1Tm 4,4 2,1 14,19.22; 2Krl 19,15; 2Krn 2,11; Ps 33,6; 121,2; J 5,17 2,2 Iz 58,13; Hbr 4,4.10

I rzekł Bóg: „Uczyńmy ludzi na Nasz obraz, podobnych do Nas. Niech panują nad rybami morskimi, nad ptactwem powietrznym, nad bydłem, nad całą ziemią i nad wszelkimi zwierzętami pełzającymi po ziemi”. 27I stworzył Bóg ludzi na swój obraz: na obraz Boży ich stworzył. Stworzył ich jako mężczyznę i kobietę. 28 I błogosławił im, mówiąc: „Bądźcie płodni, mnóżcie się i zaludniajcie ziemię oraz czyńcie ją sobie poddaną. Panujcie nad rybami morskimi, nad ptactwem powietrznym i nad wszelką istotą poruszającą się po ziemi”. 29I rzekł Bóg: „Oto dałem wam wszelkie rośliny na całej ziemi, wydające nasienie, i wszelkie drzewa owocowe, zawierające nasienie. Będą one dla was pokarmem. 30 A dla wszelkiego zwierzęcia polnego i wszelkiego ptactwa powietrznego, i dla wszystkiego, co się porusza po ziemi i ma w sobie życie, daję na pokarm wszelkie rośliny zielone”. I tak się stało. 31 I widział Bóg, że wszystko, co stworzył, było bardzo dobre. Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia szóstego. 1 Tak Bóg dopełnił stworzenia nieba i ziemi wraz z tym, co na nich było. 2W siódmym dniu dopełnił Bóg dzieła, nad 26

 1,27. Mężczyzna i kobieta. Stworzenie człowieka (hebr. ´ādām) jako mężczyzny i kobiety „na obraz i podobieństwo” Boga, pozwala się domyślić głębokiej tajemnicy samej natury Boga, któremu całkowicie obca jest jakakolwiek konotacja płciowa (J 4,24; 1 J 1,5; 4,8) i który w niewysłowiony i niedościgły sposób łączy w sobie doskonałość obojga płci (Iz 42,14; 49,15; 66,13). O ile kobieta (´îššâ) pochodzi od mężczyzny (´îš), o tyle ten ostatni jest nazwany takim dopiero po stworzeniu kobiety (Rdz 2,23). Nie ma tu mowy o jakiejkolwiek formie maskulinizmu lub feminizmu, natomiast w ich wzajemnej relacji i pełnej wzajemności w miłości, ale bez pomieszania ról (Pwt 22,5), wyrażają oni tajemnicę trynitarnej komunii oraz przymierza między Bogiem a ludzkością, między Chrystusem a Kościołem (1Kor 7,3-4; 11,1-16). Mąż wyobraża inicjatywę miłości i służby oferowaną przez Boga w Chrystusie-Oblubieńcu; żona uosabia wolne i spontaniczne przylgnięcie ludzkości-Kościoła-Oblubienicy, korzystającej z dobrodziejstw przymierza (Ef 5,21-32). Ta jedność, a jednocześnie zróżnicowanie zakorzenione są w tajemnicy trynitarnej i chrystologicznej i pociągają za sobą całkowitą równość w godności (Ga 3,28) z rozróżnieniem ról (1Tm 2,9-15). Obraz małżeński, który pojawia się już tutaj na początku, zostaje rozwinięty zwłaszcza w Pnp, lecz przenika całą Biblię, a swój szczyt osiąga w godach Baranka (Pnp 2,16; Ap 19–22). Por. przyp. do J 4,53 i Ap 12,1. 1,28. Por. przyp. do Mt 19,12.  2,2. Odpoczynek. „Przestał pracować”, hebr. czasownik šābat, od którego pochodzi šabbāt („szabat”).

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 34

Odpoczynek szabatowy, znak przymierza i wolności (Wj 20,8-11; 31,12-17; Pwt 5,15; Ez 20,12), przypomina o władzy Boga nad czasem i przestrzenią (Kpł 23,3; 25; 26,34-35; Ne 10,32; Iz 58,13-14), jest „oblubieńczym” zjednoczeniem z Bogiem (Pwt 13,7; Pnp 1,7; Syr 9,1; Ez 20,12; Mi 7,5). Pośród prób człowiek otrzymuje obietnicę definitywnego odpoczynku (Wj 33,14; 2Sm 7,11; Ps 39,14; 55,7-8; 66,12; 116,7; Mdr 4,7; Jr 30,10; 46,27; Ez 34,15; Dn 12,13; Oz 2,20), z którego wykluczeni są bezbożni (Pwt 28,65; Iz 57,20; Lm 1,3; Ps 95,11), a którego prefiguracją są: szabat (Syr 51,27; So 3,13), Ziemia Obiecana (Pwt 12,9; Joz 1,13; 23,1; 1Krl 8,56; 1Krn 22,9) i świątynia, miejsce „zamieszkania Boga” (2Krn 6,41; Jdt 9,8; Syr 24,7; 36,12). On rzeczywiście chce zamieszkać w człowieku (Iz 66,1-2), który poza Nim nie zazna odpoczynku (Ps 4,9; 23,2; 62,2.6; 132,35.8; Iz 62,1.6-7). Jezus, na którym spoczywa Duch (J 1,32; por. Rdz 8,9), przywraca szabatowi pierwotne znaczenie udziału w Bożym zbawieniu (Mk 1,2134; 2,27). Czyni to zwłaszcza na krzyżu, na którym skłania On głowę (Mt 8,20; J 19,30), i w zmartwychwstaniu – oba te momenty dają wiernym prawdziwą wolność (Mt 12,8; Łk 13,16) i wieczny odpoczynek (Mt 11,28-29; Mk 6,31; J 5,16-17; 13,25; Dz 2,26; Hbr 3,7–4,11; Ap 14,11-13) dzięki Duchowi, który nad nimi spoczywa (1P 4,14). Por. przyp. do Wj 20,8.  2,2. Praca. W dziele stworzenia Bóg doprowadza do końca pewną pracę (ww. 2-3) i pozwala człowiekowi pracować, aby strzegł Jego dzieła (w. 15; Syr 38,34), panując nad nim (Ps 8,6-7). Różne zawody

1.10.2025 08:29

Rdz 2,3-9

którym pracował. Siódmego dnia przestał pracować po całym dziele, które uczynił. 3I pobłogosławił Bóg ten siódmy dzień, i ustanowił go świętym, bo tego dnia przestał pracować po tym, jak dokonał dzieła stworzenia. Poemat o stworzeniu – 4Takie są dzieje stworzenia nieba i ziemi. Gdy Pan Bóg uczynił ziemię i niebo, 5nie było jeszcze na ziemi żadnego krzewu polnego i żadna trawa jeszcze nie wzeszła. Pan Bóg nie spuszczał bowiem deszczu na ziemię i nie było człowieka, który by pracował na roli 6i kopał w ziemi studnię, aby nawodnić glebę. 7Pan Bóg ulepił człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. Odtąd człowiek stał się istotą żyjącą. 8 Pan Bóg zasadził ogród w Edenie, na Wschodzie, i umieścił tam człowieka, którego ulepił. 9 Pan Bóg sprawił, że wyrosły z gleby wszelkie drzewa o pięknym wyglądzie, których owoce nadawały się do jedzenia. W środku są wartościowe (1Krl 7,1-12.13-50; Hi 28; Syr 7,15; 38,24-33: tekst bardzo krytyczny wobec pracy ręcznej, choć uznaje jej wartość). Praca jest obowiązkiem (1Tes 4,11-12), który pomaga nie popaść w próżniactwo (2Tes 3,7-13; por. Prz 13,4; 16,26; 21,25). Ludzka przedsiębiorczość jednak nie jest wolna od wysiłku. Owocem grzechu jest przekleństwo zdobywania chleba z trudem (Rdz 3,19; por. Pwt 28,38-39); praca jest wysiłkiem udaremnianym przez śmierć (Koh 2,11.22; 3,9; 4,4) i może być przyczyną niesprawiedliwości społecznej (1Sm 8,10-18; Jr 22,13; Am 5,11; Jk 5,4; Ef 4,28). Pan zaradza temu przez szabat (Wj 20,8-11; Pwt 5,15), który relatywizuje ludzkie zaangażowanie i przypomina o dziele Boga (Ps 127): On sam odpoczął (Rdz 2,3). Jezus Chrystus osobiście podejmuje pracę (Mk 6,3; por. Paweł, Dz 18,3) i w swoich przypowieściach często się do niej odwołuje (np. Mk 4,19; J 10,1-16); zachęca jednak do nadania właściwego wymiaru materialnym troskom (Mt 6,26.28) oraz do szukania najpierw Boga (Mt 6,33), wzywając swoich uczniów do pracy na rzecz królestwa (Mt 4,19; 9,37; 10,10; J 4,38; por. Dz 13,2). 2,3. Pobłogosławił Bóg ten siódmy dzień. Por. przyp. do Wj 20,8; Kpł 10,10 i Łk 24,1. 2,6. W ziemi studnię. Por. przyp. do Ps 72,6 i Ez 47,1.  2,7. Dusza. Hebr. nefeš odpowiada rozmaitym terminom, np. „gardło”, „szyja” (Ps 105,18), „tchnienie”, „życie”, „dusza”, „ja”. To wyjaśnia różnorodność określeń, jakimi jest ono oddawane w języku polskim. Termin nefeš wraz z ḥaj („żyjący”) oznacza „istoty żyjące” (Rdz 1,24-30). Człowiek dzieli nefeš ze zwierzętami, ale w tym wersecie podkreśla się, że otrzymuje on je bezpośrednio od Boga, który udziela mu swego

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 35

2,3 Kpł 23,3; Iz 56,2-7; Ez 20,12; Mk 2,27; Łk 23,56

2,5 Hi 5,10; Ps 135,7; Am 4,7; Jl 2,23; Mt 5,45

Rdz

2,6 Jl 4,18 2,7 Ps 103,14; Iz 27,11; Jr 1,5; Am 4,13; 1Kor 15,45 2,8 Ez 28,13; 31,8-9; Jl 2,3; Dn 10,4 2,9 3,22; Prz 3,18; 11,30; Ez 47,12; Ap 2,7; 22,2.14

„tchnienia” (nᵉšāmâ) życia (Hi 33,4; Iz 42,5; 57,16). Według Pisma, człowiek nie tylko posiada duszę, ale jest duszą: nefeš (gr. psychē) oznacza zatem osobę w jej radykalnym powołaniu do trwania w relacji ze swym Stwórcą (Pwt 6,5; Ps 20; 42; 43; 63,9; Ez 18,4; Mt 6,25; 10,28; Łk 12,19-23; Dz 20,24). To jest jego tożsamość (Rdz 14,21; Kpł 22,11; Ps 103,1), jego życie (Mt 10,39; Mk 3,4), które okazuje się kruche (Hi 34,14-15; Ps 6,4), to są jego pragnienia i uczucia (Hi 21,25; Ps 107,9; Prz 13,2-4; 21,10; Pnp 3,1-4; Mi 7,1). Jezus Chrystus przyszedł, aby dać swoją duszę/ życie za zbawienie ludzi (Mt 20,28; J 10,11-18; 12,27) i powierzył Kościołowi tę samą misję (Mt 16,25; Łk 14,26; J 15,13; Flp 2,30; 1Tes 2,8; Ap 12,11), przywracając człowiekowi kompletność relacji z Bogiem (1P 1,9; Jk 1,21; 1Tes 5,23). Dokonuje się to dzięki zjednoczeniu z Duchem (pneuma) Chrystusa, zasadą nowego życia, w którym człowiek znajduje odpoczynek i odkupienie (Mt 11,28-29; 1Kor 15,43-47), rezygnując z ciała (sarks), które nakłania go do oddzielenia się od Chrystusa (Rz 8; 1P 2,11). 2,7. Proch ziemi. Człowiek (´ādām) został wzięty z prochu ziemi (´ădāmâ) i staje się istotą żyjącą dzięki temu, że Bóg tchnął życie w jego nozdrza (w Septuagincie używa się czasownika emfysan, „wdmuchać”, występującego także w Ez 37,9 [LXX], J 20,22). Por. przyp. do Ps 138,6; 144,3 i J 14,16. 2,8. Ogród. Ogród (hebr. gan), który Bóg zasadził Edenie, został oddany w wersji greckiej słowem paradeison, a w łacińskiej – paradisum, które przeszło do głównych języków nowożytnych jako nazwa własna. Por. przyp. do J 19,4 i 2Kor 12,4. Na Wschodzie. Por. przyp. do Ba 4,36.

1.10.2025 08:29

Rdz 2,10-20

2,10 Ps 46,5; Ez 47,1-9; Ap 22,1 2,11 25,18 2,12 Lb 11,7; Hi 28,16

2,14 Dn 10,4 2,15 Ps 128,2 2,16 1Sm 15,22; 1Tm 4,4; 6,17 2,17 Pwt 30,15.19-20; Rz 5,12; 7,10; Hbr 5,14; Jk 1,15 2,18 Tb 8,6; Koh 4,9-12; Syr 36,26; 1Kor 11,9 2,19 1,20.24; Ps 8,7; Koh 3,20

ogrodu natomiast rosło drzewo życia oraz drzewo poznania dobra i zła. 10 A z Edenu wypływała rzeka, która miała nawadniać ogród. Tam rozdzielała się na cztery rzeki. 11Pierwsza to Piszon, która opływa całą krainę Chawila, gdzie znajduje się złoto. 12A złoto tej krainy jest cenne. Jest tam również pachnąca żywica i czerwony kamień. 13 Druga rzeka to Gichon. Opływa ona całą krainę Kusz. 14 Trzecia rzeka zwie się Tygrys i płynie na Wschód od Asyrii. Czwarta rzeka to Eufrat. 15Wziął więc Pan Bóg człowieka i dał mu odpocząć w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i strzegł. 16Przykazał też Pan Bóg człowiekowi: „Możesz jeść owoce ze wszystkich drzew tego ogrodu. 17Nie wolno ci jednak jeść z drzewa poznania dobra i zła, bo gdy zjesz z niego, na pewno umrzesz”. 18 Potem rzekł Pan Bóg: „Nie jest dobrze, by człowiek był sam. Uczynię mu pomoc podobną do niego”. 19Ulepił więc Pan Bóg z ziemi wszelkie dzikie zwierzęta i wszelkie ptactwo powietrzne. Przyprowadził je do człowieka, aby dowiedzieć się, jak on je nazwie. I wszystkie żyjące istoty miały się tak nazywać, jak on je nazwał. 20Człowiek nadał nazwę wszelkiemu bydłu, wszelkim

2,9. Drzewo życia. Por. przyp. do Ap 2,7. 2,16-17. Możesz jeść. Por. przyp. do Prz 9,5. 2,18. Pomoc podobną do niego. Dosł. „pomoc jak przed nim/naprzeciw niego”: por. przyp. do Rdz 3,20.  2,17. Poznanie. W Bożym zakazie kryje się semicki sens czasownika „poznawać”, który nie dotyczy nabywania wiedzy, lecz rzeczywistej relacji. Niekiedy bywa synonimem zjednoczenia seksualnego (Rdz 4,1; Mdr 3,13; Mt 1,25; Łk 1,34) lub ma za przedmiot np. cierpienie (Iz 53,3), wojnę i pokój (Sdz 3,1; Iz 59,8). Adam otrzymuje zakaz samodzielnego określania tego, co jest dobre, a co złe, niezależnie od Boga (Rdz 3,22; Iz 5,20); byłoby to fałszywe poznanie, które napełnia pychą i oddala od wiary (Łk 11,52; 1Kor 8; Kol 2,4.18; 1Tm 6,20; 1J 2,26; 4,1). Prawdziwa gnōsis („poznanie”, „wiedza”), istotna dla zbawienia (Mdr 15,3; J 14,1920; 17,3), dotyczy: Boga (Mdr 2,13; Jr 9,23; Rz 1,21; Ga 4,9), Chrystusa (Ef 3,19; Flp 3,10; 2P 1,2), prawdy (J 8,32; 1J 5,20) i siebie samych (Ef 1,18; 1J 3,19-20). Bóg, który jest niepoznawalny (Mdr 9,13; Iz 40,28; Rz 11,33-34), zna, czyli wybiera i nawiązuje szczególną relację z Izraelem (Am 3,2) i ze swoimi wybranymi (Rdz 18,19; Jr 1,5; Rz 8,29; 1Kor 13,12), a także daje się im poznać (Wj 3,14). Choć niekiedy odpowiedź Izraela jest rozczarowująca (Wj 32,8; Ps 95,10; Iz 1,3; Jr 8,7), to jednak wcielenie Słowa czyni tę tajemnicę dostępną (Flp 3,8; Kol 2,2-3), wzbudzając miłość (Oz 6,6; J 10,14-15; 17,23), bez której gnōsis jest daremna (1Kor 13,2). Prawdziwe poznanie jest darem Ducha

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 36

(Syr 1,1; Iz 11,2; J 14,26; 1Kor 2,11), charyzmatem służącym do budowania Kościoła (1Kor 12,7-8). 2,17. Na pewno umrzesz. Por. przyp. do Rz 5,12.  2,18. Samotność. Bóg, który jest „jeden, ale nie samotny” (Hilary, DeTrin 1,17), stwarzając człowieka na swój obraz, czyni go istotą relacyjną, wezwaną do osobowej komunii, i daje mu Ewę, aby wyrwać go z pierwotnej samotności i zaspokoić jego naturalne pragnienie komplementarności, jedyne w całym stworzeniu (ww. 18-25; Rdz 1,27). Jeśli wybraniec Boży odczuwa ciężar samotności (Lb 11,14; 1Krl 18,22; 19,10; Hi 9,35; Ps 25,16; 102,8; Jr 15,17; Lm 1,1), często ta ostatnia staje się miejscem spotkania z Panem (Rdz 32,25; Wj 24,2; Dn 10,7-8). Samotność niewątpliwie pociąga za sobą pewne niebezpieczeństwa (Syr 8,16; 9,7; Dn 13,14) i jest przyczyną trudności (Wj 18,14.18; Koh 4,10). Niekiedy sam Pan opuszcza swój lud (Lm 3,28-29), ponieważ ten wcześniej Go opuścił (Lb 14,43; Iz 1,8; Ba 4,12). Jezus doświadcza opuszczenia przez ludzi (J 16,32), a nawet przez Ojca (Mt 27,46), ale po to, by definitywnie rozerwać pęta samotności. Chrystus nigdy nie jest sam (J 8,16.29), oddaje swoje życie za ludzi (J 12,24) i jest „Bogiem z nami” (Mt 1,23), zatem nikt nie jest już sam (J 11,52; 12,32; 14,18). Przeciwnie, samotność staje się szczególną okazją do spotkania z Bogiem (Mt 6,6; 14,23; Mk 1,35; Łk 4,42) i Jego miłosierdziem (J 4,27; 8,9), i z tego wypływa wspólnota między ludźmi (Dz 2,44; 1Tes 4,17).

1.10.2025 08:29

Rdz 2,21–3,10

ptakom powietrznym i dzikim zwierzętom. Nie znalazł jednak pomocy odpowiedniej dla siebie. 21 Zesłał więc Pan Bóg głęboki sen na człowieka. A gdy ten zasnął, wyjął jedno z jego żeber, a miejsce to zapełnił ciałem. 22Z żebra, które Pan Bóg wyjął z człowieka, utworzył kobietę i przyprowadził ją do niego. 23Wtedy człowiek powiedział: „Ta wreszcie jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała. Będzie się zwała kobietą, bo z mężczyzny została wzięta”. 24 Dlatego opuści mężczyzna swego ojca i swoją matkę, a złączy się ze swoją żoną, tak że staną się jednym ciałem. 25Mężczyzna i jego żona byli nadzy, ale nie odczuwali wstydu.

Grzech i jego skutki – 1A wąż był bardziej przebiegły od wszystkich zwierząt polnych, które Pan Bóg uczynił. Rzekł on do kobiety: „Czy Bóg rzeczywiście powiedział: «Nie wolno wam jeść ze wszystkich drzew tego ogrodu»?”. 2Kobieta odrzekła: „Owoce z drzew tego ogrodu jeść możemy, 3lecz o owocach drzewa, które jest w środku ogrodu, Bóg powiedział: «Nie będziecie z niego jeść, a nawet go dotykać, abyście nie umarli»”. 4 Odparł wąż kobiecie: „Na pewno nie umrzecie. 5Ale Bóg wie, że gdy zjecie ten owoc, otworzą się wam oczy i staniecie się jak Bóg: poznacie dobro i zło”. 6 Wtedy kobieta spostrzegła, że owoce tego drzewa są dobre do jedzenia, że ładnie wyglądają i że warto je pożądać, aby zdobyć wiedzę. Sięgnęła więc po owoc, zjadła i dała też mężczyźnie, który był przy niej, a on zjadł. 7Wtedy obojgu otworzyły się oczy i poznali, że są nadzy. Zerwali więc liście z drzewa figowego i zrobili sobie przepaski. 8 A gdy mężczyzna i jego żona usłyszeli głos Pana Boga, przechadzającego się po ogrodzie podczas powiewu wiatru, ukryli się przed Panem Bogiem wśród drzew ogrodu. 9Zawołał więc Pan Bóg mężczyznę i spytał: „Gdzie jesteś?”. 10On odrzekł:

2,23-24. Kobieta. Por. przyp. do 1,27; 3,20; Mt 19,12 i Ap 12,1. 2,25. Byli nadzy. Por. przyp. do 9,22. 3,1. Wąż. Por. przyp. do Lb 21,8. 3,5. Oczy. Z powodu grzechu człowiek przenosi wzrok z Boga na siebie samego, wpatrując się we własną nagość i własne ograniczenie. Dopiero dzięki Zmartwychwstałemu oczy na nowo się otwierają, przypominając człowiekowi, jak wielką ma godność i misję (por. Łk 24,31; J 20,16; Dz 9,18-19). Człowiek,

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 37

2,21 15,12; 1Sm 26,12; Ps 3,6; 4,9 2,22 Prz 18,22; 19,14; 1Tm 2,13 2,23 29,14; 2Sm 5,1; 1Kor 11,8

Rdz

2,24 Mt 19,5; Mk 10,7-8; 1Kor 6,16; Ef 5,31 2,25 3,7.10-11; Jr 6,15

3,1-24 Rz 5,12-21 3,1-7 Mt 4,3 3,1 Mdr 2,24; Iz 27,1; Mt 10,16; 2Kor 11,3; Ap 12,9 3,2 Ps 58,4; Ap 20,2 3,3 2,16-17; Kol 2,21; Rz 6,16.23; Ap 2,7b 3,4 2Krn 18,20-22; J 8,44 3,5 Wj 5,2; 20,7; Łk 24,31; Dz 26,18; Hbr 5,14; Ez 28,2 3,6 1,4; 39,7; Joz 7,21; 2Sm 11,2; 1Tm 2,14 3,7 Hi 1,21; Ap 3,17; 16,15; 17,16 3,8 Hi 31,33; Ps 139,1-12; Jr 23,24; Jon 1,3; Hbr 4,13 3,9 4,9; 11,5; Am 7,15; Mt 9,9 3,10 Wj 20,18-21; Ps 27,1; Iz 33,14; 1J 3,20

spożywając zakazany owoc, staje się „nagi” jak wąż i przyobleka się w szatę, która skazana jest na szybkie zniszczenie jak skóra węża. W Rdz 3,1 występuje gra słów między `ērōm („nagi”) a ´ārûm („przebiegły”). Por. przyp. do Mt 6,22 i J 12,21. Poznacie dobro i zło. Kontrast między w. 5 i w. 7 jest podkreślony użyciem czasownika „znać”. Por. przyp. do Rdz 2,17 i Ps 49,4. 3,6. Warto je pożądać. Por. przyp. do Prz 13,12. 3,7. Liście z drzewa figowego. Por. przyp. do Mk 11,13. 3,9. Gdzie jesteś? Por. przyp. do Łk 19,3.

1.10.2025 08:29

Rdz 3,11-20

3,11 Ps 50,21; Rz 2,4; 3,20 3,12 2,18; 1Sm 15,20-24; Prz 28,13; Rz 10,3 3,13 1Sm 13,11; Jon 1,10; Rz 7,11; 2Kor 11,3; 1Tm 2,14 3,14 Kpł 20,25; Iz 65,25; Mi 7,17; Ap 12,9 3,15 Iz 7,14; Mt 1,23; Łk 10,19; J 8,44; Dz 13,10; Rz 16,20; 1J 3,8; Ap 12,17 3,16 4,7; Iz 13,8; 1Kor 11,3; 14,34; Ef 5,22; 1Tm 2,12 3,17 2,17; 1Sm 15,23; Rz 8,20-22; 1Kor 15,21; Hbr 6,8 3,18 Joz 23,13; Ps 104,14; Prz 22,5; Jr 4,3; Mt 13,7 3,19 2,7; Ps 90,3; 104,29; Koh 3,20; 12,7; Rz 5,12; Hbr 9,27 3,20 4,1

„Słyszałem Twój głos w ogrodzie, zląkłem się, gdyż jestem nagi, i ukryłem się”. 11Bóg zapytał: „Kto ci powiedział, że jesteś nagi? Czy zjadłeś z drzewa, z którego zakazałem ci jeść?”. 12Odpowiedział mężczyzna: „Kobieta, którą postawiłeś przy mnie, dała mi owoc z drzewa i zjadłem”. 13Pan Bóg zapytał kobietę: „Dlaczego to uczyniłaś?”. Kobieta odpowiedziała: „Wąż mnie skusił i zjadłam”. 14 Wówczas Pan Bóg rzekł do węża: „Ponieważ to uczyniłeś, bądź przeklęty wśród bydła i polnych zwierząt. Na brzuchu będziesz pełzać i proch będziesz jeść przez wszystkie dni swego życia. 15 Wprowadzam nieprzyjaźń między tobą a kobietą, między twoim potomstwem a jej potomstwem. Ono zdepcze ci głowę, a ty zranisz mu piętę”. 16 Do kobiety powiedział: „Pomnożę twoje bóle związane z porodem. W bólu będziesz rodziła dzieci. Do twojego męża będziesz lgnęła, ale on będzie panował nad tobą”. 17 Po czym rzekł do mężczyzny: „Ponieważ posłuchałeś kobiety i zjadłeś owoc z drzewa, z którego zakazałem ci jeść, przeklęta niech będzie ziemia z twego powodu. W trudzie będziesz zdobywał na niej pożywienie przez wszystkie dni życia. 18Będzie ci ona rodziła ciernie i osty, a przecież twoim pokarmem mają być płody roli. 19W pocie czoła będziesz zdobywał pożywienie, aż wrócisz do ziemi, bo z niej zostałeś wzięty. Bo z prochu jesteś i do prochu wrócisz”. 20 I dał mężczyzna swej żonie imię Ewa, bo stała się matką wszystkich żyjących.

3,10. Zląkłem się. Por. przyp. do Ps 27,1. 3,14-15. Przeklęty. Pierwszy wyrok dotyczy węża, który zostaje przeklęty i skazany na pełzanie w prochu. W. 15 mówi o trwałej nieprzyjaźni między wężem a kobietą. Jej potomstwo (dosł. „nasienie”) zdepcze (hebr. šûf) głowę węża, który z kolei zrani (w hebr. także šûf) mu piętę. Jest to tzw. protoewangelia zapowiadająca zwycięstwo Mesjasza, potomka nowej Ewy, Maryi, nad wężem/diabłem (por. Ap 12). Por. przyp. do Rdz 8,21. 3,19. W pocie czoła będziesz zdobywał pożywienie. Por. przyp. do 2,2 i Prz 30,8.  3,20. Adam/Ewa. Ewa, nazwana tutaj „matką wszystkich żyjących”, i Adam, „ojciec wszystkich” (Mdr 10,1), zostali stworzeni przez Boga jako „mężczyzna i kobieta”, jako Jego obraz i podobieństwo, aby byli „jednym ciałem” i aby byli płodni (Rdz 1,26-28; 2,24; Mt 19,4-5). Bóg lepi Adama z ziemi (´ădāmâ): z niej jest on wzięty i od niej otrzymuje imię (´ādām oznacza „człowiek” i wyraz ten może być odniesiony zarówno do mężczyzny, jak i kobiety), ożywiony

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 38

przez Boga duchem życia. Ewa zostaje ukształtowana z żebra śpiącego Adama (Rdz 2,7.21-23). W odniesieniu do stworzenia kobiety hebr. używa czasownika bānâ (Rdz 2,22), dosł. „budować”, używanego także w odniesieniu do budowy domu i rodziny, jak w przypadku Dawida (2Sm 7,11). W hebr. kobieta (´îššâ) bierze nazwę od mężczyzny (´îš), ale dopiero po stworzeniu Ewy Adam zostaje nazwany „mężczyzną”, jakby dla podkreślenia, iż dopiero w tej, która „stoi naprzeciw niego” (Rdz 2,18.20-23) odnajduje on swoją tożsamość jako człowiek i mężczyzna. Podkreśla to też równość godności pomimo różnic tożsamości i ról. Po wygnaniu Adama i Ewy z Edenu wskutek grzechu pierworodnego (Rdz 3) Bóg szuka ich i podnosi (Mdr 10,1), tak jak czyni z całą ludzkością, niejako w nich skoncentrowaną, w historii zbawienia, która osiąga szczyt w Chrystusie, „synu Adama” (Łk 3,38). Grzech i śmierć pierwszego Adama zostają pokonane dzięki nowemu Adamowi (Rz 5,12-21; 1Kor 15,22). Kościół jest „kobietą” (Ap 12,1), nową Ewą i Oblubienicą Chrystusa (Ef 5,25-27.31-32), powstałą z Jego

1.10.2025 08:29

Rdz 3,21–4,6

Pan Bóg sporządził dla mężczyzny i kobiety ubrania ze skóry i ich okrył. 22Mówił też Pan Bóg: „Oto człowiek stał się taki jak My – zna dobro i zło. Oby nie wyciągnął ręki i nie zerwał owocu z drzewa życia, by go zjeść i żyć na wieki”. 23Usunął więc Pan Bóg człowieka z Edenu, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty. 24 Wypędził go i postawił na wschód od Edenu cherubów z wirującym ognistym mieczem, by strzegli drogi do drzewa życia. 21

Grzech przeciwko braterstwu – 1Adam współżył ze swoją żoną Ewą. Ona poczęła i urodziła Kaina. Rzekła więc: „Otrzymałam mężczyznę od Pana”. 2Następnie urodziła jego brata Abla. Abel został pasterzem owiec, a Kain uprawiał rolę. 3 Po jakimś czasie Kain składał Panu ofiarę z plonów ziemi. 4Także Abel złożył ofiarę z pierworodnych zwierząt swojego stada oraz z ich tłuszczu. Pan spojrzał na Abla i jego ofiarę, 5na Kaina natomiast i jego ofiarę nie spojrzał. Kain bardzo się rozzłościł i chodził ze spuszczoną głową. 6Wtedy Pan rzekł do Kaina:

boku, kiedy „zasnął” na krzyżu (J 19,34), i ożywioną przez Jego Ducha dającego życie (J 19,30; 1Kor 15,45-49). To Chrystus jest potomstwem kobiety zapowiedzianej już w Rdz 3,15, Maryi, która z kolei jest „kobietą” (J 2,4; 19,26-27; Ap 12,1), nową Ewą, matką wszystkich żyjących w Chrystusie. 3,20. Matką wszystkich żyjących. Por. przyp. do Dz 1,14.  3,24. Cheruby. Istoty skrzydlate – przedstawiane na podobieństwo babilońskich karibu, sfinksów o ludzkim i zwierzęcym wyglądzie, strzegących świątyni – reprezentują istoty anielskie (Ez 10,1-22; 11,22). Cheruby z płonącym mieczem są tu postawione przez Boga, aby strzegły drzewa życia. Na polecenie Boga dwa złote cheruby zostały umieszczone na arce, ich skrzydła osłaniały pokrywę, a ich twarze były skierowane na siebie nawzajem i na pokrywę, zaś między nimi Bóg objawiał swą obecność (Wj 25,18-22; 37,6-9; Lb 7,89; 1Krl 6,23-29; 8,6-7; 1Krn 28,18; 2Krn 5,7-8; Hbr 9,5). Zdobiły także zasłonę miejsca najświętszego w świątyni (Wj 26,1.31; 36,8.35; 2Krn 3,11-14). W ten sposób stały się tronem lub rydwanem Boga (1Sm 4,4; 2Sm 6,2; 2Krn 3,14; Syr 49,8; Ez 1; Ap 4,7-8), na którym On zasiada lub się porusza (2Sm 22,11; 2Krl 19,15; 1Krn 13,6; Ps 18,11; 80,2; 99,1; Iz 37,16; Ez 9,3; Dn 3,55). Por. przyp. do Wj 25,10. 4,1. Kain. Imię zdaje się pochodzić od hebr. rdzenia qānâ („nabyć”, „otrzymać”). Również Abel nosi imię symboliczne, związane z jego losem, gdyż hebr. hebel oznacza „tchnienie”, coś ulotnego – termin często powraca w tekstach mądrościowych, zwłaszcza u Koheleta (por. przyp. do Koh 1,2).

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 39

3,21 Iz 61,10 3,22 Ap 21,7 3,23 4,2; 9,20 3,24 2,8-9; Wj 25,20.22; Ps 80,2; Ap 2,7

Rdz

4,2 Łk 11,50-51 4,3 Kpł 2,1-11; Lb 18,12; Pwt 1,25; 7,13 4,4 Kpł 3,16; 1Krl 19,21; Ps 20,4; Prz 3,9; Hbr 11,4 4,5 Lb 16,15; Iz 3,9; Łk 15,28-30; Dz 13,45; Jud 11 4,6 Jdt 6,9; Iz 1,18; Mk 6,26

4,2. Jego brata. Por. przyp. do Flm 16. 4,2. Pasterzem owiec. Por. przyp. do Ps 23,1.  4,3-4. Pierworodny/pierwociny. Abel ofiaruje Bogu pierworodne sztuki swego stada, w przeciwieństwie do Kaina, który nie daje pierwocin (Wj 23,19; Lb 3,13; Hbr 11,4). Zwyczaj poświęcania pierworodnych był rozpowszechniony w starożytności, zwłaszcza wśród pogan (Joz 6,26; 1Krl 16,34; 2Krl 3,27), ale w ST był on korygowany (Ez 20,26-31) i uwznioślany (Rdz 22,1-18). Pierworództwo zapewniało prawo do dziedziczenia (Pwt 21,16-17) i błogosławieństwa (Rdz 27,19), ale można je było „odsprzedać” (Rdz 25,31-34; 27,3641; Hbr 12,16) albo zmienić (Rdz 48,14). Egipt zostaje ukarany w swoich pierworodnych za to, że sprzeciwił się Wyjściu Izraela (Wj 12,29-30; Lb 33,4; Ps 78,51; Mdr 18,13), „pierworodnego syna Jhwh” (Wj 4,22-23; Syr 17,18), i dlatego każde pierworodne, zarówno człowieka, jak i zwierzęcia, jest poświęcone Bogu i musi być wykupione (Wj 13,1-2.11-16; 34,20; Lb 3,13). Również pierwociny ziemi należą do Boga (Wj 23,19; 34,26; Kpł 2,12-14; 23,10-16; Pwt 18,4) i w dniu Pięćdziesiątnicy Izrael powinien Mu je ofiarować (Wj 23,16; 34,22; Kpł 23,17; Pwt 26,1-10). Chrystus, pierworodny stworzenia i umarłych, jest wypełnieniem każdego pierworództwa i pierwocin (Łk 2,7.23; Rz 8,29; 1Kor 15,20.23; Kol 1,15.18; Hbr 1,6; Ap 1,5; por. Ps 89,28; Za 2,10). W Nim także chrześcijanie, otrzymawszy pierwociny Ducha (Rz 8,23), stają się pierwocinami nowej ludzkości dla Boga (Hbr 12,23; Jk 1,18; 2Tes 2,13; Ap 14,4). 4,5. Chodził ze spuszczoną głową. Por. przyp. do Syr 30,12.

1.10.2025 08:29

Rdz 4,7-18 4,7 2Sm 12,1-9; J 8,34; Rz 7,8-9; Jk 1,15; 1P 5,8

4,8 Mdr 10,3; Łk 11,51; 1J 3,12; Jud 11 4,9 3,9-10; 9,5; 33,1-4; 37,32; Ps 9,13; 50,20 4,10 Mt 23,35; Hbr 12,24; Ap 6,10 4,11 Pwt 28,15-20; Ga 3,10 4,12 Kpł 26,20; Pwt 28,23-24; Oz 9,17 4,13 2Sm 12,11-14; Ps 25,18; 32,1.5; Łk 15,17-19 4,14 9,6; Lb 35,19.21.27; Ps 51,13 4,15 Ps 78,38; Prz 6,31; Ez 9,4.6; 2Tm 2,11-13

4,17 Ps 49,12

„Dlaczego się złościsz i chodzisz ze spuszczoną głową? 7Czyż nie jest tak, że jeśli dobrze postępujesz, podnosisz głowę, a jeśli nie postępujesz dobrze, grzech czyha u twych drzwi? On chce tobą zawładnąć, a przecież ty możesz nad nim panować”. 8 Kain powiedział coś do swojego brata Abla. A gdy byli na polu, Kain rzucił się na swego brata Abla i zabił go. 9Wtedy Pan zapytał Kaina: „Gdzie jest twój brat Abel?”. On na to: „Nie wiem. Czyż jestem stróżem mojego brata?”. 10A Bóg zapytał: „Co uczyniłeś? Krew twojego brata woła do Mnie z ziemi. 11Dlatego odtąd bądź przeklęty na tej ziemi, która się otworzyła, aby przyjąć krew twojego brata przelaną przez ciebie. 12Gdy będziesz uprawiał tę ziemię, nie da ci już plonów. Będziesz na ziemi tułaczem i zbiegiem”. 13Wtedy Kain rzekł do Pana: „Zbyt ciężka jest moja kara, bym mógł ją dźwigać. 14Bo wypędzasz mnie dzisiaj z tej ziemi i muszę się ukrywać przed Tobą. Tułaczem i zbiegiem będę na ziemi, więc każdy, kto mnie spotka, może mnie zamordować”. 15 Pan mu odrzekł: „Nie! Ktokolwiek by zabił Kaina, poniesie siedmiokrotną karę”. Dał więc Pan Kainowi znamię, by ludzie, których spotka, nie zabili go. 16 Wtedy odszedł Kain sprzed oblicza Pana. Zamieszkał w krainie Nod, na wschód od Edenu. Potomkowie Kaina – 17Kain współżył ze swoją żoną, a ona poczęła i urodziła Henocha. Zbudował też Kain miasto i nazwał je imieniem swojego syna – Henoch. 18Henochowi urodził się Irad,

4,7. Czyha. Podobnie jak w 1P 5,8, mamy tu obraz grzechu przypominającego dzikie zwierzę. Temat ten podejmują także 1J 3,11-15 i Rz 7,11-25. 4,8. Rzucił się. Por. przyp. do Kpł 19,17 i Joz 6,17.  4,10. Krew. W ST krew jest życiem (Kpł 17,11; Pwt 12,23): nie można jej rozlać tak, by nie została pomszczona (Rdz 9,4-6; Lb 35,19; Ps 79,10; Ez 24,6-9), nie można jej spożywać (Kpł 17,10-14). Krew ofiar dokonuje zadośćuczynienia i pojednania z Bogiem (Kpł 4; 16), oczyszcza, konsekruje ołtarz i kapłanów (Wj 29,12-21; 30,10; Kpł 1,5; 3,2; 4; 14,13-14; 16; Lb 19,4). „Krew przymierza” (Wj 24,58), którą zostaje skropiony lud, pozwala mu nawiązać wspólnotę z Bogiem, a krew baranka paschalnego jest znakiem, który wybawia Izraela (Wj 12,7.13.22-23). Krew jest także symbolem przemocy (Rdz 37,26.31; Wj 7,14-25; Mdr 11,6-7; Ap 16,3-6; 17,6) i ludzkiej słabości (Syr 14,18; Mt 16,17; J 1,13), a także bywa zestawiana z sokiem winogron (Rdz 49,11; Pwt 32,14; Ap 14,19-20). Chrystus, który ma udział we krwi (Hbr 2,14) i przyszedł „przez wodę i krew” (1J 5,6;

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 40

por. Iz 63,1-6; Ap 19,13-14), jest nowym Barankiem paschalnym (1P 1,18-19) i doskonałą ofiarą (Hbr 9; 13,11-12). Jego „Krew nowego i wiecznego przymierza”, wylana na odpuszczenie grzechów (Mt 26,28 par.; J 19,34; 1Kor 11,25; Hbr 9,12-28), dokonuje odkupienia i uświęcenia (Rz 3,25; Ef 1,7; 2,13; Kol 1,20; Hbr 12,24; 1P 1,2; 1J 1,7; Ap 1,5; 12,11), wybiela szaty chrześcijan i męczenników (Ap 7,14), wprowadza ich do nieba (Hbr 10,19), jest dawana w Eucharystii jako napój życia wiecznego (J 6,53-56). 4,11. Przeklęty. Por. przyp. do 8,21. 4,15. Karę. Por. przyp. do Ps 149,7.  4,17-21. Rodowód. Liczne w Biblii rodowody świadczą o wkroczeniu Boga w konkretną historię rodziny ludzkiej, a zatem są już zapowiedzią zbawienia. Pierwszy rodowód przytoczony przez Rdz dotyczy Kaina: wędrowne życie zabójcy pozostaje płodne, ponieważ jest strzeżone przez Boga (w. 15); w Rdz 5,632 jest wprowadzony Noe, w Rdz 10 – narody, w Rdz 11,10-26 – Abraham, potem Izmael, Izaak, Ezaw i Jakub (por. 25,12.19; 36,1.9; 37,2). NT przekazuje

1.10.2025 08:29

Rdz 4,19–5,2

który był ojcem Mechujaela. Mechujael był ojcem Metuszaela, a Metuszael Lameka. 19 Lamek wziął sobie dwie żony. Jedna nazywała się Ada, a druga Silla. 20Ada urodziła Jabala, a był on przodkiem ludzi mieszkających w namiotach i przy zwierzętach. 21Jego bratem był Jubal, a był on przodkiem grających na cytrze i flecie. 22Silla zaś urodziła Tubal-Kaina, który był przodkiem wszystkich obrabiających brąz i żelazo. Jego siostrą była Naama. 23 Rzekł kiedyś Lamek swym żonom: „Ado i Sillo, słuchajcie! Żony Lameka, przyjmijcie me słowa. Zabiję mężczyznę za ranę, a dziecko za siniec. 24Jeśli Kain ma być pomszczony siedmiokrotnie, to Lamek siedemdziesiąt siedem razy”. Set i jego syn Enosz – 25Adam znów współżył ze swoją żoną i urodziła mu syna. Dała mu imię Set, mówiąc: „Bóg dał mi innego potomka zamiast Abla, którego zabił Kain”. 26Setowi również urodził się syn, którego nazwał imieniem Enosz. Wtedy zaczęto wzywać imienia Pana.

Wybrani potomkowie Seta – 1Oto dzieje potomków Adama. W dniu, w którym Bóg stworzył ludzi, uczynił ich podobnymi do siebie. 2Stworzył ich jako mężczyznę i kobietę. A gdy ich stworzył, pobłogosławił ich i nazwał ludźmi.

nam dwa rodowody Jezusa (Łk 3,23-38; Mt 1,1-17). Radykalną nowością rodowodu w Mt w porównaniu z rodowodami ST jest to, że podczas gdy w tych powtarza się refren zrodzenia syna przez ojca, w Mt Mesjasz jest zrodzony tylko przez kobietę. Obok Maryi są w nim wspomniane cztery kobiety (Tamar, Rachab, Rut [Moabitka], Batszeba, żona Uriasza, ww. 3.5.6), w tym także cudzoziemki. Wykaz ten jest podzielony na trzy serie (Abraham, w. 2; Dawid, w. 6; wygnanie, w. 12): w historii zbawienia, wyraźnie przerwanej przez wygnanie, oczekiwanie Mesjasza nie zostaje zawiedzione, lecz Syn Dawida i „Bóg z nami” wybawi lud od grzechów (1,21.23).  4,17. Miasto. Według Rdz, pierwszym miastem jest to zbudowane przez Kaina (tutaj), a wielkie ośrodki miejskie pojawią się dopiero po potopie. Od samego początku założenie jakiegoś miasta jest aktem, który ujawnia pragnienie autoafirmacji (Rdz 11,4; „zapewnić sobie imię” jest wyrażeniem zarezerwowanym dla Boga, por. Iz 63,12.14); często miasta umacniają swoją potęgę, uciskając innych (Iz 14,1617; Na 3,1; Ha 2,12; So 3,1) i działając jak ktoś, kto

01-Wstep_Tytul_Rodzaju.indd 41

Rdz 4,23 Wj 20,13; Kpł 19,18; Pwt 32,35 4,24 Mt 18,21-22

4,26 1Krl 18,24; Ps 116,17; Jl 3,5; So 3,9

5,1-8 Łk 3,38 5,1 1,26; Mt 1,1; Ef 4,24; Kol 3,10 5,2 1,27; Ml 2,15; Mt 19,4

uważa się za podobnego do Boga (Iz 14,12-14). Dlatego Bóg upokarza ich pychę (Iz 21,9; 26,5; Jr 50,32; 51,53; Ez 24,9; 26,17-19; 27,3-4; So 2,15). Choć Jerozolima podzieliła ich los (1Mch 3,45; Jr 21,910; Lm 1-2) z powodu takich samych win (Iz 1,21; Ez 9,4-5), to jednak jest miastem wybranym przez Boga na mieszkanie (1Krl 8,1.16.44; 11,32; Ps 132; Mdr 9,8; Syr 24,11; Iz 37,35) i zostanie odbudowana (Ne 2,3.5; Tb 13; 2Mch 2,22; Iz 45,13); jest świętym miastem Boga (Ps 46,5-6; 48,2-3.9; 87,3; 122,3; Pnp 6,4) i na niej skoncentrują się wielkie przyszłe proroctwa (Iz 1,26; 33,20; 52,1; 60,14; Ez 47-48; Za 8,3-5). W Jerozolimie ma swój początek Kościół (Łk 24,49; Dz 1-2), „miasto umieszczone na górze” (Mt 5,14); atakowana przez Babilon (Ap 16,19; 17,18; 18,2021), okaże się niebieskim Jeruzalem (Hbr 11,16; 12,22; Ap 3,12; 21-22). Uczniowie głoszą Ewangelię, idąc od jednego miasta do drugiego (Mt 9,35; 10,1123 par.; Dz 20,23), nie mają na tym świecie stałego miasta (Hbr 13,14). 4,23-24. Ma być pomszczony. Por. przyp. do Pwt 19,21 i Ps 149,7.

1.10.2025 08:29

NOWY TESTAMENT

47-Mateusz.indd 2299

1.10.2025 13:19

47-Mateusz.indd 2300

1.10.2025 13:19

Ewangelie

„Czterokształtna” Ewangelia Tajemnica Chrystusa jest tak nieogarniona, że nie da się jej wyrazić inaczej niż przez czterogłosowy chór – cztery Ewangelie, tak jak cztery są strony świata i cztery żywe istoty w Boskim wozie w Ez 1 i Ap (por. Ireneusz, AdvHaer 3,11,7-9). Stąd „czterokształtna” Ewangelia jest znakiem uniwersalności i różnorodności, a zarazem wspólnoty i jedności. Ewangelie, które są wiecznym świadectwem tajemnicy zbawienia w Chrystusie, wybijają się na pierwsze miejsce wśród wszystkich Pism. Charakteryzują się one apostolskim pochodzeniem, wartością historyczną, wymiarem teologicznym, celem kerygmatycznym. Termin euaggelion („dobra nowina”) oznacza w świeckiej grece radosną wieść związaną ze zwycięstwem lub życiem cesarza, jak również wynagrodzenie za taką wiadomość. W ST hebr. czasownik bisser (gr. euaggelidzomai) i jego derywaty oznaczają obwieszczanie końca wygnania i początku zbawienia. W NT Jezus, który został posłany, aby „ubogim głosił Dobrą Nowinę” (Łk 4,18), obwieszcza euaggelion Boga, będąc jednocześnie podmiotem i przedmiotem tego orędzia. Termin euaggelion odnosił się pierwotnie do ustnego głoszenia zbawienia Bożego ofiarowanego w Jezusie Chrystusie, co widać zwłaszcza w Dz i w listach Pawła. Zanim pamięć o Jezusie Chrystusie i o spotkaniu z Nim została utrwalona na piśmie, głoszono Jego dzieło i Jego nauczanie, łączono się z Nim przez wiarę i celebrowano

47-Mateusz.indd 2301

Go w Eucharystii. Wynika stąd, że w redagowaniu Ewangelii pierwszoplanową rolę odegrała wspólnota, czyli Kościół zrodzony z przepowiadania, strażnik tradycji i podmiot sprawujący liturgię, jak to pokazują również Dz. Jedność w różnorodności Ewangelie Mt, Mk i Łk są nazywane synoptycznymi, ponieważ ze względu na istniejące między nimi podobieństwa można je rozmieścić obok siebie w trzech kolumnach i odczytać w synopsie (z gr. syn-opsis, „ogląd całości”). Opierają się one na jednakowej strukturze, która przedstawia całość publicznego nauczania i działalności Jezusa w jednej wędrówce z Galilei do Jerozolimy. Natomiast J, choć ma wspólne elementy z Ewangeliami synoptycznymi, często odchodzi od ich planu kompozycyjnego. Wydaje się, że Jan zakłada u swoich czytelników znajomość treści przekazanych przez synoptyków. Dlatego nawiązuje do nich, ale ich nie powtarza (por. odrębne wprowadzenie). Główne analogie między Mt, Mk i Łk dotyczą treści, zwłaszcza wspólnego materiału, struktury – obejmującej przygotowanie, działalność Jezusa w Galilei, podróż i działalność w Jerozolimie, opis męki i zmartwychwstania (sedno pierwszego przepowiadania ustnego i Ewangelii pisanej) – oraz słownictwa. Mimo to istnieją też liczne rozbieżności między tymi trzema pismami. Zarówno w przypadku Mt, jak i Łk znaczna część znajduje potwierdzenie w Mk, choć Łk wiele materiału z Mk pomija.

1.10.2025 13:19

Ewangelie

Mt i Łk mają wiele wspólnych tekstów, ale rozdzielają je inaczej w obrębie schematu zaproponowanego przez Mk. Poza tym każda z Ewangelii, ale najobszerniej Łk, przedstawia materiał własny, bez paraleli z innymi. Różnice w rozmieszczeniu opisywanych wydarzeń ukazują jakby przez pryzmat ich prawdę historyczną, przedstawiając je w szerokiej gamie interpretacji teologicznych. Ta zgodność w różnicach znalazła wiele, nierzadko skomplikowanych wyjaśnień. Sugerowano zależność od jakiejś pierwotnej Ewangelii (napisanej po aram./hebr., a potem przepracowanej na nowo), od różnych zbiorów (cudów, mów, epizodów itp.), tradycji ustnej bądź zależność wzajemną. Największym powodzeniem cieszyła się teoria dwóch źródeł, według której Mt i Łk, niezależnie od siebie miałyby być zależne od Mk i jakiegoś drugiego, hipotetycznego źródła „Q” (z niemieckiego Quelle, „źródło”), nieznanego Markowi i obejmującego zbiór powiedzeń Jezusa, poza tym Mk byłaby pierwszą kompletną Ewangelią, która została spisana, natomiast Mt byłaby zgodnie z tradycją druga. Krytycy wskazali wiele braków teorii dwóch źródeł, lecz nie znaleziono dotąd lepszego całościowego wyjaśnienia. Niewątpliwie proces powstawania obejmował następujące etapy: przekaz ustny, spisanie pojedynczych opowiadań/pouczeń i powiedzeń, zredagowanie poszczególnych Ewangelii. Na tych etapach istotną rolę odegrało także hebrajskie/aramejskie podłoże. Historia zbawcza Jedność w różnorodności stanowi doskonałą harmonię jednej Ewangelii w wielości głosów ewangelistów. Znaczenie, jakie należy przypisać tradycji ustnej oraz formom literackim typowym dla przekazu ustnego zebranym w Ewangeliach, nie powinno

47-Mateusz.indd 2302

2302

umniejszać wkładu każdego ewangelisty w końcową redakcję. Każdy z nich kładzie nacisk na odmienne aspekty życia i nauczania Jezusa i przekazuje w swoim dziele własną teologię. Ewangelia jest bowiem historią i teologią, inaczej mówiąc, jest historią zbawczą; to odnosi się również do Dz. Potwierdzeniem tego, co zostało opisane, są początki i zakończenia poszczególnych Ewangelii. Mateusz, który ukazuje wypełnienie ST w Jezusie, zaczyna słowami: „Oto rodowód Jezusa Chrystusa, syna Dawida, syna Abrahama” (1,1), a kończy obietnicą Jezusa: „A oto Ja jestem z wami” (28,20), która spełnia proroctwo o Emmanuelu („Bogu z nami”), wspomniane na początku (1,23). Marek rozpoczyna od tytułu: „Początek Ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego” (1,1), natomiast w treści przedstawia drogę wtajemniczenia w misterium życia Jezusa. W centrum jego Ewangelii znajduje się wyznanie wiary Piotra, który w Jezusie rozpoznaje Chrystusa (8,29), a jej szczytem są słowa wypowiedziane pod krzyżem przez pogańskiego setnika, który wyznaje, że Jezus był Synem Bożym (15,39). Łukasz, który pisze, aby wzmocnić wiarę ucznia w „prawdziwość otrzymanego pouczenia” (1,4), redaguje dzieło w dwóch tomach. Pierwszy to Ewangelia, która zaczyna się w świątyni jerozolimskiej (1,9) i kończy po wniebowstąpieniu Jezusa również w świątyni (24,53), drugi to Dzieje Apostolskie, które zaczynają się także w Jerozolimie od wniebowstąpienia, obietnicy daru Ducha Świętego i przykładu pierwszej wspólnoty (1,1-14), a kończą w Rzymie (28,17-31). Od centrum świata ( Jerozolimy) Ewangelia dociera do najważniejszego miasta (Rzymu) i do całego świata. Również dziś Ewangelie są wciąż otwarte na świat, tak jak czas Kościoła zapoczątkowany w Dz.

1.10.2025 13:19

Ewangelia wg św. Mateusza

Od samych początków ery chrześcijańskiej Ewangelia wg św. Mateusza wywierała głęboki wpływ na teologię, liturgię i inne dziedziny życia kościelnego. Powodów takiego zainteresowania było wiele: dydaktyczny i katechetyczny charakter pisma, systematyczność i dokładność pouczeń, zwięzła i zwarta forma, pojawiające się w niej odniesienia do życia Kościoła, ciągła równowaga między przeszłością a teraźniejszością. Niemniej jeden rys wyróżnia się na tle innych: była ona uważana za Ewangelię spełnienia oczekiwań Izraela. Podział i aspekty literackie W planie narracji godna uwagi jest nade wszystko tzw. wielka inkluzja między 1,23 („Emmanuel, to znaczy: «Bóg jest z nami»”) na początku Ewangelii, a 28,20 („Ja jestem z wami”) na końcu. Inaczej niż Łukasz, Mateusz nie wspomina późniejszych wydarzeń i wniebowstąpienia Jezusa, przez co podkreśla ciągłą obecność Zmartwychwstałego. Ponadto słowa Jezusa są zawarte między wydarzeniami na górze Błogosławieństw (5,1) a wydarzeniami na nieznanej, ale również położonej w Galilei (być może nawet na tej samej) górze, gdzie nastąpiło posłanie z misją uniwersalną (28,16). W ten sposób misja Jezusa, choć mocno zakorzeniona w tożsamości narodu żydowskiego, jest skierowana do wszystkich narodów od początku do końca Ewangelii, od pokłonu pogańskich Mędrców (2,1-12) aż po rozesłanie uczniów (28,16-20).

47-Mateusz.indd 2303

Pierwsza część Ewangelii (1,1–4,16) przedstawia osobę Jezusa i Jego misję: od Jego pochodzenia do początków działalności publicznej. Jest ona rozwinięta w dwóch sekcjach: pierwsza zatrzymuje się na wydarzeniach związanych z narodzinami i dzieciństwem Jezusa (1,1–2,23), druga przedstawia początki Jego życia publicznego (3,1–4,16). Na poziomie teologicznym jedność i funkcję tej części wyznacza pięć występujących w niej cytatów wypełnienia, które otwierają czytelnikowi okno na relację między Jezusem a Pismami żydowskimi. Jezus jest Chrystusem (Mesjaszem) zapowiedzianym przez Pisma – oto klucz do zrozumienia historii. Druga część (4,17–16,20) zaczyna się słowami Jezusa, a kończy wyznaniem Piotra. Tę część cechuje także obecność uczniów, wezwanych do dzielenia życia z Jezusem. Wyróżnia się postać Piotra jako pierwszego z powołanych i tego, który towarzysząc Jezusowi od początku, w imieniu wszystkich rozpoznaje w Nim „Chrystusa, Syna Boga żywego” (16,16). Tematycznie całość koncentruje się wokół dzieł Chrystusa, najpierw przedstawionych (4,17–11,1), a następnie stanowiących główny wątek dyskusji (11,2– 16,20). Podstawowym problemem jest to, czy czyny Jezusa usprawiedliwiają Jego roszczenia mesjańskie: „Czy Ty jesteś Tym, który ma przyjść, czy też mamy czekać na kogoś innego?” (11,3). Trzecia część (16,21–28,20) prezentuje odpowiedź na zadane wyżej pytanie, odsłaniając tożsamość i misję Jezusa jako

1.10.2025 13:19

Ewangelia wg św. Mateusza

Chrystusa i Syna Człowieczego wydanego, ukrzyżowanego i zmartwychwstałego, który w coraz głębszy sposób włącza w swoją misję także uczniów. Nicią przewodnią tej części jest temat cierpiącego Syna Człowieczego, któremu Ojciec – przez ukrzyżowanie, śmierć i zmartwychwstanie – przekazuje władzę i panowanie, ustanawiając Go Chrystusem (Mesjaszem). Ta perspektywa krystalizuje się wraz z podróżą do Jerozolimy i znajduje swój punkt kulminacyjny w uroczystym stwierdzeniu Jezusa przed najwyższym kapłanem: „Ale oświadczam wam: Odtąd ujrzycie Syna Człowieczego, który siedzi po prawej stronie Wszechmogącego i przychodzi na obłokach nieba” (26,64). Według tej perspektywy królewska chwała Jezusa znajduje swój szczyt na górze w Galilei (28,16-20): Mesjasz Izraela, kamień odrzucony przez ludzi, zostaje posadzony przez Boga na tronie jako pośrednik zbawienia dla wszystkich narodów. Uczniowie, którzy uciekli w momencie pojmania, powracają, aby otrzymać misję pozyskiwania uczniów we wszystkich narodach. Kompozycja tekstu Daty powstania Ewangelii nie da się wysnuć wprost na podstawie elementów obecnych w tekście. Większość badaczy jest zdania, że została ona napisana po pierwszej wojnie żydowskiej i katastrofie narodowej w 70 r. przed Chr., w okresie reorganizacji judaizmu, który musiał się zmierzyć ze zniszczeniem świątyni, narodowego symbolu. Nie ma jednak oczywistych przesłanek dla takiej datacji Ewangelii, a tradycja wskazywała ją jako najstarszą, wspominając o jakimś oryginale w jęz. aram. bądź hebr., który jednak się nie zachował. W każdym razie aram. i hebr. podłoże jest wyraźnie widoczne nie tylko na poziomie lingwistycznym.

47-Mateusz.indd 2304

2304

Autorem jest chrześcijanin pochodzenia żydowskiego, biegle znający Pisma Izraela. Zdaniem niektórych jego autoportret miałby być ukryty we wzmiance o nauczycielu Pisma porównanym do „gospodarza domu, który ze swego skarbca wyjmuje to, co nowe i stare” (13,52). Starożytna tradycja utożsamia ewangelistę z apostołem Mateuszem/ Lewim, choć nie można tego z całą pewnością potwierdzić na bazie danych obecnych w samej Ewangelii. Niewykluczone, że autor pochodzi właśnie z kręgu faryzeuszów. Sposób, w jaki przedstawia on Jezusa w relacji do Prawa Mojżeszowego, wskazuje, iż jest on kulturowo i teologicznie bliski właśnie temu ruchowi. Mimo pewnych tonów polemicznych jego Ewangelia, w przeciwieństwie do tego, co wielu nadal utrzymuje, nie jest wcale antyżydowska. Jeśli nawet padają mocne stwierdzenia pod adresem Izraela lub jego przywódców, to mieszczą się one w duchu, w jakim wcześniej wypowiadali się prorocy, i wynikają z postawy, jaką przyjął sam Jezus wobec pewnych spraw, których nie mógł nie krytykować, jak np. zarządzania świątynią jerozolimską. Linie teologiczne Z narracji wyłania się bardzo ważna wizja teologiczna, z której Kościół zaczerpnął orędzie zbawienia i normy odnośnie do głoszenia i przeżywania swojej wiary. Kościół stanowi dominujący temat w Mt, jednak nie zawsze podkreśla się fakt, iż nauczanie Mateusza na temat Kościoła wypływa z jego wizji Boga i Chrystusa. Figura Chrystusa (Mesjasza). Tytuł

księgi przedstawia Jezusa jako Syna Dawida (1,1) i właśnie to synostwo Dawidowe jest podkreślane i wielokrotnie potwierdzane

1.10.2025 13:19

2305

jako jeden z najważniejszych rysów Jezusa. Wypływa z niego charakterystyczne dla pierwszej Ewangelii ukierunkowanie misji Jezusa tylko na Izraela: „Przecież zostałem posłany tylko do owiec, które zginęły z domu Izraela” (15,24). Ten mesjanizm Dawidowy pozostaje w ścisłej relacji z działalnością uzdrawiającą, która ukazuje Jezusa jako Chrystusa pełnego współczucia, wrażliwego na potrzeby umęczonego i rozproszonego ludu (por. 9,36). Również temat Syna Człowieczego jest w bardzo ścisłym związku z tytułem Chrystus. Często nie zwraca się wystarczającej uwagi na to, jak wielkie znaczenie przypisuje tej figurze z tradycji apokaliptycznej pierwsza Ewangelia, np. zmartwychwstanie jest odczytywane przez Mt jako udzielenie pełni mesjańskiej, obiecanej Synowi Człowieczemu (por. Dn 7). Jezus jest objawieniem Boga, Synem, przed którym wszystko zostało odsłonięte. Jako objawiciel Ojca wypełnia On Prawo i Proroków, ukazując ich pierwotny blask. W nowym czasie, zainicjowanym swoim przyjściem, Jezus daje świadectwo woli Boga, która była na początku i która znalazła wyraz w Prawie. Jednak ta szczególna funkcja eschatologicznego objawiciela woli Ojca zostaje przez Mateusza połączona z aspektem pokory Chrystusa. Jezus jest Chrystusem cichym i pokornego serca, ofiarującym objawienie Boga nie mądrym i roztropnym, ale tym, którzy są jak małe dzieci: „Tak, Ojcze. Bo tak się Tobie spodobało” (11,26). Bóg Jezusa Chrystusa. Bóg Jezusa Chry-

stusa jest Bogiem ojców. Bóg, który objawił się Abrahamowi, Izaakowi, Jakubowi oraz Dawidowi, swemu słudze, teraz objawia się w pełni w Jezusie. Dla podkreślenia ciągłości między Starym Testamentem a misją Jezusa

47-Mateusz.indd 2305

Ewangelia wg św. Mateusza

Mateusz ukazuje działalność Jezusa według pewnego schematu, który wskazuje na jej ścisłą relację z objawieniem przekazanym przez Boga w Starym Testamencie. Cytaty wypełnienia, jakimi usiany jest opis początków, rzeczywiście dowodzą, że historia Jezusa wpisuje się w Boży plan objawiony w Piśmie Świętym. Nic nie jest zostawione przypadkowi lub nieprzywidzianemu biegowi zdarzeń, lecz wszystko odpowiada historii zaplanowanej przez Boga i zapisanej w Prawie i u Proroków. Charakterystyczną cechą Mt jest położenie akcentu na określenie Boga jako Ojca. Boże imię Ojciec pojawia się w Mt częściej niż w Mk i Łk, ale przede wszystkim jego znaczenie podkreślone jest w samej treści Ewangelii. Wyróżnia ono ojcostwo jako rys charakterystyczny wszelkich relacji Boga: zarówno tej z Jezusem, jak i tej z uczniami. W żadnej z Ewangelii nie akcentuje się tak mocno ojcostwa Boga względem ludzi. Ta nauka jest tak radykalna, że posuwa się do wymogu, aby nikt na ziemi nie był nazywany ojcem, „gdyż macie tylko jednego Ojca, który jest w niebie” (23,9).

Wspólnota mesjańska. Kościół w Mt jest

rozumiany i przedstawiany jako wspólnota mesjańska uczniów Jezusa, dzieci Boga i braci Chrystusa, zbudowana na fundamencie Dwunastu. Rzeczownik „uczeń” jest kluczowy dla teologii Mt, jak również stanowi pierwszy i decydujący element wyróżniający jego prezentację Kościoła. Użycie czasownika mathēteuein („pozyskiwać uczniów”, „czynić uczniami”) w 28,19 mocno podkreśla funkcję ucznia. Kościół ochrzczonych rysuje się jako wspólnota eschatologiczna, zgromadzona przez Boga z każdego miejsca, mieszcząca w swym łonie uczniów zmartwychwstałego Pana po-

1.10.2025 13:19

Ewangelia wg św. Mateusza

chodzących z Izraela i z narodów. Ta wspólnota wyrasta ze świętego korzenia narodu wybranego, reprezentowanego przez Jezusa i Dwunastu. W tym świetle istotnego znaczenia nabiera również czasownik „naśladować”, który posiada wymiar relacyjny. Uczniowie stanowią rodzinę Boga. Bardziej niż inni ewangeliści Mateusz podkreśla aspekt synostwa i braterstwa członków tworzących wspólnotę. Zrozumienie synostwa współbrzmi z biblijną ideą Izraela jako syna Bożego, jak to zostało wyrażone w Pwt 14,1. Lud powinien odpowiedzieć synowskim posłuszeństwem (por. Pwt 26,17). Trzecią cechę charakterystyczną wspólnoty mesjańskiej spotykamy w obrazie budowli, zawartym w 16,18 (por. Ef 2,19-22; 4,11-12). W pierwszej Ewangelii nigdzie nie występuje metafora ciała w odniesieniu do Kościoła (por. Ef 1,22-23), natomiast znajduje się w niej obraz budowli postawionej na Piotrze i apostołach. Wyraźnie widać, że racją istnienia Kościoła jest Chrystus, a jednak nie da się nie zauważyć, iż Mt wielkie znaczenie przypisuje osobie i funkcji Piotra oraz Dwunastu. We wspólnocie braci cieszących się równą godnością występują różne funkcje, mające swoje korzenie w działalności Jezusa oraz w tych, którym On powierzył misję (por. 28,16-20). Analogicznie do ludu Izraela, uznającego dwunastu synów Jakuba za filary, na których opiera się dwanaście plemion (por. Rdz 49,28), lud mesjański nowego przymierza uznaje swoje źródło w dwunastu apostołach. Wśród Dwunastu Piotr jest obecny jako pierwszy (por. 10,2). Mateusz ukazuje jego odwagę i słabość, zaangażowanie i kuszenie, wspaniałomyślność i zdradę, cechy właściwe wszystkim uczniom. Czyni z Piotra pierwszego pod względem odpowiedzialności i służby. W każdym razie tekst Mt 23,8-10

47-Mateusz.indd 2306

2306

(obecny tylko u Mt), umieszczony przed Mt 23,11-12, pochodzącym ze wspólnej tradycji synoptycznej, każe rozumieć służbę jako podstawową postawę ucznia, na podobieństwo „Syna Człowieczego, który nie przyszedł po to, aby Mu służono, lecz aby służyć” (20,28). Relacja ze ST Jedenastokrotnie w pierwszej Ewangelii występują tzw. formuły wypełnienia, charakteryzujące się właśnie użyciem czasownika „wypełnić się”. W Jezusie ewangelista widzi spełnienie się dawnych proroctw o mesjaszu, który przychodzi wypełnić Prawo (5,17) i sprawiedliwość (3,15). Tymi formułami usiana jest cała Ewangelia, poczynając od narracji dotyczącej dzieciństwa, w której występują najobficiej (por. 1,22; 2,15.17.23). Następnie powracają w trakcie działalności w Galilei (por. 4,14), w opisach uzdrowień (por. 8,17; 12,17), w mowach (por. 13,35), podczas wjazdu do Jerozolimy (por. 21,4) i w związku z wydaniem Jezusa przez Judasza (por. 26,56; 27,9). Wiele cytatów wskazuje, że Mt nie dostrzega żadnego zerwania z przeszłością, lecz podkreśla, że historia zbawienia jest zbudowana na ciągłości: Jezus jest Chrystusem (Mesjaszem) Izraela, który kontynuuje i wypełnia historię rozpoczętą wraz z powołaniem Abrahama. Nie przez przypadek rodowód Jezusa rozpoczyna się w tej Ewangelii od Abrahama, a nie od „Adama, syna Bożego”, jak w Łk 3,38. Jezus potrafi odczytać wszystko, także swoją mękę, w świetle Prawa, które Jego działalność i słowa potwierdzają i wypełniają (por. 5,17-20). On autorytatywnie wyjaśnia ST, a Jego uczeń Mateusz, ewangelista i nauczyciel Pisma (por. 13,52), w opisie męki zdoła wydobyć z tego skarbca

1.10.2025 13:19

2307

wszystkie słowa Pisma, które mogą nadać sens cierpieniu Chrystusa. Dla właściwego zrozumienia Pisma szczególne znaczenie posiada nauczanie Jezusa w tzw. Kazaniu na górze (rozdz. 5–7). Treścią tej mowy jest halacha (termin pochodzi od hebr. hālak, „chodzić”, i oznacza konkretne postępowanie według Prawa), a staje się nią teraz ogół nauk Jezusa dotyczących Prawa, które zostaje podjęte na nowo i odzyskuje swą najgłębszą jasność. Wśród tekstów NT, które najbardziej inspirują się Mt, należy wskazać List Jakuba. Łatwo jest dostrzec związki między Jk a pierwszą mową Jezusa w Mt. Także Jk

47-Mateusz.indd 2307

Ewangelia wg św. Mateusza

zwraca się do czytelników wyrosłych z tradycji żydowskiej, którzy wciąż zachowują Prawo Mojżesza (por. Mt 5,17-18 i Jk 2,10). Obydwa teksty prezentują jednakową perspektywę względem niego. Żadnego z tych dwóch autorów nie interesują ceremonialne aspekty prawa, obrzezanie lub normy żywieniowe. Zarówno Mt, jak i Jk koncentrują się na wskazaniach moralnych, które wynikają z miłości bliźniego (por. Mt 5,43-48 i Jk 2,8) i mają na celu doskonałość życia (por. Mt 5,48 i Jk 1,4), wprowadzającą w czyn Prawo, które jest doskonałe (por. Jk 1,25) i znajduje swe całkowite wypełnienie w Jezusie Chrystusie.

1.10.2025 13:19

Mt 1,1-15

2308

Obiecany Chrystus, syn Dawida i syn Abrahama

Dzieciństwo Jezusa 1,1-17 // Łk 3,23-38 1,1 Rdz 22,18; 25,19 1,2 Rdz 25,26; 29,35; 1Krn 1,34 1,3-6 1Krn 2,3-15 1,3 Rdz 38,1-30; Hbr 7,14 1,5-6 Rdz 17,6; Joz 2,1; Rt 4,18-22; 1Sm 17,12 1,6 2Sm 11,1–12,25; 1Krn 3,5 1,7-11 1Krn 3,10-16

1,11 2Krl 24,16 1,12 1Krn 3,17-19; Ezd 3,2

Rodowód Jezusa – 1Oto rodowód Jezusa Chrystusa, syna Dawida, syna Abrahama. 2 Abraham był ojcem Izaaka, Izaak ojcem Jakuba, Jakub zaś ojcem Judy i jego braci. 3Juda miał z Tamar synów Faresa i Zarę. Fares był ojcem Hesroma, a Hesrom ojcem Arama. 4Aram był ojcem Aminadaba, a Aminadab ojcem Naassona. Naasson był ojcem Salmona, 5a Salmon miał z Rachab syna Booza. Booz zaś miał z Rut syna Jobeda. Jobed był ojcem Jessego, 6a Jesse ojcem króla Dawida. Dawid miał z wdową po Uriaszu syna Salomona. 7Salomon zaś był ojcem Roboama, a Roboam ojcem Abiasza. Abiasz był ojcem Asafa, 8a Asaf był ojcem Jozafata. Jozafat był ojcem Jorama, a Joram ojcem Ozjasza. 9Ozjasz zaś był ojcem Joatama, a Joatam ojcem Achaza. Achaz był ojcem Ezechiasza, 10a Ezechiasz ojcem Manassesa. Manasses zaś był ojcem Amosa, a Amos ojcem Jozjasza. 11Jozjasz był ojcem Jechoniasza i jego braci w czasie zesłania do Babilonu. 12 Po zesłaniu do Babilonu Jechoniasz był ojcem Salatiela, a Salatiel ojcem Zorobabela. 13Zorobabel zaś był ojcem Abiuda, a Abiud ojcem Eliakima. Eliakim był ojcem Azora, 14a Azor ojcem Sadoka. Sadok był ojcem Achima, a Achim ojcem Eliuda. 15 Eliud był ojcem Eleazara, a Eleazar ojcem Mattana. Mattan był

1,1. Rodowód. Dosł. „księga początków” (por. w. 18). Tytuł ten odwołuje się do Rdz, a zwłaszcza do hebr. sēfer tôlᵉdōt („księga/dzieje potomków”: Rdz 5,1; por. Rdz 2,4; 6,9; 10,1). Aby zidentyfikować daną osobę, w świecie starożytnym najczęściej wspominano imię ojca (por. 4,21); w przypadku wybitnych postaci zwyczajem było możliwie jak najdalsze sięgnięcie do drzewa genealogicznego, aby wykazać związki z prarodzicami (por. Tb 1,1; Jdt 8,1). Mt zaczynia się od stwierdzenia, że Jezus mieści w sobie całego Izra-

47-Mateusz.indd 2308

ela, ponieważ jest potomkiem patriarchów i realizuje to, co zapowiadali. Jako „syn Abrahama” jest obiecanym mu potomstwem, „nowym” Izaakiem, spełnieniem uniwersalnego błogosławieństwa w Abrahamie; jako „syn Dawida” jest Mesjaszem, królem Izraela, „nowym” Salomonem. Por. przyp. do Rdz 4,17-21 i 11,26. 1,6. Dawid miał (…) syna Salomona. Por. przyp. do Ps 3,1 i 127,1. 1,11. W czasie zesłania. Por. przyp. do 2Krl 24,15.

1.10.2025 13:19

2309

Mt 1,16-23

ojcem Jakuba. 16Jakub zaś był ojcem Józefa, męża Maryi, która urodziła Jezusa, zwanego Chrystusem. 17 Zatem wszystkich pokoleń od Abrahama do Dawida było czternaście, także od Dawida do zesłania do Babilonu – czternaście pokoleń i od zesłania do Babilonu aż do Chrystusa – czternaście pokoleń.

1,16 27,17.22; Mk 6,3; Łk 1,27; 2,4-5; J 4,25

Józef prawnym ojcem Jezusa – 18A oto jak było z narodzeniem Jezusa Chrystusa: Matka Jego była zaręczona z Józefem. Zanim jednak zamieszkali razem, poczęła z Ducha Świętego. 19Jej mąż Józef był człowiekiem sprawiedliwym. Nie chciał Jej zniesławić i dlatego postanowił rozstać się z Nią po kryjomu. 20A gdy tak zdecydował, anioł Pański ukazał mu się we śnie i powiedział: „Józefie, synu Dawida, nie bój się przyjąć twojej żony Maryi, gdyż to, co się w Niej poczęło, pochodzi z Ducha Świętego. 21Urodzi Ona syna, a ty nadasz Mu imię Jezus, gdyż On uwolni swój lud od grzechów”. 22A wszystko to się stało, aby się spełniło słowo Pana przekazane przez proroka: 23Oto Dziewica pocznie i porodzi Syna, któremu nadadzą imię Emmanuel, to znaczy: „Bóg jest

1,18-25 // Łk 2,1-20 1,18 Rdz 3,15; Łk 1,26-38;

1,16. Był ojcem Józefa, męża Maryi. Por. przyp. do 2,13.  1,17. Syn Dawida. Tytuł mesjański, do dziś aktualny w judaizmie, a w NT używany na określenie Jezusa jako Mesjasza (w. 1; 9,27; 12,23; 15,22; 20,3031; 21,9.15 par.), odwołuje się do złożonej Dawidowi obietnicy, że jego potomek będzie królował na zawsze nad domem Izraela (2Sm 7,11-16; Ps 89,4-5; Ez 34,23-24; 37,24-25). Opisy narodzin Jezusa i zwiastowania Maryi potwierdzają, że ta obietnica spełnia się w Nim dzięki przyjęciu Go za syna przez Józefa, Jego przybranego ojca (1,18-25; Łk 1,27.32-33). Urodzony w Betlejem (2,5-6; Łk 2,10; por. Mi 5,1), kontynuuje dziedzictwo Dawida i jego syna Salomona (12,42 par.) i w pełni je realizuje, podkreślając jednak swoją wyższość nad Dawidem (22,41-46 par.; por. Ps 110,1). NT uznaje historyczne pochodzenie Jezusa z linii Dawidowej i wpisane w nią triumfalne rozumienie mesjańskości (Rz 1,3; Ap 3,7; 5,5; 22,16). Ponadto tutaj każda z trzech epok rodowodu składa się z czternastu pokoleń, co nawiązuje do symbolicznej liczby określającej w tradycji żydowskiej Dawida (czternaście to suma wartości liczbowej spółgłosek w jego hebr. imieniu). Jezus zapoczątkowuje zarazem siódmą serię siedmiu pokoleń (14+14+14 to sześć serii po siedem), czyli definitywny „szabat” pokoleń Izraela. To jest początek nowego czasu. 1,18-25. Dla Żydów zaręczyny to definitywne zobowiązanie do zawarcia małżeństwa. Stanowi ono pierwszy moment celebracji (hebr. qiddušin, „konse-

47-Mateusz.indd 2309

J 14,16.26; Ga 4,4-5; Hbr 10,5 1,19 Rdz 6,9; Kpł 19,20; Pwt 22,23-24; Ps 112,4-5; Mk 6,20; Łk 2,25 1,20-24 Est 1,1a-l 1,20 Rdz 15,1; 28,12; Ps 91,11; 94,19; 143,8; Iz 8,12; Łk 1,13 1,21 Rdz 17,19.21; Ps 130,7-8; Iz 12,2; 45,21; Jr 23,6; Oz 1,7; Mi 5,2; J 1,29; Dz 3,26 1,22 2,15; 5,17 1,23 18,20; 28,20; Rdz 3,15; Iz 7,14; 8,8.10; Ag 1,13

kracja”, „uświęcenie”), kiedy kobieta zostaje „poświęcona” mężczyźnie i oboje młodzi mogą już być nazywani mężem i żoną. Dlatego zerwanie narzeczeństwa wymaga formalnego aktu rozwodu, a naruszenie wierności w takim związku jest zrównane z cudzołóstwem (por. Pwt 22,23-27). W starożytności właściwy ślub, kiedy panna młoda jest prowadzona do domu pana młodego, był zawierany po upływie roku. Później te dwa momenty połączono w jeden obrzęd. Józef, „człowiek sprawiedliwy” (w. 19), chcąc wypełnić prawo, musi formalnie oddalić przyszłą małżonkę, czyli wręczyć jej akt rozwodu (poczynając od Justyna, ojcowie tak to interpretują; por. Tryph 78); mimo to nie chce rozstać się z Maryją publicznie, gdyż to naraziłoby Ją na zniesławienie. 1,20. Anioł Pański ukazał mu się we śnie. Por. przyp. do Rdz 37,5; Ps 91,11 i J 14,16. 1,21. On uwolni swój lud od grzechów. Por. przyp. do Syr 3,27 i 1Tes 5,8. Imię Jezus. Oznacza ono „Jhwh zbawia”. W I w. było bardzo powszechne wśród Żydów, także w innych wariantach (np. Ozeasz, Jozue). 1,22. Aby się spełniło. W pierwszych dwóch rozdziałach Mt licznie występują tzw. cytaty wypełnienia, czyli cytaty ze ST poprzedzone słowami w rodzaju: „Stało się to, aby się spełniło…”. Podobnie jak rodowód, są one sposobem wyrażenia, że narodziny Jezusa nie są czymś całkowicie nowym i niespodzianym, ale są częścią planu, który Bóg zapoczątkował z ludem Izraela. Por. przyp. do Dn 12,6.

1.10.2025 13:19

Mt 1,24–2,11 1,24 Rdz 6,22; 7,5; J 2,5-8; 15,14; Hbr 11,7-8 1,25 Łk 2,7

2,1 Sdz 19,1-2; 1Krl 5,10;

Dn 2,2; Mi 5,1

2,2 Lb 24,17; Iz 60,3;

Za 6,12; J 1,49; 2P 1,19; Ap 22,16 2,3 21,10; 1Krl 18,17-18; J 11,47-48 2,5 Rdz 35,19; Rt 1,1; 1Sm 16,1; J 7,42

2310

z nami”. 24Gdy Józef zbudził się, uczynił tak, jak mu nakazał anioł Pański, i przyjął swoją żonę. 25Nie współżył z nią, aż urodziła Syna. I nadał Mu imię Jezus.

Chrystus Zbawicielem pogan – 1Kiedy Jezus narodził się w Betlejem Judzkim za panowania Heroda, do Jerozolimy przybyli ze Wschodu mędrcy. 2Pytali oni: „Gdzie jest nowo narodzony król Żydów? Widzieliśmy bowiem, jak się ukazała Jego gwiazda, i przybyliśmy oddać Mu hołd”. 3Gdy to usłyszał król Herod, przeraził się, a z nim cała Jerozolima. 4Zebrał wszystkich wyższych kapłanów oraz nauczycieli ludu i pytał ich, gdzie ma się narodzić Chrystus. 5A oni mu powiedzieli: „W Betlejem Judzkim. Tak bowiem zostało napisane przez proroka:

2,6 28,18; Rdz 49,10; Rt 1,2; 2Sm 5,2; Ps 78,71-72; Mi 5,1; Ef 1,22

A ty, Betlejem, ziemio Judy, wcale nie jesteś najmniejsze spośród wielkich miast Judy, gdyż z ciebie wyjdzie wódz, który będzie pasterzem Izraela, mojego ludu”.

2,7 Ps 10,9-10; 55,22

2,8 Ps 12,3-4; Prz 26,24 2,9 Lb 9,17; Ps 25,12; Prz 8,17 2,10 Ps 105,3; 119,74; Iz 9,1-2; Łk 2,10; J 8,56; 20,20 2,11 4,9-10; Tb 13,15; Ps 72,10.15; Iz 60,5-6; Ap 19,10

Wtedy Herod przywołał potajemnie mędrców i wypytywał ich, kiedy ukazała się gwiazda. 8 Wysyłając ich do Betlejem, powiedział: „Idźcie i wypytajcie się dokładnie o to Dziecko. Gdy Je znajdziecie, dajcie mi znać, żebym i ja mógł pójść i oddać Mu hołd”. 9Oni wysłuchali króla i wyruszyli w drogę. A gwiazda, której ukazanie się widzieli, prowadziła ich aż do miejsca, gdzie znajdowało się Dziecko. Tam się zatrzymała. 10Ogromnie się ucieszyli na jej widok. 11Gdy weszli do domu, zobaczyli Dziecko z Jego Matką, Maryją. Upadli na kolana i oddali Mu hołd. Otworzyli swe szkatuły i ofiarowali

2,1-12. Tradycja chrześcijańska wzbogaciła postacie mędrców o wiele szczegółów: ze względu na zamożność i liczbę ich darów uczyniła z nich trzech królów; nadała im imiona Kacper, Melchior i Baltazar. Mt opisuje ich natomiast jako mędrców, uprawiających coś z pogranicza nauki i astrologii. Choć nie są częścią narodu wybranego, otrzymują od Boga znak (gwiazdę), która prowadzi ich do Jezusa. 2,1. Za panowania Heroda. Herod był królem od 37 do 4 r. przed Chr., a Jezus narodził się przed końcem jego panowania (ustalając początek nowej ery od narodzin Chrystusa, popełniono błąd w obliczeniach). Herod Wielki był władcą niejednoznacznym. Dzięki przyjaźni z Rzymianami uzyskał tytuł „króla żydowskiego”, którego bronił z przebiegłością i niesłychaną przemocą, tak iż nawet kazał zabić swoją żonę Mariamne oraz trzech synów.

47-Mateusz.indd 2310

2,2. Widzieliśmy bowiem, jak się ukazała Jego gwiazda. Albo: „Zobaczyliśmy Jego gwiazdę na wschodzie”. Gr. wyrażenie en tē anatolē, które występuje tutaj i w w. 9, może oznaczać „na wschodzie”, ale tekst nawiązuje raczej do starożytnego przekonania, że każdy człowiek ma gwiazdę, która pojawia się wraz z jego narodzinami i gaśnie wraz z jego śmiercią, oraz do przepowiedni Balaama (Lb 24,17). Por. przyp. do Lb 24,17 i Ba 4,36. 2,3. Jerozolima. Por. przyp. do Iz 52,1. 2,6. Będzie pasterzem Izraela. Por. przyp. do Ps 23,1. 2,8. Pójść i oddać Mu hołd. Por. przyp. do 4,10.  2,11. Złoto, kadziło i mirra. Złoto i kadzidło są wielokrotnie wymieniane razem: ołtarz kadzenia w świątyni jest złoty (Wj 39,38; 40,5; 1Krn 28,18; Hbr 9,4; por. Wj 30,34-38); kadzidło do poświęcenia ołtarza jest ofiarowane w złotych czarach (Lb 7,14.20.26.32.38.86; por. Ap 5,8; 8,3); do złota i kadzidła porównany jest

1.10.2025 13:19

2311

Mt 2,12-20

Mu dary: złoto, kadzidło i mirrę. 12A ponieważ otrzymali we śnie polecenie, żeby nie wstępowali do Heroda, inną drogą wrócili do swojej ojczyzny.

2,12 1,20; 1Krl 13,9-10; Ps 25,15; Dz 4,19

Ucieczka do Egiptu – 13Gdy oni odeszli, Józefowi ukazał się we śnie anioł Pański i powiedział: „Wstań, zabierz Dziecko i Jego Matkę i uciekaj do Egiptu. Zostań tam, dopóki nie dam ci znać. Bo Herod będzie szukał Dziecka, żeby Je zabić”. 14On wstał jeszcze w nocy, zabrał Dziecko i Jego Matkę i udał się do Egiptu. 15 Pozostał tam aż do śmierci Heroda. Tak spełniło się słowo Pana napisane przez proroka: Z Egiptu wezwałem mojego Syna.

2,13 1,20; Wj 2,15; Jr 26,21-23; Ap 12,4-6

Rzeź niemowląt – 16Gdy Herod spostrzegł, że mędrcy go zwiedli, bardzo się rozgniewał i kazał zabić w Betlejem i w całej okolicy wszystkich chłopców poniżej dwóch lat, stosownie do czasu, o którym się dowiedział od mędrców. 17Tak spełniło się słowo przekazane przez proroka Jeremiasza:

2,16 Wj 1,16; Lb 24,10;

W Rama usłyszano krzyk, płacz i wielki lament. Rachel opłakuje swoje dzieci i nie chce, by ją pocieszano, bo ich już nie ma.

2,18 Rdz 35,19; Jr 4,31; 31,15

2,14 1Krl 11,17.40; 2Krl 25,26; Rz 16,26; Hbr 11,8 2,15 Wj 4,22; Lb 23,22; 24,8; Oz 11,1

Prz 28,15

Powrót z Egiptu – 19Gdy umarł Herod, Józefowi w Egipcie ukazał się we śnie anioł Pański 20i powiedział: „Wstań, zabierz najwyższy kapłan (Syr 50,9); Iz zapowiada mnóstwo wielbłądów, które przybędą do Jerozolimy ze złotem i kadzidłem (Iz 60,5-6; por. Ps 72,10-15). Złoto i wonności są znakiem ogromnych bogactw pochodzących ze Wschodu (2Krn 32,27; Iz 39,2; Ez 27,22; por. Rdz 37,25; 43,11; Jr 6,20; Ap 18,13) i podarowanych już niegdyś Salomonowi (1Krl 10,2.10.25; 2Krn 9,1.9.24). Mirra i kadzidło występują razem w Pnp w opisie zapachu wonności oblubienicy (Pnp 3,6; 4,6.14), a mirra jest kojarzona również z oblubieńcem (Pnp 1,13; 5,13; Ps 45,9). Mądrość, która szuka miejsca spoczynku pośród narodów i „rozbija swój namiot” w Izraelu (Syr 24,7-8), zostaje porównana do zapachu mirry i do obłoku kadzidła (Syr 24,15). W darze Mędrców spełnia się proroctwo o ofiarowaniu bogactw przez pogan na rzecz Izraela, którego reprezentuje Jezus, uznany za króla (co symbolizuje złoto), Boga (co wyraża kadzidło) i Mesjasza cierpiącego (czego zapowiedzią jest mirra, którą niekiedy namaszczano zmarłych: por. J 19,39; Mk 15,23). Por. przyp. do 1Krl 6,20 i Ps 141,2.  2,13. Ojcostwo Józefa. Aby uratować Jezusa przed zagrożeniem ze strony Heroda, anioł Pański wydaje Józefowi polecenia (tu i w. 19). Józef stanowi wypełnie-

47-Mateusz.indd 2311

2,19 1,20; Ez 11,16; Dn 8,25 2,20 Wj 4,19; 1Krl 11,21; Prz 3,5-6 nie figury starotestamentowego patriarchy, którego imię nie przypadkiem nosi. Tak jak tamten jest posłuszny (ww. 14.21.22; Rdz 37,13-14), jest adresatem Bożego słowa, które otrzymuje we śnie (tu i ww. 20.22; Rdz 37,5-10), jest stróżem i narzędziem zbawienia dla ludu (Rdz 41,55). Jezus jest synem Józefa na mocy małżeńskiej więzi Józefa i Maryi. Zarówno Maryja, jak i Jezus uznają jego ojcowski autorytet (Łk 2,33.39-40.51-52). Małżeństwo Józefa i Maryi znajduje się u początku Nowego Testamentu i od tego świętego związku Jezus rozpoczyna swoje dzieło, tak by przykład Świętej Rodziny pouczał i zachęcał chrześcijan (Ef 6,1; Kol 3,20). Ojcostwo Józefa wyraża się w jego szczególnym zjednoczeniu z Maryją i Jezusem oraz w darze z siebie dla Chrystusa, który w jego domu wzrasta „w mądrości, w latach i w łasce” (Łk 2,52). Przez swoją postawę wypływającą z posłuszeństwa wiary Józef ukazuje, że istota i zadania rodziny są określone przez miłość, która ma swoje źródło w Ojcu, od którego pochodzi wszelkie ojcostwo w niebie i na ziemi (por. Ef 3,14-15). 2,13. Uciekaj do Egiptu. Por. przyp. do Wj 1,1 i Ps 91,11. 2,16. Kazał zabić (…) wszystkich chłopców. Por. przyp. do 1P 4,12.

1.10.2025 13:19

Mt 2,21–3,5

2,21 2,14; Rdz 6,22

2,23 Sdz 13,5; Łk 2,39; Dz 2,22

2312

Dziecko i Jego Matkę i wracaj do ziemi izraelskiej, bo umarli już ci, którzy czyhali na życie Dziecka”. 21On wstał, zabrał Dziecko i Jego Matkę i powrócił do ziemi izraelskiej. 22Gdy się jednak dowiedział, że w Judei rządzi Archelaos po swoim ojcu Herodzie, bał się tam wracać. Zgodnie z poleceniem, jakie otrzymał we śnie, udał się do Galilei. 23Przybył do miasta zwanego Nazaret i tam zamieszkał. Tak spełniło się słowo przekazane przez proroków: „Będą Go nazywać Nazarejczykiem”. Jezus jest Chrystusem zapowiedzianym przez Pisma

3,1-12 // Mk 1,2-8;

// Łk 3,1-18; por. J 1,19-23 3,1 11,7.10; Iz 40,3; Łk 1,80 3,2 4,17; 10,7; Mk 1,15 3,3 Iz 40,3; Łk 3,4; J 1,23

3,4 11,18; Kpł 11,21-22; Pwt 32,13; 2Krl 1,8; Za 13,4; Ap 11,3 3,5 11,7-12

Działalność Jana Chrzciciela – 1W owym czasie na Pustyni Judzkiej wystąpił Jan Chrzciciel i nauczał: 2„Nawróćcie się, bo nadchodzi już królestwo niebieskie”. 3Właśnie do niego odnosi się słowo przekazane przez proroka Izajasza: Głos, który woła na pustyni: Przygotujcie drogę Pana! Wyprostujcie Jego ścieżki! Jan nosił odzież z wielbłądziej sierści i skórzany pas na biodrach. Żywił się szarańczą i miodem dzikich pszczół. 5Przychodzili do niego mieszkańcy Jerozolimy, całej Judei i całej okolicy 4

2,22. Archelaos. Etnarcha Judei od 4 r. przed Chr. do 6 r. po Chr. 2,23. Nazaret. Por. przyp. do J 1,45. Będą Go nazywać Nazarejczykiem. Nie jest to cytat ST, ale może to być nawiązanie do Iz 11,1, gdzie przyszły mesjański król z rodu Dawida określony jest jako „gałązka” (hebr. nēṣer), albo do szczególnego związku z Bogiem, który charakteryzuje nazirejczyków (por. Sdz 13,7; 16,17). 3,1. Na Pustyni Judzkiej. Tylko Mt używa tego wyrażenia ze ST (por. Sdz 1,16), oznaczającego terytorium, które od wzgórz Judei schodzi w kierunku wschodnim aż do Morza Martwego, ale może obejmować także całą południową część depresji Jordanu. Por. przyp. do Wj 13,18 i Łk 1,63.  3,2. Nawrócenie. Jan Chrzciciel (por. także Dz 13,24) i Jezus (Mt 4,17 par.) głoszą nade wszystko nawrócenie jako skutek przyjścia królestwa Bożego. W ST nawrócenie jest wyrażone czasownikiem šûb, który oznacza duchowy powrót do Boga i powrót do ziemi, z której lud został wygnany. Wyraża on zarazem nie tylko powrót ludu do Boga i ziemi, ale także powrót Boga do swego ludu. Bóg bowiem daje ludowi możliwość odzyskania tego, co utracił na skutek grzechu, jako darmo ofiarowany dar zbawienia (Pwt 4,2931; 30,1-10; Syr 17,19-24) i za pośrednictwem pro-

47-Mateusz.indd 2312

roków niestrudzenie wzywa go do przemiany swoich postaw (Iz 31,6-7; Jr 3,12-13.22; Oz 2,8-9; 14,2-3), mimo odrzucenia z jego strony (Iz 6,10; Jr 3,6-10; Am 4,6-11). Musi to być szczere nawrócenie (1Krl 8,4651; Jr 4,1-4; Jl 2,12-17): przyczyną przebaczenia (Ez 18,21-32), zbawienia (Iz 30,15) i „powrotu” Boga (Za 1,3-6) jest łaska (Jr 31,18-20), ofiarowana nawet poganom (Iz 19,21-22; Jon 3,7-10; 4,9-11). W NT nawrócenie jest wyrażone głównie słowami metanoia/ metanoein, które oznacza „zmianę sposobu myślenia”, „skruchę”, oraz epistrefein, które wskazuje na pewien przełom w stosunku do Boga i zmianę życia. Misja Chrystusa jest ukierunkowana na nawrócenie grzeszników (Łk 5,31-32; Dz 5,31), które jest przyczyną radości w niebie (Łk 15,7-10), ale bywa odrzucane przez wielu (Łk 10,13-14; J 12,29-40). W Jego imieniu apostołowie głoszą narodom nawrócenie, które wzbudzane przez wiarę w głoszone przez nich orędzie, wyjednuje przebaczenie i zbawienie (Łk 13,2-5; 24,47; Dz 2,38; 3,19; 11,18; 26,16-17; 2Kor 7,9-10), jest potwierdzane przez chrzest (Dz 2,37-38; Hbr 6,6) i stanowi codzienną drogę (Mt 18,3 par.; Ap 2,45.16.21-22; 3,3). 3,3. Przygotujcie drogę Pana! Wyprostujcie Jego ścieżki! Por. przyp. do Ps 1,1.

1.10.2025 13:19

2313

Mt 3,6–4,2

nadjordańskiej. 6Chrzcił ich w Jordanie, a oni wyznawali swoje grzechy. 7Gdy widział, jak wielu faryzeuszów i saduceuszów przychodzi, aby przyjąć jego chrzest, mówił: „Potomstwo żmijowe! Kto wam pokazał, jak uniknąć nadchodzącego gniewu? 8Wydajcie więc owoc godny nawrócenia, 9a nie przechwalajcie się, że waszym ojcem jest Abraham. Wiedzcie, że nawet z tych kamieni Bóg może wzbudzić dzieci Abrahamowi. 10Już przyłożono siekierę do korzeni drzew. Dlatego każde drzewo, które nie wydaje dobrego owocu, zostanie wycięte i wrzucone do ognia. 11Ja was chrzczę wodą, abyście się nawrócili. Ten jednak, który po mnie przychodzi, jest potężniejszy ode mnie, a ja nie jestem godny nosić Mu sandałów. On będzie was chrzcił Duchem Świętym i ogniem. 12Ma On w ręku szuflę, którą oczyści swe klepisko: zboże zbierze do spichlerza, a plewy spali w ogniu nie do ugaszenia”.

3,6 Lb 5,7; Ez 36,25; Dn 9,4; J 1,25-28 3,7 12,34; 23,33; Rdz 3,15; Ps 140,4; Rz 1,18; Hbr 2,3 3,8 Iz 1,17-18; Jon 3,8; Dz 26,20 3,9 Dz 13,26; Rz 4,11-12; 9,7-8; Ga 3,7; Ef 2,12-13 3,10 7,19; Ps 1,3; Iz 10,34; Jr 46,22; Ml 3,19; Łk 13,6-9; J 15,1-6 3,11 // J 1,26-27; por. Iz 44,3; Dz 1,5; 11,16; 13,25; Ga 3,27 3,12 13,41-42; Mdr 5,14.23; Iz 1,31; 41,16; Jr 15,7; Am 9,9; Ml 3,2; J 15,2; Ap 14,14 Mt 3,13-17 // Mk 1,9-11; 13 // Łk 3,21-22 Chrzest Jezusa – Wtedy Jezus przyszedł z Galilei do Jana nad 3,13 2Krl 5,1-14 Jordan, aby przyjąć od niego chrzest. 14Lecz Jan wzbraniał się, 3,14-15 2Kor 5,21 3,14 Łk 1,43; J 13,6; mówiąc: „To ja powinienem przyjąć chrzest od Ciebie, a Ty przyRz 3,23.25; Ga 3,22 15 chodzisz do mnie?”. Jezus mu odpowiedział: „Zgódź się na to, 3,15 Ps 40,8-9; Iz 42,21; Jr 23, 5-6; J 4,34; 5,17; Flp 2,7-8 gdyż teraz trzeba nam wypełnić wszelką sprawiedliwość”. Wte3,16-17 J 1,29-34 dy się zgodził. 16Zaraz po chrzcie Jezus wyszedł z wody. Wtedy 3,16 12,18; Iz 11,2; 61,1; otworzyło się Mu niebo i zobaczył Ducha Bożego, który zstę63,19; Ez 1,1; Dz 7,56; 10,11 17 3,17 12,18; 17,5; Ps 2,7; pował na Niego jakby gołębica. Rozległ się też głos z nieba: Iz 42,1; J 12,28; Ef 1,6 „On jest moim Synem umiłowanym, którego sobie upodobałem”. 4,1-11 // Mk 1,12-13; // Łk 4,1-13 4,1 Pwt 8,2; 1Krl 18,12; Kuszenie Jezusa – 1Potem Duch wyprowadził Jezusa na Hi 2,1-7; Ez 3,12; Hbr 4,15 2 pustynię, aby tam kusił Go diabeł. Po czterdziestu dniach 4,2 Wj 34,28; Pwt 9,9; 1Krl 19,8; Ps 107,5.9; 1Tes 3,5 3,6. Chrzcił ich. Por. przyp. do Rz 6,4. gdy w tekście hebr. występuje termin jahîd, „jedyny”) 3,7. Widział, jak wielu faryzeuszów i saduceuszów. Por. i związany jest z językiem wybraństwa (por. Jr 31,20: przyp. do 22,23 i Łk 11,42. „Czy Efraim nie jest dla Mnie umiłowanym [aga3,9. Waszym ojcem jest Abraham. Por. przyp. do Rdz pētos w Septuagincie, w Jr 38,20] synem, najdroższym 11,26. Kamieni (…) dzieci. Można tu dostrzec grę moim dzieckiem?”). Por. przyp. do Mk 1,1. słów między ’ăbānîm („kamienie”) i bānîm („dzie- 4,1-11. Termin gr. peirasmos może mieć co najmniej ci”), która świadczy o hebr. lub aram. oryginale tekstu dwa znaczenia. W sensie neutralnym oznacza „próprzekazanego przez ewangelistę w jęz. gr. bę”: na pustyni Izrael jest przez Boga wystawiony na 3,11. Duchem Świętym i ogniem. Por. przyp. do 2Krl próbę i „przebadany”, aby się okazało, czy Mu wierzy 2,11 i J 14,16. (por. Pwt 8,2; podobnie też Hiob w Hi 2,1-7). W sen3,13-17. Najważniejszą treścią Bożej wypowiedzi sie negatywnym termin oznacza „kuszenie”: Jezus jest ogłoszenie Jezusa „umiłowanym Synem” Boga jest nakłaniany do zła przez diabła, który Go kusi (zaoraz mesjaszem i prorokiem, na którym spoczywa wsze za zezwoleniem Boga). Szatan czyni wszystko, Boży Duch. „Umiłowany” jest dosłownym tłuma- by zburzyć Jego zaufanie do Ojca, tak jak czyni wąż czeniem gr. przymiotnika agapētos. Niektórzy uwa- w opowiadaniu o grzeszności człowieka w Rdz 3,1-5. żają, że oddaje tutaj wyjątkowy charakter relacji (w Trzy pokusy można lepiej zrozumieć, jeśli odczyta Rdz 22,2.12.16, w Septuagincie, Izaak jest określone się je w świetle wezwania do słuchania Boga (šᵉma`) agapētos, „umiłowanym synem” Abrahama, podczas w Pwt 6,5. Jezus miłuje Ojca „całym sercem”, ponie-

47-Mateusz.indd 2313

1.10.2025 13:19

Mt 4,3-10

2314

4,3 Hi 1,9-12; Ps 2,7; 78,17-20; Łk 4,3; 22,31; Hbr 12,16 4,4 6,25-26.31; Pwt 8,3; Syr 34,21; Łk 4,4; Ef 6,17

i nocach postu odczuwał głód. 3Wtedy zbliżył się do Niego kusiciel i powiedział: „Jeśli jesteś Synem Bożym, rozkaż, żeby te kamienie stały się chlebem”. 4Lecz On mu odpowiedział: „Napisano:

4,5 2Krn 3,4; Iz 52,1; Dn 3,28 4,6 Ps 41,3; 91,11-12; Prz 2,8; 3,23; Łk 4,10-11

Nie samym chlebem żyje człowiek, ale wszelkim słowem, które pochodzi z ust Boga”. Wtedy zabrał Go diabeł do Świętego Miasta, postawił na szczycie świątyni 6i powiedział: „Jeśli jesteś Synem Bożym, rzuć się w dół. Napisano bowiem: Swoim aniołom wyda polecenie o Tobie. Na rękach będą Cię nosić, abyś nie uraził o kamień swej nogi”.

4,7 Wj 17,2.7; Lb 14,22; Pwt 6,16; Ps 78,18.41.56;

Jezus mu odpowiedział: „Napisano także:

Łk 4,12; Dz 5,9

Nie będziesz wystawiał na próbę Pana, twego Boga”.

4,8 Est 1,4; 5,11; Ps 49, 17-18; Ap 21,10

4,9 2Krl 18,22; Ps 72,11; 86,9; Iz 45,14; 46,6 4,10 Pwt 6,13; 1Sm 7,3; 2Krl 19,15; Iz 2,11; Ap 22,9

Następnie wyprowadził go diabeł na bardzo wysoką górę, pokazał Mu wszystkie królestwa świata z całym ich przepychem 9 i powiedział: „Dam Ci to wszystko, jeśli upadniesz na kolana i oddasz mi hołd”. 10Lecz Jezus mu odpowiedział: „Idź precz, szatanie! Bo napisano:

waż wobec pokusy związanej z brakiem chleba (por. Wj 16,2-3), odpowiada Złemu, że człowiek nie żyje tylko chlebem i ludzkimi zabezpieczeniami, ale „tym wszystkim, co pochodzi z ust Boga” (w. 4). Miłuje Go „całą duszą”, ponieważ nie dokonuje cudu, który by jasno pokazał Jego Boską naturę, lecz jest gotów zaakceptować ludzką słabość, być odrzuconym i oddać swe życie. Wreszcie miłuje Ojca „ze wszystkich sił”, ponieważ odrzuca ułudę bogactwa i bożków tego świata. Por. przyp. do Wj 13,18; Syr 2,1 i Jk 1,13. 4,3. Stały się chlebem. Por. przyp. do Prz 30,8 i Mk 1,1. 4,4. Wszelkim słowem, które pochodzi z ust Boga. Por. przyp. do Hbr 4,12. 4,6. Swoim aniołom wyda polecenie. Por. przyp. do Ps 91,11. 4,7. Nie będziesz wystawiał na próbę. Por. przyp. do Syr 2,1. 4,8. Ich przepychem. Por. przyp. do Ez 1,28 i 1Tm 6,9.  4,10. Szatan. W ST słowo śāṭān oznacza na ogół „przeciwnika” lub „oskarżyciela” (1Krl 11,23.25) i jest użyte także w odniesieniu do anioła Pana, który staje na drodze Balaama (Lb 22,22.32). Hi używa tego terminu na określenie członka dworu niebieskiego, który przygląda się sytuacji na ziemi i karze niesprawiedliwych, ale też oskarża przed Bogiem sprawiedliwego Hioba (Hi 1,6-12; 2,1-7). W Septuagincie ta postać zostaje określona jako diabolos („diabeł”, od gr. cza-

47-Mateusz.indd 2314

sownika diaballein, „dzielić”) i utożsamiona z przeciwnikiem Boga, który od samego początku jest sabotażystą i kłamcą w stosunku do Bożego planu miłości (Mdr 2,23-24; por. Rdz 3,1-6) oraz kusicielem sprawiedliwych (1Krn 21,1; Za 3,1-2). Tradycja żydowska mówi o szatanie jako o tym, który zwodzi Adama i Ewę (bShab 89a), kusi Abrahama i Izaaka (bSan 89b), Dawida (bSan 107a) i każdego człowieka. Podkreśla też, że litery jego imienia, które w jęz. hebr. funkcjonują także jako cyfry, mają w sumie wartość 364, co odpowiada liczbie wszystkich dni roku oprócz Dnia Przebłagania (bYom 20a). Szatan działa zawsze, zwłaszcza w momentach próby i niebezpieczeństwa (ShemR 21,7). NT kontynuuje refleksję żydowskiej tradycji i ukazuje szatana jako złego (Mt 5,37; 6,13), zabójcę i kłamcę (J 8,44), zwodziciela (Ap 12,9), władcę świata (2Kor 11,14; 1J 2,16; 5,18-19) i pana śmierci, który trzyma w niewoli człowieka przez wzbudzanie w nim lęku przed śmiercią (Hbr 2,14-15). Szatan toczy walkę z Chrystusem i Jego wiernymi (Mk 4,15 par.; J 13,2.27; Dz 5,3; 1Kor 7,4-5; 1Tes 2,17-18; 1P 5,8-9; Ap 12,17; 20,2-3.7-8), a jednak jest już pokonanym nieprzyjacielem, jeśli wierzący stawia mu czoło w zjednoczeniu z Jezusem Chrystusem (Mt 4,1-11 par.; 13,27-30.39; Łk 10,18-19; 22,31-32; J 12,31-32; 14,30-31; 16,11.33; 2Kor 12,7-10; Ef 2,1-5; 4,2627; 6,11-12; Kol 1,13-14; Jk 4,7; 1J 3,8; Ap 20,10).

1.10.2025 13:19

2315

Mt 4,11-16

Panu, twemu Bogu, będziesz oddawał hołd i tylko Jego będziesz czcił”. 11

Wtedy opuścił Go diabeł, a zbliżyli się do Niego aniołowie i służyli Mu.

4,11 26,53; Mk 1,13; Łk 22,43; Ap 5,11-12

Początek działalności w Galilei – 12Gdy Jezus usłyszał o uwięzieniu Jana, odszedł do Galilei. 13Opuścił jednak Nazaret i zamieszkał w Kafarnaum nad jeziorem, na pograniczu ziemi Zabulona i Neftalego. 14Tak spełniło się słowo przekazane przez proroka Izajasza:

4,12 // Mk 1,14-15; // Łk 4,14-15 4,13 11,23; Joz 19,10.32; Mk 1,21; Łk 4,31

Ziemia Zabulona i ziemia Neftalego, droga nadmorska, kraj za Jordanem, Galilea pogan, 16 lud, który był pogrążony w ciemności, ujrzał wielkie światło, a tym, którzy przebywali w mrocznej krainie śmierci, zajaśniało światło.

4,15 1Mch 5,15; Iz 8,23; J 7,52

 4,10. Oddanie hołdu. Jezus cytuje tu Pwt 6,13. Choć nie wspomina się tam wprost o oddawaniu hołdu, jest mowa o tym, aby bać się Pana i służyć Mu, co w Pwt wyraża wyłączne oddanie ludu Izraela jedynemu Bogu „z całego serca, z całej duszy, ze wszystkich sił” (4,29; 6,5; 10,12; por. 10,20): na tym polega oddawanie hołdu, czci. Takie uniżenie się przed Bogiem jest uznaniem Jego świętości, przed którą człowiek czuje się nicością; jest dziękczynieniem i wyrazem miłowania Go całą swoją istotą (Ps 5,8; 95,6-7; 99,1-5). Zakazane jest oddawanie takiej czci bożkom, stworzeniom (Lb 25,1-5; Pwt 4,19; Ap 13,1-10; 14,9-12; 20,4) oraz możnym tego świata, przed którymi nie należy padać twarzą do ziemi (Est 3,1-6; Dn 3,1-23), natomiast jest ona zarezerwowana jedynemu Bogu (Wj 34,14; Pwt 6,4-15; 1Krl 19,18; Mt 4,10 par.), czczonemu przez aniołów i ludzi (Ne 9,9; So 2,11). W ST ludzie padają twarzą do ziemi w akcie czci wobec objawień chwały Jhwh; takie oddawanie hołdu jest związane ze świątynią, mieszkaniem Jego chwały (Ez 1,28; Dn 10,1519; Ap 1,17). W NT Ojciec szuka czcicieli w duchu i prawdzie (J 4,20-24), w Chrystusie, nowej Świątyni (J 2,18-22). Jezus Chrystus jest przedmiotem czci w czasie swego ziemskiego życia (Mt 2,2-11; 14,33; J 9,38) i po zmartwychwstaniu (Mt 28,9.17; Łk 24,52; J 20,28; Dz 9,8; Flp 2,9-11; Hbr 1,6; Ap 15,4), co pociąga za sobą pełne uznanie Jego bóstwa, natomiast zakazane jest oddawanie takiej czci aniołom albo ludziom, choćby świętym (Dz 10,25-26; 14,11-18; Ap 19,10; 22,8-9). Święci nie oddają pokłonu diabłu ani jego wysłannikom nawet za cenę męczeństwa (Ap 9,20; 13,4.15; 20,4), natomiast ci, którzy im oddadzą cześć, otrzymają wieczną karę (Ap 14,9-11).

47-Mateusz.indd 2315

4,16 Ps 107,10-14; Iz 9,1; Mi 7,8; J 1,9; Rz 2,19

4,12. O uwięzieniu Jana. Por. przyp. do Łk 1,63. 4,13. Nazaret. Inaczej niż w innych miejscach tutaj i w Łk 4,16 nazwa tego miasta brzmi po gr. Nadzara. O powrocie Jezusa do Nazaretu informują tylko Mt i Łk. To miasto w Galilei zostanie ponownie wspomniane, kiedy Jezus uda się do swojej „ojczyzny” (13,54-58). Kafarnaum. Miasto na północno-zachodnim brzegu Jeziora Galilejskiego, znane także historykowi Józefowi Flawiuszowi. Jest to miejsce ważnych znalezisk archeologicznych: por. przyp. do 8,14. Nazwa mogłaby znaczyć „wioska Nahuma” (choć nie da się zidentyfikować owego Nahuma, od którego miałaby pochodzić), ale interpretowano ją także jako „wioska pocieszenia”, zgodnie ze znaczeniem hebr. rdzenia nḥm. 4,14-16. Cytat w ww. 15-16 jest kolejnym potwierdzeniem, że działalność Jezusa odbywa się zgodnie z planem Boga, zapowiedzianym przez proroków i teraz wreszcie realizowanym. Ewangelista modyfikuje tu nieco tekst Iz 8,23–9,1, aby podkreślić, że Jezus zwrócił się do plemion najbardziej narażonych na wpływy pogańskie. 4,15. Ziemia Zabulona i ziemia Neftalego. Wyrażenie to nawiązuje do przydzielenia ziem plemionom Izraela, zgodnie z tym, co opisano w Joz 19, gdzie zostały wskazane również granice i dalsze podziały terytorium. Zabulon i Neftali to dwaj spośród dwunastu synów Jakuba-Izraela; Zabulon jest dziesiątym (szóstym urodzonym przez Leę; Rdz 30,19-20), Neftali – szóstym (drugim urodzonym przez Bilhę, niewolnicę Racheli; Rdz 30,7-8). Galilea pogan. Por. przyp. do 10,5. 4,16. Lud (…) ujrzał wielkie światło. Por. przyp. do Dn 3,72.

1.10.2025 13:19

Spis treści

Współautorzy opracowania Wprowadzenie ogólne Skróty

5 7 19

STARY TESTAMENT Pięcioksiąg Księga Rodzaju Księga Wyjścia Księga Kapłańska Księga Liczb Księga Powtórzonego Prawa

25 27 124 207 267 348

Księgi historyczne Księga Jozuego Księga Sędziów Księga Rut Księgi Samuela Księgi Królewskie Księgi Kronik Księgi Ezdrasza i Nehemiasza Księga Tobiasza Księga Judyty Księga Estery Pierwsza Księga Machabejska Druga Księga Machabejska

421 423 471 520 531 649 765 881 930 958 988 1013 1072

Księgi mądrościowe Księga Hioba Księga Psalmów Księga Przysłów

1115 1117 1189 1412

76-SpisTresci.indd 3005

Księga Koheleta Pieśń nad pieśniami Księga Mądrości Mądrość Syracydesa

1474 1499 1520 1563

Księgi prorockie Księga Izajasza Księga Jeremiasza Księga Lamentacji Księga Barucha Księga Ezechiela Księga Daniela Księga Ozeasza Księga Joela Księga Amosa Księga Abdiasza Księga Jonasza Księga Micheasza Księga Nahuma Księga Habakuka Księga Sofoniasza Księga Aggeusza Księga Zachariasza Księga Malachiasza

1671 1673 1830 1960 1982 2001 2098 2141 2166 2179 2201 2206 2214 2231 2240 2251 2262 2269 2290

1.10.2025 14:29

NOWY TESTAMENT Ewangelie i Dzieje Apostolskie Ewangelia według św. Mateusza Ewangelia według św. Marka Ewangelia według św. Łukasza Wprowadzenie do pism Janowych Ewangelia według św. Jana Dzieje Apostolskie

2301 2303 2383 2434 2514 2516 2583

Listy św. Pawła List do Rzymian Pierwszy List do Koryntian Drugi List do Koryntian List do Galatów List do Efezjan List do Filipian List do Kolosan Pierwszy List do Tesaloniczan Drugi List do Tesaloniczan

2655 2657 2691 2723 2744 2759 2774 2785 2794 2803

Pierwszy List do Tymoteusza Drugi List do Tymoteusza List do Tytusa List do Filemona

2810 2821 2830 2837

List do Hebrajczyków

2841

Listy katolickie List św. Jakuba Pierwszy List św. Piotra Drugi List św. Piotra Pierwszy List św. Jana Drugi List św. Jana Trzeci List św. Jana List św. Judy

2867 2869 2880 2892 2900 2911 2914 2916

Apokalipsa

2922

DODATKI Tablica chronologiczna Biblii i cywilizacji starożytnych Mapy Indeks przypisów tematycznych

76-SpisTresci.indd 3006

2963 2975 2999

1.10.2025 14:29

76-SpisTresci.indd 3007

1.10.2025 14:29