Od Światła do Miłości

PAWEŁ KOZA

Od Światła do Miłości Wpływ kryzysu na duchowe wzrastanie

482B_Od_Swiatla_inside.indd 1

19.10.2022 10:22

Redakcja: Izabela Dawidowicz Skład i łamanie: Tomasz Mstowski Projekt okładki: Ewa Burdzicka Zdjęcie na okładce: Adobe Stock Cytaty biblijne pochodzą z: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem © Edycja Świętego Pawła, Częstochowa 2011 ISBN 978-83-8131-482-4 © Edycja Świętego Pawła, 2022 ul. Św. Pawła 13/15 • 42-221 Częstochowa tel. 34.362.06.89 • e-mail: edycja@edycja.com.pl www.edycja.com.pl Dystrybucja: Centrum Logistyczne Edycji Świętego Pawła ul. Hutnicza 46 • 42-263 Wrzosowa k. Częstochowy tel. 34.366.15.50 • e-mail: dystrybucja@edycja.com.pl Księgarnia internetowa: www.edycja.pl

482B_Od_Swiatla_inside.indd 2

19.10.2022 10:22

Dla Chiary

482B_Od_Swiatla_inside.indd 3

19.10.2022 10:22

482B_Od_Swiatla_inside.indd 4

19.10.2022 10:22

WPROWADZENIE Chrześcijaństwo było od zawsze związane z drogą, a sami chrześcijanie w codziennym życiu często czują się pielgrzymami. Są tymi, którzy już żyją w królestwie Boga, i zarazem tymi, którzy ciągle zmierzają do upragnionego celu. Jedna z najstarszych modlitw chrześcijaństwa – Maranatha – wyraża całą tęsknotę człowieka, który woła: „Przyjdź, Panie Jezu”. Ideały miłości, pokoju i braterstwa mogą sprawiać wrażenie, że będzie można do nich dążyć spokojnie i bez zakłóceń. Jednak bardzo często na drodze osiągania ich w życiu codziennym chrześcijanin doświadcza turbulencji i intensywnych zawirowań.

W prezentowanych rozważaniach zajmiemy się znaczeniem kryzysu dla rozwoju bliskiej i intymnej relacji z Bogiem. Nawet pobieżne zapoznanie się z klasycznymi dziełami duchowości chrześcijańskiej, np. św. Jana od Krzyża czy św. Faustyny, pozwala zobaczyć, jak wielkie znaczenie dla rozwoju ich relacji z Bogiem miało doświadczenie kryzysu. Po początkowym zachwycie i ekstatycznej jedności następuje

482B_Od_Swiatla_inside.indd 5

19.10.2022 10:22

6

WPROWADZENIE

całkowite osamotnienie, wewnętrzne „wysuszenie” i poczucie odrzucenia przez Boga.

Współcześnie na określenie kryzysu często używa się pojęć charakterystycznych dla języka terapeutycznego. Pojęcie „depresja” tak bardzo weszło do codziennego użytku, że nie wiadomo już, czy ktoś jest na skraju zupełnego załamania, czy po prostu się nie wyspał i ma kiepski humor. Wydaje się, że zarówno pojęcia znane z terapii, takie jak właśnie „depresja”, jak i pojęcia znane z teologii duchowości, takie jak „noc ciemna”, współcześnie nie do końca adekwatnie pozwalają zrozumieć, co się dzieje w życiu człowieka, który doświadcza kryzysu w swojej relacji z Bogiem.

Sytuacja nieco zmieniła się w latach 60., gdy wiele osób zapragnęło bezpośrednio doświadczyć Boga.

Wówczas właśnie, na fali tamtej kontrkultury, pojawiło się pojęcie spiritual emergency, oznaczające kryzys na drodze duchowego wzrostu. Stało się ono również kategorią diagnostyczną pomocną w rozpoznaniu różnych zaburzeń i trudności życia psychicznego człowieka. W niniejszym tekście spiritual emergency będziemy określać polskim terminem – kryzys duchowy.

W rozważaniach proponuję pewien model interpretacji kryzysu na drodze duchowego wzrostu, który wyznaczają trzy fundamentalne doświadczenia człowieka: Światło, Nieskończoność i Miłość. Wskazują one drogę, którą człowiek podąża, odkrywając Boga

482B_Od_Swiatla_inside.indd 6

19.10.2022 10:22

Wprowadzenie

7

pośród kryzysu. Fundamentalnym wydarzeniem chrześcijaństwa jest Wcielenie. Dlatego będę się starał opisać te fenomeny od strony ludzkiego doświadczenia, zarazem umieszczając je w horyzoncie łaski i relacji z Bogiem.

Opisany tutaj model nie jest statyczny, ale dynamiczny. W istocie ukazuje wędrówkę od Światła poprzez Nieskończoność do Miłości. Jednym z bohaterów pierwszej części jest słońce, które towarzyszy nam w codziennym życiu. Platon ukazuje jednak światło i słońce jako metaforę Dobra, które jest metafizyczną zasadą świata. Dobro oświetla rzeczywistość sobą, podobnie jak słońce. Dzięki Dobru możemy poznawać prawdę.

Na co dzień jednak ludzie są zbyt zajęci sobą i swoimi codziennymi sprawami, by o nim myśleć. Platon pokazuje, że jest ono niejako ukryte przed mieszkańcami jaskini. Dobro jako zasada metafizyczna przynależy do innego świata. Pogrążeni w codzienności mamy dostęp tylko do cieni, które rzuca słońce Dobra.

Są osoby, którym nie wystarcza świat iluzji i cieni.

Dokonuje się w nich jakieś przełamanie wewnętrzne, które pozwala na wpuszczenie do swojego życia prawdziwego Światła. Nierzadko dokonuje się to poprzez kryzys. Paradoksalnie zranienia z przeszłości są w tym kontekście nie tylko raną, ale także oknem, przez które Światło może dostać się do serca człowieka.

482B_Od_Swiatla_inside.indd 7

19.10.2022 10:22

8

WPROWADZENIE

Światło może prowadzić człowieka do bardzo ekstatycznego stanu jedności z otaczającą rzeczywistością, z innymi ludźmi i z Bogiem. Ten stan nie trwa jednak bardzo długo. Pojawia się alienacja z dotychczasowych ról społecznych. Może to skutkować dezintegracją i konfliktem z otoczeniem. Niezależnie od bólu, który jest z tym związany, ta dezintegracja jest również częścią wędrówki. Aby lepiej zrozumieć ten etap, przywołam mit Odysa, którego podróż stanowi archetypiczny opis odkrywania swojej tożsamości przez dezintegrację.

Kluczowym etapem drogi od Światła do Miłości jest doświadczenie ogołocenia związanego z konfrontacją z Nieskończonością. Otwarcie na Nieskończoność prowadzi do doświadczenia trudnych uczuć lęku, smutku, a nawet rozpaczy. Ta ciemność jest charakterystyczna dla drogi duchowego wzrostu. Po ekstatycznych przeżyciach człowiek nagle znajduje się na zupełnej pustyni. Samotność tego czasu, poczucie odrzucenia i wykluczenia będą opisane w drugim rozdziale. Nieskończoność jest jakby „bezbramną bramą”, przez którą on przechodzi, aby odkryć Miłość.

Gdy wydaje się mu, że droga, którą idzie, zmierza donikąd, powoli odsłania się przed nim Miłość.

W tym odkrywaniu Miłości kluczowe znaczenie odgrywają cztery filary: kontemplacja, ubóstwo, dialog i życie Ewangelią. Odkrywanie Miłości nie dokonuje

482B_Od_Swiatla_inside.indd 8

19.10.2022 10:22

Wprowadzenie

9

się własnym wysiłkiem. Jedyne, co można zrobić, to stworzyć przestrzeń dla działania łaski i nie przeszkadzać. Odkrywanie bezwarunkowej Miłości sprawia, że doświadczenie kryzysu blednie i traci na sile i znaczeniu – traci swoją negatywność, a zaczyna być pozytywne. Kryzys przestaje łączyć się z cierpieniem, a staje się przestrzenią, w której Bóg może działać w wolności.

Tym samym opisana zostaje droga od Światła do Miłości jako droga, podczas której człowiek doświadcza olśnienia, kryzysu i odkrywa bezwarunkowość Miłości. Światło, Nieskończoność i Miłość są pisane od dużej litery, aby łatwiej było uchwycić je w tekście, a także, aby zaznaczyć ich transcendentny charakter.

Albowiem jak pisał ks. Józef Tischner: „istnieje tylko jeden dramat – dramat z Bogiem. Każdy inny dramat i inny wątek dramatyczny jest jedynie fragmentem tego dramatu”1. Tym samym całość tej drogi od Światła do Miłości polega na stopniowym odkrywaniu i pogłębianiu relacji z Bogiem.

Istotnym punktem odniesienia pozostaje tutaj kategoria kryzysu na drodze duchowego wzrostu. Często występuje ona w kontekście filozofii Wschodu, a badacze kryzysu duchowego odwołują się do transformacyjnego potencjału medytacji. Niniejsze rozważania 1

J. Tischner, Filozofia dramatu, Kraków 2001, s. 23.

482B_Od_Swiatla_inside.indd 9

19.10.2022 10:22

10

WPROWADZENIE

są próbą stworzenia modelu, który pozwalałby przenieść kategorię diagnostyczną, jaką jest spiritual emergency, w kontekst chrześcijański. Można by nazwać ten obszar „chrześcijańskim kryzysem duchowym”.

A zatem doświadczenie kryzysu jest tutaj przedstawione jako ważna część budowania relacji z Bogiem.

Kluczowe jest nie tyle podejmowanie takich czy innych duchowych praktyk, ile relacja z Jezusem.

Doświadczenie Światła wiąże się z ogromną tęsknotą i pragnieniem bliskości z Bogiem. Droga, którą człowiek podejmuje od Światła do Miłości jest w istocie zainicjowana przez tę tęsknotę, która jest wzajemna: człowiek tęskni za Bogiem, a Bóg tęskni za człowiekiem. Nie jest to jednak droga romantyczna, pełna sentymentalnych wzruszeń, lecz wiedzie przez kryzys. Doświadczenie ogromnych trudności i ciemności jest integralną częścią tej wędrówki.

Mam nadzieję, że refleksja nad drogą od Światła do Miłości pozwoli na odkrycie sensu różnych trudnych przeżyć i wydarzeń, które dzieją się nierzadko podczas podążania za Bogiem. Triada Światło – Nieskończoność – Miłość może być również używana do osadzenia kryzysu duchowego w chrześcijańskim kontekście.

Chciałbym bardzo podziękować Fundacji Lanckorońskich za umożliwienie i sfinansowanie pobytu badawczego na Uniwersytecie Oksfordzkim. Badania

482B_Od_Swiatla_inside.indd 10

19.10.2022 10:22

Wprowadzenie

11

przeprowadzone w Wielkiej Brytanii sprawiły, że było możliwe powstanie tej książki. Najnowsza literatura oraz spotkania niezwykle ciekawych ludzi z całego świata rzuciły zupełnie nowe światło na przedstawione tutaj zagadnienia.

Paweł Koza Kraków, 29 października 2021 r.

482B_Od_Swiatla_inside.indd 11

19.10.2022 10:22

482B_Od_Swiatla_inside.indd 12

19.10.2022 10:22

1. ŚWIATŁO Tak jak słońce oświeca i cedr, i mały kwiat, jakby ten żył na ziemi sam jeden, tak i nasz Pan zajmuje się każdą duszą, jakby ta nie miała sobie podobnych2. św. Teresa z Lisieux

Od wieków ludzie mówili o świetle, gdy pragnęli wyrazić to, co najgłębsze. Święty Jan zaczyna swoją Ewangelię od rozważań na temat światłości. Oświecenie było wskazywane przez mistykę Wschodu i Zachodu jako ważny etap lub cel ludzkiej wędrówki. Na kluczową rolę światła wskazywała również filozofia.

Gdy Platon rozważał Dobro – najwyższą zasadę – opisywał ją jako słońce, które swoim światłem oświeca wszystko, co poznajemy. Światło jawi się tutaj w kontekście bliskości tego, co stanowi istotę rzeczywistości.

Pewną świetlistość doświadczenia opisują również osoby, które przeżyły kryzys na drodze duchowego wzrostu3. Zobaczmy, czym jest Światło jako horyzont wewnętrznego doświadczenia.

Teresa od Dzieciątka Jezus i Świętego Oblicza, Rękopisy autobiograficzne, przeł. A. Bartosz, Kraków 2013.

3 Por. S. Blackwell, Am I bipolar or waking up?, Washington 2011; R. Razzaque, Breaking down is waking up. The connection between psychological 2

482B_Od_Swiatla_inside.indd 13

19.10.2022 10:22

14

1. ŚWIATŁO

Światło – codzienny przyjaciel Światło. Niedostrzegalne, niedotykalne, a zarazem wszechobecne. Nawet gdy robi się ciemno, nie przejmujemy się zbytnio, bo wiemy, że wróci. Towarzyszy nam w codzienności, będąc naszym chyba najbardziej niedocenionym przyjacielem. Nierozłącznie związane z prawdą, ciągle chce ukazywać nam otaczającą rzeczywistość jasno i wyraźnie.

Opalanie jest najbardziej popularną formą przyjaźni ze światłem. Latem, gdy słońce mocno świeci, mnóstwo ludzi na plażach, rzecznych bulwarach i w przydomowych ogródkach przyjaźni się ze światłem, mimo przestróg ekspertów i lekarzy. Wyciągają distress and spiritual awakening, Oxford 2014. W nurcie rozwijającym zagadnienie spiritual emergency można znaleźć wiele fragmentów dotyczących znaczenia olśnienia, świetlistości doświadczenia, klarowności i jasności dostrzeżenia natury rzeczywistości. Przytoczymy tylko najbardziej charakterystyczny cytat Ronalda Davida Lainga: „Być może tak zwanych schizofreników, którzy powrócili do nas po latach spędzonych w innym świecie, nauczymy się darzyć szacunkiem nie mniejszym niż ten, jakim darzymy – często wcale nie mniej zagubionych – odkrywców epoki renesansu. Jeśli rodzaj ludzki przetrwa, to ludzie przyszłości będą, jak podejrzewam, spoglądać na naszą oświeconą epokę jak na prawdziwy wiek ciemności. Przypuszczalnie będą umieli delektować się ironią tej sytuacji bardziej niż my, być może znajdą w niej więcej momentów zabawnych. To z nas bowiem będą się śmiać. I przekonają się na własne oczy, że to, co my zwiemy «schizofrenią», było tylko jedną z tych form, w jakich – często za pośrednictwem zwykłych ludzi – do naszych szczelnie zamkniętych umysłów zaczęło się wdzierać ś w i a t ł o [podkr. moje, P. K.]”, (R. D. Laing, Polityka doświadczenia. Rajski ptak, przeł.

A. Grzybek, Warszawa 2005, s. 132).

482B_Od_Swiatla_inside.indd 14

19.10.2022 10:22

Światło – codzienny przyjaciel

15

wówczas z szaf koce, zdejmują większość swoich ubrań i wylegują się po kilka godzin, nie robiąc absolutnie nic poza byciem w świetle. Stosują oczywiście przy tym pewne metody ochrony: kremy z filtrem i okulary, aby ów przyjaciel zbytnio ich nie poturbował w swojej asertywności. Niektórzy podczas opalania coś robią – czytają, grają w karty, rozmawiają.

Inni leżą nieruchomo, a ich ciała przyjmują świetlne promienie. Światło udziela się im zupełnie za darmo, nie wystawia rachunków. Ludzie nie zaciągają długu, gdy ich skóra nabiera intensywniejszej barwy pod jego wpływem. Jedyne, co zastanawia, to fakt, że światło nie wydaje wówczas żadnego dźwięku. Ta relacja ze światłem przebiega w zupełnej ciszy.

Jednak w tej zażyłości prawdziwym wyzwaniem pozostaje słońce. Nawet zwolennicy opalania przyznają, że nie są w stanie patrzeć prosto w nie. Jest nieustannym źródłem światła – ciągle świeci. Bez słońca nie moglibyśmy żyć – ani my, ani inne stworzenia.

Obserwujemy jego podróż po firmamencie od wschodu do zachodu, choć ono pozostaje nieruchome. Daje nam radość i pozwala zachwycać się pięknem drzew, łąk i kwiatów.

Nie jesteśmy w stanie patrzeć w słońce. Odwracamy wzrok, obawiając się, że słońce porani nasze oczy. Ono oświetla wszystko, począwszy od małej dżdżownicy w trawie, a skończywszy na rozłożystych

482B_Od_Swiatla_inside.indd 15

19.10.2022 10:22

16

1. ŚWIATŁO

topolach. Z jednej strony wydaje się, że jest gdzieś daleko, w miejscu, które jest poza naszym zasięgiem.

Z drugiej jednak strony jest tak blisko nas, dając nam światło i ogrzewając od świtu do zmierzchu. Słońce umożliwia nam poznawanie, radosną eksplorację tego, co jest wokół nas. Patrzymy na swoją dłoń, stół – wszystko oświetlone jest przez słońce.

Bez słońca nie moglibyśmy się opalać. Jego promienie dyskretnie, ale wyraźnie, zmieniają kolor naszej skóry.

Opalanie nie polega na poszukiwaniu słońca z kompasem, lecz na przyjęciu daru światła, tak jak przyjmujemy prezent od bliskiej osoby. Słońce nie jest jednak wścibskim sąsiadem, przed którym nikt się nie schowa.

Wręcz przeciwnie – daje również cień, który zdradza jego naturę. Nie dokonuje gwałtu na dębach, brzozach czy przydrożnych chatach i nie przenika ich na wskroś swoimi promieniami. Każdy może schronić się w cieniu drzew. Ów cień może jednak również nas wystraszyć, gdy np. nagle coś się poruszy w ciemnym zaułku.

Słońce jest wiernym i skromnym towarzyszem.

Nie chce, by zatrzymywać na nim wzrok – odsyła go ciągle do innych. Gdy opalamy się i zachwycamy ciepłem oraz pięknym kolorem skóry, warto pamiętać o źródle. Światło przecież nie pochodzi znikąd, nie pojawia się ot tak, ale bierze swój początek w słońcu.

Opalający się przyjaciele światła nie mogą zapominać o ojcu światła.

482B_Od_Swiatla_inside.indd 16

19.10.2022 10:22

Słońce Dobra

17

Słońce Dobra Światło nie umknęło uwadze filozofów. Platon stworzył opowieść, która poprzez metaforę światła próbuje wyjaśnić istotę rzeczywistości. Słynny mit jaskini opowiada o człowieku przykutym kajdanami do ściany jaskini. Jedyne, co może oglądać, to cienie, które pojawiają się na jej ścianach. Pomedytujmy teraz przez dłuższą chwilę nad mitem jaskini Platona, najsłynniejszym filozoficznym tekstem o świetle.

Zobacz! Oto ludzie są niby w podziemnym pomieszczeniu na kształt jaskini. Do groty prowadzi od góry wejście zwrócone ku światłu, szerokie na całą szerokość jaskini. W niej oni siedzą od dziecięcych lat w kajdanach; przykute mają nogi i szyje tak, że trwają na miejscu i patrzą tylko przed siebie; okowy nie pozwalają im obracać głów. Z góry i z daleka pada na nich światło ognia, który się pali za ich plecami, a pomiędzy ogniem i ludźmi przykutymi biegnie górą ścieżka, wzdłuż której widzisz murek zbudowany równolegle do niej, podobnie jak u kuglarzy przed publicznością stoi przepierzenie, nad którym oni pokazują swoje sztuczki.

– Widzę – powiada.

– Więc zobacz, jak wzdłuż tego murku ludzie noszą różnorodne wytwory, które sterczą ponad murek; i posągi, i inne zwierzęta z kamienia i z drzewa, i wykonane rozmaicie, i oczywiście jedni z tych, co je noszą, wydają głosy, a drudzy milczą.

– Dziwny obraz opisujesz i kajdaniarzy osobliwych.

– Podobnych do nas – powiedziałem. – Bo przede wszystkim czy myślisz, że tacy ludzie mogliby z siebie samych i z siebie nawzajem widzieć cokolwiek innego oprócz cieni, które ogień rzuca na przeciwległą ścianę jaskini?

482B_Od_Swiatla_inside.indd 17

19.10.2022 10:22

ZAKOŃCZENIE Rozważania, które wspólnie prowadziliśmy, mogłyby mieć tytuł: „od Miłości do Miłości”. To właśnie Miłość jest esencją, prawdziwą substancją tej transformacji.

Gdy ją odkrywamy, nie jesteśmy na końcu, ale na początku drogi. To nie jest podążanie do doskonałości, kiedy musimy napinać nasze duchowe i moralne mięśnie, aby sprostać wielkim wymaganiom i wreszcie zdobyć szczyt. Droga od Światła do Miłości jest podróżą z Przyjacielem. Czasami nie jest łatwo. Bardzo często jest ostro pod górkę. Jednak cały czas towarzyszy nam Boski Przyjaciel, który zrobił i zrobi dla nas wszystko.

Miłość odsłania przed nami wspaniałą krainę wolności. Nie jesteśmy więźniami czy uchodźcami, ale jesteśmy córkami i synami Boga. Naprawdę jesteśmy umiłowani. Czy to nie jest fantastyczna wiadomość?

Miłość prowadzi nas do radości. Nie jest to tylko przyjemność, zadowolenie, szczęście czy zestaw zabawnych sytuacji. To jest radość zmartwychwstania.

Nie polega ona na jakiejś wysublimowanej emocji czy myślowym wyciszeniu, ale na uczestnictwie w życiu

482B_Od_Swiatla_inside.indd 159

19.10.2022 10:22

160

ZAKOŃCZENIE

wewnętrznym Boga. Wcielenie otworzyło w nas zupełnie nową przestrzeń. Mamy w sobie wewnętrzny pokój, „zamkową komnatę”, w której Bóg w nas mieszka.

Odkrywamy radość, gdy dotykamy tego wewnętrznego połączenia naszego ciała, zmysłów i emocji z wewnętrznym miejscem zamieszkiwania Boga. Chociaż nie jest to miejsce fizyczne, jest o wiele bardziej realne niż to, co odbieramy zmysłami. Droga od Światła do Miłości oznacza przejście od królestwa naszych spraw, pożądań i planów do królestwa Boga. Od nas zależy, czy zdecydujemy się wyruszyć w tę podróż.

Ta droga jest możliwa dzięki pewnemu wydarzeniu, które miało miejsce po południu, w zwyczajny dzień w Jerozolimie. Wówczas dostaliśmy prezent, którego nigdy nie zdołamy rozpakować do końca. Śmierć Jezusa na krzyżu sprawiła, że droga od Światła do Miłości nie jest drogą, w której człowiek ma polegać na sobie. Wydaje się, że nawet rozpoczęcie tej wędrówki jest rezultatem działania łaski we wnętrzu człowieka. Każdy moment podróży jest dyskretnym prowadzeniem człowieka przez Boga.

W kontekście kryzysu duchowego często zwraca się uwagę na konieczność zasymilowania tej energii, która została uwolniona podczas załamania. Z pewnością jest to bardzo cenne, a nowe wglądy i spojrzenie na swoje życie z zupełnie nowej perspektywy są bardzo ważne. W chrześcijańskim przeżywaniu kryzysu

482B_Od_Swiatla_inside.indd 160

19.10.2022 10:22

Zakończenie

161

duchowego nie jest kluczowe to, co dzieje się z emocjami, ideami czy funkcjami poznawczymi. Najistotniejsza jest relacja z Bogiem. Tym, co ulega doskonaleniu podczas wewnętrznej transformacji, nie jest bowiem poznanie, ale zdolność kochania Boga, siebie i innych. Często poznanie pozostaje nadal niepełne i człowiek porusza się jak dziecko we mgle. Jednak miłość w sposób dyskretny i niemal niezauważalny ulega stopniowemu doskonaleniu.

Miłość prowadzi do powrotu do początku, do spojrzenia na świat oczami dziecka. „Czemu lew drapieżny dziecięciem stać się jeszcze winien? Niewinnością jest dziecię i zapomnieniem, jest nowopoczęciem, jest grą, jest toczącym się pierścieniem, pierwszym ruchem, świętego «tak» mówieniem”69. Dziecko jest radością czystego bycia i uczestnictwem w doskonałej Miłości. Radość dziecka jest końcem i zarazem początkiem pewnej drogi. Wówczas pojawia się przestrzeń dla działania łaski w człowieku. Gdy on odkrywa w sobie dziecko – pełne niewinności i zapomnienia – Bóg może działać z właściwym sobie rozmachem i wolnością. Jezus mówił bardzo wyraźnie: „Jeśli się nie zmienicie i nie staniecie jak dzieci, nie wejdziecie do królestwa niebieskiego” (Mt 18, 3). Prawo przestaje być niewolą i ciężarem, który trzeba nieść.

F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra. Książka dla wszystkich i dla nikogo, przeł. W. Berent, Warszawa 2002, s. 22.

69

482B_Od_Swiatla_inside.indd 161

19.10.2022 10:22

162

ZAKOŃCZENIE

Co więcej, prawo dla umysłu dziecka właściwie znika.

Istotą prawa jest bowiem podział na to, co wolno i czego nie wolno, na dozwolone i zakazane. Kiedy zasadą działania jest Miłość, to rozróżnienie traci swój sens.

Zamiast pytania: „Co mi wolno?” powstaje pytanie: „W jaki sposób mogę bardziej kochać?”. Zawsze będziemy mogli kochać bardziej, dlatego poczucie winy również tutaj traci swoje znaczenie. Radość odkrywanej Miłości staje się nieopisana.

Droga od Światła do Miłości pozwala odkrywać radość w trudnych okolicznościach życia. Doświadczenie własnego bólu, złości, gniewu, słabości jest nieodłączne w prawdziwym przeżywaniu siebie. Święty Franciszek z Asyżu pokazał zupełnie inne oblicze radości, którą nazwał „radością doskonałą”. Nie jest ona jakimś rodzajem ekstazy czy szczęścia, lecz jest doświadczana pośród trudności, przeciwności, obelg i odrzucenia. Radość doskonała jest bowiem w sposób nieodłączny związana z ubóstwem. Gdy doświadczamy radości z powodu pomyślności, zawsze może pojawić się myślowy cierń: „A jeśli to wszystko stracę…?”.

Radość doskonała usuwa ten cierń poprzez brak posiadania. Nie mogę stracić czegoś, czego nie mam.

Szczególnie istotnym elementem jest radość w obliczu cierpienia. Ta kwestia jest wysoce delikatna, gdyż nie można powiedzieć komuś, kto cierpi: „Wiesz, ale jest przecież radość doskonała…”. Jednak te osoby, które

482B_Od_Swiatla_inside.indd 162

19.10.2022 10:22

Zakończenie

163

uśmiechały się i były pełne radości pośród cierpienia, odsłaniały Tajemnicę. W ich uśmiechu kryło się coś, co nie było ludzką radością, ale odsłaniało niebo.

Droga biegnąca poprzez kryzys prowadzi bowiem nie tyle do spełnienia czy samorealizacji, ile do uchylenia okna, wpuszczenia odrobiny Światła, dostrzeżenia horyzontu Nieskończoności i uczestnictwa w Miłości.

W ten sposób możemy doświadczać radości odsłaniania się Tajemnicy.

482B_Od_Swiatla_inside.indd 163

19.10.2022 10:22

482B_Od_Swiatla_inside.indd 164

19.10.2022 10:22

BIBLIOGRAFIA Assagioli R., Self-realization and psychological disturbances, [w:] S. Grof, Ch. Grof, Spiritual emergency.

When personal transformation becomes a crisis, New York 1989.

Blackwell S., Am I bipolar or waking up?, Washington 2011.

Grof S., Grof Ch., Spiritual emergency. Understanding evolutionary crisis, [w:] S. Grof, Ch. Grof, Spiritual emergency. When personal transformation becomes a crisis, New York 1989.

Grof S., Grof Ch., Spiritual emergency. When personal transformation becomes a crisis, New York 1989.

Homer, Odyseja, przeł. J. Parandowski, Warszawa 1972.

Keating T., Otwarty umysł, otwarte serce, przeł. K. Pachocki, Poznań 2004.

Laing R. D., Polityka doświadczenia. Rajski ptak, przeł.

A. Grzybek, Warszawa 2005.

Lévinas E., Całość i nieskończoność. Esej o zewnętrzności, przeł. M. Kowalska, Warszawa 2002.

482B_Od_Swiatla_inside.indd 165

19.10.2022 10:22

166

BIBLIOGRAFIA

Lubich Ch., Jesus forsaken, ed. H. Blaumeiser, New York 2016.

Lubich Ch., Klucz do jedności, przeł. J. Witek, Katowice 1989.

Nietzsche F., Tako rzecze Zaratustra. Książka dla wszystkich i dla nikogo, przeł. W. Berent, Warszawa 2002.

Obłok niewiedzy, przeł. W. Unolt, Poznań 2001.

Platon, Państwo, przeł. W. Witwicki, Kęty 2003.

Rana miłości. Konferencje kartuskie, przeł. T. Lubowiecka, M. Sokalski, Kraków 2011.

Razzaque R., Breaking down is waking up. The connection between psychological distress and spiritual awakening, Oxford 2014.` Święty Augustyn, Wyznania, przeł. Z. Kubiak, Kraków 2018. Święta Teresa od Jezusa, Twierdza wewnętrzna, przeł.

H. P. Kossowski, Kraków 2006.

Teresa od Dzieciątka Jezus i Świętego Oblicza, Rękopisy autobiograficzne, przeł. A. Bartosz, Kraków 2013.

Szymborska W., Niebo, w: Koniec i początek, Kraków 2015.

Tischner J., Filozofia dramatu, Kraków 2001.

482B_Od_Swiatla_inside.indd 166

19.10.2022 10:22

SPIS TREŚCI Wprowadzenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5

1. Światło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 2. Nieskończoność. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 3. Miłość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 Zakończenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 Bibliografia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165

482B_Od_Swiatla_inside.indd 167

19.10.2022 10:22