Od A do Żet. Abecadło dla najmłodszych

ks. Jan Twardowski

O o

et

Abecadło dla najmłodszych Wybrała i opracowała Aleksandra Iwanowska Zilustrowała Elżbieta Kidacka

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 1

28.07.2022 17:41

Redakcja i korekta: Katarzyna Smardzewska Ilustracje, opracowanie graficzne, skład: Elżbieta Kidacka Nihil obstat: Za zezwoleniem Kurii Prowincjalnej Towarzystwa Świętego Pawła ks. Witold Wiśniowski SSP, Częstochowa, 27 maja 2022 r.

ISBN 978-83-8131-471-8 © Teksty ks. Jana Twardowskiego i wybór: Aleksandra Iwanowska, 2022 © Edycja Świętego Pawła, 2022 ul. Św. Pawła 13/15 • 42-221 Częstochowa tel. 34.362.06.89 • e-mail: edycja@edycja.com.pl Dystrybucja: Centrum Logistyczne Edycji Świętego Pawła ul. Hutnicza 46 • 42-263 Wrzosowa k. Częstochowy tel. 34.366.15.50 • e-mail: dystrybucja@edycja.com.pl Księgarnia internetowa: www.edycja.pl

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 2

28.07.2022 17:41

Wprowadzenie „A gdyby tak uczyć dzieci alfabetu, wykorzystując słowa klucze z twórczości księdza Jana Twardowskiego?”

– zaproponowali nauczyciele w jednej ze szkół, których patronem jest ksiądz poeta. Spróbujmy.

Bogata twórczość księdza Twardowskiego dla dzieci przynosi wiele takich słów. Wybrane i ułożone od A do Ż tworzą słownik pojęć ułatwiających nie tylko przyswajanie alfabetu*.

Od A do Żet. Abecadło dla najmłodszych bawi i wzrusza. Autor słowami dziecka przybliża otaczający świat, ten widzialny, ale i ten, który można zobaczyć oczyma wiary. Mówi o domu, rodzinie, koleżankach, kolegach, świętach, wakacjach. Wprowadza w świat wiary w Boga. Pokazuje, że aniołem można być także na ziemi, że cud można zobaczyć na własne oczy, a niebo „jest wszędzie tam, gdzie kogoś kochamy, gdzie komuś przebaczamy, gdzie chcemy się poprawić” i wcale nieba nie trzeba szukać wysoko, zadzierając głowę.

* Pierwszą tego typu próbą była publikacja: J. Twardowski, Abecadło. Wybór tekstów A. Iwanowska, Wrocław, Wydawnictwo Emaus 2002; książka ukazała się wraz z płytą CD.

3

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 3

28.07.2022 17:41

Od A do Żet. Abecadło dla najmłodszych – jak wszystkie książki księdza Jana dla dzieci – zachęca do stawiania pytań i do rozmów dzieci z rodzicami, wnuków z dziadkami, uczniów z nauczycielami. Rozmów nie tylko o literach.

Także, a może przede wszystkim, o tym, co pomaga widzieć innych ludzi i świat przyrody. Bo ksiądz Twardowski – jak podkreślił Grzegorz Leszczyński, wybitny znawca literatury dziecięcej: „Starał się patrzeć na świat w dziecięcy sposób, dostrzegać to, co najprostsze i najważniejsze: okruszyny dobra, miłości i serdeczności. W tych okruszynach widział uśmiech człowieka i uśmiech Pana Boga. (…) Nie lubił pouczać, moralizować, dawać rad, wolał podpowiadać, sugerować, zadawać pytania, wspólnie z dziećmi powoli dochodzić do prawdy”*. Żadna książka dla dzieci w zamiarze jej autora, księdza Jana Twardowskiego, nie była – co podkreślał wielokrotnie w rozmowach z czytelnikami i dziennikarzami – „wykładem religii, a raczej nauką dobroci, życzliwości, wierności Panu Bogu i rodzicom”. Celem zawsze było „pokazać, jak żyć”. O swoich książkach dla dzieci, pełnych uśmiechu, ale i smutku, humoru, ale i poważniejszej refleksji, autor Patyków i patyczków mówił, że są „lekcją religii podaną w pogadankach, wychowujących dziecko do miłości, dobroci, życzliwości ludzkiej”**.

Niniejsza publikacja wprowadza w świat pojęć i adresowana jest do dzieci rozpoczynających edukację szkolną.

W Edycji Świętego Pawła ukazują się dwa Abecadła księdza Twardowskiego. Drugie, zatytułowane Od awantury do zgody. Abecadło dla każdego (2023), wprowadza w świat zachowań oraz relacji międzyludzkich – adresowane jest do dzieci starszych, ale treści w nim zawarte przekraczają granice wieku. Są dla każdego.

Aleksandra Iwanowska

* G. Leszczyński, Dzieciom…?, w: Ksiądz Twardowski dzieciom. Opowiadania, Warszawa, Nasza Księgarnia 2014, s. 3. ** Zob. wypowiedzi Autora zebrane w rozdziale Patyki i patyczki, w: J. Twardowski, Autobiografia. Myśli nie tylko o sobie. Oprac. A. Iwanowska. T. 2: Czas coraz prędszy.

1959-2006, wyd. 2 popr. Kraków, Wydawnictwo Literackie 2010, s. 129.

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 4

28.07.2022 17:41

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 5

28.07.2022 17:41

A jak ANIOŁ

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 6

28.07.2022 17:41

Anioł i stróż Pewnego dnia zapytałem jednego z chłopców: – Czy przyjąłbyś bułkę z masłem od diabła?

– Nigdy w życiu! Bułkę z masłem przyjąłbym tylko od mamusi i tatusia.

– A gdyby ci diabeł podał banana?

– Na pewno nie! – powiedział. – Banany przyjmuję tylko od cioci. Ona mi je kupuje.

– A gdyby podał ci tabliczkę czekolady z orzechami?

– O, to bym wziął. Faraonowi śniło się siedem krów, a mnie się śni siedem tabliczek czekolady.

Zapomniał, że diabeł jest diabłem.

Pan Jezus wyrzucił diabła i niczego od niego nie przyjął. Diabeł tyle Mu obiecywał, a On nie przyjął niczego. Potem, kiedy diabeł odszedł, przyszli aniołowie i służyli Jezusowi: jeden Anioł Stróż, drugi, trzeci...

Pewna mała dziewczynka powiedziała, że chce być aniołem, ale nie stróżem: 7

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 7

28.07.2022 17:41

– Jak anioł, to nie stróż! Chcę być aniołem, mieć białą sukienkę. Chcę, żeby wszyscy mnie podziwiali i zachwycali się.

Taka dobra anioł. Nie chciała jednak służyć.

Ale Jurek, jej kolega, nie wiedział o tym, i takie wierszyki wpisał jej do albumu: Zosiu z lokami, mój ty aniele, klęczysz w kapturku w zimnym kościele.

Czy smutna, czy wesoła, podobna do anioła.

Choć ma brodawkę – nie zbrzydła, bo ma anielskie skrzydła.

Anioł prawdziwy jest tak mądry, że jest aniołem, ale równocześnie jest stróżem. Anioł usługuje, bo jest aniołem.

Jak aniołowie mogli służyć Jezusowi?

Kiedy był głodny, spragniony, pewnie przynieśli Mu na tacy chleb i wodę.

Może Go wachlowali skrzydłami, gdy było gorąco na pustyni?

Może Mu wspominali Boże Narodzenie? Może Mu kolędę śpiewali: „Chwała na wysokości Bogu”, by mógł sobie przypomnieć Betlejem, osiołka, Matkę Boską, Świętego Józefa?

Czy potrafisz komuś usługiwać? Być aniołem w domu, ale i służyć mamusi, tatusiowi? Czy pomagasz siostrzyczce, gdy tego potrzebuje? Czy potrafisz po sobie posprzątać, zetrzeć okruchy ze stołu, wynieść śmieci, babci przynieść okulary?

Anioł jest taki piękny i nie wstydzi się być stróżem.

8

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 8

28.07.2022 17:41

jak GODZINA

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 54

28.07.2022 17:42

Godzina Co wiemy o godzinie?

Godzina ma sześćdziesiąt minut. Każda godzina jest niby taka sama, ale czasem jest długa, czasem krótka.

Kiedy boli ząb albo brzuch, albo nie można wybiec na podwórko, bo chlapie, wtedy godzina bardzo się dłuży. Długa godzina.

Kiedy w czasie wakacji chodzimy po lesie, zbieramy jagody, patrzymy, jak rosną grzyby, jak dzięcioł puka w korę drzewa, wtedy tak szybko przemija godzina! Nie obejrzysz się, a już godzina minęła. Krótka godzina.

Która godzina w życiu jest najważniejsza?

Pewna dziewczynka powiedziała, że najważniejsza jest godzina ósma rano, kiedy w jej szkole zaczynają się lekcje.

Ileż trzeba zrobić, żeby na ósmą zdążyć!

Trzeba obudzić się, wyskoczyć z łóżka, zmówić pacierz, umyć się, ubrać, sprawdzić, czy w tornistrze są wszystkie książki, pożegnać się z mamusią.

55

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 55

28.07.2022 17:42

Pewien chłopiec powiedział mi, że dla niego najważniejsza jest godzina druga po południu, bo wtedy jest obiad i można się najeść.

Jedna z mamuś powiedziała mi, że dla niej najważniejsza jest godzina jedenasta wieczorem, bo nareszcie może położyć się spać i nie musi już iść po zakupy, nosić siatek jak wielbłąd, przyszywać guzików, smarować bułek masłem.

Która więc godzina w życiu jest najważniejsza?

Myślę, że każda, bo o każdej godzinie można komuś pomóc i kogoś przeprosić.

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 56

28.07.2022 17:42

N jak NIEBO

120

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 120

28.07.2022 17:44

Gdzie jest niebo?

Można wcale nie zadzierać głowy i szukać wysoko nieba, bo niebo jest wszędzie tam, gdzie kogoś kochamy, gdzie komuś przebaczamy, gdzie chcemy się poprawić.

Jeżeli chłopiec biegnie do mamusi, żeby ją przeprosić, i postanawia, że zawsze będzie dobry, to tak, jakby jej przynosił kawałek nieba, choćby na dworze się ściemniło, deszcz chlapał, a wszystkie drzewa stały się podobne do olchy (bo jak liście olchy spadają jesienią, to nie są ani żółte, ani czerwone, tylko czarne).

121

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 121

28.07.2022 17:44

Księżyc Każdy, kto patrzy w niebo późnym wieczorem albo w nocy, widzi, że księżyc podobny jest do trzech dużych liter.

Czasem podobny jest do dużej litery C. Czasem do dużej litery D, a czasem do wielkiego O. Kiedy jest podobny do litery O, jest pełnia i tak widno, że można zobaczyć na ścieżce ogonek myszy, jak chudy warkoczyk dziewczynki.

Księżyc poza tym jest bardzo obowiązkowy, solidny. Tylko przez trzy dni nieobecny jest na niebie.

A teraz krótki wierszyk na jego cześć: Kolego śpiących – szanowny Księżycu!

Poeci robią marzyciela z ciebie.

A ty zwykłe litery piszesz wciąż na niebie.

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 122

28.07.2022 17:44

Pomyśl Pomyśl czy przyszło ci kiedy do głowy że błękit jest czasem siny czasem granatowy bywa jak lazur lub jak kraska modry cieszą się święci w górze na dole pies z pieskiem że nawet niebo nie bywa niebieskie

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 123

28.07.2022 17:44

Źródła tekstów Fragmenty homilii dla dzieci wygłoszonych przez księdza Jana Twardowskiego (1915-2006) w kościele pod wezwaniem Świętego Józefa Oblubieńca w Warszawie (znanym jako kościół Sióstr Wizytek) w latach: 1966, 1969, 1970, 1971, 1982, 1985, 1994, 1997, 1998, które publikowane są po raz pierwszy: Gdzie jest niebo?, Kubek na mleko (fragm.), Nie tylko za budyń, O chorym chłopcu, kochającym tatusiu i dobrych sąsiadach, Piotr i Paweł, Prosi o ciszę, Święta łza, Wielka cisza.

Publikacje księdza Jana Twardowskiego: • Ile słońca w słoneczniku, powiedz, drogi mój chłopczyku? Wiersze i proza dla dzieci 1973-1998. Zebrała i opracowała A. Iwanowska, cz. 2, Warszawa, Wydawnictwo Archidiecezji Warszawskiej 2000: O imieniu Pana Jezusa, O mowie zwierząt.

• Ksiądz Twardowski dzieciom. Wiersze. Wybór i oprac. A. Iwanowska, Warszawa, Nasza Księgarnia 2015.

• Kubek z jednym uchem. Wybór i oprac. A. Iwanowska, wyd. 2 zm., Poznań, Wydawnictwo Święty Wojciech 2011: Księżyc, O biedronce, O fidze, O kubku z wodą, O najważniejszej książce, Pokochać świat, Święta i kolory.

• Módl się za nami, czyli o tym, gdzie mieszka niezwykła Królowa. Wybór i oprac. A. Iwanowska, Częstochowa, Edycja Świętego Pawła 2009: Radosna niespodzianka (w tomie źródłowym pt. W rodzinie, fragm.), W rodzinie (fragm.).

• Na ostatni guzik. Rok z księdzem Janem Twardowskim. Wybrała i oprac.

A. Iwanowska, Poznań, Wydawnictwo Święty Wojciech 2015: Czy widzisz cud?, Gdy kochamy, Jaki wielki jest Bóg!, O wakacjach, kubku i wodzie (fragm.), Prawdziwa mamusia.

• Nagle sfrunął anioł biały, czyli o tym, dlaczego są anioły. Wybór i oprac.

A. Iwanowska, M. Wilk, Częstochowa, Edycja Świętego Pawła 2009: Ku pomocy (w tomie źródłowym: Ku pomocy oraz Oczy Pana Jezusa, fragm.).

• Najnowszy zeszyt w kratkę. Rozmowy z dziećmi i nie tylko z dziećmi, oprac. A. Iwanowska, wyd. 2, Kraków, Wydawnictwo Znak 2000: Najpierw źdźbło, a potem kłos, O wydawaniu pieniędzy, Przypomnienie.

• Nie tylko o jeżach. Myśli i opowieści o przyrodzie. Zebrała, opracowała i wstępem opatrzyła A. Iwanowska, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy 2000: Co wiemy o aniołach? (w tomie źródłowym pt. Aniołowie i zwierzęta, fragm.), Figa, Zwiastun wiosny, Zwierzęta uczą (w tomie źródłowym pt.

Aniołowie i zwierzęta, fragm.).

218

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 218

28.07.2022 17:45

• Nie tylko wrona chodzi zdziwiona. Wybór i oprac. A. Iwanowska, wyd.

2 zm., Poznań, Wydawnictwo Święty Wojciech 2012: Anioł i stróż, Anioł betlejemski, Błogosławieni, którzy płaczą, Godzina, Kto to wymyślił?, Na wakacjach, Nie krzycz!, O cudach, O Duchu Świętym i duszy, O kozłach i owcach, O siódmej godzinie, O tęsknocie i listach z wakacji, O uśmiechu, O zegarach, Pięciu braci, Prezenty, Trochę o aniołach i trochę o zwierzakach, Wesołe jajko.

• Nowe patyki i patyczki. Zebrała i oprac. A. Iwanowska, Poznań, Wydawnictwo Święty Wojciech 2009: Bądź pochwalona, mamusiu, Co wiesz o swojej rodzinie?, Cud, Dwa święta (fragm.), Kubek na mleko (w tomie źródłowym pt. O dobrym pasterzu, fragm.), Niebo, O cezarze i monecie czynszowej (fragm.), O chłopcu na pustyni, O jednym ziarnie, O jedzeniu, O kościołach, O kubku, O ptakach niebieskich, O osiołku, O owocu i liście stokrotnym, O śpiącym Jezusie i o delikatnej burzy, Zagadka, Życzenia.

• Nowy zeszyt w kratkę, Poznań, Wydawnictwo Pallottinum 1986: Najważniejsze słowo (w tomie źródłowym pt. Ziarna, fragm.), Ziarna (fragm.).

• Od ucha do ucha, czyli o uśmiechu i radości. Wybór i oprac. A. Iwanowska, wyd. 2 zm., Poznań, Wydawnictwo Święty Wojciech 2013: Czy umiesz szukać uśmiechu?, Najważniejsze, O baranku i uśmiechu, O łzie i uśmiechu, O radości w rodzinie, O różnych buziach (fragm.), Od ucha do ucha, Różnie bywa.

• Przez dziurę w płocie, czyli o tym, że święci to także ludzie. Wybór i oprac. A. Iwanowska, Poznań, Wydawnictwo Święty Wojciech 2017: Jak dostać się do nieba?, Patron, Zwierzęta i święci.

• Serce za serce, czyli co to znaczy kochać. Wybór i opracowanie A. Iwanowska, Poznań, Wydawnictwo Święty Wojciech 2016: Czy umiesz kochać?, Dom rodzinny, Gdy zabraknie, Miłość za nic, Na skrzydłach (fragm.), O rodzinie, Otwarte niebo, Serce za serce, Skarbiec serca, Sługa i przyjaciel.

• Siedem łyżeczek. Rozmowy o rodzinie. Wybór i oprac. A. Iwanowska, Poznań, Wydawnictwo Święty Wojciech 2017: O tatusiach, O życzeniach.

• Wesoły nam dzień dziś nastał, czyli o tym, kim jest wielkanocny baranek. Wybór i oprac. A. Iwanowska, Częstochowa, Edycja Świętego Pawła 2009: Bezradny i zwycięski, O baranku, Osiołek i baranek, „Oto Baranek Boży”, Radosne święta.

• Wielkanocne idą święta. Wybór i opracowanie A. Iwanowska, Poznań, Wydawnictwo Święty Wojciech 2013: Kubek na mleko (w tomie źródłowym pt. Święto baranka, fragm.).

A.Iw.

219

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 219

28.07.2022 17:45

Spis treści pis treści Wprowadzenie /3 (Aleksandra Iwanowska)

C jak CUD O chłopcu na pustyni /27 O cudach /29 Czy widzisz cud? /31 O wydawaniu pieniędzy /33

A jak ANIOŁ Anioł i stróż /7 Co wiemy o aniołach? /9 Anioł betlejemski /10 Trochę o aniołach i trochę o zwierzakach /11 Ku pomocy /13 Na skrzydłach /14 Zmieniły się czasy /15

D jak DOM W rodzinie /35 Pięciu braci /36 Gdy zabraknie /37 Malina /38 Dom rodzinny /39

B jak BARANEK Zagadka /17 „Oto Baranek Boży” /19 O baranku /21 O baranku i uśmiechu /22 Owieczka i baranek /23 Bezradny i zwycięski /24

E jak EWANGELIA O najważniejszej książce /43 Czy umiesz kochać? /45 O cezarze i monecie czynszowej /47 220

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 220

28.07.2022 17:45

I jak IMIĘ Gdy kochamy /67 Patron /69 Piotr i Paweł /70 O imieniu Pana Jezusa /72

F jak FIGA O fidze /51 Zwiastun wiosny /52 Figa /53

J jak JEDZENIE

G jak GODZINA

O jedzeniu /75 Cud /78 Chleb /79 Nie tylko za budyń /80

Godzina /55 O siódmej godzinie /57 O zegarach /59

H jak HAŁAS Nie krzycz! /61 Wielka cisza /63 O śpiącym Jezusie i o delikatnej burzy /65

K jak KUBEK Kubek na mleko /83 O kubku z wodą /84 O wakacjach, kubku i wodzie /86 O kubku /88 Kubek /90 221

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 221

28.07.2022 17:45

L jak LIST O owocu i liście stokrotnym /93 Radosna niespodzianka /96 O tęsknocie i listach z wakacji /98

N jak NIEBO

Ł jak ŁZA Błogosławieni, którzy płaczą /101 Święta łza /103 O łzie i uśmiechu /104 Różnie bywa /104 Pokochać świat /106 *** (Ile słońca w słoneczniku) /108

Gdzie jest niebo? /121 Księżyc /122 Pomyśl /123 Otwarte niebo /124 Jak dostać się do nieba? /126 Niebo /128

O jak OSIOŁEK M jak MAMA Prawdziwa mamusia /111 Sługa i przyjaciel /113 Bądź pochwalona, mamusiu /115 Matka dla wszystkich /118 Mamusia /119

Osiołek i baranek /131 Uparciuch /132 O osiołku /133 Dwa osiołki /135

222

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 222

28.07.2022 17:45

P jak PRZYRODA Kto to wymyślił? /137 Kraska /139 O ptakach niebieskich /140 O biedronce /143

Ś jak ŚWIĘTA

R jak RODZINA

Święta i kolory /163 Dwa święta /164 Przypomnienie /166 Prezenty /168 Radosne święta /170 O Duchu Świętym i duszy 171 Prosi o ciszę /173

O radości w rodzinie /145 O rodzinie /147 Co wiesz o swojej rodzinie? /149 Najświętsza Rodzina /151

T jak TATA O tatusiach /175 O chorym chłopcu, kochającym tatusiu i dobrych sąsiadach /177 Najważniejsze słowo /181

S jak SERCE Skarbiec serca /153 Serce za serce /156 Miłość za nic /158 Najważniejsze /160 223

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 223

28.07.2022 17:45

U jak UŚMIECH O różnych buziach /183 O uśmiechu /184 Od ucha do ucha /185 Czy umiesz szukać uśmiechu? /187

Ź jak ŹDŹBŁO Ziarna /205 O jednym ziarnie /207 Najpierw źdźbło, a potem kłos /208

W jak WAKACJE Na wakacjach /189 Jaki wielki jest Bóg! /191 O kościołach /192

Ż jak ŻYCZENIA

Z jak ZWIERZĘTA Zwierzęta uczą /195 Czekanie /196 Czy wiesz, że... /197 O mowie zwierząt /198 O kozłach i owcach /199 Zwierzęta i święci /200 O aniołach i zwierzakach /202

ODaDOzet_2022_27lipca.indd 224

O życzeniach /211 Życzenia /212 Wesołe jajko /214 Życzenia wakacyjne /216

Źródła tekstów /218

28.07.2022 17:46