PDF Hakikat: postmodern çağda bilgelik arayışı 1st edition john d. caputo download

Hakikat: Postmodern Ça■da Bilgelik Aray■■■ 1st Edition John D. Caputo Visit to download the full and correct content document: https://ebookmass.com/product/hakikat-postmodern-cagda-bilgelik-arayisi-1st-editionjohn-d-caputo/

More products digital (pdf, epub, mobi) instant download maybe you interests ...

Gateway to the world. B1 Student's Book David Spencer

https://ebookmass.com/product/gateway-to-the-world-b1-studentsbook-david-spencer/

Open Mind Pre-Intermediate B1. Student's Book. Premium Pack Mickey Rogers

https://ebookmass.com/product/open-mind-preintermediate-b1-students-book-premium-pack-mickey-rogers/

Kierkegaard'u Nas■l Okumal■y■z? 1st Edition John Caputo

https://ebookmass.com/product/kierkegaardu-nasil-okumaliyiz-1stedition-john-caputo/

Cambridge Prepare B1 Level 5 second edition Student's book Niki Joseph Helen Chilton

https://ebookmass.com/product/cambridgeprepare-b1-level-5-second-edition-students-book-niki-josephhelen-chilton/

The AFib Cure John D. Day

https://ebookmass.com/product/the-afib-cure-john-d-day/

Foucault and Postmodern Conceptions of Reason 1st Edition Laurence Barry

https://ebookmass.com/product/foucault-and-postmodernconceptions-of-reason-1st-edition-laurence-barry/

Judge Me Not (1951) by John D. MacDonald John D. Macdonald

https://ebookmass.com/product/judge-me-not-1951-by-john-dmacdonald-john-d-macdonald/

Foundations of Finance John D. Martin

https://ebookmass.com/product/foundations-of-finance-john-dmartin/

Wetter für Dummies John D. Cox

https://ebookmass.com/product/wetter-fur-dummies-john-d-cox/

JOHN D. CAPUTO John David Caputo (26 Ekim 1940 doğumlu), Syracuse Üniversi­ tesi'nde Thomas J. Watson Emeritus Din Profesörü ve Villanova Üniversitesi' nde David R. Cook Fahri Felsefe Profesörü olan Ame­ rikalı bir filozof. Lisans eğitimini l 962'de La Salle Üniversite­ si'nde, yüksek lisans eğitimini l 964'te Villanova Üniversitesi' nde ve doktorasını 1968'de Bryn Mawr Koleji'nde tamamlamıştır. Ca­ puto, postmodern Hıristiyanlık ve kıtasal din felsefesiyle ilişkili önemli bir figür ve zayıf teoloji olarak bilinen teolojik hareketin kurucusudur. Caputo'nun çalışmalannın çoğu yorumbilim, feno­ menoloji, yapısöküm ve teolojiye odaklanır.

RECEP YILMAZ 1975 yılında Üsküdar'da doğdu. İlk, orta ve lise eğitimini bura­ da tamamladı. AÜ Bilgi Yönetimi bölümünden onur derecesiyle mezun oldu. 2004 yılından beri TV, sinema ve yayın dünyası için tercümeler yapmakta, edisyonlar hazırlamaktadır. Tercümeleri: Anton Çehov'dan Kuşçu, A.Strugatski&B.Strugatski'den Uzayda Piknik, Jack London'dan Beyaz Diş, R.A.Nicholson'dan Sufiler, John D. Caputo'dan Hakikat (Truth). Osmanlıcadan sadeleştirerek yayına hazırladığı eserler: Yıldız'da Neler Gördüm?/İsmail Müş­ tak Mayakon, Siyasi Hatıralanm!Şeyhülisliim Cemiileddin Efen­ di, Hikemü 'l-Atıiiyye!İbn Ataullah el-iskenderi (Trc. Saffet Yetkin)

Kapı Yayınları 816 Araştırma-İnceleme: 141

HAKİKAT POSTMODERN ÇAGDA BİLGELİK ARAYIŞI John D. Caputo

1. Basım: Şubat 2022 ISBN: 978-625-7706-97-1 Sertifika No: 43949 Editör: Hamdi Akyol Kapak Tasarımı: Adnan Elmasoğlu Sayfa Tasarımı: Gökhan Özmen

© 2022; bu kitabın yayın hakları Kapı Yayınları'na aittir.

Kapı Yayınlan Ticarethane Sokak No: 15 Cağaloğlu/İstanbul Tel: (212) 513 34 20-21 Faks: (212) 512 33 76 e-posta: bilgl@kapiyayinlari.com www.kapiyayinlari.com Baskı ve Cilt

Melisa Matbaacılık Matbaa Sertifika No: 45099 Çiftehavuzlar Yolu Acar Sanayi Sitesi No: 8 Bayrampaşa/İstanbul Tel: (212) 674 97 23 Faks: (212) 674 97 29 Genel Dağıtım Alfa Basım Yayım Dağıbın San. Tlc. ve Ltd. Şti.

Ticarethane Sokak No: 15 Cağaloğlu/İstanbul Tel: (212) 511 53 03 Faks: (212) 519 33 00 Kapı Yayınları, Alfa Yayın Grubu'nun tescilli markasıdır.

JOHN D. CAPUTO •

HAKIKAT

POSTMODERN ÇAGDA BİLGELİK ARAYIŞI

Çeviren: Recep Yılmaz

1

kapı

İÇİNDEKİLER

GİRİŞ

......................................................................................

7

Devinim Halindeki Hakikat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. MODERNİ TE VE HAKİKATE DÜŞEN GÖLGE

23

................

Aptallar Gemisi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Modernite . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Hakikat Savaşları: İnanç, Akla Karş ı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Hakikate Düşen Gölge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40

il. DİNİ HAKİKATLERLE NE YAPIYORUZ?

45

.......................

Din, Kurbağalar ve Dünyanın Büyüsünün Bozulması . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Tekrar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1 111. HAKİKATİ KENDİ HALİNE BIRAKMAK:

AUGUSTINUS, DERRIDA ve POSTMODERN DÖNÜŞ

.......

59

Derrida'nın Augustinus Tekrarı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 Postmodern Hakikat Fikrine Doğru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Hakikat, Olaylar ve Öngörülemeyen Gelecek . . . . . . . . . . . . . . . 89 .

iV. AYDINLANMA VE ELEŞTİRİSİ: KISA BİR TARİHÇE .99 Akıl, Nasıl Oldu da Aptalca Görünmeye Başladı? . . . . . . . . 99

V. POSTMODERN PEYGAMBERLER

135

................................

Kierkegaard . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 3 9 Nietzsche . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 52

VI. POSTMODERN DURUMDAKİ HAKİKAT Hermenötik Dönüş

171

....................

........................................................

Dil Oyunları

...................................................................

Paradigma Kayması�

VII. HAKİKATİN GELECEGİ

..........................

.•.................•.••........•.......•••.•.

1 90 1 93

.....................................................

Hakikati Sevmek Hala Mümkün mü?

1 73

208

211

Posthümanizm veya Postmoderniteden sonra Ne Gelecek?

...................................................................

Postmodern Bir İnanç

DİZİN

...................................................

.....................••.......••.••.•••.............•••.•..•.......•.•••••••••••••

212 222

227

GİRİŞ

Devinim Halindeki Hakikat

Sabahlan işe arabayla gitmek iyiden iyide yayalığın yerini aldı. Aslında tam olarak yayalık denilemez , çünkü yayalar yürüyor, biz yürümüyoruz. Fakat olağanlaştı diyebiliriz.

Her yere arabayla gidiyoruz. Hayatımız gittikçe hareket­ sizleştiği için doktorlar ve s ağlık çalışanları dışarı çıkıp yürüyelim, spor yapalım diye bize adeta yalvarıyor. Öte yandan hareketsizlik, tek bir yerde durduğumuz anlamı­ na gelmiyor. Aksine, hareketsizlik; bilgisayarın karşısında oturmadığımızda bile, bir yere giderken dizüstü bilgisayar­ larımızı yanımıza alıp oturmaya (arabada, trende, uçakta) devam ettiğimiz anlamına geliyor. İnsanlar eskiden çalış­ tıkları tarlalara yürüme mes afesinde olan yerlerde yaşar veya evlerine bitişik dükkanlarda çalışırdı. Artık işe, hatta hemen hemen her yere arabayla gidiyoruz ve sürekli hare­ ket halindeyiz . Bu masum bir husus gibi görünebilir fakat kesinlikle filozoflardan talimat almamızı gerektiren bir husus değil. Yine de doğruyu s öylemek gerekirs e bu durum hakikat anlayışımızdaki bir krizi hızlandırdı.

Geçmişte filozoflar da herkes gibi kendi evlerine yakın olma eğilimindeydi. XVII. yüzyılda Immanuel Kant (her­ kesin en büyük filozoflar listesindeki isimlerden biri) , Kö ­ nigsberg'den hiç ayrılmamasıyla biliniyordu. Bu durum onun yaş amını basitleştirdi ve ona Königsberg'de yapılan ş eylerin her yerdeki gibi yapıldığı ve farklılıkların olduğu yerlerde, bunların erkek Alman filozofların doğru s andı­ ğı varyasyonlar olduğu fikrini verdi . Kant o dönemin gezi

7

edebiyatını, gemi kaptarilannın tuttuğu günlükleri oku­ du fakat bir geminin içini hiç görmedi. Ayrıca, Salt Akıl'ın evrens el standartlarını vurgulayan Aydınlanma'nın lide­ riydi. Fakat Kant'a göre s orun, "evrensel"in Avrupalı hali­ ne gelmesiydi; oysa " s alt", b aşka hiç kims eyi tanımamak anlamına geliyordu.

Günümüzde, çalıştığımız yere yürüme mesafesinde yaş amamıza gerek yok. Yolculuğa verecek p aramız varsa istediğimiz her yere gidebiliyoruz. Kuşlar gibi uçup baş­ ka ülkeleri ziyaret edebiliyor, okyanusları aş abiliyoruz.

Evde durduğumuz zaman b aşka insanları ve b aşka yer­ leri ayağımıza getiren medya ve internet yoluyla yaptığı­ mız p ek çok seyahatten b ahsetmiyorum bile. Neredeyse her zaman, her yerde olabiliyoruz; yolculuk ne kadar hızlı olurs a o kadar iyi . . . Hızlı mes ajlaşma programlan, gitmek istediğiniz yere göz açıp kapayıncaya kadar ve düşünce hızında ulaşma ideali haline geldi. Aslında melekler cen­ nette böyle s eyahat eder ya da b öyle şeyleri bildiğini iddia edenler bize öyle s öylüyor. İncil'de okuduğumuz melekler, e-posta veya akıllı telefon kullanmaya başlamadan önce­ ki zamanlarda Tanrı için bir tür hızlı mes ajlaşma hizme­ ti yürütüyordu. Hızlı mesajlaşma, hızlı seyahat, hızlı ye­ mek. . . Bunlar nerede son bulacak? Peki nereye gidiyoruz?

Son durağın veya s ondan bir önceki durağın adını bilip bizi uyaracak birileri var mı? Trenden nasıl inileceğini kim biliyor?

Bunların hiçbirinin hakikatle ilgisi yokmuş gibi görü­ nebilir fakat bu kesintisiz seyahat hali en değerli hakikat­ lerimizde bir kriz yarattı. Hemen hemen her yere seyahat edebilmemizi s ağlayan modern ulaşım sistemlerinin ve neredeyse her şeyin bize ulaş abilmesini s ağlayan modern bilgi sistemlerinin damgasını vurduğu çağdaş yaşam, eski yaşam biçimlerinden çok daha çoğulcudur. Biz baş-

8

kalarına, başkaları da bize daha fazla maruz kalıyor. Ya­ ş amın Königsberg'le (veya Kans as 'la) sınırlı olmadığına ve dünyanın çok çeşitli ve çok biçimli bir yer olduğuna dair güçlü bir algıya s ahibiz. Bu algı, tek renkli s af kül­ türlerden ziyade, açık uçlu rengarenk kültürler hakkında fikirlerin doğmasına yol açtı. Fakat sorunları da b erabe­ rinde getirdi. Bir yandan da, daha iyi bir yaş am arayışı içinde olan ins anların daha zengin uluslara akın etme­ sinden ve yoksul ülkelerin küresel pazarda zengin ülkeler tarafından sömürülmesinden kaynaklanan s osyal çekiş­ me yarattı . Kant, bunların bir kısmının olacağını gördü ve "kozmopolitlik" adı altında ziyaretçilere kozmosun, dün­ yanın vatandaşları gözüyle b aktı ki bu, özellikle de p ek fazla gezmeyen birinin tavrı olması nedeniyle mükemmel bir husustur. Öte yandan, hakikat söz konusu olduğunda bütün bu çoğulculuk, s ahici bir baş dönmesinin haberci­ siydi ve buna da postmodernizm dendiği için çağdaş ya­ ş am, filozoflar için problem kaynağı haline geldi.

Postmodern kültür, içinde yaşadığımız küreselleşmiş, çok kültürlü, yüksek teknolojili dünyadır. Hemen hemen her yere seyahat edebiliyor, televizyonda veya dizüstü bil­ gis ayarda hemen hemen her ş eyi görebiliyor ve dünyanın diğer ucundaki insanlarla koltuğumuzdan kalkmadan görüşüp konuşabiliyoruz. Bu durum, s anayileşmiş B atı ülkelerinde başlamış olsa da bugün yavaş yavaş tüm dün­ yaya yayılıyor. Böylece, tüm yaşamımızı Königsberg'de (veya Kansas 'ta) geçirseydik nelere s ahip olacaktık soru­ suna kıyasla daha farklı bir düşünce yapısı kazanmamı­ za neden oluyor. Yüksek teknoloji dünyasındaki yaş amın, muazzam çeşitlilikteki kültürlere ve yaşam tarzlarına (çağdaş gezginlerin ziyaret ettiği veya onları ziyaret eden) kesintisiz maruz kalması göz önüne alındığında, yüksek bir "fark" duygusu ortaya çıktı. Nasıl ki "evrensel" s özcü-

9

ğü modernite için moda bir sözcükse, "fark" sözcüğü de postmodernite için moda bir sözcüktür; Aydınlanma söz­ cüğünü kitap boyunca, ilk olarak XVII. ve XVIII. yüzyıl­ larda Avrupa'da ortaya çıkan ve ardından çağdaş bilim, teknoloji ve insan hakları dünyasını biçimlendiren Akıl çağını ifade etmek için kullanacağım. "Evrensel" modern, "fark" ise postmodern bir temadır. Modernistler, bütünün tüm saatlerin doğru olduğu ve bütün trenlerin zamanında geldiği merkezi bir güç (hala inanıyors anız Tanrı, inanmı­ yors anız doğa) tarafından bir araya getirilmiş bir sistem olduğunu düşünürler. Postmodernistler ise, eşyanın bir­ birlerine yanal olarak, dünyayı s aran bir ağ (world wide

web) gibi b ağlı olduğunu düşünürler. Bu ağın kontrolü­ nün kimde olduğunu veya nerede başlayıp nerede bittiği­ ni s öylemek anlamsızdır. WWW ' nin s onuna nasıl ulaşırsı­ nız? Modernistler Google Map s 'in soyut çizgilerini tercih eder, postmodernistler ise Google E arth'ün rahat ve geniş arazi görünümünü . . . Modernistler eşyanın kurallara b ağlı ve matematiksel olduğunu düşünür, postmodernistler ise düzensiz ve "kaosmik" olanı (Kaos ve kozmos sözcüklerini akıllıca birleştirip is abetli bir yeni sözcük türeten James Joyce'dan ödünç alındı) beğenir. Postmodern ideal "kaos ­ mopolitiklik" olacaktır. Kurt Gödel 1 9 3 1 yılında kararsız teoremleriyle klasik matematikçilerin sinirini bozup Gö­ relilik ve Kuantum Teorisi p aradoksları Newtonculuk'un düzensizliklerinin yerini aldığı zaman, bu postmodern etki fizikte bile görülmüştür.

O halde kısaca, bir kültür olarak değil, bir düşünce tarzı olarak postmodern nedir? İlk olarak "post", ne mo­ dernitedeki ilerlemelere karşı anti-modern veya gerici bir şey demektir, ne de modern öncesine firar etme girişimi­ dir (her zaman boşunadır ve nostaljiktir) . Postmodern dü­ şünceyi anlamanın en iyi yolu, onu bir doktrinler bütünü

10

şeklinde değil, bir tavır olarak düşünmektir. Bu, moderni­ te "projesini" b aşka yöntemlerle devam ettiren bir bükül­ me veya değişikliktir. Modernitenin s alt kurallar ve sert yöntemler olduğunu düşündüğü yerde (etikte ve bilimde) , postmodernite esneklik ve uyumluluk öğütler. Modernite­ nin, eşyanın kesin olarak akıl ve duygu gibi kategorilere ayrıldığını düşündüğü yerde, postmodernite bu sınırla­ rın gözenekli olduğunu ve tarafların birbirilerine sızdır­ ma yaptığını düşünür. Modernistlerin bütün fenomenleri (tüm ins anlık tarihi gibi) kaps ayan tek bir büyük öyküyü aradığı yerde, postmodernistler Jean-François Lyotard'ın ( 1 924- 1 998) "üstanlatılara yönelik şüphe" dediği ve post­ modernizmin en bilindik tanımı olan kavramı ifade eder.

Bu, ins an davranışı (cinsiyet, güç, Tanrı, vb. ) hakkında an­ latılacak gerçekten tek bir büyük öykü varmış gibi, büyük ve kap s ayıcı açıklamalar tarafından kandırılmayı reddet­ mek anlamına gelir. Modernitenin evrens eli desteklediği yerde, postmodernistler tekilin ve özel durumların tadını çıkarır. Modernistler kurallarında istisnayı hoş karşıla­ maz, postmodernistler ise istisnanın, yaratıcılığın itici gücü ve sistemin kendisini yeniden keşfetmesine neden olduğunu düşünür. Modernistlerin kesinlik aradığı yerde, postmodernistler sağlıklı bir şüpheciliğin yararlı etkile­ rini görür. Modernizmin postmodern eleştirisinin p atlak verdiği yerlerden biri olan dil örneğini ele alacak olursak; metaforlar veya mecazlar (kuralları beklenmedik ve prog­ ramlanamaz yollarla eğip büken) gibi fenomenler "post­ yapısalcıların" (postmodernistlerin) kalbini çalarken, "ya­ pısalcılar" (modernistler) olası evrensel kanunların bütün dillere hükmeden derin bir gramerini tas arlamak için canla başla çalışır.

Bu nedenle, postmodernistlere "hakikat nedir?" diye so­ racak olursanız, muhtemelen gözlerini kısarak "duruma

11

göre değişir" diyeceklerdir. Postmodernistler, her zaman ve her yerde aynı olan ve hakikat denilen tek bir şey olduğu­ na pek inanmazlar. Kim olduğunuza ve nerede olduğunuza göre, birçok farklı hakikat olduğunu düşünme eğilimdedir­ ler; düşünmeden hareket ederler. Sorun da burada yatıyor.

Hakikat hakkında düşünmeden hareket etmeye görelilik denir; bu da en başından beri aklımızda tutmak isteyece­ ğimiz bir noktadır. Görelilik, hakikat diye bir şey olmadığı; dilinize, kültürünüze, cinsiyetinize, dininize, ihtiyaçlarını­ za, zevklerinize vb. göre değişen, rekabet halinde pek çok hakikat bulunduğunu ve hepsinin birbiri kadar iyi olduğu­ nu anlamına gelir. Doğrunun ne olduğunu kim söyleyebi­ lir? Bu konuda fikir açıklama yetkisi kimdedir? Bu nedenle, postmodernizmi eleştirenler en kötü ihtimalin gerçekleş­ mesinden korkar: Görelilik, şüphecilik, nihilizm, tamamıy­ la anarşizm. Ayrıca doğrusunu söylemek gerekirse, pek çok postmodern filozof, zamanlarını hakikatin havasını söndürmeye çalışmakla harcadıkları için böyle bir intib a uyandırmıştır. XIX. yüzyılın s onlarında, Postmodernizmin koruyucu azizlerinden biri olan Nietzsche, hakikatin bizim kurgu ve metafor olduğunu unuttuğumuz kurguların ve metaforların bir bütünü olduğunu söyledi. Daha yakın bir zamanda, hayli etkili bir filozof olan Richard Rorty ( 1 93 1 2007) , hakikatin yalnızca, inançlarımızda herhangi bir so­ run olmadığı zaman kendi kendimize ettiğimiz bir iltifat olduğunu söyledi. Rorty, Amerikalı ve pragmatist biriydi.

Fakat bunu zaten fark etmiş olabilirsiniz. Postmodernist­ ler genel olarak büyük harf kullanmaktan kaçınırken, kla­ sik filozoflar, özellikle Alman olanlar Hakikat' in baş harfini büyük yazmayı severdi (Almanlar bütün adların baş harfi­ ni büyük yazar zaten) .

Tüm bunların nedeni işe arabayla gitmemizdir! Ula­ şım teknolojilerimiz yalnızca geçici fenomenler değildir;

12

postmodernizmle ilgili önemli bir metaforun araçlarıdır.

Aslında bu araçlar yalnızca postmodernizm metaforları değil, postmodern bir dünyadaki yaş amın önemli p arça­ larıdır. Diğer bir deyişle, çağdaş ulaşım sistemleri yalnız­ ca trafik tıkanıklığına neden olmaz, hakikat fikrimizi de tıkar. Her yere gidebilmemiz , her şeyin serbest olduğunu düşünmemize yol açıyor. Postmodernist düşüncenin teş­ kil ettiği tehdidi yoğunlaştırmanın bir yolu olan "her şey serbest" fikri , postmodern ulaşım ve bilgi sistemlerinin geliştirdiği bir cezbediciliktir. Postmodern durum yerin­ den edilmeli, kökünden sökülmeli, devinim halinde olma­ lıdır. Bir trene veya uçağa her bindiğimizde veya bilgisa­ yardan uzaktaki bir yeri s anal olarak ziyaret ettiğimizde, hakikatte bir krizi tetikleriz. Jane Austen'ın bilgece iş aret ettiği gibi , hakikat evrensel olarak kabul edilmelidir. Fa­ kat bugün tanıdığımız tek evrens ellik, çeşitliliktir. Ortak noktamız diye gördüğümüz tek şey, hepimizin farklı olma­ sıdır. Bugünlerde biri Akıl'ın gücünden yardım isteyecek olsa, postmodernistler kaşlarını çatıp "Kimin aklı? Hangi akılcılık?" diye sorar. Biri "bizce" dese, postmo dernistler "biz kimiz?" diye sorar. Bu sorunun cevabı kim olduğu­ nuza ve nereye gittiğinize b ağlıdır. Yani elimizdeki sorun; p ostmodern bir dünyada "evrensel"in ne demek olduğu ve herkesin kendi hakikatinin on beş dakikalığına şöh­ ret olma hakkının bulunduğunu ilk kez düşündüğümüzde "hakikat"in ne anlama geldiğidir.

Nasıl ki modernizm, mutlakçılık için asıl tehditse, postmodernistlerin hakikate yönelik asıl tehdidi de göre­ liliktir. Bundan sonra, her birini çıkmaz s okak olarak gör­ düğüm bu iki tehlikeyi s avuşturmayı umuyorum. Mutlak­ çılığın bir tür entelektüel ş antaj ve öte yandan postmo­ dern hakikat teorisi olarak büyük ölçüde yanlış anlaşılan göreliliğin ise aslında b a ş arısız bir teori iddiası olduğu-

13

nu s avunacağım. Görelilik bizi herhangi bir şeyin yanlış olduğunu s öyleyemez hale getirir, fakat mutlakçılık bizi Tanrı ile karıştırır. Dizginlenemeyen görelilik, her ş eyin doğru kabul edilebileceği anlamına gelir ve ondan s onra elimizde "her şey serbest" çantasıyla tren istasyonunda dikilmeye başlarız. Bu "kaosmik" filan değil, kaosun ta kendisidir. Her şey serbestse, herhangi bir şeyin yanlış ol­ duğunu nasıl s öyleyebileceksiniz? Neden her ş eyin farklı olduğunu s öylemiyorsunuz? "İki kere iki beş eder" denils e n e yap acaksınız? Yalana ve hileye nasıl itiraz edebilecek­ siniz? Yaşlıları dolandırıp b anka hesaplarını b o şaltanlara ne diyeceksiniz? Liste böyle uzayıp gider. . . Yani, her yere seyahat etmeyi severiz fakat "her ş ey serbest"e gitmeyi asla istemeyiz .

B en gezmeyi ç o k severim fakat aynı zamanda yolu ş a ­ şırmadığımızdan d a emin olmak isterim. Hakikatin çok sesliliğini, çok anlamlılığını ve programlanamaz oluşunu s avunurken, bir yandan da b azı ş eylerin yalnızca farklı değil, yanlış olduğunu s öyleme hakkını da s avunacağım ama bunu da yanlış anlaşılmış mutlakçılık fikrini b enim­ semeden yap acağım. O halde, s eyahatin hemen başında resmi olarak açıklayayım; Aydınlanma'nın yarattığı iler­ lemeye sadık kalacağıma söz veriyorum. Bu ilerleme bizi Kilise'den, b atıl inançlardan ve kraliyet ailesinin otorite­ sinden kurtarıp, bunların yerine insan haklarını, bilimsel araştırmayı ve teknolojik ilerlemeleri koydu. Aydınlan­ ma'ya itiraz etmenin bir faydası yok. Fakat eski Aydınlan­ ma'nın yap acağı tüm iyiliği yaptığını ve artık Aydınlan­ ma karşıtlığına değil, yeni bir Aydınlanma'ya ihtiyacımız olduğunu düşünüyorum. Bir sonraki istasyona giden tre­ ne binmemiz, Aydınlanma'ya b aşka bir vasıtayla devam etmemiz (Aydınlanma konusunda aydınlanmak) , prog­ ramlanamaz ve kesin olmayan ş eylerin aslında ne kadar

14

fazla olduğunu kavramamız gerekiyor. Buradaki fikir; Ay­ dınlanma'nın ışığını söndürmek değil, onun S af Işık'ını gölgelerle, kara deliklerle ve diğer beklenmedik nüanslar ve zorluklarla karmaşık hale getirerek yeni, gözden geçi­ rilmiş versiyonunu ortaya çıkarmaktır. Bu, kitabımın adı­ nın reddedilmesine (Hakikat) ve okuyuculara kötü haber verip, hakikat diye bir şey olmadığının söylenmesine bile yol açar. Onun yerine hakikatler vardır (çok s ayıda, çoğul ve baş harfi küçük) . Akıl diye bir şey yoktur (en azından Aydınlanma'nın anladığı biçimde) , iyi akıllar ve kötü akıl­ lar vardır. Hepimizi görelilikçi "her şey serbest" çukuruna atmadan, bunların tümünü s avunmak istiyorum (zor bir iş olmasına rağmen) .

Sorun şu ki, hakikat söz konusu olduğu zaman, tüm bu devinim mide bulantısına yol açtı. Yaşam bu kadar devi­ nimli olunca da daha önce doğru olduğunu düşündüğümüz şeyin taşralılık olduğundan (doğup büyüdüğümüz yerdeki insanların düşündükleri) , memleketimizin yerel özelliğinin p arçası olduğundan (biz devinim halindeyken daha fazla "görelileşen" parçası) şüphelenme ihtimalimiz o kadar ar­ tar. Zamanla, zamanın akışını ve sürekli devinim halindeki şeyleri kavramaya b aşlarız; "şeyler" derken her şeyi kaste­ diyorum. Aristo, bir şey hareket ettirilmedikçe her şeyin hareketsiz olduğunu söylemiştir. Newton ise, bir şey dur­ durmadıkça, her şeyin hareket halinde olduğunu varsayı­ yordu. Yavaş yavaş , her şeyin bir yerlere gittiğini fark etme­ ye başladık. Her şey, sürekli yolculuk halinde . . .

Geçmişte, herkes çalıştığı yere yürüme mesafesinde yaş arken, ins anlar yerleşik yaş amlar sürüyorlardı, göre­ celi olarak hareketsizlerdi ve dünyayı, evrenin merkezine sıkıca yerleştirilmiş toprak p arçası olarak görüyorlardı.

Elbette birbirine uzak yerler arasında ticaret yolları ve iletişim yöntemleri vardı fakat bunlar hem yavaş hem de

ı5

s on derece zordu. Günümüzde dünyanın hareket halinde olduğunun farkındayız; yani hareketsiz dursak veya sır­ tüstü yats ak bile, güneşin ve kendi ekseninin etrafında dönen Dünya adlı uzay gemisinde yolculuk ediyoruz. Bi­ limkurgu yazarlarımız sürekli çok uzaklardaki galaksi­ lere seyahat etmeyi hayal ederken; Ay' a gitmeyi, Mars ' a C urio sity (Merak) adında b i r araç indirmeyi v e gezegenin çevresini turlayan uydulara ins anlar göndermeyi baş ar­ dık. Üstelik bu daha başlangıç. Ufuk, yalnızca hayal gücü­ müzde değil, matematiksel hesaplamalarımızda da hızını artırarak genişlemeye devam ediyor. Ç ağdaş fiziğe göre, biz Dünya uzay gemisinin içinde (ki, kozmik tozun bir zer­ residir) uzayda yol alırken, evrendeki her şey sürekli ar­ tan bir hızla bizden uzaklaşıyor. Bunun sonU ise s onsuz ölçüde genişlemiş, tamamen tükenmiş , soğuk, karanlık ve ölü bir evren olacaktır. işte s on durak budur.

Nihayetinde hepimiz

hayal

edilemez

büyüklükteki

bir p atlamanın ortasında yaşıyoruz. Fizikçilere göre, on dört milyar yıl önce hayal gücümüzü aşan yoğunluktaki bir enerji noktasının aniden genişlemesiyle başlayan Big B ang (Büyük Patlama) ile çıktığımız en büyük yolculuk, gelecekte bir noktada sona erecek ve evren, entropik da­ ğılımdaki son durağına ulaş acak. Bu, her şeyi göreli hale getirir! Kans as'ı, Königsberg'i, tüm medeniyetimizi, Dün­ ya uzay gemisini, güneş sistemimizi tamamen yerel ve geçici fenomen haline getirir. Kozmik ölçekte bir "taşra" hükmüne s okar. O zaman "Hakikat" gibi güzel sözler bize ne yarar s ağlayacak? "Hakikat" dediğimiz şey s arızamb ak gibi bir şey olacak; bugün var; yarın yok. Hepimiz ölü dil­ ler konuşmuş olacağız ve tüm yaşadıklarımızın birer çık­ maz s okak olduğu ortaya çıkacak.

Uzun, çok ama çok uzun vadede, bu s ab ah gitmeye ça­ lıştığınız yerin ne önemi kalacak? Sizi ele geçirmesine

16

izin verirseniz bu tam olarak felç edici bir düşüncedir. Ç ok kafa patlatırsanız, s ab ah yataktan kalkıp bir yere gitmek zor gelir. Yani devinim halinde kalmak istersem, her türlü yardıma ihtiyacım olacağı çok açıktır. Bu amaç­ la Aydınlanma'nın en önemli figürlerinden olan ve bizim postmodern durumumuz hakkında hiçbir şey bilmediği halde çağımızla ilgili aydınlatıcı bir ş eyler, mutlakçılığın ve göreliliğin dalgalı sularında dümenimizi tutacak bir şeyler s öylemiş olan Gotthold Ephraim Les sing'i ( 1 7291 78 1 ) anmadan geçemeyeceğim. Les sing, b eklentilerimizi azaltmamız ve yelkenlerimizi uzay-zaman rüzgarlarına göre ayarlamamız için bize bilgece öğütler verir. Tanrı sağ elinde hakikati, sol elinde de hakikat arayışını tutup bi­ rini seçmesini isters e, mutlak hakikatin yalnızca Tanrı'ya ait olduğu, kendi işinin ise hakikati aramak olduğu gerek­ çesiyle sol eli seçeceğini söylemiştir. Bu ilk b akışta çok büyük bir fırs atı kaçırmak gibi görünür. Sonuçta böyle bir fırsat kaç kere elimize geçer ki? Birine, gideceği yere asla ulaşmayan bir trende sonsuza kadar yolculuk yapmayı mı, yoksa gittiği yere varmayı mı tercih edeceğini sor­ maya b enziyor. Hiçbir anlamı yok. Les sing'in bilgeliğinin özü şöyle görünür: "Zamanınızı oradan oraya koşturarak geçirin ve bir yere varmanın derdine düşmeyin." B elli ki kendisi de s ab ahları işe gitme derdine hiç düşmemi ş .

Hadi gelin, trenden inip analojiyi değiştirelim. Diyelim ki hafta sonu geldi ve doktorumuzun önerisine uyup, koşu için evden çıktık ve bu esnada yanımızdan arab ayla ge­ çen arkadaşlarımız bizi gideceğimiz yere bırakmayı teklif etti . Şüphesiz, bu çok kib ar bir teklif fakat bu teklifi kabul etmek, amacımızdan s apmak olacaktır. Aslında herhangi bir yere gitmiyoruz. En azından önemli olan gidilecek yer değil, gidiyor olmaktır. Lessing'in aklında ne olduğunu şimdi biraz daha iyi anlıyoruz. Filozofumuz diyor ki; b elki

17

Tanrı için değil fakat uzay-z amanda gezinmenin getirdiği zorluklarla pazarlık etmek zorunda kalan bizler için haki­ kat, koşu yapmak gibidir.

Lessing'in fikrini anlamak için ille de Tanrı'ya inan­ manıza gerek yok. Aş ağıdaki bütün bu trafiği yukarıdan seyreden bir ilah olduğunu düşünseniz de düşünmeseniz de Tanrı'ya ideal bir sınır noktası gözüyle bakabilirsiniz .

Yerel teolog b u b enzetmeyi, bu durumu ifade etmenin tu­ haf bir yolu olarak görse de "Tanrı" derken ulaşım konu­ sunu dert etmeyen bir varlığı kastettiğimizi s öylüyors ak, bu amaca hizmet etmiş olur. Ç ünkü Tanrı her yerdedir (en azından bize böyle söylendi) . Yani Tanrı; her şeyi, her yer­ de ve aynı anda tamamıyla bilir. Öte yandan, aş ağıdaki biz dünyevi varlıklar ise kendimizi bulduğumuz zamana ve yere (dil, kültür, cinsiyet, zümre vb. ) b ağlı olarak haki­ katlerimizi tek tek ele almak zorundayız. Biz her zaman "yerleşiğiz" ve bu durum bizi sınırlıyor. Fakat bu sınır bize bir giriş açısı, bir yaklaşım, bir p erspektif, bir yorum da s ağlıyor. Tanrı'nın bir b akış açısına ihtiyacı yok, fakat bi­ zim var. B akış açısına s ahip olmak, hakikatlerin biz ölüm­ lülere açılma biçimidir. Bir ş eylere yönelik b akış açısına s ahip olmamanın zıttı ahmakça b akmak, anlayışı kıt bir biçimde onlara gözlerini dikmektir. Tıpkı araştırma ma­ kalelerinde bir b akış açısı ileri süremeyen öğrencilerin suratlarında gördüğüm b akış gibi. Yani Lessing aslında hakikat söz konusu olduğu zaman, bizim işimizin günü­ müz filozoflarının "hermenötik" (yorumbilim) dediği yo­ rumlama s anatını geliştirmek olduğunu s öylüyor.

"Hermenötik" s özcüğü aslında, kuts al metinleri yorum­ lamakla ilgili teolojik bir sözcüktü. Fakat bugün "herme­ nötik" ile kastettiğimiz şey daha genel bir teoridir; bu te­ oriye göre her hakikat bir yorumlama işlevidir ve yorum­ lama ihtiyacı, b elirli bir zamanda ve yerde yerleşik olma, dolayısıyla b elirli kalıts al ön varsayımlara s ahip olma

18

işlevidir. Bu, modern ulaşım ve bilgi sistemleri s ayes inde, çok s ayıda perspektifin üzerimize boca edilmesi s ayesin­ de iyice bilincine vardığımız bir ş eydir. Postmodern du­ rumumuzda hakikat bizim için ne anlama gelirse gelsin, bir hermenötik işlevidir, karar vermeyi öğrenme işlevidir, farklılığı mantıklı bir biçimde ele alma işlevidir.

Bu, Les sing'in söyledikleriyle ilgili başka bir ş eyi daha ortaya çıkarıyor. Hermenötik; tamamı hermenötik duru­ mumuza bağlı, bir kısmı büyük öneme s ahip, bir kısmı o kadar önemli olmayan büyük ve küçük ve farklı türde, farklı düzeyde ve farklı amaçlara hizmet eden hakikatle­ rin bulunduğu fikrine dayanmaktadır. Les sing, filozofların adeti olduğu üzere, uzun vadeli bir hakikat türünden b ah­ sediyordu. Ofisindeki randevuya tam zamanında yetişme­ yi düşünmüyordu. Onun s öylemek istediği; hakikat söz konusu olduğu zaman, uzun vadede önemli olan s onuçtan ziyade arayıştır, arayışın s amimiyetidir, arayışta sergile­ diğimiz çabadır, arayış a başlama biçimimizdir. Yolculuk, varış noktasından daha önemlidir.

Nihayetinde, az önce gördüğümüz gibi, uzun vadede hepimiz ölüyüz. B azen gittiğimiz yere ulaşmaya ihtiyaç duyarız, b azen de ulaşmamayı tercih ederiz. B azen son durağımıza gitmek isteriz, doktor oranın ölümcül has­ talık olduğunu s öylediğinde ise gitmemeyi tercih ederiz.

Les sing'in söylediği de buydu. Bizler fani yaratıklarız ve rekabet halindeki birden çok hakikatin, bizi kaosa sürük­ lemeden nasıl b arış içinde birlikte yaş ayabileceğini anla­ maya çalışmalıyız. Yani, Tanrı gibi davranmamaya çalış­ malıyız, ki bu b aşka durumlarda da iyi bir öneridir (her ne kadar bazılarımız için şaşırtıcı biçimde zor olsa da) .

Yani, Tek Büyük Hakikat üzerinde hak iddia etmemeli ve onun, başkalarının gözünü korkutmasına izin vermeliyiz .

Tanrı bunu kaldırabilir fakat b i z kaldıramayız .

19

Hermenötik, birden çok fani hakikati (baş harfi küçük) müzakere edebilme ve odaya yüzlerce kiloluk gorillerin girmesine izin vermeden, hakikatin değişen gelgitleri ve koşullarıyla baş edebilme s anatıdır. Geçmişte, Aydınlan­ ma'dan önce, o fazla kilolu primat, teolojiydi. Orta çağda (hatta yalnızca o zaman da değil) biri "Kilise şunu öğre­ tiyor. . . " demiş se, bu söz odadaki herkesin sesini keserdi .

Fakat günümüzde bir Büyük Hakikat adayı vars a, o da bilimdir. Bilim bizim gorilimizdir. Biri "bilim diyor ki . . . " dediğinde, s ohbetin bittiğini düşünürüz. Yani biz postmo­ dernist hermenötler, gözükara olmalıyız; hem piskopo sla­ rın, hem de fizikçilerin veya daha kesin bir ifadeyle, Tan­ rı'yı istismar eden b azı dindarların ve fiziği istismar eden Aydınlanma türlerinin karşısında durmalıyız. Fizikçilerin "Her Şeyin Teorisi" dediği meşhur HŞT bile alt tarafı bir teoridir. Her "şeyin" teorisidir elbette fakat teorinin ken­ disi her şey değildir, çünkü yaşamda fizikten daha fazlası bulunur ve bizim her tür teoriye ihtiyacımız vardır.

Bununla birlikte HŞT, önceden dinin işgal ettiği taht­ ta hak iddia ederek kendisini dinle karşı karşıya getiren büyük bir soruna yol açar. Ayrıca din ile bilim arasında da ilginç bir karşılaştırma ortaya çıkarır. Her ikisi de içinde yaşadığımız bu sıradan, uğultulu, çiçek açan, gü­ rültülü, çok renkli dünyanın ötesinde "gerçek" dünyanın bulunduğuna inanırlar ve bunun s onucunda hangi gerçek dünyanın aslında gerçek olduğu konusunda birbirleriyle zıtlaşırlar. B irine göre gerçek dünyayı matematik, diğeri­ ne göre ise Vahiy ortaya koyar. Hermenötiğin bu tartış ­ maya yaptığı katkı, hakikat s ö z konusuyken var olmanın pek çok yolu olduğunu ve bizim, her şeyi bildiğini ve Ger­ çek Dünya'yı tanıyabildiğini iddia eden kalab alıktaki Tek Hegemonik Söylem' e (zorb aya) dikkat etmemiz gerektiğini ortaya koymasıdır. Karşımıza ister teoloji ister bilim çık-

20

sın işin püf noktası, Lessing'in kendimizi Tanrı ile karış­ tırmamamıza dair öğüdünü hiç unutmamaktır. Fizikçiler p ekala her konuda söyleyecek bir şey bulabilir, fakat teo­ loglar Tanrı hakkında doğru bir şey s öyleseler bile, bu hiç kimseyi bir Tanrı yapmaz. Bu yalnızca onlara bir açı, bir b akış açısı, bir yorum sunar. Bizim de Hakikat denen şe­ yin (Baş harfi büyük ve tekil) cazibesine kapılmadan veya hakikate ne yap acağını söyleyenin biz olduğumuz yanıl­ s amasına düşmeden, s ahip olabileceğimiz tüm açılara, hakikate mümkün olduğu kadar yaklaşmaya , mümkün ol­ duğu kadar çok hakikate ihtiyacımız vardır.

Aş ağıda göstermeye çalışacağım üzere, hermenötiğin veya postmodern hakikat teorisinin görevi , dünyanın bir­ den çok ve rekab et halindeki yorumlarının kaosmik oyu­ nuna uyum s ağlamaktır. Hakikat iddiaları dört bir yan­ dan (bilim, etik, siyaset, s anat ve din) üzerimize hücum ediyor ve bizim, hızla gelen bu taksilerden kaçıp, post­ mo dern trafiğin tüm karmaşasıyla başa çıkabilmemiz ge­ rek. S anat, eskilerin bilgelik (sophia) dediği ve sevdikle­ rini (philia) iddia ettiği şey üzerindeki tuhaf postmo dern vurguyla birlikte hareket halinde kalmaktır. Biz postmo­ dernler de bu noktada eskiler kadar bilge olmak isteriz ki bu da ayakları yere s ağlam basan bir hakikat fikri ge­ rektirir. Nietzs che'nin dediği gibi hakikat, hareket halin­ deki bir metaforlar ordusu i s e , biz hermenötler üzerinde "Mutatis Mutandis" (Değiştirilmesi Gerekenler Değişti) yazan bir s ancağın arkasında yürüyoruzdur. Hermenötik, küçük postmo dern melekler gibi (vahiy getiren melekler) dünyanın etrafında uçan yüksek teknolojili hızlı mes ajlar dünyasına ve ellerindeki (belki de sonunda b eyinlerine takılacak) GPS sistemleri s ayesinde uçaklarla, trenlerle, otomobillerle (belki de s onunda uzay gemileriyle) s ağa sola gidip duran postmodern gezginler dünyasına uygun

21

hale geldi. Nereye ve neden gittiğimizi tam olarak s öyle­ yemiyoruz. Fakat biz postmodernistler bu kafa karışıklı­ ğını, tarlalarımızda çalıştığımız ve gökyüzündeki kuşlara uçabilmeyi hayal ederek özlemle b aktığımız daha huzur­ lu bir zamanın nostaljisiyle ele almıyoruz. Uçabiliyoruz ve C ebrail'in gökyüzünde süzüldüğü kadar hızlı mes ajlar gönderebiliyoruz.

Lessing'in ileri sürdüğü gibi, b elki de önemli olan va­ rış noktası değil, yolculuğun kalitesidir. Belki de varış noktası, yolculuktur.

Bu nedenle bu kitabı, katılmaya ikna edildiğiniz reh­ berli bir tur, size hakikatten daha azının vadedilmediği, yoğun p ostmodern yaş antınızda bir mola olarak düşünün.

Hakikatin üç temel modelini ziyaret edeceğiz: Tanrı'nın hakikat olduğu modern önces i fikir; doğru olanı Akıl'ın ta­ yin ettiği modern fikir ve Tanrı'nın da Akıl'ın da en yüksek konumu işgal etmediği bir olay olarak postmodern haki­ kat fikri. Fakat önceden uyarıyorum; tur bir cevapla değil, soruyla kapanır ve bilet ücretleriniz iade edilmez .

22

1.

MODERNİTE VE HAKİKATE DÜŞEN GÖLGE

Bilimsel olmayan veya en azından bilimi örnek almayan herhangi bir şey, günümüzde "hakikat" olarak ciddiye alınabilir mi? Örneğin, din konusunu ele alalım (bundan s onra din kavramını örnek olarak kullanacağım fakat s anatı veya etiği de kullanabiliriz) . Günümüzde, pek çok yer gezmiş, kültür ve yaş am b içimi çeşitliliğinin farkında olan eğitimli, aydın bir ins an "doğru din" veya "dini ha­ kikat" diye bir şeyin var olduğunu düşünebilir mi? Yok­ sa Aydınlanma, din kavramını olduğu gibi bir fanteziye, hatta bir tür nevroza mı indirgemiştir? Bu noktada be­ nim fikrim, Aydınlanma'nın aşırıya kaçtığı yönündedir.

Aydınlanma, bizi b atıl inançların ve mutlak monarşinin hegemonyasından kurtarma ve bunların yerine bilimi ve ins an haklarını yerleştirme vaadini önemli ölçüde yerine getirmiştir. Kimse bunun aksini iddia edemez. Fakat niha­ yetinde aşırıya kaçmıştır. Modernlerin "Salt Akıl" dediği kavramın hakikat üzerinde, XIX. yüzyılın önemli Roman­ tik ş air ve filozoflarının dokunaklı ve görkemli biçimde feryat etmelerine yol açacak yeni bir korku krallığı kur­ duğu aşikardır. Salt Akıl'ın, kendisinden olmayan her ş eye karşı hoşgörüsü azdır ve bu nedenle (bence) akıl dışıdır.

23

Aptallar Gemisi

Hiç kims enin yerlerinde olmak istemediği aptallarla b a ş ­ layalım. D aha önce, Lessing'in tezini tartışırken, b u husu­ su anlamak için Tanrı'ya inanmaya gerek olmadığını s öy­ lemiştim. Tanrı'yı bir sınır- durum, ulaşım vasıtası gerek­ tirmeyen bir varlık olarak düşünün. Her şeyin ne kadar değiştiğine dair bir fikir edinmek için, Tanrı hakkında bu kadar rahat konuşmamın bir zamanlar yanıma kar kalma­ yacak bir davranış olduğunu dikkate alın. Benim bu kadar rahat konuş abilmem, hakikatle ilgili fikrimizin ne kadar değiştiğine dair bize bir p encere açıyor. Modern çağlardan önceki yaş am, Kitab-ı Mukaddes 'te veciz biçimde şöyle özetlenmişti : "Aptal, içinden 'Tanrı yok' der" (Mezmurlar 1 4: 1 ) . Kitab -ı Mukaddes, ateistlerden (bu sözcük yalnızca mo derniteyle gündeme gelmiştir) değil, "aptallıktan" b ah­ setmektedir. Tanrı'yı bu kadar hafife almak, Tanrı'yla ba­ ğınızı tamamen kop armak ve Tanrı'yı bulmaya çalışma­ mak hakikatle, iyilikle ve güzellikle b ağınızı kop armaktı ve son derece akılsızcaydı . Mezmurlar'da "akılsız" değil "aptal" ifadesinin kullanıldığına dikkat edin. İkisinin far­ kı nedir? Akılsızın zıttı "akıl s ahibi" iken, aptallığın zıttı "bilgelik"tir ve eski çağlarda yaş ayanlar akıllı olmaktan ziyade bilge olmakla daha ilgiliydiler. Hata yapmayın, He­ lenistik dönemde (logos) ve orta çağda (ratio) "akıl" adın­ da, gelişen bir iş kolu vardı . O kadar ki bu iş kolu, Reform Hareketi'ne zemin hazırlayan inanca ne olduğunu merak eden Martin Luther' e Almanya'da rahatsızlık veriyordu.

Aslında bütün akademik unvanlarımızın Latince olma­ sının nedeni , XIII. yüzyılda öğrenmeye gösterilen büyük ilgidir. Öğrenmeye bu kadar ilgi gösterilmesi, modern üniversitenin prototipinin icat edilmesini s ağlamıştır.

24

Bu da PhD 1 derecesi (philosophiae doctor) alan herkesin neden "filozof' unvanına s ahip olduğunu açıklamaktadır.

Helenistik dönem ve orta çağ düşünürleri akla kesinlikle karşı değillerdi fakat aklı, daha geniş ve daha zengin bir kavram olan bilgelikle bütünleştirmişlerdi. Sonraları, Ay­ dınlanma Ç ağı'nda akıl s ahibi olmak en yüksek mevkiye oturup, bilge olmayı arka plana itti. Benim öne sürdüğüm Postmodernizm yorumunda (tahmin edileceği üzere, açık­ layacağım pek çok yorum var) , bu hareket akılsızcaydı.

Fakat bilgelik nedir? Yunanlar bilgeliğin en yüce olan ş eylerin tamamına, hakikate, iyiye ve güzele duyulan sev­ gi olduğunu s öyler. Bilgelik durmaksızın akıl içerir. B ilge­ lik hakikati içerir fakat hakikati, akılla tesis edilen haki­ kate indirgemez ve iyi veya güzel olanı hakikatin dışına itmez. Doğru, iyi ve güzel, bir bütün oluşturur. Sokrates , yurttaşlarını, yaş amlarında yaptıkları tercihler ve değer verdikleri şeyler için mantıklı gerekçeler ve s avlar göster­ me zahmetine s okarak (ki bu, "fels efe" dediğimiz geleneği büyük ölçüde başlatmıştır) kendisine bir sorunlar yuma­ ğı yaratmış , Aristo ise ins anların akıllı hayvanlar olduğu klasik açıklamasını öne sürmüştür. Aristo'nun çalışma­ ları , tıpkı Eflatun'un ve orta çağ teologlarının çalışmala­ rında olduğu gibi, s avlar ve gerekçelerle doluydu. Fakat Yunanlar, birleşik bir bütün halinde, daha geniş ve daha zengin olan yaş am algısından kaynaklanan daha dolu bir anlayışın bilgeliğini asla göz ardı etmediler. Sonuçta her şeyi kanıtlayamayız ve kanıtların bile, kolayca bilinen veya açık olarak kabul edilen bir öncülle başlaması gere­ kir. Aristo, her ş ey hakkında tartışmamanın eğitimli bir ins anın belirtisi olduğu s öyler. Rahatsız edici sorularının sebebiyet verdiği sorunlar yüzünden Atinalı yurttaşları ı

Doktora [ÇN].

25

tarafından öldürülen Sokrates için hayli gecikmiş bir na­ sihat . . . Bilgelik, tanımların ve s avların (hakikat) yanı sıra içgörü ve s ezgi içeriyordu; yalnızca profesörlükle edinilen bilgi değil, eylem, iyi yaşam, etik ve siyasi bilgelik (iyi) içe­ riyordu; Eflatun'un, güzel şeylerle dolu bir yaş amın özün güzelliğini desteklediğine dair ideasını içeriyordu (güzel) .

Bütün bunları bir araya getirmeyi baş arabilmiş , klasik zamanlarda tamamına s ahip olmu ş , iyi bir yaşam sürmü ş , geriye kalanlarımız için örnek teşkil etmiş kişiye, "akıl sa­ hibi" (veya zengin ve meşhur) değil, "bilge" denilirdi . B öyle bir kişinin her şeyi biliyormuş gibi davranmadığını an­ lamak çok önemlidir. Aksine bilge olmak, özellikle bilme­ diğimiz her şeye karşı sağlıklı bir s aygı içinde olmamız anlamına geliyordu (Bilge bir Yunan, TV'de asla bir s ohbet programı sunucusu olamazdı) . Dolayısıyla aslında, eski çağlarda yaşayanlar böyle ins anların, bilgelik arayışları veya bilgeliğe duydukları sevgi (philia) ölçüsünde "bilge" olduklarını söylemedi; kısacası onlar filozoftu. Filozof; hakikatin, iyinin ve güzelin aralarında s ayıldığı en yüce şeylerin peşinde olan kişidir. Bilgelik, kaynaş arak bütün­ leşmiş ve her şeyin uygun oranda kendisine yer bulduğu bir yaşam biçimi oluşturan bu en yüce şeylerin tümüne duyulan sevgi demektir. Bilgelik, fels efenin her şeyidir.

Antik çağlarda felsefenin, en yüce şeylerin peşinde ol­ manın, mahalli üniversite kampüsünde rastlanabilecek akademik bir uzmanlık anlamına gelmediğini görebilir­ siniz. O zamanlar felsefe bir yaş am biçimi, iyi yaş amın örneği, eyleme geçmiş bilgi (etik ve siyaset) , tutku (philia,

eros) ve yaş amın zevklerine uygun hale getirilmiş duyar­ lılık anlamına gelmekteydi . B izim bu kitaptaki özel göre­ vimiz, bilge bir yaşam sürmede hakikatin yerini ve gü­ nümüz po stmodern koşullarında bilge olmak istiyors ak hakikatin barındırması gereken duyguyu belirlemektir.

26

Fakat unutmayın ki hakikat hakkında s öylediğimiz her ş ey, iyi ve güzel için de söylenebilir, zira bilgelik bu üçü­ nün bir arada bulunmasını gerektirir. Bilgelik s evdalıları, Amerikalı devrimcilerin İngiltere kralına muhalefet için s öylediği şu bilgece sözü kendilerine uyarlayabilir; "birlik olmazs ak ayrı düşeri z . " Bilge; hakikatin, iyiliğin ve güzel­ liğin ayrılmaz biçimde birleştiğini bilir. Dolayısıyla bu noktada biz modernistler, bu hususta bizden fers ah fer­ s ah ileride olan antik çağ ins anlarını takip etmenin bilge­ ce olduğunu düşünürüz.

Bir aptalın tam tersi . . . Aptal; kötü tercihler yapan, ya­ şamı orantısız kişidir. Bir aptal; zevki onurun, zenginli­ ği erdemin önüne koyar; tıpkı günümüz müzisyenlerinin ve film yıldızlarının, yeteneklerini içki ve uyuşturucuyla heb a edebilmesi gibi. Geçici bir zevkin onurunuzu, yete­ neklerinizi, yaş amınızı b altalamasına neden izin veresi­ niz ki? Bu aptalca olur. Bir aptal, bunun yerine güzel olanı arar fakat yaş amının geriye kalanını tamamen kap saması için ab artılı, bütünü ihmal ederek ve orantısız biçimde arar. Tıpkı işlerinde baş arılı olmak için çabalayan (bu iyi bir şey olabilir) fakat bu çab alamaları, s ağlıklarını ve aile yaş antılarını yok edecek kadar abartılı olan (bu da akıl­ sızcadır) ins anlar gibi. Nietzs che, koruyucu aziz ve felsefe şehidi addedilen Sokrates ' i eleştirmeye yeltendiğinde onu yalnızca, tanımlara ve s avlara duyduğu s evginin oran­ tısız olduğu, akıl yürütme s evgisinin her şeyin üzerinde olmasına izin verdiği ve tanıma ihtiyaç duymadığımız ve akla uygun s avlar öne süremeyeceğimiz belirli şeyler bu­ lunduğunu dikkate almadığı iddiasıyla eleştirmişti. Biz bunları farklı biçimlerde "biliyoruz" . Aptallar akılsızca hareket eder, bütünün bütünselliğini, iyi yaş amı, "hakika­ tin içinde" yaş amayı göz ardı eder. İyi ve güzel, hakikatin içinde kaynaş arak, ins an yaş amının soluduğumuz hava,

27

üzerinde yürüdüğümüz toprak gibi zenginleştiği kuş atıcı unsurlar işlevi görür. Nietzs che'nin eleştirisi son derece is abetlidir de. Çünkü postmo dern filozofların Aydınlanma hakkındaki şikayetleriyle hemen hemen aynıdır.

Orta çağda B atı'nın kiliseye gittiği s öylenmektedir. Yu­ nanlardan miras kalan en yüce fels efi idealler (hakikat, iyilik ve güzellik) , İncil'deki Tanrı'da birleşmek ve ondaki mükemmelliğin ayırdına varmak biçiminde benimsendi.

Bu durum, antik çağ ve orta çağ dünyas ında dağınık halde bulunan büyük öğretim merkezlerinde felsefenin (en yüce şeyleri arama) üç kitabi dinde de (Mus evilik, Hıristiyanlık ve İslam) teolojiyle (Tanrı'yı arama) uyumlu olarak geliş­ mesini s ağladı. Kutsal metin yazarının s öylediğine göre , bilgeliği aramak Tanrı'yı aramaktır. Tanrı yalnızca iyi, doğru veya güzel değildir; sonsuz güzelliği , sonsuz iyiliği ve sonsuz hakikati bir arada kendi içinde barındırır. İyi, doğru ve güzel olan diğer her şey, Tanrı tarafından yara­ tılmış olmaları ve aynadaki yansımalar mis ali Tanrı'nın varlığını taklit etmeleri nedeniyle iyi , doğru ve güzeldir.

Tanrı'yı aramamak ve O'na yüz çevirmek, en yüce şey­ lerden yüz çevirmek, varlığımızın köküyle ve kaynağıyla (aptallığın yüks ekliği veya derinliği) olan b ağını kesmek­ ti. Tanrı , yaşamımızın, hareket etmemizin ve s oluk alma­ mızın en büyük kaynağı olan güneş gibidir. Tüm canlılar onun hakikatinin ışığına yönelir ve yaş amları p ahasına yüzlerini b aşka yöne çevirirler.

Hıristiyanlık tarihinin en etkileyici ilahiyatçıların­ dan olan ve ilerleyen bölümlerde hakkında daha fazla şey okuyacağınız Hippo Piskoposu Aziz Augustinus (354430) , buna iyi bir örnek teşkil etmektedir. Söylediği pek çok unutulmaz s özlerin içinde en unutulmazı; İtiraflar'ın başında söylediği şu sözdür: "Ya Rab, s en bizi kendin için yarattın ve kalbimiz sende ebedi istirahate çekilene ka-

28