Hiernaast zie je een ruimte in een museum in Tokyo, waar je met wel vijftig interactieve kunstwerken kunt spelen. De tentoonstelling is gemaakt door teamLab, een samenwerking tussen kunstenaars en wetenschappers. De projecties van een waterval en bloemen veranderen voortdurend. Als je tegen de muur leunt, stroomt het water van de waterval om je heen. Het kunstwerk reageert dus ook op jou. In de digitale kunst van nu is het mogelijk een hele nieuwe wereld te ontwerpen !
Kunst zorgt voor (nieuwe) ervaringen: je vind iets mooi, lelijk, ontroerend of verrassend. Kunst kan je ook aan het denken zetten. Om kunst te kunnen begrijpen en erover te kunnen praten heb je kennis nodig. Je moet begrippen kennen die met kunst te maken hebben. Daarover gaat deel 1 van dit boek, Kunstbeschouwing.
Ook moet je iets weten over de manier waarop de kunst zich heeft ontwikkeld. Kunstenaars van nu laten zich nog steeds inspireren door kunst van vroeger. Hierover leer je meer in deel 2, Kunstgeschiedenis.
teamLab Borderless, tentoonstelling in het MORI Museum
voor digitale kunst in Tokyo, Japan (2018)
Bij kunstvakken op school leer je natuurlijk over kunst: hoe wordt een kunstwerk gemaakt? Waarom wordt het zo gemaakt en wat betekent het? Maar de kennis en vaardigheden die je opdoet bij de kunstvakken, kun je ook op heel andere plaatsen gebruiken: bij andere vakken op school, in je vrije tijd of in het beroep dat je kiest. Kunst kan je laten nadenken over de wereld om je heen. De Belgische kunstenaar Francis Alÿs vroeg twee groepen kinderen om een denkbeeldige brug te maken tussen Afrika en Europa.
De ene groep kinderen stond in de zee in Marokko, de andere groep in Spanje. De kinderen hadden zelfgemaakte bootjes bij zich, gemaakt van slippers en sloffen, die ze te water lieten. Omdat de zee tussen Marokko en Spanje 14 kilometer breed is, konden de kinderen elkaar niet echt bereiken. Achteraf werden de bootjes, schilderijen, tekeningen en een video tentoongesteld. Zo zette Alÿs mensen aan het denken over vluchtelingen die vanuit Afrika de levensgevaarlijke overtocht naar Europa maken.
Francis Alÿs Don’t cross the bridge before you get to the river (2008, tentoonstelling 2013)
Nadenken over de wereld
Vaardigheden
Bij kunstvakken leer je verschillende dingen:
v Je leert beter waarnemen en je wordt je meer bewust van de wereld om je heen.
v Je leert je talenten ontdekken en ontwikkelen en vergroot daarmee je zelfvertrouwen.
v Je leert precies en nauwkeurig werken met verschillende materialen en technieken en verbetert daarmee je fijne motoriek.
Inleven in anderen De Zuid-Afrikaanse fotograaf Zanele Muholi maakt veel zelfportretten, waarin ze zichzelf steeds in andere gedaantes afbeeldt. Ze wil je laten nadenken over de positie van zwarte vrouwen in haar land en vooroordelen over homoseksualiteit doorbreken.
Zanele Muholi bij een tentoonstelling van haar foto’s in Londen
v Je ontwikkelt je creativiteit door oplossingen te zoeken voor problemen waar je tegen aanloopt tijdens het maken van je eigen werk.
v Je leert meer over je eigen identiteit door je werk te vergelijken met dat van anderen. Wie ben jij en wat vind jij belangrijk?
v Je leert je inleven in anderen door te kijken naar de kunstwerken die ze maken. Wie zijn zij en wat vinden zij belangrijk?
Beter waarnemen René Magritte heeft hier de kunstverzamelaar Edward James afgebeeld. James kijkt in de spiegel, maar in plaats van zijn gezicht ziet hij de achterkant van zijn hoofd. Magrittes schilderijen laten vaak dingen zien die op het eerste gezicht heel gewoon lijken, maar als je iets beter kijkt, blijkt er van alles niet te kloppen.
René Magritte Verboden af te beelden (1937)
Beroepen
Er zijn veel beroepen waarin je iets kunt hebben aan de kunstvakken die je hebt gevolgd
v Kunst Kunstenaar, vormgever, performer, kunstdocent, museummedewerker, galeriehouder
v Mode en uiterlijke verzorging Kapper, visagist, grimeur, stylist, modeontwerper
v Wonen Meubelmaker, stoffeerder, interieurontwerper, (binnenhuis)architect
v Consumptief Banketbakker, chef-kok
v Handel en ondernemen Etaleur, webdesigner, grafisch vormgever
v Groen Bloemist, hovenier, tuinontwerper
v Techniek Lichttechnicus, geluidstechnicus, cameraman /-vrouw
Grafisch vormgever Als grafisch vormgever ontwerp je drukwerk, zoals advertenties, brochures, affiches, verpakkingen, tijdschrift- of krantenartikelen. Je kunt ook digitale producten ontwerpen, zoals websites. Je zorgt ervoor dat de informatie zo duidelijk en overzichtelijk mogelijk is Dat doe je door het kiezen van de lay-out (indeling van teksten en illustraties), de lettergroottes en -soorten, de regelafstand, kolombreedte, kleuren en afbeeldingen. Ook een logo of een huisstijl wordt ontworpen door een grafisch vormgever.
Etaleur Als etaleur houd je je bezig met de inrichting van etalages en voor de presentatie van producten in de winkel. Met decoraties en verlichting zorg je ervoor dat de etalage opvalt en dat de producten er aantrekkelijk uitzien. Zo trek je mensen de winkel in.
Lichttechnicus Als lichttechnicus verzorg je het licht bij festivals, theatershows, concerten, modeshows, films of tv-programma’s. Met het licht richt je de aandacht van het publiek op de juiste plaats of creëer je een bepaalde sfeer. Je gebruikt daarvoor veel verschillende lampen in allerlei kleuren, die je door het bedienen van een lichtcomputer kunt bewegen of op het juiste moment aan en uit kunt laten gaan.
Kunstbeschouwing Deel 1
Kunstbegrip
In dit hoofdstuk leer je wat kunst is of wat kunst kan zijn. Veel mensen vinden kunst een lastig begrip. Wat is het precies en wie bepaalt dat? Welke kunstvormen vallen er onder de beeldende kunst?
Waarom werd en wordt er kunst gemaakt?
En hoe gaat dat eigenlijk?
Kunst heeft te maken met creativiteit. Creatief betekent iets bijzonders bedenken of maken, of ergens een originele oplossing voor verzinnen. De Britse kunstenaar Antony Gormley maakt vaak beelden van mensfiguren. Deze 26 meter hoge gehurkte mens maakte hij uit metalen structuren van elektriciteitspalen in Flevoland. Van veraf zie je dat het een mens is, maar als je heel dichtbij staat, lijkt het net een netwerk van lijnen. Het beeld moest
stevig verankerd worden, omdat het aan de rand van het Markermeer heel hard kan waaien. Gormley was dus op twee manieren creatief. Hij bedacht om met dit materiaal een mensfiguur te maken en hij verzon oplossingen om het beeld stevig genoeg te maken.
Als je examen doet in beeldende vakken, ben je zelf waarschijnlijk ook creatief.
Om je eigen creativiteit verder te ontwikkelen, is het goed om meer te leren over kunst. Dit hoofdstuk gaat over de volgende onderwerpen:
v Wat is kunst?
v Verschijningsvormen
v Functies van kunst
v Proces van het maken van kunst
Antony Gormley Exposure (2010)
201
Wat is kunst?
Wanneer is iets eigenlijk kunst en wie bepaalt dat? Dat is een interessante vraag waar je verschillende antwoorden op kunt geven. Wat mensen zien als kunst is niet overal in de wereld hetzelfde en verandert door de tijd.
Kunst heeft een bepaalde zeggingskracht: het kan bij de toeschouwer een indruk achterlaten of een reactie opwekken. Een kunstwerk kan bijvoorbeeld mooi zijn, of eng, of raar. De Italiaanse kunstenaar Maurizio Cattelan maakt vaak grappige en verrassende kunstwerken. Dit kunstwerk maakte hij van het opgezette racepaard Tiramisu. Het paard hangt aan het plafond van het museum voor hedendaagse kunst in Turijn, Castello di Rivoli. Doordat het paard hangt en het hoofd en de benen recht naar beneden wijzen, ziet het er hulpeloos uit. En dat terwijl het ooit een racepaard was!
Maurizio Cattelan Novecento (1997)
Stellingen over kunst
v Kunst moet mooi zijn !
Je kunt zeggen dat kunst mooi moet zijn. Maar wat de een mooi vindt, vindt de ander juist lelijk. Een kunstenaar kan ook mooie en lelijke dingen tegelijk laten zien. Veel mensen vinden paarden mooie dieren. Maar als je een paard aan een plafond hangt, is dat dan ook een mooi kunstwerk?
v Kunst moet knap gemaakt zijn !
Misschien vind je het belangrijk dat een kunstenaar iets doet wat je zelf niet kunt.
Toch lijkt niet alle kunst moeilijk om te maken. Cattelan heeft zijn opgezette paard niet eens zelf gemaakt. Of is het juist knap dat hij dit kunstwerk heeft bedacht?
Origineel Karel Appel wilde op een vrije en spontane manier kunst maken. Hij liet zich bijvoorbeeld inspireren door kindertekeningen. Dat zie je misschien wel terug in het kunstwerk Kikker en kat. Sommige mensen vonden zijn kunst er makkelijk uitzien door de simpele vormen en felle kleuren en dachten: dat kan mijn kleine zusje ook! Voor Appel was dit juist een compliment. Hij wilde kunst maken vanuit zijn gevoel in plaats van met zijn verstand en maakte veel originele, vernieuwende kunstwerken.
Karel Appel Kikker en kat (1990)
v Kunst moet origineel zijn !
Door met nieuwe, originele ideeën te komen, kunnen kunstenaars verrassen en verwonderen. Cattelan was de eerste die een opgezet paard als kunstwerk ophing in een museum. Maar is kunst alleen maar interessant als het iets heel nieuws laat zien?
v Kunst moet je aan het denken zetten ! Kunstenaars gebruiken hun kunst vaak om je te laten nadenken over dingen die spelen in de maatschappij. Is het een eerbetoon aan het paard om het na zijn dood op te zetten?
Of wil de kunstenaar aandacht vragen voor de situatie van racepaarden? Is het belangrijk dat kunst dit soort vragen oproept?
Knap gemaakt Dit schilderij van Johannes Vermeer is erg bekend. Veel mensen vinden het knap gemaakt omdat de kunstenaar de gezichtsuitdrukking en de glanzende oorbel zo goed heeft weergegeven dat die net echt lijken. Dit zouden de meeste mensen zelf niet kunnen.
Johannes Vermeer Het meisje met de parel (1665)
Beeldende kunst & cultureel erfgoed
v Beeldende kunst Beeldende kunst is een verzamelnaam voor onder andere schilderijen, tekeningen, foto’s, beeldhouwwerken en installaties. Deze kunst wordt vaak tentoongesteld in een museum, een galerie, in andere gebouwen of in de openbare ruimte (in de natuur of in de stad). Musea hebben niet de ruimte om alle kunst tegelijk te tonen en hebben daarom een archief of een depot waarin ze werken opslaan en conserveren Soms raken kunstwerken beschadigd en is restauratie of renovatie nodig. Dit wordt gedaan door speciaal daarvoor opgeleide mensen, want het is precies en moeilijk werk en het gaat om heel waardevolle voorwerpen.
v Cultureel erfgoed Erfgoed is alles uit het verleden wat ons herinnert aan de cultuur en samenleving van vroeger. Materieel erfgoed zijn spullen die je kunt aanraken, zoals archeologische vondsten, antiek of gebouwen. Onder immaterieel erfgoed vallen bijvoorbeeld talen, feesten, rituelen en tradities. De overheid van een land bepaalt wat cultureel erfgoed is en zorgt ervoor dat het beschermd en bewaard wordt.
Erfgoed Een Nederlandse kunstverzamelaar heeft deze Amerikaanse vlag uit de Tweede Wereldoorlog aangekocht en leent hem uit aan musea voor tijdelijke tentoonstellingen. De vlag zat op het allereerste schip dat in 1944 Amerikaanse troepen afzette in Normandië. De dag waarop dat gebeurde en de bevrijding van West-Europa begon, wordt D-day genoemd. De vlag is cultureel erfgoed, omdat hij ons herinnert aan de Tweede Wereldoorlog en symbool staat voor onze vrijheid.
D-Dayvlag (1944) Kunsthal Rotterdam (2019)
Depot In het Rijksmuseum staan twee schilderijen klaar om te worden verpakt. Ze gaan op transport naar een ander museum. De kunstwerken worden ingepakt in zuurvrij papier en een beschermende laag bubbeltjesplastic. In de rekken staan nog veel meer schilderijen klaar om te worden verhuisd.
Depot van het Rijksmuseum
Restaureren Dit enorme kunstwerk van Edward Kienholz is onderdeel van de collectie van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Het is een levensgroot café met beelden van mensen erin. Omdat het werk heel lang in het museum heeft gestaan en je er als museumbezoeker in kunt, was het aan restauratie toe. Het moest worden schoongemaakt en er moest schade worden hersteld. Dat was extra ingewikkeld omdat Kienholz het kunstwerk heeft overgoten met plakkerige kunsthars
Edward Kienholz The Beanery (1965)
2.2
Verschijningsvormen
Er zijn veel soorten beeldende kunst. Die verschillende soorten worden verschijningsvormen genoemd. Kunst die alleen bedoeld is om kunst te zijn en niet om te gebruiken, noem je autonome kunst. Een kunstenaar maakt autonome kunst meestal omdat hij dat zelf graag wil, maar soms ook omdat een opdrachtgever erom vraagt. Kunst die wel bedoeld is om te gebruiken, noem je toegepaste kunst. Deze kunst wordt gemaakt door een ontwerper, zoals een modeontwerper of architect. Hieronder zie je een voorbeeld van een bijzondere soort autonome kunst: landschapskunst of land art. Kunstenaar Marinus Boezem plantte 178 populieren volgens de plattegrond van de kathedraal van Reims (Frankrijk). In het bos dat ernaast ligt, heeft hij de omtrek van deze kathedraal uitgespaard. Als de bomen na tientallen jaren de hoogte van de kathedraal van Reims hebben bereikt (dertig meter), sterven ze langzaam af. Boezem heeft dus een landschap als kunstwerk ontworpen.
Tweedimensionale werken zijn afbeeldingen op het platte vlak, zoals een schilderij (eventueel in miniatuur of op een paneel ), tekening, collage of een (wand)tapijt. Ze hebben alleen een hoogte en een breedte.
v Grafiek Een druk, zoals een ets, een gravure of een houtsnede.
v Fotografie Foto’s, die soms los worden gepresenteerd, maar ook kunnen zijn verwerkt in een fotoserie of een fotomontage
v Streetart Kunst die vaak illegaal in de openbare ruimte is aangebracht, zoals graffiti.
v Film Bewegend beeld op een scherm waarmee de makers een verhaal vertellen. Dit kan bijvoorbeeld in de vorm van een speelfilm, een dramaserie, een animatie of de registratie van een performance. Een reclamefilmpje voor een film heet een trailer, een los beeld uit een film heet een still
Kinetische kunst In 2018 was Leeuwarden de culturele hoofdstad van Europa. Ter ere daarvan wandelde het Franse straattheater Royal de Luxe met drie reusachtige bewegende beelden door de stad: Het Kleine Reuze Meisje, De Duiker, en de hond Xolo
Royal de Luxe Het Kleine Reuze Meisje (2005, beeld uit 2018)
Driedimensionale kunst
Driedimensionale werken zijn ruimtelijk.
Ze hebben een hoogte, een breedte en een diepte.
v Beeldhouwwerk Een ruimtelijk werk dat wordt gemaakt door het toevoegen van materiaal zoals klei (plastiek), het wegnemen van materiaal zoals steen (sculptuur) of door het gieten van bijvoorbeeld vloeibare metalen in een mal (afgietsel). Klassieke vormen zijn een reliëf, een standbeeld van een persoon, of een buste ( hoofd en borst). Vaak staan deze beelden op een sokkel.
v Installatie Een ruimtelijk werk dat bestaat uit onderdelen die door de kunstenaar zijn uitgestald.
v Assemblage Een ruimtelijk werk dat bestaat uit bestaande voorwerpen die aan elkaar zijn bevestigd. Als het werk uit allerlei materialen bestaat, heet dit mixed media. Bewegende vormen zijn een mobile of kinetisch object
v Readymade Een bestaand voorwerp dat wordt gepresenteerd als kunstwerk. Dit heet ook wel een objet trouvé .
v Keramiek Objecten die hun definitieve vorm hebben gekregen door verhitting in een oven, zoals aardewerk, porselein, tegels en glas.
Fotomontage De Amerikaanse kunstenares
Barbara Kruger maakt fotomontages waarin ze reclamebeelden verwerkt. Zo probeert ze mensen aan het denken te zetten over de invloed die de media op hen hebben.
Barbara Kruger Untitled (Your body is a battleground) (1989) en Roy Toy (1986)
Kunst kijken 3
In dit hoofdstuk leer je kijken naar kunst. Door goed en aandachtig naar kunst te kijken, kun je geraakt worden, iets leren of inspiratie opdoen.
De beelden van de Spaanse beeldhouwer Juan Muñoz op de pagina hiernaast, lijken met elkaar te staan praten. Als toeschouwer voel je je misschien buitengesloten, omdat je geen deel uitmaakt van het gesprek tussen de beelden. Bezoekers die deze beelden bekijken, gaan ook in gesprek met elkaar over wat ze zien. Misschien word jij bij het zien van de beelden ook enthousiast om aandachtiger naar kunst te kijken en hierover met anderen in gesprek te gaan. Daarvoor moet je begrippen kennen waarmee je kunstwerken kunt beschrijven.
Je moet kunnen uitleggen wat de voorstelling is: wat stelt het kunstwerk voor?
En je moet iets kunnen vertellen over de vormgeving: hoe ziet het kunstwerk eruit en hoe is het gemaakt?
Dit hoofdstuk gaat over de begrippen die je nodig hebt om te kunnen uitleggen wat je ziet als je naar een kunstwerk kijkt. Je leert begrippen die horen bij de volgende kenmerken:
v Voorstelling
v Vormgeving
v Compositie
v Kleur
v Vorm, textuur & structuur
v Licht & geluid
v Ruimte & lijnen
v Materialen
v Technieken & hanteringswijze
Juan Muñoz Conversation piece (1999)
Voorstelling
Als je naar een kunstwerk kijkt, vraag je je een aantal dingen af. Wat stelt het kunstwerk voor? Wat is er afgebeeld of wat gebeurt er? Is het herkenbaar of niet? Kunstenaar JeanMichel Basquiat hield erg van graffiti. In Notary is zijn innerlijke wereld letterlijk te zien doordat hij de binnenkant van zijn lichaam heeft geschilderd. Zijn zenuwen maken als draden verbindingen met allerlei woorden. De voorstelling bestaat uit tekens en symbolen waarmee je als kijker dichter bij de gedachten en gevoelens van de kunstenaar kunt komen. 3.1
JeanMichel Basquiat Notary (1983)
Soorten voorstellingen
v Figuratief Het kunstwerk heeft een herkenbare voorstelling: je ziet meteen wat het voorstelt. Het hoeft geen kopie van de werkelijkheid te zijn. De werkelijkheid kan ook vereenvoudigd zijn weergegeven.
v Abstract In het kunstwerk zijn geen verwijzingen naar de werkelijkheid te vinden. Je kunt niet zien wat het voorstelt.
v Naar de waarneming De kunstenaar heeft het voorwerp, het landschap of de persoon precies nagemaakt door er voortdurend naar te kijken.
v Naar de fantasie Het kunstwerk is uit het hoofd gemaakt met de verbeelding en de fantasie van de kunstenaar.
Portret Dit schilderij is een zelfportret.
Charley Toorop heeft zichzelf en face geschilderd. Het schilderspalet maakt duidelijk dat deze persoon de kunstenaar zelf is. Haar drie kinderen zijn meer van opzij afgebeeld. Dit heet à trois quarts (driekwart). De personen dragen vrij donkere kleding en geen opvallende accessoires, zoals sieraden. Toorop heeft meerdere zelfportretten gemaakt die naar de waarneming zijn geschilderd.
Charley Toorop Zelfportret met drie kinderen (1929)
v Genre Een soort kunstwerken met een bepaald onderwerp, bijvoorbeeld portretten, landschappen of stillevens.
v Portret Een voorstelling van een persoon, vaak alleen van het gezicht. Als je het gezicht recht van voren ziet, noem je dat en face. Als je het gezicht recht van de zijkant ziet, noem je dat en profil.
v Landschap Een kunstwerk met een landschap als onderwerp.
v Stilleven Een geënsceneerde voorstelling met verschillende levenloze voorwerpen, zoals een gedekte tafel met eten en servies.
Stilleven Deze foto van de Duitse fotograaf
Wolfgang Tillmans is een stilleven. In de zeventiende eeuw waren stillevens van Nederlandse schilders beroemd. Tillmans maakt moderne versies van deze stillevens. Op de foto zie je alledaagse voorwerpen: een deel van een waterflesje, een stuk fruit en brood. De fotograaf heeft de objecten bewust op een bepaalde manier neergezet of -gelegd. De foto geeft een verstilde indruk.
Wolfgang Tillmans Schneckenstilleben (Slakkenstilleven) (2004)
Details van voorstellingen
v Vertellend Een kunstwerk laat soms een bekend verhaal zien. Je ziet dan bijvoorbeeld een scène met personages uit een mythe of een Bijbelverhaal.
v Houding De lichaamshouding van de afgebeelde personen. Iemand kan bijvoorbeeld staan of zitten en een gespannen of ontspannen houding hebben.
v Gebaar Een beweging van de handen, het hoofd of andere lichaamsdelen om de communicatie tussen de afgebeelde personen te verduidelijken.
v Uitdrukking De gezichtsuitdrukking van de afgebeelde personen, die vaak een emotie laten zien, zoals vrolijk, verdrietig, boos of wanhopig.
v Blikrichting De richting waarin de afgebeelde persoon kijkt. Soms kijken meerdere afgebeelde personen in dezelfde richting naar een belangrijk onderwerp in het kunstwerk.
v Attribuut Een voorwerp dat duidelijk maakt welke persoon of figuur is afgebeeld. Bij afbeeldingen van Griekse en Romeinse goden of katholieke heiligen worden bepaalde voorwerpen toegevoegd om duidelijk te maken om wie het gaat. De Griekse god Zeus herken je bijvoorbeeld aan een bliksemschicht in zijn hand.
v Symbool Een attribuut dat een bepaald idee voorstelt. In de schilderkunst was een witte lelie bijvoorbeeld lange tijd het symbool voor onschuld.
v Idealiseren Iets mooier voorstellen dan het in werkelijkheid is. De kunstenaar verbeeldt bijvoorbeeld een geliefde veel mooier dan dat hij of zij in het echt is.
Houding De jongen op de foto zit met zijn armen om zijn benen en met lichtgebogen rug in het Vondelpark. Zijn uitdrukking is neutraal en hij kijkt recht in de camera. Dijkstra is bekend geworden met haar portretfotografie. Ze probeert het moment vast te leggen waarop de geportretteerde zich ontspant en een natuurlijke pose of houding aanneemt
Rineke Dijkstra Vondelpark, Amsterdam, 12 mei 2006 (2006)
Symbool Dit kunstwerk is gemaakt van honderdduizend tulpenblaadjes. Het is te zien in de metrohal van het Centraal Station in Amsterdam. De titel verwijst naar traditionele doeken met schepen erop uit Indonesië. De vader van de kunstenaar kwam met de boot van Indonesië naar Nederland. De schepen op het doek symboliseren de reis die mensen uit allerlei culturen dagelijks met de metro maken.
Vertellend In dit schilderij zie je het verhaal van de kruisafneming van Jezus verbeeld. Dit is een bekend thema in de christelijke beeldende kunst. Het dode lichaam van Jezus wordt van het kruis gehaald.
Op de voorgrond zie je Maria, de moeder van Jezus, in een blauw gewaad. Ze valt neer van verdriet.
De uitdrukkingen van de personen op het schilderij laten zien hoe verdrietig ze zijn om de dood van Jezus.
Rogier van der Weyden Kruisafneming (1438)
Jennifer Tee Tulpen Palepai (2017)
3.2
Vormgeving — Compositie
De compositie (of vlakverdeling ) is de manier waarop objecten op een plat vlak of in de ruimte zijn ingedeeld of geordend. De compositie kan bijdragen aan de emotie of de sfeer die het werk uitdrukt. Maar de compositie is ook van belang voor het benadrukken van onderdelen van de voorstelling, zoals belangrijke gebeurtenissen of personen.
De muurschildering Tuttomondo is te zien in de Italiaanse stad Pisa. In het kunstwerk zie je verschillende mensfiguren, dieren en symbolen in allerlei kleuren. De plaatsing van de figuren op de muur is gelijkmatig, ze zijn allemaal even belangrijk. De figuren staan symbool voor vrede en verdraagzaamheid; de boodschap die de maker Keith Haring de wereld wilde meegeven vlak voordat hij stierf aan aids.
308
Keith Haring Tuttomondo (Heel de wereld) (1989)
Compositievormen
v Centrale compositie De nadruk ligt op het midden van het vlak of beeld. Je aandacht wordt naar het centrum getrokken; dit is het aandachtspunt.
v Cirkelcompositie Voorwerpen, patronen of figuren zijn in een cirkel opgesteld.
v Driehoekscompositie Je kunt de vorm van een driehoek zien in de manier waarop de voorwerpen of personen verspreid zijn over het vlak of in de ruimte. De driehoekscompositie zie je veel terug in religieuze kunst, omdat de driehoek verwijst naar de drie-eenheid God, Jezus en de Heilige Geest.
Centrale compositie De Amerikaanse kunstenaar Chuck Close maakt schilderijen en prints die de werkelijkheid zo precies mogelijk weergeven. Hij gebruikt vaak foto’s als voorbeeld voor grote portretten. Dit is een portret van Mark. Het gezicht staat precies in het midden van het schilderij en is het aandachtspunt. Dit schilderij heeft dan ook een centrale compositie.
Chuck Close Mark (1978–1979)
v Overallcompositie Alle elementen zijn gelijkmatig over het vlak of in de ruimte verspreid. Er wordt nergens de nadruk op gelegd, alles is even belangrijk. Soms komt een specifiek patroon of motief steeds terug. Deze herhaling zorgt voor een bepaald ritme in het kunstwerk.
Driehoekscompositie Een klassiek venusbeeld staat precies voor het midden van een grote bult kleren. Je kunt een driehoek zien als je een denkbeeldige lijn om het kunstwerk trekt. De opstelling van het kunstwerk maakt dat we het van voren kunnen bekijken (vooraanzicht) en van de zijkant (zijaanzicht). Het achteraanzicht wordt bemoeilijkt door de muur waar het kunstwerk tegenaan staat.
Michelangelo Pistoletto Venus of the Rags (1967–1974)
Symmetrie en lijnen in composities
v Symmetrische compositie Links en rechts of onder en boven zijn ongeveer elkaars spiegelbeeld. Deze compositie zorgt voor evenwicht en harmonie.
v Asymmetrische compositie Aan één kant van het kunstwerk is duidelijk meer afgebeeld dan aan de andere kant. Deze compositie geeft meer spanning en onrust.
v Diagonale compositie Schuin over het vlak of beeld kun je een denkbeeldige lijn trekken. Je bekijkt het kunstwerk in een diagonale richting. Deze compositie benadrukt vaak dynamiek (beweging of snelheid).
v Horizontale compositie De nadruk ligt op de horizon of horizontale lijnen. De breedte van de voorstelling of het beeld trekt de aandacht.
v Verticale compositie De nadruk ligt op verticale lijnen. De lengte van de voorstelling of het beeld trekt de aandacht.
Symmetrische compositie David Ross Pwerle stamt af van de oorspronkelijke bewoners van Australië, de Aboriginals. Aboriginals vertellen vaak ‘droomverhalen’ aan elkaar over hun voorouders. Dit schilderij heet White Kangaroo Dreaming en is waarschijnlijk een verbeelding van zo’n verhaal. Soms zijn de schilderijen ook landkaarten die bijvoorbeeld heilige plekken weergeven. Je ziet in dit schilderij links en rechts en onder en boven evenveel patronen en vormen op min of meer dezelfde plekken.
David Ross Pwerle — White Kangaroo Dreaming (1994)
Asymmetrische en horizontale compositie De Finse kunstenares Ahtila wil in deze video-installatie de gehele boom in de originele afmetingen laten zien. Omdat de boom niet verticaal in de tentoonstellingsruimte past, presenteert ze de boom horizontaal. De linker- en rechterhelft van de installatie zijn ongelijk. Hoe meer je naar rechts kijkt, hoe minder boom en hoe meer lucht je ziet.
Diagonale compositie Dit schilderij laat de schipbreuk zien van het Franse schip Medusa. Je kunt een denkbeeldige lijn trekken van linksonder naar de figuur helemaal rechtsboven, die uitbundig met een doek naar een tegemoetkomend schip zwaait. De diagonale compositie benadrukt dat de overlevenden naar het reddingsschip kijken.
Théodore Géricault Het vlot van de Medusa (1818–1819)
EijaLiisa Ahtila Horizontal (2011)
Vormgeving — Kleur
Kleur geeft een kunstwerk een bepaalde sfeer. Kleuren met veel wit erin geven een lichte sfeer en kleuren met veel zwart erin geven vaak een donkere, zware sfeer.
Bij deze foto van David LaChapelle zijn de kleuren digitaal bewerkt. Het contrast is verhoogd, waardoor donkere tonen donkerder zijn geworden en lichte tonen nog lichter.
De kleuren zien er daardoor helderder uit. Dit geeft een onnatuurlijk effect, maar de felle kleuren maken het werk ook aantrekkelijk om naar te kijken.
David LaChapelle
American Jesus: Hold Me, Carry Me Boldly (2009) 314
Kleuren mengen
v Primaire kleuren Rood, geel en blauw zijn primaire kleuren. Deze kleuren worden ook wel de basiskleuren genoemd.
v Secundaire kleuren Dit zijn de kleuren die je krijgt door twee primaire kleuren met elkaar te mengen (secundair betekent tweede). Zo kun je oranje (rood en geel) maken, groen (geel en blauw) en paars (rood en blauw).
v Tertiaire kleuren Dit zijn de kleuren die je krijgt door een primaire kleur met een secundaire kleur te mengen (tertiair betekent derde). Door groen met een klein beetje rood te mengen maak je bijvoorbeeld olijfgroen.
v Kleurencirkel De kleurencirkel maakt zichtbaar welke nieuwe kleuren ontstaan door kleurmenging. In het midden staan de primaire kleuren, in de tweede ring de secundaire kleuren en in de buitenste ring de tertiaire kleuren.
Kleurencirkel De kleur van een voorwerp wordt bepaald door lichtgolven die door het oppervlak worden weerkaatst. Zonder licht kunnen we geen kleuren zien. Johannes Itten heeft hier onderzoek naar gedaan en een kleurencirkel ontworpen waarin geel, blauw en rood de basiskleuren (primaire kleuren) zijn. Andere kleuren kun je maken door deze kleuren te mengen.
Johannes Itten Kleurencirkel van Itten (1961)
v Zuivere kleuren Primaire en secundaire kleuren noem je zuivere kleuren (of verzadigde kleuren). Als je een kleur mengt met zwart of wit wordt hij onzuiver. Ook kleuren die gemengd zijn met meer dan twee kleuren noem je onzuiver, omdat ze minder fel zijn geworden.
v Kleurhelderheid Dit is de felheid van een kleur. Kleuren zoals geel of oranje weerkaatsen meer licht dan bijvoorbeeld blauw en zijn daardoor helderder. Door kleuren te mengen met andere kleuren of zwart of wit kun je de helderheid van een kleur veranderen.
Primaire kleuren Ontwerpers van kunststroming De Stijl wilden de vormgeving van gebruiksvoorwerpen totaal veranderen door het kleurgebruik. Ze besloten alleen nog maar zuivere, primaire kleuren te gebruiken. Deze kleuren vormen de basis van alle kleuren en in hun idee ook de basis van een betere wereld. In deze ontwerptekening zie je hoe een interieur er volgens kunstenaars van De Stijl uit zou kunnen zien.
Theo van Doesburg & Gerrit Rietveld Interieur (1919)
Kleurcombinaties
Combinaties van kleuren geven soms een kleurcontrast. Contrast betekent tegenstelling
v Kleur-tegen-kleurcontrast Dit contrast ontstaat door twee kleuren naast elkaar te plaatsen. Het grootste kleur-tegen-kleurcontrast ontstaat als je primaire kleuren naast elkaar zet.
v Complementair contrast Dit contrast ontstaat wanneer twee kleuren die tegenover elkaar staan in de kleurencirkel naast elkaar worden geplaatst, zoals rood en groen. Kleuren lijken hierdoor intenser. Denk aan een blaadje peterselie in de tomatensoep: de soep lijkt hierdoor roder.
v Licht-donkercontrast Dit is een contrast waarbij een donkere kleur naast een lichte kleur te zien is. Lichte kleuren trekken meer de aandacht dan donkere kleuren.
v Warm-koudcontrast Bij dit contrast is een warme kleur, zoals rood of geel, te zien naast een koude kleur, zoals blauw. Warme kleuren lijken in een schilderij vaak naar voren te komen, terwijl koude kleuren juist wat meer naar de achtergrond lijken te gaan.
v Kleurfamilie Dit is een verzameling kleuren die bij elkaar lijken te horen en allemaal één kleur als basiskleur hebben, zoals een verzameling van verschillende tinten blauw.
v Kleurverloop Wanneer een kleur geleidelijk overgaat in een andere kleur of langzaam lichter of donkerder wordt, noem je dat kleurverloop.
v Optische kleurmenging Optisch betekent in het oog of in het zicht. Door kleuren niet vooraf op een verfpalet te mengen, maar in stipjes of streepjes op het doek naast elkaar te zetten, kan een schilder zorgen voor optische kleurmenging. Wanneer je afstand neemt van het doek lijken de kleuren zich te mengen tot een nieuwe kleur.
Kleurverloop Vanwege de grootte van het werk en het gebrek aan perspectief lijk je te kunnen verdwijnen in de lichtkunstwerken van James Turrell. Het lichte kleurvlak in het midden straalt helderder dan het omliggende kleurvlak. Er ontstaat een kleurverloop van de lichtblauwe kleur in het midden naar violet en roze aan de zijkanten.
James Turrell Aural (2018)
Optische kleurmenging Dit schilderij bestaat uit allemaal kleine, gekleurde stipjes. Deze stipjes werken hetzelfde als pixels. Wanneer je van een afstandje naar het werk kijkt, mengen de gekleurde stipjes zich tot één kleur. Het zeil helemaal links lijkt blauw en het zeil ernaast lijkt oranje. In werkelijkheid zitten er ook blauwe stipjes in het oranje zeil en oranje stipjes in het blauwe zeil.
Paul Signac De haven van Saint-Tropez (1899)
Kleurfamilie herman de vries verzamelt allerlei verschillende kleuren aarde van overal ter wereld. De kleuren kunnen enorm verschillen, maar de meeste hebben een warme, roodbruine tint. Omdat deze kleuren gevoelsmatig bij elkaar passen en gebaseerd zijn op dezelfde kleur, horen ze bij dezelfde kleurfamilie.
herman de vries From earth: everywhere (2015)
Vormgeving — Vorm, textuur & structuur
Kunstenaars kiezen voor hun werk bepaalde vormen. De gekozen vormen hebben invloed op de uitstraling van het werk. In deze hoofdtooi van het Nederlandse kunstenaarsduo Heringa /Van Kalsbeek zie je verschillende vormen. De blauwe vleugels zijn gemaakt van canvas, dat met kunsthars en een lasermachine is bewerkt. Verder is de tooi versierd met felrode pompons van wol en beschilderde deksels van blikjes. De vleugels zijn stug en hebben onregelmatige vormen. De pompons zijn juist zacht en bolvormig. Dit geeft een duidelijk contrast.
Heringa / Van Kalsbeek Armor (2015)
Vormsoorten
v Organische vormen Dit zijn natuurlijke vormen, zoals de vormen van mensen, dieren of planten. De lijnen zijn vaak vloeiend en niet hoekig.
v Geometrische vormen Dit zijn meetkundige (wiskundige) vormen. Ze kunnen vlak of ruimtelijk zijn. Vlakke vormen hebben alleen een oppervlak en zijn 2D, zoals een driehoek, vierkant en een rechthoek. Ruimtelijke vormen hebben een inhoud of volume en zijn 3D, zoals een bol, kegel, piramide, kubus, balk en cilinder.
v Gestileerde vormen De organische vormen zijn vereenvoudigd, gestroomlijnd of schematisch weergegeven. De voorstelling is minder gedetailleerd en minder realistisch, maar nog wel duidelijk herkenbaar.
v Geabstraheerde vormen Veel details zijn weggelaten ; de voorstelling is minder of nauwelijks nog herkenbaar.
Open vorm Dit gigantische beeld ( maatverhouding 7 × 7 × 7 meter) is gemaakt van staal en pvc . De kubus is hol met ovale openingen aan drie kanten. Doordat de openingen met elkaar verbonden zijn, lijken het bloedvaten.
Anish Kapoor — Sectional Body Preparing for Monadic Singularity (2015)
v Open vorm De vorm heeft een opening, waardoor je erin of -doorheen kunt kijken. Dit wordt ook wel een holle vorm genoemd.
v Gesloten vorm De vorm heeft geen opening ; je kunt er niet in of -doorheen kijken. Dit wordt ook wel een massieve vorm genoemd.
v Restvorm De hoofdvorm is de vorm die de kunstenaar heeft getekend of geschilderd (2D), of de vorm van een beeldhouwwerk (3D). De restvorm is de ruimte die open blijft en kan zelf ook iets voorstellen, bijvoorbeeld een silhouet van een mens of dier.
v Vormcontrast Dit ontstaat als je tegenovergestelde vormsoorten in één werk gebruikt, zoals organische en geometrische vormen, vlakke en ruimtelijke vormen of open en gesloten vormen.
Restvorm De zwarte en witte figuren in deze litho van de grafisch kunstenaar Escher zijn elkaars restvorm.
M. C. Escher — Vlakvulling I (1951)
Textuur & structuur
v Textuur Het zichtbare en voelbare oppervlak van een vorm noem je de textuur. Het oppervlak is bijvoorbeeld hard, zacht, glad, ruw, droog, nat, glibberig of harig. In een 3D-kunstwerk kun je de textuur zelf voelen. In een realistisch 2D-kunstwerk, zoals een tekening of schilderij, kan de kunstenaar de textuur van afgebeelde materialen zo echt mogelijk weergeven. Dit noem je stofuitdrukking. Voor gladde voorwerpen gebruikt de kunstenaar dan bijvoorbeeld een gladde manier van schilderen en voor ruwe voorwerpen een ruwere manier van schilderen.
v Structuur De manier waarop een vorm in elkaar zit of is opgebouwd noem je de structuur. Een vorm kan bijvoorbeeld gestapeld, geweven of gevlochten zijn. De gebruikte techniek zorgt voor een regelmatig patroon.
Stofuitdrukking Tjalf Sparnaay maakt hyperrealistische olieverfschilderijen van alledaagse voorwerpen, zoals eten. Hij vergroot zijn onderwerpen, zodat je kleine details goed kunt zien. Voor de stofuitdrukking gebruikt Sparnaay kleur en schaduw, met glimlicht voor glanzende onderdelen.
Tjalf Sparnaay — Foodscape (2014)
Structuur Op de glazen delen van dit museum in Parijs zijn in 2016 kleurenfilters aangebracht. Dit zorgde voor gekleurde schaduwen binnen in het gebouw. De regelmatige structuur van de panelen viel zo nog meer op en werd minder eentonig. Het was een tijdelijke verandering aan het gebouw; na negen maanden zijn de filters weer weggehaald.
Textuur De Argentijnse kunstenares Alexandra Kehayoglou maakt (wand)tapijten. Ze gebruikt resten van garens uit de tapijtfabriek van haar ouders. Doordat ze verschillen in de textuur aanbrengt lijken haar tapijten op landschappen met mos, gras en water.
Alexandra Kehayoglou — Aan het werk in haar atelier, Buenos Aires, Argentinië (2014)
Frank Gehry — Fondation Louis Vuitton (2014) met kleurenfilters van Daniel Buren (2016)
Vormgeving — Licht & geluid
Licht ontstaat in een lichtbron. Doordat de lichtbron op voorwerpen schijnt, kun je die zien. Soms is een lichtbron zelf een kunstwerk. Het lichtkunstwerk Rose van Ann Veronica Janssens bestaat uit zeven spots die naar elkaar gericht zijn. Kunstmatige mist maakt lichtbundels in de vorm van een ster zichtbaar. Doordat de man op de foto voor de lichtbronnen staat, zie je vooral zijn silhouet en langgerekte schaduwen.
Ann Veronica Janssens Rose (2007, tentoonstelling 2013)
Licht
Een voorstelling op een schilderij wordt vaak afgebeeld met een bepaalde lichtval. Door licht en schaduwwerking vallen bepaalde delen van de voorstelling meer op en lijkt er meer diepte te zijn. Verder geeft het licht een schilderij een bepaalde sfeer. Licht is ook belangrijk bij driedimensionale werken. Een kunstwerk kan met kunstlicht (lampen) op verschillende manieren worden uitgelicht. Bij natuurlijk licht (bijvoorbeeld door een raam) ziet het werk er op verschillende momenten van de dag anders uit.
v Lichtrichting Dit is de kant waar het licht vandaan komt. Je kunt dit zien aan de schaduwen, want die bevinden zich aan de tegenovergestelde kant van de lichtbron
v Eigen schaduw Dit is de schaduw die op het uitgelichte object zelf valt, op de kant die niet is belicht. Als objecten een schaduwrand hebben, kun je beter zien dat ze driedimensionaal zijn.
v Slagschaduw Dit is de schaduw die naast het uitgelichte object valt, op een ondergrond of achtergrond.
Zijlicht Charlotte Dumas fotografeert reddingshonden die na de aanslagen op de Twin Towers in New York op 11 september 2001 hebben meegeholpen om mensen op te sporen. Doordat het licht van rechts komt, valt de linkerkant van de hond in de schaduw en wordt de zachte textuur van de vacht zichtbaar.
v Zijlicht Licht dat van opzij komt.
v Tegenlicht Licht dat je tegemoet schijnt. Voorwerpen die tussen jou en de lichtbron staan, tekenen zich af als silhouetten.
v Strijklicht Bij strijklicht staat de lichtbron op dezelfde hoogte als het voorwerp. Omdat strijklicht over het oppervlak ‘schuurt’, krijgt elke oneffenheid een schaduw. Hierdoor worden texturen duidelijk zichtbaar. Bij strijklicht ontstaan langgerekte schaduwen. Ochtend- en avondlicht geven vaak strijklicht, omdat de zon dan laag staat.
v Meelicht Hierbij schijnt het licht vanaf de kant van de toeschouwer op de voorstelling. Wanneer je een foto maakt met een flitser is het licht van de flitser ook meelicht. Bij meelicht zijn schaduwen nauwelijks zichtbaar.
v Clair-obscur Clair-obscur is Frans voor licht-donker. Dit is een lichteffect met een groot contrast tussen uitgelichte onderdelen en donkere schaduwplekken. De nadruk ligt hierbij op de lichte delen. Alles wat donker is, wordt naar de achtergrond gedrongen.
Clair-obscur Clair-obscur zorgt ervoor dat je blik meteen naar het prinsesje wordt getrokken. Door het sterke licht-donkercontrast met de achtergrond valt het prinsesje extra op.
Diego Velázquez Las Meninas (1656)
Charlotte Dumas Untitled (Jane) (2009)
Geluid
Sommige kunstwerken kun je bekijken én beluisteren. Geluid speelt dan een belangrijke rol en kan het kunstwerk expressiever maken. Soms bestaat een kunstwerk uit geluid dat je alleen kunt ervaren door een koptelefoon op te zetten. Ook komt het voor dat het geluid via speakers in een ruimte wordt verspreid. Wanneer je dan rondloopt, hoor je steeds nieuwe dingen.
v Instrumentaal geluid Geluid dat gemaakt wordt met instrumenten, noem je instrumentaal geluid. Het kan hierbij om bekende instrumenten gaan (zoals de piano, de viool en de gitaar), maar ook om onbekende instrumenten die door een kunstenaar zelf bedacht zijn. Het instrument is dan een kunstwerk dat geluid maakt.
v Vocaal geluid Met je stem kun je, naast praten, fluisteren en zingen, ook allerlei andere geluiden maken. Wanneer je bij een kunstwerk menselijke stemmen hoort, noem je dit vocaal geluid. Meestal worden stemmen van tevoren in een geluidsstudio opgenomen en daarna bewerkt.
v Digitaal geluid Nadat vocale en instrumentale geluiden opgenomen zijn, kunnen ze digitaal gemixt en bewerkt worden. Zo ontstaat digitaal geluid.
Instrumentaal geluid Hans van Koolwijk maakt fantasierijke instrumenten die je kunt bespelen, maar die ook zelfstandig geluid maken. De Duizendfluit bestaat uit 24 kisten waarop fluiten zijn gemonteerd. Door op een knopje op de kist te drukken, speelt de fluit een toon.
Hans van Koolwijk Duizendfluit (2012)
Digitaal geluid Dit kunstwerk van Daniel Maalman nodigt de bezoeker ertoe uit om actief mee te doen. Wanneer je een van de twee rinkelende telefoons opneemt en een boodschap achterlaat, wordt het geluid doorgegeven door een rij van groene of rode kabouters. Deze rijen werken als een telefoonlijn tussen twee bezoekers, één voor heen en één voor terug. Met een ingebouwd digitaal effect herhaalt iedere kabouter de boodschap op zijn eigen manier: snel, langzaam, hoog of laag. Hierdoor wordt de boodschap onderweg onherkenbaar vervormd. Af en toe kan deze verstaanbaar aan de andere kant van de rij weer teruggehoord worden.
Vocaal geluid Een motet is een klassiek muziekstuk waarin alleen gezongen wordt. Het motet van Janet Cardiff bestaat uit veertig verschillende stemmen, die uit veertig verschillende speakers komen. De speakers staan in een ovaal waarbinnen je kunt rondlopen en steeds nieuwe stemmen ontdekt.
Janet Cardiff Forty-Part Motet (2001)
Daniel Maalman Small Talk (2010)
Kunstgeschiedenis
1900–1950
De kunstenaars die rond 1900 leefden en werkten, zagen de wereld om zich heen veranderen. Na de industriële revolutie werden de steden groter en moderner. De wetenschap ontwikkelde zich verder. Er werden veel uitvindingen gedaan en er kwam aandacht voor het onderbewuste van de mens. Zo onderzocht de Weense arts Sigmund Freud dromen, gevoelens en verlangens. Kunstenaars waren geïnteresseerd in het onderbewuste en haalden inspiratie uit ‘primitieve’ of niet-westerse kunst.
Parijs werd een verzamelplaats voor progressieve (vooruitstrevende) kunstenaars. Ze wisselden ideeën uit en deden inspiratie bij elkaar op. Samen waren ze op zoek naar kunst die paste bij de tijdgeest. Ze keken met een nieuwe blik naar de
Abstracte kunst 1905 – 1930
Kubisme 1905 – 1920
Expressionisme 1905 – 1940
Surrealisme 1920 – 1940
werkelijkheid en probeerden die niet meer te kopiëren. Dat zie je goed terug in De jongedames van Avignon van de kunstenaar Pablo Picasso. Hij werkte in een stijl die we ‘kubistisch’ noemen. De lichamen hebben hoekige vormen. Sommige vrouwen lijken Afrikaanse maskers te dragen. Er zit bijna geen diepte in het schilderij.
In de periode 1900 –1950 ontstonden er in Europa veel verschillende kunststromingen. In dit hoofdstuk bespreken we er vier:
v Expressionisme v Kubisme v Abstracte kunst v Surrealisme
Tijd van wereldoorlogen 1900 – 1950
Kubisme
De kunstenaars van het kubisme zochten een nieuwe manier van kijken en schilderen. Zo bekeken ze bijvoorbeeld een tafel van verschillende kanten en schilderden wat ze zagen allemaal in één beeld. Ze lieten de regels van het perspectief los en maakten hun werken juist weer ‘plat’. Je ziet dit terug in het stilleven van Juan Gris. Het lijkt bijna een lappendeken van verschillende stukjes stof. De gitaar zie je van bovenaf, maar ook van opzij, net als de groene beker. Het stilleven zelf was voor Gris minder belangrijk dan de manier waarop hij het afbeeldde.
Juan Gris De drie kaarten (1913)
610
Geschiedenis
v Aan het begin van de twintigste eeuw ontstonden er veel spanningen tussen landen in Europa. Deze spanningen en het toegenomen nationalisme leidden uiteindelijk tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog (1914–1918).
Kunstgeschiedenis
v In Parijs werden Salons d’Automne (Herfstsalons) gehouden. Dit waren kunsttentoonstellingen voor nieuwe kunst.
v De schilder Paul Cézanne bouwde schilderijen op uit bijna geometrische vormen. Kunstenaars als Pablo Picasso zagen zijn werk op een Salon d’Automne en werden erdoor geïnspireerd. Ze werkten het idee verder uit en braken hun onderwerpen in heel kleine stukjes. Die bekeken ze weer vanuit een ander standpunt en brachten ze samen in een schilderij of sculptuur.
v Parijs werd de culturele hoofdstad van de wereld. Er hing een stemming van vooruitgang en vernieuwing. 611
In het ‘analytisch kubisme’ gebruikten de kunstenaars heel weinig kleur. Ze versplinterden hun onderwerpen in heel veel kleine, vaak geometrische stukjes. Vaak was er nog maar weinig herkenbaar, zoals in dit schilderij van Braque. Net onder het midden zie je een mandoline en twee handen, maar het lijkt wel alsof je het meisje door een gebroken spiegel bekijkt.
Georges Braque Jong meisje met mandoline (1910)
v De stijl kreeg de naam kubisme doordat een kunstcriticus schreef dat het werk van de kunstenaars uit allemaal ‘bizarre kubussen’ bestond.
Bij het ‘synthetisch kubisme’ werden de voorstellingen weer beter herkenbaar. De kunstenaars schilderden grotere vlakken en gebruikten meer kleur. Het schilderij van Juan Gris op de pagina hiernaast is daar een voorbeeld van. Ook gebruikten kunstenaars soms een collagetechniek. Pablo Picasso gebruikte voor deze collage houtskool, krijt en verschillende soorten verf, maar ook kranten en behangpapier. Zo bracht hij ‘de alledaagse wereld’ letterlijk terug in zijn werk.
Pablo Picasso Fruitschaal, viool en glas (1912–1913)
Kenmerken van kunst uit het kubisme
Voorstelling
v De onderwerpen kwamen vaak uit de alledaagse werkelijkheid: portretten, landschappen en veel stillevens, ook met muziekinstrumenten.
v De voorstelling werd vereenvoudigd, maar was nog wel herkenbaar.
Kubistische beeldhouwers maakten hun werk niet platter, maar gingen spelen met de vorm. In het beeld van Alexander Archipenko zie je een vrouw, maar wat precies haar arm is, de kam of het haar is niet meer duidelijk. Archipenko combineerde meerdere standpunten in één beeld door negatieve en positieve vormen te gebruiken. De benen en de borsten zijn bijvoorbeeld deels bol en deels hol. Zo lijkt het beeld uit meerdere fragmenten te bestaan.
Alexander Archipenko Haarkammende vrouw (1914)
Vormgeving
v Schilderkunst: ook gebruik van materialen als karton, kranten en touw in collages; weinig of geen diepte in schilderijen; verschillende gezichtspunten gecombineerd in één schilderij; bij analytisch kubisme weinig kleur, bij synthetisch kubisme juist wel opvallende kleuren; composities die zijn opgedeeld in (geometrische) vlakken.
v Beeldhouwkunst: steen, hout, brons, maar ook bijvoorbeeld karton; geometrische vormen; open vormen; meerdere gezichtspunten gecombineerd.
v Bouwkunst: geometrische vormen; ook veel gebruik van driehoeken, ruitvormen en schuine lijnen; gebruik van extra hoeken in de ramen of kozijnen; soms ook nieuwe vormen voor ramen; gevels opgedeeld in vlakken.
In de architectuur werden de kubistische ideeën vooral toegepast in Tsjechië.
De architecten daar wilden hun gebouwen beweeglijkheid meegeven. Josef Chochol gebruikte veel hoekige vormen en schuine lijnen. Ook liet hij de vensterbanken en omlijstingen naar voren komen. Zo probeerde hij het gebouw dynamisch en ruimtelijk te maken.
Josef Chochol Kubistische huizen in Praag, Tsjechië (1911–1915)
Kubisme — Inspiratie voor nu
Ook in de hedendaagse kunst zie je werken die je kubistisch zou kunnen noemen.
David Hockney is vooral bekend als schilder. Volgens Hockney kan de schilderkunst nieuwe manieren van kijken uitdrukken. Eigenlijk zeiden de kubisten dit ook al. Daarom probeerde Hockney hun ideeën uit met fotografie: een heleboel standpunten combineren tot een nieuw beeld. Hier doet hij dat met foto’s van zijn moeder. Elk fragment is net even anders, bijvoorbeeld schuiner of meer ingezoomd. Zo is het resultaat veel minder statisch dan bij een gewone foto.
David Hockney My mother (1986)
De Belgische kunstenaar Stefaan De Croock maakt onder de naam Strook collage-achtige portretten. Hiervoor hergebruikt hij materialen als houten deuren en vloeren. In 2014 maakte hij in Brugge Wood & Paint, een combinatie van een houten collage en een muurschildering.
De hoofden bestaan uit allemaal losse geometrische vormen, maar samen vormen ze één geheel.
Strook Wood & Paint (2014)
De architecten van Hotel Viura in Spanje noemen hun ontwerp zelf een ‘dynamische opstapeling van gek gevormde kubussen’.
Ze lijken te verwijzen naar beroemde Spaanse kubisten als Pablo Picasso en Juan Gris.
De vorm past ook bij de heuvelachtige omgeving van het hotel.
Mup Arquitectura (MupArq) Hotel Viura (1993)
Abstracte kunst
In abstracte kunst kun je niet direct herkennen wat er is afgebeeld. Je ziet vormen, kleuren, lijnen en vlakken, maar er is geen duidelijke verwijzing naar de wereld om ons heen.
Piet Mondriaan was een Nederlandse kunstenaar die steeds abstracter ging schilderen. Compositie in rood, blauw en geel is een van de vele composities die Mondriaan maakte. Volgens
Mondriaan moest zijn kunst teruggebracht worden tot de essentie: primaire kleuren en rechte lijnen. Zijn composities zijn altijd asymmetrisch om een indruk van beweging te geven.
Tegelijkertijd moeten alle vlakken en lijnen elkaar in evenwicht houden.
Piet Mondriaan Compositie in rood, blauw en geel (1930) 618
Geschiedenis
v Vooral na de Eerste Wereldoorlog was er veel verzet tegen traditionele opvattingen over de maatschappij en kunst. Mensen vonden dat alles anders moest en geloofden sterk in vooruitgang.
v In 1917 brak de Russische Revolutie uit. Dit betekende het einde van het Keizerrijk Rusland. De communisten namen de macht over en zo ontstond de Sovjet-Unie, de eerste communistische staat ter wereld.
Kunstenares Sonia Delaunay liep op een avond samen met haar man Robert, die ook kunstenaar was, over straat in Parijs. Ze waren onder de indruk van de elektrische straatverlichting en de kleuren die daardoor ontstonden. Delaunay maakte dit schilderij om te onderzoeken hoe combinaties van kleuren een lichter of juist donkerder effect geven.
Sonia Delaunay Elektrische prisma’s (1914)
Kunstgeschiedenis
v Kunstenaars wilden bij de toeschouwers gedachten en gevoelens opwekken die ze nog niet eerder hadden ervaren. Ze gebruikten kleuren en vormen om een sfeer, emotie, idee of visie te verbeelden.
v Er werd geëxperimenteerd met nieuwe ideeën en vormen. De kunstenaars die dit deden werden de avant-garde genoemd. Idealistische Russische kunstenaars maakten kunstwerken over de revolutie of werkten mee aan een beeldtaal voor het nieuwe, communistische Rusland.
v Kunstenaars waren op zoek naar de essentie van kunst. Ze lieten alle overbodige details weg en maakten abstracte of sterk geabstraheerde werken.
v Sommige abstracte kunst heeft geometrische vormen, andere juist organische vormen.
Constantin Brâncuşi heeft verschillende beelden gemaakt die ‘Muze’ heten. Een muze is een vrouw die een kunstenaar inspireert. Brâncuşi wilde de essentie van een vrouwengezicht laten zien. In de verschillende versies is het hoofd steeds gladder geworden en zijn details weggelaten. Je ziet nog altijd dat het om een gezicht gaat, dus de muzes zijn niet helemaal abstract.
Constantin Brâncuşi Slapende muze (rond 1925, variatie op beelden uit 1909–1910)
Kenmerken van abstracte kunst
Voorstelling
v In het kunstwerk is de wereld om ons heen niet duidelijk herkenbaar. Je kunt er verschillende dingen in zien.
v De kunstenaar verbeeldt een sfeer, emotie, idee of visie.
v De vormgevingsaspecten zijn belangrijker dan wat er is afgebeeld. Het kunstwerk zelf is het onderwerp.
De Duitse architect Walter Gropius stichtte in 1919 het Bauhaus, een opleidingsinstituut voor kunstenaars, ambachtslieden en architecten. Hij ontwierp een paar jaar later dit gebouw voor het Bauhaus Dit heeft strakke lijnen, eenvoudige vormen en een ordelijke, zakelijke uitstraling. Verschillende beroemde kunstenaars, zoals Wassily Kandinsky, gaven les op het Bauhaus.
Walter Gropius Bauhaus (1919)
Vormgeving
v Schilderkunst: geometrische of organische vormen, weinig details, geen of nauwelijks ruimtewerking, bepaalde ritmes of contrasten.
v Beeldhouwkunst: geometrische of organische vormen, details zijn weggelaten.
v Architectuur: geometrische vormen, geen verwijzingen naar andere stromingen in de architectuur.
De Russische kunstenaar Kazimir Malevich wilde met zijn kunst een nieuwe werkelijkheid scheppen. Een kunstwerk hoefde volgens hem niets te zeggen over de wereld om ons heen.
De titel van het schilderij geeft al aan wat het is: een zwart vierkant. Daarmee daagde de kunstenaar de kijker uit om geen betekenissen te zoeken buiten het schilderij zelf. Het lijkt misschien een eenvoudig schilderij, maar de bedoelingen van Malevich waren dat niet.
Kazimir Malevich Zwart vierkant (1913)
621
622
Abstracte kunst — Inspiratie voor nu
Abstracte kunst met de nadruk op vormen, lijnen, vlakken en kleuren heeft sinds het begin van de twintigste eeuw veel kunstenaars geïnspireerd.
De Australische kunstenaar Gordon Bennett had Europese en inheems-Australische (Aboriginal) voorouders. In zijn serie ‘Home decor’ zet hij een karikatuur van een inheemse Australiër in het raster van de Nederlandse kunstenaar Piet Mondriaan. De heilige afbeeldingen van de Aboriginals worden vaak zonder toestemming gebruikt door anderen. Het werk ziet er vrolijk en speels uit door de kleuren en de dansende figuur. Maar eigenlijk wil Bennett aandacht vragen voor identiteit, racisme en conflict.
Gordon Bennett Home Décor (Algebra) Relâche (1998)
De van oorsprong Ethiopische kunstenaar
Julie Mehretu maakt abstracte schilderijen. Wereldsteden zijn een belangrijke inspiratiebron voor haar. Haar schilderijen geven een gevoel van snelheid en dynamiek en doen denken aan het leven in de moderne stad. Dit schilderij maakte Mehretu in een tijdelijk atelier in een kerk in New York. Het was zo groot dat ze op een hoogwerker moest staan om het hele doek te kunnen beschilderen. Tegenover dit werk stond nog een doek van gelijke grootte.
Julie Mehretu aan het werk in New York (2017)
This Fire is een single van de indierockband Franz Ferdinand uit Glasgow, Schotland. Op de hoes van de single staat een print die verwijst naar Versla de Witten met de Rode Wig, een propagandaposter ontworpen door de Russische kunstenaar El Lissitzky. Je ziet alleen vormen, kleuren en lijnen en geen herkenbare voorstelling.
