Derde, herziene editie Voorbeeldkatern
Bespiegeling Opdrachten havo
Inhoud
1
2
Direct aan de slag 6
6
Klassieken Oudheid tot en met de vierde eeuw 7 Opdrachten Samenvatting
Rococo & classicisme Achttiende eeuw 83 Opdrachten Samenvatting
7
Cultuur van de kerk Elfde tot en met de veertiende eeuw 13 Introductie 2.1 Kloosters 2.2 Kathedralen 2.3 Steden Examentraining Research Samenvatting
Cultuur van romantiek & realisme Negentiende eeuw 89 Introductie 7.1 Vlucht uit het alledaagse 7.2 Verslag van het alledaagse 7.3 Naar een nieuwe eeuw Examentraining Research Samenvatting
8
Cultuur van het moderne Eerste helft twintigste eeuw 111 Introductie 8.1 Expressie 8.2 Abstractie 8.3 Constructie Examentraining Research Samenvatting
9
Massacultuur Vanaf 1945 137 Introductie 9.1 American Dream 9.2 Nieuwe Wegen 9.3 Globalisering Examentraining Research Samenvatting
3
Vroegrenaissance Vijftiende eeuw 31 Opdrachten Samenvatting
4
Hofcultuur Zestiende en zeventiende eeuw 37 Introductie 4.1 Renaissancehoven 4.2 Pauselijk hof 4.3 Vorstenhoven Examentraining Research Samenvatting
5
Dit katern toont een aantal voorbeeldpagina’s uit dit hoofdstuk
Burgerlijke cultuur van Nederland Zeventiende eeuw 63 Introductie 5.1 De republiek en overzee 5.2 Stad en burgerij 5.3 Huis en haard Examentraining Research Samenvatting
Kunstbeschouwing 165 1 Beeldende kunst 2 Dans 3 Muziek 4 Theater 5 Film
Cultuur van het moderne Eerste helft twintigste eeuw
8
8
Cultuur van het moderne Eerste helft twintigste eeuw
Leerdoelen Het bestuderen van hoofdstuk 8 en het maken van de opdrachten bereidt je voor op het examenonderwerp Cultuur van het moderne in de eerste helft van de twintigste eeuw. Daarna kun je: historische context v v v v
uitleggen hoe traditionele maatschappelijke waarden ter discussie komen te staan door het socialisme, nationalisme en nationaalsocialisme; uitleggen hoe de maatschappelijke positie van vrouwen verandert door emancipatie en feminisme; uitleggen wat de politieke, economische en maatschappelijke invloed van de Eerste en Tweede Wereldoorlog is; uitleggen wat de maatschappelijke gevolgen zijn van de introductie van nieuwe media en film;
kunsthistorische context v v v v v
uitleggen hoe de rol van kunstenaar in deze periode verandert (onder andere avant-garde, kunstenaar als individualist, baanbreker en provocateur); uitleggen hoe kunst door machthebbers gestimuleerd of verboden wordt; uitleggen wat de invloed van psychologisch onderzoek en expressie theorieën is op de kunst; uitleggen hoe kunstenaars niet-westerse cultuur als inspiratiebron gebruiken; uitleggen hoe kunstenaars samenwerking zoeken over de grenzen van de kunstdisciplines heen;
stijlen & stromingen v v
112
de stijlkenmerken van expressionisme, abstractie en functionalisme benoemen in een gegeven kunstwerk ; de (stijl)kenmerken van deze specifieke onderwerpen herkennen en benoemen : architectuur — form follows function, het Nieuwe Bouwen ; beeldende kunst en vormgeving — nieuwe stromingen zoals expressionisme, kubisme, futurisme, dada, De Stijl, constructivisme; dans — expressionisme, ontstaan van moderne theaterdans, gezelschapsdans; film — Russische film, expressionisme, Hollywood, animaties; muziek — expressionisme en atonaliteit, opkomst van blues, ragtime en jazz ; theater — psychologisch realisme, episch theater ; interdisciplinair — (film)musicals, revues.
Opdrachten havo
8.2 Abstractie
Introductie Deze Introductieopdrachten helpen je zicht te krijgen op de leerstof in hoofdstuk 8.
Start v
Lees pagina 162–165 in je tekstboek.
v
Josephine Baker Josephine Baker vertrekt op jonge leeftijd uit de Verenigde Staten naar Parijs. Als danseres, zangeres en filmster groeit ze daar uit tot de bestbetaalde artiest van Frankrijk. In 2021, 46 jaar na haar dood, wordt Baker als eerste zwarte vrouw bijgezet in het Panthéon, een eregraf voor ‘helden van de Franse natie.’ De Franse President Emmanuel Macron neemt het initiatief hiervoor. Hij noemt Baker ‘een exceptionele persoonlijkheid die haar hele leven streed voor vrijheid en emancipatie’.
1
2
Bekijk 801, 802 en V801. Avant-gardekunstenaars als Pablo Picasso en Kees van Dongen zijn gefascineerd door Josephine Baker als danser en performer en portretteren haar. Geef twee redenen w aarom juist avant- gardekunstenaars zo g efascineerd raken door Baker. T2 Hoofdstuk 8 is ingedeeld in drie thematische paragrafen: Expressie, Abstractie en Con structie. Blader het hoofdstuk in het tekstboek door om een eerste indruk te krijgen. Beschrijf voor elk van de drie thema’s in een paar zinnen wat ze vertellen over de kunst in deze tijd van wereldoorlogen. Kies vervolgens drie kunstwerken die in dit hoofdstuk bij één van die thema’s worden besproken, maar volgens jou ook aansluiten bij een van de andere thema’s of zelfs bij beide andere thema’s. Beargumenteer je keuze. I
Deze Startopdrachten helpen je bij het leren en begrijpen van de leerstof in paragraaf 8.2. v
Lees pagina 178–187 in je tekstboek.
19 Veel beeldende kunst uit de eerste helft van de twintigste eeuw is abstract. Noem twee aspecten van abstracte beeldende kunst die aansluiten bij het modernisme. T1 20 Bij zijn zoektocht naar volledig abstracte beeldende kunst laat Wassily Kandinsky zich inspireren door muziek. Beschrijf wat Kandinsky (en Mondriaan) in het algemeen aanspreekt in muziek. T1 21 Bekijk V817. Buster Keaton komt uit de wereld van variété-shows. Zijn films zitten nog vol met voor het publiek herkenbare stunts en pantomime. Verklaar voor zowel stunts als pantomime waarom deze ook goed aansluiten bij de stijl van de vroege film. T1 22 Bekijk V821 en 828. Beschrijf op welke wijze Ferdinand Léger, George Antheil en Hannah Höch in hun werk ‘montage’ toepassen. T1 23 Futurisme is een stroming in de kunsten die tussen 1909 en 1925 vooral in Italië flink aan de weg timmert. Noem drie algemene kenmerken van het futurisme. R
Bekijk ook de uitlegvideo’s en maak de oefendrills bij hoofdstuk 8 in de digitale licentie.
113
8
Cultuur van het moderne Eerste helft twintigste eeuw
24 Swing is vooral populair als dansmuziek. De charleston en de lindy hop zijn voorbeelden van deze swing-dans. Bekijk V824. Dit is een fragment uit de speelfilm Helzapoppin, waarin professionele dansers optreden. Toch geeft dit fragment een beeld van hoe de lindy hop in de danszalen door het gewone publiek werd gedanst. Leg aan de hand van twee aspecten van deze dans uit waarom hij als ‘onzedelijk’ gezien werd. T1 25 Bekijk 829, 830 en 831. Noem twee inhoude lijke overeenkomsten tussen het werk van Piet Mondriaan, Kazimir Malevitsj en Constantin Brancusi. T1 26 Bekijk V822. Bela Bartók is geïnspireerd door volksmuziek uit de Balkan. Noem aan de hand van de video twee elementen die Bartók ontleent aan volksmuziek. T1 27 Bekijk V825. Het Triadisch Ballet zou je een dansversie van abstractie in de beeldende kunst kunnen noemen. Noem drie overeenkomsten tussen het Triadisch Ballet en abstracte kunst. T1 28 Beschrijf wat Rudolf Laban en Martha Graham elk betekend hebben voor de ontwikkeling van de moderne dans. T1 29 Bekijk V827. In deze animatiefilm van Mary Ellen Bute is de oranje driehoek de ‘held’ en zijn de zwarte vormen de ‘slechterik’. Leg dit uit aan de hand van de animatie en de gekozen manier waarop er met muziek is gewerkt. T1
Focus Deze Focusopdrachten helpen je bij het toepassen van leerstof aan de hand van een thema in paragraaf 8.2. v
The General In de eerste helft van de twintigste eeuw hebben veel kunstenaars belangstelling voor snelheid, beweging en de technologie in het vervoer. In dit vragenblok komen enkele kunstwerken aan bod waar dat uit blijkt.
30 De Italiaanse futuristen vinden dat de tradi tionele kunst vervangen moet worden door de ‘nieuwe schoonheid’ van machines en motoren. Umberto Boccioni laat met Unieke vormen van de continuïteit in de ruimte (1913) deze nieuwe schoonheid zien. Het beeld stelt een man voor die stevig doorloopt. Dat zie je aan de houding van de benen. Bekijk 833. Beschrijf nog twee manieren waarop het lopen wordt benadrukt. T1 Tekst 3 (Wij bezingen) onverzadigbare stations, verslinders van rokende slangen; fabrieken, opgehangen aan de wolken met hun kringelende rookslierten; bruggen als gigantische gymnasten die over de rivieren springen, glinsterend in de zon als blikkerende messen; avontuurlijke stoomschepen die de horizon aftasten, locomotieven met brede borst die op de rails stampen als met buizen bespannen paarden, en de glijdende vlucht der vliegtuigen waarvan de propeller als een vlag in de wind klappert, en lijkt te applaudisseren als een enthousiaste menigte! Bron: Filippo Marinetti, fragment uit Futuristisch Manifest (1911)
114
Opdrachten havo
31 Lees tekst 3 en bekijk 833. Dit is een fragment uit het Futuristisch Manifest. De futuristen zijn geïnteresseerd in de technologische vooruitgang die snel vervoer mogelijk maakt. Noem twee aspecten van Unieke vormen van de continuïteit in de ruimte van Boccioni waaruit die belangstelling voor vervoers technologie (schepen, vliegtuigen, locomo tieven) blijkt. T1 32 Bekijk 3 . De Zwitserse componist Arthur Honegger zegt: ‘Ik hou van stoomlocomotieven zoals een ander houdt van bloemen’. Zijn orkestwerk Pacific 231 (1923) is een eerbetoon aan de driehonderd ton wegende Franse hogesnelheidstrein Pacific 231. Honegger wil met de klankkleur van een traditioneel symfonieorkest het publiek de sensatie geven van een razende trein inclusief de geluiden die daarbij horen. Beluister V837 Dit fragment begint met de stilstaande trein die langzaam op stoom komt en steeds sneller gaat rijden. Benoem aan de hand van drie muzikale aspecten hoe dit in de muziek is te horen. T1
3
In 1926 gaat The General van Buster Keaton in première. Zoals dan gebruikelijk, is het een ‘stille’ of ‘stomme’ film zonder geluid, die in de bioscoop wordt begeleid door livemuziek. The General speelt zich af tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog (1861–1865) tussen de noordelijke en zuidelijke staten. Het verhaal is losjes gebaseerd op ware gebeurtenissen. Buster Keaton speelt de machinist van de locomotief The General. Als noordelijke soldaten zijn locomotief stelen met daarin zijn verloofde Annabelle, zet hij in zijn eentje de achter volging in. De film staat bekend om zijn spec taculaire stunts. Tekst 4 Buster Keatons spel lijkt in niets op het toneelmatige dat zo kenmerkend is voor veel oude en met name stomme films. Hij acteert prachtig en overwogen en niet als een improviserende acrobaat. Bron: Diana Tjin-A Cheong in cinemagazine.nl.
Pacific 231 (1912).
115
8
Cultuur van het moderne Eerste helft twintigste eeuw
4
Buster Keaton The General (1926), filmstill.
33 Lees tekst 4. Bekijk 4 en V838. De in de tekst beschreven speelstijl, heet in Amerika deadpan (droogkomisch). De vormgeving van de film laat deze verfijnde speelstijl (underacting) goed tot zijn recht komen. Leg dit uit aan de hand van twee van de volgende a specten: kadrering, camera standpunt en montage. T2 34 Bekijk V839. Buster Keaton bedenkt stunts en voert ze altijd zelf uit. In ‘stille’ films zitten bijna altijd veel stunts. Geef twee verklaringen voor deze voorliefde voor stunts aan de hand van de ontstaansgeschiedenis van de film. T2
116
Opdrachten havo
35 Door de treinrampen (zonder trucage) en massascènes is The General een film met extreem hoge productiekosten. De film is dan ook gemaakt voor hoge bezoekersaantallen. Noem twee redenen waarom de onderwerpkeuze van deze film in die jaren een groot publiek zal aanspreken. I
8.3 Constructie Start
v
41 Bekijk 848 en V830. Je ziet hoe Dorothy terechtkomt in de wereld van Oz. Noem drie voorbeelden waarmee de filmmakers benadrukken dat Oz geen echte, maar een fantasiewereld is. T1
Deze Startopdrachten helpen je bij het leren en begrijpen van de leerstof in paragraaf 8.3.
42 Leg het verschil uit tussen een utopie en een dystopie. T1
Lees pagina 188–197 in je tekstboek.
43 Bekijk 850, 851 en 852. Lang, Brecht en Chaplin schetsen op verschillende manieren een negatief maatschappijbeeld. Leg uit wat er gemeenschappelijk is aan het maatschappijbeeld van de drie makers en waarin hun uitwerking verschilt. T2
36 Bekijk 841 en 842. Na de Russische Revolutie in 1917 wordt het constructivisme korte tijd een kenmerkende stroming voor zowel vrije als toegepaste kunst. Noem twee algemene kenmerken van deze stroming. R 37 Bekijk 843. Het functionalisme zie je in Nederland terug in de architectuur van De Stijl. Noem drie kenmerken van het functionalisme. R 38 Bekijk 840. Leg de uitgangspunten van De Stijl en Bauhaus uit aan de hand van een overeenkomst en een verschil tussen de Rood-blauwe stoel en de Wassilystoel. T2 39 Bekijk 846 en 847. Met Broadacre City en La Ville Radieuse laten Wright en Le Corbusier hun visie op de stad van de toekomst zien. Noem drie verschillen tussen hun visies en leg uit hoe je dit terugziet in de ontwerpen. T2
44 Bekijk V833. Chaplins scènes worden grappig omdat hij de negatieve aspecten van industrialisering sterk overdrijft. Noem drie manieren waarop dat gebeurt. T1 45 De nazi’s omarmen sommige moderne culturele ontwikkelingen, maar wijzen de moderniteit ook keihard af. Geef van allebei een voorbeeld. T1 46 Bekijk 855. De foto van Lee Miller is ver vreemdend omdat het een oorlogstafereel is dat lijkt op een modereportage. Noem drie elementen van de foto die de associatie met modefotografie oproepen. T1
40 De film The Wizard of Oz gaat in september 1939 met veel succes in première, precies in een periode dat hoop op een betere toekomst zeer welkom is. Bekijk 848 en V830. Je ziet hoe Dorothy terechtkomt in de fantasiewereld van Oz. Noem twee omstandigheden die in 1939 het verlangen naar een mooiere wereld groot maken. T2
117
8
Cultuur van het moderne Eerste helft twintigste eeuw
Samenvatting Historische context v v v v
v
v
v
v v v
v v v
v v v
122
Crisis en breuk met het verleden Twee wereldoorlogen, economische crises en een grieppandemie. Mensen verliezen vertrouwen in vooruitgang, rationaliteit en traditionele waarden. Veel mensen ervaren deze periode als een breuk met het verleden. Nieuwe ideologieën ontstaan als reactie op sociale ongelijkheid en politieke spanningen. Politieke ideologieën Socialisme Ontstaat uit onvrede van arbeiders en streeft naar gelijkheid en gezamenlijk bezit. Door de Oktoberrevolutie (1917) in Rusland ontstaat de eerste communistische staat: de Sovjet-Unie. Nationalisme Legt de nadruk op het eigen volk, cultuur en nationale tradities. Wereldtentoonstellingen tonen nationale trots. Nationaalsocialisme (nazisme) Ontstaat in Duitsland na de Eerste Wereld oorlog. Hitler komt in 1933 aan de macht. De rassenleer leidt tot uitsluiting, vervolging en genocide. Gevolgen van de wereldoorlogen Politiek — Landen wantrouwen elkaar en werken minder samen. Economie — Oorlogsschulden en herstel betalingen veroorzaken economische crises. Maatschappij — Europese grootmachten verzwakken. Emancipatie en feminisme Tijdens de eerste feministische golf strijden vrouwen voor kiesrecht en gelijke rechten. Door de oorlogen nemen vrouwen banen van mannen over. Dit leidt tot blijvende veranderingen in de maatschappelijke positie van vrouwen. Nieuwe media en propaganda Radio en film worden belangrijke massamedia. Ze versterken het nationale gevoel en bereiken een groot publiek. In Rusland en nazi-Duitsland gebruikt de overheid kunst en media als propaganda.
Opdrachten havo
Kunsthistorische context v v
v
v v v v
v v
v v
v
v
v
v v v
Modernisme en avant-garde Het modernisme breekt met oude regels en tradities. Avant-garde kunstenaars experimenteren met vormen en technieken en willen de wereld verbeteren. Kunst moet helpen de toekomst te vormen. Kunst en levensbeschouwing Sigmund Freud’s ideeën over het onder bewuste beïnvloeden kunstenaars. Kunst gaat gevoelens, dromen en innerlijke gedachten uitdrukken. Veel kunstenaars zoeken naar een universele, geestelijke betekenis in hun werk. Ze gebruiken daarbij vaak abstracte vormen. Rol van de kunstenaar en opdrachtgever De kunstenaar is niet langer een eenzaam genie, maar is maatschappelijk betrokken. Kunstenaars werken samen en verspreiden hun ideeën via manifesten (bijv. futuristisch manifest). Nieuwe kunstopleidingen, zoals het Bauhaus, stimuleren experiment en samenwerking. Rijke opdrachtgevers en verzamelaars (bijv. Sergej Diaghilev) helpen bij het organiseren van tentoonstellingen en voorstellingen. Kunst en macht Rusland — Constructivisten steunen de revolutie en helpen bij het opbouwen van de nieuwe staat, maar socialistisch realisme vervangt hen later. Duitsland — Moderne kunst wordt verboden (Entartete Kunst). Kunst die de nazi-ideologie ondersteunt wordt gebruikt als propaganda. Kunst intercultureel Westerse kunstenaars halen inspiratie uit niet-westerse culturen, omdat zij kritiek hebben op de westerse geïndustrialiseerde samenleving. Dit leidt tot exotisme en primitivisme: andere culturen lijken puur en authentiek. Het mengen van culturen leidt tot nieuwe kunstvormen, zoals jazz. Kunstenaars onderzoeken volksmuziek en tradities (Béla Bartók).
Stijlen & stromingen
v v v
v
v v v
v
v v
v v v v v
v v
v
Architectuur Functionalisme / Het Nieuwe Bouwen De functie van een gebouw staat centraal: form follows function (bijv. H.P. Berlage). Overbodige versiering verdwijnt, omdat dat oneerlijk en onnodig is (Adolf Loos). Kenmerken zijn geometrische vormen, platte daken en het gebruik van moderne materialen zoals glas, staal en beton. Architectuur krijgt een morele en maat schappelijke betekenis. Beeldende kunst Expressionisme Kunstenaars gebruiken grove penseelstreken, felle kleuren en vervorming. Kunst drukt emoties direct uit. Kubisme Vormen in de natuur worden teruggebracht tot geometrische basisvormen (cirkels, vierkanten). Objecten worden vanuit meerdere stand punten tegelijk weergegeven. Futurisme Verheerlijkt snelheid, techniek en het moderne leven. Provoceert bewust en keert zich fel tegen traditie. Dada Keert zich tegen oorlog, logica en burgerlijke waarden. Toeval, absurditeit en alledaagse voorwerpen spelen een grote rol. Readymades (Marcel Duchamp). De Stijl Streeft naar harmonie en orde met abstracte vormen en primaire kleuren. Kunstenaars zoeken een universele, geestelijke waarheid achter de werkelijkheid (Piet Mondriaan). Constructivisme Ontstaat rond Russische revolutie. Kunst krijgt een functioneel en maat schappelijk doel, vooral in toegepaste kunst en architectuur. Kenmerken zijn abstractie, geometrie en functionaliteit.
v v
v v
v
v
v v
v
v v
v
v
v
v
v
v
Dans Les Ballets Russes Breuk met klassiek ballet via samenwerking met avant-garde kunstenaars. Expressionistische dans (Isadora Duncan) Gebruikt krachtige bewegingen, en verbreekt traditionele rolpatronen. Dansers en choreografen onderzoeken vorm en beweging in de ruimte. Abstract theater en dans gebruiken kostuums en geometrische vormen om bewegingen te versterken (Oskar Schlemmer). Dansrages zoals de Lindy Hop en Charleston zijn populair als sociale dansvormen. Muziek Klassieke muziek — twaalftoonsmuziek Componisten gebruiken een atonale techniek: alle twaalf tonen van het octaaf volgen een vaste volgorde (Arnold Schönberg). Populaire muziek Blues, jazz, rhythm & blues, ragtime en swing ontstaan binnen de Afro-Amerikaanse cultuur. Jazz combineert Afrikaanse ritmes met westerse muziek en legt de nadruk op impro visatie en swing. Jazz wordt vaak gespeeld door big bands. Film Technische vernieuwing Overgang van de stomme film naar de geluidsfilm (talkie). Politieke film Gebruik van attractiemontage om politieke boodschappen over te brengen. (Sergei Eistenstein). Duits expressionisme Vervormde decors en psychologische spanning, bijvoorbeeld in Das Cabinet des Dr. Caligari. Hollywood en film als massavermaak Film is massavermaak met vaste genres en animatiefilms zoals Disney. Theater Psychologisch realisme (Konstantin Stanislavski) Acteurs leven zich volledig in hun personages in; beleving staat centraal. Episch theater (Bertolt Brecht) Het publiek denkt kritisch na in plaats van mee te leven, bijvoorbeeld door het vervreemdingseffect. Theater van de wreedheid (Antonin Artaud) Raakt onderbewuste van publiek met schokkende middelen, zoals elektrisch licht. Theatershows en amusement Populaire vormen zijn revue, cabaret, circus, musical en showdans. Bedoeld voor e en groot publiek.
123
Persoonlijk contact Onze educatief adviseur komt graag langs voor een methodepresentatie.
Rudolf van Bekkum 06 21 60 31 85 r.vanbekkum@boom.nl
Nieuwsbrief kunstvakken Wil je op de hoogte blijven van de kunstvakken? Schrijf je in voor onze nieuwsflits. https://www.boom.nl/voortgezetonderwijs/kunstvakken#nieuwsbrief-132
boom.nl / voortgezet-onderwijs Maart 2026
Klantenservice Voor vragen over bestellingen of licenties, neem contact op met onze klantenservice. De klantenservice is bereikbaar op werkdagen tussen 08.00 en 17.00 uur. Telefoon E-mail
088 – 030 1000 klantenservice @ boom.nl
Boom voortgezet onderwijs Stationsweg 66, 7941 hg Meppel
linkedin.com/company / boom-voortgezet-onderwijs
De methoden voor de kunstvakken kwamen tot stand in samenwerking met DocentPlus DocentPlus is toonaangevend in het meten en verbeteren van leerprocessen in het primaire proces en is de grondlegger en ontwikkelaar van het RTTI-systeem.