2015 10 15 dvhn gezondheid groningen

ZW

D O N D E R D A G 15 O K T O B E R 2 015

OKTOBERMAAND = BORSTKANKERMAAND Erfelijk borstkankergen BRCA wordt vaak geheim gehouden >> 2

Berino zorgt dat borstkankerpatiĂŤnten zich iets beter voelen >> 5

UITERST GEVOELIG

Oktober borstkankermaand Het thema van Oktober Borstkankermaand 2015 is: Jonge vrouwen met borstkanker De Stichting Pink Ribbon, Borstkankervereniging Nederland en alle andere borstkankerorganisaties die zich verenigd hebben binnen de werkgroep BorstkankerNL, vragen extra aandacht en geld voor de hulp aan jonge vrouwen (onder de 45 jaar) met borstkanker.

Meer informatie: www.pinkribbon.nl

2 DA G B L A D VA N H E T N O O R D E N D O N D E R D A G 15 O KT O B E R 2 015

Angelina Jolie liet uit voorzorg haar borsten en eierstokken verwijderen. Zij wist het, maar in veel families wordt het erfelijke borstkankergen BRCA geheim gehouden.

Tijd voor de ziekenhuizen om het als een soort ‘genetische politie’ op te sporen?

Arend van Wijngaarden

K

linisch genetische afdelingen van ziekenhuizen zoals het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) overwegen voortaan actiever na te gaan of mensen met het borstkankergen BRCA hun familieleden wel informeren.

BRCA is een erfelijke afwijking die bij vrouwen de kans op borst- en eierstokkanker zeer groot maakt. De wereldberoemde Amerikaanse actrice Angelina Jolie heeft het gen en liet net als duizenden andere vrouwen haar borsten en eierstokken uit voorzorg verwijderen.

De directe aanleiding voor het debat in Nederland is de zaak van de 61-jarige Aad Klaassen uit Zuid-Holland. Klaassens dochter kreeg op haar 34ste uitgezaaide borstkanker en dat bleek te komen door BRCA. Klaassen kwam er achter dat hij zelf ook drager is van BRCA en dat in het Erasmus MC in Rotterdam bekend was dat het in zijn familie voorkomt.

Maar niemand had hem daarover geïnformeerd. ,,Mijn familie liep gevaar. Waarom heeft niemand mij dat verteld?’’, stelde hij. Zijn verhaal haalde deze zomer diverse media en dat leidde weer tot Kamervragen aan minister Schippers van Volksgezondheid. Schippers vindt het een verantwoordelijkheid van mensen zelf. ,,We worstelen ermee’’, zeggen klinisch genetici Jan Oosterwijk en Mirjam de Jong van het UMCG. ,,Moeten wij zelf misschien actief familieleden van mensen die zich hebben laten testen brieven gaan sturen?’’

Het is soms een taboe om over ernstige ziektes te praten en soms komt het domweg doordat familieleden elkaar niet kennen.

Zeker als het om verre neven en nichten gaat, is er soms totaal geen contact. Het is dan nogal een stap om contact te zoeken met verre familieleden, alleen met het doel een nare boodschap over te brengen: ‘De kans bestaat dat je een afwijking hebt waardoor je veel sneller kanker kan krijgen’.

Er kleven bezwaren aan het informeren van familieleden. Je ontneemt jongeren een onbezorgde jeugd. Mensen gaan zich bij het woord kanker ernstige zorgen maken, terwijl dat misschien helemaal niet nodig is. Mensen kunnen zich moreel verplicht voelen om zich te laten testen, en als uit zo’n test blijkt dat ze inderdaad drager zijn van BRCA, kunnen vrouwen zich ook gedwongen voelen in te grijpen.

Dat kan door zich regelmatig te laten controleren, met alle zorgen van dien, maar ook de drastische aanpak is een mogelijkheid.

Een borstamputatie is zwaar, het verwijderen van eierstokken en eileiders betekent on-

vruchtbaarheid en heeft soms gevolgen voor de hormoonhuishouding en het seksleven. Terwijl ook vrouwen zonder BRCA altijd nog kans lopen op borstkanker en in mindere mate eierstokkanker.

Moet je kinderen en jongeren informeren, terwijl je weet dat de ziekte beneden de 30 jaar vrijwel niet voorkomt? Een erfelijk risico kan gevolgen hebben voor levensverzekeringen, hypotheken en sommige beroepen. Wil je dat als familielid op je geweten hebben? Terwijl je ook weet dat de wetenschap niet stil staat en er eigenlijk nog vrij weinig bekend is over de gevolgen en mogelijke behandelingen van mensen met BRCA? ,,Er is in Nederland ook het recht op het niet-weten’’, zegt Oosterwijk. ,,Maar ja, voor mensen zoals meneer Klaassen speelt dat totaal geen rol.’’

Van de mensen die waarschijnlijk drager zijn van BRCA wordt op dit moment nauwelijks 40 procent bereikt. ,,Er zijn mensen die vinden dat wij als klinisch genetici of als ziekenhuizen in onze adressenbestanden moeten duiken en familieleden moeten informeren die nog van niets weten. Maar die informatie is natuurlijk uiterst gevoelig.

Moeten wij als een soort genetische politie door Nederland gaan speuren naar erfelijke afwijkingen? Bij BRCA is het risico duidelijk maar er zijn natuurlijk nog veel meer overerfbare ziektes. Waar leg je dan de grens?’’

Informatiedag De afdeling klinische genetica van het UMCG houdt op 31 oktober een informatiedag voor dragers van BRCA en hun familieleden. Nadrukkelijk worden ook inwoners van Friesland, Drenthe en Overijssel uitgenodigd. De klinisch genetici houden niet voor niets ook spreekuur in het MCL Leeuwarden, Isala Zwolle en Martini Ziekenhuis Groningen.

Het programma omvat zaken als: • Hoe vertel ik het mijn familie?

• Ga ik nadenken over preventieve operaties?

• Wat zijn de gevolgen van het verwijderen van mijn eierstokken?

• Wat voor verschillende borstreconstructies zijn er?

• Wat zijn de mogelijkheden bij een kinderwens?

• Wat betekent dit voor mij, als man?

• Is DNA-onderzoek belangrijk voor mijn behandeling?

• Show and tell door ervaringsdeskundigen Aanmelden: brcathemamiddag2015@medgen.umcg.nl

Twee soorten medicijnen

GEZONDHEID&CO KORT

Het is nog toekomstmuziek maar een experimenteel onderzoek in Groot-Brittannië en Zweden kan grote gevolgen hebben voor de duizenden jonge vrouwen die drager zijn van het borstkankergen BRCA. Tot nu toe is het amputeren van hun borsten en het laten weghalen van hun eierstokken de enige mogelijkheid om hun grote kans op kanker te verkleinen. Misschien - heel misschien - kan in de toekomst het slikken van pillen volstaan.

Door Angelina Jolie is BRCA bij het grote publiek bekend geworden. De actrice besloot tot de zware operaties. Honderden vrouwen in Nederland hebben de afgelopen tijd hetzelfde laten doen. ,,We zijn blij met de publiciteit voor Angelina Jolie want we zien sindsdien een flinke stijging van het aantal mensen dat de test laat doen’’, zeggen de klinisch genetici Jan Oosterwijk en Mirjam de Jong.

Britse wetenschappers onder leiding van professor Martin Widschwendter van het University College in Londen testen twee soorten medicijnen die nu al gebruikt worden voor totaal andere ziektes, maar die het risico bij BRCA-dragers wellicht flink kunnen doen dalen.

Vrouwen met BRCA maken meer van het hormoon progesteron aan en dat leidt tot lagere hoeveelheden van het ‘antikanker-eiwit’ OPG, osteoprogesterine. Een medicijn dat ook wel bekend staat als de abortuspil, mifepriston, verlaagt de hoeveelheid progesteron. Het wordt in samenwerking met de Britse onderzoekers aan een kleine groep vrouwen in Zweden gegeven.

Een ander middel is het medicijn denosumab, bedoeld tegen botontkalking. Zo’n zestig vrouwen die in Londen wachten op een borstamputatie wordt gevraagd het middel uit te proberen. Als deze twee proeven een succes zijn, kunnen de middelen op grotere schaal getest worden voor dit doel Volgens professor Widschwendter hoeven de middelen niet eens voor 100 procent te werken. Het terugbrengen van het risico op kanker naar het gemiddelde niveau is al voldoende om het te gebruiken als alternatief voor een amputatie.

In Nederland wordt nog voorzichtig gereageerd op dit onderzoek. ,,Voor BRCA-genmutatiedraagsters is dit soort nieuws natuurlijk hoopvol’’, zegt Caroline Willems-Blom van Oncogen, een BRCA-afdeling van patiëntenorganisatie Borstkanker Nederland.

Ze noemt Widschwendter een gerenommeerd wetenschapper. ,,Maar dit soort onderzoek kost heel veel tijd. Op korte termijn verandert het niets en moeten we het doen met de maatregelen waarover we nu kunnen beschikken. Dat zijn helaas zeer ingrijpende ingrepen.’’

Klinisch geneticus Jan Oosterwijk ziet het ook als verre toekomstmuziek. ,,Het is nog een aanname en het is veel te vroeg om hierover patiënten te informeren.’’

Fysiotherapie bij kanker Zestig fysiotherapiepraktijken in het hele land houden komende weken open huis om aandacht te vragen voor behandelmethoden bij kwalen die het gevolg zijn van kanker. Aanleiding voor deze activiteit is ’oktober borstkankermaand’.

Jaarlijks krijgen tienduizenden mensen de diagnose kanker. De meest voorkomende vorm is borstkanker, vooral bij vrouwen. Patiënten, naasten en zorgverleners zijn welkom om zich te laten informeren over de mogelijkheden van oedeem- en oncologiefysiotherapie bij (borst-) kankerpatiënten. Er zijn workshops, presentaties van deskundigen en behandelde patiënten en spreekuren. De deelnemende praktijken geven op hun eigen manier en op hun eigen moment invulling aan deze voorlichtingscampagne.

Een overzicht van praktijken en hun programma’s vind u op www.nvfl.nl

COLOFON De bijlage Gezondheid&Co verschijnt elke twee weken.

De volgende bijlage verschijnt op donderdag 29 oktober.

Eindredactie Marja Boonstra, Gerda Douma, Roel Snijder, Janna Zuiderveld Art director & vormgeving Alie Veenhuizen Coverfoto Shutterstock Redactie Gezondheid&Co Arend van Wijngaarden 050 - 5844433 arend.van.wijngaarden@dvhn.nl Hans Willems 058 - 2845423 hans.willems@lc.nl Advertentieverkoop Rianne Marissen 050 - 5844466 rianne.marissen@ndcmediagroep.nl www.gezondheidenco.nl

DA G B L A D VA N H E T N O O R D E N D O N D E R D A G 15 O KT O B E R 2 015 3

4 donderdag 15 oktober 2015 DAGBLAD VAN HET NOORDEN

RecoveryRx is Medical Innovation Award Winner!!

Martini Ziekenhuis

De oplossing voor al uw pijn zonder het gebruik van medicijnen.

Recovery Rx® is een revolutionair zelfhulpmiddel voor pijnvermindering dat 5 x beter is dan verkrijgbare geneesmiddelen. Recovery Rx® is een draagbaar, pulserend korte golf EMP apparaat dat gebruikt wordt ter vermindering van pijn, ontsteking, zwelling en bespoediging van het genezingsproces.

Recovery Rx® is 100% veiliger tegen de helft van de kosten.

Het makkelijk te gebruiken zelfhulpmiddel stelt u in staat zelf van uw pijnklachten af te komen zonder het gebruik van medicijnen.

Samen voor de beste zorg

De voordelen van het gebruik van de RecoveryRx® voor herstel na uw operatie omvat: • Vermindering van uw pijn en ontsteking • Bespoediging van uw genezingsproces • Makkelijk in gebruik • Lage kosten • Verminderde hersteltijd • Vermindering van littekenvorming • Geen gebruik van medicijnen

Meer dan 500.000 mensen over de wereld hebben al een significante, veilige, medicijnvrije pijnvermindering bereikt en ervaren een verhoogde kwaliteit van leven.

Het RecoveryRx® medisch apparaat is ontworpen voor een breed scala van medische klachten zoals hieronder beschreven: • • • • • •

Hernia pijnklachten Knie pijnklachten Gewrichtspijn Neurologische pijnklachten Tandheelkundige pijnklachten voor andere pijnklachten zie website

Afhankelijk van uw zorgverzekering kan RecoveryRX® in zijn geheel of gedeeltelijk worden vergoed. www.martiniziekenhuis.nl

Wacht niet langer en bestel nu uw RecoveryRx® in onze webshop!!!

Van Swietenplein 1 9728 NT Groningen (050) 524 5245

Voor meer informatie: www.humanmedicalservices.nl

En dan is daar die mededeling…..

Stel je voor, je krijgt te horen dat je ernstig ziek bent. Je wereld staat op zijn kop! Door de aanstaande behandeling ga je ook nog eens je haar verliezen! Ontkenning, woede en ongeloof lossen elkaar af. ‘Ik ben niet ziek, dit gaat niet over mij’, denk je bij jezelf.

Een tijd van ongeloof, verdriet en woede lossen elkaar af.

Je bent strijdlustig! Jij gaat dit gevecht winnen, jij gaat dit óverwinnen! En het haar? Gelukkig is daar iets aan te doen. Er zijn meerdere adressen waar ‘pruiken’ worden verkocht.

Er is echter één naam die wel heel vaak positief naar voren komt en wordt geroemd vanwege zijn uitstekende service en ruime ervaring met ‘haarwerken’, al drie generaties lang!

Dus maken we een afspraak.

Aangezien ik er best tegenop zie, word ik vergezeld door mijn familie. Eenmaal binnen worden we ontvangen met koffie en wat lekkers. Ik voel me meteen op mijn gemak.

We kijken onze ogen uit, ongelooflijk zoveel keuze! In alle rust worden de haarwerken geshowd. Het valt niet mee om te kiezen, maar uiteindelijk neem ik een beslissing. Het haarwerk wordt op mijn hoofd in model geknipt

en de maat wordt nog wat aangepast. Ook pas ik nog wat mutsjes en doekjes voor de nacht en krijg ik uitleg over het onderhoud.

Zo konden we met een goed gevoel en een tas vol ‘haar’ en onderhoudsproducten de winkel verlaten. We kregen de mogelijkheid om te reserveren, maar aangezien we toch alvast willen oefenen besloten we om het haarwerk gelijk mee te nemen. Ondanks de trieste aanleiding is het een gezellige ochtend geworden. In een ontspannen sfeer hebben we veel gelachen met elkaar.

Na thuis eerst een paar keer geoefend te hebben, was het zover: de eerste keer naar buiten!

Gelukkig voelde mijn nieuwe haar meteen al vertrouwd. Nerveus, kijk ik nog één keer in de spiegel; zit alles goed? Hoe zou er gereageerd worden? Opvallend genoeg, maar tot mijn opluchting bleven de reacties uit. Een heel goed teken! Dit maakte me tot een vrouw, die met een opgeheven hoofd over straat durfde.

Iemand zei tegen me: ‘Gelukkig dat je je haar nog hebt’. En groter compliment kon ik niet krijgen!

Bedankt team van Frans Koopal Haarwerken!

Jullie hebben me geweldig geholpen!

Noorderhaven N.Z. 1 | 9712 VE Groningen | Telefoon: (050) 312 27 22 | info@franskoopal.nl

Bertina van den Berg (links) met enkele van de zeventien medewerkers van Berino.

FOTO INO VAN DEN BERG

ALLES VOOR DE EIGENWAARDE Er vloeit wel eens een traan, en dat mag. Maar veel vaker wordt er gelachen en is er ruimte voor de mooie dingen in het leven.

Berino in Grou probeert vrouwen met borstkanker geen patiënt te laten zijn, maar vrouw.

Hans Willems

‘H

et is moeilijk werk, maar ook prachtig om te doen.’’ Bertina en Ino van den Berg hebben zich naast het ‘gewone’ kapperswerk in hun kapsalon in Grou (deze week uitgeroepen tot beste haarwerksalon van Nederland) met een tweede locatie toegelegd op haarwerken, borstprothesen, lingerie en schoonheidsbehandelingen voor vrouwen met kanker. De klandizie komt van heinde en ver en is vooral te danken aan mond-tot-mondreclame. ,,Een goed gevoel geven’’, dat is eigenlijk waar het om draait, zegt Bertina, in 2012-2013 verkozen tot Zakenvrouw van het Noorden. ,,Je bent ziek en je wordt eigenlijk nog zieker door chemokuren en bestraling.

Maar dat betekent niet dat je in een hoekje hoeft te kruipen. Je bent vrouw en dat mag ook onder die moeilijke omstandigheden tot zijn recht komen.’’

‘Berino the art of beauty’ zit in een onopvallend pand op een industrieterrein. ,,Privacy en vertrouwelijkheid zijn belangrijk. We werken in een omgeving waar de stress zoveel mogelijk buiten de deur wordt gehouden.’’ Daarnaast is er een vestiging in het MCL in Leeuwarden. ,,Daar wordt vaak het eerste contact gelegd, krijgen vrouwen informatie en doen we schoonheidsbehandelingen.’’

Haarverlies als gevolg van chemokuren doet zich vrij plotseling voor. De intake vindt daarom al in een vroeg stadium plaats. ,,Als het dan zover is, mogen vrouwen ons dag en nacht en zeven dagen per week bellen. Het haarwerk is dan al klaar en passend gemaakt.

Het zijn momenten vol emoties en daarom doen we er alles aan de cliënt op haar gemak

‘Patiënt ben je al vaak genoeg, bij ons mag je vrouw zijn’

te stellen. Cliënten worden zoveel mogelijk één op één begeleid, je bent toch een soort vertrouwenspersoon.’’

Nadat ze een aantal jaren ervaring had opgedaan met haarwerken en schoonheidsbehandelingen, is Van den Berg zich ook gaan toeleggen op borstprothesen voor vrouwen met borstkanker. Ze deed een opleiding tot mammacare adviseuse. ,,We hebben een breed assortiment aan prothesen en bijpassende lingerie, zodat we

vrouwen bijna altijd direct kunnen helpen.’’

Zorgvuldigheid en eerlijkheid, zijn kernwoorden bij Berino, zegt ze: ,,We willen niets aan het toeval overlaten. Daarom wordt over elk detail goed nagedacht. Borstkanker zet je leven volledig op de kop, dus dan moet je er geen zorgen bij hebben die onnodig zijn.’’

Of het nu over de inrichting van de ruimten gaat, de wijze waarop vrouwen binnenkomen, de benadering door de medewerkers, over elk aspect is grondig nagedacht. En alles wat het bedrijf te bieden heeft, zit onder één dak, zodat cliënten de moeite wordt bespaard van het zoeken. ,,Maar we zijn ook eerlijk, bijvoorbeeld over de keus van het juiste haarwerk, want dat komt heel precies. Wie hier komt, moet erop kunnen vertrouwen dat we alles op alles zetten om tot het beste resultaat te komen.’’ ,,We zijn maar een klein onderdeel van alles wat er gebeurt als je ziek wordt, maar dat deel moet wel zoveel mogelijk bijdragen aan herstel en eigenwaarde. Patiënt ben je al vaak genoeg, bij ons mag je vrouw zijn.’’

Gemiddeld genomen loopt Berino ongeveer negen maanden mee met cliënten. ,,Vanaf het eerste contact tot en met de geregelde nazorgsessies. Uiteraard gebeurt het ook dat cliënten overlijden, maar relatief vaak is er herstel en kunnen we met een prettig gevoel afscheid nemen.’’

DA G B L A D VA N H E T N O O R D E N D O N D E R D A G 15 O KT O B E R 2 015 5

Chirurg Wendy Kelder en radioloog Koen Vanghillewe van het Martini Ziekenhuis in Groningen.

6 DA G B L A D VA N H E T N O O R D E N D O N D E R D A G 15 O KT O B E R 2 015

SPORT & BEWEGEN

EFFICIËNTER OPEREREN

GELUKKIG

V

Steeds meer ziekenhuizen gebruiken een nieuwe techniek voor operaties tegen beginnende borstkanker: een radioloog spoort met jodiumzaadjes kleine tumoren op.

Ellis van Wees

S

teeds meer vrouwen belanden met beginnende borstkanker in het ziekenhuis. De tumor is dan nog zo klein dat hij nauwelijks te vinden is. Om de borst toch te kunnen opereren, gebruikten radiologen tot voor kort een klein ijzeren aanwijsdraadje bij de tumor in de borst. Zo weten chirurgen precies waar ze moeten opereren om de tumor zo borstbesparend als mogelijk te verwijderen. „Het komt maar heel weinig voor dat er na een borstbesparende operatie tumorresten overblijven”, zegt oncologisch chirurg Wendy Kelder van het Martini Ziekenhuis Groningen. Toch besloot het team van de mammapoli in het Martini Ziekenhuis onlangs om naast het ‘aanwijsdraad’ nog een geheel andere techniek te introduceren om de plek van een tumor in de borst precies te vinden. „We kunnen nu ook een superklein radioactief jodiumzaadje in een tumor plaatsen”, aldus Kelder. „Dat gaat heel precies. De radioloog injecteert een klein jodiumzaadje met een lage dosis straling in de tumor. Vervolgens kan de chirurg met een stralingsdetector het jodiumzaadje en daarmee de tumor opsporen en verwijderen.”

Kelder en radioloog Koen Vanghillewe verwachten dat ze met de jodiumzaadjes (jodium 125) nog betere resultaten kunnen behalen als het gaat om borstbesparende operaties. „Doordat de kleine tumor met behulp van een jodiumzaadje heel nauwkeurig kan worden gelokaliseerd en verwijderd, zal de patiënt mogelijk minder vaak een tweede operatie nodig hebben”, zegt Vanghillewe.

VISHAAK Er zijn nog meer voordelen voor de patiënt volgens de radioloog. „Het grote voordeel van een jodiumzaadje is dat er geen draad achterblijft. Juist die draad is voor een patiënt niet prettig. Dat is of je een soort vishaak met weerhaken in je borst hebt.”

Het jodiumzaadje kan dagen van tevoren worden ingebracht. „Voor de logistiek om de operaties te plannen is dat gemakkelijker”, zegt Kelder. „Verder kunnen we door het jodiumzaadje efficiënter opereren dan als we werken met een aanwijsdraad. Bij een aanwijsdraad moet ik een eerste snede zetten op de plek in de borst waar de radioloog die heeft ingebracht. Bij een jodiumzaadje hoef ik dat niet.’’ ,,Ik kan zelf kiezen waar ik begin met een snede. Zo kan ik in sommige gevallen meer

weefsel behouden en nog meer borstbesparend werken. Het doel van een borstbesparende operatie is naast een goed oncologisch resultaat, een acceptabel cosmetisch resultaat. Als we het goed uitmikken en niet te veel of te weinig weefsel weghalen lukt dat.”

Recent heeft het medische team van de mammapoli de eerste borstkankerpatiënten geopereerd met behulp van jodiumzaadjes.

Het ging naar wens, maar het betekent niet dat nu de ‘aanwijsdraden’ verleden tijd zijn.

Vanghillewe: „Voor de veiligheid blijven we voorlopig met beide methoden werken.

Graag willen we de goede oncologische resultaten behouden die we de afgelopen jaren hebben behaald.”

PROGNOSE Kelder en Vanghillewe verwachten nog vele patiënten borstbesparend te opereren met behulp van de jodiumzaadjes. Afgelopen jaren was er een enorme toename van het aantal borstkankerpatiënten. Kelder: „Landelijk gezien blijft het aantal borstkankerpatiënten stijgen. Nu al is er sprake van 1 op de

Strenge eisen

‘1 op 8 vrouwen krijgt te maken met borstkanker’ 8 vrouwen die te maken krijgt met borstkanker. Wij merken het ook in de toename van het aantal patiënten. In 2014 kregen we 2700 patiënten in onze mammapoli van wie we 300 patiënten hebben geopereerd. In 2015 is de prognose 3000 bezoekers.’’ ,,Gelukkig hebben lang niet alle vrouwen die bij ons komen borstkanker. Er kan sprake zijn van een cyste of een goedaardige tumor.

Daarnaast komen er ook vrouwen die zich willen laten onderzoeken omdat ze mogelijk een erfelijke belasting hebben voor borstkanker. Deze hebben een moeder of een oma verloren aan borstkanker.”

Door de explosieve groei van het aantal patiënten is de mammapoli van het Martini Ziekenhuis te klein geworden. Voor komend jaar is er een verbouwing gepland en wordt de poli de helft groter. „We zijn uit onze voegen gebarsten”, aldus Kelder. „Om in de toekomst de juiste zorg aan onze patiënten te kunnen verlenen hebben we meer kamers, meer personeel en een patiëntvriendelijkere inrichting van de polikliniek nodig.”

Het Medisch Centrum Leeuwarden zet al een jaar jodiumzaadjes in bij het lokaliseren van borstkankertumoren, en het ziekenhuis in Hardenberg doet het nog langer. Veel andere ziekenhuizen zijn het ook van plan maar de invoering is niet eenvoudig omdat er risico’s aan de techniek kleven als er niet goed genoeg mee gewerkt wordt. De zaadjes kunnen als het ware ‘kwijt’ raken als daar niet goed op wordt toegezien en daarom stelt de inspectie strenge eisen aan ziekenhuizen.

Zo heeft Tjongerschans Heerenveen net de vergunning binnen, wacht het Wilhelmina Ziekenhuis Assen nog op goedkeuring van de aanvraag, net als het Antonius in Sneek. Nij Smellinghe in Drachten en de drie ziekenhuizen van de Treant Zorggroep in Emmen, Hoogeveen en Stadskanaal zijn nog niet zo ver om daadwerkelijk een vergunning aan te vragen.

Het Universitair Medisch Centrum Groningen denkt na over de jodiumzaadjes en gebruikt ook andere, meer experimentele methodes waarbij tumoren een fluorescerend kleurtje krijgen zodat ook uitzaaiingen gevonden worden.

anaf het moment dat ik in aanraking kwam met het Semco-principe, ben ik fan!

De visie van Ricardo Semler, ceo en hoofdeigenaar van het bedrijf Semco SA, is simpel: als een medewerker gelukkig is dan functioneert hij het beste. Daarom is alles bij Semco er op gericht om het personeel gelukkig te maken.

Hoe? Gewoon, door het de werknemers zelf te laten bepalen.

Of deze werkwijze een beetje rendabel is, vraagt u uzelf af?

Semco draaide vorig jaar een jaaromzet van 400 miljoen dollar.

Lijkt me wel dus. Dat red ik niet met m’n rubriekjes in ieder geval.

Wat mij als sportinstructeur intrigeert is het feit dat er bij veel Semco-bedrijven gewoon onder werktijd wordt gesport. De gedachte hierachter is natuurlijk dat een gezonde werknemer het bedrijf, op langere termijn, meer oplevert dan een minder gezond persoon. En dus kan ze het sporten maar beter stimuleren. #menssanaincorporesano.

Voor het schrijven van deze rubriek googelde ik even ‘sportend personeel’ en ik stond versteld van de onderzoeksresultaten die ik onder ogen kreeg. Personeel laten sporten heeft namelijk alleen maar voordelen: financieel interessant (minder verzuimkosten), gezonder en vitaler personeel (dopamientjes!) en een prettigere werksfeer.

Een vertegenwoordiger van een zorgverzekeraar stelde zelfs dat: ,,Elke euro die aan de voorkant wordt geïnvesteerd in sportend personeel, wordt driedubbel terugverdiend aan de achterkant.”

Lijkt me dat je nu met een gerust hart op je leidinggevende af kunt stappen en kunt zeggen: ,,Hé baas, ik heb een ideetje.” En dat is het volgende: samen met je collega’s zoek je een mooi sportevenement uit waaraan je kunt deelnemen (Mud Masters, Alp d’HuZes, 4 Mijl) en waarvoor je kunt gaan trainen. Natuurlijk koppelen jullie er een goed doel aan vast. En zo gaan we, al sportend, de wereld een klein beetje beter maken.

Baas blij, want die heeft minder verzuimkosten. Jij blij, want jij gaat sporten en wordt fitter en vitaler. Goede doelen blij omdat ze geld krijgen. Geen verliezers, alleen maar winnaars. Gelukkige mensen. En die functioneren, zoals we nu allemaal weten (400 miljoen dollar!), het beste.

Maken we ook nog kans op wereldvrede. Ik denk dat Ricardo Semler ontzettend trots op ons zal zijn.

Denkt u ook niet? BAM! #sport4love.

JAN HOSPES

DA G B L A D VA N H E T N O O R D E N D O N D E R D A G 15 O KT O B E R 2 015 7

8 donderdag 15 oktober 2015 DAGBLAD VAN HET NOORDEN

Studenten ontdekken methode die haaruitval bij kankerpatiënten tegengaat Kaal worden is voor kankerpatiënten één van de vervelendste bijwerkingen van hun behandeling. Puck Herder en Femke Rupert, alumni van de Hanzehogeschool, denken een manier te hebben gevonden om haaruitval bij bepaalde patiënten tegen te gaan.

Vijftig jaar al worden kankerpatiënten met uitzaaiingen naar de hersenen op dezelfde manier behandeld: met een apparaat dat de zijkant van het hoofd vanuit twee verschillende hoeken bestraalt. Gevolg: haaruitval en daarmee een achteruitgang van de kwaliteit van leven. Zou dat niet anders kunnen? Het lijkt erop van wel.

Puck Herder (21) en Femke Rupert (22) doken in een manier van bestralen die de haarzakjes spaart. Femke Rupert: ,,Wij hoorden van onze begeleider in ziekenhuis Isala dat er, ondanks alle ontwikkelingen die er contant zijn, nog steeds op dezelfde manier bestraald wordt. Dat bevreemde ons, dus zijn we er ingedoken. Volgens onze bevindingen wordt tijdelijke haaruitval met onze techniek niet alleen gedeeltelijk voorkomen, maar groeit het haar na de behandeling ook sneller terug.’’

Bestralen maakt haarzakjes kapot. Met de huidige methode wordt de straling vanuit een vast punt verzonden. De haarzakjes krijgen daardoor de volle laag.

De Groningse studenten ontdekten dat het beter is om het stralingsapparaat in cirkels om het hoofd te laten bewegen.

Puck Herder: ,,De effectiviteit op de kankercellen is even groot, maar de dosis schadelijke straling die in de haarzakjes doordringt, is duidelijk lager.’’

Gezond genieten op z’n Drents FIT & FUN VAKANTIES COMBINEERT NIEUWE VORMEN VAN RECREATIE MET GEZOND LEVEN. IN ONZE GEVARIEERDE PROGRAMMA’S WISSELEN BEWEGEN, ONTSPANNING, CULTUUR, VOEDING EN WELLNESS ELKAAR AF. UITERAARD STAAT GENIETEN VOOROP. EN DAT ALLES DOEN WE IN HET MOOIE DRENTHE. De basiselementen van een gezond en goed leven zijn: bewust eten en drinken, regelmatig bewegen en zorgen voor voldoende ontspanning. Eigenlijk weten we het allemaal wel. Tijdens de Fit & Fun vakanties leert u spelenderwijs deze ingrediënten toe te passen in uw dagelijks leven. U hoeft niet in één keer drastisch het roer om te gooien, met kleine stapjes bereikt u zelfs een beter resultaat. Een heerlijk ontspannen vakantie waar u de eerste stappen zet naar een gezonder leven!

! 0591-324466

! 0591-667400

! 0593-564100

In de medische wetenschap komt steeds meer aandacht voor kwaliteit van leven.

De groep patiënten waarvoor dit onderzoek uitkomst kan bieden, heeft een gemiddelde levensverwachting van tussen de 4 en 6 maanden. En dat is precies de reden waarom er nooit eerder goed naar is gekeken. ,,Onderzoekers richten liever hun aandacht op bestralingstechnieken die levens kunnen redden of verlengen dan op onderzoek dat het korte leven dat deze mensen nog hebben kan verbeteren. Wij vinden het heel belangrijk dat we aan dat laatste misschien een steentje kunnen bijdragen.’’

Zou de manier van bestralen die de twee studenten bedachten de standaard kunnen worden? Wie weet. Puck Herder: ,,Dan moet het eerst breed bekend worden. Wij willen erover publiceren in een wetenschappelijk vakblad. Daarna moet onze theorie in de praktijk worden getest. In Isala, ziekenhuis in Zwolle, waar wij ons onderzoek hebben gedaan, gaat dat gebeuren.’’

De twee studenten zelf zijn daar niet bij.

Zij hebben allebei een baan gevonden in Duitsland. Puck Herder werkt in Bocholt als laborant in een radiologische kliniek.

Femke Rupert heeft werk in Hamburg als radiotherapeutisch laborant in het Strahlenzentrum. De reden: in Duitsland

zijn professionals als zij zeer gewild.

Zij hopen wel in ons land terug te keren om meer aandacht te vragen voor hun methode. ,,Je zou kunnen zeggen dat de medische wetenschap de invloed van haaruitval op de kwaliteit van leven heeft onderschat. Er is een beweging gaande die daar meer aandacht aan besteed. Wij hopen dat ons onderzoek daaraan een bijdrage kan leveren.’’

Het onderzoek van de twee viel in de prijzen. Zij kregen de eer van de beste scriptie van de opleiding MBRT aan de Hanzehogeschool. Hun onderzoek eindigde ook in de top 3 van de Hanze Innovatieprijs. Dat heeft de meiden een mooie geldprijs opgeleverd, maar belangrijker is de waardering voor hun onderzoek. En de eer natuurlijk.

Medisch Beeldvormende en Radiotherapeutische Technieken is de studie die opleidt tot medisch beeldvormings- en bestralingsdeskundige. Tijdens de opleiding leer je alles over beeldvorming en behandeling in de radiodiagnostiek, radiotherapie, nucleaire geneeskunde en echografie.

Midweek of weekend inclusief leuke en gezonde activiteiten

INBEGREPEN

- verblijf in een bungalow of hotelkamer - 3 (weekend) of 4 (midweek) overnachtingen - bedlinnen en opgemaakte bedden bij aankomst - handdoekenpakket, keukendoekpakket - toeristenbelasting en reserveringskosten - VitalinQ-abonnement (6 maanden) www.vitalinq.nl - 7 activiteitenvouchers (keuze uit bv. boogschieten, golfen, beauty, Aquarobic, wijnproeverij)

LEZERSPRIJS VANAF:

INFORMATIE EN RESERVEREN Voor meer informatie of het reserveren van dit voordelige fit & fun arrangement, gaat u naar www.fitfunvakanties.nl of u neemt telefonisch contact op met de deelnemende accommodatie naar keuze.

U vindt deze reis ook op www.dvhn.nl/reizen

www.dvhn.nl/reizen

€143,75

p.p.

Prijs per persoon o.b.v. tweepersoonskamer of vierpersoonsbungalow.

Voor meer of minder personen en grotere of luxere bungalows gelden andere tarieven. Dit arrangement is geldig tussen 9 en 30 november 2015 en in januari en februari 2016 (op aanvraag) voor weekenden en midweken.

Pilates, handboogschieten, gezond koken: de deelnemers aan de proefvakantie van Fit & Fun kwamen tijd te kort.

ACTIEVE ZORGVAKANTIE Senioren kunnen best gezond genieten op vakantie, zo bleek tijdens een proefvakantie van Fit & Fun. Ellis van Wees

J

annie (71) en Joop Romkema (73) uit Leeuwarden zijn altijd in voor een avontuur. Ze aarzelden dan ook geen moment toen hen werd gevraagd mee te doen aan een pilot voor een Fit & Fun-vakantie voor senioren in Drenthe.

Samen met nog tien andere ouderen verbleven ze een midweek in een vakantiehuisje of hotelkamer van de intiniatiefnemers Landal Greenparks Orveltermarke, Parcs Sandur in Emmen en Hotel Hampshire in Erica. Zij mochten het nieuwe gezonde Fit & Funarrangement voor ouderen - met een workshop gezond koken, golfen, fietstocht, pilates, wijnproeverij, handboogschieten, wandelen en een museumbezoek - uitproberen en vertellen hoe zij het hebben ervaren.

De initiatiefnemers willen senioren meer mogelijkheden bieden om - ook als er zorg nodig is - toch een aantrekkelijk verblijf in één van hun accommodaties te hebben.

HUIVERIG „Ouderen zijn nog wat huiverig om naar een vakantiepark of een hotel te gaan. Als er sprake is van ziekte denken ze dat het beter is naar een zorghotel te gaan omdat daar de zorg aanwezig is. Wij willen laten zien dat er bij ons veel mogelijk is. Als er zorg nodig is, kunnen we dat regelen. We kunnen een thuiszorginstantie inschakelen als iemand hulp nodig heeft bij het aandoen van steunkousen of bij het innemen van medicijnen”, zegt Bert de Groot, general manager van Center Parcs Sandur.

De initiatiefnemers van het nieuwe arrangement werken nauw samen met onderwijsinstellingen en zorginstanties om een zo

gezond mogelijk arrangement te ontwikkelen. „Spelenderwijs hebben we geprobeerd om de basiselementen van een gezond en goed leven in ons arrangement te verweven”, zegt De Groot. „We willen mensen een ontspannen vakantie bieden om ideeën op te doen om gezonder te leven.”

INZICHT Senioren die een arrangement boeken kunnen onder leiding van professionals inzicht krijgen in hun gezondheid en levensstijl en tips krijgen hoe ze dit in eenvoudige stappen kunnen verbeteren. „Zo hebben we de online-gezondheidsassistent van Vitalinq. Onze

Ouderen zijn vaak wat huiverig om een vakantiepark of hotel te boeken vakantiegasten krijgen dan een soort horloge om de arm waarmee bloeddruk en hartslag gemeten kunnen worden”, legt De Groot uit.

De Romkema’s deden nieuwe ontdekkingen op het gebied van bewegen. „We hebben een middag gegolfd. Ik was verbaasd dat ik ervan heb genoten, want ik had verwacht het heel saai te vinden”, zegt Jannie.

Joop vond het boogschieten een ervaring die hij niet had willen missen: „Ik was er zelf

niet opgekomen om zoiets te doen. We hebben het als heel gezellig en goed ervaren. Wel vonden we het programma nogal vol. Wij hadden wel wat meer rustmomenten gewild.

Dat hebben we ook eerlijk verteld tijdens de evaluatie.”

PILATES Ook Dinie Veldmeijer (61) uit Hoogeveen zegt genoten te hebben. „Ik heb veel dingen gedaan die ik normaal niet doe zoals golfen of handboogschieten. Dat trok me ook aan.

Pilates was voor mij een ontdekking. Je beweegt dan op een hele ontspannen manier met yogahoudingen. Voor oudere mensen van in de tachtig was pilates te zwaar. Ik heb het na de vakantie niet meer opgepakt. Wel jammer, maar hier in de buurt doe ik aan fitness en dat is dichterbij.” „We hebben onder begeleiding van een topkok allemaal gerechten gemaakt die verantwoord en gezond zijn, Ik moest een gerecht van asperges maken. Dat doe ik thuis nooit. Een enorm karwei dat schillen van asperges.’’ ,,Daarna hebben we alle gerechten samen opgegeten. Het was heerlijk en erg gezellig.

We kenden elkaar niet, maar door al die activiteiten hebben we in een paar dagen tijd echt een hechte band met elkaar gekregen.”

Het Fit & Fun-arrangement wordt nu aangepast. De Groot: ,,Zo werken we nu met zeven activiteitenvouchers. Dan kunnen onze gasten een keuze maken uit de verschillende activiteiten. Er is geen verplichting. Mensen bepalen zelf wat ze willen. Het moet tenslotte een ontspannen gezonde vakantie blijven.

Niks moet.”

DA G B L A D VA N H E T N O O R D E N D O N D E R D A G 15 O KT O B E R 2 015 9

FOTO MARCEL JURIAN DE JONG

Layla Koopal geeft mensen een stukje van zichzelf terug Layla kan het niet laten. Ze vindt haar vak veel te dankbaar. Al 50 jaar meet ze mensen haarwerken aan.

Maar aan stoppen denkt de 65-jarige Layla Koopal nog lang niet. Haar uitdaging?

Mensen die een moeilijke periode doormaken als het ware een beetje optillen.

L

ayla Koopal zit aan een haarwerk. Met engelengeduld brengt ze dunne grijze haren aan in een donkerblonde bos haar. Het is voor een klant die binnenkort komt passen. Monnikenwerk. Ze begon op haar vijftiende in de zaak die haar grootouders startten en die haar ouders overnamen om vervolgens weer door te geven aan hun dochter. Haar grootmoeder Française, haar grootvader Fries. Samen hadden ze een reizend theater. Altijd op pad, van dorp naar dorp. Mensen met haarproblemen klopten aan bij opa en oma Koopal. Of ze niet een pruik konden maken. Zo heetten haarwerken toen nog. Pruiken.

Die konden ze wel maken, dat deden ze tenslotte ook voor de acteurs in het theater. Zo werd het reizend theater na verloop van tijd een reizend atelier.

Inmiddels is ze 65 jaar. De meeste mensen beginnen na te denken over hun pensioen. Layla nog even niet. Ze serveert de koffie in een vrolijk kopje. Op een schaaltje, met een koekje en een feestelijke bonbon. Standaard. Ze wil de mensen een ‘verwengevoel’ geven. Behaaglijk. Geen drempel. Ze heeft veel verschillende mensen in haar klantenkring, maar veel klanten die hier binnenstappen, hebben een ziekte aan het haar of ze zijn verwezen door een huisarts. Ze maken vaak een moeilijke tijd door en komen bij haar langs voor een haarwerk om zich weer beter en normaler te voelen.

Tuurlijk, je kunt meegaan in het verdriet. Is ook niks mis mee, maar zo zit Layla niet in elkaar. Ze wil mensen er uit tillen, optillen. Helpen. Ze wil ze iets moois geven waardoor ze zich echt wat beter voelen. Stad en land reist Layla af om lezingen te geven over de mogelijkheden van haarwerken. Bij de Vrouwen van Nu bijvoorbeeld, maar ook in

Mens, wat ben je mooi.

Dat mogen we best wat vaker beseffen. Daarom zet Menzis mensen in de schijnwerpers die ons inspireren om het mooiste uit onszelf te halen.

Wie Layla Koopal (65) Mooi mens omdat Zij al vijftig jaar met haar haarwerken mensen zich weer mooi laat voelen door ze een stukje van zichzelf terug te geven.

Help ons nog veel meer mooie mensen te in de schijnwerpers te zetten. Tip jouw mooie mens!

Stuur de redactie een mail naar mooimens@ndcmediagroep.nl. Of laat het ons weten via Twitter met #MooiMens.

ziekenhuizen. In de strijd tegen vooroordelen. Tegen het idee dat een haarwerk niet meer is dan een bloempotkapsel van melkboerenhondenhaar. Deze strijd gaat ze aan, gewapend met een haarwerk dat ze zelf met plezier draagt. Niet van echt te onderscheiden. Dat is de kracht.

Ze heeft er zelfs wat uitgroei in verwerkt om het zo ’natuurlijk’ mogelijk te laten lijken. Gelukkig hoeft ze het zelf niet te dragen vanwege een ziekte of aandoening. Ze vindt dit haarwerk gewoon mooi en en praktischer dan haar eigen haar. Een mooie oplossing dus.

Sommige mensen die door een chemokuur kaal worden kiezen voor een hoofddoek. Maar dan ben je zichtbaar ziek, vindt Layla. Met een goed haarwerk zie je er gezonder uit.

Ze heeft grote werkkamers waar zij en haar medewerksters al snel anderhalf uur met een klant bezig zijn bij het aanmeten van het juiste haarwerk. Die kamers zijn zo ruim omdat de familie er dan ook bij past en zo betrokken wordt bij de transformatie die veel klanten ondergaan.

Layla heeft 60.000 haarwerken op voorraad, die kunnen meteen gepast worden. Soms begint het zonnetje ineens te schijnen. Klanten die altijd krullen hebben gehad, die wel eens steil haar uit willen proberen. Of een ander kleurtje. De echtgenoten en kinderen zijn vaak de eersten die zien wat het effect is van een haarwerk. Alsof ze hun vrouw of hun moeder weer terug hebben.

Het mooiste is als een klant in de spiegel kijkt en zichzelf weer terugziet. De ogen lichten op. De rug wordt rechter.

Soms komt ze een klant tegen in de binnenstad van Groningen. Dan gaat er een duim de lucht in en weet Layla dat het gelukt is.

VRAAG & ANTWOORD

Wanneer is een ei vers en wanneer kun je het maar beter laten staan? En geneest een brandwond echt sneller door er tandpasta op te smeren? De redactie van Gezondheid & Co krijgt regelmatig vragen binnen van lezers. Carina Twerda gaat op zoek naar de antwoorden.

Carina Twerda

V

an Wolter de Jager uit Assen kwam een vraag binnen over eieren. Hij vraagt zich af hoe lang je een ei kunt bewaren.

Aan de buitenkant is moeilijk te zien of een ei nog vers is. Op het doosje staat de uiterste houdbaarheidsdatum, maar daaraan heb je niks als je ze in een schaal of mand bewaart. Gelukkig bestaan enkele trucjes.

Een kakelvers ei heeft een kleine luchtkamer, de holte in het brede gedeelte van de schaal dat we als ’onderkant’ betitelen. De holte ontstaat als het ei na het leggen een beetje krimpt door het temperatuurverschil. In de kip is het een graad of 41. Daarbuiten al snel 20 graden koeler. Hoe ouder

het ei, hoe groter de luchtkamer.

Als je een vers ei schudt, hoor je niks klotsen. Binnenin zit alles op zijn plaats.

Maar na verloop van tijd loopt het water uit het eiwit langzaam naar de wat drogere dooier. Hoe ouder het ei, hoe groter en slapper de dooier wordt. En het eiwit wordt steeds doorzichtiger. Als je een eitje bakt, kun je dus heel goed zien hoe vers het is.

Bij een ongekookt ei is moeilijk te zien of het om een vers exemplaar gaat.

De truc: leg het ei in koud water. Een kakelvers ei bevat praktisch geen lucht: het zinkt. Een oud ei gaat rechtop staan door de luchtbel in de stompe kant. Hoe verticaler de stand, hoe ouder het ei.

Een ei dat drijft moet je meteen weggooi-

en. Met een beetje pech kun je daarvan behoorlijk ziek worden.

Marjanne van der Bos uit Harlingen las op Facebook dat een brandwond sneller geneest als je daarop tandpasta smeert. Ze vraagt zich af of dat wel klopt.

De Brandwonden Stichting is heel stellig: niet doen. Dringend advies: smeer nooit iets op een brandwond!

Tandpasta zorgt niet voor afkoeling van de wond. En alleen kou weerhoudt de verbranding dieper in de huid door te dringen.

Koel na verbranding eerst 10 minuten met lauw stromend water. Dek de wond daarna af met een steriel verband of schone theedoek en laat er een arts naar kijken.

Hebt u ook een vraag voor Carina Twerda, wilt u reageren of bent u specialist en wilt u meewerken aan deze rubriek? Stuur dan een mail naar gezondheidenco@ndcmediagroep.nl.

RECEPT

BAKED OATS APPELTAART

V

oor mij persoonlijk is het ontbijt het favoriete eetmoment van de dag en ik maak er dan ook graag een feestje van. Meestal ontbijt ik met havermout in de vorm van pap.

Havermout kan ook prima in de oven en nu de koude herfstdagen weer in aantocht zijn, kies ik het liefst voor een warm ontbijt. Bijvoorbeeld deze baked oats met een appeltaartsmaak.

Hij vult goed, is gezond en je hebt meteen je dagelijkse portie fruit te pakken. Het enige minpuntje is dat hij 25 minuutjes in de oven moet, maar dat maakt dit gerecht ideaal voor de

dagen dat je wat meer tijd hebt, bijvoorbeeld in het weekend.

Ingrediënten voor 1 persoon 100 milliliter amandelmelk 40 gram havermout 1 appel 1 rijpe banaan kaneel Bereidingswijze Verwarm de oven voor op 180 graden Celsius. Was de appel en snijd deze in schijven of blokjes. De banaan mag je fijn prakken met een vork. Pak een

ovenbestendig schaaltje en doe daarin de melk, havermout en de geprakte banaan. Roer alles goed door elkaar.

De stukjes appel mogen bovenop het mengsel, druk ze een beetje in de melk.

Om het af te maken bestrooi je de appeltjes met een laagje kaneel. Dit zorgt voor die heerlijke appeltaartgeur. Vervolgens mag het schaaltje 25 minuten in de hete oven.

Eet smakelijk!

JOLANDA GERRITSMA

DA G B L A D VA N H E T N O O R D E N D O N D E R D A G 15 O KT O B E R 2 015 11

APPINGEDAM

GRONINGEN

ONSTWEDDE

Kuiper Schoenen Dijkstraat 36 Tel. (0596) 683075 www.kuiperschoenen.nl

Happy Walker Steentilstraat 2-4 Tel. (050) 3137264 www.happywalker.eu

ASSEN

GRONINGEN

Meijer’s Mode- en Gemakschoenen Luringstraat 10 Tel. (0599) 331382 www.meijersschoenen.nl

Schoenmode Mennega Gedempte Singel 28-30 Tel. (0592) 312696 www.mennegaschoenen.nl

Grunewald Schoenspecialisten Oude Ebbingestraat 80 Tel. (050) 3120276 www.grunewald.nl

DELFZIJL Hulst Schoenmode Waterstraat 66 Tel. (0596) 613686

Blanke Schoenen Hoofdstraat 142 Tel. (0528) 265846 www.blanke.nl

EMMERCOMPASCUUM

HOOGEZAND

Schoenenspeciaalzaak Klaas Bijl Emmercompascuum Tel. (0591) 351787 www.klaasbijl.nl

De Boer Schoenmode Van der Duijn van Maasdamweg 2 Tel. (0598) 392803 www.deboerschoenmode.nl

EXLOO

Schoencomfort Herna Van Echtenskanaal n.z 149 Tel. 0591-318546

Schutrups Schoenen Zuiderhoofdstraat 13 Tel. (0591) 549093 www.schutrups.nl 7 dgn. per week open!

GRONINGEN Torenbeek Schoenen Dé Dureaspecialist A-Weg 7 Tel. (050) 3128362 www.torenbeekschoenen.nl

HOOGEVEEN

KLAZIENAVEEN

LEEK Heys Schoenmode De Dam 29 Tel. (0594) 516584 www.heysschoenmode.nl

NIEKERK De Vos schoenen Aldringastraat 5 (Gem. Grootegast) Tel. (0594) 502498 www.devosschoenen.nl

RODEN Molenkamp Schoenmode Heerestraat 45 Tel. (050) 5019293 www.molenkampschoenmode.nl

SIDDEBUREN Amode Schoenen Hoofdweg 156 Tel. (0598) 430440

STADSKANAAL Krea Modeschoenen Europaplein 58-74 Tel. (0599) 612738 www.kreaschoenen.nl

UITHUIZEN Dijkhuis Schoenen Hoofdstraat Oost 4 Tel. (0595) 431204 www.dijkhuisschoenen.nl

ZUIDLAREN Ruchti Schoenmode Stationsweg 14 Tel. (050) 4091262 www.ruchti.nl