Katalog Wystawy Wiązownica–Kolonia 2021
Dofinansowano ze środków Programu Wieloletniego NIEPODLEGŁA na lata 2017 – 2022 w ramach Programu Dotacyjnego „Niepodległa”
dolinakacanki.pl
11
ETHOS Communication & CSR
32
7
9
43
57
53
75
86
97
8 10
9 11
10 12
Радомск я Губернск я Въдомости
11 13
12 14
13 15
14 16
15 17
16 18
17 19
18 20
19 21
20 22
21 23
22 24
23 25
24 26
Wolna Wszechnica Polska – prywatna szkoła wyższa utworzona w 1918 roku w Warszawie. Wszechnica zatrudniała wielu wybitnych uczonych m.in.: Józef Chałasiński(1904−1979), Witold Doroszewski (1899−1976), Bogdan Suchodolski (1903−1992), Ludwik Hirszfeld (1884−1954), Ludwik Krzywicki (1859−1941), Janusz Korczak (1878−1942). Od 1929 r. została ustawą sejmową zaliczona do szkół wyższych. Nadawane przez Wolną Wszechnicę Polską dyplomy ukończenia studiów i tytuły naukowe były równoważne z uniwersyteckimi.
1
25 27
26 28
27 29
Józef Piłsudski, Pisma – Mowy – Rozkazy – pierwszy, jedenastotomowy zbiór spuścizny piśmienniczej Józefa Piłsudskiego, wydany w latach 1930−1936 przez Instytut Józefa Piłsudskiego Poświęcony Badaniu Najnowszej Historii Polski. 2
28 30
3
Pożyczka Obrony Przeciwlotniczej – wewnętrzna pożyczka państwowa przeznaczona na cele rozbudowy lotnictwa wojskowego i artylerii przeciwlotniczej. Subskrypcja trwała od 5 kwietnia do 5 maja 1939 r.
29 31
30 32
31 33
32 34
33 35
34 36
35 37
4
Prawdopodobnie chodzi o książkę Pauliny Trzeciak, Biblioteczka dla najmłodszych, Kraków 1939.
36 38
37 39
38 40
39 41
40 42
http://www.powiat.sandomierz.pl/content.php?mod=sub&cms_id=33&lang=pl&p=p4&s=s12 (dostęp:12 kwiecień 2012). 6 St. Kot, Szkolnictwo parafialne w Małopolsce XVI−XVIII w., Lwów 1912, s. 376. 5
41 43
Tamże s. 376. Biblioteka Diecezjalna w Sandomierzu (dalej BDS) sygn. AK 799−23. 9 BDS sygn. R 1901−185. 10 J. Masłowiec , J. Piwowarski, Bukowa i Bukowianie. Historia wsi i ludzi, Bukowa 2011, s. 325. 7 8
42 44
BDS sygn. G 1001−265. http://docs6.chomikuj.pl/311125486,PL,0,0,Rozw%C3%B3j-Szkolnictwa-Na-Ziemiach-Polskich-Na-TleSzkolnictwa-Europejskiego-W-Uj%C4%99ciu-Procesualnym.doc (dostęp: 12 maj 2012). 13 Historia szkoły w Wiązownicy Kolonii opracowana na podstawie Kroniki – Dziejów Szkoły Podstawowej w Wiązownicy Kolonii oraz opracowania Janiny Ferens, długoletniej nauczycielkitej szkoły. 11 12
43 45
Archiwum Szkoły Podstawowej w Wiązownicy Kolonii (dalej ASPWK), Dzieje Szkoły Podstawowej w Wiązownicy Kolonii, s. 2. 15 http://www.spwiazownica.pl/historia-szkoy.html (dostęp: 12 maj 2012). 14
44 46
16
ASPWK, Dzieje Szkoły…, s. 3.
45 47
Archiwum Państwowe w Kielcach Oddział w Sandomierzu, Publiczna Szkoła Powszechna w Wiązownicy Kolonii, Pismo Okręgu Szkolnego w Ostrowcu z dnia 24.08.1936 r.
17
46 48
18
ASPWK, Dzieje Szkoły…, 6.
47 49
19 20
Tamże, s. 7. Ilja Korniłowicz Smiernow (30.06.1887 – 28.06.1964), generał porucznik, w 1944 dowódca 4 Armii Gwardii.
48 50
49 51
50 52
51 53
52 54
Włodzimierz Mrówka
1997–1998
Jolanta Patrzałek
1998–2004
53 55
54 56
Tadeusz Banaszek WERBUNEK DO ARMII OCHOTNICZEJ W POWIECIE SANDOMIERSKIM LATEM 1920 R. Powiat sandomierski po odzyskaniu przez Polskę niepodległości obejmował obszar 1194 km2. Według spisu z 1921 r. powiat ten zamieszkiwało 111 863 mieszkańców, z których 86,5% to ludność wiejska. Mniejszość żydowska stanowiła 14,2%. Powiat sandomierski był jednym z najsłabiej zaludnionych powiatów w województwie kieleckim. Z rolnictwa utrzymywała się zdecydowana większość ludności – 72,6%. Pod względem wojskowym powiat sandomierski wszedł w skład Okręgu Generalnego nr III Kielce, który obejmował powiaty województwa kieleckiego oraz kilka z województwa łódzkiego. W powiecie sandomierskim znajdowały się dwa garnizony Wojska Polskiego – Sandomierz i Staszów. W nich formowano nowe jednostki wojskowe, m.in. 5 dywizjon artylerii konnej, batalion zapasowy saperów nr 4, szwadron zapasowy 2 pułku ułanów. Sprawami związanymi z powoływaniem ochotników i poborowych do wojska z terenu powiatu sandomierskiego i opatowskiego zajmowała się Powiatowa Komenda Uzupełnień 24 pułku piechoty w Opatowie, którą w sierpniu 1920 r. przeniesiono do Ostrowca. Wobec narastającego latem 1920 r. zagrożenia państwa polskiego w wyniku ofensywy Armii Czerwonej, Rada Obrony Państwa podjęła decyzję o utworzeniu Armii Ochotniczej, mającej na celu powiększenie szeregów walczących oddziałów Wojska Polskiego. Władze wojskowe liczyły wówczas, że do obrony zagrożonej ojczyzny zgłoszą się osoby, które z różnych przyczyn nie podlegały obowiązkowi służby wojskowej. Do Armii Ochotniczej przyjmowano również poborowych, którzy wcześniej otrzymali odroczenie: szeregowców w wieku od 17 do 42 lat i oficerów do lat 50. Osoby małoletnie mogły być przyjęte po przedłożeniu komisji werbunkowej zezwolenia rodziców lub opiekunów. Wstępując do wojska, ochotnicy podpisywali deklarację, w której zobowiązywali się do pełnienia służby na czas wojny. Ochotnik otrzymywał takie same prawa, jak żołnierz pełniący służbę z poboru (m.in. przyznanie jego rodzinie zasiłku). Akcję werbunkową do Armii Ochotniczej prowadziły władze wojskowe, w tym
57
Okręgowy Inspektorat Armii Ochotniczej przy Dowództwie Okręgu Generalnego nr III Kielce oraz Obywatelskie Komitety Obrony Państwa, działające we wszystkich powiatach województwa kieleckiego. Trudniejsza sytuacja związana z werbunkiem do Armii Ochotniczej wystąpiła w powiecie sandomierskim, gdzie mimo akcji propagandowej zgłosiło się niewielu ochotników. Przyczyna takiego stanu rzeczy według starosty sandomierskiego tkwiła w silnie rozwiniętym wśród chłopów poczuciu gromadzkim, wyrażającym się głównie w oczekiwaniu na decyzję sąsiada. Do 7 sierpnia do biura werbunkowego z tego powiatu zgłosiło się zaledwie 227 ochotników. Byli to głównie nauczyciele ludowi, harcerze, robotnicy z Rytwian oraz młodzież klas VI−VIII sandomierskiego gimnazjum. Ogółem z powiatu sandomierskiego zgłosiło się w szeregi Armii Ochotniczej około 400 osób, prawie wyłącznie z warstwy inteligenckiej. Z części ochotników przyjętych przez Powiatową Komendę Uzupełnień w Ostrowcu sformowano przy batalionie zapasowym 24 pułku piechoty w Ostrowcu 224 pułk piechoty, składający się zaledwie z 213 żołnierzy. Mimo trudności związanych z werbunkiem do Armii Ochotniczej należy stwierdzić, że wielu młodych ludzi oraz przedstawicieli inteligencji i pracowników umysłowych wyraziło chęć walki w obronie zagrożonej Ojczyzny. Stowarzyszenie Biały Krzyż w Sandomierzu 8 lipca 1920 r. zapoczątkowało na szerszą skalę akcję pomocy społecznej w okresie zagrożenia państwa związanego z ofensywą Armii Czerwonej. Na zwołanym w tym dniu posiedzeniu przedstawicieli wszystkich instytucji rządowych i społecznych oraz innych organizacji powołano do życia Komisję Organizacyjną Powiatowego Komitetu Pomocy Armii Ochotniczej. W związku z mianowaniem 17 lipca 1920 r. przez Ogólnopolski Komitet Obrony Państwa w Warszawie pełnomocnika na powiat sandomierski Seweryna Horodyskiego, wymieniony Powiatowy Komitet Pomocy Armii Ochotniczej podporządkował się jego zwierzchnictwu. Jednocześnie przekształcony został w Powiatowy Komitet Obrony Państwa, który funkcjonował do 15 listopada 1920 r. Komitety powiatowe prowadziły kampanię propagandową na rzecz wstępowania do Armii Ochotniczej, urządzając liczne wiece, podczas których
58
wskazywano na konieczność współdziałania społeczeństwa z wojskiem. Dużym sukcesem powiatowych komitetów było zebranie żywności, wyposażenia dla wojska, kosztowności i środków pieniężnych. Komitet sandomierski podczas działalności zebrał m.in.: 19 funtów żyta, 16 funtów mąki żytniej, 30 funtów kaszy jęczmiennej, 9 funtów kaszy jaglanej, 82 bagnety, 11 szabli, 6 rewolwerów, 18 karabinów, 6378 naboi karabinowych, 20 złotych pierścionków, 41 srebrnych obrączek i pierścionków, a także w gotówce ponad 500 000 marek. Komitet przeznaczył na wypłatę zasiłków dla rodzin żołnierzy-ochotników 57 860 marek, na Straż Obywatelską – 7 000 marek, na Gospodę Żołnierską – 41 614 marek oraz na utworzenie izby chorych przy batalionie zapasowym saperów nr 4 w Sandomierzu − 50 000 marek. Istotnym problemem w tym okresie było również zjawisko dezercji, czyli ucieczki żołnierzy z jednostek wojskowych oraz uchylanie się poborowych przed wcieleniem do wojska. Sytuacja ta była spowodowana strachem przed śmiercią na froncie, złymi warunkami bytowymi w wojsku oraz wspomnieniami osób, które służyły wcześniej w wojsku rosyjskim. Wielu młodych mieszkańców, szczególnie terenów wiejskich, unikało poboru do Wojska Polskiego. Do unikania służby wojskowej nawoływali komuniści wrogo nastawieni do toczącej się wówczas wojny polsko-bolszewickiej. Prowadzili oni agitację w środowiskach robotniczych, jak również na wsi. We wrześniu 1920 r. władze wojskowe przy pomocy żandarmerii i policji przeprowadziły obławę na dezerterów i poborowych w miejscowościach powiatu sandomierskiego: Wiązownicy, Smerdynie, Konarach, Rybnicy, Kujawach. W jej wyniku aresztowano 87 poborowych i kilkunastu dezerterów. Część z aresztowanych ukrywała się w ziemiankach w lesie, a żywność dla nich była dostarczana przez miejscową ludność. Podsumowując, należy stwierdzić, że w okresie wojny polsko-bolszewickiej ludność powiatu sandomierskiego przejawiała podobne postawy związane ze stosunkiem do służby wojskowej, jak w innych powiatach województwa kieleckiego. Młodzież, szczególnie inteligencka, która miała ukształtowane postawy patriotyczne, wstępowała ochotniczo w szeregi wojska, natomiast część młodych poborowych unikała wcielenia.
59
dolinakacanki.pl