First Edition Dec 2016
First Printing
Dec 2016
Printed and Distributed by: Sherig Parkhang
R-27 & 28, Ramesh Park Laxmi Nagar, New Delhi 110092
Ph: +91-11-2245 3672
Fax: +91-11-2245 5634
Email: shepardelhi@gmail.com
Web:www.sherigparkhang.com
DEPARTMENT OF EDUCATION
Central Tibetan Administration
Cable: SHERIG
Phone: +91-1892-222572/222721
Fax: +91-1892-223481
Email: education@tibet.net
Web: www.tcewf.org www.sherig.org
GANGCHEN KYISHONG
DHARAMSALA - 176215
DISTT. KANGRA H.P
INDIA
སོགས་གང་མང་མང་ཚུད་ཐབས་བྱས་ཡོད། སློབ་དེབ་རྩོམ་སྒྲིག་སྐབས་སློབ་མ་རྣམས་ཀྱི་མིག་ཤེས་ལ་ཚོར་སློང་བྱ་རྒྱུ་ཙམ་མིན་པར།
ཕྱི་དྲོའ་སྐབས་ཉི་མའི་འོད་ཟེར་གསེག་ལོག་ནས་ཕོག་གི་ཡོད་སྟབས་དྲོད་ཚད་དེ་ཙམ་མེད།
ཕོར་པ་གཉིས་ཁྱེར་ནས་གཅིག་གི་ནང་ལ་བྱེ་མ་དང་གཞན་དེའི་ནང་ལ་ཆུ་བླུག་དགོས།
༡
བར་སྟོང་རྒྱོངས།
མཚོ་ནས་ས་གཞིར་རྒྱུ་མཁན་གྱི་རླུང་ལ་.........................................ཟེར།
༢ ས་གཞི་ནས་མཚོར་རྒྱུ་མཁན་གྱི་རླུང་ལ་........................................ཟེར།
སའི་གོ་ལའི་........................................ལ་བརྟེན་ནས་ཉིན་མཚན་འབྱུང་གི་ཡོད།
ཉིན་མོ་མཚོ་མཐའི་ས་ཁུལ་ལ་རྒྱ་མཚོའི་རླུང་ཚ་པོ་རྒྱག་གི་ཡོད།
མེ་ལྕེ་ཐུར་ཕྱོགས་ལ་འབར་གྱི་ཡོད།
རླུང་འགྲོའ་སྒེའུ་ཁུང་ནི་སྒེའུ་ཁུང་གཞན་ལས་མཐོ་བ་བསྒར་དགོས།
དགུན་དུས་ཀྱི་ཉི་འོད་ལ་དྲོད་དེ་ཙམ་མེད།
Deciduous
བྱེ་ཐང་སྟེང་རྩི་ཤིང་ལ་ཁབ་ལྟ་བུའི་རྣོ་བོ་ནི་གཤམ་གྱི་བསྒྱུར་བཅོས་ལས་བྱུང་བ་ཡིན།
རྩི་ཤིང་ལ་ཚེ་སྲོག་ཡོད།
མེ་ཏོག་པདྨའི་ལོ་མ་སྡེར་མ་བཞིན་ཆེན་པོ་ཡོད།
རྒྱ་སེ་མེ་ཏོག་ལ་ཚེར་མ་ཡོད་དགོས་དོན།
ཐང་ལ་གནས་པའི་སྲོག་ཆགས།(Animals in Plain)
ཐང་ལ་གནས་པའི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་དུས་རྒྱུན་རང་གི་དགྲ་བོ་ནས་སྲུང་སྐྱོབས་བྱེད་པ་དང་།
གངས་ཁྲོད་དུ་གནས་པའི་སྲོག་ཆགས། (Animals in Snowland )
(Polar-bear)
སྲོག་ཆགས་ཞིག་སྐམ་སར་གནས་ཐུབ་པ་ལ་ཆ་རྐྱེན་གང་ཚང་དགོས་སམ།
འཁྱགས་རོམ་ཁུལ་གྱི་དོམ་དཀར་ལ་སྤུ་དཀར་པོ་དང་མཐུག་པོ་ཡོད་པས་ཕན་ཐོགས་གང་ཡོད།
དགུན་དུས་བྱ་འགའ་ཤས་བོད་ནས་རྒྱ་གར་དུ་གནས་སྤོས་བྱེད།
• ཉི་མའི་ཁྱིམ་རྒྱུད་ཀྱི་གོ་དོན་རགས་ཙམ།
• སྐར་མ་དང་གཟའི་བར་ཁྱད་པར། • མིག་གིས་ཐད་ཀར་མཐོང་ཐུབ་པའི་གཟའ་གཉིས།
(Mars) ཉི་མ་དང་རྒྱང་ཐག་ཉེ་ཤོས་བཞི་པ་ཡིན། སའི་གོ་ལ་དང་མཚུངས་པའི་ཁྱད་ཆོས་ཁ་ཤས་ཡོད། གཟའ་འདི་ལ་གཟའ་དམར་པོ་ཡང་ཟེར།
(Jupiter) ཉི་མའི་ཁྱིམ་རྒྱུད་ནང་གཟའ་ཆེ་ཤོས་དེ་ཡིན།
• ཟས་བཅུད་སྙོམས་པའི་ཟ་མ་གལ་ཆེན་པོ་ཡིན་ཚུལ།
• འགོས་ནད་དང་འགོས་ནད་མ་ཡིན་པའི་སྐོར།
• ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱི་ན་ཚ་ཁ་ཤས་ངོ་སྤྲོད།
སྤྱིར་བཏང་ང་ཚོའི་གཟུགས་པོ་དེ་ཡ་མཚན་ཅན་གྱི་འཕྲུལ་འཁོར་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡིན་ཡང་།
པོ་བདེ་ཐང་ཡོང་བ་ལ་ལུས་རྩལ་ངེས་པར་དུ་དགོས།
མང་པོ་ཐེབས་པའི་ལུས་རྩལ་སྣ་ཚོགས་རྩེད་དགོས།
ང་ཚོའི་གཟུགས་པོར་ཕྱིའི་གནོད་པ་གང་འདྲ་བྱས་ནས་ཡོང་གི་ཡོད་དམ།
(Communicable Disease) འགོས་ནད་ནི་མི་དང་སྲོག་ཆགས་སོགས་གཅིག་ནས་གཞན་ལ་ཁྱབ་པའི་ནད་རིགས་ལ་ཟེར།
Diarrhoea
Jaundice
ཐང་ཆད་པ་དང་ཚིགས་ན་བ།
ཆབ་ཆེན་ཐལ་མདོག་ཐོན་པ།
༢ འགོས་ནད་དང་འགོས་ནད་མིན་པའི་ནད་ལ་ཁྱད་པར་གང་ཡོད། དཔེ་མཚོན་གཉིས་རེ་བྲིས།
༣ གཟུགས་པོ་བདེ་ཐང་ཡོང་བའི་ཆ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་གང་དང་གང་རེད།
༤ གཙང་སྦྲ་འཕྲོད་བསྟེན་ཡག་པོ་བྱས་པའི་ཕན་ཡོན་གསུམ་བྲིས། ༥ ཊི་བི་སྔོན་འགོག་བྱེད་པར་ཐབས་ཤེས་གང་ཡོད།
༡ གློ་ནད་ཊི་བི་ཡོད་པའི་ནད་པས་གློ་རྒྱག་སྐབས་ཁ་རས་འགེབས་དགོས།
(Types of force )
(Noncontact force)
ན། འཁོར་ལོ་ཡོད་པའི་མོ་ཊ་འདྲ་བའི་རྩེད་ཆས་གཉིས་བཟོས་ནས་བྱེད་སྒོ་འདི་སྤེལ་དགོས།)
ཡོ་ཆས་དེའི་རིགས་ལ་ཆ་ཤས་མང་པོ་མེད་པ་དང་ནེད་སྤྱོད་བྱེད་པར་སྟབས་
འཁོར་ལོ་དང་སྲོག་ཤིང་གཉིས་པོ་སྒོར་དབྱིབས་ཅན་ལས་གྲུབ་པ་
གསེག་ངོས་སྙོམས་མོའ་སྟབས་བདེའི་ཡོ་ཆས་ནི་དངོས་པོ་ལྗིད་པོ་ཡར་ འདེགས་པ་དང་ཕར་ཚུར་གཡོ་འགུལ་བྱེད་སྐབས་བེད་སྤྱོད་ཧ་ཅང་ཆེན་
(Screw)
• དངོས་པོ་མཐོང་ཕྱིར་འོད་དགོས་པ།
• འོད་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས།
• འོད་དངོས་པོ་བརྒྱུད་འགྲོ་ཐུབ་མིན།
• འོད་དང་གྲིབ་གཟུགས།
• གྲིབ་གཟུགས་ལས་དུས་ཚོད་སྔ་ཕྱི་ཤེས་ཐུབ།
༢ རྒན་ལགས་ནས་སྡེ་ཚན་དུ་བགོས་པའི་སློབ་ཕྲུག་རྣམས་ལ་ཚོད་དཔག་བྱེད་རུ་འཇུག་དགོས།
དེ་རྗེས་ཤོག་བྱང་གསུམ་པོ་དེ་ནས་གང་རུང་ཞིག་ཟུར་ལ་ཏོག་ཙམ་འཐེན་ནས་ལྟོས།
༣ སྡེ་ཚན་རེ་རེ་ལ་གཤམ་གྱི་ལྟ་ཞིབ་རེའུ་མིག་གི་ཤོག་བུ་རེ་རེ་སྤྲོད།
༡
འོད་ཀྱི་བརྒྱུད་ལམ་ལེགས་པོ་བྱེད་ཐུབ་མཁན་གྱི་དངོས་པོའ་རིགས་ལ་དྭངས་གསལ་(Transparent)
སྡེ་ཚན་སོ་སོར་གློག་བཞུ་རེ་རེ་དང་དངོས་པ་ོགང་ཡོད་ཆ་སྙོམས་བགོ་བཤའ་རྒྱག་དགོས།
སློབ་མ་ཚོས་ཅ་དངོས་རེ་རེ་བཞིན་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ནས་རེའུ་མིག་འགེངས་དགོས།
ལྟ་ཞིབ་བྱེད་སྐབས་གློག་བཞུ་དང་།
• མགྱོགས་འགྱུར་དང་དལ་འགྱུར།
• བསྐྱར་ལོག་ཐུབ་པ་དང་བསྐྱར་ལོག་མི་ཐུབ་པའི་འགྱུར་བ།
• འདོད་པའི་འགྱུར་བ་དང་མི་འདོད་པའི་འགྱུར་བ། • གཟུགས་འགྱུར་དང་རྫས་འགྱུར།
འདོད་པའི་འགྱུར་བ་དང་མི་འདོད་པའི་འགྱུར་བ་ (Desirable and undesirable change)
༤) དུས་ངེས་པའི་འགྱུར་བ་དང་དུས་མ་ངེས་པའི་འགྱུར་བ་(Periodic and non-periodic change)
༥) གཟུགས་འགྱུར་དང་རྫས་འགྱུར་(Physical and Chemical change)
མགྱོགས་འགྱུར་དང་དལ་འགྱུར། (Slow and fast change)
(Reversible change) བསྐྱར་ལོག་ཐུབ་པའི་འགྱུར་བ་ནི་ཐོག་མའི་རང་གཟུགས་ལ་བསྐྱར་དུ་ལོག་ ཐུབ་པའི་ནུས་པ་ལྡན་པའི་འགྱུར་བ་ལ་ཟེར།
འགྱུར་བ་དེ་མི་འདོད་པའི་འགྱུར་བ་ཡིན།
(Periodic change
བསྐྱར་ལོག་ཐུབ་པའི་འགྱུར་བ་དང་བསྐྱར་ལོག་མི་ཐུབ་པའི་འགྱུར་བའི་དབར་གྱི་ཁྱད་པར་བྲིས།
• བསྐྱར་ལོག་མི་ཐུབ་པའི་འགྱུར་བ།
• བསྐྱར་ལོག་ཐུབ་པ་དང་མི་ཐུབ་པ་གཉིས་ཀ་ཡིན།
• གང་ཡང་མ་ཡིན།
གཤམ་གསལ་རྣམས་འགྱུར་བ་གང་ཡིན་ངོས་འཛིན་བྱས་ནས་འགྲིག་རྟགས་རྒྱོབ།
• རྣའི་བྱེད་ལས་དང་བདག་གཅེས།
• སྣ་ཡི་བྱེད་ལས་དང་བདག་གཅེས།
• ལྕེ་ཡི་བྱེད་ལས་དང་བདག་གཅེས།
ངའི་རྣ་མཆོག་གིས་༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌
ངའི་ལྕེས་༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌
ངའི་ལུས་ཀྱིས་(པགས་པ་) ༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌
ཁ་དཀྲིས་ཀྱིས་སློབ་མ་ཞིག་གི་མིག་བཀབ་ནས་གྱང་སྦྱར་ཐོག་གི་རྟའི་མཇུག་མ་འབྲི་ཆུག
• སྐྱོ་བའི་མིག་༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌
• ཁྲོ་བའི་མིག་༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌༌
གོང་གི་བྱེད་སྒོ་ལས་ང་ཚོའི་མིག་གིས་རྣམ་འགྱུར་མི་འདྲ་བ་སྟོན་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད་པ་ཤེས་ཐུབ།
ང་ཚོས་སྒྲ་ཉན་ནས་དངོས་པོ་གང་ཡིན་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི་རེད་དམ།
ང་ཚོས་སྣ་བུག་བརྒྱུད་ནས་དབུགས་གཏོང་ལེན་བྱེད་ཀྱང་དེའི་བྱས་ལས་གཙོ་བོ་
• རང་གིས་དྲི་གང་ཚོར་བ་དེ་གཞན་ལ་མ་བཤད་པར།
སྲོག་ཆགས་མི་འདྲ་བ་ལ་ལྕེ་ཡང་མི་འདྲ་བ་ཡོད་པ་གཤམ་གྱི་པར་རིས་ནང་གཟིགས་དང།
༤) ང་ཚོས་ཚོར་ཤེས་དབང་པོ་ལྔ་པོར་བདག་གཅེས་བྱེད་དགོས་དོན་གང་ཡིན་ནམ། ཁ ) གཡོན་གྱི་ཚོར་ཤེས་དབང་པོ་དང་གཡས་ཀྱི་པར་རིས་ཕན་ཚུན་མཐུན་སྦྱོར་བྱོས།
• འཛིན་ཁང་གི་ཕྱོགས་བཞི་ལ་རྣ་བ་དང་།
• སློབ་ཕྲུག་རྣམས་སོ་སོས་གལ་ཆེ་ཤོས་སུ་འཛིན་པའི་དབང་པོའ་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་དགོས།
• སྡེ་ཚན་གྱི་སློབ་མ་རྣམས་སོ་སོས་འདམ་པའི་དབང་པོ་དེ་གལ་ཆེ་ཤོས་ཡིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྲོས་བསྡུར་བྱས་
Sea
Living things
Environment
Fir tree
Pine tree
Cedar tree
Deciduous
Banyan tree
Cactus
Date palm
Marshy plant
Insectivorous
Mangrove
Pitcher plant
Venusfly
Sundew
Lily plant
Lotus Flower
Breathing root
Camel
Polar Bear
Mole
Rabbit
Spiracle
Hoof
Aestivation
Hibernation
Migrating Bird
Star
Sun
Moon
planet
Telescope
Satellite
Mercury
Venus
Earth
Mars
Jupiter
Vaccination
Balance
Conjunctivitis
Communicable disease
Non-communicable disease
Hepatitis
Measles
Tuberculosis (TB)
Common cold
Diarrhoea
Jaundice
Malaria
Blood pressure
Arthritis
Gastritis
Asthma
Cancer
Force
Muscular force
Frictional force
Gravitational force
Magnetic force
Simple machine
Lever
Pulley
Wheel and axle
Wedge
Inclined plane
Screw
Echo
བསྐྱར་ལོག་ཐུབ་པའི་འགྱུར་བ། Reversible change
Non-reversible change
Desirable change
