འཛིན་གྲྭ་བཅུ་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་སློབ་དེབ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧ ལོ​ོར་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཐེ​ེངས་ལྔ་པའི​ི་སྟེ​ེང་བཀའ་འཁྲོ​ོལ་ཐོ​ོབ་པའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་ གོ​ོང་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་གྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་ལྟར་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་ཞུས།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པའི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ིས་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་དང་གཏན་འབེ​ེབས་ཞུས།

རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོ།

First Edition

དཔར་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོ།

First print

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༦ ཟླ་ ༡།

Jan 2026

དཔར་གྲངས།

མངགས་ཉོ​ོའི ི་ཁ་བྱང་།

Print and Distributed by

Sherig Parkhang R-27&29, Ramesh Park Laxmi Nagar, New Dehi-110092 Ph: +91-11-2245 3672 Email: shepardelhi@gmail.com Web: www.sherigparkhang.com

སྤྱི​ི་ཁྱབ་འགན་འཛི​ིན། བསྟན་འཛི​ིན་པདྨ། (ཤེ​ེས་ལྷན་འགན་འཛི​ིན།) རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་འགན་འཁུར་བ། དགེ​ེ་འདུན་དོ​ོན་ཡོ​ོད། རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་པ། བོ​ོན་གྲོ​ོག་པ་སངས་ཚེ​ེ་རི​ིང། དེ​ེབ་གཟུགས་དང།

རྒྱབ་ཤ ་ཇུས་འགོ​ོད་པ། བོ​ོན་གྲོ​ོག་པ་སངས་ཚེ​ེ་རི​ིང།

སློ​ོབ་དེ​ེབ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དང་གཏན་འབེ​ེབས་ཚོ​ོགས་ཆུང་།

དགེ​ེ་འདུན་དོ​ོན་ཡོ​ོན། (ཤེ​ེས་ལྷན་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཚན་པའི​ི་འགན་འཁུར་བ།) ཀུན་དགའ། (ས་རཱ་མཐོ​ོ་སློ​ོབ་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སློ​ོབ་དཔོ​ོན།)

ངག་དབང་ཚེ​ེ་བརྟན། (སུ་ཇཱ​ཱ་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་དགེ​ེ་རྒན་ཟུར་པ།)

བསྟན་འཛི​ིན་དབྱངས་སྐྱི​ིད། (མེ​ེས་དབོ​ོན་གཙུག་ལག་དཔེ​ེ་སྟོ​ོན་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་དགེ​ེ་རྒན།) བསྟན་འཛི​ིན་དབང་ཕྱུག (དྷ་སྟེ​ེང་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་དགེ​ེ་རྒན།) བློ​ོ་བཟང་དོ​ོན་གྲུབ། (རཱཇ་པུར་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་དགེ​ེ་རྒན།)

དབྱངས་སྒྲོ​ོན་བཀྲ་ཤི​ིས། (ཅོ​ོན་ཏ་ར་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་དགེ​ེ་རྒན།) བཀྲ་ཤི​ིས་མཚོ​ོ་མོ​ོ། (བོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་ཁང།)

ཞུ་དག་པ།

སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་དྲ་ཚི​ིགས་ www.bodyiglobjong.com ནས་ལྟ་ཀློ​ོག་དང་ཕབ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཐུབ། © Department of Education, CTA

FUNDED BY: Danish International Development Agency through CICED.

ཆེ​ེད་བརྗོ​ོད།

༄༅། །བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེའི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་དང། ཁྱད་པར་དུ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༤ ཟླ་ ༩ པའི​ི་ནང་ བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་སུ་སྤྱི​ི་མོ​ོས་ཀྱི​ིས་གཏན་ལ་ཕབ་པའི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་

བྱུས་ཀྱི​ི་འབྲུ་དོ​ོན་བཞི​ིན། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྟོ​ོན་གྱི​ི་སྤུས་ཚད་གོ​ོང་མཐོ​ོར་

གཏོ​ོང་བ་དང་ཆབས་ཅི​ིག སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་ལམ་བོ​ོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་རྒྱུ་ནི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་འོ​ོས་འགན་

ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་མ་ཟད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་རི​ིག་གཞུང་མི​ི་ཉམས་རྒྱུན་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཐབས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ ཞི​ིག་ཀྱང་ཡི​ིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར་ང་ཚོ​ོ་བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་འབྱོ​ོར་བ་ནས་བཟུང། སྤྱི​ི་ནོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་

གི​ིས་རང་གི​ི་ཐུན་མི​ིན་རི​ིག་གཞུང་དང་སྐད་ཡི​ིག་མི​ི་ཉམས་རྒྱུན་འཛི​ིན་ཡོ​ོང་ཐབས་སླད་མ་འོ​ོངས་མངོ​ོན་གཟི​ིགས་ཀྱི​ི་

བཀའ་སློ​ོབ་ལམ་སྟོ​ོན་དུས་ནས་དུས་སུ་ཕེ​ེབས་པ་དང། བོ​ོད་པའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ཟུར་འཛུགས་མཛད་པ། དེ​ེང་རབས་དང་མཐུན་

པའི​ི་བོ​ོད་པའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་རི​ིག་གནས་སློ​ོབ་སྤེ​ེལ་གནང་བ་དང༌། ལོ​ོ་རབས་བརྒྱད་ཅུ་པའི​ི་སྨད་ཙམ་ནས་གཞི​ི་རི​ིམ་ འོ​ོག་མའི​ི་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་ལམ་རི​ིམ་བཞི​ིན་བོ​ོད་སྐད་དུ་སྒྱུར་འགོ​ོ་བཙུགས༌ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༠ ལོ​ོར་སྔོ​ོན་འགྲོ​ོ་ནས་གཞི​ི་

རི​ིམ་འོ​ོག་མའི​ི་སློ​ོབ་ཚན་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་བོ​ོད་སྐད་དུ་ཕབ་སྒྱུར་དང་འབྲེ​ེལ་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ལག་བསྟར་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༢༠༠༤ ལོ​ོར་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པ་ནས་བཟུང། གཞི​ི་རི​ིམ་བར་

མའི​ི་སློ​ོབ་ཚན་རྣམས་བོ​ོད་ཡི​ིག་ཏུ་བསྒྱུར་འགོ​ོ་བརྩམས་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༠ ལོ​ོར་བཀའ་ཤག་གི​ིས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་

བྱུས་ཀྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་འོ​ོག་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་རྗེ​ེས། དེ​ེ་དང་མཐུན་པའི​ི་

གཞི​ི་རི​ིམ་འོ​ོག་མ་དང་བར་མའི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་སྒྲི​ིག་དང་སྒྱུར་ཞུས་པ་དང། གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་

རི​ིག་གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཀྱང་ཆ་ཚང་བསྒྲུབས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༡ ལོ​ོ་ནས་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་

གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཆ་ཚང་བསྐྱར་ཞི​ིབ་ཀྱི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་གྲུབ་སྟེ​ེ། སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་ཅི​ིག་ཏུ་ལག་བསྟར་གནང་བཞི​ིན་པ་དགའ་

བའི​ི་གནས་སུ་མཆི​ིས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧ ལོ​ོར་ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ིས་གཞི​ི་རི​ིམ་གོ​ོང་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་འཆར་འབུལ་ཞུས་

པར། བཀའ་ཤག་དང་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལྷན་ཚོ​ོགས་དང་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྟོ​ོན་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི​ི་ལྷན་ཚོ​ོགས་

ཐེ​ེངས་ལྔ་པའི​ི་སྟེ​ེང་གཏན་འབེ​ེབས་བཀའ་འཁྲོ​ོལ་ཐོ​ོབ་ཀྱང། རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་པ་མེ​ེད་པས་སློ​ོབ་དེ​ེབ་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་མ་ཐུབ་པར་དེ​ེ་

མུར་ལུས། དུས་ཀྱི​ི་འགྱུར་འགྲོ​ོས་དང་བསྟུན་རྒྱ་གར་དབུས་འབྲི​ིང་རི​ིམ་ཤེས ེ ་ཡོ​ོན་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (CBSE) ཀྱི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་

གོ​ོང་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ི་རྩ་འཛི​ིན་ལ་འགྱུར་བ་ཕྱི​ིན་སྟབས། གཞི​ི་རི​ིམ་གོ​ོང་མའི​ི་འཛི​ིན་རི​ིམ་དགུ་པ་དང་བཅུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ ཚན་རི​ིག་གི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་ལ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དང་འབྲེ​ེལ་གཏན་འབེ​ེབས་ཞུས།

འདི​ི་ལོ​ོར་གཏན་འབེ​ེབས་བྱུང་བའི​ི་འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ིའི​ི་ནི​ི། རྒྱ་གར་རྒྱལ་

ཡོ​ོངས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ཉམས་ཞི​ིབ་དང་སྦྱོ​ོང་བརྡར་ལྷན་ཁང་ (NCERT) གི​ིས་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་ཞུས་པའི​ི་འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པའི​ི་

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ལས་བོ​ོད་སྒྱུར་ཞུས་པ་དང། དེ​ེའི​ི་ཁར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་དང། བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བཅས་ གསར་དུ་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་ཞུས་ཡོ​ོད།

སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ནི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་གོ​ོང་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་གྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་བཞི​ིན་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་དང་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་

གཞི​ི་རྩའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་སྒྲུབ་ཐབས་ཤི ིག་ཡི​ིན། ང་ཚོ​ོའི​ི་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་དང་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་གི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ནི​ི་སློ​ོབ་ཚན་བྱེ​ེ་བྲག་

པ་དང། སློ​ོབ་དེ​ེབ་བྱེ​ེ་བྲག་པ་ཞི​ིག་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་བྱས་པ་ཙམ་མ་ཡི​ིན་པར། སློ​ོབ་མའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་གནས་ཚད་གོ​ོང་མཐོ​ོར་

གཏོ​ོང་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན༌སྟབས། སློ​ོབ་ཕྲུག་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་ནུས་རྩལ་གོ​ོང་མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་བའི​ི་རེ​ེ་འདུན་ཞུ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

མཐའ་དོ​ོན། སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ིའི​ི་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་ལས་དོ​ོན་ཐོ​ོག་ཕྱག་རོ​ོགས་གནང་མཁན་བསྐྱར་ཞི​ིབ་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི​ི་

ཚོ​ོགས་མི​ི་ཚོ​ོ་གཙོ​ོས་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད་ཚང་མར་ལེ​ེགས་གསོ​ོལ་ཞུ་རྒྱུ་དང་། ནང་དོ​ོན་འཐུས་སྒོ​ོ་མ་ཚང་བ་དང། གསར་སྣོ​ོན་ བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་རི​ིགས་ལ་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད་ཐུགས་སྣང་ཅན་ཚོ​ོས་དགོ​ོངས་འཆར་ཡི​ིག་ངག་གཉི​ིས་ཐོ​ོག་ནས་དུས་ནས་

དུས་སུ་གནང་སྐྱོ​ོང་ཡོ​ོང་བ་ཞུ་རྒྱུ་བཅས། ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ནས། བོ​ོད་རྒྱལ་ལོ​ོ་ ༢༡༥༡ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༦ ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན།

༄༅། །སྤྱི​ི་ནོ​ོར་ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ི་ ཐུགས་བསྐྱེ​ེད་དམ་བཅའ་བཞི​ི།

དང་པོ​ོ། ངོ​ོས་རང་འགྲོ​ོ་བ་མི​ི་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས། འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་བཟང་སྤྱོ​ོད་གོ​ོང་མཐོ​ོར་སྤེ​ེལ་

ཐབས་བྱ་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན་ཞི​ིང༌། དེ​ེ་ནི​ི་མི​ི་སྒེ​ེར་དང༌། ཁྱི​ིམ་ཚང༌། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་བཅས་སུ་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་འབྱུང་བའི​ི་གཞི​ི་རྩ་

ཡི​ིན་པར་འདོ​ོད།

གཉི​ིས་པ། ངོ​ོས་རང་ཆོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས། ཆོ​ོས་ལུགས་ཕན་ཚུན་དབར་མཐུན་འབྲེ​ེལ་གོ​ོང་

མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན་ཞི​ིང༌། ཆོ​ོས་ལུགས་འདྲ་མི​ིན་ལ་ལྟ་བ་དང་གྲུབ་མཐའ་འདྲ་མི​ིན་ཡོ​ོད་ཀྱང༌། བྱམས་པ་

དང༌། བརྩེ​ེ་བ། བཟོ​ོད་སྒོ​ོམ། ཆོ​ོག་ཤེ​ེས། ཚུལ་ཁྲི​ིམས་བཅས་ཀྱི​ི་བསླབ་བྱ་ཉམས་སུ་ལེ​ེན་པར་ཆོ​ོས་ལུགས་

ཚང་མ་གཅི​ིག་མཚུངས་ཡི​ིན་པ་མ་ཟད། མི​ི་ཚེ​ེ་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་ཀྱི​ི་ལམ་དུ་འཁྲི​ིད་པའི​ི་ནུས་པའང་གཅི​ིག་མཚུངས་

ཡི​ིན་པར་འདོ​ོད།

གསུམ་པ། ངོ​ོས་རང་བོ​ོད་མི​ི་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་དང་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མའི​ི་མཚན་གནས་ཡོ​ོད་པ། ལྷག་པར་དུ་བོ​ོད་

ཕྱི​ི་ནང་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་སེ​ེར་སྐྱ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ིས་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བློ​ོ་གཏད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཆ་ནས།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་རི​ིག་གཞུང། ཁོ​ོར་ཡུག་བཅས་ལ་ཐུགས་ཁུར་དང༌། བཙན་འོ​ོག་ལ་གནས་པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་ ཚོ​ོའི​ི་རང་དབང་གི​ི་མགྲི​ིན་ཚབ་པ་ཞི​ིག་བྱ་རྒྱུ་དེ​ེའང་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་འགན་ཁུར་ཡི​ིན།

བཞི​ི་པ། ངོ​ོས་རང་རྒྱ་གར་གནའ་རབས་ཀྱི​ི་རི​ིག་གཞུང་གི​ི་རྗེ​ེས་འབྲངས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས། རྒྱ་

གར་གྱི​ི་གནའ་བོ​ོའི ི་སེ​ེམས་ཁམས་རི​ིག་པ་དང། ཚད་མའི​ི་རྣམ་གཞག ལྟ་གྲུབ་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྒོ​ོམ་སྒྲུབ།

ཆོ​ོས་ལུགས་དང་མ་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྤྱོ​ོད་བཟང་བཅས་དེ​ེང་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལམ་ལུགས་དང་མཉམ་སྦྲེ​ེལ་གྱི​ིས་རྒྱ་

གར་ནང་བསྐྱར་གསོ​ོ་བྱས་ཏེ​ེ། བྱམས་བརྩེ​ེ་ལྡན་པའི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ཞི​ིག་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཐུབ་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ། ༡། སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་རང་རང་གི​ི་རྣམ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་རབ་ཡོ​ོངས་སུ་སད་དེ​ེ་བླང་དོ​ོར་གྱི​ི་གནས་ལ་

རང་སྟོ​ོབས་ཀྱི​ིས་ལེ​ེགས་ཉེ​ེས་འབྱེ​ེད་ནུས་པ་དང༌། དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་བསམ་སྤྱོ​ོད་

ཀྱི​ི་རང་དབང་དང༌། འཚོ​ོ་བ་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམས་པའི​ི་ཐོ​ོག་གཞན་ཁོ​ོ་ནར་བརྟེ​ེན་པའམ་གཞན་ལ་བཤུ་ གཞོ​ོག་བྱེ​ེད་མ་དགོ​ོས་པར། རང་གི​ི་འབད་རྩོ​ོལ་གྱི​ིས་བསྒྲུབས་པའི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ཡང་དག་པར་འཚོ​ོ་

ནུས་པའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་རང་དབང༌། འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ཐབས་ལམ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རང་དང་རང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ རང་དབང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་རང་དབང་བཅས་ “རང་དབང་” དང༌།

༢། རང་ལས་གཞན་གཅེ​ེས་པར་བཟུང་སྟེ​ེ་གཞན་གྱི​ི་དོ​ོན་དུ་རང་ཉི​ིད་བློ​ོས་བཏང་ནས་སྲི​ི་ཞུ་སྒྲུབ་ནུས་

པའི​ི་“གཞན་ཕན།”

༣། འབྱུང་འགྱུར་མི​ི་རབས་རྣམས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་ཁོ​ོར་ཡུག་དང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་མི​ི་གཏོ​ོང་བར་ས་

ཡི​ི་གོ​ོང་བུ་འདི​ི་ཞི​ི་བདེ​ེ་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པ་དང༌། རང་གི​ི་ཕ་མེ​ེས་ནས་བྱུང་བའི​ི་རི​ིག་གཞུང་བཟང་པོ​ོ་རྣམས་ བརྒྱུད་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་ “རྒྱུན་འཛི​ིན།”

༤། འཇི​ིག་རྟེ​ེན་སྤྱི​ིའི​ི་ཕན་བདེ​ེ་དང་འབྲེ​ེལ་ཞི​ིང་ཡུལ་དུས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམས་པའི​ི་ལྟ་གྲུབ་

དང་ལམ་ལུགས། དངོ​ོས་པོ​ོ། ལས་འགུལ་སོ​ོགས་གསར་གཏོ​ོད་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་ “གསར་གཏོ​ོད་” བཅས་ བཞི​ི་དང་ལྡན་པའི​ི་ཡུལ་མི​ི་བསྐྲུན་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན། །

དཀར་ཆག

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

༡། ཐོ​ོན་ཁུངས་དང་འཕེ​ེལ་རྒྱས།.................................................................................................................. 1

༢། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁམས་རི​ིག་པ།................................................................................................................. 16

ལོ​ོ་རྒྱུས།

༣། པར་སྐྲུན་གྱི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་དང་དེ​ེང་རབས་ཀྱི​ི་འཛམ་གླི​ི​ིང།........................................................................... 28 ༤། རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས།............................................................................................. 53

ལོ​ོ་རྒྱུས།

༥། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་ལས་དོ​ོན།....................................................................................... 74 ༦། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལག་འཁྱེ​ེར།............................................................................................................... 81 ༧། བོ​ོད་དང་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ཁག་དབར་བཞག་པའི​ི་ཆི​ིངས་ཡི​ིག.................................................................. 85 ༨། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྤྲུལ་སྐུའི​ི་ལམ་ལུགས།........................................................................................................... 95 ༩། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དམག་དོ​ོན།.......................................................................................................................... 99 ༡༠། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་མ་འོ​ོངས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ལམ་སྟོ​ོན།.................................................................. 105 ༡༡༧། བོ​ོད་རྒྱ་ཞི​ི་མོ​ོལ།....................................................................................................................... 113 ༡༢། བོ​ོད་རི​ིགས་ཡོ​ོངས་ལ་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ཡོ​ོང་ཐབས་ཀྱི​ི་བསམ་འཆར།............................... 120 ༡༣། འཐབ་རྩོ​ོད།............................................................................................................................... 135

སྲི​ིད་དོ​ོན་ཚན་རི​ིག

༡༤། དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས།.............................................................................................................. 142 ༡༥། མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ི་གྲུབ་འབྲས།.......................................................................................... 153

དཔལ་འབྱོ​ོར་རི​ིག་པ།

༡༦། ཡར་རྒྱས།................................................................................................................................ 168 ༡༧། དངུལ་དང་བུན་གཡར།............................................................................................................... 182 ༡༨། གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་དང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར།................................................................................ 195 ༡༩། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་།........................................................................................................209

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

༡། ཐོ​ོན་ཁུངས་དང་འཕེ​ེལ་རྒྱས། ༄༅། །ང་ཚོ​ོའི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞི​ིག་བེ​ེད་སྤྱད་ནས་ང་ཚོ​ོའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་སྐོ​ོང་ཐུབ་པ་དང་། བཟོ​ོ་ རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ཚང་བ། དཔལ་འབྱོ​ོར་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཐུབ་པའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་མཐའ་དག་ལ་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཟེ​ེར། ཁོ​ོར་ཡུག།

(རང་བྱུང་ཁམས།)

མི​ི།

སྒྲི​ིག་འཛུགས།

བཟོ​ོ་ལས་རི​ིག་རྩལ།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡་༡ རང་བྱུང་ཁམས་དང་། བཟོ​ོ་ལས་རི​ིག་རྩལ། སྒྲ​ྲི�ག ི ་འཛུགས་བཅས་དབར་ཕན་ཚུན་ལྟོ​ོས་གྲུབ་ཀྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ།

ང་ཚོ​ོའི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཅ་དངོ​ོས་ཀྱི​ི་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་གཏོ​ོང་བའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ནང་རང་བྱུང་ཁམས་དང་། བཟོ​ོ་ལས་

རི​ིག་རྩལ། སྒྲི​ིག་འཛུགས་བཅས་ཀྱི​ི་དབར་ལ་འབྲེ​ེལ་བ་ཟབ་མོ​ོ་ཡོ​ོད། མི​ིས་བཟོ​ོ་ལས་རི​ིག་རྩལ་བརྒྱུད་ནས་རང་བྱུང་ཁམས་དང་

འབྲེ​ེལ་བ་བཙུགས་ཏེ​ེ། དཔལ་འབྱོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་གཏོ​ོང་བར་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཁག་སྐྲུན་ཡོ​ོད།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བལྟས་ན་ཐོ​ོན་ཁུངས་རྣམས་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི​ིས་ང་ཚོ​ོར་རི​ིན་མེ​ེད་དུ་སྤྲད་པ་ཞི​ིག་རེ​ེད་བསམ་གྱི​ི་འདུག་གམ།

དེ​ེ་ལྟར་མི​ིན། ཐོ​ོན་ཁུངས་རྣམས་མི​ིའི​ི་བྱེ​ེད་ལས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་བྱུང་བ་རེ​ེད། མི​ི་དང་ཐོ​ོན་ཁུངས་དབར་འབྲེ​ེལ་བ་ཧ་ཅང་ཟབ་པོ​ོ་

ཡོ​ོད། མི​ིས་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་ཅ་དངོ​ོས་རྣམས་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་བསྒྱུར་ནས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

1

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཐོ​ོན་ཁུངས་དེ​ེ་རི​ིགས་ལ་དབྱེ​ེ་ན།

* འབྱུང་ཁུངས་ལ་གཞི​ིགས་ན། སྐྱེ​ེ་ལྡན་དང་སྐྱེ​ེ་ལྡན་མི​ིན་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས།

* འཛད་མཐའ་ལ་གཞི​ིགས་ན། བསྐྱར་གསོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་དང་བསྐྱར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས། * བདག་དབང་ལ་གཞི​ིགས་ན། སྒེ​ེར་དང། ཚོ​ོགས་པ། རྒྱལ་ནང་། རྒྱལ་སྤྱི​ི།

*

འཕེ​ེལ་ཚད་ལ་གཞི​ིགས་ན། འགྱུར་ནུས་ལྡན་པ་དང། འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཕྱི​ིན་ཟི​ིན་པ། མཛོ​ོད་དངོ​ོས། (Stock) ཟུར་

འཇོ​ོག་བཅས་ཡི​ིན། (Reserve)

ཐོ​ོན་ཁུངས། རང་བྱུང་། བསྐྱར་གསོ​ོ་ཐུབ་པ། ཆུ་དང་རླུང་ལྟ་བུ་རྒྱུན་དུ་ཡོ​ོད་པ།

མི​ིས་བཟོ​ོས།

བསྐྱར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པ།

སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་རི​ིགས།

རང་བྱུང་རྩི​ི་ཤི​ིང་།

སྲོ​ོག་ཆགས།

སྒྲི​ིག་འཛུགས་དང་ཚོ​ོགས་པ།

བསྐྱར་སྤྱོ​ོད་ཐུབ་པ།

མང་ཉུང་དང་སྤུས་ཚད།

བསྐྱར་སྤྱོ​ོད་མི​ི་ཐུབ་པ།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡་༢ ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་དབྱེ​ེ་བ།

ཐོ​ོན་ཁུངས་འཕེ​ེལ་རྒྱས།

ཐོ​ོན་ཁུངས་རྣམས་མི​ིའི​ི་འཚོ​ོ་གནས་དང་མི​ི་ཚེ​ེ་ཚད་ལྡན་དུ་སྐྱེ​ེལ་ཐུབ་རྒྱུར་གལ་འགངས་ཤི​ིན་ཏུ་ཆེ​ེ། འོ​ོན་ཀྱང་། མི​ི་འགའའ་

ཤས་ཀྱི​ིས་དེ​ེ་དག་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི​ིས་ང་ཚོ​ོར་རི​ིན་མེ​ེད་དུ་སྤྲད་པའི​ི་རྔན་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པར་འདོ​ོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། དེ​ེ་དག་

ལོ​ོངས་སྤྱོ​ོད་ཚད་ལས་བརྒལ་བ་བྱས་རྐྱེ​ེན་གཤམ་གསལ་གྱི​ི་དཀའ་ངལ་འཕྲད་གཞི​ི་ཁག་བྱུང་བ་རེ​ེད། * *

མི​ི་སྒེ​ེར་རེ​ེ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་འདོ​ོད་སེ​ེམས་ཚི​ིམས་པའི​ི་ཆེ​ེད་ཐོ​ོན་ཁུངས་སྟོ​ོངས་པ།

ཐོ​ོན་ཁུངས་རྣམས་མི​ི་རེ​ེ་འགའི​ི་ལག་ཏུ་ཕུང་གསོ​ོག་བྱས་རྐྱེ​ེན་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་དབུལ་ཕྱུག་ཁྱད་པར་ཆེ​ེ་བ།

2

*

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཐོ​ོན་ཁུངས་བག་མེ​ེད་ལོ​ོངས་སྤྱོ​ོད་བྱས་སྟབས་གོ​ོ་ལའི​ི་སྣོ​ོད་བཅུད་ལ་དོ​ོ་ཕོ​ོག་བྱུང་སྟེ​ེ། ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ་དང་། ཨོ​ོ་ ཛོ​ོན་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་གཏོ​ོང་བ། ཁོ​ོར་ཡུག་སྦག་བཙོ​ོག་བཟོ​ོ་བ། ས་རུད་རྒྱག་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྐྱེ​ེན་དུ་འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། ཉི​ིན་གཅི​ིག་ཟ་སྣུམ་རྫོ​ོགས་ན་ང་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བར་དོ​ོ་ཕོ​ོག་ཇི​ི་ཙམ་འབྱུང་ངམ།

༢། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་གྲོ​ོང་མི​ི་ཚོ​ོར་ས་ཞི​ིང་སྙི​ིགས་རོ​ོ་བསྐྱར་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུར་བསམ་ཚུལ་གང་ཡོ​ོད་ལྟ་ཞི​ིབ་ཅི​ིག་གྱི​ིས་དང་། ཀ) ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་སྐོ​ོར་ལ་བསམ་ཚུལ་དང་།

ཁ) སྙི​ིགས་རོ​ོ་དང་དེ​ེའི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོག་ལ་བསམ་ཚུལ་གང་ཡོ​ོད་དྲི​ིས།

འཛམ་གླི​ིང་ཞི​ི་བདེ​ེ་དང་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པར་ཐོ​ོན་ཁུངས་རྣམས་ཚད་གཞི​ི་རན་པོ​ོའི ི་ཐོ​ོག་ནས་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་རྒྱུ་གལ་

གནད་ཆེ​ེ། གལ་ཏེ​ེ་ད་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་ལྟར་ཐོ​ོན་ཁུངས་རྣམས་མུ་མཐུད་མི​ི་དང་རྒྱལ་ཁབ་རེ​ེ་ཟུང་གི​ིས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་ན། མ་ འོ​ོངས་པར་ང་ཚོ​ོའི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལར་དཀའ་ངལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འཕྲད་ངེ​ེས་རེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། སྐྱེ​ེ་གནས་ཚང་མ་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པར་ཐོ​ོན་

ཁུངས་ཆ་བགོ​ོས་བྱ་རྒྱུ་ཧ་ཅང་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཡི​ིན། སྐྱེ​ེ་གནས་རྒྱུན་གནས་ནི​ི་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པའི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཆ་ལག་ཅི​ིག་ཡི​ིན། ཐོ​ོན་ཁུངས་འཆར་འགོ​ོད།

རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པའི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་སྐབས་བབ་ཀྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཆེ​ེད་དུ་མ་འོ​ོངས་པའི​ི་མི​ི་རབས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་

བློ​ོས་གཏོ​ོང་མི​ི་དགོ​ོས་པ་བྱ་རྒྱུ་དང་། ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་གནོ​ོད་འཚེ​ེ་ཇི​ི་ཉུང་གི​ི་ཐོ​ོག་ནས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་གཏོ​ོང་རྒྱུ་དེ​ེར་ཟེ​ེར།

འཆར་འགོ​ོད་ནི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་རྣམས་ཁྲི​ིམས་དང་མཐུན་ནས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཐུན་མོ​ོང་གི​ིས་མོ​ོས་མཐུན་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐབས་

ལམ་ཞི​ིག་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས། ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་ཁུངས་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱ་གར་ལྟ་བུའི​ི་ནང་ཐབས་ལམ་དེ​ེ་ནི​ི་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན། ས་

ཁུལ་ལ་ལར་ཐོ​ོན་ཁུངས་འགའ་ཞི​ིག་འབེ​ེལ་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ནའང་རེ​ེ་ཞི​ིག་ཉུང་ངུ་ལས་མེ​ེད། ཡང་ས་ཁུལ་ཁ་ཤ ས་ནང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་ཆ་

ནས་རང་ཁ་རང་གསོ​ོ་ཐུབ་ཀྱང། དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཅན་གྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཁག་ཅི​ིག་ཉུང་དྲགས་པའི​ི་དཀའ་ངལ་ཡང་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ཇྷཱ​ཱ​ཱ �ར་ ཁནྜ་དང་། ཆ་ཏྟཱི​ིས་གར། མདྱ་པྲདེ​ེཤ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ནང་གཏེ​ེར་རྫས་དང་རྡོ​ོ་སོ​ོལ་གྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཧ་ཅང་བཟང་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

ཡང་ཨ་རུ་ཎཱ་ཅལ་པྲདེ​ེཤ་ནང་ཆུའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཧ་ཅང་བཟང་ནའང་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་རྨང་གཞི​ིའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་ (Infrastructure)

མེ​ེད། རཱཇསྠན་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ནང་ཉི​ི་འོ​ོད་དང་རླུང་གི​ི་ནུས་ཤུ གས་བཟང་ནའང་ཆུའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཞན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ལ་དྭགས་ཀྱི​ི་གྲང་ངར་

ཆེ​ེ་བའི​ི་བྱེ​ེ་ཐང་ས་ཁུལ་ནི​ི་ཡུལ་ལུང་གཞན་ལས་འབྲེ​ེལ་ཐག་རྦད་དེ​ེ་ཆད་ཡོ​ོད། དེ​ེར་ཤུ ལ་དངོ​ོས་ཀྱི​ི་རི​ིག་གཞུང་ཧ་ཅང་ཕྱུག་ཀྱང་

ཆུ་དང་། འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་རྨང་གཞི​ིའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན། དགོ​ོས་གལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་རི​ིགས་ཉུང་དྲགས་པའི​ི་དཀའ་ངལ་ཡོ​ོད། རྒྱུ་

3

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

མཚན་འདི​ི་དག་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་དང་། མངའ་སྡེ​ེ། རྫོ​ོང་། གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་བཅས་སུ་ཐོ​ོན་ཁུངས་འཆར་འགོ​ོད་ཆ་སྙོ​ོམས་པོ​ོ་

དགོ​ོས་པ་སྟོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་མི​ིང་བྲི​ིས་ཏེ​ེ།

ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱོ​ོས།

དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཆེ​ེ་ཡང་ཁ་གྲངས་མང་པོ​ོ་མེ​ེད་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཁག་

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་འཆར་འགོ​ོད།

ཐོ​ོན་ཁུངས་འཆར་འགོ​ོད་ནང་བརྒྱུད་རི​ིམ་དུ་མ་ཚུད་ཡོ​ོད།

༡། ཡུལ་ལུང་ཀུན་གྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ངོ​ོས་བཟུང་ནས་ཐོ​ོ་འགོ​ོད་བྱ་རྒྱུ། དེ​ེའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ནང་བརྟག་དཔྱད་བྱེ​ེད་པ་དང་། འཆར་གཞི​ི་ འགོ​ོད་པ། གྲངས་ཚད་དང་སྤུས་ཚད་ལ་ཚོ​ོད་དཔག་བྱེ​ེད་པ། ཚད་འཇལ་བ་བཅས་ཚུད་ཡོ​ོད།

༢། ཐོ​ོན་ཁུངས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་འཆར་གཞི​ི་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་འོ​ོས་འཚམས་ཀྱི​ི་འཕྲུལ་ལས་དང་། རྩལ། དེ​ེ་བཞི​ིན་ སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་དང་ལྡན་པའི​ི་འཆར་འགོ​ོད་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་འཛུགས་དགོ​ོས་པ།

༣། རྒྱལ་ཡོ​ོངས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ིའི​ི་འཆར་གཞི​ི་དང་ཐོ​ོན་ཁུངས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་འཆར་གཞི​ི་མཐུན་སྒྲི​ིག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ།

རྒྱ་གར་རང་བཙན་ཐོ​ོབ་རྗེ​ེས་ལོ​ོ་ལྔའི​ི་འཆར་གཞི​ི་དང་པོ​ོ་དབུ་འཛུགས་བྱས་པ་ནས་བཟུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་འཆར་འགོ​ོད་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་ ཡུལ་མངོ​ོན་འགྱུར་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་འབད་བརྩོ​ོན་རྒྱུན་འཁྱོ​ོངས་བྱས་ཡོ​ོད།

ས་ཁུལ་གང་ཞི​ིག་ཡི​ིན་རུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་དགོ​ོས་རྒྱུ་ནི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་མོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་འཕྲུལ་

ལས་དང་སྒྲི​ིག་འཛུགས་མེ​ེད་ན་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཡོ​ོད་ཀྱང་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ལ་གེ​ེགས་བྱེ​ེད་སྲི​ིད། རྒྱ་གར་ནང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་ པའི​ི་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ཀྱང་དེ​ེ་དག་དཔལ་འབྱོ​ོར་རྗེ​ེས་ལུས་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ཁོ​ོངས་སུ་གཏོ​ོགས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལས་ལྡོ​ོག་སྟེ​ེ་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་ རྨང་གཞི​ི་ཞན་པའི​ི་ས་ཁུལ་ཁ་ཤས་ཡོ​ོད་ཀྱང་དེ​ེ་དག་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་གནས་བབ་འབུར་དུ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད། གཤམ་གྱི​ི་གནས་སྟངས་གཉི​ིས་ངོ​ོས་བཟུང་ནས་རྒྱུ་མཚན་བརྗོ​ོད་དགོ​ོས།

ཀ) ཐོ​ོན་ཁུངས་ཕྱུག་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ཀྱང་དཔལ་འབྱོ​ོར་རྗེ​ེས་ལུས་ཡི​ིན་པའི​ི་ས་ཁུལ། ཁ) ཐོ​ོན་ཁུངས་ཞན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ཀྱང་དཔལ་འབྱོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ།

རྒྱལ་ཁབ་བཙན་བཟུང་བྱས་པའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ལ་གཞི​ིགས་ན་ཕྱི​ི་རྒྱལ་བཙན་འཛུལ་བས་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་དུ་བསྒྱུར་དགོ​ོས་

དོ​ོན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ཡུལ་དེ​ེའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཕྱུག་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས་ཡི​ིན། ཕྱི​ི་རྒྱལ་བཙན་འཛུལ་བའི​ི་འཕྲུལ་ལས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚད་མཐོ​ོ་བས་

མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་བྱས་ཏེ​ེ་དབང་བསྒྱུར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། འཕྲུལ་ལས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་དང་སྒྲི​ིག་

འཛུགས་ཀྱི​ི་འགྱུར་འགྲོ​ོས་མཉམ་དུ་ཡོ​ོད་ཚེ​ེ་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ིས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་གཏོ​ོང་བར་ཕན་ཐོ​ོགས་བྱེ​ེད་ཐུབ། དེ​ེས་ན་རྒྱ་གར་ནང་

4

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཡར་རྒྱས་དང་ཡང་སྒོ​ོས་ཐོ​ོན་ཁུངས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ལ་མཚོ​ོན་ན་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཁོ​ོ་ན་ཡོ​ོད་པ་ཙམ་མ་ཡི​ིན་པར་འཕྲུལ་ལས་དང་། མི​ིའི​ི་ ནུས་ཚད། མི​ི་མང་གི​ི་ཉམས་མྱོ​ོང་བཅས་ལ་རག་ལས་ཡོ​ོད། ཐོ​ོན་ཁུངས་ཉར་ཚགས།

ཐོ​ོན་ཁུངས་ནི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་བྱ་བ་གང་ཞི​ིག་ལ་མེ​ེད་དུ་མི​ི་རུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། འོ​ོན་ཀྱང་ཐོ​ོན་ཁུངས་བག་མེ​ེད་ལོ​ོངས་སྤྱོ​ོད་

བྱས་དྲགས་ན་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་དཀའ་ངལ་འཕྲད་སྲི​ིད། དཀའ་ངལ་འདི​ི་དག་མི​ི་འཕྲད་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་

ཐོ​ོན་ཁུངས་ཉར་ཚགས་བྱེ​ེད་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན། སྔ་མོ​ོའི ི་དབུ་ཁྲི​ིད་དང་མཁས་དབང་ཚོ​ོས་དོ​ོ་ཁུར་བྱེ​ེད་ས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཡང་དེ​ེ་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཉར་ཚགས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་དོ​ོ་ནན་པོ​ོས་འདི​ི་ལྟར་གསུངས་ཡོ​ོད། “མི​ི་ཚང་

མའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་ཆེ​ེད་དུ་ཐོ​ོན་ཁུངས་འདང་ངེ​ེས་ཤི​ིག་ཡོ​ོད་ཀྱང་། མི​ི་ག་གེ​ེ་མོ​ོའི ི་འདོ​ོད་པ་སྐོ​ོང་ཆེ​ེད་དུ་མེ​ེད་མོ​ོད།” ཁོ​ོང་གི​ིས་འདོ​ོད་ རྔམ་ཅན་དང་། རང་ཤེ​ེད་ཅན། དེ​ེ་བཞི​ིན་བཤུ་གཞོ​ོག་གི​ི་རང་བཞི​ིན་ལྡན་པའི​ི་དེ​ེང་རབས་ཀྱི​ི་འཕྲུལ་ལས་རྣམས་ནི​ི་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཐོ​ོན་

ཁུངས་ཉམས་རྒུད་དུ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རྒྱུ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་ཡི​ིན་པ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གནང་གི​ི་ཡོ​ོད། ས་གཞི​ིའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས།

ང་ཚོ​ོ་ས་གཞི​ིའི​ི་འདི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་འཚོ​ོ་གནས་བྱེ​ེད་པ་དང་། དེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་ཏུ་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་སྤེ​ེལ་བ་མ་ཟད། བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་འདྲ་

མི​ིན་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ས་ནི​ི་རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་གལ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། ས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རང་བྱུང་རྩི​ི་ཤི​ིང་དང་། རི​ི་

སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས། མི​ིའི་ི འཚོ​ོ་བ། དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ། འགྲི​ིམ་འགྲུལ། བརྡ་འཕྲི​ིན་གྱི​ི་མ་ལག་སོ​ོགས་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པ་ཡི​ིན།

འོ​ོན་ཀྱང་། ས་ནི​ི་ཚ་ཚད་དང་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་གྱི​ི་ཆ་ནས་འཛད་མཐའ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཞི​ིག་ཡི​ིན་སྟབས་དེ​ེ་གཟབ་ནན་གྱི​ིས་དགོ​ོས་པ་ འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི​ི་ཆེ​ེད་དུ་འཆར་གཞི​ི་བཏི​ིང་ནས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན།

རྒྱ་གར་ལ་ས་བབ་མི​ི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད་དེ​ེ། དཔེ​ེར་ན། རི​ི་དང་། མཐོ​ོ་སྒང་། ཐང་། གླི​ིང་ཕྲན་བཅས་ཡི​ིན། སའི​ི་གཞི​ིའི་ི རྒྱ་

ཁྱོ​ོན་བརྒྱ་ཆ་ ༤༣ ཙམ་ཐང་ཡི​ིན་པས་དེ​ེས་ཞི​ིང་ལས་དང་བཟོ​ོ་ལས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་གཞི​ིའི​ི་ ཐང་། རི​ི།

མཐོ​ོ་སྒང། དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡་༣ ས་གཞི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་གི​ི་གལ་ཆེ​ེའི​ི་སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་རི​ིགས།

5

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

རྒྱ་ཁྱོ​ོན་བརྒྱ་ཆ་ ༣༠ ཙམ་རི​ི་ཡི​ིན་སྟབས་གཙང་པོ​ོ་ཁ་ཤ ས་རྒྱུན་ཆད་མེ​ེད་པར་འབབ་པར་བྱེ​ེད་པས་ཡུལ་སྐོ​ོར་སྤྲོ​ོ་འཆམ་དང་སྐྱེ​ེ་ ཁམས་ཀྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་ལ་ཕན་ཐོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་བརྒྱ་ཆ་ ༢༧ ཙམ་མཐོ​ོ་སྒང་ཡི​ིན་པ་ན། དེ​ེར་གཏེ​ེར་ཁ་དང་། འགྱུར་

རྡོ​ོའི ི་བུད་རྫས། ནགས་ཚལ་སོ​ོགས་ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་པ་ཡོ​ོད། ས་གཞི​ིའི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད།

ས་གཞི​ིའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ནི​ི་གཤམ་གསལ་དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་ཆེ​ེད་དུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ༡། ནགས་ཚལ།

༢། རྨོ​ོ་འདེ​ེབས་བྱེ​ེད་མི​ི་ཐུབ་པའི​ི་ས། ཀ) ས་རྒོ​ོད་དང་བེ​ེད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་ས།

ཁ) ཞི​ིང་ལས་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་བའི​ི་ས། དཔེ​ེར་ན། ཁང་པ་དང་། ལམ། བཟོ​ོ་གྲྭ་སོ​ོགས།

༣། རྨོ​ོ་འདེ​ེབས་མ་བྱས་པའི​ི་ས་ཞི​ིང་གཞན། (ཞི​ིང་ལོ​ོག་མ། Fallow land) (ས་བཅུད་གསོ​ོ་བའི​ི་དོ​ོན་དུ་སྟོ​ོན་ཐོ​ོག་མ་བཏབ་པར་

བཞག་པའི​ི་ཞི​ིང་ས།)

ཀ) གཏན་འཇགས་རྩྭ་ཐང་དང་གཟན་རྩྭ་གདབ་སའི​ི་ས། ཁ) ཤི​ིང་སྣ་འདེ​ེབས་འཛུགས་བྱས་པའི​ི་ས།

ག) རྨོ​ོ་འདེ​ེབས་འོ​ོས་པའི​ི་བེ​ེད་མེ​ེད་ས། (Cultruable waste land) (ལོ​ོ་ལྔ་ལས་མང་བའི​ི་རི​ིང་རྨོ​ོ་འདེ​ེབས་མ་བྱས་པ།)

༤། ཞི​ིང་ལོ​ོག་མ།

ཀ) ད་ལྟའི​ི་ཞི​ིང་ལོ​ོག་མ། (ལོ​ོ་གཅི​ིག་གམ་དེ​ེ་ལས་ཉུང་བའི​ི་རི​ིང་རྨོ​ོ་འདེ​ེབས་མ་བྱས་པ།)

ཁ) ད་ལྟ་ལོ​ོག་མ་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་གཞན། (འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ ༡ ནས་ ༥བར་རྨོ​ོ་འདེ​ེབས་མ་བྱས་པ།)

༥། འདེ​ེབས་འཛུགས་ས་ཁྱོ​ོན་ནི​ི་ས་ཞི​ིང་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ནས་བཙས་མ་ཇི​ི་ཙམ་བརྔས་པ་ལ་ཟེ​ེར།

ལོ​ོ་གཅི​ིག་ནང་འདེ​ེབས་འཛུགས་ཐེ​ེངས་གཅི​ིག་ལས་མང་བ་བྱས་པའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་དང་འདེ​ེབས་འཛུགས་ས་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་

(Net sown area) བསྣན་ན་སྤྱི​ིའི​ི་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་འདེ​ེབས་འཛུགས་ (Gross cropped area) ས་ཁྱོ​ོན་དེ​ེ་ཐོ​ོབ་ཐུབ།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་གཞི​ིའི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་རྣམ་པ།

ས་གཞི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་སྟངས་ནི​ི་ས་དབྱི​ིབས་དང་། ནམ་ཟླ། སའི​ི་རི​ིགས་སོ​ོགས་རང་བྱུང་གི​ི་རྐྱེ​ེན་དང་། དེ​ེ་བཞི​ིན་མི​ི་

འབོ​ོར་གྱི​ི་གྲངས་ཚད། འཕྲུལ་ལས་ཀྱི​ི་ནུས་པ། རི​ིག་གཞུང་དང་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་སོ​ོགས་མི​ིའི​ི་རྐྱེ​ེན་ལས་དབྱེ​ེ་བ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་

ཁྱོ​ོན་ནི​ི་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ས་ཡ་ ༣་༢༨ ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་གཞི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་གྲངས་ཐོ​ོ་ནི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༩༣ ལས་ མེ​ེད་པ་རེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱ་གར་བྱང་ཤར་མངའ་སྡེ​ེའི་ི ས་གཞི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་གྲངས་ཐོ​ོའི ི་ནང་ཨ་སམ་མངའ་སྡེ​ེ་མ་གཏོ​ོགས་མངའ་སྡེ​ེ་གཞན་

6

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

རྣམས་ཚུད་མེ​ེད། ལྷག་པར་དུ་ཇམྨུ་དང་ཀཤ་མཱི​ིར་གྱི​ི་ས་ཁུལ་ཁག་ཅི​ིག་པཱ་ཀི​ིསྟཱན་དང་རྒྱ་ནག་གི​ིས་བཟུང་ཡོ​ོད་སྟབས་དེ​ེ་དག་ལ་ ས་ཞི​ིབ་བྱས་མེ​ེད། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

གཤམ་གསལ་ཐི​ིག་རི​ིས་སྒོ​ོར་མོ​ོ་གཉི​ིས་དབར་ལ་ཁྱད་པར་ཕྱེ​ེ་དགོ​ོས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠-༦༡ ནས་ ༢༠༡༩- ༢༠༢༠ བར་

ནགས་ཚལ་དང་འདེ​ེབས་འཛུགས་ས་ཁྱོ​ོན་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་གྲངས་ཐོ​ོར་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན།

གཏན་འཇགས་རྩ་ཐང་འོ​ོག་གི​ི་ས་གཞི​ིའང་ཇེ​ེ་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་ཕྱུགས་ཟོ​ོག་གི​ི་ཁྱུ་རྣམས་རྩྭ་ཐང་འདི​ི་འདྲར་ཇི​ི་ལྟར་

གསོ​ོ་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་ཐུབ་བམ། དེ​ེའི​ི་མཇུག་འབྲས་ག་རེ​ེ་ཡོ​ོང་ངམ། ད་ཡོ​ོད་ཞི​ིང་ལོ​ོག་མ་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ས་ཆ་མང་ཆེ​ེ་བ་རྣམས་སྤུས་ཀ་

ཞན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཡང་ན། ས་གཞི​ི་དེ​ེ་དག་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་པར་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེས་ན་ས་གཞི​ི་དེ​ེ་དག་ནི​ི་ ལོ​ོ་གཉི​ིས་སམ་གསུམ་ནང་ཐེ​ེངས་གཅི​ིག་གམ་རེ​ེ་ཟུང་ལས་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མེ​ེད། གལ་ཏེ​ེ་ས་གཞི​ི་དེ​ེ་དག་འདེ​ེབས་འཛུགས་

ས་ཁྱོ​ོན་ཁོ​ོངས་སུ​ུ་གཏོ​ོགས་པ་ཡི​ིན་ན་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འདེ​ེབས་འཛུགས་ས་ཁྱོ​ོན་བརྒྱ་ཆ་ ༥༤ ཙམ་ཟི​ིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། འདེ​ེབས་འཛུགས་ས་

ཁྱོ​ོན་གྱི​ི་ཚད་གཞི​ི་ནི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་གཅི​ིག་ནས་གཞན་དབར་ཁྱད་པར་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། པན་ཇཱ​ཱབ་དང་ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠-༡༩༦༡ བར་གྱི​ི་ས་གཞི​ིའི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༩-༢༠༢༠ བར་གྱི​ི་ས་གཞི​ིའི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད།

༡། ནགས་ཚལ།

༦། རྨོ​ོ་འདེ​ེབས་འོ​ོས་པའི​ི་བེ​ེད་མེ​ེད་ས།

༤། གཏན་འཇགས་རྩྭ་ཐང་དང་གཟན་རྩྭ་གདབ་སའི​ི་ས།

༩། འདེ​ེབས་འཛུགས་ས་ཁྱོ​ོན།

༧། ད་ཡོ​ོད་མི​ིན་པའི​ི་ཞི​ིང་ལོ​ོག་མ།

༢། ས་རྒོ​ོད་དང་བེ​ེད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་ས།

༨། ད་ཡོ​ོད་ཞི​ིང་ལོ​ོག་མ།

༣། ཞི​ིང་ལས་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བཏང་བའི​ི་ས།

༥། ཤི​ིང་སྣ་དང་ཆུ​ུ་ཤི ིང་སོ​ོགས་འདེ​ེབས་འཛུགས་བྱས་པའི​ི་ས།

7

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡་༤

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཀྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༨༠ ལྷག་འདེ​ེབས་འཛུགས་ས་ཁྱོ​ོན་ཡི​ིན་པ་དང་། ཨ་རུ་ཎཱ་ཅལ་པྲདེ​ེཤ་དང་། མི​ི་ཛོ​ོ་རམ། མ་ཎི​ི་པུར། ཨཎྜ་མཱན་དང་ནི​ི་

ཀོ​ོ་བཱར་གླི​ིང་ཕྲན་ནང་བརྒྱ་ཆ་ ༡༠ ལས་ཉུང་བ་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༢ ལོ​ོའི ི་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ནགས་ཚལ་སྲི​ིད་བྱུས་ནང་གསལ་ལྟར། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་ས་ཁྱོ​ོན་ནི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་

བརྒྱ་ཆ་ ༣༣ ལས་ཧ་ཅང་དམའ་བ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་སྣོ​ོད་བཅུད་དོ​ོ་མཉམ་ཡོ​ོང་བར་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན་པ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་རྒྱུད་དུ་གནས་པའི​ི་མི​ི་ས་ཡ་མང་པོ​ོའི ི་འཚོ​ོ་ཐབས་ནགས་ཚལ་དེ​ེ་དག་ལ་རག་ལས་ཡོ​ོད། སའི​ི་ཆ་ཤ ས་འགའ་ཞི​ིག་བེ​ེད་

མེ​ེད་ཀྱི​ི་ས་དང་ཞི​ིང་ལས་མི​ིན་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་རྒྱུ་ཞེ​ེས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད། བེ​ེད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་སའི​ི་ནང་བྲག་དང་། སྐམ་

སའི​ི་ཁུལ། བྱེ​ེ་ཐང་བཅས་ཚུད་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་ལས་མི​ིན་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་བའི​ི་སའི​ི་ནང་གཞི​ིས་ཆགས་དང་། འཁོ​ོར་ལམ། ལྕགས་ལམ། བཟོ​ོ་གྲྭ་སོ​ོགས་ཚུད་ཡོ​ོད། ས་གཞི​ི་འོ​ོས་འཚམ་གྱི​ིས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་མ་བྱས་པར་དུས་ཡུན་རི​ིང་པོ​ོར་བཞག་ན། དེ​ེའི​ི་ས་ བཅུད་ཉམས་རྒུད་དུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཁོ​ོར་ཡུག་གཉི​ིས་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་ཚབས་ཆེ​ེན་ཕོ​ོག་གི​ི་ཡོ​ོད། ས་གཞི​ི་ཉམས་རྒུད་དང་གཅེ​ེས་སྲུང་བྱེ​ེད་ཐབས།

ང་ཚོ​ོས་ས་གཞི​ི་འདི​ི་དག་མེ​ེས་པོ​ོ་ཚོ​ོ་དང་མཉམ་སྤྱོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། མ་འོ​ོངས་པའི​ི་བུ་རབས་ཚ་རྒྱུད་དང་མཉམ་དུ་

ཡང་སྤྱོ​ོད་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན། ང་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ཟས་སྡོ​ོད་གནས་མལ་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༩༥ ས་ཞི​ིང་ནས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མི​ིའི​ི་བྱེ​ེད་

ལས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ས་གཞི​ིར་ཉམས་རྒུད་བཏང་བ་ཙམ་མ་ཟད། དེ​ེར་གནོ​ོད་ཚེ​ེ་གཏོ​ོང་བར་རང་བྱུང་གནོ​ོན་ཤུ གས་ཀྱི​ི་ཚད་གཞི​ི་

ཡང་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་བཏང་ཡོ​ོད། ནགས་ཚལ་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་དང་། རྩྭ་ཟ་དྲགས་པ། ས་བརྐོ​ོ་འདོ​ོན། གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་སོ​ོགས་མི​ིའི​ི་བྱེ​ེད་ ལས་མི​ི་ཉུང་བ་ཞི​ིག་གི​ིས་ཀྱང་ས་གཞི​ི་ཇེ​ེ་ཞན་དུ་གཏོ​ོང་བར་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་མངོ​ོན་གསལ་དོ​ོད་པོ​ོར་སྤྲོ​ོད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་གྱི​ི་ལས་མཚམས་བཞག་རྗེ​ེས་གནས་ཤུལ་རྣམས་སྣང་མེ​ེད་དུ་རང་སར་བཞག་སྟེ​ེ་ཕོ​ོག་ཐུག་གི​ི་རྗེ​ེས་

ཤུལ་ཟབ་མོ​ོ་འཇོ​ོག་གི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་ཇྷཱ​ཱ​ཱ �ར་ཁནྜ་དང་། ཆ་ཏྟཱི​ིས་གར། མདྱ་པྲདེ​ེཤ།ཨོ​ོ་ཌི​ི་ཤཱ་བཅས་སུ་གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་

འདོ​ོན་ཆེ​ེད་ནགས་ཚལ་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་བྱས་ཏེ​ེ་ས་གཞི​ི་ཉམས་རྒུད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཏང་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་གུཇ་རཱཏ་

དང་། རཱཇསྠན། མ་དྷྱ་པར་ཌེ​ེ་ཤ མ་ཧཱ་རཱ་ཤི​ི་ཊྲ་བཅས་སུ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་སྒོ​ོ་ཕྱུགས་ཀྱི​ིས་རྩྭ་ཟ་བ་ཚད་ལས་བརྒལ་བས་ས་བཅུད་ཞན་ དུ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་ཐོ​ོན་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་པན་ཇཱ​ཱབ་དང་། ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱ། ནུབ་ཨུཏྟར་པྲདེ​ེཤ་བཅས་སུ་ཞི​ིང་ཆུ་ཚད་

ལས་བརྒལ་བ་བཏང་བས་ཞི​ིང་སར་ཆུ་འཁྱི​ིལ་ནས་སའི​ི་ནང་བ་ཚྭ་དང་བུལ་ (Alkalinity) གྱི​ི་རི​ིགས་ཇེ​ེ་མང་དུ་སོ​ོང་སྟེ​ེ་ས་བཅུད་

ཇེ​ེ་ཞན་དུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཨར་འདམ་བཟོ​ོ་ལས་ཁང་གི​ིས་རྡོ​ོ་ཐལ་ (Limestone) འཐག་པ་དང་འཇི​ིམ་བཟོ​ོའི ི་བཟོ​ོ་ལས་ཀྱི​ིས་ཅོ​ོང་

ཞི​ི་ (Calcite) དང་འདག་རྡོ​ོ་ (Soapstone) འཐག་པ་ལྟ་བུའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་ལས་སྣོ​ོན་བྱེ​ེད་སྐབས་རྡུལ་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོ་མཁའ་དབུགས་ ནང་འཕྱུར་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། རྡུལ་དེ​ེ་དག་ས་གཞི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་བབས་རྗེ​ེས་སའི​ི་ནང་ཆུ་འཛུལ་བའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་དེ​ེར་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་བཟོ​ོ་ཡི​ི་

ཡོ​ོད། ཉེ​ེ་བའི​ི་ལོ​ོ་འགའི​ི་ནང་བཟོ​ོ་ལས་ཁང་གི​ི་དུག་སྙི​ིགས་དེ​ེ་དག་གི​ིས་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་ས་གཞི​ི་དང་ཆུ་སྦག་བཙོ​ོག་བཟོ​ོ་བའི​ི་

རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཙོ​ོ་བོ​ོར་གྱུར་ཡོ​ོད།

8

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ས་བཅུད་ཉམས་རྒུད་ཀྱི​ི་དཀའ་ངལ་ལས་གྲོ​ོལ་བའི​ི་ཐབས་ལམ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ཡང་ནགས་ཚལ་འདེ​ེབས་འཛུགས་དང་

ཕྱུགས་ཟོ​ོག་གི​ི་རྩྭ་ཁ་སྟངས་འཛི​ིན་ལེ​ེགས་པོ​ོ་བྱས་ན་ཕན་ཐོ​ོགས་ཅུང་ཟད་ཡོ​ོང་ངེ​ེས། དམི​ིགས་བསལ་སྐམ་སའི​ི་ཁུལ་དུ་གོ​ོང་

འཁོ​ོད་ཐབས་ལམ་ཙམ་མ་ཟད་ཚེ​ེར་མ་ཅན་གྱི​ི་སྡོ​ོང་པོ​ོ་འདེ​ེབས་འཛུགས་བྱས་ན་ས་བཅུད་ཉམས་རྒུད་དུ་མི​ི་འགྲོ​ོ་བར་བཀག་

འགོ​ོག་བྱེ​ེད་ཐུབ། བེ​ེད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་ས་ཆ་རྣམས་དོ​ོ་དམ་ལེ​ེགས་པོ​ོ་བྱེ​ེད་པ་དང་། གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་གྱི​ི་ལས་གཞི​ིར་སྟངས་འཛི​ིན།

བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་སྦག་བཙོ​ོག་དང་གད་སྙི​ིགས་རྣམས་གཙང་སེ​ེལ་ལེ​ེགས་པོ​ོ་བྱས་ན། བཟོ​ོ་གྲྭ་དང་དེ​ེའི​ི་ས་ཁུལ་གྱི​ི་ཆུ་དང་ས་བཅུད་ཉམས་ རྒུད་ཕྱི​ིན་པ་སླར་གསོ​ོ་བྱེ​ེད་ཐུབ་བོ​ོ།། སའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས།

ས་ནི​ི་སླར་གསོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་གལ་ཆེ​ེ་ཤོས ོ ་ཤིག ི ་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་རྩི​ི་ཤིངི ་སྐྱེ​ེ་འཚར་བྱེ​ེད་སའི​ི་རྒྱུ་ཞི​ིག་དང་སའི​ི་གོ​ོ་

ལའི​ི་སྟེ​ེང་གི​ི་སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་རི​ིགས་མི​ི་འདྲ་བ་འཚོ​ོ་གནས་བྱེ​ེད་སའི​ི་གནས་གཞི​ི་ཡང་ཡི​ིན། ས་ནི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་མ་ལག་ (Living system)

ཅི​ིག་ཡི​ིན། ས་འབོ​ོར་སེ​ེན་ཊི​ི་མི​ི་ཊར་ཁ་ཤས་ཆགས་པར་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ས་ཡ་མང་པོ​ོ་འགོ​ོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ས་བབ་དང་། རྨང་རྡོ​ོ། (Parent Rock) ནམ་ཟླ། རྩི​ི་ཤི​ིང་། སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་རི​ིགས། དུས་ཚོ​ོད་བཅས་ནི​ི་སའི​ི་ཆགས་རི​ིམ་གྱི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གལ་ཆེ​ེན་དག་ཡི​ིན། ཚ་དྲོ​ོད་ལ་འགྱུར་ལྡོ​ོག་

དང་། རྒྱུག་ཆུའི​ི་བཞུར་རྒྱུན། རླུང་དང་འཁྱགས་རོ​ོམ། རུལ་སུངས་གཏོ​ོང་བ་སོ​ོགས་ནི​ི་འབྱུང་བའི​ི་ནུས་པ་སྣ་ཚོ​ོགས་ལས་ས་ གཞི​ིའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་གསོ​ོག་སྒྲུབ་བྱེ​ེད་པར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་སའི​ི་ནང་རྫས་འགྱུར་དང་སྐྱེ​ེ་ལྡན་གྱི​ི་འགྱུར་བ་དག་ཀྱང་

གལ་ཆེ​ེན་ཡི​ིན། སའི​ི་ནང་སྐྱེ​ེ་ལྡན་དང་སྐྱེ​ེ་མེ​ེད་ཀྱི​ི་དངོ​ོས་རྫས་ཀྱང་ལྡན་ཡོ​ོད། ས་གཞི​ི་བྱུང་བར་ཆ་རྐྱེ​ེན། ཚོ​ོས་གཞི​ི་དང་། མཐུག་ ཚད། རི​ིས་གཟུགས། (Texture) ལོ​ོ་ཚད། རྫས་འགྱུར། དངོ​ོས་ཁམས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་བཅས་ལ་གཞི​ི་བཞག་ཡོ​ོད།

སའི​ི་དབྱེ​ེ་བ།

རྒྱ་གར་ལ་ས་བབ་མི​ི་འདྲ་བ་དང་། ས་དབྱི​ིབས། ནམ་ཟླ། རྩི​ི་ཤི​ིང་གི​ི་རི​ིགས་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ཆ་རྐྱེ​ེན་དེ​ེ་དག་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་

སའི​ི་དབྱེ​ེ་བ་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། འདམ་རའི​ི་ས། (Alluvial soil)

ས་དེ​ེ་ནི​ི་ཁྱབ་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་དང་གལ་འགངས་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་དེ​ེ་ཡི​ིན། དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐང་ངོ​ོས་ཧྲི​ིལ་པོ​ོ་འདམ་རའི​ི་ས་

ལས་གྲུབ་ཡོ​ོད། འདི​ི་ནི​ི་ཧི​ི་མ་ལ་ཡའི​ི་ཆུ་བོ​ོ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གསུམ་སྟེ​ེ། སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ་དང་། རྨ་བྱ་ཁ་འབབ། རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ་བཅས་

ལས་གྲུབ་ཡོ​ོད། ས་དེ​ེ་རཱཇསྠན་དང་གུཇ་རཱཏ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་བར་དུའང་ཁྱབ་ཡོ​ོད། འདམ་རའི​ི་ས་དེ​ེ་ཤར་ཕྱོ​ོགས་མཚོ​ོ་འགྲམ་གྱི​ི་ཐང་

ངོ​ོས་སུ་ཡང་མཐོ​ོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད། ལྷག་པར་དུ་མ་ཧ་ན་ཌི​ི་དང་། གྷོ​ོ་ཌ་ཝ་རི​ི། ཀྲི​ི་ཥི​ི་ན། ཀ་ཝེ​ེ་རི​ི་བཅས་ཀྱི​ི་ཟུར་གསུམ་ཆུ་གླེ​ེའི​ི་ཁུལ་དུ་ མཐོ​ོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད།

འདམ་རའི​ི་སའི​ི་ནང་དུ་བྱེ​ེ་མ་དང་རྡོ​ོ་སྙི​ིགས་འདམ་རྫབ་བཅས་ཀྱི​ི་ཚད་མང་ཉུང་འདྲེ​ེས་མ་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོ་གཙང་པོ​ོའི ི་ལུང་

9

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གཤོ​ོང་ ( River valleys) ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ནང་ལོ​ོགས་སུ་སྐྱོ​ོད་སྐབས་ས་རྡུལ་དེ​ེ་དག་ཅུང་ཆེ​ེ་བ་མཐོ​ོང་ཐུབ། གཙང་པོ​ོའི ི་ལུང་གཤོ​ོང་གི​ི་

སྟོ​ོད་ཕྱོ​ོགས་སུ་ས་རགས་པ་ཡོ​ོད། ས་དེ​ེ་དག་ནི​ི་ཌུའར་ (Duars) དང་། ཆཱོ​ོསི​ི།( Chos) ཊེ​ེ་རཱའེ​ེ་ (Terai) ལྟ་བུའི​ི་རི​ི་འདབས་སུ་རྒྱུན་ དུ་མཐོ​ོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད།

སའི​ི་ཟེ​ེགས་མའི​ི་ཆེ​ེ་ཆུང་དང་གྲུབ་ཆ་ལ་མི​ི་ལྟོ​ོས་པར་ས་རི​ིགས་དེ​ེ་དག་གི​ི་ལོ​ོ་ཚད་ལ་གཞི​ི་བཞག་ནས་ཀྱང་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་

བྱེ​ེད་ཆོ​ོག དེ​ེའི​ི་ལོ​ོ་ཚད་ལ་གཞི​ིགས་ནས་འདམ་རའི​ི་ས་རི​ིགས་རྙི​ིང་པ་བྷང་གར་ (Bangar) དང་འདམ་རའི​ི་ས་རི​ིགས་གསར་པ་

ཁ་དར་ (Khadar) ཞེ​ེས་དབྱེ​ེ་བ་འབྱེ​ེད་ཐུབ། བྷང་གར་ས་རི​ིགས་ནང་ཁ་དར་ས་རི​ིགས་ལས་ཀྱང་ཀན་ཀེ​ེར་ (Kanker) གྱི​ི་རྡེ​ེའུ་ འདུས་ཚད་མཐོ​ོ་བ་ཡོ​ོད། དེ​ེའི་ི ནང་རྡུལ་ཕྲ་མོ​ོ་མང་བ་དང་བྷང་གར་ལས་ཀྱང་ས་བཅུད་བཟང་བ་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་བཏང་འདམ་རའི​ི་ས་ནི​ི་

ཤི​ིན་ཏུ་ནས་གཤི​ིན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་ས་རི​ིགས་འདི​ི་དག་ནང་ཐལ་ཚྭ་ (Potash) དང་། ཧྥོ​ོ་སྐྱུ​ུར་ (Phosphoric acid) རྡོ​ོ་ཐལ་ (Lime) བཅས་ཀྱི​ི་ཚད་སྙོ​ོམ་པོ​ོ་ཡོ​ོད་སྟབས་བུར་ཤི ིང་དང་། འབྲས། གྲོ​ོ། དེ​ེ་མི​ིན་སྲན་མའི​ི་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་སོ​ོགས་སྐྱེ​ེད་སྲི​ིང་བྱེ​ེད་པར་འཚམ་པོ​ོ་

ཡོ​ོད། འདམ་རའི​ི་ས་དེ​ེ་ས་བཅུད་ཧ་ཅང་བཟང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ས་ཁུལ་དེ​ེ་དག་ནང་ཞི​ིང་ལས་རྒྱ་ཆེ​ེར་སྤེ​ེལ་བ་དང་མི​ི་འབོ​ོར་

མང་པོ​ོ་འདུས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྐམ་སའི​ི་ས་ཁུལ་གྱི​ི་ས་རི​ིགས་ནི​ི་བུལ་ཏོ​ོག་མང་བས་གལ་ཏེ​ེ་ཐབས་ལམ་ཡག་པོ​ོ་དང་ཆུ་འདྲེ​ེན་

བྱས་ཚེ​ེ་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཡོ​ོང་ཐུབ། ས་ནག།

ས་དེ​ེའི​ི་མདོ​ོག་ནག་པོ​ོ་ཡི​ིན་པས་ས་ནག་དང་མི​ི་གཞན་དུ་རེ​ེ་གུར་ (Regur) ཀྱང་འབོ​ོད། ས་ནག་ནི​ི་སྲི​ིང་བལ་འདེ​ེབས་

འཛུགས་བྱེ​ེད་པར་འཚམ་ཤོ ོས་ཡི​ིན་ལ་སྐབས་རེ​ེར་དེ​ེ་ལ་སྲི​ིང་བལ་གྱི​ི་ས་ནག་ཅེ​ེས་ཀྱང་ཟེ​ེར། གནམ་གཤི​ིས་ཀྱི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་དང་རྨང་

རྡོ​ོའི ི་རྫས་གཉི​ིས་ནི​ི་ས་ནག་པོ​ོ་ཆགས་པའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གལ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཡི​ིན་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ས་དེ​ེ་རི​ིགས་ནི​ི་ནུབ་བྱང་ཌེ​ེ་ ཁན་མཐོ​ོ་སྒང་དུ་ཁྱབ་པའི​ི་ཌེ​ེ་ཁན་ཌྲབ་ (Deccan trap) ས་ཁུལ་གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལྡན་ཡོ​ོད་ལ་མེ​ེ་རི​ི་བཞུར་བའི​ི་རྡོ​ོ་ཞུན་ལས་གྲུབ་པ་

ཡི​ིན། ས་འདི​ི་མ་ཧཱ་རཱཥཊྲ། སའུ་རཱཥྚྲ། མཱལ་ཝ། མདྷྱ་པྲདེ​ེཤ ཆཏྟཱི​ིས་གར་བཅས་ཀྱི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་བརྒྱུད་ལྷོ​ོ་ཤར་གྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་གོ​ོ་དཱ་ ཝ་རི​ི་དང་ཀྲྀ​ྀཥྞའི​ི་ལུང་གཤོ​ོང་ཁུལ་དུ་ཁྱབ་ཡོ​ོད།

ས་ནག་ནི​ི་ཤི​ིན་ཏུ་བཟང་བའི​ི་ས་འདམ་གྱི​ི་རྫས་ལས་གྲུབ་པ་ཡི​ིན། ས་རི​ིགས་འདི​ི་དག་ལ་བརླན་གཤེ​ེར་འཛི​ིན་པའི​ི་ནུས་པ་

ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ལྷག་པར་དུ་ས་དེ​ེའི་ི ནང་དུ་བཅུད་ལྡན་གྱི​ི་རྡོ​ོ་ཞོ​ོ་དཀར་པོ​ོ་ (Calcium carbonate) དང་། དཀར་གཡའ། (Magnesium)

ཐལ་ཚྭ། རྡོ​ོ་ཐལ་སོ​ོགས་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ས་རི​ིགས་འདི​ིར་ཧྥོ​ོ་སྐྱུར་ (Phosphoric) གྱི​ི་རྫས་ཞན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། གནམ་གཤི​ིས་ཚ་དྲོ​ོད་ཆེ​ེ་

བའི​ི་སྐབས་གཏི​ིང་རི​ིང་པོ​ོར་གས་ཆག་བྱུང་བས་རླུང་རྒྱུ་བདེ​ེ་བར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ས་རི​ིགས་འདི​ི་རློ​ོན་པ་ཆགས་སྐབས་

འབྱར་བག་ཅན་དུ་འགྱུར་པས་རྨོ​ོ་སློ​ོག་བྱེ​ེད་དཀའ།དེ​ེར་བརྟེ​ེན། ཆར་པ་ཐོ​ོག་མ་བབས་རྗེ​ེས་སམ་ཡང་ན་མོ​ོན་སུན་འགོ​ོ་མ་ཚུགས་ གོ​ོང་ནས་ས་ཞི​ིང་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

10

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡་༥ རྒྱ་གར་གྱི​ི་སའི​ི་དབྱེ​ེ་བ་ཆེ​ེ་ཁག

11

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ས་དམར་པོ​ོ་དང་སེ​ེར་པོ​ོ།

ས་དམར་པོ​ོ་ནི​ི་ཌེ​ེ་ཁན་ཐང་གཤོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཤར་དང་ལྷོ​ོ་ཁུལ་ཆར་ཞོ​ོད་ཉུང་བའི​ི་ས་ཁུལ་གྱི​ི་མེ​ེ་རྡོ​ོའི ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་སྟེ​ེང་དུ་ཆགས་

ཡོ​ོད། ས་སེ​ེར་དང་ས་དམར་གཉི​ིས་པོ​ོ་ཨོ​ོ་ཌི​ི་ཤཱ་དང་། ཆ་ཏྟི​ིས་གར། ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་གངྒའི​ི་ཐང་གི​ི་དབུས། ནུབ་རི​ིའི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་

འདབས་རོ​ོལ་དུ་ཡང་མཐོ​ོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད། ས་རི​ིགས་དེ​ེ་དག་ནི​ི་ཤེ​ེལ་རྡོ​ོ་དང་འགྱུར་རྡོ​ོའི ི་རི​ིགས་ནང་ལྕགས་ཁྱབ་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་དམར་ མདངས་ཅན་དུ་གྱུར་པ་དང་། ཆུ་གཤེ​ེར་ཅན་དུ་འགྱུར་སྐབས་སེ​ེར་པོ​ོ་ལྟར་སྣང་ངོ​ོ་། ། རྡོ​ོ་ཚག་ས། (Laterite soil)

རྡོ​ོ་ ཚག་ཅེ​ེས ་པ་ནི​ི་ ལ་ཊི​ིན ་སྐད་དུ་ལེ​ེ་ ཊར་ (Later)

ཞེ​ེས་པ་ལས་འབྱུང་ཞི​ིང་། དེ​ེའི་ི དོ​ོན་ནི​ི་སོ​ོ་ཕག་ (Brick) ཞེ​ེས་

པར་གོ​ོ རྡོ​ོ་ཚག་ས་ནི​ི​ི་བརླན་གཤེ​ེར་དང་སྐམ་ཤ ས་ཅན་གྱི​ི་

ཚ་ཁུལ་དང་། དེ​ེ་དང་ཉེ​ེ་བའི​ི་གནམ་གཤི​ིས་སུ་དུས་འཁོ​ོར་

རེ​ེས་བཞི​ིན་ཆགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ས་འདི​ི་ནི​ི་ཆར་ཞོ​ོད་ཆེ​ེ་བའི​ི་ རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་འཚག་སེ​ེལ་དྲག་པོ​ོའི ི་རྗེ​ེས་སུ་ཐོ​ོན་པའི​ི་འབྲས་བུ་

ཞི​ིག་རེ​ེད། རྡོ​ོ་ཚག་ས་མང་ཆེ​ེ་བ་གཏི​ིང་ཟབ་པོ​ོ་ནས་ཧ་ཅང་ ཟབ་པ་དང་། སྐྱུར་རང་བཞི​ིན་ཅན་ (pH<6.0) ཡི​ིན་ཞི​ིང་།

པར་རི​ིས། ༡་༦ རྡོ​ོ་ཚག་ས།

སྤྱི​ིར་བཏང་རྩི​ི་ཤི​ིང་ལ་བཅུད་མེ​ེད་པ་དང་མང་ཆེ​ེ་བ་ནི​ི་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་མངའ་སྡེ​ེ་དང་། མ་ཧཱ་རཱཥྚྲའི​ི་ནུབ་རི​ིའི​ི་ཁུལ། ཨོ​ོ་ཌི​ི་ཤཱ། ནུབ་བྷང་

གྷལ་གྱི​ི་ས་ཁུལ་ཁག་ཅི​ིག བྱང་ཤར་ས་ཁུལ་དུ་མཐོ​ོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད། ས་འདི​ི་ཡི​ིས་རྒྱུན་ལྗང་ནགས་ཚལ་དང་རྟག་ལྗང་ནགས་ཚལ་ལ་ སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་བྱེ​ེད་པར་སྔོ​ོ་ལུད་ (Humus) ཕྱུག་པོ​ོ་ཡོ​ོད་མོ​ོད།

འོ​ོན་ཀྱང་རྩི​ི་ཤི ིང་ཉུང་ས་དང་ཕྱེ​ེད་སྐམ་སའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་སྔོ​ོ་ལུད་ཞན་ཙམ་ཡོ​ོད་པས། ས་དེ​ེ་དག་ཉི​ིལ་ཟད་དུ་འགྲོ​ོ་

བདེ​ེ་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ས་བདག་གཅེ​ེས་ཀྱི​ི་ཐབས་ལམ་འོ​ོས་འཚམ་ཞི​ིག་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་རྗེ​ེས་ཀརནཱ་ཊཀ་དང་། ཀེ​ེ་ར་ལ། ཏ་མི​ིལ་ནཱ་ཌཱུ་ཡི​ི་

རི​ི་གྲོ​ོང་ཁུལ་དུ་ཇ་དང་འཚི​ིག་ཇ་འདེ​ེབས་འཛུགས་བྱེ​ེད་པར་ཧ་ཅང་ཕན་ཐོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད། ཏ་མི​ིལ་ནཱ་ཌཱུ་དང་། ཨནདྲ་པྲ་དེ​ེཤ ཀེ​ེ་ ར་ལ་སོ​ོགས་རྡོ​ོ་ཚག་དམར་པོ​ོའི ི་ས་ཁུལ་དུ་ཀཱ་ཇུ་འབྲས་བུའི​ི་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་སྐྱེ​ེ་འཛུགས་བྱེ​ེད་པར་འཚམ་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ས་སྐམ་པོ​ོ།

ས་སྐམ་པོ​ོའི ི་ཚོ​ོས་གཞི​ི་ནི​ི་དམར་སྨུག་འདྲེ​ེས་མ་ཡི​ིན། ལར་ན་ས་དེ​ེར་བྱེ​ེ་མའི​ི་རང་བཞི​ིན་དང་ཚྭ་ལྡན་ཡོ​ོད། ས་ཁུལ་ཁ་ཤ ས་

ཀྱི​ི་ཆུ་ལ་ཚྭ་ཤ ས་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད་པས་རླངས་པར་གྱུར་རྗེ​ེས་རྒྱུན་སྤྱོ​ོད་ཚྭ་ཐོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གནམ་གཤི​ིས་སྐམ་པོ​ོ་དང་ཚ་དྲོ​ོད་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་ གྱི​ིས་སའི​ི་ནང་སྔོ​ོ་ལུད་དང་བཞའ་ཚན་མཐོ​ོང་རྒྱུ་མེ​ེད།

12

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ས་རི​ིམ་འོ​ོག་མའི​ི་མཚམས་སུ་དཀར་ཤམ་ (Calcium) ཇེ​ེ་

མང་དུ་འགྲོ​ོ་ བའི​ི་ རྐྱེ​ེན ་གྱི​ིས ་ཀན་ཀར་ (Kankar) གྱི​ིས ་ཁེ​ེང ས་ ཡོ​ོད། ས་རི​ིམ་འོ​ོག་མའི​ི་མཚམས་སུ་ཀན་ཀར་ཆགས་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་

གྱི​ིས་ཆུ་འཛུལ་བར་བཀག་འགོ​ོག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ས་དེ​ེར་ཆུ་འདྲེ​ེན་

འོ​ོས་འཚམ་བྱས་རྗེ​ེས་དེ​ེ་ཡང་ནུབ་རཱཇ་སྠན་གྱི​ི་གནས་སྟངས་ནང་ པར་རི​ིས། ༡་༧ ས་སྐམ་པོ​ོ། བཞི​ིན་ས་ཞི​ིང་འདེ​ེབས་འཛུགས་བྱེ​ེད་འོ​ོས་པ་ཆགས་ངེ​ེས། ནགས་ཚལ་གྱི​ི་ས།

ས་དེ​ེ་ཆར་ཡུལ་ནགས་ཚལ་ (Rain forest) གྱི​ི་རི​ི་རྒྱུད་དང་རི​ི་གྲོ​ོང་དུ་མཐོ​ོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད། ས་དེ​ེའི​ི་རང་བཞི​ིན་ནི​ི་རི​ི་ཁུལ་གྱི​ི་ཁོ​ོར་

ཡུག་དང་བསྟུན་ནས་ཁྱད་པར་འགྲོ​ོ་གི​ི་ཡོ​ོད། ལུང་གཤོ​ོངས་ངོ​ོས་སུ་འདམ་ཚི​ི་ཅན་དང་བྱེ​ེ་ཞི​ིབ་ཡོ​ོད་པ་དང་། རི​ི་རྩེ​ེ་རུ་རྩུབ་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

ཁ་བས་བཏུམས་པའི​ི་ཧི​ི་མ་ལ་ཡར་འཁྱགས་རོ​ོམ་ཉི​ིལ་བ་དང་། དེ​ེར་སྐྱུར་རྫས་མང་ཞི​ིང་སྔོ​ོ་ལུད་ཉུང་ཉུང་ལས་མེ​ེད། ལྷག་པར་དུ་ གཙང་པོ​ོའི ི་འགྲམ་དང་འདམ་རྡོ​ོ་ཡོ​ོད་སར་ས་བཅུད་བཟང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། སའི​ི་ཉི​ིལ་ཟད་དང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ།

ས་ངོ​ོས་ཉམས་པ་དང་ཉི​ིལ་འགྲོ​ོ་བ་དེ​ེར་ཉི​ིལ་ཟད་ཅེ​ེས་བརྗོ​ོད། ས་རི​ིམ་འཕེ​ེལ་བ་དང་ཉི​ིལ་བ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་དེ​ེ་ཅི​ིག་

ཅར་དུ་བྱུང་བས་དོ​ོ་སྙོ​ོམས་པོ​ོར་གནས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྐབས་རེ​ེར་མི​ིའི​ི་བྱེ​ེད་ལས་ཏེ​ེ། དཔེ​ེར་ན། ནགས་ཚལ་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་དང་། རྩྭ་ཟ་

དྲགས་པ། འཛུགས་སྐྲུན། གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་སོ​ོགས་བྱས་པའི​ི་དབང་གི​ིས་དེ​ེར་བརྡབ་གསི​ིག་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་རླུང་

དང་། འཁྱགས་རོ​ོམ། ཆུ་བཅས་རང་བྱུང་གི​ི་གནོ​ོད་འཚེ​ེ་ལས་ས་ཉི​ིལ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱུག་ཆུ་དེ​ེད་ནས་འདམ་སར་གཏི​ིང་ཟབ་པའི​ི་བུ་

ག་བཟོ​ོས་ནས་འགྲོ​ོ་བ་དེ​ེར་གྲོ​ོག་མོ​ོ་ (Gullies) ཞེ​ེས་དང་། ས་དེ​ེ་རྨོ​ོ་འདེ​ེབས་བྱེ​ེད་པར་མི​ི་འཚམ་པ་ཆགས་ཏེ​ེ་ས་ངན་ (Bad land)

ཞེ​ེས་འབོ​ོད། ཅཱམ་བཱལ་གཞོ​ོང་སའི​ི་ནང་ས་དེ​ེ་དག་ལ་གྲོ​ོག་རོ​ོང་ (Ravines) ཟེ​ེར། སྐབས་རེ​ེར་ཆུ་དེ​ེ་ཐུར་དུ་ས་ཁྱོ​ོན་རྒྱ་ཆེ​ེ་སར་

བཞུར་བའི​ི་ཚེ​ེ་སྟེ​ེང་གི​ི་ས་རྡུལ་རྣམས་དེ​ེད་འགྲོ​ོ་བ་ཡི​ིན། དེ​ེར་ཉི​ིལ་ཟད་ལེ​ེབ་མོ​ོ་ (Sheet erosion) ཟེ​ེར། ས་ཁོ​ོད་སྙོ​ོམས་པོ​ོའི ི་སྟེ​ེང་གི​ི་

ས་རྡུལ་རྣམས་ལྷགས་པས་དེ​ེ​ེད་པ་དེ​ེ་ལ་ལྷགས་པའི​ི་ཉི​ིལ་ཟད་ (Wind

erosion) ཟེ​ེར། ས་ཞི​ིང་རྨོ​ོ་ནོ​ོར་ཤོ ོར་སྐབས་སུའང་སའི​ི་ཉི​ིལ་ཟད་ཡོ​ོང་

ངེ​ེས་ཡི​ིན།

སའི​ི་ཟུར་ངོ​ོས་སུ་ས་ཞི​ིང་འདེ​ེབས་སྐྱོ​ོང་བྱས་ཚེ​ེ་ཐུར་དུ་འབབ་

པར་རི​ིས། ༡་༨ སྟེ​ེགས་བུའི​ི་ས་ཞི​ིང་འདེ​ེབས་ལས།

པའི​ི་ཆུ་བོ​ོའི ི་རྒྱུ་ཕྱོ​ོགས་ཇེ​ེ་དལ་དུ་གཏོ​ོང་ཐུབ། འདི​ི་ལ་སའི​ི་ཟུར་རི​ིས་

འདེ​ེབས་སྐྱོ​ོང་ (Contour Ploughing) ཟེ​ེར།

13

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

རི​ི་ངོ​ོས་སུ་སྐས་རི​ིམ་བཟོ​ོས་ཏེ​ེ་ས་ཞི​ིང་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག རི​ི་ཞི​ིང་

སྐས་རི​ིམ་ཅན་གྱི​ིས་ས་ཉི​ི ་ ལ་འགོ​ོག་ཐུབ། ནུབ་དང་དབུས་ཧི​ི་མ་ལ་ཡར་ས་

ཞི​ིང་སྐས་རི​ིམ་ཅན་གྱི​ི་འདེ​ེབས་ལས་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད།

ཞི​ིང་ས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་རྣམས་སྟར་པ་ནར་མོ​ོར་བགོ​ོས་ཆོ​ོག སྟོ​ོན་འབྲས་ཀྱི​ི་

བར་དུ་རྩྭ་སྐྱེ​ེས་སུ་འཇུག་དགོ​ོས། དེ​ེས་རླུང་གི​ི་ཤུ གས་ཚད་ཇེ​ེ་ཆུང་དུ་གཏོ​ོང་ སྟར་པ་འདེ​ེབས་ལས (Strip cropping) ཟེ​ེར། ཐུབ། ཐབས་ལམ་འདི​ིར་སྟར་པ་འདེ​ེ

ཤི​ིང་སྡོ​ོང་དཀྱུས་བསྒྲི​ིགས་ཏེ​ེ་བཙུགས་ན། དེ​ེ་ཡི​ིས་བྱེ​ེད་ལས་གཅི​ིག་

སྐྱི​ིབས་འཁོ​ོར་ (Shelter མཚུངས་བྱེ​ེད་ཐུབ། ཤི​ིང་སྡོ​ོང་གི​ི་དཀྱུས་དེ​ེ་དག་ལ་སྐྱི​ི

belts) ཟེ​ེར ། སྐྱི​ིབ ས་འཁོ​ོར ་གྱི​ི་ ཐབས་བྱུས་དེ​ེ་ ལ་བརྟེ​ེན ་ནས་རྒྱ་གར་ནུབ་

པར་རི​ིས། ༡་༩ གྲོ​ོག་མོ​ོ།

ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་བྱེ​ེ་ཐང་བརྟན་པོ​ོར་གནས་ཐུབ་པར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད།

14

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

དང་པོ​ོ། ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ​ེ་འདེ​ེམས་དགོ​ོས།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

༡། པན་ཇཱ​ཱབ་ཀྱི​ི་ས་ཞི​ིང་ཉམས་རྒུད་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི།

ཀ) འདེ​ེབས་འཛུགས་ཤུགས་ཆེ​ེ་དྲགས་པ། ཁ) ནགས་ཚལ་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་མང་དྲགས་པ། ག) ཞི​ིང་ཆུ་འདྲེ​ེན་གཏོ​ོང་མང་དྲགས་པ། ང) རྩྭ་ཟ་དྲགས་པ།

༢) གཤམ་གསལ་མངའ་སྡེ​ེ་གང་དུ་རི​ི་ཞི​ིང་སྐས་རི​ིམ་ཅན་གྱི​ི་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། ཀ) པན་ཇཱ​ཱབ། ཁ) ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱ། ག) ཨུཏྟར་པྲདེ​ེཤ་ཡི​ི་ཐང་། ང) ཨུཏྟརཱ་ཁནྜ། ༣) གཤམ་གསལ་གྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་གང་དུ་ས་ནག་པོ​ོ་མཐོ​ོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད་དམ། ཀ) ཨུཏྟར་པྲདེ​ེཤ།ཁ) རཱཇསྠན། ག) མ་ཧ་ར་ཤི ི་ཊྲ། ང) ཇར་ཁནཌ།

གཉི​ིས་པ། གཤམ་གསལ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། ས་ནག་ཡོ​ོད་སའི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་གསུམ་གྱི​ི་མི​ིང་དང་དེ​ེའི​ི་ནང་འདེ​ེབས་འཛུགས་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཁག་གི​ི་མི​ིང་བྲི​ིས།

༢། ཤར་ཕྱོ​ོགས་མཚོ​ོ་འགྲམ་གྱི​ི་ཟུར་གསུམ་ཆུ་གླེ​ེར་ས་རི​ིགས་ག་འདྲ་ཡོ​ོད། ས་རི​ིགས་དེ​ེའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གསུམ་བྲི​ིས། ༣། རི​ི་ཁུལ་དུ་ཉི​ིལ་ཟད་འགོ​ོག་ཐབས་གང་དང་གང་ཡོ​ོད་དམ། གསུམ་པ། གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་རྒྱས་པ་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། རྒྱ་གར་ནང་སའི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་སྟངས་སྐོ​ོར་བྲི​ིས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠-༦༡ ནས་ད་བར་ནགས་ཚལ་གྱི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་རུ་མི​ི་འགྲོ​ོ་བའི​ི་ རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༢། འཕྲུལ་ལས་དང་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས་ཕྱི​ིན་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ཐོ​ོན་ཁུངས་སྤྱོ​ོད་ཚད་མང་དུ་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ ནམ།

བཞི​ི་པ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་མི​ི་ཚོ​ོས་ཆུའི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་དང་གཉེ​ེར་སྲུང་བྱེ​ེད་སྟངས་སྐོ​ོར་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་ཞི​ིག་སྤེ​ེལ་དགོ​ོས།

༢། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ནང་སྤྱོ​ོད་བཞི​ིན་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཁག་གཉེ​ེར་སྲུང་ཇི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་མི​ིན་སློ​ོབ་ཕྲུག་ཕན་ཚུན་གྲོ​ོས་བསྡུར་ གྱི​ིས།

༣། གལ་ཏེ​ེ་ཟ་སྣུམ་རྫོ​ོགས་ན་དེ​ེས་ང་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བར་གནོ​ོན་ཤུགས་ཇི​ི་ཙམ་ཐེ​ེབས་སམ།

15

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༢། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

༄༅། །བོ​ོད་ལ་ཉེ​ེ་དུས་"འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ཡང་རྩེ​ེ་"དང་། "སྣེ​ེ་གསུམ་པ་" "ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཆུ་མཛོ​ོད་"ཅེ​ེས་འབོ​ོད་པ་ཙམ་གྱི​ིས་

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁམས་ཀྱི​ི་རི​ིན་ཐང་ཇེ​ེ་ཡི​ིན་ཤེ​ེས་ཐུབ། མཐོ​ོ་སྒང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དང་། གཙང་པོ​ོ​ོ་རི​ིང་པོ​ོ། རི​ི་བོ​ོ་མཐོ​ོན་པོ​ོ། གནམ་གཤི​ིས་ཐུན་ མོ​ོང་ཡི​ིན་པ་བཅས་ཀྱི​ིས་དེ​ེ་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ས་ཁམས་རི​ིག་པ་བ་ཚང་མས་དོ​ོ་སྣང་དང་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱེ​ེད་འོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ཏུ་མཐོ​ོང་ཡོ​ོད་

ལ། ལྷག་པར་དུ་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཡུལ་གྲུ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་མི​ི་ས་ཡ་མང་པོ​ོར་འཚོ​ོ་བའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སྦྱོ​ོར་ཐུབ་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མང་ པོ​ོའི ི་འབྱུང་ཁུངས་དང། གོ​ོ་ལའི​ི་འཁྱགས་རོ​ོམ་གཉི​ིས་ལས་གཞན་པའི​ི་འཁྱགས་རོ​ོམ་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་སུ་ཆགས་ཡོ​ོད། སའི​ི་ཆག་སྟངས་དང་ས་མཚམས།

བོ​ོད་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ས་ཁྲའི​ི་ངོ​ོས་ནས་བལྟས་ན། སའི​ི་

གོ​ོ་ལའི​ི་ཕྱེ​ེད་བྱང་མའི​ི་འཕྲེ​ེད་ཐི​ིག་གི​ི་ཚད་ 260N ནས་ 400N

བར་དང་། གཞུང་ཐི​ིག་གི​ི་ཚད་ 780E ནས་ 1050E ཙམ་གྱི​ི་

བར་དུ་གནས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་ས་བབ་མཐོ​ོ་ཚད་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་འཛམ་

གླི​ིང་གི​ི་ཡང་རྩེ​ེ་དང་། ས་སྐོ​ོགས་ཆགས་ཡུལ་གྱི​ི་ཆ་ནས་ཨེ​ེ་ཤི་ི

བོ​ོད།

ཡའི​ི་དབུས། དེ​ེ་བཞི​ིན་རི​ི་བོ​ོ་ཧི​ི་མ་ལ་ཡའི​ི་བྱང་ཤར་དུ་གནས་

པའི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེའི​ི་ལྷོ​ོ་ནུབ་ཀྱི​ི་མཚམས་ སུ་རྒྱ་གར་དང་། བལ་ཡུལ། འབྲུག་བཅས་ཡོ​ོད་པ་དང་། བྱང་ དང་ཤར་གྱི​ི་མཚམས་སུ་ཤར་ཏུར་ཀི​ི་སི​ི་ཐན་དང་རྒྱ་ནག་ ཡོ​ོད།

བོ​ོད་མཐོ​ོ་སྒང་།

བོ​ོད་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་མཐོ​ོ་ཤོས ོ ་དང་ཆེ​ེ་ཤོས ོ ་དེ​ེ་ཡི​ིན། དེ​ེའི་ི ཆ་སྙོ​ོམས་མཐོ​ོ་ཚད་རྒྱ་མཚོ​ོའི་ི ངོ​ོས་ལས་མི​ི་ཊར་ ༤༥༠༠

ལྷག་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ས་ཡ་མང་པོ​ོའི ི་གོ​ོང་རྒྱ་མཚོ​ོ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་དང། རྒྱ་གར་དང་ཡུ་རེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ས་སྐོ​ོགས་ལེ​ེབ་མོ​ོ་གཉི​ིས་ བརྡབ་ནས་རི​ིམ་བཞི​ིན་འབུར་དུ་ཐོ​ོན་པར་བརྗོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རི​ི་བོ​ོ་ཧི​ི་མཱ་ལ་ཡ་ས་སྟེ​ེང་ནས་འབུར་དུ་མ་ཐོ​ོན་གོ​ོང་རྒྱ་གར་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་

རྒྱ་མཚོ​ོ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་རླན་གཤེ​ེར་དང་དྲོ​ོད་རླུང་སོ​ོགས་འགོ​ོག་མཁན་མེ​ེད་སྟབས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གནམ་གཤི​ིས་ཀྱང་དྲོ​ོད་གཤེ​ེར་གཉི​ིས་ལྡན་

ཡི​ིན་པ་དང་། དྲོ​ོད་ཁུལ་གྱི​ི་སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

16

བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་རྒྱུད།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

དུས་རྒྱུན་བོ​ོད་ཡུལ་ལ་ ‘‘གངས་རི​ིའི​ི་ར་བས་བསྐོ​ོར་བའི​ི་ཞི​ིང་ཁམས།།’’ཞེ​ེས་གྲགས་པ་ལྟར། བོ​ོད་ཡུལ་གྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་མཐའ་

ཀུན་མཐོ​ོ་ཞི​ིང་གཟར་ལ་མཛེ​ེས་ཤི ིང་བརྗི​ིད་པའི​ི་གངས་རི​ི་སྣ་ཚོ​ོགས་དང་། གངས་རི​ི་དེ​ེ་དག་རི​ི་རྒྱུད་མང་པོ​ོས་མུ་འབྲེ​ེལ་དུ་བསྐོ​ོར་

ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་བོ​ོད་ཡུལ་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་རི​ི་རྒྱུད་དང་། ཤར་ཕྱོ​ོགས་སུ་འཕྲེ​ེད་རྒྱུག་རི​ི་རྒྱུད། ནུབ་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཁ་ར་ཁུ་ནུ་རི​ི་

རྒྱུད། བྱང་ཕྱོ​ོགས་སུ་མདོ​ོ་ལ་རི​ི་རྒྱུད། ཡུལ་དབུས་སུ་གངས་ཏི​ི་སེ​ེའི​ི་རི​ི་རྒྱུད་བཅས་ཀྱི​ིས་ཡོ​ོངས་སུ་བསྐོ​ོར་ནས་ཡོ​ོད།

ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་རི​ི་རྒྱུད།

དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལྷོ​ོ་མཐའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱ་གར་དང་། བལ་ཡུལ། འབྲུག་ཡུལ་སོ​ོགས་

ཀྱི​ི་མཐའ་མཚམས་སུ་ཆགས་པའི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ཐོ​ོག་ཆེ​ེས་མཐོ​ོ་ཞི​ིང་རི​ིང་ལ་རི​ི་ཚོ​ོགས་མང་

བའི​ི་རི​ི་རྒྱུད་ཅི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེའི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༢༦༠༠ དང་། ཞེ​ེང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་

མི​ི་ཊར་ ༣༢༠ ནས་ ༤༠༠ བར་ཡི​ིན་ལ། མཚོ​ོ་ངོ​ོས་ལས་ཆ་སྙོ​ོམས་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་

༦༡༠༠ ཙམ་ཡི​ིན། མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༧༠༠༠ ཅན་གྱི​ི་རི​ི་བོ​ོ་བཞི​ི་བཅུ་ལྷག་ཙམ་དང་། མི​ི་ ཊར་ ༨༠༠༠ ཅན་གྱི​ི་རི​ི་བོ​ོའང་དུ་མ་ཡོ​ོད། མཐོ​ོ་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་ ༨༨༥༨ ཡོ​ོད་པའི​ི་འཛམ་

གླི​ིང་གི​ི་རི​ི་བོ​ོ་མཐོ​ོ་ཤོ ོས་ཇོ​ོ་མོ​ོ་གླང་མའང་རི​ི་རྒྱུད་འདི​ིའི​ི་དཀྱི​ིལ་དུ་བལ་བོ​ོད་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ས་

པར་རི​ིས། ༢་༡ ཧི​ི་མ་ལ་ཡི​ིའི​ི་རི​ི་རྒྱུད།

མཚམས་སུ་ཆགས་ཡོ​ོད། གངས་ཏེ​ེ་སེ​ེ།

གངས་ཏེ​ེ་སེ​ེའམ་གངས་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་ནི​ི། བོ​ོད་དབུས་ཀྱི​ི་མངའ་རི​ིས་སྤུ་ཧྲེ​ེང་བྱང་རྒྱུད་

དུ་ཡོ​ོད། མཐོ​ོ་ཚད་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་ནས་མི​ི་ཊར་ ༦༦༥༦ ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་བ་ཚོ​ོའི​ི་བཤད་

རྒྱུན་ལྟར་ན་ལྷ་དབང་ཕྱུག་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་གནས་རི​ི་ཡི​ིན་ཡང་ཟེ​ེར། གངས་འདབས་སུ་སྒྲུབ་ ཕུག་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ནང་རྗེ​ེ་བཙུན་མི​ི་ལ་རས་པ་སོ​ོགས་ཆོ​ོས་ལུགས་མི​ི་སྣ་གྲགས་

ཅན་དུ་མས་སྒོ​ོམ་སྒྲུབ་གནང་ས་ཡི​ིན་པར་བཤད། གངས་རི​ི་འདི​ིར་རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི​ི་ནང་གི​ི་ པར་རི​ིས། ༢་༢ གངས་ཏེ​ེ་སེ​ེ་དང་གཉན་ཆེ​ེན་ གནས་སྐོ​ོར་དང་མཆོ​ོད་མཇལ་བ་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོ་ལོ​ོ་འཁོ​ོར་མོ​ོ་ཡུག་ཏུ་གནས་མཇལ་ དང་མཆོ​ོད་འབུལ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

17

ཐང་ལྷའི​ི་རི​ི་རྒྱུད།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གཉན་ཆེ​ེན་ཐང་ལྷ།

གཉན་ཆེ​ེན་ཐང་ལྷ་ནི​ི་བོ​ོད་སྲི​ིད་པ་ཆགས་པའི​ི་ལྷ་དགུའམ། མགུར་ལྷ་བཅུ་གསུམ་གྱི​ི་ཡ་གྱལ་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། ལྷ་སའི​ི་བྱང་

ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༡༠༠ ཙམ་དང་། གནམ་མཚོ​ོ་ཕྱུག་མོ​ོའི ི་ལྷོ​ོ་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་འདམ་གཞུང་རྩྭ་ཐང་དུ་ཡོ​ོད། མཐོ​ོ་ཚད་ལ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ ངོ​ོས་ནས་མི​ི་ཊར་ ༧༡༡༧ ཡོ​ོད།

ཁ་ལ་ཁུ་ནུ་དང་གདང་ལའི​ི་རི​ི་རྒྱུད།

རི​ི་རྒྱུད་འདི​ི་གཉི​ིས་ནུབ་ནས་ཤར་དུ་མཐུད་ཤི​ིང་མཐོ​ོ་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་ ༥༠༠༠ ནས་

༦༠༠༠ བར་ཡོ​ོད། ཁ་ལ་ཁུ་ནུའི​ི་རི​ི་རྒྱུད་ནི​ི་ཤི ིན་ཅང་དང་ཀ་ཤི​ི་སྨི​ིར་འབྲེ​ེལ་མཚམས་སུ་

ཆགས་པ་དང་བོ​ོད་ཁོ​ོངས་སུ་ཤར་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ཆ་ཤས་ཙམ་ལས་མེ​ེད། ཆ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་མཐོ​ོ་ ཚད་མི​ི་ཊར་ ༦༠༠༠ ཡོ​ོད་ལ། མི​ི་ཊར་ ༨༠༠༠ ཡན་གྱི​ི་རི​ི་མཐོ​ོ་གྲས་གསུམ་ཡོ​ོད། འཛམ་

པར་རི​ིས།

གླི​ིང་གི​ི་རི​ི་མཐོ​ོན་པོ​ོ་ཨང་གཉི​ིས་པ་མཐོ​ོ་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་ ༨༦༡༡ ཡོ​ོད་པས་རི​ི་བོ​ོ་ཆོ​ོ་ཀེ​ེ་ལི​ི་ ༢་༣ ཁ་ལ་ཁུ་ནུ་དང་གདང་ལའི​ི་རི​ི་རྒྱུད། ཟེ​ེར་བའང་དེ​ེར་ཡོ​ོད། རི​ི་རྒྱུད་དེ​ེ་ནི​ི་འཁྱག་ཀླུང་རྒྱས་ས་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ལ། ཤར་སྣེ​ེ་རུ་ལེ​ེ་ལག་ མང་བས་རི​ི་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གང་ཡི​ིན་པ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་དཀའ་བར་བཤད།

གདང་ལ་རི​ི་རྒྱུད་ནི​ི་ཁ་ལ་ཁུ་ནུའི​ི་རི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ཤར་སྣེ​ེར་མཐུད་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་མཚོ​ོ་སྔོ​ོན་པོ​ོའི ི་ནུབ་རྒྱུད་དུ​ུ་ཆགས་ཡོ​ོད། རི​ི་རྒྱུད་

འདི​ིའི​ི་ཞེ​ེང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༡༥༠ ལྷག་ཙམ་དང་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༦༠༠༠ ཙམ་ཡོ​ོད། རི​ི་རྩེ​ེ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་སྐུ་ལ་དར་ མདུང་མི​ི་ཊར་ ༦༦༢༡ ཡི​ིན་ལ་འདི​ི་ནི​ི་འབྲི​ི་ཆུའི​ི་ཆུ་མགོ​ོ་ཁུངས་ཡང་རེ​ེད། རི​ི་རྒྱུད་ཧྲི​ིལ་པོ​ོར་འཁྱག་ཀླུང་རྒྱས། ཁུ་ནུ་རི​ི་རྒྱུད།

རི​ི་རྒྱུད་འདི​ི་ནི​ི་ཕ་མེ​ེས་ཨེ​ེར་མཐོ​ོ་སྒང་ནས་སི​ི་ཁྲོ​ོན་ཞི​ིང་ཆེ​ེན་གྱི​ི་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་བར་ཆགས་ཤི ིང་། རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་

༢༥༠༠ དང་ཞེ​ེང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༡༥༠ ཆ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་མཐོ​ོ་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་ ༦༠༠༠ ཡས་མས་ཡོ​ོད། རི​ི་རྒྱུད་འདི​ིར་མི​ི་ཊར་

༦༠༠༠ ནས་ ༧༠༠༠ བར་གྱི​ི་རི​ི་བོ​ོ་དུ་མ་མཆི​ིས་ཤི ིང་འཁྱག་ཀླུང་རྒྱས་ས་ཞི​ིག་ཡི​ིན། བྱང་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཐ་ལི​ི་མོ​ོའུ་གཤོ​ོང་ས་དང་ཚྭ་ འདམ་གཤོ​ོང་ས་གཉི​ིས་ཡོ​ོད་ལ། ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་སུ་བོ​ོད་དབུས་ཀྱི​ི་བྱང་ཐང་ཡོ​ོད། ཤར་རྒྱུད་དུ་བ་ཡན་ཧ་རི​ི་དང་ཁུ་ཁུ་ཤི་ི རི​ི། ཨ་མྱེ​ེས་ རྨ་ཆེ​ེན་སོ​ོགས་ལེ​ེ་ལག་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། མདོ​ོ་ལ་རི​ིང་མོ​ོའི་ི རི​ི་རྒྱུད།

མདོ​ོ་ལ་རི​ིང་མོ​ོའི ཤར ི་ ་ནུབ་ཀྱི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༩༠༠ དང་། ལྷོ​ོ་བྱང་གི​ི་ཞེ​ེང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༢༥༠ ནས་༤༠༠

ཡོ​ོད་ལ། ཆ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༣༠༠༠ ཡི​ིན། ནུབ་སྣེ​ེ་རུ་མི​ི་ཊར་ ༣༥༠༠ ནས་མི​ི་ཊར་ ༥༦༠༠ བར་གྱི​ི་རི​ི་རྩེ​ེ་དུ་མ་ཡོ​ོད་

18

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ལ་འཁྱག་ཀླུང་རྒྱས། རི​ི་རྒྱུད་འདི​ིའི་ི བྱང་རྨ་ནུབ་དོ​ོག་ལམ་དང་ལྷོ​ོ་ཚྭ་འདམ་གཤོ​ོང་སར་འབྲེ​ེལ་ཞི​ིང་། ལྷོ​ོ་བྱང་གི​ི་ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་སུ་

ཆུ་བོ​ོ་མང་པོ​ོ་འབབ་ཀྱི​ིན་ཡོ​ོད། འཕྲེ​ེད་བཅད་རི​ི་རྒྱུད།

འདི​ི་ནི​ི་མདོ​ོ་དབུས་མཐོ​ོ་སྒང་གི​ི་ཤར་ལྷོ​ོའི ི་ཕྱོ​ོགས་ཏེ​ེ། བོ​ོད་དབུས་ཀྱི​ི་ཤར་ཕྱོ​ོགས་དང་སི​ི་ཁྲོ​ོན་གྱི​ི་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་བར་ཁུལ་དུ་

ཡོ​ོད་ལ། ལྷོ​ོ་ནས་བྱང་དུ་ཆགས་པའི​ི་རི​ི་རྒྱུད་ཉག་གཅི​ིག་ཡི​ིན། འདི​ི་ལ་རི​ི་རྒྱུད་ཟེ​ེར་ཡང་དོ​ོན་དུ་སྒང་གཤོ​ོང་མང་པོ​ོ་མཉམ་གཤི​ིབ་

ཏུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རི​ི་མཐོ​ོ་ལུང་ཟབ་ཀྱི​ི་སའི​ི་ཆགས་ཚུལ་ཁྱད་པར་བ་ཞི​ིག་གི​ི་སྤྱི​ི་མི​ིང་རེ​ེད། དེ​ེ་རུ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་ལས་མཐོ​ོ་ཤོས ོ ་ནི​ི་མི​ི་ཊར་ ༧༥༥༦ ཅན་གྱི​ི་མི​ི་ཉག་གངས་དཀར་རེ​ེད། འབྲི​ི་ཆུ་དང་། རྫ་ཆུ། རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ་སོ​ོགས་ཆུ་ཆེ​ེན་དུ་མས་རི​ི་དེ​ེ་དག་དུམ་བུར་

བཅད་དེ​ེ་ཤར་དུ་བཞུར་གྱི​ིན་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ནགས་ཚལ།

སྤྱི​ིར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ནགས་ཚལ་ཕལ་ཆེ​ེ་བ་ས་བབ་དམའ་བའི​ི་ལྷོ​ོ་ཤར་མཐའ་མཚམས་ས་ཁུལ་དང་གཙང་པོ​ོའི ི་གཡས་གཡོ​ོན་གྱི​ི་རི​ི་

འདབས་སུ་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ཁྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤི ིང་རི​ིགས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ས་མཐོ​ོའི ི་སྟེ​ེང་དུ་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་ཐང་ཤི ིང་སྟེ​ེ། གསོ​ོམ་ཤི ིང་དང་། སྒྲོ​ོན་ཤི ིང་། ཤུག་པ་

སོ​ོགས་ཤི​ིང་སྣ་རི​ིགས་འདྲ་མི​ིན་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་རླན་གཤེ​ེར་ཁུལ་གྱི​ི་ས་བབ་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༣༨༠༠ ནས་ཅུང་ སྐམ་ཤས་ཆེ​ེ་བའི​ི་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་གྱི​ི་ས་བབ་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༤༣༠༠ བར་དུ་སྐྱེ​ེས་འཚར་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

ཤི​ིང་ནགས་ཀྱི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་མཐུག་ཚད་ལ་ཆ་བཞག་ན། ཧེ​ེག་ཊར་རེ​ེར་མི​ི་ཊར་རྒྱ་དཔངས་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༢༧༢ རེ​ེ་ཟི​ིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་

ཅི​ིང་། བོ​ོད་དབུས་ཁུལ་གྱི​ི་ཐང་ཤི ིང་སོ​ོགས་ཤི ིང་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་མཐུག་ཚད་དེ​ེ་ཧེ​ེག་ཊར་རེ​ེར་མི​ི་ཊར་རྒྱ་དཔངས་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༢༣༠༠ ཙམ་ཟི​ིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པས་མཐུག་ཚད་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་ལ་སླེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་མཐའ་མཚམས་ས་ཁུལ་དུ་རྒྱ་ནག་གི​ིས་འགྲུལ་ལམ་ཇི​ི་ཙམ་འཛུགས་སྐྲུན་བྱས་པ་དེ​ེ་ཙམ་གྱི​ིས་ནགས་ཚལ་གཅོ​ོད་

ཚད་མང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། འགྲུལ་ལམ་ནི​ི་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་མི​ི་འབོ​ོར་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་དང་། རང་གི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཁོ​ོ་ནར་དམི​ིགས་ཏེ​ེ་བཟོ​ོ་སྐྲུན་ བྱས་པ་དང་། དེ​ེ་དག་གི​ི་ཆེ​ེད་དུ་བཏང་བའི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་རྣམས་ནི​ི་བོ​ོད་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་གྱི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་བཏང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༩༩༠ ཙམ་ལ་ཤི ིང་ནགས་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་ནི​ི་བོ​ོད་ནང་ལས་ཀ་སྤྲོ​ོད་ཡུལ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་གྲས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། ཀོ​ོང་པོ​ོ་ཁུལ་ གཅི​ིག་པུར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༩ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་དམག་མི​ི་དང་། བོ​ོད་མི​ི་བཙོ​ོན་པ་ཉི​ིས་ཁྲི​ི་ལྷག་ཙམ་གྱི​ིས་ཤི​ིང་ནགས་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་དང་ དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་གྱི​ི་ལས་ཀ་བྱས་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད། ཆུ་འགྲོ​ོའི་ི མ་ལག

བོ​ོད་ཡུལ་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ཡང་རྩེ​ེར་ཆགས་ཤི ིང་ཕྱོ​ོགས་མཐའ་ཀུན་གངས་རི​ིས་བསྐོ​ོར་ཡོ​ོད། མཐོ​ོ་ས་ནས་དམའ་ས་དང་།

གངས་རི​ི་ལས་རྒྱ་མཚོ​ོ​ོར་འབབ་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་འབྱུང་ཁུངས་ཆགས་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་ནང་མི​ི་འབོ​ོར་ཆེ​ེས་མང་

19

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱ་གར་དང་རྒྱ་ནག་སོ​ོགས་ཨེ​ེ་ཤི་ི ཡའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་ཆུའི​ི་འབྱུང་ཡུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བོ​ོད་ཡི​ིན་པས། བོ​ོད་ཡུལ་

ལ་ཨེ​ེ་ཤི ི་ཡའི​ི་ཆུ་མཛོ​ོད་ཀྱང་ཟེ​ེར་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

བཞུར་རྒྱུན་གྱི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་སྟོ​ོང་ཕྲག་ཡོ​ོད་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ་དང་། རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ། རྨ་བྱ་

ཁ་འབབ། སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ། འབྲི​ི་ཆུ། རྨ་ཆུ། རྫ་ཆུ། རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ་སོ​ོགས་ནི​ི་བོ​ོད་ནས་འབབ་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་ཤ ་སྟག་ཡི​ིན་ལ། འདི​ི་

དག་གི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་འབོ​ོར་བརྒྱ་ ༤༧ གྱི​ི་ཆུ་ཡི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་སྐོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་པས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་འབོ​ོར་ས་ ཡ་མང་པོ​ོའི ི་འཚོ​ོ་ཐབས་དང་འབྲེ​ེལ་བ་དམ་ཟབ་ཆགས་ཡོ​ོད། ཨང་། ༡།

གཙང་པོ​ོ།

(བོ​ོད་མི​ིང།)

གཙང་པོ​ོ།

(མི​ིང་གཞན།)

གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ།

Sutlej

རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ།

Brahmaputra

འབྲི​ི་ཆུ།

Yangtze River

རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ།

Salween

༢།

རྨ་བྱ་ཁ་འབབ།

Ganges

༤།

སེ​ེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ།

Indus

རྨ་ཆུ།

Yellow River

རྫ་ཆུ།

Mekong

༣། ༥།

༦།

༧། ༨། རྫ་ཆུ།

བཞུར་རྒྱུན་གྱི​ི་རི​ིང་ ཚད།

(ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར།)

འབབ་ཡུལ། (རྒྱལ་ཁབ།)

༡༤༥༠

རྒྱ་གར།

༢༩༠༠

རྒྱ་གར། བངྒ་ལ་དེ​ེ་ཤ

༢༥༡༠

༣༢༠༠

༦༣༠༠

༥༤༦༤ ༢༨༠༠

༤༣༥༠

རྒྱ་གར།

རྒྱ་གར། པཀི​ི་སྟཱན། རྒྱ་ནག རྒྱ་ནག

འབར་མ།

ཐའེ​ེ་ ལ ནྜ ། ལ འོ​ོ ་ སེ​ེ།

ཀམ་བོ​ོ་ཌི​ི་ཡ། ཝེ​ེཊ་ནམ།

རྫ་ཆུ་ནི​ི། བོ​ོད་མདོ​ོ་ཁམས་རྫ་སྟོ​ོད་རྫོ​ོང་ཁོ​ོངས་རི​ི་བོ​ོ་ཤྭ་ར་སྐྱ་ནས་འབབ་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། གཙང་པོ​ོ་དེ​ེའི​ི་བཞུར་ཡུལ་

བོ​ོད་དང་། ལའོ​ོ་སེ​ེ། ཐའེ​ེ་ལནྜ། ཀམ་བོ​ོ་ཌི​ི་ཡ། ཝེ​ེཊ་ནམ་བཅས་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ས་ཡ་ལྔ་བཅུ་ལྷག་གི​ི་ཞི​ིང་ལས་སོ​ོགས་འཚོ​ོ་ཐབས་ ཐད་མེ​ེད་དུ་མི​ི་རུང་བའི​ི་གཙང་པོ​ོ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་ནང་ཆུ་བོ​ོ་རི​ིང་ཤོ​ོས་ཨང་བཅུ་གཉི​ིས་པ་ཡི​ིན།

20

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ། 65°E 40°N

70°E

75°E

80°E

85°E

90°E

95°E

100°E

105°E

110°E

115°E

120°E

125°E

སོག་པོ།

བོད་ཀྱི་གཙང་པོ་དང་ཁྱིམ་མཚེས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ས་ཁྲ།

35°N

35°N

ཨཕ་གྷ་ནི་སྟཱན། བ། འབ ེ་ཁ་

སེངྒ

65°E

བོད།

བབ།

་ རྨ་བྱ

རྟ་མ ཆགོ ་ཁ

བབ

ཁ་འ

།

ཆུ་བ

ོ་གངྒཱ

་འབབ

།

ར་ན

25°N

་ལི།

་ཆུ།

ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ།

།

བལ་ཡུལ ཀ

།

རྒྱལ་མོ་རྔུལ

། རྫ་ཆུ

ེན་ཁ་འ

ཆུ། འབྲི་

གླང་ཆ

པཀིསྟཱན།

30°N

རྨ་ཆུ།

25°N

རྒྱ་ནག

འབྲུག

ཆུ་བོ་ག ངྒཱ

།

བངྒལ་དེཤ།

རྒྱ་གར། 20°N

20°N

འབར་མ། ཨ་རབ་མཚོ་ཁུག

ལཱ་ཨོ།

ཝིཡཏ་ནཱམ། 15°N

བངྒལ་མཚོ་ཁུག

15°N

ཐའེ་ལེནྜ། ༠

10°N

༢༠༠

༤༠༠

ཀམ་བོ་ཌི་ཡཱ།

༨༠༠

ཀི་ལོ་མི་ཊར།

75°E

80°E

85°E

90°E

10°N

© བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས། ཤེས་རིག་ལས་ཁུངས།

ས་ཁྲ་བཟོ་མཁན་མཚོ་ཕུ་ལུང་ཤར་བ་ཚེ་རིང་དབང་རྒྱལ། 95°E

100°E

105°E

110°E

115°E

རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ།

རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ་ནི​ི་ནག་ཆུ་ཁུལ་གྱི​ི་གཉན་ཆེ​ེན་ཐང་ལྷ་རི​ི་རྒྱུད་ནས་ཤར་ཕྱོ​ོགས་སུ་འབབ་པ་དང་། མཐར་ཁམས་ཁུལ་

བརྒྱུད་ལྷོ​ོ་ནུབ་ཀྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་བཞུར་ནས་འབར་མ་རྒྱལ་ཁབ་བརྒྱུད་རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོ​ོར་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འབར་མ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ གཙང་པོ​ོ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་ཡི​ིན། རྨ་ཆུ།

བོ​ོད་ཤར་ཕྱོ​ོགས་མགོ​ོ་ལོ​ོག་རྨ་ཆེ​ེན་རྫོ​ོང་ཁོ​ོངས་ནས་བ་ཡན་ཧ་རི​ིའི​ི་ཤར་ངོ​ོས་ནས་བཞུར་ཏེ​ེ་མཐར་རྒྱ་ནག་ཤར་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་

རྒྱ་མཚོ​ོ་རུ་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་རི​ིང་ཤོ ོས་ཨང་གཉི​ིས་པ་ཡི​ིན་ལ། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་གཙང་པོ​ོ་རི​ིང་ཤོ​ོས་ཨང་དྲུག་པ་

ཆགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཙང་པོ​ོ་འདི​ི་རྒྱ་ནག་གི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ས་ཡ་ ༥༥༠ ལྷག་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཐང་བརྒྱུད་ནས་འབབ་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད་པས། རྒྱ་ནག་གི​ི་ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་ཁུངས་གསུམ་ཆ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་རྟེ​ེན་གཙོ​ོ་བོ​ོར་གྱུར་ཡོ​ོད་ལ། རྒྱ་ནག་རྒྱལ་ཁབ་ཧྲི​ིལ་པོ​ོའི ི་ཆུའི​ི་ ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་ལྔ་ཆ་གཅི​ིག་ཟི​ིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

21

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

འབྲི​ི་ཆུ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་གདང་ལ་རི​ི་རྒྱུད་ནས་འབབ་ཅི​ིང་། བ་ཡན་ཧ་རི​ིའི​ི་ལྷོ​ོ་ངོ​ོས་ནས་རྒྱ་ནག་གི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་བཅུ་ལྷག་བརྒྱུད་མཐར་རྒྱ་ནག་

ཧྲང་ཧེ​ེ་ས་ཁུལ་དུ་ཏུང་ཧེ​ེ་རྒྱ་མཚོ​ོ་རུ་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གོ​ོར་མོ​ོ་ནས་ལྷ་ས་བར་གྱི​ི་མེ​ེ་འཁོ​ོར་ལྕགས་ལམ་ཡང་གཙང་པོ​ོ་འདི​ིའི​ི་འགོ​ོ་

ཁུངས་བརྒྱུད་ནས་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་རི​ིང་ཤོ​ོས་ཨང་དང་པོ​ོ་དང་། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་གཙང་པོ​ོ་རི​ིང་ཤོ ོས་ཨང་གསུམ་པ་ ཡི​ིན། གཙང་པོ​ོ་འདི​ིའི​ི་འགྲམ་རྒྱུད་དུ་གནས་པའི​ི་རྒྱ་ནག་གི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་དུང་ཕྱུར་མང་པོ​ོའི ི་ཆུ་ཐོ​ོག་སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་དང་། འཚོ​ོ་བ་ལ་ཕན་

ཐོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ།

རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ་ནི​ི་གངས་ཏི​ི་སེ​ེ་ནས་འབབ་པའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་ཆེ​ེན་བཞི​ིའི​ི་ཡ་གྱལ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ལ། ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་ཡར་

ཀླུང་གཙང་པོ​ོ་ཞེ​ེས་འབོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་བརྒྱུད་ནས་ཤར་དུ་བབས་རྗེ​ེས་སྨན་གླི​ིང་ཕད་ཆུ་ས་ཁུལ་ནས་ཁ་བྱང་ཤར་ངོ​ོས་སུ་ ཕྱོ​ོགས་ཏེ​ེ་བཞུར་ཞི​ིང་། རི​ི་བོ​ོ་གནམ་ལྕགས་འབར་བ་ལ་སྐོ​ོར་བ་རྟ་རྨི​ིག་འདྲ་བ་ཞི​ིག་བརྒྱབ་རྗེ​ེས་སླར་ཡང་ལྷོ​ོ་ནུབ་ཁུལ་གྱི​ི་གཅོ​ོང་

རོ​ོང་ཟབ་མོ​ོ་འགྲི​ིམས་ནས་རྒྱ་གར་དུ་འབབ་ལ། རྒྱ་གར་དུ་དེ​ེའི་ི མི​ིང་ལ་བྷར་མ་པུཏྲ་ཟེ​ེར། མཐར་མི​ི་འབོ​ོར་ས་ཡ་ ༡༢༨ བརྒལ་བའི​ི་ ས་ཁྱོ​ོན་བརྒྱུད་བངྒ་ལ་དེ​ེཤ་མཚོ​ོ་ཁུག་ཏུ་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ།

སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ་ནི​ི་གངས་ཏི​ི་སེ​ེའི​ི་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ནས་བབས་ཏེ​ེ་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་སུ་ལ་དྭགས་ཡུལ་དུ་བཞུར་བ་དང་། དེ​ེ་རུ་སེ​ེངྒེ​ེ་

གཙང་པོ​ོ་ཞེ​ེས་འབོ​ོད། དེ​ེ་ནས་མུ་མཐུད་ཀ་ཤི​ི་སྨི​ིར་བརྒྱུད་ནས་པ་ཀི​ིསྟཱན་གྱི​ི་ཡུལ་དུ་བབས་ཏེ​ེ་ཡུལ་དེ​ེའི​ི་གཙང་པོ​ོ་གཙོ​ོ་བོ​ོར་གྱུར་

ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་བཞུར་རྒྱུན་གྱི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༣༢༠༠ ཡོ​ོད་པ་དང་། རྒྱ་གར་གྱི​ིས་གཙང་པོ​ོ་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་ཨི​ིན་ཊས་ (Indus) གཙང་པོ​ོ་ཟེ​ེར།

གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ།

གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ་ནི​ི་གངས་ཏི​ི་སེ​ེའི​ི་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ནས་བབས་ཏེ​ེ་རི​ི་བོ​ོ་ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་བརྒྱུད་ནས་རྒྱ་གར་མངའ་སྡེ​ེ་ཧི​ི་མ་ཅལ་

དང་པན་ཇབ་ཏུ་བཞུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། མཐར་པ་ཀི​ིསྟཱན་ཏུ་འབབ་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་ཨི​ིན་ཊ་སའི​ི་ནང་འདྲེ​ེས་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་བཞུར་རྒྱུན་

གྱི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༡༤༥༠ ཡོ​ོད་ལ། རྒྱ་གར་གྱི​ིས་གཙང་པོ​ོ་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་སཱཊ་ལཱཇ་ (Satluj) ཟེ​ེར། རྨ་བྱ་ཁ་འབབ།

རྨ་བྱ་ཁ་འབབ་ནི​ི་གངས་ཏི​ི་སེ​ེ་ནས་བབས་ཏེ​ེ་རི​ི་བོ​ོ་ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་བརྒྱུད་བལ་ཡུལ་གྱི​ི་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་སུ་བཞུར་ནས་མཐར་རྒྱ་

གར་གྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་གངྒཱ་དང་འདྲེ​ེས་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་བཞུར་རྒྱུན་གྱི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༢༥༡༠ ཡོ​ོད།

22

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གཞན་ཡང་བོ​ོད་ཡུལ་དུ་ཟླ་ཆུ་དང་། མྱང་ཆུ། རྡོ​ོ་གཞུང་གཙང་པོ​ོ། འབྲུག་ཆུ། རྩ་སྐྱ་གཙང་པོ​ོ། མཚོ​ོ་ལ་གཙང་པོ​ོ། ཝ་མོ​ོ་

གཙང་པོ​ོ། ཁ་འཐུང་གཙང་པོ​ོ། བྲག་གཙང་པོ​ོ་སོ​ོགས་དྭངས་ཤི​ིང་གཙང་ལ་བཞུར་རྒྱུན་རི​ིང་བའི​ི་གཙང་པོ​ོ་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་མཚེ​ེའུ།

བོ​ོད་ནི​ི་གནམ་ས་ལ་ཟགས་པ་ལྟ་བུའི​ི་མཚོ​ོ་མོ​ོ་སྟོ​ོང་ཕྲག་ལྷག་གི​ིས་ས་གཞི​ི་ཀུན་ནས་བརྒྱན་པའི​ི་རི​ི་ཆུ་གཉི​ིས་མཛེ​ེས་སྡུག་

འཛམ་གླི​ིང་ཀུན་གྱི​ི་ཡི​ིད་དབང་འཕྲོ​ོག་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ལས་སྙན་གྲགས་ཕྱོ​ོགས་བཞི​ིར་ཁྱབ་པའི​ི་མི​ིང་གྲགས་ཅན་གྱི​ི་མཚོ​ོ་མོ​ོ་

འགའ་ཞི​ིག་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན། གནམ་མཚོ​ོ་ཕྱུག་མོ​ོ།

གནམ་མཚོ​ོ་ཕྱུག་མོ​ོ་ནི​ི་ལྷ་སའི​ི་བྱང་ངོ​ོས་འདམ་གཞུང་དང་དཔལ་མགོ​ོན་རྫོ​ོང་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་མཚམས་སུ་ཡོ​ོད། འབོ​ོ་ཆུ་སོ​ོགས་

མཚོ​ོ་འདི​ིའི་ི ནང་འབབ་ཅི​ིང་། སྤྱི​ིའི་ི རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༡༩༠༠ ཡོ​ོད། མཐོ​ོ་ཚད་ལ་རྒྱ་མཚོ​ོའི་ི ངོ​ོས་ནས་མི​ི་ཊར་ ༤༧༡༨

ཡོ​ོད།

མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ​ོ།

མཚོ​ོ་མ་དྲོ​ོས་པའམ་མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ​ོ་ནི​ི། སྟོ​ོད་མངའ་རི​ིས་སྤུ་ཧྲེ​ེང་རྫོ​ོང་གི​ི་ཤར་ཕྱོ​ོགས་གངས་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེའི་ི ལྷོ​ོ་འགྲམ་དུ་ཡོ​ོད།

རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༤༡༢ དང་། ཟབ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༧༧ མཐོ​ོ་ཚད་རྒྱ་མཚོ​ོའི་ི ངོ​ོས་ནས་མི​ི་ཊར་ ༤༥༨༨ ཡི​ིན། མཚོ​ོ་དེ​ེ་

ནི​ི་ནང་པ་དང་། ཧི​ིན་དུ། བོ​ོན་པོ​ོ་བཅས་ཀྱི​ི་གནས་རི​ི་རྩ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ལ། ཕྱོ​ོགས་བཞིེ​ེ�ར་དགོ​ོན་པ་བརྒྱད་བཏབ་ཡོ​ོད།

ལྷ་མོ​ོའི་ི བླ་མཚོ​ོ།

རྒྱལ་བ་དགེ​ེ་འདུན་རྒྱ་མཚོ​ོས་ཆོ​ོས་འཁོ​ོར་རྒྱལ་དགོ​ོན་པ་ཕྱག་བཏབ་གནང་ནས་ལོ​ོ་གཉི​ིས་སོ​ོང་མཚམས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༡༡ ལ་

གནས་སྒོ​ོ་ཕྱེ​ེ་གནང་མཛད། མཚོ​ོ་དེ​ེའི​ི་ནང་ནས་སྐྱེ​ེ་བོ​ོ་སོ​ོ་སོ​ོར་མཐོ​ོང་སྣང་འདྲ་མི​ིན་སྣ་ཚོ​ོགས་ཤར་བའི​ི་བཤད་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། ལྷག་ པར་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་རི​ིམ་བྱོ​ོན་གཙོ​ོས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་བླ་སྤྲུལ་ཆེ​ེ་ཁག་གི​ི་ཡང་སྲི​ིད་རྩད་གཅོ​ོད་སྐབས་བླ་སྤྲུལ་གདན་ཞུས་ཀྱི​ིས་དཔལ་ ལྡན་ལྷ་མོ​ོར་གྲོ​ོགས་དན་བཅོ​ོལ་ཏེ​ེ་རྟགས་མཚན་ཐོ​ོན་ཐབས་གནང་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། ཡར་འབྲོ​ོག་གཡུ་མཚོ​ོ།

ཡར་འབྲོ​ོག་གཡུ་མཚོ​ོ་ནི​ི། ལྷ་སའི​ི་ལྷོ​ོ་རྒྱུད་དང་ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ​ོའི ི་ལྷོ​ོ་ངོ​ོས། སྣ་དཀར་རྩེ​ེ་རྫོ​ོང་གི​ི་བྱང་རྒྱུད་དུ་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིའི​ི་རྒྱ་

ཁྱོ​ོན་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༦༧༨ དང་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་ནས་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༤༤༤༡ ལ་ཡོ​ོད། གཏི​ིང་ཟབ་ཤོ ོས་མི​ི་ཊར་

༤༩ ཡོ​ོད་ལ། མཚོ​ོའི​ི་ནང་དུ་ཉི​ིགས་མང་བ། མཚོ​ོ་འགྲམ་དུ་རྩྭ་ཆུ་འཛོ​ོམས་པས་འབྲོ​ོག་ས་ཡག་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། མཚོ​ོ་དེ​ེའི​ི་ནུབ་བྱང་

གི​ི་མཚོ​ོ་སྣེ​ེར་མཚོ​ོ་ཆུ་ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ​ོ་རྒྱུགས་སའི​ི་ལམ་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡོ​ོད། ད་ལྟ་བྱེ​ེ་འདམ་གྱི​ིས་བཀག་ནས་ཆུ་རྒྱུགས་ས་མེ​ེད་

23

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

24

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ། པའི​ི་སྐམ་སའི​ི་ནང་ཁུལ་གྱི​ི་མཚོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར། མཚོ​ོ་སྔོ​ོན་པོ​ོའམ་ཁྲི​ི་ཤོ​ོར་རྒྱལ་མོ​ོ།

མཚོ​ོ་སྔོ​ོན་པོ​ོའམ་ཁྲི​ི་ཤོ ོར་རྒྱལ་མོ​ོ་ནི​ི། སྔོ​ོན་གྱི​ི་གཏམ་རྒྱུད་ལས་ཆུ་མི​ིག་ཆུང་ངུ་ཞི​ིག་གློ​ོ་བུར་དུ་འཕྱུར་ཏེ​ེ། མི​ི་ཁྱི​ིམ་ཁྲི​ི་ཕྲག་དུ་

མ་བསྣུབས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གྱི​ིས་མཚོ​ོ་ཁྲི​ི་ཤོ​ོར་རྒྱལ་མོ​ོ་ཟེ​ེར་བར་གྲགས། རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༤༥༠༠ དང་། ཟབ་

ཚད་མི​ི་ཊར་ ༢༨ ནས་ ༣༠ བར་ཡི​ིན། མཚོ​ོ་སྔོ​ོ་རི​ིངས་དང་སྐྱ་རི​ིངས།

མཚོ​ོ་སྔོ​ོ་རི​ིངས་ནི​ི་མདོ​ོ་སྨད་མགོ​ོ་ལོ​ོག་ཁུལ་རྨ་སྟོ​ོད་རྫོ​ོང་ཁོ​ོངས་སུ་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་། མཚོ​ོ་སྔོ​ོ་རི​ིངས་དང་སྐྱ་རི​ིངས་གཉི​ིས་མདོ​ོ་སྨད་

ཕྱོ​ོགས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་མཚོ​ོ་མོ​ོ་ཆེ​ེ་ཤོ ོས་ཨང་གཉི​ིས་པ་ཡི​ིན་པ་དང་། མཚོ​ོ་སྔོ​ོ་རི​ིངས་ཀྱི​ི་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༥༢༦ དང་།

ཟབ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༨་༩ ཡོ​ོད། མཚོ​ོ་སྐྱ་རི​ིངས་ཀྱི​ི་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༥༢༦་༡༠ དང་། ཟབ་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་ ༡༣་

༡༠ ཡོ​ོད།

78°E

80°E

82°E

84°E

86°E

88°E

90°E

92°E

94°E

96°E

98°E

100°E

102°E

104°E

106°E 40°N

40°N

བོད་ཀྱི་མཚོ་དང་མཚེའུ་ས་ཁྲ། 38°N

ཧ་ལ་མཚོ།

38°N

མཚོ་སྔོན་པོ། 36°N 36°N

མཚོ་སྔོ་རིངས། མཚོ་སྐྱ་རིངས།

སྤང་གོང་མཚོ།

34°N

34°N

32°N 32°N

སེར་གླིང་མཚོ།

ཐ་རོ་མཚོ། དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོ། ངང་ཙེ་མཚོ། ལ་ལྔ་མཚོ། མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ། བཀྲ་རི་གནམ་མཚོ།

30°N

པད་ཁུད་མཚོ།

28°N

གནམ་མཚོ།

30°N

ལྷ་མོའ་ི བླ་མཚོ།

ཡར་འབྲོག་གཡུ་མཚོ།

28°N

ཕུ་མ་གཡུ་མཚོ།

26°N 26°N

༠

༡༠༠

༤༠༠ ཀི་ལོ་མི་ཊར། ས་ཁྲ་བཟོ་མཁན་མཚོ་ཕུ་ལུང་ཤར་བ་ཚེ་རིང་དབང་རྒྱལ། 80°E

༢༠༠

82°E

84°E

@ བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས། ཤེས་རིག་ལས་ཁུངས། 86°E

88°E

90°E

92°E

94°E

25

96°E

98°E

100°E

102°E

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

སྦྱོ​ོང་ཚན།

གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ས་ཁྲའི​ི་ངོ​ོས་ནས་བོ​ོད་དེ​ེ་འཕྲེ​ེད་ཐི​ིག་དང་གཞུང་ཐི​ིག་གང་དུ་ཆགས་ཡོ​ོད་དམ། ༢། ལོ​ོ་ངོ​ོ་ས་ཡ་མང་པོ​ོའི ི་གོ​ོང་དུ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་བྱུང་ཚུལ་བྲི​ིས།

༣། བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་རྒྱུད་ཆེ​ེ་ཁག་གསུམ་གྱི​ི་མི​ིང་བྲི​ིས། དེ​ེ་དག་ལས་གངས་ཏེ​ེ་སེ​ེའི​ི་སྐོ​ོར་མདོ​ོར་ཙམ་བྲི​ིས།

༤། ཧི​ི་མ་ལ་ཡའི​ི་རི​ི་རྒྱུད་དེ​ེ་རྒྱལ་ཁབ་གང་དང་གང་གི​ི་བར་ཆགས་ཡོ​ོད་དམ། རི​ི་རྒྱུད་འདི​ིའི​ི་གལ་གནད་བྲི​ིས།

༥། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་ཆེ​ེ་ཁག་གི​ི་མི​ིང་བྲི​ིས།

༦། རྨ་བྱ་ཁ་འབབ་ཀྱི​ི་བཞུར་རྒྱུན་རི​ིང་ཚད་དང་འབབ་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ་གང་དང་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༧། བོ​ོད་ནས་རྒྱ་ནག་ཏུ་རྒྱུགས་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་གང་དག་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་བཞུར་རྒྱུན་རི​ིང་ཚད་བྲི​ིས།

༨། བོ​ོད་ཀྱི​ི་མདོ​ོ་སྨད་ཁུལ་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་མཚོ​ོ་མོ​ོ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་མི​ིང་དང་། དེ​ེ་དག་གི​ི་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་གང་ཡི​ིན་བྲི​ིས།

༩། སྐྱེ​ེ་བོ​ོ་སོ​ོ་སོ​ོར་མཐོ​ོང་སྣང་འདྲ་མི​ིན་སྣ་ཚོ​ོགས་ཤར་བའི​ི་བཤད་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད་པའི​ི་མཚོ​ོ་དེ​ེ་གང་ཡི​ིན། མཚོ​ོ་དེ​ེ་དང་འབྲེ​ེལ་ནས་ཁྱེ​ེད་ ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་གང་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

26

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ལོ​ོ་རྒྱུས། (རྒྱ་གར།)

27

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༣། པར་སྐྲུན་གྱི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་དང་དེ​ེང་རབས་ཀྱི​ི་འཛམ་གླི​ི​ིང།

༄༅། །པར་སྐྲུན་གྱི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་མེ​ེད་པའི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ཞི​ིག་ང་ཚོ​ོས་བསམ་མི​ི་ཐུབ། ང་ཚོ​ོའི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་གང་སར་པར་སྐྲུན་

གྱི​ིས་ཁེ​ེངས་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། དཔེ​ེ་དེ​ེབ་དང་། དུས་དེ​ེབ། ཚགས་པར། གྲགས་ཅན་གྱི​ི་རི​ི་མོ​ོའི ི་པར་རི​ིས། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཟློ​ོས་གར་དང་།

གཞུང་འབྲེ​ེལ་ཡི​ིག་ཆ། ལོ​ོ་ཐོ​ོ། ཉི​ིན་ཐོ​ོ། བརྡ་ཁྱབ། ལམ་ཟུར་གྱི​ི་གློ​ོག་བརྙན་ཁྱབ་བསྒྲགས་སོ​ོགས་ནང་མཐོ​ོང་ཐུབ། ང་ཚོ​ོས་པར་

བརྒྱབ་པའི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་ཀློ​ོག་པ་དང་། པར་ལྟ་བ། གནས་ཚུལ་རྟོ​ོགས་པ། མི​ི་མང་གི​ི་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་རྗེ​ེས་འདེ​ེད་བྱེ​ེད་པ་བཅས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ པར་རི​ིས། ༣་༡ པར་སྐྲུན་མ་བྱུང་གོ​ོང་གི​ི་ དེ​ེབ་བཟོ​ོའི ི་ལག་རྩལ། ཨཱ་ཁཱལག།ཨི​ི། ནཱ་སི​ི་རི​ི། ༡༥༩༥ འདི​ི་ནི​ི་རྒྱ་གར་ནང་པར་སྐྲུན་མ་བྱུང་བའི​ི་གོ​ོང་ གི​ི་དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི​ི་ནང་གི​ི་སྐུ་དྲག་ ཚོ​ོའི​ི་ལག་ཤེ​ེས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། ཁྱེ​ེད་ ཀྱི​ིས་ཡི​ི་གེ​ེ་ཀློ​ོག་མཁན་དང་། འབྲི​ི་མཁན། རི​ི་ མོ​ོ་འབྲི​ི་མཁན་བཅས་མཐོ​ོང་ཐུབ། པར་སྐྲུན་མ་བྱུང་གོ​ོང་ལག་བྲི​ིས་བྱེ​ེད་པ་དང་། རི​ི་མོ​ོ་འབྲི​ི་བའི​ི་སྒྱུ་རྩལ་ནི​ི་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ​ེན་ པོ​ོ་ ཡི​ིན ། པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་འཁོ​ོར ་ཐོ​ོན ་རྗེ​ེས ་ སྒྱུ་རྩལ་འདི​ི་དག་ལ་འགྱུར་བ་ག་རེ​ེ་བྱུང་མི​ིན་ བསམ་བློ​ོ་ཐོ​ོངས་དང།

ཡོ​ོད ། ང་ཚོ​ོས ་པར་སྐྲུན་གྱི​ི​ི་ འཛམ་གླི​ིང ་འདི​ི་ ཡོ​ོད་ཤ ག་བརྩི​ིས་ནས་པར་སྐྲུན་མེ​ེད་པའི​ི་སྔ་

མོ​ོའི ི་ལོ​ོ་དུས་དེ​ེ་ཚོ​ོ་བརྗེ​ེད་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་ པར་སྐྲུན་ལ་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཤི​ིག་ཡོ​ོད་པ་དང་། དོ​ོན་

དངོ​ོས་ཐོ​ོག་དེ​ེས་ང་ཚོ​ོའི​ི་དེ​ེང་སང་གི​ི་འཛམ་

གླི​ིང་འདི​ིར་འགྱུར་བ་བཏང་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་

མེ​ེད། ལོ​ོ་རྒྱུས་དེ​ེ་ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ནམ། པར་ སྐྲུན་བྱས་པའི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་དེ​ེ་ག་དུས་

འགོ​ོ་ བཙུགས་པ་ཡི​ིན ་ནམ། དེ​ེས ་དེ​ེང་རབས་ ཀྱི​ི་འཛམ་གླི​ིང་འདི​ི་བསྐྲུན་པར་ཕན་ཐོ​ོགས་གང་ བྱས་ཡོ​ོད་དམ།

སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་དང་ཐོ​ོག་ཤར་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ནང་པར་སྐྲུན་བྱུང་ཚུལ་དང་། དེ​ེ་ནས་ཡུ་རོ​ོབ་དང་རྒྱ་གར་ནང་ཁྱབ་

སྤེ​ེལ་བྱུང་ཚུལ་སྐོ​ོར་ལ་སྦྱོ​ོང་རྒྱུ་དང། མ་ཟད་ང་ཚོ​ོས་འཕྲུལ་ལས་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཇི​ི་ཙམ་ཐེ​ེབས་མི​ིན་དང་།

པར་སྐྲུན་བྱུང་ནས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ་དང་རི​ིག་གཞུང་ལ་འགྱུར་བ་ཇི​ི་ལྟར་ཕྱི​ིན་མི​ིན་ལ་བསམ་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཡི​ིན། པར་སྐྲུན་བྱས་པའི​ི་དེ​ེབ་ཐོ​ོག་མ།

པར་སྐྲུན་གྱི​ི་བཟོ​ོ་ལས་རི​ིག་རྩལ་ནི​ི་རྒྱ་ནག་དང་། ཉི​ི་ཧོ​ོང་། ཀོ​ོ་རི​ི་ཡ་བཅས་ནང་གསར་གཏོ​ོད་བྱུང་བ་རེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་ལག་པས་

པར་འདེ​ེབས་བྱེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༥༩༤ ནས་བཟུང་རྒྱ་ནག་གི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་རྣམས་ཤོ ོག་བུ་བརྡར་འབྲད་བྱས་ཏེ​ེ་པར་བརྒྱབ་པ་དང་། དེ​ེ་

བཞི​ིན་པར་ཤི ིང་སྟེ​ེང་དུ་སྣག་ཚ་བཏབ་སྟེ​ེ་ཤོ ོག་བུ་དང་བརྡར་ཤུ ད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཤོ​ོག་བུ་སྲབ་ལ་བུ་ག་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ངོ​ོས་

28

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གཉི​ིས་ཀར་པར་རྒྱག་མི​ི་ཐུབ་པས། རྒྱ་ནག་གི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ (Accordion book) དེ​ེ་ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་ཏུ་ལྟེ​ེབ་བརྩེ​ེགས་བརྒྱབ་

ནས་ཚེ​ེམ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ལག་རྩལ་མཁས་ཅན་ཚོ​ོས་ཡི​ིག་གཟུགས་ཀྱི​ི་མཛེ​ེས་སྡུག་དེ​ེ་ཚད་མཐོ​ོ་པོ​ོས་འདྲ་བཤུས་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

རྒྱ་ནག་གི​ི་གོ​ོང་མ་རྣམས་མི​ི་རབས་མང་པོ​ོའི ི་རི​ིང་པར་སྐྲུན་གྱི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་གཙོ​ོ་བོ​ོ་འདོ​ོན་མཁན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་སྲི​ི་ཞུའི​ི་

ལམ་ལུགས་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པར་བརྟེ​ེན་སྲི​ི་ཞུ་བ་རྣམས་ཡི​ིག་རྒྱུགས་ཐོ​ོག་ནས་འདེ​ེམས་བསྐོ​ོ་བྱེ​ེད་པ་དང། སློ​ོབ་དེ​ེབ་རྣམས་

གོ​ོང་མའི​ི་རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་འོ​ོག་གྲངས་འབོ​ོར་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོ་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པ་ནས་བཟུང་ཡི​ིག་རྒྱུགས་ ནང་ཞུགས་མཁན་ཇེ​ེ་མང་དུ་སོ​ོང་བས་པར་སྐྲུན་གྱི​ི་གྲངས་ཚད་ཀྱང་མང་དུ་ཕྱི​ིན།

དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི​ི་ནང་རྒྱ་ནག་ཏུ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་རི​ིག་གཞུང་དར་རྒྱས་སུ་ཕྱི​ིན་པ་དང་བསྟུན་པར་སྐྲུན་གྱི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་

ཀྱང་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན། པར་སྐྲུན་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་དཔོ​ོན་རི​ིགས་མཁས་པ་ཚོ​ོ་ཁོ​ོ་ན་མི​ིན་པར། ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་ཉི​ིན་རེ​ེའི​ི་འཚོ​ོ་ བའི​ི་ནང་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་གནས་ཚུལ་བསྡུ་རུབ་བྱེ​ེད་དུས་པར་སྐྲུན་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེ་ཀློ​ོག་བྱ་རྒྱུ་ནི​ི་སོ​ོས་དལ་ཀྱི​ི་བྱ་བ་

ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར། ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་གསར་པ་ཚོ​ོས་སྒྲུང་གཏམ་དང་། སྙན་ངག རང་རྣམ། ཕུལ་བྱུང་རྩོ​ོམ་རི​ིག་ཕྱོ​ོགས་བསྡུས། བརྩེ​ེ་དུང་གི​ི་

འཁྲབ་གཞུང་བཅས་ལ་དགའ་པོ​ོ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཕྱུག་བདག་གི​ི་བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོས་ཀློ​ོག་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་དང་། བུད་མེ​ེད་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ གི​ིས་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་སྙན་རྩོ​ོམ་དང་འཁྲབ་གཞུང་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས། མཁས་པའི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཆུང་མ་ཚོ​ོས་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་

བརྩམས་ཆོ​ོས་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་པ་དང་། གར་མཁན་མ་ཚོ​ོས་ཀྱང་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་མི​ི་ཚེ​ེའི​ི་སྐོ​ོར་སོ​ོགས་འབྲི​ི།

དཔེ​ེ་ཀློ​ོག་གི​ི་གོ​ོམས་གཤི​ིས་གསར་པ་འདི​ི་ནི​ི་འཕྲུལ་ལས་ཀྱི​ི་ལག་རྩལ་གསར་པ་དང་མཉམ་དུ་བྱུང་བ་རེ​ེད། ནུབ་ཕྱོ​ོགས་

པའི​ི་པར་སྐྲུན་གྱི​ི་ལག་རྩལ་དང་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་རྣམས་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུ་དེ​ེའི​ི་དམག་དཔུང་གི​ིས་རྒྱ་ནག་ཏུ་

ས་ཚི​ིགས་བཙུགས་པའི​ི་སྐབས་ནང་འདྲེ​ེན་བྱས་པ་རེ​ེད། ཧྲང་ཧེ​ེ་ནི​ི་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་དང་མཚུངས་པའི​ི་པར་སྐྲུན་གསར་

པ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་སློ​ོབ་ཁག་ལྟེ​ེ་བ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར། དེ​ེ་ནས་ལག་པས་པར་འདེ​ེབས་བྱེ​ེད་སྲོ​ོལ་དེ​ེ་རི​ིམ་བཞི​ིན་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི​ིས་ པར་འདེ​ེབས་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་འགྱུར། ཉི​ི་ཧོ​ོང་་དུ་པར་སྐྲུན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༦༨ ནས་ ༧༧༠ བར་རྒྱ་ནག་ནས་ནང་པའི​ི་ཆོ​ོས་སྤེ​ེལ་མཁན་ཚོ​ོས་ལག་པས་པར་འདེ​ེབས་ཀྱི​ི་ལག་རྩལ་དེ​ེ་ཉི​ི་

ཧོ​ོང་དུ་དར་སྤེ​ེལ་བྱས་པ་རེ​ེད། ཉི​ི་ཧོ​ོང་གི​ི་དེ​ེབ་རྙི​ིང་ཤོ ོས་དེ​ེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༨༦༨ ལོ​ོར་པར་བརྒྱབ་པ་དང་། དེ​ེབ་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་གཅོ​ོད་པ་

(Diamond sutra) ཟེ​ེར་ཞི​ིང་། དེ​ེའི་ི ནང་དུ་ཆོ​ོས་ཚི​ིག་ཤོ ག ོ ་ངོ​ོས་དྲུག་ཅན་ཞི​ིག་དང་ཤིངི ་བརྐོ​ོས་རི​ི་མོ​ོ་ལྡན་ཡོ​ོད། རི​ི་མོ​ོ་དེ​ེ་དག་ཐགས་

རས་དང་། ཤོ​ོག་རྩེ​ེས། ཤོ​ོག་དངུལ་བཅས་ཀྱི​ི་སྟེ​ེང་དུ་པར་བརྒྱབ་ཡོ​ོད། དུས་རབས་བར་མའི​ི་ནང་ཉི​ི་ཧོ​ོང་གི​ི་སྙན་ངག་མཁན་དང་

ཚི​ིག་ལྷུག་རྩོ​ོམ་པ་པོ​ོ་དག་གི​ིས་པར་སྐྲུན་མང་པོ​ོ་བྱས་ཤི ིང་། དེ​ེབ་དེ​ེ་དག་རི​ིན་གོ​ོང་ཆུང་ལ་འབེ​ེལ་པོ​ོའང་ཡོ​ོད།

ཤོ​ོག་ངོ​ོས་སུ་མངོ​ོན་པའི​ི་པར་སྐྲུན་དེ​ེས་ལས་གཞི​ི་དེ​ེ་སྤྲོ​ོ་སྣང་ཅན་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་པ་དང། དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་མཇུག་

ཏུ་ཨེ​ེ་ཌོ​ོ་ (Edo) (དེ​ེང་སང་གི​ི་ཊོ​ོག་ཀྱོ​ོ་ Tokyo) ནང་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་རི​ིག་གཞུང་དང་། སྒྱུ་རྩལ་བ། གར་མཁན་མ། ཇ་ཁང་འདུ་འཛོ​ོམས་

29

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བཅས་ཀྱི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་སྒྲི​ིག་བྱས་ཡོ​ོད། དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་ཁང་དང་། དེ​ེབ་ཁང་དུ་ལག་པས་པར་བརྒྱབ་པའི​ི་རྒྱུ་ཆ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ ཁེ​ེངས་ཡོ​ོད་དེ​ེ། དཔེ​ེར་ན། བུད་མེ​ེད་དང་། རོ​ོལ་ཆ། རྩི​ིས། ཇ་སྟོ​ོན། མེ​ེ་ཏོ​ོག་གི​ི་རྒྱན། སྤྱོ​ོད་ཚུལ། གཡོ​ོས་སྦྱོ​ོར། གྲགས་ཅན་གྱི​ི་ས་ ཆ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་དེ​ེབ་པར་སྐྲུན་བྱས་ཡོ​ོད། ཡུ་རོ​ོབ་ཏུ་པར་སྐྲུན་དར་བ།

དུས་རབས་མང་པོ​ོའི ི་རི​ིང་རྒྱ་ནག་གི​ི་དར་གོ​ོས་དང་སྨན་སྣ་རྣམས་དར་གོ​ོས་ཚོ​ོང་ལམ་ (Silk route) བརྒྱུད་ནས་ཡུ་རོ​ོབ་ཏུ་

དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དུས་རབས་བཅུ་གཅི​ིག་ནང་རྒྱ་ནག་གི​ི་ཤོ​ོག་བུ་ཡང་དར་གོ​ོས་ཚོ​ོང་ལམ་བརྒྱུད་ནས་ཡུ་རོ​ོབ་ཏུ་འབྱོ​ོར་ བ་རེ​ེད། ཤོ​ོག་བུ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཡི​ིག་མཁན་ཚོ​ོས་ཞི​ིབ་ཏུ་བྲི​ིས་པའི​ི་ལག་བྲི​ིས་རྣམས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནས་ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༢༩༥ ལོ​ོར་སྙན་གྲགས་ཅན་གྱི​ི་འཚོ​ོལ་ཞི​ིབ་པ་མར་ཁོ​ོ་པོ​ོ་ལོ​ོ་ (Marco Polo) ཡི​ིས་ལོ​ོ་མང་རི​ིང་རྒྱ་ནག་ཏུ་འཚོ​ོལ་ཞི​ིབ་བྱས་ རྗེ​ེས་ཨི​ི་ཊ་ལི​ིར་ཕྱི​ིར་ལོ​ོག་པ་རེ​ེད།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་གོ​ོང་དུ་བཀླགས་པ་བཞི​ིན་རྒྱ་ནག་ལ་པར་ཤི​ིང་གི​ི​ི་ལག་

རྩལ་སྔ་མོ​ོ་ནས་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད། ཁོ​ོང་གི​ིས་ལག་རྩལ་དེ​ེ་ཨི​ི་ཊ་ལི​ི་ཡི​ི་མི​ི་ཚོ​ོར་ བསླབས་ནས་དེ​ེབ་མང་པོ​ོ་དཔར་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་མ་ཟད་ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་ས་ ཁུལ་གཞན་ལའང་ཁྱབ་གདལ་དུ་ཕྱི​ིན་པ་རེ​ེད།

རྒྱས་སྤྲོ​ོས་ཅན་གྱི​ི་དཔར་མ་རྣམས་ད་དུང་ཡང་རི​ིན་གོ​ོང་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཀོ​ོ་

བའི​ི་འབྲི​ི་ཤོ​ོག་སྟེ​ེང་དུ་བྲི​ིས་ཤི​ིང་། དེ​ེ་ཡང་སྐུ་དྲག་གི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་དང་དགོ​ོན་

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༣་༢ ཀོ​ོ་རི​ི་ཡའི​ི་ཇཱི​ི�ག་ཇི​ི་ནི​ི། འཛམ་གླི​ི ང ་ནང་ལྕགས་རི​ི ག ས་ཀྱི​ི ་ ཡི​ི ག ་གཟུགས་སྤོ​ོ ་ བཤུག་བྱས་པའི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་རྙི​ིང་ཤོ​ོས་གྲས་ཤི ིག། དེ​ེའི​ི་ནང་ དུ་བསམ་གཏན་པའི​ི་ (Zen) ནང་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ འདུས་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་དང་། རྒྱ་ནག ཀོ​ོ་རི​ི་ཡ་བཅས་ཀྱི​ི་གྲྭ་ པ་ ༡༥༠ ཙམ་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་དེ​ེའི​ི་ནང་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་དུས་ རབས་ ༡༤ པའི​ི་མཇུག་ཏུ་པར་བ་ཞི​ིག་རེ​ེད། དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ ཀྱི​ི་པོ​ོད་ཐོ​ོག་མ་དེ​ེ་མི​ི་རྙེ​ེད་ཀྱང་གཉི​ིས་པ་དེ​ེ་ཕ་རཱན་སི​ིའི​ི་ རྒྱལ་ཡོ​ོངས་དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་ཁང་དུ་ཡོ​ོད། དེ​ེས་པར་སྐྲུན་རི​ིག་ གནས་ནང་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི​ི་འགྱུར་བ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་མཚོ​ོན་ ལ། དེ​ེ་བས་ན་ ༢༠༠༡ ལོ​ོར་ཡུ་ནེ​ེས་ཀོ​ོའི ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ དྲན་ཤེ​ེས་ཐོ​ོ་འགོ​ོད་ནང་དུའང་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད།

སྡེ​ེའི​ི་དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་ཁང་ཕྱུག་པོ​ོ་རྣམས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཡི​ིན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་དཔར་བའི​ི་ དེ​ེབ་རྣམས་རི​ིན་གོ​ོང་ཁེ​ེ་བའི​ི་སྤྱི​ིར་བཏང་གི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོར་བརྩི​ི་ཡི​ི་ཡོ​ོད། ཚོ​ོང་ པ་དང་གཙུག་ལག་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་སློ​ོབ་མ་ཚོ​ོས་རི​ིན་གོ​ོང་ཁེ​ེ་བའི​ི་འདྲ་བཤུས་

རྣམས་ཉོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་སོ​ོང་བ་དང་བསྟུན་ཡུ་རོ​ོབ་གླི​ིང་གི​ི་

དཔེ​ེ་ཚོ​ོང་བ་ཚོ​ོས་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ​ོར་ཕྱི​ིར་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས། ས་ གནས་འདྲ་མི​ིན་དུ་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཁྲོ​ོམ་འདུས་ཚོ​ོགས་པ་རེ​ེད། ལག་བྲི​ིས་བྱས་

པའི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་རྣམས་ཀྱང་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་བསྟུན་ནས་འགྲོ​ོ་ལུགས་གསར་

པ་བཟོ​ོས་པ་རེ​ེད། ཡི​ིག་མཁན་རྣམས་ཕྱུག་བདག་དང་སྦྱི​ིན་བདག་གཅི​ིག་

པུས་མི​ི་གླས་པར་དཔེ​ེ་ཚོ​ོང་བ་ཚོ​ོས་ཀྱང་གླས་པ་མང། ཡི​ིག་མཁན་ ༥༠ ལས་མང་བས་དཔེ​ེ་ཚོ​ོང་བ་གཅི​ིག་གི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ལས་ཀ་ བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

30

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

འོ​ོན་ཀྱང་ལག་བྲི​ིས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་དེ​ེས་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་བསྐོ​ོངས་མ་ཐུབ། འདྲ་བཤུས་རྒྱག་རྒྱུ་ནི​ི་རི​ིན་གོ​ོང་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་

དཀའ་ཚེ​ེགས་ཆེ​ེ་ལ་དུས་ཡུན་རི​ིང་པོ​ོ་འགོ​ོར་བའི​ི་ལས་ཀ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ལག་བྲི​ིས་རྣམས་སྤུས་ཀ་སྐྱོ​ོ་ཞི​ིང་། འགྲོ​ོ་འདུག་བྱེ​ེད་སྐབས་ འཁྱེ​ེར་དཀའ་བ། ཀློ​ོག་མི​ི་བདེ​ེ་བ་བཅས་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། དེ​ེའི​ི་ཁྱབ་ཚད་ཀྱང་དེ​ེ་ཙམ་མེ​ེད། དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་སོ​ོང་

བ་དང་བསྟུན་རི​ིམ་བཞི​ིན་པར་ཤི ིང་ཡང་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན། དུས་རབས་བཅོ​ོ་ལྔ་པའི​ི་མགོ​ོ་སྟོ​ོད་ཙམ་ལ་ཡོ​ོ་རོ​ོབ་གླི​ིང་དུ་པར་ཤི ིང་ ཐོ​ོག་ཐགས་རས་དང་། རྒྱན་ཤོ​ོག ཆོ​ོས་དད་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་པར་རི​ིས་གོ​ོ་སླ་བ་ཚི​ིག་ཉུང་བ་རྒྱ་ཆེ​ེར་སྤེ​ེལ།

དེ​ེ་རྗེ​ེས་དེ​ེ་བས་མྱུར་བ་དང་རི​ིན་གོ​ོང་ཆུང་བའི​ི་ཡི​ིག་ཆ་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཆགས། དེ​ེ་ནི​ི་པར་སྐྲུན་གྱི​ི་རི​ིག་རྩལ་

གསར་གཏོ​ོད་བྱས་ན་མ་གཏོ​ོགས་ཡོ​ོང་མི​ི་སྲི​ིད། དེ​ེ་ཡང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༣༠ ཙམ་ལ་ཇོ​ོ་ཧན་གུ་ཊེ​ེན་བྷག་ (Johann Gutenberg) གི​ིས་

འཇར་མ་ནི​ིའི​ི་རྒྱལ་ས་སི​ི་ཊས་སི​ི་སྦག་ (Strasbourg) ཏུ་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་ཐོ​ོག་མ་གསར་གཏོ​ོད་བྱས་པ་ལས་བྱུང་ཡོ​ོད། གུ་ཊེ​ེན་བྷག་དང་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས།

གུ་ཊེ​ེན་བྷག་ནི​ི་ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བཟང་བའི​ི་གནས་ཤི​ིག་ཏུ་ཚོ​ོང་པའི​ི་བུ་ལ་སྐྱེ​ེས། ཁོ​ོང་ཆུང་དུས་ནས་ཨོ​ོ་ལི​ིབ་འཕྲུལ་

འཁོ​ོར་དང་ (Olive presses) རྒུན་ཆང་ (Wine) མཐོ​ོང་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ིས་སུ་ཁོ​ོང་གི​ིས་འཇམ་བཟོ​ོའི ི་ལག་རྩལ་སྦྱངས་ཤི ིང་། གསེ​ེར་

བཟོ​ོ་བ་ཆེ​ེ་མོ​ོ་ཆགས། དེ​ེ་བཞི​ིན་བརྐོ​ོས་ཕོ​ོར་ནང་སྐེ​ེ་རྒྱན་བཟོ​ོ་བའི​ི་ཆེ​ེད་ལས་ཀྱང་ཐོ​ོན། ཁོ​ོང་གི​ིས་ལག་རྩལ་དེ​ེ་དག་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ བརྐོ​ོས་ཕོ​ོར་བེ​ེད་སྤྱད་དེ​ེ་ལྕགས་ལས་གྲུབ་པའི​ི་གསལ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་བཟོ​ོས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༤༨ ལོ​ོར་གུ་ཊེ​ེན་བྷག་གི​ིས་པར་སྐྲུན་

འཕྲུལ་ཆས་ཧྲག་ཧྲག་ཞི​ིག་བཟོ​ོས། ཁོ​ོང་གི​ི་པར་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོ་ནི​ི་ཡི​ི་ཤུ འི​ི་གསུང་རབ་བཱ་ཡི​ི་བཱལ་ (Bible) ཡི​ིན། དེ​ེབ་གྲངས་ ༡༨༠

ཙམ་པར་སྐྲུན་བྱས་པ་དང་དེ​ེར་ལོ​ོ་གསུམ་འགོ​ོར། སྐབས་དེ​ེར་གཞི​ི་བཞག་ན་དེ​ེ་ནི​ི་ ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་མྱུར་པོ​ོ་ཞི​ིག་རེ​ེད།

འཕྲུལ་རི​ིག་གསར་པ་ཐོ​ོན་ཀྱང་ལག་བྲི​ིས་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་གྱི​ི​ི་སྒྱུ་རྩལ་རྩ་བརླག་ཏུ་

བཏང་མེ​ེད། དོ​ོན་དངོ​ོས་ཐོ​ོག་པར་སྐྲུན་བྱས་པའི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་རྣམས་ལག་བྲི​ིས་བྱས་

པའི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་ཕྱི​ི་ཚུལ་དང་བཀོ​ོད་པ་ཧ་ཅང་འདྲ་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ལྕགས་ལས་གྲུབ་པའི​ི་

ཡི​ི་གེ​ེ་རྣམས་མཛེ​ེས་ཚོ​ོས་ཅན་གྱི​ི་ལག་བྲི​ིས་དབྱི​ིབས་ལ་བལྟས་ཏེ​ེ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། དཔེ​ེ་ དེ​ེབ་ཀྱི​ི་མཐའ་རུ་ལོ​ོ་འདབ་དང་རི​ི་མོ​ོའི ི་མཛེ​ེས་རྒྱན་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད། ཕྱུག་བདག་ཚོ​ོའི​ི་

ཆེ​ེད་དུ་མཛེ​ེས་རྒྱན་སྤྲོ​ོས་ཆེ​ེད་ཤོ ོག་ངོ​ོས་སྟོ​ོང་པར་བཞག་ཡོ​ོད། ཉོ​ོ་མཁན་ཚོ​ོས་དཔེ​ེ་

རི​ིས་འདེ​ེམ་ནས་རི​ི་མོ​ོ་སུས་འབྲི​ི་མི​ིན་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༣་༣ གུ་ཊེ​ེན་བྷག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༥༠ ནས་ ༡༥༥༠ བར་གྱི​ི་ལོ​ོ་ཡུན་ནང་ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཕལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ནང་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་བཙུགས་

པ་རེ​ེད། པར་མཁན་རྣམས་འཇར་མ་ནི​ི་ནས་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དུ་ལས་ཀ་འཚོ​ོལ་བར་ཕྱི​ིན་ཏེ​ེ། པར་ཁང་གསར་པ་འགོ​ོ་འཛུགས་

རོ​ོགས་བྱེ​ེད་པར་ཕྱི​ིན་པ་རེ​ེད། པར་ཁང་གི​ི་གྲངས་འབོ​ོར་ཇེ​ེ་མང་དུ་ཕྱི​ིན་པ་དང་བསྟུན་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཇེ​ེ་མང་དུ་ཕྱི​ིན། དུས་

31

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

རབས་བཅོ​ོ་ལྔ་པའི​ི་དཀྱི​ིལ་ཙམ་ན་ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་

དཔེ​ེ་ དེ​ེབ ་ས་ཡ་ ༢༠ ཙམ་ཁྱབ་གདལ་དུ་ཕྱི​ིན ་ཡོ​ོད ། དེ​ེའི​ི་ གྲངས་ཚད་དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི​ི་ནང་ས་ཡ་ ༢༠༠ ལ་

འཕར་ཡོ​ོད། ལག་པས་པར་རྒྱུ་ནས་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི​ི་པར་སྐྲུན་ དུ་འགྱུར་བ་དེ​ེས་པར་སྐྲུན་གྱི​ི་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་འགོ​ོ་འཛུགས་པ་ རེ​ེད།

པར་སྐྲུན་གྱི​ི་གསར་བརྗེ​ེ་དང་དེ​ེའི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན།

པར་སྐྲུན་གྱི​ི ་ གསར་བརྗེ​ེ ་ ཟེ​ེ ར ་ན་ཅི​ི ་ རེ​ེ ད ། འདི​ི ་ ནི​ི ་

དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱ་རྒྱུའི​ི་ཐབས་ལམ་གསར་པ་ཙམ་མི​ིན་

པར། དེ​ེས་མི​ིའི​ི་ཤེ​ེས་བྱ་དང། སྒྲི​ིག་འཛུགས། དབང་འཛི​ིན་ པའི​ི་དབར་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་སོ​ོགས་མདོ​ོར་ན་མི​ིའི​ི་འཚོ​ོ་གནས་

པར་རི​ིས། ༣་༤ གུ་ཊེ​ེན་བྷག་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས། ལ་འགྱུར་བ་བཏང་ཡོ​ོད། དེ​ེས་མི​ི་མང་གི​ི་སྤྱི​ིའི​ི་བསམ་བློ​ོར་ པར་འདེ​ེབས་སྒྲོ​ོམ་དེ​ེ་ཤོ ོག་བུ་རློ​ོན་པ་ཞི​ིག་གི​ི་སྟེ​ེང་དུ་མནན་ཏེ​ེ་ཡུ་བས་གཅུ་ ཤུགས་རྐྱེ​ེན་སྤྲད་པ་དང་། དངོ​ོས་པོ​ོར་ལྟ་ཚུལ་གསར་པ་ཞི​ིག་ གཟེ​ེར་སྐོ​ོར་ནས་པར་རྒྱག་གི​ི་ཡོ​ོད།

གི​ི་མི​ིག་སྒོ​ོ་ཕྱེ​ེས་ཡོ​ོད།གཤམ་དུ་འགྱུར་བ་འགའ་ཞི​ིག་ལ་རྟོ​ོག་ ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཡི​ིན།

ཀློ​ོག་པ་པོ​ོའི་ི སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གསར་པ།

པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་དཔེ​ེ་ཀློ​ོག་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གསར་པ་ཞི​ིག་ཐོ​ོན་པ་དང་། དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་རི​ིན་གོ​ོང་ཡང་ཆག

པར་རི​ིས། ༣་༥ དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི​ི་པར་སྐྲུན་བཟོ​ོ་ལས་ཁང་།

32

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

དཔེ​ེ་དེ​ེབ་རེ​ེ་རེ​ེ་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་པར་དུས་ཚོ​ོད་དང་ངལ་བ་ཐུང་དུ་ཕྱི​ིན་ནས་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་པར་སྐྲུན་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོ​ོད། ཁྲོ​ོམ་རར་ཡང་ དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཁ་གྲངས་འབེ​ེལ་པོ​ོ་ཆགས་ནས་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་རྣམས་ལ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་ཆད་མེ​ེད་བྱུང་ཡོ​ོད།

དཔེ​ེ་དེ​ེབ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་སླ་བར་བརྟེ​ེན་མི​ི་ཚོ​ོར་དཔེ​ེ་ཀློ​ོག་གི​ི་གོ​ོམས་གཤི​ིས་འཇགས། སྔ་མོ​ོ་དཔེ​ེ་ཀློ​ོག་ནི​ི་མཐོ​ོ་རི​ིམ་སྐུ་དྲག་ཚོ​ོའི​ི་

ཐོ​ོབ་ཐང་ལས་མེ​ེད། མི​ི་སེ​ེར་དཀྱུས་མ་ཚོ​ོར་མཚོ​ོན་ན་ངག་གི​ིས་བཤད་རྒྱུན་ཙམ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་བསྟན་ བཅོ​ོས་དང་། སྙན་ངག། དམངས་སྒྲུང་སོ​ོགས་མི​ི་གཞན་ནས་ཉན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ཤེ​ེས་བྱ་ཡོ​ོན་ཏན་རྣམས་ཕན་ཚུན་ངག་ནས་བརྒྱུད་

སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་པ་དང་། གཏམ་རྒྱུད་ཉན་པ། ཡང་ན་འཁྲབ་སྟོ​ོན་ལྟ་བ་བཅས་ཡི​ིན། པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་མ་སླེ​ེབས་གོ​ོང་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ རྣམས་རི​ིན་གོ​ོང་ཆེ​ེ་ལ་གྲངས་འབོ​ོར་ཡང་ཉུང་ངུ་ཞི​ིག་ལས་འདོ​ོན་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད། ད་ཆ་མི​ི་མང་པོ​ོར་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ་ དང་། སྔ་མོ​ོ་ཉན་ཐོ​ོས་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོ་ད་ལྟ་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད།

འོ​ོན་ཀྱང་འགྱུར་བ་དེ​ེ་སྟབས་བདེ​ེ་པོ​ོ་ཞི​ིག་མི​ིན། དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ནི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་ཤེ​ེས་མཁན་ཁོ​ོ་ནས་ཀློ​ོག་ཐུབ་པས་དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ འི​ི་

བར་ཡུ་རོ​ོབ་ནང་ཡི​ིག་རྨོ​ོངས་པ་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། བྱས་ན། པར་སྐྲུན་ཁང་གི​ིས་མི​ི་མང་ཚོ​ོའི་ི བློ​ོ་དཔེ​ེ​ེ་དེ​ེབ་ལ་ཇི​ི་ལྟར་འགུག་ཐུབ་

བམ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཀློ​ོག་མི​ི་ཐུབ་མཁན་ཚོ​ོས་སྒྲ་ཉན་ཏེ​ེ་དགའ་མོ​ོས་བྱེ​ེད་ཐུབ་པའི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་རྣམས་ངེ​ེས་ནས་པར་རྒྱག་གི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་ བརྟེ​ེན། པར་སྐྲུན་ཁང་གི​ིས་དམངས་ཁྲོ​ོད་ཀྱི​ི་གླུ་གཞས་དང་སྒྲུང་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས་ནས་རི​ི་མོ​ོས་མཛེ​ེས་རྒྱན་སྤྲས། དཔེ​ེ་

དེ​ེབ་དེ​ེ་ཚོ​ོ་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཀྱི​ི་འདུ་འཛོ​ོམས་སྐབས་དང་ཆང་ཁང་སོ​ོགས་ལ་སྐྱོ​ོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ངག་ཐོ​ོག་གི​ི་གཞུང་ལུགས་དེ​ེ་པར་སྐྲུན་ནང་

འཇུག་པ་དང་པར་བརྒྱབ་པའི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་རྣམས་ངག་ཐོ​ོག་ནས་བརྒྱུད་སྤྲོ​ོད་བྱས། དེ​ེ་ལྟར་ངག་ཐོ​ོག་དང་དཔེ​ེ་ཀློ​ོག་གི​ི་དབྱེ​ེ་མཚམས་ དེ​ེ་མི​ི་གསལ་བར་གྱུར་ནས་ཉན་མཁན་དང་ཀློ​ོག་མཁན་དབྱེ​ེར་མེ​ེད་དུ་ཆགས། ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་དང་པར་སྐྲུན་གྱི​ི་སེ​ེམས་འཚབ།

པར་སྐྲུན་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཕན་ཚུན་བསམ་ཚུལ་བརྗེ​ེ་རེ​ེས་ཀྱི​ི་སྡི​ིངས་ཆ་དང། དེ​ེ་བཞི​ིན་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་དང་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱེ​ེད་སའི​ི་

ཁོ​ོར་ཡུག་གསར་པ་བསྐྲུན་པ་རེ​ེད། ཐ་ན་དབང་འཛི​ིན་པ་དང་བསམ་བློ​ོ་མི​ི་མཐུན་པ་ཚོ​ོས་ཀྱང་རང་གི​ི་བསམ་ཚུལ་པར་བརྒྱབ་

ནས་སྤེ​ེལ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། པར་སྐྲུན་བརྡ་འཕྲི​ིན་བརྒྱུད་ནས་མི​ི་ཚོ​ོར་བསམ་བློ​ོ་གསར་པ་དང་། ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་བར་སྐུལ་འདེ​ེད་

བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་དུ་མའི​ི་ནང་གལ་འགངས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཆགས་ཡོ​ོད།

པར་སྐྲུན་གྱི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ལ་རྒྱབ་སྐྱོ​ོ​ོར་མི​ི་བྱེ​ེད་མཁན་འགའ་ཞི​ིག་བྱུང་ཡོ​ོད་ལ་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོར་ཡང་སེ​ེམས་ཁྲལ་ཞི​ིག་

བྱུང་ཡོ​ོད། ལ་ལས་པར་རྒྱབ་པའི​ི་ཚི​ིག་དང་དེ​ེབ་རྣམས་སྟབས་བདེ​ེ་པོ​ོར་རྒྱ་ཁྱབ་འགྲོ​ོ་བས་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་སེ​ེམས་ལ་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་

ཐེ​ེབས་སྲི​ིད་པའི​ི་སེ​ེམས་འཚབ་བྱས། གལ་ཏེ​ེ་པར་དང་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་གྲངས་ལ་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་མ་བྱས་ན། ཆོ​ོས་ལུགས་རྒྱབ་འགལ་དང་

གྱེ​ེན་ལོ​ོག་གི​ི་བསམ་བློ​ོ་ཁྱབ་པར་འཇི​ིགས་པ་བྱས། དེ​ེ་འདྲ་བྱུང་ཚེ​ེ་རི​ིན་ཐང་ཅན་གྱི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་རྣམས་རྩ་མེ​ེད་དུ་གཏོ​ོང་ངེ​ེས། ཆོ​ོས་

ལུགས་དབང་འཛི​ིན་པ་དང་། རྒྱལ་པོ​ོ། དེ​ེ་བཞི​ིན་རྩོ​ོམ་པ་པོ​ོ་དང། རི​ི་མོ​ོ་བ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་དངངས་འཚབ་ལ་བརྟེ​ེན་རྒྱ་ཁྱབ་ཏུ​ུ་

འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་གསར་པ་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་རྒྱུར་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་གྲོ​ོས་མགོ​ོ་བསླངས་སོ​ོ།།

33

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

དེ​ེ་ནས་ང་ཚོ​ོས་དེ​ེང་རབས་ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་ལས་ཆོ​ོས་ལུགས་ལ་ལེ​ེགས་ཉེ​ེས་ཅི​ི་འདྲ་བྱུང་མི​ིན་སྐོ​ོར་ལ་

བལྟས་ན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༡༧ ལོ​ོར་ཆོ​ོས་ལུགས་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་པ་མར་ཊི​ིན་ལུ་ཐར་གྱི​ིས་རོ​ོ་མན་ཁེ​ེ་ཐོ​ོ་ལེ​ེག་ཆོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཆོ​ོ་ག་མང་

པོ​ོར་དོ​ོན་ཚན་དགུ་བཅུ་གོ​ོ་ལྔ་ཅན་གྱི​ི་ཉམས་ཞི​ིབ་དཔྱད་རྩོ​ོམ་ (Ninety five theses) བྲི​ིས་ཏེ​ེ་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད། དཔྱད་རྩོ​ོམ་ དེ​ེ་དག་པར་བརྒྱབ་སྟེ​ེ་ཝི​ི་ཊེ​ེན་སྦག་ (Wittenberg) གི​ི་ཆོ​ོས་ཁང་ཞི​ིག་གི​ི་སྒོ​ོར་བཀལ་ནས་ཁོ​ོང་གི​ི་བསམ་ཚུལ་ལ་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་བྱེ​ེད་ དགོ​ོས་པར་བཤད། འཕྲལ་མར་དཔྱད་རྩོ​ོམ་དེ​ེ་གྲངས་ འབོ​ོར་མང་པོ​ོར་པར་ཏེ​ེ་ཀློ​ོག་མཁན་མང་པོ​ོ་བྱུང་བས། ཡི​ི་ཤུའི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་ནང་ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་སུ་གྱེ​ེས་ཏེ​ེ་

ཁེ​ེ་ཐོ​ོ་ལི​ིག་ལ་མོ​ོས་མཐུན་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྡེ​ེ་པའི​ི་ལེ​ེགས་

བཅོ​ོས ་ (Protestant Reformation) འགོ​ོ་ ཚུགས།

ཁོ​ོང་གི​ིས་བསྒྱུར་བའི​ི་ཡི​ི་ཤུའི​ི་ཞལ་ཆད་གསར་མ་

དེ​ེ་ (New Testament) དེ​ེབ ་གྲངས་ ༥༠༠༠ ཙམ་ བདུན་ཕྲག་འགའ་ཤས་ནང་བྲི​ིན་པ་དང་། པར་ཐེ​ེངས་

གཉི​ིས་པ་དེ​ེ་ཟླ་བ་གསུམ་ནང་དུ་ཐོ​ོན་པ་རེ​ེད། པར་

སྐྲུན་གྱི​ི་རི​ིན་ཐང་ཤེ​ེས་ཆེ​ེད། ཁོ​ོང་གི​ིས་ ‘པར་སྐྲུན་ ནི​ི་དཀོ​ོན་མཆོ​ོག་གི​ི་ལག་རྟགས་ངོ​ོ་མ་དང་རླབས་ཆེ​ེ་

ཤོ​ོས་དེ​ེ་ཡི​ིན།’ ཞེ​ེས་གསུངས་པ་དང་། དོ​ོན་དངོ​ོས་ ཐོ​ོག་མཁས་པ་ཁ་ཤ ས་ཀྱི​ིས་པར་སྐྲུན་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་

བློ​ོ་གྲོ​ོས་གསར་པའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་གསར་པ་སྐྲུན་པ་དང་ བསམ་བློ​ོ་གསར་པ་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་བྱས་ཏེ​ེ་བཅོ​ོས་སྒྱུར་

J.V. SCHLEY, L’Imprimeire, 1739 པར་རི​ིས། ༣་༨ པར་སྐྲུན་གྱི​ི་གསར་ ཡོ​ོང་བར་སྐུལ་འདེ​ེད་བྱས་པར་འདོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཏོ​ོད་ལ་དགའ་བ་སྐྱེ​ེ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྣམ་པ་སྟོ​ོན་བཞི​ིན་པ།

པར་སྐྲུན་དང་རྒྱབ་འགལ།

པར་སྐྲུན་དང་གྲགས་ཆེ​ེའི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་རྩོ​ོམ་རི​ིག་ཁག་གི​ིས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དམན་པའི​ི་ལས་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུའང་ཆོ​ོས་དད་ཐོ​ོག་

རང་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་འགྲེ​ེལ་བ་ཁྱད་པར་ཅན་རྒྱག་མཁན་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ལ་སྐུལ་འདེ​ེད་བྱས་ཡོ​ོད། དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི​ི་ནང་ཨི​ི་ཊ་ལི​ིའི​ི་ ཆུ་འཐག་གཉེ​ེར་མཁན་མེ​ེ་ནོ​ོ་ཁེ​ེའོ་ོ (Menocchio) ཡི​ིས་ས་གནས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཁག་ཅི​ིག་ཀློ​ོག་འགོ​ོ་བཙུགས། ཁོ​ོས་བཡེ​ེ་

34

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

བལ་གྱི​ི་ཆོ​ོས་ཚི​ིག་ཁག་ལ་བསྐྱར་འགྲེ​ེལ་བྱས་པ་དང་། དཀོ​ོན་མཆོ​ོག་དང་འཇི​ིག་རྟེ​ེན་བཀོ​ོད་པ་པོ​ོའི ི་ལྟ་བ་བཟོ​ོ་སྒྲི​ིག་བྱས་པས་རོ​ོ་

མན་ཁེ​ེ་ཐོ​ོ་ལེ​ེག་ཆོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་རྣམས་ཁྲོ​ོས་པ་རེ​ེད། རོ​ོ་མན་ཆོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཆོ​ོས་ལོ​ོག་གི​ི་བསམ་ཚུལ་འགོ​ོག་ཐབས་ ཆེ​ེད་མེ​ེ་ནོ​ོ་ཁི​ིའོ་ོ ལ་ཐེ​ེངས་གཉི​ིས་འདྲི​ི་རྩད་བྱས་ནས་མཐར་སྲོ​ོག་ཐོ​ོག་གི​ི་ཉེ​ེས་པ་བཏང་། དེ​ེ་ལྟར་རོ​ོ་མན་ཆོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་གྲགས་ ཆེ​ེ་བའི​ི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་དང་ཆོ​ོས་དད་ལ་དྲི​ི་བ་བཏང་བ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ལ་བློ​ོ་འཚབ་སྐྱེ​ེས་ཏེ​ེ་པར་སྐྲུན་ཁང་དང་དཔེ​ེ་ཚོ​ོང་བ་ཚོ​ོར་

དམ་དྲག་ཤུགས་ཆེ​ེར་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༥༨ ནས་བཟུང་བཀག་འགོ​ོག་བྱས་པའི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་ཐོ​ོ་གཞུང་ཞི​ིག་བཟོ​ོས་པ་རེ​ེད།

གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

ལ་ལས་པར་སྐྲུན་གྱི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རྒྱབ་འགལ་གྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་ཇེ​ེ་མང་དུ་འགྲོ​ོ་སྲི​ིད་པར་དོ​ོགས་པ་བྱེ​ེད་དོ​ོན་གང་

ཡི​ིན་མདོ​ོར་བསྡུས་ཤི ིག་བྲི​ིས། དཔེ​ེ་ཀློ​ོག་གི​ི་སྨྱོ​ོ་ནད།

དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པ་དང་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་ནང་ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་མང་ཆེ​ེ་བའི​ི་ནང་འབྲི​ི་ཀློ​ོག་ཤེ​ེས་མཁན་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་

ཤུགས་ཆེ​ེར་འཕར་ཡོ​ོད། ཆོ​ོས་སྡེ​ེ་མི​ི་འདྲ་བ་ཁག་གི​ིས་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ནང་སློ​ོབ་གྲྭ་བཙུགས་ཏེ​ེ་ཞི​ིང་པ་དང་བཟོ​ོ་པ་ཚོ​ོར་འབྲི​ི་ཀློ​ོག་

བསླབས། དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུ་ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ཁ་ཤ ས་ནང་འབྲི​ི་ཀློ​ོག་ཤེ​ེས་མཁན་བརྒྱ་ཆ་ ༦༠ ནས་ ༨༠ བར་འཕར། ཡུ་རོ​ོབ་ནང་སློ​ོབ་གྲྭ་དང་ཁའབྲི​ི་ཀློ​ོག་ཤེ​ེས་མཁན་ཁྱབ་གདལ་དུ་སོ​ོང་བས་དཔེ​ེ་ཀློ​ོག་གི​ི་སྨྱོ​ོ་ནད་ཅི​ིག་ཁྱབ། མི​ི་

ཚོ​ོས་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀློ​ོག་རྒྱུར་དགའ་བ་སྐྱེ​ེས་པས་པར་སྐྲུན་ཁང་གི​ིས་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོ་པར་སྐྲུན་བྱས།

དེ​ེ་ནས་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་གསར་པ་རྣམས་ལ་དམི​ིགས་ཏེ​ེ་གྲགས་ཆེ​ེའི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་ཁག་དེ​ེབ་གཟུགས་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་གསར་པ་ཞི​ིག་ནང་

ཐོ​ོན་ཡོ​ོད། དཔེ​ེ་ཚོ​ོང་ཁང་གི​ིས་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་བསྐྱོ​ོད་ཚོ​ོང་པ་ཁག་གླས་ནས་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཆུང་ཆུང་རི​ིགས་འཚོ​ོང་བར་གཏོ​ོང་གི​ི་

ཡོ​ོད། དཔེ​ེ་དེ​ེབ་དེ​ེ་རྣམས་ནི​ི་གཟའ་སྐར་གྱི​ི་སྐོ​ོར་དང་། ལོ​ོ་ཐོ​ོ། རྟོ​ོག་སྒྲུང་། དམངས་སྒྲུང་སོ​ོགས་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་གཙོ​ོ་ཆེ​ེ་བ་སྤྲོ​ོ་སྣང་ ཁོ​ོ་ན་ལྡན་པའི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་རྣམས་ཀྱང་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་དཀྱུས་མ་ཚོ​ོ་

ལའང་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་པ་བྱུང་། ཨི​ིན་ལན་དུ་སྐོ​ོར་བསྐྱོ​ོད་ཚོ​ོང་པ་

ཆུང་ཆུང་ཚོ​ོས་སྟོ​ོད་ཐུང་དང་གོ​ོས་ཐུང་གི​ི་སྦ་ཁུག་ནང་ཤོ​ོང་བའི​ི་ དེ​ེབ་ཆུང་རི​ིགས་སྒོ​ོར་མོ​ོ་གཅི​ིག་ལ་བཙོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་པས་དབུལ་

པོ​ོ་ཚོ​ོས་ཀྱང་ཉོ​ོ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཕ་རཱན་སི​ི་རུ་ “བྷི​ི་ལོ​ོ་ཐེ​ེག་བྷི​ིལ་

(Biliotheque Bleue) ཞེ​ེས་པ་རི​ིན་གོ​ོང་དམའ་ལ་སྤུས་ཀ་ཞན་

པའི​ི་དེ​ེབ་ཆུང་རྒྱབ་ཤ ་སྔོ​ོན་པོ​ོ་བྱས་པ་ཞི​ིག་བྱུང་། དེ​ེའི​ི་ནང་ཤོ​ོག་

ངོ​ོས་བཞི​ི་ནས་དྲུག་ཅན་གྱི​ི་བརྩེ​ེ་དུང་གི​ི་སྒྲུང་དང་འདས་ཟི​ིན་པའི​ི་ པར་རི​ིས ། ༣་༩ པར་སྐྲུན་སླེ​ེབ ས་པ་ནས་བཟུང་འཛམ་གླི​ིང ་འདི​ི་ འཇི​ིགས་འོ​ོས་པའི​ི་གནས་ཤི​ིག་ཏུ་འགྱུར་བའི​ི་རྣམ་པ་བསྟན།

35

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ལོ​ོ་རྒྱུས་སྐོ​ོར་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད། དེ​ེབ་དེ​ེ་དག་དམི​ིགས་ཡུལ་དང་ཁེ​ེ་ཕན་མི​ི་འདྲ་བར་བལྟས་ཏེ​ེ་ཆེ​ེ་ཆུང་འདྲ་མི​ིན་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད།

དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་འགོ​ོ་སྟོ​ོད་ཙམ་ལ་བརྙན་རི​ིས་དང་བཅས་པའི​ི་ད་ལྟའི​ི་དུས་སྐབས་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་འཁོ​ོད་པའི​ི་

དུས་དེ​ེབ་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་མགོ​ོ་བཙུགས། ཚགས་པར་དང་དུས་དེ​ེབ་ནང་དམག་འཁྲུག་དང་། ཚོ​ོང་ལས་དེ​ེ་བཞི​ིན་ས་གནས་གཞན་

དུ་ཡར་རྒྱས་བྱུང་བའི​ི་གནས་ཚུལ་ཡང་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད།

ཚན་རི​ིག་པ་དང་རི​ིག་པ་སྨྲ་བ་ཚོ​ོའི​ི་བསམ་ཚུལ་རྣམས་ཀྱང་མི​ི་མང་དཀྱུས་མ་ཚོ​ོས་ཤེ​ེས་ཐུབ་པར་གྱུར། གནའ་རབས་དང་

དུས་སྐབས་བར་མའི​ི་ཚན་རི​ིག་གི​ི་ཡི​ིག་ཆ་རྣམས་ཕྱོ​ོགས་སྒྲི​ིག་གི​ིས་པར་སྐྲུན་བྱས་པ་དང་། ས་ཁྲ་དང་ཚན་རི​ིག་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་

རི​ི་མོ​ོ་རྣམས་རྒྱ་ཁྱབ་ཏུ་པར་འགྲེ​ེམས་བྱས། ཚན་རི​ིག་པ་ཨི​ི​ི་སག་ནི​ིའུ་ཊོ​ོན་ (Issac Newton) ལྟ་བུས་ཀྱང་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་གསར་

གཏོ​ོད་བྱས་པ་རྣམས་པར་སྐྲུན་བྱས་པས་ཚན་རི​ིག་ལ་དོ​ོ་སྣང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་མང་པོ​ོར་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། ཐོ​ོ་ མ་སི​ི་ཕེ​ེན་ (Thomas Paine) དང་། ཝོ​ོལ་ཊེ​ེར། (Voltaire) ཇི​ིན་ཇཱེ​ེ�ཁ་རུ་སོ​ོ་ (Jean Jacques Rousseau) ལྟ་བུའི​ི་བསམ་བློ​ོ་བ་ཚོ​ོའི​ི་

བརྩམས་ཆོ​ོས་མང་པོ​ོ་པར་ནས་མི​ི་མང་པོ​ོས་ལྟ་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལྟར་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་ཚན་རི​ིག་དང་། རྒྱུ་མཚན། རི​ིགས་པའི​ི་གཞུང་ ལུགས་སྐོ​ོར་གྱི​ི་བསམ་ཚུལ་རྣམས་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་གྲས་སུ་ཚུད་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་འདི​ིའི​ི​ི་བཙན་ཤེ​ེད་ཅན་གྱི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་ཚོ​ོ། འདར་སི​ིག་རྒྱོ​ོབ།

དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་དཀྱི​ིལ་ཙམ་ལ་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ནི​ི་ཡར་རྒྱས་དང་རྨོ​ོངས་པ་སེ​ེལ་བའི​ི་བརྒྱུད་ལམ་ཡི​ིན་པར་ངེ​ེས་ཤེ​ེས་

སྐྱེ​ེས། མི​ི་མང་པོ​ོས་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཁོ​ོ་ནས་འཛམ་བུ་གླི​ིང་འདི​ི་འགྱུར་བ་གཏོ​ོང་ཐུབ་པ་དང་། བཙན་ཤེ​ེད་རི​ིང་ལུགས་དང་གཉའ་གནོ​ོན་

ཅན་གྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་འོ​ོག་ནས་བཅི​ིངས་གྲོ​ོལ་ཐོ​ོབ་སྟེ​ེ་རྒྱུ་མཚན་དང་ཤེས ེ ་རབ་ཀྱི​ིས་དབང་པའི​ི་དུས་ཤིག ི ་འཆར་བའི​ི་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱས། དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་ཕ་རཱན་སི​ིའི​ི་རྩོ​ོམ་པ་པོ​ོ་ལུ་སི​ི་སི​ི་བྷས་ཤི​ིན་མར་སི​ིར་ (Louis-Sébastien Mercier) གྱི​ིས། ‘པར་སྐྲུ​ུན་

འཕྲུལ་ཆས་ནི​ི་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་ཤུ གས་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་དེ​ེ་ཡི​ིན་པ་དང་། མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་ནི​ི་བཙན་དབང་རི​ིང་ལུགས་ རྩ་མེ​ེད་གཏོ​ོང་བའི​ི་སྟོ​ོབས་ཤུགས་དེ​ེ་ཡི​ིན།’ ཞེ​ེས་བརྗོ​ོད་ཡོ​ོད། མར་སི​ིར་གྱི​ི་སྒྲུང་རྩོ​ོམ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་དུ་འདྲེ​ེན་པ་རྣམས་དཔེ​ེ་ཀློ​ོག་གི​ི་

བྱ་སྤྱོ​ོད་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་འགྱུར་བ་ཐེ​ེབས་པ་གསལ་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་དགའ་ཞེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོས་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀློ​ོག་ཅི​ིང། དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀྱི​ིས་བསྐྲུན་ པའི​ི་འཇི​ིག་རྟེ​ེན་ནང་དུ་ཐི​ིམ་སྟེ​ེ་རང་གི​ི་རྨོ​ོངས་པ་སེ​ེལ་བ་བསྟན་ཡོ​ོད། པར་སྐྲུན་གྱི​ི་གནོ​ོན་ཤུ གས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རྨོ​ོངས་པ་སེ​ེལ་བ་

དང་བཙན་དབང་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་གཞི​ི་རྩ་རྨེ​ེག་མེ​ེད་དུ་གཏོ​ོང་བར་ངེ​ེས་ཤེས ེ ་རྙེ​ེད་པའི​ི་མེ​ེར་སི​ིར་གྱི​ིས་ ‘འཛམ་གླི​ིང་འདི​ིའི་ི བཙན་ཤེདེ ་

ཅན་གྱི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་ཚོ​ོ། དོ​ོན་དམ་གྱི​ི་རྩོ​ོམ་པ་པོ​ོའི ི་མདུན་དུ་འདར་སི​ིག་རྒྱོ​ོབ།’ ཅེ​ེས་བསྒྲགས་སོ​ོ།། ཕ་རཱན་སི​ིའི​ི་གསར་བརྗེ​ེ་དང་པར་སྐྲུན།

ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་པར་སྐྲུན་གྱི​ི་འཕྲུལ་ལས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཕ་རཱན་སི​ིའི​ི་གསར་བརྗེ​ེ་བྱུང་བའི​ི་གཞི​ི་རྩ་བསྐྲུན་

ཡོ​ོད་པ་བརྗོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་དེ​ེའི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་བརྗོ​ོད་ཐུབ་བམ། རྒྱུན་དུ་དེ​ེ་ལ་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གསུམ་བཤད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

36

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

དང་པོ​ོ། པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ལས་ཀྱི​ིས་མཁྱེ​ེན་རྒྱ་ཡངས་པའི​ི་བསམ་བློ​ོ་བའི​ི་བསམ་ཚུལ་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་པ།

བསམ་བློ​ོ་བའི​ི་བསམ་ཚུལ་གཅི​ིག་ཏུ་བསྡུས་ན། དེ​ེ་དག་གི​ིས་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་དང་། རྨོ​ོངས་དད། བཙན་དབང་རི​ིང་ལུགས་བཅས་

ལ་དགག་པ་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བརྒྱབ་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་གྱི​ི་གོ​ོམས་སྲོ​ོལ་ལས་རྒྱུ་མཚན་གྱི​ི་གནས་ལུགས་ཕྱེ​ེ་སྟེ​ེ། དངོ​ོས་པོ​ོ་ཐམས་

ཅད་རྒྱུ་མཚན་དང་རི​ིགས་པའི​ི་ལམ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་བྱས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་རྩ་ཆེ​ེའི​ི་ཆོ​ོས་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ དབང་ཚད་དང་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་བཙན་དབང་སྟོ​ོབས་ཤུ གས་ལ་ཁ་གཏད་བཅག། སྲོ​ོལ་རྒྱུན་ལ་གཞི​ི་བཅོ​ོལ་བའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གོ​ོ་

རི​ིམ་རྩ་མེ​ེད་དུ་བཏང་བ་རེ​ེད། ཝོ​ོལ་ཊ་ཡེ​ེར་དང་རུ་སོ​ོ་ཡི​ི་བརྩམས་ཆོ​ོས་རྣམས་ཁྱབ་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་བ་དང། དེ​ེ་དག་ཀློ​ོག་མཁན་

ཚོ​ོས་འཇི​ིག་རྟེ​ེན་ལ་ལྟ་ཕྱོ​ོགས་གསར་པ་ཞི​ིག་རྙེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་དོ​ོགས་འདྲི​ི་བྱེ​ེད་ཕོ​ོད་པ་དང་། སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་བྱེ​ེད་ཕོ​ོད་པ། རྒྱུ་མཚན་འཚོ​ོལ་

ཐུབ་པ་བཅས་རེ​ེད།

གཉི​ིས་པ། པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ལས་ཀྱི​ིས་གླེ​ེང་མོ​ོལ་དང་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་གི​ི་རི​ིག་གཞུང་གསར་པ་ཞི​ིག་བསྐྲུན།

ཀུན་སྤྱོ​ོད་དང་། ལུགས་སྲོ​ོལ། སྒྲི​ིག་འཛུགས་བཅས་ལ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དང་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱེ​ེད་ཅི​ིང་། ད་ཡོ​ོད་བསམ་བློ​ོ་དང་།

ཆོ​ོས་དད་བཅས་ལ་དོ​ོགས་འདྲི​ི་བྱེ​ེད་པ་དང་། རྒྱུ་མཚན་འཚོ​ོལ་བའི​ི་གལ་གནད་ཚོ​ོར་བ་རེ​ེད། གོ​ོམས་གཤི​ིས་འདི​ི་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ མི​ི་མང་ནང་དུ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་བློ​ོ་གསར་པ་དག་བྱུང་བ་རེ​ེད།

གསུམ་པ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༠ ནང་རྒྱལ་གཞི​ིས་མངའ་ཐང་ལ་འཕྱ་སྨོ​ོད་དང་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་ཀུན་སྤྱོ​ོད་ལ་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་

ཕོ​ོན་ཆེ​ེ་ཐོ​ོན་པ་རེ​ེད། བརྒྱུད་རི​ིམ་དེ​ེའི​ི་ནང་ད་ཡོ​ོད་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གོ​ོ་རི​ིམ་ཐད་ལ་དྲི​ི་བ་བཏོ​ོན་པ་རེ​ེད། རི​ི་མོ​ོ་དང་སྒྲོ​ོ་བཏགས་རི​ི་མོ​ོའི ི་

ལམ་ནས་རྒྱལ་པོ​ོ་འདོ​ོད་ཡོ​ོན་ལོ​ོངས་སྤྱོ​ོད་ཁོ​ོ་ནར་རོ​ོལ་བཞི​ིན་པ་དང་། མི​ི་སེ​ེར་དཀྱུས་མ་རྣམས་དཀའ་ལས་ཚད་མེ​ེད་རྒྱག་བཞི​ིན་ པ་བསྟན་པ་སོ​ོགས་བྱས།

ཕྱི​ིན་པ་རེ​ེད།

རྩོ​ོམ་རི​ིག་འདི​ི་རི​ིགས་ལྐོ​ོག་ཏུ་བརྒྱུད་སྐུར་བྱས་པས་རྒྱལ་པོ​ོར་མི​ི་དགའ་བའི​ི་ཚོ​ོར་ཤུགས་དེ​ེ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་

ང་ཚོ​ོས་རྩོ​ོད་གཞི​ི་འདི​ིར་ཇི​ི་ལྟར་ལྟ་

དགོ​ོས་སམ། པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ལས་ལ་བརྟེ​ེན་ ནས་བསམ་ཚུལ་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་བྱ་རྒྱུར་ཕན་ཐོ​ོགས་

ཡོ​ོད ་པ་སྨོ​ོས ་ཅི​ི་ དགོ​ོས ། འོ​ོན ་ཀྱང་མི​ི་ ཚོ​ོས ་ རྩོ​ོམ་རི​ིག་གཅི​ིག་ཁོ​ོ་ན་ལས་ཀློ​ོག་གི​ི་མེ​ེད་པ་

བརྗོ​ོད་མི​ི་རུང། གལ་ཏེ​ེ་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཝོ​ོལ་ཊ་ཡེ​ེར་ དང་རུ་སོ​ོ་ཡི​ི་བསམ་བློ​ོ་བཀླགས་ན་རྒྱལ་པོ​ོའི ི་

ལམ་ལུགས་དང་ཡེ​ེ་ཤུའི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་དྲི​ིལ་

བསྒྲགས་ལའང་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་རྙེ​ེད་ཐུབ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ པར་རི​ིས། ༣་༡༠ དུས་རབས་ ༡༨ པའི​ི་དུས་མཇུག་གི​ི་པར།

ཕ་རཱན་སའི​ི་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་སྔོ​ོན་གྱི​ི་མི​ི་དྲག་དང་མི​ི་དཀྱུས་མའི​ི་པར་རི​ིས།

37

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གང་བཀླགས་པ་དང་མཐོ​ོང་བ་ཙམ་གྱི​ིས་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཐད་ཀར་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་མེ​ེད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་བསམ་ཚུལ་འགའ་ཞི​ིག་དང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་

པ་དང་འགའ་ཞི​ིག་ངོ​ོས་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མེ​ེད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་གནད་དོ​ོན་འགའ་ཞི​ིག་རང་ངོ​ོས་ནས་འགྲེ​ེལ་བཤད་རྒྱག་གི​ི་ཡོ​ོད། པར་སྐྲུན་ འཕྲུལ་ལས་ཀྱི​ིས་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོར་ཐད་ཀར་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་མེ​ེད་ཀྱང་དེ​ེས་རི​ིག་པའི​ི​ི་སྒོ​ོ་མོ​ོ་ཕྱེ​ེ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་པོ​ོ་འགས་པར་སྐྲུན་གྱི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་ནི​ི་ཕ་རཱན་སི​ིར་གསར་བརྗེ​ེ་བྱུང་བའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་ཡི​ིན་པར་བསམ་

དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པ།

དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་ནང་ཡོ​ོ་རོ​ོབ་ཏུ་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཤེས ེ ་ཡོ​ོན་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་ཞི​ིང་། དེ​ེའི་ི ཁྲོ​ོད་དུ་བྱི​ིས་པ་དང་།

བུད་མེ​ེད། ལས་མི​ི་བཅས་ཀྱི​ི་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་གསར་པ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཐོ​ོན། ཕྲུ་གུ་དང་། བུད་མེ​ེད། ལས་མི​ི།

དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དུས་མཇུག་ནས་བཟུང་གཞི​ི་རི​ིམ་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་ངེ​ེས་པར་དུ་སྦྱོ​ོང་དགོ​ོས་པའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་བཙུགས་

རྗེ​ེས། ཕྲུ་གུ་རྣམས་ཆེ​ེས་གལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོའི ི་གྲས་ཤི​ིག་ཏུ་གྱུར། སློ​ོབ་དེ​ེབ་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ནི​ི་པར་ཁང་གི​ི་ལས་རི​ིགས་ཧ་

ཅང་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོར་གྱུར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༧ ལོ​ོར་ཕ་རཱན་སི​ིར་ཕྲུ་གུའི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་ཁོ​ོ་ན་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཕྲུ་གུའི​ི་དཔེ​ེ་སྐྲུན་ཁང་ཞི​ིག་ བཙུགས་པ་རེ​ེད། པར་ཁང་དེ​ེས་བརྩམས་སྒྲུང་གསར་པ་དང་། ལྷ་སྒྲུང་རྙི​ིང་པ། དམངས་སྒྲུང་རྣམས་པར་སྐྲུན་བྱས། འཇར་

མ་ནི​ིའི​ི་གི​ི་རི​ིམ་ (Grimm) བུ་སྤུན་གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོ་ལས་གཏམ་རྒྱུད་རྙི​ིང་པ་ཕྱོ​ོགས་སྒྲི​ིག་བྱས། གཏམ་རྒྱུད་དེ​ེ་དག་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༨༡༢ ལོ​ོར་གོ​ོང་ཞུ་དག་མཐི​ིལ་ཕྱི​ིན་བྱས་ཏེ​ེ་ཕྲུ་གུར་མི​ི་འཚམ་པ་དང་སྐུ་དྲག་ཚོ​ོར་ཕོ​ོག་ཐུག་འགྲོ​ོ་གཞི​ི་རྣམས་མ་བཀོ​ོད་པར་པར་ སྐྲུན་བྱས་། དེ​ེ་ལྟར་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ལས་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་གསར་པ་ཞི​ིག་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད།

བུད་མེ​ེད་རྣམས་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་ཙམ་མ་ཟད། རྩོ​ོམ་པ་པོ​ོ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཀྱང་ཆགས་པ་རེ​ེད། ཊམ་ཀ་གཅི​ིག་གི​ི་དུས་དེ​ེབ་

(Pennymagazines) རྣམས་བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་དམི​ིགས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ལ། དེ​ེའི​ི་ནང་དོ​ོན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་སྤྱོ​ོད་ལམ་སློ​ོབ་གསོ​ོ་དང་

ཁྱི​ིམ་ལས་བྱེ​ེད་སྟངས་སྐོ​ོར་ཡི​ིན། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་ནང་བརྩམས་སྒྲུང་འབྲི​ི་འགོ​ོ་འཛུགས་སྐབས་བུད་མེ​ེད་རྣམས་ཀློ​ོག་

པ་པོ​ོ་གལ་ཆེ​ེན་དུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་པ་རེ​ེད། སྙན་གྲགས་ཅན་གྱི​ི་རྩོ​ོམ་པ་པོ​ོ་ཇཱེ​ེ�ན་ཨོ​ོས་ཊེ​ེན་ (Jane Austen) དང་། བྷི​ི་རོ​ོན་ཊེ​ེ་བུ་མོ​ོ་ སྤུན། (Bronte Sisters) ཇོ​ོར་ཇི​ི་ཨེ​ེ་ལི​ིཨོ​ོཊ་ (George Eliot) བཅས་ནི​ི་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་རྩོ​ོམ་པ་པོ​ོ་ཡི​ིན། ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་བརྩམས་ཆོ​ོས་དག་

ལས་བུད་མེ​ེད་རྣམས་ནི​ི་འདུན་སེ​ེམས་ཅན་དང་། གཤི​ིས་ཀ་བརྟན་པ། བློ​ོ་ཐག་ཆོ​ོད་པོ​ོ། བསམ་བློ​ོའི ི་ནུས་པ་ལྡན་པ་བཅས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་ གསར་པ་བྱས་ཡོ​ོད།

དུས་རབས་བཅུ་བདུན་ནས་བཟུང་སྟེ​ེ་དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་ཁང་གི​ིས་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་གཡོ​ོར་བ་མཐོ​ོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་

38

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ནང་ཨི​ིན་ལན་གྱི​ི་གཡར་དེ​ེབ་དེ​ེ་དག་གོ​ོང་བ་དཀར་པོ​ོའི ི་ལས་མི​ི་དང་། བཟོ​ོ་བོ​ོ།

འབྱོ​ོར་འབྲི​ིང་གྲལ་རི​ིམ་བཅས་ལ་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་སྤྲོ​ོད་རྒྱུའི​ི་ལག་ཆ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་པ་

རེ​ེད། སྐབས་རེ​ེར་རང་སྦྱོ​ོང་བྱས་པའི​ི་ངལ་རྩོ​ོལ་བ་ཚོ​ོས་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་མི​ི་ཚེ​ེའི​ི་

སྐོ​ོར་འབྲི​ི་ཡི​ི་ཡོ​ོད། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དུས་དཀྱི​ིལ་ནས་བཟུང་ལས་

ཀའི​ི་དུས་ཚོ​ོད་རི​ིམ་གྱི​ིས་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་པ་དང་བསྟུན། ངལ་རྩོ​ོལ་བ་ཚོ​ོར་རང་

ཉི​ིད་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་རྒྱུ་དང་རང་གི​ི​ི་བསམ་ཚུལ་བཀོ​ོད་པར་དུས་ཚོ​ོད་ཕྲན་བུ་ ཐོ​ོབ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་དང་རང་གི​ི་མི​ི་ཚེ​ེའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་མང་པོ​ོ་བྲི​ིས་པ་

རེ​ེད།

གསར་གཏོ​ོད།

དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་མཇུག་ཙམ་ལ་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་དེ​ེ་

པར་རི​ིས། ༣་༡༡ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༣༢-༡༨༣༥ བར་ཨི​ིན་ ལྕགས་རི​ིགས་ལས་བཟོ​ོ་འགོ​ོ་བཙུགས། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་ནང་པར་ ཡུལ་ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་ཊམ་ཀ་གཅི​ིག་གི​ི་དུས་དེ​ེབ།

སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་ཐད་གསར་གཏོ​ོད་མང་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དཀྱི​ིལ་ཙམ་ལ་ནི​ིའུ་ཡོ​ོག་གི​ི་རི​ི་ཆཌ་ཨེ​ེམ་ཧོ​ོ་

(Richard M.Hoe) ཡི​ིས་གློ​ོག་ཤུ གས་ཀྱི​ིས་འགུལ་བའི​ི་མདོ​ོང་དབྱི​ིབས་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་ལེ​ེགས་པར་བཟོ​ོས། འཕྲུལ་ཆས་

དེ​ེས་ཆུ་ཚོ​ོད་གཅི​ིག་ནང་ཤོ ོག་གྲངས་ ༨,༠༠༠ ཙམ་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་དེ​ེ་ནི​ི་ཆེ​ེད་མངགས་གསར་

ཤོ​ོག་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་པར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེ། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་མཇུག་ཙམ་ལ་ཚོ​ོན་ལྡན་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་ (Offset press)

གསར་གཏོ​ོད་བྱས་པས་དུས་གཅི​ིག་ལ་ཚོ​ོན་མདོ​ོག་དྲུག་པར་སྐྲུན་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ ་པའི​ི་འགོ​ོ་སྟོ​ོད་ནས་གློ​ོག་བཀོ​ོལ་བའི​ི་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི​ི་བྱེ​ེད་ལས་མྱུར་དུ་བཏང་སྟེ​ེ། ཡར་རྒྱས་རི​ིམ་

པ་གཞན་མང་པོ​ོ་བྱུང་བ་རེ​ེད། དཔེ​ེར་ན། ཤོ​ོག་བུ་འཇུག་སྟངས་ཡར་རྒྱས་ཕྱི​ིན་པ་དང་། པར་སྐྲུན་གྱི​ི་འོ​ོད་སྡེ​ེར་སྤུས་ཚད་ལེ​ེགས་ སུ་ཕྱི​ིན། རང་འགུལ་ཤོ ོག་སྒྲི​ིལ་དང། གློ​ོག་འོ​ོད་ཚོ​ོན་མདོ​ོག་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་སོ​ོགས་གསར་གཏོ​ོད་བྱུང་ཡོ​ོད། མི​ི་སྒེ​ེར་གྱི​ི་འཕྲུལ་ཆས་ ཡར་རྒྱས་མང་པོ​ོ་ཕྱི​ིན་ཏེ​ེ་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཡི​ིག་ཆའི​ི་རྣམ་པ་འགྱུར་བ་ཕྱི​ིན།

པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་དང་པར་ཁང་ཁག་གི​ིས་ཐོ​ོན་རྫས་བཙོ​ོང་ཆེ​ེད་ཐབས་བྱུས་གསར་པ་རྒྱུན་མཐུད་ནས་གསར་གཏོ​ོད་

བྱས། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དུས་དེ​ེབ་ཁག་གི​ི་ནང་རྟོ​ོག་སྒྲུང་རྣམས་མུ་འབྲེ​ེལ་དུ་བཀོ​ོད་པའི​ི་དབང་གི​ིས་རྟོ​ོག་སྒྲུང་འབྲི​ི་སྲོ​ོལ་

ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པ་ཞི​ིག་བྱུང་བ་རེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ལོ​ོའི ི་ནང་ཨི​ིན་ཡུལ་དུ་སྙན་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་བརྩམས་ཆོ​ོས་རྣམས་ཥི​ི་ལི​ིང་

(Shilling series) ཞེ​ེས་ལྕགས་སྒོ​ོར་རི​ིན་གོ​ོང་ཆུང་ཆུང་ནང་བཙོ​ོངས། དེ​ེབ་ཁེ​ེབས་སམ་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་ཤོ ོག་སྒྲི​ིལ་ཡང་དུས་རབས་ཉི​ི་

ཤུ་པའི​ི་གསར་གཏོ​ོད་ཅི​ིག་ཡི​ིན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ལོ​ོའི ི་ནང་ཁྱབ་ཆེ​ེའི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཉམས་རྒུད་འགོ​ོ་བཙུགས་པར་བརྟེ​ེན་པར་སྐྲུན་ ཁང་ཚོ​ོས་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཉོ​ོ་མཁན་ཉུང་དུ་འགྲོ​ོ་རྒྱུའི​ི་དངངས་འཚབ་སྐྱེ​ེས་པ་རེ​ེད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཉོ​ོ་མཁན་རྒྱུན་འཁྱོ​ོངས་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་རི​ིན་གོ​ོང་

39

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཆུང་བའི​ི་རྒྱབ་ཤ་ཅན་གྱི​ི་དེ​ེབ་རི​ིགས་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་རེ​ེད། པར་སྐྲུན་གྱི​ི་འཛམ་གླི​ིང་དང་རྒྱ་གར།

ང་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་ནང་དུ་པར་སྐྲུན་ག་དུས་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་དང། དེ​ེ་འགོ​ོ་མ་བཙུགས་སྔོ​ོན་ལ་བསམ་བློ​ོ་དང་གནས་ཚུལ་ཇི​ི་

ལྟར་བྲི​ིས་མི​ིན་ལ་ལྟ་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཡི​ིན།

པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་རི​ིགས་མ་དར་གོ​ོང་གི​ི་ལག་བྲི​ིས།

རྒྱ་གར་ལ་སཾ​ཾསྐྲྀ​ྀཏ་དང་། ཨ་ར་བི​ིཀ། པར་ཤི​ི་ཡ། གཞན་ཡང་ཡུལ་སྐད་འདྲ་མི​ིན་ནང་བྲི​ིས་པའི​ི་ལག་བྲི​ིས་ཀྱི​ི་རི​ིག་གཞུང་

རྙི​ིང་པ་ཕྱུག་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། ལག་བྲི​ིས་རྣམས་ཏ་ལའི​ི་ལོ​ོ་མའམ་ལག་བཟོ​ོས་ཤོ​ོག་བུའི​ི་ཐོ​ོག་ཕབ་བཤུས་བྱས། སྐབས་རེ​ེར་ཤོ ོག་བུ་

རྣམས་མཛེ​ེས་ཆ་དོ​ོད་པོ​ོ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ཤིངི ་ཁེ​ེབས་ཀྱི​ི་བར་དུ་མནན་པའམ་ཡང་ན་མཉམ་དུ་བཙེ​ེམས་ནས་ཉར་ཚགས་བྱེ​ེད་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ལས་དར་འགོ​ོ་ཚུགས་པའི​ི་རྗེ​ེས་སུའང་ལག་བྲི​ིས་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་རྣམས་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་སྨད་

བར་དུ་མུ་མཐུད་པར་རྒྱག་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༣་༡༢ ཨི​ིན་ཡུལ་དུ་ཨལ་ཧྥརཊ་ཀོ​ོན་ཀ་ནེ​ེན་གྱི​ིས་བྲི​ིས་པའི​ི་རྡོ​ོ་རི​ིས།

ལག་བྲི​ིས་རྣམས་རི​ིན་གོ​ོང་ཧ་ཅང་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་འཕྲོ​ོ་བརླག་འགྲོ​ོ་སླ་པོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་གཟབ་ནན་གྱི​ིས་ཉར་ཚགས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ལ།

ཡི​ི་གེ​ེ་འབྲི​ི་སྟངས་སྣ་ཚོ​ོགས་ནང་བྲི​ིས་ཡོ​ོད་སྟབས་ཀློ​ོག་བདེ​ེ་པོ​ོ་མེ​ེད། དེ​ེ་ལྟར་མ་ཡི​ིག་རྣམས་ཉི​ིན་རེ​ེའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་དེ​ེ་

ཙམ་མི​ི་བྱེ​ེད། མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གོ​ོང་གི​ི་བངྒལ་ས་ཁུལ་དུ་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་བཙུགས་ཡོ​ོད་ནའང་། སློ​ོབ་ཕྲུག་ཚོ​ོས་རྒྱུན་དུ་

ཡི​ི་གེ​ེ་ཀློ​ོག་གི​ི་མེ​ེད་ཀྱང་འབྲི​ི་སྟངས་ཙམ་སྦྱོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། དགེ​ེ་རྒན་ཚོ​ོས་རང་གི​ིས་དྲན་པའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་རྣམས་ངག་ཐོ​ོག་ནས་སྐྱོ​ོར་བ་དང།

སློ​ོབ་ཕྲུག་ཚོ​ོས་ཡི​ི་གེ​ེར་ཕབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལྟར་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིག་རི​ིགས་གང་ཡང་མ་བཀླགས་ཀྱང་། ཡི​ི་གེ​ེ་ཤེ​ེས་མཁན་གྱི​ི་ཁོ​ོངས་ སུ་ཚུད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

40

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

རྒྱ་གར་ནང་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་སླེ​ེབས་པ།

དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི​ི་དཀྱི​ིལ་ཙམ་ལ་པོ​ོར་ཅུ་གྷལ་གྱི​ི་ཡེ​ེ་ཤུའི​ི་ཆོ​ོས་སྤེ​ེལ་མཁན་ཚོ​ོས་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་ཐོ​ོག་མར་གྷོ​ོ་

ཝར་འཁྱེ​ེར་ཡོ​ོང། ཇི​ི་སུའི​ི་ཊི​ི་ (Jesuit) ཆོ​ོས་པ་ཚོ​ོས་ཀོ​ོན་ཀ་ནི​ི་ (Kokani) སྐད་ཡི​ིག་སྦྱངས་ཏེ​ེ་དེ​ེབ་ཆུང་ མང་པོ​ོ་པར་སྐྲུན་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༧༤ ལོ​ོའི ི་བར་དུ་ཀོ​ོན་ཀ་ནི​ི་དང་ཀ་ན་ར་སྐད་ཡི​ིག་ནང་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་

༥༠ ཙམ་པར་སྐྲུན་བྱས་ཟི​ིན། ཡེ​ེ་ཤུ ་རྣམ་དག་གི​ི་ཆོ​ོས་པ་ཚོ​ོས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༧༩ ལོ​ོར་ཀོ​ོ་ཆི​ིན་དུ་ཏ་མི​ིལ་

གྱི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་དང་པོ​ོ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༡༣ ལོ​ོར་མ་ལ་ཡཱ་ལམ་གྱི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་དང་པོ​ོ་པར་སྐྲུན་བྱས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༡༠ ལོ​ོའི ི་བར་དུ་ཧོ​ོ་ལན་གྱི​ི་ཡེ​ེ་ཤུ འི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་གསར་མའི​ི་ཆོ​ོས་སྤེ​ེལ་མཁན་ཚོ​ོས་ཏ་མི​ིལ་ གྱི​ི་ཡི​ིག་ཆ་ ༣༢ པར་སྐྲུན་བྱས་ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེ་དག་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་བརྩམས་ཆོ​ོས་རྙི​ིང་པ་ཁག་གི​ི་ཡི​ིག་སྒྱུར་

ཡི​ིན།

ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་རྒྱ་གར་ཤར་ཕྱོ​ོགས་ཚོ​ོང་ལས་ཁང་གི​ིས་དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུ་

པར་རི​ི ས ། ༣་༡༣ དུས་ པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་ནང་འདྲེ​ེན་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱང་། རྒྱ་གར་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་གི​ི་གསར་ཤོ ོག་དུས་ རབས་ ༡༨ པའི​ི་ཇ་ཡཱ་དྷེ​ེ་ཝ་ ཡི​ི་གྷི​ི་ཏ་གྷོ​ོ་ཝི​ིན་དྷཱ་ཡི​ི​ི་ཤོ​ོག་ ཡུན་རི​ིང་པོ​ོའི ི་རྗེ​ེས་སུ་དར་འཕེ​ེལ་བྱུང་བ་རེ​ེད། ངོ​ོས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ ༡༧༨༠ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་ཇེ​ེམ་སི​ི་ཨོ​ོ་གྷ་སི​ི་ཊ་སི​ི་ཧི​ི་ཁི​ི་ (James Augustus Hickey) ཡི​ིས་

ོ ་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས་ཡོ​ོད། དེ​ེས་བརྗོ​ོད་དོ​ོན་ བངྒལ་གྷ་ཙི​ི་གསར་ཤོག ོ ་ (Bengal Gazette) ཅེ​ེས་པའི​ི་བདུན་རེ​ེའི་ི གསར་ཤོག དུ་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་གསར་ཤོ ོག་འདི​ི་ཚང་མས་ཀློ​ོག་ཆོ​ོག་ཀྱང་སུ་གཅི​ིག་གི​ིས་གནོ​ོན་ཤུ གས་མེ​ེད་ཅེ​ེས་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད། མདོ​ོར་

ན། དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱ་གར་ནང་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གྱི​ི་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་མེ​ེད་པར་རང་དབང་ངང་སྤོ​ོབས་པ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྒེ​ེར་གྱི​ི་གསར་

ཁང་ཞི​ིག་གི​ིས་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་དེ​ེ་རེ​ེད། ཧི​ི་ཁི​ི་ཡི​ིས་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་ནང་འདྲེ​ེན་དང་བྲན་གཡོ​ོག་ཚོ​ོང་བསྒྱུར་དང་འབྲེ​ེལ་ བའི​ི་ཁྱབ་བསྒྲགས་སྣ་ཚོ​ོགས་པར་སྐྲུན་བྱས་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་ཁོ​ོས་རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་ཚོ​ོང་ལས་ཁང་གི​ི་ལས་བྱེ​ེད་རྒན་པ་ཚོ​ོའི​ི་གཏམ་

འཆལ་ཡང་མང་པོ​ོ་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་སྤྱི​ི་ཁྱབ་དཔོ​ོན་པོ​ོ་ཝ་རེ​ེན་ཧེ​ེ་སི​ི་ཊི​ིང་ཁོ​ོང་ཁྲོ​ོ་ལངས་ནས་ཧི​ི་ཁི​ི་ལ་དྲག་གནོ​ོན་

བྱས་པ་དང་། མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གཞུང་གི​ི་གཟུགས་བརྙན་ལ་གནོ​ོད་པའི​ི་གནས་ཚུལ་རི​ིགས་ལ་ཁ་གཏད་གཅོ​ོག་པའི​ི་གཞུང་

འབྲེ​ེལ་ཆོ​ོག་མཆན་ཡོ​ོད་པའི​ི་གསར་ཤོ​ོག་ཁག་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་སྐུལ་མ་བྱས། དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་དུས་མཇུག་ ཏུ་གསར་ཤོག ོ ་དང་དུས་དེ​ེབ་མང་པོ​ོ་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས། དེ​ེའི་ི ནང་རྒྱ་གར་བ་ཚོ​ོས་ཀྱང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གསར་ཤོག ོ ་པར་སྐྲུན་

བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས་ཡོ​ོད། བདུན་རེ​ེའི​ི་གསར་ཤོ​ོག་དང་པོ​ོ་ནི​ི་རམ་མོ​ོ་ཧན་རོ​ོ་ཡི​ི་ (Rammohun Roy) དང་འབྲེ​ེལ་འདྲི​ིས་ཆེ​ེ་བའི​ི་གང་ ག་དྷར་བྷཊྟ་ཅརྱ་ (Gangadhar Bhattacharya) ཡི​ིས་བཏོ​ོན་པའི​ི་བངྒལ་གསར་ཤོ​ོག་ཅེ​ེས་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན།

ཆོ​ོས་ལུགས་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་དང་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་། (Religious Reform and Public Debates)

དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དུས་འགོ​ོ་ནས་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐད་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་ཤུ གས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད། སྡེ​ེ་ཁག་འདྲ་

41

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

མི​ིན་ནས་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པ་དེ​ེ་ལ་ལངས་ཕྱོ​ོགས་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱས་

པ་དང་། ཆོ​ོས་ལུགས་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི་དད་པའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་འགྲེ​ེལ་བཤད་གསར་པ་སྣ་ཚོ​ོགས་བརྒྱབ་ཡོ​ོད། ལ་ལས་ད་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་ལག་ལེ​ེན་

ལ་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་བྱས་ཏེ​ེ་བསྒྱུར་བཅོ​ོས་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་བ་དང་། གཞན་གྱི​ིས་བསྒྱུར་བཅོ​ོས་བའི​ི་རྩོ​ོད་གཞི​ི་རྣམས་ལ་ཁ་གཏད་

བྱས། རྩོ​ོད་གླེ​ེང་དེ​ེ་དག་མང་ཚོ​ོགས་དང་པར་སྐྲུན་བརྒྱུད་ལམ་ནང་སྤེ​ེལ་ཡོ​ོད། པར་སྐྲུན་བྱས་པའི​ི་ཡི​ིག་ཆ་དང་གསར་ཤོ ོག་གི​ིས་ བསམ་བློ​ོ་གསར་པ་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་བྱས་པ་ཙམ་མ་ཡི​ིན་པར། རྩོ​ོད་གླེ​ེང་གི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་ཡང་འགྱུར་བ་བཏང་ཡོ​ོད། ད་ཆ་མང་ཚོ​ོགས་ཕལ་ཆེ​ེ་

བས་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱས་ཏེ​ེ་རང་གི​ི་བསམ་ཚུལ་བརྗོ​ོད་ཐུབ་པ་ཡི​ིན། བསམ་ཚུལ་འདྲ་མི​ིན་དེ​ེ་དག་འཐབ་པ་ལ་བརྟེ​ེན་ ནས་བསམ་བློ​ོ་གསར་པ་ཐོ​ོན་པ་རེ​ེད།

སྐབས་དེ​ེ་ནི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་ བཅོ​ོས་སྒྱུར་བ་དང་། སྲོ​ོལ་རྒྱུན་ཧི​ིན་དྷུའི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་དབར་ཡུགས་མོ​ོ་

མེ​ེར་སྲེ​ེག་གཏོ​ོང་བ་ (Widow immolation) དང་། ལྷ་གཅི​ིག་རི​ིང་ལུགས། (Monotheism) བྲམ་ཟེ​ེའི​ི་ལུགས་ཀྱི​ི་དགེ​ེ་འདུན་

པ།(Brahmanical priesthood) གཟུགས་བརྙན་བསྙེ​ེན་བཀུར་ (Idoltry) སོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་ལ་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་།

རྩོ​ོད་གླེ​ེང་དེ​ེ་དག་རི​ིམ་བཞི​ིན་བངྒལ་ནང་ཡི​ིག་ཆུང་དང་ཚགས་པར་ཁག་མང་པོ​ོའི ི་ནང་བཀྲམས་ནས་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་འདྲ་མི​ིན་

མང་པོ​ོ་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་བྱུང་བ་རེ​ེད། བསམ་ཚུལ་དེ​ེ་དག་མི​ི་དཀྱུས་མའི​ི་ཉི​ིན་རེ​ེའི​ི་སྐད་ཆ་ཤོ​ོད་པའི​ི་ཕལ་སྐད་ནང་པར་སྐྲུན་བྱས་ཏེ​ེ་མང་

ཚོ​ོགས་སུ་ཁྱབ་ཐབས་བྱས་པ་རེ​ེད། རཱམ་མོ​ོ་ཧན་རོ​ོ་ཡི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༢༡ ནས་སམ་བྷད་ཀཽ​ཽ་མུ་དི​ི་ (Sambad Kaumudi) པར་སྐྲུན་

བྱས་པ་དང་། ཧི​ིན་དྷུའི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་ཆོ​ོས་ལུགས་པ་ (Hindu Orthodoxy) ཚོ​ོས་ཁོ​ོང་གི​ི་བསམ་ཚུལ་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་ས་མཱ་ཅར་ ཅན་ཌྲི​ི་ཀ་ (Samachar Chandrika) ཞེ​ེས་པ་བཀོ​ོད་སྒྲི​ིག་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༢༢ ནས་པར་ཤི​ི་ཡ་སྐད་ཀྱི​ི་གསར་ཤོ ོག་ཇམ་ཨི​ི་ཇ་ཧན་

ན་མ་ (Jam-i-Jahan Nama) དང་། ཤམ་སུལ་ཨག་བར་ (Shamsul Akhbar) གཉི​ིས་པར་སྐྲུན་བྱས། ལོ​ོ་དེ​ེ་རང་ལ་གུཇ་རཱཏའི​ི་

སྐད་ཀྱི​ི་གསར་ཤོ ོག་བོ​ོམ་བེ​ེ་ས་མཱ་ཅར་ (Bombay Samachar) ཞེ​ེས་པ་ཡང་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཨུ་ལཱ་མ་ (ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་མཁས་པ) ཆོ​ོས་པ་རྣམས་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཁག་སྟོ​ོང་འགྲོ​ོ་བའི​ི་

སེ​ེམས་འཚབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་སྐྱེ​ེས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་དབང་སྒྱུར་བ་ཚོ​ོས་ཆོ​ོས་ལུགས་བསྒྱུར་བཅོ​ོས་ལ་སྐུལ་འདེ​ེད་བྱས་ཏེ​ེ་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་སྒེ​ེར་སྤྱོ​ོད་

ཁྲི​ིམས་ལུགས་ཁག་བསྒྱུར་བཅོ​ོས་གཏོ​ོང་བར་དོ​ོགས་ཟོ​ོན་བྱས། དེ​ེ་དག་ལ་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་རི​ིན་གོ​ོང་ཆུང་བའི​ི་རྡོ​ོ་

པར་འཕྲུལ་ཆས་བེ​ེད་སྤྱད་དེ​ེ་དཔེ​ེ་ཆ་ཁག་པར་ཤི་ི ཡ་དང་ཨུར་དྷུའི​ི་ནང་ཡི​ིག་སྒྱུར་བྱས་ཏེ​ེ་པར་སྐྲུན་བྱས་པ་དང་། ཆོ​ོས་དང་འབྲེ​ེལ་

བའི​ི་གསར་ཤོ​ོག་དང་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཆུང་ཆུང་ཁག་པར་སྐྲུན་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༦༧ ལོ​ོར་གསར་འཛུགས་བྱས་པའི​ི་དྷེ​ེའུ་བྷཎྜ་ཆོ​ོས་རི​ིག་

སློ​ོབ་གཉེ​ེར་ཁང་ (Deoband Seminary) གི​ིས་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་ཚོ​ོར་ཉི​ིན་རེ​ེའི​ི་འཚོ​ོ་བར་ལག་ལེ​ེན་ཇི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་ཁ་ ཆེ​ེའི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་ལྟ་གྲུབ་ཁག་གི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་འགྲེ​ེལ་བཤད་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཆོ​ོས་ཁྲི​ིམས་གཏན་འབེ​ེབས་ (Fatwas) སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོ་པར་

སྐྲུན་བྱས། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་ཧྲི​ིལ་པོ​ོའི ི་རི​ིང་ཁ་ཆེ​ེའི་ི ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་དང་སློ​ོབ་གཉེ​ེར་ཁང་མང་པོ​ོ་བྱུང་སྟེ​ེ། རེ​ེ་རེ​ེས་ཆོ​ོས་

ལུགས་ལ་འགྲེ​ེལ་བཤད་མི​ི་འདྲ་བ་བརྒྱབ་ནས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་རྗེ​ེས་འབྲངས་པ་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་དང་། ཁ་གཏད་པའི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་འགོ​ོག་ཐབས་ལ་

42

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

དོ​ོ་སྣང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱས། དེ​ེ་ཚོ​ོ་ཨུར་དྷུའི​ི་ཐོ​ོག་པར་སྐྲུན་བྱས་པ་དེ​ེས་མང་ཚོ​ོགས་ཁྲོ​ོད་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་བྱུང་སྐབས་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་

ཡོ​ོད།

ཧི​ིན་དྷུའི​ི་ཆོ​ོས་པ་ཚོ​ོའི​ི་ནང་དུའང་པར་སྐྲུན་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་དཔེ​ེ་ཆ་ཀློ​ོག་པར་ཕན་ཐོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད། ལྷག་པར་དུ་ཡུལ་སྐད་

ནང་ཀློ​ོག་པར་སྐུལ་མ་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༡༠ ལོ​ོར་ཏུལ་སི​ི་དྷཱས་ (Tulsidas) ཡི​ི་དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི​ི་གཞུང་རཱམ་

ཅ་རི​ིཏ་མ་ནཱས་ (Ramcharitmanas) པར་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོ་དེ​ེ་ཀལ་ཀཏྟཱ་ནས་ཐོ​ོན། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དུས་དཀྱི​ིལ་ཙམ་ལ་རྒྱ་

གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་རྡོ​ོ་པར་གྱི​ི་པར་མ་རི​ིན་གོ​ོང་ཆུང་བ་ཁག་གི​ིས་ཁེ​ེངས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༨༠ ནས་བཟུང་ལཁ་ནོ​ོ་ན་ཝལ་

ཀི​ི་ཤོར ོ ་ (Naval Kishore) པར་ཁང་དང་བྷོ​ོམ་བེ​ེའི་ི ཤྲི ་ི ཝེ​ེན་ཀ་ཏེ​ེ་ཤ་ཝར་ (Shri Venkateshwar) པར་ཁང་གི​ིས་ཡུལ་སྐད་ནང་ཆོ​ོས་ དཔེ​ེ་མང་པོ​ོ་པར་སྐྲུན་བྱས། དད་ལྡན་པ་ཚོ​ོས་པར་མ་དེ​ེ་དག་དུས་དང་གནས་གང་དུའང་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་བདེ​ེ་པོ​ོ་ཡོ​ོད། མ་ཟད་

ཡི​ིག་རྨོ​ོངས་པའི​ི་སྐྱེ​ེས་པ་དང་བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོར་སྒྲོ​ོག་སྦྱང་བྱེ​ེད་ཐུབ།

དེ​ེར་བརྟེ​ེན། དཔེ​ེ་ཆ་རྣམས་མི​ི་མང་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོའི ི་ལག་ཏུ་འབྱོ​ོར་བ་དང་། ཆོ​ོས་ལུགས་ནང་ཕན་ཚུན་དབར་གྲོ​ོས་བསྡུར་

དང་། རྩོ​ོད་གླེ​ེང་བྱ་རྒྱུའི​ི་སྐུལ་མ་བྱས་ཡོ​ོད།

པར་སྐྲུན་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རྒྱ་གར་མི​ི་མང་དབར་གྱི​ི་འགལ་ཟླའི​ི་བསམ་བློ​ོ་ཁག་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་པར་སྐུལ་མ་བྱས་པ་ཙམ་མི​ིན་

པར་ཕན་ཚུན་མཐུན་སྒྲི​ིལ་ཡང་བྱས་ཡོ​ོད། གསར་ཤོ​ོག་ཁག་གི​ིས་གནས་ཚུལ་ས་ཆ་གཅི​ིག་ནས་གཞན་དུ་སྤེ​ེལ་བ་ལས་རྒྱ་གར་ རྒྱལ་ཡོ​ོངས་གཅི​ིག་མཐུན་ (Pan-India) གྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་སྐྲུན་ཐུབ་ཡོ​ོད།

པར་སྐྲུན་གྱི​ི་རྣམ་པ་གསར་པ།

པར་སྐྲུན་གྱི​ིས་རྩོ​ོམ་ཡི​ིག་འབྲི​ི་སྟངས་ཐད་ལ་དགའ་ཕྱོ​ོགས་གསར་པ་ཞི​ིག་བསྐྲུན་ཡོ​ོད། མི​ི་མང་པོ​ོས་འབྲི​ི་ཀློ​ོག་ཤེ​ེས་སྟབས་

ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་མི​ི་ཚེ​ེ་དང། ཉམས་མྱོ​ོང་། སེ​ེམས་ཚོ​ོར་བཅས་དེ​ེབ་ནང་མཐོ​ོང་འདོ​ོད་སྐྱེ​ེས། དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དེ​ེ་དག་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་

ཡུ་རོ​ོབ་ནང་རྩོ​ོམ་རི​ིག་གི​ི་གཞུང་ལུགས་གསར་པ་རྟོ​ོག་སྒྲུང་འབྲི​ི་སྲོ​ོལ་གསར་གཏོ​ོད་བྱས། རི​ིང་པོ​ོར་མ་འགོ​ོར་བར་དེ​ེར་རྒྱ་གར་ གྱི​ི་ཚུལ་དང་ཁྱད་ཆོ​ོས་སྦྱར། ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་ཚོ​ོར་མཚོ​ོན་ན་ཉམས་མྱོ​ོང་གསར་པའི​ི་འཛམ་གླི​ིང་སྒོ​ོ་ཕྱེ​ེས་པ་དང་། མི​ིའི​ི་མི​ི་ཚེ​ེའི​ི་སྣ་མང་

རང་བཞི​ིན་གྱི​ི་གསལ་ཆ་སྤྲད་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོའི ི་དཀྱི​ིལ་འཁོ​ོར་ནང་རྩོ​ོམ་རི​ིག་གི​ི་རྣམ་པ་གཞན། དཔེ​ེར་ན། སྙན་ངག སྒྲུང་

ཐུང་། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་བཅས་གསར་ཞུགས་བྱས། གང་ལྟར་དེ​ེ་དག་གི​ིས་མི​ིའི་ི འཚོ​ོ་བ་དང་སེ​ེམས་ཚོ​ོར་ལ་ ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་པའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལམ་ལུགས་ལ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་གསར་པ་སྤྲད་ཡོ​ོད།

དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་སྨད་ཙམ་ལ་བརྙན་རི​ིས་ལྡན་པའི​ི་རི​ིག་གཞུང་གསར་པ་ཞི​ིག་ཐོ​ོན་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་

ཆས་མང་པོ​ོ་བཙུགས་པ་དང་བསྟུན་བརྙན་རི​ིས་ཀྱི​ི་འདྲ་བཤུས་མང་པོ​ོ་སྟབས་བདེ​ེ་པོ​ོའི ི་ངང་ནས་པར་རྒྱག་ཐུབ་པར་གྱུར། རི​ི་མོ​ོ་ བ་རཱ་ཇ་ར་ཝི​ི་ཝར་མ་ (Raja Ravi Varma) ལྟ་བུས་རི​ི་མོ​ོ་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོ་པར་སྐྲུན་བྱས་པ་རེ​ེད། ཤི​ིང་བརྐོ​ོས་རྒྱག་མཁན་སྐྱོ​ོ་པོ​ོ་

ཚོ​ོས་པར་སྐྲུན་ཁང་གི​ི་ཉེ​ེ་འགྲམ་དུ་ཚོ​ོང་ཁང་བཙུགས་པ་དང། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་པར་སྐྲུན་ཁང་གི​ིས་ལས་ཀ་སྤྲད་པ་རེ​ེད། ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་

43

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

རི​ིན་གོ​ོང་ཆུང་བའི​ི་པར་རི​ིས་དང་ལོ​ོ་ཐོ​ོ་སོ​ོགས་འབེ​ེལ་པོ​ོ་ཆགས་ཏེ​ེ་དབུལ་པོ​ོ་ཚོ​ོས་ཉོ​ོས་ནས་ཁྱི​ིམ་མམ་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་རྩི​ིག་ངོ​ོས་སུ་

བཀལ་ནས་བརྒྱན་པར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། པར་རི​ིས་དེ​ེ་ཚོ​ོས་དེ​ེང་རབས་དང་། སྲོ​ོལ་རྒྱུན། ཆོ​ོས་ལུགས། ཆབ་སྲི​ིད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས། རི​ིག་

གཞུང་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་བསམ་ཚུལ་རྣམས་ཀྱི​ི་ལྟ་སྟངས་ལ་འགྱུར་བ་གཏོ​ོང་འགོ​ོ​ོ་བཙུགས་པ་རེ​ེད།

ོ ་དང་དུས་དེ​ེབ་སོ​ོགས་ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༧༠ ཙམ་ལ་སྒྲོ​ོ་བཏགས་རི​ི་མོ​ོ་ (Caricature) དང་ཟུར་ཟའི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ (Cartoon) རྣམས་གསར་ཤོག

ནང་པར་སྐྲུན་བྱས་ཏེ​ེ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐོ​ོག་གླེ​ེང་འགོ​ོ་ཚུགས། སྒྲོ​ོ་བཏགས་རི​ི་མོ​ོ་འགའ་ཞི​ིག་གི​ིས་ཤེ​ེས་

ཡོ​ོན་ཅན་གྱི​ི་རྒྱ་གར་བ་ཚོ​ོས་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་མཐོ​ོང་ཚུལ་དང་གྱོ​ོན་ཆས་ལ་མོ​ོས་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱེ​ེད་པར་འཕྱ་སྨོ​ོད་བྱས་པ་དང་། ཡང་

ལ་ལས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འགྱུར་འགྲོ​ོས་ལ་དངངས་འཚབ་སྐྱེ​ེས་པའི​ི་ཚོ​ོར་བ་བསྟན། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ་ཚོ​ོས་རྒྱལ་

གཅེ​ེས་པ་ཚོ​ོར་དམའ་འབེ​ེབས་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྒྲོ​ོ་བཏགས་རི​ི་མོ​ོ་འབྲི​ི་བ་དང་། རྒྱལ་གཅེ​ེས་པ་ཚོ​ོས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་སྒྱུར་ལ་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་ བྱེ​ེད་པའི​ི་ཟུར་ཟའི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ཡང་འབྲི​ི་བ་སོ​ོགས་བྱས། བུད་མེ​ེད་དང་པར་སྐྲུན།

བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོའི​ི་མི​ི་ཚེ​ེ་དང་ཚོ​ོར་བ་རྣམས་ངར་ཤུ གས་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་ཁ་གསལ་པོ​ོའི ི་ངང་འབྲི​ི་འགོ​ོ་བཙུགས། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། འབྱོ​ོར་

འབྲི​ིང་གྲལ་རི​ིམ་གྱི​ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་ནང་བུད་མེ​ེད་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀློ​ོག་མཁན་ཧ་ཅང་མང་དུ་ཕྱི​ིན། གུ་ཡངས་ལྡན་པའི​ི་ཕ་དང་ཁྱོ​ོ་བོ​ོ་ཚོ​ོས་ནང་ གི​ི་བུད་མེ​ེད་རྣམས་ལ་ཁྱི​ིམ་དུ་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་སྤྲོ​ོད་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་དང་། དུས་རབས་དགུ་བཅུ་པའི​ི་དུས་དཀྱི​ིལ་ཙམ་ལ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དང་

གྲོ​ོང་རྡལ་ཁག་ཏུ་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་བཙུགས་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་རུ་བཏང། དུས་དེ​ེབ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ིས་བྲི​ིས་པའི​ི་རྩོ​ོམ་ཡི​ིག་

ཁག་བདམས་ནས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྤྲོ​ོད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གསལ་བཤད་བྱས། དེ​ེ་མ་ཟད། བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་རྩོ​ོམ་ཡི​ིག་ཁག་

སློ​ོབ་ཚན་ནང་འཇོ​ོག་པ་དང་ཁྱི​ིམ་དུ་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པར་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ཐུབ་པའི​ི་གཞོ​ོགས་འདེ​ེགས་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་མཚམས་པོ​ོ་ཁག་མཉམ་ སྦྱར་བྱས་ཡོ​ོད།

འོ​ོན་ཀྱང་ཁྱི​ིམ་ཚང་ཚང་མ་གུ་ཡངས་པོ​ོ་མེ​ེད་པས། རྙི​ིང་ཞེ​ེན་ཅན་གྱི​ི་ཧི​ིན་དྷུ་ཚོ​ོས་བུད་མེ​ེད་ཡི​ི་གེ​ེ་ཤེ​ེས་མཁན་ཡི​ིན་ན་

ཡུགས་མོ​ོ་ཆགས་རྒྱུ་ཡི​ིན་པ་དང་། ཡང་ཁ་ཆེ​ེ་ཚོ​ོས་ཤེས ེ ་ཡོ​ོན་ལྡན་པའི​ི་བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོས་ཨུར་རྡུའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་ནང་བརྩེ​ེ་སྒྲུང་བཀླགས་

ནས་བཟང་སྤྱོ​ོད་ཉམས་རྒུད་འགྲོ​ོ་རྒྱུའི​ི་དྭོ​ོགས་ཟོ​ོན་བྱས། སྐབས་རེ​ེར་བུད་མེ​ེད་ངོ​ོ་ལོ​ོག་པ་ཚོ​ོས་བཀག་འགོ​ོག་དེ​ེ་འདྲར་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ཡང་ བྱས། རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་སུ་རྙི​ིང་ཞེ​ེན་ཅན་གྱི​ི་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་མི​ི་ཚང་གི​ི་བུ་མོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་གསང་བའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ཨུར་རྡུ་འབྲི​ི་ཀློ​ོག་བསླབས་

པའི​ི་སྒྲུང་དེ​ེ་ང་ཚོ​ོས་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མོ​ོའི ི་ནང་མི​ིས་མོ​ོ་ལ་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཁུ་རཱན་ཁོ​ོ་ན་ཀློ​ོག་འཇུག་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་ཀྱང་མོ​ོས་དེ​ེའི​ི་ནང་དོ​ོན་ཅི​ི་

ཡང་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་མེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་མོ​ོས་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་སློ​ོབ་རྒྱུར་ཨུ་ཚུགས་བརྒྱབ་པ་རེ​ེད། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་འགོ​ོ་ སྟོ​ོད་དུ་ཤར་བངྒལ་ནང་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་ཧ་ཅང་ཤུགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་གི​ི་གཞོ​ོན་ནུ་མ་གཉེ​ེན་སྒྲི​ིག་བྱས་ཟི​ིན་པ་རཱཤ་སུན་ད་རཱི​ི་དེ​ེ་བྷི​ི་

(Rashsundari Debi) ཞེ​ེས་པ་ཞི​ིག་གི​ིས་རང་གི​ི་ཐབ་ཚང་ནང་གསང་བའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་འབྲི​ི་ཀློ​ོག་སྦྱངས་པ་རེ​ེད། རྗེ​ེས་སུ་མོ​ོས་ <<ངའི​ི་

མི​ི་ཚེ​ེ་>> ཞེ​ེས་པ་བྲི​ིས་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༧༦ ལོ​ོར་པར་སྐྲུན་བྱས། དེ​ེ་ནི​ི་བངྒལའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་ཐོ​ོག་པར་སྐྲུན་བྱས་པའི​ི་རང་གི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་

44

ཐོ​ོག་མ་དེ​ེ་ཡི​ིན།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་བཅོ​ོས་སྒྱུར་དང་རྟོ​ོག་སྒྲུང་ཁག་གི​ིས་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་མི​ི་ཚེ​ེ་

དང་སེ​ེམས་ཚོ​ོར་ཐད་དོ​ོ་སྣང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་སླེ​ེབས་དགོ​ོས་པ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་།

བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོས་རང་གི​ི་མི​ི་ཚེ​ེའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་ཅི​ི་ཞི​ིག་བརྗོ​ོད་རྒྱུ་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ལའང་དོ​ོ་

སྣང་གསར་པ་བསྐྲུན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ​ོ་ ༡༨༦༠ ནས་བཟུང་བངྒལའི​ི་བུད་མེ​ེད་ཀེ​ེཻ​ཻ་�

ལཱ་ཤ ་བྷ་ཤི ི་ནི​ི་དེ​ེ་བྷི​ི་ (Kailashbashini Debi) ལྟ་བུ་ཁ་ཤ ས་ཀྱི​ིས་བུད་མེ​ེད་

ཚོ​ོའི​ི་ཉམས་མྱོ​ོང་སྐོ​ོར་ལ་དམི​ིགས་འཛུགས་བྱས་ཏེ​ེ་བུད་མེ​ེད་རྣམས་ཁྱི​ིམ་

དུ་བཙོ​ོན་འཇུག་བྱེ​ེད་ཚུལ་དང། གང་ཡང་མི​ི་ཤེ​ེས་པར་འཇོ​ོག་ཚུལ། ཁྱི​ིམ་

ལས་ལྕི​ི་མོ​ོ་བྱེ​ེད་དུ་འཇུག་ཚུལ། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཞབས་ཕྱི​ི་ཞུ་སའི​ི་མི​ི་ཚོ​ོས་དྲང་

བདེ​ེན་མི​ིན་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ལྟ་ཚུལ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་བརྗོ​ོད་གཞི​ིའི​ི་ཐོ​ོག་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་བྲི​ིས་ པར་རི​ིས།

ཏེ​ེ་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི་ི འཚོ​ོ་བའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་གསལ་ཁ་སྟོ​ོན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༨༠ ལོ​ོར་དེ​ེང་གི​ི་ ༣་༡༤ རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཅཱ་རི​ི་ཝ་རི​ིའི​ི་དུས་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་རྒྱབ་ཤ།

མཧཱ་རཱཥཊྲ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ནང་ཏཱ་ར་བྷཡི​ི་ཤི ིན་དེ​ེ་དང། པན་ཌི​ི་ཏ་ར་མ་བྷ་ཡི​ིས་རི​ིགས་རུས་མཐོ​ོ་བའི​ི་ཧི​ིན་དྷུའི​ི་བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོ་དང་ལྷག་ པར་དུ་ཡུགས་མོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་སྡུག་བསྔལ་གྱི​ིས་མནར་བའི​ི་མི​ི་ཚེ​ེའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་སེ​ེམས་ཚོ​ོར་ཆེ​ེན་པོ​ོས་བྲི​ིས་ཡོ​ོད། ཏ་མི​ིལ་གྱི​ི་རྟོ​ོག་སྒྲུང་ཞི​ིག་

གི​ི་ནང་བུད་མེ​ེད་ཅི​ིག་གི​ིས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ིས་བཀག་འགོ​ོག་བྱས་པའི​ི་བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོར་དཔེ​ེ་ཀློ​ོག་གི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་

པ་གསལ་བཤད་བྱས་ཡོ​ོད་པ་ནི​ི། ༼རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་སྣ་ཚོ​ོགས་ལ་བསམས་ན། ངའི​ི་འཇི​ིག་རྟེ​ེན་ནི​ི་ཆུང་ཆུང་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ངའི​ི་མི​ི་ཚེ​ེའི་ི དགའ་ སྐྱི​ིད་ཕྱེ​ེད་ལྷག་ནི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ལས་བྱུང་བ་ཡི​ིན་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་།༽

ཨུར་རྡུ་དང་། ཏ་མི​ིལ། བངྒལ། མཱ་རཱ་ཋི​ི་ཡི​ི་པར་སྐྲུན་ལམ་སྲོ​ོལ་ནི​ི་དུས་སྔ་མོ​ོ་ནས་དར་རྒྱས་བྱུང་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་། ཧི​ིན་དྷི​ིའི​ི་པར་

སྐྲུན་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༧༠ ནས་བཟུང་དར་འགོ​ོ་བཙུགས་ཡོ​ོད། རི​ིང་པོ​ོར་མ་འགོ​ོར་བར་དེ​ེའི་ི ཁྱབ་ཁོ​ོངས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི​ི་ཤེས ེ ་

ཡོ​ོན་ཐོ​ོག་ཏུ་ཤུགས་སྣོ​ོན་བསྐྱོ​ོན་ཡོ​ོད། དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ་པའི​ི་འགོ​ོ་སྟོ​ོད་དུ་བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོའི་ི ཆེ​ེད་དུ་བྲི​ིས་པ་དང་། སྐབས་རེ​ེར་བུད་མེ​ེད་

ཚོ​ོས་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་བྱས་པའི​ི་དུས་དེ​ེབ་ཁག་ཧ་ཅང་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་བ་རེ​ེད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་། ཡུགས་མོ​ོའི ི་ གནས་སྟངས། ཡུགས་མོ​ོའི ི་ཆང་ས་བསྐྱར་སྒྲི​ིག། མི​ི་རི​ིགས་འཐབ་རྩོ​ོད་ལྟ་བུའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག་གླེ​ེང་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ལས་ཁ་ཤ ས་

ཀྱི​ིས་བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོར་ཁྱི​ིམ་གྱི​ི་ལས་ཀ་དང་དུས་བསྟུན་དཔེ​ེ་གསར་སྐོ​ོར་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་བྱས་པ་དང་། སྒྲུང་ཐུང་དང་མུ་འབྲེ​ེལ་བརྩམས་ སྒྲུང་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་དེ​ེབ་ཕྲེ​ེང་ཁག་བརྒྱུད་ནས་སྤྲོ​ོ་སྣང་སྤེ​ེལ་ཡོ​ོ​ོད།

དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ་པའི​ི་འགོ​ོ་སྟོ​ོད་ནས་པན་ཇཱ​ཱབ་ཏུའང་དེ​ེ་དང་འདྲ་བའི​ི་དམངས་ཁྲོ​ོད་ཀྱི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་རྒྱ་ཆེ​ེར་པར་སྐྲུན་བྱས་ཡོ​ོད།

རཱམ་ཅཌཌྷཱ་ (Ram Chaddha) ཡི​ིས་བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོ་ཚུལ་ལྡན་གྱི​ི་བཟའ་ཟླ་ཇི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་ཚུལ་སློ​ོབ་ཆེ​ེད་ཚོ​ོང་སྒྱུར་བཟང་བའི​ི་བུད་མེ​ེད་ སྐོ​ོར་གླེ​ེང་བ་ (Istri Dharm Vichar) ཞེ​ེས་པ་པར་བརྒྱབ། ཁཱལ་ས་ཊེ​ེ་རེ​ེཀཊ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ (Khalsa Tract Society) ཀྱི​ིས་དེ​ེ་དང་བརྡ་

ལན་མཚུངས་པའི​ི་དེ​ེབ་ཆུང་རི​ིན་གོ​ོང་ཆུང་བ་མང་པོ​ོ་པར་སྐྲུན་བྱས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ཕལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ནང་ཚུལ་ལྡན་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་ཁྱད་ ཆོ​ོས་སྐོ​ོར་གླེ​ེང་བ་ཤ་སྟག་ཡི​ིན།

བངྒལ་དུ་ཀལ་ཀ་ཏའི​ི་དབུས་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ཧྲི​ིལ་པོ​ོའམ་བ་ཊ་ལ་ (Battala) ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་སྐད་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་དམངས་ཁྲོ​ོད་དེ​ེབ་

པར་སྐྲུན་ཆེ​ེད་གཉེ​ེར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་ཡི​ིག་ཆ་དང་གསུང་རབ་ཁག་གི​ི་པར་མ་རི​ིན་གོ​ོང་ཁེ​ེ་པོ​ོར་ཉོ​ོ་ཐུབ་ པ་མ་ཟད། ཚུལ་མི​ིན་དང་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་ཅན་གྱི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་ཁག་ཀྱང་ཉོ​ོ་ཐུབ། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་མཇུག་ཙམ་དུ་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་དེ​ེ་དག་

མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཤི ིང་བརྐོ​ོས་དང་ཚོ​ོན་ལྡན་གྱི​ི་རྡོ​ོར་རི​ི་མོ​ོ་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད། སྒོ​ོ་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་བ་ཊ་ལའི​ི་པར་སྐྲུན་ཁག་ཁྱི​ིམ་དུ་དབོ​ོར་ནས་ བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོར་དུས་ཁོ​ོམ་ཡོ​ོད་དུས་ཀློ​ོག་ཐུབ་པ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། པར་སྐྲུན་དང་དབུལ་ཕོ​ོངས་མི​ི་མང་།

དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་ནང་མ་དྲཱ་ར་སི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ཁག་ཏུ་རི​ིན་གོ​ོང་ཧ་ཅང་ཆུང་བའི​ི་དེ​ེབ་ཆུང་ཁག་ལམ་བཞི​ི་མདོ​ོ་ཁག་ཏུ་

འཚོ​ོང་འགོ​ོ་བཙུགས་ཏེ​ེ། ཁྲོ​ོམ་རར་བསྐྱོ​ོད་བཞི​ིན་པའི​ི་དབུལ་ཕོ​ོངས་མི​ི་མང་ཚོ​ོས་ཉོ​ོ་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ ་པའི​ི་འགོ​ོ་ སྟོ​ོད་ནས་སྤྱི​ི་སྤྱོ​ོད་དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་ཁང་བཙུགས་ཏེ​ེ་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ལྟ་རྒྱུ་སྟབས་བདེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན་པ་རེ​ེད། དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་འདི​ི་དག་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་

དང་། གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་ཁག་ཏུ་ཆགས་ཡོ​ོད་ལ། སྐབས་རེ​ེར་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་ཐོ​ོན་ཅན་གྱི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁག་ཏུའང་ཡོ​ོད། ཕྱུག་བདག་ཚོ​ོས་

དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་འཛུགས་རྒྱུ་ནི​ི་མི​ིང་གྲགས་ཐོ​ོབ་རྒྱུའི​ི་ལམ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༣་༡༥ པར་རི​ིས་འདི​ིའི​ི་ནང་སྒྱུ་རྩལ་བས་དུས་རབས་ ༡༩ དུས་མཇུག་ཏུ་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ ཡར་རྒྱས་ཕྱི​ིན་ཏེ​ེ། ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ལས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་ཁྱི​ིམ་ཚང་གི​ི་གོ​ོམས་གཤི​ིས་མགོ​ོ་རྟི​ིང་ སློ​ོག་པ་ལྟ་བུ་ཡོ​ོང་བར་དངངས་འཚབ་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྣམ་པ་སྟོ​ོན།

དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུ་རི​ིགས་རུས་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིག་ཆུང་དང་རྩོ​ོམ་ཡི​ིག་ཁག་

ཏུ་སྤེ​ེལ་འགོ​ོ་བཙུགས། མ་ར་ཋའི​ི་རི​ིགས་རུས་དམའ་བའི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ་གྱི​ི་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་པ་ཇོ​ོ་ཏི​ི་བྷ་ཕུ་ལེ​ེ་ (Jyotiba Phule) ཡི​ིས་ རི​ིགས་རུས་དབར་དྲང་བདེ​ེན་མེ​ེད་པའི​ི་སྐོ​ོར་བྲན་གཡོ​ོག་ལམ་ལུགས་ ༡༨༧༡ (Gulamgiri 1871) ཞེ​ེས་པའི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ནང་བྲི​ིས་ཡོ​ོད། དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ ་པའི​ི་ནང་མཧཱ་རཱཥཊྲ་ནས་ཨམ་

བྷེ​ེཌ་ཀར་ (B.R.Ambedkar) དང་། མ་དཱ་ར་སི​ི་ནས་ཨི​ི་ཝི​ི་ར་མ་སྭ་མི​ི་ནཱ་ཡི​ི་ཀར་ (E.V.

Ramaswamy Naicker) ཡང་ན། ཡོ​ོང ས་གྲགས་སུ་པེ​ེ་ རི​ི་ ཡཱར་ཞེ​ེས ་པས་ཚོ​ོར ་ཤུ གས་

དྲག་པོ​ོས་རི​ིགས་རུས་ཐོ​ོག་བརྩམས་ཆོ​ོས་བྲི​ིས་ཡོ​ོད་པ་རྣམས་རྒྱ་གར་མི​ི་མང་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ིས་

བཀླགས་ཡོ​ོད། ས་གནས་ནས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ་དང་། ཆོ​ོས་བརྒྱུད་ཁག་གི​ིས་ཀྱང་དུས་ དེ​ེབ་དང་ཡི​ིག་ཆུང་མང་པོ​ོ་པར་སྐྲུན་བྱས་པ་བརྒྱུད་གནའ་བོ​ོའི ི་གསུང་རབ་ལ་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་བྱས་ ཏེ​ེ་དྲང་བདེ​ེན་ཅན་གྱི​ི་མ་འོ​ོངས་པ་ཞི​ིག་གི​ི་འཆར་སྣང་བསྐྲུན་ཡོ​ོད།

བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་ནང་གི​ི་ལས་མི​ི་ཚོ​ོར་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་མེ​ེད་པ་དང་ལས་ཀ་མང་དྲགས་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་

ལག་ཤི​ི་མི​ི་ནཱཐ་བེ​ེཛ་བྷ་རཱུ། (༡༨༦༨-༡༩༣༨)

རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་ཉམས་མྱོ​ོང་རྣམས་འབྲི​ི་ཐུབ་མེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་ཀན་པུར་གྱི​ི་འཐག་ལས་པ་ཀ་ཤི ི་བྷ་བྷ་ (Kashibaba) ཡི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༨ ལོ​ོར་རི​ིགས་རུས་མཐོ​ོ་དམན་གྱི​ི​ི་གནད་དོ​ོན་ (Chotte Aur Bade Ka Sawal) ཞེ​ེས་པ་པར་སྐྲུན་བྱས་ཏེ​ེ་རི​ིགས་རུས་དང་གྲལ་རི​ིམ་

བཤུ་གཞོ​ོག་དབར་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་གསལ་སྟོ​ོན་བྱས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཀན་པུར་གྱི​ི་འཐག་ལས་པ་སྨྱུག་མི​ིང་ལ་སུ་དཱར་ཤཱན་ཅ་ཀར་

(Sudarshan Chakr)

གྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༥ ནས་ ༡༩༥༥ བར་བྲི​ིས་པའི​ི་སྙན་ངག་རྣམས་ཕྱོ​ོགས་བསྒྲི​ིགས་བྱས་ཏེ​ེ་དྲང་པོ​ོའི ི་སྙན་

ངག་ (Sacchi Karitayan) ཅེ​ེས་པར་སྐྲུན་བྱས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ལ་བྷོ​ོམ་བྷེ​ེ་ལས་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་མི​ིག་དཔེ​ེར་བླངསས་ཏེ​ེ་བྷེ​ེང་ལོ​ོར་

གྱི​ི་སྲི​ིང་བལ་འཐག་ལས་ལས་མི​ི་ཚོ​ོས་རང་གི​ི་བློ​ོ་བསྐྱེ​ེད་ཆེ​ེད་དུ་དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་ཁང་བཙུགས་པ་རེ​ེད། འདི​ི་དག་ནི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལེ​ེགས་

བཅོ​ོས་པ་ཚོ​ོས་ཆང་རག་འཐུང་བར་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་དང་། ཡི​ི་གེ​ེ་འབྲི​ི་ཀློ​ོག་སློ​ོབ་པ། སྐབས་རེ​ེ་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་བརྡ་ལན་ སྤེ​ེལ་རྒྱུར་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སྦྱར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། པར་སྐྲུན་དང་སྟངས་འཛི​ིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༨ ལོ​ོའི ི་གོ​ོང་དུ་རྒྱ་གར་ཤར་གྱི​ི་ཚོ​ོང་ལས་ཁང་གི​ི་མངའ་འོ​ོག་ཏུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ཁུལ་ཁག་ཏུ་སྟངས་འཛི​ིན་དེ​ེ་ཙམ་མེ​ེད། ཡ་མཚན་པ་ཞི​ིག་ལ་པར་སྐྲུན་བྱས་པའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོར་སྟངས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ས་ཐོ​ོག་མ་ནི​ི། ཀམ་པ་ནི​ིའི​ི་ཚུལ་མི​ིན་བདག་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་

མཁན་དང་ཀམ་པ་ནི​ིའི​ི་དམི​ིགས་བསལ་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ཀྱི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་ལ་སྡང་མཁན་རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་ཨི​ིན་ཇི​ི་བ་ཚོ​ོ་ཡི​ིན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་ཨི​ིན་ ཡུལ་ནང་གི​ི་ཁ་གཏད་ཚོ​ོས་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་དེ​ེ་རྣམས་བེ​ེད་སྤྱད་ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གཅི​ིག་བདག་ཚོ​ོང་ཁང་ལ་རྒོ​ོལ་ལན་སློ​ོང་བའི​ི་ཞེ​ེད་སྣང་

བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༢༠ ལོ​ོར་ཀལ་ཀ་ཏའི​ི་མཐོ​ོ་རི​ིམ་ཁྲི​ིམས་ཁང་གི​ིས་པར་སྐྲུན་རང་དབང་ལ་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ངེ​ེས་ཅན་

ཞི​ིག་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པ་དང་བསྟུན། ཀམ་པ་ནི​ི་ཡི​ིས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་བསྒྱུར་ལ་བསྔགས་བརྗོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་གསར་ཤོ​ོག་པར་

སྐྲུན་མཁན་རྣམས་ལ་སྐུལ་འདེ​ེད་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༣༥ ལོ​ོར་ཨི​ིན་ཇི​ི་དང་ཡུལ་སྐད་གསར་ཤོ ོག་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་པ་ཚོ​ོས་

ཛ་དྲག་གི​ི་ཞུ་གཏུག་བྱས་པར་བརྟེ​ེན་སྤྱི​ི་ཁྱབ་བེ​ེན་ཊི​ིནྐ་ (Bentinck) ཡི​ིས་པར་སྐྲུན་ཁྲི​ིམས་ལུགས་བསྐྱར་བཅོ​ོས་བྱེ​ེད་པར་མོ​ོས་ མཐུན་བྱས། ཨི​ི​ིན་ཇི​ིའི​ི་རང་དབང་ལྟ་གྲུབ་ཅན་གྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ཐོ​ོ་མ་སི​ི་མེ​ེ་ཁོ​ོ་ལེ​ེ་ (Thomas Macaulay) ཡི​ིས་སྔར་གྱི​ི་ རང་དབང་སླར་གསོ​ོ་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་གསར་པ་བཟོ​ོས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༧ ལོ​ོའི ི་གྱེ​ེན་ལངས་རྗེ​ེས་སུ་པར་སྐྲུན་གྱི​ི་རང་དབང་ཐད་ལྟ་ཚུལ་གྱུར། ཁྲོ​ོ་སྡང་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཨི​ིན་ཇི​ི་བ་འགའ་ཤས་

ཀྱི​ིས་ཡུལ་མི​ིའི​ི་གསར་ཤོ ོག་ལ་དམ་བསྒྲགས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རེ​ེ་འདུན་བཏོ​ོན། ཡུལ་སྐད་གསར་ཤོ​ོག་རྣམས་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་

ལུགས་ཀྱི​ི་ལངས་ཕྱོ​ོགས་ཆེ​ེ་དྲགས་པས་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གྱི​ི་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་དམ་པོ​ོ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་བྱེ​ེད་ འགོ​ོ་བཙུགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༧༨ ལོ​ོར། ཨ་ཡར་ལན་གྱི​ི་གསར་ཤོ ོག་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ (Irish Press laws) ལ་དཔེ​ེ་བླངས་ནས་ཡུལ་སྐད་གསར་

ཤོ​ོག་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ (Vernacular Press Act) གཏན་ལ་ཕབ་ཡོ​ོད། དེ​ེས་ཡུལ་སྐད་གསར་ཤོ​ོག་གི​ི་སྙན་ཐོ​ོ་དང་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་པའི​ི་

བསམ་ཚུལ་ལ་བཀག་སྡོ​ོམ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་རྒྱ་ཆེ​ེར་སྤྲད། དེ​ེ་ནས་བཟུང་གཞུང་གི​ིས་མངའ་སྡེ​ེ་འདྲ་མི​ིན་ནང་པར་སྐྲུན་བྱས་

པའི​ི་ཡུལ་སྐད་གསར་ཤོ​ོག་ཁག་ལ་སྟངས་འཛི​ིན་བྱས། གལ་ཏེ​ེ་སྙན་ཐོ​ོའི ི་ནང་གྱེ​ེན་ལངས་སྐུལ་སློ​ོང་བྱེ​ེད་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ན་

གསར་ཤོ​ོག་དེ​ེར་ཉེ​ེན་བརྡ་བཏང་བ་དང་། ཉེ​ེན་བརྡར་སྣང་མེ​ེད་བཏང་ན། གསར་ཁང་སྒོ​ོ་བརྒྱབ་ནས་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས་གཞུང་ བཞེ​ེས་གཏོ​ོང་ཆོ​ོག་གི​ི་ཡོ​ོད།

དམ་བསྒྲགས་ཇི​ི་ཙམ་བྱས་ཀྱང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཁུལ་ཡོ​ོངས་སུ་རྒྱལ་གཅེ​ེས་གསར་ཤོ​ོག་གི​ི་གྲངས་འབོ​ོར་མང་བ་འཕེ​ེལ། ཁོ​ོ་

ཚོ​ོས་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གཞུང་གི​ིས་ཚུལ་མི​ིན་སྟངས་འཛི​ིན་སྐོ​ོར་སྙན་ཐོ​ོ་སྤེ​ེལ་ནས་རྒྱལ་གཅེ​ེས་ལས་འགུལ་ལ་སྐུལ་འདེ​ེད་བྱས།

རྒྱལ་གཅེ​ེས་པའི​ི་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་མེ​ེད་པ་བཟོ​ོ་བའི​ི་ཐབས་དེ​ེས་དྲག་པོ​ོའི ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་སྐུལ་སློ​ོང་བྱས། དེ​ེས་མནར་གཅོ​ོད་དང་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་རྒྱུན་

ཱ ་ཀྱི​ི་གསར་བརྗེ​ེ་བ་རྣམས་ཕྱི​ིར་འབུད་བྱེ​ེད་སྐབས། བལ་གངྒ་དྷར་ཏི​ི་ལག་གི​ིས་ དེ​ེ་བསྐྱར་དུ་བསླངས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༧ ལོ​ོར་པན་ཇཱབ ཀེ​ེ་ས་རི​ི་ (Kesari) ཡི​ི་སྐོ​ོར་བྱམས་བརྩེ​ེ་ཆེ​ེན་པོ​ོས་བྲི​ིས་པ་རེ​ེད། དེ​ེའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༨ ལོ​ོར་ཁོ​ོང་བཙོ​ོན་འཇུག་བྱས་པར་

བརྟེ​ེན་རྒྱ་གར་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་སུ་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བསླངས་སོ​ོ།།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་པར་ཁང་ཆེ​ེ་ཁག། སྣར་ཐང་པར་ཁང་།

སྣར་ཐང་དགོ​ོན་པ་ནི​ི་གཞི​ིས་ཀ་རྩེ​ེ་ས་ནས་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༡༥ ཙམ་གྱི​ི་ས་རུ་ཆགས་ཤི​ིང་། བཀའ་གདམས་པའི​ི་མཁས་

དབང་གཏུམ་སྟོ​ོན་བློ​ོ་གྲོ​ོས་གྲགས་པ་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༡༥༣ ལོ​ོར་ཕྱག་བཏབ། པར་ཁང་འདི​ི་ཉི​ིད་སྣར་ཐང་དགོ​ོན་དུ་ཡོ​ོད་

ཅི​ིང་། དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་པར་ཁང་ཆེ​ེས་སྔ་ཤོ​ོས་ཡི​ིན། ཆི​ིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི​ི་གོ​ོང་མ་ཁང་ཞི​ི་ཡི​ི་དུས་སུ་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་དྲུག་པ་

ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ​ོ་སྐུ་དངོ​ོས་ནས་བཀའ་བཀོ​ོད་གནང་སྟེ​ེ་སྣར་ཐང་པར་ཁང་ནས་བཀའ་འགྱུར་གྱི​ི་པར་ཤི ིང་བཞེ​ེངས། ཕོ​ོ་ལྷ་

བ་བསོ​ོད་ནམས་སྟོ​ོབས་རྒྱལ་གྱི​ིས་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་བའི​ི་དུས་ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༣༠ ལོ​ོར་ཆོ​ོས་རྗེ​ེ་བུ་སྟོ​ོན་རི​ིན་ཆེ​ེན་གྲུབ་ཀྱི​ིས་བསྒྲི​ིགས་པའི​ི་ བཀའ་བསྟན་ལག་བཤུས་དེ​ེ་གཞི​ིར་བཟུང་ནས་བཀའ་བསྟན་ཆ་ཚང་གི​ི་པར་ཤིངི ་བཞེ​ེངས་པ་མ་ཟད། པར་ཤིངི ་འདི​ིའི་ི དཔེ​ེ་ཆ་དེ​ེང་

སང་བཀྲ་ཤིས ི ་ལྷུན་པོ​ོ་དང་ཕོ​ོ་བྲང་པོ​ོ་ཏ་ལ་རུ་བཞུགས། སྣར་ཐང་གི​ི་པར་ཤིངི ་ལ་ནང་དོ​ོན་ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ད་

དུང་ཚོ​ོན་ཕབ་པའི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ཡང་ཡོ​ོད། སྐབས་དེ​ེར། སྣར་ཐང་པར་ཁང་གི​ིས་པར་སྐྲུན་ལས་རི​ིགས་སུ་པར་བརྐོ​ོ་བཟོ​ོ་བ་མང་པོ​ོ་གསོ​ོ་

སྐྱོ​ོང་བྱས་ཏེ​ེ་པར་སྐྲུན་ལས་རི​ིགས་དང་རི​ིག་གནས་ལས་རི​ིགས་རྒྱུན་འཛི​ིན་དང་འཕེ​ེལ་རྒྱས་གཏོ​ོང་བར་ཕན་ནུས་བསམ་གྱི​ིས་མི​ི་ ཁྱབ་པ་ཐོ​ོན།

སྡེ​ེ་དགེ​ེའི​ི་པར་ཁང་།

སྡེ​ེ་དགེ​ེའི​ི་པར་ཁང་ནི​ི་སྡེ​ེ་དགེ​ེ་རྒྱལ་རབས་བཅུ་གཉི​ིས་པ་ཆོ​ོས་རྒྱལ་བསྟན་པ་ཚེ​ེ་རི​ིང་གི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༢༩ ལོ​ོར་བཞེ​ེངས་

པ་དང་། སྡེ​ེ་དགེ​ེ་དགོ​ོན་ཆེ​ེན་གྱི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་གཏོ​ོགས། སྡེ​ེ་དགེ​ེ་རྒྱལ་པོ​ོ་རི​ིམ་བྱོ​ོན་དང་མཁས་པའི​ི་དབང་པོ​ོ་དུ་མས་ཐུགས་ཁུར་

དང་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་གྱི​ིས་པར་ཁང་དེ​ེ་རི​ིམ་བཞི​ིན་དར་རྒྱས་ཕྱི​ིན། རྒྱལ་པོ​ོ་རི​ིམ་བྱོ​ོན་གྱི​ིས་གཙོ​ོ་སྐྱོ​ོང་དང་། ཁ་གསབ། སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བཅས་ བྱས་མཐར་ད་ལྟའི​ི་གཞི​ི་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་བཟོ​ོ་སྐྲུན་གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ འབུར་དུ་ཐོ​ོན་པའི​ི་རྣམ་པ་འདི​ི་ཆགས་པ་ཡི​ིན།

པར་ཁང་གི​ི་མཐོ​ོ་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་ ༡༨ ཡོ​ོད་པ་དང།

རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ལ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༣༨༨༠ ཡོ​ོད། པར་ཁང་ལ་

པར་རི​ིས། ༣་༡༦ ཤི​ིང་བརྐོ​ོས་བརྒྱབ་པའི​ི་པར་ཤི ིང་།

ལོ​ོ་རྒྱུས་སུ་པར་ཤི ིང་ཁྲི​ི་ ༣༠ ལྷག་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་། རྒྱ་ནག་གི​ི་

རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་སྐབས་གཏོ​ོར་སྐྱོ​ོན་ཕོ​ོག་སྟེ​ེ། ད་

ལྟ་པར་ཤི ིང་ཁྲི​ི་ ༢༡་༧ ལྷག་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཁམས་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་

ཤི​ིང་བརྐོ​ོས་པར་ཤི​ིང་ཆེ​ེས་མང་ཤོ ོས་ཡི​ིན། པར་ཁང་དུ་པར་ཤི​ིང་ཉར་ཚགས་ཁང་དང་། ཤོ​ོག་བུ་ཉར་ཚགས་ཁང་། དཔེ​ེ་ཆ་སྐེ​ེམ་ ས། དཔར་ཤི​ིང་བཀྲུ་ས། ལྷ་ཁང་། འདུ་ཁང་སོ​ོགས་ཡོ​ོད། སྡེ​ེ་དགེ​ེའི​ི་པར་ཁང་བཞེ​ེངས་ནས་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ ༢༦༠ ལྷག་གི​ི་རི​ིང་སྡེ​ེ་དགེ​ེའི​ི་

པར་མ་དག་བོ​ོད་ཡུལ་ཡོ​ོངས་སུ་ཁྱབ་པ་མ་ཟད། རྒྱ་དང་སོ​ོག་

པོ​ོ། ཐ་ན་ཕྱི​ི་རྒྱལ་དུ་ཡང་ཁྱབ། པར་ཁང་འདི​ི་ཉི​ིད་ལག་རྩལ་ མཆོ​ོག་ཏུ་གྱུར་པ་དང་། དཔར་ལེ​ེགས་པ། ནང་དོ​ོན་ཕུན་སུམ་ ཚོ​ོགས་པ་སོ​ོགས་ཁྱད་ཆོ​ོས་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི​ི་ནང་ པར་རི​ིས། ༣་༡༧ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༤ ལོ​ོར། སྡེ​ེ་དགེ​ེ་པར་ཁང་།

ཀུན་དུ་སྙན་གྲགས་ཤི ིན་ཏུ་ཆེ​ེ།

ལྷ་སའི​ི་ཞོ​ོལ་པར་ཁང་།

ལྷ་སའི​ི་ཞོ​ོལ་པར་ཁང་ནི​ི་རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་སྐུ་རི​ིང་དུ་ཕོ​ོ་བྲང་པོ​ོ་ཏ་ལའི​ི་ཞོ​ོལ་གྱི​ི་ཤར་ངོ​ོས་སུ་བཞེ​ེངས་ཤིངི ་། མཚན་

ལ་དགའ་ལྡན་ཕུན་ཚོ​ོགས་གླི​ིང་གསོ​ོལ། རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གསུམ་པའི​ི་སྐབས་སུ་པར་ཁང་འདི​ིར་ཡང་བསྐྱར་ཞི​ིག་གསོ​ོ་ བྱས་པ་དང་ལྷན་དུ། བཀའ་བསྟན་ཆ་ཚང་གི​ི་པར་བརྐོ​ོས་པ་དང་། དབུས་གཙང་དང་མདོ​ོ་སྨད་ཀྱི​ི་གསུང་རྩོ​ོམ་དང་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡི​ིག་

ཆ་མང་པོ​ོ་ཡང་བརྐོ​ོས། དཔེ​ེ་ཆ་དེ​ེ་དག་ཉར་ཚགས་བྱ་ཆེ​ེད་ཕོ​ོ་བྲང་པོ​ོ་ཏ་ལའི​ི་ཞོ​ོལ་གྱི​ི་ནུབ་ངོ​ོས་སུ་ཁང་མི​ིག་ ༨༠ ཅན་གྱི​ི་པར་

ཁང་ཞི​ིག་ཀྱང་བཞེ​ེངས། བོ​ོད་ཡུལ་གྱི​ི་དགོ​ོན་སྡེ​ེ་ཁག་ཏུ་པར་ཁང་བཙུགས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ​ེ་པར་བརྐོ​ོ་ལག་རྩལ་དང་ཤོ​ོག་བཟོ​ོ་

ལག་རྩལ་འཕེ​ེལ་རྒྱས་སུ་སོ​ོང་ཞི​ིང་། བོ​ོད་ཡི​ིག་དཔེ​ེ་ཆའི​ི་རྣམ་པ་དང་པར་ངོ​ོས། སྤུས་ཚད་སོ​ོགས་ལ་ཚད་གཞི​ི་གཅི​ིག་གྱུར་ཅི​ིག་

ཆགས་ཡོ​ོད། དེ​ེས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་རི​ིག་གནས་ཤུལ་བཞག་རྒྱུན་འཛི​ིན་དང་དར་སྤེ​ེལ་ལ་ནུས་པ་གལ་ཆེ​ེན་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད་དོ​ོ།།

པར་རི​ིས། ༣་༡༨ ལས་མི​ི་ཚོ​ོས་དཔེ​ེ་ཆ་དཔར་བཞི​ིན་པ། པར་རི​ིས། ༣་༡༩ ལྷ་སའི​ི་ཞོ​ོལ་པར་ཁང་།

ཀ༽ གཤམ་གསལ་བརྗོ​ོད་པ་ཁག་ལ་རྒྱུ་མཚན་བྲི​ིས།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

༡། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༩༥ རྗེ​ེས་སུ་མ་གཏོ​ོགས་ཡུ་རོ​ོབ་ནང་ཤི​ིང་པར་འབྱོ​ོར་མེ​ེད།

༢། མར་ཊི​ིན་ལུ་ཐར་གྱི​ི​ིས་པར་སྐྲུན་ལ་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་དང་བསྔགས་བརྗོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད།

༣། རོ​ོ་མན་ཁེ​ེ་ཐོ​ོ་ལི​ིག་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ིས་དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི​ི་དུས་དཀྱི​ིལ་ནས་བཀག་འགོ​ོག་བྱས་པའི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་ཐོ​ོ་ གཞུང་ཉར་འགོ​ོ་བཙུགས།

ཁ༽ གཤམ་གསལ་གནད་དོ​ོན་སྐོ​ོར་གང་ཤེ​ེས་བྲི​ིས། ༡) གུ་ཊེ​ེན་བྷག་གི​ི་པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས།

༢) ཡུལ་སྐད་གསར་ཤོ​ོག་ཁྲི​ིམས་ལུགས།

ག༽ དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པར་རྒྱ་གར་ནང་པར་སྐྲུན་ལམ་སྲོ​ོལ་ཁྱབ་གདལ་དུ་ཕྱི​ིན་ཏེ​ེ་གཤམ་གསལ་སྡེ​ེ་ཁག་ ལ་གནོ​ོན་ཤུགས་གང་སྤྲད་ཡོ​ོད་དམ།

༡) བུད་མེ​ེད།

༢) དབུལ་ཕོ​ོངས་མི​ི་མང་། ༣) ལེ​ེགས་བཅོ​ོས་པ།

ང༽ གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡། དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་ཡུ་རོ​ོབ་ནང་མི​ི་འགའ་ཞི​ིག་གི​ིས་པར་སྐྲུན་གྱི​ིས་མུན་པ་སེ​ེལ་ནས་བཙན་དབང་རི​ིང་ལུགས་ མཇུག་བསྡུ་ཐུབ་པའི​ི་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་རེ​ེད།

༢། མི​ི་འགའ་ཞི​ིག་གི​ིས་ལས་སླ་པོ​ོར་ཐོ​ོབ་ཐུབ་པའི​ི་པར་སྐྲུན་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ལ་འཇི​ིགས་སྣང་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ རེ​ེད། ཡུ་རོ​ོབ་དང་རྒྱ་གར་ནས་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་རེ​ེ་བདམས་ནས་འགྲེ​ེལ་བཤད་རྒྱག་དགོ​ོས།

༣། དུས་རབས་བཅུ་དགུའི​ི་ནང་པར་སྐྲུན་ལམ་སྲོ​ོལ་ཁྱབ་གདལ་བྱུང་ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དབུལ་པོ​ོ་ཚོ​ོར་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་གང་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད། ༤། པར་སྐྲུན་ལམ་སྲོ​ོལ་གྱི​ི​ིས་རྒྱ་གར་ནང་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་སྤེ​ེལ་བར་ཕན་ཐོ​ོགས་བྱུང་ཚུལ་བྲི​ིས།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༤། རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས།

༄༅། །ཡུ་རོ​ོབ་གླི​ིང་ཆེ​ེན་ནང་དེ​ེང་སང་གི​ི་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་ཟེ​ེར་ན་རྒྱལ་ཁབ་ (Nation State) གསར་འཛུགས་

དང་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད། དེ​ེས་མི​ི་རྣམས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་དང་། རང་ཉི​ིད་སུ་ཡི​ིན་པ། གང་དུ་བདག་པ་ (Sense of belonging) བཅས་གོ​ོ་བ་

ལེ​ེན་སྟངས་ལ་འགྱུར་བ་བཏང་བའང་མཚོ​ོན། མཚོ​ོན་རྟགས་དང་། རི​ི་མོ​ོ། གླུ་གཞས། བསམ་ཚུལ་གསར་པ་བཅས་ཀྱི​ིས་འབྲེ​ེལ་

ལམ་དང་ས་མཚམས་གསར་པ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། རྒྱལ་ཁབ་མང་ཆེ​ེ་བས་ཡུལ་གྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་གསར་པ་བཟོ​ོ་བའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ནི​ི་རི​ིང་པོ​ོ་ཞི​ིག་

ཡི​ིན། འདི​ི་ལྟ་བུའི​ི་ཚོ​ོར་བ་ཞི​ིག་རྒྱ་གར་ནང་ཇི​ི་ལྟར་ཐོ​ོན་པ་རེ​ེད་དམ།

རྒྱ་གར་དང་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གཞན་མང་པོ​ོའི ི་ནང་དུ། དེ​ེང་རབས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་འགྲོ​ོ་དོ​ོན་ནི​ི་

བཙན་རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ་ (Anti Colonial Movement) དང་འབྲེ​ེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོ​ོད། མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་རི​ིང་ལུགས་ལ་འཐབ་རྩོ​ོད་

བྱས་པའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ལས་མི​ི་རྣམས་རྡོ​ོག་རྩ་གཅི​ིག་ཏུ་སྒྲི​ིལ་འགོ​ོ་བཙུགས་ཡོ​ོད། མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་གཉའ་གནོ​ོན་ འོ​ོག་ཚུད་པའི​ི་ཚོ​ོར་སྣང་དེ​ེས་སྡེ​ེ་ཁག་མང་པོ​ོ་མཉམ་དུ་སྦྲེ​ེལ་བའི​ི་ཐུན་མོ​ོང་གི​ི་འབྲེ​ེལ་ཐག་ཅི​ིག་བསྐྲུན་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་གྲལ་རི​ིམ་དང་

སྡེ​ེ་ཁག་སོ​ོ་སོ​ོས་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོར་བ་མི​ི་འདྲ་བ་མྱངས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་ཉམས་མྱོ​ོང་མི​ི་འདྲ་བ་དང་རང་དབང་

གི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་ཡང་གཅི​ིག་མཚུངས་མི​ིན། མཧཱཏྨཱ་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་སྣེ​ེ་འཁྲི​ིད་པའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པས་སྡེ​ེ་ཁག་དེ​ེ་དག་

གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་ལས་འགུལ་གཅི​ིག་སྤེ​ེལ་བར་འབད་བརྩོ​ོན་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱང་། ཕན་ཚུན་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་མེ​ེད་པའི​ི་འཆམ་མཐུན་ཞི​ིག་བཟོ​ོ་

ཐུབ་མེ​ེད།

པར་རི​ིས། ༤་༡ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༩ ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༦ ཉི​ིན། རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་སྐབས་སྲང་ལམ་དུ་མི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྔམ་སྟོ​ོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོ​ོར་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ པའི​ི་པར།

52

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ནས་འགོ​ོ་བཙུགས་ཏེ​ེ་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་ (Non-Cooperation

Movement) དང་། སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་ (Civil Disobedience Movement) བཅས་ལ་སྦྱོ​ོང་རྒྱུ་ཡི​ིན། ང་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་

ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པས་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ལས་འགུལ་ཇི​ི་ལྟར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་སུ་གཏོ​ོང་ཐབས་བྱས་པ་དང་། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་མི​ི་འདྲ་

བས་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་ཞུགས་ཇི​ི་ལྟར་བྱས་མི​ིན། རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་ལས་མི​ི་མང་གི​ི་བསམ་པའི​ི་འཆར་སྒོ​ོ་ཇི​ི་ལྟར་ བཟུང་མི​ིན་བཅས་ལ་འཚོ​ོལ་ཞི​ིབ་བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན།

རྒྱལ་ཡོ​ོངས་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོ​ོ་དང་། ཁི​ི་ལཱ་ཧྥཏ། མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༩ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་ང་ཚོ​ོས་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་ཁྱབ་གདལ་དུ་འགྲོ​ོ་བ་དང་། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་གསར་

པ་མཉམ་འབྲེ​ེལ་བྱེ​ེད་པ། འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ཐབས་ལམ་གསར་པ་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་གཏོ​ོང་བ་བཅས་མཐོ​ོང་ཐུབ། ང་ཚོ​ོས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་འདི​ི་

དག་ཇི​ི་ལྟར་རྟོ​ོགས་དགོ​ོས་སམ། དེ​ེ་དག་གི​ི་མཇུག་འབྲས་གང་ཡི​ིན་ནམ།

ཐོ​ོག་མར་དམག་འཁྲུག་གི​ིས་རྐྱེ​ེན་པའི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གོ​ོད་ཆག་གསར་པ་ཞི​ིག་བཟོ​ོས་པ་རེ​ེད། དེ​ེས་རྒྱལ་

སྲུང་གི​ི་འགྲོ​ོ་སོ​ོང་འཕར་སྣོ​ོན་བྱུང་བ་དང་། འགྲོ​ོ་སོ​ོང་དེ​ེ་དག་དམག་གི​ི་བུན་གཡར་དང་ཁྲལ་སྤར་བའི​ི་ ༼སྒོ​ོ་ཁྲལ་ (Custom duty) དང་འབབ་ཁྲལ་ (Income tax) ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱས་པ་རེ​ེད།༽ བསྡུ་བྱ་ལས་བཏང་བ་རེ​ེད། དམག་འཁྲུག་གི​ི་ལོ​ོ་ཟླའི​ི་ནང་དུ་གོ​ོང་ཚད་

འཕར་སྣོ​ོན་བྱས་པ་ནི​ི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༣ ནས་ ༡༩༡༨ བར་གོ​ོང་ཚད་ལྡབ་ཀྱི​ིས་འཕར་བ་དེ​ེ་ཡི​ིན། དེ​ེས་མི​ི་སེ​ེར་དཀྱུས་མར་དཀའ་ ངལ་ཚད་མེ​ེད་བཟོ​ོས་པ་རེ​ེད། གྲོ​ོང་མི​ི་ཚོ​ོ་དམག་ལ་ཞུགས་དགོ​ོས་པའི​ི་བཙན་བཀའ་བཏང་བས་ཁོ​ོང་ཁྲོ​ོ་དྲག་པོ​ོ་ལངས་པ་རེ​ེད།

དེ​ེ་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༨ ནས་ ༡༩ དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ནས་ ༢༡ ལོ​ོའི ི་བར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་དུ་སྟོ​ོན་ཉེ​ེས་བྱུང་

ནས་ཟ་འབྲུ་དཀོ​ོན་པའི​ི་གོ​ོད་ཆགས་ཚབས་ཆེ​ེན་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ​ེས་མ་ཚད། ཆམ་རི​ིམས་ཤི​ི ིག་ཀྱང་ཁྱབ་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༡ ལོ​ོའི ི་མི​ི་

འབོ​ོར་ཞི​ིབ་བཤེ​ེར་སྙན་ཐོ​ོའི ི་ནང་མུ་གེ​ེ་དང་རི​ིམས་ནད་གྱི​ིས་རྐྱེ​ེན་པའི​ི་མི​ི་གྲངས་ས་ཡ་ ༡༢ ནས་ ༡༣ བར་ཤི​ི་སྐྱོ​ོན་བྱུང་ཡོ​ོད། མི​ི་ ཚོ​ོས་དམག་འཁྲུག་མཇུག་སྒྲི​ིལ་རྗེ​ེས་དཀའ་སྡུག་མཇུག་བསྒྲི​ིལ་ཐུབ་པའི​ི་རེ​ེ་བ་བརྒྱབ་ཡོ​ོད་ཀྱང་དེ​ེ་ལྟར་བྱུང་ཐུབ་མེ​ེད། སྐབས་དེ​ེར་ འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་གསར་པ་ཞི​ིག་ཐོ​ོན་ཡོ​ོང་ནས་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ལམ་བུ་གསར་པ་ཞི​ིག་བསྟན་པ་རེ​ེད། བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ། (The idea of Satyagraha)

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༥ ཟླ་ ༡ པོ​ོར་མཧཱཏྨཱ་གྷན་དྷི​ི་རྒྱ་གར་དུ་ཕྱི​ིར་ཕེ​ེབས་པ་རེ​ེད། ཤེ​ེས་གསལ་ལྟར། ཁོ​ོང་ནི​ི་ལྷོ​ོ་ཨཕ་རི​ི་ཀ་ནས་ཕེ​ེབས་

ཤི​ིང་། དེ​ེར་ཁོ​ོང་གི​ིས་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ཐབས་ལམ་གསར་པ་ཞི​ིག་བེ​ེད་སྤྱད་དེ​ེ་མི​ི་རི​ིགས་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ལ་འཐབ་ རྩོ​ོད་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བྱས། འཐབ་རྩོ​ོད་དེ​ེ་ལ་བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ཟེ​ེར། བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་ནི​ི་བདེ​ེན་པའི​ི་མཐའ་གསལ་

རྒྱུ་དང་བདེ​ེན་པའི​ི་སྟོ​ོབས་ཤུ གས་ལ་གཙི​ིགས་ཆེ​ེར་འཛི​ིན་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ི​ིན། དེ​ེའི​ི་བརྗོ​ོད་དོ​ོན་ནི​ི། གལ་ཏེ​ེ་འཐབ་རྩོ​ོད་དེ​ེ་བདེ​ེན་པའི​ི་རྩོ​ོད་ གཞི​ི་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ན། གཉའ་གནོ​ོན་བར་རྩོ​ོད་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་པར་ལུས་ཀྱི​ི་ནུས་སྟོ​ོབས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་པ་མེ​ེད་པ་མ་ཟད། འཁོ​ོན་ལན་མ་སློ​ོག་

53

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

པའམ་ཡང་ན་དྲག་པོ​ོའི ི་ལས་གང་ཡང་

མ་བྱེ​ེད་པར་འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་

གཡུལ་ལས་རྒྱལ་ཐུབ་པ་བྱ་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་གཉའ་གནོ​ོན་བའི​ི་བསམ་

བློ​ོར་ཞུ་སྐུལ་བྱས་ཏེ​ེ་སྒྲུབ་ཐུབ་པ་ཞི​ིག་

རེ​ེ ད ། ཕྱོ​ོག ས་གཉི​ི ས ་ཀས་འཚེ​ེ ་ བའི​ི ་

དྲག་ཤུགས་ལ་མ་བརྟེ​ེན་པར་བདེ​ེན་

དོ​ོན་འཚོ​ོལ་དགོ​ོས་པའི​ི་སྐུལ་འདེ​ེད་བྱེ​ེད་

དགོ​ོས། འཐབ་རྩོ​ོད་འདི​ི་བརྒྱུད་ན་མཐའ་ པར་རི​ིས། ༤་༢ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༣ ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༦ ཉི​ིན་ལྷོ​ོ་ཨཕ་རི​ི་ཁའི​ི་ནང་གི​ི་རྒྱ་གར་བའི​ི་ལས་མི​ི་ཚོ​ོ་

ཝོ​ོལ་སི​ི་རུས་ (Volksrust) བརྒྱུད་ནས་གོ​ོམ་བགྲོ​ོད་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པ། མཧཱཏྨ་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་ལས་མི​ི་ཚོ​ོ་ནེ​ེའུ་ཀ་སལ་ནས་ཊརན་སི​ི་ཝལ་ལ་སྣེ​ེ་འཁྲི​ིད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། གོ​ོམ་ དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ལམ་ བགྲོ​ོད་པ་ཚོ​ོ་འགོ​ོག་ཐབས་བྱས་པ་དང་གྷན་དྷི​ི་ལགས་འཛི​ིན་བཟུང་བྱེ​ེད་སྐབས། ལས་མི​ི་མང་པོ​ོ་ ལུགས་འདི​ི་བརྒྱུད་ནས་རྒྱ་གར་ཡོ​ོངས་ ཞི​ིག་གི​ིས་མི​ི་རི​ིགས་དཀར་པོ​ོ་མི​ིན་པ་ཚོ​ོར་ཐོ​ོབ་ཐང་མེ​ེད་པ་བཟོ​ོ་བའི​ི་མི​ི་རི​ིགས་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ ལུགས་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ཆེ​ེད་བདེ​ེན་པའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ནང་ཞུགས།

མཇུག་ཏུ་བདེ​ེ ན ་པ་རྒྱལ་ཐུབ། གྷན་ རྫོ​ོགས་གཅི​ིག་ཏུ་སྒྲི​ིལ་ཐུབ་པར་ཡི​ིད་ ཆེ​ེས་གནང་ཡོ​ོད།

གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་རྒྱ་གར་དུ་འབྱོ​ོར་རྗེ​ེས། བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་ས་ཕྱོ​ོགས་གང་སར་སྤེ​ེལ་ཐུབ་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༡༧ ལོ​ོར་ཁོ​ོང་གི​ིས་བི​ི་ཧར་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ཅམ་པ་རན་ (Champaran) དུ་ཕེ​ེབས་ཏེ​ེ། དེ​ེའི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་རྩི​ི་ཤི​ིང་འདེ​ེབས་འཛུགས་

ཀྱི​ི་ལམ་ལུགས་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་པར་སྐུལ་མ་བྱས། དེ​ེ་རྗེ​ེས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༧ ལོ​ོར་ཁོ​ོང་གི​ིས་གུཇ་རཱཏ་ཁི​ི་དཱ་རྫོ​ོང་གི​ི་སོ​ོ་ནམ་པ་ཚོ​ོར་ རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་འགོ​ོ་འཛུགས་གནང་བ་དང། སྟོ​ོན་ཉེ​ེས་དང་རི​ིམས་ནད་ཀྱི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་ཁི​ི་དཱའི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་

ཁྲལ་འཇལ་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད་པས་གུ་ཡངས་ཡོ​ོང་བའི​ི་རེ​ེ་འདུན་སྟོ​ོན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༨ ལོ​ོར་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་ཨ་མཱ་ད་བྷ་ཏ་རུ་སྲི​ིང་བལ་

བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་ལས་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་འགོ​ོ་འཛུགས་གནང་བར་ཕེ​ེབས་པ་རེ​ེད། རོ​ོ་ལཊ་ཁྲི​ིམས།

དེ​ེའི​ི་འབྲས་བུར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༩ ལོ​ོར་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་རོ​ོ་ལཊ་ཁྲི​ིམས་ལ་རྒོ​ོལ་བའི​ི་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་

འགོ​ོ་བཙུགས། ཁྲི​ིམས་འདི​ི་ལ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འཐུས་མི​ི་ཐུན་མོ​ོང་ནས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་ཀྱང་། བཙན་རྒྱལ་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོའི ི་ལྷན་ཚོ​ོགས་

(Imperial Legislative Council) བརྒྱུད་ནས་མགྱོ​ོགས་མྱུར་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པ་ཞི​ིག་རེ​ེད། དེ​ེས་སྲི​ིད་གཞུང་ལ་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་

ལས་འགུལ་བཀག་འགོ​ོག་བྱེ​ེད་པའི​ི་དབང་ཆ་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་སྤྲད་པ་དང་། ཆབ་སྲི​ིད་བཙོ​ོན་པ་ཚོ​ོར་ལོ​ོ་གཉི​ིས་རི​ིང་ལ་ཁྲི​ིམས་ བཤེ​ེར་མེ​ེད་པར་བཀག་ཉར་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་པ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད།

54

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་དྲང་བདེ​ེན་མི​ིན་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་དེ​ེ་རི​ིགས་ལ་འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་འདོ​ོད་

ཡོ​ོད་པ་དང་། དེ​ེ་ཡང་ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༦ ཉི​ིན་ཧར་ཏཱལ་ (Hartal) འགོ​ོ་བཙུགས་ཡོ​ོད། གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་སོ​ོ་སོ​ོར་མི​ི་མང་འདུ་འཛོ​ོམས་བྱས་

པ་དང་། ལས་མི​ི་ཚོ​ོས་མེ​ེ་འཁོ​ོར་བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་ནང་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་དུ་ཕྱི​ིན་ཞི​ིང་ཚོ​ོང་ཁང་ཁག་ཀྱང་སྒོ​ོ་བརྒྱབ། མི​ི་མང་གི​ི​ི་གྱེ​ེན་ལངས་ལ་

འཇི​ིགས་པ་དང་། མེ​ེ་འཁོ​ོར་དང་ཏར་འཕྲི​ིན་ལྟ་བུའི​ི་འབྲེ​ེལ་ལམ་ལ་བར་ཆད་འབྱུང་སྲི​ིད་པར་སྐྲག་ནས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི་ི སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་

རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་པ་ཚོ​ོར་དམ་དྲག་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཐག་བཅད། ས་གནས་ཀྱི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་རྣམས་ཨམྲྀ​ྀཏ་སར་ (Amritsar) ནས་འཛི​ིན་ བཟུང་བྱས་པ་དང་། གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་ལྡི​ི་ལི​ིར་འགྲོ​ོ་བའི​ི་ལམ་ཁར་བཀག་འགོ​ོག་བྱས།

ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན་ཨམྲྀ​ྀཏ་སར་གྱི​ི་ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་པས་ཞི​ི་བའི​ི་གོ​ོམ་བགྲོ​ོད་པར་མེ​ེ་མདའ་བརྒྱབ་པས་དངུལ་ཁང་དང་། སྦྲག་

ཁང་། མེ​ེ་འཁོ​ོར་འབབ་ཚུགས་བཅས་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བསླངས། དམག་དཔོ​ོན་ཌ་ཡེ​ེར་ (Dyer) གྱི​ི་བཀོ​ོད་འདོ​ོམས་འོ​ོག་

དྲག་པོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་གཞི​ི་བསྡམས། ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༡༣ ཉི​ིན་ཇ་ལན་ཝ་ལ་བྷག་ (Jallianwalla Bagh) གི​ི་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་བྱུང་། དེ​ེ་ཉི​ིན་ཇ་

ལན་ཝ་ལ་བྷག་གི​ི་སྤྱི​ི་གླི​ིང་ནང་མང་ཚོ​ོགས་འདུ་འཛོ​ོམས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་། ཁ་ཤས་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་གཉའ་གནོ​ོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཁྲི​ིམས་གསར་ པ་དེ​ེར་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་པར་སླེ​ེབས་པ་དང་། ལ་ལ་བཡེ​ེ་ས་ཁི​ི་ (Baisakhi) དུས་སྟོ​ོན་ལ་མཉམ་ཞུགས་བྱེ​ེད་དུ་ཡོ​ོ​ོང་ཡོ​ོད། གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་

ཕྱི​ི་ནས་ཡི​ིན་པའི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་པ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་དྲག་པོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་གཞི​ི་བསྡམས་པ་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱུང་མེ​ེད། དམག་དཔོ​ོན་ཌ་ཡེ​ེར་

གྱི​ིས་ཕྱི​ི་སྒོ​ོ་རྣམས་བཀག་སྟེ​ེ་མང་ཚོ​ོགས་ལ་མེ​ེ་མདའ་བརྒྱབ་པས་མི​ི་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ​ོ་དམར་གསོ​ོད་བཏང་བ་རེ​ེད། ཁོ​ོས་ "ངའི​ི་

དམི​ིགས་ཡུལ་ནི​ི་བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་པའི​ི་སེ​ེམས་ནང་དུ་འཇི​ིགས་སྣང་ཞི​ིག་བསྐྲུན་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན་" ཞེ​ེས་བསྒྲགས་ཡོ​ོད།

ཇ་ལན་ཝ་ལ་བྷག་གི​ི་གནས་ཚུལ་ཕྱོ​ོགས་གང་སར་ཁྱབ་པ་དང་ཆབས་ཅི​ིག་རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་

མི​ི་ཚོ​ོགས་སྲང་ལམ་དུ་འཛོ​ོམས་ནས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་པ་དང་། ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་པ་དང་འཁྲུག་འཛི​ིང་བྱུང་ཞི​ིང་གཞུང་ལས་ཁང་ནང་དུ་འཐབ་ རྒོ​ོལ་ཡང་བྱས་ཡོ​ོད།

ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་དྲག་གནོ​ོན་བྱས་ཏེ​ེ་མི​ི་མང་ལ་མཐོ​ོང་ཆུང་དང་འཇི​ིགས་དངངས་སྐུལ་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་

ཚུགས་པ་རྣམས་ཀྱི​ི་སྣ་ཁུང་ས་ལ་རྡར་པ་དང་། སྲང་ལམ་དུ་ནུར་ནས་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་པ། དཔོ​ོན་པོ​ོ་ཚང་མར་གུས་འདུད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ པ། གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁག་ལ་འབར་རྫས་གཡུགས་ནས་མི​ི་མང་རྣམས་བྲོ​ོས་བྱོ​ོལ་དུ་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་བྱུང་ཡོ​ོད། གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་འཚེ​ེ་

བའི​ི་རྣམ་པ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་འགྲོ​ོ་བ་གཟི​ིགས་ཏེ​ེ་ལས་འགུལ་ངང་འཐེ​ེན་གནང་བ་རེ​ེད།

རོ​ོ་ལཊ་བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ནི​ི་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ལས་འགུལ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ནའང་། དེ​ེ་ནི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དང་གྲོ​ོང་རྡལ་ཁག་ལ་ཁྱབ་པ་

ཙམ་ཡི​ིན། ཁོ​ོང་གི​ིས་དེ​ེ་བས་ཁྱབ་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ལས་འགུལ་ཞི​ིག་རྒྱ་གར་ནང་འགོ​ོ་འཛུགས་དགོ​ོས་པར་གཟི​ིགས་ཀྱང་། ཧི​ིན་དྷུ་དང་ ཁ་ཆེ​ེ་གཉི​ིས་གཅི​ིག་ཏུ་མ་བསྒྲི​ིལ་པར་ལས་འགུལ་དེ​ེ་འདྲ་ཞི​ིག་འགོ​ོ་འཛུགས་བྱེ​ེད་མི​ི་ཐུབ་པ་མཁྱེ​ེན་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། དེ​ེ་ལྟར་ཡོ​ོང་

ཐབས་གཅི​ིག་ནི​ི་ཁ་ལི​ི་ཕཊ་གནད་དོ​ོན་ (Khalifat issue) ལ་ཐེ​ེ་བྱུས་བྱ་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན་པར་ཚོ​ོར།

ཨོ​ོ་ཊོ​ོ་མན་ཊར་ཀི​ིར་ (Ottoman Turkey) ཕམ་ཁ་བྱུང་ནས་འཛམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོ​ོ་མཇུག་སྒྲི​ིལ། གནས་ཚུལ་ཐོ​ོན་

55

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གསལ་ལྟར་ན། ཁ་ཆེ​ེའི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་བླ་མ་ཁ་ལི​ི་ཕཱ། (Khalifa) ཡང་ན། ཨོ​ོ་ཊོ​ོ་མན་གྱི​ི་རྒྱལ་པོ​ོར་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གདུག་རྩུབ་ཅན་ཞི​ིག་

བཙན་འགེ​ེལ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཡི​ིན་པའི​ི་དཀྲོ​ོག་གཏམ་ཁྱབ། སྐབས་འཕྲལ་ཁ་ལི​ི་ཕཱའི​ི་དབང་ཆ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༩ ཟླ་ ༣

པར་ཁི​ི་ལ་ཕཊ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (Khilafat Committee) ཞི​ིག་བྷོ​ོམ་བྷེ​ེ་རུ་བཙུགས། ཁ་ ཆེ​ེའི​ི་གཞོ​ོན་སྐྱེ​ེས་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་མུཧ་མྨད་ཨ་ལི​ི་དང་ཤ འུ་ཀཏ་ཨ་ལི​ི་བུ་སྤུན་བཅས་ཀྱི​ིས་

གྷན་དྷི​ི་ལྷན་དུ་གནད་དོ​ོན་དེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་དམངས་ཀྱི​ི་མཉམ་འབྲེ​ེལ་བྱ་སྤྱོ​ོད་ཅི​ིག་སྤེ​ེལ་ཐུབ་

པའི​ི་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱས། གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་དེ​ེ་ནི​ི་ཁ་ཆེ​ེ་རྣམས་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ལས་

འགུལ་གཅི​ིག་གྱུར་འོ​ོག་བསྡུ་ཐུབ་པའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་ཤི ིག་ཏུ་གཟི​ིགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ཟླ་

༩ པར་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་ཀ་ལ་ཀ་ཏའི​ི་ཚོ​ོགས་འདུའི​ི་ཐོ​ོག་ཁོ​ོང་གི​ིས་ཁི​ི་ལ་ཕཊ་དང་སཝ་

པར་རི​ིས། ༤་༣ དམག་དཔོ​ོན་ཌ་ཡེ​ེར་གྱི​ི་བཀའ་ རཱཇ་ (Swaraj) རང་བཙན་འཐབ་རྩོ​ོད་ཆེ​ེད་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་ཞི​ིག་ ལྟར་སྲང་ལམ་དུ་ནུར་ནས་འགྲོ​ོ་རུ་བཅུག་པ། འགོ​ོ་འཛུགས་དགོ​ོས་པའི​ི་དགོ​ོངས་ཚུལ་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་གཞན་ཚོ​ོར་སྐུལ་མ་བྱས་པ་རེ​ེད།

མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་གྱི​ི་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ི་སྙན་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེབ་ཧི​ིན་དི​ི་སཝ་རཱཇ་ (Hind Swaraj 1919) ནང་གསུངས་དོ​ོན། རྒྱ་གར་ནང་

ཨི​ིན་གཞུང་འཛུགས་ཐུབ་པ་ནི​ི་རྒྱ་གར་མི​ི་མང་གི​ི་མཉམ་འབྲེ​ེལ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་བྱུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། གལ་ཏེ​ེ་རྒྱ་གར་མི​ི་མང་གི​ིས་

མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་ན། ཨི​ིན་གཞུང་དེ​ེ་རྒྱ་གར་ནང་ལོ​ོ་གཅི​ིག་ནང་ཚུན་དུ་འགྱེ​ེལ་ནས་སཝ་རཱཇ་ཐོ​ོབ་ངེ​ེས་རེ​ེད་ཅེ​ེས་བརྗོ​ོད་ཡོ​ོད།

མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པ་དེ​ེ་ལས་འགུལ་དུ་ཇི​ི་ལྟར་འགྱུར་རམ། གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་ལས་འགུལ་དེ​ེ་རི​ིམ་པ་བཞི​ིན་འགོ​ོ་

འཛུགས་དགོ​ོས་པའི​ི་གྲོ​ོས་འཆར་བཏོ​ོན། ཐོ​ོག་མར་གཞུང་གི​ིས་གནང་བའི​ི་གོ​ོ་མི​ིང་རྣམས་རྩི​ིས་སྤྲོ​ོད་དང་། དེ​ེ་ནས་སྲི​ི་ཞུའི​ི་ལས་

གནས་དང་། དམག་དོ​ོན། ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་པ། ཁྲི​ིམས་ཁང་། ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོའི ི་ལྷན་ཚོ​ོགས། སློ​ོབ་གྲྭ ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་བཅས་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་

བྱེ​ེད་དགོ​ོས། གལ་ཏེ​ེ་གཞུང་གི​ིས་དྲག་གནོ​ོན་བྱས་ཚེ​ེ། སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བ་ཞི​ིག་སྤེ​ེལ་དགོ​ོས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༢༠ ལོ​ོའི ི་དབྱར་ཁར་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་དང་ཤཽ ཽཀཏ་ཨ་ལི​ི་རྣམ་གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་ས་གནས་མང་པོ​ོར་སྐོ​ོར་སྐྱོ​ོད་གནང་སྟེ​ེ་ལས་འགུལ་ དེ​ེར་མི​ི་མང་གི​ི་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་འཐོ​ོབ་ཐབས་བྱས་ཡོ​ོད།

འོ​ོན་ཀྱང་། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་བསམ་འཆར་དེ​ེ་དག་ལ་སེ​ེམས་འཚབ་བྱས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༢༠ ཟླ་ ༡༡ པར་འཚོ​ོག་རྒྱུ་ཡི​ིན་པའི​ི་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འོ​ོས་བསྡུར་འབྲེ​ེལ་ཐག་གཅོ​ོད་རྒྱུར་ (Boycott) འདོ​ོད་པ་མེ​ེད་པ་དང་།

ལས་འགུལ་དེ​ེས་མི​ི་མང་གི​ི་དྲག་སྤྱོ​ོད་སློ​ོང་སྲི​ིད་པར་སྐྲག་སྣང་བྱས་ཡོ​ོད། ཟླ་ ༩ ནས་ ༡༢ བར་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་ནང་ཁུལ་དུ་འཐབ་

རྩོ​ོད་དྲག་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད། དུས་ཡུན་གང་ཙམ་རི​ིང་ལས་འགུལ་ལ་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བྱེ​ེད་མཁན་དང་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་མཁན་གཉི​ིས་དབར་འགྲི​ིག་ མཐུན་བྱེ​ེད་ཐུབ་པའི​ི་གྲོ​ོས་གཞི​ི་གཅི​ིག་ཀྱང་བྱུང་མེ​ེད། མཐར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ཟླ་ ༡༢ ནང་ནཱག་པུར་དུ་འཚོ​ོགས་པའི​ི་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་ ཚོ​ོགས་འདུའི​ི་ཐོ​ོག་ཕན་ཚུན་འགྲི​ིག་འཇགས་བྱུང་ནས་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་དེ​ེ་ལག་བསྟར་བྱས་པ་རེ​ེད།

56

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ལས་འགུལ་དེ​ེ་ཇི​ི་ལྟར་འགོ​ོ་འཛུགས་བྱས་སམ། མཉམ་

ཞུགས་བྱེ​ེད་མཁན་སུ་ཡི​ིན་ནམ། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་ཁག་

གི​ིས་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་གྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་དེ​ེ་ཇི​ི་ ལྟར་འཇགས་ཐབས་བྱས་ཡོ​ོད་དམ།

ལས་འགུལ་ནང་དམི​ིགས་ཡུལ་མི​ི་འདྲ་བ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༡ ཟླ་ ༡ པོ​ོར་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་

འགུལ་དང་ཁི​ི་ ལ་ཕཊ་ལས་འགུལ་འགོ​ོ་ བཙུགས་པ་རེ​ེད ། སྤྱི​ི་

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་མི​ི་འདྲ་བས། སོ​ོ་སོ​ོའི ི་མངོ​ོན་འདོ​ོད་མི​ི་འདྲ་ པར་རི​ིས། ༤་༤ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༢ ཟླ་ ༧ པ། བའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱས་པ་རེ​ེད། ཚང་

མས་སཝ་རཱཇ་ལ་དང་ལེ​ེན་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱང་། ཚི​ིག་གི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་ལ་ འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་བྱེ​ེད་སྟངས་མི​ི་འདྲ་བ་རེ​ེ་ཡོ​ོད།

ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་རས་ཆ་ནི​ི་དེ​ེའི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་རི​ིག་གཞུང་གི​ི་དབང་ སྒྱུར་མཚོ​ོན་ཆ་རུ་མཐོ​ོང་སྟབས་དེ​ེ་དང་འབྲེ​ེལ་ཐག་གཅོ​ོད་པའི​ི་རྣམ་པ།

གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ཁག་ཏུ་ལས་འགུལ་བརྩམས་པ།

གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ནང་ལས་འགུལ་དེ​ེར་འབྲི​ིང་རི​ིམ་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་མཉམ་ཞུགས་བྱས་ཏེ​ེ་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་རེ​ེད། སློ​ོབ་མ་སྟོ​ོང་

ཕྲག་མང་པོ​ོས་གཞུང་གི​ིས་སྟངས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་དང་མཐོ​ོ་སློ​ོབ་ཁག་ཏུ་འགྲོ​ོ་རྒྱུ་མཚམས་བཞག་པ་དང་། སློ​ོབ་སྤྱི​ི་དང་

དགེ​ེ་རྒན་རྣམས་ཀྱི​ིས་ལས་གནས་ནས་རྩ་དགོ​ོངས་ཞུས། ཁྲི​ིམས་རྩོ​ོད་པ་ཚོ​ོས་ཁྲི​ིམས་བཤེ​ེར་གྱི​ི​ི་ལས་ཀ་མཚམས་འཇོ​ོག་བྱས་ པ་རེ​ེད། མདྲཱས་ཕུད་པའི​ི་ཞི​ིང་ཆེ​ེན་ཕལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ནང་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འོ​ོས་བསྡུར་མཉམ་ཞུགས་མ་བྱས་པ་དང། མདྲཱསའི​ི་ནང་བྲམ་

ཟེ​ེ་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་དྲང་བདེ​ེན་ཚོ​ོགས་པས་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེའི​ི་ནང་འཛུལ་ཞུགས་བྱས་ན་དབང་ཆ་ (དབང་ཆ་དེ​ེ་ནི​ི་སྤྱི​ིར་བྲམ་ཟེ​ེ་ཚོ​ོར་མ་གཏོ​ོགས་

ཐོ​ོབ་ཐབས་མེ​ེད་པ་ཞི​ིག་རེ​ེད།) འཐོ​ོབ་ཐབས་ཤི ིག་ཡི​ིན་པ་ཤེ ེས།

དཔལ་འབྱོ​ོར་ཐོ​ོག་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་གྱི​ི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་ནི​ི་དེ​ེ་བས་ཀྱང་ཧང་སངས་དགོ​ོས་པ་ཞི​ིག་རེ​ེད། ཕྱི​ི་

རྒྱལ་གྱི​ི་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་དང་འབྲེ​ེལ་ཐག་བཅད་པ་དང་། ཆང་ཁང་ཁག་བཀག་འགོ​ོག་བྱས། ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་རས་ཆ་རྣམས་མེ​ེ་ལ་བསྲེ​ེགས་པ་

རེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༡ ནས་ ༡༩༢༢ བར་ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་རས་ཆ་ནང་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་ཚད་དེ​ེ་ཕྱེ​ེད་ཀ་མར་ཆག་པ་དང་། དེ​ེའི​ི་རི​ིན་ཐང་ཡང་

འབུམ་ ༡༠༢༠༠ ནས་ ༥༧༠༠ བར་ཆག་པ་རེ​ེད། ས་ཆ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་ཚོ​ོང་པ་དང་ཚོ​ོང་དཔོ​ོན་ཚོ​ོས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་ལ་ཚོ​ོང་ ལས་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དང་མ་དངུལ་གཏོ​ོང་རྒྱུར་ཁས་ལེ​ེན་མ་བྱས་པ་རེ​ེད། འབྲེ​ེལ་ཐག་གཅོ​ོད་པའི​ི་ལས་འགུལ་ཁྱབ་གདལ་དུ་སོ​ོང་བས་མི​ི་ རྣམས་ཀྱི​ིས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ནས་ནང་འདྲེ​ེན་བྱས་པའི​ི་གྱོ​ོན་ཆས་དོ​ོར་ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྱོ​ོན་ཆས་ཁོ​ོ་ན་གྱོ​ོན་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་རེ​ེད།

འོ​ོན་ཀྱང་། གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ནང་གི​ི་ལས་འགུལ་འདི​ི་རྒྱུ་མཚན་སྣ་མང་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རི​ིམ་བཞི​ིན་དལ་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། ཁ་དི​ི་ (Khadi)

57

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གྱོ​ོན་གོ​ོས་རྣམས་སྡེ​ེབ་བཟོ​ོ་བྱས་པའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་གྱོ​ོན་ཆས་ལས་རི​ིན་གོ​ོང་མཐོ​ོ་བ་ཡོ​ོད་པས་མི​ི་མང་དབུལ་པོ​ོ་ཚོ​ོས་ཉོ​ོ་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད།

བྱས་ན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་གྱོ​ོན་ཆས་རྣམས་མ་ཉོ​ོ་བར་ཇི​ི་ཙམ་གནས་ཐུབ་བམ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཁག་ལ་འབྲེ​ེལ་

ཐག་བཅད་ནས་དཀའ་ངལ་འཕྲད་ཡོ​ོད། ལས་འགུལ་དེ​ེ་ལེ​ེགས་འགྲུབ་ཡོ​ོང་བར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་གཞན་བཙུགས་ནས་

ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ཚབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། འདི​ི་དག་འབྱུང་རྒྱུ་ཡུན་རི​ིང་འགོ​ོར་སྲི​ིད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། སློ​ོབ་ཕྲུག་དང་དགེ​ེ་རྒན་

རྣམས་སླར་ཡང་གཞུང་གི​ི་སློ​ོབ་གྲྭར་འཛུལ་ཞུགས་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་དང་། ཁྲི​ིམས་རྩོ​ོད་པ་ཚོ​ོས་ཀྱང་སླར་ཡང་གཞུང་གི​ི་ ཁྲི​ིམས་ཁང་ནང་ལས་ཀ་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་ཚུགས་ཡོ​ོད། གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁུལ་དུ་གྱེ​ེན་ལངས་བྱུང་བ།

མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ནས་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁག་ཏུ་ཁྱབ་མགོ​ོ་ཚུགས། དེ​ེའི​ི་ནང་དམག་འཁྲུག་རྗེ​ེས་

སུ་རྒྱ་གར་ནང་འཕེ​ེལ་རྒྱས་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་ཞི​ིང་པ་དང་རི​ིགས་སྡེ​ེའི​ི་ཚོ​ོ་པ་ཁག་གི​ི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་པ་ཁག་ཀྱང་དྲངས་ཡོ​ོད། ཨ་ཝ་དྷི​ི་

(Awadh) ནང་དེ​ེ་སྔོ​ོན་ཕི​ི་ཇི​ི་རུ་གླས་པའི​ི་ངལ་རྩོ​ོལ་བ་བྷ་བྷ་རམ་ཅཱན་དྲ་ (Baba Ramchandra) ཡི​ིས་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོ་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་བྱས་པ་

རེ​ེད། དེ​ེར་ཏ་ལུཀ་དར་ (Talukdar) དང་ས་བདག་ཚོ​ོས་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་ས་གླ་མཐོ​ོན་པོ​ོ་དང་ཁྲལ་གཞན་མང་པོ​ོ་བསྡུས་པར་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་

བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ལས་འགུལ་དེ​ེ་རེ​ེད། ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ས་བདག་ཚོ​ོའི​ི་ས་ཞི​ིང་ནང་གླ་ཆ་མེ​ེད་པར་ལས་ཀ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། ས་ཞི​ིང་བོ​ོགས་མ་ ལེ​ེན་མཁན་ཚོ​ོར་བརྟན་བརླི​ིང་གི​ི་འགན་སྲུང་མེ​ེད་པ་དང་རྒྱུན་དུ་ས་ཞི​ིང་གི​ི་བདག་དབང་ཡང་འཕྲོ​ོག་དུས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་གླས་པའི​ི་ས་

ཞི​ིང་གི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་གང་ཡང་ལེ​ེན་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད། ཞི​ིང་པའི​ི་ལས་འགུལ་གྱི​ིས་ཁྲལ་ཆུང་དུ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་པ་དང་། ངལ་རྩོ​ོལ་བ་མེ​ེད་པ་

བཟོ​ོ་དགོ​ོས་པ། གཉའ་གནོ​ོན་ཅན་གྱི​ི་ས་བདག་ཚོ​ོར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རེ​ེ་འདུན་བཏོ​ོན། ས་ཁུལ་མང་པོ​ོའི ི་ ནང་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་བཞར་འཁྲུད་མཚམས་འཇོ​ོག (Nai dhobi bandhs) བསྐོ​ོངས་ཚོ​ོགས་བྱས་ནས་ས་བདག་ཚོ​ོར་

སྐྲ་བཞར་མཁན་དང་གོ​ོས་འཁྲུད་མཁན་གྱི​ི་ཞབས་ཞུ་ཡང་མཚམས་བཞག་པ་རེ​ེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ཟླ་ ༦ ནང་ཇ་ཝཱ་ཧར་ལཱལ་ནེ​ེཧ་རུ་མཆོ​ོག་ཨ་ཝ་དྷི​ི་ཁུལ་གྱི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁག་ཏུ་སྐོ​ོར་སྐྱོ​ོད་གནང་སྟེ​ེ་གྲོ​ོང་མི​ི་

ཚོ​ོའི​ི་དཀའ་སྡུག་རྟོ​ོགས་ཐབས་གནང་། ཟླ་ ༡༠ ནང་ནེ​ེཧ་རུ་མཆོ​ོག་དང་བྷ་བྷ་རཱམ་ཅཱན་དྲ་གཙོ​ོས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་འགའ་ཤས་ཀྱི​ིས་ ཨོ​ོ་དྷི​ི་ཞི​ིང་པའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆུང་ (Oudh Kisan Sabha) བཙུགས། ཟླ་བ་གཅི​ིག་ནང་ས་ཁུལ་དེ​ེའི​ི་མཐའ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁག་ཏུ་

ཡན་ལག་སུམ་བརྒྱ་ལྷག་བཙུགས་པ་རེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། ལོ​ོ་རྗེ​ེས་མའི​ི་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་འགོ​ོ་འཛུགས་སྐབས། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པས་ཨ་ཝ་དྷི​ི་ཞི​ིང་པའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་དེ​ེ་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ནང་མཉམ་ལས་བྱེ​ེད་རྒྱུར་འབད་རྩོ​ོན་བྱས།

འོ​ོན་ཀྱང། ཞི​ིང་པའི​ི་ལས་འགུལ་དེ​ེ་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཚོ​ོས་དགའ་པོ​ོ་མེ​ེད་པའི​ི་རྣམ་པ་ཞི​ིག་ཏུ་བསྒྱུར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༡ ལོ​ོར་

ལས་འགུལ་དེ​ེ་ཁྱབ་གདལ་དུ་འགྲོ​ོ་སྐབས་ཏ་ལུཀ་དཱར་དང་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོའི​ི་ཁང་པ་ཚོ​ོར་འཐབ་རྒོ​ོལ་བྱས། ཁྲོ​ོམ་ར་བཅོ​ོམ་པ་དང་འབྲུ་

རི​ིགས་གསོ​ོག་འཇོ​ོག་བྱས་པ་རྣམས་བླངས། ས་གནས་མང་པོ​ོའི ི་ནང་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཁྲལ་འཇལ་མི​ི་དགོ​ོས་པ་ དང་། ས་ཞི​ིང་དབུལ་པོ​ོ་ཚོ​ོར་བསྐྱར་བགོ​ོ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་བཀའ་གནང་ཡོ​ོད་ཅེ​ེས་ས་གནས་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཚོ​ོས་བཤད་པ་རེ​ེད།

58

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

རི​ིགས་སྡེ​ེའི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ི་བཀའ་དང་སཝ་རཱཇ་ཡི​ི་བསམ་བློ​ོར་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་མི​ི་འདྲ་བ་ཞི​ིག་བྱས་ཡོ​ོད།

དཔེ​ེར་ན། ཨཱན་དྲ་པྲཱདེ​ེཤ་ཡི​ི་གུ་ཌེ​ེམ་རི​ི་ཁུལ་ (Gudem Hills) དུ་དྲག་ཆར་དམག་འཁྲུག་གི​ི་ལས་འགུལ་ཞི​ིག་དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ འི​ི་ མགོ​ོ་སྟོ​ོད་དུ་ཁྱབ་གདལ་དུ་སོ​ོང་བ་རེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་ཚོ​ོགས་པས་མོ​ོས་མཐུན་མེ​ེད་པའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ཅི​ིག་རེ​ེད། འདི​ིར་མི​ི་སེ​ེར་

སྤེ​ེལ་ཡུལ་གྱི​ི་གཞུང་གི​ིས་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ནགས་ཚལ་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོ་སྒོ​ོ་བརྒྱབ་པ་དང། ནགས་ཚལ་ནང་ཕྱུགས་འཚོ​ོ་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་

པ་དང། བུད་ཤི​ིང་དང་ཤི​ིང་འབྲས་འཐུ་བར་བཀག་འགོ​ོག་བྱས་ཏེ​ེ་མི​ི་རྣམས་ཁྲོ​ོས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་ཐབས་ལ་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་པ་ ཙམ་མ་ཟད། སྲོ​ོལ་རྒྱུན་གྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ལ་ཡང་རྡོ​ོག་རོ​ོལ་གཏོ​ོང་བའི​ི་ཚོ​ོར་སྣང་བྱུང།

སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་ལམ་བཟོ​ོའི ི་ཆེ​ེད་དུ་ངལ་རྩོ​ོལ་བ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་པའི​ི་བཙན་བཀའ་བཏང་བར་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་པ་

རེ​ེད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་མཁན་ནི​ི་དམི​ིགས་བསལ་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཨ་ལུ་རི​ི་སི​ི་ཏཱ་རཱམ་རཱ་ཇུ་ (Alluri Sitaram Raju) ཡི​ིས་རང་ཉི​ིད་

ལ་སྒྱུ་མའི​ི་རྩལ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད་ཅེ​ེས་བརྗོ​ོད་པ་རེ​ེད། ཁོ​ོས་སྐར་རྩི​ིས་ཀྱི​ི་སྔོ​ོན་དཔག་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ་དང་། མི​ི་རྣམས་དྲག་སྐྱེ​ེད་གཏོ​ོང་

ཐུབ་པ། ཐ་ན་མདེ​ེའུ་ཡི​ི་རྨས་སྐྱོ​ོན་ལས་ཀྱང་སྐྱོ​ོབ་ཐུབ་པ་རེ​ེད་ཟེ​ེར། རཱ་ཇུ་ཡི​ིས་གནོ​ོན་ཤུ གས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་པས་ཁོ​ོ་ནི​ི་

དཀོ​ོན་མཆོ​ོག་གི​ི་སྤྲུལ་བ་ཡི​ིན་པར་བསྒྲགས། རཱ་ཇུ་ཡི​ིས་གྷན་དྷི​ི་རླབས་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྐོ​ོར་གླེ​ེང་ཞི​ིང་། ཁོ​ོང་གི​ི་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་

ལས་འགུལ་ (Non-Cooperation Movement) གྱི​ིས་སྐུལ་འདེ​ེད་བྱས་སྐོ​ོར་དང་། མི​ི་རྣམས་ཁ་དི​ི་གྱོ​ོན་པ་དང་ཆང་འཐུང་མཚམས་

འཇོ​ོག་དགོ​ོས་པའི​ི་སྐུལ་མ་བཏང་། འོ​ོན་ཀྱང་། དུས་མཚུངས་སུ་ཁོ​ོས་རྒྱ་གར་ནི​ི་དྲག་ཤུ གས་བེ​ེད་སྤྱད་ནས་བཅི​ིངས་གྲོ​ོལ་ཐོ​ོབ་རྒྱུ་ ལས་འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ལམ་ནས་མི​ིན་ཞེ​ེས་ནན་བརྗོ​ོད་བྱས། གུ་ཌེ​ེམ་ (Gudem) གྱི​ི་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་པས་ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་ཁང་ལ་འཇབ་རྒོ​ོལ་

བྱས་ཤི​ིང་། ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་དམར་གསོ​ོད་བྱེ​ེད་ཐབས་བྱས་པ་དང་། སཝ་རཱཇ་ཐོ​ོབ་ཆེ​ེད་འཇབ་དམག་གི​ིས་འཐབ་རྩོ​ོད་

ཀྱང་བྱས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༤ ལོ​ོར་རཱ་ཇུ་འཇུ་བཟུང་བྱས་ཏེ​ེ་སྲོ​ོག་ཐོ​ོག་བཏང་བ་དང་། དེ​ེ་སྐབས་ཁོ​ོ་ནི​ི་དམངས་ཁྲོ​ོད་དུ་དཔའ་

རྒོ​ོད་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ​ོ།།

ནགས་ཚལ་འདེ​ེབས་ལས་ཀྱི​ི་སཝ་རཱཇ།

ལས་མི​ི་ཚོ​ོར་ཡང་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་དང་རང་བཙན་གྱི​ི་འདུ་ཤེ​ེས་སྐོ​ོར་ལ་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་གོ​ོ་བ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། ཨ་སམ་ནང་ནགས་

ཚལ་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་མཁན་ལས་མི​ི་ཚོ​ོར་རང་དབང་ནི​ི་བཙོ​ོན་ཁང་ནས་རང་དབང་ངང་འགྲོ​ོ་འོ​ོང་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་པ་དང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་ཡོ​ོང་ སའི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་དང་འབྲེ​ེལ་བ་རྒྱུན་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་ལ་གོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༩ ལོ​ོའི ི་ཡུལ་ནང་གཞི​ི་སྤོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ (Inland

Emigration Act of 1959) འོ​ོག་ནགས་ཚལ་འདེ​ེབས་ལས་པ་རྣམས་ཆོ​ོག་མཆན་མེ​ེད་པར་ཇ་ཤི ིང་ལྡུམ་ར་ནས་ཕྱི​ིར་ཐོ​ོན་མི​ི་ཆོ​ོག་

ལ། དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་ཆོ​ོག་མཆན་དེ​ེ་འདྲ་ཧ་ལམ་སྤྲོ​ོད་མྱོ​ོང་མེ​ེད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་སྐོ​ོར་ཐོ​ོས་མ་ཐག

ལས་མི​ི་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོས་དབང་འཛི​ིན་པ་ཚོ​ོར་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་ཏེ​ེ་ནགས་ཚལ་ལས་གཡོ​ོལ་ནས་རང་ཁྱི​ིམ་དུ་ལོ​ོག། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་མི​ི་

རྗེ​ེ་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་ཕེ​ེབས་ནས་ཡུལ་མི​ི་ཚོ​ོར་རང་རང་གི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ནས་ས་ཞི​ིང་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱས། འོ​ོན་ཀྱང་། མེ​ེ་

འཁོ​ོར་དང་གྲུ་གཟི​ིངས་གཏོ​ོང་མཁན་གྱི​ིས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་ནས་བསྡད་ཡོ​ོད་སྟབས། ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་པས་འཛི​ིན་བཟུང་གི​ིས་རྡུང་རྡེ​ེག་ཚ་

59

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ནན་བཏང་སྟེ​ེ་ནང་དུའང་ལོ​ོག་ཐུབ་མེ​ེད།

ལས་འགུལ་འདི​ི་དག་གི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ནི​ི་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་ཚོ​ོགས་པས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པ་ཞི​ིག་མི​ིན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་སཝ་

རཱཇ་ཞེ​ེས་པའི​ི་ཐ་སྙད་ཀྱི​ི་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་མི​ི་འདྲ་བ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་དཀའ་སྡུག་ཐམས་ཅད་མཇུག་སྒྲི​ིལ་བའི​ི་དུས་ཤི ིག་ཡི​ིན་པར་ བསམས་དགོ​ོས། འོ​ོན་ཀྱང་། རི​ིགས་སྡེ​ེའི​ི་ཚོ​ོ་པ་ཚོ​ོས་གྷན་དྷི​ི་ཡི​ི་མཚན་ལས་སྨོ​ོས་ནས་ ‘རྒྱ་གར་རང་བཙན་’ (Swatantra Bharat)

ཞེ​ེས་པའི​ི་འབོ​ོད་ཚི​ིག་སྒྲོ​ོག་སྐབས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཀྱང་རྒྱ་གར་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་རྙོ​ོག་གླེ​ེང་དང་འབྲེ​ེལ་བ་འདོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་ལས་ འགུལ་དེ​ེ་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ི་མཚན་ཐོ​ོག་ནས་སྤེ​ེལ་ཏེ​ེ་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་དང་འབྲེ​ེལ་བ་བཏགས་པས། དེ​ེ་ནི​ི་རང་གི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་ལས་བརྒལ་

ཏེ​ེ་རྒྱ་གར་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ལས་འགུལ་དུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་ལ་ཁ་ཕྱོ​ོགས་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༢ ཟླ་ ༢ པའི​ི་ནང་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན་གནང་རྒྱུ་ཐག་གཅོ​ོད་

གནང་། ཁོ​ོང་གི​ིས་ས་གནས་མང་པོ​ོའི ི་ནང་ལས་འགུལ་དེ​ེ་དྲག་པོ​ོའི ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་འགྱུར་བཞི​ིན་པ་དང་། བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ཀྱི​ི་ལས་

འགུལ་བ་ཚོ​ོས་ (Satyagrahis) མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་མ་བྱས་གོ​ོང་སྦྱོ​ོང་བརྡར་ཚད་ལྡན་ཞི​ིག་དགོ​ོས་པ་ཚོ​ོར། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཡི​ི་ འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཁ་ཤས་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ལ་

ཡི​ིད་ཐང་ཆད་དེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༩ རྒྱ་གར་གཞུང་ གི​ི་ཁྲི​ིམས་ (Government of India Act 1919)

ཀྱི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་ཞི​ིང་ཆེ​ེན་འཐུས་ ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱེ​ེད་

འདོ​ོད་བྱུང་། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་འཐུས་ཚོ​ོགས་ནང་ཨི​ིན་ ཇི​ིའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་དང་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་གྱི​ི་

རྩོ​ོད་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན་པ་དང། དེ​ེ་ པར་རི​ིས། ༤་༥ གོ​ོ་ར་ཁ་པུར་གྱི​ི་ཅོ​ོ་རི​ི་ཆོ​ོ་ར་རུ་ཞི​ི་བའི​ི་རྔམ་སྟོ​ོ​ོན་དྲག་པོ​ོའི ི་གདོ​ོང་ཐུག་ཏུ་ བཞི​ིན་འཐུས་ཚོ​ོགས་དེ​ེ་རི​ིགས་དངོ​ོས་སུ་མང་

གཙོ​ོའི​ི་རང་བཞི​ིན་ཅན་ཞི​ིག་མི​ིན་པ་གསལ་སྟོ​ོན་

གྱུར། དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་དེ​ེ་ཐོ​ོས་མ་ཐག་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་ མཚམས་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་བཀའ་བཏང་།

བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་ཡང་ཚོ​ོར་ཡོ​ོད། ད་སི​ི་ (C. R. Das) དང་མོ​ོ་ཏི​ི་ལཱལ་ནེ​ེཧ་རུ་ (Motilal Nehru) གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཡི​ི་ནང་སཝ་

རཱཇ་ཚོ​ོགས་པ་བཙུགས་ཏེ​ེ་འཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་དོ​ོན་ལ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྩོ​ོད་པ་བརྒྱབ།

འོ​ོན་ཀྱང་། ཇཱ​ཱཝཱ་ཧཱར་ལཱལ་ནེ​ེཧ་རུ་ (Jawaharlal Nehru) དང་སུབྷཱཥ་ ཅནྡྲ་བྷོ​ོས་ (Subhas Chandra Bose) ལྟ་བུའི​ི་གཞོ​ོན་

སྐྱེ​ེས་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཚོ​ོས་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དྲག་པོ​ོའི ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་དང་རང་བཙན་གཙང་མ་རྩོ​ོད་དགོ​ོས་པའི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་སྤྲད།

ནང་ཁུལ་རྙོ​ོག་འཛི​ིང་དང་བསམ་ཚུལ་མི​ི་མཐུན་པའི​ི་གནས་སྟངས་གཉི​ིས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ལོ​ོའི ི་མཇུག་ཏུ་རྒྱ་

60

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གར་གྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ལ་བསྐྱར་དུ་འགྱུར་བ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། དང་པོ​ོ་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཉམས་རྒུད་ཀྱི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་རེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༦ ནས་ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་རྫས་ཀྱི​ི་རི​ིན་གོ​ོང་ཉམས་རྒུད་འགྲོ​ོ་འགོ​ོ་ཚུགས་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ རྗེ​ེས་སུ་མ་གནས་

བརྡི​ིབས། ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་རྫས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་མར་ཆག་པ་དང་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་ཉམས་ཉེ​ེས་འགྲོ​ོ་བ་དང་བསྟུན། ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་ ལོ​ོ་ཏོ​ོག་འཚོ​ོང་རྒྱུ་དང་ཁྲལ་འཇལ་རྒྱུར་དཀའ་ངལ་འཕྲད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ལོ​ོར་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁུལ་དུ་ཟི​ིང་འཁྲུག་ལངས་པ་རེ​ེད།

རྒྱབ་ལྗོ​ོངས་འདི​ི་ལ་གཞི​ིགས་ནས་ཨི​ི​ིན་ཡུལ་གྱི​ི་ཊོ​ོ་རི​ི་ (Tory) གཞུང་གསར་པས་སྲི​ིད་བློ​ོན་ཇོ​ོན་སཡེ​ེ་མོ​ོན་ (John Simon)

གྱི​ི་འོ​ོག་ཏུ་རྒྱལ་ཞེ​ེན་ལས་འགུལ་ལ་དམི​ིགས་ནས་ཁྲི​ིམས་མཐུན་ཚོ​ོགས་པ་ (Statutory Commission) ཞི​ིག་བཙུགས་པ་རེ​ེད།

ཚོ​ོགས་པ་དེ​ེས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ལམ་ལུགས་ཇི​ི་ལྟར་སྟངས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་མི​ིན་ལ་ཞི​ིབ་འཇུག་དང་། བསྐྱར་བཅོ​ོས་ཅི​ི་ཞི​ིག་

དགོ​ོས་མི​ིན་བསམ་འཆར་འདོ​ོན་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། ཚོ​ོགས་པ་འདི​ིར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འཐུས་མི​ི་གཅི​ིག་ཀྱང་མེ​ེད་པ་དེ​ེ་ནི​ི་སྐྱོ​ོན་ཆ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཤི ིག་ རེ​ེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༨ ལོ​ོར་སཡེ​ེ་མོ​ོན་ལྷན་ཚོ​ོགས་རྒྱ་གར་དུ་འབྱོ​ོར་སྐབས་ "སཡེ​ེ་མོ​ོན་ཕྱི​ིར་ལོ​ོག་རྒྱུགས་" ཞེ​ེས་པའི​ི་འབོ​ོད་ཚི​ིག་

གི​ིས་བསུ་བ་བྱས། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་དང་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་མཐུན་ཚོ​ོགས་གཙོ​ོས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་པ་ཚང་མས་རྔམ་སྟོ​ོན་སྐད་འབོ​ོད་དེ​ེའི​ི་ནང་མཉམ་

ཞུགས་བྱས།

ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་དང་འགྲི​ིག་འཇགས་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་

རྒྱལ་ཚབ་ཨི​ིར་ཝི​ིན་ (Viceroy Lord Irwin)

གྱི​ིས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༩ ལོ​ོའི ི་ཟླ་བ་བཅུ་པའི​ི་ནང་ མ་འོ​ོངས་པའི​ི་དུས་ཚོ​ོད་ངེ​ེས་མེ​ེད་ཅི​ིག་གི​ི་

ནང་རྒྱ་གར་ལ་ ‘བདག་དབང་གི​ི་གནས་བབ་’

ཅེ​ེས་པའི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཁ་གསལ་མེ​ེད་པ་ཞི​ིག་དང་། པར་རི​ིས། ༤་༦ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༡ ལོ​ོར་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་རྣམས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་འདུ། ཱ

མ་འོ​ོངས་རྩ་ཁྲི​ིམས་སྐོ​ོར་ལ་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱེ​ེད་ གྷན་དྷི​ི་གཙོ​ོས་སཱར་དཱར་ཝཱལ་ལབྷ་བྷ་ཡ་པ་ཊེ​ེལ་ (གཡོ​ོན་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་མཐའ་མ།) ཇཱཝཱ་ཧཱར་ལཱལ་ ནེ​ེཧ་རུ་ (གཡས་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་མཐའ་མ།) དང་། སུབྷཱཥ་ ཅནྡྲ་བྷོ​ོས་ (གཡས་ཕྱོ​ོགས་ནས་བརྩི​ིས་ ཆེ​ེད ་སྒོ​ོར ་སྡོ​ོད ་ཚོ​ོག ས་འདུ་ (Round Table ན་ལྔ་པ།) བཅས་མཐོ​ོང་ཐུབ།

Conference) ཞི​ི ག ་སྐོ​ོང ་ཚོ​ོག ས་གནང་རྒྱུ་

ཡི​ིན་ཞེ​ེས་གསལ་བསྒྲགས་སྤེ​ེལ། གསལ་བསྒྲགས་དེ​ེས་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཚོ​ོའི​ི་ཡི​ིད་མ་ཚི​ིམས། ནེ​ེཧ་རུ་དང་སུ་

བྷཱ་ཤི ི་ཅཱན་ཌ་ར་བྷོ​ོས་གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་པའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ཚོ​ོགས་པའི​ི་རྩ་གཏོ​ོར་སྨྲ་བ་ (Radicals) ཚོ​ོས་ལས་འགུལ་ ཤུགས་ཆེ​ེ་རུ་བཏང་།

ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་མངའ་དབང་གི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ི་ལས་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ལམ་ལུགས་ཤི ིག་འདོ​ོན་པར་རེ​ེ་འདུན་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་གུ་ཡངས་ཅན་

(Liberals) དང་བར་གནས་བ་ (Moderates) ཚོ​ོའི​ི་གནོ​ོན་ཤུ གས་རི​ིམ་བཞི​ིན་ཉམས་པ་རེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༩ ཟླ་ ༡༢ ནང་ནེ​ེཧ་

61

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

རུ་ཡི​ིས་དབུ་ཁྲི​ིད་པའི​ི་ལ་ཧོ​ོར་ (Lahore) ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པས་རྒྱ་གར་ལ་རང་བཙན་གཙང་མ་ (Purna Swaraj) དགོ​ོས་པའི​ི་ དགོ​ོས་འདུན་བཏོ​ོན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༢༦ ཉི​ིན་ནི​ི་རང་བཙན་གྱི​ི་ཉི​ིན་མོ​ོར་སྲུང་བརྩི​ི་བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན་ཞེ​ེས་གསལ་བསྒྲགས་བྱས་པ་

དང་། སྐབས་དེ​ེར་མི​ི་མང་གི​ིས་རང་བཙན་གཙང་མ་རྩོ​ོད་ཐབས་སུ་འབད་པ་བྱ་རྒྱུའི​ི་དམ་བཅའ་འཇོ​ོག་པའི​ི་དུས་ཆེ​ེན་དེ​ེ་ཡི​ིན། འོ​ོན་ཀྱང་། སྲུང་བརྩི​ི་དེ​ེར་དོ​ོ་སྣང་བྱེ​ེད་མཁན་ཧ་ཅང་ཉུང་ཉུང་ལས་བྱུང་མེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་རང་དབང་བསམ་

བློ​ོ་སྙི​ིང་བསྡུས་དེ​ེ་ཉི​ིན་རེ​ེའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་དོ​ོན་གནད་དང་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་བཟོ​ོ་དགོ​ོས་བྱུང་། ཚྭའི​ི་གོ​ོམ་བགྲོ​ོད་དང་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ།

གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཚྭ་ནི​ི་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་གྱི​ི​ི་ནུས་པ་ལྡན་པའི​ི་མཚོ​ོན་རྟགས་ཤི​ིག་ཏུ་གཟི​ིགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ཟླ་ ༡

ཚེ​ེས་ ༣༡ ཉི​ིན་ཁོ​ོང་གི​ིས་རྒྱལ་ཚབ་ཨི​ིར་ཝི​ིན་ལ་ཕྱག་ཡི​ིག་ཅི​ིག་ཕུལ་ཏེ​ེ་རེ​ེ་འདུན་བཅུ་གཅི​ིག་ཞུས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ལས་འགའ་ཤས་ ནི​ི་སྤྱི​ིར་བཏང་གི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། ལ་ལ་ནི​ི་བཟོ​ོ་པ་ནས་ཞི​ིང་པའི​ི་བར་གྱི​ི་གྲལ་རི​ིམ་མི​ི་འདྲ་བ་ཚོ​ོའི​ི་དམི​ིགས་བསལ་གྱི​ི་

རེ​ེ་འདུན་བཏོ​ོན་གནང་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་བསམ་བློ​ོ་ནི​ི། རེ​ེ་འདུན་དེ​ེ་དག་གི​ི་ཁྱབ་རྒྱ་ཆེ​ེ་རུ་བཏང་སྟེ​ེ་རྒྱ་གར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་གི​ི་གྲལ་རི​ིམ་

ཚང་མས་ངོ​ོས་ལེ​ེན་ཐུབ་པ་དང་། ཚང་མ་གཅི​ིག་སྒྲི​ིལ་གྱི​ི་ལས་འགུལ་ཞི​ིག་ནང་ཚུད་ཐུབ་པ་བྱ་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། དེ​ེ་དག་ལས་སེ​ེམས་

འགུལ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཤི​ིག་ནི​ི་ཚྭ་ཁྲལ་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོ་དགོ​ོས་པའི​ི་རེ​ེ་འདུན་དེ​ེ་རེ​ེད། ཚྭ་ནི​ི་དབུལ་ཕྱུག་གཉི​ིས་ཀས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་ དངོ​ོས་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་དང་། དེ​ེ་ནི​ི་མེ​ེད་དུ་མི​ི་རུང་བའི​ི་ཟས་ཀྱི​ི་ཆ་ཤ ས་ཤི ིག་ཀྱང་རེ​ེད། གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཚྭ་ཁྲལ་དང་དེ​ེའི​ི་ཐོ​ོན་

སྐྱེ​ེད་ལ་གཞུང་གི​ི་གཅི​ིག་བདག་ (Monopoly) བྱས་པ་ནི​ི། ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་དྲག་གནོ​ོན་གྱི​ི་རྣམ་པ་ཆེ​ེས་སྡུག་ཤོ​ོས་དེ​ེ་མངོ​ོན་ཡོ​ོད་པ་

གསུངས་ཡོ​ོད།

ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་ནས་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ི་ཕྱག་ཡི​ིག་ནི​ི་བཙན་བཀའ་ཞི​ིག་རེ​ེད། ཕྱག་ཡི​ིག་དེ​ེའི​ི་ནང་། གལ་ཏེ​ེ་ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༡༡

བར་རེ​ེ་འདུན་དེ​ེ་དག་མ་འགྲུབ་ཚེ​ེ། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པས་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་རྒྱུ་ཡི​ིན་ཞེ​ེས་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ ཀྱང་། ཨི​ིར་ཝི​ིན་གྱི​ིས་གྲོ​ོས་མོ​ོལ་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་མེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་བློ​ོས་ཐུབ་ཀྱི​ི་དང་བླང་བ་ ༧༨ ལྷན་དུ་ཚྭའི​ི་གོ​ོམ་

བགྲོ​ོད་གྲགས་ཅན་དེ​ེ་འགོ​ོ་འཛུགས་གནང་། གོ​ོམ་བགྲོ​ོད་དེ​ེ་ནི​ི་མེ​ེ་ལི​ི་ ༢༤༠ ལྷག་ཡོ​ོད་པའི​ི་གྷན་དྷི​ིའི​ི་བཞུགས་གནས་སཱབྲ་རྨ་ཏཱི​ི་

ནས་གུཇ་རཱ་ཏ་ཡི​ི་མཚོ​ོ་འགྲམ་གྲོ​ོང་རྡལ་ཌན་དྷི​ི་བར་རེ​ེད། དང་བླང་བ་ཚོ​ོས་ཉི​ིན་རེ​ེར་མེ​ེ་ལི​ི་ ༡༠ ཙམ་བྱས་ནས་ཉི​ིན་གྲངས་ ༢༤ རི​ིང་ཕྱི​ིན་པ་རེ​ེད། གྷན་དྷི​ི་གང་དུ་སྐུ་ངལ་གསོ​ོས་ནའང་དེ​ེར་མི​ི་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོས་བཀའ་སློ​ོབ་ཞུ་བར་བཅར། ཁོ​ོང་གི​ིས་མི​ི་མང་

ཚོ​ོར་སཝ་རཱཇ་ཞེ​ེས་པའི​ི་དོ​ོན་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་དང་། ཞི​ི་བའི​ི་ཐབས་ཀྱི​ིས་ཨི​ིན་ཇི​ིར་རྒོ​ོལ་དགོ​ོས་པའི​ི་སྐུལ་མ་གནང་། ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༦ ཉི​ིན་ཁོ​ོང་ཌན་དྷི​ིར་འབྱོ​ོར་བ་དང་ཁྲི​ིམས་སྲོ​ོལ་ལས་བརྒལ་ཏེ​ེ་མཚོ​ོ་ཆུ་བསྐོ​ོལ་ནས་ཚྭ་འདོ​ོན་གནང་མཛད།

འདི​ི་ནས་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་མཚོ​ོན། ཇི​ི་ལྟར་བྱས་ཏེ​ེ་ལས་འགུལ་འདི​ི་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་

པའི​ི་ལས་འགུལ་དང་མི​ི་འདྲ་བ་རེ​ེད་འདུག་གམ། མི​ི་ཚོ​ོར་ཨི​ིན་ཇི​ི་དང་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པ་ཙམ་མ་ཟད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༡ ནས་

62

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

༢༢ ནང་བྱས་པ་ལྟར་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ལ་འགལ་འཛོ​ོལ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་མི​ི་སྟོ​ོང་ཕྲག་

མང་པོ​ོས་ཚྭའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལས་བརྒལ་ཏེ​ེ་ཚྭ་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱས་པ་དང་། གཞུང་གི​ི་ཚྭ་བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་མདུན་དུ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་ཡོ​ོད། ལས་འགུལ་

དེ​ེ་ཁྱབ་རྒྱ་ཆེ​ེ་རུ་སོ​ོང་བ་དང་བསྟུན་ནས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་གྱོ​ོན་གོ​ོས་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་དང་ཆང་ཁང་བཀག་འགོ​ོག་བྱས་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་

ཁྲལ་དང་སྒོ​ོ་སྲུང་གི​ི་ཁྲལ་སྤྲོ​ོད་རྒྱུ་ཁས་མ་བླངས་པ་དང་། གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཀྱི​ི་ལས་བྱེ​ེད་ཚོ​ོས་རྩ་དགོ​ོངས་ཞུས། ས་ཁུལ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་

ནགས་ཚལ་དུ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་མི​ི​ི་ཚོ​ོས་ནགས་ཚལ་གྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ལ་འགལ་འཛོ​ོལ་བྱས་ཏེ​ེ། ཟུར་གསལ་ནགས་ཚལ་ (Reserved Forest) ནང་ཤི ིང་འཐུ་བ་དང་ནོ​ོར་ཕྱུགས་འཚོ​ོ་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པར་ཕྱི​ིན།

གནས་སྟངས་འདི​ི་དག་ལ་སེ​ེམས་ཁྲལ་བྱུང་སྟེ​ེ་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་རྣམས་

རེ​ེ་རེ​ེ་བཞི​ིན་འཛི​ིན་བཟུང་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས། དེ​ེས་རྐྱེ​ེན་པས་ཕོ​ོ་བྲང་མང་པོ​ོའི ི་ནང་དྲག་པོ​ོའི ི་འཐབ་འཛི​ིང་བྱུང་། ཨབ་དུལ་གྷ་ཕར་

ཁན་ (Abdul Ghaffar Khan) ནི​ི་གྷན་དྷི​ི་ཡི​ི་བློ​ོ་འགེ​ེལ་ཆོ​ོག་པའི​ི་སློ​ོབ་མ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། ཁོ​ོང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ཟླ་ ༣ འཛི​ིན་བཟུང་

བྱས་པ་དང་། ཁོ​ོང་ཁྲོ​ོའི ི་མེ​ེ་ལྕེ​ེ་འབར་བཞི​ིན་པའི​ི་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་པེ​ེ་ཤ་ཝར་ (Peshawar) གྱི​ི་སྲང་ལམ་དུ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་ཏེ​ེ། གོ​ོ་ལག་ ཅན་གྱི​ི་རླངས་འཁོ​ོར་དང་ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་པས་མེ​ེ་མདའ་བརྒྱབ་པར་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱས། མི​ི་མང་པོ​ོ་དམར་གསོ​ོད་བཏང་བ་རེ​ེད། དེ​ེ་ནས་ཟླ་

བ་གཅི​ིག་གི​ི་རྗེ​ེས་སུ་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་འཛི​ིན་བཟུང་བྱེ​ེད་སྐབས། ཤོ​ོ་ལཱ་པུར་ (Sholapur) གྱི​ི་བཟོ​ོ་པས་ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་པའི​ི་ས་ཚི​ིགས་དང་།

གྲོ​ོང་སྡེ​ེའི​ི་ཡི​ིག་ཚང། ཁྲི​ིམས་ཁང་། མེ​ེ་འཁོ​ོར་འབབ་ཚུགས་བཅས་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་དབང་བསྒྱུར་བྱས་པའི​ི་བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་ཐམས་ཅད་

ལ་ཕར་རྒོ​ོལ་བྱས་པ་དང་། ཨི​ིན་གཞུང་སྐྲག་སྣང་སྐྱེ​ེས་ཏེ​ེ་དྲག་པོ​ོའི ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལག་བསྟར་བྱས། ཞི​ི་བའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ ཚུགས་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོར་དྲག་གནོ​ོན་བྱས་པ་དང་།

བུད་མེ​ེད་དང་བྱི​ིས་པ་ཚོ​ོར་རྡུང་རྡེ​ེག་བཏང་། ཁྱོ​ོན་མི​ི་ གྲངས་ ༡༠༠,༠༠༠ ཙམ་འཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པ་རེ​ེད། གནས་སྐབས་དེ​ེ་འདྲར་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་

བསྐྱར་དུ་ལས་འགུལ་ངང་འཐེ​ེན་གནང་རྒྱུ་ཐག་

གཅོ​ོད་གནང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༡ ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༥ ཉི​ིན་

ཨི​ིར་ཝི​ིན་ (Irwin) དང་གྲོ​ོས་མཐུན་ཞི​ིག་བཞག་པ་

པར་རི​ིས། ༤་༧ གྷན་དྷི​ིས་མཆོ​ོག་གི​ི་བློ​ོས་ཐུབ་དང་བླང་བ་ ༧༨ ལྷན་དུ་ཌན་དྷི​ི་གོ​ོམ་ བགྲོ​ོད་གྲགས་ཅན་དེ​ེ་འགོ​ོ་བཙུགས་གནང་།

རེ​ེད།

གྷན་དྷི​ི་ཨི​ིར་ཝི​ིན་གྲོ​ོས་མཐུན་ (Gandhi-Irwin

Pact) ཟེ​ེར་བའི​ི་འོ​ོག་ཁོ​ོང་གི​ིས་དེ​ེ་སྔ་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཡི​ིས་

ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་པའི​ི་ལོ​ོན་ཌོ​ོན་དུ་འཚོ​ོགས་པའི​ི་སྒོ​ོར་སྡོ​ོད་ཚོ​ོགས་འདུ་ནང་མཉམ་ཞུགས་གནང་རྒྱུར་ངོ​ོས་ལེ​ེན་གནང་བ་དང་། ཨི​ིན་

གཞུང་གི​ིས་ཆབ་སྲི​ིད་བཙོ​ོན་པ་ཚོ​ོ་གློ​ོད་གྲོ​ོལ་གཏོ​ོང་རྒྱུར་མོ​ོས་མཐུན་བྱས་པ་རེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༡ ཟླ་ ༡༢ ནང་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་ཚོ​ོགས་

63

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཆེ​ེན་དེ​ེའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ལོ​ོན་ཌོ​ོན་དུ་ཕེ​ེབས། འོ​ོན་ཀྱང་། གྲོ​ོས་མོ​ོལ་ལམ་ལྷོ​ོངས་མ་བྱུང་བར་བློ​ོ་ཕམ་ངང་ཕྱི​ིར་ལོ​ོག་དགོ​ོས་བྱུང་བ་རེ​ེད།

ཁོ​ོང་རྒྱ་གར་དུ་ཕྱི​ིར་ཕེ​ེབས་རྗེ​ེས་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་དྲག་གནོ​ོན་གསར་པ་ཞི​ིག་འགོ​ོ་བཙུགས་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱུང་། གྷཱ་ཕྷ​ྷར་ ཱ�ཁན་ (Ghaffar Khan) དང་ནེ​ེཧ་རུ་གཉི​ིས་ཀ་བཙོ​ོན་འཇུག་བྱས་པ་དང་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པ་ཁྲི​ིམས་འགལ་ཡི​ིན་པར་བསྒྲགས།

ཚོ​ོགས་འདུ་དང་། རྔམ་སྟོ​ོན། འབྲེ​ེལ་ཐག་གཅོ​ོད་པ་སོ​ོགས་སྔོ​ོན་འགོ​ོག་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་ཀྱི​ི་ཐབས་བྱུས་བཏོ​ོན་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད། གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་

གི​ིས་སེ​ེམས་འཚབ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་ངང་ནས་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་བསྐྱར་དུ་འགོ​ོ་བཙུགས་གནང་། ལས་འགུལ་དེ​ེ་ལོ​ོ་གཅི​ིག་ ལྷག་ཙམ་རི​ིང་མུ་མཐུད་བྱས་ཀྱང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༤ ལོ​ོར་ཉམས་རྒུད་ཕྱི​ིན་པ་རེ​ེད། མཉམ་ཞུགས་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོས་ལས་འགུལ་དེ​ེར་མཐོ​ོང་ཚུལ།

ང་ཚོ​ོས་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱེ​ེད་མཁན་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་མི​ི་འདྲ་བ་རྣམས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་ལ་

ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཡི​ིན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་ལས་འགུལ་དེ​ེར་ཞུགས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་མཐར་ཐུག་གི​ི་ཕུགས་བསམ་དེ​ེ་གང་ཡི​ིན་

ནམ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་སཝ་རཱཇ་ལ་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་ཇི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་དམ། གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ནང་ཞི​ིང་པའི​ི་གྲོ​ོང་པ་ཕྱུགས་བདག་རི​ིགས། དཔེ​ེར་ ན། གུཇ་རཱཏ་ཡི​ི་པ་ཏི​ི་དར་ (Patidars) དང་། ཨུ་ཏར་པྲདེ​ེཤ་ (Uttar Pradesh) ཡི​ི་ཇཱ​ཱཊ་ (Jats) རྣམས་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་

ཞུགས་བྱེ​ེད་མཁན་གཙོ​ོ་བོ​ོའི ི་གྲས་ཡི​ིན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་ཚོ​ོང་གི​ི་སྟོ​ོན་ཐོ​ོག་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་མཁན་ཡི​ིན་སྟབས་ཚོ​ོང་ལས་ཉམས་རྒུད་དང་

རི​ིན་གོ​ོང་ཆག་པ་དེ​ེས་གྱོ​ོང་གུད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་མེ​ེད་པར་གྱུར་སྟབས་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་ཁྲལ་འབབ་སྤྲོ​ོད་

རྒྱུ་ཧ་ཅང་དཀའ་ཁག་ཅན་དུ་གྱུར་པ་དང་། སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ཁྲལ་འབབ་ཆུང་དུ་གཏོ​ོང་རྒྱུ་ཁས་ལེ​ེན་མ་བྱས་པར་བརྟེ​ེན་ཕན་ཚུན་

འཁོ​ོན་འཛི​ིན་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན་ཏེ​ེ། ཞི​ིང་པ་ཕྱུག་པོ​ོ་རྣམས་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་ལ་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བྱེ​ེད་མཁན་ཆགས་པ་དང་། མང་ཚོ​ོགས་གོ​ོ་སྒྲི​ིག་བྱས་ཏེ​ེ་སྐབས་རེ​ེར་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་མེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོ་མཉམ་ཞུགས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་

བཙན་བཀའ་ཡང་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་མཚོ​ོན་ན་སཝ་རཱཇ་ཡི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ནི​ི་ཁྲལ་འབབ་མཐོ​ོ་པོ​ོར་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་

ཅི​ིག་ཡི​ིན། འོ​ོན་ཀྱང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༡ ལོ​ོར་ཁྲལ་འབབ་གྱི​ི་འགྲོ​ོ་སོ​ོང་བསྐྱར་བཟོ​ོ་མ་བྱས་པར་ལས་འགུལ་མཚམས་འཇོ​ོག་བྱས་

པས་བློ​ོ་ཕམ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༢ ལོ​ོར་ལས་འགུལ་དེ​ེ་བསྐྱར་དུ་འགོ​ོ་འཛུགས་སྐབས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་མི​ི་མང་པོ​ོ་

ཞི​ིག་གི​ིས་མཉམ་ཞུགས་བྱས་མེ​ེད།

ཞི​ིང་པ་དབུལ་པོ​ོ་རྣམས་ཁྲལ་འབབ་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་འདུན་ཉུང་དུ་གཏོ​ོང་རྒྱུར་དོ​ོ་སྣང་ཡོ​ོད་པ་ཙམ་མི​ིན་པར། ཕལ་ཆེ​ེ་བ་ས་བདག་

ཚོ​ོས་གཡར་བའི​ི་ས་ཞི​ིང་ཆུང་ཆུང་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་མཁན་ཤ ་སྟག་རེ​ེད། དཔལ་འབྱོ​ོར་མུ་མཐུད་ཉམས་རྒུད་དུ་འགྲོ​ོ་བ་དང་། དངུལ་གྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཇེ​ེ་ཉུང་དུ་སོ​ོང་བས་ཞི​ིང་པ་ཆུང་ཆུང་རྣམས་ཀྱི​ིས་ས་བདག་ལ་ས་གླ་སྤྲོ​ོད་རྒྱུར་དཀའ་ངལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འཕྲད་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་ཚོ​ོར་ས་བདག་གི​ིས་ས་གླ་བུ་ལོ​ོན་ཡོ​ོད་པ་ཆག་ཡང་གཏོ​ོང་བའི​ི་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རི​ིང་ལུགས་

པ་དང་དམར་ཤོ​ོག་ཚོ​ོས་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་པའི​ི་ལས་འགུལ་སྣ་ཚོ​ོགས་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱས། ཞི​ིང་པ་ཕྱུག་པོ​ོ་དང་ས་བདག་ཚོ​ོར་འཁོ​ོན་ འཛི​ིན་ཡོ​ོང་རྒྱུར་འཛེ​ེམས་ནས་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པས་ས་གནས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་ ‘གླ་ཆ་མི​ི་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་’ ལས་འགུལ་ལ་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་

64

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

བྱེ​ེད་འདོ​ོད་མེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཞི​ིང་པ་དབུལ་པོ​ོ་དང་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་དབར་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་དེ​ེ་ངེ​ེས་བརྟན་མེ​ེད་པར་གྱུར།

ཚོ​ོང་པའི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་ (Business Class) ལ་གང་བྱུང་ངམ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་དང་འབྲེ​ེལ་བ་ཇི​ི་ལྟར་

བྱས་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོ​ོའི ི་སྐབས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་དང་བཟོ​ོ་ལས་པ་ཚོ​ོས་ཁེ​ེ་བཟང་མང་པོ​ོ་བླངས་ནས་ སྟོ​ོབས་ཤུ གས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཆགས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་རང་གི​ི་ཚོ​ོང་ལས་རྒྱ་བསྐྱེ​ེད་གཏོ​ོང་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་སྟབས། ཚད་བཀག་ཡོ​ོད་པའི​ི་མི​ི་ སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གྱི​ི་ཚོ​ོང་ལས་སྲི​ིད་ཇུས་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་ནང་འདྲེ​ེན་དང་། ཕྱི​ི་དངུལ་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་

(Foreign exchange) སྐབས་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་གྱི​ི་འཛའ་ཐང་ལ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་དགོ​ོས་པ་མཐོ​ོང་། ཚོ​ོང་ལས་ཀྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་བཟོ​ོ་ལས་དང་ཚོ​ོང་ལས་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་དང་། (Indian Industrial and Commercial Congress) ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༩༢༧ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་ཚོ​ོང་ལས་མཉམ་འབྲེ​ེལ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (FICCI) འགོ​ོ་འཛུགས་བྱས་ཡོ​ོད། པུར་ཤོ​ོ་ཏམ་དཱས་ཐ་ཀུར་དཱས་

(Purshottamdas Thakurdas) དང་། བྷི​ིར་ལ་ (G. D. Birla) ལྟ་བུའི​ི་བཟོ​ོ་ལས་པ་གྲགས་ཅན་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ལ་མི​ི་

སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གཞུང་གི​ིས་སྟངས་འཛི​ིན་བྱས་པར་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་དང་། སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་འགོ​ོ་འཛུགས་སྐབས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་

དངུལ་གྱི​ི་རོ​ོགས་རམ་བྱས་པ་དང་། ནང་འདྲེ​ེན་གྱི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཁས་ལེ​ེན་མ་བྱས་པར་ལས་འགུལ་དེ​ེ་ལ་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་ བྱས་ཡོ​ོད། ཚོ​ོང་པ་མང་ཆེ​ེ་བས་སཝ་རཱཇ་ནི​ི་བཟོ​ོ་ཚོ​ོང་ལས་རི​ིགས་ཐོ​ོག་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གཞུང་གི​ིས་བཀག་སྡོ​ོམ་མེ​ེད་པ་དང་།

ཚོ​ོང་ལས་དང་བཟོ​ོ་ལས་དར་རྒྱས་འགྲོ​ོ་ཐུབ་པ་ཞི​ིག་ལ་མཐོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་། སྒོ​ོར་སྡོ​ོད་ཚོ​ོགས་འདུ་ལམ་ལྷོ​ོངས་མ་བྱུང་བ་

ནས་བཟུང་། ཚོ​ོང་ལས་སྡེ​ེ་ཁག་ཚོ​ོའི་ི དོ​ོ་སྣང་སྔར་ལས་ཆུང་དུ་ཕྱི​ིན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་དྲག་པོ​ོའི ི་ལས་འགུལ་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བ་དང་། ཚོ​ོང་

ལས་ལ་མུ་མཐུད་ནས་བར་ཆད་འཕྲད་ངེ​ེས་པ། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་གཞོ​ོན་སྐྱེ​ེས་འཐུས་མི​ིའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་ ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་འགྲོ​ོ་རྒྱུ་བཅས་ཀྱི​ི་སེ​ེམས་ཁྲལ་ཡོ​ོད།

བཟོ​ོ་ལས་ཀྱི​ི་ལས་མི​ི་ཚོ​ོས་ནཱག་པུར་དུ་བྱུང་བའི​ི་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་གཅི​ིག་པུའི​ི་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱས། བཟོ​ོ་

ལས་བདག་པོ​ོ་དང་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་དབར་འབྲེ​ེལ་བ་དམ་ཟབ་ཏུ་འགྲོ​ོ་སྐབས་ལས་མི​ི་རྣམས་ལོ​ོགས་སུ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད། ལས་མི​ི་ཁ་ཅི​ིག་ ཀྱི​ིས་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ི​ི་དགོ​ོངས་གཞི​ི་ཁ་ཤས་ལ་ངོ​ོས་ལེ​ེན་བྱས་ཏེ​ེ་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱས་ཡོ​ོད།

དཔེ​ེར་ན། ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་ལ་འབྲེ​ེལ་ཐག་གཅོ​ོད་པ་ལྟ་བུ་ནི​ི་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་གླ་ཕོ​ོགས་དམའ་བ་དང་། ལས་ཀའི​ི་གནས་སྟངས་

ཞན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས། དེ​ེའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ མེ​ེ་འཁོ​ོར་ལས་མི​ི་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༢ གྲུ་ཁའི​ི་ལས་མི​ི་ཚོ​ོས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ལོ​ོར་ཆོ​ོ་ཊ་ནཱག་པུར་གྱི​ི་ཊི​ིན་ (Tin) གཏེ​ེར་ཁའི​ི་ནང་གི​ི་ལས་མི​ི་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་

པོ​ོས་གྷན་དྷི​ིའི​ི་ཞྭ་མོ​ོ་གྱོ​ོན་ཏེ​ེ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་འདུ་འཛོ​ོམས་དང་འབྲེ​ེལ་ཐག་གཅོ​ོད་པའི​ི་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱས། འོ​ོན་ཀྱང་། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པས་ལས་མི​ིའི་ི རེ​ེ་འདུན་རྣམས་ཚོ​ོགས་པའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ནང་འཇུག་འདོ​ོད་མེ​ེད། དེ​ེས་བཟོ​ོ་ལས་

བདག་པོ​ོ་ཚོ​ོར་ཕོ​ོག་ཐུག་བྱུང་སྟེ​ེ། བཙན་འཛུལ་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྟོ​ོབས་ཤུགས་ཁ་འཐོ​ོར་འགྲོ​ོ་རྒྱུ་རེ​ེད་སྙམ།

སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གལ་ཆེ​ེན་གཞན་ཞི​ིག་ནི​ི། གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་མཉམ་ཞུགས་དེ​ེ་ཡི​ིན།

65

གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ི་ཚྭ་ཡི​ི་ལས་འགུལ་སྐབས་སུ་བུད་མེ​ེད་སྟོ​ོང་

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཕྲག་མང་པོ​ོ་རང་ཁྱི​ིམ་ནས་ཕྱི​ིར་ཐོ​ོན་ཏེ​ེ་ཁོ​ོང་གི​ི་གསུང་བཤད་

ཉན་དུ་ཡོ​ོང་ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་ཚོ​ོ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་གོ​ོམ་བགྲོ​ོད་ནང་མཉམ་

ཞུགས་བྱས་པ་དང་། ཚྭ་འདོ​ོན་པ། ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་གྱོ​ོན་གོ​ོས་དང་ ཆང་ཁང་ལ་འགྲོ​ོ་རྒྱུ་བཀག་འགོ​ོག་བྱས་པ་སོ​ོགས་བྱས། བུད་

མེ​ེད་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་བཙོ​ོན་ཁང་དུ་བཅུག གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ཁུལ་དུ་བུད་

མེ​ེད་དེ​ེ་དག་རི​ིགས་མཐོ​ོ་བའི​ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་ནས་ཡི​ིན་པ་དང་། གྲོ​ོང་ གསེ​ེབ་ཁུལ་དུ་ཞི​ིང་པ་ཕྱུག་པོ​ོའི ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་ནས་ཡོ​ོང་བ་རེ​ེད།

གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ི་འབོ​ོད་སྒྲ་ལས་སྐུལ་མ་ཐེ​ེབས་ཏེ​ེ་རྒྱལ་ཁབ་ལ་ པར་རི​ིས། ༤་༨ བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོས་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོ་ཁྱི​ིམ་ནས་ཐོ​ོན་སྟེ​ེ་རྒྱལ་

ཞབས་འདེ​ེགས་ཞུ་རྒྱུ་དེ​ེ་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་ལས་འགན་རྩ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱས། ཏུ་མཐོ​ོང་འགོ​ོ་བཙུགས། འོ​ོན་ཀྱང་། འདུ་འཛོ​ོམས་ནང་མཉམ་

ཞུགས་བྱས་པ་དེ​ེས་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་གནས་བབ་ལ་འགྱུར་བ་ཕྱི​ིན་པའི​ི་ངེ​ེས་པ་མེ​ེད། གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཁྱི​ིམ་དང་ ཐབ་ཚང་ལ་ལྟ་རྟོ​ོག་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དང་། ཨ་མ་དང་ཆུང་མ་བཟང་པོ​ོ་ཞི​ིག་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་རང་གི​ི་ལས་འགན་ཡི​ིན་པར་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དུས་ཡུན་རི​ིང་པོ​ོའི ི་ནང་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པས་བུད་མེ​ེད་རྣམས་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ནང་དུ་དབང་ཚད་ལྡན་པའི​ི་གོ​ོ་གནས་གང་ཡང་ འཛི​ིན་དུ་འཇུག་འདོ​ོད་མེ​ེད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་བུད་མེ​ེད་མཉམ་ཞུགས་ཀྱི​ི་མཚོ​ོན་དོ​ོན་ཁོ​ོ་ནར་དོ​ོ་སྣང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་གྱི​ི་ཞན་ཆ།

སཝ་རཱཇ་ཡི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་སྙི​ིང་པོ​ོ་དེ​ེས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་པ་མང་དག་ཅི​ིག་ལ་སྐུལ་མ་ཐེ​ེབས་མེ​ེད། དེ​ེ་འདྲའི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་གཅི​ིག་

ནི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ "རེ​ེག་མི​ི་རུང་བ་" (Untouchable) རྣམས་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ནས་བཟུང་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་སྡེ​ེ་ཁག་ལ་དཱ་

ལི​ིཏ་དང་། ཡང་ན་གཉའ་འཇོ​ོམས་ཞེ​ེས་འབོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དུས་ཡུན་རི​ིང་པོ​ོར་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པས་སཱ་ན་ཊ་ (Sanatis) འམ་རྙི​ིང་ ཞེ​ེན་ཅན་གྱི​ི་མཐོ​ོ་རི​ིམ་ཧི​ིན་དུ་བ་རྣམས་ལ་ཕོ​ོག་ཐུག་མི​ི་འགྲོ​ོ་བའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་དཱ་ལི​ིཏ་རྣམས་ལ་ཁ་ཡ་བྱས་མེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་། གྷན་དྷི​ི་

མཆོ​ོག་གི​ིས་གལ་ཏེ​ེ་རི​ིགས་རུས་མཐོ​ོ་དམན་གྱི​ི་ལམ་ལུགས་མེ​ེད་པར་མ་བཟོ​ོས་ན། མི​ི་ལོ​ོ་བརྒྱ་སོ​ོང་ཡང་སཝ་རཱཇ་ཡོ​ོང་མི​ི་སྲི​ིད་

ཅེ​ེས་གསུངས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་གི​ིས་རེ​ེག་མི​ི་རུང་བ་རྣམས་ལ་ཧ་རི​ི་ཇན་ཏེ​ེ། ལྷའི​ི་བུ་ཕྲུག་ཅེ​ེས་འབོ​ོད་ཅི​ིང་། ལྷ་ཁང་དུ་འཛུལ་ཞུགས་

དང་། མི​ི་མང་གི​ི་ཁྲོ​ོན་པ། ཆུ་རྫི​ིང་། ལམ་ཁ། སློ​ོབ་གྲྭ་བཅས་ལ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཆེ​ེད་བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་འགོ​ོ་

འཛུགས་གནང་ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ིས་གསང་སྤྱོ​ོད་གཙང་མ་བཟོ​ོས་ནས་བྷང་གི​ི་ (Bhangi) སྟེ​ེ། གད་སྙི​ིགས་གཙང་མ་བཟོ​ོ་ མཁན་གྱི​ི་ལས་ཀར་རྩི​ི་མཐོ​ོང་བྱས་པ་དང་། མཐོ​ོ་རི​ིམ་རི​ིགས་རུས་རྣམས་ལ་རེ​ེག་མི​ི་རུང་བའི​ི་རྣམ་རྟོ​ོག་དེ​ེ་དོ​ོར་དགོ​ོས་པའི​ི་སྐུལ་

མ་བྱས་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་། དཱ་ལི​ིཏ་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དཀའ་ངལ་སེ​ེལ་བར་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཐབས་ལམ་མི​ི་འདྲ་

66

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

བ་ཁག་ལ་དོ​ོ་སྣང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་རང་གི​ི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་བཙུགས་པ་དང་། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་གཉེ​ེར་ཁང་

དུ་ཟུར་བཅད་ས་མི​ིག་དང་། ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ནང་འཐུས་མི​ི་འདེ​ེམས་པར་མང་གཙོ​ོའི​ི་འོ​ོས་བསྡུ་ལོ​ོགས་སུ་དགོ​ོས་པའི​ི་རེ​ེ་

འདུན་བཏོ​ོན་ཏེ​ེ། ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་དབང་ཆ་སྤྲད་ན་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དཀའ་ངལ་སེ​ེལ་ཐུབ་པར་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱས། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། མཧཱ་

རཱཥཊྲ་དང་ནཱག་པུར་ས་ཁུལ་དུ་དཱ་ལི​ིཏ་ཡི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཤུ གས་ཆེ​ེ་ཡང་། སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་ཞུགས་ བྱེ​ེད་མཁན་ཉུང་ངུ་ལས་བྱུང་མེ​ེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ལོ​ོར་དམའ་རི​ིམ་མི​ི་སྣའི​ི་ཚོ​ོགས་པ་ (Depressed Class) འཛུགས་མཁན་མཁས་དབང་ཨམ་བྷེ​ེ་ཌི​ི་ཀར་དང་

གྷན་དྷི​ི་གཉི​ིས་བར་སྒོ​ོར་སྡོ​ོད་ཚོ​ོགས་འདུ་གཉི​ིས་པའི​ི་སྟེ​ེང་། དཱ་ལི​ིཏ་རྣམས་ལ་འོ​ོས་བསྡུ་ལོ​ོགས་སུ་དགོ​ོས་མི​ིན་ཐད་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་བྱུང།

ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་ཨམ་བྷེ​ེ་ཌི​ི་ཀར་གྱི​ི་རེ​ེ་འདུན་ལ་མོ​ོས་མཐུན་བྱས་པར་གྷན་དྷི​ི་ཡི​ི་མངོ​ོན་འདོ​ོད་དང་མ་མཐུན་པས་མ་འཆི​ི་བའི​ི་བར་ དུ་ཟས་བཅད་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ (Fast unto death ) བྱ་རྒྱུ་ཐག་བཅད། འོ​ོས་བསྡུ་ལོ​ོགས་སུ་བྱས་ན་ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་འདྲེ​ེས་པའི​ི་བརྒྱུད་

རི​ིམ་དལ་དུ་འགྲོ​ོ་རྒྱུ་རེ​ེད་སྙམ། མཐར་ཨམ་བྷེ​ེ་ཌི​ི་ཀར་གྱི​ིས་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ི་ལངས་ཕྱོ​ོགས་ལ་མོ​ོས་མཐུན་བྱས། དེ​ེའི་ི འབྲས་བུར་

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༢ ཟླ་ ༩ པར་པུ་ན་གྲོ​ོས་མཐུན་ (Poona Pact) བཞག་པ་རེ​ེད། དེ​ེས་དམའ་རི​ིམ་མི​ི་སྣའི​ི་ཚོ​ོགས་པ་(རྗེ​ེས་སུ་ཟུར་གསལ་

རུས་སྡེ​ེ་) ཞེ​ེས་པར་དབུས་དང་མངའ་སྡེ​ེ་གཉི​ིས་ཀའི​ི་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ནང་ཟུར་བཅད་ས་མི​ིག་སྤྲད་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་། འོ​ོས་

ཤོ​ོག་དེ​ེ་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ (General electorate) ཡོ​ོད་པའི​ི་མི​ི་ཚང་མས་འཕེ​ེན་དགོ​ོས། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིས་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་པའི​ི་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་ལ་དཱ་ལི​ིཏ་ཡི​ི་ད་དུང་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་སླེ​ེབས་ཐུབ་མེ​ེད།

རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་ (Muslim Political Organisation) འགའ་ཞི​ིག་གི​ིས་ཀྱང་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་

ལས་འགུལ་ལ་སྣང་མེ​ེད་དུ་བཏང་ཡོ​ོད། མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཁི​ི་ལ་ཕཊ་ལས་འགུལ་ཉམས་རྒུད་དུ་ཕྱི​ིན་རྗེ​ེས། ཁ་ཆེ​ེའི​ི་སྡེ​ེ་

ཁག་གི​ི་ཆ་ཤས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་དང་ཁ་བྲལ་བའི​ི་ཚོ​ོར་སྣང་བྱུང་། དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ ་པའི​ི་ཕྱེ​ེད་ཙམ་ལ་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་

ཚོ​ོགས་པས་མངོ​ོན་གསལ་དོ​ོད་པོ​ོས་ཧི​ིན་དྷུ་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་པ་ཧི​ིན་དྷུ་མ་ཧཱ་སཱ་བཱ་ (Hindu Mahasabha) དང་འབྲེ​ེལ་བ་བྱུང་། ཧི​ིན་དྷུ་དང་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་དབར་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་ཇེ​ེ་སྡུག་སོ​ོང་རྗེ​ེས་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་རེ​ེ་རེ​ེས་དྲག་པོ​ོའི ི་ངར་

སེ​ེམས་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་སྒོ​ོ་སྒྲི​ིག་ནས་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་འདྲ་མི​ིན་ནང་ཧི​ིན་དྷུ་དང་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་དབར་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་ཟི​ིང་འཁྲུག་བསླངས། ཟི​ིང་འཁྲུག་ དེ​ེ་དག་གི​ིས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གཉི​ིས་དབར་འབྲེ​ེལ་ཐག་ཇེ​ེ་རི​ིང་དུ་བཏང་ཡོ​ོད།

ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་དང་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་མཐུན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་མཉམ་ལས་ཡོ​ོང་བར་བསྐྱར་དུ་གྲོ​ོས་མོ​ོལ་བྱེ​ེད་ཐབས་བྱས་ཀྱང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༧

ལོ​ོར་དེ​ེ་འདྲའི​ི་མཉམ་ལས་ཤི​ིག་དངོ​ོས་སུ་ཡོ​ོང་ཐབས་མེ​ེད་པར་སྣང་། མི​ི་མཐུན་ས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གཅི​ིག་ནི​ི་མ་འོ​ོངས་པར་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་

ཀྱི​ི་འཐུས་མི​ི་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་སྐོ​ོར་དེ​ེ་ཡི​ིན། ཁ་ཆེ​ེའི​ི་མཐུན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་མུ་ཧཱ་མད་ཨ་ལི​ི་ཇི​ི་ནཱ་ (Muhammad Ali Jinnah) ཡི​ིས་

གལ་ཏེ​ེ་ཁ་ཆེ​ེ་ཚོ​ོར་དབུས་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ནང་ཟུར་བཅད་རྐུབ་སྟེ​ེགས་འགན་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་པ་དང་། ཁ་ཆེ​ེ་མི​ི་འབོ​ོར་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཞི​ིང་ཆེ​ེན་ (བེ​ེངྒལ་དང་པན་ཇཱ​ཱབ་) ནང་མི​ི་འབོ​ོར་ལ་གཞི​ིགས་པའི​ི་འཐུས་མི​ིའི​ི་སྐུ་ཚབ་འགན་ལེ​ེན་བྱས་ཚེ​ེ། ཁ་ཆེ​ེ་ཚོ​ོར་ཟུར་བཅད་འོ​ོས་

67

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བསྡུའི​ི་ (Reserved Seats) དགོ​ོས་འདུན་བློ​ོས་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུར་མོ​ོས་མཐུན་བྱེ​ེད་

འདོ​ོད་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནས་འཐུས་མི​ིའི​ི་སྐོ​ོར་གྱི​ི་གྲོ​ོས་མོ​ོལ་མུ་མཐུད་བྱས་ཀྱང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༢༨ ལོ​ོར་ཚོ​ོགས་པ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་འདུའི​ི་ (All Parties Conference)

ཐོ​ོག་ཧི​ིན་དྷུ་མ་ཧཱ་སཱ་བཱ་ཡི​ི་སྐུ་ཞབས་ཇ་ཡཱ་ཀར་ (M.R Jayakar) གྱི​ིས་གྲོ​ོས་

གཞི​ི་དེ​ེ་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ཤུགས་ཆེ​ེར་བྱས་པར་བརྟེ​ེན་གནད་དོ​ོན་དེ​ེ་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ པའི​ི་རེ​ེ་བ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་མེ​ེད་པར་གྱུར་པ་རེ​ེད།

སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་འགོ​ོ་འཛུགས་སྐབས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དབར་

དོ​ོགས་སློ​ོང་དང་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་མེ​ེད་པའི​ི་རྣམ་པ་ཞི​ིག་བྱུང་ཡོ​ོད། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་དང་

ཁ་བྲལ་བའི​ི་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་མི​ི་མང་གི​ིས་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་འབོ​ོད་སྐུལ་ལ་ལན་

འདེ​ེབས་བྱེ​ེད་ཐུབ་མེ​ེད། ཁ་ཆེ​ེའི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་དང་མཁས་པ་མང་པོ​ོས་རྒྱ་གར་

པར་རི​ིས། ༤་༩ ནང་ཁ་ཆེ​ེ་གྲངས་ཉུང་གི​ི་གནས་བབ་ཐད་སེ​ེམས་འཁུར་བརྗོ​ོད་ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༥ གྷན་དྷི​ི་དང་། ནེ​ེཧ་རུ། མོ​ོ་ལཱ་ན་ཨཛཏ་ གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་དང་རི​ིག་གཞུང་དེ​ེ་གྲངས་མང་བའི​ི་ཧི​ིན་དྷུའི​ི་ནང་ བཅས་སེ​ེ་ཝ་གྷ་རམ་རི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ།

འཐི​ིམ་འགྲོ​ོ་བར་ཞེ​ེད་སྣང་བྱས་ཡོ​ོད།

མཉམ་རུབ་ཏུ་བདག་པའི​ི་ཚོ​ོར་བ།

རྒྱལ་ཞེ​ེན་རི​ིང་ལུགས་ནི​ི། མི​ི་ཚོ​ོས་རང་ཉི​ིད་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ཏུ་བདག་པ་དང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་འབྱུང་སྐབས་རྒྱ་ཁྱབ་ཏུ་འགྲོ​ོ་

ཡི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་། རྒྱལ་ཁབ་འདི​ི་མི​ིའི་ི བསམ་བློ​ོའི ི་ནང་དངོ​ོས་ཡོ​ོད་གནས་ཚུལ་ཞི​ིག་ཏུ་ཇི​ི་ལྟར་གྱུར་པ་རེ​ེད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་། ས་ ཁུལ། ཡང་ན་སྐད་ཡི​ིག་མི​ི་འདྲ་བ་ནས་ཡི​ིན་པའི​ི་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་མཉམ་རུབ་ཏུ་བདག་པའི​ི་ཚོ​ོར་བ་ཞི​ིག་ཇི​ི་ལྟར་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་གཏོ​ོང་

ཐུབ་བམ། མཉམ་རུབ་ཏུ་བདག་པའི​ི་ཚོ​ོར་བ་དེ​ེ་ནི​ི་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ཉམས་མྱོ​ོང་ལས་བྱུང་བ་ཡི​ིན། ཡི​ིན་ནའང་།

རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ིས་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་བཟུང་བར་བྱེ​ེད་པའི​ི་རི​ིག་གཞུང་གི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱང་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ ན། ལོ​ོ་རྒྱུས་དང་། སྒྲུང་གཏམ། དམངས་ཁྲོ​ོད་གཏམ་རྒྱུད། གླུ་གཞས། དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་པར་རི​ིས་དང་མཚོ​ོན་རྟགས་བཅས་ཀྱི​ིས་

རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་བསྐྲུན་པར་ནུས་པ་བཏོ​ོན་ཡོ​ོད།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་གསལ་ལྟར། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་རྒྱུན་དུ་མི​ི་སྣའམ་པར་རི​ིས་ཤི​ིག་གི​ིས་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེས་སྣང་བརྙན་

ཞི​ིག་སྐྲུན་རོ​ོགས་བྱས་ཏེ​ེ་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་རྒྱལ་ཁབ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཐུབ། དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ ་པའི​ི་ནང་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་དར་ རྒྱས་བྱུང་བ་དང་བསྟུན་ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་བྷ་རཏ་མ་ཏ་ (Bharat Mata) ཡི​ི་པར་རི​ིས་དང་འབྲེ​ེལ་བ་བཞག་ཡོ​ོད། པར་རི​ིས་

འདི​ི་ཐོ​ོག་མར་བྷང་ཀི​ིམ་ཅན་དྷྲ་ཅ་ཏོ​ོ་པཱ་དྷ་ཡེ​ེ་ (Bankim Chandra Chattopadhyay) ཡི​ིས་བཟོ​ོས་པ་རེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༧༠ ནང་ཁོ​ོང་

གི​ིས་ཕ་ཡུལ་ལ་བསྟོ​ོད་པའི​ི་གླུ་གཞས་ཝན་དྷེ​ེ་མཱ་ཏ་རམ་ (Vande Mataram) ཞེ​ེས་པ་དེ​ེ་བརྩམས།

68

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་དེ​ེ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དམངས་ཁྲོ​ོད་རི​ིག་གནས་སླར་གསོ​ོ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་ཀྱང་འཕེ​ེལ་

རྒྱས་བྱུང་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུ་

སྙན་ངག་པས་བྲི​ིས་པའི​ི་དམངས་ཁྲོ​ོད་གྱི​ི་རི​ིག་གནས་ཁག་རྒྱལ་གཅེ​ེས་

པ་ཚོ​ོས ་ཟི​ིན ་ཐོ​ོར ་འགོ​ོད་འགོ​ོ་ བཙུགས་པ་དང་། གྲོ​ོང་གསེ​ེབ ་ཁག་ཏུ་ བསྐྱོ​ོད་དེ​ེ་དམངས་ཁྲོ​ོད་ཀྱི​ི་གླུ་གཞས་དང་ལྷ་སྒྲུང་བསྡུ་རུབ་བྱས། གཏམ་ རྒྱུད་དེ​ེ་དག་གི​ིས་ཕྱི​ི་རོ​ོལ་གྱི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ལས་གནོ​ོད་འཚེ​ེ་ཕོ​ོག་པའི​ི་

སྲོ​ོལ་རྒྱུན་རི​ིག་གཞུང་གི​ི་དངོ​ོས་ཡོ​ོད་གཟུགས་བརྙན་ཞི​ིག་མཚོ​ོན་པར་

ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱས། རང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་རྙེ​ེད་པ་དང་འདས་དོ​ོན་ལས་ སྤོ​ོབས་པ་སྐྱེ​ེད་པར་དམངས་ཁྲོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ིག་གཞུང་དེ​ེ་རྒྱུན་འཛི​ིན་བྱ་རྒྱུ་

གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན། བངྒལ་ནང་རཱ་བི​ིན་དྲ་ནཱཐ་ཐཱ་གོ​ོར་ (Rabindranath

Tagore) གྱི​ིས་མཛའ་གླུ་དང་། བྱི​ིས་སྒྲུང་ཐུང་ངུ་། གཏམ་རྒྱུད་བཅས་

བསྡུ་རུབ་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་དང་། དམངས་ཁྲོ​ོད་རི​ིག་གནས་སླར་ གསོ​ོའི་ི ལས་འགུལ་གྱི​ི་ སྣེ​ེ་ ཁྲི​ིད ་བྱས། མ་དྲཱས་ནང་ནཱ་ཏེ​ེ་ སཱ་སཱས་ཏྲི​ི་

(Natesa Sastri) ཡི​ིས་"རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་དམངས་ཁྲོ​ོད་རི​ིག་གནས་

པར་རི​ིས། ༤་༡༠ དུས་ཉི​ི་ཤུའི​ི་མགོ​ོ་སྟོ​ོད་ཀྱི​ི་པར་རི​ིས།

" ཞེ​ེས་པ་ཏ་མི​ིལ་གྱི​ི་དམངས་ཁྲོ​ོད་གཏམ་རྒྱུད་པོ​ོད་བཞི​ི་ཅན་ཞི​ིག་བསྡུ་བཱལ་གཱངྒཱ་དྷར་ཏི​ི་ལཱག།

རུབ་ཀྱི​ིས་པར་སྐྲུན་བྱས། ཁོ​ོང་གི​ིས་དམངས་ཁྲོ​ོད་རི​ིག་གནས་ནི​ི་རྒྱལ་ཁོ​ོང་གི​ི་མཐའ་འཁོ​ོར་དུ་ཆོ​ོས་ལུགས་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་ལྷ་ཁང་གི​ིས་ ཁབ་ཀྱི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་ཡི​ིན་པར་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱེ​ེད་པ་དང་། དེ​ེ་ནི​ི་མི​ི་མང་གི​ི་བསམ་

བློ​ོ་དང་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡི​ིད་རྟོ​ོན་རུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པར་བསམས།

བསྐོ​ོར་ནས་མཐུན་སྒྲི​ིལ་གྱི​ི་མཚོ​ོན་རྟགས་ཡོ​ོད་པ་མཐོ​ོང་ཐུབ།

རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་འཕེ​ེལ་རྒྱས་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་སྐབས་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་རྣམས་ནས་མི​ི་མང་

ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་ཡོ​ོང་ཐབས་ཀྱི​ི་རྟགས་དང་། མཚན་མ་དེ​ེ་དག་ལ་དོ​ོ་སྣང་གི​ིས་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོར་བ་སྐྱེ​ེད་སྲི​ིང་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་

བཙུགས་ཡོ​ོད། བངྒལ་དུ་སཝ་དེ​ེ་ཤི ི་ལས་འགུལ་སྐབས་ཁ་དོ​ོག་གསུམ་ཅན་ (དམར་པོ​ོ། ལྗང་ཁུ། སེ​ེར་པོ​ོ།) གྱི​ི་རྒྱལ་དར་ཞི​ིག་

བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། དེ​ེར་པདྨ་བརྒྱད་ཡོ​ོད་པས་ཨི​ི​ིན་ཇི​ིའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཞི​ིང་ཆེ​ེན་བརྒྱད་དང་། ཧི​ིན་དྷུ་དང་ཁ་ཆེ​ེ་མཚོ​ོན་པའི​ི་ཡར་ངོ​ོའི ི་ཟླ་བ་

ཞི​ིག་ཀྱང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༡ ལོ​ོར་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་སཝ་རཱཇ་ཡི​ི་རྒྱལ་དར་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ཡང་ཁ་དོ​ོག་གསུམ་ཅན་ (དམར་

པོ​ོ། ལྗང་ཁུ། དཀར་པོ​ོ།) གྱི​ི་དཀྱི​ིལ་དུ་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ི་དགོ​ོངས་པ་བཞི​ིན་རང་ཁ་རང་གསོ​ོ་ (Self help) མཚོ​ོན་པའི​ི་འཕང་འཁོ​ོར་ ཞི​ིག་ཡོ​ོད། གོ​ོམ་བགྲོ​ོད་སྐབས་རྒྱལ་དར་དགུང་དུ་འཕྱར་བ་ནི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་མཚོ​ོན་རྟགས་ཤི ིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ​ོ།།

རྒྱལ་གཅེ​ེས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོར་བ་སྐྲུན་པའི​ི་ཐབས་ལམ་གཞན་ཞི​ིག་ནི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ལ་བསྐྱར་འགྲེ​ེལ་བྱ་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་

69

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུ་རྒྱ་གར་བ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་སྤོ​ོབས་པ་ཆེ​ེ་རུ་གཏོ​ོང་བར་རྒྱལ་ཁབ་དེ​ེའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ལ་གོ​ོ་བ་ལེ​ེན་

ཚུལ་མི​ི་འདྲ་བ་ཞི​ིག་དགོ​ོས་པར་ཚོ​ོར། ཨི​ིན་ཇི​ིས་རྒྱ་གར་བ་རྣམས་རྗེ​ེས་ལུས་དང་། གདོ​ོད་མའི​ི་མི​ི་རི​ིགས། རང་སྐྱོ​ོང་མི​ི་ཐུབ་པར་

བརྩི​ིས་ཤི​ིང། དེ​ེའི​ི་ལན་དུ་རྒྱ་གར་བ་ཚོ​ོས་འདས་དོ​ོན་ལ་བལྟས་ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲུབ་འབྲས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་རྣམས་སླར་གསོ​ོ་ཐུབ་པར་

འབད་བརྩོ​ོན་བྱས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་སྒྱུ་རྩལ་དང་། བཟོ​ོ་རི​ིག་པ། ཚན་རི​ིག རྩི​ིས། ཆོ​ོས་ལུགས། རི​ིག་གཞུང་། ཁྲི​ིམས། ལྟ་གྲུབ། ལག་

ཤེ​ེས། ཚོ​ོང་ལས་བཅས་དར་རྒྱས་བྱུང་བའི​ི་གནའ་བོ​ོའི ི་དུས་སྐབས་ཀྱི​ི་གཟི​ི་བརྗི​ིད་ལྡན་པའི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་སྐོ​ོར་བྲི​ིས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི་ི ལྟ་ཚུལ་

བྱས་ན། བརྗི​ིད་ཉམས་ལྡན་པའི​ི་དུས་སྐབས་དེ​ེ་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གྱི​ིས་བཙན་འཛུལ་བྱས་པ་ནས་བཟུང་ཉམས་རྒུད་འགྲོ​ོ་འགོ​ོ་

བཙུགས། རྒྱལ་ཞེ​ེན་ཅན་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་འདི​ི་དག་གི​ིས་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་རྣམས་ལ་འདས་ཟི​ིན་པའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲུབ་འབྲས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་རྣམས་ལ་

སྤོ​ོབས་པ་སྐྱེ​ེ་བ་དང། ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་སྒྱུར་འོ​ོག་གི​ི་ཆེ​ེས་སྡུག་པའི​ི་མི​ི་ཚེ​ེའི​ི་གནས་སྟངས་དེ​ེར་འགྱུར་བ་གཏོ​ོང་བར་འབད་བརྩོ​ོན་

བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པར་སྐུལ་མ་བྱས།

མི​ི་མང་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་ཡོ​ོང་བའི​ི་རྩོ​ོལ་བ་དེ​ེ་དག་ལ་བར་ཆད་མེ​ེད་པ་མི​ིན། གཟི​ི་བརྗི​ིད་ལྡན་པའི​ི་འདས་དོ​ོན་རྣམས་ཧི​ིན་དྷུའི​ི་བྱས་

རྗེ​ེས་སུ་སོ​ོང་བ་དང་། སྲུང་བརྩི​ི་ཞུ་ཆེ​ེད་ཀྱི​ི་སྐུའི​ི་གཟུགས་བརྙན་རྣམས་ཧི​ིན་དྷུའི​ི་འདྲ་སྐུ་ཡི​ིན་པས། སྡེ​ེ་ཁག་གཞན་ལ་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་

ཀྱི​ི་ཚོ​ོར་བ་བྱུང་ཡོ​ོད།

70

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ༽ གཤམ་གསལ་བརྗོ​ོད་པ་ཁག་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས། ༡། འགྲེ​ེལ་བ་བྲི​ིས།

ཀ) མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་ནང་རྒྱལ་གཅེ​ེས་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་དེ​ེས་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་དང་ འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ཅི​ི་ཡི​ིན།

ཁ) འཛམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོ​ོས་རྒྱ་གར་ནང་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ལས་འགུལ་འཕེ​ེལ་རྒྱས་འགྲོ​ོ་བར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཇི​ི་ལྟར་བྱུང་ཡོ​ོད། ག) རྒྱ་གར་བ་རྣམས་རོ​ོལ་ལཊ་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལ་ཁོ​ོང་ཁྲོ​ོ་ལངས་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན།

ང) གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་ངང་འཐེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན། ༢། བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ཀྱི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༣། གཤམ་གསལ་བརྗོ​ོད་གཞི​ིའི​ི་ཐོ​ོག་གསར་ཤོ​ོག་ནང་སྙན་ཐོ​ོ་ཞི​ིག་འབྲི​ི་དགོ​ོས། ཀ) ཇ་ལན་ཝ་ལ་བྷག་གི​ི་དམར་གསོ​ོད། ཁ) སཡེ​ེ་མོ​ོན་ལྷན་ཚོ​ོགས།

ཁ༽ གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༡ ལོ​ོའི ི་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་པ་མི​ི་འདྲ་བ་ཚང་མ་ཐོ​ོ་ འགོ​ོད་བྱོ​ོས། དེ​ེ་དག་ལས་གསུམ་བདམས་ནས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་ལས་འགུལ་དེ​ེའི​ི་ནང་ཞུགས་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་དང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་རེ​ེ་བ་

དང་འཐབ་རྩོ​ོད་སྐོ​ོར་འབྲི​ི་དགོ​ོས།

༢། ཚྭའི​ི་གོ​ོམ་བགྲོ​ོད་སྐོ​ོར་གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས། གོ​ོམ་བགྲོ​ོད་དེ​ེ་ནི​ི་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་རི​ིང་ལུགས་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་མཚོ​ོན་རྟགས་ ནུས་པ་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ཁ་གསལ་བྲི​ིས།

༣། ཁྱེ​ེད་རང་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པའི​ི་བུད་མེ​ེད་ཅི​ིག་ཡི​ིན་པར་ཆ་བཞག་ནས། ཉམས་ མྱོ​ོང་དེ​ེས་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མི​ི་ཚེ​ེར་དོ​ོན་སྙི​ིང་ཅི​ི་ཞི​ིག་བྱུང་བ་འགྲེ​ེལ་བཤད་བྱོ​ོས།

༤། འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ལོ​ོགས་སུ་དགོ​ོས་མི​ིན་ཐོ​ོག་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་དབར་བསམ་ཚུལ་མི​ི་མཐུན་པ་ཡོ​ོང་དོ​ོན་ཅི​ི་ཡི​ིན་ནམ།

71

ལོ​ོ་རྒྱུས། (བོ​ོད།)

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

༥། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་ལས་དོ​ོན། དང་པོ​ོ། ཊམ་ཀ་ཞེ​ེས་པའི​ི་མི​ིང་གི​ི་སྐོ​ོར།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཊམ་ཀ།

ཊམ་ཀ་ཞེ​ེས་པའི​ི་མི​ིང་དེ​ེའི​ི་འབྱུང་ཁུངས་ངེ​ེས་གཏན་ཞི​ིག་མ་གསལ་ཡང་། མཁས་པ་འགའ་ཤས་ཀྱི​ིས་མི​ིང་དེ​ེ་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཡུལ་

ནས་བལ་ཡུལ་བརྒྱུད་བོ​ོད་དུ་དར་ཁྱབ་བྱུང་བའམ། བལ་པོ​ོའི ི་དངུལ་ལ་བོ​ོད་པས་གསར་དུ་མི​ིང་བཏགས་པ་ཞི​ིག་ཏུ་འདོ​ོད། གོ​ོང་

གི​ི་འདོ​ོད་པ་དེ​ེ་གཉི​ིས་ལས་གང་ཞི​ིག་བདེ​ེན་པ་ཡི​ིན་མི​ིན་བཤད་དཀའ་ཡང་། དེ​ེང་གི​ི་མཁས་པ་འགས། བལ་ཊམ་ལ་བལ་སྐད་དུ་

"ཀྲག་" ཅེ​ེས་འབོ​ོད་པའི​ི་མི​ིང་ཚི​ིག་དེ​ེར་ཚི​ིག་གྲོ​ོགས་"ཀ་"སྦྱར་བས་བོ​ོད་སྐད་དུ་"ཊམ་ཀ" ཞེ​ེས་སྒྲ་གདངས་ཅུང་ཟད་འགྱུར་ནས་ མི​ིང་ཚི​ིག་དེ​ེ་བྱུང་བར་གསུངས་སོ​ོ།།

གཉི​ིས་པ། བོ​ོད་ཊམ་ཇི​ི་ལྟར་བྱུང་བ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོའི ི་དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི​ི་ཡར་སྔོ​ོན་དུ་བོ​ོད་ནང་ཁུལ་དུའམ། ཕྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་བྱེ​ེད་སྐབས་ཊམ་ཀ་ཡོ​ོངས་

ཁྱབ་ཏུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་སྲོ​ོལ་མེ​ེད་ཀྱང་། ཆོ​ོས་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་རེ​ེ་གཉི​ིས་ལ་ཊམ་ཀ་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་གནང་བ་རྣམ་ཐར་ཁག་ཏུ་གསལ་

ཡོ​ོད། རབ་བྱུང་བཅུ་གཅི​ིག་པའི​ི་ཆུ་རྟ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༤༢ ལོ​ོར་བོ​ོད་གཞུང་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་གཞུང་དབུ་བརྙེ​ེས་ཏེ​ེ། ༸གོ​ོང་ས་ལྔ་པ་

ཆེ​ེན་པོ​ོས་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་རྗེ​ེས། ཕྱི​ི་ནང་གང་སར་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་སོ​ོགས་ལ་ཊམ་ཀ་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་ཏུ་

བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གནང་འགོ​ོ་ཚུགས་འདུག།།བོ​ོད་དུ་འགྲོ​ོ་རྒྱུག་བྱས་པའི​ི་ཊམ་ཀ་ཐོ​ོག་མ་དེ​ེ་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་གསར་བཟོ​ོ་གནང་བ་ཞི​ིག་མི​ིན་ པར་དེ​ེ་ནི​ི་བལ་པོ​ོའི ི་གཞུང་གི​ིས་བཟོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེ་ཡང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༤༥ ཙམ་ལ་བལ་ཡུལ་རྒྱལ་ཁག་གསུམ་གྱི​ི་ཡ་གྱལ་

ཀ་ཐ་མན་གྲུའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་པྲ་ཏབ་མཱ་ལ་ (Pratap Malla) ཡི​ིས་བོ​ོད་དུ་དཔུང་འཇུག་བྱས་ཏེ​ེ་གཙང་གི​ི་སྐྱི​ིད་གྲོ​ོང་སོ​ོགས་བཙན་བཟུང་

བྱས་པར། བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་བལ་རྒྱལ་དང་མཉམ་དུ་

ཞི​ི་གྲོ​ོས་གནང་སྟེ​ེ། སྐྱི​ིད་གྲོ​ོང་སོ​ོགས་ཕྱི​ིར་བླངས་ཀྱང་།

བལ་ཊམ་བོ​ོད་དུ་འགྲོ​ོ་རྒྱུག་བྱེ​ེད་རྒྱུར་མོ​ོས་མཐུན་གནང་

དགོ​ོས་བྱུང་། དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ིས་བལ་པོ​ོར་ཊམ་ཀ་བཟོ​ོ་དོ​ོད་ དུ་གསེ​ེར་དངུལ་རྟ་རྨི​ིག་མ་སྤྲོ​ོད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས།

བལ་པོ​ོར་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་

པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ཡི​ིན། བལ་ཊམ་དཀྱི​ིལ་དུ་ཉི​ི་ཟླ་དང་། རྩེ​ེ་ པར་རི​ིས། ༥་༡

དངུལ་ཊམ་འདི​ི་ནི​ི་པྲ་ཏབ་མྰ​ྰ་ལའི​ི་དུས་སྐབས་སུ་བཟོ​ོས་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད།

73

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གསུམ། རྐང་རྗེ​ེས་འདྲ་བ་གཉི​ིས་ཡོ​ོད་པ། མཐའ་རུ་ལཉྫའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་ཡོ​ོད་པ་རྣམས་ལ་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་གཡང་ཊམ་ཞེ​ེས་མཐོ​ོང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

བྱེ​ེད།

༸གོ​ོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་སྐབས་ནས་བཟུང་བལ་པོ​ོའི ི་ཊམ་ཀ་བོ​ོད་དུ་འགྲོ​ོ་རྒྱུག་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་བྱུང་བ་དེ​ེ་༸རྒྱལ་བ་སྐུ་

ཕྲེ​ེང་བརྒྱད་པ་འཇམ་དཔལ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་སྐུ་ཚེ​ེའི​ི་སྨད་བར་དུ་མུ་མཐུད་རྒྱུན་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༦༩ ལོ​ོར་བལ་ཡུལ་ཡོ​ོངས་

རྫོ​ོགས་གོ​ོར་ཥ་ རྒྱལ་པོ​ོ་པི​ིར་ཐི​ི་ཝི​ི་ ན་ར་ཡན་ ཤ་ (Prithvi Narayan Shah) ཡི​ིས་དབང་བསྒྱུར་བྱས་ཏེ​ེ་བལ་ཡུལ་དུ་གཞུང་གསར་ པ་དབུ་བརྙེ​ེས་པ་དང་དུས་མཚུངས་བོ​ོད་དུ་བལ་ཊམ་གསར་པ་འགྲོ​ོ་རྒྱུག་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་ཚུགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༧ ཙམ་ནས་བོ​ོད་དང་ བལ་ཡུལ་གཞུང་གཉི​ིས་དབར་བལ་ཊམ་གསར་རྙི​ིང་གི​ི་ཛ་ཐང་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་དམག་འཁྲུག་འགོ​ོ་ཚུགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༡ ལོ​ོར་གོ​ོར་དམག་ཕམ་པ་དང་བལ་ཊམ་བོ​ོད་དུ་འགྲོ​ོ་རྒྱུག་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོས་ཏེ​ེ། ལོ​ོ་དེ​ེར་

བོ​ོད་གཞུང་ནས་བོ​ོད་རང་གི​ི་དངུལ་ཊམ་གསར་བཟོ​ོ་གནང་འགོ​ོ་ཚུགས། དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་ཊམ་ཀ་གསར་བཟོ​ོ་གནང་བ་ཐོ​ོག་

མ་དེ​ེ་ཡི​ིན་ལ། བོ​ོད་ཊམ་གསར་པ་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་བཅུ་གསུམ་ཞེ​ེ་ལྔ་དང་། སྐབས་དེ​ེའི​ི་ཊམ་ཀ་བཟོ​ོ་ཡུལ་ནི​ི་ཀོ​ོང་པོ​ོ་ཞོ​ོ་ཁ་ཁུལ་དུ་ཡི​ིན་

པར་གྲགས། དངུལ་ཊམ་ཐོ​ོག་མར་བཟོ​ོ་སྐབས་དངུལ་ཊམ་ཐོ​ོག་བོ​ོད་ཡི​ིག་གི​ི་ཨང་གྲངས་ ༡༣/༤༥ ཙམ་ལས་ཡི​ི་གེ​ེ་མེ​ེད། ཨང་

གྲངས་དེ​ེས་ཊམ་ཀ་བཟོ​ོས་ལོ​ོ་བོ​ོད་རབ་བྱུང་བཅུ་གསུམ་པའི​ི་ལོ​ོ་ཞེ​ེ་ལྔ་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༡ ལོ​ོ་མཚོ​ོན་པ་ཡི​ིན། ཊམ་ཀའི​ི་རྒྱབ་ངོ​ོས་ སུ་བཀྲ་ཤིས ི ་རྟགས་བརྒྱད་ཀྱི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ཡོ​ོད། ཊམ་ཀའི​ི་རི​ིན་ཐང་ནི​ི་ཞོ​ོ་གང་སྐར་ལྔ་ཡི​ིན། ལྗི​ིད་ཚད་གྷ་རམ་ ༥ ཙམ་དང་། ཚངས་ཐི​ིག་

ལ་མི​ི་ལི​ི་མི​ི་ཊར་ (Millimeter) ༢༦ དང་། མཐུག་ཚད་ལ་སེ​ེན་ཊི​ི་མི​ི་ཊར་ (Centimeter) ༡་༡ ཡོ​ོད། ཕྱི​ིས་སུ་དངུལ་ཊམ་ཙམ་མ་

ཡི​ིན་པར་ཟངས་ཊམ་དང་། གསེ​ེར་ཊམ་ཡང་བཟོ​ོ་གནང་མཛད་དེ​ེ་བོ​ོད་ལྗོ​ོངས་རྒྱ་ཁྱབ་ཏུ་འགྲེ​ེམས་གཏོ​ོང་གནང་ཡོ​ོད་དོ​ོ། །

མན་ཇུའི​ི་གོ​ོང་མ་ཆཱན་ལུང་གི​ི་དུས་སྐབས་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༩ ཙམ་ལ་ལྷ་སར་རྒྱའི​ི་ཨམ་བན་དབང་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བའི​ི་དུས་

པར་རི​ིས། ༥་༢ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༡ ལོ​ོར་བཟོ​ོས་པའི​ི་དངུལ་ཊམ་ཐོ​ོག་མ་བཅུ་གསུམ་ཞེ​ེ་ལྔ།

74

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སྐབས་སུ་ཆཱན་ལུང་སྦའོ​ོ་གཙང་ཞེ​ེས་པའི​ི་ཊམ་ཀ་དང་། ཤོ​ོན་ཐོ​ོང་ཁྲི​ི་ལོ​ོ་དང་པོ​ོ་འཁོ​ོད་པའི​ི་ཊམ་ཀ་ལྟ་བུ་འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་གནང་དགོ​ོས་ བྱུང་ཡང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༠ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་རྒྱ་ནག་ནས་ཕྱི​ིར་ཕེ​ེབས་རྗེ​ེས། དངུལ་ཊམ་གསར་པ་

མདུན་དཀྱི​ིལ་དུ་ནོ​ོར་བུ་མེ​ེ་འབར་དང་། མཐར་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་ཕྱོ​ོགས་ལས་རྣམ་རྒྱལ། རྒྱབ་ཏུ་པདྨ་དང་། མཐར་བཀྲ་ཤི​ིས་ རྟགས་བརྒྱད། ལོ​ོ་ཚི​ིགས་དང་རི​ིན་ཐང་སོ​ོགས་གང་ཡང་འཁོ​ོད་མེ​ེད་པ་ཞི​ིག་འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་དང་སྦྲགས། ལོ​ོ་དེ​ེའི​ི​ི་ལྷ་ལྡན་སྨོ​ོན་ལམ་

ཆེ​ེན་མོ​ོར་དངུལ་ཕུད་དུ་དགེ​ེ་འདུན་རེ​ེར་སྲང་སྒོ​ོར་རེ​ེ་དང་། ཊམ་དཀར་ལྔ་རེ​ེ་ཡི​ི་སྐུ་འགྱེ​ེད་ཀྱང་འབུལ་གནང་མཛད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༦ ལོ​ོར་ཊམ་ཀ་མདུན་དཀྱི​ིལ་འཁོ​ོར་ལོ​ོ་རྩི​ིབས་བརྒྱད་དང་། མཐའ་འཁོ​ོར་དུ་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་ཕྱོ​ོགས་ལས་

རྣམ་རྒྱལ། རྒྱབ་ཏུ་པདྨ་དང་། མཐའ་འཁོ​ོར་དུ་རྟགས་བརྒྱད་འཁོ​ོད་པ། རི​ིན་ཐང་མ་འཁོ​ོད་པ་ཞི​ིག་ལྷ་ལྡན་སྨོ​ོན་ལམ་ཆེ​ེན་མོ​ོར་

པར་རི​ིས། ༥་༣ ཟངས་ཊམ་འདི​ི་བོ​ོད་རབ་བྱུང་བཅོ​ོ་ལྔ་པའི​ི་ལོ​ོ་ཞེ​ེ་གསུམ་པ་སྟེ​ེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༩ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་བཅུ་ གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་སྐབས་དཔར་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཟངས་ཊམ་ཀྱི​ི་དབུས་སུ་སེ​ེང་གེ​ེ་གདོ​ོང་རྒྱབ་ཏུ་ཕྱོ​ོགས་ པ་ཞི​ིག་གི​ི་མཐའ་སྐོ​ོར་དུ་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་ཕྱོ​ོགས་ལས་རྣམ་རྒྱལ་ཞེ​ེས་པའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་དང་། རྒྱབ་དཀྱི​ིལ་དུ་ ནོ​ོར་བུ་མེ​ེ་འབར་དང་དེ​ེའི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོགས་སུ་ཊམ་ཀ་བཏོ​ོན་ལོ​ོ་དང་རྟགས་བརྒྱད་ཀྱི​ི་རི​ི་མོ​ོ་གསལ།

༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་བསྟན་འཛི​ིན་རྒྱ་མཚོ​ོ་མཆོ​ོག་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཆི​ིབས་བསྒྱུར་གནང་བའི​ི་ལག་རྟགས་ལྟ་བུར་འབུལ་གནང་

མཛད། དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་ཊམ་རྣམས་ཀྱི​ི་མཐའ་མ་ཡི​ིན་ནོ​ོ། ། གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། ཊམ་ཀ་ཞེ​ེས་པའི​ི་མི​ིང་དེ​ེའི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༢། བོ​ོད་གཞུང་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་དབུ་བརྙེ​ེས་རྗེ​ེས་བལ་ཊམ་བོ​ོད་དུ་འགྲོ​ོ་རྒྱུགས་ཇི​ི་ལྟར་བྱུང་བ་ཡི​ིན་ནམ། ༣། བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་གསར་བཟོ​ོ་གནང་བའི​ི་བོ​ོད་ཊམ་ཐོ​ོག་མ་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་གང་ཟེ​ེར་རམ།

༤། ཟངས་ཊམ་དང་། དངུལ་ཊམ། གསེ​ེར་ཊམ་གསར་བཟོ​ོ་གནང་བ་དེ​ེས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ལ་དགེ​ེ་མཚན་ཆེ​ེ་ བ་གང་བྱུང་ཡོ​ོད་དམ།

75

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

པར་རི​ིས། ༥་༤ རབ་བྱུང་བཅུ་བཞི​ི་པའི​ི་ལོ​ོ་སོ​ོ་བཞི​ི་སྟེ​ེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༤༠ ལོ​ོར་འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་གནང་། དངུལ་ཊམ་འདི​ིའི​ི་བཟོ​ོ་ རི​ིས་ལ་འགྱུར་བ་ཅུང་ཟད་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱབ་ཏུ་རྟགས་བརྒྱད་ཀྱི​ི་རི​ི་མོ​ོ་དང་། མདུན་ངོ​ོས་སུ་དགའ་ལྡན་ ཕོ​ོ་བྲང་ཕྱོ​ོགས་ལས་རྣམ་རྒྱལ་ཞེ​ེས་པའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཊམ་ཐོ​ོག་ཡི​ི་གེ​ེ་བྱུང་བའི​ི་ཐོ​ོག་མར་ ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད།

པར་རི​ིས།༥་༥ གསེ​ེར་ཊམ་འདི​ི་བོ​ོད་རབ་བྱུང་བཅོ​ོ་ལྔ་པའི​ི་ལོ​ོ་ང་གཉི​ིས་ཏེ​ེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༨ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་ གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་སྐབས་དཔར་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། མདུན་ལ་སེ​ེང་གེ​ེ་ཉལ་སྟབས་སུ་ཡོ​ོད་པ། གསེ​ེར་ཊམ་ བཏོ​ོན་ལོ​ོ་དང་མཐར་བཀྲ་ཤི​ིས་རྟགས་བརྒྱད། རྒྱབ་ཏུ་པདྨ་འདབ་མ་བརྒྱད་པའི​ི་མཐར། དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་ ཕྱོ​ོགས་ལས་རྣམ་རྒྱལ་ཞེ​ེས་པའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་འཁོ​ོད།

76

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ། དང་པོ​ོ། ཤོ​ོག་དངུལ་ཞེ​ེས་པའི​ི་མི​ིང་གི​ི་སྐོ​ོར།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ།

བོ​ོ ད ་ཀྱི​ི ་ ལོ​ོ ་ རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི​ི ས ་ཤོ​ོ ག ་དངུལ་ངོ​ོ ་ སྤྲོ​ོ ད ་གནང་བའི​ི ་ སྐབས། ཤོ​ོ ག ་ལོ​ོ ར ་དང་། ཤོ​ོ ག ་དངུལ།

དངུལ་ལོ​ོ ར ་ཞེ​ེ ས ་མི​ི ང ་ཚི​ི ག ་མི​ི ་ འདྲ་བ་ཁ་ཤས་བཀོ​ོ ལ ་སྤྱོ​ོ ད ་གནང་བ་མཇལ་རྒྱུ་ཡོ​ོ ད ། ཤོ​ོ ག ་དངུལ་ཞེ​ེ ས ་པ་ནི​ི ་ཤོ​ོ ག ་ བུས་བཟོ​ོས་པའི​ི་དངུལ་གྱི​ི་དོ​ོན་དང་། ཤོ​ོག་ལོ​ོར་དང་དངུལ་ལོ​ོར་ཞེ​ེས་པའི​ི་སྐབས་ཀྱི​ི་"ལོ​ོར་"ཞེ​ེས་པ་ཚི​ིག་མཛོ​ོད་ཁག་ཏུ། དངུལ་ གྱི​ི་ཚབ་ཏུ་སྤྲོ​ོད་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ་གྱི​ི་དོ​ོན་ཡི​ིན་པར་གསལ་ལོ​ོ། ། གཉི​ིས་པ། ཤོ​ོག་དངུལ་བྱུང་ཚུལ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤོ ོག་དངུལ་དཔར་ལོ​ོ་ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༣ ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད། དེ​ེ་ཡང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༠ ལོ​ོར་མན་ཇུའི​ི་

དམག་གི​ིས་བོ​ོད་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱས་ཏེ​ེ་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་འབྱོ​ོར་བར་བརྟེ​ེན། ༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་ དང་སྐུ་འཁོ​ོར་བློ​ོན་ཆེ​ེན་རྣམས་རྒྱ་གར་དུ་ཉེ​ེན་གཡོ​ོལ་ལ་ཕེ​ེབས་དགོ​ོས་བྱུང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༣ ལོ​ོར་ལྷ་སར་གནས་སྡོ​ོད་རྒྱ་དམག་

རྣམས་མཐར་སྐྲོ​ོད་ཟི​ིན་རྗེ​ེས་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་དང་སྐུ་འཁོ​ོར་ལྷན་རྒྱས་ལྷ་སར་ཕྱི​ིར་ཕེ​ེབས་གནང་སྟེ​ེ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་འདུ་

འགོ​ོད་ཐད་གསེ​ེར་དངུལ་ཟངས་གསུམ་གྱི​ི་བོ​ོད་ཊམ་དེ​ེ་དག་རི​ིན་ཐང་ཆེ​ེ་ནའང་། རྒྱུ་ཆ་ཐོ​ོབ་དཀའ་བའི​ི་ཐོ​ོག་སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་དང་དོ​ོ་ དམ་བྱེ​ེད་སྟབས་མི​ི་བདེ​ེ་བ་དེ​ེ་ཡི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ལ་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཟོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་སེ​ེལ་ཐབས་

དང་། ཞོ​ོར་དུ་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་རྒྱ་གར་དུ་བཞུགས་རི​ིང་མན་ཇུའི​ི་ཨམ་བན་གྱི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་འོ​ོག་བོ​ོད་ཊམ་དཔར་འགྲེ​ེམས་གནང་ དགོ​ོས་བྱུང་བ་དེ​ེ་དག་གི​ི་འཁོ​ོར་རྒྱུག་འགོ​ོག་པའི​ི་ཆེ​ེད་ལོ​ོ་དེ​ེར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤོ ོག་དངུལ་ཐོ​ོག་མ་དེ​ེ་འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་ གནང་།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ་དཔར་འགྲེ​ེམས་གནང་བའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ནི​ི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༣ ལོ​ོར་བོ​ོད་བཟོ​ོས་ཤོ ོག་བུར་གསང་རྟགས་ཆུ་

ཡི​ིག དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་ཕྱོ​ོགས་ལས་རྣམ་རྒྱལ། ཞེ​ེས་འཁོ​ོད་པ། ཤོ​ོག་དངུལ་གྱི​ི་པར་གཞི​ི་རྣམས་ཤི​ིང་བརྐོ​ོས་གནང་སྟེ​ེ་པར་སྐྲུན་

གནང་བ། ཤོ​ོག་དངུལ་གྱི​ི་རི​ིན་ཐང་ཊམ་ལྔ་བཅུ་ཅན་གྱི​ི་ཚོ​ོས་གཞི​ི་སྔོ​ོན་པོ​ོ་དང་། ཊམ་ཉེ​ེར་ལྔ་ཅན་ཚོ​ོས་གཞི​ི་ལི​ི་ཝང་། ཊམ་བཅོ​ོ་

ལྔ་ཅན་གྱི​ི་ཚོ​ོས་གཞི​ི་རྒྱ་སྨུག ཊམ་བཅུ་ཅན་གྱི​ི་ཚོ​ོས་གཞི​ི་དམར་པོ​ོ། ཊམ་ལྔ་ཅན་གྱི​ི་ཚོ​ོས་གཞི​ི་ལྗང་སྐྱ་བཅས་ཤོ​ོག་དངུལ་ཚོ​ོན་ གཅི​ིག་མ་དེ​ེ་ཐོ​ོག་མ་འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་གནང་། རྗེ​ེས་སུ་རྒྱ་གར་ཀ་ལི​ི་ཀ་ཏར་དངུལ་པར་རྒྱག་སྟངས་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་གི​ིས་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་དང་།

ཟངས་ལེ​ེབ་སྟེ​ེང་ཚག་བརྐོ​ོས་པའི​ི་པར་གཞི​ི། ཚོ​ོས་རྣམས་ཀྱང་རྒྱ་གར་ནས་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་གནང་སྟེ​ེ། ཤི​ིང་ཤོག ོ ་ལ་གསང་རྟགས་ཆུ་ པར་གོ​ོང་འཁོ​ོད་ཐོ​ོག རི​ིན་ཐང་ཊམ་ལྔ་བཅུ་ཅན་གྱི​ི་ཤོག ོ ་དངུལ་ལྕགས་རྩི​ི་ཚོ​ོན་ཁྲ་མའམ། ཚོ​ོན་མདོ​ོག་སྣ་མང་ཅན་གྱི​ི་ཤོག ོ ་དངུལ་ ཐོ​ོག་མ་དེ​ེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༦ ལོ​ོར་འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་གནང་། དེ​ེ་རྗེ​ེས་རི​ིམ་པས་དངུལ་སྲང་བརྒྱ་ཐམ་པ་དང་། བཅུ། ཉི​ི་ཤུ་རྩ་ལྔ། ལྔ་བཅས་

ཀྱི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ་ཚོ​ོན་ཁྲ་ཅན་ཡང་འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་གནང་ངོ​ོ་། །

77

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ་གྱི​ི་བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་ནི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ་ཊམ་ལྔ་བཅུར་མཚོ​ོན་ན།

ཚོ​ོས་གཞི​ི་སྔོ​ོན་པོ​ོའི ི་མདུན་ལ་སེ​ེང་གེ​ེ་ཁ་སྤྲོ​ོད་ལག་ཏུ་ནོ​ོར་བུ་དགའ་འཁྱི​ིལ་འཆང་

བ། སྟེ​ེང་དུ། གངས་ལྗོ​ོངས་བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་ལུགས་ཟུང་ཆབ་སྲི​ིད་དབུ་

བརྙེ​ེས་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་ཆི​ིག་སྟོ​ོང་དྲུག་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་ང་དགུ། གོ​ོང་གི​ི​ི་ཟུར་གཉི​ིས་ལ་ "ཊམ་

" ཞེ​ེས་འཁོ​ོད་ཐོ​ོག་གཡས་ཟུར་ཊམ་དང་ལྷན་དུ་ཤོ ོག་དངུལ་གྱི​ི་ཐོ​ོན་གྲངས་འཁོ​ོད་ པ། གཤམ་དུ། ཕུན་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་བཞི​ིའི​ི་དཔལ་མངའ་ཕན་བདེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་ནོ​ོར་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་

གཉི​ིས་ལྡན་རབ་བྱུང་བཅོ​ོ་ལྔ་པའི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ། ཞེ​ེས་འཁོ​ོད་པ། གཤམ་མཐའ་ གཉི​ིས་སུ་ཤོ​ོག་དངུལ་གྱི​ི་རི​ིན་ཐང་མཚོ​ོན་པའི​ི་ "ལྔ་བཅུ་" ཞེ​ེས་འཁོ​ོད་པ་དང་། གཡོ​ོན་གྱི​ི་ལྔ་བཅུའི​ི་ཞེ​ེས་པའི​ི་སྟེ​ེང་ཤོ​ོག་དངུལ་གྱི​ི་ཐོ​ོན་གྲངས་འཁོ​ོད་པ། གཡས་ སུ་སྦུག་དམ་སྟེ​ེ་༸གོ​ོང་ས་སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་ཐམ་ག་དམར་པོ​ོ་དང། གཡོ​ོན་

དུ་དངུལ་ཁང་གི​ི་ཐམ་ག་ནག་པོ​ོ་འཁོ​ོད་པ། རྒྱབ་ཏུ་ཚེ​ེ་རི​ིང་དྲུག་སྐོ​ོར་གྱི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ བཅས་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད།

གསུམ་པ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ་གྱི​ི་པར་རི​ིས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༣ ལོ​ོར་དཔར་འགྲེ​ེམས་གནང་བའི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ་རི​ིན་ཐང་ཊམ་

ལྔ་བཅུ་ཅན་གྱི​ི་ཚོ​ོས་གཞི​ི་སྔོ​ོན་པོ​ོ་ཚོ​ོན་གཅི​ིག་མ། མདུན་དུ་གངས་རི​ིའི​ི་རྩེ​ེ་ནས་ཉི​ི་ འོ​ོད་འཕྲོ​ོ་ཞི​ིང་། སེ​ེང་གེ​ེ་ཁ་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ིས་ནོ​ོར་བུ་དགའ་འཁྱི​ིལ་བཟུང་བ། རྒྱབ་ཏུ་ཚེ​ེ་

རི​ིང་དྲུག་སྐོ​ོར་གྱི​ི་རི​ི་མོ​ོ་གསལ། མདུན་གྱི​ི་གོ​ོང་དུ་ཡི​ི་གེ​ེས་ཤོ​ོག་དངུལ་བཟོ​ོས་ལོ​ོ་ དང་། གཤམ་གྱི​ི་ཡི​ི་གེ​ེས་ཤོ ོག་དངུལ་གྱི​ི་མ་གནད་དམ་རི​ིན་ཐང་བསྟན། མདུན་

གྱི​ི་ཊམ་དང་ལྔ་བཅུ་ཞེ​ེས་པའི​ི་ཟུར་གཉི​ིས་ཐོ​ོག་ཨང་གྲངས་ནི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ་གྱི​ི་ཐོ​ོན་

གྲངས་དང་། ཐམ་ག་དམར་པོ​ོ་དེ​ེ་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་སྦུག་དམ་དང་། ནག་པོ​ོ་དེ​ེ་ བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་དངུལ་ཁང་གི​ི་ཐམ་ག་ཡི​ིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༦ ལོ​ོར་འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་གནང་བའི​ི་ཊམ་ལྔ་བཅུའི​ི་མ་གནད་ཅན་

གྱི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ་ཚོ​ོན་ཁྲ་ཅན། མདུན་དུ་སེ​ེང་གེ​ེ་ཁ་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ིས་ནོ​ོར་བུ་བཟུང་བ།

རྒྱབ་ཏུ་སྟག་སེ​ེང་ཁྱུང་འབྲུག་གི​ི་རི​ི་མོ​ོ་གསལ། མདུན་གྱི​ི་གོ​ོང་གི​ི་ཡི​ི་གེ​ེས་ཤོ ོག་

དངུལ་བཟོ​ོས་ལོ​ོ་དང་། གཤམ་གྱི​ི་ཡི​ི་གེ​ེས་ཤོ​ོག་དངུལ་གྱི​ི་མ་གནད་དམ་རི​ིན་

ཐང་བསྟན། མདུན་དུ་ཊམ་དང་ལྔ་བཅུ་ཞེ​ེས་ཤོ​ོག་དངུལ་གྱི​ི་མ་གནད་དང་། ཤོ​ོག་ པར་རི​ིས། ༥་༦ བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤོ​ོག་དངུལ།

78

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

དངུལ་ཐོ​ོན་གྲངས་འཁོ​ོད་པའི​ི་ཨང་ཀི​ི། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་སྦུག་དམ་དམར་པོ​ོ་དང་། བོ​ོད་གཞུང་དངུལ་ཁང་གི​ི་ཐམ་ག་ནག་པོ​ོ་

བརྒྱབ་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༧ ལོ​ོར་འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་གནང་བའི​ི་ཊམ་བརྒྱའི​ི་མ་གནད་ཅན་གྱི​ི་ཤོག ོ ་དངུལ་ཚོ​ོན་ཁྲ་ཅན། མདུན་དུ་སེ​ེང་གེ​ེ་ཁ་སྤྲོ​ོད་

ཀྱི​ིས་ནོ​ོར་གཞོ​ོང་བཏེ​ེགས་པ། རྒྱབ་ཏུ་དཔག་བསམ་ལྗོ​ོན་པའི​ི་འོ​ོག་གནས་བརྟན་བགྲེ​ེས་གཞོ​ོན་གཉི​ིས་བཞུགས་པ། ཤ་བ་སོ​ོགས་

སྲོ​ོག་ཆགས་ཀྱི​ི་རི​ི་མོ​ོ། མདུན་གྱི​ི་གོ​ོང་གི​ི་ཡི​ི་གེ​ེར་གཞུང་གི​ི་མཚན་དང་། གཤམ་གྱི​ི་ཡི​ི་གེ​ེར་ཤོ ོག་དངུལ་གྱི​ི་རི​ིན་ཐང་། མདུན་དུ་ ཊམ་དང་ཨང་ཀི​ི་བརྒྱ་རི​ིས་ཅན། ཤོ​ོག་དངུལ་གྱི​ི་ཐོ​ོན་གྲངས་ཨང་ཀི​ིའི​ི་གོ​ོང་དུ་ཀ་ཞེ​ེས་སྡེ​ེ་ཚན་གྱི​ི་ཁུངས། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་

སྦུག་དམ་དམར་པོ​ོ་དང་། བོ​ོད་གཞུང་དངུལ་ཁང་གི​ི་ཐམ་ག་ནག་པོ​ོ་བརྒྱབ་ཡོ​ོད།

དང་པོ​ོ། གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡) ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༣ ལོ​ོར་བོ​ོད་གཞུང་ནས་ཤོ​ོག་དངུལ་གསར་བཟོ​ོ་གནང་བའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༢) ཐོ​ོག་མའི​ི་ཆར་བོ​ོད་གཞུང་ནས་ཤོ​ོག་དངུལ་པར་སྐྲུན་ཇི​ི་ལྟར་གནང་བ་ཡི​ིན་ནམ།

༣) ཤོ​ོག་དངུལ་སྟེ​ེང་དུ་ཕབ་པའི​ི་ཐམ་ག་དམར་ནག་གཉི​ིས་སུ་དང་གང་གི​ི་ཡི​ིན་ནམ།

༤) ཤོ​ོག་དངུལ་རྫུན་བཟོ​ོ་མི​ི་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་གཞུང་ནས་གསང་རྟགས་གང་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད་དམ།

གཉི​ིས་པ། གོ​ོ་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡) ཤོ​ོག་དངུལ་གསར་བཟོ​ོ་གནང་བ་དེ​ེས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ལ་དགེ​ེ་མཚན་གང་བྱུང་ངམ། ༢) ཁྱེ​ེད་ལ་བོ​ོད་དངུལ་བཟོ​ོ་བའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་བྱུང་ན་བཟོ​ོ་དབྱི​ིབས་ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་བཟོ​ོ་རྒྱུ་ཡི​ིན་ནམ།

༣) རྒྱལ་ཁབ་གཅི​ིག་ལ་ཉོ​ོ་འཚོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་དངུལ་ཡོ​ོད་ན་རང་བཙན་ཡི​ིན་པ་མཚོ​ོན་ཐུབ་བམ།

79

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༦། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལག་འཁྱེ​ེར།

དང་པོ​ོ། ཕྱི​ི་རྒྱལ་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས།

༸གོ​ོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་སྐབས་བོ​ོད་གཞུང་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་དབུ་བརྙེ​ེས་པ་ནས་བཟུང་། འབྲུག་དང་། ལ་དྭགས། བལ་

པོ​ོ། སོ​ོག་པོ​ོ་སོ​ོགས་ཉེ​ེ་འབྲེ​ེལ་ཡུལ་གྲུ་ཁག་དང་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཐད་འབྲེ​ེལ་བ་ཟམ་མ་ཆད་པར་བྱུང་ཡོ​ོད་ནའང་། བོ​ོད་ གཞུང་ནས་ཕྱི​ིའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་དེ​ེ་དག་ལ་འབྲེ​ེལ་བ་བྱེ​ེད་མཁན་ཆེ​ེད་འཛུགས་བྱས་མེ​ེད་པར་སྣང་། མཚམས་རེ​ེར་གནས་སྟངས་ དམི​ིགས་བསལ་རེ​ེ་ཟུང་ལ་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བྱེ​ེད་མི​ི་བཀའ་ཤག་ནས་ཐད་བསྐོ​ོ་གནང་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད་པ་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡི​ིག་ཆ་ཁག་ཏུ་གསལ་ཡོ​ོད།

འབྲུག་དང་ལ་དྭགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་བོ​ོད་དུ་ཡོ​ོང་སྐབས་བོ​ོད་གཞུང་ནས་ལོ​ོ་ཕྱག་པ1འི​ི་མི​ིང་ཐོ​ོག་ནས་སྣེ​ེ་ལེ​ེན་ཞུ་བ་དང་། གོ​ོར་

ཞི​ིབ་ལས་ཁུངས་ཞེ​ེས་བལ་པོ​ོའམ་གོ​ོར་ཁའི​ི་སྐུ་ཚབ་ལས་ཁུངས་ལྷ་སར་བཙུགས་ཏེ​ེ་རྒྱུན་དུ་གཞུང་གི​ི་མཛད་སྒོ​ོ་ཆེ​ེ་ཁག་ལ་མཉམ་ ཞུགས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༠༩ ལོ​ོར ་༸གོ​ོང ་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང ་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན ་པོ​ོ་ ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ​ོ་ རྒྱ་ནག་ནས་བོ​ོད ་ཀྱི​ི་ རྒྱལ་སར་

ཞབས་སོ​ོར ་འཁོ​ོད ་འཕྲལ་རྩེ​ེ་ མགྲོ​ོན ་རྒྱལ་མཚན་ཕུན་ཚོ​ོག ས་དང་། རྩི​ིས ་དཔོ​ོན ་ཁེ​ེ་ སྨད་པ་རི​ིན ་ཆེ​ེན ་དབང་རྒྱལ་གཉི​ིས ་

ལ་ "ཕྱི​ི་ འབྲེ​ེལ ་ལས་དོ​ོན ་བྱེ​ེད ་པོ​ོ་ " ཞེ​ེས ་ཛ་སག་གི​ི་ གོ​ོ་ མི​ིང ་དང་སྦྲགས་བསྐོ​ོ་ གཞག་གནང་ཡང་། སྐབས་དེ​ེར ་ཕྱི​ི་ རྒྱལ་ ལས་ཁུངས་ཞེ​ེས ་ལས་ཁུངས་ཟུར་བཙུགས་གནང་མེ​ེད ། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༢༧ ལོ​ོར ་ཕྱི​ི་ སོ​ོག ་རྡ་ཁུ་རལ་ནས་བོ​ོད ་སོ​ོག ་གཉི​ིས ་

མཐུན་འབྲེ​ེལ་འབྱུང་ཐབས་སྐོ​ོར་བཀའ་མོ​ོལ་ཞུ་བར་སྐུ་ཚབ་མི​ི་སྣ་ཚེ​ེ་དཔག་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་སོ​ོགས་ཆེ​ེད་འབྱོ​ོར་སྐབས་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་

བཀའ་མོ​ོལ་གནང་མི​ི་ཕུན་ཁང་གུང་བཀྲ་ཤི ིས་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་དང་། མཁན་དྲུང་དགེ​ེ་འདུན་ཆོ​ོས་དར་གཉི​ིས་བསྐོ​ོ་གཞག་གནང་ཡོ​ོད། གོ​ོང་ གསལ་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་སྐུ་ཚབ་རྣམས་ལས་གནས་བརྗེ​ེས་པ་སོ​ོགས་བྱུང་ཚེ​ེ་ཤུལ་འཛི​ིན་ལས་མི​ི་བསྐོ​ོ་གཞག་གནང་སྲོ​ོལ་མེ​ེད་པར་ མངོ​ོན།

༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དགོ​ོངས་པ་རྫོ​ོགས་རྗེ​ེས།

ལྷ་སར་གོ​ོ་མི​ིན་ཏང་དང་རྒྱ་གར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་གཏན་སྡོ​ོད་སྐུ་ཚབ་ལས་

ཁུངས་འཛུགས་ཐུབ་པ་བྱུང་བ་དང་། རྒྱ་ཨི​ིན་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོས་ བཀའ་ཤག་ལ་བསྟུད་མར་འབྲེ​ེལ ་བ་བྱས་པར། བཀའ་བློ​ོན ་རྣམ་པ་

མཛད་བྲེ​ེལ་དང་ལྷག་པར་ཕྱི​ི་རྒྱལ་སྐུ་ཚབ་ལ་བཀའ་ཤག་ནས་ཐད་ཀར་

པར་རི​ིས། ༦་༢ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༢ ལོ​ོར་བསྐོ​ོ་གཞག་གནང་ བའི​ི་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་དོ​ོ་དམ་པ་ཟུར་ཁང་དབང་ཆེ​ེན་ཚེ​ེ་ 1 སྔོ​ོན་ཆད་རྒྱལ་བློ​ོན་དང་བླ་དཔོ​ོན་སོ​ོགས་ལ་ལོ​ོ་རེ​ེར་ཐེ​ེངས་རེ​ེ་མཇལ་དུ་ཡོ​ོང་སྟེ​ེ་དངུལ་སྐྱེ​ེས་འབུལ་ བརྟན་དང་། མཁན་པོ​ོ་དཀོ​ོན་མཆོ​ོག་འབྱུང་གནས། མཁན།

80

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

བཀའ་མོ​ོལ་གནང་རྒྱུ་འཐུས་ཤོ ོར་ཡོ​ོང་ཉེ​ེས་ཡོ​ོད་སྟབས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༢ བོ​ོད་ལྕགས་སྦྲུལ་ལོ​ོར་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་སྟག་བྲག་ངག་དབང་ གསུང་རབ་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ལས་ཁུངས་སླར་གསོ​ོ་མཛད་དེ​ེ། ལས་དོ​ོན་བྱེ​ེད་པོ​ོར་ཛ་སག་ཟུར་པ་དབང་ཆེ​ེན་ཚེ​ེ་བརྟན་དང་།

ཏཱ་བླ་མ་དཀོ​ོན་མཆོ​ོག་འབྱུང་གནས་བསྐོ​ོ་གཞག་གནང་། ལས་ཁུངས་ཀྱང་ལྷ་ས་གཙུག་ལག་ཁང་གི​ི་ལྷོ​ོ་ནུབ་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡང་སྟེ​ེང་དུ་ གསར་རྒྱག་མཛད། བཀའ་ཤག་ནས་ལྷ་སར་གཏན་སྡོ​ོད་རྒྱ་དཀར་ནག་དང་། བལ་པོ​ོ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་རྣམས་ལ་ལས་དོ​ོན་བྱེ​ེད་ སྒོ​ོ་གང་ཡོ​ོད་ད་ནས་བཟུང་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ལས་ཁུངས་བརྒྱུད་ནས་གནང་དགོ​ོས་པའི​ི་བཀའ་ཡི​ིག་བསྩལ། གཉི​ིས་པ། ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལག་འཁྱེ​ེར་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

གཞི​ི་རྩའི​ི་བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་དྲུང་འཁོ​ོར་རམ་གཞུང་ཞབས་རྣམ་པ་བོ​ོད་

ཀྱི​ི་ས་ཁོ​ོངས་སུ་འགྲུལ་བཞུད་དང་། དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་

"ལམ་ཡི​ིག་" ཅེ​ེས་ལམ་འཁེ​ེལ་ཡུལ་མི​ི་སོ​ོ་སོ​ོས་རྟ་ཁལ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁྲལ་ རི​ིགས་བསྡུ་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་པའི​ི་བཀའ་ཡི​ིག་ཅི​ིག་གནང་སྲོ​ོལ་འདུག་ལ། ཕྱི​ི་མི​ི་བོ​ོད་དུ་འགྲུལ་བཞུད་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཞུ་སྐུལ་འབྱུང་བ་དེ​ེ་རི​ིགས་ལའང་

གཞུང་ནས་ལམ་ཡི​ིག་གནང་སྲོ​ོལ་མཆི​ིས། གཞན་ས་ཁོ​ོངས་ངེ​ེས་ཅན་ པར་རི​ིས། ༦་༡ རྩི​ིས་དཔོ​ོན་ཞྭ་སྒབ་པ་གཙོ​ོ་བྱས་པའི​ི་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྐུ་ཚབ།

ཞི​ིག་ཏུ་མི​ི་དང་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་ཚེ​ེ་ "ངོ​ོས་སྦྱོ​ོར་" ཞེ​ེས་པའི​ི་ཡི​ིག་ཆ་ཞི​ིག་ཀྱང་གནང་ལམ་ཡོ​ོད།

དེ​ེང་དུས་ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལག་འཁྱེ​ེར་ཞེ​ེས་གཞུང་ནས་

རང་གི​ི་ཆབ་འབངས་སོ​ོ་སོ​ོར་ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལམ་ཡི​ིག་ཅི​ིག་གནང་ལམ་ཡོ​ོད་པ་

དེ​ེ་ནི​ི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༧ ལོ​ོར་བོ​ོད་གཞུང་ནས་རྩི​ིས་དཔོ​ོན་ཞྭ་སྒབ་པ་དབང་ཕྱུག་

བདེ​ེ་ལྡན་གྱི​ིས་དབུ་ཁྲི​ིད་པའི​ི་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོར་ཆེ​ེས་ཐོ​ོག་མར་གནང་

བར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད། ༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གསུམ་པའི​ི་སྐབས་རྩི​ིས་དཔོ​ོན་ ལུང་ཤར་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་ཚེ​ེ་རྒྱལ་ཨི​ིན་ཡུལ་སོ​ོགས་ཕྱི​ིའི​ི་ཡུལ་གྲུ་དུ་མར་ཕེ​ེབས་སྐབས་

ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལམ་ཡི​ིག་ཅི​ིག་ཡོ​ོད་ངེ​ེས་ཀྱང་། འདི​ི་ཡི​ིན་ཞེ​ེས་ད་ལྟ་མཐོ​ོང་ཡུལ་དུ་ མེ​ེད། རྩི​ིས་དཔོ​ོན་ཞྭ་སྒབ་པ་སོ​ོགས་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྐུ་ཚབ་རྣམ་པས་བོ​ོད་གཞུང་

ནས་གནང་བའི​ི་ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལག་འཁྱེ​ེར་བསྣམས་ཏེ​ེ། རྒྱ་དཀར་ནག་དང་། ཨི​ིན་

པར་རི​ིས། ༦་༣ རྩི​ིས་དཔོ​ོན་ཞྭ་སྒབ་པའི​ི་ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལག་འཁྱེ​ེར།

ཡུལ། ཨ་རི​ི་སོ​ོགས་སུ་ཕེ​ེབས་པར་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ཡུལ་གྲུ་སོ​ོ་སོ​ོས་བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་ ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལག་འཁྱེ​ེར་ངོ​ོས་ལེ​ེན་གྱི​ིས་མཐོ​ོང་མཆན་ཕུལ་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་བསྐྱོ​ོད་ལག་ཁྱེ​ེར་འདི​ི་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༧ ཟླ་བ་ ༨ ཚེ​ེས་ ༢༦ ཉི​ིན་

81

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བཀའ་ཤག་ནས་བོ​ོད་གཞུང་དངུལ་ཁང་སྤྱི​ི་ཁྱབ་རྩི​ིས་དཔོ​ོན་ཞྭ་སྒབ་པ་དབང་ཕྱུག་བདེ​ེ་ལྡན་ལ་གནང་བ་དེ​ེ་ཡི​ིན། ལག་ཁྱེ​ེར་འདི​ི་ནི​ི་

ཤོ​ོག་ངོ​ོས་ལེ​ེབ་མོ​ོ་ཞི​ིག་ལས་གྲུབ་པ་དང་། བཀའ་ཤག་ནས་འཁྱུག་ཡི​ིག་ནང་རྩི​ིས་དཔོ​ོན་ཞྭ་སྒབ་པའི​ི་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་དང་། ཕྱོ​ོགས་བསྐྱོ​ོད་

བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཡུལ་གྲུ་ཚོ​ོས་ཁོ​ོང་ལ་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་ཡོ​ོང་བའི​ི་འབོ​ོད་སྐུལ་ཞུས་ཏེ​ེ་མཇུག་ཏུ་བཀའ་ཤག་གི​ི་ཐམ་ག་ཕབ་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཡི​ིག་གི​ི་

ནང་དོ​ོན་རྣམས་ཨི​ིན་ཡི​ིག་ནང་མཛུབ་གནོ​ོན་ལྕགས་པར་བརྒྱབ་པ་དང་། རྩི​ིས་དཔོ​ོན་ཞྭ་སྒབ་པའི​ི་པར་གྱི​ི་སྣེ​ེ་ཟུར་ལའང་བཀའ་ ཤག་གི​ི་ཐམ་ག་ཕབ་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལག་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་ཟུར་ལ་ཐེ​ེའུ་དང་ཡི​ི་གེ​ེ་བྲི​ིས་པ་དེ​ེ་དག་ནི​ི། རྩི​ིས་དཔོ​ོན་ཞྭ་སྒབ་པ་ཕེ​ེབས་ཡུལ་ཨ་

རི​ིས་གཙོ​ོས་ཡུལ་གྲུ་ཁག་ནས་མཐོ​ོང་མཆན་ཕུལ་བ་རྣམས་ཡི​ིན་ནོ​ོ། ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྦྲག་རྟགས།

དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ་པའི​ི་འགོ​ོ་སྟོ​ོད་དུ་རྒྱ་གར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་དུ་བཙན་འཛུལ་མ་བྱས་པའི​ི་སྔོ​ོན་ལ་བོ​ོད་དུ་སྦྲག་རྟགས་

དང་སྦྲག་ཁང་གི​ི་ལམ་ལུགས་བྱུང་མེ​ེད། འོ​ོ་ན་དེ​ེའི​ི་སྔོ​ོན་དུ་བོ​ོད་དུ་ཡི​ིག་འབྲེ​ེལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་ཅི​ི་ལྟ་བུ་ཡོ​ོད་དམ་ཞེ​ེ་ན། རྒྱུན་ གཏན་གྱི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་རྣམས་བོ​ོད་ཤོ ོག་ཐོ​ོག་བྲི​ིས་ཏེ​ེ་མཇུག་ཏུ་

ཐམ་ཀ་ཕབ་སྟེ​ེ་ཤོ​ོག་ཐུམ་བརྒྱབ་པ་དང་། ཤོ​ོག་ཐུམ་ཕྱི​ི་

ངོ​ོས་སུ་རྟགས་ཐམ་རྒྱག་སྲོ​ོལ་མཆི​ིས། སྐབས་དེ​ེའི​ི་ཡི​ིག་ སྐྱེ​ེལ་བ་རྣམས་ལ་ཨ་དྲུང་ངམ་ཨ་དྲུང་རྟ་ཤ ད་ཅེ​ེས་འབོ​ོད།

བོ​ོད་རང་གི​ི་དེ​ེང་དུས་ཀྱི​ི་སྦྲག་རྟགས་དང་སྦྲག་ཁང་བཟོ​ོ་བའི​ི་ལམ་ལུགས་ནི​ི་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ལས་བྱུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

དེ​ེ་ཡང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༤ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་དམག་དཔུང་གི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་བཙན་འཛུལ་བྱས་ཏེ​ེ་ཆི​ིངས་དོ​ོན་

ལྟར། རྒྱལ་རྩེ​ེ་དང་། ཕག་རི​ི། གྲོ​ོ་མོ​ོ་སོ​ོགས་སུ་ཚོ​ོང་སྤྱི​ི་ལས་ཁུངས་བཙུགས་རྗེ​ེས་འབྲེ​ེལ་བ་བྱེ​ེད་བདེ​ེའི་ི ཆེ​ེད་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་སྦྲག་ ཁང་དང་སྦྲག་རྟགས་ཆེ​ེས་ཐོ​ོག་མར་གསར་འཛུགས་གནང་སྟེ​ེ་འབྲེ​ེལ་ བ་བྱས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༢ ལོ​ོར་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ལུགས་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་

ཚང་བའི​ི་སྦྲག་ཁང་དང་སྦྲག་རྟགས་གསར་བཟོ​ོ་གནང་སྟེ​ེ། རི​ིམ་པས་

བོ​ོད་ས་ནང་ཁུལ་དང་ཕྱི​ིའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ལ་འབྲེ​ེལ་བ་གནང་སྐབས་སྦྲག་

རྟགས་དེ​ེ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གནང་སྟེ​ེ་འབྲེ​ེལ་བ་གནང་ཡོ​ོད། སྦྲག་རྟགས་དཀྱི​ིལ་

དུ་སེ​ེང་གེ​ེ་དང་། གོ​ོང་དུ་ "བོ​ོད་གཞུང་སྦྲག་གླ་" ཞེ​ེས་དང་། གཤམ་དུ་ པར་རི​ིས། ༦་༤ རྒྱལ་རྩེ​ེ་དང་ལྷ་ས་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་བར་དུ་ཆགས་ ཨི​ིན་ཡི​ིག་ནང་ "Tibet" ཞེ​ེས་འཁོ​ོད་པ། ཁ་གང་། སྐར་ལྔ། སྐར་ཕྱེ​ེད་ པའི​ི་སྦྲག་ཁང་།

82

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

བརྒྱད། ཞོ​ོ་གང་། ཊམ་གཅི​ིག ཊམ་གཉི​ིས། ཊམ་བཞི​ི་བཅས་ འཁོ​ོད་པའི​ི་སྦྲག་རྟགས་འདོ​ོན་སྤེ​ེལ་གནང་།

སྐབས་དེ​ེའི​ི་སྦྲག་རྟགས་རྣམས་པར་སྐྲུན་གནང་ཚུལ་ནི​ི།

ཤི​ིང་བརྐོ​ོས་ཀྱི​ིས་པར་གཞི​ི་བཟོ​ོས་ཏེ​ེ་བོ​ོད་ཤོ​ོག་ཐོ​ོག་དུས་གཅི​ིག་ ལ་མང་ཤོ​ོས་སྦྲག་རྟགས་བཅུ་གཉི​ིས་པར་སྐྲུན་གནང་སྲོ​ོལ་ པར་རི​ིས། ༦་༥ བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྦྲག་རྟགས།

མཆི​ིས། སྦྲག་རྟགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོན་མདོ​ོག་ནི​ི་སྔོ​ོན་པོ​ོ་དང་། དམར་པོ​ོ། སེ​ེར་པོ​ོ། ལྗང་ཁུ་སོ​ོགས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གནང་ཡོ​ོད། གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས། ༡།

༢།

བོ​ོད་གཞུང་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ལས་ཁུངས་ཇི​ི་ལྟར་དབུ་བརྙེ​ེས་པ་དང་། ལས་ཁུངས་དེ​ེའི​ི་ལས་འགན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གང་ཡི​ིན་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་གྱི​ིས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལག་འཁྱེ​ེར་བསྣམས་ཏེ​ེ་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ཡུལ་གྲུ་གང་དང་གང་དུ་ཕེ​ེབས་སམ།

༣། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྦྲག་ཁང་དབུ་བཙུགས་པ་དང་། སྦྲག་རྟགས་རྣམས་པར་སྐྲུན་ཇི​ི་ལྟར་བྱས་སམ།

༤། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལག་འཁྱེ​ེར་དང་། སྦྲག་ཁང་གསར་དུ་བཙུགས་པ་དེ​ེ་དག་གི​ིས་བོ​ོད་རང་བཙན་གྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ཡི​ིན་པ་ཇི​ི་ ལྟར་བསྒྲུབ་ཐུབ་བམ།

གོ​ོ་སྡུར་གྱི​ིས། ༡།

ཁྱེ​ེད་རང་གི​ི་ནང་མི​ི་སྤུན་མཆེ​ེད་ཕྱི​ིའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་བསྐྱོ​ོད་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་ལ་ཕྱི​ི་སྐྱོ​ོད་ལག་འཁྱེ​ེར་ཅི​ི་ཞི​ིག་བསྣམས་ཡོ​ོད་

པའི​ི་སྐོ​ོར་གྲོ​ོས་སྡུར་གྱི​ིས།

༢། བོ​ོད་མི​ིའི་ི སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ཕྱི​ིའི་ི རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལ་འབྲེ​ེལ་བ་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་ལས་ཁུངས་དེ​ེའི་ི མི​ིང་དང་། དེ​ེའི་ི གལ་གནད་སྐོ​ོར་ གོ​ོ་སྡུར་གྱི​ིས།

83

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༧། བོ​ོད་དང་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དབར་བཞག་པའི​ི་ཆི​ིངས་ཡི​ིག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༤༢ ལོ​ོར་བོ​ོད་གཞུང་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་དབུ་བརྙེ​ེས་པའི​ི་རྗེ​ེས། བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ས་མཚམས་དང་ཚོ​ོང་ལས་

སོ​ོགས་གནད་དོ​ོན་འདྲ་མི​ིན་ཐད་སྔར་བཞི​ིན་ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་དང་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་རི​ིམ་པར་འཇོ​ོག་གནང་མཛད་ཡོ​ོད། དེ​ེ་

ཡང་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་ཅེ​ེས་པ་ནི​ི། རྒྱལ་ཁབ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དབར་རམ། ཤོ​ོག་ཁག་གཉི​ིས་དབར་གཉི​ིས་མོ​ོས་ཀྱི​ིས་བཞག་པའི​ི་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་

ཁྲི​ིམས་ལུགས་དང་མཐུན་པའི​ི་ཡི​ིག་ཆ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཡི​ིག་ཆ་འདི​ི་གཞི​ིར་བཞག་སྟེ​ེ་རྒྱལ་ཁབ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་བདག་དབང་ དང་། ས་མཚམས། ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་གནས་བབ་སོ​ོགས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེས་ན་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་ནི​ི་རྒྱབ་ཁབ་ཅི​ིག་གི​ི་

བདག་དབང་དང་། ས་མཚམས་སོ​ོགས་ཇི​ི་ལྟར་ཡི​ིན་པ་ར་སྤྲོ​ོད་ཁ་གསལ་བྱེ​ེད་པར་དཔང་རྟགས་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། སི​ིང་བོ​ོད་ཆི​ིངས་ཡི​ིག (Treaty of Chushul 1842) དང་པོ​ོ། རྒྱབ་ལྗོ​ོངས་ལོ​ོ་རྒྱུས།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གཅི​ིག་པ་གསན་བསམ་སློ​ོབ་གཉེ​ེར་

གནང་བའི​ི་སྐབས། བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ ཚེ​ེ་སྨོ​ོན་གླི​ིང་འཇམ་དཔལ་ཚུལ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ིས་བཞེ​ེས་ཡོ​ོད་ལ། བོ​ོད་དང་

མཆོ​ོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་ཟབ་པའི​ི་རྒྱ་ནག་མན་ཇུ་གོ​ོང་མའི​ི་གཞུང་ནི​ི་

ཉལ་ཐ་དམག་འཁྲུག་སོ​ོགས་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོ་ལང་ཆེ​ེར་བྱུང་སྟེ​ེ་ཧ་ཅང་

ཉམ་ཐག་པའི​ི་སྐབས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། དུས་སྐབས་དེ​ེར་རྒྱ་གར་ནང་གཞི​ི་རྩའི​ི་

པར་རི​ིས། ༧་༡ ཆ་ནས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྟོ​ོབས་ཤུ གས་རྒྱས་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་ནའང་། རྒྱ་གར་བྱང་ སི​ིང་པའི​ི་དམག་དཔོ​ོན་ཛོ​ོ་ར་ཝ་སི​ིང་གི​ི་བང་སོ​ོ།

ཕྱོ​ོགས་སུ་པན་ཇབ་རྒྱལ་པོ​ོའི ི་མངའ་ཐང་རྩེ​ེ་མོ​ོར་སོ​ོན་ཏེ​ེ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཆགས་པའི​ི་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ​ོའི ི་མངའ་ཁོ​ོངས་

རྣམས་རང་གི​ི་རྒྱལ་ཕྲན་ཀ་ཤ ་མཱི​ིར་གྱི​ི་འོ​ོག་ཏུ་བཅུག་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་སྟོ​ོད་མངའ་རི​ིས་ས་ཁུལ་རྣམས་ལ་དྭགས་དང་ས་

འབྲེ​ེལ་ཡི​ིན་པ་དང་། བལ་གྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱང་ལེ​ེགས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ལ་བརྟེ​ེན་ནས། ཀ་ཤ ་མཱི​ིར་རྒྱལ་པོ​ོ་གུ་ལབ་སི​ིང་གི​ིས་ཕྱོ​ོགས་

གཅི​ིག་ནས་རང་གི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས་རྒྱ་བསྐྱེ​ེད་པ་དང་། ཕྱོ​ོགས་གཞན་ཞི​ིག་ནས་ཀ་ཤ ་མཱི​ིར་གྱི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་པན་ཤི ི་མི​ི་ནའི​ི་རྒྱུ་ཆའི​ི་ཐོ​ོན་ ཁུངས་ངེ​ེས་གཏན་བཟོ​ོ་བའི​ི་ཆེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༣༩ ཙམ་ལ་དམག་དཔོ​ོན་དྲག་གྲས་ཛོ​ོ་ར་ཝར་སི​ིང་གི​ིས་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་པའི​ི་དམག་དཔུང་

ཞི​ིག་སྟོ​ོད་མངའ་རི​ིས་ཁུལ་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱེ​ེད་པར་བཏང་ངོ​ོ་། །

84

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གཉི​ིས་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་པའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན།

ལ་དྭགས་ས་ཁུལ་ཆུ་ཤུ ལ་དུ་སི​ིང་བོ​ོད་གཉི​ིས་དབར་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ནི​ི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༣༩ ཙམ་ལ་སི​ིང་

དམག་གི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁོ​ོངས་སྟོ​ོད་མངའ་རི​ིས་ཁུལ་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱས་པར་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་ཕར་རྒོ​ོལ་བྱས་ཏེ​ེ། ཡུལ་གཉི​ིས་

དབར་དམག་འཐབ་ལན་མང་བྱས་ཀྱང་། རྒྱལ་ཕམ་ཐག་ཆོ​ོད་ངེ​ེས་གཏན་ཞི​ིག་མ་བྱུང་བར་བརྟེ​ེན། ཡུལ་གཉི​ིས་པོ​ོས་དྲག་པོ​ོའི ི་ཡོ​ོ་ ལང་ལས་གཡོ​ོལ་ཆེ​ེད་ཞི​ི་ཆི​ིངས་བྱེ​ེད་རྒྱུར་གཉི​ིས་མོ​ོས་བྱུང་བ་ཡི​ིན་ནོ​ོ། ། གསུམ་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཇོ​ོག་ཡུལ་དང་དུས་ཚོ​ོད།

ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཇོ​ོག་ཡུལ་ལ་དྭགས་ས་ཁོ​ོངས་ཆུ་ཤུལ་དང། ཆི​ིངས་བཞག་པའི​ི་དུས་ཚོ​ོད་ནི​ི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༤༢ ཟླ་བ། ༩ ཚེ​ེས།

༡༦། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་བཀའ་བློ​ོན་ཟུར་ཁང་བ་དང་། མདའ་དཔོ​ོན་སྤེ​ེལ་བཞི​ི་པ་ཡི​ིན། བཞི​ི་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ནང་དོ​ོན།

སི​ིང་བོ​ོད་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ནང་དོ​ོན་རྣམས་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གཞན་ལྟར་ནང་དོ​ོན་དོ​ོན་ཚན་སོ​ོ་སོ​ོར་དབྱེ​ེ་ནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱས་མེ​ེད།

ཡི​ིན་ནའང་། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འདི​ིའི​ི་ནང་ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་པོ​ོས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དོ​ོན་ཚན་གསུམ་ཐོ​ོག་གཉི​ིས་མོ​ོས་བྱུང་བ་གསལ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ཡང་།

དང་པོ​ོ། སྔར་ཡོ​ོད་ཡུལ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ས་མཚམས་ལས་བརྒལ་ཏེ​ེ་འཁྲུག་སློ​ོང་མི​ི་བྱེ​ེད་པ་དང་། གཉི​ིས་པ། ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ​ོ་རྒྱལ་མོ​ོ་

སོ​ོགས་ལ་གཟི​ིགས་བཟོ​ོས་སྔར་ལྷག་བྱེ​ེད་རྒྱུ། གསུམ་པ། ལ་དྭགས་པའི​ི་ལོ​ོ་ཕྱག་དང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཞུང་ཚོ​ོང་པ་གཉི​ིས་ཀར་ཡུལ་

སོ​ོ་སོ​ོ་ནས་རྟ་ཁལ་མི​ི་གསུམ་སོ​ོགས་སྣེ​ེ་ལེ​ེན་སྔར་བཞི​ིན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་བཅས་ཡི​ིན། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་ནང་བོ​ོད་དང་ལ་དྭགས་ཀྱི​ི་ས་མཚམས་ གང་དུ་ཡི​ིན་པ་ཁ་གསལ་མེ​ེད་ཀྱང་། ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡི​ིག་ཆ་ཁག་ཏུ་སྐབས་དེ​ེའི​ི་ས་མཚམས་ནི​ི་བདེ​ེ་མཆོ​ོག་ལ་ཡི​ིན་པར་གསལ།

ལྔ་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན།

སི​ིང་བོ​ོད་གཉི​ིས་དབར་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་ཐུབ་པ་དེ​ེའི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ངེ​ེས་ཀྱང་གལ་ཆེ​ེ་བ་གསུམ་ནི​ི།

དང་པོ​ོ། ཡུལ་གཉི​ིས་དབར་གྱི​ི་འཐབ་འཛི​ིང་མཇུག་བསྒྲི​ིལ་ཏེ​ེ་ཞི​ི་བདེ​ེ་མཉམ་གནས་ཀྱི​ིས་ལ་དྭགས་དང་བོ​ོད་ཡུལ་གཉི​ིས་

དབར་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་བཀག་བསྡོ​ོམས་བྱས་པ་རྣམས་སླར་གསོ​ོ་བྱུང་བ་དང་། ལ་དྭགས་པའི​ི་ལོ​ོ་ཕྱག་དང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཞུང་

ཚོ​ོང་པ་སྔར་བཞི​ིན་ཡུལ་ལུང་ཕན་ཚུན་དུ་འགྲོ​ོ་སྐྱོ​ོད་ཐུབ་པ་བྱུང་སྟེ​ེ། སྤྱི​ི་སྒེ​ེར་གཉི​ིས་ཀར་དཔལ་འབྱོ​ོར་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

བྱུང་ཡོ​ོད།

གཉི​ིས་པ། ལ་བོ​ོད་ཡུལ་གཉི​ིས་དབར་ཆབ་སྲི​ིད་དང། རི​ིག་གནས་སོ​ོགས་འབྲེ​ེལ་བ་ཟབ་པ་དང་། བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་ལ་

དྭགས་ཀྱི​ི་ཡུལ་དེ​ེ་བཞི​ིན་ལ་དྭགས་རྒྱལ་པོ​ོའི ི་མངའ་ཁོ​ོངས་ཡི​ིན་པ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གནང་གི​ི་ཡོ​ོད་ནའང་། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་པའི​ི་རྗེ​ེས་ ཡུལ་དེ​ེ་ཇམྨུ་རྒྱལ་པོ​ོའི ི་མངའ་ཁོ​ོངས་ཡི​ིན་པ་ཆ་འཇོ​ོག་གནང་ཡོ​ོད།

གསུམ་པ། དེ​ེང་སྐབས་རྒྱ་ནག་དམར་པོ​ོའི ི་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ནི​ི་གནའ་སྔ་མོ​ོ་ནས་རྒྱ་ནག་གི​ི་ཁ་བྲལ་ཐབས་མེ​ེད་པའི​ི་ཆ་ཤ ས་

85

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཤི​ིག་ཡི​ིན་པ་བསྒྲགས་ནའང་། སི​ིང་བོ​ོད་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་དེ​ེས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བདག་དབང་བོ​ོད་གཞུང་ལ་ཡོ​ོད་པ་དང་། བོ​ོད་ནི​ི་རང་

བཙན་གྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཅི​ིག་ཡི​ིན་པ་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་འགྲོ​ོ་ལུགས་དང་མཐུན་པའི​ི་དཔང་རྟགས་བྱས་ཡོ​ོད་དོ​ོ།།

གོ​ོར་བོ​ོད་ཆི​ིངས་ཡི​ིག (Treaty of Thapathali 1856) དང་པོ​ོ། རྒྱབ་ལྗོ​ོངས་ལོ​ོ་རྒྱུས།

གཞི​ི་རྩའི​ི་བོ​ོད་གཞུང་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་དང་བལ་པོ​ོའི ི་རྒྱལ་ཁབ་གཉི​ིས་དབར་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་རི​ིམ་པ་ཁ་ཤ ས་བཞག་ཡོ​ོད་

ཀྱང་། སྐབས་འདི​ིར་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་ནི​ི། ༸རྒྱལ་བ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གཉི​ིས་པའི​ི་དུས་སྐབས་སུ་ཚེ​ེ་སྨོ​ོན་གླི​ིང་འཇམ་ དཔལ་ཚུལ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ིས་རྒྱལ་ཚབ་གནང་བའི​ི་རི​ིང་བཞག་པའི​ི་གོ​ོར་བོ​ོད་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་དེ​ེ་ཡི​ིན། ༸རྒྱལ་བ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་དགུ་པ་དང་བཅུ་

པ། བཅུ་གཅི​ིག་བཅས་སྐུ་ན་ཕྲ་མོ​ོ་ནས་སྐུ་གཤེ​ེགས་པ་དང་། རྒྱལ་ཚབ་ལ་འཕོ​ོ་འགྱུར་མང་པོ​ོ་བྱུང་བ་དེ​ེས་བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་ཆབ་

སྲི​ིད་བརྟན་པོ​ོ་མེ​ེད་པ་དང་། བོ​ོད་དང་མཆོ​ོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་ཟབ་པའི​ི་རྒྱ་ནག་མན་ཇུའི​ི་གོ​ོང་མའི​ི་སྟོ​ོབས་ཤུ གས་ནི​ི་ཕྱི​ིའི​ི་རྒྱལ་ ཁབ་ཀྱི​ི་བཙན་འཛུལ་རྐྱེ​ེན་པས་སྣུམ་ཟད་མར་མེ​ེ་ལྟར་གྱུར་ཡོ​ོད།

བལ་ཡུལ་དུ་ཤཱ་ཁྱི​ིམ ་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ རྒྱལ་སྲི​ིད ་མངའ་ཐང་དེ​ེ་ ར་ན་ཁྱི​ིམ ་རྒྱུད་ཀྱི​ིས ་འཕྲོ​ོག ས་ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༨༤༦ ཙམ་ནས་

འཇང་བྷ་དུར་ར་ན་ཡི​ིས་བལ་ཡུལ་གྱི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་བྱས་ཏེ​ེ་མངའ་ཐང་དར་བའི​ི་

སྐབས་ཡི​ི ན ་པས། འཇང་བྷ་དུར་གྱི​ི ས ་བོ​ོ ད ་གཞུང་ལ་སྐྱི​ི ད ་གྲོ​ོ ང ་སོ​ོ ག ས་

ས་མཚམས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་ཁྲལ་དང་། བལ་པོ​ོའི ི་ཕོ​ོ་ཉ་རྒྱ་ནག་ཏུ་འགྲོ​ོ་མི​ིར་སྣེ​ེ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་

ཕྱོ​ོགས་སོ​ོགས་ལ་འདོ​ོད་བློ​ོ་མ་ཁེ​ེངས་པར། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་ཕྱོ​ོགས་གཉའ་སྐྱི​ིད་རོ​ོང་

གསུམ་སོ​ོགས་ལ་བཙན་བཟུང་བྱས་པར་བོ​ོད་གཞུང་ནས་འགོ​ོག་རྒོ​ོལ་གྱི​ིས་ཡུལ་ གཉི​ིས་དབར་འཐབ་འཁྲུག་བྱུང་བ་ཡི​ིན་ནོ​ོ། །

གཉི​ིས་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་པའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན།

འཇང་བྷ་དུར་གྱི​ིས་གཙང་ཕྱོ​ོགས་སུ་དཔུང་དམག་བཏང་སྟེ​ེ། སྐྱི​ིད་གྲོ​ོང་དང་།

རྫོ​ོང་དགའ། སྤུ་ཧྲེ​ེང་། རོ​ོང་ཤར། གཉའ་ནང་བཅས་དབང་དུ་བསྡུས་ཀྱང་། ས་ཁུལ་དེ​ེ་

པར་རི​ིས། ༧་༢ གོ​ོར་བོ​ོད་ཆི​ིངས་ཡི​ིག །

དག་བལ་པོ​ོའི ི་རྒྱལ་ས་དང་ཁ་ཐག་རི​ིང་བས་དམག་གི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་ཆེ​ེ་བ་མ་ཟད། བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་ཚུར་རྒོ​ོལ་ལ་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་

པ། ནམ་དུས་ཀྱང་དགུན་ཁ་ཤར་ལ་ཉེ​ེ་བ་སོ​ོགས་རང་ཕྱོ​ོགས་ལ་གྱོ​ོང་གུན་ཅི​ི་ཆེ​ེ་ཡོ​ོང་བ་ལ་གཡོ​ོལ་ཆེ​ེད་བོ​ོད་གཞུང་དང་ཞི​ི་གྲོ​ོས་ཀྱི​ི་ གྲོ​ོས་འགོ​ོ་བཏོ​ོན་པར། བོ​ོད་གཞུང་ནས་མོ​ོས་མཐུན་གནང་སྟེ​ེ་ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་དབར་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཇོ​ོག་ཐུབ་པ་བྱུང་བ་ཡི​ིན་ནོ​ོ། །

86

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གསུམ་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཇོ​ོག་ཡུལ་དང་དུས་ཚོ​ོད།

ཆི​ིངས་འཇོ​ོག་ཡུལ་བལ་ཡུལ་ས་ཁོ​ོངས་ཐ་པ་ཐ་ལི​ི། དུས་ཚོ​ོད་ནི​ི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༦། ཟླ་བ། ༣། ཚེ​ེས། ༢༤ ཡི​ིན། ཆི​ིངས་

ཡི​ིག་འཇོ​ོག་སྐབས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བཀའ་བློ​ོན་གུང་བཤད་སྒྲ་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོ​ོ་ཡི​ིན་ནའང་། བལ་ཡུལ་དུ་དངོ​ོས་སུ་ ཕེ​ེབས་མི​ི་མགྲོ​ོན་གཉེ​ེར་ཉི​ི་མ་རྒྱལ་མཚན་ཡི​ི​ིན། བལ་ཡུལ་གཞུང་གི​ི་སྐུ་ཚབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ཤྲི ི་སྨ་དྷར་ཛ་ཀུ་མ་ར་ཡི​ིན། བཞི​ི་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ནང་དོ​ོན།

ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འདི​ི་བལ་པོ​ོའི ི་དམག་གི​ིས་བོ​ོད་ས་གཉའ་སྐྱི​ིད་རོ​ོང་གསུམ་བཙན་བཟུང་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པའི​ི་སྐབས་སུ་བཞག་པར་

བརྟེ​ེན། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ནང་དོ​ོན་ལ་བལ་པོ​ོས་གནོ​ོན་ཤུ གས་སྤྲད་དེ​ེ་ཁེ​ེ་ཕན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བླངས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ཡང་། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ནང་

དོ​ོན་རྣམས་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་རུ་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད་ཀྱང་། གཞི​ི་རྩའི​ི་ཆ་ནས་སྡེ​ེ་ཚན་གཉི​ིས་སུ་བསྡུ་ཆོ​ོག ། དང་པོ​ོ། ཆབ་སྲི​ིད་ཐད་ནས་བོ​ོད་

རང་བཙན་གྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གྱི​ིས་བོ​ོད་ལ་ཕྱི​ིའི​ི་བཙན་འཛུལ་འབྱུང་ཚེ​ེ་བལ་པོ​ོས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་རོ​ོགས་རམ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དང་། ལྷ་

སར་བལ་ཡུལ་གཞུང་གི​ི་སྐུ་ཚབ་འཇོ​ོག་རྒྱུ། ལྷ་སར་གནས་སྡོ​ོད་བལ་པོ​ོའི ི་མི​ི་སེ​ེར་གྱི​ིས་ཁྲི​ིམས་འགལ་བྱས་ཚེ​ེ། གོ​ོར་དཔོ​ོན་གྱི​ིས་

ཁྲི​ིམས་ཐག་གཅོ​ོད་པ་ལས་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་མི​ི་བྱེ​ེད་པ་བཅས་ཡི​ིན། གཉི​ིས་པ། དཔལ་འབྱོ​ོར་ཐད་ནས་རྫོ​ོང་ཁག་ཕྱི​ིར་སློ​ོག་བྱས་

རི​ིན་བོ​ོད་གཞུང་ནས་བལ་པོ​ོར་ལོ​ོ་ལྟར་བལ་ཊམ་ཁྲི​ི་རེ​ེ་སྤྲོ​ོད་རྒྱུ་དང་། བལ་པོ​ོའི ི་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་ལ་ཁྲལ་མི​ི་ལེ​ེན་པ། ལྷ་སར་གནས་སྡོ​ོད་

བལ་པོ​ོའི ི་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་རྒྱན་ཆས་སོ​ོགས་འདོ​ོད་མོ​ོས་ལྟར་ཚོ​ོང་བརྒྱབ་ཆོ​ོག་པ་བཅས་ཡི​ིན།

ལྔ་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན།

གོ​ོར་བོ​ོད་གཉི​ིས་དབར་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་ཐུབ་པ་དེ​ེའི​ི་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ངེ​ེས་ཀྱང་གལ་ཆེ​ེ་བ་གསུམ་ནི​ི། དང་པོ​ོ།

ཡུལ་གཉི​ིས་དབར་གྱི​ི་འཐབ་འཛི​ིང་མཇུག་བསྒྲི​ིལ་ཏེ​ེ་གཉའ་སྐྱི​ིད་རོ​ོང་གསུམ་གྱི​ི་ཡུལ་མི​ི་རྣམས་ལྷི​ིང་འཇགས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ་རོ​ོལ་རྒྱུ་

བྱུང་བ་དང་། བོ​ོད་གཞུང་ལ་མཚོ​ོན་ནའང་བལ་པོ​ོའི ི་དམག་མཐར་སྐྲོ​ོད་གཏོ​ོང་བར་མི​ི་རྒྱུ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་གཏོ​ོང་མི​ི་དགོ​ོས་པ་ བྱུང་། གཉི​ིས་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་པ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་གཉའ་སྐྱི​ིད་རོ​ོང་གསུམ་སོ​ོགས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་རྣམས་སླར་བོ​ོད་ཁོ​ོངས་སུ་

འཇུག་ཐུབ་པ་བྱུང་ནའང་། ལོ​ོ་ལྟར་བལ་ཊམ་སྤྲོ​ོད་རྒྱུ་དང་། སྒོ​ོ་ཁྲལ་མེ​ེད་པ་བཟོ​ོས་པ། ལྷ་སར་བལ་པོ​ོའི ི་ཚོ​ོང་པ་རྣམས་རང་མོ​ོས་

ལྟར་ཚོ​ོང་བརྒྱབ་ཆོ​ོག་པ། ལྷ་སའི​ི་བལ་པོ​ོའི ི་མི​ི་སེ​ེར་ཁྲི​ིམས་མགོ​ོ་རང་བཙན་དུ་བྱུང་བ་དེ​ེས། བོ​ོད་གཞུང་ལ་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཐད་ནས་

གྱོ​ོང་གུད་ཚབས་ཆེ​ེ་བྱུང་། གསུམ་པ། དེ​ེང་སྐབས་རྒྱ་ནག་དམར་པོ​ོའི ི་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ནི​ི་གནའ་སྔ་མོ​ོ་ནས་རྒྱ་ནག་གི​ི་ཁ་བྲལ་

ཐབས་མེ​ེད་པའི​ི་ཆ་ཤ ས་ཤི ིག་ཡི​ིན་པ་བསྒྲགས་ནའང་། གོ​ོར་བོ​ོད་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་དེ​ེས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བདག་དབང་བོ​ོད་གཞུང་ལ་ ཡོ​ོད་པ་དང་། བོ​ོད་ནི​ི་རང་བཙན་གྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཅི​ིག་ཡི​ིན་པ་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་འགྲོ​ོ་ལུགས་དང་མཐུན་པའི​ི་དཔང་རྟགས་བྱས་

ཡོ​ོད་དོ​ོ།།

87

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཨི​ིན་བོ​ོད་ཆི​ིངས་ཡི​ིག (Convention of Lhasa 1904) དང་པོ​ོ། རྒྱབ་ལྗོ​ོངས་ལོ​ོ་རྒྱུས།

དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ་པའི​ི་འགོ​ོ་སྟོ​ོད་དུ་ཨེ​ེ་ཤི ི་ཡའི​ི་མངའ་ཁུལ་དུ་རྒྱ་གར་

ཨི​ིན་གཞུང་དང་། ཨུ་རུ་སུ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྟོ​ོབས་ཤུ གས་འགྲན་རྩོ​ོད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

བྱུང་བཞི​ིན་པ་དང་། ལྷག་པར་དུ་འབྲུག་དང་འབྲས་ལྗོ​ོངས་ནང་རྒྱ་གར་ ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་བ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས། བོ​ོད་གཞུང་

གི​ིས་རྒྱ་གར་ཨི​ིན་གཞུང་ལ་དྭོ​ོགས་ཟོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གནང་དགོ​ོས་བྱུང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༨༨ ལོ​ོར་བོ​ོད་ཨི​ིན་གཉི​ིས་དབར་བོ​ོད་དང་འབྲས་ལྗོ​ོངས་ཀྱི​ི་ས་མཚམས་

པར་རི​ིས། ༧་༣ པོ​ོ་ཏ་ལའི​ི་ཚོ​ོམས་ཆེ​ེན་དུ་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཇོ​ོག་བཞི​ིན་པ།

ཀྱི​ི་དོ​ོན་དུ་དངོ​ོས་སུ་དམག་འཁྲུག་བྱུང་བ་དང་། ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་རྒྱལ་ ཁབ་ཀྱི​ི་བདག་དབང་མན་ཇུའི​ི་གོ​ོང་མར་ཡོ​ོད་པ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གྱི​ིས་མན་ཇུའི​ི་

གོ​ོང་མ་བརྒྱུད་བོ​ོད་གཞུང་ལ་གནོ​ོན་ཤུ གས་སྤྲད་དེ​ེ་བོ​ོད་ཨི​ིན་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྐོ​ོར་ལ་འབྲེ​ེལ་བ་བྱས་ཀྱང་ནུས་པ་མ་ཐོ​ོན་པ་དང་། བོ​ོད་

གཞུང་ནས་ཨི​ིན་གཞུང་ལ་འབྲེ​ེལ་མི​ི་གནང་བ་གཙོ​ོ་འདོ​ོན་གནང་།

བོ​ོད་དང་ཨུ་རུ་སུའི​ི་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་གསལ་པོ​ོ་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་རྒྱ་གར་

ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་དང་བོ​ོད་གཞུང་ལ་འབྲེ​ེལ་བ་བསྟུད་

མར་གནང་ཡང་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་ཡ་ལན་མ་གནང་བ་དང་། བོ​ོད་ནང་ བཅའ་སྡོ​ོད་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སོ​ོ་པ་དང་། ཚགས་པར་ཁག་གི​ི་ནང་བོ​ོད་གཞུང་དང་ ཨུ་རུ་སུའི​ི་གོ​ོང་མ་གཉི​ིས་དབར་འབྲེ​ེལ་བ་ཚད་མཐོ​ོར་སོ​ོན་པའི​ི་གནས་

ཚུལ་སྤེ​ེལ་བར་བརྟེ​ེན། བོ​ོད་ནང་ཨུ་རུ་སུའི​ི་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་འབྱུང་ཚེ​ེ་རྒྱ་གར་ པར་རི​ིས། ༧་༤ ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ས་མཚམས་ཁག་ལ་བརྡབ་གསི​ིག་ཡོ​ོང་རྒྱུ་

ལྷ་སའི​ི་ཆི​ིངས་ཡི​ིག།

ངེ​ེས་གཏན་ཡི​ིན་པར་མཐོ​ོང་ནས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༣ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ནང་གི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་གསལ་ རྟོ​ོགས་དང་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་སྤེ​ེལ་བའི​ི་ཆེ​ེད་ཡང་ཧ་སེ​ེ་བན་གྱི​ི་དྲག་པོ​ོའི ི་དོ​ོན་གཅོ​ོད་བོ​ོད་དུ་བཏང་ངོ​ོ་། ། གཉི​ིས་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་པའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༣ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་དྲག་པོ​ོའི ི་དོ​ོན་གཅོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔུང་སྡེ​ེས་གཙང་གི​ི་གམ་པ་རྫོ​ོང་དུ་ཡོ​ོང་སྟེ​ེ་བོ​ོད་གཞུང་

དང་ཞི​ི་གྲོ​ོས་བྱེ​ེད་འཆར་ཡང་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་དང་ལེ​ེན་གནང་མེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༤ དྲག་པོ​ོའི ི་དོ​ོན་གཅོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔུང་སྡེ​ེས་རྒྱལ་རྩེ​ེ་ལ་

དྲག་རྒོ​ོལ་བྱས་པ་དང་། དེ​ེ་ནས་རི​ིམ་པར་ལྷ་སར་ཤར་བསྐྱོ​ོད་བྱས་པར། བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་བཀག་འགོ​ོག་གནང་ཐུབ་མེ​ེད་པ་དང་།

88

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གསུམ་པ་མཆོ​ོག་སྐུ་འཁོ​ོར་སོ​ོག་ཡུལ་དུ་བཙན་བྱོ​ོལ་ལ་ཕེ​ེབས་དགོ​ོས་བྱུང་། བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ ཚོ​ོས་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་དོ​ོན་གཅོ​ོད་པར་ཞི​ི་གྲོ​ོས་བྱས་པ་ཡི​ིན། གསུམ་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཇོ​ོག་ཡུལ་དང་དུས་ཚོ​ོད།

ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཇོ​ོག་ཡུལ་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སའི​ི་པོ​ོ་ཏ་ལའི​ི་ཕོ​ོ་བྲང་དཀར་པོ​ོའི ི་ཚོ​ོམས་ཆེ​ེན་སྲི​ིད་ཞི​ི་ཕུན་ཚོ​ོགས་ནང་ཡི​ིན།

ཆི​ིངས་འཇོ​ོག་དུས་ནི​ི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༤། ཟླ་བ། ༩ ཚེ​ེས། ༧། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་སྲི​ིད་ཚབ་དགའ་ལྡན་ཁྲི​ི་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་བློ​ོ་བཟང་

རྒྱལ་མཚན་དང། ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་སྐུ་ཚབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཡང་ཧ་སེ​ེ་བན་ཡི​ིན། འབྲུག་དང་། བལ་པོ​ོ། རྒྱའི​ི་ཨམ་བན་བཅས་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་

འཇོ​ོག་སྐབས་དཔང་པོ​ོའི ི་ཚུལ་དུ་མཉམ་ཞུགས་བྱས་ཡོ​ོད།

བཞི​ི་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ནང་དོ​ོན།

ཨི​ིན་བོ​ོད་གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་ཨ་མ་ཞི​ིག་དང་། ཟུར་ཆི​ིངས་ཤི ིག་བཅས་གཉི​ིས་བཞག་ཡོ​ོད་པ་ལས། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་ཨ་

མའི​ི་ནང་དོ​ོན་རྣམས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གསུམ་དུ་བསྡུ་ཆོ​ོག དང་པོ​ོ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༩༠ ལོ​ོར་ཨི​ིན་རྒྱ་གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་འབྲས་ས་མཚམས་

ཐག་ཆོ​ོད་བྱས་པ་དེ​ེ་ཉི​ིད་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་ཁས་ལེ​ེན་གནང་བ། གཉི​ིས་པ། བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་ལས་དོ​ོན་གང་ཅི​ིའི​ི་ཨི​ིན་གཞུང་

བཀའ་དང་མཐུན་པར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ། གསུམ་པ། ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་འདོ​ོད་མོ​ོས་བཞི​ིན་གྲོ​ོ་མོ​ོ་དང་། རྒྱལ་རྩེ​ེ་སོ​ོགས་སུ་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་ ར་འཛུགས་རྒྱུ་དང་། ཤོ​ོ་ཁྲལ་གཉི​ིས་མོ​ོས་བྱུང་བ་ལས་ལྷག་པ་མི​ི་ལེ​ེན་པ། དམག་དོ​ོན་གུན་གསབ་ཆ་ཚང་མ་སྤྲད་བར་ཆུ་མི​ིག་

ས་ཁུལ་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་བདག་བཟུང་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་པ་བཅས་ཡི​ིན།

ཟུར་ཆི​ིངས་ནང་རྒྱལ་རྩེ​ེར་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཚོ​ོང་སྤྱི​ི་དེ​ེ་ཉི​ིད་ལྷ་སར་གནད་དོ​ོན་ཆེ​ེ་ཁག་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་པར་འགྲོ​ོ་ཆོ​ོག་པ་བོ​ོད་གཞུང་

ནས་ཁས་ལེ​ེན་གནང་ཡོ​ོད། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འདི​ི་འཇོ​ོག་སྐབས་ཨི​ིན་དམག་ལྷ་སར་གནས་བཞི​ིན་པ་དང་། ༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་ གསུམ་པ་མཆོ​ོག་སོ​ོག་ཡུལ་ལ་ཉེ​ེན་གཡོ​ོལ་དུ་ཕེ​ེབས་ཏེ​ེ་བཞུགས་མེ​ེད་སྟབས། ཨི​ི​ིན་གཞུང་གི​ི་འདོ​ོད་མོ​ོས་ལྟར་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་

ཁས་ལེ​ེན་གནང་དགོ​ོས་བྱུང་ཡོ​ོད།

ལྔ་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན།

ཨི​ིན་བོ​ོད་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེ་བ་གསུམ་ནི​ི། དང་པོ​ོ། ལྷ་སར་ཨི​ིན་བོ​ོད་གཉི​ིས་དབར་ཞི​ི་ཆི​ིངས་བྱུང་བ་དེ​ེས་

ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་ཀའི​ི་མི​ི་རྒྱུ་གཉི​ིས་ཀར་བརྡབ་གསི​ིག་འཕར་མ་མ་ཕོ​ོག་པ་དང་། ཨི​ིན་ཇི​ིས་བོ​ོད་བཙན་བཟུང་བྱེ​ེད་པའི​ི་འཇི​ིགས་

སྣང་ལས་གྲོ​ོལ་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། གཉི​ིས་པ། ལྷ་སར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་དོ​ོན་གཅོ​ོད་མ་བཙུགས་ཀྱང་། རྒྱལ་རྩེ​ེའི​ི་ཚོ​ོང་སྤྱི​ི་ལྷ་སར་ འགྲོ​ོ་ཆོ​ོག་པ་བྱུང་བ་དེ​ེས། བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ནང་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་ཐད་ཀར་ཐེ​ེ་བྱུས་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་ཤི ིག་ཐོ​ོབ་པ་མ་ཟད།

རྒྱལ་རྩེ​ེ་དང་། གྲོ​ོ་མོ​ོ། སྒར་ཐོ​ོག་བཅས་སུ་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་ར་གསར་དུ་འཛུགས་ཆོ​ོག་པ་བྱུང་བ་དང་། ཤོ​ོ་ཁྲལ་ལ་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་བྱས་

པ་དེ​ེས་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཐོ​ོག་ནས་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཤུགས་ཆེ​ེ་ལེ​ེན་པའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་ཐོ​ོབ་པ། གསུམ་པ། བོ​ོད་འབྲས་

89

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ས་མཚམས་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་འདོ​ོད་མོ​ོས་ལྟར་བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་ཁས་བླངས་པ་དང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་ལ་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་

བྱས་པ་དེ​ེས། བོ​ོད་དང་འབྲས་ལྗོ​ོངས་ཀྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གནས་བབ་ལ་འཕོ​ོ་འགྱུར་གྱི​ིས་ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་ཡུལ་གྲུ་ལྟ་བུར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་དང་། བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་ཨུ་རུ་སུ་སོ​ོགས་ལ་འབྲེ​ེལ་བ་བྱེ​ེད་རྒྱུར་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་བྱས་ཏེ​ེ། བོ​ོད་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི་ི སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལས་ཁེ​ེར་རྐྱང་དུ་བཞག་པ་ ཡི​ིན།

གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན། (Seventeen-point agreement 1951)

དང་པོ​ོ། རྒྱབ་ལྗོ​ོངས་ལོ​ོ་རྒྱུས།

དུས་ཡུན་རི​ིང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ནས་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་རང་ས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཆེ​ེད་དམག་གི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ལ་དོ​ོ་ཁུར་མ་གནང་བར། ཕྱི​ི་

མི​ིའི​ི་བཙན་འཛུལ་རྣམས་སོ​ོག་པོ​ོ་དང་། མན་ཇུ་གོ​ོང་མ། རྒྱ་གར་ཨི​ིན་གཞུང་བཅས་ཀྱི​ི་རོ​ོགས་རམ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་འགོ​ོག་རྒོ​ོལ་

བྱེ​ེད་པའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཤི​ིག་རྒྱུན་སྐྱོ​ོང་གནང་དང་གནང་མུས་ཡི​ིན། ༸གོ​ོང་ས་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོས་གཞན་སྡེ​ེ་གནོ​ོན་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་བོ​ོད་ དམག་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཤི​ིག་འཛུགས་པར་ཐུགས་རྩོ​ོལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གནང་ཡང། ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་ཐེ​ེ་བྱུས་དང་། ནང་ཁུལ་འགལ་ཟླའི​ི་རྐྱེ​ེན་ གྱི​ིས་དགོ​ོངས་བཞེ​ེད་ལྟར་བྱུང་མེ​ེད།

རྒྱ་ནག་ནང་དུས་ཡུན་རི​ིང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ནས་གོ​ོ་མི​ིན་ཏང་དང་། གུང་བྲན་ཏང་ཤོ ོག་ཁག་གཉི​ིས་དབར་ནང་འཁྲུག་བརྒྱབ་དང་

རྒྱག་མུས་སྐབས། འཛམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་གཉི​ིས་པ་མཇུག་བསྒྲི​ིལ་ཏེ​ེ་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རི​ིང་ལུགས་པ་དང་། ཤར་ཕྱོ​ོགས་

དམར་ཤོ ོག་རི​ིང་ལུགས་པའི​ི་ཤོ​ོག་ཁག་གཉི​ིས་དབར་འགལ་ཟླ་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བྱུང་བ་དེ​ེས། རྒྱ་ནག་གི​ི་ཤོ​ོག་ཁག་གཉི​ིས་པོ​ོའི ི་འཐབ་ རྩོ​ོད ་ལའང་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན ་ཐེ​ེབ ས་ཏེ​ེ། དམར་ཤོ​ོག ་རི​ིང ་ལུགས་ པའི​ི་ཕྱོ​ོགས་གཏོ​ོགས་གུང་ཁྲན་ཏང་ལ་རྒྱལ་ཁ་ཐོ​ོབ་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༤༩ ཟླ་བ། ༡༠ ཚེ​ེས། ༡ ཉི​ིན་རྒྱ་ནག་དམར་ཤོ ོག་གཞུང་ དབུ་བརྙེ​ེས་པ་གསལ་བསྒྲགས་བྱས།

༸གོ​ོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་སྐབས་སུ་རྒྱ་ནག་མན་ཇུའི​ི་

གོ​ོང་མ་དང་མཆོ​ོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་ཐོ​ོག་མར་བྱུང་བ་ནས་

བཟུང་། ༸རྒྱལ་བ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་རི​ིམ་བྱོ​ོན་གྱི​ིས་འབྲེ​ེལ་བ་དེ​ེ་མུ་མཐུད་

རྒྱུན་སྐྱོ​ོང་གནང་ཡོ​ོད། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དུས་མཇུག་ པར་རི​ིས། ༧་༥ བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་རྣམས་རང་དབང་མེ​ེད་པར་ཆི​ིངས་ ཏུ་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཕྱི​ིའི​ི་བཙན་འཛུལ་གྱི​ིས་མན་ཇུའི​ི་གོ​ོང་མའི​ི་ཆབ་

ཡི​ིག་ལ་མི​ིང་རྟགས་འགོ​ོད་བཞི​ིན་པ།

སྲི​ིད་ལ་ཉེ​ེན་ཁ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཕྲད་པར། རྒྱ་ནག་གི​ིས་བོ​ོད་རྒྱའི​ི་མཆོ​ོད་ཡོ​ོན་འབྲེ​ེལ་བར་ལོ​ོག་བཤད་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་ས་རྒྱ་ཁོ​ོངས་ཡི​ིན་པར་

བསྒྲགས་པ་མ་ཟད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༠ ལོ​ོར་མན་ཇུའི​ི་དཔུང་དམག་གི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་བཙན་འཛུལ་བྱས། ༸གོ​ོང་ས་སྐུ་

90

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཕྲེ​ེང་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོས་བོ​ོད་འདི​ི་བཞི​ིན་༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་རི​ིམ་བྱོ​ོན་གྱི​ི་སྐྱོ​ོང་བའི​ི་ཡུལ་ཡི​ིན་པ་ལས་རྒྱ་ནག་གི​ི་མངའ་འོ​ོག་མ་ ཡི​ིན་པ་དང་། བོ​ོད་རྒྱ་གཉི​ིས་དབར་གྱི​ི་མཆོ​ོད་ཡོ​ོན་འབྲེ​ེལ་བ་མུ་མཐུད་རྒྱུན་སྐྱོ​ོང་གནང་རྒྱུ་མི​ིན་པའི​ི་གསལ་བསྒྲགས་མཛད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་དམར་ཤོ​ོག་གི​ི་གཞུང་བཙུགས་མ་ཐག མའོ​ོ་ཙེ​ེ་ཏུང་གི​ིས་བོ​ོད་རྒྱ་ནག་གི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས་ཡི​ིན་

པ་བསྒྲགས་ཏེ​ེ། བོ​ོད་བཅི​ིངས་འགྲོ​ོལ་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་གསལ་བསྒྲགས་ཀྱི​ིས་བཅི​ིངས་འགྲོ​ོལ་དམག་དཔུང་བོ​ོད་དུ་བསྐྱོ​ོད་དགོ​ོས་པའི​ི་

བཀའ་བཏང་ངོ​ོ་། །

གཉི​ིས་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་པའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན།

གུང་ཁྲན་ཏང་གི​ིས་བོ​ོད་བཅི​ིངས་འགྲོ​ོལ་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་གསལ་བསྒྲགས་བྱས་མ་ཐག་བོ​ོད་གཞུང་ནས་བོ​ོད་རྒྱའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་

ཀྱི​ི་གནས་བབ་གསལ་བཤད་དང་། ཨི​ིན་གཞུང་སོ​ོགས་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལ་བདེ​ེ་སྡུག་ཞུས་པར་ཡ་ལན་མ་བྱུང་བར་

བརྟེ​ེན། རྒྱ་ནག་དང་མེ​ེ་འཚི​ིག་མེ​ེར་གཏུག་གི​ིས་ཞི​ི་གྲོ​ོས་གནང་བར་རྩི​ིས་དཔོ​ོན་ཞྭ་སྒབ་པས་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་པའི​ི་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོགས་ཆུང་ ཞི​ིག་རྒྱ་གར་དུ་གཏོ​ོང་གནང་མཛད། བོ​ོད་གཞུང་ནས་རྒྱའི​ི་སྐུ་ཚབ་ཀྱི​ིས་བཏོ​ོན་པའི​ི་ཧམ་ཤེ​ེད་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་རྣམས་ཞལ་བཞེ​ེས་

མ་གནང་བར་བརྟེ​ེན་ནས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ལོ​ོར་གུང་ཁྲན་ཏང་གི​ིས་ཆབ་མདོ​ོར་བཙན་འཛུལ་བྱས་ཏེ​ེ་བོ​ོད་བཙན་བཟུང་བྱེ​ེད་པའི​ི་

རྣམ་པ་གསལ་པོ​ོ་བསྟན་པར། ༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དགུང་ན་ཧ་ཅང་ཕྲ་ཡང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་ དགོ​ོས་བྱུང་།

ཆབ་མདོ​ོར་འཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པའི​ི་མདོ​ོ་སྨད་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ང་ཕོ​ོད་ངག་དབང་འཇི​ིགས་མེ​ེད་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་གཞུང་ལ་རྒྱ་མི​ིར་ཞི​ི་གྲོ​ོས་

བྱེ​ེད་པའི​ི་དབང་ཆ་དགོ​ོས་པའི​ི་སྙན་ཞུ་འབྱོ​ོར་བ་དང་། བོ​ོད་གཞུང་དང་

༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་བཙན་འཛུལ་བྱས་སྐོ​ོར་མཉམ་

འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་སུ་ཞུས་ཀྱང་བདག་སྤྲོ​ོད་མ་བྱུང་བར་བརྟེ​ེན། རྒྱ་ནག་ གི​ི་བཙན་འཛུལ་གྱི​ིས་བོ​ོད་ས་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ལ་བརྡབ་གསི​ིག་ཆེ​ེར་མ་ཡོ​ོང་ བའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཞི​ི་གྲོ​ོས་གནང་རྒྱུར་ཞལ་བཞེ​ེས་གནང་སྟེ​ེ།ང་ཕོ​ོད་ཀྱི​ི་རོ​ོགས་ པར་རི​ིས། ༧་༦ གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན།

སུ་མི​ི་བཞི​ི་དང་སྐད་སྒྱུར་ཆེ​ེད་གཏོ​ོང་གི​ིས་ཆབ་མདོ​ོ་དང་ལྷ་ས་གང་རུང་དུ་

ཞི​ི་གྲོ​ོས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པར་མངགས། རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་ཞི​ི་གྲོ​ོས་པེ​ེ་ཅི​ིང་དུ་བྱེ​ེད་ དགོ​ོས་པར་བཤད་པ་ལྟར་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་བྱུང་།

གསུམ་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཇོ​ོག་ཡུལ་དང་དུས་ཚོ​ོད།

ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཇོ​ོག་ཡུལ་རྒྱ་ནག་གི​ི་རྒྱལ་ས་པེ​ེ་ཅི​ིང་། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་ལོ​ོ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡། ཟླ་བ། ༥། ཚེ​ེས། ༢༣།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་མདོ​ོ་སྨད་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ང་ཕོ​ོད་ངག་དབང་འཇི​ིགས་མེ​ེད་དང་། རྒྱ་ནག་གི​ི་སྐུ་ཚབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་སླི​ིས་འུས་ཧན་ཡི​ིན།

91

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འདི​ིའི​ི་ཐོ​ོག་ཕབ་པའི​ི་ཐམ་ག་རྣམས་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་བཟོ​ོས་ཏེ​ེ་བཙན་ཕབ་བྱས་པ་ལས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་རྣམ་པའི​ི་

ཐམ་ག་དངོ​ོས་མི​ིན།

བཞི​ི་པ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ནང་དོ​ོན།

ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འདི​ིའི​ི་ནང་དོ​ོན་རྣམས་སྡེ​ེ་ཚན་བཞི​ི་རུ་དབྱེ​ེ་ཏེ​ེ་འགྲེ​ེལ་ཆོ​ོག།

དང་པོ​ོ། བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་བདག་དབང་བཙན་འཕྲོ​ོག་བྱས་ཏེ​ེ་རྒྱ་ནག་གི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས་དང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་དང་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་

གྱི​ི་འགན་དབང་རྣམས་རྒྱ་ནག་གཞུང་ལ་ཡོ​ོད་པར་བྱས་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ལ་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་དང་དེ​ེའི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་དང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ སྒྲོ​ོམ་གཞི​ིར་སྐབས་འཕྲལ་བསྒྱུར་བཅོ​ོས་མི​ི་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཁས་ལེ​ེན་དང་། བོ​ོད་དམག་རྣམས་རྒྱ་དམག་ཏུ་བསྒྱུར་རྒྱུ།

གཉི​ིས་པ། པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེའི​ི་དབུ་གནས་དང་སྐུ་དབང་༸པཎ་ཆེ​ེན་སྐུ་ཕྲེ​ེང་དགུ་པའི​ི་སྐབས་ལྟར་སླར་གསོ​ོ་དང་། བོ​ོད་

མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་ཆོ​ོས་དད་དང་། དགོ​ོན་པ་གྲྭ་ཚང་གི​ི་སྔར་ཡོ​ོད་འཚོ​ོ་ཐབས་ལ་བསྒྱུར་བཅོ​ོས་མི​ི་བྱེ​ེད་པ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་། ཞི​ིང་ འབྲོ​ོག་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་ཐབས་རྣམས་དུས་དང་མཐུན་པའི​ི་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་བ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལམ་ལུགས་རྣམས་རྒྱ་ནག་གཞུང་ནས་ རང་དགར་ལེ​ེགས་བཅོ​ོས་མི​ི་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཁས་ལེ​ེན།

གསུམ་པ། སྐབས་འཕྲལ་གྲོ​ོས་དོ​ོན་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་བོ​ོད་དུ་དམག་སྲི​ིད་ཨུ་ཡོ​ོན་ལྷན་ཁང་དང་། ས་

གནས་དམག་སྒར་གྱི​ི་དམག་སྤྱི​ི་ཁང་གི​ི་ལས་ཁུངས་འཛུགས་རྒྱུ། བོ​ོད་གཞུང་ནས་དམག་འབྲུ་དང་། སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་སོ​ོགས་ལ་ རོ​ོགས་རམ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་བཅས་ཡི​ིན།

སྤྱི​ིར་གཞུང་གཉི​ིས་དབར་གྲོ​ོས་མཐུན་འཇོ​ོག་སྐབས་ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་ཀའི​ི་བསམ་ཚུལ་ལ་གདེ​ེང་འཇོ​ོག་དང་། ཕན་ཚུན་

བསམ་བློ​ོ་བརྗེ​ེ་རེ​ེས་ཀྱི​ིས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ནའང་། གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་འཇོ​ོག་སྐབས་རྒྱ་ནག་གི​ི་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོས་ བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་སྐུ་ཚབ་རྣམ་པའི​ི་དགོ​ོངས་ཚུལ་ལ་ཉན་འཇོ​ོག་གཏན་ནས་མ་བྱས་པ་མ་ཟད། ཧམ་ཤེ​ེད་དང་སྡི​ིགས་ར་འོ​ོག་རྒྱ་

གཞུང་གི​ི་འདོ​ོད་མོ​ོས་ལྟར་གྲོ​ོས་དོ​ོན་རྣམས་ལ་ཁས་ལེ​ེན་དང་། བཙན་ཤེ​ེད་ཀྱི​ིས་མི​ིང་རྟགས་འགོ​ོད་དུ་བཅུག་ཡོ​ོད། ལྔ་པ། གྲོ​ོས་མཐུན་དེ​ེའི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན།

རྒྱ་ནག་གུང་བྲན་ཏང་གི​ིས་བོ​ོད་གཞུང་ལ་བཙན་དབང་གི​ིས་གྲོ​ོས་མཐུན་དེ​ེར་དང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དུ་བཅུག་པ་དེ​ེའི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་སྣ་

མང་ཡོ​ོད་ནའང་གཙོ​ོ་ཆེ​ེ་བ་གསུམ་དུ་བསྡུས་ན།

དང་པོ​ོ། རྒྱ་ནག་གི​ི་དམག་དཔུང་གི​ིས་དྲག་པོ​ོའི ི་བཙན་འཛུལ་གྱི​ི་གནས་སྟངས་ལས་གཡོ​ོལ་ཐུབ་པ་བྱུང་སྟེ​ེ། སྐབས་ཤི​ིག་

རི​ིང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལ་བརྡབ་གསི​ིག་མ་ཕོ​ོག་པ་མ་ཟད། རྒྱ་བོ​ོད་གཉི​ིས་ཀར་མི​ི་རྒྱུ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་གྱོ​ོང་གུན་ཚབས་ཆེ​ེ་ཞི​ིག་ལས་

གྲོ​ོལ་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད།

གཉི​ིས་པ། རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་རྒྱ་བོ​ོད་གཉི​ིས་དབར་གྲོ​ོས་མཐུན་བྱུང་བའི​ི་རྣམ་པ་བསྐྲུན་ཐུབ་པ་དེ​ེས། རྒྱ་དམག་གི​ིས་བོ​ོད་

92

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ལ་བཙན་འཛུལ་བྱས་པ་དེ​ེ་ཁྲི​ིམས་མཐུན་དང་། རྒྱ་དམག་ལྷ་ས་དང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ནང་དུ་འཛུལ་བར་ཧ་ཅང་སྟབས་བདེ​ེར་

གྱུར་པ་མ་ཟད་། རྒྱ་དམག་གི​ིས་ལྷ་སར་བཙན་འཛུལ་བྱས་པ་དེ​ེར་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཁག་ནས་གནོ​ོན་ཤུ གས་སྤྲོ​ོད་གཞི​ི་མེ​ེད་ པར་གྱུར་པ།

གསུམ་པ། རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་གྲོ​ོས་མཐུན་དེ​ེ་གཉི​ིས་མོ​ོས་ཀྱི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་རྣམ་པ་སྐྲུན་ཐུབ་པ་བྱུང་བ་དེ​ེས།

རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་ཁག་ལ་བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱ་ནག་གི​ི་

མངའ་ཁོ​ོངས་ཤི ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་མཐོ​ོང་སྣང་ཇེ​ེ་བརྟན་དང། བོ​ོད་རྒྱ་ནག་ གི​ི་ཆ་ཤ ས་ཤི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་བདེ​ེན་དཔང་བྱུང་བ་བཅས་ཡི​ིན།

༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་མཆོ​ོག་གི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་པའི​ི་བོ​ོད་

གཞུང་གི​ིས་དེ​ེ་ལྟ་བུའི​ི་གྲོ​ོས་མཐུན་ཞི​ིག་བཞག་པ་ཕྱི​ིས་སུ་རླུང་འཕྲི​ིན་

བརྒྱུད་མཁྱེ​ེན་རྟོ​ོགས་བྱུང་། རྒྱ་ནག་དམར་ཤོ​ོག་ཚོ​ོགས་པའི​ི་དམག་

ཤུགས་སོ​ོགས་གང་ཅི​ིར་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་འགྲན་ཡ་བྱེ​ེད་ཐབས་མེ​ེད་ པར་རི​ིས། ༧་༧ ས་གནས་མ་སུ་རི​ི།

༸གོ​ོང་ས་སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ིས་གསར་འགོ​ོད་པ་ཚོ​ོར་ གྲོ​ོས་དོ​ོན་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གནས་ཚུལ་གསལ་བཤད་གནང་བཞི​ིན་པ།

པར་བརྟེ​ེན། སྐབས་ཤི​ིག་རི​ིང་གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་གྱི​ི་

ནང་དོ​ོན་ཁག་ལག་བསྟར་ཡོ​ོང་ཐབས་སུ་འབད་བརྩོ​ོན་གྱི​ིས་རྒྱ་ནག་

དམག་ཤོ​ོག་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་ཁག་དང་མཉམ་ལས་གནང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༧ ཙམ་ནས་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་གྲོ​ོས་མཐུན་གྱི​ི​ི་

ནང་དོ​ོན་རྣམས་རང་ངོ​ོས་ནས་བརྡལ་བཤི​ིག་བཏང་བར་བརྟེ​ེན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་ས་ཐོ​ོག་ཏུ་ཞབས་བཅག་རྗེ​ེས་མ་སུ་ རི​ིར་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་གསར་འགོ​ོད་པའི​ི་མདུན་སར་གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་དེ​ེ་བཞི​ིན་བཙན་གནོ​ོན་གྱི​ིས་མི​ིང་རྟགས་འགོ​ོད་དུ་

བཅུག་པ་སོ​ོགས་ཁྲི​ིམས་མཐུན་མ་ཡི​ིན་པར་བརྟེ​ེན། གྲོ​ོས་མཐུན་དེ​ེ་ཞལ་བཞེ​ེས་མེ​ེད་པའི​ི་གསལ་བསྒྲགས་མཛད་དོ​ོ། །

93

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

སྦྱོ​ོང་ཚན།

གཤམ་གྱི​ི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་འདེ​ེབས།

༡། སི​ིང་བོ​ོད་གཉི​ིས་དབར་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཇོ​ོག་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༢། གོ​ོར་བོ​ོད་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ནང་དོ​ོན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གང་ཡི​ིན་བྲི​ིས།

༣། ཨི​ིན་བོ​ོད་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གང་དུ་བཞག་པ་དང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་སུ་ཡི​ིན་བྲི​ིས།

གོ​ོ་སྡུར་གྱི​ིས།

༡། གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ཟེ​ེར་བ་དེ​ེ་གཉི​ིས་མོ​ོས་ཀྱི​ིས་བཞག་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ནམ། རྒྱུ་མཚན་ཅི​ི། ༢། རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་དབར་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་པ་དེ​ེ་ཡི​ིས་ཅི​ི་ཞི​ིག་མཚོ​ོན་ནམ།

94

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

༨། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྤྲུལ་སྐུའི​ི་ལམ་ལུགས། དང་པོ​ོ། སྤྲུལ་སྐུའི​ི་ལམ་ལུགས་དར་ཚུལ།

རྒྱ་གར་འཕགས་པའི​ི་ཡུལ་དུ་སྔོ​ོན་སྟོ​ོན་པ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ཞལ་བཞུགས་པའི​ི་སྐབས་དང་། སྟོ​ོན་པ་སྐུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི​ི་

རྗེ​ེས་རྒྱ་གར་པཎ་གྲུབ་རྣམས་ཀྱི​ིས་བསྟན་པ་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་སྤེ​ེལ་གསུམ་གནང་བའི​ི་དུས་ཡུན་ནང་སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བའི​ི་ལམ་

ལུགས་བྱུང་མེ​ེད། བོ​ོད་གངས་ཅན་གྱི​ི་ལྗོ​ོངས་སུ་ནང་པའི​ི་བསྟན་པ་དར་བའི​ི་དུས་ལ་སྔ་དར་དང་ཕྱི​ི་དར་ཞེ​ེས་གཉི​ིས་ཡོ​ོད་པ་ལས། སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བའི​ི་ལམ་ལུགས་འདི​ི་ནི​ི་བསྟན་པ་ཕྱི​ི་དར་གྱི​ི་སྐབས་སུ་བྱུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེ་ཡང་ཀརྨ་དུས་གསུམ་མཁྱེ​ེན་

པའི​ི་ཡང་སྲི​ིད་དུ་ཁོ​ོང་གི​ི་སློ​ོབ་མ་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཀརྨ་པཀྵི​ི་ངོ​ོས་འཛི​ིན་མཛད་པ་དེ​ེ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཐོ​ོག་སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཐོ​ོག་མ་དེ​ེ་ ཡི​ིན་ཞུང་། ས་བྱི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༨༨ ལོ​ོར་གྲུབ་ཆེ​ེན་ཨོ​ོ་རྒྱན་པས་༸རྒྱལ་དབང་ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་གཉི​ིས་པ་ཀརྨ་པཀྵི​ིའི​ི་སྤྲུལ་སྐུར་ཀརྨ་པ་ རང་བྱུང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུས་པ་དེ​ེ་ནས་བཟུང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་དངོ​ོས་སུ་ཚུགས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བའི​ི་ལམ་ལུགས་གསར་དུ་བྱུང་བ་དེ​ེའི​ི་རྒྱབ་ལྗོ​ོངས་ལ་ཐུན་མོ​ོང་དང་ཐུན་མི​ིན་གྱི​ི་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་

གཉི​ིས་ཡོ​ོད་པ་ལས། ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་དབང་དུ་བྱས་ན་སངས་རྒྱས་དང་བྱང་ཆུབ་སེ​ེམས་དཔའ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞི​ིག་ བསྐལ་པ་གྲངས་མེ​ེད་པའི​ི་གོ​ོང་ནས་བསྟན་པ་དང་འགྲོ​ོ་བའི​ི་དོ​ོན་མཛད་པའི​ི་རླབས་ཆེ​ེན་གྱི​ིས་ཐུགས་བསྐྱེ​ེད་དེ​ེ། བསྟན་འགྲོ​ོའི ི་དོ​ོན་ དུ་སྤྲུལ་པའི​ི་སྐུར་སྐྱེ​ེ་བ་བཞེ​ེས་པ་དང། ཐུན་མོ​ོང་དུ་རླབས་ཆེ​ེན་གྱི​ི་སྐྱེ​ེས་བུ་གང་ རུང་ཞི​ིག་གི​ི་སྐུ་ཚེ​ེ་འདི​ི་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་མཛད་པའི​ི་འཕྲོ​ོ་སྐྱོ​ོང་བའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་སྤྲུལ་པའི​ི་སྐུ་རུ་ བཞེ​ེས་པར་འདོ​ོད།

གཉི​ིས་པ། སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ།

ཡོ​ོངས་གྲགས་ཀྱི​ི་སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ནི​ི།

དང་པོ​ོ། ཞལ་ཆེ​ེམས་དང་རྟགས་མཚན་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་འོ​ོས་སྤྲུལ་བརྩད་

འཚོ​ོལ་བྱེ​ེད་པ་དང་། གཉི​ིས་པ། རྟགས་དང་མཚན་མ་སོ​ོགས་རྩེ​ེ་མཐུན་བྱུང་བའི​ི་ པར་རི​ིས། ༨་༡ ཀརྨ་པ་རང་བྱུང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ།

འོ​ོས་སྤྲུལ་གཅི​ིག་སྐུ་གོ​ོང་མའི​ི་སྤྲུལ་སྐུར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བ། གསུམ་པ། ངོ​ོས་འཛི​ིན་ ཞུས་པའི​ི་སྤྲུལ་སྐུ་དེ​ེ་སྐུ་གོ​ོང་མའི​ི་གསེ​ེར་ཁྲི​ིར་མངའ་གསོ​ོལ་བ་བཅས་ཡི​ིན།

སྤྱི​ིར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བའི​ི་ཐབས་ལམ་གྲགས་ཆེ​ེ་བ་ཁག་ནི​ི། བླ་

95

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

མ་གོ​ོང་མའི​ི་ལུང་བསྟན་ནམ་འདའ་ཁའི​ི་ཞལ་ཆེ​ེམས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བ་དང་། བྱི​ིས་པ་ཆུང་ངུའི​ི་དུས་སུ་འདས་དོ​ོན་

གླེ​ེང་བ་དང་རྟགས་མཚན་ཡ་མཚན་དག་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བ། སྐུ་གོ​ོང་མའི​ི་སྐུ་ཆས་དངོ​ོས་དང་ཆ་འདྲ་མཉམ་བསྲེ​ེས་

བྱས་ནས་མ་ནོ​ོར་བར་ངོ​ོས་བཟུང་ནས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བ། སྲུང་མར་ཟན་རི​ིལ་བསྒྲི​ིལ་ནས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བ། ཆོ​ོས་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལུང་

བསྟན་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བ། ལྷ་མོ​ོའི ི་བླ་མཚོ​ོ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བ། བླ་མ་ཆེ​ེ་ཁག་གི​ི་མོ​ོ་ལུང་དང་དག་སྣང་ལ་

བརྟེ​ེན་ནས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བ་བཅས་ཡི​ིན། རྒྱ་ནག་མན་ཇུའི​ི་གོ​ོང་མ་ཆན་ལུང་གི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༩༢ ལོ​ོར་བོ​ོད་སོ​ོག་གི​ི་སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་ འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པར་གསེ​ེར་བུམ་ནང་འོ​ོས་སྤྲུལ་ཀྱི​ི་མཚན་བླུགས་ནས་དཀྲུག་འདོ​ོན་གྱི​ིས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལུགས་སྲོ​ོལ་གསར་པ་

ཞི​ིག་གསར་གཏོ​ོད་བྱས་ཏེ​ེ། བོ​ོད་སོ​ོག་གི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་ཁག་ལ་ཐེ​ེ་བྱུས་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་འབད་རྩོ​ོལ་རི​ིམ་པར་བྱས་ཀྱང་། བོ​ོད་

སོ​ོག་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་སྡེ​ེ་ཁག་ནས་ལམ་ལུགས་དེ​ེ་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་ཏུ་དང་ལེ​ེན་བྱས་པ་བྱུང་མེ​ེད་དོ​ོ། ། གསུམ་པ། སྤྲུལ་སྐུའི​ི་ཐོ​ོག་མ་ཀརྨ་པ་རང་བྱུང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུས་ཚུལ།

དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་པའི​ི་མཇུག་ཏུ་གྲུབ་ཆེ​ེན་ཨོ​ོ་རྒྱན་པས་ཀརྨ་པ་རང་བྱུང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་སྐབས། དེ​ེང་དུས་

ལྟར་ཆོ​ོས་སྐྱོ​ོང་ཁག་ལ་ལུང་བསྟན་ཞུ་བ་དང་། ཟན་རི​ིལ་བསྒྲི​ིལ་བའི​ི་ལམ་ལུགས་དེ​ེ་རི​ིགས་ལ་མ་བརྟེ​ེན་པར། སྐུ་ཐོ​ོག་གོ​ོང་མའི​ི་

ཞལ་ཆེ​ེམས་དང་། གྲུབ་ཆེ​ེན་ཨོ​ོ་རྒྱན་པ་ཉི​ིད་དང་སྤྲུལ་པའི​ི་སྐུ་ཉི​ིད་ལ་བྱུང་བའི​ི་རྒྱུན་གཏན་མི​ིན་པའི​ི་རྟགས་དང་མཚན་མ་ཁྱད་དུ་ འཕགས་པ་དག་ལ་དཔགས་ཏེ​ེ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ཡང་ཀརྨ་པཀྵི​ི་དགོ​ོངས་པ་གཞན་དོ​ོན་དུ་གཤེ​ེགས་ལ་ཉེ​ེ་བའི​ི་སྐབས་

ཤི​ིག་གནང་སྦྱི​ིན་དང་། སྲེ​ེ་འཕོ​ོའི ི་ཞལ་གདམས་དང་སྐུ་གསུམ་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཕྱག་དཔེ​ེ་ཁྱད་པར་བ་དང་། དབུ་ཞྭ་ཞྭ་ནག་ གཅི​ིག་གཏད་དེ​ེ་འདི​ི་རྣམས་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་མགོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ཡོ​ོང་བས་དེ​ེ་ལ་གཏོ​ོད། ཅེ​ེས་ཞལ་བཀོ​ོད་གནང་།

ཤི​ིང་སྤྲེ​ེལ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༨༤ ལོ​ོར་ཆོ​ོས་རྗེ​ེ་རང་བྱུང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་མང་ཡུལ་གུང་ཐང་དུ་སྐུ་འཁྲུངས་མ་ཐག་ཙོ​ོག་ཙོ​ོག་པུར་བཞུགས།

ཞལ་ཕྱག་གི​ིས་ཕྱི​ིས་ཏེ​ེ་ཟླ་བ་ལ་གཟི​ིགས་ནས་ཚེ​ེས་བརྒྱད་ཀྱི​ི་ཟླ་བར་འདུག་ཨང་། ཞེ​ེས་གསུངས་པ་དང་། དགུང་ལོ​ོ་གསུམ་ལ་

ཕེ​ེབས་སྐབས་ཕྱི​ིང་པ་ནག་པོ​ོ་ལ་ཞྭ་འདི​ི་འདྲ་བ་བཟོ​ོས་ཞེ​ེས་གསུངས་ཏེ​ེ་ཞྭ་ནག་ཆུང་ངུ་ཞི​ིག་བསྣབས་ཏེ​ེ། རྡོ​ོའི ི་ཁྲི​ི་ཐོ​ོག་ནས་བྱི​ིས་པ་

མང་པོ​ོ་ལ་སྐུ་གསུམ་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་གནང་བ་སོ​ོགས་རྟགས་མཚན་དུ་མ་སྟོ​ོན་པར་མཛད།

གྲུབ་ཆེ​ེན་ཨོ​ོ་རྒྱན་པས་ཀརྨ་པཀྵི​ིའི​ི་ཞལ་ཆེ​ེམས་དང་། གྲུབ་ཆེ​ེན་ཉི​ིད་དང་སྤྲུལ་སྐུར་རྟགས་མཚན་མི​ི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོ​ོགས་བྱུང་

བའི​ི་ཐོ​ོག། །ཆོ​ོས་རྗེ​ེ་རང་བྱུང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་དགུང་ལོ​ོ་ལྔ་ལ་གྲུབ་ཆེ​ེན་ཨོ​ོ་རྒྱན་པ་མཇལ་བར་དབུས་སུ་ཕེ​ེབས་པའི​ི་ཚེ​ེ། གྲུབ་ཆེ​ེན་ཨོ​ོ་རྒྱན་ པར་དག་སྣང་དུ་ཀརྨ་པ་མཇལ་བ་སོ​ོགས་རྟགས་མཚན་དུ་མ་བྱུང་བར། ཞལ་སློ​ོབ་འདུས་ཏེ​ེ་བསུ་ལེ​ེན་སོ​ོགས་ཞི​ིབ་རྒྱས་མཛད་ དེ​ེ། གྲུབ་ཆེ​ེན་ཨོ​ོ་རྒྱན་པས། ངའི​ི་བླ་མའི​ི་གསང་མཚན་རང་བྱུང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་ཡི​ིན་པས་དེ​ེ་ཀ་འདོ​ོགས། ཞེ​ེས་གསུངས་ནས་མཚན་རང་

བྱུང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེར་གསོ​ོལ། དགེ​ེ་བསྙེ​ེན་གྱི​ི་སྡོ​ོམ་པ་གནང་། བདེ​ེ་དགྱེ​ེས་མ་ཕུར་དུས་འཁོ​ོར་སྒྱུ་འཕྲུལ་ལ་སོ​ོགས་པའི​ི་དབང་རྒྱུན་མཐའ་

ཡས་པ་གནང་བ་སོ​ོགས་མཛད་དེ​ེ། ཀརྨ་པཀྵི​ིའི​ི་སྤྲུལ་སྐུར་ཆོ​ོས་རྗེ​ེ་རང་བྱུང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་མཛད་དོ​ོ། །

96

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

བཞི​ི་པ། སྤྲུལ་སྐུའི​ི་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྤྲུལ་སྐུའི​ི་ལམ་ལུགས་དར་ཁྱབ་བྱུང་བ་དེ​ེའི​ི་འཕྲལ་གྱི​ི་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ནི​ི། དགོ​ོན་པ་དང་བླ་བྲང་བྱེ​ེ་བྲག་པ་ཞི​ིག་ལ་

མཚོ​ོན་ན་བསྟན་བདག་རྒྱུན་མི​ི་ཆད་པར་བྱུང་བ་དང་། དེ​ེས་དགོ​ོན་པའི​ི་དགེ​ེ་འདུན་པ་དང་ཡུལ་འབངས་མི​ི་སེ​ེར་རྣམས་ལ་བསམ་

བློ​ོའི ི་རྟེ​ེན་གཞི​ི་ཞི​ིག་བསྐྲུན་ཏེ​ེ། དགེ​ེ་འདུན་པའི​ི་འཆད་ཉན་དང་དགོ​ོན་པའི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གང་ཅི​ིར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་། དེ​ེ་མི​ིན་

རྒྱ་ཆེ​ེ་ས་ནས་སྤྲུལ་སྐུའི​ི་ལམ་ལུགས་བྱུང་བ་དེ​ེས་ཆོ​ོས་ཕྱོ​ོགས་ནས་བསྟན་པ་མི​ི་ཉམས་རྒྱུན་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

བྱུང་ཡོ​ོད་ལ། བླ་མ་སྐུ་གོ​ོང་མའི​ི་ཡང་སྲི​ིད་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་དེ​ེ་བརྒྱུད་ནས་བསྟན་འཛི​ིན་གྱི​ི་སྐྱེ​ེས་བུ་རྒྱུན་མི​ི་ཆད་པར་

བྱུང་བ་དང་། དེ​ེ་དག་གི​ིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི​ི་བསྟན་པ་ཉམས་པ་སླར་གསོ​ོ་དང་མི​ི་ཉམས་རྒྱུན་འཛི​ིན་ཐད་རླབས་ཆེ​ེན་གྱི​ི་ཕྱག་རྗེ​ེས་

བཞག་ཡོ​ོད།

གཞན་སྤྲུལ་སྐུའི​ི་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་དགོ​ོན་སྡེ​ེ་ཁག་གི​ི་གལ་གནད་ཆེ​ེ་རུ་བཏང་བ་དང་། དེ​ེའི​ི་རྐྱེ​ེན་

པས་དགོ​ོན་པ་རྣམས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་རི​ིག་གཞུང་གི​ི་བསྟི​ི་གནས་གལ་ཆེ​ེན་དུ་གྱུར་པ། ལྷག་པར་༸གོ​ོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་སྐབས་ ནས་བཟུང་སྤྲུལ་སྐུས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་མཛད་པའི​ི་ལམ་ལུགས་བྱུང་བ་དེ​ེས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ཟུང་

འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ལམ་ལུགས་གཞི​ི་རྩ་བརྟན་པོ​ོ་ཚུགས་པར་དམི​ིགས་བསལ་ནུས་པ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད།

འོ​ོན་ཀྱང་སྤྲུལ་སྐུའི​ི་ལམ་ལུགས་དར་བ་དེ​ེས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་གཉི​ིས་དང་། ལྷག་པར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་མི​ི་

ལེ​ེགས་པ་ཡང་གང་འཚམ་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ཡང་། བླ་མའི​ི་ཞལ་སློ​ོབ་དང་ཡོ​ོན་བདག་རྣམ་པའི​ི་དབར་བླ་མའི​ི་སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་ ཕྱོ​ོགས་མི​ི་མཐུན་པ་བྱུང་སྟེ​ེ་སྤྱི​ིར་སངས་རྒྱས་བསྟན་པ་དང་། སྒོ​ོས་སུ་དགོ​ོན་པ་དང་བླ་བྲང་བྱེ​ེ་བྲག་པ་དེ​ེའི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་ལ་འཐུས་

ཤོ​ོར་བྱུང་བ་མ་ཟད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་དེ​ེའི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་བརྡབ་གསི​ིག་མི​ི་ཉུང་བ་བྱུང་ཡོ​ོད། སྤྲུལ་སྐུས་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་གནང་ ལམ་བྱུང་བ་དེ​ེའི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་ཆོ​ོས་བརྒྱུད་ནང་ཕན་ཚུན་དང་། དགེ​ེ་འདུན་པའི​ི་སྡེ​ེ། ཡུལ་ལུང་ཕན་ཚུན་དབར་མི​ི་མཐུན་པ་ཡང་བྱུང་

ཡོ​ོད།

གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། བོ​ོད་དུ་སྤྲུལ་སྐུའི​ི་ལམ་ལུགས་ཐོ​ོག་མ་དེ​ེ་ཅི​ི་ལྟར་བྱུང་བ་ཡི​ིན་ནམ། ༢། སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་ཚུལ་གང་དང་གང་ཡོ​ོད་དམ།

༣། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་བརྒྱུད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཞི​ི་དང་། གཡུང་དྲུང་བོ​ོན་བཅས་ཀྱི​ི་སྤྲུལ་སྐུ་གྲགས་ཆེ​ེ་བ་རེ​ེའི​ི་མཚན་བྲི​ིས།

གོ​ོ་སྡུར་གྱི​ིས།

༡། བོ​ོད་ལ་སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་བའི​ི་ལམ་ལུགས་བྱུང་བའི​ི་དེ​ེའི​ི་དགེ​ེ་སྐྱོ​ོན་ཤོ​ོད། ༢། སྤྲུལ་སྐུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་ཚུལ་ལ་ལྟ་ཚུལ་གང་ཡོ​ོད་དམ།

97

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༩། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དམག་དོ​ོན། དང་པོ​ོ། བོ​ོད་བཙན་པོ​ོའི་ི སྐབས་ཀྱི​ི་དམག་དོ​ོན།

སྤྱི​ིར་མི​ིའི་ི རི​ིགས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་དམག་གི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ནི​ི་རང་ས་བརྟན་སྲུང་དང་རྒྱ་བསྐྱེ​ེད། དེ​ེ་བཞི​ིན་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་དང་སྡེ​ེ་

གཟར་སོ​ོགས་ཞོ​ོལ་འཇགས་གཏོ​ོང་བའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་སྒྲི​ིག་བཀོ​ོད་བྱས་པ་ལྟར། བོ​ོད་མཐོ​ོ་སྒང་གི​ི་དམག་དོ​ོན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱང་དེ​ེ་དང་ གཅི​ིག་མཚུངས་ལགས། བཙན་པོ​ོ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོའི ི་སྐུ་དུས་སུ་སྤྱི​ིར་བོ​ོད་འབངས་རྣམས་རྒོ​ོད་དང་གཡུང་ཞེ​ེས་དྲག་པོ​ོ་གཡུལ་

གྱི​ི་ལས་ལ་ཞུགས་མཁན་དང་མི​ི་ཞུགས་མཁན་གྱི​ི་རི​ིགས་གཉི​ིས་སུ་ཕྱེ​ེ་བར་མཛད་པ་དང་། ཡུལ་དབུས་སུ་དབུ་རུ་སོ​ོགས་རུ་

དང་། མཐའ་མཚམས་སུ་མཐོ​ོང་ཁྱབ་དང་ཁྲོ​ོམ་གྱི​ི་དམག་དོ​ོན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་ཡོ​ོད། རུ་སྡེ​ེའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་

ལ་དབུ་རུ་དང་། གཡོ​ོ་རུ། གཡས་རུ། རུ་ལག སུམ་པའི​ི་རུ་བཅས་ལྔ་རུ་ཕྱེ​ེ་བ་དང་། རུ་སོ​ོ་སོ​ོར་སྟོ​ོང་སྡེ​ེ་བརྒྱད་རེ​ེ་དང་། སྟོ​ོང་བུ་ ཆུང་རེ​ེ། སྐུ་སྲུང་སྟོ​ོང་སྡེ​ེ་རེ​ེ་བཅས་ཡོ​ོད།

དབུ་རུ་སོ​ོགས་རུ་སོ​ོ་སོ​ོར་སྟོ​ོད་སྨད་གཉི​ིས་སུ་ཕྱེ​ེ་བ་དང་། སྟོ​ོད་སྨད་ཀྱི​ི་རུ་སྡེ​ེ་ཁག་རུ་དཔོ​ོན་དང་དཔའ་ཟླས་དོ​ོ་དམ་བྱེ​ེད། དེ​ེ་

བཞི​ིན་རུ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་རུ་དཔོ​ོན་ལ་གོ​ོ་ཐོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཡི​ིག་ཚང་དང་། རུ་རྟའི​ི་ཁ་མདོ​ོག རུ་དར་བཅས་མི​ི་འདྲ་བ་བཟོ​ོས་ཏེ​ེ། རུ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ཁྱད་

ཆོ​ོས་མངོ​ོན་པར་བྱས་ཡོ​ོད། སྐབས་དེ​ེའི​ི་བོ​ོད་དམག་གི​ི་ཁ་གྲངས་ངེ​ེས་གཏན་ཞི​ིག་ཞུ་མི​ི་ཐུབ་ཀྱང་། གཡུལ་ས་གཅི​ིག་ཏུ་བོ​ོད་ དམག་འབུམ་ཕྲག་ལྷག་ཞུགས་པའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ལ་གཞི​ིགས་ན། བོ​ོད་དམག་འབུམ་ཕྲག་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་བརྗོ​ོད་ཐུབ་བོ​ོ། །

གཉི​ིས་པ། གཟི​ིམ་དམག་དང་གཏན་འཇགས་དམག་སྒར། དང་པོ​ོ། གཟི​ིམ་དམག །

བོ​ོད་བཙན་པོ​ོའི ི་རྒྱལ་ཁབ་ཐོ​ོར་ཞི​ིག་ཏུ་ཕྱི​ིན་པའི​ི་རྗེ​ེས་ཀྱི​ི་བོ​ོད་སི​ིལ་བུའི​ི་དུས་སྐབས་དང་། ས་ཕག་རི​ིན་གཙང་གི​ི་གཞུང་

འཛི​ིན་གྱི​ི་དུས་ཡུན་ནང་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་བོ​ོད་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཤི ིག་མེ​ེད་པར་བརྟེ​ེན། བོ​ོད་སྤྱི​ིའི​ི་རྣམ་པ་མཚོ​ོན་

པའི​ི་དམག་གི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཤིག ི ་ཀྱང་མེ​ེད། ཡི​ིན་ནའང་། སྡེ​ེ་དཔོ​ོན་ཚན་པ་སོ​ོ་སོ​ོས་སྒེ​ེར་གྱི​ི་ཁེ​ེ་དབང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་སླད་དམག་དཔུང་ དགོ​ོས་ངེ​ེས་རེ​ེ་གསར་འཛུགས་བྱས་ཡོ​ོད་པ་ཕག་གྲུ་སྡེ​ེ་སྲི​ིད་ཀྱི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་བའི​ི་ཞལ་ལྕེ​ེ་བཅོ​ོ་ལྔའི​ི་ནང་གསེ​ེས་དཔའ་ བོ​ོ་སྟག་གི​ི་ཞལ་ལྕེ​ེ་སོ​ོགས་ལས་ཤེ​ེས་ཐུབ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༤༢ ལོ​ོར་བོ​ོད་གཞུང་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་དབུ་བརྙེ​ེས་རྗེ​ེས་བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་ནས་དམག་དུས་ཛ་དྲག་ལ་

གཞི​ིགས་པའི​ི་དམག་འབོ​ོར་ཇི​ི་དགོ​ོས་སྡེ​ེ་དཔོ​ོན་སོ​ོ་སོ​ོར་བཀོ​ོད་བརྡ་དང་འབྲེ​ེལ་དམག་བསྡུ་མཛད་སྲོ​ོལ་དང་། དུས་བདེ​ེ་ལྷི​ིང་ འཇགས་སྐབས་དམག་དཔུང་གཏན་ཉར་མ་དགོ​ོས་པར་རང་ཁུངས་ཡུལ་གཞི​ིས་སོ​ོ་སོ​ོར་ནམ་ཞི​ིག་དགོ​ོས་གལ་མ་བྱུང་བར་ཕྱི​ིར་

98

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སློ​ོག་མཛད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དུས་སྐབས་དེ​ེར་ཧོ​ོར་སོ​ོག་དང་འབྲེ​ེལ་འདྲི​ིས་ཆེ​ེ་རྐྱེ​ེན་དམག་དཔོ​ོན་ཚོ​ོས་སོ​ོག་ཆས་གྱོ​ོན་སྲོ​ོལ་དང་། དམག་དཔོ​ོན་ལ་ཡ་སོ​ོར་ཟེ​ེར་བ་ལྟ་བུ་བོ​ོད་དམག་ནང་སོ​ོག་ལུགས་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༩༧ ལོ​ོར་གྲོ​ོང་སྨད་པ་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ​ོ་སྡེ​ེ་སྲི​ིད་དུ་བསྐོ​ོ་གཞག་མཛད་རྗེ​ེས། ཁོ​ོང་གི​ིས་གཏན་སྡོ​ོད་བོ​ོད་དམག་

གཟི​ིམ་པ་ཕྱི​ི་ནང་ཞེ​ེས་པ་ཐོ​ོག་མར་གསར་འཛུགས་མཛད་དེ​ེ་འཚོ​ོ་རྟེ​ེན་དུ་དབུས་གཙང་ཁུལ་རྫོ​ོང་གཞི​ིས་འཁྲི​ི་ཁུངས་སོ​ོ་སོ​ོར་

དམག་རྟེ​ེན་ས་ཞི​ིང་ཟུར་བཅད་གནང་། གཟི​ིམ་དམག་གི​ི་ལས་འགན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་སྐུ་སྲུང་དང་། ཕོ​ོ་བྲང་ཡས་

མས་ཀྱི​ི་སྲུང་བྱ། སྐོ​ོར་གཡེ​ེང་སོ​ོགས་ཞུ་སྒོ​ོ་སྤྱི​ི་དང་། ལྷག་པར་ལྷ་སའི​ི་སྨོ​ོན་ལམ་གཏོ​ོར་རྒྱག་ཉི​ིན་སྔར་སྲོ​ོལ་དམག་ལུགས་ལྟར་ ཁྲབ་རྨོ​ོག་འཁོ​ོར་གསུམ་གྱོ​ོན། བོ​ོད་མདའ་འཛམ་གྲགས། མདའ་གྲི​ི་མདུང་གསུམ་བཟུང་ནས་རྟ་དམག་དང་། རྐང་དམག གཡས་

རུ་དང་། གཡོ​ོན་རུ་སྡེ​ེ་ཚན་མ་འདྲེ​ེས་པར་གནའ་བོ​ོའི ི་གཡུལ་རྩེ​ེད་དང་། ཁ་རྦད་ཤོ ོད་རེ​ེས་བྱེ​ེད་པ་སོ​ོགས་བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་མཛད་སྒོ​ོ་

ཆེ​ེ་ཁག་ལ་གཟི​ིམ་དམག་གི​ི་རུ་སྒྲི​ིག་གཏོ​ོང་བ་སོ​ོགས་བྱེ​ེད་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། ཕྱི​ིས་སུ་གཟི​ིམ་དམག་རྣམས་ལྷ་སར་གཏན་སྡོ​ོད་མ་དགོ​ོས་

པར་ཆ་དང་གཟི​ིམ་ཆུང་དམག་གཏན་འཇགས་གསར་འཛུགས་མཛད་ཀྱང་། གོ​ོང་གསལ་སྨོ​ོན་ལམ་གྱི​ི་མཛད་སྒོ​ོར་སྔར་སྲོ​ོལ་ གཟི​ིམ་དམག་རྣམས་ལོ​ོ་ལྟར་བཅར་སྲོ​ོལ་མུ་མཐུད་དུ་གནས་སོ​ོ། ། གཉི​ིས་པ། གཏན་འཇགས་དམག་སྒར།

༸རྒྱལ་བ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བདུན་པ་བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་སྐབས་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་འགྱུར་མེ​ེད་རྣམ་རྒྱལ་གྱི​ིས་གཏན་འཇགས་བོ​ོད་དམག་

གསར་འཛུགས་གནང་བ་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་དངོ​ོས་གྲྭ་བཞི​ི་དམག་སྒར་ཡི​ིན་ཡང་། སྐབས་དེ​ེའི​ི་ཁ་རྒྱུན་ལ་རྒྱ་སྦྱོ​ོང་དམག་ཅེ​ེས་འབོ​ོད་སྲོ​ོལ་

བྱུང་འདུག དེ​ེ་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༥༡ ལོ​ོར་མན་ཇུའི​ི་ཨམ་བན་གྱི​ིས་ཝང་འགྱུར་མེ​ེད་རྣམ་རྒྱལ་བཀྲོ​ོངས་ཏེ​ེ། གྲྭ་བཞི​ི་དམག་སྒར་ལ་ དགོ​ོས་དབང་རྒྱ་མི​ིའི​ི་དམག་དགེ​ེ་ཆེ​ེད་འཛུགས་ཀྱི​ིས་དམག་སྦྱོ​ོང་སྤྲད་པས། མི​ི་མང་གི​ིས་མི​ི་འདོ​ོད་པའི​ི་རྣམ་འགྱུར་སྟོ​ོན་ཆེ​ེད་རྒྱ་

སྦྱོ​ོང་དམག་ཅེ​ེས་བརྗོ​ོད་པས་ཡི​ིན་འདུག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༤༧ ལོ​ོར་ཝང་འགྱུར་མེ​ེད་རྣམ་རྒྱལ་

གྱི​ིས་ཆབ་སྲི​ིད་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་པའི​ི་རྗེ​ེས་བོ​ོད་

དམག་གི​ི་ སྟོ​ོབ ས་ཤུ གས་ཆེ​ེ་ རུ་གཏོ​ོང ་སླད། དབུས་

གཙང་དང་། མདོ​ོ་ཁམས་ཁུལ་སྔར་ཡོ​ོད་ཡུལ་དམག་ སྤྱི​ི་ དང་། གཟི​ིམ ་པ་འགོ​ོ་ དམག་བཅས་དགོ​ོས ་གལ་ བྱུང་སྐབས་ཡོ​ོད་མུས་ཐོ​ོག དབུས་གཙང་ཁུལ་དམག་

པར་རི​ིས། ༩་༡ གཟི​ིམ་ཆུང་དམག་སྨོ​ོན་ལམ་གཏོ​ོར་རྒྱག་ལ་ཞུགས་བཞི​ིན་པ།

འགྲོ​ོའི ི་འཁྲི​ི་ཁུངས་ས་རྟེ​ེན་ཞི​ིང་འབྲོ​ོག་ཟུར་བཅད་ཀྱི​ིས།

བོ​ོད་དམག་གཏན་འཇགས་སུམ་སྟོ​ོང་ཐམ་པ་གསར་

འཛུགས་གནང་བ་ནི​ི། དབུས་ཁུལ་གྲྭ་བཞི​ི་འགོ​ོ་དམག་

99

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༡༠༥༦ དང་། གཙང་ཁུལ་གཞི​ིས་རྩེ​ེ་འགོ​ོ་དམག་ ༡༠༥༢ གཙང་སྟོ​ོད་དི​ིང་རི​ི་ཁུལ་འགོ​ོ་དམག་ ༥༢༦ རྒྱལ་རྩེ​ེ་ཁུལ་འགོ​ོ་དམག་

༥༢༦ བཅས་ཡི​ིན།

དམག་སྒར་གྱི​ི་དཔོ​ོན་གནས་གོ​ོ་རི​ིམ་ནི​ི། མདའ་དཔོ​ོན་རེ​ེའི​ི་འོ​ོག་ལ་མདའ་ཁག་ཟེ​ེར་བ་དང་། མདའ་ཁག་གཉི​ིས་ཡོ​ོད་པར་

མདའ་ཁག་དང་གཉི​ིས་ཟེ​ེར་ཞི​ིང་། མདའ་ཁག་རེ​ེའི་ི འོ​ོག་རུ་དཔོ​ོན་གཉི​ིས་དང་། བརྒྱ་དཔོ​ོན་བཞི​ི། ལྡི​ིང་དཔོ​ོན་ཉི​ི་ཤུ། བཅུ་དཔོ​ོན་བཞི​ི་

བཅུ་བཅས་ཡོ​ོད། གཞན་དགེ​ེ་རྒན་དང། བྷ་དུང་གི​ི་ལས་གནས་ཀྱང་ཡོ​ོད།

གཏན་འཇགས་དམར་སྒར་དེ​ེ་ཐོ​ོག་མར་སོ​ོག་པོ​ོའི ི་དམག་ལུགས་ཇི​ི་བཞི​ིན་སྒྲི​ིག་བཀོ​ོད་གནང་བར། དམག་ཆས་བོ​ོད་ཆས་

ཕྱུ་པ་རུ་མདོ​ོག་ (སྔོ​ོ་སང་) ཐོ​ོག་དམག་ཞྭ་སོ​ོག་ཞྭ་གཞི​ི་མཚུངས་གྱོ​ོན། དགུན་ཆས་པགས་ཞྭ་དང་དབྱར་ཆས་ཕྱི​ིང་ཞྭ། ཀོ​ོ་ལྷམ་ ནག་པོ​ོ་བཅས་མདོ​ོག་དང། བཟོ​ོ་དབྱི​ིབས། གྱོ​ོན་སྟངས་བཅས་གཞི​ི་མཚུངས་དང་། ནང་གྱོ​ོན་ཇི​ི་དགོ​ོས་རང་མོ​ོས་ཡི​ིན་འདུག །

ལྡི​ིང་དཔོ​ོན་ཡན་ལ་གྱོ​ོན་པ་རྒྱ་སྨུག་དང་དུང་གི​ི་ཏོ​ོག་གནས། རྟ་ལ་ཨོ​ོག་དོ​ོམ། བརྒྱ་དཔོ​ོན་ཡན་ལ་དབྱར་ཞྭ་ལྕགས་མདའ།

དགུན་ཞྭ་ཝ་སྒི​ིར། ལྷམ་འཇའ་ཆེ​ེན་རྒྱ་སྨུག གཡུ་ཡི​ི་ཏོ​ོག་གནས། རྟ་ལ་སྙི​ིང་དོ​ོམ།

དེ​ེ་ལས་མཐོ​ོ་བ་མདའ་དཔོ​ོན་ཡན་ལ་གོ​ོས་སེ​ེར་པོ​ོའི ི་ཕྱུ་པ་དང་། དབྱར་ལྕགས་ཞྭ་ལྕགས་མདའ། དབུ་ཞྭ་ཝ་སྒི​ིར། ལྷམ་

འཇའ་ཆེ​ེན་མཚལ་ཀ བྱུ་རུའི​ི་ཏོ​ོག་གནས། རྟ་ལ་སྙི​ིང་དོ​ོམ་ཉི​ིས་བརྩེ​ེགས་བཅས་ཡོ​ོད་པར་གསལ། གསུམ་པ། ༸གོ​ོང་ས་བཅུ་གསུམ་པའི​ི་སྐབས་ཀྱི​ི་དམག་དོ​ོན། དང་པོ​ོ། དམག་སྤྱི​ི་ཁང།

ཆུ་གླང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༣ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་རྒྱ་གར་ནས་ལྷ་སར་ཕྱི​ིར་ཕེ​ེབས་གྲུབ་མཚམས་བོ​ོད་ལྗོ​ོངས་

དམག་སྤྱི​ི་ཁང་གསར་འཛུགས་མཛད་དེ​ེ། ཐོ​ོག་མར་དམག་སྤྱི​ི་མཁན་དྲུང་བྱམས་པ་བསྟན་དར་ལ་དམག་དོ​ོན་བྱས་རྗེ​ེས་སུ་

བཀའ་བློ​ོན་བླ་མ་དང་། རྩི​ིས་དཔོ​ོན་ཁྲི​ི་སྨོ​ོན་ནོ​ོར་བུ་དབང་རྒྱལ་ལ་ཐའི​ི་ཇི​ིའི​ི་ཐོ​ོག་དམག་

སྤྱི​ི་གཞོ​ོན་པ། ཚ་རོ​ོང་ཟླ་བཟང་དགྲ་འདུལ་ལ་ཛ་སག་ཐོ​ོག་དམག་སྤྱི​ི་ལས་རོ​ོགས་སུ་

བསྐོ​ོ་གཞག་བསྩལ། ཕྱི​ིས་བཀའ་བློ​ོན་བླ་མ་མདོ​ོ་ཁམས་ཞི​ི་དྲག་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཏུ་འཕོ​ོས་ཚབ་

ཟླ་བཟང་དགྲ་འདུལ་དམག་སྤྱི​ིར་བསྐོ​ོ་གཞག་བསྩལ།

དམག་སྤྱི​ི་ཁང་གནས་ཡུལ་ནི​ི་རྩེ​ེ་པོ​ོ་ཏཱ་ལའི​ི་ཞོ​ོལ་གོ​ོ་མཛོ​ོད་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་གླི​ིང་དུ་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་

གནང་བའི​ི་ཐོ​ོག་བརྩེ​ེགས་ཅན་གྱི​ི་ཁང་བཟང་དེ​ེའི​ི་ནུབ་ངོ​ོས་སུ་གནའ་བོ​ོའི ི་བོ​ོད་སོ​ོག་

དམག་མི​ིའི​ི་ཁྲབ་རྨོ​ོག་འཁོ​ོར་གསུམ་གྱི​ི་བཀར་འཇུག་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཤར་རྒྱུད་དུ་དགྲ་ པར་རི​ིས། ༩་༢ དམག་སྤྱི​ི་ཚ་རོ​ོང་ཟླ་བཟང་དགྲ་འདུལ།

ལྷ་ཁང་། དཀྱི​ིལ་རྒྱུད་དུ་དམག་སྤྱི​ི་ཁང་ཚུགས་ཡུལ་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ནུབ་རྒྱུད་དང་ཤག་

འཁོ​ོར་ནང་གོ​ོ་མཛོ​ོད་གཉེ​ེར་པ་དང་། གོ​ོ་མཛོ​ོད་སྲུང་དམག་སྡོ​ོད་ཁང་ཡོ​ོད། དམག་སྤྱི​ི་

100

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཁང་གི​ི་རྒྱུན་ལས་དམག་སྤྱི​ི་བཀའ་བློ​ོན་བགྲེ​ེས་གཞོ​ོན་གཉི​ིས་དང་། དམག་དྲུང་གཉི​ིས། ལས་བྱ་གཉི​ིས། ཡི​ིག་འབྲི​ི་ལྡི​ིང་དཔོ​ོན་ གྱི​ི་གོ​ོ་གནས་ཡོ​ོད་པ་འགའ། ཡི​ིག་བང་དང་། གད་པ། ད་དུང་ལས་བྱེ​ེད་འཕར་མ་དགོ​ོས་གལ་སྐབས་དམག་སྒར་གང་རུང་ནས་ འགུགས་འབོ​ོད་མཛད་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད།

དམག་སྤྱི​ི་ཁང་གི​ི་ལས་འགན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཁག་ནི​ི། བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་དྲག་དཔུང་ཁག་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་འགོ​ོ་འདོ​ོམས་གནང་རྒྱུ་དང་། ལྷ་

སྡོ​ོད་དམག་སྒར་དང་། ཕྱོ​ོགས་ཐོ​ོན་དམག་སྒར་ཁག་གི​ི་ཕོ​ོགས་འབྲུ་སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་དང་། དབྱར་དགུན་གྱོ​ོན་བསྡུ། གོ​ོ་ལག་རྫས་ མདེ​ེལ་སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་གྱི​ི་དོ​ོས་རྟ་ལམ་ཡི​ིག་སོ​ོགས་བཀའ་ཤག་ལ་དགོ​ོངས་སྐོ​ོར་ཞུས་ཏེ​ེ་བཀའ་ལྟར་དམ་དོ​ོན་ཞུ་བ། དམག་མི​ི་འདས་

བྱོ​ོན་དང་། དགོ​ོངས་ཞུ་རྒས་ཡོ​ོལ་བཅས་ཀྱི​ི་ཚབ་གསར་འཁྲི​ི་ཁུངས་སོ​ོ་སོ​ོར་རྫོ​ོང་སྡོ​ོད་བརྒྱུད་སྐུལ་བརྡ་གནང་སྟེ​ེ་བཅར་འབྱོ​ོར་ སྐབས། གོ​ོ་འཕེ​ེར་ཡོ​ོད་མེ​ེད་བརྟག་ཞི​ིབ་ཀྱི​ིས་ལག་ཐེ​ེའུ་ཕབ་སྤྲོ​ོད་གནང་རྒྱུ་སོ​ོགས་ཡི​ིན།

གཉི​ིས་པ། གྲྭ་བཞི​ི་དམག་སྒར།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༢ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོས་ལུའུ་ཅན་རྒྱ་དམག་བོ​ོད་ནས་མཐར་སྐྲོ​ོད་གཏོ​ོང་གནང་མཛད་རྗེ​ེས།

དབུས་གཙང་གཉི​ིས་ནས་དམག་གྲངས་ཆི​ིག་སྟོ​ོང་ཐམ་པ་གསར་བསྡུ་མཛད་དེ​ེ་འགོ​ོ་འདོ​ོམས་མདའ་དཔོ​ོན་སོ​ོགས་གསར་བསྐོ​ོས་

ཀྱི​ིས་ནོ​ོར་གླི​ིང་དུ་ཀ་དང་སྐུ་སྲུང་དམག་སྒར་ཞེ​ེས་པ་གསར་འཛུགས་མཛད་པ་དང་། སྔར་ཡོ​ོད་རྒྱ་སྦྱོ​ོང་དམག་མི​ི་དང་གཟི​ིམ་པ་ཕྱི​ི་

ནང་སོ​ོགས་ལ་ཞི​ིབ་བཤེ​ེར་གྱི​ིས་ཁ་དང་། ག་དང་ སོ​ོགས་ཀ་ཁ་བསྒྲི​ིགས་པའི​ི་མི​ིང་འདོ​ོགས་གནང་

མཛད། མི​ི་རི​ིང་བར་སླར་ཡང་དབུས་གཙང་ཁུལ་ གྱི​ི་གཞུང་སྒེ​ེར་ཆོ​ོས་གསུམ་ནས་དམག་གྲངས་

སུམ་སྟོ​ོང་སུམ་བརྒྱ་ཙམ་གསར་དུ་བསྡུ་བསྐོ​ོང་

མཛད་དེ​ེ་ཁྱོ​ོན་གཏན་འཇགས་བོ​ོད་དམག་ཁ་གྲངས་ དྲུག་སྟོ​ོང་ལྷག་ཙམ་དུ་སྤར་བར་མཛད།

བོ​ོད་དམག་དེ​ེ་དག་ལ་ཉི​ི་ཧོ​ོང་གི​ི་དམག་དཔོ​ོན་

ཟུར་པ་ཡཱ་སུ་མ་ཇི​ི་ཡཱ་དང་། རུ་སུའི​ི་དམག་ལུགས་

པར་རི​ིས། ༩་༣

མཁས་པ་སོ​ོག་པོ​ོ་བསྟན་པའི​ི་རྒྱལ་མཚན། ཡང་ དམག་དར་དང་རུ་དར་བཟུང་པའི​ི་བོ​ོད་དམག། དམག་སྒར་ཁག་གི​ིག་ལ་ཨི​ིན་ལུགས་དམག་དོ​ོན་

བཅས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་དང་། སྔར་ཡོ​ོད་དམག་ལུགས་བཅས་ཁག་བཞི​ིའི​ི་དམག་རྩེ​ེད་རུ་སྒྲི​ིག་དང་། ལུས་རྩལ། གོ​ོ་ལག་ཐོ​ོན་གསར་རྙི​ིང་

གི​ི་མི​ིང་དང་བཤི​ིག་སྒྲི​ིག། རྟ་རྩལ་དང་ཆུ་རྩལ་ལ་སོ​ོགས་སྦྱོ​ོང་བརྡར་སྤྲོ​ོད་གནང་མཛད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༦ ལོ​ོར་ཉི​ིན་བཞི​ིའི​ི་རི​ིང་

ནོ​ོར་གླི​ིང་སྤྱན་གསལ་ཕོ​ོ་བྲང་གི​ི་གླི​ིང་གསེ​ེབ་ཏུ་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་དབུས་གཞུང་གི​ི་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཞི​ི་དྲག་དཔོ​ོན་རི​ིགས་དང་།

101

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ལྷ་ཞོ​ོལ་མི​ི་མང་བཅས་ཀྱི​ི་གཟི​ིགས་ལམ་དུ་རྒྱུགས་བཞེ​ེས་མཛད་རྗེ​ེས་དམག་ལུགས་སྤྱི​ི་དང་། དམག་ཆས། དམག་སྦྱོ​ོང་སོ​ོགས་ ཨི​ིན་ལུགས་སུ་བསྒྱུར་གནང་མཛད་དེ​ེ་དམག་སྒར་གསར་རྙི​ིང་ཚང་མ་གཅི​ིག་གྱུར་བཟོ​ོ་གནང་མཛད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༤ ལོ​ོར་རྡོ​ོར་

གླི​ིང་ནས་བསོ​ོད་ནམས་ལེ​ེགས་ལྡན་ལགས་ཆེ​ེད་འབོ​ོད་གནང་སྟེ​ེ་དམག་མི​ི་སུམ་བརྒྱར་རྒྱ་གར་དང་འདྲ་བའི​ི་སྐོ​ོར་སྲུང་པུ་ལི​ི་

སི​ིའི​ི་སྦྱོ​ོར་བརྡར་སྤྲོ​ོད་གནང་མཛད་དེ​ེ། ད་དང་པུ་ལི​ི་སི​ི་དམག་སྒར་གསར་འཛུགས་མཛད་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༢ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ ས་བཅུ་གསུམ་པའི​ི་སྤྱན་བསལ་ཐུབ་བསྟན་ཀུན་འཕེ​ེལ་ལགས་ཀྱི​ིས་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་ཏེ​ེ་ཕ་དང་གྲོ​ོང་དྲག་དམག་སྒར་གསར་ མཛུགས་མཛད།

བོ​ོད་དམག་གི​ི་དམག་ཆས་ནི​ི་ཨི​ིན་

ཇི​ིའི​ི་དམག་མི​ིའི​ི་དམག་གོ​ོས་དང་འདྲ་བ་རས་

ས་མདོ​ོག ་གི​ི་ སྟོ​ོད ་ཐུང་སྨད་ཐུང་དང་། ལྷམ་

འཇུར་ཏ། ཞྭ་མོ​ོ་ཐུག་ཁོ​ོག་དང་ཀེ​ེབ་ཞྭ་ཡི​ིན། པར་རི​ིས། ༩་༤ བོ​ོད་དམག་གི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཁག་དང་སྐྱ་སེ​ེར་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིག་ཆེ​ེ་ཁག

མདའ་དཔོ​ོན་ཁག་གི​ི་དམག་ཆས་ནི​ི་ཐེ​ེར་མ་

ས་མདོ​ོག་གི​ི་དམག་ཆས་ཆ་ཚང་དང་། ལྷམ་

འཇུར་ཏ། ཞྭ་མོ​ོ་ ཀེ​ེམ ་དང་ཐུག་ཁོ​ོག ་ཞྭ་མོ​ོའི་ི

ངོ​ོས་ལ་གསེ​ེར་གྱི​ི་མོ​ོ་སྒོ​ོར་དང་ཐུག་ཁོ​ོག་

གྱོ​ོན་སྐབས་ཞྭ་སྟེ​ེང་གསེ​ེར་གྱི​ི་ཕྲུ་ཏོ​ོག་ཀྱང་བརྒྱབ་ཡོ​ོད། རྗེ​ེས་སུ་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་སྟག་བྲག་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེས་ཀ་དང་སྐུ་སྲུང་དམག་སྒར་མ་ གཏོ​ོགས་དམག་སྒར་ཚང་མ་རི​ིམ་པས་བོ​ོད་ཆས་ལ་བསྒྱུར་ཏེ​ེ་སྣམ་བུ་ས་མདོ​ོག་གི​ི་ཕྱུ་པ་གོ​ོང་བ་ལ་སྣམ་བུ་རྒྱ་ཐི​ིག་གི​ི་རྒྱན་ཅན།

ཞྭ་མོ​ོ་དབྱར་ཁ་ཕྱི​ིང་ཞྭ་ས་མདོ​ོག དགུན་ཞྭ་འཕྱི​ི་བའི​ི་པགས་པའི​ི་ནང་སྦྱར་གྱི​ི་དམག་ཞྭ། ལྷམ་བོ​ོད་བཟོ​ོས་ཤོ​ོལ་རྩེ​ེ་སྣམ་བུ་ས་

མདོ​ོག་གི​ི་ཡུ་ཅན་བཅས་ལ་བསྒྱུར་གནང་མཛད།

པར་རི​ིས། ༩་༥ བོ​ོད་དམག་ཆས་གོ​ོས་བོ​ོད་ལུགས་ སུ་བསྒྱུར་བ།

102

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་འདེ​ེབས་དགོ​ོས།

༡། བཙན་པོ​ོའི ི་སྐབས་ཀྱི​ི་རྒོ​ོད་གཡུང་ཞེ​ེས་པའི​ི་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༢། གཟི​ིམ་དམག་གི​ི་ལས་འགན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༣། བོ​ོད་གཞུང་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་གི​ི་གཏན་འཇགས་དམག་སྒར་ཇི​ི་ལྟར་བྱུང་ཡི​ིན་ནམ།

༤། ༸གོ​ོང་ས་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་སྐབས་ཀ་དང་སྐུ་སྲུང་དམག་སྒར་གྱི​ི་དམག་མི​ི་ཇི​ི་ལྟར་བསྡུས་པ་ཡི​ིན་ནམ། ༥། བོ​ོད་དམག་གི​ི་གོ​ོ་གནས་རི​ིམ་པ་ཇི​ི་ལྟར་ཡི​ིན་ནམ།

གོ​ོ་སྡུར་གྱི​ིས།

༡། གལ་སྲི​ིད་ང་བོ​ོད་དམག་ཅི​ིག་ཡི​ིན་ན།

༢། བཙན་བྱོ​ོལ་ནང་དུ་དམག་སྡེ​ེ་ཨང་ཉི​ི་ཤུ་རྩ་གཉི​ིས་པ་ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་བཙུགས་པ་ཡི​ིན་ནམ།

༣། མ་འོ​ོངས་པར་བོ​ོད་ལ་རང་དབང་འཐོ​ོབ་ན་དམག་ཆས་གང་འདྲ་བཟོ​ོ་མི​ིན་རི​ི་མོ​ོ་བྲི​ིས།

103

༡༠། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་མ་འོ​ོངས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ལམ་སྟོ​ོན། ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

མ་འོ​ོངས་པའི​ི་གནས་ཚུལ་ནི​ི་རང་བཞི​ིན་བརྗོ​ོད་བདེ​ེར་གྱུར་པ་ཞི​ིག་མ་ཡི​ིན། འོ​ོན་ཀྱང་མ་འོ​ོངས་པའི​ི་དོ​ོན་དུ་བསམ་ཞི​ིབ་

འཆར་འགོ​ོད་གྲ་སྒྲི​ིག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་ནི​ི་བདེ​ེ་བ་འདོ​ོད་ཅི​ིང་སྡུག་བསྔལ་མི​ི་འདོ​ོད་པའི​ི་སྐྱེ​ེ་བོ​ོ་ཀུན་གྱི​ི་ལས་འགན་ཡི​ིན། བོ​ོད་གངས་

ཅན་ནི​ི་ཡོ​ོངས་གྲགས་མི​ི་ལོ​ོ་ཉི​ིས་སྟོ​ོང་ཙམ་དང༌། གནའ་དངོ​ོས་སོ​ོགས་ལ་གཞི​ིགས་ན་ལོ​ོ་བཞི​ི་སྟོ​ོང་བརྒལ་བའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་དང་ལྡན་ ཞི​ིང༌། ཕྱི​ི་སྣོ​ོད་ཀྱི​ི་བཀོ​ོད་པ་ཆགས་སྟངས་དང༌། ནང་བཅུད་སེ​ེམས་ཅན་གྱི​ི་འབྱུང་ཁུངས་དང། རི​ིག་གཞུང་། སྐད་ཡི​ིག ཆས་

གོ​ོས། གོ​ོམས་གཤི​ིས་བཅས་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་དམི​ིགས་བསལ་གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལྡན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ཡི​ིན། འོ​ོན་ཀྱང་། དུས་ རབས་འདི​ིའི་ི དཀྱི​ིལ་མཚམས་ནས་རྒྱ་ནག་དམར་པོ​ོའི ི་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ཤར་ཕྱོ​ོགས་མདོ​ོ་སྟོ​ོད་སྨད་ཁུལ་ནས་བཙན་འཛུལ་གྱི​ི་དྲག་

ཤུགས་ཉི​ིན་རེ​ེ་བཞི​ིན་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་བཏང་བས་བོ​ོད་གངས་ལྗོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་གནས་སྟངས་ཛ་དྲག་གཉན་འཕྲང་དུ་གྱུར་པའི​ི་ཚེ​ེ། བོ​ོད་ ལྗོ​ོངས་ལྷ་མི​ི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་རེ​ེ་འདུན་བཟློ​ོག་མ་ཐུབ་པར་༸རྒྱལ་དབང་མཆོ​ོག་དགུང་ལོ​ོ་བཅུ་དྲུག་ལས་མ་སོ​ོན་ཡང་བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ ཆབ་སྲི​ིད་ཐུགས་འགན་མི​ི་བཞེ​ེས་ཀ་མེ​ེད་བྱུང༌།

སྐབས་དེ​ེར་༸རྒྱལ་དབང་མཆོ​ོག་བསྟན་སྲི​ིད་བདེ​ེ་ཐབས་སླད་རྒྱ་གར་འཕགས་པའི​ི་ཡུལ་དུ་བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་མ་ཕེ​ེབས་ཀ་

མེ​ེད་བྱུང་ཞི​ིང༌། དེ​ེ་འཕྲལ་གཞི​ིས་ཆགས་དང༌། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སོ​ོགས་རང་དབང་སླར་གསོ​ོའི ི་ལས་སྒོ​ོ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་སྒྲུབ་མུས་ནས།

རེ​ེ་འདོ​ོད་སྔོ​ོན་ཡོ​ོད་ལྟར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ལམ་སྲོ​ོལ་མང་གཙོ​ོའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་བསྒྱུར་ཐབས་གལ་ཆེ​ེར་བཟུང་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠ ལོ​ོར་

བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་གསར་བཙུགས་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༡ ལོ​ོར་གཞི​ི་རྩའི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་

གྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཚང་བའི​ི་མ་འོ​ོངས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་སྙི​ིང་དོ​ོན་ཞི​ིག་གསལ་བསྒྲགས་ཐོ​ོག བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བསམ་ཚུལ་བསྡུ་

ལེ​ེན་བྱས་པར། རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་སྙི​ིང་དོ​ོན་དེ​ེའི​ི་ནང་། གལ་ཏེ​ེ་དགག་དགོ​ོས་དབང་གི​ིས་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མའི​ི་དབང་ཆ་འདོ​ོར་དགོ​ོས་བྱུང་

ན་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལྟར་ཐག་གཅོ​ོད་བྱ་རྒྱུ། ཞེ​ེས་བཀོ​ོད་པ་དེ​ེ་སྐོ​ོར་ལས། རྩ་བའི​ི་འབྲུ་དོ​ོན་གཞན་རྣམས་ལ་མང་ཚོ​ོགས་ནས་དགའ་

བསུའི​ི་བརྡ་ལན་འབྱོ​ོར།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༣ ལོ​ོར་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ཟི​ིན་བྲི​ིས་རྒྱས་པ་ཞི​ིག་གསལ་བསྒྲགས་དང་འབྲེ​ེལ་བཙན་བྱོ​ོལ་གཞུང་གི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་འཛི​ིན་

སྐྱོ​ོང་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་ཐོ​ོག་བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འགན་ཁུར་འོ​ོག་དེ​ེ་སྔའི​ི་གཞུང་ཞབས་སེ​ེར་མོ​ོ་བ་དང༌། སྐྱ་

བོ​ོའི ི་ཡོ​ོང་སྟངས་ལམ་སྲོ​ོལ་དང༌། གོ​ོ་མི​ིང་རྙི​ིང་པ་བཅས་ཕྱི​ིར་བསྡུ་བྱས་ཐོ​ོག་མང་གཙོ​ོའི་ི གཞུང་གི​ི་སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་དང་མཐུན་པའི​ི་གཞུང་ ཞབས་བཀོ​ོད་སྒྲི​ིག་ལམ་སྲོ​ོལ་གསར་གཏོ​ོད་མཛད།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༩ གསུམ་བཅུའི​ི་དུས་དྲན་གྱི​ི་གསུང་འཕྲི​ིན་ནང༌། བོ​ོད་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོར་བྱུང་བའི​ི་

ཉི​ིན་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཇི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་འཛུགས་མི​ིན་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱ་རྒྱུ་དང༌། ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མས་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་

གཞུང་གི​ི་སྲོ​ོལ་ལུགས་འདི​ི་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ངེ​ེས་པ་མེ​ེད། ཅེ​ེས་གསུངས་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་མི​ིའི​ི་བསམ་སྤྱོ​ོད་རང་དབང་གི​ི་གཞི​ི་

རྟེ​ེན་ཡང་དག་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པས། མ་འོ​ོངས་པར་གཞི​ིས་བྱེ​ེས་མཉམ༌འཛོ​ོམས་ཀྱི​ི་དུས་སྐབས་བཟང་པོ​ོ་ཤར་མཚམས་དུས་བསྟུན་

བསྒྱུར་བཅོ​ོས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་ཆེ​ེའི་ི མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་བློ​ོ་མོ​ོས་དང་འཚམས་པའི​ི་འགྲོ​ོ་འོ​ོང༌དང་། གཏམ་བརྗོ​ོད། བསམ་བློ​ོའི ི་རང་དབང་ཡོ​ོངས་

སུ་རྫོ​ོགས་ཤི​ིང༌། གསར་གཏོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་བཞི​ིན་ལྡན་པའི​ི་བོ​ོད་ཆོ​ོལ་གསུམ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་གཅི​ིག་ཏུ་བསྒྲི​ིལ་བའི​ི་རང་དབང་མང་

གཙོ​ོ་མཉམ་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་ཡང་དག་པའི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་བསྐྱོ​ོད་རྒྱུ་དང༌། ལམ་སྲོ​ོལ་དེ​ེ་གཞི​ི་རྩར་བཟུང༌ནས་དམ་པའི​ི་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་ དགོ​ོངས་དོ​ོན་བྱམས་བརྩེ​ེ་དང༌། དྲང་བདེ​ེན། འདྲ་མཉམ། ཞི​ི་བདེ​ེའི​ི་བསྟི​ི་གནས། ཁོ​ོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བཅས་ཀྱི​ི་ལྟ་བར་བརྟེ​ེན་པའི​ི་

སྲི​ིད་གཞུང་སྟེ​ེ། ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་དང༌། འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང། ཁྲི​ིམས་ལུགས་དབང་འཛི​ིན་བཅས་ཀྱི​ི་འགན་དབང་ཐ་དད་འདྲ་མཉམ་ དུ་ཡོ​ོད་པ། སྲི​ིད་དོ​ོན་ཚོ​ོགས་ཁག་ཅན་གྱི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་ལྡན་པ་ཞི​ིག་བྱུང་ན་སྙམ་པ་ཡི​ིན།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་བདག་པོ​ོ་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་ཡི​ིན་པ་དང༌། དེ​ེ་ཡང་གཙོ​ོ་བོ​ོར་གཞི​ིས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་ཡི​ིན་པས་མ་འོ​ོངས་

པར་བོ​ོད་རང་དབང་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་འགན་ཁུར་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བོ​ོད་ནང་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་སྤྱི​ི་དང༌། ལྷག་པར་ད་ལྟ་རྒྱ་མི​ིའི​ི་

དབང་འོ​ོག་ཏུ་ལས་འགན་འཁུར་བཞི​ིན་པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་ལས་བྱེ​ེད་རྣམས་ལ་ཉམས་མྱོ​ོང་དང༌། རྒྱུས་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་འགན་འཁྲི​ི་འཁུར་

བབས་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད་པ་ལྟར། དེ​ེ་ལྟའི​ི་ལས་བྱེ​ེད་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཡི​ིད་དོ​ོགས་ཐེ​ེ་ཚོ​ོམ་སྤངས་ཏེ​ེ་རང་ཡུལ་རང་དབང་སླར་གསོ​ོ་དང༌། འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གོ​ོང་མཐོ​ོར་སྤེ​ེལ་བའི​ི་ལྷག་བསམ་བློ​ོ་སྟོ​ོབས་ཆེ​ེ་བསྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་གལ་ཤི ིན་ཏུ་ཆེ​ེ།

མ་འོ​ོངས་པར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་འགན་ཁུར་དང༌། ལམ་ལུགས་རྗེ​ེས་འབྲེ​ེལ་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གོ​ོ་གནས་གང་

ཡང་ལེ​ེན་རྒྱུ་མི​ིན་པ་དང་། སྤྱི​ི་མི​ི་ལྟ་བུར་གནས་ཏེ​ེ་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་སེ​ེལ་མ་ཐུབ་པའི​ི་དམི​ིགས་བསལ་དཀའ་ངལ་འགའ་ཞི​ིག་སྤྱི​ི་

མི​ི་གཟུར་གནས་ཤིག ི ་གི​ི་ངོ​ོས་ནས་སེ​ེལ་ཐབས་བྱ་རྒྱུ་དང༌། ལྷག་པར་བོ​ོད་གངས་ཅན་འདི​ི་བཞི​ིན་ཇི​ི་སྲི​ིད་བར་དེ​ེང་རབས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་

སྤྱི​ིའི​ི་ནང་འདྲ་མཉམ་དུ་འཚོ​ོ་གནས་ཐུབ་པའི​ི་ཆེ​ེད། མི​ི་གཅི​ིག་ལ་བརྟེ​ེན་པ་མ་ཡི​ིན་པར་རྒྱ་ཆེ​ེའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྣམ་དཔྱོ​ོད་

བློ​ོ་རྩལ་འདོ​ོན་སྤེ​ེལ་གྱི​ིས་ཆབ་སྲི​ིད་ཁུར་འགན་ལེ​ེན་རྒྱུ་ཤི ིན་ཏུ་གལ་གནད་ཆེ​ེ་བ་བཅས་སྤྱི​ི་སྒོ​ོས་འཕྲལ་ཡུན་ཕན་རླབས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ གནད་འགག་དགོ​ོས་པ་དགེ​ེ་མཚན་ལ་བསམ་གཞི​ིགས་ནན་ཏན་གྱི​ིས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱས་པ་ཡི​ིན།

རྒྱ་མི​ིའི​ི་བཙན་ཤུགས་བོ​ོད་ནས་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན་གྱི​ིས་བོ​ོད་གངས་ཅན་པའི​ི་རང་དབང་བསྐྱར་གསོ​ོ་བྱུང་མཚམས་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྩ་

ཁྲི​ིམས་གཏན་འབེ​ེབས་མ་ཟི​ིན་པའི​ི་རི​ིང་བར་བརྒལ་གྱི​ི་དུས་སྐབས་ཤི ིག་འཛི​ིན་དགོ​ོས་ཤི ིང༌། དེ​ེའི​ི་རི​ིང་དཔལ་འབྱོ​ོར་དང༌། ཤེ​ེས་

ཡོ​ོན། རི​ིག་གཞུང༌། འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན། བཟོ​ོ་ཚོ​ོང༌། ཞི​ིང་འབྲོ​ོག འགྲི​ིམས་འགྲུལ་ལ་སོ​ོགས་པའི​ི་ལས་དོ​ོན་རྒྱུན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་ ལས་ཁུངས་སྒྲི​ིག་འཛུགས་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཁག་མུ་མཐུད་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་ཐོ​ོག་ད་ལྟ་ལས་དོ​ོན་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་ལས་བྱེ​ེད་ལྷག་ བསམ་ཅན་རྣམས་ནས་འགན་ཁུར་ལེ​ེན་དགོ​ོས།

105

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བར་བརྒལ་གྱི​ི་དུས་ཡུན་རི​ིང་ཆབ་སྲི​ིད་དབང་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པོ​ོ་སྲི​ིད་འཛི​ིན་གཅི​ིག་བསྐོ​ོ་བཞག་བྱ་རྒྱུ་དང༌། བསྐོ​ོ་བཞག་བྱས་

པ་དེ​ེར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་འགན་ཁུར་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་རྩི​ིས་སྤྲོ​ོད་བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན། དེ​ེ་དང་ཆབས་ཅི​ིག་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་གཞུང་ རང་བཞི​ིན་གྱི​ིས་ཕྱི​ིར་བསྡུ་ཟི​ིན་པར་ཆ་འཛི​ིན་བྱ་རྒྱུ། བར་བརྒལ་གྱི​ི་དུས་ཡུན་དང༌། སྒྲི​ིག་འཛུགས།

རྒྱ་མི​ིའི​ི་བཙན་ཤུ གས་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན་གྱི​ིས་བོ​ོད་ལ་རང་དབང་བསྐྱར་གསོ​ོ་བྱུང་བ་ནས། བོ​ོད་རང་དབང་མང་གཙོ​ོའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་

གཏན་འབེ​ེབས་ཀྱི​ིས་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལྟར་སྲི​ིད་གཞུང་གསར་པ་འགོ​ོ་འཛུགས་མ་ཟི​ིན་བར་བར་བརྒལ་གྱི​ི་དུས་ཡུན་ཞི​ིག་དགོ​ོས་ པ་ཡི​ིན། ནི​ི།

༡། བོ​ོད་ལ་རང་དབང་བྱུང་མ་ཐག་བར་བརྒལ་གྱི​ི་དུས་ཡུན་རི​ིང་ཆབ་སྲི​ིད་དབང་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པོ​ོ་སྲི​ིད་འཛི​ིན་ཞི​ིག་དགོ​ོས་པ་

ཀ) ༸གོ​ོང་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཆོ​ོལ་གསུམ་ཁྱོ​ོན་གྱི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་མི​ི་སྣ་ལས་སྒྲི​ིག་འཛུགས་བྱས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཆེ​ེད་འཛུགས་ཀྱི​ིས་

ཆོ​ོལ་གསུམ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་སྡེ​ེ་ཚན་འདྲ་མི​ིན་ཁག་གི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་རྣམས་ལ་གོ​ོ་བསྡུར་བྱས་ཏེ​ེ་བོ​ོད་གངས་ཅན་གྱི​ི་ས་

ཁུལ་ཡོ​ོངས་ནས་འཐུས་མི​ི་ཆེ​ེད་བསྐོ​ོང་ཛ་དྲག་ཚོ​ོགས་འདུ་ཞི​ིག་བསྡུས་ཏེ​ེ། ཚོ​ོགས་འདུ་དེ​ེ་ཐོ​ོག་ནས་བར་བརྒལ་སྲི​ིད་འཛི​ིན་གྱི​ི་

འོ​ོས་གཞི​ི་མི​ི་གྲངས་བདུན་ལས་མི​ི་བརྒལ་བ་ཞི​ིག་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱུང་ཁོ​ོངས་ནས་སུ་རུང་ཞི​ིག་ལ་༸གོ​ོང་མཆོ​ོག་ནས་བསྐོ​ོ་བཞག་ བྱ་རྒྱུ།

ཁ) ཡང་དེ​ེ་འདྲའི​ི་འོ​ོས་གཞི​ི་འདེ​ེམས་སྒྲུག་བྱ་སྟབས་འགྲི​ིགས་མི​ིན་ཤར་ཚེ​ེ་བར་བརྒལ་གྱི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་ཞི​ིག་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་

ནས་ཐད་ཀར་བསྐོ​ོ་བཞག་བྱ་རྒྱུ།

༢། བར་བརྒལ་གྱི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་ལ་བསྐོ​ོ་བཞག་བྱུང་བའི​ི་སྐྱེ​ེ་བོ​ོ་དེ​ེས་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་མདུན་སར་ལས་ཁུར་དང༌། གསང་

རྒྱའི​ི་དམ་བཅའམ། ཁས་ལེ​ེན་ཞུ་དགོ​ོས།

༣། བར་བརྒལ་གྱི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་དེ​ེར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་མངའ་དབང་དང༌། ངོ​ོས་ཀྱི​ི་མི​ིང་གནས་རྗེ​ེས་འབྲེ​ེལ་སྲི​ིད་

གཞུང་གི​ི་འགན་དབང་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལྟར་རྩི​ིས་སྤྲོ​ོད་བྱ་རྒྱུ།

༤། བར་བརྒལ་དུས་ཡུན་གྱི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་དེ​ེའི​ི་འགན་ཁུར་འོ​ོག་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཤི ིག་བསྡུ་བསྐོ​ོང་

བྱ་རྒྱུ་དང༌། བསྡུ་བསྐོ​ོང་བྱས་པའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་དེ​ེས་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་འཆར་ཟི​ིན་ཁག་ལ་དཔྱད་ཞི​ིབ་ཀྱི​ིས་རྩ་

ཁྲི​ིམས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱ་རྒྱུ་བཅས་དུས་ཡུན་ལོ​ོ་གཅི​ིག་ནང་ཟི​ིན་པ་བྱ་རྒྱུ།

༥། གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་གསལ་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཁག་གི​ི་འཐུས་མི​ི་དང༌། ཚོ​ོགས་གཙོ​ོ། སྲི​ིད་འཛི​ིན། སྲི​ིད་

བློ​ོན་བཅས་ཀྱི​ི་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ལས་དོ​ོན་མཐའ་དག་གི​ི་ཆེ​ེད་བར་བརྒལ་གྱི​ི་འོ​ོས་བསྡུ་ལས་ཁང་ཞི​ིག་དགོ​ོས་པར་དེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་འགན་

འཛི​ིན་དང༌། ཚོ​ོགས་མི​ི་བཅས། བར་བརྒལ་སྲི​ིད་འཛི​ིན་གྱི​ིས་ཐད་ཀར་བསྐོ​ོ་བཞག་བྱ་རྒྱུ།

106

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

༦། ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལྟར་རྩ་ཁྲི​ིམས་གཏན་འབེ​ེབས་ཀྱི​ིས་ཁྲི​ིམས་སུ་བཅས་པ་ནས། བར་བརྒལ་གྱི​ི་འོ​ོས་བསྡུ་ལས་ཁང་གི​ི་

འགན་ཁུར་འོ​ོག་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཐུས་མི​ི་དང༌། སྲི​ིད་འཛི​ིན་གྱི​ིས་གཙོ​ོས་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ལས་དོ​ོན་ཁག་ཟི​ིན་ཏེ​ེ་དམ་འབུལ་དང་འབྲེ​ེལ་

དངོ​ོས་སུ་འགན་ཁུར་མ་བླངས་ཀྱི​ི་བར་དུས་ཡུན་ལོ​ོ་གཅི​ིག་བཅས་བར་བརྒལ་གྱི​ི་དུས་ཡུན་ལོ​ོ་གཉི​ིས་ལས་མི​ི་བརྒལ་བ་བྱ་རྒྱུ།

༧། རྩ་ཁྲི​ིམས་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་བསྡུ་བསྐོ​ོང་བྱ་ཕྱོ​ོགས་ཐད་རྒྱལ་ས་དང༌། གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར། ས་ཁུལ། རྫོ​ོང་ཁག་རེ​ེ་རེ​ེ་བཅས་

ནས་འོ​ོས་བསྡུ་བྱས་པའི​ི་འཐུས་མི​ི་ཉི​ིས་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་ལས་མི​ི་ཉུང་བ་ཞི​ིག་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན།

༨། རྩ་ཁྲི​ིམས་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཚུགས་མ་ཐག་ལས་དོ​ོན་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ཞི​ིབ་གསལ་གཏན་འབེ​ེབས་ཀྱི​ིས་

ལག་ལེ​ེན་བསྟར་རྒྱུ།

༩། རྩ་ཁྲི​ིམས་གཏན་འབེ​ེབས་ཟི​ིན་རྗེ​ེས་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལྟར་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གསར་འཛུགས་ཀྱི​ིས་དམ་འབུལ་ལས་དོ​ོན་འགོ​ོ་

འཛུགས་ཟི​ིན་པ་དང་ཆབས་ཅི​ིག་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལས་ཁུར་རང་བཞི​ིན་གྱི​ིས་འཁྱུར་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན།

༡༠། ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོའི ི་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ལས་དོ​ོན་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཟི​ིན་ཏེ​ེ་ཁུངས་སོ​ོ་སོ​ོས་ལས་ཁུར་དམ་བཅའ་ཕུལ་གྲུབ་མཚམས་

བར་བརྒལ་གྱི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་དང༌། འོ​ོས་བསྡུ་ལས་ཁང་གི​ི་ལས་གནས་འཁྱུར་ཏེ​ེ། ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལྟར་འོ​ོས་བསྡུ་བྱས་པའི​ི་རང་ དབང་མང་གཙོ​ོའི​ི་གཞུང་གི​ིས་དངོ​ོས་སུ་ལས་དོ​ོན་འགོ​ོ་འཛུགས་བྱ་རྒྱུ་བཅས།

མ་འོ​ོངས་པའི​ི་བོ​ོད་རང་དབང་མང་གཙོ​ོའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་འཆར་ཟི​ིན་རྒྱས་པ་འགའ་ཞི​ིག་འདི​ི་ནས་བཟོ​ོ་འགོ​ོད་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་དུ་ཡོ​ོད་

པ་དེ​ེའི​ི་མཐའ་མའི​ི་གཏན་འབེ​ེབས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་འགན་དབང་ཐད་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལྟར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་མངའ་རི​ིས་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་འཐུས་ མི​ི་རྒྱས་འཛོ​ོམས་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ལ་ཡོ​ོད། མ་འོ​ོངས་མང་གཙོ​ོའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་རྩ་དོ​ོན་ཁག། རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ཁྱད་གནད།

ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལྟར་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་དབང་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྟེ​ེན་གཞི​ི་དང༌། འབྱུང་

ཁུངས་བླ་ན་མེ​ེད་པ་ཡི​ིན།

ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་རང་བཞི​ིན། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་རང་བཞི​ིན་ནི​ི། བོ​ོད་དང༌། ཉེ​ེ་སྐོ​ོར་ཡུལ་ཁག་འཛམ་གླི​ིང་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཕན་བདེ​ེའི​ི་ཆེ​ེད། འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་ བའི​ི་ལྟ་བར་གཞི​ི་བཅོ​ོལ་བའི​ི་རང་དབང་དང༌། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་བདེ​ེ་དོ​ོན། ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ཟུང་འབྲེ​ེལ། མང་གཙོ​ོ། མཉམ་འབྲེ​ེལ། ཁོ​ོར་ཡུག་

སྲུང་སྐྱོ​ོབ་དང་བཅས་པའི​ི་ཞི​ི་བདེ​ེའི​ི་བསྟི​ི་གནས་ཤི​ིག་བསྐྲུན་རྒྱུ།

107

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གཞུང་གི​ི་རྩ་དོ​ོན།

གཞུང་ནས་མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ལ་སྲུང་བརྩི​ི་བྱེ​ེད་པ་དང༌།

བོ​ོད་མི​ི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་བསམ་སྤྱོ​ོད་དང༌དངོ​ོས་པོ​ོའི ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་བའི​ི་ལས་འགན་བསྒྲུབ་རྒྱུ། དམག་འཐབ་སྤོ​ོང་བ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡུལ་ཁམས་ནི​ི་འཚེ​ེ་མེ​ེད་བྱམས་བརྩེ​ེ་ལྡན་པའི​ི་ཞི​ི་བའི​ི་བསྟི​ི་གནས་དང༌། ཁོ​ོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་ལྟེ​ེ་གནས་ཤི​ིག་

ཏུ་བསྒྱུར་ཐོ​ོག བར་གནས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་གནས་ཏེ​ེ་དོ​ོན་གནད་གང་ཅི​ིའི​ི་ཐོ​ོག་དམག་འཐབ་སྤོ​ོང་རྒྱུ། གཞི​ི་རྩའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང༌།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡུལ་མི​ི་ཚང་མ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་མདུན་སར་འདྲ་མཉམ་ཡི​ིན། ཕོ​ོ་མོ​ོ་དང༌། རི​ིགས་རུས། སྐད་ཡི​ིག ཆོ​ོས་ལུགས། སེ​ེར་

སྐྱ། ཤ་མདོ​ོག གནས་སྟངས་གཞན་དག་གང་ཅི​ིའི​ི་ཐོ​ོག་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་མེ​ེད་པར་ཐོ​ོབ་ཐང་ཁག་ལ་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱོ​ོད་ཆོ​ོག་པ་ཡི​ིན། གཞི​ི་རྩའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་གཞན་ཁག

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡུལ་མི​ི་ཚང་མར་ལུས་སྲོ​ོག་དང༌། འདོ​ོད་དབང༌། མཁར་དབང་བཅས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་དང༌། གཏམ་བརྗོ​ོད། མཁར་

དབང་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་དང༌། བདག་འཛི​ིན། ཚོ​ོགས་པ་འཛུགས་པ། གསར་ཤོག ོ ་དང༌། དུས་དེ​ེབ་འགྲེ​ེམས་སྤེ​ེལ། གཞུང་དང༌། གཞུང་འཛི​ིན་ ལས་དོ​ོན་རི​ིགས་སུ་ཞུགས་རྒྱུའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད། གདམ་བྱ་འདེ​ེམས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང༌།

ཁྲི​ིམས་ལུགས་གཞི​ིར་བཟུང་ཡུལ་མི​ི་ཕོ​ོ་མོ​ོ་ཚང་མར་འོ​ོས་བསྡུ་བྱེ​ེད་པ་དང༌། འོ​ོས་གཞི​ིར་ཞུགས་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་མངའ་རི​ིས་སུ་གཏོ​ོགས་པའི​ི་ས་ཆ་རྣམས་མི​ི་མང་གི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་དང༌། མི​ི་མང་གི​ི་གནས་ཡུལ། རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་

ས་ཆའི​ི་བདག་དབང༌།

གི​ི་བབས་ནས་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་དང༌། བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱ་རྒྱུ། བོ​ོད་གཞུང་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡུལ་མི​ི་ཚོ​ོར་སྡོ​ོད་གནས་དང༌། ཞི​ིང་ས། ཕྱུགས་ས།

ཁང་ས། བཟོ​ོ་ལས་འཛུགས་སྐྲུན། ཚོ​ོང་དོ​ོན། དེ​ེ་མི​ིན་སྒེ​ེར་གྱི​ི་འཚོ​ོ་ཐབས་བཅས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རང་བདག་གི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་སྤྲོ​ོད་རྒྱུ། སྒེ​ེར་ བདག་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ས་ཆ་རྣམས་གཞུང་ནས་སྟངས་འཛི​ིན་བྱ་རྒྱུ། དཔལ་འབྱོ​ོར་འགྲོ​ོ་ལུགས།

དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་ལམ་ལུགས་ནི​ི་མ་རྩའི​ི་རི​ིང་ལུགས་དང༌། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ལམ་ལུགས་མཐའ་

108

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གཉི​ིས་སུ་མ་ལྷུང་བར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གནས་བབ་ལ་གཞི​ིགས་པའི​ི་དམི​ིགས་བསལ་ཅན་གྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ལམ་ལུགས་ཤི ིག་བཟོ​ོ་རྒྱུ་དང༌། ཡོ​ོང་འབབ་ལ་གཞི​ིགས་པའི​ི་དཔྱ་ཁྲལ་འགྲོ​ོ་ལུགས་བཟོ​ོ་རྒྱུ། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང༌། རི​ིག་གཞུང༌།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཡར་རྒྱས་དང༌། ཡུལ་མི​ིའི​ི་གཤི​ིས་རྒྱུད་བཟང་པོ​ོ་འབྱུང་བའི​ི་གཞི​ི་རྩ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལ་རག་ལུས་པར་བརྟེ​ེན་ཤེ​ེས་

རི​ིག་གི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཡང་དག་ཅི​ིག་ལག་ལེ​ེན་བསྟར་བའི​ི་ཐོ​ོག གཞི​ི་རི​ིམ་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་གི​ི་རི​ིམ་པ་དང༌། མཐོ​ོ་རི​ིམ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། དམི​ིགས་ བཀར་ལས་རི​ིགས། བཟོ​ོ་ལས། ཚན་རི​ིག་དང༌། རྩོ​ོམ་རི​ིག ཆོ​ོས་བཅས་ཉམས་ཞི​ིབ་བྱ་བར་མཐུན་རྐྱེ​ེན་བསྒྲུབ་རྒྱུ། འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་གྱི​ི་ལས་རི​ིགས་དང༌། སྨན་བཅོ​ོས་མཐུན་རྐྱེ​ེན་ལྡེ​ེང་ངེ​ེས་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་ཐབས་ཐོ​ོག་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་

འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་ལ་ལྟ་རྟོ​ོག་འགོ​ོ་འདོ​ོན་གྱི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་བཟོ​ོ་རྒྱུ། ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོའི་ི དབང་འཛི​ིན།

ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོའི ི་དབང་ཆ་ནི​ི། རྒྱལ་ཡོ​ོངས་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་འཐུས་མི​ིའི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་དང༌། རྒྱལ་ཡོ​ོངས་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་གྲོ​ོས་

ཚོ​ོགས་གཉི​ིས་ལ་ཡོ​ོད་ཅི​ིང༌། གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་དེ​ེ་གཉི​ིས་ནས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་གྲོ​ོས་འཆར་ལ་སྲི​ིད་འཛི​ིན་གྱི​ི་ ཆོ​ོག་མཆན་ཐོ​ོབ་དགོ​ོས། རྒྱལ་ཡོ​ོངས་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་མངའ་རི​ིས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་སུ་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་

ཡོ​ོད་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྲངས་ཚད་ཆ་བགོ​ོས་བྱས་པ་གཞི​ིར་བཟུང་ཡུལ་མི​ི་སོ​ོ་སོ​ོས་ཐད་ཀར་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱས་པའི​ི་སྤྱི​ི་འཐུས་ལས་

གྲུབ་པ་དེ​ེ་དབང་ཆ་མཐོ​ོ་ཤོ ོས་ཀྱི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཡི​ིན། རྒྱལ་ཡོ​ོངས་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་འཐུས་མི​ིའི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ནི​ི། མངའ་སྡེ​ེ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་གྲོ​ོས་

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱས་པའི​ི་འཐུས་མི​ི་དང༌། གྲངས་ཚད་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལྟར་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་གྱི​ིས་ ཐད་བསྐོ​ོས་འཐུས་མི​ི་བཅས་ལས་གྲུབ་པ་ཡི​ིན།

འགན་འཛི​ིན་དང༌། འགན་འཛི​ིན་དབང་ཆ།

ཀ) གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ལམ་ལུགས་གཞི​ིར་བཟུང་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གཉི​ིས་དང༌། མངའ་སྡེ​ེའི་ི གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཁག་གི​ི་འཐུས་མི​ིས་འོ​ོས་

འདེ​ེམས་བྱས་པའི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་དང། སྲི​ིད་འཛི​ིན་གཞོ​ོན་པ་བཅས་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན།

ཁ) གཞུང་གི​ི་འགན་འཛི​ིན་དབང་ཆ་ནི​ི། ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལྟར་སྲི​ིད་བློ​ོན་དང༌། སྲི​ིད་བློ​ོན་དེ​ེས་འདེ​ེམས་སྒྲུག་བྱས་པའི​ི་བློ​ོན་

ཆེ​ེན་ལྷན་ཚོ​ོགས་ལ་ཡོ​ོད། སྲི​ིད་བློ​ོན་ནི​ི་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ནང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་པའམ། སྡེ​ེ་ཚན་གང་

རུང་གི​ི་ཐོ​ོག་ནས་ངོ​ོ་ཡོ​ོད་སྤྱི​ི་འཐུས་ཀྱི​ི་མང་མོ​ོས་གྲངས་ཚད་ལོ​ོངས་པ་ཡོ​ོད་ན་དང༌། དེ​ེ་མི​ིན་སྤྱི​ི་འཐུས་ཡོ​ོངས་ནས་འོ​ོས་འདེ​ེམས་

109

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བྱས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་དགོ​ོས།

ཁྲི​ིམས་ལུགས་དབང་འཛི​ིན།

གཞུང་དང༌། ཡུལ་མི​ི་སུ་ཐད་ནས་ཁྲི​ིམས་མཐུན་མི​ིན་པའི​ི་ལས་དོ​ོན་བྱས་རི​ིགས་ལ་སྟངས་འཛི​ིན་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཐག་

གཅོ​ོད་དྲང་བདེ​ེན་འདྲ་མཉམ་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་དང༌། རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ཚི​ིག་དོ​ོན་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་ཐག་གཅོ​ོད་དང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱ་རྒྱུ་བཅས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་

སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་དབང་འོ​ོག་ཏུ་མེ​ེད་པའི​ི་རང་དབང་ཅན་གྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་དབང་འཛི​ིན་དང༌། ཁྲི​ིམས་ཁང་ཁག་གི​ི་འགོ​ོ་གཙོ​ོ། གོ​ོང་ རི​ིམ་ཞུ་གཏུགས་བྱ་ཡུལ་གོ​ོང་ན་མེ​ེད་པའི​ི་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཁང་ཞི​ིག་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན། མངའ་སྡེ​ེ་ཁག

བོ​ོད་ཀྱི​ི་མངའ་རི​ིས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་འགྲི​ིམས་འགྲུལ་དང༌། མི​ི་འབོ​ོར། ས་བབ་གནས་སྟངས་ཚང་མར་ཞི​ིབ་བརྟག་གི​ིས་

གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ནས་མངའ་སྡེ​ེ་ཁག་ཏུ་དབྱེ​ེ་རྒྱུ། མངའ་སྡེ​ེ་སོ​ོ་སོ​ོར་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོའི ི་དབང་འཛི​ིན་མི​ི་མང་ནས་འོ​ོས་ འདེ​ེམས་བྱས་པའི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་དང༌། སྲི​ིད་འཛི​ིན་གྱི​ིས་བསྐོ​ོ་བཞག་བྱས་པའི​ི་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་དང༌། མངའ་སྡེ​ེའི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་

ནས་འདེ​ེམས་ཐོ​ོན་བྱུང་བའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གྱི​ིས་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་པའི​ི་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་བློ​ོན་ཆེ​ེན་ལྷན་ཚོ​ོགས། ཁྲི​ིམས་ལུགས་དབང་འཛི​ིན་ མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ཁྲི​ིམས་ཁང་མཐོ​ོ་བ་བཅས་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཐོ​ོག མངའ་སྡེ​ེ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་གནས་སྟངས་ལ་གཞི​ིགས་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་དང༌། སྒྲི​ིག་

གཞི​ི་ཁག་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ནས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱ་རྒྱུ་དང༌། དོ​ོན་གནད་གལ་ཆེ​ེ་འགའ་རེ​ེའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་མ་གཏོ​ོགས་དེ​ེ་མི​ིན་

ལས་དོ​ོན་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་མངའ་སྡེ​ེ་སོ​ོ་སོ​ོ་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་ཆོ​ོག་པ་བཟོ​ོ་རྒྱུ། བསྐྱར་ཞི​ིབ་བསྒྱུར་བཅོ​ོས།

གཏན་འབེ​ེབས་ཟི​ིན་པའི​ི་རང་དབང་མང་གཙོ​ོའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་དེ​ེ་བཞི​ིན་དངོ​ོས་སུ་ལག་ལེ​ེན་བསྟར་ཏེ​ེ་ལོ​ོ་གྲངས་གང་འཚམས་

སོ​ོང་རྗེ​ེས་དངོ​ོས་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་ཉམས་མྱོ​ོང་དང༌། མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་བསམ་འཆར་དང་བསྟུན་ཏེ​ེ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་བསྒྱུར་བཅོ​ོས་དགོ​ོས་རི​ིགས་

བགྱི​ིད་འཐུས།

མདོ​ོར་བསྡུས་ན། བོ​ོད་ཡུལ་ནི​ི་ཨེ​ེ་ཤ ་ཡའི​ི་སྙི​ིང་དབུས་དང༌། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་རྩེ​ེ་ཐོ​ོག རྒྱ་དཀར་ནག་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་བར་དུ་གནས་

ཤི​ིང༌། བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་ཀྱང་རང་བཞི​ིན་དྲང་བདེ​ེན་ཞི​ི་འཇམ་སྤྱོ​ོད་བཟང་གི​ི་གོ​ོམས་གཤི​ིས་རྒྱུན་འཇགས་སུ་ཡོ​ོད་པས། མ་འོ​ོངས་

པའི​ི་རང་དབང་ཅན་གྱི​ི་བོ​ོད་དེ​ེ་འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ལྟ་བ་འཛི​ིན་པའི​ི་ཞི​ི་བདེ​ེའི​ི་ཡུལ། རང་དབང་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་ཅན། སྐྱེ​ེ་རྒུའི​ི་

འཚོ​ོ་ཁམས་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་ལ་གནོ​ོད་གཞི​ིའི​ི་ཆུ་དང་མཁའ་རླུང་བཙོ​ོག་རྡུལ་གྱི​ིས་མ་སྦགས་པ། རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི​ི་མཛེ​ེས་སྡུག་ གཏོ​ོར་བཤི​ིག་ཆུད་ཟོ​ོས་མི​ི་འབྱུང་བའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཆ་ལག་ཚང་བ། ཡུལ་ནང་དྲག་དཔུང་དང༌། མཚོ​ོན་ཆའི​ི་རྟེ​ེན་གཞི​ི་

གང་ཡང་མེ​ེད་པའི​ི་ཞི​ི་བདེ​ེ་བག་ཕེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡུལ་ལུང་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་ལྡན་པ་ཞི​ིག་འབྱུང་བ་དང༌། དེ​ེང་དུས་འཛམ་གླི​ིང་ནང་ཧ་ཅང་འཕྲུལ་

110

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ། ཆས་དར་ཆེ​ེའི​ི་ཡུལ་ལུང་འགའ་ཞི​ིག་ཏུ་ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་ནས་མི​ི་རྣམས་ལ་ཆ་རྐྱེ​ེན་སྣ་མང་ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་པ་ཡོ​ོད་རུང༌། ཕྱོ​ོགས་

གཞན་ཞི​ིག་ནས་མི​ིའི​ི་ཆེ​ེ་མཐོ​ོང་རི​ིན་ཐང་རང་དབང་བརླགས་ཏེ​ེ་མི​ི་རྣམས་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི​ི་བྲན་གཡོ​ོག་ཏུ་ཚུད་པ་ལྟ་བུ་དང༌། སྤྱི​ིར་

བཏང་ཡུལ་ལུང་ཕལ་མོ​ོ་ཆེ​ེར་ནི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེའི་ི མང་ཚོ​ོགས་རྣམས་ལ་དགོ​ོས་ངེ​ེས་མཁོ​ོ་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་དག་ཀྱང་མ་འཛོ​ོམས་པར་དབུལ་

ཞི​ིང་ཕོ​ོངས་པའི​ི་གནས་སུ་ལྷུང་པ་འདི​ི་ལྟ་བུའི​ི་འབྱོ​ོར་རྒུད་ཀྱི​ི་མཐའ་གཉི​ིས་སྤངས་ཏེ​ེ། བོ​ོད་ཡུལ་སྤྱི​ི་དང༌། རྒྱ་ཆེ​ེའི​ི་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཁོ​ོ་ནར་དམི​ིགས་པའི​ི་རང་དབང་ཅན་གྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ལམ་ལུགས་དང༌། འཛུགས་སྐྲུན་གྱི​ི་འཆར་འགོ​ོད་འཐུས་ཚང་

ཞི​ིག་བྱས་ཏེ​ེ་བོ​ོད་མི​ི་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ལ་མཁོ​ོ་རྒུའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་དགོ​ོས་ངེ​ེས་རྣམས་ཡོ​ོངས་སུ་ཚང་བ་ཞི​ིག་བྱ་རྒྱུ།

ཡུལ་གཞན་གྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་དང༌། ལྟ་བ་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་གང་དུ་ཡང་མ་ལྷུང་བའི​ི་བར་གནས་གཙང་མ། ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་ཡུལ་

ཁག་དང་འདྲ་མཉམ་གཉི​ིས་ཕན་གྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས་མཛའ་མཐུན་མཉམ་གནས་བྱ་རྒྱུ། ཡུལ་ཕྱོ​ོགས་གང་ཞི​ིག་ལ་ཡང་སྡང་སེ​ེམས་དགྲར་

འཛི​ིན་གྱི​ི་ལྟ་བ་སྤངས་ཏེ​ེ་མཛའ་གྲོ​ོགས་དམ་གཙང་དུ་གནས་པ་བཅས་དེ​ེ་ལྟ་བུའི​ི་རང་སྐྱི​ིད་མི​ི་སྨོ​ོན་གྱི​ི་བོ​ོད་ཡུལ་ཞི​ིག་འཛུགས་སྐྲུན་

བྱ་རྒྱུར་ལྷག་བསམ་བློ​ོ་གྲོ​ོས་ལྡན་པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་དགའ་སྤོ​ོབས་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་སྒོ​ོ་ནས་འབད་བརྩོ​ོན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། བོ​ོད་གངས་ཅན་པའི​ི་རང་དབང་བསྐྱར་གསོ​ོ་བྱུང་མཚམས་ནས་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་འགན་འཁུར་ཅི​ི་ཞི​ིག་བཞེ​ེས་རྒྱུ་ཡི​ིན་པ་ གསུངས་ཡོ​ོད་དམ། རང་ཚི​ིག་ཐོ​ོག་ནས་བྲི​ིས།

༢། རྩ་ཁྲི​ིམས་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་བསྡུ་བསྐོ​ོང་བྱ་ཕྱོ​ོགས་ཐད་འཐུས་མི​ི་བསྡུ་རུབ་ཇི​ི་ལྟར་བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན་ནམ། ༣། བར་བརྒལ་དུས་སྐབས་ཀྱི​ི་འགྲེ​ེལ་བཤད་བྲི​ིས།

༤། མ་འོ​ོངས་མང་གཙོ​ོའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་རྩ་དོ​ོན་ཁག་གང་དང་གང་ཡི​ིན། དེ​ེ་དག་ལས་ཆབ་སྲི​ིད་རང་བཞི​ིན་ཇི​ི་ལྟར་ཡི​ིན་ནམ། ༥། དམག་འཐབ་སྤོ​ོང་བ་ཟེ​ེར་ན་གང་རེ​ེད་དམ།

༦། གདམ་བྱ་འདེ​ེམས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང༌གང་ཡོ​ོད།

111

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༡༡། བོ​ོད་རྒྱ་ཞི​ི་མོ​ོལ། ཞི​ི་མོ​ོལ་སྔོ​ོན་གྱི​ི་དུས་སྐབས། (༡༩༥༠-༡༩༧༨)

རྒྱ་ནག་གི​ིས་བོ​ོད་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱས་རྗེ​ེས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡ ལོ​ོར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཞི​ི་མོ​ོལ་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོགས་ཆུང་ལ་བཙན་ཤེ​ེད་

འོ​ོག་ནས་གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ཟེ​ེར་བར་མི​ིང་རྟགས་འགོ​ོད་བཅུག་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༤ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་པེ​ེ་ཅི​ིང་དུ་ཕེ​ེབས་ནས་རྒྱ་ནག་གི​ི་གཙོ​ོ་འཛི​ིན་མའོ​ོ་ཙེ​ེ་ཏུང་ལ་མཇལ་འཕྲད་སྐབས།

མའོ​ོ་ཡི​ིས། བོ​ོད་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་རྒྱུ་དང་། བོ​ོད་མི​ི་མང་ལ་རོ​ོགས་རམ་བྱེ​ེད་རྒྱུ། ཡར་རྒྱས་ཕྱི​ིན་མཚམས་རྒྱ་མི​ི་རྣམས་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན་ བྱ་རྒྱུ་བཅས་ཀྱི​ི་ཁས་ལེ​ེན་ཐོ​ོབ་ཡོ​ོད།

འོ​ོན་ཀྱང་རྒྱ་ནག་གི​ིས་བོ​ོད་ཡོ​ོངས་སུ་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་འགྲོ​ོ་བ་དང་། ལྷག་པར་དུ་བོ​ོད་ཤར་རྒྱུད་ལི​ི་ཐང་སོ​ོགས་མདོ​ོ་སྟོ​ོད་

སྨད་ཀྱི​ི་བོ​ོད་རི​ིགས་ས་ཁུལ་ཁག་ལ་དམར་པོ​ོའི ི་ལྟ་སྤྱོ​ོད་ལག་ལེ​ེན་འགེ​ེལ་ཆེ​ེད་དྲག་གནོ​ོན་རྩུབ་སྤྱོ​ོད་འོ​ོག་སྡོ​ོད་མ་ཐུབ་པར་ཁམས་ དང་། ཨ་མདོ​ོའི ི་ཁུལ་ནས་བོ​ོད་མི​ི་རྒན་བྱི​ིས་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོ་ལྷ་སར་བཙལ་བྱོ​ོལ་དུ་འབྱོ​ོར།

གོ​ོང་གསལ་རྒྱ་མི​ིའི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རྒྱ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁས་ལེ​ེན་ལ་ཡི​ིད་རྟོ​ོན་མེ​ེད་པ་གྱུར་ཏེ​ེ། མཐར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར་

བོ​ོད་མི​ིའི​ི་རང་དབང་སྒེ​ེར་ལངས་བྱུང་ནས་༸རྒྱལ་དབང་མཆོ​ོག་རྒྱ་གར་དུ་བཙན་བྱོ​ོལ་ལ་ཕེ​ེབས་ཏེ​ེ་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་གཞུང་ངམ་ བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་དབུ་འཛུགས་གནང་བ་རེ​ེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༦-༡༩༧༦ བར་བོ​ོད་ནང་མའོ​ོ་ཙེ​ེ་ཏུང་གི​ི་རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེའི་ི དུས་འགྱུར་འོ​ོག་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་གཞུང་དང་

རྒྱ་ནག་གཉི​ིས་དབར་གཞུང་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་གང་ཡང་བྱུང་མེ​ེད།

ལྟ་སྐོ​ོར་ཚོ​ོགས་པ་དང་སྐུ་ཚབ་རྣམས་ཀྱི​ི་འཚམས་གཟི​ིགས། (༡༩༧༩-༡༩༨༤)

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༩ ལོ​ོར་མའོ​ོ་ཙེ​ེ་ཏུང་གྲོ​ོངས་རྗེ​ེས་ཏེ​ེང་ཞའོ​ོ་ཕི​ིང་གི​ིས་བསྒྱུར་བཅོ​ོས་སྒོ​ོ་དབྱེ​ེ་ཡི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་བཟུང་ནས་༸སྐུའི​ི་གཅེ​ེན་

པོ​ོ་རྒྱ་ལོ​ོ་དོ​ོན་གྲུབ་བརྒྱུད་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་དང་བྱེ​ེས་བཞུགས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྐུ་ཚབ་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་ནང་གི​ི་དངོ​ོས་ཡོ​ོད་གནས་སྟངས་རྟོ​ོག་

ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་ལྟ་སྐོ​ོར་འགྲོ​ོ་འགྲོ​ོ་ཆོ​ོག་པའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་གུ་ཡངས་བྱས་ཡོ​ོད། གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོགས་པ་བོ​ོད་ནང་དུ་བསྐྱོ​ོད་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༩ ཟླ་༨ པའི​ི་ནང་འཇུ་ཆེ​ེན་ཐུབ་བསྟན་གྱི​ི་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་འོ​ོག། སྟག་ལྷ་ཕུན་ཚོ​ོགས་བཀྲ་ཤི​ིས་དང་། བློ​ོ་བཟང་བསམ་

གཏན། བློ​ོ་བཟང་དར་རྒྱས། བཀྲ་ཤིས ི ་སྟོ​ོབས་རྒྱལ་བཅས་མི​ི་ལྔ་ལས་གྲུབ་པའི​ི་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཞི​ིག་གི​ིས་ཟླ་བ་དྲུག་ཙམ་རི​ིང་

112

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་ལ་གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་དུ་ཕེ​ེབས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༠ ཟླ་ ༥ པའི​ི་ནང་ནི​ིའུ་ཡོ​ོག་དོ​ོན་གཅོ​ོད་བཀྲས་མཐོ​ོང་བསྟན་འཛི​ིན་རྣམ་རྒྱལ་ལགས་ཀྱི​ིས་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་ནས། གཞོ​ོན་

ནུ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཁོ​ོངས་ནས་བློ​ོ་བཟང་སྦྱི​ིན་པ་དང་། ཨི​ིན་ཡུལ་ནས་ཕུན་ཚོ​ོགས་དབང་རྒྱལ། ཉི​ི་ཧོ​ོང་དོ​ོན་གཅོ​ོད་པད་མ་རྒྱལ་པོ​ོ།

སུད་སི​ི་དོ​ོན་གཅོ​ོད་ཚེ​ེ་རི​ིང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་བཅས་བཙན་བྱོ​ོལ་ནང་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱས་ཤིངི ་ལོ​ོ་ན་ཅུང་ཆུང་བའི​ི་གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོགས་ཆུང་ ཞི​ིག་ཕེ​ེབས། ཁོ​ོང་རྣམ་པས་ཟླ་བ་གསུམ་ཙམ་རི​ིང་བོ​ོད་ཡོ​ོངས་སུ་འཚམས་གཟི​ིགས་གནང་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༠ ཟླ་ ༦ པའི​ི་ནང་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཞི​ིག་ཕེ​ེབས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་དྷ་ས་

བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་གྱི​ི་གཙོ​ོ་འཛི​ིན་སྐུའི​ི་གཅུང་མོ​ོ་རྗེ​ེ་བཙུན་པདྨས་སྣེ​ེ་འཁྲི​ིད་དེ​ེ། ཕྱག་མཛོ​ོད་ཚང་བསོ​ོད་ནམས་རབ་བརྟན། ལ་དྭགས་བོ​ོད་

ཁྱི​ིམ་གྱི​ི་དབུ་འཛི​ིན་དགེ​ེ་སློ​ོང་བློ​ོ་བཟང་བསྟན་འཛི​ིན། ལྷ་མགོ​ོན་སྤྲུལ་སྐུ། དབང་འདུས། གཡང་སྒྲོ​ོན་ཚེ​ེ་རི​ིང་བཅས་ཀྱི​ིས་ཟླ་བ་བཞི​ི་

ཙམ་རི​ིང་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བོ​ོད་ནང་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་བོ​ོད་ཕྲུག་ཚོ​ོའི​ི་གནས་སྟངས་རྟོ​ོག་ཞི​ིབ་གཙོ​ོ་བོ​ོར་དམི​ིགས་ནས་ཕེ​ེབས་ཡོ​ོད།

སྐུ་ཚབ་ཐེ​ེངས་གསུམ་བསྐྱོ​ོད་རྗེ​ེས་བོ​ོད་རྒྱའི​ི་དབར་ཡུན་ཙམ་རི​ིང་གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་མཚམས་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་བྱུང་བ་དང་།

དེ​ེ་བཞི​ིན་བོ​ོད་ནང་ཁུལ་སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་ལ་རྒྱ་གར་ནས་དགེ​ེ་རྒན་མི​ི་གྲངས་ ༥༠ ལོ​ོ་གཉི​ིས་རི​ིང་གཏོ​ོང་རྒྱུ་དང་། ཕན་ཚུན་འབྲེ​ེལ་མཐུད་

སྟབས་བདེ​ེའི​ི་ཆེ​ེད་ལྷ་སར་དོ​ོན་བྱེ​ེད་ཁང་ཞི​ིག་འཛུགས་རྒྱུ་བཅས་ལ་པེ​ེ་ཅི​ིང་ནས་ཞལ་བཞེ​ེས་སྔོ​ོན་གྲུབ་བྱུང་ཡང་གནས་སྐབས་ ངང་འཐེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་བྱུང།

གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་སྐུ་ཚབ་ཐེ​ེངས་བཞི​ི་པ།

དེ​ེ་ནས་ལོ​ོ་བཞི​ིའི​ི་རྗེ​ེས་ཏེ​ེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༥ ཟླ ༧ པའི​ི་ནང་གཞུང་ཞབས་ཟུར་པ་དང་གཞུང་ཞབས་ལས་གྲུབ་པའི​ི་གཟི​ིགས་

སྐོ​ོར་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཞི​ིག་ཕེ​ེབས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་བཀའ་ཟུར་ཀུན་བདེ​ེ་གླི​ིང་འོ​ོད་ཟེ​ེར་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ིས་དབུ་ཁྲི​ིད་དེ​ེ། ཨ་ལགས་ འཇི​ིགས་མེ​ེད། ཆབ་ཆ་སྐལ་ལྡན། བྲའུ་དཔོ​ོན་རི​ིན་ཆེ​ེན་ཚེ​ེ་རི​ིང་བཅས་ནས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བོ​ོད་ནང་གི​ི་ཆོ​ོས་དད་རང་དབང་གི​ི་གནས་

སྟངས་རྟོ​ོག་ཞི​ིབ་ཆེ​ེད་བསྐྱོ​ོད་ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་རྣམ་པས་ཟླ་བ་བཞི​ི་ཙམ་བོ​ོད་ནང་གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་དུ་ཕེ​ེབས་ཡོ​ོད་ཀྱང་། རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་ མཚོ​ོ་སྔོ​ོན་ཞི​ིང་ཆེ​ེན་ཟེ​ེར་བའི​ི་ས་ཁོ​ོངས་མ་གཏོ​ོགས་བོ​ོད་ས་ཡོ​ོངས་སུ་འགྲོ​ོ་བསྐྱོ​ོད་ཆོ​ོག་པའི​ི་ཆོ​ོག་མཆན་སྤྲད་མེ​ེད། ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི་ི སྐུ་ཚབ་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོ་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཕེ​ེབས་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༢ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་བཀའ་བློ​ོན་ཁྲི​ི་པ་འཇུ་ཆེ​ེན་ཐུབ་བསྟན་དང་། བདེ​ེ་སྲུང་བཀའ་བློ​ོན་སྟག་ལྷ་ཕུན་

ཚོ​ོགས་བཀྲ་ཤི ིས། བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་གཙོ​ོ་རྒྱ་རི​ི་བློ​ོ་གྲོ​ོས་རྒྱལ་མཚན་བཅས་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་སྐུ་ཚབ་བསྐོ​ོ་ འཛུགས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་ནག་ཏུ་བཏང་སྟེ​ེ། ཞི​ི་མོ​ོལ་འགོ​ོ་འཛུགས་གནང་། སྐབས་དེ​ེར་ཁོ​ོང་རྣམ་པ་རྒྱ་ནག་གི​ི་སྐུ་ཚབ་ལི​ིས་ཞཱན་ཉན་ལ་

ཐུག་འཕྲད་བྱས་ཏེ​ེ། སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོགས་པས་རྒྱའི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ཚོ​ོར་བསམ་བློ​ོའི ི་དཔྱད་གཞི​ིར་ཕན་པའི​ི་གྲོ​ོས་འཆར་མང་པོ​ོ་བཏོ​ོན་ ཡོ​ོད།

113

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བོ​ོད་ནང་གི​ི་གནས་སྟངས།

གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་སྐུ་ཚབ་བོ​ོད་ནང་དུ་བསྐྱོ​ོད་ནས་དངོ​ོས་ཡོ​ོད་གནས་སྟངས་གཟི​ིགས་ཚུལ་དུ། བོ​ོད་མི​ི་བརྒྱ་ཆ་དགུ་བཅུ་ཡན་

ལུས་སེ​ེམས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དཀའ་ངལ་འོ​ོག་བློ​ོ་ཕམ་ཤིནི ་ཏུ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་ངང་གནས་ཡོ​ོད་པ་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་ལ་སྙན་གསེ​ེང་ཞུས། ༸གོ​ོང་

ས་མཆོ​ོག་ནས་བཀའ་སློ​ོབ་ཕེ​ེབས་དོ​ོན་དུ་དཀའ་ངལ་འདི​ི་དག་རང་བྱུང་གནོ​ོད་འཚེ​ེས་བྱུང་བ་མ་ཡི​ིན་པར་མི​ིའི་ི བྱེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ལས་བྱུང་

བ་ཡི​ིན་སྟབས་ད་ཆ་དངོ​ོས་ཡོ​ོད་གནས་ཚུལ་དང་མཐུན་ཞི​ིང་། རྒྱུ་མཚན་ལྡན་པའི​ི་ཐབས་ལམ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་དཀའ་ངལ་སེ​ེལ་ ཐབས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པས། བོ​ོད་རྒྱ་དབར་དང་། བོ​ོད་ཕྱི​ི་ནང་དབར་མཛའ་འབྲེ​ེལ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་བཏང་ཐོ​ོག འདྲ་མཉམ་དྲང་བདེ​ེན་གཞི​ི་

རྩར་བཟུངས། ཕན་ཚུན་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་གསལ་པོ​ོ་ཡོ​ོང་བ་བྱས་ཏེ​ེ། མ་འོ​ོངས་པར་བོ​ོད་རྒྱ་མཛའ་མཐུན་དམ་ཟབ་ཡོ​ོང་བ་དང་། བོ​ོད་མི​ི་

མང་ལ་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་ཁ་ཡོ​ོད་ལག་ཡོ​ོད་ཅི​ིག་ཡོ​ོང་བའི​ི་དོ​ོན་དུ་ཕན་ཚུན་གཉི​ིས་ཕྱོ​ོགས་ནས་བཟོ​ོད་སྲན་ཁོ​ོག་ཡངས་དང་འབྲེ​ེལ་བློ​ོ་གྲོ​ོས་

གཏི​ིང་ཟབ་ཀྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས་འབད་བརྩོ​ོན་ཛ་དྲག་གི​ིས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་དུས་ལ་བབས་ཚུལ་དང་། རང་ངོ​ོས་ནས་རྒྱལ་མཚམས་རི​ིས་

མེ​ེད་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་སྤྱི​ི་དང་། ལྷག་པར་ཉམ་ཐག་མི​ི་མང་གི​ི་བདེ​ེ་དོ​ོན་སྒྲུབ་པ་ལ་ཤེ​ེས་ཚོ​ོད་ནུས་ཚོ​ོད་ཀྱི​ི་འབད་བརྩོ​ོན་བྱེ​ེད་

རྒྱུའི​ི་དགོ​ོངས་ཚུལ་ཡོ​ོད་པ་དང་། རྒྱའི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཚོ​ོའི​ི་དགོ​ོངས་འཆར་ཇི​ི་ཡོ​ོད་གསལ་པོ​ོར་རྟོ​ོགས་པའི​ི་རེ​ེ་བ་ཡོ​ོད་ཅེ​ེས་ཕྱག་ཡི​ིག་ ཕུལ་ཡོ​ོད་ཀྱང་། དེ​ེ་ལ་ཡ་ལན་གང་ཡང་མ་སོ​ོན་པའི​ི་ཁར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༡ ཟླ་ ༧ ཚེ​ེས་ ༢༨ ཉི​ིན་ཧུའུ་ཡའོ​ོ་པང་གི​ིས་རྒྱ་ལོ​ོ་དོ​ོན་ གྲུབ་ལ་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མར་འཛི​ིན་པའི​ི་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་དོ​ོན་ཚན་ལྔ་ཞེ​ེས་པའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་ཞི​ིག་སྤྲད་ནས་བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་དེ​ེ་༸གོ​ོང་

ས་མཆོ​ོག་སྐུ་སྒེ​ེར་གྱི​ི་གནས་སྟངས་སྐོ​ོར་བཤད་ནས་གྲོ​ོས་གཞི​ིའི​ི་སྙི​ིང་པོ​ོ་ཁ་ཕྱོ​ོགས་སྒྱུར་ཐབས་བྱས་ཡོ​ོད། གང་ལྟར་བོ​ོད་ནང་དུ་

གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་སྐུ་ཚབ་ཐེ​ེངས་བཞི​ི་དང་། རྒྱ་ནག་ཏུ་སྐུ་ཚབ་ཐེ​ེངས་གཉི​ིས་བསྐྱོ​ོད་དེ​ེ་བོ​ོད་ཕྱི​ི་ནང་དབར་གཉེ​ེན་འཕྲད་འགྲོ​ོ་འོ​ོང་ཐུབ་ པ་ཙམ་ལས། བོ​ོད་རྒྱའི​ི་དཀའ་རྙོ​ོག་སེ​ེལ་བར་དོ​ོན་ཕན་ལྡན་པའི​ི་གྲོ​ོས་མོ​ོལ་བྱུང་མེ​ེད།

༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་ཞི​ི་བའི​ི་དོ​ོན་ཚན་ལྔ།

བོ​ོད་རྒྱའི​ི་འབྲེ​ེལ་མོ​ོལ་མུ་མཐུད་དུ་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་ནས་མ་འོ​ོངས་པར་རྒྱ་བོ​ོད་གཉི​ིས་ཕན་ཚུན་གཉི​ིས་ཕྱོ​ོགས་

ནས་བཟོ​ོད་བསྲན་ཁོ​ོག་ཡངས་ཀྱི​ི་འབད་བརྩོ​ོན་བྱེ​ེད་གལ་ཆེ​ེ་བ་ཡི​ིན་པ་དང་། མཛའ་གཅུགས་དམ་ཟབ་ངང་དོ​ོན་དམ་པའི​ི་བདེ​ེ་

སྐྱི​ིད་ཁ་ཡོ​ོད་ལག་ཡོ​ོད་ཅི​ིག་དགོ​ོས་པའི​ི་སྐོ​ོར་སོ​ོགས་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད་ཀྱང་། རྒྱ་གཞུང་ནས་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མས་རྒྱ་བོ​ོད་ཁ་བྲལ་གཏོ​ོང་

ཐབས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་རྫུན་གཏམ་དང་ཁྱོ​ོག་བཤད་ཁོ​ོ་ན་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་ ༢༡ ཉི​ིན་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཨ་རིེ​ེ�ར་ ཞི​ི་བའི​ི་གྲོ​ོས་འཆར་དོ​ོན་ཚན་ལྔ་གསལ་བསྒྲགས་བྱས།

114

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཞི​ི་བདེ​ེའི​ི་སྔོ​ོན་འགྲོ​ོའི་ི གྲོ​ོས་འཆར་འདི​ིར་གཞི​ི་རྩའི​ི་དོ​ོན་ཚན་ལྔ་ནི​ི། ༡། བོ​ོད་ས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཞི​ི་བའི​ི་བསྟི​ི་གནས་ཤི​ིག་ཏུ་བསྒྱུར་རྒྱུ།

༢། རྒྱ་མི​ི་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་བོ​ོད་ནང་གནས་སྤོ​ོ་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྒྱ་ནག་གི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་དེ​ེས་རྐྱེ​ེན་པས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་རྩ་བརླག་ཏུ་འགྲོ​ོ་རྒྱུའི​ི་ཉེ​ེན་ ཁ་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་དག་མཚམས་འཇོ​ོག་དགོ​ོས་རྒྱུ།

༣། བོ​ོད་མི​ི་དམངས་ཀྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་དང་། དམངས་གཙོ​ོའི​ི་རང་དབང་རྣམས་ལ་བརྩི​ི་བཀུར་དགོ​ོས་རྒྱུ།

༤། བོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་བཞི​ིན་འབྱུང་ཁམས་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་བཟང་པོ​ོའི ི་གནས་སྟངས་སྔར་སོ​ོར་ཆུད་ཐབས་དང་། སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱ་དགོ​ོས་

པའི​ི་ཐོ​ོག་བོ​ོད་ནང་རྒྱ་ནག་གི​ི་རྡུལ་ཕྲན་མཚོ​ོན་ཆ་བཟོ​ོ་བསྐྲུན་བྱེ​ེད་པ་དང་། རྡུལ་ཕྲན་གྱི​ི་སྙི​ིགས་རོ​ོ་རྣམས་ཕུང་གསོ​ོག་བྱེ​ེད་ འཆར་བཅས་མཚམས་འཇོ​ོག་དགོ​ོས་རྒྱུ།

༥། བོ​ོད་ཀྱི​ི་མ་འོ​ོངས་པའི​ི་གནས་བབ་དང་། བོ​ོད་དང་རྒྱ་ནག་དབར་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་ལྷག་བསམ་རྣམ་དག་གི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ གྲོ​ོས་མོ​ོལ་འགོ​ོ་འཛུགས་དགོ​ོས་རྒྱུ།

རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་ཞི​ི་བདེ​ེའི​ི་གྲོ​ོས་འཆར་ལ་སྐྱོ​ོན་འཛུགས་དང་། མཚན་སྨོ​ོད་ཤུགས་ཆེ​ེར་བྱས་རྐྱེ​ེན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༨༧ ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་ ༢༧ ཉི​ིན་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཞི​ི་བའི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ཤུགས་ཆེ​ེར་བྱུང་། རྒྱ་གཞུང་གི​ི་དབང་ འཛི​ིན་པས་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་བརྒྱུད་བསྐུལ་བྱས་ལུགས་དང་། ཞི​ི་བདེ​ེའི​ི་གྲོ​ོས་འཆར་དེ​ེ་ཕྱེ​ེད་རང་བཙན་དང་། རྣམ་པ་འགྱུར་

བའི​ི་རང་བཙན་ཡི​ིན་པར་བཤད་པར་བརྟེ​ེན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༨ ཟླ་ ༦ ཚེ​ེས་ ༡༥ ཉི​ིན་སི​ི་ཏྲས་སི​ི་སྦག་ཏུ་ཡུ་རོ​ོབ་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཐོ​ོག་

གོ​ོང་གསལ་དོ​ོན་ཚན་ལྔ་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡི​ིག་ཆ་གསལ་བསྒྲགས་བསྐྱངས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༨ ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་ ༢༣ ཉི​ིན་རྒྱ་ཕྱོ​ོགས་ནས་གོ​ོ་བསྡུར་གྲོ​ོས་མོ​ོལ་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པའི​ི་གསལ་བསྒྲགས་ཤི​ིག་སྤེ​ེལ་

ཏེ​ེ། གྲོ​ོས་བསྡུར་ས་གནས་དང་། དུས་ཚོ​ོད་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མས་བསམ་འཆར་བཏོ​ོན་ན་དེ​ེར་མོ​ོས་མཐུན་ཡོ​ོད་ཅེ​ེས་བཤད་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༨ ཟླ་ ༡༠ ཚེ​ེས་ ༢༥ ཉི​ིན་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་དགའ་བསུ་དང་སྦྲགས། གོ​ོ་བསྡུར་བྱ་ཡུལ་ས་གནས་སུད་

སི​ིའི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་འཇི​ི་ནི​ི་ཝ་དང་། དུས་ཚོ​ོད་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༩ ཟླ་ ༡ ། སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོའི​ི་མི​ིང་ཐོ​ོ་དང་བཅས་གསལ་བསྒྲགས་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༨ ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༡༢ ཉི​ིན་རྒྱ་ཕྱོ​ོགས་ནས་ས་གནས་དང་སྐུ་ཚབ་ནང་ཕྱི​ི་རྒྱལ་མི​ི་སྣ་དང་ན་གཞོ​ོན་གྱི​ིས་མི​ི་

འགྲི​ིགས་པར་མི​ི་སྣ་རྒན་གྲས་དགོ​ོས་ལུགས་བཅས་བརྗོ​ོད་པར་བརྟེ​ེན། ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་མི​ི་ནི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་སློ​ོབ་སྟོ​ོན་པ་ལས་སྐུ་ཚབ་

མི​ིན་པ་དང་། རྒྱ་ལོ​ོ་དོ​ོན་གྲུབ་ཀྱང་སློ​ོབ་སྟོ​ོན་པའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་ཞུགས་ཆོ​ོག་རྒྱུ་དང་། ས་གནས་ཀྱང་པེ​ེ་ཅི​ིང་གི​ི་འདོ​ོད་ཚུལ་ལྟར་ཧོ​ོང་ཀོ​ོང་ དུ་གནང་ན་འགྲི​ིགས་འཐུས་གསུངས་ཀྱང་། རྒྱ་ཕྱོ​ོགས་ནས་གྲོ​ོས་མོ​ོལ་དེ​ེ་ལག་ལེ​ེན་དུ་བསྟར་མེ​ེད།

གང་ལྟར་རྒྱ་ནག་ཏུ་པེ​ེ་ཅི​ིང་གནམ་སྡེ​ེ་སྒོ​ོ་མོ​ོ་ཆེ​ེའི​ི་སློ​ོབ་ཕྲུག་གི​ི་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་དང་། བོ​ོད་ནང་དུ་དྲག་པོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་གཞི​ི་བསྡམས་པ་

སོ​ོགས་གནས་སྟངས་ཇེ​ེ་སྡུག་ཏུ་སོ​ོང་སྟབས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༡ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་སི​ི་ཏྲས་སྦག་གི​ི་གྲོ​ོས་འཆར་རང་བཞི​ིན་ ནུས་མེ​ེད་ཡི​ིན་ཞེ​ེས་གསུངས་ཡོ​ོད་ནའང་དབུ་མའི​ི་ལམ་གྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུང་མུ་མཐུད་རྒྱུན་འཁྱོ​ོངས་གནང་ཡོ​ོད།

115

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཞི​ི་མོ​ོལ་བསྐྱར་གསོ​ོ། (༢༠༠༢-༢༠༡༠)

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༢ ནས་ ༢༠༠༩ ཙམ་བར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་དམི​ིགས་བསལ་སྐུ་ཚབ་རྒྱ་རི​ི་བློ​ོ་གྲོ​ོས་རྒྱལ་མཚན་དང་སྐལ་

བཟང་རྒྱལ་མཚན་དང་། རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ི་སྐུ་ཚབ་དང་དབར་ཞི​ི་མོ​ོལ་ཐེ​ེངས་དགུ་བྱུང་བ་རེ​ེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༢ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་དང་རྒྱ་ནག་གཞུང་དབུས་གཞུང་གི​ི་གི​ི་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོའི​ི་དབར་ཐད་ཀར་འབྲེ​ེལ་ལམ་

བསྐྱར་གསོ​ོ་བྱུང་བ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཕན་ཚུན་ལངས་ཕྱོ​ོགས་གསལ་སྟོ​ོན་དང་། ཕྱོ​ོགས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་སེ​ེམས་འཚབ་དང་། དགོ​ོས་མཁོ​ོ་

ཇི​ི་ཡི​ིན་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་བྱུང་ཞི​ིང་། ཁྱད་པར་རྒྱ་ནག་དབུས་གཞུང་གི​ི་དངོ​ོས་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་སེ​ེམས་འཚབ་དང་། མངོ​ོན་

འདོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་དངོ​ོས་ཡོ​ོད་གནས་སྟངས་བཅས་ལ་གཟི​ིགས་ནས་དགོ​ོངས་བཞེ​ེས་གཏི​ིང་ཟབ་གནང་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༨ ཟླ་ ༡ དང་། ༢ ཉི​ིན་འབྲེ​ེལ་མོ​ོལ་ཐེ​ེངས་བདུན་པའི​ི་སྐབས་སུ་རྒྱ་ནག་དབུས་གཞུང་གི​ིས་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་

ངོ​ོས་ནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཚད་གཞི​ི་འམ་རྣམ་པ་ག་འདྲ་ཞི​ིག་འཚོ​ོལ་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་ཁ་གསལ་དང༌། རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་ སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་དང་མི​ི་འགལ་བའི​ི་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་སྐོ​ོར་ཁྱེ​ེད་ཚོ​ོའི​ི་བསམ་ཚུལ་ཇི​ི་ཡོ​ོད་ཉན་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་ཅེ​ེས་

བཤད་པར་བརྟེ​ེན། རྒྱ་ནག་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་སུ་གསལ་བའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ནང་དོ​ོན་ལྟར་བོ​ོད་རི​ིགས་ཡོ​ོངས་

ལ་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ཡོ​ོང་ཐབས་ཀྱི​ི་བསམ་འཆར་བཟོ​ོ་འགོ​ོད་ཀྱི​ིས་སྤྲད་ཡོ​ོད་ཀྱང་། རྒྱ་ནག་དབུས་གཞུང་གི​ིས་ བསམ་འཆར་དེ​ེའི​ི་ནང་དོ​ོན་ལ་གཞི​ི་བཅོ​ོལ་མ་ཡི​ིན་པར་དུས་སྐབས་གཞན་དང་གནས་སྟངས་གཞན་གྱི​ི་འོ​ོག་ནས་ལན་འདེ​ེབས་ སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་བྱས་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༠ ལོ​ོར་ཞི​ི་མོ​ོལ་ཐེ​ེངས་དགུ་པའི​ི་རྗེ​ེས་གཞུང་འབྲེ​ེལ་མོ​ོལ་མཚམས་ཆད་པ་རེ​ེད།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་རང་ཚི​ིག་ཐོ​ོག་ནས་ལན་རྒྱོ​ོབ།

༡། གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་སྐུ་ཚབ་ཐེ​ེངས་བཞི​ི་པས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཆ་གང་དང་གང་དུ་བསྐོ​ོར་ཐུབ་ཡོ​ོད་དམ།

༢། སྐུ་ཚབ་ཐེ​ེངས་བཞི​ི་བོ​ོད་ནང་དུ་ཕེ​ེབས་ནས་དངོ​ོས་ཡོ​ོད་གནས་ཚུལ་གཟི​ིགས་ཚུལ་གང་བྱུང་ཡོ​ོད་མདོ​ོར་བསྡུས་ཙམ་བྲི​ིས།

༣། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༢ ནས་ ༢༠༠༩ ཙམ་བར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་དམི​ིགས་བསལ་སྐུ་ཚབ་སུ་དང་སུ་རྒྱ་ནག་ལ་ཕེ​ེབས་ཡོ​ོད་དམ། ༤།༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་ཞི​ི་བའི​ི་དོ​ོན་ཚན་ལྔ་ས་གནས་གང་དུ་གསལ་བསྒྲགས་གནང་ཡོ​ོད་དམ།

༥། སི​ི་ཏྲས་སི​ི་སྦག་ཏུ་ཞི​ི་བའི​ི་དོ​ོན་ཚན་ལྔའི​ི་སྐོ​ོར་སླར་ཡང་གསལ་བསྒྲགས་བསྐྱངས་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༦། བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་དུ་གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོ་ཕེ​ེབས་མཁན་སུ་དང་སུ་ཡི​ིན་ནམ།

༧། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་གཟི​ིགས་སྐོ​ོར་སྐུ་ཚབ་སུ་དང་སུ་ཕེ​ེབས་ཡོ​ོད་དམ། ༨། བོ​ོད་རི​ིགས་ཡོ​ོངས་ལ་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ཟེ​ེར་བའི​ི་དོ​ོན་བྲི​ིས།

116

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

༡༢། བོ​ོད་རི​ིགས་ཡོ​ོངས་ལ་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ཡོ​ོང་ ཐབས་ཀྱི​ི་བསམ་འཆར། དང་པོ​ོ། ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༢ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་དབུས་གཞུང་དང་མཉམ་ཐད་ཀའི​ི་འབྲེ​ེལ་ལམ་བསྐྱར་གསོ​ོ་

བྱུང་རྗེ​ེས་ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་སྐུ་ཚབ་དང་དབུས་གཞུང་གི​ི་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོའི​ི་དབར་གྲོ​ོས་བསྡུར་

ཞི​ིབ་ལྷུག་བྱུང་བ་དང༌། ང་ཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་ནས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་མངོ​ོན་འདོ​ོད་གང་ཡི​ིན་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་གསལ་པོ​ོ་བྱས་པ་ཡི​ིན། གཉི​ིས་སྨན་དབུ་ མའི​ི་ལམ་གྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ལ་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་སྙི​ིང་དོ​ོན་དང་མི​ི་འགལ་

བའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་རང་སྲི​ིད་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་གནས་བབ་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པ་ཞི​ིག་ཐོ​ོབ་ཐབས་བྱ་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན་ཞི​ིང༌། དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་རྒྱ་གཉི​ིས་ ཀའི​ི་འཕྲལ་ཕུགས་ཀྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ལ་གཞི​ི་བཅོ​ོལ་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ང་ཚོ​ོས་ཁ་བྲལ་ལམ་རང་བཙན་མི​ི་རྩོ​ོད་རྒྱུའི​ི་ཁས་ལེ​ེན་བརྟན་པོ​ོ་བྱས་ ཏེ​ེ། མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལམ་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་དཀའ་རྙོ​ོག་སེ​ེལ་ཐབས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཅི​ིང༌། དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་

མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་སུ་གསལ་བའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་དང་ཡོ​ོངས་སུ་མཐུན་པ་ཡི​ིན། བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཐུན་མོ​ོང་

མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་དང་རྣམ་པ་ཕྱོ​ོགས་ཡོ​ོངས་ནས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་དང་དར་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་སྐྱེ​ེ་འགྲོ​ོ་སྤྱི​ི་དང༌། ཁྱད་པར་བོ​ོད་རྒྱ་མི​ི་རི​ིགས་ གཉི​ིས་ཀར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་རེ​ེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༨ ཟླ་ ༧ ཚེ​ེས་ ༡ དང་ ༢ ཉི​ིན་འབྲེ​ེལ་མོ​ོལ་ཐེ​ེངས་བདུན་པའི​ི་སྐབས་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་ཆབ་སྲི​ིད་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་

ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་གཙོ​ོ་གཞོ​ོན་པ་དང་དབུས་འཐབ་ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་གྱུར་ལས་ཁང་གི​ི་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གཅི​ིག་ལྕོ​ོགས་སྐུ་ཞབས་ཏུའུ་ཆི​ིང་ལི​ིན་

མཆོ​ོག་གི​ིས་ྋགོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་ངོ​ོས་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་བརྟན་ལྷི​ིང་དང་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཐོ​ོག་དགོ​ོངས་འཆར་ལེ​ེགས་པ་གང་ཡོ​ོད་གསུངས་

པའི​ི་རེ​ེ་བ་དང་འབོ​ོད་སྐུལ་ཞུ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་གསུངས་པ་དང༌། དབུས་འཐབ་ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་གྱུར་རྒྱུན་ལས་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གཞོ​ོན་པ་སྐུ་ཞབས་ ཀྲུའུ་ཝེ​ེ་ཆོ​ོན་མཆོ​ོག་གི​ིས་ང་ཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་ནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཚད་གཞི​ི་འམ་རྣམ་པ་ག་འདྲ་ཞི​ིག་འཚོ​ོལ་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་ཁ་

གསལ་དང༌། རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་དང་མི​ི་འགལ་བའི​ི་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་སྐོ​ོར་ཁྱེ​ེད་ཚོ​ོའི​ི་བསམ་

ཚུལ་ཇི​ི་ཡོ​ོད་ཉན་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་ཅེ​ེས་གསུངས་བྱུང༌།

དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་བསམ་འཆར་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོའི​ི་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་སྐོ​ོར་གྱི​ི་ལངས་ཕྱོ​ོགས་ཇི​ི་ཡི​ིན་དང༌། རྒྱ་

ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་གསལ་བའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་ང་ཚོ​ོས་གོ​ོ་བ་བླང་ཕྱོ​ོགས་ལྟར་ལག་

བསྟར་བྱེ​ེད་ན་དམི​ིགས་བཀར་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་རྣམས་བསྐང་ཐུབ་ཚུལ་གསལ་བཤད་བྱས་ཡོ​ོད། ྋགོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་

117

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཁག་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ནང་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་(མི​ིང་དོ​ོན་

མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་ནི​ི་སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་འགྲེ​ེལ་བཤད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།) གི​ི་ལམ་ནས་བསྐང་ཐུབ་པའི​ི་གདེ​ེང་ཚོ​ོད་གནང་ཡོ​ོད།

རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ནི​ི་མི​ི་རི​ིགས་མང་པོ​ོ་འདུས་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ཡི​ིན་སྟབས་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་མང་

པོ​ོ་དང་འདྲ་བར་གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་ལ་རང་སྲི​ིད་རང་སྐྱོ​ོང་སྤྲད་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་རང་སྐྱོ​ོང་དང་རང་སྲི​ིད་རང་སྐྱོ​ོང་སྐོ​ོར་གྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་ལྟ་གྲུབ་གསལ་བ་

དེ​ེ་དག་གི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་མངོ​ོན་འདོ​ོད་དང་མཐུན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དམི​ིགས་ ཡུལ་ནི​ི་རྒྱ་རི​ིགས་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་རི​ིང་ལུགས་དང་ས་གནས་མི​ི་རི​ིགས་རི​ིང་ལུགས་གཉི​ིས་ཀ་སྤང་བའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་མི​ི་རི​ིགས་གཉའ་གནོ​ོན་

དང་མི​ི་རི​ིགས་ཁ་བྲལ་གཉི​ིས་ཀ་འགོ​ོག་ཐབས་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་དང༌། རང་ཁྱི​ིམ་རང་བདག་གི​ི་དབང་ཆ་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་གྲངས་ཉུང་མི​ི་ རི​ིགས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་དང་ལེ​ེགས་བྱང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཐུབ་པའི​ི་འགན་སྲུང་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་རེ​ེད།

ང་ཚོ​ོས་གོ​ོ་བ་བླང་ཕྱོ​ོགས་ལྟར་ན་རྩ་ཁྲི​ིམས་སུ་གསལ་བའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལྟ་གྲུབ་ནང་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་རྣམས་ཚད་གཞི​ི་

ངེ​ེས་ཅན་གྱི​ི་བར་བསྐང་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་གནད་དོ​ོན་ཁ་ཤ ས་ཐོ​ོག་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ལས་ཁུངས་ཁག་ལ་རང་སྐྱོ​ོང་སྐོ​ོར་གྱི​ི་ ཐག་གཅོ​ོད་དང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་བསལ་དབང་ཆ་སྤྲད་ཡོ​ོད། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་གནས་སྟངས་

དང་འཚམས་པའི​ི་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ཡོ​ོང་བར་དམི​ིགས་བསལ་གྱི​ི་དབང་ཆ་འདི​ི་དག་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། དེ​ེ་

དག་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་སྐབས་བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང༌། དེ​ེ་བཞི​ིན་དམི​ིགས་བསལ་གྱི​ི་རང་བཞི​ིན་དང་འཚམས་པ་ཡོ​ོང་

ཆེ​ེད་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་ཁག་ལ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དང་བཟོ​ོ་བཅོ​ོས་གནང་དགོ​ོས་པ་ཡོ​ོང་སྲི​ིད། ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་ཀའི​ི་ངོ​ོས་ནས་ལྷག་

བསམ་རྣམ་དག་བྱུང་ན་རྩ་ཁྲི​ིམས་སུ་གསལ་བའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལྟ་གྲུབ་བརྒྱུད་ད་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་དཀའ་ངལ་རྣམས་སེ​ེལ་ཐུབ། དེ​ེ་འདྲ་བྱེ​ེད་ ན་རྒྱལ་ཁབ་གཅི​ིག་གྱུར་དང༌། བརྟན་ལྷི​ིང༌། བོ​ོད་རི​ིགས་དང་མི​ི་རི​ིགས་གཞན་ཚོ​ོའི​ི་བར་འཆམ་མཐུན་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་ལམ་འཛུགས་

ཐུབ་པ་ཡོ​ོང་གི​ི་རེ​ེད།

གཉི​ིས་པ། བོ​ོད་རི​ིགས་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་ལ་བརྩི​ི་བཀུར་དགོ​ོས་པ།

ད་ལྟའི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་ཆ་བགོ​ོས་ལ་མ་ལྟོ​ོས་པར་བོ​ོད་རི​ིགས་ཚང་མ་གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་གཅི​ིག་གི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་གཏོ​ོགས་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད། བོ​ོད་མི​ིའི་ི གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་ལ་ངེ​ེས་པར་དུ་བརྩི​ི་བཀུར་གནང་དགོ​ོས། དེ​ེ་ནི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་སུ་གསལ་བའི​ི་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་ རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་དང༌། དམི​ིགས་ཡུལ། གཞི​ི་རྩའི​ི་ལྟ་བ་ཡི​ིན་པ་མ་ཟད། མི​ི་རི​ིགས་འདྲ་མཉམ་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི​ི་གཞི​ི་

རྩ་ཡང་རེ​ེད།

བོ​ོད་རི​ིགས་རྣམས་སྐད་ཡི​ིག་དང༌། ལེ​ེགས་བྱང༌། ནང་དོ​ོན་རི​ིག་པའི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན། གོ​ོམས་གཤི​ིས་བཅས་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་མི​ི་

རི​ིགས་གཅི​ིག་རང་ཡི​ིན་པ་དང་ཐུན་མོ​ོང་གི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་གཅི​ིག་གྱུར་ཡོ​ོད་པའི​ི་དངོ​ོས་དོ​ོན་ནི​ི་རྩོ​ོད་མེ​ེད་རེ​ེད། བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ལ་ཐུན་མོ​ོང་

གི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ཆབ་སྲི​ིད་དང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་ཁ་ཐོ​ོར་བའི​ི་དུས་སྐབས་བྱུང་མི​ིན་ལ་མ་ལྟོ​ོས་པར་ཆོ​ོས་དང༌། ལེ​ེགས་བྱང༌།

118

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། སྐད་ཡི​ིག འཚོ​ོ་བའི​ི་གནས་སྟངས། ས་ཁམས་ཁོ​ོར་ཡུག་བཅས་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་མུ་མཐུད་གཅི​ིག་གྱུར་དུ་གནས་ཡོ​ོད།

ས་བབ་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་མཐོ​ོ་སྒང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སར་བར་མཚམས་མ་ཆད་པར་མུ་འབྲེ​ེལ་ནས་གནས་ཡོ​ོད། ལོ​ོ་ངོ​ོ་སྟོ​ོང་

ཕྲག་མང་པོ​ོའི ི་རི​ིང་ནས་བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་མཐོ​ོ་སྒང་བོ​ོད་དུ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་སྟབས། བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་ནི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གདོ​ོད་

མའི​ི་མི​ི་རི​ིགས་ཡི​ིན། རྩ་ཁྲི​ིམས་སུ་གསལ་བའི​ི་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལྟ་གྲུབ་དང་མཐུན་པར་དངོ​ོས་དོ​ོན་ཐོ​ོག་བོ​ོད་མི​ི་ རྣམས་མི​ི་རི​ིགས་གཅི​ིག་གི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་མཐོ​ོ་སྒང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ཡོ​ོངས་སུ་རྫོ​ོགས་པར་ཁྱབ་ནས་གནས་ཡོ​ོད།

གོ​ོང་གསལ་རྒྱུ་མཚན་དེ​ེ་དག་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་རི​ིགས་རྣམས་གྲངས་ཉུང་མི​ི་

རི​ིགས་ལྔ་བཅུ་ང་ལྔའི​ི་ནང་ནས་མི​ི་རི​ིགས་གཅི​ིག་རང་ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཡོ​ོད། གསུམ་པ། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་མངོ​ོན་འདོ​ོད།

བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ལ་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་བྱུང་རབས་དང༌། ལེ​ེགས་བྱང༌། ནང་དོ​ོན་རི​ིག་པའི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་ཕྱུག་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་འདི​ི་

དག་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་རྩ་ཆེ​ེའི​ི་ཁྱད་ནོ​ོར་གྱི​ི་ཆ་ཤ ས་ཤི​ིག་རེ​ེད། བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོར་རང་གི​ི་ཕ་མེ​ེས་ནས་བརྒྱུད་པའི​ི་ཁྱད་ནོ​ོར་འདི​ི་

དག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། དུས་རབས་ཉེ​ེར་གཅི​ིག་པའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམས་པར་རང་གི​ི་ཆོ​ོས་རི​ིག་གོ​ོམས་ གཤི​ིས་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་གཏོ​ོང་འདོ​ོད་ཡོ​ོད།

མི​ི་རི​ིགས་མང་བའི​ི་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཆ་ཤས་སུ་མཉམ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ན་བོ​ོད་མི​ིར་རྒྱལ་ཁབ་ནང་དཔལ་

འབྱོ​ོར་དང་ཚན་རི​ིག་གི​ི་ཡར་རྒྱས་ཤུ གས་ཆེ​ེ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པ་འདི​ི་དག་གི​ིས་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོང་ཐུབ། ང་ཚོ​ོས་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ འཕེ​ེལ་རི​ིམ་འདི​ིའི​ི་ནང་ཆ་ཤས་བླང་རྒྱུ་དང་ཕྱར་གྲུ་མཉམ་འདེ​ེགས་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་པ་དང་ཆབས་ཅི​ིག་བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཐུན་མོ​ོང་མ་

ཡི​ིན་པའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་དང༌། ལེ​ེགས་བྱང༌། སྙི​ིང་དོ​ོན་རྣམས་མ་བརླག་པ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དང༌། གདོ​ོད་མ་ནས་བོ​ོད་རི​ིགས་འདུས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་སའི​ི་

མཐོ​ོ་སྒང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཧ་ཅང་འཇི​ིག་སླ་བའི​ི་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་ཉེ​ེན་ཚབས་མི​ི་བཟོ​ོས་པའི​ི་འགན་སྲུང་ཡང་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་ཡོ​ོད།

བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་ནི​ི་དམི​ིགས་བསལ་གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལྡན་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ངོ​ོས་འཛི​ིན་རི​ིམ་བསྟུད་དུ་བྱུང་ཡོ​ོད་

ཅི​ིང༌། གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་དང༌། དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་རི​ིམ་པའི​ི་གསུང་

བཤད་དང་སྲི​ིད་བྱུས་ཁག་གི​ི་ནང་ཡང་གསལ་ཡོ​ོད། བོ​ོད་མི​ིར་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་གནས་བབ་དང་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ི་

གཏན་འབེ​ེབས་བྱེ​ེད་སའི​ི་གཞི​ི་རྩ་དེ​ེ་དག་ལ་བཟུང་དགོ​ོས། རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་བསལ་ཁྱད་ཆོ​ོས་དང་

དགོ​ོས་མཁོ​ོར་གཞི​ིགས་པའི​ི་གུ་བཤངས་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་ལྟ་བ་གསལ་ཡོ​ོད།

ྋགོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ིའི​ི་ནང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐག་གཅོ​ོད་ཡོ​ོང་

ཐབས་གནང་རྒྱུའི​ི་ཐུགས་དམ་ནི​ི་ཞལ་གསལ་པོ​ོ་དང་ཚི​ིག་ཐག་ཆོ​ོད་པོ​ོ་རེ​ེད། ྋགོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་བཞེ​ེངས་ཕྱོ​ོགས་འདི​ི་ལྟར་

བཟུང་བ་ནི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་ཏི​ིང་ཞའོ​ོ་ཕི​ིང་གི​ིས་བོ​ོད་རང་བཙན་མ་གཏོ​ོགས་གནད་དོ​ོན་གཞན་ཚང་མ་གྲོ​ོས་མོ​ོལ་གྱི​ི་ལམ་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་

བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་ཅེ​ེས་ནན་བརྗོ​ོད་གནང་བ་དང་ཡོ​ོངས་སུ་མཐུན་པ་ཡི​ིན། ང་ཚོ​ོས་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་

119

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བདག་དབང་ལ་བརྩི​ི་བཀུར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་སྟབས། ང་ཚོ​ོའི​ི་རེ​ེ་བར་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ནང་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཅི​ིག་ གྱུར་དང་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ལ་དབུས་གཞུང་གི​ིས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་དང་བརྩི​ི་བཀུར་ཆ་ཚང་གནང་བའི​ི་ རེ​ེ་བ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་ང་ཚོ​ོའི​ི་བར་མི​ི་མཐུན་པ་རྣམས་སེ​ེལ་ཐབས་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་གཞི​ི་རྩ་དང༌། རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་

མི​ི་རི​ིགས་ཕན་ཚུན་བར་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་དང༌། འཆམ་མཐུན། བརྟན་ལྷི​ིང་བཅས་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཉེ​ེར་ལེ​ེན་རེ​ེད།

བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་དར་རྒྱས་ཡོ​ོང་བར་འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ི་དང་ཁྱད་པར་རྒྱལ་ཁབ་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་

འགྲོ​ོས་དང་བསྟུན་ནས་དཔལ་འབྱོ​ོར་དང༌། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས། ཆབ་སྲི​ིད་བཅས་ཀྱི​ི་ཡར་རྒྱས་རྣམས་བོ​ོད་མི​ི་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལ་

བརྩི​ི་བཀུར་དང་གཅེ​ེས་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ཡོ​ོང་བ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། དེ​ེ་ལྟར་ཡོ​ོང་བར་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་རང་སྲི​ིད་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཐོ​ོབ་

ཐང་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གནང་དགོ​ོས། དེ​ེ་ཡང་བོ​ོད་མི​ི་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང༌། ཁྱད་ཆོ​ོས། གལ་འགངས་བཅས་དང་མཐུན་པར་བོ​ོད་ རི​ིགས་འདུས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་སའི​ི་ས་ཁུལ་ཚང་མར་ཁྱབ་པ་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ལེ​ེགས་བྱང་དང་ངོ​ོ་བོ​ོ་བོ​ོད་མི​ི་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ིས་མ་གཏོ​ོགས་གཞན་སུས་ཀྱང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཐབས་

མེ​ེད་པས། བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་རང་གི​ིས་རང་ལ་རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་དང༌། རང་གི​ི་ཡར་རྒྱས་རང་གི​ིས་བྱེ​ེད་པ། རང་སྲི​ིད་རང་སྐྱོ​ོང་བྱ་རྒྱུ་དང༌།

དབུས་གཞུང་དང༌། ཞི​ིང་ཆེ​ེན་ཁག ལྗོ​ོངས་བཅས་ནས་བོ​ོད་ལ་ཕན་ཐོ​ོགས་ཡོ​ོད་པའི​ི་རོ​ོགས་རམ་དང་ལམ་སྟོ​ོན་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་དབར་

དོ​ོ་མཉམ་བཟོ​ོ་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེ།

བཞི​ི་པ། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ། རང་སྲི​ིད་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག ༡། སྐད་ཡི​ིག

སྐད་ཡི​ིག་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་མཚོ​ོན་པའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གལ་ཆེ​ེ་ཤོ ོས་རེ​ེད། བོ​ོད་སྐད་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བརྡ་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་ཡི​ིན་

པ་མ་ཟད། ང་ཚོ​ོའི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་དང༌། ནང་དོ​ོན་རི​ིག་པའི​ི་གསུང་རབ། བྱུང་རབས་ལོ​ོ་རྒྱུས། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཚན་རི​ིག་གི​ི་ལས་རི​ིགས་

བཅས་ཆ་ཚང་སྐད་ཡི​ིག་དེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་བྲི​ིས་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་ནི​ི་ལེ​ེགས་སྦྱར་གྱི​ི་སྐད་དང་དོ​ོ་མཉམ་པའི​ི་བརྡ་སྤྲོ​ོད་རི​ིག་པའི​ི་

གནས་ཚད་ཧ་ཅང་མཐོ​ོ་བ་མ་ཟད། ལེ​ེགས་སྦྱར་ནས་བོ​ོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་སྐབས་ཚི​ིག་དོ​ོན་གཉི​ིས་ཀ་ཇི​ི་བཞི​ིན་མ་ནོ​ོར་བར་བསྒྱུར་

ཐུབ་པའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་གཅི​ིག་པུ་དེ​ེ་ཡི​ིན། དེ​ེའི​ི་དབང་གི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་ནང་སྒྲ་བསྒྱུར་མང་ཤོ​ོས་དང་ལེ​ེགས་ཤོ​ོས་དེ​ེ་ཡི​ིན་པ་མ་ཟད།

མཁས་པ་ཁག་ཅི​ིག་གི​ིས་རྩོ​ོམ་རི​ིག་ཕྱུག་ཤོ​ོས་དང་མང་ཤོ​ོས་ཀྱང་ཡི​ིན་པར་བཞེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བཞི​ི་པའི​ི་ནང་མི​ི་ རི​ིགས་ཚང་མར་“རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་སྐད་དང་ཡི​ི་གེ​ེ་སྤྱོ​ོད་པ་དང་གོ​ོང་དུ་སྤེ​ེལ་”རྒྱུའི​ི་རང་དབང་འགན་སྲུང་བྱས་ཡོ​ོད།

བོ​ོད་མི​ིས་རང་གི​ི་སྐད་ཡི​ིག་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་དང་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་བར་བོ​ོད་ཡི​ིག་དེ​ེ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྐད་དང་ཡི​ི་གེ​ེ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་ཡི​ིན་པས་

བརྩི​ི་སྲུང་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། དེ​ེ་བཞི​ིན་བོ​ོད་རི​ིགས་རང་སྐྱོ​ོང་ས་ཁུལ་གྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བོ​ོད་ཡི​ིག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

ལྟ་གྲུབ་འདི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་ཉི​ི་ཤུ་རྩ་གཅི​ིག་པའི​ི་ནང་གུ་ཡངས་པོ​ོའི ི་སྒོ​ོ་ནས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད་པ་ནི​ི་“མི​ི་

120

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

རི​ིགས་རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་ཀྱི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ིས་ས་གནས་དེ​ེ་གར་ཐུན་མོ​ོང་དུ་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་གཅི​ིག་གམ་ཁ་ཤ ས་

སྤྱོ​ོད་རྒྱུ།” ཞེ​ེས་དང༌། མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་པའི​ི་ནང་ “ས་གནས་དེ​ེ་གའི​ི་མི​ི་རི​ིགས་ཁག་ཚང་

མར་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་དང་དར་རྒྱས་སུ་གཏོ​ོང་བའི​ི་རང་དབང་འགན་སྲུང་བྱ་རྒྱུ།” ཞེ​ེས་གསལ་ཡོ​ོད།

བོ​ོད་རི​ིགས་ས་ཁུལ་ཁག་གི​ི་སྐད་ཡི​ིག་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བོ​ོད་ཡི​ིག་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དང་འདྲ་བར་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་

དོ​ོན་ཚན་སུམ་ཅུ་སོ​ོ་དྲུག་པའི​ི་ནང་རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ལ་སློ​ོབ་གསོ​ོའི ི་ཐད་ “སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྐད་རི​ིགས། སློ​ོབ་

གྲྭ་བ་སྡུད་ཐབས་སོ​ོགས་གཏན་འབེ​ེབས་” ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་དབང་ཆ་ཡོ​ོད་པར་གསལ་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་ནི​ི་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་རྒྱུད་

ལམ་གྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་བོ​ོད་ཡི​ིག་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ལྟ་བ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ༢། ལེ​ེགས་བྱང༌།

མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ནི​ི་གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ལེ​ེགས་བྱང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་

རེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་ཉི​ི་ཤུ་རྩ་གཉི​ིས་དང༌། བཞི​ི་བཅུ་ཞེ​ེ་བདུན། བརྒྱ་དང་

བཅུ་དགུ དེ​ེ་བཞི​ིན་དུ་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་སུམ་ཅུ་སོ​ོ་བརྒྱད་བཅས་ཀྱི​ི་ནང་ལེ​ེགས་བྱང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་

བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ནང་དོ​ོན་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ལེ​ེགས་བྱང་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཆོ​ོས་དང༌། སྲོ​ོལ་རྒྱུན། སྐད་ཡི​ིག ངོ​ོ་བོ​ོ་བཅས་དང་འབྲེ​ེལ་ལམ་

དམ་ཟབ་ཡོ​ོད། ད་ལྟའི​ི་ཆར་ལེ​ེགས་བྱང་དེ​ེར་རི​ིམ་པ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཐོ​ོག་དཀའ་ངལ་ཚབས་ཆེ​ེན་འཕྲད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་མི​ི་ རི​ིགས་མང་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ནང་མཉམ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་སྟབས་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་འོ​ོས་ འཚམས་སྤྱད་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ལེ​ེགས་བྱང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

༣། ཆོ​ོས་ལུགས།

ཆོ​ོས་ལུགས་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཡི​ིན་པ་དང༌། ནང་ཆོ​ོས་ནི​ི་ང་ཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་དང་འབྲེ​ེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོ​ོད། ཆོ​ོས་

ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་དང་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ (Church and State) གཉི​ིས་ཐ་དད་བྱེ​ེད་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན་པ་ང་ཚོ​ོས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱང༌། དེ​ེའི​ི་དབང་གི​ིས་ཆོ​ོས་ལ་དད་པ་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོའི​ི་རང་དབང་དང་ཉམས་ལེ​ེན་ལ་དོ​ོ་ཕོ​ོག་མི​ི་འགྲོ​ོ་བ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོར་ཆོ​ོས་དད་རང་དབང་དང་བསམ་བློ​ོའི ི་རང་དབང་མེ​ེད་ན་གང་ཟག་སྒེ​ེར་རམ་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རང་དབང་གཞན་གྱི​ི་སྐོ​ོར་

བསམ་བློ​ོ་གཏོ​ོང་ཐུབ་ཐབས་མེ​ེད། རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་ཆོ​ོས་ལུགས་དང་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་ཁག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་གལ་འགངས་

ངོ​ོས་འཛི​ིན་གནང་ཡོ​ོད། དོ​ོན་ཚན་སུམ་ཅུ་སོ​ོ་དྲུག་པའི​ི་ནང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡུལ་མི​ི་ཚང་མར་ཆོ​ོས་དད་རང་དབང་གི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་འགན་ སྲུང་བྱས་ཡོ​ོད། སུས་ཀྱང་གང་ཟག་བྱེ​ེ་བྲག་པར་ཆོ​ོས་ལ་དད་པ་བྱེ​ེད་པའམ་དད་པ་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་གནོ​ོན་ཤུ གས་སྤྲད་མི​ི་ཆོ​ོག ཆོ​ོས་

ལུགས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཉེ​ེ་རི​ིང་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་གི​ི་མེ​ེད།

རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ལྟ་གྲུབ་འདི​ི་དག་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི་ི ཚད་གཞི​ི་དང་མཐུན་པའི​ི་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་བྱེ​ེད་ན་དད་པ་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་སམ་ཉམས་ལེ​ེན་

121

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བྱེ​ེད་ཚུལ་རྣམས་ཀྱང་ཆོ​ོས་དད་རང་དབང་ནང་ཚུད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རང་དབང་དེ​ེའི​ི་ནང་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་གཞི​ིར་བཟུང་དགོ​ོན་པ་འཛི​ིན་ སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དང༌། བསླབ་པ་སློ​ོབ་གཉེ​ེར་བྱེ​ེད་རྒྱུ། གྲྭ་བཙུན་གྱི​ི་ཁ་གྲངས་དང་ལོ​ོ་ཚད་ཇི​ི་དགོ​ོས་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་ལམ་ལུགས་གཞི​ིར་བཟུང་ འཛུལ་ཞུགས་ཆོ​ོག་གི​ི་ཡོ​ོད། མང་ཚོ​ོགས་ལ་ཆོ​ོས་བཤད་དང་དབང་བསྐུར་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་ཁག་ཀྱང་རང་དབང་འདི​ིའི​ི་ནང་ཚུད་

ཡོ​ོད་པས། ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ིར་བཏང་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་དཔེ​ེར་ན་བླ་སློ​ོབ་བར་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་དང༌། དགོ​ོན་སྡེ​ེའི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང༌། ཡང་སྲི​ིད་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་བཅས་ཀྱི​ི་ནང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ིས་ཐེ​ེ་བྱུས་བྱེ​ེད་རྒྱུ་མེ​ེད། ༤། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན།

དབུས་གཞུང་གི​ི་ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་དང་མཉམ་འབྲེ​ེལ་ཐོ​ོག་བོ​ོད་མི​ི་རང་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལམ་ལུགས་བཟོ​ོ་རྒྱུ་དང་འཛི​ིན་

སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་མངོ​ོན་འདོ​ོད་དེ​ེ་རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་གསལ་བའི​ི་སློ​ོབ་གསོ​ོའི ི་ཐད་ཀྱི​ི་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི​ི་རྒྱབ་རྟེ​ེན་དང་བཅས་པ་ཡི​ིན།

ཚན་རི​ིག་དང་ལག་རྩལ་ཡར་རྒྱས་ཡོ​ོང་བར་མཉམ་ཞུགས་ཆ་ཤ ས་བླང་རྒྱུའི​ི་མངོ​ོན་འདོ​ོད་ཡང་དེ​ེ་བཞི​ིན་རེ​ེད། དེ​ེང་དུས་རྒྱལ་

སྤྱི​ིའི​ི་ཚན་རི​ིག་གི​ི་ཡར་རྒྱས་ནང་ནང་པའི​ི་སེ​ེམས་ཁམས་རི​ིག་པ་དང༌། སེ​ེམས་དངོ​ོས་རི​ིག་པ། འཇི​ིག་རྟེ​ེན་ཆགས་ཚུལ། སེ​ེམས་

ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་རྟོ​ོགས་ཐབས་བཅས་ལ་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཇི​ི་ཆེ​ེར་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པ་ང་ཚོ​ོས་མཐོ​ོང་ཐུབ།

རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་དགུ་པའི​ི་ནང་ཡུལ་མི​ིར་སློ​ོབ་གསོ​ོའི ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སྤྲད་རྒྱུའི​ི་འགན་ཁུར་ཆ་ཚང་རྒྱལ་ཁབ་ནས་བླང་

དགོ​ོས་པ་དང༌། དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་བཅུ་དགུའི​ི་ནང་“མི​ི་རི​ིགས་རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་ཀྱི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ིས་ས་གནས་དེ​ེ་

གའི​ི་སློ​ོབ་གསོ​ོ་བྱ་གཞག་རྣམས་ལ་རང་བདག་གི​ི་སྒོ​ོ་ནས་དོ​ོ་དམ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་”འཁོ​ོད་ཡོ​ོད། མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་སུམ་ཅུ་སོ​ོ་དྲུག་པའི​ི་ནང་ཡང་ལྟ་གྲུབ་དེ​ེ་ཉི​ིད་གསལ་ཡོ​ོད།

ཐག་གཅོ​ོད་རི​ིམ་པའི​ི་ཐོ​ོག་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དབང་ཆའི​ི་ཚད་གཞི​ི་གསལ་པོ​ོ་མེ​ེད་སྟབས་ནན་བརྗོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ལ་བོ​ོད་

མི​ི་ཚོ​ོར་བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གསོ​ོའི ི་ཐད་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན། དེ​ེ་ལྟར་བྱེ​ེད་རྒྱུ་རྩ་ ཁྲི​ིམས་ནང་གསལ་བའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི​ི་རྒྱབ་རྟེ​ེན་དང་བཅས་པ་ཡི​ིན།

ཚན་རི​ིག་དང་ལག་རྩལ་ཡར་རྒྱས་ནང་མཉམ་ཞུགས་དང་ཆ་ཤ ས་བླང་རྒྱུའི​ི་རེ​ེ་འདུན་ཡང་རྩ་ཁྲི​ིམས་ (དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་བཅུ་

དགུ) དང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ (དོ​ོན་ཚན་སུམ་ཅུ་སོ​ོ་དགུ) ནང་རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་ཁག་ལ་ཚན་རི​ིག་དང་ལག་རྩལ་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་

ཐོ​ོབ་ཐང་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གསལ་པོ​ོ་བྱས་ཡོ​ོད། ༥། ཁོ​ོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ།

བོ​ོད་ནི​ི་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཆུ་བོ​ོ་ཆེ​ེ་ཁག་རྣམས་ཀྱི​ི་འབྱུང་ཁུངས་ཡི​ིན། དེ​ེ་བཞི​ིན་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་རི​ི་བོ​ོ་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་དང༌། མི​ིའི​ི་འགྲོ​ོ་བས་

རེ​ེག་མྱོ​ོང་མེ​ེད་པའི​ི་གཏེ​ེར་དངོ​ོས་དང་ནགས་གསེ​ེབ་ཀྱི​ིས་ཕྱུག་པའི​ི་ས་རྒྱ་ཡངས་ཤི​ིང༌། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ས་སྒང་མཐོ​ོ་ཤོ ོས་དེ​ེ་རེ​ེད།

དེ​ེ་འདྲའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་མི​ི་དང་དུད་འགྲོ​ོ་དབྱེ​ེ་བ་མེ​ེད་པར་སེ​ེམས་ཅན་ཀུན་ལ་གནོ​ོད་འཚེ​ེ་

122

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སྤང་བ་དང་གཞན་གྱི​ི་ཚེ​ེ་སྲོ​ོག་ལ་བརྩི​ི་བཀུར་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་ལས་བྱུང་བ་ཞི​ིག་རེ​ེད། བོ​ོད་ནི​ི་རང་བཞི​ིན་འབྱུང་བའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ནང་ཆུད་ཟོ​ོས་སུ་མ་སོ​ོང་བའི​ི་རྩ་ཆེ​ེའི​ི་གནས་གཙང་ཞི​ིག་རེ​ེད།

ད་ལྟའི​ི་ཆར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གནའ་བོ​ོའི ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་བསྐྱར་གསོ​ོ་ཐུབ་ཐབས་མེ​ེད་པའི​ི་གནོ​ོད་འཚེ​ེ་ཕོ​ོག་གི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་གི​ི་ཤུ གས་

རྐྱེ​ེན་རྣམས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་རྩྭ་ཐང་དང༌། ཞི​ིང་ས། ནགས་གསེ​ེབ། ཆུའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས། རི​ི་སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས་བཅས་ཀྱི​ི་ནང་གསལ་པོ​ོ་མཐོ​ོང་ ཆོ​ོས་སུ་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་འདྲ་སོ​ོང་ཙང་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་ཞེ​ེ་ལྔ་དང༌། རེ​ེ་དྲུག་གཞི​ིར་བཟུང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གནའ་

བོ​ོའི ི་ཁོ​ོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་དང་མཐུན་པར་ཁོ​ོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་བཟོ​ོ་རྒྱུ་དང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་

སྤྲད་དགོ​ོས།

༦། རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས།

རྩ་ཁྲི​ིམས་དང་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ནང་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་དང་རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་

བདག་གཉེ​ེར་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཐད་རང་སྐྱོ​ོང་ས་ཁུལ་གྱི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ལས་ཁུངས་ནས་ཆ་ཤས་བླང་རྒྱུའི​ི་གདེ​ེང་འཇོ​ོག་བྱས་ཡོ​ོད། (མི​ི་

རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་ཉི​ི་ཤུ་རྩ་བདུན་དང༌། ཉི​ི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད། བཞི​ི་བཅུ་ཞེ​ེ་ལྔ། དྲུག་ཅུ་རེ​ེ་དྲུག དེ​ེ་བཞི​ིན་དུ་རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་

བརྒྱ་དང་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་ནང་ “མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ལ་ལྟ་རྟོ​ོག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།” ཞེ​ེས་ཁས་ལེ​ེན་བྱས་ཡོ​ོད།) མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་

རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ིས་རང་སྐྱོ​ོང་ས་ཁུལ་ནས་ཤི​ིང་ནགས་དང་རྩྭ་ཐང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་དང་དར་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་གལ་འགངས་ངོ​ོས་ འཛི​ིན་དང་(དོ​ོན་ཚན་ཉི​ི་ཤུ་རྩ་བདུན།)“ས་གནས་དེ​ེ་གས་ཐོ​ོན་སྒོ​ོ་འབྱེ​ེད་ཐུབ་པའི​ི་རང་བྱུང་གི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་རྣམས་ནི​ི་དམི​ིགས་བཀར་

གྱི​ིས་ཚུལ་ལུགས་དང་མཐུན་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ཐོ​ོན་སྒོ​ོ་སྔོ​ོན་འབྱེ​ེད་དང་དགེ​ེ་བེ​ེད་སྔོ​ོན་སྤྱོ​ོད་བྱས་ཆོ​ོག” ཅེ​ེས་གསལ་ཡོ​ོད།(དོ​ོན་ཚན་ཉི​ི་ཤུ་ རྩ་བརྒྱད།)

ས་ཞི​ིང་བདག་དབང་ནི​ི་རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་དང༌། ཁྲལ་དང་ཡོ​ོང་འབབ་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་རྨང་གཞི​ི་

ཆགས་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ིས་དབང་བའི​ི་ས་མ་ཡི​ིན་པ་ཚང་མ་བོ​ོགས་མ་གཏོ​ོང་བའམ་བརྗེ​ེ་བསྒྱུར་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཁྲི​ིམས་ མཐུན་དབང་ཚད་རང་སྐྱོ​ོང་ལྗོ​ོངས་ཀྱི​ི་མི​ི་རི​ིགས་ཁོ​ོ་ན་ལ་དགོ​ོས་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན། དེ​ེ་བཞི​ིན་དུ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡར་རྒྱས་འཆར་ གཞི​ི་དང་མཐུན་པར་རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་ལ་རང་དབང་གི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ཡར་རྒྱས་འཆར་གཞི​ི་བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་དང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ ཐོ​ོབ་ཐང་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

༧། དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས་དང་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ཁག་གི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས་ནི​ི་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་རེ​ེད། དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་ཆ་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་

རྣམས་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ནང་རྗེ​ེས་ལུས་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་གྲས་གཅི​ིག་རེ​ེད།

123

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལས་ཁུངས་ལ་ས་གནས་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་དང་དགོ​ོས་མཁོ​ོར་གཞི​ིགས་པའི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས་

གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་ཐད་གལ་ཆེ​ེའི​ི་ཆ་ཤ ས་བླང་རྒྱུའི​ི་ལྟ་བ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད། (རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་བཅོ​ོ་བརྒྱད་དང༌། མི​ི་རི​ིགས་ས་

གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་ཉི​ི་ཤུ ་རྩ་ལྔ།) དེ​ེ་བཞི​ིན་དུ་དངུལ་རྩི​ིས་དོ​ོ་དམ་དང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལྟ་གྲུབ་ཀྱང་

ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད། (རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་བཅུ་བདུན་དང༌། མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་སུམ་ཅུ་སོ​ོ་གཉི​ིས།)

གཞན་ཡང་རང་སྐྱོ​ོང་ས་ཁུལ་ཁག་གི​ི་ཡར་རྒྱས་མགྱོ​ོགས་མྱུར་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་རྒྱལ་ཁབ་ནས་དངུལ་གྱི​ི་རོ​ོགས་རམ་དང་མཐུན་འགྱུར་

བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའང་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད། (རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་ཉི​ི་ཤུ ་རྩ་གཉི​ིས་དང༌། མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་

ཚན་ཉི​ི་ཤུ་རྩ་གཉི​ིས།)

དེ​ེ་མཚུངས་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་སུམ་ཅུ་སོ​ོ་གཅི​ིག་པའི​ི་ནང་བོ​ོད་ལྟ་བུ་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་

དང་ས་འབྲེ​ེལ་ཡི​ིན་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ས་ཁུལ་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་དང་མཉམ་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་དང་ས་མཚམས་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་གཉེ​ེར་ཆོ​ོག་

པའང་གསལ་ཡོ​ོད། རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དང་མཉམ་ལེ​ེགས་བྱང་དང༌། ཆོ​ོས་ལུགས། མི​ི་རི​ིགས། དཔལ་འབྱོ​ོར་བཅས་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་ ཐུན་མོ​ོང་གི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཡོ​ོད་མཁན་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོར་ལྟ་གྲུབ་དེ​ེ་ནི​ི་ཧ་ཅང་གལ་འགངས་ཅན་ཞི​ིག་རེ​ེད།

དབུས་གཞུང་དང༌། ཞི​ིང་ཆེ​ེན་ཁག་གི​ི་རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་བྱས་པ་གནས་སྐབས་ཀྱི​ི་ཕན་ཐོ​ོགས་ཡོ​ོད་ནའང༌། ནམ་ཕུགས་བོ​ོད་

རི​ིགས་རྣམས་རང་རྐྱ་མི​ི་འཕེ​ེར་བ་གཞན་ལ་བརྟེ​ེན་དགོ​ོས་ཆགས་ན་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་ཆེ​ེ་བས་བོ​ོད་རི​ིགས་རྣམས་དཔལ་འབྱོ​ོར་རང་

འཚོ​ོ་ཐུབ་པ་བཟོ​ོ་རྒྱུའང་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་གལ་ཆེ​ེ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ༨། མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན།

རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་མང་ཚོ​ོགས་ལ་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་དང་སྨན་བཅོ​ོས་ཀྱི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སྤྲོ​ོད་རྒྱུའི​ི་ལས་འགན་རྒྱལ་ཁབ་ནས་བླང་དགོ​ོས་

པ་གསལ་ཡོ​ོད། (རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་ཉི​ི་ཤུ ་རྩ་གཅི​ིག) རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་བཅུ་དགུའི​ི་ནང་དེ​ེ་ནི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་ཀྱི​ི་ལས་

འགན་ཡི​ིན་པའི​ི་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད། མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་(དོ​ོན་ཚན་བཞི​ི་བཅུ།)ནང་ས་གནས་མི​ི་རི​ིགས་

རང་སྐྱོ​ོང་ས་ཁུལ་གྱི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ལས་ཁུངས་ནས་ “རང་ཐག་རང་གཅོ​ོད་ཀྱི​ིས་ས་གནས་དེ​ེ་གའི​ི་སྨན་བཅོ​ོས་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་གྱི​ི་བྱ་

གཞག་འཕེ​ེལ་རྒྱས་གཏོ​ོང་བའི​ི་འཆར་གཞི​ི་བཟོ​ོས་ཐོ​ོག་དེ​ེང་རབས་ཀྱི​ི་སྨན་དཔྱད་དང་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་སྨན་དཔྱད་གོ​ོང་དུ་ སྤེ​ེལ་”རྒྱུའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད།

གོ​ོང་འཁོ​ོད་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་ཁག་གི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་གཞི​ིར་བཟུང་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་ལས་ཁུངས་ལ་བོ​ོད་མི​ི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་འཕྲོ​ོད་

བསྟེ​ེན་གྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་བསྐང་རྒྱུའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་དང་ནུས་པ་ལྡན་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན། དེ​ེ་མཚུངས་བསྲེ​ེ་ལྷད་མེ​ེད་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་ གཞི​ིར་བཟུང་བོ​ོད་སྨན་དང་སྐར་རྩི​ིས་ཀྱི​ི་ལག་ལེ​ེན་རྣམས་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་ནུས་པ་ལྡན་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན།

124

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

༩། མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་བདེ​ེ་འཇགས།

མང་ཚོ​ོགས་བདེ​ེ་འཇགས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་དང་བདེ​ེ་འཇགས་མི​ི་སྣའི​ི་ཁོ​ོངས་ས་གནས་དེ​ེ་

གའི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་དང་གོ​ོམས་གཤི​ིས་ལ་རྒྱུས་མངའ་དང་བརྩི​ི་བཀུར་ཡོ​ོད་པའི​ི་མི​ི་སྣ་གང་མང་དགོ​ོས་རྒྱུ་དེ​ེ་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན།

རང་སྐྱོ​ོང་དང་རང་སྲི​ིད་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལས་འགན་གལ་ཆེ​ེ་བ་གཅི​ིག་ནི​ི་མང་ཚོ​ོགས་ནང་ཁུལ་གྱི​ི་སྒྲི​ིག་ལམ་དང༌། རང་སྐྱོ​ོང་ས་

ཁུལ་གྱི​ི་བདེ​ེ་འཇགས་ལྟ་རྟོ​ོག་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། རྩ་ཁྲི​ིམས་(དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་ཉི​ི་ཤུ)དང་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ (དོ​ོན་ཚན་ཉི​ི་ཤུ་རྩ་བཞི​ི།)ནང་“རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་དམག་དོ​ོན་ལམ་ལུགས་དང་ས་གནས་དེ​ེ་གའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དངོ​ོས་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་རྒྱལ་

སྲི​ིད་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཁང་ནས་ཆོ​ོག་མཆན་ཐོ​ོབ་མཚམས་སུ”རང་སྐྱོ​ོང་ས་ཁུལ་གྱི​ི་བདེ​ེ་འཇགས་བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་དབང་ཚད་དང་ཆ་ ཤས་བླང་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན་པའི​ི་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད།

༡༠། ཕྱོ​ོགས་མི​ི་དོ​ོ་དམ་བྱེ​ེད་ཐབས་ཀྱི​ི་སྲོ​ོལ་ཡི​ིག

མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་དང་རང་སྲི​ིད་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་དང༌།

ལེ​ེགས་བྱང༌། སྐད་ཡི​ིག་སོ​ོགས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་དང༌། རང་ཁྱི​ིམ་རང་བདག་ཡོ​ོང་ཐབས་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། གལ་སྲི​ིད་གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་ འདུས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་སའི​ི་ས་ཁུལ་དུ་མི​ི་རི​ིགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་སྟེ​ེ་རྒྱ་རི​ིགས་དང་མི​ི་རི​ིགས་གཞན་མང་པོ​ོ་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་སྒོ​ོ་ནས་སྤོ​ོ་ཤུགས་

བྱེ​ེད་དུ་བཅུག་པའམ། སྤོ​ོ་ཤུ གས་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་སྐུལ་སློ​ོང་བྱེ​ེད་ན་དེ​ེས་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་དང་ལྟ་གྲུབ་

རྩི​ིས་མེ​ེད་བཏང་གི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་འདྲའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་སྤོ​ོ་ཤུ གས་ཀྱི​ི་དབང་གི​ིས་མི​ི་འབོ​ོར་ལ་འགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཕྱི​ིན་པར་བརྟེ​ེན་བོ​ོད་རི​ིགས་

རྣམས་རྒྱ་རི​ིགས་དང་མཉམ་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་ཡོ​ོང་རྒྱུའི​ི་ཚབ་ཏུ་རང་གི​ི་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ལེ​ེགས་བྱང་དང་ངོ​ོ་བོ​ོ་རི​ིམ་བཞི​ིན་རྩ་བརླག་

འགྲོ​ོ་བའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་རྒྱ་རི​ིགས་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་ནང་ཐི​ིམ་འགྲོ​ོ དེ​ེ་མཚུངས་བོ​ོད་རི​ིགས་ས་ཁུལ་ཁག་གི​ི་ནང་རྒྱ་རི​ིགས་དང་མི​ི་

རི​ིགས་གཞན་མང་པོ​ོ་སྤོ​ོ་ཤུགས་བྱེ​ེད་པའི​ི་དབང་གི​ིས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཆ་རྐྱེ​ེན་ཁག་ལ་གཞི​ི་

རྩའི​ི་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་རྒྱུ་རེ​ེད། གང་ཡི​ིན་ཟེ​ེར་ན་“གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་འདུས་སྡོ​ོད་”བྱེ​ེད་སའི​ི་ས་ཁུལ་ཞེ​ེས་གསལ་བ་ལྟར་གང་དུ་ རང་སྐྱོ​ོང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ཚད་གཞི​ི་དེ​ེ་མི​ི་འབོ​ོར་སྤོ​ོ་ཤུགས་ཀྱི​ི་དབང་གི​ིས་བསྒྱུར་བཅོ​ོས་དང་རྩི​ིས་མེ​ེད་གཏོ​ོང་

གི​ི་ཡོ​ོད། གལ་སྲི​ིད་དེ​ེ་ལྟ་བུའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་སྤོ​ོ་ཤུ གས་དོ​ོ་དམ་མ་བྱེ​ེད་པར་མུ་མཐུད་གནས་ན་བོ​ོད་རི​ིགས་རྣམས་ནམ་ཡང་འདུས་

སྡོ​ོད་གནས་ཐབས་མེ​ེད་པ་དང༌། དེ​ེའི​ི་དབང་གི​ིས་རྩ་ཁྲི​ིམས་གཞི​ིར་བཟུང་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡང་མེ​ེད་པ་

ཆགས་ཀྱི​ི་རེ​ེད། དེ​ེ་ལྟར་བྱེ​ེད་ན་མི​ི་རི​ིགས་གནད་དོ​ོན་ཐད་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ལྟ་གྲུབ་དངོ​ོས་སུ་རྡོ​ོག་རོ​ོལ་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

རྒྱ་ནག་ནང་ཡུལ་མི​ིའི​ི་འགྲོ​ོ་འོ​ོང་དང་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཐད་དམ་བསྒྲགས་བྱས་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད། རང་སྐྱོ​ོང་ས་ཁུལ་ཁག་ལ་

“ཕྱོ​ོགས་མི​ི་”དོ​ོ་དམ་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཉུང་ཉུང་ལས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་མེ​ེད། ང་ཚོ​ོའི​ི་བསམ་ཚུལ་ལྟར་ན་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལྟ་གྲུབ་ལ་

བརྩི​ི་བཀུར་དང་ལག་ལེ​ེན་དོ​ོན་འཁྱོ​ོལ་ཡོ​ོང་བར་རང་སྐྱོ​ོང་ལས་ཁུངས་ཁག་ལ་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་

གཞན་ནས་བོ​ོད་ནང་ཡོ​ོང་མཁན་ཚོ​ོ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པ་དང༌། གཞི​ིས་ཆགས་པ། ལས་རི​ིགས་དང་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་ལས་དོ​ོན་

125

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གཉེ​ེར་ཕྱོ​ོགས་བཅས་ཀྱི​ི་སྲོ​ོལ་ཡི​ིག་བཟོ​ོ་རྒྱུའི​ི་དབང་ཚད་དགོ​ོས་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན།

བོ​ོད་ནང་གཏན་དུ་གཞི​ིས་ཆགས་པ་དང༌། དུས་ཡུན་རི​ིང་པོ​ོ་ནས་གནས་སྡོ​ོད་འཚར་ལོ​ོངས་བྱས་པ་རྣམས་ཕྱི​ིར་འབུད་བྱེ​ེད་

རྒྱུ་ང་ཚོ​ོའི​ི་ཀུན་སློ​ོང་མི​ིན། ང་ཚོ​ོའི​ི་སེ​ེམས་འཚབ་བྱེ​ེད་གཞི​ི་རྒྱ་རི​ིགས་གཙོ​ོས་པའི​ི་མི​ི་རི​ིགས་གཞན་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་སྤོ​ོ་ཤུགས་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་

སྐུལ་སློ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་དབང་གི​ིས་ད་ཡོ​ོད་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལ་འཕོ​ོ་འགྱུར་དང༌། བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་གྲངས་ཉུང་ཆགས་པ། ཧ་ཅང་འཇི​ིག་སླ་བའི​ི་ བོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་ཉེ​ེན་ཚབས་བཟོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་དག་ཡི​ིན།

༡༡། རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དང་མཉམ་ལེ​ེགས་བྱང་དང༌། སློ​ོབ་གསོ​ོ། ཚན་རི​ིག ཆོ​ོས་ལུགས་ཐད་ཕན་ཚུན་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་

ཆོ​ོག་པ།

རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་གནད་དོ​ོན་དང་འབྲེ​ེལ་བ་དཔེ​ེར་ན་ལེ​ེགས་བྱང་དང༌། སྒྱུ་རྩལ། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། ཚན་རི​ིག མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཕྲོ​ོད་

བསྟེ​ེན། རྩེ​ེད་རི​ིགས། ཆོ​ོས་ལུགས། ཁོ​ོར་ཡུག དཔལ་འབྱོ​ོར་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐད་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ི་རི​ིགས་

གཞན་དང་རང་སྐྱོ​ོང་ལྗོ​ོངས་གཞན། ཞི​ིང་ཆེ​ེན་གཞན་དང་མཉམ་ཕན་ཚུན་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་དང་མཐུན་འབྲེ​ེལ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན་

པ་སྨོ​ོས་མེ​ེད་ཐོ​ོག རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དང་མཉམ་དུའང་ཕན་ཚུན་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དབང་ཆ་ཡོ​ོད་པ་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་ གི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་(དོ​ོན་ཚན་བཞི​ི་བཅུ་ཞེ​ེ་གཉི​ིས།)ནང་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད།

ལྔ་པ། རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་བོ​ོད་རི​ིགས་རྣམས་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་དགོ​ོས་

པ།

གོ​ོང་གསལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་རྣམས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོག་རང་སྐྱོ​ོང་ལག་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དེ​ེ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་

དང༌། ལེ​ེགས་བྱང༌། ནང་དོ​ོན་རི​ིག་པའི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་རྣམས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་དར་སྤེ​ེལ་གཏོ​ོང་བའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡར་རྒྱས་ཡོ​ོང་བ་བྱེ​ེད་

པར་ད་ལྟ་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ིས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་གནས་བབ་སྤྲད་པའི​ི་བོ​ོད་རི​ིགས་ས་ཁུལ་ཚང་མ་རང་སྐྱོ​ོང་

འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གཅི​ིག་གི​ི་འོ​ོག་ཚུད་པ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། ད་ཡོ​ོད་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དབྱེ​ེ་བ་འདི​ིས་བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་

རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ལྗོ​ོངས་དང་ཞི​ིང་ཆེ​ེན་མང་པོ​ོའི ི་ནང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་སྟབས། དུམ་བུར་ཁ་གྱེ​ེས་པ་དང༌། ཡར་རྒྱས་དོ​ོ་མཉམ་ མི​ི་ཡོ​ོང་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་དུ་བོ​ོད་མི​ིའི་ི ཐུན་མོ​ོང་གི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་དང༌། ལེ​ེགས་བྱང༌། ནང་དོ​ོན་རི​ིག་པའི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་བཅས་པ་

སྲུང་སྐྱོ​ོབ་དར་སྤེ​ེལ་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་ནུས་པ་ཉམས་གུད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། སྲི​ིད་བྱུས་འདི​ིས་མི​ི་རི​ིགས་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་ལ་བརྩི​ི་བཀུར་ བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཚབ་ཏུ་མི​ི་རི​ིགས་ཁ་བྲལ་དང༌། བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་གཅི​ིག་གྱུར་ངོ​ོ་བོ​ོ་ལ་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་དང་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་རྩི​ིས་ མེ​ེད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་གཙོ​ོ་བོ​ོའི ི་གྲས་གཞན་ཡུ་གུར་དང་སོ​ོག་རི​ིགས་རྣམས་ཕལ་ཆེ​ེར་ཆ་ཚང་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་རང་

སྐྱོ​ོང་ལྗོ​ོངས་གཅི​ིག་གི​ི་ནང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱང༌། བོ​ོད་རི​ིགས་རྣམས་གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་གཅི​ིག་མ་ཡི​ིན་པར་མང་པོ​ོ་ ཡི​ིན་པ་ལྟར་གནས་ཡོ​ོད།

126

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ད་ལྟའི​ི་ཆར་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་གནས་བབ་འདྲ་མི​ིན་འོ​ོག་ཡོ​ོད་པའི​ི་བོ​ོད་རི​ིགས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གཅི​ིག་གི​ི་ནང་ཚུད་པ་

བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བཞི​ི་པའི​ི་ནང་གསལ་བའི​ི་ལྟ་གྲུབ་དང་ཡོ​ོངས་སུ་མཐུན་པ་མ་ཟད། མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་

བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་གཉི​ིས་པའི​ི་ནང་ཡང་ “གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་སོ​ོ་སོ​ོ་འདུས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་སའི​ི་ས་གནས་ཁག་ཏུ་ས་ཁོ​ོངས་རང་

སྐྱོ​ོང་དངོ​ོས་སུ་བྱ་རྒྱུ།” ཡི​ིན་པ་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད། མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ནང་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་

ལམ་ལུགས་ནི​ི་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་པར་རྒྱ་ནག་དམར་ཤོ ོག་ཚོ​ོགས་པའི​ི་གཏན་ལ་ཕབ་པའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་སྲི​ིད་ བྱུས་ཡི​ིན་པ་དང༌།

“རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་གཅི​ིག་གྱུར་འོ​ོག གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་ཁག་འདུས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་སར་ས་ཁོ​ོངས་རང་སྐྱོ​ོང་དངོ​ོས་སུ་

བྱས་ནས་རང་སྐྱོ​ོང་ལས་ཁུངས་བཙུགས་ཏེ​ེ་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་དབང་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱོ​ོད་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན། མི​ི་རི​ིགས་ས་ཁོ​ོངས་རང་སྐྱོ​ོང་དངོ​ོས་ སུ་བྱེ​ེད་པ་དེ​ེའི་ི ཐོ​ོག་ནས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ིས་གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་ཁག་གི​ིས་མི​ི་རི​ིགས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ནང་ཁུལ་གྱི​ི་ལས་དོ​ོན་བདག་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་

དབང་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱོ​ོད་པར་བརྩི​ི་འཇོ​ོག་དང་འགན་སྲུང་ལེ​ེགས་པར་བྱེ​ེད་པའི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་མཚོ​ོན་པ་དང༌། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ི་རི​ིགས་

ཁག་བར་འདྲ་མཉམ་དང་མཐུན་སྒྲི​ིལ་ཡོ​ོང་བ་མཐའ་འཁྱོ​ོངས་དང༌། མི​ི་རི​ིགས་ཁག་ལྷན་དུ་དར་རྒྱས་ཕུན་སུམ་ཇེ​ེ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོང་བ་

མཐའ་འཁྱོ​ོངས་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྩ་དོ​ོན་མཚོ​ོན་ཡོ​ོད།” ཅེ​ེས་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད།(མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་སྔོ​ོན་གླེ​ེང༌།)

རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ནང་བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་ལ་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་དེ​ེ་བོ​ོད་རི​ིགས་ཡོ​ོངས་ལ་ཁྱབ་པ་

ཞི​ིག་བྱུང་ན་དོ​ོན་ཕན་ལྡན་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ཞི​ིག་ཡོ​ོང་རྒྱུ་ཡི​ིན་པ་གསལ་པོ​ོ་རེ​ེད།

མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ནང་མི​ི་རི​ིགས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ས་མཚམས་བསྒྱུར་བཅོ​ོས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཡོ​ོང་སྲི​ིད་

པའི​ི་ལྟ་བ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད། རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་གསལ་བའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་ལྟ་གྲུབ་གཞི​ིར་བཟུང་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་ ངོ​ོ་བོ​ོ་ལ་བརྩི​ི་བཀུར་དགོ​ོས་པའི​ི་མངོ​ོན་འདོ​ོད་དེ​ེ་ཡོ​ོངས་སུ་ཁྲི​ིམས་མཐུན་ཡི​ིན་པ་ཙམ་མ་ཟད། དེ​ེའི​ི་ཆེ​ེད་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བསྒྱུར་བཅོ​ོས་

བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཁག་ཀྱང་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ལྟ་གྲུབ་དང་འགལ་གྱི​ི་མེ​ེད་པ་དང༌། དངོ​ོས་སུ་དེ​ེ་ལྟར་བྱས་པའང་མང་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད། དྲུག་པ། རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་དང་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ི།

རང་སྐྱོ​ོང་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པ་བྱུང་མི​ིན་གོ​ོང་གསལ་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་སའི​ི་གནད་དོ​ོན་འདི​ི་དག་ཐད་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་དང་

རང་སྲི​ིད་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཚད་གཞི​ི་དང་བྱེ​ེད་ཐབས་ག་འདྲ་ཞི​ིག་སྤྱད་མི​ིན་ལ་རག་ལུས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་བསམ་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་ དགོ​ོས་པ་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་བསལ་གནས་སྟངས་དང་གཞི​ི་རྩའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོར་འཚམས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ ལུགས་བཟོ​ོ་རྒྱུ་དང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཇི​ི་འགབ་དེ​ེ་རེ​ེད།

མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་པའི​ི་ནང་བོ​ོད་མི​ིར་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་ཁྱད་ཆོ​ོས་དང་འཚམས་པའི​ི་

ས་གནས་གཞུང་དང༌། གཞུང་གི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཁག དེ​ེ་བཞི​ིན་ལམ་ལུགས་བཅས་བཟོ​ོ་རྒྱུའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡང་ཚུད་ཡོ​ོད། རང་སྐྱོ​ོང་

ས་གནས་ཀྱི​ི་མི​ི་དམངས་འཐུས་མི​ི་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ལ་ས་གནས་ནང་ཁུལ་གྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཚང་མའི​ི་(རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་གནད་དོ​ོན་གོ​ོང་དུ་གསལ་

127

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བ་རྣམས་ལ་གོ​ོ)ཐོ​ོག་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་རྒྱུའི​ི་དབང་ཆ་དང༌། རང་སྐྱོ​ོང་གཞུང་གི​ི་ལས་ཁུངས་ཁག་ལ་ལག་བསྟར་དབང་ཆ་དང་རང་དབང་

གི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་དབང་ཆ་ཡོ​ོད་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན། དབུས་གཞུང་རྒྱལ་ཁབ་རི​ིམ་པའི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་ཁོ​ོངས་

ངོ​ོ་ཚབ་ཡོ​ོད་པ་དང་དོ​ོན་སྙི​ིང་ལྡན་པའི​ི་ཆ་ཤ ས་བླང་རྒྱུ་ཡང་རང་སྐྱོ​ོང་ནང་ཚུད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རང་སྐྱོ​ོང་ཚགས་ཚུད་པོ​ོ་ཡོ​ོང་བར་གྲོ​ོས་

བསྡུར་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཐབས་ལམ་ཕན་ནུས་ཅན་དང༌། ཕན་ཚུན་འབྲེ​ེལ་ལམ་ཉེ​ེ་བོ​ོའམ་ཐུན་མོ​ོང་གི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གནད་དོ​ོན་ ཁག་དབུས་དང་ས་གནས་ཀྱི​ི་གཞུང་གཉི​ིས་ཟུང་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་ཐོ​ོག་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཐབས་ལམ་ཡོ​ོད་དགོ​ོས།

མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་གལ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་གཅི​ིག་ནི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་དང་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་གཞན་ནས་རང་སྐྱོ​ོང་ས་

གནས་ལ་སྤྲད་པའི​ི་དབང་ཆ་དང་ལས་འགན་རྣམས་ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་རྐྱང་པའི​ི་ངོ​ོས་ནས་རྩི​ིས་མེ​ེད་དམ་བཟོ​ོ་བཅོ​ོས་མི​ི་ཆོ​ོག་པའི​ི་

འགན་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། དེ​ེའི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་ནི​ི་དབུས་དང་རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་ཀྱི​ི་གཞུང་སུ་ཡི​ིན་རུང་ཕྱོ​ོགས་གཞན་གྱི​ི་བཀའ་འཁྲོ​ོལ་ མེ​ེད་པར་ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་རྐྱང་པའི​ི་ངོ​ོས་ནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ཁག་ལ་འགྱུར་བཅོ​ོས་གཏང་མི​ི་ཆོ​ོག་པ་དེ​ེ་རེ​ེད།

བོ​ོད་དང་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གནས་སྟངས་དང་དགོ​ོས་མཁོ​ོར་འཚམས་པའི​ི་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཁྱབ་ཚད་དང་ཁྱད་

ཆོ​ོས་རྣམས་རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་བཅུ་དྲུག་(མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་དགུའི​ི་ནང་གསལ་ཡོ​ོད།)

ནང་གསལ་བའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་གཞི​ིར་བཟུང་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྲོ​ོལ་ཡི​ིག་ནང་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་ཞི​ིབ་ཕྲ་བཀོ​ོད་དགོ​ོས། ཡང་ན་གལ་ སྲི​ིད་འོ​ོས་འཚམས་བྱུང་ན་དེ​ེའི​ི་ཆེ​ེད་ཟུར་དུ་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་གཏན་འབེ​ེབས་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་སུམ་ཅུ་སོ​ོ་གཅི​ིག་ཐེ​ེ་བའི​ི་

རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང༌། དཔལ་འབྱོ​ོར། ཆབ་སྲི​ིད་ལམ་ལུགས་ལ་བརྩི​ི་བཀུར་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་བོ​ོད་ལྟ་བུ་ དམི​ིགས་བསལ་གནས་བབ་ཡོ​ོད་མཁན་ལ་དམི​ིགས་བསལ་གནས་བབ་དང་འཚམས་པའི​ི་གུ་བཤངས་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་གསལ་ ཡོ​ོད།

རྩ་ཁྲི​ིམས་ལེ​ེའུ་གསུམ་པའི​ི་ས་བཅད་དྲུག་པའི​ི་ནང་མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་ལ་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་གཞུང་དང༌། ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོའི ི་

དབང་ཆ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་བཅུ་དྲུག་ནང་(མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་བཅའ་ ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་དགུ་པའི​ི་ནང་ཡང་གསལ་ཡོ​ོད།) “ས་གནས་དེ​ེ་གའི​ི་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་དང༌། དཔལ་འབྱོ​ོར། རི​ིག་གནས་

བཅས་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་རང་སྐྱོ​ོང་སྲོ​ོལ་ཡི​ིག་” གཏན་འབེ​ེབས་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་དབང་ཆའི​ི་སྐོ​ོར་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད། དེ​ེ་མཚུངས་རྩ་

ཁྲི​ིམས་ནང་གནད་དོ​ོན་མང་པོ​ོའི ི་ཐོ​ོག་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་དབང་ཆ་དང༌།(རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་བཅུ་བདུན་ནས་བརྒྱ་དང་ ཉི​ི་ཤུ ་བར།) དེ​ེ་བཞི​ིན་རང་སྐྱོ​ོང་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ིས་ས་གནས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམས་པར་དབུས་གཞུང་དང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ལས་

ཁུངས་གོ​ོང་མའི​ི་ཁྲི​ིམས་དང་སྲི​ིད་བྱུས་རྣམས་ས་གནས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་གནས་ཚུལ་དངོ​ོས་ལ་གཞི​ིགས་ནས་གུ་བཤངས་ལག་བསྟར་ ཆོ​ོག་པའི​ི་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད།(རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་བཅོ​ོ་ལྔ།)

གོ​ོང་འཁོ​ོད་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་འདི​ི་དག་གི​ིས་རང་སྐྱོ​ོང་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་དབང་ཚད་ལ་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་ངེ​ེས་

ཅན་བཟོ​ོ་སྲི​ིད་ནའང༌། རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་རང་སྐྱོ​ོང་ལས་ཁུངས་ལ་ས་གནས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམས་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་རྒྱུ་དང༌།

128

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སྲི​ིད་བྱུས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ལྟ་གྲུབ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། དེ​ེ་དག་དབུས་གཞུང་ཐེ​ེ་བས་ལས་ཁུངས་གཞན་གྱི​ིས་ གཏན་འབེ​ེབས་དང་མི​ི་མཐུན་པའང་ཡོ​ོང་ཆོ​ོག་ཚུལ་གསལ་ཡོ​ོད།

ང་ཚོ​ོས་གསལ་འདོ​ོན་བྱས་པ་ལྟར་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་རྣམས་རྩ་ཁྲི​ིམས་སུ་གསལ་བའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལྟ་གྲུབ་དང་གུ་

ཡངས་པོ​ོའི ི་སྒོ​ོ་ནས་མཐུན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱང༌། ལག་ལེ​ེན་དངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོག་ལྟ་གྲུབ་དེ​ེ་དག་དོ​ོན་འཁྱོ​ོལ་ཡོ​ོང་བར་ད་ལྟའི​ི་ཆར་དཀའ་ངལ་སྣ་ ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དབང་གི​ིས་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་ནམ། ནུས་མེ​ེད་བཟོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པར་དཔེ​ེར་ན་དབང་ཆ་ཆ་བགོ​ོས་དང༌། དེ​ེ་བཞི​ིན་དབུས་དང་རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་

གཞུང་གཉི​ིས་བར་གནད་དོ​ོན་བྱེ​ེ་བྲག་པའི​ི་ཐོ​ོག་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ལས་འགན་ཆ་བགོ​ོས་གསལ་པོ​ོ་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ད་ལྟའི​ི་ཆར་དེ​ེ་འདྲའི​ི་

གསལ་ཁ་མེ​ེད་པ་མ་ཟད། རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོའི ི་དབང་ཚད་གཏན་མ་འཁེ​ེལ་བ་དང་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་ཚབས་ཆེ​ེ་ཡོ​ོད་

མུས་རེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་ནས་རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་ལ་གནད་དོ​ོན་མང་པོ​ོའི་ི ཐོ​ོག་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་རྒྱུའི​ི་ དམི​ིགས་བསལ་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱང༌། དེ​ེ་དག་རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་བཅུ་དྲུག་གཞི​ིར་བཟུང་དབུས་

གཞུང་གི​ི་ལས་ཁུངས་མཐོ​ོ་ཤོས ོ ་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་མི​ི་དམངས་འཐུས་ཚོ​ོགས་རྒྱུན་ལས་ནས་བཀའ་འཁྲོ​ོལ་འཐོ​ོབ་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་སྟབས་ རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལྟ་གྲུབ་འདི​ི་དག་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་པར་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་བཟོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དངོ​ོས་སུ་དེ​ེ་འདྲའི​ི་བཀའ་འཁྲོ​ོལ་དགོ​ོས་པར་

འཁོ​ོད་པ་དེ​ེ་རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་ཀྱི​ི་མི​ི་དམངས་འཐུས་མི​ི་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ཁོ​ོ་ན་རེ​ེད་འདུག རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ ཞི​ིང་ཆེ​ེན་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་མི​ི་དམངས་འཐུས་མི​ི་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་དཀྱུས་མ་ཁག་(རང་སྐྱོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པ།)ལ་དེ​ེ་འདྲའི​ི་བཀའ་འཁྲོ​ོལ་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་མེ​ེད་

པ་མ་ཟད། གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་སྲོ​ོལ་ཡི​ིག་རྣམས་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་མི​ི་དམངས་འཐུས་ཚོ​ོགས་རྒྱུན་ལས་ལ་ཐོ​ོ་འགོ​ོད་ཆེ​ེད་སྙན་ གསན་ཙམ་ལས་ཞུ་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་མེ​ེད།(རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་ཐམ་པ།)

རང་སྐྱོ​ོང་དངོ​ོས་སུ་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཀྱང་རྩ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་བཅོ​ོ་ལྔ་གཞི​ིར་བཟུང་ཁྲི​ིམས་དང་སྲོ​ོལ་ཡི​ིག་

མང་དག་ཅི​ིག་ལ་བསྟུན་དགོ​ོས་པ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། ཁྲི​ིམས་ཁ་ཤས་རང་སྐྱོ​ོང་ས་གནས་ཀྱི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ལ་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་ཚབས་ཆེ​ེན་བཟོ​ོས་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང༌། ཁ་ཤ ས་ནི​ི་ཕན་ཚུན་མི​ི་མཐུན་པ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཚད་གཞི​ི་ངོ​ོ་མ་དེ​ེ་གང་ཡི​ིན་མི​ིན་གསལ་

པོ​ོ་མེ​ེད་པ་དང་གཏན་མ་འཁེ​ེལ་བ་ཆགས་ཡོ​ོད། གང་ཡི​ིན་ཟེ​ེར་ན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ལས་ཁུངས་གོ​ོང་མས་ཁྲི​ིམས་དང་སྲོ​ོལ་ཡི​ིག་གཏན་ ལ་ཕབ་པ་དང༌། ཐ་ན་སྲི​ིད་བྱུས་འགྱུར་བ་བཏང་བ་སོ​ོགས་ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་རྐྱང་པའི​ི་ངོ​ོས་ནས་འགྱུར་བ་བཏང་གི​ི་ཡོ​ོད། དབུས་དང་ ས་གནས་གཞུང་བར་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཚད་གཞི​ི་དང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་སྐོ​ོར་མི​ི་མཐུན་པ་བྱུང་ན་དེ​ེ་དག་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ཐབས་

སམ་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་བརྒྱུད་ལམ་འདེ​ེང་ངེ​ེས་མེ​ེད། དོ​ོན་དངོ​ོས་ཐོ​ོག་གཏན་འབེ​ེབས་གསལ་པོ​ོ་མེ​ེད་པ་དེ​ེས་ས་གནས་ཀྱི​ི་

དབང་འཛི​ིན་པ་ཚོ​ོས་ལས་དོ​ོན་འགན་འཁུར་བླང་རྒྱུར་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་དང༌། ད་ལྟའི​ི་ཆར་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་ སྐྱོ​ོང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་པར་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་བཟོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ད་ལྟའི​ི་གནས་སྐབས་སུ་ང་ཚོ​ོས་གནད་དོ​ོན་འདི​ི་དག་སྐོ​ོར་དང་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་པར་ད་

129

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཡོ​ོད་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་དཀའ་ངལ་རྣམས་ཞི​ིབ་ཕྲའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་མེ​ེད་ཀྱང༌། མ་འོ​ོངས་པར་གྲོ​ོས་མོ​ོལ་སྐབས་འོ​ོས་ འཚམས་ཀྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཚུལ་དུ་འདི​ི་དག་ཞུས་པ་ཡི​ིན། ང་ཚོ​ོས་མུ་མཐུད་རྩ་ཁྲི​ིམས་དང་འབྲེ​ེལ་

ཡོ​ོད་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་ཁག་ལ་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དང༌། དུས་ཚོ​ོད་འོ​ོས་འཚམས་ཐོ​ོག་ང་ཚོ​ོས་གང་ཤེ​ེས་པ་ལྟར་ཞི​ིབ་འཇུག་བྱས་འབྲས་ རྣམས་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཡི​ིན།

བདུན་པ། མ་འོ​ོངས་མདུན་བསྐྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཐབས།

བསམ་འཆར་འདི​ིའི​ི་འགོ​ོ་འཛུགས་སྐབས་གསལ་བཤད་བྱས་པ་ལྟར་ང་ཚོ​ོས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་རྣམས་རྒྱ་ནག་མི​ི་

དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་སུ་གསལ་བའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལྟ་གྲུབ་དང་མཐུན་པ་ཡི​ིན་པའི​ི་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་

སྟབས། ང་ཚོ​ོའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ནི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་འདི​ི་དག་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ིའི​ི་ནང་ཇི​ི་ལྟར་བསྐང་

ཐུབ་མི​ིན་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན། ྋགོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་ལན་མང་བཀའ་གནང་ཟི​ིན་པ་ལྟར་ང་ཚོ​ོར་སྦས་པའི​ི་ལས་འཆར་ གང་ཡང་མེ​ེད། མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་འགྲི​ིག་ཆགས་གང་འདྲ་ཞི​ིག་བྱུང་ནའང་དེ​ེ་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་ རྒྱལ་ཁབ་ནས་ཁ་བྲལ་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཐེ​ེམ་སྐས་ལ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏང་རྒྱུའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་གཏན་ནས་མེ​ེད།

བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་གཞུང་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ི་མང་གི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་དང་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ངོ​ོ་ཚབ་མཚོ​ོན་ཆེ​ེད་ཡི​ིན་སྟབས། ང་ཚོ​ོའི​ི་དབར་གོ​ོང་གསལ་

གྱི​ི་གནད་དོ​ོན་འདི​ི་དག་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་འགྲི​ིག་ཆགས་བྱུང་ཕྱི​ིན་དེ​ེའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་མེ​ེད་པར་གྱུར་པས་འཕྲལ་དུ་ཕྱི​ིར་བསྡུ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་

རེ​ེད། དོ​ོན་དངོ​ོས་ཐོ​ོག་ྋགོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་མ་འོ​ོངས་པར་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་མཚན་གནས་གང་ཡང་བཞེ​ེས་རྒྱུ་མི​ིན་པའི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་

གནང་ཟི​ིན་སྐོ​ོར་ལན་མང་བསྐྱར་ནན་གནང་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་ྋགོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་ངོ​ོས་ནས་འགྲི​ིག་ཆགས་ཡོ​ོང་བར་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་

བོ​ོད་མི​ིའི​ི་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་ཐོ​ོབ་ཆེ​ེད་ཁོ​ོང་སྐུ་སྒེ​ེར་གྱི​ི་ནུས་པ་ཆ་ཚང་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གནང་རྒྱུའི​ི་དགོ​ོངས་བཞེ​ེས་གནང་གི​ི་ཡོ​ོད།

ཁས་ལེ​ེན་འདི​ི་དག་གཞི​ི་རྩར་བཟུང་ནས་ལས་རི​ིམ་འདི​ིའི​ི་གོ​ོམ་པ་གཉི​ིས་པ་ནི​ི་བསམ་འཆར་འདི​ིའི​ི་ནང་གསལ་བའི​ི་གནད་

དོ​ོན་ཁག་ལ་དོ​ོན་སྙི​ིང་ལྡན་པའི​ི་གྲོ​ོས་བསྡུར་འགོ​ོ་འཛུགས་བྱེ​ེད་རྒྱུར་མོ​ོས་མཐུན་ཡོ​ོང་བ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། དེ​ེ་ལྟར་ཡོ​ོང་བར་ཕན་

ཚུན་གཉི​ིས་མོ​ོས་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཐབས་ལམ་དང༌། ལས་རི​ིམ། དུས་ཚོ​ོད་རེ​ེའུ་མི​ིག་བཅས་གོ​ོ་བསྡུར་གཏན་འབེ​ེབས་ཐུབ་པ་ཡོ​ོང་བའི​ི་

རེ​ེ་འདུན་ནན་པོ​ོ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

130

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། གཉི​ིས་སྨན་དབུ་མའི​ི་ལམ་གྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༢། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་མངོ​ོན་འདོ​ོད་གང་ཡི​ིན་རང་ཚི​ིག་ཐོ​ོག་ནས་བྲི​ིས།

༣། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༨ ལོ​ོའི ི་འབྲེ​ེལ་མོ​ོལ་ཐེ​ེངས་བདུན་པའི​ི་སྐབས་རྒྱ་ནག་གི​ིས་གང་བརྗོ​ོད་ཡོ​ོད། ༤། མི​ི་རི​ིགས་ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༥། རང་སྲི​ིད་རང་སྐྱོ​ོང་ནང་སྐད་ཡི​ིག་གི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་གང་ཡོ​ོད་དམ།

༦། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བསམས་ན་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལེ​ེགས་བྱང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༧། ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་དང་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དོ​ོན་རང་ཚི​ིག་ཐོ​ོག་ནས་བྲི​ིས།

131

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༡༣། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ཐབས་ལམ།

༄༅། །འདས་པའི​ི་བྱུང་རབས་ནང་རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་དབར་དམག་འཁྲུག་བརྒྱབ་པའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་མང་པོ​ོ་བྱུང་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་

གྱི​ིས་མི​ི་ལོ​ོ་ ༣༠༠ ལྷག་རི​ིང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་མངའ་འོ​ོག་ནས་འཐབ་རྩོ​ོད་བྱས་ཏེ​ེ་རང་བཙན་ཐོ​ོབ་པ་དང་། དེ​ེ་བཞི​ིན་ལྷོ​ོ་ཨཕ་རི​ི་ཁའི​ི་མི​ི་ རི​ིགས་ནག་པོ​ོ་ཚོ​ོས་མི​ི་རི​ིགས་དཀར་པོ​ོའི ི་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་འཐབ་རྩོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད།

ང་ཚོ​ོ་བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རང་དབང་འཐབ་རྩོ​ོད་ནི​ི་རྒྱ་དམར་གུང་

བྲན་དམར་པོ​ོས་བོ​ོད་ས་བཙན་བཟུང་བྱས་པ་ནས་བཟུང་འགོ​ོ་བཙུགས་

ཏེ​ེ་ད་བར་མི​ི་ལོ​ོ་ ༧༧ འདས་ཟི​ིན། དུས་ཡུན་དེ​ེའི​ི་ནང་༸རྒྱལ་བ་རི​ིན་པོ​ོ་

ཆེ​ེ་ཡི​ིས་ཞི​ི་བདེ​ེ་ལ་གཙི​ིགས་ཆེ​ེར་གནང་ནས། བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་དུས་རྟག་ཏུ་ པར་རི​ིས། ༡༣་༡ རྒྱ་དམག་གི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་བཙན་བཟུང་བྱས་པ།

འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ཐབས་ལམ་རྒྱུན་འཁྱོ​ོངས་བྱས་ཏེ​ེ་རྔམ་སྟོ​ོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོ​ོར་

དང་། གོ​ོམ་བགྲོ​ོད། གྲོ​ོས་མོ​ོལ། བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྒྱལ་དར་འཕྱར་ཏེ​ེ་

སྐད་འབོ​ོད་སོ​ོགས་ཞི​ི་བའི​ི་ཐབས་ལམ་སྣ་ཚོ​ོགས་བསྟེ​ེན་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་ཡང་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་ཡུལ་ས་གནས་དང་། ཡུལ་ཁྲི​ིམས་མི​ི་འདྲ་བ། འཐབ་རྩོ​ོད་པའི​ི་ལས་འགུལ་གྱི​ི་ངོ​ོ་

བོ​ོར་ལྟོ​ོས་ནས་གྲུབ་འབྲས་མི​ི་འདྲ་བ་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྩ་དོ​ོན་ཐད་བོ​ོད་མི​ི་ཚང་མས་ཐུགས་འཁུར་ཆེ​ེ་བཞེ​ེས་ཀྱི​ི་འཐབ་

རྩོ​ོད་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་མོ​ོད། རྒྱ་གཞུང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་དྲང་བདེ​ེན་མེ​ེད་པའི​ི་ལམ་ལུགས་འོ​ོག་གཞི​ིས་བཞུགས་བོ​ོད་མི​ི་ལས་

འགུལ་བ་ཚོ​ོས་མནར་གཅོ​ོད་ཚད་མེ​ེད་མྱོ​ོང་བཞི​ི​ིན་ཡོ​ོད། སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གཞི​ིས་བཞུགས་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་བོ​ོད་ ཀྱི​ི་རྩ་དོ​ོན་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ཐབས་ལམ་ཅི​ི་ཞི​ིག་སྟེ​ེན་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྐོ​ོར་སྦྱང་རྒྱུ་ཡི​ིན། འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བ།

དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ་པའི​ི་དཀྱི​ིལ་ཙམ་ནས་འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ནི​ི་སྔར་མེ​ེད་པའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཐབས་ལམ་ནུས་པ་

ཅན་ཞི​ིག་ཏུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ནི​ི་དྲག་ཤུ གས་མེ​ེད་པར་བདེ​ེན་པ་ལ་གཞི​ི་བཅོ​ོལ་ཏེ​ེ་རང་

གི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་འགྲུབ་ཐབས་བྱེ​ེད་པའི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་ལ་ཟེ​ེར། ཐབས་ལམ་འདི​ི་སྟེ​ེན་མཁན་གྱི​ི་མི​ི་རྣམས་ལ་དོ​ོན་འབྲས་བཟང་པོ​ོ་ཐོ​ོབ་ ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་སྐབས་རེ​ེར་རང་བཞི​ིན་ལྷུན་འགྲུབ་དང་། མཚམས་རེ​ེར་མི​ིའི​ི་རི​ིག་སྟོ​ོབས་ཀྱི​ི་ནུས་པ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་བྱུང་བ་དེ​ེ་འདྲའང་

ཡོ​ོད། ཐབས་ལམ་དེ​ེ་ལག་བསྟར་གནང་སྐབས་མང་ཆེ​ེ་བས་ཉམས་མྱོ​ོང་དང་འཆར་གཞི​ི་མེ​ེད་པར་ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་བ་དང་། ཡང་

སྐབས་རེ​ེར་ཉམས་མྱོ​ོང་ལྡན་པའི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་འོ​ོག་ཏུ་ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་ཕལ་ཆེ​ེ་བར་སྔོ​ོན་ཚུད་ནས་

132

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གྲ་སྒྲི​ིག་དང་སྦྱོ​ོང་བརྡར་མེ​ེད་པ་དང། འཐབ་བྱུས་ཐོ​ོག་ལ་སྔ་ས་ ནས་བསམ་བློ​ོ་བཏང་མེ​ེད་པ་དེ​ེ་འདྲ་ཡང་འབྱུང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། སྲང་ལམ་གྱི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་རྔམ་སྟོ​ོན།

འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ཐབས་ལམ་ཡོ​ོངས་གྲགས་ནི​ི་སྲང་ལམ་གྱི​ི་ངོ​ོ་

རྒོ​ོལ་རྔམ་སྟོ​ོན་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་

རྣམ་པ་མངོ​ོན་གསལ་དོ​ོད་ཤོ ོས་ཤི ིག་རེ​ེད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ནང་ དུའང་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་རྔམ་སྟོ​ོན་ལས་འགུལ་ཆེ​ེ་ཁག་གསུམ་བྱུང་ཡོ​ོད་ལ། རྒྱ་ནག་གི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ་ཚོ​ོས་ཀྱང་འཐབ་རྩོ​ོད་འདི​ི་ལ་འཇི​ིགས་

སྣང་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། སྲང་ལམ་སྟེ​ེང་གི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་རྔམ་སྟོ​ོན་དེ​ེ་མངོ​ོན་

པར་རི​ིས། ༡༣་༢ ས་བྱི​ི་ཞི​ི་རྒོ​ོལ་སྐབས་མི​ི་མང་གི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་རྔམ་སྟོ​ོན།

གསལ་དོ​ོད་ཤོ​ོས་དང་། པར་རྒྱག་བདེ​ེ་ཤོ ོས། གསར་འགྱུར་བརྒྱུད་ལམ་དུ་ཁྱབ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་འཐབ་རྩལ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་གང་ཞི​ིག་ལ། བོ​ོད་ནང་དུ་མཚོ​ོན་ན་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་ལག་ལེ​ེན་མང་ཤོས ོ ་བསྟར་བའི​ི་ལས་འགུལ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཐབས་ལམ་འདི​ི་བརྒྱུད་ནས་རྒྱའི​ི་དབང་

སྒྱུར་ལ་བོ​ོད་མི​ིས་མི​ི་འདོ​ོད་པའི​ི་རྣམ་འགྱུར་སྟོ​ོན་ཐུབ་པ་དང་། རྒྱ་ནག་གི​ིས་གདུག་རྩུབ་ཆེ​ེན་པོ​ོས་མནར་གཅོ​ོད་ཇི​ི་ལྟར་བྱས་པ་

འཛམ་གླི​ིང་གི​ིས་མཐོ​ོང་ཐུབ་པ་བཅས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་རྔམ་སྟོ​ོན་གྱི​ི་དགོ​ོས་འདུན་གྲུབ་འབྲས་ཐོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་རྔམ་སྟོ​ོན་ནང་ཞུགས་ ཚུན་འཛི​ིན་བཟུང་དང་། བཙོ​ོན་འཇུག མནར་གཅོ​ོད་བཅས་མྱོ​ོང་དགོ​ོས་པ་ཧ་ལམ་གཏན་འཁེ​ེལ་བ་ཞི​ིག་རེ​ེད།

སྲང་ལམ་སྟེ​ེང་གི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་རྔམ་སྟོ​ོན་དེ​ེ་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ཐབས་ལམ་གྲགས་ཆེ​ེ་ཤོས ོ ་ཤིག ི ་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད་ཀྱང་། དེ​ེ་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་

སྐབས་འཆར་གཞི​ི་དང་། སྒྲི​ིག་ལམ། འབྲེ​ེལ་མཐུད་བཅས་མེ​ེད་ན་དཀའ་ངལ་འཕྲད་སྲི​ིད། ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་རྔམ་སྟོ​ོན་ཕལ་ཆེ​ེ་བ་གློ​ོ་བུར་དུ་ མ་སྐུལ་དང་བླང་གི​ིས་བྱུང་བ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས། མཇུག་འབྲས་ཅི​ི་ཞི​ིག་འབྱུང་མི​ིན་སྔོ​ོན་དཔག་མི​ི་ཐུབ་པར་གྱུར་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་ ༢༧ ཉི​ིན་འབྲས་སྤུངས་དགོ​ོན་པའི​ི་དགེ​ེ་འདུན་པ་གྲངས་ ༢༡ གི​ིས་རྒྱ་གཞུང་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་

རྔམ་སྟོ​ོན་ཐོ​ོག་མ་དེ​ེ་བྱས་ཡོ​ོད། ལོ​ོ་དེ​ེའི​ི་ཟླ་ ༡༠ ཚེ​ེས་ ༦ ཉི​ིན་སླར་ཡང་དགེ​ེ་འདུན་པ་ ༥༠ ལས་གྲུབ་པའི​ི་ཚོ​ོ་ཁག་གཅི​ིག་གི​ིས་

རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་འཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པའི​ི་དགེ​ེ་འདུན་པ་རྣམས་གློ​ོད་གྲོ​ོལ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་པའི​ི་ང་རྒོ​ོལ་བྱས། སྐབས་དེ​ེར་ཕྱི​ི་རྒྱལ་བ་

ཞི​ིག་གི​ིས་དགེ​ེ་འདུན་པ་ཚོ​ོར། ཁྱེ​ེད་ཚོ​ོ་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་ལས་ཁུངས་མདུན་དུ་སླེ​ེབས་རྗེ​ེས་ག་རེ​ེ་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་འཆར་གཞི​ི་ཡོ​ོད་ཅེ​ེས་འདྲི​ི་

སྐབས། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་ག་རེ​ེ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་མི​ིན་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་མེ​ེད་ཅེ​ེས་ལན་བཏབ་ཡོ​ོད། སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་མདུན་དུ་འཛོ​ོམས་ རྗེ​ེས་ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་སྐད་འབོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུ་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་རེ​ེད། སྐར་མ་ཁ་ཤ ས་ཀྱི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ཁོ​ོང་ཚོ​ོ་འཛི​ིན་བཟུང་བྱས་ཏེ​ེ་སྐེ​ེད་རགས་ དང་། རྒྱུག་པ། མེ​ེ་མདའ། ལྕགས་ཧྲང་བཅས་ལག་ཏུ་གང་ཐེ​ེབས་སྤྱད་དེ​ེ་ཉེ​ེས་རྡུང་ཚོ​ོད་མེ​ེད་བཏང་བ་རེ​ེད། ད་བར་སྲང་ལམ་གྱི​ི་

ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་རྔམ་སྟོ​ོན་བྱས་པར་བརྟེ​ེན་རྒྱའི​ི་བཙོ​ོན་འོ​ོག་ཏུ་སྡུག་སྦྱོ​ོང་མནར་གཅོ​ོད་ཚད་མེ​ེད་མྱོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

133

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

སྦྱར་ཡི​ིག་གི​ི་ལས་འགུལ།

སྦྱར་ཡི​ིག་བཟོ​ོ་བའི​ི་ལས་འགུལ་དེ​ེ་ཧ་ཅང་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་འཐབ་རྩལ་ཞི​ིག་ཀྱང་རེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བཙན་གནོ​ོན་དང་སྟངས་

འཛི​ིན་འོ​ོག་ཡོ​ོད་པའི​ི་ལས་འགུལ་བ་ཚོ​ོས་རང་ཉི​ིད་དགྲ་བོ​ོའི ི་ཉེ​ེན་ཁའི​ི་ནང་མ་ཚུད་པར་བྱས་ཏེ​ེ་ལྐོ​ོག་ནས་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ནང་གི​ི་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་མཚན་མོ​ོ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་སྲང་ལམ་གང་སར་སྦྱར་ཡི​ིག་གི​ི་ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་བ་དེ​ེ་གསང་བའི​ི་འཐབ་རྩལ་ ཡོ​ོངས་སུ་གྲགས་པ་ཞི​ིག་རེ​ེད།

པར་རི​ིས། ༡༣་༣ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༩ ནས་བཟུང་བོ​ོད་མི​ི་ ༡༦༠ ལྷག་གི​ིས་རྒྱ་ནག་གི​ི་དྲག་གནོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་ལ་ ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ཆེ​ེད་སྐུ་ལུས་མེ​ེར་བསྲེ​ེགས་གནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་གྱང་སྦྱར།

བོ​ོད་མི​ི་ལས་འགུལ་བ་ཚོ​ོས་མཚན་ལ་གསང་སྟབས་ཀྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས། བོ​ོད་ལ་རང་བཙན་དགོ​ོས། རྒྱ་མི​ི་བོ​ོད་ནས་ཕར་རྒྱུགས་

ཤི​ིག། ༸རྒྱལ་བ་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་སྐུ་ཚེ​ེ་བརྟན་པར་ཤོག ོ ་ཅེ​ེས་པའི​ི་སྦྱར་ཡི​ིག་བོ​ོད་ཡི​ིག་དང་། ཨི​ིན་ཇི​ི། རྒྱ་ཡི​ིག་བཅས་སུ་བྲི​ིས་ཏེ​ེ་སྦྱོ​ོར་གྱི​ི་

ཡོ​ོད། སྦྱར་ཡི​ིག་ལས་འགུལ་གྱི​ིས་འཐབ་རྩོ​ོད་པའི​ི་དགོ​ོས་དོ​ོན་སྐོ​ོང་ཐུབ། ལས་འགུལ་དེ​ེ་ཡི​ིས་བོ​ོད་མི​ིའི་ི མངོ​ོན་འདོ​ོད་དེ​ེ་རྒྱ་མི​ི་དང་།

འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་མང་ལ་གསལ་འདོ​ོན་བྱས་ཡོ​ོད་ལ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་བདེ​ེན་དོ​ོན་འཐབ་རྩོ​ོད་ཆེ​ེད་བོ​ོད་རི​ིགས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་བྱེ​ེད་ པར་ནུས་པ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་གནས་བབ་དང་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐད་ལ་བོ​ོད་མི​ིར་སློ​ོབ་གསོ​ོ་

སྤྲོ​ོད་པའི​ི་ཞབས་འདེ​ེགས་ཞུས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༡ ལོ​ོར་སྦྱར་ཡི​ིག་གི​ི་ལས་འགུལ་ཤུ གས་ཆེ​ེར་སྤེ​ེལ་བའི​ི་སྐབས་སུ། རྒྱ་ནག་གི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ་ཚོ​ོས་དེ​ེ་འགོ​ོག་

ཆེ​ེད་མཚན་ལ་ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་པས་སྐོ​ོར་གཡེ​ེང་བྱེ​ེད་དུ་འཇུག་གི​ི་ཡོ​ོད། མཚན་མོ​ོ་ཞི​ིག་ལ་སྦྱར་ཡི​ིག་ལས་འགུལ་འགོ​ོག་མཁན་ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་

པ་རྣམས་སྐོ​ོར་གཡེ​ེང་ནས་ཕྱི​ིར་ལས་ཁུངས་སུ་འབྱོ​ོར་དུས། ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་རྩི​ིག་ངོ​ོས་ཡོ​ོངས་སུ་བོ​ོད་རང་བཙན་གྱི​ི་སྦྱར་ ཡི​ིག་གི​ིས་ཁེ​ེངས་ཡོ​ོད་པ་མཐོ​ོང་བ་རེ​ེད།

སྐབས་རེ​ེར་བོ​ོད་མི​ི་ལས་འགུལ་བ་ཚོ​ོས་སྦྱར་ཡི​ིག་དེ​ེ་དག་མང་ཚོ​ོགས་ལ་སློ​ོབ་གསོ​ོ་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་ལག་ཆ་ཙམ་དུ་མ་ཟད། སྲི​ིད་

134

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གཞུང་གི​ི་གསལ་བསྒྲགས་རྣམས་ལ་ལན་འདེ​ེབས་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལག་ཆར་ཡང་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བཏང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༣ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་

གཞུང་གི​ིས་ཁ་བྲལ་རི​ིང་ལུགས་ལ་འགོ​ོག་རྒོ​ོལ་ཞེ​ེས་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གསོ​ོ་སྤེ​ེལ་ཏེ​ེ། བོ​ོད་རང་སྐྱོ​ོང་ལྗོ​ོངས་ཟེ​ེར་བའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་

གི​ི་བོ​ོད་རི​ིགས་ལས་བྱེ​ེད་རྣམས་ལ། གལ་ཏེ​ེ་བོ​ོད་ལ་རང་བཙན་ཐོ​ོབ་ན། ཁྱོ​ོད་ཚོ​ོ་ཚང་མའི​ི་གོ​ོ་གནས་ཤོ ོར་རྒྱུ་ཡི​ིན་པའི​ི་ཉེ​ེན་བརྡ་

ཞི​ིག་བཏང་བ་རེ​ེད། དེ​ེའི​ི་ལན་དུ་བོ​ོད་མི​ི་ལས་འགུལ་བ་ཚོ​ོས། དེ​ེ་མ་ཐག་ཏུ་གལ་ཏེ​ེ་བོ​ོད་ལ་རང་དབང་བྱུང་ན། བོ​ོད་ནང་གི​ི་དཔོ​ོན་ རི​ིགས་ཚོ​ོའི​ི་གོ​ོ་གནས་རང་འཇགས་གནས་རྒྱུ་དང་། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་གཞུང་སྒོ​ོ་བརྒྱག་རྒྱུ་ཡི​ིན་པའི​ི་༸རྒྱལ་བ་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེའི​ི་དམ་

བཅའ་དེ​ེ་ལུང་དྲངས་ཏེ​ེ་སྦྱར་ཡི​ིག་སྦྱར་ཡོ​ོད། དྲི​ིལ་བསྒྲགས་ཡི​ིག་ཆ་འགྲེ​ེམས་སྤེ​ེལ།

ཧ་ཅང་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་འཐབ་རྩལ་གཞན་ཞི​ིག་ནི​ི། འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་དང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་

ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་སྐོ​ོར་ལ་འགྲེ​ེམ་ཡི​ིག་དང་། ཤོ​ོག་ལྷེ​ེ། དེ​ེབ་བཅས་ཡི​ིག་ཆ་པར་

སྐྲུན་དང་འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། ཡི​ིག་ཆ་དེ​ེ་དག་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་ཆེ​ེ་རུ་

གཏོ​ོང་རྒྱུར་དམི​ིགས་ཏེ​ེ་འགྲེ​ེམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ནང་དུ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༠ དང་ ༩༠ ནང་གྲགས་

ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་རྒྱུ་ཆ་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་བྱུང་བ་འགའ་ཞི​ིག་ནི​ི། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་མཛད་རྣམ་དང་། བོ​ོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་བའི​ི་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་གི​ི་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས། ཞི​ི་བའི​ི་གྲོ​ོས་

འཆར་དོ​ོན་ཚན་ལྔ་བཅས་རེ​ེད། དགའ་ལྡན་དགོ​ོན་པའི​ི་གྲྭ་ཟུར་ཞི​ིག་གི​ིས་གསུངས་པ་ལྟར་

ན། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་ཡི​ིག་ཆ་དེ​ེ་དག་གཏོ​ོང་ཡི​ིག་དང་། འགྲེ​ེམས་ཡི​ིག ལྟེ​ེབ་ཤོག ོ ་བཅས་ཀྱི​ི་རྣམ་པར་ པར་རི​ིས། ༡༣་༤

དཔར་བརྒྱབ་སྟེ​ེ། མང་ཚོ​ོགས་འདུ་འཛོ​ོམས་ཆེ​ེ་ཤོ ོས་ཀྱི​ི་ས་གནས། དཔེ​ེར་ན། བར་སྐོ​ོར་དང་།

ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡུལ་དང་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་མི​ི་མང་།

ནོ​ོར་བུ་གླི​ིང་ག་ལྟ་བུར་འཇོ​ོག་པ་དང་། དར་ལྕོ​ོག་དང་མཉམ་དུ་སྒྲོ​ོག་པ་ཡང་བྱས་ཡོ​ོད། ཡི​ིག་ཆ་འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་གྱི​ི་ཐབས་ལམ་འདི​ི་

གདོ​ོང་དང་གདོ​ོང་ཐུག་པའི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་མེ​ེད་སྟབས། ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་པས་ལས་འགུལ་བ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཐུབ་པའི​ི་ཉེ​ེན་ཁ་ཆུང་དུ་ ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། སྐབས་རེ​ེར་ཤོག ོ ་ལྷེ​ེ་དང་འགྲེ​ེམས་ཤོག ོ ་གནས་རྩ་ཆེ​ེན་ཁག་ལ་བཞག་པ་དེ​ེ་དག་རྒྱ་ནག་ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་པའི​ི་ལག་ཏུ་མ་ཐེ​ེབས་

གོ​ོང་བོ​ོད་མི​ི་གཞན་གྱི​ི​ི་ལག་ཏུ་ཐོ​ོབ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

135

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་གླུ་ལེ​ེན་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༠ ནང་ཆབ་སྲི​ིད་བཙོ​ོན་པ་ཚོ​ོའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་གླུ་ལེ​ེན་

པའི​ི་ཐབས་ལམ་ཞི​ིག་ཀྱང་བྱུང་ཡོ​ོད། གཞས་གཏོ​ོང་བའི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྲགས་ཆེ​ེ་

ཤོ​ོས་ནི​ི་གྲྭ་བཞི​ི་བཙོ​ོན་ཁང་གི​ི་བཙུན་མ་བཅུ་བཞི​ིས་གསང་བའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་རང་

བཙན་གྱི​ི་གླུ་གཞས་སྒྲ་འཛི​ིན་འཁོ​ོར་ཐག་ཏུ་བཅུག་པ་དེ​ེ་རེ​ེད། འཁོ​ོར་ཐག་དེ​ེ་ རྒྱ་གར་དུ་སླེ​ེབས་མ་ཐག་འཁོ​ོར་ཐག་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ​ོ་བསྐྱར་བཤུས་ཀྱི​ིས་

འགྲེ​ེམ་སྤེ​ེལ་བྱས་པ་རེ​ེད། བཙུན་མ་དེ​ེ་ཚོ​ོ་ལ་ "གྲྭ་བཞི​ིའི​ི་བཙུན་མ་བཅུ་བཞི​ི་

” ཞེ​ེས་ཡོ​ོངས་སུ་གྲགས་པ་རེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་གླུ་ལེ​ེན་པའི​ི་ རྒྱུ་མཚན་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་པས་གཞས་ཀྱི​ི་ནང་དོ​ོན་འདྲི​ི་རྩད་བྱས་ཏེ​ེ།

བཙུན་མ་ཕུན་ཚོ​ོགས་ཉི​ི་སྒྲོ​ོན་ལྟ་བུར་མཚོ​ོན་ན་ལོ​ོ་བརྒྱད་ཀྱི​ི་བཙོ​ོན་འཇུག་ཁ་

པར་རི​ིས། ༡༣་༥ གྲྭ་བཞི​ིའི​ི་བཙུན་མ་བཅུ་བཞི​ིས་གསང་བའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་རང་ ཆབ་སྲི​ིད་བཙོ​ོན་པ་ཚོ​ོའི​ི་དཀའ་སྡུག་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱུང་བ་དང་། ཁོ​ོང་ཚོ​ོ་གློ​ོད་ བཙན་གྱི​ི་གླུ་གཞས་སྒྲ་འཛི​ིན་འཁོ​ོར་ཐག་ནང་དུ་བཅུག་ པས་བཙོ​ོན་འཇུག་དུས་ཡུན་ཕར་འགྱངས་བྱས་ཡོ​ོད།

སྣོ​ོན་བྱ་རྒྱུའི​ི་ཁྲི​ིམས་ཐག་བཅད་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད། ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་གཞས་ཚི​ིག་དེ​ེ་ཚོ​ོས་ གྲོ​ོལ་ཡོ​ོང་བར་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་སྤྲོ​ོད་ཆེ​ེད་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཚོ​ོགས་

པས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་པས། བཙོ​ོན་པ་ཁག་ཅི​ིག་སྨན་བཅོ​ོས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་ཐོ​ོག་ནས་ གློ​ོད་གྲོ​ོལ་བཏང་བ་བྱུང་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་བཞི​ིན་བོ​ོད་ནང་གི​ི་གཞས་པ་གྲགས་ཅན་ཁག་གི​ིས་གླུ་གཞས་ཀྱི​ི་སྒྱུ་རྩལ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལས་དབང་དང་། ཆི​ིག་

སྒྲི​ིལ། སྤོ​ོབས་པ། རི​ིག་གཞུང་བཅས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་མངོ​ོན་པར་མཚོ​ོན་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ན་གཞོ​ོན་གཞས་པ་ཚེ​ེ་དབང་ནོ​ོར་བུ་ལགས་ཀྱི​ིས་

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༢ ཟླ་ ༢ ཚེ​ེས་ ༢༥ ཉི​ིན་ལྷ་སའི​ི་པོ​ོ་ཏ་ལའི​ི་མདུན་ཐང་དུ་རྒྱ་གཞུང་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ཆེ​ེད་རང་ལུས་མེ​ེར་བསྲེ​ེགས་གནང་ཡོ​ོད། མཐུན་ལམ་མི​ི་བྱེ​ེད་པ།

འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་ཐབས་ལམ་སྣ་ཚོ​ོགས་ལས་མཐུན་ལམ་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐབས་ལམ་ལ་གཞི​ིགས་ན། བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་

དུས་དང་རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་བཀའ་སློ​ོབ་ཡི​ིད་ལ་བཅངས་ནས་རྒྱ་ནག་གཞུང་གདུག་རྩུབ་ཇི​ི་ཙམ་ཆེ​ེ་ནའང་བཟོ​ོད་

བསྲན་དང་ངང་རྒྱུད་རི​ིང་པོ​ོའི ི་ཐོ​ོག་ནས་ཞི​ི་བའི​ི་ཐབས་ལམ་ཁོ​ོ་ན་བསྟེ​ེན་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ནང་ནས་མཐུན་ལམ་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་འཐབ་རྩལ་

ཡང་བེ​ེད་སྤྱད་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༨ ལོ​ོར་སེ​ེ་འབྲས་དགའ་གསུམ་གྱི​ི་དགེ​ེ་འདུན་པ་ཚོ​ོས་ཆོ​ོ་འཕྲུལ་སྨོ​ོན་ལམ་ཆེ​ེན་མོ​ོ་འཚོ​ོག་རྒྱུ་མི​ིན་ པའི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་གནང་ཡང་། རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོ​ོད་ནང་ཆོ​ོས་ལུགས་རང་དབང་ཡོ​ོད་ཚུལ་གྱི​ི་འཁྲབ་སྟོ​ོན་ཆེ​ེད་དགེ​ེ་འདུན་པ་རྣམས་

ལ་བཙན་བཀའ་བཏང་ནས་ཆོ​ོ་འཕྲུལ་སྨོ​ོན་ལམ་ཚོ​ོགས་དགོ​ོས་པའི​ི་བཀོ​ོད་ཁྱབ་བཏང་བ་མ་ཟད། མཉམ་ཞུགས་མི​ི་བྱེ​ེ​ེད་མཁན་ ཚོ​ོ་དགོ​ོན་པ་ནས་ཕྱི​ིར་འབུད་གཏོ​ོ​ོང་རྒྱུའི​ི་མཚོ​ོན་ཉེ​ེས་ཆད་ལྕི​ི་མོ​ོ་འགེ​ེལ་རྒྱུའི​ི་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས་སྟབས་སྨོ​ོན་ལམ་ལ་མ་ཕེ​ེ​ེབས་ཀ་

136

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

མེ​ེད་བྱུང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༨ ནས་བཟུང་བོ​ོད་མི​ི་མང་པོ​ོས་བོ​ོད་པའི​ི་ཟ་ཁང་ཁོ​ོ་ན་ནས་ཁ་ལག་བཟའ་རྒྱུ་དང་། བོ​ོད་པའི​ི་ཚོ​ོང་ཁང་

ཁོ​ོ་ན་ནས་དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་ཅ་དངོ​ོས་ཉོ​ོ་རྒྱུ་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་རེ​ེད། དེ​ེའི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ཁག་ཅི​ིག་ཏུ་རྒྱ་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་ཁང་

མང་པོ​ོ་སྒོ​ོ་རྒྱག་དགོ​ོས་བྱུང་ཡོ​ོད།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

དང་པོ​ོ། གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། རྒྱ་དམར་གུང་བྲན་དམར་པོ​ོས་བོ​ོད་ས་བཙན་འཛུལ་བྱས་པ་ནས་ད་བར་མི​ི་ལོ​ོ་ག་ཚོ​ོད་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་དམ། ༢། འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

༣། སྲང་ལམ་གྱི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་རྔམ་སྟོ​ོན་ལ་རྒྱ་ནག་གི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ་ཚོ​ོས་འཇི​ིགས་སྣང་སྐྱེ​ེ་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན། ༤། སྦྱར་ཡི​ིག་གི​ི་ལས་འགུལ་གྱི​ིས་དགོ​ོས་དོ​ོན་ཁག་ལས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་མདོ​ོར་ཙམ་བྲི​ིས།

གཉི​ིས་པ། གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱོ​ོས།

༡། གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་རང་རྒྱ་གཞུང་གི​ི་ལས་བྱེ​ེད་ཅི​ིག་ཡི​ིན་པ་ཆ་ཞོ​ོག། དགོ​ོན་པར་འགྲོ​ོ་མི​ི་ཆོ​ོག་པ་དང་། བོ​ོད་ཡི​ིག་སྦྱང་མི​ི་ཆོ​ོག་པ། བོ​ོད་སྐད་བཤད་མི​ི་ཆོ​ོག་པའི​ི་བཙན་བཀའ་བཏང་ན། ཁྱོ​ོད་ཀྱི​ིས་ཅི​ི་ཞི​ིག་བྱེ​ེད་ཐུབ་བམ།

༢། སྒྱུ་རྩལ་གྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་ཐོ​ོག་ནས་སྙན་ཚི​ིག་གམ། གཞས་ཚི​ིག རི​ི་མོ​ོ་གང་རུང་ཞི​ིག་བྲི​ིས།

137

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

སྲི​ིད་དོ​ོན་ཚན་རི​ིག

138

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སྤྱི​ི་བཤད།

༡༤། དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས།

སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་མུ་མཐུད་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན། ན་ནི​ིང་ང་ཚོ​ོས་ལམ་ལུགས་འདི​ིའི​ི་ནང་

དབང་ཆ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་གཞུང་གི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་གཅི​ིག་རང་ལ་མེ​ེད་པའི​ི་སྐོ​ོར་སྦྱངས་ཟི​ིན་པ་འདི​ིར་དྲན་སྐུལ་ཞུས་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོའི་ི སྒྲི​ིག་ འཛུགས་ནང་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་དང་། འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་། ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་བཅས་ཀྱི​ི་དབར་དབང་ཆ་བགོ​ོ་བཤའ་རྒྱག་རྒྱུ་ནི​ི་ཧ་

ཅང་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན། སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་མུ་མཐུད་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱ་རྒྱུ་དང། དེ​ེ་ཡང་གཙོ​ོ་

བོ​ོ་བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་དང་ཤྲི ི་ལངྐའི​ི་སྒྲུང་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོག་ནས་འགོ​ོ་འཛུགས་ཀྱི​ི་ཡི​ིན། སྒྲུང་གཉི​ིས་ཀའི​ི་ནང་དབང་ཆ་བགོ​ོ་བཤའ་རྒྱག་ དགོ​ོས་པའི​ི་དགོ​ོས་འདུན་ལ་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ིས་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་སྟངས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ལས་མང་གཙོ​ོའི​ི་

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་དབང་ཆ་བགོ​ོ་བཤའ་རྒྱག་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱ་རྒྱུར་སྤྱི​ིའི​ི་འགྲེ​ེལ་བཤད་འགའ་ཞི​ིག་

བྱས་ཡོ​ོད། དེ​ེས་ཡོ​ོང་རྒྱུའི​ི་སློ​ོབ་ཚན་ཁག་ནང་དབང་ཆ་བགོ​ོ་བཤའ་རྒྱག་ཚུལ་རྣམ་པ་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་སྐོ​ོར་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱེ​ེད་དུ་འཇུག་ གི​ི་ཡོ​ོད།

བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་དང་ཤྲི​ི་ལངྐ།

བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་ནི​ི་ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཆུང་ངུ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ཅི​ིང་། ས་ཁྱོ​ོན་ནི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཧར་ཡ་ན་མངའ་སྡེ​ེ་ལས་ཆུང་བ་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་ནི​ི་ཕ་རཱན་སི​ི་དང་། ནི​ི་དར་ལེ​ེནྜ། ཇར་མ་ནཱི​ི། ལུཀ་ཛམ་བརྒ་བཅས་དང་ས་འབྲེ​ེལ་ཡི​ིན། དེ​ེའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྲངས་དུང་ཕྱུར་གཅི​ིག་ ཙམ་ཡོ​ོད་པ་ནི​ི་ཧར་ཡ་ན་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་

ཕྱེ​ེད་ཀ་ཙམ་ཟི​ིན། རྒྱལ་ཁབ་ཆུང་ངུ་འདི​ི་མི​ི་རི​ིགས་སྣ་

ཚོ​ོགས་ལས་གྲུབ་པས་རྙོ​ོག་འཛི​ིང་ཧ་ཅང་ཆེ​ེ། ཁྱོ​ོན་མི​ི་ འབོ​ོར་བརྒྱ་ཆ་ ༥༩ ནི​ི་ཕེ​ེ་ལེ​ེ་མི​ིཤ་ས་ཁུལ་དུ་གནས་

སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཅི​ིང་ཌཱཆ་སྐད་རྒྱག་པ་དང་། དེ​ེ་མི​ིན་བརྒྱ་ ཆ་ ༤༠ ཝལ་ལོ​ོ་ནི​ི་ཡ་ས་ཁུལ་དུ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ ཅི​ིང་ཕ་རཱན་སི​ིའི​ི་སྐད་རྒྱག་གི​ི་ཡོ​ོད། གཞན་བརྒྱ་ཆ་

༡ གི​ིས་ཇར་མ་ནཱི​ིའི​ི་སྐད་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱལ་ས་སྦར་

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༤་༡ བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་གྱི​ི་ ས་ཁུལ་དང་མི​ི་རི​ིགས་ཁག

སི​ིལ་ནང་དུ་བརྒྱ་ཆ་ ༨༠ ཡི​ིས་ཕ་རཱན་སི​ིའི་ི སྐད་དང་།

བརྒྱ་ཆ་ ༢༠ ཡི​ིས་ཌཱཆ་སྐད་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

139

ཕ་རཱན་སི​ིའི​ི་སྐད་སྨྲ་བའི​ི་གྲངས་ཉུང་བའི​ི་མི​ི་

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

རི​ིགས་རྣམས་ཕྱུག་པོ​ོ་དང་དབང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེར་ཕྱི​ིས་སུ་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་དང་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཐོ​ོབ་མཁན་

ཌཱཆ་སྐད་སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་སྡང་འཛི​ིན་བྱས། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ང་གྲངས་དང་ ༡༩༦༠ རེ​ེ་གྲངས་ནང་ཌཱཆ་སྐད་སྨྲ་བ་དང་ཕ་རཱན་

སི​ིའི​ི་སྐད་སྨྲ་བའི​ི་མི​ིའི​ི་དབར་ལ་འགལ་ཟླ་བྱུང་། འགལ་ཟླ་དེ​ེ་ཡང་སྦར་སི​ིལ་ནང་ལ་ཚབས་ཆེ​ེ་བ་བྱུང་། སྦར་སི​ིལ་ལ་དཀའ་ངལ་

དམི​ིགས་བསལ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་ནི​ི་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་སུ་མི​ི་མང་ཆེ​ེ་བ་ཌཱཆ་སྐད་ཤོདོ ་མཁན་ཡི​ིན་རུང་རྒྱལ་སའི​ི་ནང་ལ་ཉུང་ཤས་ལས་མེ​ེད་ པ་དེ​ེ་ཡི​ིན།

མི​ི་གྲངས་མང་བའི​ི་

སྡེ​ེ་ཁག་གི​ིས་དབང་སྒྱུར་བྱས་ ན་སྐྱོ​ོན་གང་ཡོ​ོད་དམ། གལ་ ཏེ​ེ་སི​ིངྒ་ལས་དབང་སྒྱུར་མ་ བྱས་ན་སུས་བྱེ​ེད་དམ།

ང་ཚོ​ོས ་དེ​ེ་ རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ཞི​ིག ་གི​ི་ གནས་སྟངས་དང་བསྡུར་ན། ཤྲི​ི་ ལངྐ་ནི​ི་ གླི​ིང ་

ཕྲན་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག ་ཡི​ིན ་ཞི​ིང ་། ཏ་མི​ིལ ་ནཱ་ཌཱུའི​ི་ ལྷོ​ོ་ ཕྱོ​ོག ས་མཚོ​ོ་ ངོ​ོག ས་ནས་ཀི​ི་ ལོ​ོ་ མི​ི་ ཊར་

འགའ་ཤས་ཀྱི​ི་ སར་ཆགས་ཡོ​ོད ། ཧ་རི​ི་ ཡཱ་ཎཱ་མངའ་སྡེ​ེ་ དང་འདྲ་བར་དེ​ེར ་མི​ི་ འབོ​ོར ་ས་ཡ་

ཉི​ི་ཤུ ་ཙམ་ཡོ​ོད ། ལྷོ​ོ་ ཨེ​ེ་ཤི​ི་ ཡའི​ི་ རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ལྟར་ཤྲི ི་ ལངྐར་ཡང་མི​ི་ རི​ིག ས་སྣ་ཚོ​ོག ས་ ཡོ​ོད ། སྤྱི​ི་ ཚོ​ོག ས་ཀྱི​ི་ སྡེ​ེ་ ཁག་གཙོ​ོ་ བོ​ོ་ ནི​ི་ སི​ིངྒ ་ལའི​ི་ སྐད་སྨྲ་བ་བརྒྱ་ཆ་ ༧༤ དང་། ཏ་མི​ིལ ་ སྐད་སྨྲ་བ་བརྒྱ་ཆ་ ༡༨ ཡི​ིན ། ཏ་མི​ིལ ་ནང་དུ་ནང་གསེ​ེས ་སྡེ​ེ་ ཚན་གཉི​ིས ་ཡོ​ོད ། ཡུལ་

དེ​ེའི​ི ་ ས་སྐྱེ​ེས ་རྡོ​ོ་ སྐྱེ​ེས ་ཀྱི​ི ་ མི​ི ་ རྣམས་ལ་ཤྲི​ི ་ ལངྐའི​ི ་ ཏ་མི​ི ལ ་ (Sri Lankan Tamils) དང་།

དེ​ེས་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༡༣ ཟི​ིན། གཞན་དེ​ེར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཏ་མི​ིལ་ཞེ​ེས་འབོ​ོད་ཅི​ིང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་མེ​ེས་པོ​ོ་རྣམས་མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་ གྱི​ི་དུས་སྐབས་སུ་ཞི​ིང་ལས་ངལ་རྩོ​ོལ་བའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་འོ​ོངས་བ་དེ​ེ་ཚོ​ོར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཏ་མི​ིལ་ (Indian Tamil) ཟེ​ེར།

ཤྲི​ི་ལངྐའི​ི་ས་ཁྲ་ནས་མཐོ​ོང་ཐུབ་པ་ལྟར། ཏ་མི​ིལ་མི​ི་རི​ིགས་རྣམས་རྒྱལ་ཁབ་དེ​ེའི​ི་བྱང་དང་ཤར་ཕྱོ​ོགས་སུ་འདུས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད།

སི​ིངྒ་ལའི​ི་སྐད་སྨྲ་བ་མང་ཆེ​ེ་བ་ནང་པ་ཡི​ིན་པ་དང་། ཏ་མི​ིལ་མང་ཆེ​ེ་བ་ཧི​ིན་དྷུ་དང་ཁ་ཆེ​ེ་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནས་བརྒྱ་ཆ་ ༧ ཙམ་ཡེ​ེ་ཤུ་ཡི​ིན་

པ་དང་། དེ​ེའི​ི་ནང་ཏ་མི​ིལ་དང་སི​ིངྒ་ལའི​ི་མི​ི་གཉི​ིས་ཀ་ཡོ​ོད།

གནས་སྟངས་འདི​ི་འདྲའི​ི་སྐབས་ཅི​ི་ཞི​ིག་འབྱུང་སྲི​ིད་མི​ིན་བསམ་བློ​ོ་ཐོ​ོངས། བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་ནང་ཌཱཆ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི་ི མི​ི་

གྲངས་མང་སྟབས་ཕཱ་རན་སི​ི་དང་ཇཱ​ཱར་མན་སྐད་ཡི​ིག་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་མི​ི་ལ་རང་གི​ི་འདོ​ོད་མོ​ོས་ལྟར་བཙན་འགེ​ེལ་བྱས་ཏེ​ེ་ཁེ​ེ་ཕན་

ལེ​ེན་སྲི​ིད། དེ​ེས་རྐྱེ​ེན་པས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གྱི​ི་འགལ་ཟླ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་གཏོ​ོང་ཡོ​ོང། ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་ཀས་སྦར་སི​ིལ་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་

བདག་དབང་བརྩད་ནས་རྒྱལ་ཁབ་འདི​ི་དུམ་བུ་གཉི​ིས་སུ་གཏོ​ོང་བའི​ི་རྙོ​ོག་འཛི​ིང་བཟོ​ོ་སྲི​ིད། ཤྲི​ི་ལངྐའི​ི་ནང་སི​ིངྒ་ལའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་

གྲངས་མང་དུ་འགྱུར་བས་རྒྱལ་ཁབ་ཧྲི​ིལ་པོ​ོར་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་འདོ​ོད་པ་ལྟར་བཙན་འགེ​ེལ་བྱེ​ེད། དེ​ེས་ན། ང་ཚོ​ོས་རྒྱལ་ཁབ་འདི​ི་གཉི​ིས་

ལ་ཅི​ི་ཞི​ིག་བྱུང་བ་ལྟ་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག

ཤྲི​ི་ལངྐའི​ི་གྲངས་མང་དབང་བསྒྱུར་རི​ིང་ལུགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༨ ལོ​ོར་ཤྲི ་ི ལངྐ་རང་བཙན་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ཏུ་གྱུར། སི​ིངྒ་ལའི​ི་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་ཚོ​ོས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི་ི གྲངས་མང་

ལ་བརྟེ​ེན་ནས་གཞུང་འཛི​ིན་ཐབས་བྱས། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ནས་བདམས་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་གྲངས་མང་གི​ི་སྟོ​ོབས་

140

ཤུགས་སྤྱད་དེ​ེ་སི​ིངྒ་ལའི​ི་འདོ​ོད་མོ​ོས་དང་མཐུན་པའི​ི་ཐབས་ལམ་ཁག་གཏན་ལ་ཕབ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༦ ལོ​ོར་སི​ིངྒ་ལ་ཁོ​ོ་ན་གཞུང་འབྲེ​ེལ་སྐད་ཡི​ིག་ཏུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཤི​ིག་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་

ཏེ​ེ་ཏ་མི​ིལ་སྐད་ཡི​ིག་རྩི​ིས་མེ​ེད་བཏང་། གཙུག་ལག་སློ​ོབ་གཉེ​ེར་ཁང་དང་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་ལས་ཀར་འཚང་སྙན་འབུལ་མཁན་རྣམས་

ལ་གཞུང་གི​ིས་དམི​ིགས་བསལ་གདམ་ཀ་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལག་བསྟར་དང། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ངོ​ོས་ནས་ནང་ཆོ​ོས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་དང་ གོ​ོང་སྤེ​ེལ་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་གསར་པ་ཞི​ིག་གཏན་ འབེ​ེབས་བྱས།

གཅི​ིག་རྗེ​ེས་གཉི​ིས་མཐུད་ཀྱི​ིས་གཏན་ལ་ཕབ་

པའི​ི་གཞུང་གི​ི་ཐབས་ལམ་དེ​ེ་དག་གི​ིས་ཤྲི ི་ལངྐའི​ི་ཏ་

མི​ིལ་མི​ི་མང་ཁྲོ​ོད་དུ་ཟུར་འདོ​ོན་གྱི​ི་ཚོ​ོར་བ་རི​ིམ་གྱི​ིས་ཆེ​ེ་

རུ་ཕྱི​ིན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་སེ​ེམས་ནང་སི​ིངྒ་ལའི​ི་ནང་པའི​ི་དབུ་ ཁྲི​ིད་ཚོ​ོས་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་པའི​ི་སྲི​ིད་དོ​ོན་ཚོ​ོགས་པ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གང་

གི​ིས་ཀྱང་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་རི​ིག་གཞུང་ལ་སེ​ེམས་

ཁུར་མེ​ེད་པ་དང་། རྩ་ཁྲི​ིམས་དང་གཞུང་གི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ ཀྱི​ིས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་འདྲ་མཉམ་གྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཐོ​ོབ་ཐང་མི​ི་སྤྲོ​ོད་

པ། ལས་ཀ་དང་གོ​ོ་སྐབས་གཞན་གྱི​ི་ཐད་ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་དབྱེ​ེ་

འབྱེ​ེད་བྱེ​ེད་པ། ཁོ​ོ་ ཚོ​ོའི​ི་ ཁེ​ེ་ ཕན་སྣང་མེ​ེད་དུ་བཏང་བ་

བཅས་ཚོ​ོར་སྣང་བྱུང་། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་སི​ིངྒ་ལ་དང་ཏ་མི​ིལ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གཉི​ིས་དབར་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་རི​ིམ་པས་རྙོ​ོག་འཛི​ིང་ཅན་དུ་གྱུར།

ཤྲི​ི་ལངྐའི​ི་ཏ་མི​ིལ་མི​ི་མང་གི​ིས་ཏ་མི​ིལ་སྐད་ཡི​ིག་གཞུང་འབྲེ​ེལ་སྐད་ཡི​ིག་ཏུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཡོ​ོང་བ་དང་། ས་གནས་རང་སྐྱོ​ོང་། དེ​ེ་

བཞི​ིན་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་ལས་ཀའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་འདྲ་མཉམ་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཚོ​ོགས་པ་གསར་དུ་བཙུགས་ནས་འཐབ་རྩོ​ོད་བྱས་པ་རེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་ཏ་མི​ིལ་མི​ི་མང་ཕལ་ཆེ​ེ་བ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་སའི​ི་ས་ཁུལ་ཁག་ལའང་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་དགོ​ོས་པའི​ི་དགོ​ོས་འདུན་དེ​ེ་

ཁས་ལེ​ེན་བྱས་མེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༠ ལོ​ོར་ཤྲི ི་ལངྐའི​ི་བྱང་དང་ཤར་ཁུལ་དུ་རང་དབང་ལྡན་པའི​ི་ཏ་མི​ིལ་ཨི​ི་ལཱམ་ (Tamil Eelam) མངའ་སྡེ​ེ་ལོ​ོགས་སུ་དགོ​ོས་ཞེ​ེས་རྩོ​ོད་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་མཁན་སྲི​ིད་དོ​ོན་ཚོ​ོགས་པ་མང་པོ​ོ་གསར་འཛུགས་བྱས་པ་རེ​ེད།

ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་གཉི​ིས་དབར་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བརླགས་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་འགལ་ཟླ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཆགས་ཏེ​ེ་ཡུན་རི​ིང་མ་སོ​ོང་བར་ནང་འཁྲུག་

ཤོ​ོར། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་མི​ི་མང་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོའི ི་ཚེ​ེ་སྲོ​ོག་ཤོ ོར། ཁྱི​ིམ་ཚང་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་རང་ཡུལ་བཞག་ནས་སྐྱབས་བཅོ​ོལ་དུ་འགྲོ​ོ་

དགོ​ོས་ཁེ​ེལ་བ་དང་། མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་འཚོ​ོ་ཐབས་ཀྱང་ཤོ ོར། ནང་འཁྲུག་དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་། རི​ིག་གཞུང་། དཔལ་ འབྱོ​ོར་གྱི​ི་གནས་སྟངས་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་ཚབས་ཆེ​ེན་བཟོ​ོས་ཏེ​ེ་མཐར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༩ ལོ​ོར་མཇུག་སྒྲི​ིལ་བ་རེ​ེད།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་ནང་འགྲི​ིག་བྱས་པ།

བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་གྱི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་ཚོ​ོས་ལངས་ཕྱོ​ོགས་གཞན་ཞི​ིག་བཟུང་སྟེ​ེ་ས་གནས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་དང་རི​ིག་གཞུང་སྣ་མང་ཡོ​ོད་པའི​ི་

དངོ​ོས་ཡོ​ོད་གནས་སྟངས་དང་ལེ​ེན་བྱས་པ་རེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༠ ནས་ ༡༩༩༣ བར་མི​ི་རི​ིགས་ཚང་མ་རྒྱལ་ཁབ་གཅི​ིག་ནང་ཞི​ི་

མཐུན་མཉམ་གནས་བྱེ​ེད་ཐུབ་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རྩ་ཁྲི​ིམས་བསྐྱར་བཅོ​ོས་ཐེ​ེངས་བཞི​ི་བྱས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་འགྲི​ིག་འཇགས་བྱེ​ེད་སྟངས་དེ​ེ་རྒྱལ་ ཁབ་གཞན་དང་མི​ི་འདྲ་བར་དཔེ​ེ་གསར་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་གྱི​ི་ནང་འགྲི​ིག་དེ​ེའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཁག་ནི​ི།

 དབུས་གཞུང་ནང་ཌཱཆ་དང་ཕ་རཱན་སི​ིའི​ི་སྐད་སྨྲ་བའི​ི་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གྱི​ི་གྲངས་འབོ​ོར་འདྲ་མཉམ་དགོ​ོས་པར་རྩ་ཁྲི​ིམས་ནང་

གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་ཡོ​ོད། ཁྲི​ིམས་ལུགས་དམི​ིགས་བསལ་འགའ་ཞི​ིག་ལ་སྐད་ལུགས་གཅི​ིག་པའི​ི་སྡེ​ེ་པ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་མང་ མོ​ོས་ཀྱི​ིས་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་དགོ​ོས་པར་བརྟེ​ེན། སྡེ​ེ་ཁག་གཅི​ིག་གི​ིས་རང་མོ​ོས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་མི​ི་ཐུབ།

 དབུས་གཞུང་གི​ི་དབང་ཆ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་རྒྱལ་ཁབ་དེ​ེའི​ི་ས་ཁུལ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་གཞུང་ལ་སྤྲད་ཡོ​ོད། མངའ་སྡེ​ེ་གཞུང་

ནི​ི་དབུས་གཞུང་གི​ི་མངའ་འོ​ོག་ཏུ་མེ​ེད།

 སྦར་སི​ིལ་ལ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གཉི​ིས་ཀའི​ི་འཐུས་མི​ིའི་ི གྲངས་ཚད་འདྲ་མཉམ་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ལོ​ོགས་སུ་ཡོ​ོད། ཌཱཆ་སྐད་

སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་དབུས་གཞུང་ནང་འདྲ་མཉམ་གྱི​ི་འཐུས་མི​ི་མོ​ོས་མཐུན་བྱས་ཡོ​ོད་སྟབས་ཕ་རཱན་སི​ི་སྐད་སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་སྦར་སི​ིལ་ནང་འདྲ་ མཉམ་གྱི​ི་སྐུ་ཚབ་དང་ལེ​ེན་བྱས་ཡོ​ོད།

 དབུས་གཞུང་དང་མངའ་སྡེ​ེ་གཞུང་ཕུད་པའི​ི་གཞུང་གསུམ་པ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལ་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེའི​ི་གཞུང་ (Community

government) ཟེ​ེར། དེ​ེ་ནི​ི་ཁོ​ོང་ཚོ​ོ་གང་དུ་སྡོ​ོད་མི​ིན་ལ་མ་ལྟོ​ོས་པར་སྐད་ལུགས་གཅི​ིག་ལ་གཏོ​ོགས་པའི​ི་ཌཱཆ་དང་། ཕ་རཱན་སི​ི།

པར་རི​ིས། ༡༤་༢ བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་གྱི​ི་རྒྱལ་ས་སྦར་སི​ིལ་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཡུ་རོ​ོབ་མཐུན་ཚོ​ོགས།

142

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཇར་མན་བཅས་ཀྱི​ི་མི​ི་མང་གི​ིས་འདེ​ེམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཞུང་དེ​ེ་ལ་རི​ིག་གཞུང་དང་། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། སྐད་ཡི​ིག་བཅས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་

གནད་དོ​ོན་ཐད་དབང་ཆ་ཡོ​ོད།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་གྱི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་ལམ་ལུགས་དེ​ེ་མགོ​ོ་རྙོ​ོག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་མཐོ​ོང་སྲི​ིད་ལ། བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་དུ་སྡོ​ོད་མཁན་

ཚོ​ོར་ཡང་དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་ཧ་ཅང་རྙོ​ོག་འཛི​ིང་ཆེ​ེ་བར་སྣང། འོ​ོན་ཀྱང་། ལམ་ལུགས་དེ​ེ་ད་བར་ཚགས་ཚུད་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ​ེས་སྤྱི​ི་

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་གཉི​ིས་དབར་འཁྲུག་རྩོ​ོད་དང་སྐད་ཡི​ིག་གི​ི་ཐད་ནས་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི​ི་གནས་སྟངས་ཡོ​ོང་སྲི​ིད་པ་དེ​ེ་བཀག་འགོ​ོག་

ཐུབ་ཡོ​ོད། ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ​ོ་མཉམ་དུ་འཛོ​ོམས་ནས་ཡུ་རོ​ོབ་མཐུན་ཚོ​ོགས་གསར་འཛུགས་བྱེ​ེད་སྐབས་སྦར་སི​ིལ་སྤྱི​ི་ ཁྱབ་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་བསྟི​ི་གནས་སུ་བདམས་པ་རེ​ེད།

གོ​ོང་གསལ་བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་དང་ཤྲི ི་ལངྐ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་དེ​ེ་གཉི​ིས་ལས་ང་ཚོ​ོས་བློ​ོ་སྐྱེ​ེད་གང་ལེ​ེན་ཐུབ་བམ།

རྒྱལ་ཁབ་གཉི​ིས་ཀ་མང་གཙོ​ོ་ཡི​ིན་རུང་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ཀྱི​ི་ལས་དོ​ོན་ཐད་ལ་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་སྟངས་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད།

བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་གྱི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཚོ​ོས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་གཅི​ིག་སྒྲི​ིལ་ནི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་དང་ས་ཁུལ་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི་མི​ིའི​ི་ཚོ​ོར་བ་དང་ཁེ​ེ་ཕན་ལ་གུས་

བརྩི​ི་བྱེ​ེད་པ་ཁོ​ོ་ནའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་སྒྲུབ་ཐུབ་པ་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱུང་བ་དང། དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཕན་ཚུན་གཉི​ིས་མོ​ོས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོག་ནས་དབང་ཆ་ བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད།

ཤྲི​ི་ལངྐའི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ནི​ི་ཁྱད་པར་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། མི​ི་གྲངས་མང་བའི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་ཞི​ིག་གི​ིས་བཙན་ཤེ​ེད་ངང་དབང་ཆ་བགོ​ོ་

འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་མ་བྱས་ཚེ​ེ། དེ​ེས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་གཅི​ིག་སྒྲི​ིལ་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་བཟོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་པ་སྟོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

གཡོ​ོན ་ཕྱོ​ོག ས་ཀྱི​ི་ རི​ི་ མོ​ོ་ དེ​ེས ་འཇར་མ་ནི​ི་ ཡི​ི་ མཉམ་སྡེ​ེབ ་སྲི​ིད ་

གཞུང་ (Coalition Government) འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་དཀའ་

ངལ་དེ​ེ་མཚོ​ོན། དེ​ེའི​ི་ནང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་གཙོ​ོ་

གྲས་གཉི​ིས ་ཏེ​ེ་ ཡེ​ེ་ཤུ འི​ི་ མང་གཙོ​ོ་ མཐུན་ཚོ​ོག ས་ (Christian Democratic Union) དང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་མང་གཙོ​ོ་ཚོ​ོགས་པ་ (So-

cial Democratic Party) གཉི​ིས་ཡི​ིན། ལོ​ོ་རྒྱུས་ཐོ​ོག་ཚོ​ོགས་པ་

འདི​ི་གཉི​ིས་ཕན་ཚུན་ཁ་གཏད་ཡི​ིན་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༥ལོ​ོའི ི་

འོ​ོས ་བསྡུའི​ི་ ནང་ཚོ​ོག ས་སྡེ​ེ་ གཉི​ིས ་ཀར་སོ​ོ་ སོ​ོའི་ི མང་མོ​ོས ་ཐོ​ོབ ་ མེ​ེད་པས་མཉམ་སྡེ​ེབ་སྲི​ིད་གཞུང་བཙུགས་དགོ​ོས་བྱུང་། ཚོ​ོགས་

པ་དེ​ེ་གཉི​ིས་དབར་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་མང་པོ​ོའི ི་ཐོ​ོག་ལྟ་བ་མི​ི་

མཐུན་པ་ཡོ​ོད་ཀྱང་། ད་དུང་མཉམ་དུ་སྲི​ིད་གཞུང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་ བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

143

པར་རི​ིས། ༡༤་༣

ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་སམ།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་མི​ི་འདྲ་བ་གཉི​ིས་འགོ​ོད་ཆོ​ོག།

དང་པོ​ོ། དེ​ེས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེའི​ི་དབར་གྱི​ི་དཀའ་རྙོ​ོག་ཉུང་དུ་གཏོ​ོང་བར་རོ​ོགས་རམ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འགལ་

རྐྱེ​ེན་ལས་འཚེ​ེ་བ་དང་བརྟན་ལྷི​ིང་ཡོ​ོང་རྒྱུར་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་བཟོ​ོས་སྟབས། དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ནི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་སྲ་བརྟན་ཡོ​ོང་བའི​ི་

ཐབས་ལམ་ཡག་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། མང་མོ​ོས་ཀྱི​ི་འདོ​ོད་པ་གཞན་ལ་བཙན་འགེ​ེལ་བྱེ​ེད་པ་དེ​ེ་འཕྲལ་སེ​ེལ་རི​ིང་གདམ་ཀ་མཆོ​ོག་ཏུ་གྱུར་ པ་ཞི​ིག་ཏུ་མཐོ​ོང་ཆོ​ོག་ཀྱང་། ཕུགས་རྒྱང་རི​ིང་པོ​ོར་དེ​ེས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་གཅི​ིག་སྒྲི​ིལ་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་བཟོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། གདུག་རྩུབ་ཅན་གྱི​ི་ གྲངས་མང་སྲི​ིད་དབང་ (Tyranny) ནི​ི་གྲངས་ཉུང་ལ་གཉའ་གནོ​ོན་བྱས་པ་ཙམ་མི​ིན་པར་གྲངས་མང་ལའང་གནོ​ོད་ཚབས་ཆེ​ེ།

གཉི​ིས་པ། དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་པ་མང་གཙོ​ོར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེ་ཚུལ་ཐད་རྒྱུ་མཚན་གཏི​ིང་ཟབ་ཅི​ིག་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་མང་

གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ི་སྲོ​ོག་རྩ་ལྟ་བུ་དེ​ེ་ཡི​ིན། མང་གཙོ​ོའི​ི་དབང་སྒྱུར་ནང་དེ​ེ་ལག་བསྟར་བྱས་ནས་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་སའི​ི་ཡུལ་

དེ​ེ་དང་དེ​ེའི​ི་མཇུག་འབྲས་མྱོ​ོང་མཁན་ཡོ​ོངས་ལ་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་པ་ཚུད་ཡོ​ོད། མི​ི་མང་གི​ིས་རང་ལ་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་

ཚུལ་ཐད་བསམ་ཚུལ་ཞུ་བའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད། ཁྲི​ིམས་མཐུན་གྱི​ི་གཞུང་ནི​ི་མི​ི་མང་གི​ིས་མཉམ་ཞུགས་བརྒྱུད་ནས་ལམ་ལུགས་ནང་

གནས་བབ་ཐོ​ོབ་པ་དེ​ེ་ལ་ཟེ​ེར།

ང་ཚོ​ོས་རྒྱུ་མཚན་དང་པོ​ོ་དེ​ེར་ཤེ​ེས་རབ་ལྡན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ (Prudential Reason) དང་། གཉི​ིས་པ་དེ​ེར་བཟང་སྤྱོ​ོད་ལྡན་

པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ (Moral Reason) ཞེ​ེས་འབོ​ོད་ཆོ​ོག། ཤེ​ེས་རབ་ལྡན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གྱི​ིས་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ལས་གྲུབ་འབྲས་

བཟང་པོ​ོ་འཐོ​ོན་རྒྱུ་ཡི​ིན་པར་ནན་བཤད་བྱེ​ེད་པ་དང་། བཟང་སྤྱོ​ོད་ལྡན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གྱི​ིས་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ཀྱི​ི་བྱ་ལས་དེ​ེ་

ཉི​ིད་རི​ིན་ཐང་ལྡན་པར་ནན་བཤད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁཱ་ལི​ིལ་ཡི​ི་དོ​ོགས་པ།

དུས་རྒྱུན་ལྟར་ཝི​ི་ཀྲམ་གྱི​ིས་ཁུ་སི​ིམ་ངང་སྦག་སྦག་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཝེ​ེ་ཊལ་རྒྱབ་ཏུ་སྐྱོ​ོན། ཝི​ི་ཀྲམ་སྦག་སྦག་གཏོ​ོང་སྐབས་

གཉི​ིད་མ་ཤོ​ོར་བའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཝི​ི་ཊལ་གྱི​ིས་སྒྲུང་ཞི​ིག་བཤད་པ་རེ​ེད།

དེ​ེ་ཡང་། སྔོ​ོན་བེ​ེ་རུཌ་ (Beirut) གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དུ་ཁཱ་ལི​ིལ་ཞེ​ེས་པའི​ི་མི​ི་ཞི​ིག་སྡོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ​ོའི ི་ཕ་མ་གཉི​ིས་ནི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་

སོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྒྱབ་ལྗོ​ོངས་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་ནས་ཡི​ིན། ཁོ​ོའི ི་ཨ་ཕ་ནི​ི་ཤར་དག་ཡེ​ེ་ཤུ ་བ་ (Orthodox Christian) དང་། ཨ་མ་ནི​ི་ སུན་ནི​ི་ཁ་ཆེ​ེ་བ་ (Sunni Muslim) ཞི​ིག་རེ​ེད། འདི​ི་ནི​ི་དེ​ེང་རབས་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ནང་རྒྱུན་ལྡན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ལེ​ེ་བ་ནཱན་ལ་འཚོ​ོ་

གནས་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་འདྲ་མི​ི​ིན་གྱི​ི་མི​ི་རྣམས་རྒྱལ་ས་བེ​ེ་རུཌ་དུ་སྡོ​ོད་པར་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་མཉམ་དུ་འཚོ​ོ་གནས་བྱས་ ཏེ​ེ་ཕན་ཚུན་འབྲེ​ེལ་འདྲི​ིས་བྱུང་ནའང་། ནང་འཁྲུག་ཤོ​ོར་ནས་ཁཱ་ལི​ིལ་གྱི​ི་ཨ་ཁུ་ཞི​ིག་དམག་འཁྲུག་དེ​ེའི​ི་ནང་སྲོ​ོག་ཤོ ོར་བ་རེ​ེད།

དམག་འཁྲུག་མཇུག་སྒྲི​ིལ་རྗེ​ེས་ལེ​ེ་བ་ནཱན་གྱི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་རྣམས་གཅི​ིག་ཏུ་འཛོ​ོམས་ནས་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་ནང་དབང་ཆ་

བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྩ་འཛི​ིན་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་འགའ་ལ་མོ​ོས་མཐུན་བྱུང་བ་དང། སྒྲི​ིག་གཞི​ི་དེ​ེའི​ི་ནང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་

144

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ནི​ི་ཡེ​ེ་ཤུ ་རྣམ་དག་པའི​ི་མ་རོ​ོ་ནི​ི་ཊི​ི་ཆོ​ོས་བརྒྱུད་ (Maronite sect of Catholic Christian) ཞི​ིག་ཡི​ིན་དགོ​ོས་པ་དང་། སྲི​ིད་བློ​ོན་ནི​ི་

སུན་ནི​ི་ཁ་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་ནས་ཡི​ིན་དགོ​ོས། སྲི​ིད་བློ​ོན་གཞོ​ོན་པའི​ི་གོ​ོ་གནས་དེ​ེ་ཤར་དག་ཡེ​ེ་ཤུ་བའི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་ལ་གཏན་འཁེ​ེལ་བྱས་

ཤི​ིང་། གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་གཙོ​ོའི​ི་གོ​ོ་གནས་དེ​ེ་ཤཱི​ི་ཡ་ཁ་ཆེ​ེ་བར་གནང། གྲོ​ོས་མཐུན་འདི​ིའི​ི་འོ​ོག་ཡེ​ེ་ཤུ ་བས་ཕ་རཱན་སི​ིའི​ི་སྲུང་ སྐྱོ​ོབ་མི​ི་ཞུ་བ་དང་། ཁ་ཆེ​ེ་བས་ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་སི​ི་རི​ི་ཡཱ་དང་མཉམ་གནས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་མོ​ོས་མཐུན་བྱས། ཡེ​ེ་ཤུ ་བ་དང་ཁ་ཆེ​ེ་བས་

གྲོ​ོས་མཐུན་འདི​ི་འཇོ​ོག་སྐབས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ཧ་ལམ་གཅི​ིག་མཚུངས་ཡི​ིན། ད་ལྟ་ཁ་ཆེ​ེ་བ་ཚོ​ོ་མངོ​ོན་གསལ་དོ​ོད་པོ​ོས་མང་དུ་ ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་ནའང་། གྲོ​ོས་མཐུན་འདི​ི་ལ་ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་ཀས་མུ་མཐུད་དེ​ེ་རྩི​ིས་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

ལམ་ལུགས་འདི​ི་ལ་ཁཱ་ལི​ིལ་རྩ་བ་ནས་དགའ་ཡི​ི་མེ​ེད། ཁོ​ོ་ནི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཕུགས་བསམ་ཡོ​ོད་པའི​ི་མི​ི་གྲགས་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

འོ​ོན་ཀྱང་ལམ་ལུགས་འདི​ིའི​ི་འོ​ོག་ཏུ་ཁོ​ོ་ལ་གོ​ོ་གནས་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་དེ​ེ་འཐོ​ོབ་ཐབས་མེ​ེད། ཁོ​ོས་རང་གི​ི་ཨ་ཕ་དང་ཨ་མ་གཉི​ིས་ཀའི​ི་ ཆོ​ོས་ལུགས་ཉམས་ལེ​ེན་མི​ི་བྱེ​ེད་ལ། གཉི​ིས་ཀར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཡང་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་མེ​ེད། ཁོ​ོས་ལེ​ེ་བ་ནཱན་ནི​ི་མང་གཙོ​ོའི་ི རྒྱལ་ཁབ་གཞན་

ལྟར་རྒྱུན་ལྡན་གྱི​ི་མང་གཙོ​ོ་ཞི​ིག་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་རྟོ​ོགས་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད། ཁོ​ོས་ "འོ​ོས་བསྡུ་ཞི​ིག་ཚོ​ོགས་ནས་ཚང་ མར་འགྲན་རྩོ​ོད་བྱེ​ེད་དུ་བཅུག སུ་ལ་འོ​ོས་མང་ཤོ​ོས་ཐོ​ོབ་པ་དེ​ེ་སྡེ​ེ་ཚན་གང་ནས་ཡི​ིན་མི​ིན་ལ་མ་ལྟོ​ོས་པར་སྲི​ིད་འཛི​ིན་དུ་འདེ​ེམས་

བསྐོ​ོ་བྱེ​ེད། ང་ཚོ​ོས་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་མང་གཙོ​ོ་གཞན་ལྟར་བྱེ​ེད་མ་ཐུབ་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ།" ཞེ​ེས་དྲི​ིས། ནང་འཁྲུག་འོ​ོག་ མི​ི་གསོ​ོད་ཁྲག་སྦྱོ​ོར་མཐོ​ོང་མྱོ​ོང་བའི​ི་རྒན་རབས་ཚོ​ོས་ཁོ​ོ་ལ་ད་ལྟའི​ི་ལམ་ལུགས་འདི​ི་ཞི​ི་བདེ​ེའི​ི་ཁག་ཐེ​ེག་ཡག་ཤོ​ོས་དེ​ེ་ཡི​ིན་པར་ བཤད།

སྒྲུང་མཇུག་སྒྲི​ིལ་མེ​ེད་ཀྱང་ཁོ​ོ་གཉི​ིས་ཉི​ིན་ལྟར་ས་ཚི​ིགས་བྱེ​ེད་སའི​ི་བརྙན་འཕྲི​ིན་གྱི​ི་ལྕོ​ོག་མཁར་དེ​ེར་འབྱོ​ོར། ཝེ​ེ་ཊལ་གྱི​ིས་

སྒྲུང་མཇུག་བསྡུས་ནས་ཝི​ི་ཀྲམ་ལ་དྲི​ི་བ་ཞི​ིག་བཏོ​ོན་པ་ནི​ི།

གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ལ་ལེ​ེ་བ་ནཱན་གྱི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་བསྐྱར་བཅོ​ོས་བྱེ​ེད་པའི​ི་དབང་ཆ་ཡོ​ོད་ན། ཅི​ི་ཞི​ིག་བྱེ​ེད་དམ། ཁཱ་ལི​ིལ་གྱི​ིས་བསམ་

བློ​ོ་ལྟར་ས་གནས་གང་སར་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱུན་ལྡན་གྱི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་དམ། ཡང་ན། སྔར་གྱི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་མུ་མཐུད་གཅེ​ེས་

འཛི​ིན་བྱེ​ེད་དམ། དེ​ེ་མི​ིན་ན། ཅི​ི་ཞི​ིག་བྱེ​ེད་དམ།

དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱ་ཚུལ་མི​ི་འདྲ་བ་ཁག

དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་ནི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་དབང་ཆ་གཅི​ིག་ཏུ་བསྡུ་བ་དེ​ེར་རྒོ​ོལ་བའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་བྱུང་བ་ཞི​ིག་རེ​ེད།

དུས་ཡུན་རི​ིང་པོ​ོའི ི་ནང་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་དབང་ཆ་ནི​ི་ས་གནས་གཅི​ིག་ཏུ་སྡོ​ོད་པའི​ི་མི​ི་གཅི​ིག་གམ་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་གཅི​ིག་གི​ི་ལག་ཏུ་

གནས་དགོ​ོས་པར་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱས། གལ་ཏེ​ེ་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་དབང་ཆ་ཁ་ཐོ​ོར་དུ་སོ​ོང་ན་ཐག་གཅོ​ོད་མྱུར་པོ​ོ་དང་ལག་བསྟར་

བྱེ​ེད་དུ་འཇུག་ཐུབ་ཀྱི​ི་མ་རེ​ེད་སྙམ།

འོ​ོན་ཀྱང་མང་གཙོ​ོ་དབུ་བརྙེ​ེས་པ་ནས་བཟུང་བསམ་བློ​ོ་དེ​ེ་དག་ལའང་འགྱུར་བ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་རྩ་དོ​ོན་

གཅི​ིག་ནི​ི། ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་དབང་ཆ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་འབྱུང་ཁུངས་ནི​ི་མི​ི་མང་ཡི​ིན་པ་དང། མི​ི་མང་གི​ིས་རང་སྐྱོ​ོང་སྲི​ིད་གཞུང་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་

145

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

སྒྲི​ིག་འཛུགས་བརྒྱུད་ནས་སོ​ོ་སོ​ོར་སྟངས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི​ི་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོ་ཚད་ལྡན་ཞི​ིག་གི​ི་ནང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་འདྲ་མི​ིན་དང་

ལྟ་ཚུལ་མི​ི་འདྲ་བ་ཚང་མར་གུས་བརྩི​ི་ཞུ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། མི​ི་ཚང་མར་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱེ​ེད་པའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་ཡོ​ོད་ པར་བརྟེ​ེན། མང་གཙོ​ོའི​ི་ནང་དུ་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་དབང་ཆ་དེ​ེ་མང་ཚོ​ོགས་ལ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་གང་མང་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

དེ​ེང་རབས་ཀྱི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་ནང་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་ཚུལ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ཆོ​ོག། ང་ཚོ​ོས་མྱོ​ོང་བཞི​ིན་པ་དང་མྱོ​ོང་རྒྱུ་ཡི​ིན་

པའི​ི་ཆེ​ེས་ཐུན་མོ​ོང་གི​ི་སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་འགའ་ཤས་ལ་ལྟ་ཞི​ིབ་ཅི​ིག་བྱས་ན།

༡། དབང་ཆ་དེ​ེ་གཞུང་གི​ི་ཀ་བ་འདྲ་མི​ིན་དབར་བགོ​ོ་བཤའ་རྒྱག་དགོ​ོས། དཔེ​ེར་ན། ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་དང་། འཛི​ིན་

སྐྱོ​ོང་། ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་ལྟ་བུའོ​ོ།། དེ​ེ་ལ་ང་ཚོ​ོས་དབང་ཆ་འཕྲེ​ེད་དུ་བགོ​ོས་པ་ (Horizontal Distribution) ཞེ​ེས་འབོ​ོད་ཆོ​ོག གང་

ཡི​ིན་ཟེ​ེར་ན། དེ​ེས་གཞུང་གི​ི་ཀ་བ་གསུམ་ཀ་རི​ིམ་པ་གཅི​ིག་ཏུ་གནས་ཏེ​ེ་དབང་ཆ་འདྲ་མི​ིན་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་པར་མཐུན་འགྱུར་ བྱེ​ེད་པས་རེ​ེད། དབྱེ​ེ་བ་དེ​ེས་ཀ་བ་གང་ཡི​ིན་རུང་དབང་ཆ་ཚད་ལས་བརྒལ་བ་སྤྱོ​ོད་མི​ི་ཐུབ་པར་ངེ​ེས་ཐུབ། ཀ་བ་ཕན་ཚུན་དོ​ོ་

མཉམ་སྟངས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཐུབ་པས་སྟོ​ོབས་ཤུགས་དོ​ོ་མཉམ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

ན་ནི​ིང་ང་ཚོ​ོས་སྦྱངས་ཟི​ིན་པ་ལྟར། མང་གཙོ​ོའི་ི ནང་བློ​ོན་ཆེ​ེན་དང་སྲི​ི་ཞུའི​ི་ལས་བྱེ​ེད་ཚོ​ོས་དབང་ཆ་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་

ཀྱང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་དང་མངའ་སྡེ​ེའི་ི གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འགན་འཁྲི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཁྲི​ིམས་དཔོ​ོན་རྣམས་བཀའ་ཤག་གི​ིས་བསྐོ​ོ་

གཞག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱང་། བཀའ་ཤག་གི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོའམ་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལ་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཞི​ིབ་

བཤེ​ེར་བྱེ​ེད་ཐུབ། སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་དེ​ེ་ལ་དོ​ོ་མཉམ་སྟངས་འཛི​ིན་གྱི​ི་ལམ་ལུགས་ (Checks and Balance) ཟེ​ེར།

༢། དབང་ཆ་དེ​ེ་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་རི​ིམ་པ་འདྲ་མི​ིན་ཐོ​ོག་བགོ​ོ་བཤའ་རྒྱག་ཐུབ། རྒྱལ་ཁབ་སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་དབུས་གཞུང་

དང་། ཞི​ིང་ཆེ​ེན་ནམ་མངའ་སྡེ​ེ་ཁག་གི​ི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ས་གནས་གཞུང་། ཡུལ་མི​ི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་བཙུགས་པའི​ི་སྤྱི​ི་པའི​ི་གཞུང་དེ​ེ་ལ་སྤྱི​ི་ མཐུན་སྲི​ིད་གཞུང་ (Federal Government) ཞེ​ེས་འབོ​ོད། རྒྱ་གར་ནང་དེ​ེ་ལ་དབུས་གཞུང་ཟེ​ེར། རྒྱལ་ཁབ་འདྲ་མི​ིན་ནང་ཞི​ིང་ཆེ​ེན་

ནམ་མངའ་སྡེ​ེ་ཁག་གི​ི་གཞུང་ལ་མི​ིང་འདྲ་མི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་ནང་དེ​ེ་ལ་མངའ་སྡེ​ེའི་ི གཞུང་ཞེ​ེས་ཟེ​ེར། ལམ་སྲོ​ོལ་འདི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཚང་

མའི​ི་ནང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མེ​ེད། ཞི​ིང་ཆེ​ེན་ནམ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི​ི་གཞུང་མེ​ེད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་རྒྱ་གར་ལྟ་བུའི​ི་

རི​ིམ་པ་འདྲ་མི​ིན་ཡོ​ོད་པའི​ི་གཞུང་ཁག་ལ་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ིས་གཞུང་གི​ི་རི​ིམ་པ་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི་དབང་ཆ་གསལ་པོ​ོར་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་

ཡོ​ོད། བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་ནང་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་དེ​ེ་ལྟར་ལག་བསྟར་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱང་ཤྲི ི་ལངྐའི​ི་ནང་བྱས་མེ​ེད། དེ​ེ་ལ་སྤྱི​ི་མཐུན་གཞུང་གི​ི་དབང་ཆ་

བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ (Federal Division of Power) ཟེ​ེར། རྩ་དོ​ོན་འདི​ི་མངའ་སྡེ​ེའི་ི གཞུང་ལས་རི​ིམ་པ་དམའ་བའི​ི་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་དང་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་

ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཁག་ལའང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག བྱས་ན་ང་ཚོ​ོས་རི​ིམ་པ་མཐོ​ོ་དམའ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གཞུང་གི​ི་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ དེ​ེ་ལ་དབང་ཆ་གོ​ོང་འོ​ོག་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ (Vertical Division of Power) ཞེ​ེས་ཟེ​ེར།

༣། དབང་ཆ་ནི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་དབར་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག དཔེ​ེར་ན། ཆོ​ོས་ལུགས་དང་སྐད་ཡི​ིག་སྡེ​ེ་ཚན།

བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེའི​ི་གཞུང་ (Community Government) ནི​ི་སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་དེ​ེའི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ཡག་ཤོ​ོས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། རྒྱལ་

146

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཁབ་འགའ་ཤས་ནང་རྩ་ཁྲི​ིམས་དང་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་ཞན་པ་དང་།

བུད་མེ​ེད་རྣམས་ཁྲི​ིམས་

བཟོ​ོ་ལྷན་ཁང་དང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་ནང་དུ་འཐུས་མི​ིར་འདེ​ེམས་ཐོ​ོན་བྱུང་བའི​ི་སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། ན་ནི​ིང་ང་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་

དང་ས་གནས་འཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཟུར་བཅད་ས་མི​ིག་སྐོ​ོར་སྦྱངས་ཟི​ིན། སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་འདི​ི་རི​ིགས་ནི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་འདྲ་མི​ིན་ལ་

གཞུང་དང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་གོ​ོ་སྐབས་སྐྲུན་ཆེ​ེད་ཡི​ིན། དེ​ེ་མི​ིན་གཞུང་གི​ིས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་ལོ​ོགས་སུ་ཕུད་པ་ཚོ​ོར་སྲི​ིད། འདི​ི་ནི​ི་

གྲངས་ཉུང་མི​ི་རི​ིགས་ལ་དབང་ཚད་འདྲ་མཉམ་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་ཐབས་ལམ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

༤། དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་དེ​ེ། སྲི​ིད་དོ​ོན་ཚོ​ོགས་པ་དང་། གནོ​ོན་ཤུ གས་སྡེ​ེ་ཚན། (Pressure Groups) ལས་

འགུལ་བ་བཅས་ཀྱི​ིས་དབང་སྒྱུར་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོར་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་ནམ་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་སྤྲོ​ོད་སྟངས་ལའང་དཔོ​ོག་ཐུབ། མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་

ལུགས་ནང་མི​ི་མང་ཚོ​ོར་དབང་ཆ་འགྲན་རྩོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་རྣམས་ནས་གདམ་ཀ་བྱེ​ེད་པའི​ི་རང་དབང་དགོ​ོས། དེ​ེང་སང་གི​ི་མང་ གཙོ​ོའི​ི་ནང་དེ​ེ་ནི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་འདྲ་མི​ིན་དབར་འགྲན་སྡུར་གྱི​ི་རྣམ་པར་མངོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། འགྲན་སྡུར་དེ​ེས་དབང་ཆ་གཅི​ིག་

འཛི​ིན་མེ​ེད་པ་ངེ​ེས་གཏན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཕུགས་རྒྱང་རི​ིང་པོ​ོར་དབང་ཆ་དེ​ེ་ལྟ་གྲུབ་དང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་འདྲ་མི​ིན་ནས་ཡི​ིན་

པའི​ི་སྲི​ིད་དོ​ོན་ཚོ​ོགས་པ་འདྲ་མི​ིན་དབར་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱས་ཡོ​ོད། སྐབས་རེ​ེར་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་འདི​ི་རི​ིགས་ཐད་ཀར་ཡང་ཡོ​ོང་སྲི​ིད།

དཔེ​ེར་ན། ཚོ​ོགས་པ་གཉི​ིས་སམ་དེ​ེ་ལས་མང་བ་མཐུན་ཕྱོ​ོགས་བྱས་ཏེ​ེ་འོ​ོས་བསྡུར་ཞུགས་པ་དང་། གལ་ཏེ​ེ་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི་ི མཐུན་ཕྱོ​ོགས་

དེ​ེ་འདེ​ེམས་ཐོ​ོན་བྱུང་ན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་མཉམ་སྡེ​ེབ་སྲི​ིད་གཞུང་ (Coalition Government) བཙུགས་ནས་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ནང་ཚོ​ོང་པ་དང་། ཚོ​ོང་ལས་བདག་པོ​ོ། བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་བདག་པོ​ོ། ཞི​ིང་པ། བཟོ​ོ་ལས་ལས་མི​ི་སོ​ོགས་

དགའ་ཕྱོ​ོགས་ཚོ​ོགས་པ་ (Interest Groups) མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་གི​ིས་ཀྱང་གཞུང་གི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱེ​ེད་ པའམ། ཡང་ན། གནད་དོ​ོན་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ནང་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་སྤྲད་དེ​ེ་དབང་ཆ་འགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ནང་ཆ་ཤ ས་ལེ​ེན་

གྱི​ི་ཡོ​ོད།

147

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ༽ གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། དེ​ེང་སྐབས་ཀྱི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་དབང་ཆ་འགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་ཚུལ་མི​ི་འདྲ་བ་གང་དང་གང་ཡོ​ོད་དམ། དེ​ེ་དག་ལ་དཔེ​ེ་ མཚོ​ོན་རེ​ེ་ཞོ​ོག

༢། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གནས་སྟངས་ལ་གཞི​ིགས་ནས་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་རབ་ལྡན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་དང་བཟང་སྤྱོ​ོད་ལྡན་པའི​ི་ རྒྱུ་མཚན་གཅི​ིག་རེ​ེ་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་བྱོ​ོས།

༣། སློ​ོབ་ཕྲུག་གསུམ་གྱི​ིས་སློ​ོབ་ཚན་འདི​ི་བཀླགས་ཟི​ིན་རྗེ​ེས་མཇུག་སྡོ​ོམ་མི​ི་འདྲ་བ་རེ​ེ་བྱས་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་རང་སུ་ལ་མོ​ོས་མཐུན་ ཡོ​ོད་དམ། རྒྱུ་མཚན་ཤོ​ོད།

ཀ) བཀྲ་ཤི​ིས། - དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ནི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་དང་། སྐད་ཡི​ིག། མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་དབྱེ​ེ་བ་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་མ་ གཏོ​ོགས་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་མེ​ེད།

ཁ) ཚེ​ེ་རི​ིང་། - དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ནི​ི་ས་ཁུལ་གྱི​ི་དབྱེ​ེ་བ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཁག་ལ་མ་གཏོ​ོགས་འཚམས་པོ​ོ་མེ​ེད།

ག) དོ​ོན་གྲུབ། - སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཆུང་དང་དབྱེ​ེ་བ་མེ​ེད་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ནའང་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ནི​ི་ཚང་མར་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

༤། བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་གྱི​ི་རྒྱལ་ས་སྦར་སི​ིལ་གྱི​ི་ཉེ​ེ་འགྲམ་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་མར་ཆི​ིམ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀྱི​ིས་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དེ​ེའི་ི སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་ཏུ་

ཕ་རཱན་སི​ིའི་ི སྐད་ཡི​ིག་བརྗོ​ོད་རྒྱུར་བཀག་སྡོ​ོམ་བྱས་པར་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བྱས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོས་བཀག་སྡོ​ོམ་དེ​ེས་ཕི​ི་ལེ​ེ་མི​ིཤ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ནང་ གི​ི་ཌཱཆ་སྐད་མི​ི་རྒྱག་མཁན་ཚང་མ་མཉམ་བསྲེ​ེས་ཡོ​ོང་བར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཡོ​ོད་རེ​ེད་ཅེ​ེས་བརྗོ​ོད་ཡོ​ོད།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བསམ་ན་ཐབས་ལམ་འདི​ི་བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་གྱི​ི་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་སྒྲི​ིག་གཞི​ིའི​ི་སྙི​ིང་དོ​ོན་དང་མཐུན་གྱི​ི་འདུག་གམ། རྒྱུ་མཚན་ཤོ ོད།

ཁ༽ བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་དང་ཤྲི ི་ལངྐ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ཀྱི​ི་བརྗོ​ོད་པ་ཁག་ལ་འགྲི​ིག་མི​ིན་རྟགས་རྒྱོ​ོབ།

༡། བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་ནང་གྲངས་མང་བའི​ི་ཌཱཆ་སྐད་ཡི​ིག་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོས་གྲངས་ཉུང་བའི​ི་ཕ་རཱན་སའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ མཁན་གྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཐོ​ོག་བཙན་གནོ​ོན་བྱེ​ེད་ཐབས་བྱས་ཡོ​ོད།

༢། ཤྲི​ི་ལངྐའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ིས་གྲངས་མང་བའི​ི་སི​ིངྒ་ལའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོའི​ི་དབང་ཤུ གས་ཁྱབ་ གདལ་ཡོ​ོང་བར་འབད་བརྩོ​ོན་བྱས།

༣། ཤྲི​ི་ལངྐའི​ི་ཏ་མི​ིལ་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ིས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་རི​ིག་གཞུང་དང་། སྐད་ཡི​ིག། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། ལས་ཀའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་འདྲ་མཉམ་བཅས་ཀྱི​ི་ སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཆེ​ེད་སྤྱི​ི་མཐུན་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ཞི​ིག་དགོ​ོས་པའི​ི་རེ​ེ་འདུན་བྱས།

༤། བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡམ་དེ​ེ་གཅི​ིག་འདུས་སྲི​ིད་གཞུང་ནས་སྤྱི​ི་མཐུན་སྲི​ིད་གཞུང་དུ་བསྒྱུར་བ་དེ​ེས་སྐད་ཡི​ིག་གི​ི་ཐོ​ོག་ནས་རྒྱལ་ཁབ་

148

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་སུ་དབྱེ​ེ་བར་སྔོ​ོན་འགོ​ོག་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཡོ​ོད།

ག༽ བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

གཤམ་གསལ་དཔེ​ེར་བརྗོ​ོད་ལས་དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་ཁག་བཞི​ི་གང་གི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་རྟོ​ོགས་མི​ིན་དང་། སུས་སུ་ལ་ དབང་ཆ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་མི​ིན་ལྟོ​ོས།

༡། མུམ་བྷཡི​ི་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཁང་གི​ིས་ མཧཱ་རཱཥཊྲ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ལ་མུམ་བྷཡི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་ཕྲུ་གུའི​ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་

བདུན་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཕྲུ་གུ་ ༢,༠༠༠ ཙམ་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་གནས་སྟངས་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་ཆེ​ེད་འཕྲལ་དུ་ཐབས་ལམ་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ དགོ​ོས་པའི​ི་བཀའ་ཁྱབ་བཏང་ཡོ​ོད།

༢། ཁེ​ེ་ན་ཌའི​ི་ཨོ​ོན་ཊཱ་རི​ིཡོ​ོ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་གཞུང་གི​ིས་གདོ​ོད་མའི​ི་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ས་ཆའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་གི​ི་གྲོ​ོས་མཐུན་ལ་མོ​ོས་མཐུན་བྱས་

ཡོ​ོད། གདོ​ོད་མའི​ི་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ལས་དོ​ོན་འགན་འཁུར་བའི​ི་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གྱི​ིས་གཞུང་གི​ིས་གདོ​ོད་མའི​ི་མི​ི་རི​ིགས་དང་མཉམ་དུ་ ཕན་ཚུན་གུས་བརྩི​ི་དང་མཉམ་ལས་བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན་པ་གསལ་བསྒྲགས་བྱས་ཡོ​ོད།

༣། ཨུ་རུ་སུའི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེ་བའི​ི་གཡས་ཕྱོ​ོགས་ནུས་ཤུགས་མཐུན་ཚོ​ོགས་ (The Union of Right Forces) དང་ཡབ་ལོ​ོ་ཁོ​ོ་གུ་

ཡངས་ལས་འགུལ་ཚོ​ོགས་པ་ (Liberal Yabloko Movement) གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་ཚོ​ོགས་པ་གཅི​ིག་སྒྲི​ིལ་བྱས་ནས་གཡས་ཕྱོ​ོགས་

སྟོ​ོབས་ཆེ​ེན་མཉམ་འབྲེ​ེལ་ཚོ​ོགས་པ་ཞི​ིག་འཛུགས་རྒྱུར་མོ​ོས་མཐུན་བྱས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འོ​ོས་བསྡུ་རྗེ​ེས་མའི​ི་ འཐུས་མི​ིའི​ི་མི​ིང་ཐོ​ོ་མཉམ་དུ་འདོ​ོན་རྒྱུའི​ི་འཆར་གཞི​ི་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད།

༤། ནཡི​ི་ཇི​ི་རི​ི་ཡའི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་ཁག་གི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་བློ​ོན་ཆེ​ེན་རྣམས་མཉམ་འཛོ​ོམས་ཀྱི​ིས་དབུས་གཞུང་ལ་དེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཀྱི​ི་ འབྱུང་ཁུངས་གསལ་བསྒྲགས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རེ​ེ་འདུན་བཏོ​ོན་ཡོ​ོད། གཞན་ཡང་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཡོ​ོང་འབབ་དེ​ེ་དག་མངའ་སྡེ​ེ་སོ​ོ་སོ​ོར་

བགོ​ོས་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་སྟངས་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ཤེ​ེས་འདོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད།

149

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

༡༥། མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ི་གྲུབ་འབྲས།

ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྐོ​ོར་སྦྱང་ཚར་ལ་ཉེ​ེ་བའི​ི་སྐབས་འདིེ​ེ�ར། མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ི་གྲུབ་འབྲས་གང་ཡི​ིན་པ་དང། མང་

གཙོ​ོས་དོ​ོན་དངོ​ོས་ཐོ​ོག་རེ​ེ་བ་གང་ཞི​ིག་སྒྲུབ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་མེ​ེད་བསམ་གཞི​ིག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནས་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་ཕྲན་བུ་བྱུང་རྗེ​ེས། མང་གཙོ​ོའི​ི་གཞུང་གི​ི་སྤུས་ཚད་དང་། དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་གནས་སྟངས། འདྲ་མཉམ། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར། རྩོ​ོད་རྙོ​ོག རང་དབང་ དང་ཆེ​ེ་མཐོ​ོང་བཅས་ཀྱི​ི་གྲུབ་འབྲས་སྐོ​ོར་ལ་ཀློ​ོག་རྒྱུ་ཡི​ིན།

མང་གཙོ​ོའི​ི་གྲུབ་འབྲས་རྣམས་ཇི​ི་ལྟར་བསམ་གཞི​ིག་བྱེ​ེད་དམ།

ང་ཚོ​ོས་འཛི​ིན་རི​ིམ་དགུ་པའི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ནང་སྦྱངས་ཟི​ིན་པ་ལྟར། མང་གཙོ​ོའི་ི

སྲི​ིད་གཞུང་ནི​ི་སྲི​ིད་དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་སོ​ོགས་ལམ་ལུགས་གཞན་དང་བསྡུར་ན་ བཟང་བ་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི།

 མི​ི་མང་དབར་འདྲ་མཉམ་གོ​ོང་སྤེ​ེལ་གཏོ​ོང་བ་དང།  སྒེ​ེར་གྱི​ི་ཆེ​ེ་མཐོ​ོང་གོ​ོང་མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་བ།

 ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྤུས་ཚད་ཇེ​ེ་ལེ​ེགས་སུ་གཏོ​ོང་བ།  རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་སེ​ེལ་བའི​ི་ཐབས་ལམ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་པ།

 ནོ​ོར་འཁྲུལ་ཡོ​ོ་བསྲང་བྱེ​ེད་པའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་སྤྲོ​ོད་པ།

པར་རི​ིས། ༡༥་༡

གོ​ོང་གསལ་རེ​ེ་འདུན་དེ​ེ་དག་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་འོ​ོག་ཏུ་མངོ​ོན་འགྱུར་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་དམ། ང་ཚོ​ོའི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་མི​ི་རྣམས་

དང་གླེ​ེང་མོ​ོལ་བྱེ​ེད་སྐབས། ཕལ་ཆེ​ེ་བས་རྒྱལ་པོ​ོའི ི་རི​ིང་ལུགས་དང། དམག་མི​ིའི​ི་དབང་སྒྱུར། ཆོ​ོས་ལུགས་དབུ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ིས་དབང་

སྒྱུར་སོ​ོགས་དོ​ོར་ཏེ​ེ་མང་གཙོ​ོར་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་། དེ​ེ་དག་ལས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལག་ལེ​ེན་ལ་འདོ​ོད་བློ​ོ་

ཁེ​ེངས་ཀྱི​ི་མེ​ེད། དེ​ེ་བས་ན་ང་ཚོ​ོ་ཅི​ི་བྱ་གཏོ​ོལ་མེ​ེད་ཆགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་རྩ་དོ​ོན་གྱི​ི་ཆ་ནས་བཟང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་མངོ​ོན་ཡང་། ལག་ལེ​ེན་ཐོ​ོག་དེ​ེ་ཙམ་བཟང་པོ​ོ་མི​ིན་པ་ཚོ​ོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་འདྲའི​ི་ཅི​ི་བྱ་གཏོ​ོལ་མེ​ེད་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་དེ​ེས་ང་ཚོ​ོར་མང་གཙོ​ོའི​ི་གྲུབ་འབྲས་

སྐོ​ོར་ལ་བསམ་བློ​ོ་གཏི​ིང་ཟབ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་པའི​ི་སྐུལ་མ་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་བཟང་སྤྱོ​ོད་ལྡན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ཁོ​ོ་ནའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་ མང་གཙོ​ོར་དགའ་མོ​ོས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། ཡང་ན། མང་གཙོ​ོར་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བྱེ​ེད་པར་ཤེ​ེས་རབ་ལྡན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་འགའ་ཡོ​ོད་དམ། དེ​ེང་སང་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་བརྒྱ་ལྷག་གི​ིས་མང་གཙོ​ོའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་འདྲ་མི​ིན་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་

ངོ​ོས་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ཚོ​ོར་གཞུང་འབྲེ​ེལ་རྩ་ཁྲི​ིམས་དང་། འོ​ོས་བསྡུ། ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་བཅས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་མི​ི་སེ​ེར་གྱི​ི་

ཐོ​ོབ་ཐང་ལ་འགན་སྲུང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁྱད་ཆོ​ོས་འདི​ི་དག་ཕལ་ཆེ​ེ་བར་གཅི​ིག་མཚུངས་ཡི​ིན་ཡང་། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་

150

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

དང་། དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་གྲུབ་འབྲས། དེ​ེ་བཞི​ིན་རི​ིག་གཞུང་བཅས་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་དེ​ེ་དག་ཧ་ཅང་མི​ི་འདྲ་བ་ཡི​ིན། མང་གཙོ​ོ་རེ​ེ་རེ​ེའི​ི་འོ​ོག་

ཏུ་གང་ཞི​ིག་སྒྲུབ་ཐུབ་པ་དང། ཅི​ི་ཞི​ིག་སྒྲུབ་མི​ི་ཐུབ་པ་ནི​ི་ཧ་ཅང་མི​ི་འདྲ་བ་ཡི​ིན་པ་གསལ་པོ​ོ་རེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་། སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཆ་ ནས་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ནས་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་པ་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དམ།

རྒྱུན་དུ་ང་ཚོ​ོའི​ི་རྨོ​ོངས་པ་དང་དགའ་མོ​ོས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་མང་གཙོ​ོས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་དཀའ་

ངལ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་སེ​ེལ་ཐུབ་ཀྱི​ི་རེ​ེད་སྙམ་པའི​ི་ལྟ་ཚུལ་འཛི​ིན་དུ་འཇུག་གི​ི་ཡོ​ོད། གལ་ཏེ​ེ་ང་ཚོ​ོའི​ི་རེ​ེ་བ་ཁ་ཤ ས་མ་འགྲུབ་ཚེ​ེ། ང་

ཚོ​ོས་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལྟ་གྲུབ་ལ་སྐྱོ​ོན་འཛུགས་དང་། མང་གཙོ​ོའི​ི་གཞུང་ནང་འཚོ​ོ་གནས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ཐད་དོ​ོགས་པ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

མང་གཙོ​ོའི་ི གྲུབ་འབྲས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་ལ་ཞི​ིབ་ཕྲ་བསམ་གཞི​ིག་བྱེ​ེད་པའི​ི་གོ​ོམ་པ་དང་པོ​ོ་ནི​ི། མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་རྣམ་པ་ཙམ་ཞི​ིག་

ཡི​ིན་པ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། དེ​ེས་དམི​ིགས་ཡུལ་ཞི​ིག་སྒྲུབ་ཐུབ་པའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ཁོ​ོ་ན་སྐྲུན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཆ་རྐྱེ​ེན་དེ​ེ་

དག་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་ཏེ​ེ་དམི​ིགས་ཡུལ་སྒྲུབ་ཐབས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། ང་ཚོ​ོས་རྒྱུ་མཚན་ལྡན་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་མང་གཙོ​ོ་ནས་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་

པའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག་ཅི​ིག་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཏེ​ེ། མང་གཙོ​ོའི​ི་གྲུབ་འབྲས་ལ་ཞི​ིབ་འཇུག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། ཁྲི​ིམས་མཐུན་དང་། འགན་འཁྲི​ི་ཅན། ཡ་ལན་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང།

མང་གཙོ​ོས་ངེ​ེས་པར་དུ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་

ལས་དོ​ོན ་ཁ་ཤས་ཡོ​ོད ། ང་ཚོ​ོས ་མང་གཙོ​ོར ་དོ​ོ་ སྣང་བྱེ​ེད ་

ཡུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་ནི​ི། མི​ི་མང་གི​ིས་རང་གི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་འདེ​ེམས་

པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་དང་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད་པ་ངེ​ེས་

བརྟན་བཟོ​ོ་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན། མི​ི་མང་གི​ིས་རང་ལ་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་

ནུས་པ་ཡོ​ོད་སྐབས་གང་ཐུབ་ཅི​ི་ཐུབ་ཀྱི​ི​ིས་སྤྱི​ི་མང་ལ་ཤུགས་

རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་པའི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ་

པར་རི​ིས། ༡༥་༢

དགོ​ོས། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། མང་གཙོ​ོའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་གྲུབ་འབྲས་དེ​ེ་ཡང་མི​ི་མང་ལ་འགན་འཁྲི​ི་འཁུར་ཐུབ་པ་དང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་ རེ​ེ་འདུན་ལ་ཡ་ལན་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་མཁན་གྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་བསྐྲུན་དགོ​ོས།

དྲི​ི་བ་དེ​ེར་ལན་འདེ​ེབས་མ་བྱས་གོ​ོང་། ང་ཚོ​ོར་རྒྱུན་གཏན་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་གཞན་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོའི​ི་གཞུང་དེ​ེ་ཕན་ནུས་

ལྡན་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ནམ། དེ​ེ་གནད་ལ་སྨི​ིན་པ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དམ། མི​ི་ཁ་ཤ ས་ཀྱི​ིས་མང་གཙོ​ོས་གཞུང་གི​ི་ནུས་པ་ཞན་དུ་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་ པར་བསམ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོ་མི​ིན་པའི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཚོ​ོས་གོ​ོ་བསྡུར་ཚོ​ོགས་འདུ་འཚོ​ོགས་མི​ི་དགོ​ོས་པ་དང་། མང་མོ​ོས་དང་མི​ི་མང་

གི​ི་བསམ་ཚུལ་བཅས་ལ་སེ​ེམས་ཁྲལ་བྱེ​ེད་མི​ི་དགོ​ོས་པ་ནི​ི་བརྗོ​ོད་མི​ི་དགོ​ོས་པའི​ི་བདེ​ེན་གཏམ་ཞི​ིག་རེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཐག་

གཅོ​ོད་དང་ལག་བསྟར་ཧ་ཅང་མྱུར་པོ​ོ་ལེ​ེན་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་གོ​ོ་བསྡུར་དང་ཞི​ི་མོ​ོལ་གྱི​ི་ལྟ་བར་རྩ་བ་བཟུང་མཁན་ཞི​ིག་ ཡི​ིན་པས་དུས་འགྱངས་ཕྲན་བུ་ཡོ​ོང་ངེ​ེས་རེ​ེད། དེ​ེས་མང་གཙོ​ོའི​ི་གཞུང་གི​ི་ཕན་ནུས་ཆུང་དུ་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

151

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ང་ཚོ​ོས་ཁེ​ེ་གྱོ​ོང་གི​ི་ཐོ​ོག་ནས་བསམ་བློ​ོ་བཏང་ན། ཐག་གཅོ​ོད་ཧ་ཅང་མགྱོ​ོགས་པོ​ོ་ལེ​ེན་མཁན་གྱི​ི་གཞུང་ཞི​ིག་གི​ིས་མི​ི་མང་

གི​ིས་ངོ​ོས་ལེ​ེན་མེ​ེད་པའི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་སྲི​ིད་པ་དང་། དཀའ་ངལ་ཡང་འཕྲད་སྲི​ིད། དེ​ེ་ལས་ལྡོ​ོག་སྟེ​ེ། མང་གཙོ​ོའི་ི གཞུང་གི​ིས་ཐག་

གཅོ​ོད་མ་བྱས་གོ​ོང་། དུས་ཚོ​ོད་བཏང་ནས་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་མང་པོ​ོ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི​ི་ཡོ​ོད། བརྒྱུད་རི​ིམ་དེ​ེ་དག་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་ ཐག་གཅོ​ོད་ལ་མི​ི་མང་བས་ངོ​ོས་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་སྲི​ིད་ལ། ནུས་པའང་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོང་སྲི​ིད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། མང་གཙོ​ོས་བཏང་བའི​ི་དུས་ཚོ​ོད་དེ​ེ་

ཕལ་ཆེ​ེར་རི​ིན་ཐང་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

ཕྱོ​ོགས་གཞན་ཞི​ིག་ནས་བལྟས་ན། མང་གཙོ​ོས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་སྟངས་ཚང་མ་སྒྲི​ིག་ལམ་དང་བརྒྱུད་རི​ིམ་དེ​ེད་ནས་ཡི​ིན་

པར་ཁག་ཐེ​ེག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལྟར་ན། མི​ི་ཞི​ིག་གི​ིས་ཐག་གཅོ​ོད་ཅི​ིག་ཡང་དག་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་བྱུང་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ཤེ​ེས་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་

ན། ཁོ​ོ་མོ​ོར་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་སྟངས་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ཉམས་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་དང་ལམ་ཁ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལ་ཕྱི​ི་གསལ་ནང་གསལ་ (Transparency) ཞེ​ེས་ཟེ​ེར། གནད་དོ​ོན་དེ​ེ་རྒྱུན་དུ་མང་གཙོ​ོ་མི​ིན་པའི​ི་གཞུང་ནང་རྙེ​ེད་རྒྱུ་མེ​ེད་སྟབས། ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོ​ོའི​ི་གྲུབ་

འབྲས་ཤེ​ེས་འདོ​ོད་སྐབས། མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ (Procedure) དང་མི​ི་མང་ལ་འགན་འཁྲི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་ (Accountable) སྲི​ིད་

གཞུང་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད་པ་ནི​ི་འོ​ོས་ཤི​ིང་འཚམ་པ་དང་། དེ​ེས་མི​ི་མང་ལ་འགན་འཁྲི​ི་བསྐུར་བའི​ི་ལམ་ཞི​ིག་དང་ཐག་གཅོ​ོད་ བྱེ​ེད་རི​ིམ་ནང་མཉམ་བཞུགས་བྱེ​ེད་ཐུབ་པའི​ི་གྲུབ་ཚུལ་གཉི​ིས་ཀ་འཛུགས་ཐུབ་པའི​ི་རེ​ེ་བ་ཡང་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག

གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་གྲུབ་འབྲས་འདི​ི་རྩ་བར་བཟུང་ནས་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ལ་དཔྱད་ཞི​ིབ་ཅི​ིག་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་ན། གཤམ་

གྱི​ི་ལག་ལེ​ེན་དང་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཁག་ལ་ཞི​ིབ་འཇུག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། དེ​ེ་དག་ནི​ི། འཆར་ཅན་དང་། རང་དབང་དང་དྲང་བདེ​ེན་གྱི​ི་འོ​ོས་ བསྡུ། སྲི​ིད་བྱུས་དང་གལ་ཆེ​ེའི​ི་ཁྲི​ིམས་སྒྲི​ིག་ཁག་ལ་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གྲོ​ོས་བསྡུར་ཕྱི​ི་གསལ་ནང་གསལ། དེ​ེ་བཞི​ིན་མི​ི་མང་ལ་སྲི​ིད་

གཞུང་དང་དེ​ེའི​ི་བྱེ​ེད་ལས་ཁག་གི​ི་གནས་ཚུལ་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད་པ་བཅས་ཡི​ིན།

མང་གཙོ​ོའི​ི་ལག་ལེ​ེན་དངོ​ོས་ཀྱི​ི་གྲུབ་འབྲས་ལ་བལྟས་ན། བཟང་ངན་གཉི​ིས་ཀ་ལྡན་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ིས་

འཆར་ཅན་ངང་རང་དབང་ལྡན་པའི​ི་འོ​ོས་བསྡུ་དང་། ཕྱི​ི་གསལ་ནང་གསལ་གྱི​ི་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འགྲོ​ོ་གླེ​ེང་གཏན་འབེ​ེབས་བྱེ​ེད་པར་

ལམ་ལྷོ​ོང་ཆེ​ེ་བ་བྱུང་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་། མང་གཙོ​ོ་ཕལ་ཆེ​ེ་བས་མི​ི་ཚང་མར་གོ​ོ་སྐབས་འདྲ་མཉམ་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་པའི​ི་འོ​ོས་བསྡུ་ཞི​ིག་དང་། ཐག་གཅོ​ོད་ཚང་མ་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འགྲོ​ོ་གླེ​ེང་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ཐད་ལ་ཞན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། མི​ི་མང་ལ་གནས་ཚུལ་མཉམ་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐད་ལའང་

ཉམས་མྱོ​ོང་དེ​ེ་ཙམ་ཡག་པོ​ོ་མེ​ེད། ཡི​ིན་ནའང་། ཚང་མས་མགྲི​ིན་གཅི​ིག་ཏུ་གྲགས་ཐུབ་པ་ནི​ི་གོ​ོང་གསལ་གནད་དོ​ོན་ཁག་གི​ི་ཐད་ མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ནི​ི་མང་གཙོ​ོ་མི​ིན་པའི​ི་ལམ་ལུགས་ལས་ཧ་ཅང་ལེ​ེགས་པ་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན།

དོ​ོན་དངོ​ོས་ཐོ​ོག་མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་མི​ི་མང་གི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་རེ​ེ་འདུན་ལ་ཡ་ལན་བྱེ​ེད་མཁན་ཞི​ིག་དང་ལྐོ​ོག་ཟ་རུལ་སུངས་ཧ་

ལམ་མེ​ེད་པའི​ི་གཞུང་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པར་རེ​ེ་བ་བྱས་ན་འགྲི​ིག། གནད་དོ​ོན་དེ​ེ་གཉི​ིས་ཐད་མང་གཙོ​ོའི​ི་ཉམས་མྱོ​ོང་སེ​ེམས་འགུལ་ཐེ​ེབས་ པ་ཞི​ིག་མ་རེ​ེད། མང་གཙོ​ོས་མི​ི་མང་གི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོར་བློ​ོ་ཕམ་ཡང་ཡང་བཟོ​ོ་བ་དང་། མི​ི་གྲངས་མང་བའི​ི་རེ​ེ་འདུན་ལ་སྣང་མེ​ེད་དུ་

བཞག་པའང་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ལྐོ​ོག་ཟ་རུལ་སུངས་ཀྱི​ི་གཏམ་མང་པོ​ོས་མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་ཞན་ཆ་འདི​ི་ལས་གྲོ​ོལ་མེ​ེད་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་

152

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཐུབ། དེ​ེ་དང་དུས་མཚུངས་སུ་མང་གཙོ​ོ་མི​ིན་པའི​ི་ལམ་ལུགས་རྣམས་ཀྱང་ལྐོ​ོག་ཟ་རུལ་སུངས་ཉུང་བ་དང་མི​ི་མང་གི​ི་རེ​ེ་འདུན་ལ་

དོ​ོ་སྣང་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད་པ་སྟོ​ོན་པའི​ི་དཔང་རྟགས་གང་ཡང་མེ​ེད།

མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་ཆ་ཤས་གཅི​ིག་ནི​ི་གདམ་ག་གཞན་ལས་ངེ​ེས་པར་དུ་ལེ​ེགས་པ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་

གཞུང་ནི​ི་ཁྲི​ིམས་མཐུན་གྱི​ི་གཞུང་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་དེ​ེ་རེ​ེད། དེ​ེ་འགོ​ོར་པོ​ོ་དང་། ནུས་པ་ཆུང་བ། ཡ་ལན་སྤྲོ​ོད་ཆོ​ོག་མེ​ེད་པའམ་མགོ​ོ་

རྙོ​ོག་ཚ་པོ​ོ་ཡོ​ོད་སྲི​ིད། འོ​ོན་ཀྱང་། མང་གཙོ​ོའི​ི་གཞུང་ནི​ི་མི​ི་མང་ལ་བདག་པའི​ི་གཞུང་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། དེ​ེའི​ི་བསམ་བློ​ོ་ལ་

འཛམ་གླི​ིང་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ིས་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། གཤམ་གསལ་དཔེ​ེ་རི​ིས་ནང་གསལ་ལྟར་ལྷོ​ོ་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ ཡའི​ི་གནས་སྟངས་ལ་བལྟས་ན། མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ལ་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་དང་། མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ལ་

རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་མེ​ེད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཉི​ིས་ཀ་ཡོ​ོད། མི​ི་རྣམས་རང་གི​ིས་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱས་པའི​ི་འཐུས་མི​ིས་དབང་སྒྱུར་བྱེ​ེད་པར་འདོ​ོད་

པ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་རང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ལ་འཚམས་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པར་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོའི​ི་གཞུང་གི​ིས་

རང་ཉི​ིད་ལ་མི​ི་མང་གི​ི་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་སྐྲུན་ཐུབ་པའི​ི་གྲུབ་འབྲས་དེ​ེ་སྣང་མེ​ེད་དུ་འཇོ​ོག་མི​ི་རུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༥་༣

དཔལ་འབྱོ​ོར་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་དང་ཡར་རྒྱས།

གལ་ཏེ​ེ་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་གཞུང་བཟང་པོ​ོ་ཞི​ིག་སྐྲུན་པར་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ན། དེ​ེས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱང་གཏོ​ོང་ཐུབ་

པའི​ི་རེ​ེ་བ་བྱས་པ་དེ​ེ་དྲང་བདེ​ེན་ཞི​ིག་མི​ིན་ནམ། དོ​ོན་དངོ​ོས་ལ་གཞི​ིགས་ན། མང་གཙོ​ོའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ​ོས་རེ​ེ་བ་དེ​ེ་ལྟར་ལག་ ལེ​ེན་དུ་བསྟར་ཐུབ་མེ​ེད།

153

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ནས་ ༢༠༠༠ བར་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ལྔ་བཅུའི​ི་རི​ིང་གི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཁག་དང་སྲི​ིད་དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་ལམ་

ལུགས་ཁག་གཉི​ིས་དབར་གཤི​ིབ་བསྡུར་ཞི​ིག་བྱས་ན། སྲི​ིད་དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་ལམ་ལུགས་ལ་དཔལ་འབྱོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚད་

གཞི​ི་ཅུང་ཟད་མཐོ​ོ་བ་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས་མཐོ​ོན་པོ​ོ་བཟོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པ་དེ​ེས་ང་ཚོ​ོར་སེ​ེམས་

འཚབ་སྐྱེ​ེ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་འདི​ི་གཅི​ིག་པུས་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་དོ​ོར་དགོ​ོས་དོ​ོན་མེ​ེད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་དཔལ་འབྱོ​ོར་ རི​ིག་པའི​ི་སློ​ོབ་ཚན་ནང་སྦྱངས་ཟི​ིན་པ་ལྟར། དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས་ནི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་དུ་མར་རག་ལས་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་

མི​ི་འབོ​ོར་དང་། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་གནས་སྟངས། རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དང་མཉམ་འབྲེ​ེལ། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་གལ་གནད་བཟུང་ སྟངས་སོ​ོགས་ཡི​ིན། ཡི​ི​ིན་ནའང་། ཡར་རྒྱས་ཆུང་བའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་དང་། སྲི​ིད་དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་ལམ་ལུགས། མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་ གཞུང་བཅས་ཀྱི​ི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས་ཚད་གཞི​ི་ནི​ི་བརྗོ​ོད་མི​ི་ཐུབ་པ་ཞི​ི​ིག་ཡི​ིན། མདོ​ོར་ན། མང་གཙོ​ོས་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས་

གཏོ​ོང་ཐུབ་པའི​ི་ཁག་ཐེ​ེག་བྱེ​ེད་མི​ི་ཐུབ་ཀྱང་། སྲི​ིད་དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ི་རྗེ​ེས་སུ་མ་ལུས་པའི​ི་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག སྲི​ིད་

དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་ལམ་ལུགས་དང་མང་གཙོ​ོའི་ི དབར་གྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚད་གཞི​ི་ལ་ཁྱད་པར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་མཐོ​ོང་ སྐབས། མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་གྲུབ་འབྲས་དག་པ་གཞན་ཁག་ལ་བསམས་ནས་མང་གཙོ​ོ་གདམ་ག་བྱེ​ེད་ན་བཟང་།

འབྱོ​ོར་ལྡན།

འབྱོ​ོར་ལྡན་རྣམས་སྟོ​ོབས་ཆེ​ེན་དུ་འགྱུར།

འབྱོ​ོར་འབྲི​ིང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༠ ནས་ ༢༠༠༦ བར་དཔལ་འབྱོ​ོར་ གོ​ོང་འཕེ​ེལ་དང་ཡོ​ོང་འབབ་འགོ​ོ་འགྲེ​ེམས།

པར་རི​ིས། ༡༥་༤

154

དབུལ་ཕོ​ོངས།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

མང་གཙོ​ོའི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་གྲུབ་འབྲས།

མང་གཙོ​ོའི​ི་རྩོ​ོད་པ་ནི​ི་ཚོ​ོར་ཤུ གས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་རེ​ེད། དེ​ེ་ལྟར་ཡོ​ོང་དགོ​ོས་དོ​ོན་ནི​ི་མང་

གཙོ​ོས་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་རི​ིན་ཐང་ལ་སྐུལ་ལྕག་བྱེ​ེད་པས་རེ​ེད། རྩོ​ོད་གླེ​ེང་དེ​ེ་དག་སྟབས་

བདེ​ེ་པོ​ོའི ི་ངང་སེ​ེལ་མི​ི་ཐུབ། འོ​ོན་ཀྱང་མང་གཙོ​ོའི​ི་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་འགའ་ཤས་དངོ​ོས་དོ​ོན་དང་ གྲངས་ཐོ​ོ་ (Facts and figures) ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ཐུབ། དཔལ་འབྱོ​ོར་གྲུབ་

འབྲས་ཀྱི​ི་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་ནི​ི་དེ​ེ་འདྲའི​ི་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་ཞི​ིག་ཡི​ིན། མང་གཙོ​ོའི་ི སློ​ོབ་གཉེ​ེར་བ་མང་པོ​ོས་ལོ​ོ་མང་རི​ིང་མང་གཙོ​ོ་དང་། དཔལ་འབྱོ​ོར་

འཕེ​ེལ་རྒྱས། དཔལ་འབྱོ​ོར་བཏང་སྙོ​ོམས་མེ​ེད་པ་བཅས་ཀྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་ཅི​ི་ཡི​ིན་བརྟག་དཔྱད་ཆེ​ེད་ཞི​ིབ་ནན་གྱི​ིས་དཔང་རྟགས་ བསྡུས་ཡོ​ོད།

རེ​ེའུ་མི​ིག ༡ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ནས་ ༢༠༠༠ བར་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས། སྲི​ིད་གཞུང་དང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ིང་།

མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཡོ​ོངས།

༣་༩༥

སྲི​ིད་དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཡོ​ོངས།

༤་༤༢

སྲི​ིད་དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་དབུལ་པོ​ོ་ཁག

༤་༣༤

མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི​ི་རྒྱལ་ཁབ་དབུལ་པོ​ོ་ཁག

རེ​ེའུ་མི​ིག ༢ ཡོ​ོང་འབབ་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ིང་། ལྷོ​ོ་ཨཕ་རི​ི་ཁ། བ་རཱ་ཛི​ིལ། ཨུ་རུ་སུ།

ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚད་གཞི​ི།

༤་༢༨

རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ % ནང་།

ཕྱུག་ཤོ ོས། ༢༠%

དབུལ་ཤོ​ོས། ༢༠%

༦༣་༠

༢་༦

༦༤་༨

༢་༩

༥༣་༧

༤་༤

155

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག ཨ་རི​ི།

ཨི​ིན་ཡུལ།

༥༠་༠

༤་༠

༣༤་༥

༩་༦

༤༥་༠

ཌེ​ེན་མཱརྐ། ཧངྒ་རཱི​ི།

༣༤་༤

རེ​ེའུ་མི​ིག་ ༡ པོ​ོའི་ི ནང་སྲི​ིད་དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ིས་དཔལ་

༦་༠

༡༠་༠

འབྱོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཅུང་ཟད་ལེ​ེགས་པའི​ི་གྲངས་ཐོ​ོ་མཐོ​ོང་ཐུབ་ཀྱང་། དབུལ་ཕོ​ོངས་ རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི​ི་གྲངས་ཐོ​ོ་དང་བསྡུར་ན་ཁྱད་པར་དེ​ེ་ཙམ་མེ​ེད།

རེ​ེའུ་མི​ིག་ ༢ པར་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ནང་བཏང་སྙོ​ོམས་མེ​ེད་པའི​ི་ཚད་

གཞི​ི་ཧ་ཅང་མཐོ​ོན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ལྷོ​ོ་ཨཕ་རི​ི་ཁ་དང་བ་རཱ་ཛི​ིལ་ལྟ་བུའི​ི་མང་གཙོ​ོའི་ི རྒྱལ་ཁབ་

ཁག་གི​ི་མི​ིའི་ི ནང་དུ་ཕྱུག་ཤོས ོ ་བརྒྱ་ཆ་ ༢༠ ཡི​ིས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་བརྒྱ་ཆ་ ༦༠ ལྷག་བཟུང་ཞི​ིང་། དབུལ་ཤོ​ོས་བརྒྱ་ཆ་ ༢༠ ལ་ཡོ​ོང་འབབ་བརྒྱ་ཆ་ ༣ ལས་ཉུང་བ་

མ་གཏོ​ོགས་ཐོ​ོབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད། དེ​ེའི་ི ཆ་ནས་ཌེ​ེན་མཱརྐ་དང་ཧངྒ་རཱི​ི་ལྟ་བུའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལ་

བཏང་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་ཚད་གཞི​ི་ཧ་ཅང་བཟང་བ་ཡོ​ོད།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཟུར་གྱི​ི་རི​ི་མོ​ོའི་ི ནང་དུ་མཐོ​ོང་ཐུབ་པ་ལྟར། དབུལ་པོ​ོ་ ཚོ​ོར ་གོ​ོ་

སྐབས་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པ་མངོ​ོན་གསལ་དོ​ོད་པོ​ོ་ཡི​ིན། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་ལས་དོ​ོན་དང་འབྲེ​ེལ་

བའི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་དང་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་བཏང་སྙོ​ོམས་ཁོ​ོ་ནར་གཞི​ི་བཅོ​ོལ་དགོ​ོས་ན་བསམ་ཚུལ་གང་ཡོ​ོད། འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པ་དང་དབུལ་ཕོ​ོངས་ཉུང་དུ་གཏོ​ོང་བ།

མང་གཙོ​ོས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ལས་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཧེ​ེ་བག་ཉུང་དུ་གཏོ​ོང་བའི​ི་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་ཕལ་ཆེ​ེར་རྒྱུ་མཚན་ལྡན་པ་ཞི​ིག་ཏུ་

མཐོ​ོང། གལ་ཏེ​ེ་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་གི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་སོ​ོང་ནའང་རྒྱུ་ནོ​ོར་དེ​ེ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ི་མང་ཡོ​ོངས་ལ་འདྲ་མཉམ་ཆ་ བགོ​ོས་བྱས་ཏེ​ེ་འཚོ​ོ་བ་བཟང་པོ​ོ་སྐྱེ​ེལ་ཐུབ་པའི​ི་ཚུལ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དམ། མང་གཙོ​ོའི​ི་ནང་དཔལ་འབྱོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་དང་ལྷན་དུ་མི​ི་མང་

ནང་བཏང་སྙོ​ོམས་མེ​ེད་པ་མང་དུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་དམ། ཡང་ན། མང་གཙོ​ོས་དྲང་བདེ​ེན་གྱི​ི་ཆ་བགོ​ོས་དང་གོ​ོ་སྐབས་ལ་ཁ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད་དམ།w

156

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་རྒྱུ་ནོ​ོར་མང་ཆེ​ེ་བ་མི​ི་ཉུང་ཤས་ཀྱི​ིས་བདག་བཟུང་བྱས་ཡོ​ོད།

མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འདྲ་མཉམ་ལ་གཞི​ི་བཅོ​ོལ་ཡོ​ོད། མི​ི་ཚང་མར་འཐུས་མི​ི་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱེ​ེད་པར་འགན་འཁྲི​ི་གཅི​ིག་

མཚུངས་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་མི​ི་རྣམས་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་སྡི​ིངས་ཆའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་འདྲ་མཉམ་ངང་འཁྲི​ིད་པའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་དང་དུས་མཚུངས་སུ་ དཔལ་འབྱོ​ོར་བཏང་སྙོ​ོམས་མེ​ེད་པ་མང་དུ་འགྲོ​ོ་བ་མཐོ​ོང་ཐུབ། ཕྱུག་བདག་གྲངས་ཉུང་ཞི​ིག་གི​ིས་རྒྱུ་ནོ​ོར་དང་ཡོ​ོང་འབབ་ཀྱི​ི་བགོ​ོ་ སྐལ་ཧ་ཅང་ཚད་ལས་བརྒལ་བ་ཞི​ིག་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱོ​ོད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེས་མ་ཟད། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་བསྡོ​ོམས་འབོ​ོར་ནང་ཁོ​ོ་

ཚོ​ོའི​ི་ཆ་ཤ ས་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དམའ་རི​ིམ་དུ་ཡོ​ོད་པ་རྣམས་ལ་བརྟེ​ེན་ས་ཉུང་ངུ་ལས་མེ​ེད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་ཡོ​ོང་ འབབ་ཉུང་དུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། སྐབས་རེ​ེ་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་འཚོ​ོ་བའི​ི་ཟས་གོ​ོས་དང་། སྡོ​ོད་ཁང་། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་ལྟ་བུའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་

དགོ​ོས་མཁོ​ོ་སྒྲུབ་པར་དཀའ་ངལ་འཕྲད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

དོ​ོན་དམ་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་མང་གཙོ​ོས་དཔལ་འབྱོ​ོར་བཏང་སྙོ​ོམས་བཟོ​ོ་བར་ལམ་ལྷོ​ོང་དེ​ེ་ཙམ་ཕྱི​ིན་མེ​ེད་པ་མངོ​ོན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་

ཤེ​ེས་གསལ་ལྟར་དབུལ་ཕོ​ོངས་ཚོ​ོས་འོ​ོས་འཕེ​ེན་གྱི​ི་ཆ་ཤས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་གྲུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས་ཚོ​ོགས་པ་སུས་ཀྱང་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི་ི འོ​ོས་ཤོག ོ ་ ཤོ​ོར་འདོ​ོད་མེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ནས་བདམས་ཐོ​ོན་བྱུང་བའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་རེ​ེ་འདུན་བཞི​ིན་དབུལ་ཕོ​ོངས་

ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ལ་དོ​ོ་སྣང་གནང་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་མི​ི་མངོ​ོན། གནས་སྟངས་འདི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་འགའ་ཤས་ནང་ཧ་ཅང་ཐབས་སྡུག་

ཡི​ིན། བཱངྒ་ལ་དེ​ེཤ་ཡི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་ཕྱེ​ེད་ཀ་ལྷག་དབུལ་ཕོ​ོངས་ནང་གནས་ཡོ​ོད། དབུལ་པོ​ོའི ི་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་མི​ི་ཚོ​ོས་ཟས་ རི​ིགས་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རྒྱལ་ཁབ་ཕྱུག་པོ​ོར་བརྟེ​ེན་དགོ​ོས་པ་ཆགས་ཡོ​ོད།

157

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

སྣ་མང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལ་འགྲི​ིག་འཇགས་བྱེ​ེད་པ།

མང་གཙོ​ོས་མི​ི་མང་དབར་ཞི​ི་བདེ​ེ་དང་མཐུན་སྒྲི​ིག་ (Harmonious) གི​ི་འཚོ​ོ་བ་ཞི​ིག་སྐྲུན་ཐུབ་བམ། མང་གཙོ​ོས་མཐུན་

སྒྲི​ིག་གི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་སྐྲུན་རྒྱུ་ནི​ི་འོ​ོས་ཤི​ིང་འཚམ་པའི​ི་རེ​ེ་བ་ཞི​ིག་རེ​ེད། ང་ཚོ​ོས་སྣ་མང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལ་མང་གཙོ​ོས་ཇི​ི་ལྟར་འགྲི​ིག་ འཇགས་བྱེ​ེད་པ་བཀླགས་ཟི​ིན། སློ​ོབ་ཚན་སྔོ​ོན་མའི​ི་ནང་བེ​ེལ་ཇི​ི་ཡཱམ་གྱི​ིས་མི​ི་རི​ིགས་དབར་ལམ་ལྷོ​ོང་ལྡན་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ཞི​ི་མོ​ོལ་ ཇི​ི་ལྟར་བྱས་པ་སྦྱངས་ཡོ​ོད། རྒྱུན་དུ་མང་གཙོ​ོས་འགྲན་རྩོ​ོད་དེ​ེ་དག་འཇུག་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་བྱ་རི​ིམ་ཞི​ིག་འདོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེས་རྙོ​ོག་

འཛི​ིང་དེ​ེ་དག་དྲག་པོ​ོའི ི་ལམ་དུ་འགྱུར་བའི​ི་ཉེ​ེན་ཁ་ཉུང་དུ་གཏོ​ོང་།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གང་གི​ིས་ཀྱང་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་དབར་གྱི​ི་འགལ་བ་ཆ་ཚང་གཏན་དུ་སེ​ེལ་མི​ི་ཐུབ། འོ​ོན་ཀྱང་ང་ཚོ​ོས་དེ​ེ་

དག་དང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཐུབ་ལ། ཞི​ི་མོ​ོལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐབས་ལམ་ཡང་སྐྲུན་ཐུབ། མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་གྲུབ་འབྲས་དེ​ེ་དག་སོ​ོན་པར་ཆེ​ེས་འཚམས་

ཤོ​ོས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། རྒྱུན་དུ་མང་གཙོ​ོ་མི​ིན་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འགལ་བ་དེ​ེ་དག་སྣང་མེ​ེད་བཏང་བ་དང་ཡང་ན་གཉའ་ གནོ​ོན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་དང་། དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད། འགལ་ཟླ་བཅས་ལ་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་པའི​ི་ནུས་པ་ནི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་

ལམ་ལུགས་ཀྱི​ི་བཟང་ཕྱོ​ོགས་ཁ་སྣོ​ོན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། འོ​ོན་ཀྱང་། གྲུབ་འབྲས་འདི​ི་སོ​ོན་ཐུབ་པར་ཤྲི ་ི ལངྐའི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་གྱི​ིས་མང་གཙོ​ོར་ ངེ​ེས་པར་དུ་ཚང་དགོ​ོས་པའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་གཉི​ིས་ཡོ​ོད་པའི​ི་དྲན་སྐུལ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

* མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་གྲངས་མང་བའི​ི་བསམ་བློ​ོས་དབང་སྒྱུར་བྱེ​ེད་པ་ཙམ་མི​ིན་པ་རྟོ​ོགས་དགོ​ོས་པ་གནད་ཀ་ཡི​ིན། གྲངས་མང་

བས་རྟག་ཏུ་གྲངས་ཉུང་བ་དང་མཉམ་དུ་ལས་ཀ་བྱས་ན་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི​ི་ལྟ་བ་མཚོ​ོན་པའི​ི་ལས་དོ​ོན་གཉེ​ེར་ཐུབ། གྲངས་མང་དང་གྲངས་ཉུང་གི​ི་བསམ་བློ​ོར་རྟག་བརྟན་མེ​ེད།

* སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་མང་མོ​ོས་དབང་སྒྱུར་ཟེ​ེར་ན། ཆོ​ོས་ལུགས་དང་། མི​ི་རི​ིགས། སྐད་ཡི​ིག་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་མང་མོ​ོས་དབང་སྒྱུར་

ཡི​ིན་པས་མ་ཁྱབ་པ་དེ​ེ་ཡང་དགོ​ོས་གལ་ཡི​ིན། མང་མོ​ོས་དབང་སྒྱུར་ནི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་ཡོ​ོད་ཚད་དང་འོ​ོས་བསྡུ་ཐམས་ཅད་ཀྱི​ི་སྐབས་

སུ་མི​ི་མི​ི་འདྲ་བ་དང་སྡེ​ེ་ཚན་གང་ཞི​ིག་གི​ིས་མང་མོ​ོས་སྒྲུབ་ཐུབ་པ་དེ​ེ་ལ་ཟེ​ེར། མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་མི​ི་མང་སུ་ཞི​ིག་དུས་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་གི​ི་ ནང་མང་མོ​ོས་ཐོ​ོག་གནས་ཐུབ་པའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་ཡོ​ོད་ན་མང་གཙོ​ོ་ཡི​ིན། གལ་ཏེ​ེ་མི​ི་སུ་ཞི​ིག་ལ་རང་གི​ི་སྐྱེ​ེ་ཁོ​ོངས་ལ་གཞི​ིགས་ནས་

མང་མོ​ོས་སུ་འགྱུར་བར་བཀག་འགོ​ོག་བྱས་ཚེ​ེ། མང་གཙོ​ོའི​ི་དབང་སྒྱུར་དེ​ེ་མི​ི་དེ​ེའམ་སྡེ​ེ་ཚན་དེ​ེའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་འགྲི​ིག་འཇགས་བྱེ​ེད་རྒྱུ་

མཚམས་ཆད་དོ​ོ།།

མི​ི་མང་གི​ི་ཆེ​ེ་མཐོ​ོང་དང་རང་དབང་།

མི​ི་མང་གི​ི་ཆེ​ེ་མཐོ​ོང་དང་རང་དབང་གོ​ོང་མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་རྒྱུར་མང་གཙོ​ོ་ནི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གཞན་ལས་ཧ་ཅང་ལེ​ེགས་པ་ཡོ​ོད། མི​ི་

སུ་ཡི​ིན་རུང་གཞན་གྱི​ི་གུས་བཀུར་ཐོ​ོབ་འདོ​ོད་ཡོ​ོད། རྒྱུན་དུ་མི​ི་ཕན་ཚུན་འགལ་ཟླ་ཡོ​ོང་བའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ནི​ི་རང་ལ་གཞན་གྱི​ིས་གུས་

བཀུར་མ་བྱས་པ་ཚོ​ོར་བས་ཡི​ིན། གུས་བཀུར་དང་རང་དབང་ལ་དགའ་ཞེ​ེན་བྱེ​ེད་པ་ནི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་རྨང་གཞི​ི་ཡི​ིན། འཛམ་བུ་གླི​ིང་ གི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལུང་པ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ིས་མ་མཐར་ཡང་དེ​ེའི​ི་རྩ་དོ​ོན་ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ལུང་པ་མི​ི་འདྲ་བར་དེ​ེའི​ི་གྲུབ་འབྲས་ཀྱི​ི་

158

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཚད་གཞི​ི་མི​ི་འདྲ་བ་སོ​ོན་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གང་ཞི​ིག་མཐོ​ོང་ཆུང་དང་དབང་སྒྱུར་གྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་བསྐྲུན་ཡོ​ོད་ན། དེ​ེར་མི​ི་ཚང་ མ་འདྲ་མཉམ་ཡི​ིན་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཁག་པོ​ོ་ཡི​ིན།

དཔེ​ེར་ན། བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་ཆེ​ེ་མཐོ​ོང་ལ་མཚོ​ོན་ན། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་མང་ཆེ​ེ་བའི​ི་ནང་སྐྱེ​ེས་པས་བཙན་གནོ​ོན་བྱས་པའི​ི་

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཤ ་སྟག་ཡི​ིན། བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོས་མུ་མཐུད་འབད་བརྩོ​ོན་བྱས་མཐར། དེ​ེང་སྐབས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་གུས་བཀུར་དང་འདྲ་མཉམ་གྱི​ི་

བརྩི​ི་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ནི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་མེ​ེད་དུ་མི​ི་རུང་བའི​ི་ཆ་ཤ ས་ཤི ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཚོ​ོར་བ་གསར་པ་ཞི​ིག་སྐྲུན་ཐུབ་ཡོ​ོད།

དོ​ོན་དེ​ེས་བུད་མེ​ེད་རྣམས་ལ་རྟག་ཏུ་གུས་བཀུར་ཐོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས་མ་ཁྱབ་ཀྱང་ད་ཆ་ཁྲི​ིམས་དང་བཟང་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་ཁས་ལེ​ེན་

མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་ལ་བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོས་འཐབ་རྩོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུ་སྔར་ལས་སྟབས་བདེ​ེ་བ་ཆགས་ཡོ​ོད། མང་གཙོ​ོ་མི​ིན་པའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་

ཤི​ིག་ནང་འདི​ི་འདྲའི​ི་ཁས་ལེ​ེན་མི​ི་བྱེ​ེད་པ་དེ​ེ་ལ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་རྨང་གཞི​ི་མེ​ེད་པ་ཡི​ིན། གང་ཡི​ིན་ཞེ​ེ་ན། མི​ི་སྒེ​ེར་གྱི​ི་རང་དབང་དང་ཆེ​ེ་

མཐོ​ོང་གི​ི་རྩ་དོ​ོན་ལ་ཁྲི​ིམས་དང་བཟང་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ནུས་པ་མེ​ེད་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་རེ​ེད།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་རི​ིགས་རུས་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་ཀྱང་གོ​ོང་གསལ་ལྟར་གཅི​ིག་མཚུངས་ཡི​ིན། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མང་གཙོ​ོས་ཁེ​ེ་

ཕན་དམན་པ་ (Disadvatage) དང་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་བྱེ​ེད་པའི​ི་རི​ིགས་རུས་ཁག་གི​ི་གནས་བབ་དང་གོ​ོ་སྐབས་འདྲ་མཉམ་གྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ལ་

གནོ​ོན་ཤུ གས་འཕར་མ་སྤྲད་ཡོ​ོད། ཡི​ིན་ཡང་རི​ིགས་རུས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པ་དང་གདུག་རྩུབ་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་ཡོ​ོང་ བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ལ་བཟང་སྤྱོ​ོད་དང་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ཀྱི​ི་གཞི​ི་རྩ་མེ​ེད། ཕལ་ཆེ​ེར་དེ​ེ་ལྟ་བུའི​ི་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གྱི​ིས་མི​ི་མང་དཀྱུས་མ་

ཚོ​ོས་རང་གི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ལ་རི​ིན་ཐང་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ལ་རེ​ེ་འདུན་བྱེ​ེད་པ་དེ​ེ་ཡང་མང་གཙོ​ོའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གང་ཞི​ིག་ལ་ཚད་འཇལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་གཞི​ི་རྩར་བེ​ེད་

སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེའི་ི ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གཞན་ཞི​ིག་ནི​ི་ནམ་ཡང་རྫོ​ོགས་མཐའ་མེ​ེད་པའི​ི་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན།

མང་གཙོ​ོས་གནད་དོ​ོན་གཅི​ིག་ལ་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱས་མཚམས་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་གནད་དོ​ོན་གཞན་ཞི​ིག་ཐོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། མི​ི་

ཚོ​ོར་མང་གཙོ​ོའི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་འགའ་ཞི​ིག་ཐོ​ོབ་པ་ན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ད་དུང་དེ​ེ་ལས་མང་བའི​ི་རེ​ེ་བ་བཅངས་ཤི ིང་། མང་གཙོ​ོའི​ི་གཞུང་དེ​ེ་སྔར་

ལས་ཚུགས་ཚུད་དུ་གཏོ​ོང་ཐབས་བྱེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། མི​ི་རྣམས་ལ་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྐོ​ོར་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་བྱེ​ེད་སྐབས། ཞུ་གཏུག་དང་རེ​ེ་བ་དེ​ེ་

ལས་མང་བ་འདོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

དོ​ོན་དངོ​ོས་ཐོ​ོག་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་ནི​ི་མང་གཙོ​ོ་ལམ་ལྷོ​ོངས་བྱུང་བའི​ི་དཔང་རྟགས་ཤི ིག་ཏུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་

དབང་འཛི​ིན་པ་དང་སྟོ​ོབས་ལྡན་ཚོ​ོར་དོ​ོ་སྣང་དང་། རེ​ེ་བ། ཚོ​ོད་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པའི​ི་ནུས་པ་འཕེ​ེལ་རྒྱས་བྱུང་ཡོ​ོད་པ་དང། མི​ི་མང་ གི​ིས་མངོ​ོན་གསལ་དོ​ོད་པོ​ོས་མང་གཙོ​ོར་འདོ​ོད་བློ​ོ་མི​ི་ཁེ​ེངས་པའི​ི་རྣམ་པ་སྟོ​ོན་པ་ནི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལས་འཆར་ལམ་ལྷོ​ོངས་འགྲོ​ོ་བ་

མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེས་མི​ི་རྣམས་མངའ་འབངས་ཀྱི​ི་གནས་བབ་ནས་མི​ི་སེ​ེར་གྱི​ི་གནས་བབ་ཏུ་བསྒྱུར་ཡོ​ོད། དེ​ེང་སྐབས་མི​ི་མང་ཆེ​ེ་

བས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི་ི འོ​ོས་ཤོག ོ ་གི​ིས་གཞུང་གི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་དང་། རང་གི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ལ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པར་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ དོ​ོ།།

159

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ༽ གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། ཁྲི​ིམས་མཐུན་དང་། འགན་འཁྲི​ི་ཅན། ཡ་ལན་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་ཇི​ི་ལྟར་བསྐྲུན་ཐུབ་བམ། ༢། མང་གཙོ​ོས་སྣ་མང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལ་འགྲི​ིག་འཇགས་བྱེ​ེད་པའི​ི་གནས་སྟངས་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དམ། ༣། གཤམ་གསལ་བརྗོ​ོད་པ་ཁག་ལ་དགག་ཕྱོ​ོགས་དང་སྒྲུབ་ཕྱོ​ོགས་གང་ཡི​ིན་རྒྱུ་མཚན་ཤོ ོད།

• བཟོ​ོ་ལས་ཡར་ཐོ​ོན་ཅན་གྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཚོ​ོར་མང་གཙོ​ོ་ཡོ​ོད་ཆོ​ོག་ཀྱང། དབུལ་པོ​ོའི ི་རྒྱལ་ཁབ་རྣམས་ཕྱུག་པོ​ོ་ཆགས་པར་སྲི​ིད་ དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་གྱི​ི་གཞུང་ཞི​ིག་དགོ​ོས།

• མང་གཙོ​ོས་མི​ི་མང་ཕན་ཚུན་དབར་གྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པ་ཉུང་དུ་གཏོ​ོང་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད།

• དབུལ་ཕོ​ོངས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ཉམ་ཐག་དང་། འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་བཅས་ཀྱི​ི་ཐད་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་ཉུང་བ་བཏང་ནས་ བཟོ​ོ་ལས་དང་རྨང་གཞི​ིའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་ (Infrastructure) མང་དུ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས།

• མང་གཙོ​ོའི​ི་ནང་མི​ི་རེ​ེ་ལ་འོ​ོས་ཤོ​ོག་རེ​ེ་ཡོ​ོད་པས། དེ​ེས་བཙན་གནོ​ོན་དང་འགལ་ཟླ་གང་ཡང་མེ​ེད་པ་མཚོ​ོན།

༤། གཤམ་གསལ་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་ནང་གི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་གདོ​ོང་ལེ​ེན་ཁག་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱོ​ོས། དེ​ེ་བཞི​ིན་མང་གཙོ​ོ་གཏི​ིང་ཟབ་ཏུ་གཏོ​ོང་ བའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་སམ་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་འཆར་འགོ​ོད་བྱོ​ོས།

• དབུས་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ཁང་གོ​ོང་མས་ཨོ​ོ་རི​ི་ས་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ལྷ་ཁང་ཞི​ིག་གི​ིས་དྷ་ལི​ིད་དང་དྷ་ལི​ིད་མི​ིན་པ་རྣམས་སྒོ​ོ་སོ​ོ་སོ​ོར་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད་ པ་དེ​ེ། སྒོ​ོ་གཅི​ིག་ནས་འཛུལ་ཆོ​ོག་པའི​ི་བཀའ་རྒྱ་བཏང་ཡོ​ོད།

• རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་འདྲ་མི​ིན་ནང་ཞི​ིང་པ་མང་པོ​ོས་རང་ཤི​ི་རྒྱག་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

• ཇམྨུ་དང་ཀཤ་མཱི​ིར་ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་པས་གྷན་ད་ཝ་རཱ་ས་ཁུལ་དུ་ཡུལ་མི​ི་གསུམ་བསད་པའི​ི་ཉེ​ེས་འཛུགས་ལ་རྟོ​ོག་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ པའི​ི་བཀའ་རྒྱ་བཏང་ཡོ​ོད།

༥། མང་གཙོ​ོའི​ི་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་ནང་བསམ་ཚུལ་གང་ཞི​ིག་འགྲི​ིག་ཡོ​ོད་དམ།

མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་འདོ​ོར་ཐུབ་ཡོ​ོད།

ཀ) མི​ི་མང་དབར་གྱི​ི་འགལ་ཟླ།

ཁ) མི​ི་མང་དབར་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པ།

ག) ཟུར་ཕུད་སྡེ​ེ་ཚན་ལ་ཇི​ི་ལྟར་བརྩི​ི་མཐོ​ོང་སྤྲོ​ོད་དགོ​ོས་མི​ིན་གྱི​ི་བསམ་ཚུལ་མི​ི་འདྲ་བ། ང) ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པའི​ི་ལྟ་ཚུལ།

༦། མང་གཙོ​ོ་དབྱེ​ེ་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་སྐབས་གང་ཞི​ིག་མི​ི་འདྲ་བ་ཡི​ིན་ནམ།

160

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

མང་གཙོ​ོས་ངེ​ེས་པར་དུ་ཁག་ཐེ​ེག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

ཀ) རང་དབང་དང་དྲང་བདེ​ེན་གྱི​ི་འོ​ོས་བསྡུ། ཁ) མི​ི་སྒེ​ེར་གྱི​ི་ཆེ​ེ་མཐོ​ོང་།

ག) མང་མོ​ོས་དབང་བསྒྱུར།

ང) ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་མདུན་སར་འདྲ་མཉམ།

༧། མང་གཙོ​ོའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པའི​ི་ཞི​ིབ་འཇུག་ནང་གསལ་བ། ཀ) མང་གཙོ​ོ་དང་འཕེ​ེལ་རྒྱས་མཉམ་དུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

ཁ) མང་གཙོ​ོའི​ི་ནང་དུ་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པ་ཡོ​ོད།

ག) སྲི​ིད་དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་འོ​ོག་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པ་མེ​ེད།

ང) མང་གཙོ​ོ་ལས་སྲི​ིད་དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་བཟང་།

161

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

དཔལ་འབྱོ​ོར་རི​ིག་པ།

162

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

༡༦། ཡར་རྒྱས།

༄༅། །ང་ཚོ​ོར་དུས་རྟག་ཏུ་ཡར་རྒྱས་སམ་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་དེ​ེ་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་ཅི​ི་ཞི​ིག་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་པ་དང་ཇི​ི་ལྟར་

འཚོ​ོ་འདོ​ོད་པའི​ི་རེ​ེ་བ་དང་འདུན་པ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་ང་ཚོ​ོར་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་གང་འདྲ་ཡི​ིན་དགོ​ོས་པའི​ི་འཆར་སྣང་ཡང་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོར་

མཁོ​ོ་བའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། མི​ི་ཚང་མའི​ི་འཚོ​ོ་བ་ཡར་རྒྱས་འགྲོ​ོ་ཐུབ་བམ། ཚང་མ་མཉམ་དུ་ཇི​ི་ལྟར་འཚོ​ོ་དགོ​ོས་སམ། འདྲ་མཉམ་དེ​ེ་བས་མང་བ་ཡོ​ོང་ཐུབ་བམ།

ཡར་རྒྱས་ནི​ི་གོ​ོང་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་བསམས་ནས་དམི​ིགས་ཡུལ་དེ​ེ་དག་སྒྲུབ་ཆེ​ེད་ཅི​ི་ཞི​ིག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན། འདི​ི་

ནི​ི་རྙོ​ོག་འཛི​ིང་ཆེ​ེ་བའི​ི་ལས་དོ​ོན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་གོ​ོ་བ་རྟོ​ོགས་པར་བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན། ཁྱེ​ེད་རང་གི​ིས་

གནད་དོ​ོན་འདི​ི་དག་གི​ི་དོ​ོན་ཟབ་པ་རྣམས་རྗེ​ེས་སུ་སྦྱང་ངེ​ེས་རེ​ེད། དེ​ེ་བཞི​ིན་དུ་དྲི​ི་བ་འདི​ི་དག་གི​ི་ལན་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་དཔལ་འབྱོ​ོར་

ཚན་རི​ིག་ཁོ​ོ་ནར་མ་ཡི​ིན་པར་ལོ​ོ་རྒྱུས་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་ཚན་རི​ིག་གི​ི་སློ​ོབ་ཚན་ནང་ནས་ཀྱང་རྙེ​ེད་ཐུབ། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི། ང་ཚོ​ོའི​ི་དེ​ེ་རི​ིང་

གི​ི་འཚོ​ོ་སྟངས་དེ​ེ་སྔོ​ོན་ཆད་ཀྱི​ིས་རྐྱེ​ེན་ལ་རག་ལས་ཡོ​ོད་པས་རེ​ེད། འདས་པའི​ི​ི་སྐོ​ོར་ལ་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་མེ​ེད་པར་ང་ཚོ​ོས་འགྱུར་བ་

གཏོ​ོང་ཐུབ་ཐབས་མེ​ེད། དེ​ེ་བཞི​ིན་རེ​ེ་བ་དང་གོ​ོ་སྐབས་དེ​ེ་དག་མང་གཙོ​ོའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་བྱ་རི​ིམ་ཐོ​ོག་ནས་དངོ​ོས་སུ་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་ སྒྲུབ་ཐུབ།

ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ིས་ཁས་ལེ​ེན་གང་ཡི​ིན། མི​ི་མི​ི་འདྲ་བ་དང་དམི​ིགས་ཡུལ་མི​ི་འདྲ་བ།

གཤམ་གསལ་རེ​ེའུ་མི​ིག་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་མི​ི་འདྲ་བ་རྣམས་ལ་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་མི​ི་འདྲ་བ་གང་འདུག་བསམ་བློ​ོ་

ཐོ​ོངས་དང། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི་ི རེ​ེ་འདུན་གང་རེ​ེད་འདུག རེ​ེའུ་མི​ིག་གི​ི་ཆ་ཤས་ཁ་ཤས་བསྐངས་ཟི​ིན། ལྷག་མ་རྣམས་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྐོ​ོང་ཐབས་བྱེ​ེད་ དགོ​ོས།

རེ​ེའུ་མི​ིག་ ༡་༡ མི​ིའི​ི་རི​ིགས་མི​ི་འདྲ་བས་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ཁག མི​ི་སྣ།

གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཀྱི​ི་ས་མེ​ེད་ལས་མི​ི། ཱ ་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་པ་ཕྱུག་བདག་ཅན། པན་ཇཱབ

ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་རེ​ེ་བ་དང་དམི​ིགས་ཡུལ།

གླ་ཆེ​ེ་བ་དང་ལས་ཀ་མང་བ། ས་གནས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭས་ཕྲུ་གུ་ཚོ​ོར་སློ​ོབ་

སྦྱོ​ོང་བཟང་པོ​ོ་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་པ། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་འདྲ་མཉམ་ཡོ​ོད་པ། གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཀྱི​ི་

འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཀྱང་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ།

ལོ​ོ་ཏོ​ོག་གི​ི་གོ​ོང་ཚད་མཐོ​ོ་རུ་སོ​ོང་ནས་ཡོ​ོང་འབབ་ཆེ​ེ་བ། ལས་མི​ི་ཧུར་

བརྩོ​ོན་ཅན་དང་གླ་ཆ་ཆུང་བ། ཕྲུ་གུ་ཚོ​ོ་ཕྱི​ི་རྒྱལ་དུ་གནས་སྤོ​ོ་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ།

163

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཆར་ཆུ་ཁོ​ོ་ནར་བརྟེ​ེན་ནས་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་

འདེ​ེབས་མཁན་གྱི​ི་ཞི​ིང་པ།

གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཀྱི​ི་ས་བདག་ཁྱི​ིམ་ཚང་

ནས་ཡི​ིན་པའི​ི་བུད་མེ​ེད།

གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་ལས་མེ​ེད་གཞོ​ོན་ནུ། གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་ཕྱུག་བདག་ཁྱི​ིམ་ཚང་གི​ི་

བུ་མོ​ོ།

ནཱར་མ་དྷཱ་ལུང་གཤོ​ོངས་ནས་རི​ིགས་

གཅེ​ེན་པོ​ོ་ནང་བཞི​ིན་རང་དབང་ཡོ​ོད་པ། མི​ི་ཚེ​ེའི​ི་རང་ཐག་རང་གཅོ​ོད་

བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་པ། མཐོ​ོ་རི​ིམ་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་ཕྱི​ི་རྒྱལ་དུ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པ།

རུས་དམན་པའི​ི་བུ་མོ​ོ།

རེ​ེའུ་མི​ིག་འདི​ི་བསྐངས་ཚར་རྗེ​ེས་དབྱེ​ེ་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། གོ​ོང་གསལ་མི​ི་ཚང་མར་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་གཅི​ིག་མཚུངས་

རེ​ེད་འདུག་གམ། ཕལ་ཆེ​ེར་ཁག་པོ​ོ་རེ​ེད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་ཚང་མར་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཁག་ཁག་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་རང་གི​ི་རེ​ེ་འདུན་ཚི​ིམས་པའི​ི་ དགོ​ོས་མཁོ​ོ་རག་ཐབས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་རེ​ེད།

སྐབས་རེ​ེར་མི​ི་གཉི​ིས་སམ་ཚོ​ོགས་པ་གཉི​ིས་དབར་གྱི​ི་འདོ​ོད་བློ​ོར་འགལ་ཟླ་ཡོ​ོང་སྲི​ིད། བུ་མོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་རང་གི​ི་གཅེ​ེན་པོ​ོར་

ཁྱི​ིམ་ལས་ཐོ​ོག་རང་དབང་དང་གོ​ོ་སྐབས་ཡོ​ོད་པ་ནང་བཞི​ིན་རང་ལའང་ཡོ​ོད་པའི​ི་རེ​ེ་བ་བཅངས་ཡོ​ོད་ཀྱང་། ཁོ​ོ་དེ​ེ་ལ་དགའ་པོ​ོ་མི​ི་

བྱེ​ེད་པ་ཡོ​ོང་སྲི​ིད། དེ​ེ་བཞི​ིན། གློ​ོག་མང་བ་བཟོ​ོ་འདོ​ོན་ཐུབ་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་བཟོ​ོ་ལས་བདག་པོ​ོ་ཚོ​ོས་ཆུ་རགས་མང་བ་འདོ​ོད་སྲི​ིད་ཀྱང་།

དེ​ེས་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པའི​ི་མི​ི་མང་རྣམས་ཀྱི​ི་ས་ཞི​ིང་ཆུའི​ི་འོ​ོག་ཏུ་ཤོ ོར་ནས་གནས་སྤོ​ོ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་ཉེ​ེན་ཁ་ཡང་བཟོ​ོ་སྲི​ིད།

ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་དེ​ེ་ལས་ལྡོ​ོག་སྟེ​ེ་ཞི​ིང་ཆུ་འདྲེ​ེན་གཏོ​ོང་ཆེ​ེད་ཆུ་རགས་ཆུང་ཆུང་ངམ་རྫི​ིང་བུ་རྒྱག་པར་འདེ​ེམས་ཀ་བྱེ​ེད་སྲི​ིད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། གོ​ོང་

གསལ་ལས་གནད་དོ​ོན་གཉི​ིས་རྟོ​ོགས་ཐུབ།

གཅི​ིག མི​ི་མི​ི་འདྲ་བར་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད་པ།

གཉི​ིས། མི​ི་གཅི​ིག་ལ་ཡར་རྒྱས་ཡི​ིན་རུང་མི​ི་གཞན་ལ་ཡར་རྒྱས་ཡི​ིན་པས་མ་ཁྱབ། གཏོ​ོར་སྐྱོ​ོན་ཡང་ཡི​ིན་སྲི​ིད།

164

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཡོ​ོང་འབབ་དང་དམི​ིགས་ཡུལ་གཞན།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་རེ​ེའུ་མི​ིག་ ༡.༡ ལ་ཡང་བསྐྱར་བལྟས་ན་ཐུན་མོ​ོང་གི​ི་གནད་དོ​ོན་ཞི​ིག་མཐོ​ོང་ངེ​ེས། མི​ིའི​ི་འདོ​ོད་པ་ནི​ི་རྒྱུན་ལྡན་གྱི​ི་

ལས་ཀ་དང་། ཉི​ིན་རེ​ེའི་ི གླ་ཆ་བཟང་བ། དེ​ེ་བཞི​ིན་རང་གི​ི་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་དང་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་གཞན་རྣམས་ལ་གོ​ོང་ཚད་འཚམ་པོ​ོ་ཐོ​ོབ་པ་བཅས་

ཡི​ིན། མདོ​ོར་ན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་ཡོ​ོང་འབབ་མང་བ་འདོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཡོ​ོང་འབབ་བཟང་བ་ཕུད་གང་ལྟར་མི​ི་རྣམས་ཕན་ཚུན་ལྟ་སྟངས་འདྲ་མཉམ་དང་། རང་དབང་། བདེ​ེ་འཇགས། གཞན་གྱི​ིས་

བརྩི​ི་བཀུར་བཅས་ཐོ​ོབ་ཐབས་དང། དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད། སྐབས་རེ​ེར་འདི​ི་དག་ནི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་མང་བ་དང་། རྒྱས་སྤྲོ​ོས་

ལོ​ོངས་སྤྱོ​ོད་ལས་ཀྱང་གལ་ཆེ​ེ་བ་ཡི​ིན་སྲི​ིད། ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་ཞེ​ེ་ན། འཚོ​ོ་བའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ནིེ​ེ�་ཕྱི​ིའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་གཅི​ིག་པུ་མི​ིན།

སྤྱི​ིར་དངུལ་དང་། ཡང་ན་དངུལ་གྱི​ིས་ཉོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་ཕྱི​ིའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་དག་ནི​ི་ང་ཚོ​ོ་འཚོ​ོ་བའི​ི་བརྟེ​ེན་ས་ཞི​ིག་ཡི​ིན། འོ​ོན་ཀྱང་ང་

ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་ནི​ི་ཕྱི​ིའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་ཙམ་མི​ིན་པར། གོ​ོང་དུ་བརྗོ​ོད་པ་རྣམས་ལའང་རག་ལས་ཡོ​ོད། གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ལ་ད་དུང་

ཁ་གསལ་མ་བྱུང་ན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་གི​ི་གྲོ​ོགས་པོ​ོའི ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ལ་བསམ་བློ​ོ་ཐོ​ོངས་དང་། ཁྱེ​ེད་ལ་གྲོ​ོགས་པོ​ོའི ི་མཛའ་བརྩེ​ེ་ དགོ​ོས། དེ​ེ་ལྟར་ང་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་ངོ​ོས་འཛི​ིན་མ་ཐུབ་པའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་ཀྱང་། དེ​ེ་དག་ཡང་ཡང་སྣང་མེ​ེད་དུ་གཏོ​ོང་ གི​ི་ཡོ​ོད།

ངོ​ོས་བཟུང་མ་ཐུབ་ན་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མི​ིན་པར་ཚི​ིག་ཐག་བཅད་ན་ནོ​ོར་འཁྲུལ་ཡི​ིན། དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་གཞན་ཞི​ིག་བཞག་ན། གལ་

ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ལ་ས་ཐག་རི​ིང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ནས་ལས་ཀ་རག་ན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་དེ​ེར་ཁས་ལེ​ེན་མ་བྱས་སྔོ​ོན་དུ་གླ་ཆ་ཕུད་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་ལ་ཆ་

རྐྱེ​ེན་དང། ལས་ཀ་བྱེ​ེད་སའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག། སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་གི​ི་གོ​ོ་སྐབས་ལྟ་བུའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་གཞན་དུ་མར་བརྟག་དཔྱད་བྱེ​ེད་ངེ​ེས་རེ​ེད། ཡང་

ན། ལས་ཀ་དེ​ེས་ཁྱེ​ེད་ལ་གླ་ཉུང་ཡང་གཏན་འཇགས་ཀྱི​ི་ལས་ཀ་སྤྲོ​ོད་པས། དེ​ེས་ཁྱེ​ེད་ལ་བདེ​ེ་འཇགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོར་བ་ཡོ​ོ​ོང་སྲི​ིད། ཡང་ ལས་ཀ་གཞན་ཞི​ིག་གི​ིས་གླ་མཐོ​ོ་ཡང་། ལས་ཀའི​ི་བདེ​ེ་འཇགས་མེ​ེད་པ་དང་། ཁྱི​ིམ་གྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་དུས་ཚོ​ོད་ཀྱང་གཏོ​ོང་མི​ི་ཐུབ། དེ​ེས་ ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་བདེ​ེ་འཇགས་དང་རང་དབང་གི​ི་ཚོ​ོར་བ་ཉམས་རྒུད་དུ་གཏོ​ོང་གི​ི་རེ​ེད།

དེ​ེ་ལྟར། ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་དམི​ིགས་ཡུལ་སྣ་ཚོ​ོགས་བཟུང་གི​ི་ཡོ​ོད། བུད་མེ​ེད་ལ་གླ་ཡོ​ོད་ལས་ཀ་རག་

ན། ཁྱི​ིམ་ཚང་དང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་བརྩི​ི་མཐོ​ོང་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་བདེ​ེན་པ་རེ​ེད། གང་ལྟར་བུད་མེ​ེད་ལ་བརྩི​ི་མཐོ​ོང་ཡོ​ོད་ན་ཁྱི​ིམ་

གྱི​ི་ལས་ཀར་མཉམ་རུབ་མང་བ་ཡོ​ོང་གི​ི་རེ​ེད་ལ། ཁོ​ོ་མོ​ོས་ཕྱི​ིར་ལས་ཀ་བྱེ​ེད་པ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་དང་ལེ​ེན་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོང་གི​ི་རེ​ེད། བདེ​ེ་ འཇགས་དང་ཉེ​ེན་ཁ་མེ​ེད་པའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ཅི​ིག་ཡོ​ོད་ན་བུད་མེ​ེད་མང་བས་ལས་ཀ་སྣ་ཚོ​ོགས་ལ་ཞུགས་པའམ་ཚོ​ོང་ལས་གཉེ​ེར་

ཐུབ། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། མི​ིའི​ི་འཚོ​ོ་བ་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ནི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་བཟང་བ་ཁོ​ོ་ན་མི​ིན་པར་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་གི​ི་གལ་ཆེ​ེའི​ི་ཆ་ རྐྱེ​ེན་གཞན་དག་ཀྱང་ཡི​ིན།

165

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

བསྐྱར་སྦྱོ​ོང་།

ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ​ེ་འདེ​ེམས་དགོ​ོས།

༡། མི​ིའི​ི་དབར་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོང་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན། གཤམ་གསལ་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་གང་འདོ​ོད་དམ། རྒྱུ་ མཚན་གང་ཡི​ིན།

ཀ) མི​ི་རྣམས་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་ཕྱི​ིར།

ཁ) མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་གནས་སྟངས་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་ཕྱི​ིར།

༢། གཤམ་གསལ་བརྗོ​ོད་པ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དོ​ོན་གཅི​ིག་པ་རེ​ེད་དམ། རྒྱུ་མཚན་བྲི​ིས། ཀ) མི​ི་རྣམས་ལ་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད།

ཁ) མི​ི་རྣམས་ལ་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ལ་འགལ་ཟླ་ཡོ​ོད།

༣། ང་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་ཡོ​ོང་འབབ་མི​ིན་པའི​ི་གལ་ཆེ​ེའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་གཞན་འགའ་ཤས་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་སྟོ​ོན། ༤། གོ​ོང་གི​ི་དོ​ོན་ཚན་ནང་འཁོ​ོད་པའི​ི་གནད་དོ​ོན་གལ་ཆེ​ེ་ཁ་ཤ ས་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་རང་ཚི​ིག་ཐོ​ོག་བྲི​ིས།

རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡར་རྒྱས།

གོ​ོང་དུ་བཀླགས་པ་ལྟར། གལ་ཏེ​ེ་མི​ི་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་དམི​ིགས་ཡུལ་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད་ན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡར་རྒྱས་ལའང་བསམ་བློ​ོ་མི​ི་འདྲ་བ་

ཡོ​ོད་ངེ​ེས། རྒྱ་གར་གྱི​ིས་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཅི​ི་ཞི​ིག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་ཕན་ཚུན་གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས། ཕལ་ཆེ​ེར། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་འཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་གི​ི་སློ​ོབ་ཕྲུག་མི​ི་

འདྲ་བས་གོ​ོང་གི​ི་དྲི​ི་བ་དེ​ེར་ལན་མི​ི་འདྲ་བ་བཏབ་ཡོ​ོད་པ་

མཐོ​ོང་ངེ​ེས། གང་ལྟར། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཀྱང་དྲི​ི་བ་འདི​ིར་ལན་

མི​ི་འདྲ་བ་བསམས་ནས་ཐེ​ེ་ཚོ​ོམ་སྐྱེ​ེ་ཡོ​ོད་སྲི​ིད། བློ​ོར་ངེ​ེས་ དགོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ལ་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་གི​ི་ཡར་རྒྱས་སྐོ​ོར་ལ་ མི​ི་མི​ི་འདྲ་བས་གོ​ོ་བ་མི​ི་འདྲ་བ་དང་འགལ་ཟླའང་ཡོ​ོང་ སྲི​ིད།

འོ​ོན་ཀྱང་དེ​ེ་དག་ཚང་མ་གལ་ཆེ​ེ་ཆུང་གཅི​ིག་ཏུ་འཇོ​ོག་

པར་རི​ིས། ༡༦་༡ པར་ནང་གསལ་བའི​ི་གྲོ​ོང་པ་དབུལ་ཕྱུག་དེ​ེ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཡར་ རྒྱས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་གཅི​ིག་པ་ཡི​ིན་ནམ།

ཐུབ་བམ། ཡང་ན། འགལ་ཟླ་ཡོ​ོད་ན་ཇི​ི་ལྟར་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་སམ། ཚང་མར་དྲང་བདེ​ེན་གྱི​ི་ལམ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དམ། དེ​ེར་མ་

ཟད། ཐབས་ལམ་ལེ​ེགས་པ་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ཀྱང་བསམ་དགོ​ོས། བསམ་བློ​ོ་དེ​ེས་མི​ི་མང་པོ​ོར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཡོ​ོད་དམ། མི​ི་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཆུང་ ཞི​ིག་ལ་ཕན་པ་ཙམ་ཡི​ིན། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡར་རྒྱས་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་དྲི​ི་བ་འདི​ི་དག་ལ་བསམ་དགོ​ོས་པ་ཞི​ིག་རེ​ེད།

166

བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གཤམ་གྱི​ི་གསར་ཤོ​ོག་བཀླགས་ནས་ལན་འདེ​ེབས་དགོ​ོས།

གྲུ་གཟི​ིངས་ཞི​ིག་གི​ིས་གཤེ​ེར་རྫས་དུག་ཅན་ཊོ​ོན་ ༥༠༠ གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་ཕྱི​ིའི​ི་སྙི​ིགས་

དོ​ོང་དང་དེ​ེའི​ི་མཐའ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ནང་དུ་གཡུགས་པ་རེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་ཨཕ་རི​ི་ཀའི​ི་ཨཱ་

ཝོ​ོ་རི​ི་ཀོ​ོསི​ི་ནང་གི​ི་ཨ་བི​ིད་ཇཱ​ཱན་ཞེ​ེས་པའི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དུ་བྱུང་བ་ཞི​ིག་རེ​ེད།

དུག་ཤུགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་དུག་རྫས་སྙི​ིགས་རོ​ོ་དེ​ེ་དག་ལས་བྱུང་བའི​ི་དུག་རླངས་ཀྱི​ིས་

མི​ི་ཚོ​ོར་ཞེ​ེ་མེ​ེར་ལོ​ོག་པ་དང་། པགས་ནད། བརྒྱལ་ནད། བཤལ་ནད་སོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད།

ཟླ་བ་གཅི​ིག་ནང་མི​ི་བདུན་འདས་གྲོ​ོངས་སུ་ཕྱི​ིན་པ་དང་། མི​ི་ཉི​ི་ཤུ ་སྨན་ཁང་དུ་ལུས། མི​ི་སྟོ​ོང་ཕྲག་ཉི​ི་ཤུ ་རྩ་དྲུག་ལ་ནད་རྟགས་ཐོ​ོན་ཏེ​ེ་སྨན་བཅོ​ོས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་བྱུང་། ས་སྣུམ་

དང་ལྕགས་རི​ིགས་བཟོ​ོ་མཁན་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་ལས་ཁང་ (A multinational company

dealing in petroleum and metals) ཞི​ིག་གི​ིས་ཨཱ་ཝོ​ོ་རི​ི་ཀོ​ོསི​ི་རྒྱལ་ནང་གི​ི་ཚོ​ོང་ལས་སྡེ​ེ་

ཚན་ཞི​ིག་དང་གྲོ​ོས་མཐུན་བཞག་སྟེ​ེ​ེ་དུག་རྫས་སྙི​ིགས་རོ​ོ་རྣམས་དེ​ེ་མ་ཉི​ིད་དུ་གཙང་སེ​ེལ་ བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པར་བཤད།

༡། གོ​ོང་གསལ་ལས་ཁེ​ེ་གྱོ​ོང་སུ་ལ་ཕོ​ོག་མི​ིན་བྲི​ིས།

པར་རི​ིས། ༡༦་༢

༢། རྒྱལ་ཁབ་དེ​ེའི​ི་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་གང་ཡི​ིན་དགོ​ོས་སམ།

བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

གལ་སྲི​ིད་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་བསམ་བློ​ོ་དེ​ེར་འགྱུར་བ་དང་འགལ་ཟླ་ཡོ​ོད་ན། དེ​ེ་

བས་ཀྱང་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་སྟངས་ལ་ཁྱད་པར་ཡོ​ོད་ངེ​ེས་རེ​ེད། གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ལ་དེ​ེ་འདྲའི​ི་རྩོ​ོད་

གླེ​ེང་སྐོ​ོར་ཐོ​ོས་ཡོ​ོད་ཚེ​ེ། མི​ི་མི​ི་འདྲ་བས་བཏོ​ོན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་རྣམས་ཤེས ེ ་ཐབས་གྱི​ིས། དེ​ེ་ལྟར་

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་མི​ི་ག་གེ​ེ་མོ​ོ་ཞི​ིག་ལ་སྐད་ཆ་བཤད་ནས་འཚོ​ོལ་ཆོ​ོག་ལ། ཡང་ན། གསར་ཤོ​ོག་དང་ བརྙན་འཕྲི​ིན་ནས་ཀྱང་རྙེ​ེད་སྲི​ིད།

རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་ཇི​ི་ལྟར་བསྡུར་དགོ​ོས་སམ།

གལ་ཏེ​ེ་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་དོ​ོན་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད་ན། ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་རྒྱལ་ཁབ་ཁ་ཤ ས་ལ་ཡར་ཐོ​ོན་རྒྱལ་ཁབ་དང་། ལ་ལར་ཡར་རྒྱས་མ་

ཕྱི​ིན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཅེ​ེས་འབོ​ོད་དམ། ཞེ​ེས་འདི​ི་ལྟར་དྲི​ི་བ་འདྲི​ི་སྲི​ིད། ང་ཚོ​ོས་དྲི​ི་བ་འདི​ི་ལ་ལན་འདེ​ེབས་མ་བྱས་གོ​ོང་དུ་དྲི​ི་བ་གཞན་ ཞི​ིག་ལ་བསམ་བློ​ོ་བཏང་ཆོ​ོག།

167

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ང་ཚོ​ོས་དངོ​ོས་རྫས་གཉི​ིས་སྡུར་སྐབས། དེ​ེ་དག་ལ་འདྲ་བའི​ི་ཆ་དང་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་ཆ་གཉི​ིས་ཀ་ཡོ​ོད་སྲི​ིད། ཁྱད་ཆོ​ོས་གང་ལ་

བལྟས་ནས་དེ​ེ་དག་གཤི​ིབ་སྡུར་བྱས་སམ། འཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་གི​ི་སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་ལ་བལྟས་ན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་དབར་གཤི​ིབ་སྡུར་ཇི​ི་ལྟར་

བྱེ​ེད་དམ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་གཟུགས་པོ​ོའི ི་རི​ིང་ཚད་དང་། བདེ​ེ་ཐང་། རི​ིག་རྩལ། དོ​ོ་སྣང་བཅས་ལ་ཁྱད་པར་ཡོ​ོད། འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་ཡག་ཤོ ོས་

ནི​ི་བརྩོ​ོན་འགྲུས་ཆེ​ེ་ཤོ ོས་ཡི​ིན་པའི​ི་ངེ​ེས་པ་མེ​ེད། རི​ིག་ནུས་བཟང་ཤོ ོས་ནི​ི་མཛའ་བརྩེ​ེ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཡི​ིན་པའི​ི་ངེ​ེས་པ་མེ​ེད། བྱས་ན་ང་ ཚོ​ོས་སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་ཇི​ི་ལྟར་གཤི​ིབ་སྡུར་བྱེ​ེད་དམ།

ང་ཚོ​ོས་གཤི​ིབ་སྡུར་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ནི​ི་དེ​ེའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ལ་གཞི​ིགས་ནས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། རྩེ​ེད་རི​ིགས་སྡེ​ེ་ཚན་དང། བགྲོ​ོ་

གླེ​ེང་སྡེ​ེ་ཚན། རོ​ོལ་དབྱངས་སྡེ​ེ་ཚན། ཡང་ན་གླི​ིང་ཁ་གོ​ོ་སྒྲི​ིག་ཚོ​ོགས་ཆུང་སོ​ོགས་ལ་ཆ་རྐྱེ​ེན་མི​ི་འདྲ་བ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་ལྟར་ཡང་། དགོ​ོས་མཁོ​ོ་གང་རུང་ཞི​ིག་གི​ི་ཆེ​ེད་དུ་འཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་སློ​ོབ་ཕྲུག་ཚོ​ོའི​ི་ཕྱོ​ོགས་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་ཡར་

རྒྱས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཆ་རྐྱེ​ེན་ཞི​ིག་དགོ​ོས་ན། དེ​ེ་ཇི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་སམ།

སྤྱི​ིར་བཏང་ང་ཚོ​ོས་མི​ིའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གལ་ཆེ​ེ་བ་ཁ་ཤས་གཞི​ི་ལ་བཞག་ནས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་དབར་ལ་གཤི​ིབ་བསྡུར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

འོ​ོནཀྱང་། གཤི​ིབ་བསྡུར་བྱེ​ེད་པའི​ི་གཞི​ི་འཛི​ིན་གྱི​ི་གལ་ཆེ​ེའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གང་དག་ཡི​ིན་སྐོ​ོར་ལ་འདོ​ོད་ཚུལ་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོང་སྲི​ིད། དཔེ​ེར་ན། མཐུན་པོ​ོ་དང་མཉམ་རུབ་ཀྱི​ི་སེ​ེམས། གསར་གཏོ​ོད་དམ་ཐོ​ོབ་གྲངས་ཇི​ི་ཙམ་ཡི​ིན་མི​ིན།

ཡར་རྒྱས་ལའང་དེ​ེ་ལྟར་རེ​ེད། རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་གཤི​ིབ་བསྡུར་བྱེ​ེད་སྐབས་དེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ནི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གལ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་སུ་

འཛི​ིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ཡོ​ོང་འབབ་མཐོ​ོ་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ནི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཞན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ལས་ཡར་རྒྱས་ཆེ​ེ་བར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཡོ​ོང་འབབ་ཆེ​ེ་བ་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་མི​ིའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཚང་མ་འདང་ངེ​ེས་བཞི​ིན་པའི​ི་ངང་ནས་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་ཐུབ་པར་གོ​ོ་ན་འགྲི​ིག མི​ི་ལ་

དགོ​ོས་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་དང་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་གང་ཡི​ིན་རུང་ཡོ​ོང་འབབ་ཆེ​ེ་བས་གྲུབ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཡོ​ོང་འབབ་ཆེ​ེ་བ་

ནི​ི་གལ་ཆེ​ེའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་གཅི​ིག་ཏུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཟེ​ེར་ན་གང་རེ​ེད། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཟེ​ེར་བ་ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་དེ​ེའི​ི་ནང་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་

ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ལ་ཟེ​ེར། དེ​ེས་ང་ཚོ​ོར་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཁྱོ​ོན་དེ​ེ་སྟོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་། རྒྱལ་ཁབ་དབར་གཤི​ིབ་

བསྡུར་བྱེ​ེད་སྐབས་ཡོ​ོང་འབབ་ཁྱོ​ོན་གྱི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་དེ​ེ་ཙམ་མེ​ེད། རྒྱལ་ཁབ་གཅི​ིག་གི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་དབར་ཁྱད་པར་ཡོ​ོད་པས་ཡོ​ོང་འབབ་ ཁྱོ​ོན་གྱི​ིས་མི​ི་གཅི​ིག་གི​ིས་ཆ་སྙོ​ོམས་ཡོ​ོང་འབབ་ཇི​ི་ཙམ་གསོ​ོག་མི​ིན་བརྗོ​ོད་མི​ི་ཐུབ། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ང་ཚོ​ོས་ཆ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་

གཤི​ིབ་བསྡུར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཁྱོ​ོན་དེ​ེ་དེ​ེའི​ི་མི​ི་གྲངས་ཧྲི​ིལ་པོ​ོ་ལ་བགོ​ོས་ན་ཐོ​ོབ། ཆ་སྙོ​ོམས་ཡོ​ོང་འབབ་ ལ་མི​ི་རེ​ེ་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཀྱང་ (Per capita income) ཟེ​ེར།

འཛམ་གླི​ིང་དངུལ་ཁང་གི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱན་སྙན་ཐོ​ོའི ི་ནང་གསལ་བ་ལྟར་ན། ཚད་གཞི​ི་འདི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་ནས་

རྒྱལ་ཁབ་དབར་དབྱེ​ེ་བ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༣ ལོ​ོར་མི​ི་རེ​ེར་ལོ​ོ་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཨ་སྒོ​ོར་ ༦༣,༤༠༠ དང་དེ​ེ་ལས་མཐོ​ོ་

བ་རྣམས་ལ་ཕྱུག་པོ​ོའི ི་རྒྱལ་ཁབ་ཅེ​ེས་འབོ​ོད་པ་དང། མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཨ་སྒོ​ོར་ ༢,༤༠༠ དང་དེ​ེ་ལས་དམའ་བ་རྣམས་ལ་ཡོ​ོང་

168

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

འབབ་དམའ་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཅེ​ེས་འབོ​ོད། རྒྱ་གར་ནི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་དམའ་བའི​ི་འབྲི​ིང་གི​ི་གྲས་སུ་ཚུད་ཅི​ིང་། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༣

ལོ​ོར་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཨ་སྒོ​ོར་ ༡༠,༠༣༠ ཙམ་ལས་མེ​ེད་པ་རེ​ེད། དཀྱི​ིལ་ཤར་རྒྱལ་ཁབ་དང་རྒྱལ་ཁབ་ཆུང་ཆུང་ཁག་ཕུད་པའི​ི་

རྒྱལ་ཁབ་ཕྱུག་པོ​ོ་ཁག་ལ་ཡར་ཐོ​ོན་རྒྱལ་ཁབ་ཅེ​ེས་འབོ​ོད། ཆ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ།

གཤི​ིབ་བསྡུར་བྱེ​ེད་སྐབས་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་ཡོ​ོང་འབབ་རྩི​ི་ཐུབ་ཀྱང་། མི​ིའི​ི་དབར་གྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་དོ​ོ་མི​ི་མཉམ་པ་

རྣམས་མངོ​ོན་མི​ི་ཐུབ།

དཔེ​ེར་ན། རེ​ེའུ་མི​ིག་ ༡་༢ ཀྱི​ི་གྲངས་ཐོ​ོ་ལ་གཞི​ིགས་ནས། རྒྱལ་ཁབ་ (ཀ) དང་ (ཁ) གཉི​ིས་ཀའི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་

རྩི​ི་དགོ​ོས།

ཁྱེ​ེད་ལ་རྒྱལ་ཁབ་གཉི​ིས་ནང་བསྡད་པའི​ི་དགའ་བ་གཅི​ིག་མཚུངས་སྐྱེ​ེས་སམ། གཉི​ིས་ཀར་ཡར་རྒྱས་གཅི​ིག་མཚུངས་བྱུང་

ཡོ​ོད་དམ། གལ་ཏེ​ེ་ང་ཚོ​ོར་རྒྱལ་ཁབ་ (ཁ) ཡི​ི་མི​ི་ལྔ་པ་དེ​ེ་འགྲུབ་པའི​ི་ཁས་ལེ​ེན་ཡོ​ོད་ན་ཚང་མས་དེ​ེ་རུ་སྡོ​ོད་འདོ​ོད་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་།

གལ་ཏེ​ེ་ང་ཚོ​ོའི་ི ཨང་གྲངས་རྒྱན་ཤོག ོ ་གི​ིས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ན། ང་ཚོ​ོ་མང་ཆེ​ེ་བ་རྒྱལ་ཁབ་ (ཀ) ནང་གནས་སྡོ​ོད་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་ རྒྱལ་ཁབ་གཉི​ིས་ཀར་ཆ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་འདྲ་མཉམ་ཡོ​ོད་ཀྱང་། རྒྱལ་ཁབ་ (ཀ) ལ་མོ​ོས་པ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི། དེ​ེར་

བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་སྙོ​ོམས་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས་རེ​ེད། རྒྱལ་ཁབ་འདི​ིའི​ི་ནང་མི​ི་རྣམས་ཧ་ཅང་གི​ི་ཕྱུག་པོ​ོ་ཡང་མི​ིན་ལ་ཧ་ཅང་དབུལ་པོ​ོ་ཡང་མ་

རེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་། རྒྱལ་ཁབ་ (ཁ) ཡི​ི་མི​ི་མང་ཆེ​ེ་བ་དབུལ་པོ​ོ་ཡི​ིན་ཡང་། མི​ི་གཅི​ིག་ཧ་ཅང་གི​ིས་ཕྱུག་པོ​ོ་རེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། ཆ་

སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ནི​ི་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེ་ཡང་དེ​ེས་ཡོ​ོང་འབབ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ཇི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་མེ​ེད་བཤད་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད། རེ​ེའུ་མི​ིག ༡་༢ རྒྱལ་ཁབ་གཉི​ིས་དབར་གྱི​ི་གཤི​ིབ་བསྡུར། རྒྱལ་ཁབ།

རྒྱལ་ཁབ། (ཀ) རྒྱལ་ཁབ། (ཁ)

མི​ི་མང་གི​ི་

ཟླ་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་ ཀ

༩༥༠༠ ༥༠༠

འབབ། ཁ

༡༠༥༠༠ ༥༠༠

ག

ང

༩༨༠༠

༡༠༠༠༠

༥༠༠

༥༠༠

169

ཅ

༡༠༢༠༠

༤༨༠༠༠

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཡོ​ོང་འབབ་དང་ཆ་རྐྱེ​ེན་གཞན།

ང་ཚོ​ོས་མི​ི་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་རེ​ེ་བ་དང་དམི​ིགས་ཡུལ་ལ་ལྟ་སྐབས། མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་བསམ་བློ​ོའི ི་ནང་ཡོ​ོང་འབབ་ཙམ་མ་ཟད་བདེ​ེ་འཇགས་

དང། གཞན་ལ་བརྩི​ི་བཀུར། འདྲ་མཉམ་གྱི​ི་ལྟ་སྟངས། རང་དབང་སོ​ོགས་ཀྱང་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་ང་ཚོ​ོས་རྒྱལ་ཁབ་བམ་ས་ཁུལ་

ཞི​ིག་ལ་བསམས་ན། ཆ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་མི​ིན་པར་དེ​ེ་དང་མཚུངས་པའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གཞན་དག་ལའང་བསམ་སྲི​ིད། རེ​ེའུ་མི​ིག ༡་༣ རྒྱ་གར་མངའ་སྡེ​ེ་འགའ་ཤས་ཀྱི​ི་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ། མངའ་སྡེ​ེ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༡-༢༢ བར་གྱི​ི་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ།

ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱ།

༢,༦༤,༧༢༩

བི​ི་ཧཱར།

༤༧,༤༩༨

ཀེ​ེ་ར་ལ།

༢,༣༤,༤༠༥

ཁྱད་ཆོ​ོས་དེ​ེ་དག་གང་ཡི​ིན་ནམ། ང་ཚོ​ོས་དེ​ེ་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ཞི​ིག་གི​ི་སྒོ​ོ་ནས་དབྱེ​ེ་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། རེ​ེའུ་མི​ིག་ ༡་༣ ནང་ཧ་

རི​ི་ཡཱ་ཎཱ། ཀེ​ེ་ར་ལ། བི​ི་ཧཱར་གསུམ་གྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་ ༢༠༢༡-༢༢ ལོ​ོའི ི་མངའ་སྡེ​ེ་ཡི​ི་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་རེ​ེད། དེ​ེ་

གསུམ་ལས་ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱ་ཡི​ི་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་མཐོ​ོ་ཤོ ོས་དང་བི​ི་ཧཱར་ནི​ི་དམའ་ཤོ​ོས་རེ​ེད། དོ​ོན་དུ་ལོ​ོ་གཅི​ིག་ནང་ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱའི​ི་ཆ་

སྙོ​ོམས་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ནི​ི་རྒྱ་གར་སྒོ​ོར་མོ​ོ་ ༢,༦༤,༧༢༩ དང་། བི​ི་ཧཱར་གྱི​ི་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་ཡོ​ོང་འབབ་ནི​ི་རྒྱ་གར་སྒོ​ོར་མོ​ོ་ ༤༧,༥༠༠ ཙམ་ཡི​ིན། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། གལ་ཏེ​ེ་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚད་གཞི​ི་རུ་སྤྱོ​ོད་ན་མངའ་སྡེ​ེ་གསུམ་ལས་ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱ་

ནི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཆེ​ེ་ཤོ ོས་དང་བི​ི་ཧཱར་ཡར་རྒྱས་ཆུང་ཤོ​ོས་སུ་ཚུད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཤམ་ལ་རེ​ེའུ་མི​ིག་ ༡་༤ ནང་མངའ་སྡེ​ེ་དེ​ེ་གསུམ་དང་ འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གྲངས་ཐོ​ོ་གཞན་ལ་ལྟ་རྒྱུ་ཡི​ིན།

རེ​ེའུ་མི​ིག ༡་༤ ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱ་དང་། ཀེ​ེ་ར་ལ། བི​ི་ཧཱར་བཅས་ཀྱི​ི་གྲངས་ཐོ​ོ་གཤི​ིབ་བསྡུར་ཁག མངའ་སྡེ​ེ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༠ སྐྱེ​ེ་ཚད་ ༡༠༠༠

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧-༡༨

ལས་ཕྲུ་གུ་མ་འབྱར་འཆི​ི་ཚད། འབྲི​ི་ཀློ​ོག་ཤེ​ེས་མཁན་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆ། སློ​ོབ་མ་ལོ​ོ་ ༡༥-༡༧ བར་གྱི​ི་སློ​ོབ་

ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱ།

༢༨

བི​ི་ཧཱར།

༢༧

ཀེ​ེ་ར་ལ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧-༢༠༡༨ ༨༢

༦

༩༤

170

༦༢

འཇུག་གྲངས་ཐོ​ོ། ༧༣ ༩༤ ༦༩

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གོ​ོང་གསལ་རེ​ེའུ་མི​ིག་གི​ིས་གང་སྟོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། རེ​ེའུ་མི​ིག་གི​ི་ཀ་ཐི​ིག་དང་པོ​ོའི ི་ནང་ཀེ​ེ་ར་ལ་ཡི​ི་བྱི​ིས་པ་ ༡༠༠༠ ལས་ ༦

ལོ​ོ་གཅི​ིག་མ་ཟི​ིན་གོ​ོང་ནས་ཚེ​ེ་ལས་འདས་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱའི​ི་ནང་བྱི​ིས་པ་སྐྱེ​ེས་ནས་ལོ​ོ་གཅི​ིག་མ་འཁོ​ོར་གོ​ོང་དུ་འཆི​ི་བའི​ི་ གྲངས་ཚད་ནི​ི་ ༢༨ ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་ཀེ​ེ་ར་ལ་ལས་ལྡབ་གསུམ་གྱི​ིས་མང་བ་རེ​ེད།

གནས་སྟངས་གཞན་ཞི​ིག་ནས་བལྟས་ན། རེ​ེའུ་མི​ིག་ ༡་༣ ནང་བཀོ​ོད་པ་ལྟར་ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱ་ཡི​ི་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ནི​ི་ཀེ​ེ་ར་ལ་

ལས་མཐོ​ོ་བ་རེ​ེད། དཀའ་ངལ་འདི​ི་ཕྲུ་གུ་མ་འབྱར་འཆི​ི་ཚད་ཙམ་མ་རེ​ེད། རེ​ེའུ་མི​ིག་

༡་༤ ཡི​ི་ཀ་ཐི​ིག་མཐའ་མའི​ི་ནང་བི​ི་ཧཱར་ནང་ལོ​ོ་ན་ ༡༥ ནས་ ༡༧ བར་གྱི​ི་གཞོ​ོན་ ནུ་གསུམ་ཆ་གཅི​ིག་ཙམ་སློ​ོབ་གྲྭར་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་མེ​ེད། གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་རང་བི​ི་ཧཱར་ནང་སློ​ོབ་

འཇུག་བྱས་པ་ཡི​ིན་ན། ཁྱེ​ེད་རང་གི​ི་འཛི​ིན་གྲོ​ོགས་གསུམ་ཆ་གཅི​ིག་ཙམ་མཐོ​ོང་རྒྱུ་

མེ​ེད། སློ​ོབ་གྲྭར་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་མ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་སློ​ོབ་འཇུག་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ མེ​ེད། གལ་ཏེ​ེ་གནད་དོ​ོན་དེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ལ་འཕྲད་ན། ད་ལྟ་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་གང་ཀློ​ོག་བཞི​ིན་པ་དེ​ེ་ ཡང་ཀློ​ོག་ཐུབ་ཀྱི​ི་མ་རེ​ེད།

པར་རི​ིས། ༡༦་༣

སྤྱི​ི་པའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན།

ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱའི​ི་མི​ི་སེ​ེར་ཕལ་པའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ནི​ི་ཀེ​ེ་ར་ལ་ཡི​ི་མི​ི་སེ​ེར་ཕལ་པའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ལས་མང་ཡང་། གལ་འགངས་ཆེ​ེ་

བའི​ི་གནད་དོ​ོན་དེ​ེ་རི​ིགས་ལ་ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་རྗེ​ེས་སུ་ལུས་པ་ཡི​ིན་ནམ། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཨམ་ཕྲག་ནང་གི​ི་དངུལ་དེ​ེས་ཁྱེ​ེད་རང་ བདེ​ེ་ཐང་ངང་གནས་ཐུབ་པའི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུའི​ི་ལས་རི​ིགས་ཐམས་ཅད་ཉོ​ོ་ཐུབ་ཀྱི​ི་མ་རེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཡོ​ོང་འབབ་ཁོ​ོ་ན་

མི​ི་མང་གི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུ་སྒྲུབ་ཐུབ་པའི​ི་མཚོ​ོན་དོ​ོན་ཡང་དག་པ་ཞི​ིག་མ་རེ​ེད།

དཔེ​ེར་ན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་དངུལ་གྱི​ིས་སྦགས་བཙོ​ོག་མེ​ེད་པའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ཅི​ིག་གམ་ཡང་ན་ལྷད་མེ​ེད་པའི​ི་སྨན་རྫས་ཤིག ི ་ཉོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་

ཁས་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་མི​ི་ཐུབ། ཡང་ན། ཁྱེ​ེད་ལ་གོ​ོང་གི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ཡོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ཞི​ིག་ཏུ་སྤོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་དངུལ་ཡོ​ོད་དགོ​ོས། དངུལ་ བེ​ེད་སྤྱད་ནས་མི​ི་ཚང་མར་སྔོ​ོན་འགོ​ོག་ཁབ་བརྒྱབ་ན་མ་གཏོ​ོགས་གཞན་འགོ​ོས་ནད་རི​ིགས་ལས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་མ་རེ​ེད། སྤྱི​ིར་མི​ི་ཚེ​ེའི​ི་ནང་དོ​ོན་གནད་གལ་འགངས་དུ་མ་ཡོ​ོད་ཀྱང་ཐབས་ལམ་མཆོ​ོག་ཏུ་གྱུར་པ་དང་རི​ིན་ཚད་ཀྱང་ཆུང་ཤོ ོས་ནི​ི།

དངོ​ོས་རྫས་དང་ཞབས་ཞུ་ཁྱོ​ོན་གཅི​ིག་ཏུ་སྐྲུན་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན། བསམ་བློ​ོ་ཐོ​ོངས་དང་། གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་བདེ​ེ་འཇགས་སྐྲུན་

པའམ་ཡང་ན་ཁྱི​ིམ་ཚང་རེ​ེ་རེ​ེས་རང་གི​ི་བདེ​ེ་འཇགས་ཆེ​ེད་དུ་ལས་བྱེ​ེད་པ་བཀོ​ོད་སྒྲི​ིག་བྱེ​ེད་པ་གཉི​ིས་ལས་གང་གི​ི་རི​ིན་གོ​ོང་ཆུང་

བ་རེ​ེད་དམ། གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་གྲོ​ོང་སྡེ​ེའི​ི་ནང་ཁྱེ​ེད་རང་མ་གཏོ​ོགས་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་ལ་དོ​ོ་སྣང་མེ​ེད་ན། ཁྱེ​ེད་རང་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱེ​ེད་ཐུབ་བམ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཕ་མས་ཁྱེ​ེད་རང་ས་ཁུལ་གཞན་དུ་སྒེ​ེར་གྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭར་གཏོ​ོང་ཐུབ་པའི​ི་དངུལ་ཡོ​ོད་ན་མ་གཏོ​ོགས་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱེ​ེད་མི​ི་ཐུབ།

ད་ལྟ་ཁྱེ​ེད་རང་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ་ནི​ི་སྤྱི​ི་སྒེ​ེར་མང་པོ​ོས་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་དང་། མི​ི་མང་པོ​ོས་གཞུང་གི​ིས་སློ​ོབ་གྲྭ་ བཙུགས་ནས་ཆ་རྐྱེ​ེན་གཞན་ཡང་སྤྲོ​ོད་དགོ​ོས་པར་བསམས་པས་ན་ཕྲུ་གུ་ཐམས་ཅད་ལ་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་ཐོ​ོབ་ཡོ​ོད།

171

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

དེ​ེང་སང་ཡང་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོར་བུ་མོ​ོ་གཙོ​ོ་བོ​ོར་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཕྲུ་

གུ་མང་པོ​ོ་སློ​ོབ་གྲྭར་འགྲོ​ོ་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི། གཞུང་དང་སྤྱི​ི་ ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཆ་རྐྱེ​ེན་ལེ​ེགས་པོ​ོ་མ་སྤྲད་པས་རེ​ེད།

ཀེ​ེ་ར་ལ་རུ་ཕྲུ་གུ་མ་འབྱར་འཆི​ི་ཚད་དམའ་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱུ་

མཚན་ནི​ི། དེ​ེར་གཞི​ི་རྩའི​ི་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་དང་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་

པར་རི​ིས། ༡༦་༤

འདང་ངེ​ེས་བཞི​ིན་པ་ཡོ​ོད་པས་རེ​ེད། དེ​ེ་བཞི​ིན། མངའ་སྡེ​ེ་ཁ་ཤ ས་ནང་སྤྱི​ི་སྤྱོ​ོད་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ལམ་སྲོ​ོལ་ (Public distribution

system) ལེ​ེགས་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས་ཡི​ིན། མངའ་སྡེ​ེ་དེ​ེ་དག་གི​ི་མི​ིའི​ི་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་དང་ཟས་བཅུད་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་བཟང་བ་ཡོ​ོད་ངེ​ེས་

རེ​ེད།

བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

ང་ཚོ​ོར་ཟས་བཅུད་ལེ​ེགས་པོ​ོ་ཐོ​ོབ་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ཤེ​ེས་ཐབས་གཅི​ིག་ནི​ི་ལུས་གདོ​ོས་མཚོ​ོན་གྲངས་ (Body Mass Index) ཅེ​ེས་

པ་དེ​ེ་ཡི​ིན། འདི​ི་རྩི​ིས་སླ་པོ​ོ་རེ​ེད། སློ​ོབ་ཕྲུག་རེ​ེ་རེ​ེས་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་ལྗི​ིད་ཚད་དང་རི​ིང་ཚད་ཤེས ེ ་དགོ​ོས། སློ​ོབ་ཕྲུག་ཚོ​ོས་རང་གི​ི་ལྗི​ིད་ ཚད་ཀི​ི་ལོ​ོ་གྷ་རམ་ (Kg) ནང་འཚོ​ོལ་དགོ​ོས། དེ​ེ་ནས་གྱང་སྟེ​ེང་དུ་མགོ​ོ་དྲང་པོ​ོར་བྱས་ཏེ​ེ་རི​ིང་ཚད་འཇལ་དགོ​ོས། རི​ིང་ཚད་སན་

ཊི​ི་མི​ི་ཊར་ནང་བཀོ​ོད་པ་དེ​ེ་མི​ི་ཊར་དུ་སྒྱུར། དེ​ེ་ནས་མི​ི་ཊར་དེ​ེ་གཉི​ིས་ལ་སྒྱུར་དགོ​ོས། ལྗི​ིད་ཚད་ཀི​ི་ལོ​ོ་གྷ་རམ་དེ​ེ་རི​ིང་ཚད་མི​ི་ཊར་

གཉི​ིས་ལ་སྒྱུར་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེར་བགོ​ོས་ནས་ཨང་ཐོ​ོབ་གང་བྱུང་བ་དེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ལུས་གདོ​ོས་མཚོ​ོན་གྲངས་རེ​ེད།

སློ​ོབ་ཕྲུག་ཚོ​ོའི​ི་ལུས་གདོ​ོས་མཚོ​ོན་གྲངས་དེ​ེ་རྒྱུན་

ལྡན་ཚད་གཞི​ི་ནང་ཡོ​ོད་སྲི​ིད། ཡང་ན་ལྗི​ིད་ཚད་མ་ལོ​ོངས་

པ་ (Under weight) དང། དེ​ེ་མི​ིན་ན་ཧ་ཅང་རྒྱགས་པའི​ི་རང་ བཞི​ིན་ (Obesity) ཡི​ིན་སྲི​ིད།

དཔེ​ེར་ན། སློ​ོབ་ཕྲུག་བུ་མོ​ོ་གཅི​ིག་ལོ​ོ་ ༡༤ ཟླ་ ༨ ཡི​ིན་

ལ་ཁོ​ོ་མོ​ོའི ི་ལུས་གདོ​ོས་མཚོ​ོན་གྲངས་ནི​ི་ ༡༥་༢ ཡི​ིན་ན། མོ​ོ་ ནི​ི་ལྗི​ིད་ཚད་མ་ལོ​ོངས་པའི​ི་རྟགས་རེ​ེད། དེ​ེ་ལྟར་སློ​ོབ་ཕྲུག་

བུ་གཅི​ིག་ལོ​ོ་ ༡༥ ཟླ་ ༦ ཡི​ིན་པས་ཁོ​ོའི ི་ལུས་གདོ​ོས་མཚོ​ོན་ གྲངས་ནི​ི་ ༢༨ ཡི​ིན་ན། ཁོ​ོ་ནི​ི་ཧ་ཅང་རྒྱགས་པའི​ི་རང་བཞི​ིན་ རེ​ེད།

པར་རི​ིས། ༡༦་༥

སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་ཕན་ཚུན་ལུས་པོ​ོར་འཕྱ་སྨོ​ོད་མི​ི་བྱེ​ེད་

པར་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་མི​ི་ཚེ​ེ་སྐྱེ​ེལ་སྟངས་དང། ཟས་སྤྱོ​ོད། ལུས་རྩལ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་གླེ​ེང་དགོ​ོས།

172

རེ​ེའུ་མི​ིག ༡་༥ རྒྱལ་ཁབ། ཤྲི​ི་ལངྐ། རྒྱ་གར།

འབར་མ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་སྒོ​ོ་

འཚོ​ོ་ཡུན།

༡༡༨༩༩

༧༦་༦

ཕྱོ​ོགས་བསྡོ​ོམས། ༢༠༡༧ ༦༩༥༡

༦༧་༣

༤༠༢༦

༧༠་༥

༥༣༧༤

བཱངྒ་ལ་དེ​ེཤ།

༦༥༡༡

བལ་ཡུལ།

འཇུག་ཐོ​ོ་གཞུང་།

(༢༠༢༡-༢༠༢༢)

༦་༥

༡༣༤

༡༡་༢

༦༧་༧

༤༠༣༨

པཱ་ཀི​ིསྟཱན།

ལོ​ོ་ ༢༥ ཡན་གྱི​ི་སློ​ོབ་ མི​ིའི​ི་དར་རྒྱས་ཚད་གཞི​ི། ༧༨

༦་༥

༡༤༤

༤་༥

༡༤༦

༦༦་༤

༤་༤

༧༣་༧

༧་༤

༡༦༤ ༡༢༩

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཉེ​ེ་འདབས་སུ་གནས་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཆུང་ཆུང་ཤྲི ི་ལངྐ་ཡི​ི་གནས་སྟངས་ཆ་ཚང་གི​ི་ཐད་ནས་རྒྱ་གར་ལས་ཧ་ཅང་

གི​ི་མཐོ​ོ་བ་དང་། རྒྱ་གར་རྒྱལ་ཁབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འདི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་གི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་རི​ིམ་པ་དམའ་ཙམ་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་ཡ་མཚན་པོ​ོ་མ་རེ​ེད་

དམ། རེ​ེའུ་མི​ིག་༡་༥ ནང་བསྟན་དོ​ོན་ལྟར་བལ་ཡུལ་དང་བཱངྒ་ལ་དེ​ེཤ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་རྒྱ་གར་ལས་དམའ་བ་ཡི​ིན་ ཡང་། འཚོ​ོ་ཡུན་གྱི​ི་ཐད་ནས་རྒྱ་གར་ལས་གོ​ོང་མཐོ​ོར་སོ​ོན་འདུག

མི​ིའི​ི་དར་རྒྱས་ཚད་གཞི​ི་ (HDI) རྩི​ིས་སྟངས་ལ་ལེ​ེགས་བཅོ​ོས་མང་པོ​ོ་འདོ​ོན་པ་དང་། མི​ིའི​ི་དར་རྒྱས་ཀྱི​ི་སྙན་ཐོ​ོ་ (Human

Development Report) ནང་ཆ་རྐྱེ​ེན་གསར་པ་མང་པོ​ོ་སྦྱར་ཡོ​ོད་ཀྱང་། ཡར་རྒྱས་ཟེ​ེར་བ་ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ི་སེ​ེར་ལ་ཅི​ི་ཞི​ིག་འབྱུང་

བ་དེ​ེ་ཁོ​ོ་ནར་ལྟ་དགོ​ོས་ཏེ​ེ། དེ​ེ་ནི​ི་མི​ི་མང་དང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི་ི འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི་ི བདེ​ེ་ཐང་བཅས་གལ་གནད་ཆེ​ེ་ཤོས ོ ་སུ་བཟུང་དགོ​ོས། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོར། མི​ིའི​ི་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚད་གཞི​ི་འཇལ་སྐབས་ཁྱད་ཆོ​ོས་གཞན་གང་དང་གང་བརྩི​ི་དགོ​ོས་སམ། རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པའི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས།

ད་ལྟའི​ི་ཆར་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ཡར་རྒྱས་གང་ཙམ་ཕྱི​ིན་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ན། ང་ཚོ​ོས་ཡར་རྒྱས་དེ​ེ་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་ཡོ​ོང་བར་འདོ​ོད་

པ་དང་། ཡང་ན་མ་འོ​ོངས་པའི​ི་མི​ི་རབས་ཚོ​ོར་རྒྱུན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་ཐུབ་པའི​ི་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་། དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ ་པའི​ི་དུས་དཀྱི​ིལ་

ཙམ་ནས་ཚན་རི​ིག་པ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་ད་ལྟའི​ི་ཡར་རྒྱས་དེ​ེ་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པ་མ་རེ​ེད་ཅེ​ེས་ཉེ​ེན་བརྡ་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

ས་འོ​ོག་ཆུ་ནི​ི་སླར་གསོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཐོ​ོན་རྫས་འདི​ིའི་ི རི​ིགས་ནི​ི་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་དང་རྩི​ི་ཤིངི ་ལྟར་རང་

བྱུང་གི​ིས་སླར་གསོ​ོ་ཐུབ་ཀྱི​ི་རེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་། ཐོ​ོན་རྫས་དེ​ེ་དག་སྤྱོ​ོད་དྲགས་སྲི​ིད། དཔེ​ེར་ན། ས་འོ​ོག་གི​ི་ཆུ་དེ​ེ་ཆར་པས་བསྐྱར་གསོ​ོ་

173

བྱེ​ེད་པ་ལས་མང་བ་སྤྱད་ན། ཐོ​ོན་རྫས་དེ​ེ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་དྲགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

སླར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་ལོ​ོ་འགའ་ཤས་སྤྱད་རྗེ​ེས་ཟད་འགྲོ​ོ་བ་དེ​ེ་ལ་ཟེ​ེར། སའི​ི་གོ​ོ་ལར་སླར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་

པའི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་འབོ​ོར་ཚད་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་དང་། ང་ཚོ​ོས་ཧ་མ་གོ​ོ་བའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་གསར་པ་ཡང་རྙེ​ེད་སྲི​ིད། གསར་དུ་རྙེ​ེད་

པའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་རྣམས་ཁ་སྣོ​ོན་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱང་། གང་འཚམ་ནས་དེ​ེ་དག་ཀྱང་རྫོ​ོགས་འགྲོ​ོ་རྒྱུ་རེ​ེད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་འོ​ོག་ཆུ།

ཉེ​ེ་ལམ་ཁུངས་སྐྱེ​ེལ་བྱས་པའི​ི་གནས་ཚུལ་ལྟར་ན། རྒྱ་གར་ས་ཆ་མང་པོ​ོར་ས་འོ​ོག་ཆུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་དྲགས་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་

གྱི​ིས་ཉེ​ེན་ཁ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་བརྗོ​ོད་འདུག འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ཉི​ི་ཤུའི​ི་ནང་རྫོ​ོང་ཁག་ ༣༠༠ ཙམ་གྱི​ིས་ཆུ་ཚད་མི​ི་ཊར་བཞི​ི་ ལས་མང་བ་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་པའི​ི་སྙན་ཐོ​ོ་བཏོ​ོན་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཆ་གསུམ་ཆ་གཅི​ིག་ཙམ་གྱི​ིས་ས་འོ​ོག་ཆུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་

ལའང་དཀའ་ངལ་འདི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་འཕྲད་རྒྱུ་རེ​ེད།

ས་འོ​ོག་ཆུ་སྤྱད་དྲགས་པའི​ི་ས་ཁུལ་ནི​ི་ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བཟང་བའི​ི​ི་

བཏང་དྲགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ད་ལྟའི​ི་ཐབས་ལམ་དེ​ེ་རྒྱུན་མཐུད་ན་མ་འོ​ོངས་པའི​ི་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ཉེ​ེར་ལྔའི​ི་ནང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༦༠

ཱ ་དང་། ནུབ་ཨུཏྟར་པྲདེ​ེཤ།དབུས་དང་ལྷོ​ོ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་མཁྲེ​ེགས་པོ​ོའི ི་མཐོ​ོ་སྒང། མཚོ​ོ་ཁའི​ི་ས་ཁུལ་ཁ་ པན་ཇཱབ ཤས། དེ​ེ་བཞི​ིན་མགྱོ​ོགས་མྱུར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་སྡོ​ོད་གནས་ཁག་བཅས་ལ་འཕྲད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཀ) ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་ས་འོ​ོག་ཆུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་དྲགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

ཁ) བག་མེ​ེད་ལོ​ོངས་སྤྱོ​ོད་མ་བྱས་པར་ཡར་རྒྱས་འགྲོ​ོ་ཐུབ་བམ།

ཁོ​ོར་ཡུག་ཉམས་ཆག་ཏུ་ཕྱི​ིན་པའི​ི་གནོ​ོད་པ་ལ་རྒྱལ་ཁབ་བམ་མངའ་སྡེ​ེའི་ི ས་མཚམས་མེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་ས་ཁུལ་གཅི​ིག་གམ་རྒྱལ་

ཁབ་གཅི​ིག་གི​ི་གནད་དོ​ོན་མ་རེ​ེད། ང་ཚོ​ོ་ཚང་མའི​ི་མ་འོ​ོངས་པ་དང་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད།

རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པའི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ནི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གསར་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། ཚན་རི​ིག་པ་དང་། དཔལ་འབྱོ​ོར་

རི​ིག་པ་བ། རི​ིགས་པ་སྨྲ་བ། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་པ་བཅས་ཀྱི​ིས་དོ​ོ་སྣང་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

སྤྱི​ིར་ཡར་རྒྱས་ནི​ི་རྒྱུན་གཏན་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཞི​ིག་རེ​ེད། ང་ཚོ​ོ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཆ་ཤ ས་ཤི ིག་དང་མི​ི་སྒེ​ེར་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས་

དུས་རྟག་ཏུ་གང་དུ་འགྲོ​ོ་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་དང། ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་ཆགས་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པ། དམི​ིགས་ཡུལ་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་བཅས་འདྲི​ི་དགོ​ོས། དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་དེ​ེ་མུ་མཐུད་ནས་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

174

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ༽ ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ​ེ་འདེ​ེམས་དགོ​ོས།

༡། སྤྱི​ིར་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་གི​ི་ཡར་རྒྱས་གང་གི​ིས་ཤེ​ེས་ཐུབ་བམ། ཀ) མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ།

ཁ) མི​ི་སྤྱི​ིའི​ི་འབྲི​ི་ཀློ​ོག་གི​ི་གནས་ཚད།

ག) སྤྱི​ིའི​ི་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་གྱི​ི་གནས་སྟངས། ང) གོ​ོང་གསལ་གནད་དོ​ོན་ཆ་ཚང་།

༢། གཤམ་གསལ་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལས་རྒྱ་གར་ལས་ལེ​ེགས་པའི​ི་མི​ིའི​ི་དར་རྒྱས་བྱུང་ཡོ​ོད་དམ།

ཀ) བཱངྒ་ལ་དེ​ེཤ། ཁ) ཤྲི​ི་ལངྐ།

ག) བལ་ཡུལ། ང) པཱ་ཀི​ིསྟཱན།

༣། རྒྱལ་ཁབ་གཅི​ིག་གི​ི་ནང་ཁྱི​ིམ་ཚང་བཞི​ི་ཡོ​ོད་པ་ཆ་ཞོ​ོག། ཁྱི​ིམ་ཚང་འདི​ི་དག་གི​ི་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་ཡོ​ོང་འབབ་ནི​ི་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་ ༥༠༠༠ ཡི​ིན། གལ་ཏེ​ེ་ཁྱི​ིམ་ཚང་གསུམ་གྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ནི​ི་ ༤༠༠༠, ༧༠༠༠, ༣༠༠༠ བཅས་ཡི​ིན་ན། ཁྱི​ིམ་ཚང་བཞི​ི་པའི​ི་ཡོ​ོང་ འབབ་ག་ཚོ​ོད་ཡི​ིན་ནམ།

ཀ) ༧༥༠༠ ཁ) ༣༠༠༠ ག) ༢༠༠༠ ང) ༦༠༠༠

ཁ༽ གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་དངུལ་ཁང་གི​ིས་རྒྱལ་ཁབ་དབར་ཁྱད་པར་འབྱེ​ེད་པར་ཆ་རྐྱེ​ེན་གང་འཇོ​ོག་གི​ི་ཡོ​ོད་དམ། ཆ་རྐྱེ​ེན་དེ​ེ་དག་ལ་ཚད་བཀག་ཡོ​ོད་དམ། གལ་ཏེ​ེ་ཡོ​ོད་ན་གང་ཡི​ིན།

༢། མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡར་རྒྱས་ལས་འཆར་ཚན་པ་ (UNDP) ཡི​ིས་ཡར་རྒྱས་ལ་ཚད་འཇལ་བའི​ི་ཚད་གཞི​ི་དེ​ེ་རྒྱལ་

175

སྤྱི​ིའི​ི་དངུལ་ཁང་གི​ི་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་དང་མི​ི་འདྲ་བ་གང་ཡོ​ོད་དམ།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༣། ང་ཚོ​ོས་ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་ཆ་སྙོ​ོམས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། དེ​ེ་དག་གི​ི་སྤྱོ​ོད་ཚད་ལ་ཚད་བཀག་ཡོ​ོད་དམ། རང་ངོ​ོས་ནས་ཡར་ རྒྱས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ཞི​ིག་འགོ​ོད་དགོ​ོས།

༤། ཀེ​ེ་ར་ལ་ཡི​ི་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་དམའ་བ་ཡོ​ོད་ནའང་མི​ིའི​ི་དར་རྒྱས་ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱ་ལས་ལེ​ེགས་པ་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་མི​ི་རེ​ེའི​ི་ཡོ​ོང་ འབབ་ནི​ི་ཚད་གཞི​ི་འཇལ་བར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཅན་ཞི​ིག་མི​ིན་པས་མངའ་སྡེ​ེའི་ི དབར་གྱི​ི་ཁྱད་པར་ཚད་ན་མི​ི་འགྲི​ིག།ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་མོ​ོས་ མཐུན་བྱེ​ེད་དམ། བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་བྱོ​ོས།

༥། དེ​ེང་སང་རྒྱ་གར་མི​ི་མང་གི​ིས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པའི​ི་ནུས་ཤུ གས་གང་དག་ཡི​ིན་ནམ། མ་འོ​ོངས་ལོ​ོ་ལྔ་བཅུའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ གཞན་ཅི​ི་ཞི​ིག་འབྱུང་སྲི​ིད་དམ།

༦། ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རྒྱུན་གནས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་སྐོ​ོར་གླེ​ེང་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

176

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

༡༧། དངུལ་དང་བུན་གཡར། དངུལ་ནི​ི་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་གྱི​ི་བརྒྱུད་ལམ།

དངུལ་ (Money) བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་པ་དེ​ེས་ང་ཚོ​ོའི་ི ཉི​ིན་རེ​ེའི་ི འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་ཆ་ཤས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་བཟུང་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་ལ་

བལྟས་ན། ཉི​ིན་གཅི​ིག་གི​ི་ནང་དངུལ་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྤྲོ​ོད་ལེ​ེན་མང་པོ​ོ་མཐོ​ོང་ཐུབ། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་དེ​ེ་དག་གི​ི་ཐོ​ོ་གཞུང་བཟོ​ོ་ཐུབ་བམ།

སྤྲོ​ོད་ལེ​ེན་ཕལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ནང་དངུལ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་ནས་ཅ་དངོ​ོས་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་བྱེ​ེད་པ་དང། སྤྲོ​ོད་ལེ​ེན་ཁ་ཤ ས་ནང་ཞབས་ཞུ་བསྒྲུབས་

ནས་དངུལ་ལེ​ེན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། སྐབས་རེ​ེར་འཕྲལ་དུ་དངུལ་སྤྲོ​ོད་ལེ​ེན་མི​ི་བྱེ​ེད་ཀྱང་རྗེ​ེས་སུ་སྤྲོ​ོད་རྒྱུ་ཁས་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སྤྲོ​ོད་ལེ​ེན་རྣམས་དངུལ་གྱི​ི་ཐོ​ོག་ནས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་བསམ་མྱོ​ོང་ངམ། དེ​ེའི​ི་རྒྱུ་མཚན་སྟབས་བདེ​ེ་པོ​ོ་

རེ​ེད། དངུལ་ཡོ​ོད་པའི​ི་མི​ི་ཞི​ིག་གི​ིས་རང་ལ་དགོ​ོས་པའི​ི་ཅ་དངོ​ོས་སམ་ཞབས་ཞུ་གང་རུང་ལས་སླ་པོ​ོར་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཐུབ། དེ​ེར་

བརྟེ​ེན་མི​ི་ཚང་མའི​ི་ཕོ​ོགས་རྣམས་དངུལ་ཐོ​ོག་ལེ​ེན་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་ལ། དངུལ་དེ​ེས་རང་གི​ིས་འདོ​ོད་པའི​ི་ཅ་དངོ​ོས་དང་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད།

དཔེ​ེར་ན། ལྷམ་བཟོ​ོ་པ་ཞི​ིག་གི​ི་སྐོ​ོར་ལ་བསམས་ན། ཁོ​ོས་ཁྲོ​ོམ་གཞུང་དུ་ལྷམ་བཙོ​ོངས་ནས་གྲོ​ོ་ཉོ​ོ་འདོ​ོད་ཡོ​ོད། ལྷམ་བཟོ​ོ་པ་

དེ​ེས་སྔོ​ོན་ལ་རང་གི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་ལྷམ་དེ​ེ་དངུལ་དང་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་བྱས་རྗེ​ེས། དངུལ་དེ​ེ་གྲོ​ོ་དང་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་རེ​ེད། གལ་ཏེ​ེ་དངུལ་

བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་མ་བྱས་པར་ལྷམ་དང་གྲོ​ོ་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ན་དཀའ་ལས་ག་ཚོ​ོད་ཡོ​ོད་དམ། ཁོ​ོས་གྲོ​ོ་འཚོ​ོང་མཁན་ཞི​ིང་པ་ཞི​ིག་ འཚོ​ོལ་དགོ​ོས་པ་དང་། དེ​ེས་གྲོ​ོ་བཙོ​ོང་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་ཙམ་མ་ཟད། ལྷམ་ཉོ​ོ་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཉི​ིས་མཐུན་ (Double དེ​ེ་ནི​ི་ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་ཀས་ཕན་ཚུན་ཅ་དངོ​ོས་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་དགོ​ོས། དེ​ེ་ལ་དགོ​ོ

coincidence of wants) ཞེ​ེས་བརྗོ​ོད། མི​ི་ཞི​ིག་གི​ིས་གང་ཞི​ིག་བཙོ​ོང་འདོ​ོད་པ་དེ​ེ་གཞན་ཞི​ིག་གི​ིས་ཉོ​ོ་འདོ​ོད་པ་ཞི​ིག་དགོ​ོས། བརྗེ​ེ་

177

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཚོ​ོང་ལམ་ལུགས་ཀྱི​ི་ནང་དངུལ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་མ་བྱས་པར་ཅ་དངོ​ོས་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ལ། དགོ​ོས་མཁོ​ོ་

ཉི​ིས་མཐུན་གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཀྱང་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།

དེ​ེ་ལས་ལྡོ​ོག་སྟེ​ེ་དཔལ་འབྱོ​ོར་ནང་དངུལ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ལ་དེ​ེས་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཉི​ིས་མཐུན་

གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལ་མཚམས་སྦྱོ​ོར་བྱེ​ེད་ཐུབ། ལྷམ་བཟོ​ོ་པས་ཁོ​ོ་པའི​ི་ལྷམ་ཉོ​ོས་ནས་གྲོ​ོ་ཚོ​ོང་འདོ​ོད་ ཡོ​ོད་པའི​ི་ཞི​ིང་པ་ཞི​ིག་འཚོ​ོལ་མི​ི་དགོ​ོས་པར་རང་གི​ི་ལྷམ་དེ​ེ་ཉོ​ོ་མཁན་ཞི​ིག་བྱུང་ན་འགྲི​ིག། ཁོ​ོས་

རང་གི​ི་ལྷམ་དང་དངུལ་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་བྱས་རྗེ​ེས་དངུལ་དེ​ེས་ཁྲོ​ོམ་ར་ནས་གྲོ​ོའམ་ཅ་དངོ​ོས་གང་དགོ​ོས་ ཉོ​ོ་ཐུབ།

མདོ​ོར་ན། དངུལ་ནི​ི་སྤྲོ​ོད་ལེ​ེན་བརྒྱུད་རི​ིམ་དབར་གྱི​ི་བྱེ​ེད་ལས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་ཡི​ིན་པས་དེ​ེར་

བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་གྱི​ི་བརྒྱུད་ལམ་ཞེ​ེས་ཟེ​ེར། དངུལ་གྱི​ི་རྣམ་པ་གསར་པ།

ང་ཚོ​ོས་མཐོ​ོང་བཞི​ིན་པ་ལྟར་དངུལ་ནི​ི་སྤྲོ​ོད་ལེ​ེན་ནང་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་གྱི​ི་བརྒྱུད་ལམ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

ཊམ་ཀ་མ་དར་བའི​ི་སྔོ​ོན་ལ་དངོ​ོས་པོ​ོ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཤི ིག་དངུལ་དུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ ན། གནའ་དུས་རྒྱ་གར་བས་འབྲུ་དང་སྒོ​ོ་ཕྱུགས་དངུལ་དུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་པ་དང། དེ​ེའི​ི་རྗེ​ེས་

གསེ​ེར་དང་། དངུལ། ཟངས་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཊམ་ཀ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་ཏེ​ེ། དུས་རབས་སྔ་མའི​ི་ནང་མུ་ པར་རི​ིས། ༡༧་༡ ཊམ་ཀ་མི​ི་འདྲ་བ། མཐུད་རྒྱུན་སྐྱོ​ོང་བྱས་ཡོ​ོད། དངུལ་ལོ​ོར། (currency)

དེ​ེང་སང་དངུལ་ལོ​ོར་ལ་ཤོ ོག་དངུལ་དང། ལྕགས་སྒོ​ོར་གཉི​ིས་ཡོ​ོད།

སྔོ​ོན་ཆད་དངུལ་དུ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་པའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་དེ​ེ་དག་ལས་ཐ་དད་དེ​ེ། དེ​ེང་སང་གི​ི་དངུལ་ནི​ི་གསེ​ེར་དངུལ་ཟངས་ལྟ་བུའི​ི་

རི​ིན་ཐང་ཅན་གྱི​ི་ལྕགས་རི​ིགས་ལས་བཟོ​ོས་མེ​ེད་ལ། ཡང་འབྲུ་དང་ནོ​ོར་ལྟར་ཉི​ིན་རེ​ེའི་ི བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ཀྱང་མེ​ེད། དེ​ེང་སང་གི​ི་དངུལ་ལོ​ོར་

དེ​ེ་ཉི​ིད་ལ་རི​ིན་ཐང་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེ​ེད།

བྱས་ན། ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་དེ​ེ་ལ་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་གྱི​ི་བརྒྱུད་ལམ་ཞེ​ེས་ངོ​ོས་

འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ་ཞེ​ེ་ན། དེ​ེར་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་གྱི​ི་བརྒྱུད་ལམ་ཞེ​ེས་ ངོ​ོས་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་དོ​ོན་ནི​ི་དངུལ་ལོ​ོར་དེ​ེ་རྒྱལ་ཁབ་གཞུང་གི​ིས་ ངོ​ོས་ལེ​ེན་ཡོ​ོད་པས་ཡི​ིན།

རྒྱ་གར་ནང་དབུས་གཞུང་གི​ི་ཚབ་ཏུ་རྒྱ་གར་དབུས་དངུལ་

178

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

གཉེ​ེར་ཁང་ (The reserve bank of india) གི​ིས་དངུལ་ལོ​ོར་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལྟར་ན་མི​ི་

སྒེ​ེར་རམ་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་གཞན་གྱི​ིས་དངུལ་ལོ​ོར་དཔར་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་མི​ི་ཆོ​ོག་པ་མ་ཟད། ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་གི​ི་བརྒྱུད་ལམ་ནང་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་སྤྲོ​ོད་

ལེ​ེན་བྱས་ན། དེ​ེར་ཁས་ལེ​ེན་དགོ​ོས་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་གཏན་ལ་ཕབ་ཡོ​ོད། མི​ི་སྒེ​ེར་སུས་ཀྱང་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་མ་བླངས་ན་ཁྲི​ིམས་འགལ་ཡི​ིན། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་ནི​ི་བརྗེ​ེ་ལེ​ེན་བརྒྱུད་ལམ་ནང་ངོ​ོས་ལེ​ེན་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བ་བྱས་ཡོ​ོད། དངུལ་ཁང་དུ་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག

མི​ི་ཚོ​ོས་དངུལ་ཉར་བའི​ི་རྣམ་པ་གཞན་ཞི​ིག་ནི​ི་དངུལ་ཁང་དུ་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན། སྐབས་འཕྲལ་མི​ི་ཚོ​ོར་ཉི​ིན་རེ​ེའི​ི་

དགོ​ོས་མཁོ​ོར་དངུལ་ལོ​ོར་ཅུང་ཟད་ཙམ་ལས་མི​ི་དགོ​ོས། དཔེ​ེར་ན། ཟླ་རེ​ེའི​ི་གླ་ཕོ​ོགས་ལེ​ེན་པའི​ི་ལས་བྱེ​ེད་ཚོ​ོར་ཟླ་མགོ​ོར་དངུལ་ འཕར་མ་ཡོ​ོད། དངུལ་འཕར་མ་དེ​ེ་ཇི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་དམ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་རང་གི​ི་མི​ིང་ཐོ​ོག་ནས་དངུལ་ཁང་གི​ི་རྩི​ིས་ཁྲ་ (Bank account) སྒོ​ོ་ཕྱེ​ེ་

སྟེ​ེ་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད། དངུལ་ཁང་གི​ིས་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་ལ་སྐྱེ​ེད་འབབ་ཞི​ིག་ཀྱང་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལྟར་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་དངུལ་རྣམས་དངུལ་

ཁང་དུ་བརྟན་པོ​ོར་གནས་ཐུབ་པ་མ་ཟད་སྐྱེ​ེད་འབབ་ཀྱང་གསོ​ོག་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་དངུལ་གྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཡོ​ོད་སྐབས་དེ​ེ་འདོ​ོན་ཆོ​ོག་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡང་ཡོ​ོད། དངུལ་ཁང་ནང་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་བྱས་པའི​ི་

དངུལ་དེ​ེ་དགོ​ོས་མཁོ​ོར་བལྟས་ནས་འདོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་སྟབས། དེ​ེ་ལ་དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་ (Demand deposits) ཟེ​ེར། དགོ​ོས་ མཁོ​ོའི ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་གི​ིས་ཆ་རྐྱེ​ེན་གཞན་ཞི​ིག་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཆ་རྐྱེ​ེན་དེ​ེས་དངུལ་གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སྤྲོ​ོད་འབབ་རྣམས་ཤོ​ོག་དངུལ་ལས་ཅེ​ེག་འཛི​ིན་ (Cheque) ཐོ​ོག་སྤྲོ​ོད་པ་གོ​ོ་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད་ངེ​ེས། ཅེ​ེག་འཛི​ིན་ནས་རི​ིན་

འབབ་སྤྲོ​ོད་པ་ནི​ི། སྤྲོ​ོད་པ་པོ​ོས་སྤྲོ​ོད་འབབ་དེ​ེ་རང་གི​ི་དངུལ་ཁང་གི​ི་ རྩི​ིས་ཁྲ་ནས་ཅེ​ེག་འཛི​ིན་ཞི​ིག་བཟོ​ོ་དགོ​ོས། ཅེ​ེག་འཛི​ིན་ནི​ི་རང་གི​ི་

དངུལ་ཁང་གི​ི་རྩི​ིས་ཁྲ་ནས་སྤྲོ​ོད་འབབ་དངུལ་གྲངས་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་ སྤྲོ​ོད་ཡུལ་མི​ི་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ཐོ​ོག་ཏུ་བཟོ​ོས་པའི​ི་ཤོ​ོག་ལྷེ​ེབ་དེ​ེ་ལ་ཟེ​ེར།

དེ​ེར་བརྟེ​ེན་དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་གི​ིས་དངུལ་གྱི​ི་ཁྱད་

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༧་༢ སྤྲོ​ོད་འབབ་ཅེ​ེག་འཛི​ིན་ཐོ​ོག་བཟོ​ོས་པའི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན།

ཆོ​ོས་མེ​ེད་ཐབས་མེ​ེད་པ་ཞི​ིག་མཚོ​ོན། དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་ཆེ​ེད་ཅེ​ེག་འཛི​ིན་གྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེས་དངུལ་ལོ​ོར་སྤྲོ​ོད་ལེ​ེན་

མ་བྱས་པར་སྤྲོ​ོད་འབབ་འཇལ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྤྲོ​ོད་ལེ​ེན་ཆེ​ེད་དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་དང་དངུལ་ལོ​ོར་ཁས་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་

སྟབས། དེ​ེས་དེ​ེང་དུས་དཔལ་འབྱོ​ོར་ནང་དངུལ་གྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་མཚོ​ོན་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

179

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་དངུལ་ཁང་གི​ི་ལས་འགན་གང་ཡི​ིན་ངེ​ེས་པ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། འོ​ོན་ཀྱང་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་དེ​ེ་རི​ིགས་ལ་དངུལ་ཁང་གི​ིས་

དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་དང་ཅེ​ེག་འཛི​ིན་ཐོ​ོག་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་མེ​ེད། དེ​ེང་དུས་ཀྱི​ི་དངུལ་ཁང་གི​ི་མ་ལག་ནང་དེ​ེང་སང་གི​ི་དངུལ་སྟེ​ེ། དངུལ་ལོ​ོར་དང་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་རྣམས་འབྲེ​ེལ་བ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་དོ​ོ།། བསྐྱར་སྦྱོ​ོང་།

༡། སྙན་གྲགས་ཀྱི​ིས་སྤྲོ​ོད་འབབ་ཆེ​ེད་དངུལ་སྨར་ ༢༠,༠༠༠ འདོ​ོན་འདོ​ོད་ཡོ​ོད། ཁོ​ོས་དངུལ་འདོ​ོན་པར་ཅེ​ེག་འཛི​ིན་ཇི​ི་ལྟར་

བསྐང་དགོ​ོས་སམ།

༢། ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ​ེ་ལ་རྟགས་རྒྱོ​ོབ།

སྙན་གྲགས་དང་ཀརྨ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྤྲོ​ོད་ལེ​ེན་གྲུབ་རྗེ​ེས།

ཀ) སྙན་གྲགས་དང་ཀརྨ་གཉི​ིས་ཀའི​ི་དངུལ་ཁང་གི​ི་རྩི​ིས་ཁྲར་དངུལ་གྲངས་འཕེ​ེལ།

ཁ) སྙན་གྲགས་ཀྱི​ི་དངུལ་ཁང་གི​ི་རྩི​ིས་ཁྲར་དངུལ་གྲངས་ཉུང་དུ་འགྲོ​ོ་ཞི​ིང། ཀརྨའི​ི་རྩི​ིས་ཁྲའི​ི་དངུལ་གྲངས་འཕེ​ེལ།

ག) སྙན་གྲགས་ཀྱི​ི་དངུལ་ཁང་གི​ི་རྩི​ིས་ཁྲར་དངུལ་གྲངས་འཕེ​ེལ་ཞི​ིང། ཀརྨའི​ི་རྩི​ིས་ཁྲའི​ི་དངུལ་གྲངས་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན།

༣། དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་དངུལ་ལ་རྩི​ི་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

དངུལ་ཁང་གི​ི་བུན་གཡར་ལས་གཞི​ི།

མུ་མཐུད་དངུལ་ཁང་གི​ི་སྐོ​ོར་གླེ​ེང་ན། དངུལ་ཁང་གི​ིས་མི​ི་མང་ནས་བླངས་པའི​ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་དེ​ེ་དག་ལ་ཅི​ི་ཞི​ིག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད་དམ། དེ​ེར་བྱེ​ེད་སྟངས་ཡི​ིད་དབང་འཕྲོ​ོག་པ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། དངུལ་ཁང་གི​ིས་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་གི​ི་བསྡོ​ོམས་འབོ​ོར་ཆུང་ངུ་ཞི​ིག་དངུལ་ སྨར་ཐོ​ོག་ཉར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། དེ​ེང་སང་རྒྱ་གར་དངུལ་ཁང་གི​ིས་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་བརྒྱ་ཆ་ ༥ (དེ​ེང་སང་བརྒྱ་ཆ་ ༡༥ ཡི​ིན།) ཙམ་

དངུལ་སྨར་ཉར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་མཁན་དངུལ་ཁང་དུ་དངུལ་ལེ​ེན་པར་ཡོ​ོང་ན་དེ​ེར་སྤྲོ​ོད་པར་གྲ་སྒྲི​ིག་བྱས་པ་ཞི​ིག་

རེ​ེད། གང་ལྟར། བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་མཁན་རྣམས་ལས་དངུལ་ལེ​ེན་པར་ཡོ​ོང་མཁན་ཉུང་ངུ་ལས་མེ​ེད་སྟབས། དངུལ་ཁང་གི​ིས་ དངུལ་འབོ​ོར་འཐུས་ཤོ​ོར་མེ​ེད་པར་སྤྲོ​ོད་ཐུབ།

དངུལ་ཁང་གི​ིས་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་གི​ི་ཆ་ཤ ས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་བུན་གཡར་ཆེ​ེད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། བུན་གཡར་ནི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་ལས་

དོ​ོན་འདྲ་མི​ིན་ནང་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཧ་

ཅང་ཆེ​ེན ་པོ​ོ་ ཡོ​ོད ། ང་ཚོ​ོས ་འདི​ིའི​ི ་ སྐོ​ོར་གཤམ་གྱི​ི་བརྗོ​ོད་གཞི​ིའི​ི་ནང་

ཀློ​ོ ག ་རྒྱུ་ཡི​ི ན ། དངུལ་ཁང་གི​ི ས ་

མི​ི་མང་ལ་དངུལ་བུན་གཡོ​ོར་བར་

བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་མཁན།

དངུལ་ཡར་འཇུག

ད ངུ ལ ་ ད ང ་ སྐྱེ​ེད ་ ཀ ་ མར་བླངས།

180

དངུལ་ཁང་།

བུན་གཡར་མཁན།

དངུལ་བུན་གཡར། བུན་དང་སྐྱེ​ེད ་ཀ་ ཡར་སྤྲད།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། འདི​ི་ལྟར་དངུལ་ཁང་གི​ིས་དངུལ་འཕར་མ་ཡོ​ོད་མཁན་དང་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་བར་འབྲེ​ེལ་ བ་མཐུད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དངུལ་ཁང་གི​ིས་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་གི​ི་སྐྱེ​ེད་ཀ་ལས་བུན་གཡར་གྱི​ི་སྐྱེ​ེད་ཀ་མཐོ​ོ་བ་ལེ​ེན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། བུ་ལོ​ོན་གྱི​ི་སྐྱེ​ེད་ཀ་ དང་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་གི​ི་སྐྱེ​ེད་ཀའི​ི་ཁྱད་པར་ནི​ི་དངུལ་ཁང་གི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་ཡི​ིན། བུན་གཡར་གྱི​ི་གནས་ཚུལ་མི​ི་འདྲ་བ་གཉི​ིས།

ང་ཚོ​ོའི​ི་ཉི​ིན་རེ​ེའི​ི་བརྗེ​ེ་བསྒྱུར་གྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོའི ི་མང་དག་ཅི​ིག་གི​ི་ནང་བུན་གཡར་གྱི​ི་གནས་ཚུལ་མི​ི་འདྲ་བ་མང་པོ​ོ་འཕྲད་བཞི​ིན་

ཡོ​ོད། བུན་གཡར་ནི​ི་བུ་ལོ​ོན་གཏོ​ོང་མཁན་གྱི​ིས་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་ལ་དངུལ་དང་། ཅ་དངོ​ོས། ཡང་ན་ཞབས་ཞུ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱས་ པའི​ི་རྗེ​ེས་ལ་སྤྲོ​ོད་རྒྱུའི​ི་ཁས་ལེ​ེན་བྱས་པའི​ི་གྲོ​ོས་མཐུན་ཞི​ིག་ལ་ཟེ​ེར། ང་ཚོ​ོས་གཤམ་གྱི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་གཉི​ིས་བརྒྱུད་དེ​ེ་བུ་ལོ​ོན་ཇི​ི་

ལྟར་གཡར་མི​ིན་ལ་ལྟ་བར་བྱའོ​ོ། ། ༡། དུས་ཆེ​ེན་སྲུང་རྩི​ི།

ད་ནས་ཟླ་བ་གཉི​ིས་རི​ིང་དུས་ཆེ​ེན་སྲུང་རྩི​ི་ཞུ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། ལྷམ་བཟོ​ོ་པ་སཱ་ལི​ིམ་ལ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ནང་གི​ི་ཚོ​ོང་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་

གི​ིས་ལྷམ་ཆ་ ༣༠༠༠ ཟླ་བ་གཅི​ིག་གི​ི་ནང་དུ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་མངགས། དུས་ཐོ​ོག་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་ཐུབ་པར་སཱ་ལི​ིམ་གྱི​ིས་

ལས་མི​ི་ཁ་ཤས་གླ་དགོ​ོས་བྱུང་བ་མ་ཟད། རྒྱུ་ཆ་རྣམས་ཀྱང་མཁོ​ོ་སྒྲུབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་བྱུང། འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་དེ​ེ་དག་འཇལ་ཆེ​ེད། ཁོ​ོས་ཡོ​ོང་ ཁུངས་གཉི​ིས་ནས་བུ་ལོ​ོན་གཡར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དང་པོ​ོ། ཀོ​ོ་བ་ཚོ​ོང་མཁན་ལ་ཀོ​ོ་བ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱས་ན་དངུལ་རྗེ​ེས་སུ་སྤྲོ​ོད་རྒྱུ་ཁས་ལེ​ེན་

བྱས་པ་དང། གཉི​ིས་པ། ཚོ​ོང་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དེ​ེ་ནས་ལྷམ་ཆ་ ༡༠༠༠ གི​ི་རི​ིན་འབབ་སྔ་འདོ​ོན་དུ་བླངས་ནས་ཟླ་མཇུག་ཏུ་མངགས་ཉོ​ོ་

ཆ་ཚང་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཁས་ལེ​ེན་བྱས། ཟླ་མཇུག་ཏུ་སཱ་ལི​ིམ་གྱི​ིས་མངགས་ཉོ​ོ་ཆ་ཚང་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱས་པ་དང་། ཁེ​ེ་སང་ཡག་པོ​ོ་ བཟོ​ོས་ཏེ​ེ། དངུལ་བུན་བླངས་པ་ཆ་ཚང་སྒྲུབ་འཇལ་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཡོ​ོད།

སྒྲུང་འདི​ིའི​ི་ ནང་སཱ་ལི​ིམ ་གྱི​ིས ་ཐོ​ོན ་སྐྱེ​ེད ་ཀྱི​ི་ འཐབ་ལེ​ེན ་མ་རྩའི​ི་ (Working Capital) ཆེ​ེད ་དུ་དངུལ་བུན་བླངས་ཡོ​ོད ་

པ་དང་། དངུལ་བུན་གྱི​ིས་ཁོ​ོ་པར་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་དང་། ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་དུས་ཐོ​ོག་ཏུ་ལེ​ེགས་གྲུབ་ཐུབ་པར་ཕན་ནུས་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད་པ་

མ་ཟད་ཡོ​ོང་འབབ་ཀྱང་འཕར་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། གནས་སྟངས་འདི​ིའི​ི་ནང་བུན་གཡར་གྱི​ིས་ནུས་པ་དང་ཕན་ཐོ​ོགས་གལ་ཆེ​ེན་

ཐོ​ོན་ཡོ​ོད།

སཝཔ་ཎཱ་ཡི​ི་དཀའ་ངལ།

སཝཔ་ཎཱ་ནི​ི་ཞི​ིང་པ་ཆུང་ཆུང་ཞི​ིག་ཡི​ིན། མོ​ོས་རང་གི​ི་ས་ཞི​ིང་ཨེ​ེ་ཀར་གསུམ་ནང་ས་སྟར་ (བ་དམ་) འདེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

མོ​ོས་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་གི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་གཏོ​ོང་ཆེ​ེད་བུན་གཡར་གཏོ​ོང་མཁན་ཞི​ིག་ནས་བུ་ལོ​ོན་བླངས་ཏེ​ེ་རང་གི​ི་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་གི​ིས་བུན་འཇལ་ཐུབ་

པའི​ི་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དུས་ཚི​ིགས་དཀྱི​ིལ་ཙམ་ལ་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་ལ་གནོ​ོད་འབུ་ཕོ​ོག་སྟེ​ེ་གྱོ​ོང་གུད་ཐེ​ེབས། སཝཔ་ཎཱ་ཡི​ིས་རང་གི​ི་ལོ​ོ་ ཏོ​ོག་ལ་རི​ིན་གོ​ོང་ཆེ​ེ་བའི​ི་གནོ​ོད་འབུ་གསོ​ོད་བྱེ​ེད་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་ཀྱང་ནུས་པ་ཐོ​ོན་མེ​ེད། མོ​ོས་བུན་བདག་ལ་བུ་ལོ​ོན་འཇལ་ཐུབ་ཀྱི​ི་

181

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

མེ​ེད་པས་ལོ​ོ་ཤ ས་ནང་དངུལ་བུན་སྟེ​ེང་སྐྱེ​ེད་ཀ་འཕར་ཏེ​ེ་གྲངས་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར། ལོ​ོ་རྗེ​ེས་མར་སཝཔ་ཎཱ་ཡི​ིས་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་ འདེ​ེབས་ཆེ​ེད་བུ་ལོ​ོན་གསར་པ་ཞི​ིག་བླངས་པ་རེ​ེད། རྒྱུན་ལྡན་ལས་ལོ​ོ་ལེ​ེགས་བྱུང་མེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་། ཡོ​ོང་འབབ་དེ​ེས་བུན་རྙི​ིང་པ་

གསབ་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་མོ​ོ་བུན་ནག་ནང་དུ་ལྷུང་བ་རེ​ེད། མོ​ོས་བུན་དེ​ེ་འཇལ་ཆེ​ེད་ས་ཞི​ིང་གི​ི་ཆ་ཤས་གཅི​ིག་བཙོ​ོང་དགོ​ོས་

བྱུང་།

གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁུལ་དུ་དངུལ་བུན་གཡར་དོ​ོན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཡི​ིན། ལོ​ོ་ཏོ​ོག་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ནང་ས་བོ​ོན་དང་།

རྫས་ལུད། གནོ​ོད་འབུ་གསོ​ོད་བྱེ​ེད། ཆུ། གློ​ོག། ཡོ​ོ་ཆས་ཉམས་གསོ​ོ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་མང་པོ​ོ་འདུས་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་དངོ​ོས་

ཟོ​ོག་ཉོ​ོ་བའི​ི་དུས་ཚོ​ོད་དང་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་འཚོ​ོང་བའི​ི་དུས་ཚོ​ོད་བར་ཟླ་གསུམ་ནས་བཞི​ི་བར་གྱི​ི་དུས་ཡུན་ཐུང་ངུ་ཞི​ིག་ལས་མེ​ེད། སྤྱི​ིར་

ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་རྨོ​ོ་འདེ​ེབས་འགོ​ོ་འཛུགས་སྐབས་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་གི​ི་དངུལ་བུན་གཡོ​ོར་བ་དང་། ལོ​ོ་ཏོ​ོག་བསྡུས་རྗེ​ེས་དངུལ་བུན་འཇལ་

དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དངུལ་བུན་འཇལ་རྒྱུ་ནི​ི་ཞི​ིང་ལས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ལ་རག་ལས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སཝཔ་ཎཱ་ཡི​ི་གནས་སྟངས་ནི​ི་སྟོ​ོན་ཉེ​ེས་

བྱུང་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་དངུལ་བུན་འཇལ་ཐབས་མེ​ེད་པ་ཆགས་པ་རེ​ེད། མོ​ོས་དངུལ་བུན་འཇལ་ཆེ​ེད་ས་ཞི​ིང་གི​ི་ཆ་ཤ ས་ཤི​ིག་འཚོ​ོང་

དགོ​ོས་བྱུང་། དངུལ་བུན་གྱི​ིས་སཝཔ་ཎཱ་ཡི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་གོ​ོང་མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་རོ​ོགས་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ལས་ལྡོ​ོག་སྟེ​ེ་སྔར་ལས་སྐྱོ​ོ་བོ​ོའི ི་གནས་ སུ་ལྷུང་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་གནས་ཚུལ་འདི​ི་ལྟ་བུར་བུན་ནག་ (Debt trap) ཏུ་ལྷུང་བ་ཞེ​ེས་འབོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གནས་སྟངས་འདི​ིའི་ི ནང་དངུལ་

བུན་གྱི​ིས་བུན་གཡར་བར་བསྐྱར་གསོ​ོ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཧ་ཅང་ཁག་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གནས་ཤི​ིག་གི​ི་ནང་དུ་ལྷུང་དུ་འཇུག་གི​ི་ཡོ​ོད།

གནས་སྟངས་གཅི​ིག་གི​ི་ནང་དངུལ་བུན་གྱི​ིས་ཡོ​ོང་འབབ་འཕར་བར་ཕན་ཐོ​ོགས་བྱེ​ེད་ཅི​ིང་། དེ​ེས་མི​ི་དེ​ེ་སྔར་ལས་ཡར་

རྒྱས་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། ཡང་གནས་སྟངས་གཞན་ཞི​ིག་གི​ི་ནང་སྟོ​ོན་ཉེ​ེས་བྱུང་བས་དངུལ་བུན་གྱི​ིས་མི​ི་དེ​ེ་བུན་ནག་ནང་ལྷུང་ཡོ​ོད། བུ་

ལོ​ོན་འཇལ་ཆེ​ེད་མོ​ོས་རང་གི​ི་ས་ཞི​ིང་གི​ི་ཆ་ཤ ས་ཤི ིག་ཀྱང་འཚོ​ོང་དགོ​ོས་བྱུང་། མོ​ོའི ི་འཚོ​ོ་བ་སྔར་ལས་ཧ་ཅང་སྐྱོ​ོ་བོ​ོར་གྱུར་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་དངུལ་བུན་གྱི​ིས་ཕན་ཐོ​ོགས་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ནི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་གཏོ​ོང་སའི​ི་བྱ་གཞག་དེ​ེའི​ི་ཁེ​ེ་གྱོ​ོང་དང་། གལ་ཏེ​ེ་གྱོ​ོང་གུན་ཕོ​ོག་ཚེ​ེ་

རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་བྱེ​ེད་མཁན་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ལ་རག་ལས་ཡོ​ོད། བུན་གཡར་གྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན།

བུ་ལོ​ོན་གྱི​ི་གན་རྒྱ་ཚང་མའི​ི་ནང་སྐྱེ​ེད་ཀའི​ི་ཚད་གཞི​ི་ཞི​ིག་གསལ་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་གྱི​ིས་མ་རྩ་འཇལ་སྐབས་

བུན་བདག་ལ་སྤྲོ​ོད་དགོ​ོས། དེ​ེ་མི​ིན་བུན་བདག་གི​ིས་བུ་ལོ​ོན་གཏོ​ོང་སྐབས་གཏའ་མ་ (Collatreral) འཇོ​ོག་དགོ​ོས་པའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་

བཏོ​ོན་ཡོ​ོད་སྲི​ིད། གཏའ་མ་ནི​ི་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་གྱི​ི་རྒྱུ་དངོ​ོས་ལ་གོ​ོ དེ​ེ་ནི​ི་ས་ཞི​ིང་དང་། ཁང་པ། རླངས་འཁོ​ོར། ཕྱུགས་ཟོ​ོག

དངུལ་ཁང་གི​ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་བྱས་པ་ལྟ་བུ་ལ་གོ​ོ་ཞི​ིང་། དེ​ེ་དག་བུ་ལོ​ོན་འཇལ་མ་ཐུབ་བར་དུ་བུན་བདག་གི​ིས་གཏའ་མར་ཉར་གྱི​ི་

ཡོ​ོད། གལ་ཏེ​ེ་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་གྱི​ིས་བུན་འཇལ་མ་ཐུབ་ཚེ​ེ་བུན་བདག་གི​ིས་རྒྱུ་དངོ​ོས་དེ​ེ་བཙོ​ོངས་ནས་བུན་ཚབ་ཏུ་ལེ​ེན་པའི​ི་

ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད། ས་ཞི​ིང་དང་། དངུལ་ཁང་གི​ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག ཕྱུགས་ཟོ​ོག་ལྟ་བུ་ནི​ི་བུ་ལོ​ོན་གཡོ​ོར་སྐབས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་གཏའ་ མ་ཡི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ཁ་ཤས་རེ​ེད།

182

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཁང་པའི​ི་དངུལ་བུན། (A house loans)

མེ​ེ་གྷ་ཡི​ིས་ཁང་པ་ཉོ​ོ་ཆེ​ེད་དངུལ་ཁང་ནས་དངུལ་བུན་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་འབུམ་ལྔ་བླངས་ཡོ​ོད། དངུལ་བུན་དེ​ེའི​ི་ལོ​ོ་གཅི​ིག་གི​ི་སྐྱེ​ེད་

འབབ་ནི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༡༢ ཡི​ིན་པ་དང་། དེ​ེ་ཡང་ལོ​ོ་བཅུའི​ི་ནང་ཟླ་རེ​ེའི​ི་རི​ིམ་འཇལ་ (Installment) ཐོ​ོག་སྤྲོ​ོད་ཚར་དགོ​ོས། མེ​ེ་གྷ་ཡི​ིས་

དངུལ་ཁང་ལ་དངུལ་བུན་མ་གཡར་གོ​ོང་དུ་ལས་ཀ་དང་ཕོ​ོགས་འབབ་ཀྱི​ི་ཡི​ིག་ཆ་ཁག་འབུལ་དགོ​ོས། དངུལ་ཁང་གི​ིས་ཁག་ཐེ​ེག་

བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་ཁང་པ་གསར་པའི​ི་ཡི​ིག་ཆ་ཁག་གཏའ་མར་ཉར་བ་དང། མོ​ོས་སྐྱེ​ེད་ཀ་དང་བཅས་པའི​ི་དངུལ་བུན་ཚང་མ་འཇལ་ཚར་ རྗེ​ེས་ཡི​ིག་ཆ་དེ​ེ་དག་མེ​ེ་གྷ་ལ་ཕྱི​ིར་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

མེ​ེ་གྷ་ཡི​ི་ཁང་པའི​ི་དངུལ་བུན་དང་འབྲེ​ེལ་ནས་གཤམ་གསལ་ཁ་སྐོ​ོང་བྱོ​ོས། དངུལ་བུན། (ཧི​ིན་སྒོ​ོར།) དངུལ་བུན་གྱི​ི་ཡུན་ཚད། དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཡི​ིག་ཆ་ཁག སྐྱེ​ེད་ཀའི​ི་ཚད། འཇལ་ཐབས། གཏའ་མ།

སྐྱེ​ེད་ཀའི​ི་ཚད་དང། གཏའ་མ། དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཡི​ིག་ཆ། དེ​ེ་བཞི​ིན་འཇལ་ཐབས་བཅས་ལ་བུན་གཡར་གྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ (Terms of

credit) ཟེ​ེར། བུན་གཡར་གྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ལ་ཁྱད་པར་ཏོ​ོག་ཙམ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ནི​ི་བུན་བདག་དང་དངུལ་བུན་ལེ​ེན་མཁན་གྱི​ི་གནས་

སྟངས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཁྱད་པར་འགྲོ​ོ་སྲི​ིད། གཤམ་ལ་དངུལ་བུན་སྤྲོ​ོད་སྟངས་ལ་གཞི​ིགས་ནས་བུན་གཡར་གྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་མི​ི་འདྲ་བ་ ཁག་སྟོ​ོན་རྒྱུ་ཡི​ིན། བསྐྱར་སྦྱོ​ོང།

༡། བུན་གཡར་བ་ཚོ​ོས་བུན་གཏོ​ོང་སྐབས་གཏའ་མ་ཉར་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

༢། རྒྱ་གར་ནང་དབུལ་ཕོ​ོངས་མང་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་བུན་གཡར་ལ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་བཟོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

༣། གུག་རྟགས་ནང་གི​ི་ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ​ེ་འདེ​ེམས་དགོ​ོས།

བུན་གཡར་བས་བུན་གཏོ​ོང་སྐབས་བུན་གསབ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་(ཆེ​ེ/ཆུང) སྐྱེ​ེད་འབབ་ཚད་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་(མཐོ​ོ/དམའ) འཇལ་ཐབས་ལ་གཏའ་མ་དང་དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་ཡི​ིག་ཆ་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ (མང/ཉུང) བ་འཚོ​ོལ་ཐབས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་རེ​ེད།

183

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

མཉམ་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་དངུལ་བུན། (Loans from Cooperatives)

གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁག་ཏུ་དངུལ་ཁང་ཕུད་དངུལ་བུན་ཁེ​ེ་པོ​ོ་གཏོ​ོང་མཁན་གཞན་དེ​ེ་ནི​ི་མཉམ་འབྲེ​ེལ་རེ​ེད། མཉམ་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་འཐུས་

མི​ི་ཚོ​ོས་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་ནང་མཉམ་ལས་བྱེ​ེད་པར་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་མཉམ་སྤུངས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་པའི​ི་མཉམ་ འབྲེ​ེལ་དང་། འཐག་ལས་མཉམ་འབྲེ​ེལ། བཟོ​ོ་ལས་ལས་མི​ིའི​ི་མཉམ་འབྲེ​ེལ་སོ​ོགས་མཉམ་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་རི​ིགས་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་སྲི​ིད། ཀྲི​ི་

ཤག་མཉམ་འབྲེ​ེལ་ནི​ི་སོ​ོན་པུར་ནས་རྒྱང་ཐག་མི​ི་རི​ིང་བའི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཅི​ིག་ཏུ་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ནང་ཞི​ིང་པ་ ༢༣༠༠ ཙམ་ཚོ​ོགས་མི​ིར་

ཞུགས་ཡོ​ོད། དེ​ེས་རང་གི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་དང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མཉམ་འབྲེ​ེལ་གྱི​ིས་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་དེ​ེ་དག་གཏའ་

མར་བཞག་སྟེ​ེ་དངུལ་ཁང་ནས་དངུལ་བུན་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ལེ​ེན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ཚོ​ོགས་མི​ི་ཚོ​ོར་དངུལ་དེ​ེ་དག་བུན་གཡར་གཏོ​ོང་གི​ི་ ཡོ​ོད། བུན་གཡར་དེ​ེ་དག་ཕྱི​ིར་སློ​ོག་བྱས་རྗེ​ེས་བུ་ལོ​ོན་གཞན་ཞི​ིག་གཡར་པོ​ོ་བྱེ​ེད་ཐུབ། ཀྲི​ི་ཤ ག་མཉམ་འབྲེ​ེལ་ཁང་གི​ིས་ཞི​ིང་ལས་

ཐོ​ོན་ཆས་ཉོ​ོ་ཆེ​ེད་དང་། འདེ​ེབས་ལས་དང་ཞི​ིང་ལས། ཚོ​ོང་ལས། ཉ་ཚོ​ོང། ཁང་པ་འཛུགས་སྐྲུན། དེ​ེ་མི​ིན་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་གཞན་སྣ་

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་དངུལ་བུན་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་གཞུང་ཁོ​ོངས་བུན་གཡར།(Formal sector credit in India)

ང་ཚོ​ོས་གོ​ོང་གི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་དེ​ེ་དག་ནང་མཐོ​ོང་བ་བཞི​ིན་མི​ི་ཚོ​ོས་ཁུངས་སྣ་ཚོ​ོགས་བརྒྱུད་དངུལ་བུན་གཡར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དངུལ་

བུན་དེ​ེ་དག་གཞུང་ཁོ​ོངས་དངུལ་བུན་དང་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་དངུལ་བུན་ཞེ​ེས་སྡེ​ེ་ཚན་གཉི​ིས་སུ་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད། སྔ་མ་དེ​ེར་དངུལ་

ཁང་དང་མཉམ་འབྲེ​ེལ་ཚུད་ཡོ​ོད་པ་དང། ཕྱི​ི་མ་དེ​ེར་སྒེ​ེར་པ་དང་། ཚོ​ོང་པ། ལས་མི​ི། གཉེ​ེན་ཉེ​ེ། གྲོ​ོགས་པོ​ོ་སོ​ོགས་ཚུད་ཡོ​ོད། དཔེ​ེ་རི​ིས་ ༧་༣ པའི​ི་ཐི​ིག་རི​ིས་སྒོ​ོར་མོ​ོའི ི་ནང་

རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁྱི​ིམ་ཚང་ཁག་གི​ིས་བུ་ལོ​ོན་

C ་ ག ར ་ Dོ ང ་ ག སེ བ ་ E ལ ་ Fི ་ G ན ་ ག ཡ ར ་ འ H ང ་ E ང ས ། ༢ ༠ ༡ ༩

ག"ང་ཁོངས་མིན་པའི་ཚ.གས་པ་ཁག

ཚ.ང་ལས་ད4ལ་ཁང་།

གཡར་སའི​ི་ ཁུངས་སྣ་ཚོ​ོག ས་མཐོ​ོང ་ཐུབ། བུ་ལོ​ོན ་ མང་བ་གཞུང་ཁོ​ོངས་ནས་གཡོ​ོར་གྱི​ི་འདུག་གམ།

ཡང་ན། གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པ་ནས་གཡོ​ོར་གྱི​ི་འདུག། རྒྱ་གར་དབུས་དངུལ་གཉེ​ེར་ཁང་གི​ིས་གཞུང་

ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་དངུལ་བུན་ལས་དོ​ོན་ལ་ལྟ་རྟོ​ོག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད ། དཔེ​ེར ་ན། དངུལ་ཁང་དེ​ེ་ དག་གི​ིས ་བཅོ​ོལ ་ འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་མཁན་ནས་བསྡུ་ལེ​ེན་བྱས་པའི​ི་དངུལ་

མཉམ་འ9ེལ་ཁག

ག"ང་ཁོངས་ཡིན་པའི་ཚ.གས་པ་གཞན།

ས་བདག

ད4ལ་གཡར་མཁན།

Aན་ཉེ།

Aན་ཉེ།ག"ང་ཁོངས་མིན་པའི་ཚ.གས་པ་ཁག 3% 7%

ད 4 ལ་གཡ ར་མཁ ན ། 23%

ཚ.ང་ལས་ད4ལ་ཁང་། 51% ས་ བདག 1% ག"ང་ཁོངས་ཡིན་པའི་ ཚ.གས་པ་གཞན། 5% མཉམ་འ9ེལ་ཁག 10%

འབོ​ོར་ནས་དངུལ་སྨར་ཉུང་ངུ་ཞི​ིག་ཉར་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་ང་ དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༧་༣ ཐི​ིག་རི​ིས་སྒོ​ོར་མོ​ོ།

ཚོ​ོས་ཤེས ེ ་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་དབུས་དངུལ་གཉེ​ེར་ཁང་གི​ི​ིས་དངུལ་ཁང་ཁག་གི​ིས་དངུལ་སྨར་དངོ​ོས་སུ་ཉར་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ལ་ལྟ་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

184

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱ་གར་དབུས་དངུལ་གཉེ​ེར་ཁང་གི​ིས་དངུལ་ཁང་ཁག་ནས་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་ཚོ​ོང་ལས་གཉེ​ེར་མཁན་དང་།

ཚོ​ོང་པ། ཞི​ིང་པ་ཆུང་ཆུང་། བཟོ​ོ་ལས་ཆུང་གྲས་རི​ིགས་ལ་དངུལ་བུན་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ལྟ་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དངུལ་ཁང་ ཁག་གི​ིས་རྒྱ་གར་དབུས་དངུལ་གཉེ​ེར་ཁང་ལ་དུས་ནས་དུས་སུ་དངུལ་བུན་ཇི​ི་ཙམ་བཏང་ཡོ​ོད་མེ​ེད་དང་། སུ་ལ་བཏང་བ། སྐྱེ​ེད་

ཀ་ག་ཚོ​ོད་ཐོ​ོབ་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་ནང་དངུལ་གཡོ​ོར་མཁན་ཚོ​ོའི​ི་

ལས་དོ​ོན་ལ་ལྟ་རྟོ​ོག་བྱེ​ེད་མཁན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་མེ​ེད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་རང་གི​ི་འདོ​ོད་མོ​ོས་ལྟར་སྐྱེ​ེད་ཀའི​ི་ཚད་གཞི​ི་གང་རུང་ལ་དངུལ་

བུན་གཏོ​ོང་ཆོ​ོག ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་དངུལ་ལེ​ེན་སྐབས་ཚུལ་མི​ིན་གྱི​ི་ཐབས་ལམ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་ཀྱང་བཀག་འགོ​ོག་བྱེ​ེད་མཁན་སུ་ཡང་མེ​ེད། གཞུང་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་དངུལ་བུན་གཡོ​ོར་མཁན་དང་བསྡུར་ན་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་དངུལ་གཡོ​ོར་མཁན་ཚོ​ོས་སྐྱེ​ེད་ཀ་མཐོ​ོ་བ་ལེ​ེན་

བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་གྱི​ིས་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པ་ནས་དངུལ་བུན་གཡར་ན་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་མཐོ​ོ་བ་ཡོ​ོད།

རྒྱུ་མཚན་དེ​ེ་དག་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་དངུལ་ཁང་དང་མཉམ་འབྲེ​ེལ་ནས་བུ་ལོ​ོན་མང་ཙམ་གཡོ​ོར་དགོ​ོས། དེ​ེས་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་

མཁན་གྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་སྐྱེ​ེད་ཀ་ཆུང་ངུ་ལ་གཡར་ཏེ​ེ་ཡོ​ོང་འབབ་མང་དུ​ུ་གཏོ​ོང་ཐུབ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་འདེ​ེབས་

པ་དང་། ཚོ​ོང་ལས། བཟོ​ོ་ལས་ཆུང་ངུ་སོ​ོགས་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཐུབ། བུ་ལོ​ོན་གྱི​ི་སྐྱེ​ེད་ཀ་ཆུང་ཆུང་ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་

དུ་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན།

གཞུང་ཁོ​ོངས་དང་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་བུན་གཡར། སུ་ལ་གང་ཐོ​ོབ་བམ།

དཔེ​ེ་རི​ིས་ ༢ པ་དེ​ེས་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ཁུལ་གྱི​ི་གཞུང་ཁོ​ོངས་དང་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་བུན་གཡར་གྱི​ི་གལ་གནད་སྟོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

དཔེ​ེ་རི​ིས་ནང་གསལ་བ་ལྟར་དབུལ་ཕྱུག་གཉི​ིས་ལ་གཞི​ིགས་ནས་སྡེ​ེ་ཚན་བཞི​ི་རུ་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་མཐོ​ོང་གསལ་ལྟར་གྲོ​ོང་

ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་དབུལ་པོ​ོ་ཚོ​ོས་གཡར་བའི​ི་དངུལ་བུན་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༥༤ ནི​ི་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པ་ནས་ཡི​ིན། དེ​ེ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་ཁྱི​ིམ་ ཚང་ཕྱུག་པོ​ོ་ཚོ​ོ་དང་བསྡུར་ན་ཅི​ི་ཞི​ིག་མཐོ​ོང་ཐུབ་བམ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་དངུལ་བུན་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༡༧ ནི​ི་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པ་ནས་གཡར་ ཡོ​ོད་པ་དང་། བརྒྱ་ཆ་ ༨༣ ནི​ི་གཞུང་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་དངུལ་བུན་ཤ ་སྟག་ཡི​ིན། གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁུལ་དུའང་གནས་སྟངས་དེ​ེ་མཚུངས་ཡི​ིན། དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༧་༤ གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ཁུལ་གྱི​ི་བུན་གཡར་ཁུངས་ནས་གཞུང་ཁོ​ོངས་དང་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་ཐོ​ོ་གཞུང་།

དབུལ་པོ​ོའི ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་།

ཆ་རྐྱེ​ེན་འགྲི​ིག་ཙམ་གྱི​ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་། འབྲི​ིང་རི​ིམ་ཁྱི​ིམ་ཚང་།

ཚོ​ོན་སྔོ​ོན་པོ​ོས་གཞུང་ཁོ​ོངས་བུན་གཡར་དང་།

འབྱོ​ོར་ལྡན་ཁྱི​ིམ་ཚང་།

ཚོ​ོན་ལི​ི་ཝང་གི​ིས་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་བུན་གཡར་མཚོ​ོན།

185

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

དེ​ེ་དག་གི​ིས་དོ​ོན་ཅི​ི་ཞི​ིག་སྟོ​ོན་ནམ། དང་པོ​ོ། གཞུང་ཁོ​ོངས་བུན་གཡར་གྱི​ིས་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་མི​ི་མང་ཚོ​ོར་དགོ​ོས་དངུལ་གྱི​ི་ཕྱེ​ེད་

ཙམ་ལས་གཡོ​ོར་མི​ི་ཐུབ་པ་དང། དངུལ་བུན་ལྷག་མ་རྣམས་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པ་ནས་གཡོ​ོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་ བུན་གཡར་བ་ཚོ​ོའི​ི་དངུལ་བུན་གྱི​ི་སྐྱེ​ེད་ཀ་ཧ་ཅང་མཐོ​ོ་བས་གཡོ​ོར་མཁན་ཚོ​ོའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་ཡག་ཏུ་གཏོ​ོང་རྒྱུར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆུང་ངུ་

ལས་མེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། དངུལ་ཁང་དང་མཉམ་འབྲེ​ེལ་ཁག་གི​ིས་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁུལ་དུ་དངུལ་བུན་མང་དུ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་འདུག དེ​ེ་

ལྟར་བྱས་ན་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་ཚོ​ོགས་པ་ཁག་ནས་དངུལ་བུན་ལེ​ེན་པར་རེ​ེ་བ་ཆུང་ངུ་ལས་བྱེ​ེད་མི​ི་དགོ​ོས།

གཉི​ིས་པ། གཞུང་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་དངུལ་བུན་གྱི​ི་ལས་གཞི​ི་ཆེ​ེ་རུ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་པ་མ་ཟད། ལས་གཞི​ི་དེ​ེ་མི​ི་ཚང་མར་ཁྱབ་དགོ​ོས།

ད་ལྟའི​ི་ཆར་གཞུང་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་དངུལ་བུན་ཐོ​ོབ་མཁན་ནི​ི་འབྱོ​ོར་ལྡན་གྱི​ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་ཁག་ཡི​ིན། དབུལ་པོ​ོ་ཚོ​ོས་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་

དངུལ་བུན་ལ་རེ​ེ་བ་བཅོ​ོལ་ནས་བསྡད་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་གཞུང་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་དངུལ་བུན་ལ་ཆ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས་ཤི ིག་ཡོ​ོད་ན་

དབུལ་པོ​ོ་ཚོ​ོས་སྐྱེ​ེད་ཀ་ཁེ​ེ་པོ​ོའི ི་ཐོ​ོག་དངུལ་བུན་གཡོ​ོར་ཐུབ།

དབུལ་ཕོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་རང་སྐྱོ​ོར་ཚོ​ོགས་ཆུང་། (Self Help Groups for the Poor)

གོ​ོང་དུ་ང་ཚོ​ོས་དབུལ་ཕོ​ོངས་ཁྱི​ིམ་ཚང་དག་ད་དུང་ཡང་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་དངུལ་བུན་ལ་བརྟེ​ེན་དགོ​ོས་པ་མཐོ​ོང་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་ལྟར་ཡི​ིན་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ཁུལ་དུ་དངུལ་ཁང་མེ​ེད། གལ་ཏེ​ེ་དངུལ་ཁང་ཡོ​ོད་ནའང་། དེ​ེ་ ནས་དངུལ་བུན་ལེ​ེན་རྒྱུ་ནི​ི་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པ་ནས་དངུལ་བུན་ལེ​ེན་པ་ལས་དཀའ་ངལ་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད། དངུལ་ཁང་གི​ི་དངུལ་བུན་ ལ་ཡི​ིག་ཆ་དང་གཏའ་མ་ (Collateral) ངེ​ེས་ཅན་འཇོ​ོག་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཏའ་མ་འཇོ​ོག་རྒྱུ་མེ​ེད་པ་ནི​ི་དབུལ་ཕོ​ོངས་རྣམས་ཀྱི​ིས་

དངུལ་ཁང་ནས་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་རྒྱུར་དཀའ་ངལ་བཟོ​ོ་བའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་རེ​ེད། གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་བུན་གཏོ​ོང་མཁན་

ཞི​ིག་ཡི​ིན་ན། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་ངོ​ོ་ཤེས ེ ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་སྟབས་གཏའ་མ་མེ​ེད་པར་བུ་ལོ​ོན་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད། གལ་ཏེ​ེ་དགོ​ོས་ མཁོ​ོ་ཡོ​ོད་ཚེ​ེ་སྔོ​ོན་གྱི​ི་བུ་ལོ​ོན་འཇལ་མ་ཐུབ་ནའང་བསྐྱར་དུ་བུ་ལོ​ོན་བླངས་ན་འགྲི​ིག། འོ​ོན་ཀྱང་། བུ་ལོ​ོན་གཏོ​ོང་མཁན་གྱི​ིས་སྐྱེ​ེད་

ཀ་མཐོ​ོན་པོ​ོ་ལེ​ེན་པ་དང་། བརྗེ​ེ་སྒྱུར་གྱི​ི་ཟི​ིན་ཐོ​ོ་གང་ཡང་མེ​ེད། སྐབས་རེ​ེར་མནར་གཅོ​ོད་ཀྱང་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ཤ ས་རི​ིང་དབུལ་ཕོ​ོངས་ཚོ​ོར་དངུལ་བུན་གཡོ​ོར་

སྟངས་གསར་པ་འགའ་ཤས་ཚོ​ོད་ལྟ་བྱས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ ཀྱི​ི་དབུལ་ཕོ​ོངས་ཚོ​ོ་དང་ལྷག་པར་དུ་བུད་མེ​ེད་རྣམས་ནས་རང་སྐྱོ​ོར་

ཚོ​ོགས་ཆུང་ (Self Help Groups) ཞི​ིག་བཙུགས་ནས་རང་གི​ི་གསོ​ོག་ འཇོ​ོག་མཉམ་སྤུངས་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན། སྤྱི​ིར་བཏང་རང་སྐྱོ​ོར་ཚོ​ོགས་

ཆུང་ཞི​ིག་ལ་ཚོ​ོགས་མི​ི་ ༡༥ ནས་ ༢༠ བར་ཡོ​ོད་པ་དང་། དེ​ེ་ཡང་

པར་རི​ིས། ༡༧་༥ ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་བསམ་ན་དངུལ་ཁང་གི​ིས་ང་ལ་དངུལ་ ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་ཁག་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་རྒྱུན་དུ་མཉམ་རུབ་ བུན་གཡོ​ོར་གྱི​ི་རེ​ེད་དམ།

ཀྱི​ིས་གསོ​ོག་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཚོ​ོགས་མི​ི་རེ​ེ་རེ​ེའི​ི་བསྡུ་དངུལ་ནི​ི་

186

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སོ​ོ་སོ​ོའི ི་གསོ​ོག་འཇོ​ོག་གི​ི་འབོ​ོར་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་སྒོ​ོར་ ༢༥ ནས་ ༡༠༠ དང་། དེ​ེའི​ི་ཡན་ལའང་ཡོ​ོད། ཚོ​ོགས་མི​ི་ཚོ​ོས་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་

དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་ཆེ​ེད་ཚོ​ོགས་པ་དེ​ེ་ནས་བུ་ལོ​ོན་ཆུང་ངུ་རེ​ེ་ལེ​ེན་ཆོ​ོག ཚོ​ོགས་པས་དངུལ་བུན་ལ་སྐྱེ​ེད་ཀ་བསྡུ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་མོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་དེ​ེ་ནི​ི་དངུལ་ཁང་གི​ིས་ལེ​ེན་པའི​ི་སྐྱེ​ེད་ཀ་ལས་ཉུང་བ་ཡོ​ོད། གལ་ཏེ​ེ་ཚོ​ོགས་པ་དེ​ེས་ལོ​ོ་གཅི​ིག་གམ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་རྗེ​ེས་སུ་རྒྱུན་

ལྡན་གསོ​ོག་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཚེ​ེ་དངུལ་ཁང་ནས་དངུལ་བུན་ལེ​ེན་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཐོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དངུལ་བུན་དེ​ེ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་མི​ིང་

ཐོ​ོག་ཏུ་ཆོ​ོག་མཆན་ཐོ​ོབ་པ་དང་། དེ​ེ་ཚོ​ོགས་མི​ི་རྣམས་ལ་སྒེ​ེར་གྱི​ི་ལས་ཀའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་བསྐྲུན་རྒྱུའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། གཏའ་ མར་ཉར་བའི​ི་ས་ཞི​ིང་ཕྱི​ིར་ལེ​ེན་ཆེ​ེད་དང་། ལས་ཀའི​ི་མ་རྩའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་སྐོ​ོང་ཆེ​ེད། ས་བོ​ོན་དང་། ལུད། སྨྱུག་མ། རས་སོ​ོགས་ཉོ​ོ་ བ། ཚེ​ེམ་བུ་འཁོ​ོར་ལོ​ོ། འཁེ​ེལ་འཐག ཕྱུགས་ཟོ​ོག་སོ​ོགས་ཉོ​ོ་ཆེ​ེད་ཚོ​ོགས་མི​ི་རྣམས་ལ་དངུལ་བུན་ཆུང་ངུ་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

མདོ​ོར་ན།

སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་དངུལ་ཁང་གི​ི་འགྲོ​ོ་སྟངས་དང་དེ​ེང་དུས་ཀྱི​ི་དངུལ་དབར་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྐོ​ོར་བཀླགས་ཡོ​ོད།

ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་ནས་དངུལ་བཅོ​ོལ་འཇོ​ོག་དང་། ཕྱོ​ོགས་གཞན་ཞི​ིག་ནས་དངུལ་བུན་གཏོ​ོང་བ་དེ​ེ་ཡི​ིན། དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་ལ་ དངུལ་བུན་གཡོ​ོར་དགོ​ོས། བུན་གཡར་ལས་གྲུབ་འབྲས་བཟང་པོ​ོ་ཐོ​ོབ་སྲི​ིད་ཀྱང་། སྐབས་རེ​ེ་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་གྱི​ི་གནས་སྟངས་ ཇེ​ེ་སྡུག་ཏུ་བཏང་བའང་ཡོ​ོང་སྲི​ིད།

བུན་གཡར་གྱི​ི་འབྱུང་ཁུངས་མི​ི་འདྲ་བ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་གཞུང་ཁོ​ོངས་དང་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་བུན་གཡར་གང་

རུང་ནས་ཡི​ིན། ཁུངས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ཀྱང་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད། ད་ལྟའི​ི་ཆར་ཕྱུག་པོ​ོའི ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་ཚོ​ོས་གཞུང་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་

པ་དང་དབུལ་པོ​ོ་ཚོ​ོས་གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་དངུལ་བུན་ལེ​ེན་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། གཞུང་ཁོ​ོངས་མི​ིན་པའི​ི་བུན་གཡར་ནས་དངུལ་ཉུང་

ཙམ་གཡོ​ོར་ཆེ​ེད་གཞུང་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་དངུལ་བུན་མང་དུ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་པ་མ་ཟད། དབུལ་པོ​ོ་ཚོ​ོར་དངུལ་ཁང་དང་མཉམ་འབྲེ​ེལ་ནས་ དངུལ་བུན་གྱི​ི་བགོ​ོ་སྐལ་མང་བ་ཐོ​ོབ་དགོ​ོས། ཐབས་ལམ་དེ​ེ་དག་ནི​ི་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན།

187

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་འདེ​ེབས།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

༡། ཁེ​ེ་ཉེ​ེན་ཆེ​ེ་བའི​ི་གནས་སྟངས་སྐབས་དངུལ་བུན་གྱི​ིས་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་ལ་དཀའ་ངལ་འཕར་མ་བཟོ​ོ་སྲི​ིད། འགྲེ​ེལ་བཤད་ བྱོ​ོས།

༢། དངུལ་གྱི​ིས་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཉི​ིས་མཐུན་གྱི​ི་དཀའ་ངལ་ཇི​ི་ལྟར་སེ​ེལ་ཐུབ་བམ། རང་ཚི​ིག་ཐོ​ོག་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་དང་བཅས་ནས་འགྲེ​ེལ་ བཤད་བྱོ​ོས།

༣། དངུལ་འཕར་མ་ཡོ​ོད་མཁན་དང་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་བར་འབྲེ​ེལ་མཐུད་ཇི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

༤། ཧི​ིན་སྒོ​ོར་བཅུ་ཅན་གྱི​ི་ཤོ ོག་དངུལ་སྟེ​ེང་དུ་ཅི​ི་ཞི​ིག་བྲི​ིས་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ལྟོ​ོས། གང་བྲི​ིས་པ་དེ​ེར་འགྲེ​ེལ་བཤད་བྱེ​ེད་ཐུབ་བམ།

༥། རྒྱ་གར་ནང་དུ་གཞུང་ཁོ​ོངས་བུ་ལོ​ོན་མང་དུ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ཅི​ི་ཡི​ིན་ནམ།

༦། དབུལ་ཕོ​ོངས་རྣམས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རང་སྐྱོ​ོར་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི​ི​ི་རྩ་བའི​ི་བསམ་བློ​ོ་གང་ཡི​ིན་ནམ། རང་ཚི​ིག་ཐོ​ོག་ནས་བྲི​ིས། ༧། དངུལ་ཁང་གི​ིས་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་མཁན་ཁག་ཅི​ིག་ལ་དངུལ་བུན་གཏོ​ོང་འདོ​ོད་མེ​ེད་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ཅི​ི་ཡི​ིན་ནམ།

༨། རྒྱ་གར་གྱི​ི​ི་དངུལ་ཁང་ཁག་ལ་རྒྱ་གར་དབུས་དངུལ་གཉེ​ེར་ཁང་གི​ིས་ལྟ་རྟོ​ོག་ཇི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། དེ​ེ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་དོ​ོན་ གང་ཡི​ིན་ནམ།

༩། བུན་གཡར་གྱི​ིས་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ནུས་པ་གང་འདོ​ོན་ཐུབ།

༡༠། མེ​ེ་ཏོ​ོག་གི​ིས་ཚོ​ོང་ལས་ཆུང་ངུ་ཞི​ིག་འཛུགས་པར་བུ་ལོ​ོན་ལེ​ེན་དགོ​ོས། མོ​ོས་བུ་ལོ​ོན་དེ​ེ་དངུལ་ཁང་དང་། སྒེ​ེར་པ་གང་ནས་ ལེ​ེན་མི​ིན་ཇི​ི་ལྟར་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་སམ། གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱོ​ོས།

༡༡། རྒྱ་གར་ནང་ཞི​ིང་པ་ཆུང་བ་བརྒྱ་ཆ་བརྒྱད་ཅུ་ཙམ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་ཞི​ིང་ལས་ཆེ​ེད་དུ་བུ་ལོ​ོན་གཡོ​ོར་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཀ) དངུལ་ཁང་གི​ིས་ཞི​ིང་པ་ཆུང་བ་རྣམས་ལ་བུ་ལོ​ོན་གཏོ​ོང་འདོ​ོད་མེ​ེད་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ཁ) ཞི​ིང་པ་ཆུང་བས་བུ་ལོ​ོན་གཡར་ས་གཞན་སུ་ཡོ​ོད།

ག) བུ་ལོ​ོན་གཡོ​ོར་བའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་རྣམས་ཞི​ིང་པ་ཆུང་བ་ཚོ​ོར་འོ​ོས་འཚམ་མེ​ེད་པའི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་དང་བཅས་འགྲེ​ེལ་བཤད་བྱོ​ོས། ང) ཞི​ིང་པ་ཆུང་བ་ཚོ​ོར་སྐྱེ​ེད་ཀ་ཆུང་བའི​ི་བུ་ལོ​ོན་ཐོ​ོབ་ཐབས་ཀྱི​ི་ཐབས་ལམ་འགའ་ཞི​ིག་བཏོ​ོན།

188

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

གཤམ་གྱི​ི་རེ​ེའུ་མི​ིག་ནང་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ཁུལ་གྱི​ི་ལས་རི​ིགས་འདྲ་མི​ིན་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ལ་དངུལ་བུན་གྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱུ་ མཚན་ཁ་སྐོ​ོངས།

ལས་རི​ིགས།

དངུལ་བུན་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན།

འཛུགས་སྐྲུན་ལས་མི​ི།

གློ​ོག་ཀླད་ཤེས ེ ་བྱ་ཡོ​ོད་པའི​ི་སློ​ོབ་ཐོ​ོན་པ། གཞུང་ཞབས།

གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དུ་གནས་སྤོ​ོ་བྱས་པའི​ི་ངལ་རྩོ​ོལ་བ། ཁྱི​ིམ་ལས་གཡོ​ོག་མོ​ོ། ཚོ​ོང་པ་ཆུང་ཆུང་།

འཁོ​ོར་གསུམ་གླ་འཁོ​ོར་གཏོ​ོང་མཁན། བཟོ​ོ་གྲྭ་སྒོ​ོ་བརྒྱབ་པའི​ི་ལས་མི​ི།

དེ​ེ​ེ་དག་ལས་དངུལ་ཁང་ནས་བུན་གཡར་ཐོ​ོབ་མཁན་དང་མི​ི་ཐོ​ོབ་མཁན་གྱི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་གཉི​ིས་སུ་དབྱེ​ེ་བ་ཕྱེ​ེས། དབྱེ​ེ་བ་དེ​ེ་ཚད་བཀག་ གང་ཞི​ིག་ལ་གཞི​ི་བཟུང་ཡོ​ོད་དམ།

189

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༡༨། གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་དང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར། ༄༅། །དེ​ེང་དུས་ཀྱི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ངོ​ོས་ནས་བཤད་ན། ང་ཚོ​ོ་ཁ་ཤ ས་ལ་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུའི​ི་གདམ་ག་དུ་མ་

བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཡོ​ོད། ཌི​ི་ཇི​ི་ཊལ་པར་ཆས་དང་། ལག་ཐོ​ོགས་ཁ་པར། བརྙན་འཕྲི​ིན་གསར་ཤོ ོས་སོ​ོགས་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་གཙོ​ོ་གྲས་ ཁག་གི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་གསར་ཤོ​ོས་རྣམས་ང་ཚོ​ོའི​ི་ལག་

ཏུ་སོ​ོན་ཐུབ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྒྱ་ལམ་ཁག་ཏུ་དུས་ཚི​ིགས་རྟག་པར་

རླངས་འཁོ​ོར་དཔེ​ེ་གསར་རེ​ེ་མཐོ​ོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད། སྐབས་ཤི​ིག་རྒྱ་གར་ གྱི​ི་རྒྱ་ལམ་ཁག་ཏུ་ཨམ་བྷེ​ེ་སེ​ེ་ཊར་ (Ambassador) དང་ཕི​ི་ཡ་ཊི​ི་

(Fiat) རླངས་འཁོ​ོར་གཉི​ིས་ལས་མེ​ེད། དེ​ེང་སང་རྒྱ་གར་བས་

འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་སྟོ​ོབས་ཆེ​ེན་ཁག་གི​ིས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱས་

པའི​ི་རླངས་འཁོ​ོར་ཉོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། གྱོ​ོན་གོ​ོས་དང་། བརྙན་འཕྲི​ིན། ཤི​ིང་འབྲས་བཙོ​ོས་མ་སོ​ོགས་ཅ་དངོ​ོས་གཞན་མང་པོ​ོར་ཡང་ ཀམ་པ་ཎི​ི་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་མཐོ​ོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་དུ་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་སྣ་མང་གི​ི་གདམ་

ཀ་སླེ​ེབས་ནས་ཡུན་རི​ིང་ཕྱི​ིན་མེ​ེད། ལོ​ོ་ངོ​ོ་བཅུ་ཕྲག་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་

གོ​ོང་དུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་སྣ་འཛོ​ོམས་འདི​ི་འདྲ་ པར་རི​ིས། ༡༨་༡

རྙེ​ེད་དཀའ། ལོ​ོ་ཤ ས་ནང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རར་འགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་རང་བཞི​ིན་མཚོ​ོན་པའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་ར།

ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད།

ང་ཚོ​ོས་འགྱུར་བ་མྱུར་པོ​ོ་དེ​ེ་འདྲ་ཡོ​ོང་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གང་ཡི​ིན་རྟོ​ོགས་ཐུབ་བམ། འགྱུར་བ་དེ​ེ་དག་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རྐྱེ​ེན་

གང་དང་གང་འཁུར་ཡོ​ོང་ངམ། དེ​ེས་མི​ིའི​ི་འཚོ​ོ་བར་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཇི​ི་ལྟར་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། ང་ཚོ​ོས་སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་དྲི​ི་བ་དེ​ེ་

དག་ལ་ལན་འདེ​ེབས་བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན། ཡུལ་བརྒལ་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད།

དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ ་པའི​ི་དུས་དཀྱི​ིལ་བར་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་རྣམས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་རྒྱལ་ནང་ནས་བཟོ​ོ་སྒྲི​ིག་བྱས་ཡོ​ོད། ཡུལ་གྲུ་ཁག་གི​ིས་ས་

མཚམས་བརྒལ་ནས་ཕྱི​ིར་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་པ་རྣམས་ནི​ི། མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆ་དང་། བཟའ་བཅའི​ི་རི​ིགས། ལེ​ེགས་གྲུབ་ཟི​ིན་པའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་

190

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

རྣམས་ཡི​ིན། མི​ི་སེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཡུལ་གྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱ་གར་ལྟ་བུས་མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆ་དང་བཟའ་བཅའ་ཕྱི​ིར་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་པ་དང་། ལེ​ེགས་ གྲུབ་ཟི​ིན་པའི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་ནང་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་ནི​ི་རྒྱང་རི​ིང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་འབྲེ​ེལ་བ་བྱེ​ེད་པའི​ི་བརྒྱུད་ལམ་ གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ (MNCs) ཞེ​ེས་པའི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཆེ​ེ་གྲས་ཁག་མ་འཐོ​ོན་གོ​ོང་གི​ི་གནས་

ཚུལ་ཡི​ིན། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཅི​ིག་ལས་མང་བའི​ི་ནང་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བདག་དབང་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་

ཞི​ི​ིག་ཡི​ིན། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཁག་གི​ིས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ལས་མི​ི་དང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཁེ​ེ་པོ​ོར་ཐོ​ོབ་པའི​ི་ས་ཁུལ་ ཁག་ཏུ་ཡི​ིག་ཚང་དང་བཟོ​ོ་གྲྭ་བཙུགས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལྟར་བྱེ​ེད་དོ​ོན་ནི​ི། ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་དམའ་བ་དང་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་ཁེ​ེ་འབབ་

བཟང་བ་ཐོ​ོབ་ཐུབ་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཡི​ིན།

རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཁྱབ་གདལ་གཏོ​ོང་བ།

བཟོ​ོ་ལས་ཡོ​ོ་ཆས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་ཨ་རི​ིའི​ི་ཞི​ིབ་འཇུག་ལྟེ​ེ་

གནས་ཁང་དུ་ཐོ​ོན་རྫས་ཇུས་འགོ​ོད་བྱེ​ེད་པ་དང་། དེ​ེ་རྗེ​ེས་རྒྱ་ནག་ཏུ་དེ​ེའི​ི་ཆ་ཤ ས་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནས་ཡང་བསྐྱར་མེ​ེག་ སི​ི་ཀོ​ོ་དང་ཡུ་རོ​ོབ་ཤར་མའི​ི་ཁུལ་དུ་སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་བྱས་ཏེ​ེ་སྒྲི​ིག་སྦྱོ​ོར་བྱེ​ེད་པ་དང་། ལེ​ེགས་གྲུབ་ཟི​ིན་པའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་རྣམས་འཛམ་གླི​ིང་

ས་ཕྱོ​ོགས་གང་སར་ཚོ​ོང་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དུས་མཉམ་དུ་རྒྱ་གར་དུ་ཆགས་པའི​ི་ཀོ​ོ​ོལ་སེ​ེན་ཊར་བརྒྱུད་ནས་ཀམ་པ་ཎི​ིའི​ི་ འཛད་སྤྱོ​ོད་ཞབས་ཞུ་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༡༨་༢ གོ​ོང་གི​ི་པར་འདི​ི་ནི​ི་བྷེ​ེང་ག་ལོ​ོར་གྱི​ི་ཀོ​ོལ་སེ​ེན་ཊར་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེར་དྲྭ་རྒྱ་དང་ཁ་པར་བརྒྱུད་ནས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་པར་གནས་ ཚུལ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་དང་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

191

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གོ​ོང་གསལ་དཔེ​ེར་བརྗོ​ོད་ནང་གསལ་ལྟར་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་ཡོ​ོངས་སུ་ཐོ​ོན་རྫས་ཚོ​ོང་

འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་པ་ཙམ་མ་ཟད། དེ​ེ་ལས་གལ་ཆེ​ེ་བ་ཞི​ིག་ནི​ི། དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུའི​ི་རི​ིགས་ཀྱང་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བྱས་ ཙང། ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་མཁོ​ོ་སྒྲུབ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་མགོ​ོ་རྙོ​ོག་ཙམ་ཡོ​ོད།

ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་དེ​ེ་ཆ་ཤ ས་སུ​ུ་དབྱེ​ེ་ནས་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ས་ཕྱོ​ོགས་གང་སར་ཆ་བགོ​ོས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གོ​ོང་གི​ི་དཔེ​ེར་

བརྗོ​ོད་ནང་གསལ་བཞི​ིན་རྒྱ་ནག་ནི​ི་བཟོ​ོ་བསྐྲུན་ཁེ​ེ་པོ​ོ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་སའི​ི་གནས་ཤི ིག་ཡི​ིན། མེ​ེག་སི​ི་ཀོ​ོ་དང་ཡུ་རོ​ོབ་ཤར་མ་ལ་ཨ་

རི​ི་དང་ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ཉེ​ེ་འགྲམ་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་དགེ​ེ་མཚན་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་ལ་བཟོ​ོ་བསྐྲུན་མཁས་ཅན་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་སྟབས་ཐོ​ོན་ སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ལག་རྩལ་ཤེས ེ ་རྟོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ཨི​ིན་སྐད་རྒྱག་ཤེས ེ ་མཁན་གྱི​ི་གཞོ​ོན་ནུ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་ མཁན་ཚོ​ོར་ཞབས་ཞུ་སྒྲུབ་ཐུབ། དེ​ེ་ལྟར་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ིར་ཧ་ལམ་བརྒྱ་ཆ་ ༥༠ ནས་ ༦༠ ཙམ་གྱི​ི་གྲོ​ོན་ཆུང་

བྱེ​ེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་རྣམས་རྒྱལ་མཚམས་བརྒལ་ནས་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི་ི ནང་ཁྱབ་གདལ་དུ་གཏོ​ོང་བའི​ི་དགེ​ེ་མཚན་ནི​ི་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་ པོ​ོ་རེ​ེད།

རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་སྦྲེ​ེལ་ཐག

སྤྱི​ིར་བཏང་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ི་ཚོ​ོང་རྫས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་ཡུལ་ནི​ི། ཁྲོ​ོམ་ར་དང་རྒྱང་ཐག་ཉེ​ེ་ས་དང་། གླ་

ཡོ​ོན་དམའ་པོ​ོའི ི་ཐོ​ོག་ནས་ཆེ​ེད་ལས་པ་དང་ལས་མི​ི་དཀྱུས་མ་འཐོ​ོབ་ཐུབ་པ། དེ​ེ་མ་ཟད། ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་གཞན་ཁག་མཁོ​ོ་

སྤྲོ​ོད་ཐུབ་ས་ཞི​ིག་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་མི​ིན་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ལ་ཁེ​ེ་ཕན་ཡོ​ོད་པའི​ི་གཞུང་གི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཤི​ིག་ འཚོ​ོལ་སྲི​ིད། གོ​ོང་གསལ་ཆ་རྐྱེ​ེན་ཁག་འཛོ​ོམས་ཐོ​ོག་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་

ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་བཟོ​ོ་གྲྭ་དང་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཡི​ིག་ཚང་འཛུགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ས་ཞི​ིང་དང་། ཁང་པ། འཕྲུལ་ཆས། དེ​ེ་མི​ིན་ཡོ​ོ་ཆས་གཞན་རྣམས་ཉོ​ོ་ཆེ​ེད་འགྲོ​ོ་སོ​ོང་གཏོ​ོང་བའི​ི་

དངུལ་འབོ​ོར་ལ་མ་འཛུགས་ (Investment) ཟེ​ེར། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་

ཎི​ི་ཡི​ིས་མ་འཛུགས་བྱེ​ེད་པར་ཕྱི​ིའི​ི་མ་འཛུགས་ (Foreign Investment) / ཕྱི​ིའི​ི་མ་

རྩ་ཐད་འཛུགས་ཟེ​ེར། མ་འཛུགས་གང་ཞི​ིག་བྱས་ཀྱང་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དེ​ེ་དག་ལས་ཁེ​ེ་ འབབ་བཟོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

སྐབས་རེ​ེར་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་ས་གནས་ཀྱི​ི་ཀམ་པ་

ཎི​ི་འགའ་དང་མཉམ་འབྲེ​ེལ་བྱས་ནས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མཉམ་འབྲེ​ེལ་ཐོ​ོན་ སྐྱེ​ེད་བྱས་ཏེ​ེ་ས་གནས་ཀྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་ལ་ཁེ​ེ་ཕན་ཉི​ིས་རྩེ​ེག་ཡི​ིན། དང་པོ​ོ། རྒྱལ་མང་

པར་རི​ིས། ༡༨་༣ ཡར་རྒྱས་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྒྱལ་

ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་མགྱོ​ོགས་པོ​ོ་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་འཕྲུལ་ཆས་གསར་ ཁབ་ནས་བཟོ​ོ་ སྐྲུན་བྱས་པའི​ི་ ཇི​ིན ་གོ​ོས ་ཐུང་ཨ་ པ་ཉོ​ོ་བའི​ི་མ་འཛུགས་འཕར་མ་སྤྲོ​ོད་པ་དང། གཉི​ིས་པ། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ རི​ིར་ཨ་སྒོ​ོར་ ༡༤༥ བཙོ​ོང་བ།

192

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་འཕྲུལ་རི​ིགས་གསར་གྲས་ཁག་ཀྱང་འཁྱེ​ེར་ཡོ​ོང་སྲི​ིད།

འོ​ོན་ཀྱང་། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་མང་པོ​ོས་མ་འཛུགས་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐབས་ལམ་རྒྱུན་སྤྱོ​ོད་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ནི​ི། ས་གནས་

ཀྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཚུར་ཉོ​ོས་ནས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་རྒྱ་བསྐྱེ​ེད་བྱ་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། འབྱོ​ོར་ལྡན་ཅན་གྱི​ི་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཁག་གི​ིས་

ལས་སླ་པོ​ོའི ི་ཐོ​ོག་དེ​ེ་ལྟར་བྱེ​ེད་ཐུབ། དཔེ​ེར་ན། ཨ་རི​ིའི​ི་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཀར་གྷི​ིལ་ཁ་ཟས་ (Cargill Foods)

ཞེ​ེས་པས་པ་རཱཁ་ཁ་ཟས་ (Parakh Foods) ལྟ་བུའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཆུང་བ་ཁག་ཉོ​ོས་ཡོ​ོད། པ་རཱཁ་ཁ་ཟས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་གར་

གྱི​ི་ས་ཁུལ་གང་སར་ཚོ​ོང་འགྲེ​ེམས་ཀྱི​ི་དྲ་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཙུགས་ཡོ​ོད་པ་དང་དེ​ེའི​ི་ཚོ​ོང་རྟགས་ཀྱང་ཆེ​ེ་མཐོ​ོང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་

བཞི​ིན་དུ། ད་ཆ་པ་རཱཁ་ཁ་ཟས་ཀྱི​ི་སྣུམ་འཚག་བཟོ​ོ་གྲྭ་བཞི​ི་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་དག་གི​ི་སྟངས་འཛི​ིན་ཀར་གྷི​ིལ་དུ་སྤོ​ོས་ཡོ​ོད། ཀར་གྷི​ིལ་ནི​ི་

ཉི​ིན་རེ​ེར་ཟ་སྣུམ་ཁུག་མ་ས་ཡ་ལྔ་ཙམ་བཟོ​ོ་ཐུབ་རྒྱུའི​ི་ནུས་པ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་ཟ་སྣུམ་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་བྱེ​ེད་ས་དེ​ེ་ཆགས་ ཡོ​ོད།

དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་མང་པོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་

འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་གཞུང་གི​ི་སྔོ​ོན་རྩི​ིས་ཧྲི​ིལ་པོ​ོ་ལས་ལྷག་པ་ཡོ​ོད།

འབྱོ​ོར་ལྡན་གྱི​ི་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་དེ​ེ་དག་གི​ི་ནུས་པ་དང་ཤུགས་

རྐྱེ​ེན་ཇི​ི་ཙམ་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ལ་བསམ་བློ​ོ་ཐོ​ོངས།

རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ལ་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ པར་རི​ིས། ༡༨་༤ པན་ཇཱ​ཱབ་ཀྱི​ི་སྐྱེ​ེ་དམན་ཚོ​ོས་ཀམ་པ་ ཎི​ི་ཆེ​ེ་ཁག་གི​ི་སྤོ​ོ་ལོ​ོ་འཚེ​ེམ་བཞི​ིན་པ། སྟངས་གཞན་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡོ​ོད། ཡར་ཐོ​ོན་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱལ་མང་ནང་

གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཆེ​ེ་ཁག་གི​ིས་བཟོ​ོ་ལས་ཆུང་གྲས་ཁག་ལ་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་མངགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། གྱོ​ོན་ཆས་དང་། ལྷམ། རྩེ​ེད་

རི​ིགས་བཅས་ནི​ི་འཛམ་བུ་གླི​ིང་གི​ི་བཟོ​ོ་ལས་ཆུང་གྲས་མང་པོ​ོས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཅ་དངོ​ོས་ཁག་རེ​ེད། ཐོ​ོན་རྫས་དེ​ེ་དག་རྒྱལ་ མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ིར་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་ཅི​ིང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་རང་གི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་ཚོ​ོང་རྟགས་ནས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོར་འཚོ​ོང་གི​ི་

ཡོ​ོད། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཆེ​ེ་ཁག་དེ​ེ་ཚོ​ོར་རྒྱང་རི​ིང་གི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་མཁན་དེ​ེ་དག་གི​ི་རི​ིན་གོ​ོང་དང་། སྤུས་ཚད།

མཁོ​ོ་འདོ​ོན། ལས་མི​ིའི​ི་གནས་སྟངས་བཅས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱེ​ེད་པའི​ི་ནུས་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

དེ​ེར་བརྟེ​ེན། ང་ཚོ​ོས་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་དེ​ེ་དག་གི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་དབར་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་

ཁྱབ་སྤེ​ེལ་དང་ས་གནས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་མཁན་དང་མཉམ་འབྲེ​ེལ་བྱེ​ེད་སྟངས་སྣ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད་པ་མཐོ​ོང་ཐུབ། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་

སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་དག་གི​ིས་ས་གནས་ཀྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་དང་མཉམ་ལས་བྱེ​ེད་པ་དང་། དེ​ེ་བེ​ེད་སྤྱད་ནས་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་པ། འགྲན་རྩོ​ོད་

བྱེ​ེད་པའམ་ཡང་ན་ཉོ​ོ་བ་བཅས་རྒྱང་རི​ིང་གི​ི་ས་གནས་ཚོ​ོའི་ི ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ལ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེའི་ི འབྲས་བུར་རྒྱ་ཁྱབ་ ཏུ་གནས་པའི​ི་ས་གནས་དག་གི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་དབར་ཕན་ཚུན་སྦྲེ​ེལ་ཐག་བཟོ​ོ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

193

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་དང་ཕྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ།

ཡུན་རི​ིང་ནས་ཕྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་འབྲེ​ེལ་མཐུད་བྱེ​ེད་པའི​ི་བརྒྱུད་ལམ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་

ཀྱི​ིས་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་རྒྱ་གར་དང་ལྷོ​ོ་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡ་གཉི​ིས་ཚོ​ོང་ལམ་བརྒྱུད་ནས་ཤར་ཕྱོ​ོགས་དང་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་འབྲེ​ེལ་

མཐུད་བྱེ​ེད་པ་དང་། ལམ་དེ​ེ་ནས་འབྱུང་བའི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེའི​ི་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་སྐོ​ོར་བཀླགས་ཡོ​ོད་ངེ​ེས། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་ཁེ​ེ་ཕན་ལ་བརྟེ​ེན་

ནས་རྒྱ་གར་ཤར་གྱི​ི་ཚོ​ོང་ལས་ཁང་ལྟ་བུའི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་མང་པོ​ོ་རྒྱ་གར་ལ་ཡི​ིད་ཤོ ོར་བ་དྲན་ངེ​ེས།

བྱས་ན་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་བྱེ​ེད་ལས་གང་ཡི​ིན་ནམ། མདོ​ོར་ཙམ་བཤད་ན། དེ​ེ་ནི​ི་ཕྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་

འབྲེ​ེལ་བརྒྱུད་ནས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོར་རྒྱལ་ནང་གི​ི་ཁྲོ​ོམ་རྭ་ལས་བརྒལ་བའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་སྐྲུན་དེ​ེ་ཡི​ིན། ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་མཁན་ ཚོ​ོས་ཐོ​ོན་རྫས་ཁག་རང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ནང་འཚོ​ོང་ཐུབ་པ་མ་ཟད་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་ལའང་འགྲན་

རྩོ​ོད་བྱེ​ེད་ཐུབ། དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ནས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱས་པའི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་ནང་འདྲེ​ེན་བྱས་པ་བརྒྱུད་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོར་ས་ གནས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ལས་ལྷག་པའི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་གི​ི་གདམ་ག་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་གཏོ​ོང་བའི​ི་ཐབས་ལམ་གཅི​ིག་ཀྱང་ཡི​ིན།

ང་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་རྒྱ་ནག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་དུ་བཀོ​ོད་ནས་ཕྱི​ིའི་ི ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་ནུས་པར་ བརྟག་དཔྱད་བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན།

རྒྱ་གར་ནང་དུ་རྒྱ་ནག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས།

རྒྱ་ནག་གི​ི་བཟོ​ོ་སྐྲུན་པ་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་ནང་དུ་རྩེ​ེད་ཆས་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་ཤེས ེ ་རྟོ​ོགས་བྱུང་བ་དང་རྩེ​ེད་ཆས་དེ​ེ་

དག་རི​ིན་གོ​ོང་མཐོ​ོན་པོ​ོར་ཚོ​ོང་འགྲེ​ེམས་བྱས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཐོ​ོག་མར་རྒྱ་གར་ནང་འགྱི​ིག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས།

ཉོ​ོ་མཁན་ཚོ​ོར་ད་ཆ་རྒྱ་གར་དང་རྒྱ་ནག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་གཉི​ིས་ལ་གདམ་ག་བྱེ​ེད་རྒྱུ་བྱུང་ཡོ​ོད། གོ​ོང་ཚད་ཁེ​ེ་པོ​ོ་དང་བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་དཔེ​ེ་

གསར་ཡི​ིན་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་རྒྱ་ནག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་དུ་དེ​ེ་བས་སྐད་གྲགས་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན། ལོ​ོ་གཅི​ིག་གི​ི་ནང་རྩེ​ེད་

ཆས་ཚོ​ོང་ཁང་བརྒྱ་ཆ་ ༧༠ ནས་ ༨༠ བར་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་ལས་རྒྱ་ནག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་འགོ​ོ་བཙུགས་

194

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

པ་རེ​ེད། ད་ཆ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་ རྩེ​ེད་ཆས་རི​ིན་གོ​ོང་སྔོ​ོན་ཆད་ལས་ཁེ​ེ་བ་

བྱུང་ཡོ​ོད། གནད་དོ​ོན་དེ​ེས་གང་མཚོ​ོན་

ཐུབ་བམ། ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་རྒྱ་ ནག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་

ནང་དུ་སླེ​ེབས་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་དང་ རྒྱ་ནག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་དབར་བསྡུར་ན་རྒྱ་

ནག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་དེ​ེ་བས་ལེ​ེགས་པོ​ོ་ཡོ​ོད་

པ་ར་སྤྲོ​ོད་བྱུང་བ་རེ​ེད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཉེ​ེར་

པར་རི​ིས། ༡༨་༦ བོ​ོད་པའི​ི་དགུན་ཚོ​ོང་བ་ཚོ​ོར་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཆེ​ེ་ཁག་གི​ི་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་དང་ནང་འདྲེ​ེན་གྱི​ི་ སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོར་རྩེ​ེད་ཆས་ཀྱི​ི་རི​ིན་གོ​ོང་དེ​ེ་ དངོ​ོས་ཟོ​ོག་གི​ི་འགྲན་རྩོ​ོད་ལས་དཀའ་ངལ་འཕྲད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ལས་དམའ་བ་དང་གདམ་ག་དེ​ེ་བས་མང་

བ་བྱུང་ཡོ​ོད། རྒྱ་ནག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་བཟོ​ོ་མཁན་ཚོ​ོར་ཚོ​ོང་ལས་རྒྱ་བསྐྱེ​ེད་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་ཤི​ིག་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལས་ལྡོ​ོག་སྟེ​ེ་ རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་བཟོ​ོ་མཁན་ཚོ​ོར་རྩེ​ེད་ཆས་དེ​ེ་བས་ཉུང་བ་ཚོ​ོང་འགྲེ​ེམས་བྱེ​ེད་པས་གྱོ​ོང་གུད་འཕོ​ོག་ཡོ​ོད།

སྤྱི​ིར་བཏང་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་ནས་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་རྣམས་ཁྲོ​ོམ་ར་གཅི​ིག་ནས་གཞན་དུ་ཕར་བཏང་ཚུར་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཅི​ིང་།

ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་གི​ི་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་གི​ི་གདམ་ག་ཇེ​ེ་མང་དུ་འགྲོ​ོ་བ་དང། ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་ཚོ​ོང་ཁང་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་རི​ིགས་མཚུངས་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་གི​ི་

རི​ིན་གོ​ོང་དོ​ོ་མཉམ་དུ་འགྲོ​ོ་བས། རྒྱལ་ཁབ་གཉི​ིས་ཐོ​ོན་ཁུངས་འདོ​ོན་མཁན་བར་ལེ​ེ་དབར་སྟོ​ོང་ཕྲག་ཡོ​ོད་ཀྱང་འགྲན་རྩོ​ོད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེས་ན། ཕྱི​ིར་འཚོ​ོང་ཚོ​ོང་ལས་ཀྱི​ིས་རྒྱལ་ཁབ་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་སྦྲེ​ེལ་ཐག་དང་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་གྱི​ི་འབྲས་བུ་

བཟང་དུ་མངོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་ཟེ​ེར་ན་གང་རེ​ེད།

འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ཉི​ི་ཤུ་ནས་སུམ་ཅུའི​ི་ནང་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ནང་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་

འགྲོ​ོ་སོ​ོང་ཉུང་བའི​ི་ས་ཆ་འཚོ​ོལ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱལ་ཁབ་དེ​ེ་དག་ནང་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་དག་གི​ིས་ཕྱི​ིའི་ི མ་རྩ་འཇོ​ོག་

ཚད་ཇེ​ེ་མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དང་དུས་མཚུངས་རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་དབར་གྱི​ི་ཕྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་ཡང་མགྱོ​ོགས་མྱུར་འཕེ​ེལ་

རྒྱས་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་ཆ་ཤ ས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཀྱང་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ི་སྟངས་འཛི​ིན་འོ​ོག་

ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། རྒྱ་གར་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཧྥོ​ོར་ཊ་མོ​ོ་ཊར་ (Ford Motors) བཟོ​ོ་གྲྭས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རླངས་འཁོ​ོར་ཐོ​ོན་

སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་པ་ཙམ་མ་ཟད། ད་དུང་འཕེ​ེལ་རྒྱས་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དག་ཏུ་རླངས་འཁོ​ོར་ཕྱི​ིར་གཏོ​ོང་དང་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ བཟོ​ོ་གྲྭ་མང་པོ​ོའི ི་ཆེ​ེད་དུ་རླངས་འཁོ​ོར་གྱི​ི་ཆ་ཤས་ (Car components) ཕྱི​ིར་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་

195

ཀམ་པ་ཎི​ི་མང་པོ​ོའི ི་བྱེ​ེད་ལས་ནང་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུ་གཉི​ིས་

ཀའི​ི་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་མང་པོ​ོ་འདུས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ིའི་ི མ་འཛུགས་དང་ཕྱི​ིའི་ི ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་སོ​ོང་བའི​ི་འབྲས་

བུ་ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་དབར་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་དང་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་མཐུན་སྒྲི​ིལ་

ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་འགྲོ​ོ་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་

དབར་འབྲེ​ེལ་ལམ་དང་མཐུན་སྒྲི​ིལ་མྱུར་པོ​ོ་ཡོ​ོང་བའི​ི་བྱ་རི​ིམ་དེ​ེ་ཡི​ིན། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཆེ​ེ་གྲས་ཀྱི​ིས་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་

གྱི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ནང་ནུས་པ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་འདོ​ོན་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱལ་

ཁབ་ཕན་ཚུན་དབར་དངོ​ོས ་ཟོ​ོག ་དང་། ཞབས་ཞུ། མ་འཛུགས།

པར་རི​ིས། ༡༨་༧ རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་ཁག་ཏུ་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ འཕྲུལ་རྩལ་སོ​ོགས་ཀྱང་འགྲོ​ོ་འོ​ོང་ཇེ​ེ་མང་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ལོ​ོ་ངོ​ོ་ ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ི་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་སྒོ​ོ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད་པ།

བཅུ་ཕྲག་ཁ་ཤ ས་ཀྱི​ི་སྔོ​ོན་དང་བསྡུར་ན་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ས་ཁུལ་མང་

པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་ཕན་ཚུན་འབྲེ​ེལ་འདྲི​ིས་དམ་ཟབ་ཏུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུ་མ་འཛུགས་དང་འཕྲུལ་རྩལ་སོ​ོགས་འགྲོ​ོ་འོ​ོང་བྱེ​ེད་པ་མ་ཟད། རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་དབར་འབྲེ​ེལ་

བ་བྱེ​ེད་ཐབས་གཞན་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་མི​ིའི​ི་འགྲོ​ོ་འོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། མི​ི་ཚང་མས་ཡོ​ོང་འབབ་དང་ལས་ཀ་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་གི​ི་གོ​ོ་

སྐབས་བཟང་ས་བཙལ་ནས་རྒྱལ་ཁབ་གཅི​ིག་ནས་གཞན་དུ་གནས་སྤོ​ོ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ངོ​ོ་བཅུ་ཕྲག་ཁ་ཤ ས་ ནང་བཀག་སྡོ​ོམ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་དབར་མི​ི་འགྲོ​ོ་འོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུ་དེ​ེ་འཕར་སྣོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་མེ​ེད། གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་ཅན་དུ་འགྱུར་ཐུབ་པའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན། འཕྲུལ་རི​ིག

འཕྲུལ་རི​ིག་འཕེ​ེལ་རྒྱས་མྱུར་པོ​ོ་ཕྱི​ིན་པ་ནི​ི་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་འཕེ​ེལ་རི​ིམ་ལ་སྐུལ་འདེ​ེད་གཏོ​ོང་མཁན་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་

ཞི​ིག་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ལྔ་བཅུའི​ི་ནང་འགྲི​ིམ་འགྲུལ་འཕྲུལ་རི​ིག་ཐད་ཡར་རྒྱས་གང་ཙམ་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ​ེས་དངོ​ོས་

ཟོ​ོག་ཁག་ས་ཐག་རི​ིང་པོ​ོར་སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་མྱུར་ཚད་ཇེ​ེ་མགྱོ​ོགས་དང་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་དམའ་པོ​ོའི ི་ཐོ​ོག་ནས་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་ཐུབ། དེ​ེ་བས་

ཀྱང་ངོ​ོ་མཚར་ཆེ​ེ་བ་ནི​ི་ཆ་འཕྲི​ིན་དང་འབྲེ​ེལ་ལམ་འཕྲུལ་རི​ིག་ (Information and communication technology) འཕེ​ེལ་རྒྱས་བྱུང་

བ་དེ​ེ་རེ​ེད། ཉེ​ེ་དུས་རྒྱང་འཕྲི​ིན་ (Telecommunication) དང་། ཀམ་པུ་ཊར། དྲ་རྒྱ་བཅས་ཀྱི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་འགྱུར་བ་མྱུར་པོ​ོ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ ཡོ​ོད། རྒྱང་འཕྲི​ིན་གྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན། དཔེ​ེར་ན། ཏར་འཕྲི​ིན་དང་། ལག་ཐོ​ོགས་ཁ་པར། ཕེ​ེཀྶ་བཅས་རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་འབྲེ​ེལ་བ་བྱེ​ེད་

པ་དང་། ཆ་འཕྲི​ིན་འཕྲལ་ཐོ​ོན་ལེ​ེན་པ། རྒྱང་རི​ིང་གི​ི་ས་ཁུལ་ནས་འབྲེ​ེལ་བ་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་བཅས་ལ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། འདི​ི་ནི​ི་

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

འཁོ​ོར་སྐར་འབྲེ​ེལ་མཐུད་ཀྱི​ིས་སྟབས་བདེ​ེ་བཟོ​ོས་པ་ཞི​ིག་རེ​ེད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་གསལ་ལྟར། ད་ཆ་ལས་དོ​ོན་ཚང་མའི​ི་ནང་ཀམ་

པུ་ཊར་ཚུད་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཀྱང་ངོ​ོ་མཚར་ཅན་གྱི​ི་དྲ་རྒྱའི​ི་འཇི​ིག་རྟེ​ེན་ནང་འཛུལ་ཞུགས་བྱས་ཡོ​ོད་ངེ​ེས། དེ​ེ་ནས་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་ འདོ​ོད་པའི​ི་གནད་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་རུང་ལེ​ེན་ཐུབ་ལ་མཉམ་སྤྱོ​ོད་ཀྱང་བྱེ​ེད་ཐུབ། དྲ་རྒྱས་ང་ཚོ​ོར་གློ​ོག་འཕྲི​ིན་དང་ (e-mail) སྒྲ་འཕྲི​ིན་

(voice-mail) བཅས་འགྲོ​ོ་སོ​ོང་ཧ་ཅང་ཉུང་བའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་འཛམ་གླི​ིང་ཡོ​ོངས་ལ་གཏོ​ོང་ཐུབ་པ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་རྒྱལ་ཚོ​ོང་ལས་དང་ཕྱི​ི་རྒྱལ་མ་འཛུགས་སྲི​ིད་བྱུས་གུ་ཡངས་གཏོ​ོང་བ།

རྒྱ་གར་ནང་རྒྱ་ནག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་ནང་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་པའི​ི་དཔེ​ེ་དེ​ེར་ང་ཚོ​ོས་ཕྱི​ིར་ལྟ་ཞི​ིག་བྱས་ན། གལ་ཏེ​ེ་རྒྱ་གར་གཞུང་གི​ིས་

རྩེ​ེད་ཆས་ནང་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་པར་ཁྲལ་བསྡུས་ན་ཅི​ི་ཞི​ིག་འབྱུང་ངམ། རྩེ​ེད་ཆས་དེ​ེ་དག་ནང་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོས་ཁྲལ་ འཇལ་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཉོ​ོ་མཁན་ཚོ​ོས་ནང་འདྲེ​ེན་བྱས་པའི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་ཐོ​ོག་རི​ིན་གོ​ོང་མཐོ​ོ་ཙམ་སྤྲོ​ོད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོ​ོད།

རྒྱ་ནག་གི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་དེ​ེ་དག་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་སྔོ​ོན་མ་ནང་བཞི​ིན་ཁེ​ེ་པོ​ོ་མི​ི་ཡོ​ོང་ལ་རྒྱ་ནག་ནས་ནང་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་ཚད་ཀྱང་ རང་བཞི​ིན་གྱི​ིས་ཉུང་དུ་འགྲོ​ོ་ངེ​ེས་རེ​ེད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་བཟོ​ོ་མཁན་ཚོ​ོ་ཡར་རྒྱས་འགྲོ​ོ་གི​ི་རེ​ེད།

ནང་འདྲེ​ེན་ཐོ​ོག་ཁྲལ་བསྡུ་རྒྱུ་དེ​ེ་ཚོ​ོང་ལས་བཀག་འགོ​ོག་ (Trade barrier) གི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ཞི​ིག་རེ​ེད། བཀག་འགོ​ོག་ཟེ​ེར་དོ​ོན་

ནི​ི་ཚད་བཀག་འགའ་ཤས་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད་པས་རེ​ེད། གཞུང་གི​ིས་ཚོ​ོང་ལས་བཀག་འགོ​ོག་དེ​ེ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བཏང་ནས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ཚོ​ོང་ལས་ མང་དུ་གཏོ​ོང་བ་དང་ཡང་ན་སྟངས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཐུབ། དངོ​ོས་ཟོ​ོག་གང་ཞི​ིག་ནང་འདྲེ​ེན་ག་ཚོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་མི​ིན་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་

ཐུབ། རྒྱ་གར་གཞུང་གི​ིས་རང་བཙན་ཐོ​ོབ་རྗེ​ེས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ཚོ​ོང་ལས་དང་ཕྱི​ི་རྒྱལ་མ་འཛུགས་ཐོ​ོག་བཀག་འགོ​ོག་བྱས་པ་རེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་ རྒྱལ་ནང་གི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོར་ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་འགྲན་རྩོ​ོད་ལས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པར་བརྩི​ིས་པ་རེ​ེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ནས་ ༡༩༦༠ ནང་བཟོ​ོ་ལས་ཁག་དར་འགོ​ོ་བཙུགས་ཞི​ིང༌། སྐབས་དེ​ེར་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ནས་ནང་འདྲེ​ེན་བྱས་པའི​ི་

དངོ​ོས་ཟོ​ོག་གི​ིས་འགྲན་རྩོ​ོད་བྱས་ན། བཟོ​ོ་ལས་འདི​ི་དག་དར་རྒྱས་ཡོ​ོང་བར་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་བྱེ​ེད་སྲི​ིད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། རྒྱ་གར་གྱི​ིས་ འཕྲུལ་ཆས་དང༌། རྫས་ལུད། ས་སྣུམ་སོ​ོགས་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་དངོ​ོས་རྫས་ཁོ​ོ་ན་ནང་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་པ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། དར་རྒྱས་ འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཚང་མས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་འགྲོ​ོ་འགོ​ོ་བཙུགས་མཚམས་སུ་རྒྱལ་ནང་གི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་པ་ཚོ​ོར་ཐབས་སྣ་ཚོ​ོགས་ ཀྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༡ ཙམ་ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལ་འགྱུར་བ་མང་པོ​ོ་བཏང་ཡོ​ོད། གཞུང་གི​ིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་པ་ཚོ​ོས་

འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་པ་ཚོ​ོ་དང་འགྲན་རྩོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་དུས་ལ་བབས་པ་མཐོ​ོང་། གལ་ཏེ​ེ་འགྲན་རྩོ​ོད་བྱས་ན་རང་གི​ི་སྤུས་ཚད་ཇེ​ེ་

ལེ​ེགས་སུ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས། དེ​ེ་ལྟར་རྒྱལ་ནང་གི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་པའི​ི་ནུས་པ་ཇེ​ེ་དྲག་ཏུ་འགྲོ​ོ་ངེ​ེས་ཡི​ིན། ཐག་གཅོ​ོད་འདི​ི་ལ་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་

འཛུགས་སྟོ​ོབས་ཆེ​ེན་ཁག་གི​ིས་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བྱས་པ་རེ​ེད།

དེ​ེ་ལྟར་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ཚོ​ོང་ལས་དང་ཕྱི​ི་རྒྱལ་མ་འཛུགས་ལ་བཀག་སྡོ​ོམ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོས། དེ​ེའི​ི་དོ​ོན་ནི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་རྣམས་

ནང་འདྲེ​ེན་དང་ཕྱི​ིར་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་སླ་བ་དང༌། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་དང་ཡི​ིག་ཚང་རྒྱ་གར་ནས་འཛུགས་ཐུབ་པ་བཟོ​ོས་པ་དེ​ེ་

197

ཡི​ིན།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག གཞུང་གི​ིས་བཀག་སྡོ​ོམ་དང་ཚད་བཀག་བཟོ​ོས་པ་དེ​ེ་དག་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོས་པ་ལ་གུ་ཡངས་རི​ིང་ལུགས་ཟེ​ེར། ཚོ​ོང་ལས་གུ་

ཡངས་ཅན་དུ་བསྒྱུར་བ་དང་བསྟུན་ནས་ཚོ​ོང་ལས་ཁང་ལ་ནང་འདྲེ​ེན་དང་ཕྱི​ིར་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་རང་དབང་ ངང་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག སྔོ​ོན་ཆད་དང་བསྡུར་ན་གཞུང་གི​ིས་ཚད་བཀག་ཉུང་ངུ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པས་དེ​ེ་བས་གུ་ཡངས་ཅན་དུ་གྱུར་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྒྲི​ིག་འཛུགས།

རྒྱ་གར་ནང་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ཚོ​ོང་ལས་དང་མ་འཛུགས་ཇེ​ེ་ལྷོ​ོད་དུ་གཏོ​ོང་རྒྱུར་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་སྟོ​ོབས་ཆེ​ེན་ཁག་གི​ིས་རྒྱབ་

སྐྱོ​ོར་བྱས་པ་ང་ཚོ​ོས་མཐོ​ོང་ཡོ​ོད། རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་དེ​ེ་དག་གི​ིས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ཚོ​ོང་ལས་དང་མ་འཛུགས་ལ་བཀག་འགོ​ོག་བྱེ​ེད་

པ་ཐམས་ཅད་གནོ​ོད་འཚེ​ེ་ཅན་དང་། བཀག་འགོ​ོག་གང་ཡང་མི​ི་དགོ​ོས་པ། རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་དབར་རང་དབང་ངང་ཚོ​ོང་ལས་ བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་མ་ཟད། འཛམ་གླི​ིང་ནང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཚང་མས་སྲི​ིད་བྱུས་གུ་ཡངས་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་པ་གསུངས་ཡོ​ོད།

འཛམ་གླི​ིང་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ (WTO) ནི​ི་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་ཇེ​ེ་ལྷོ​ོད་དུ་གཏོ​ོང་རྒྱུར་དམི​ིགས་ཡུལ་དུ་འཛི​ིན་པའི​ི་

སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། ཡར་ཐོ​ོན་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི​ི་འགོ​ོ་འཛུགས་འོ​ོག་འཛམ་གླི​ིང་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ིས་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་ དོ​ོན་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་གཏན་འབེ​ེ​ེབས་བྱས་ཏེ​ེ། ཚང་མས་དེ​ེ་ལ་བརྩི​ི་སྲུང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ལ་ལྟ་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ད་ཆ་ འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ ༡༦༠ ཙམ་སྒྲི​ིག་འཛུགས་འདི​ིའི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་ཡི​ིན།

འཛམ་གླི​ིང་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ིས་ཚང་མར་རང་དབང་ངང་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་བྱེ​ེད་དུ་འཇུག་དགོ​ོས་ཀྱང་། དོ​ོན་དངོ​ོས་

ཐོ​ོག་ཡར་ཐོ​ོན་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི​ིས་དྲང་བདེ​ེན་མི​ིན་པའི​ི་ཚོ​ོང་དོ​ོན་ལ་བཀག་འགོ​ོག་མུ་མཐུད་བྱས་ཡོ​ོད། ཕྱོ​ོགས་གཞན་ཞི​ིག་ནས་

བཤད་ན། འཛམ་གླི​ིང་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ིས་ཡར་རྒྱས་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལ་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་བཀག་འགོ​ོག་མེ​ེད་

པར་བཟོ​ོ་དགོ​ོས་པའི​ི་བཙན་བཀའ་བཏང་ཡོ​ོད། གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་གྲུབ་འབྲས།

འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ཉི​ི་ཤུའི​ི་ནང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་ཅན་དུ་འགྱུར་བའི​ི་ལམ་བུ་གལ་གནད་ཅན་ཞི​ིག་

ཡི​ིན། དེ​ེས་མི​ིའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ཐོ​ོག་ལ་ནུས་པ་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད་དམ། ང་ཚོ​ོས་གྲུབ་འབྲས་ཁ་ཤ ས་ལ་བལྟ་དགོ​ོས།

ས་གནས་དང་ཕྱི​ི་རྒྱལ་གཉི​ིས་ཀའི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་མཁན་དབར་འགྲན་རྩོ​ོད་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བ་དང་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ིས་འཛད་

སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོར་ཕན་ཐོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད། ལྷག་པར་དུ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ཁུལ་གྱི​ི་འབྱོ​ོར་ལྡན་མི​ི་མང་ཚོ​ོར་ཁེ​ེ་ཕན་བྱུང་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་

གདམ་ག་མང་བ་དང་། སྤུས་ཚད་བཟང་བ། རི​ིན་གོ​ོང་དམའ་རུ་ཕྱི​ིན་པའི​ི་སྐྱི​ིད་སྣང་ཚོ​ོར་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། མི​ི་ཚོ​ོས་འཚོ​ོ་ བའི​ི་ཚད་གཞི​ི་སྔ་མོ​ོ་ལས་མཐོ​ོ་བ་ཞི​ིག་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱོ​ོད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་མཁན་དང་ལས་མི​ིའི​ི་བར་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་ ཤུགས་རྐྱེ​ེན་གཅི​ིག་མཚུངས་ཤི ིག་མི​ིན།

198

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

དང་པོ​ོ། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཆེ​ེ་ཁག་གི​ིས་འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ཉི​ི་ཤུའི​ི་རི​ིང་རྒྱ་གར་ནང་མ་འཛུགས་བྱེ​ེད་ཤུགས་

ཆེ​ེ་རུ་བཏང་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེས་ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་ཕན་ཐོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད་པ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་དེ​ེ་དག་གི​ིས་གྲོ​ོང་ ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་ཁ་པར་དང་། རླངས་འཁོ​ོར། གློ​ོག་རྫས། ཆུ་མངར་མོ​ོའི ི་རི​ིགས། མགྱོ​ོགས་ཟས། དེ​ེ་བཞི​ིན་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་དངུལ་ཁང་ལྟ་བུའི​ི་

ཞབས་ཞུའི​ི་བཟོ​ོ་ལས་ལ་དོ​ོ་སྣང་ཡོ​ོད་ལ་ཐོ​ོན་རྫས་དེ​ེ་དག་ཉོ​ོ་མཁན་ཕྱུག་པོ​ོ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། བཟོ​ོ་ལས་དང་ཞབས་ཞུ་དེ​ེ་དག་ནང་ལས་

ཀའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་གསར་པ་མང་པོ​ོ་སྐྲུན་པ་དང། དེ​ེ་བཞི​ིན་མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་ས་གནས་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་ཁག་ལའང་ ཕན་ཐོ​ོན་བྱུང་ཡོ​ོད།

གཉི​ིས་པ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་རྩེ​ེ་གྲས་ཁ་ཤ ས་ཀྱི​ིས་འགྲན་རྩོ​ོད་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན་པ་དེ​ེ་ལས་ཁེ​ེ་ཕན་ལེ​ེན་ཐུབ་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་

ལག་རྩལ་གསར་པ་དང་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཐབས་ལམ་ལ་མ་འཛུགས་བྱས་པས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཚད་གཞི​ི་མཐོ​ོ་རུ་བཏང་ཡོ​ོད། ཁ་ཤ ས་ཀྱི​ིས་ཕྱི​ི་ རྒྱལ་གྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་དང་མཉམ་ལས་བྱས་ནས་གྲུབ་འབྲས་བཟང་པོ​ོ་ཐོ​ོབ་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་མི​ིན་རྒྱ་གར་གྱི​ི་བཟོ​ོ་ཚོ​ོང་ཆེ​ེ་ཁག་ཁ་ཤས་ཀྱང་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་རུ་འགྱུར་ཐུབ་ཡོ​ོད། ཊ་ཊ་མོ​ོ་ཊ་བཟོ​ོ་གྲྭ་

(Tata Motors) དང་། ཨི​ིན་ཕོ​ོ་སི​ི། (Infosys) (གློ​ོག་ཀླད་འཕྲུལ་ཆས་) རན་བྷག་སི​ི། (Ranbaxy) (སྨན་རྫས།) ཨེ​ེ་ཤི ི་ཡའི​ི་ཚོ​ོན་རྩི​ི།

(Asain Paints) (ཚོ​ོན་མདོ​ོག) སུན་ཌ་རམ་དམ་འདོ​ོགས། (Sundaram Fasteners) (སྣུམ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་གཅུས་གཟེ​ེར་) བཅས་ནི​ི་རྒྱ་

གར་གྱི​ི་བཟོ​ོ་ཚོ​ོང་ཁང་ཁ་ཤས་ཡི​ིན་ཞི​ིང་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་ལས་དོ​ོན་འཛམ་གླི​ིང་ཡོ​ོངས་སུ་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ིས་ཞབས་ཞུ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་བཟོ​ོ་ཚོ​ོང་ཁང་དང་། ལྷག་པར་དུ་གློ​ོག་ཀླད་འཕྲུལ་ཆས་དང་

འབྲེ​ེལ་བའི​ི་བཟོ​ོ་ཚོ​ོང་ཁག་ལ་གོ​ོ་སྐབས་གསར་པ་སྐྲུན་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ལོ​ོན་ཌོ​ོན་དུ་རྟེ​ེན་གཞི​ི་བྱས་པའི​ི་བཟོ​ོ་ཚོ​ོང་ཁང་ཞི​ིག་གི​ི་དུས་ དེ​ེབ་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་བཟོ​ོ་ཚོ​ོང་ཁང་དང་། ཁ་པར་ལྟེ​ེ་གནས་ཁག་ནི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ཁ་ཤ ས་རེ​ེད། དེ​ེ་མ་ཟད། གྲངས་ཐོ​ོ་

འཇུག་འགོ​ོད་དང་། རྩི​ིས་གཉེ​ེར། འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་ལས་དོ​ོན། བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་ལྟ་བུའི​ི་ཞབས་ཞུ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་རྒྱ་གར་ལྟ་བུའི​ི་རི​ིན་གོ​ོང་ཁེ​ེ་པོ​ོའི ི་

རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ནས་འདེ​ེམས་སྒྲུག་གི​ིས་ཡར་རྒྱས་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ལ་ཕྱི​ིར་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཆུང་གྲས་རྣམས་ལ་གནས་དང་འཇི​ིག་གི​ི་དཀའ་ངལ།

ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་དང་ལས་མི​ི་ཆུང་གྲས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ལ་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ིས་དཀའ་ངལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། གློ​ོག་

རྫས་དང། གློ​ོག་འཛི​ིན་ཡོ​ོ་ཆས། འགྱི​ིག་ཤོ​ོག རྩེ​ེད་ཆས། འཁོ​ོར་ལོ​ོ། འོ​ོ་མའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས། སྔོ​ོ་ཚལ་གྱི​ི་སྣུམ་བཅས་ལ་འགྲན་རྩོ​ོད་རྐྱེ​ེན་

པས་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་ཚབས་ཆེ​ེན་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ཁར་ཚན་པ་ཁ་ཤ ས་སྒོ​ོ་རྒྱག་དགོ​ོས་པར་བརྟེ​ེན་མི​ི་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ལས་མེ​ེད་དུ་གྱུར་

ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་བཟོ​ོ་ལས་འབྲི​ིང་བ་དང་ཆུང་གྲས་ཚོ​ོས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་བྱེ​ེ་བ་བཅུ་གཅི​ིག་ཙམ་ལ་ལས་ཀ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་ པ་དང། དེ​ེ་ནི​ི་ཞི​ིང་ལས་ཀྱི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ཨང་གཉི​ིས་པ་རེ​ེད།

199

ལས་ཀའི​ི་གནས་བབ་བརྟན་པོ​ོ་མེ​ེད་པ་དང་འགྲན་རྩོ​ོད།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་དང་འགྲན་རྩོ​ོད་གནོ​ོན་ཤུ གས་ཀྱི​ིས་ལས་མི​ིའི​ི་འཚོ​ོ་བར་འགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཏང་ཡོ​ོད། འགྲན་རྩོ​ོད་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་

འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་བཟོ​ོ་པ་ཚོ​ོས་འཕྲལ་སེ​ེལ་ལས་བྱེ​ེད་གླ་རྒྱུར་འདོ​ོད་མོ​ོས་བྱས་པ་རེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ལས་མི​ིའི​ི་ལས་གནས་

བརྟན་པོ​ོ་མེ​ེད་པར་འགྱུར། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི​ི་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དག་གི​ིས་ཡུ་རོ​ོབ་དང་ཨ་རི​ི་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་གྱོ​ོན་ཆས་བཟོ​ོ་ལས་

ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཕྱི​ིར་འཚོ​ོང་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོའི​ི་ཁོ​ོངས་ནས་མངགས་ཉོ​ོ་བྱས། འཛམ་གླི​ིང་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་སུ་ཁྱབ་ཐུབ་པའི​ི་རྒྱལ་ མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དག་གི​ིས་ཁེ​ེ་སྤོ​ོགས་མང་ཤོ​ོས་ལེ​ེན་ཐབས་སུ་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་ཆེ​ེས་ཁེ​ེ་བོ​ོ་རྣམས་འཚོ​ོལ་བཞི​ིན་

ཡོ​ོད། མངགས་ཉོ​ོ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོང་ཐབས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྱོ​ོན་གོ​ོས་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོས་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་གཅོ​ོག་ཐབས་བྱས་ པ་རེ​ེད། ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོས་མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆའི​ི་རི​ིན་གོ​ོང་གཅོ​ོག་མི​ི་ཐུབ་སྟབས་ལས་མི​ིའི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་གཅོ​ོག་ཐབས་བྱས།

སྔོ​ོན་ཆད་བཟོ​ོ་གྲྭ་ཞི​ིག་གི​ིས་གཏན་འཇགས་ལས་མི​ི་གླ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་ནའང་། ད་ཆ་ལས་མི​ི་རྣམས་འཕྲལ་སེ​ེལ་ཐོ​ོག་ནས་གླ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

དེ​ེས་བཟོ​ོ་པ་ཚོ​ོར་ལོ​ོ་ཧྲི​ིལ་པོ​ོར་གླ་ཆ་སྤྲོ​ོད་མི​ི་དགོ​ོས། ལས་མི​ི་རྣམས་དུས་ཚོ​ོད་རི​ིང་པོ​ོར་ལས་ཀ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་དང་ལས་བྲེ​ེལ་ཚ་ བའི​ི་སྐབས་སུ་མཚན་ལས་ཀྱང་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ལས་མི​ི་རྣམས་འཚོ​ོ་བ་འཁྱོ​ོལ་ཐབས་སུ་གླ་ཆ་དམའ་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ལས་ཀ་ དུས་ཚོ​ོད་འཕར་མ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

གྱོ​ོན་ཆས་ཕྱི​ིར་འདྲེ​ེན་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོའི་ི དབར་གྱི​ི་འགྲན་རྩོ​ོད་ལས་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཚོ​ོར་ཁེ​ེ་སྤོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཟོ​ོ་

རྒྱུར་ཕན་ཐོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད་ཀྱང་། གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་ལས་བྱུང་བའི​ི་ཁེ​ེ་སང་ལས་མི​ི་ཚོ​ོར་འདྲ་མཉམ་ཐོ​ོབ་ཐུབ་མེ​ེད། གོ​ོང་དུ་བརྗོ​ོད་ པའི​ི་ལས་ཀའི​ི་གནས་སྟངས་དང་ལས་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་དཀའ་ངལ་དག་རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་བཟོ​ོ་ལས་སྡེ​ེ་ཚན་དང་ཞབས་ཞུ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་ཐུན་

མོ​ོང་དུ་གྱུར་ཡོ​ོད། དེ​ེང་སང་ལས་མི​ི་མང་ཆེ​ེ་བ་སྒྲི​ིག་འཛུགས་མེ​ེད་པའི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་ནང་ལས་ཀ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཡོ​ོད་པའི​ི་ སྡེ​ེ་ཚན་ནང་གི​ི་ལས་ཀའི​ི་གནས་སྟངས་ཀྱང་ཇེ​ེ་སྡུག་ཏུ​ུ་སོ​ོང་སྟེ​ེ་སྒྲི​ིག་འཛུགས་མེ​ེད་པའི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་དང་འདྲ་བོ​ོ་ཆགས་ཡོ​ོད། ལུགས་མཐུན་གྱི​ི་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་ལ་རྩོ​ོད་ལེ​ེན།

གོ​ོང་གསལ་དཔང་རྟགས་ལས་མི​ི་ཚོ​ོར་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་གཅི​ིག་མཚུངས་ཐོ​ོབ་མེ​ེད་པ་མཚོ​ོན་ཐུབ། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་

དང་། རྩལ། རྒྱུ་ནོ​ོར་ཡོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོས་གོ​ོ་སྐབས་གསར་པ་དེ​ེ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ཡག་ཤོ ོས་བཏང་ཡོ​ོད། ཕྱོ​ོགས་གཞན་ཞི​ིག་ནས་བཤད་ན། མི​ི་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ལ་ཁེ​ེ་ཕན་དེ​ེ་མཉམ་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཐུབ་མེ​ེད།

དེ​ེང་སང་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་དེ​ེ་དངོ​ོས་དོ​ོན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་སྟབས། ང་ཚོ​ོས་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་ནི​ི། དེ​ེ་ཇི​ི་ལྟར་ལུགས་མཐུན་

ཞི​ིག་བཟོ​ོ་དགོ​ོས་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན། དྲང་བདེ​ེན་གྱི​ི་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ིས་མི​ི་ཚང་མར་གོ​ོ་སྐབས་སྐྲུན་ཐུབ་པ་མ་ཟད། ཁེ​ེ་ཕན་དེ​ེ་དག་ མཉམ་སྤྱོ​ོད་ཡག་པོ​ོ་ཡོ​ོང་བའང་བྱེ​ེད་ཐུབ།

འདི​ི་ལྟར་ཡོ​ོང་བར་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ནུས་པ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་འདོ​ོན་ཐུབ། དེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ིས་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པ་དང་སྟོ​ོབས་ཤུ གས་

ཅན་ཁོ​ོ་ནའི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་པ་ཙམ་མ་ཡི​ིན་པར། རྒྱལ་ཁབ་ནང་གི​ི་མི​ི་ཚང་མའི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་

200

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ལག་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཐུབ་པའི​ི་ཐབས་ལམ་ཁ་ཤས་སྐོ​ོར་ལ་བཀླགས་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ལས་མི​ིའི​ི་

ཁྲི​ིམས་དེ​ེ་དག་འོ​ོས་འཚམས་ངང་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ་དང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་ཐོ​ོབ་ཐང་ཏག་ཏག་རག་པའི​ི་འགན་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ། ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཆུང་གྲས་རྣམས་ལ་འགྲན་རྩོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་ནུས་པ་འདང་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་ཏུ་མ་འགྱུར་བར་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ནུས་པ་གོ​ོང་ མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་རྒྱུར་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

གལ་ཏེ​ེ་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཡི​ིན་ཚེ​ེ་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ཚོ​ོང་ལས་དང་མ་འཛུགས་བཀག་འགོ​ོག་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་པ་མ་ཟད། འཛམ་གླི​ིང་

ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ནང་དྲང་བདེ​ེན་གྱི​ི་སྒྲི​ིག་ལམ་ཆེ​ེད་དུ་ཞི​ི་མོ​ོལ་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག དེ​ེ་མི​ིན་བློ​ོ་འདོ​ོད་མཚུངས་པའི​ི་ཡར་རྒྱས་འགྲོ​ོ་

བཞི​ིན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དག་དང་མཉམ་འབྲེ​ེལ་གྱི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ནང་དུ་ཡར་རྒྱས་སོ​ོང་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ ཀྱི​ི་དབང་སྒྱུར་ལ་འཐབ་རྩོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ཤས་རི​ིང་མི​ི་མང་གི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་ཁག་གི​ིས་གོ​ོ་སྒྲི​ིག་བྱས་པའི​ི་ལས་འགུལ་དང་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོས་འཛམ་གླི​ིང་ཚོ​ོང་

དོ​ོན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་དང་མ་འཛུགས་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་གལ་ཆེ​ེན་མང་པོ​ོར་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་ཡོ​ོད།

དེ​ེས་ལུགས་མཐུན་གྱི​ི་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་ཡོ​ོང་བའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ནང་དུ་མི​ི་མང་གི​ིས་ཀྱང་ནུས་པ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་འདོ​ོན་ཐུབ་པ་བསྟན་

ཡོ​ོད་དོ​ོ།།

པར་རི​ིས། ༡༨་༨ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༥ ལོ​ོར་ཧོ​ོང་ཀོ​ོང་མི​ི་མང་གི​ིས་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་པ།

201

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག སྦྱོ​ོང་ཚན། ཀ༽ གཤམ་གསལ་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་དོ​ོན་རང་ཚི​ིག་ཐོ​ོག་ནས་བྲི​ིས།

༢། རྒྱ་གར་གཞུང་གི​ིས་ཕྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་ལས་དང་མ་འཛུགས་ལ་བཀག་འགོ​ོག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་བཀག་འགོ​ོག་ དེ​ེ་དག་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན་བྱེ​ེད་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་དམ།

༣། འགྱུར་སླ་བའི​ི་ལས་མི​ིའི​ི་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་རང་བཞི​ིན་གྱི​ིས་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཚོ​ོར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཇི​ི་ལྟར་ཡོ​ོང་ངམ།

༤། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་རྣམས་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དག་ནང་བཙུགས་པ་དང། ཚོ​ོད་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པ། ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཇི​ི་ལྟར་ འདོ​ོན་ཐུབ་བམ།

༥། ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་ཡར་ཐོ​ོན་ཅན་གྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཚོ​ོས་ཡར་རྒྱས་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི​ི་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་དང་མ་འཛུགས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་ བྱུས་ལྷོ​ོད་དུ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་ཟེ​ེར་གྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བལྟས་ན་ཡར་རྒྱས་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཚོ​ོས་དེ​ེར་དགོ​ོས་འདུན་

ཅི​ི་ཞི​ིག་འདོ​ོན་དགོ​ོས་སམ།

༦། གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་གཅི​ིག་མཚུངས་བྱུང་མེ​ེད། འགྲེ​ེལ་བཤད་རྒྱོ​ོབ།

༧། ཚོ​ོང་ལས་དང་མ་འཛུགས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལྷོ​ོད་དུ་བཏང་བ་དེ​ེས་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་འགྲོ​ོས་ལ་ཕན་ཐོ​ོགས་ཇི​ི་ལྟར་བྱུང་ངམ།

༨། ཕྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་ལས་ཀྱི​ིས་རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་དབར་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་མཐུན་སྒྲི​ིལ་ཇི​ི་ལྟར་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་དམ། སློ​ོབ་དེ​ེབ་ནང་མེ​ེད་པའི​ི་དཔེ​ེ་ མཚོ​ོན་གཞན་ཞི​ིག་བཀོ​ོད་དེ​ེ་འགྲེ​ེལ་བཤད་བྱེ​ེད་རོ​ོགས།

༩། མ་འོ​ོངས་པར་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་མུ་མཐུད་དུ་འབྱུང་ངེ​ེས། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ལོ​ོ་ཉི​ི་ཤུ འི​ི་རྗེ​ེས་ཀྱི​ི་འཛམ་གླི​ིང་འདི​ི་ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་ཡོ​ོང་སྲི​ིད་ མི​ིན་བསམ་བློ​ོ་གཏོ​ོང་ཐུབ་བམ། རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་བྲི​ིས།

༡༠། མི​ི་གཅི​ིག་གི​ིས་གོ​ོ་ལ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་བཏང་ཡོ​ོད་ཅེ​ེས་བཤད། མི​ི་གཞན་དེ​ེས་གོ​ོ་ལ་ གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ལ་ཕན་ཐོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད་ཅེ​ེས་བཤད། གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་མི​ི་དེ​ེ་གཉི​ིས་རྩོ​ོད་པ་རྒྱག་ བཞི​ིན་པ་མཐོ​ོང་ན་ལན་ཇི​ི་ལྟར་འདེ​ེབས་སམ།

ཁ༽ སྟོ​ོང་ཆ་ཁ་སྐོ​ོངས།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཉོ​ོ་མཁན་ཚོ​ོར་མི​ི་ལོ​ོ་ཉི​ི་ཤུ འི​ི་སྔོ​ོན་དང་བསྡུར་ན་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་གི​ི་གདམ་ག་མང་བ་ཡོ​ོད། འདི​ི་ནི​ི་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་

བརྒྱུད་རི​ིམ་དང་འབྲེ​ེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་མང་པོ​ོ་ནས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱས་པའི​ི་དངོ​ོས་

ཟོ​ོག་འཚོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། འདི​ིས་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དང་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ ཇེ​ེ་མང་དུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་མི​ིན་ང་

ཚོ​ོས་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་བཟོ​ོ་གྲྭ་ཇེ​ེ་མང་ཡི​ིན་པ་མཐོ​ོང་བ་དེ​ེ་དག་རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱས་པ་ཞི​ིག་

202

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཡི​ིན་སྲི​ིད། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་རྒྱ་གར་ནང་མ་འཛུགས་བྱེ​ེད་དོ​ོན་ནི​ི་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་

་ཡི​ིན། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོར་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་གདམ་ག་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཇེ​ེ་མང་དུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་སྐབས་སུ་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ དང་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ཇེ​ེ་མང་དུ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་ནུས་པས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་པ་ཚོ​ོའི​ི་དབར་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པ་ མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

ག༽ མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་ཐོ​ོན་

རླངས་འཁོ​ོར།

སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་མཁན་ཆུང་རི​ིགས་ཁྲོ​ོད་ནས་རི​ིན་ གོ​ོང་ཁེ​ེ་པོ​ོར་ཉོ​ོ།

ནང་འདྲེ​ེན་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་ལ་ཚད་དང་དཔྱ་ཁྲལ་བེ​ེད་

གྱོ​ོན་ཆས་དང་། ལྷམ། རྩེ​ེད་ཆས་རི​ིགས།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡི​ིས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་ལ་མ་

ཀོ​ོལ་སེ​ེན་ཊར། འབྲེ​ེལ་མཐུད་ཁང་།

འཕྲུལ་རི​ིག་གི​ིས་ཞབས་ཞུ་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་

ཊ་ཊ་འཁོ​ོར་ལོ​ོ་དང་། ཨི​ིན་ཕོ​ོ་སི​ི། རན་བྷག་

རྒྱལ་མང་ནང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀམ་པ་ཎི​ི་འགའ་ཤས་

ཚོ​ོང་ལས་བཀག་འགོ​ོག

སྤྱད་ནས་ཚད་འཛི​ིན་བྱེ​ེད། འཛུགས་བྱས་པ་དེ​ེ། གཏོ​ོང་རོ​ོགས་བྱས།

སི​ི།

ཀྱི​ིས་རྒྱ་གར་ནང་བཟོ​ོ་གྲྭ་བཙུགས་ནས་ཐོ​ོན་ སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་པར་མ་འཛུགས་བྱས།

203

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

༡༩། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་།

༄༅། །ཚགས་ཤོ​ོག ་དུམ་བུ་འདི​ིའི​ི་ ནང་ཉེ​ེར ་ སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་བཅོ​ོས་སྒྲི​ིག་ལྷན་ཚོ​ོགས་

(Consumer Disputes Redressal Commission)

ཀྱི​ིས་ཁྲི​ིམས་ཐག་བཅད་པའི​ི་གསར་འགྱུར་འགའ་

ཤས་འདུས་ཡོ​ོད། ཐག་གཅོ​ོད་འདི​ི་དག་ནི​ི་ཉེ​ེར་ སྤྱོ​ོད་པས་རྒྱུན་བསྐྱངས་ཏེ​ེ་འཐབ་རྩོ​ོད་བྱས་པའི​ི་

རྐྱེ​ེན ་གྱི​ིས ་བྱུང་བ་རེ​ེད ། གནད་དོ​ོན ་དེ​ེ་ རི​ིག ས་ ལ་མི​ི་མང་གི​ིས་ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་དེ​ེ་དག་གི​ི་

གམ་དུ་བཅར་གྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། ཇི​ི་ལྟར་ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་དྲང་

བདེ​ེན་བྱུང་མེ​ེད་དམ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་འོ​ོས་འཚམ་མི​ིན་ པའི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་འཕྲད་པའི​ི་ཚོ​ོར་སྣང་བྱུང་ཚེ​ེ། ཉེ​ེར་ སྤྱོ​ོད ་མཁན་གྱི​ི་ ཐོ​ོབ ་ཐང་ (Consumer Rights)

བེ​ེད་སྤྱད་ནས་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོའི​ི་གམ་ནས་འོ​ོས་འཚམ་ གྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་རྩོ​ོད་པའི​ི་ཐབས་ལམ་གང་དག་ཡོ​ོད་ དམ།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༩་༡ རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་བཅོ​ོས་སྒྲི​ིག་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཁྲི​ིམས་ཐག་བཅད་པ་ འཁོ​ོད་པའི​ི་ཚགས་ཤོ ོག་དུམ་བུ་འགའ།

ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན།

ང་ཚོ​ོས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་མཁན་དང་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གཉི​ིས་ཀའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོའི ི་ཐོ​ོག་ནས་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་ཞུགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དངོ​ོས་ཟོ​ོག་

ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་དང་ཞབས་ཞུ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་ངོ​ོས་ནས་ང་ཚོ​ོས་སྔོ​ོན་ཆད་གླེ​ེང་ཟི​ིན་པའི​ི་ཞི​ིང་ལས་དང་། བཟོ​ོ་ལས། ཞབས་ཞུ་

ལྟ་བུའི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་གང་རུང་ནང་ཞུགས་སྲི​ིད། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་རང་ལ་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུ་དགོ​ོས་ སྐབས་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་ཞུགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ནི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་ཆོ​ོག་པའི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་རེ​ེད།

སློ​ོབ་ཚན་སྔོ​ོན་མའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་ཡར་རྒྱས་ལ་སྐུལ་འདེ​ེད་གཏོ​ོང་བའི​ི་ཁྲི​ིམས་དང་སྒྲི​ིག་གཞི​ི། ཡང་ན། གོ​ོམ་སྟབས་ཤི​ིག་

དགོ​ོས་པའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་གླེ​ེང་མོ​ོལ་བྱས་ཡོ​ོད། འདི​ི་དག་ནི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་མེ​ེད་པའི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་ནང་གི​ི་ལས་མི​ི་ཚོ​ོར་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་

དང། ཡང་ན། སྒྲི​ིག་ཞུགས་མི​ིན་པའི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་ (Informal Sector) ནང་དངུལ་བུན་གཏོ​ོང་མཁན་ཚོ​ོས་སྐྱེ​ེད་ཀ་མཐོ​ོ་པོ​ོ་ལེ​ེན་པ་ལས་

204

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་ཡི​ིན། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་ཁྲི​ིམས་དང་སྒྲི​ིག་གཞི​ིའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཡང་ཡོ​ོད།

དཔེ​ེར་ན། སྒྲི​ིག་ཞུགས་མི​ིན་པའི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་གི​ི་དངུལ་བུན་གཏོ​ོང་མཁན་ཚོ​ོས་བུ་ལོ​ོན་གཡོ​ོར་མཁན་རྣམས་ལ་གཡོ​ོ་བྱུས་སྣ་

ཚོ​ོགས་སྤྱད་ནས་སྟངས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཐབས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་དུས་ཐོ​ོག་ཏུ་དངུལ་བུན་བཏང་བའི​ི་སྐྱི​ིན་ཚབ་ཏུ་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་རྣམས་

རི​ིན་གོ​ོང་དམའ་པོ​ོར་འཚོ​ོང་དགོ​ོས་པ་དང་། ཡང་ན་ཞི​ིང་པ་ཆུང་ཆུང་ཚོ​ོར་བུ་ལོ​ོན་འཇལ་ཆེ​ེད་ས་ཞི​ིང་འཚོ​ོང་བར་བཙན་བཀའ་ གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་སྒྲི​ིག་ཞུགས་མི​ིན་པའི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་ཁོ​ོངས་སུ་ལས་མི​ི་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་གླ་ཆ་དམའ་པོ​ོ་དང་སྐབས་རེ​ེར་འཕྲོ​ོད་ བསྟེ​ེན་ལ་གནོ​ོད་པའི​ི་གནས་སྟངས་ཀྱང་དང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བཤུ་གཞོ​ོག་དེ​ེ་རི​ིགས་སྔོ​ོན་འགོ​ོག་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་ཁྲི​ིམས་དང་ སྒྲི​ིག་གཞི​ིའི​ི་སྐོ​ོར་གླེ​ེང་ཡོ​ོད། ཁྲི​ིམས་སྒྲི​ིག་དེ​ེ་དག་ལག་བསྟར་ཐུབ་པར་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་མང་པོ​ོས་འབད་བརྩོ​ོན་ཡུན་རི​ིང་བྱས་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་བཞི​ིན་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་གི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཁེ​ེ་དབང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཆེ​ེད་དུ་ཁྲི​ིམས་དང་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཡི​ིན། སྒེ​ེར་གྱི​ི་

ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོས་རང་ཉི​ིད་ཡང་ཡང་གྱོ​ོང་གུད་ཕོ​ོག་པ་ཚོ​ོར་སྲི​ིད། དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུའི​ི་སྐོ​ོར་མི​ི་དགའ་བའི​ི་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་

ཕྲན་ཙམ་བྱུང་ཚེ​ེ། འགན་འཁྲི​ི་ཡོ​ོད་ཚད་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ལ་དཀྲི​ི་ཐབས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཅ་དངོ​ོས་བཙོ​ོངས་ཟི​ིན་རྗེ​ེས་། “ཅ་ དངོ​ོས་དེ​ེ་ཡག་པོ​ོ་མེ​ེད་ན། ཉོ​ོ་སྐབས་ག་རེ​ེ་བྱས་ནས་ཞི​ིབ་ཚགས་

བལྟས་མེ​ེད །” ཞེ​ེས ་ཚོ​ོང ་པ་ལ་འགན་འཁྲི​ི་ ཅི​ི་ ཡང་མེ​ེད ་པ་ལྟ་བུ་ བརྗོ​ོད་སྲི​ིད། གནས་སྟངས་དེ​ེ་རི​ིགས་ལ་གདོ​ོང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཐབས་སུ་ ང་ཚོ​ོས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལས་འགུལ་ཟེ​ེར་བ་རྗེ​ེས་སུ་གྲོ​ོས་བསྡུར་ བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན།

ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་བཤུ་གཞོ​ོག་བྱེ​ེད་སྟངས་འདྲ་མི​ིན་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་

ན། སྦྱི​ིན་བདག་གི​ིས་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ལྗི​ིད་ཚད་ལས་ཉུང་བ་འཇལ་བ་དང་། རྩི​ིས་ནང་མེ​ེད་པའི​ི་རི​ིན་པ་ཁ་སྣོ​ོན་བྱེ​ེད་པ། ཡང་ན། དངོ​ོས་

ཟོ​ོག་ལ་ལྷད་རྒྱག་པ་དང་ཐོ​ོན་རྫས་སྐྱོ​ོན་ཅན་བཙོ​ོང་བ་ལྟ་བུ་དྲང་པོ​ོ་མི​ིན་པའི​ི་ཚོ​ོང་ལས་མང་པོ​ོ་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

སྐབས་རེ​ེར་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་མཁན་ཉུང་ཤས་དང་དབང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་དུས། ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་ཉུང་ངུ་ཁ་ཐོ​ོར་དུ་གྱར་བའི​ི་སྐབས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་

མཁན་ལ་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་བྱེ​ེད་ལས་དྲང་བདེ​ེན་མི​ིན་པ་ཡོ​ོང་ངེ​ེས། ལྷག་པར་དུ་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དེ​ེ་དག་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱེ​ེད་མཁན་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཆེ​ེ་

གྲས་ཁག་ཡི​ིན་ན་དེ​ེ་ལྟར་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱུ་ནོ​ོར་དང་། སྟོ​ོབས་ཤུགས། ཁྱབ་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་དེ​ེ་རི​ིགས་ཀྱི​ིས་ཁྲོ​ོམ་རར་ཐབས་ སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས་གཡོ​ོ་འགུལ་བྱེ​ེད་ཐུབ། སྐབས་རེ​ེར་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཡི​ིད་དབང་འགུག་ཆེ​ེད་བརྒྱུད་ལམ་དང་ཡོ​ོང་ཁུངས་

གཞན་ནས་གནས་ཚུལ་རྫུན་མ་སྤེ​ེལ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ལོ​ོ་མང་རི​ིང་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཞི​ིག་གི​ིས་ཚན་རི​ིག་དང་མཐུན་པའི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ ཅི​ིག་ཡི​ིན་ཞེ​ེས་བརྗོ​ོད་དེ​ེ་འཛམ་གླི​ིང་ཡོ​ོངས་ལ་ཕྲུ་གུའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་འོ​ོ་རྩམ་ (Powder Milk) ཨ་མའི​ི་འོ​ོ་མ་ལས་ལེ​ེགས་པ་ཡོ​ོད་ཅེ​ེས་

བརྗོ​ོད་དེ​ེ་འཚོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཀམ་པ་ཎི​ི་དེ​ེས་རྫུན་གཏམ་བཤད་པ་ངོ​ོས་ལེ​ེན་མ་བྱས་པར་དཀའ་ངལ་མང་པོ​ོ་འཕྲད་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་དུ་

ཐ་མག་བཟོ​ོ་སྐྲུན་ཀམ་པ་ཎི​ི་དག་གི​ིས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་དེ​ེས་སྐྲན་ནད་བཟོ​ོ་སྲི​ིད་པ་ངོ​ོས་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དུ་འཇུག་པར་ཁྲི​ིམས་ཁང་གི​ི་གྱོ​ོད་གཞི​ི་

205

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་ཁྲི​ིམས་རྩོ​ོད་རི​ིང་པོ​ོ་ཞི​ིག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་བྱུང་། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་ཁྲི​ིམས་དང་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ དགོ​ོས་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན།

ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལས་འགུལ།

ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལས་འགུལ་ནི​ི་ཚོ​ོང་པས་དྲང་བདེ​ེན་མི​ིན་པའི​ི་ལས་ཀ་མང་པོ​ོ་གཉེ​ེར་བར་མ་འདོ​ོད་པ་ལས་བྱུང་བ་ཞི​ིག་

ཡི​ིན་ཏེ​ེ། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་རྣམས་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་བཤུ་གཞོ​ོག་ཐེ​ེབས་པ་ལས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་གང་ཡང་མེ​ེད། དུས་ ཡུན་རི​ིང་པོ​ོར་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་ཐོ​ོན་རྫས་ཤི ིག་གམ་ཡང་ན་ཚོ​ོང་ཁང་ཞི​ིག་ལ་དགའ་པོ​ོ་མེ​ེད་ཚེ​ེ། ཁོ​ོས་ཐོ​ོན་རྫས་དེ​ེ་ཉོ​ོ་མཚམས་

འཇོ​ོག་པ་དང་། ཡང་ན་ཚོ​ོང་ཁང་དེ​ེ་ནས་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་བྱེ​ེད་རྒྱུ་མཚམས་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་རང་ཉི​ིད་ནས་ཚོ​ོང་ ཟོ​ོག་ཉོ​ོ་སྐབས་དང་ཞབས་ཞུའི​ི་ལས་རི​ིགས་མཐའ་དག་ལ་དོ​ོ་སྣང་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་འགན་འཁྲི​ི་ཡི​ིན་ཤ ག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་

དང་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་ཁག་གི​ིས་མི​ི་མང་ནང་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་སྤེ​ེལ་བར་ལོ​ོ་མང་འགོ​ོར་ཡོ​ོད་ཀྱང། མཐར་ཚོ​ོང་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ ཞུའི​ི་སྤུས་ཚད་ཀྱི​ི་འགན་ལེ​ེན་དེ​ེ་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོར་ཡོ​ོད་པ་གསལ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་ནང་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལས་འགུལ་དེ​ེ་སྤྱི​ི་

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ནུས་ཤུགས་ཤི ིག་གི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་བཟང་སྤྱོ​ོད་ལས་

བརྒལ་བའི​ི་ ཚོ​ོང ་ལས་བྱེ​ེད ་སྟངས་ལ་ངོ​ོ་ རྒོ​ོལ ་དང། ཁོ​ོ་

ཚོ​ོའི​ི་ ཁེ​ེ་ ཕན་སྲུང་སྐྱོ​ོབ ། གོ​ོང ་འཕེ​ེལ ་གཏོ​ོང ་བའི​ི་ དགོ​ོས ་ མཁོ​ོ་དང་འབྲེ​ེལ་ཏེ​ེ་བྱུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཟ་འབྲུ་དཀོ​ོན་པ་

དང་། གསོ​ོག་འཇོ​ོག ནག་ཚོ​ོང་། ཟ་འབྲུ་དང་བཟའ་སྣུམ་

བསྲེ​ེས་ལྷད་བྱེ​ེད་པ་བཅས་ཀྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠ ནང་ཉེ​ེར་ དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༩་༢ ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་པ།

སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལས་འགུལ་དེ​ེ་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་རྣམ་པའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་རེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༠ བར་དུ་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་

གྱི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་ཁག་གི​ིས་རྩོ​ོམ་ཡི​ིག་འབྲི​ི་བ་དང་འགྲེ​ེམས་སྟོ​ོན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བྱས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་བཙུགས་

ནས་འབྲུ་རི​ིགས་ཚོ​ོང་ཁང་ནང་གི​ི་ཚུལ་མི​ིན་བྱ་སྤྱོ​ོད་དང་། འགྲུལ་སྐྱེ​ེལ་འཁོ​ོར་ལོ​ོའི ི་ནང་མི​ི་ཚད་ལས་བརྒལ་བ་འགྲུལ་བཞུད་བྱེ​ེད་

པའི​ི་གནད་དོ​ོན་ལ་ཞི​ིབ་འཇུག་བྱས་པ་རེ​ེད། ཉེ​ེ་དུས་རྒྱ་གར་ནང་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་མང་དུ་འཕེ​ེལ་བ་མངོ​ོན་ཡོ​ོད།

འབད་རྩོ​ོལ་དེ​ེ་དག་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ལས་འགུལ་དེ​ེས་ཚོ​ོང་ལས་ཁང་དང་གཞུང་གཉི​ིས་ཀར་གནོ​ོན་ཤུགས་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་པ་བྱུང་བ་

མ་ཟད། ཚོ​ོང་ལས་ཀྱི​ི་ཚུལ་མི​ིན་བྱ་སྤྱོ​ོད་དང་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་མང་པོ​ོའི ི་ཁེ​ེ་ཕན་ལ་གནོ​ོད་པ་དག་བཅོ​ོས་སྒྱུར་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༦ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་གཞུང་གི​ིས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོར་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ (Consumer Protection Act) གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་

པས། དེ​ེ་ལ་ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་ COPRA ཞེ​ེས་འབོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

206

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ། རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་མཐུན་ཚོ​ོགས།

"མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་

ལམ་སྟོ​ོན་" ཞེ​ེས་པའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་ལམ་སྟོ​ོན་དེ​ེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༥ ལོ​ོར་

མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་བ་རེ​ེད། འདི​ི་ ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི​ིས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐབས་

ལམ་ཞི​ིག་དང་། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཞུ་གཏུག་ཚོ​ོགས་པ་ཁག་གི​ིས་

སོ​ོ་སོ​ོའི ི་གཞུང་ལ་དེ​ེ་ལྟར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་

ལག་ཆ་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡི​ིན། རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་འདི​ི་ནི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ལས་ འགུལ་གྱི​ི་རྨང་གཞི​ིར་གྱུར་ཡོ​ོད། དེ​ེང་སང་། རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་

མཁན་གྱི​ི་མཐུན་ཚོ​ོགས་དེ​ེ་རྒྱལ་ཁབ་ ༡༡༥ ལྷག་ནང་གི​ི་ཚོ​ོགས་པ་

༢༢༠ ལྷག་ལ་ལྟ་སྐྱོ​ོང་གནང་མཁན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ལྟེ​ེ་བ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད།

ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་།

དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུའི​ི་སྐོ​ོར།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་གང་རུང་ཞི​ིག་ཉོ​ོ་སྐབས་དེ​ེའི​ི་ཐུམ་སྒྲི​ིལ་སྟེ​ེང་གནས་ཚུལ་འགའ་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། བེ​ེད་སྤྱད་པའི​ི་

རྒྱུ་ཆ་དང་། རི​ིན་གོ​ོང་། བསྡེ​ེབས་གྲངས། (Batch number) ཐོ​ོན་ཚེ​ེས། (Date of manufacture) ཐི​ིམ་ཚེ​ེས། (Expiry date) བཟོ​ོ་

སྐྲུན་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་ཁ་བྱང་བཅས་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་སྨན་ཉོ​ོ་སྐབས་ཐུམ་སྒྲི​ིལ་སྟེ​ེང་དུ་ ‘བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ཇི​ི་ལྟར་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་པའི​ི་ལམ་ སྟོ​ོན་’ དང་། སྨན་དེ​ེའི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་དང་ཉེ​ེན་ཁའི​ི་སྐོ​ོར་མཐོ​ོང་སྲི​ིད། ཡང་ང་ཚོ​ོས་གྱོ​ོན་ཆས་ཉོ​ོ་སྐབས་ ‘ཇི​ི་

ལྟར་བཀྲུ་དགོ​ོས་པའི​ི་ལམ་སྟོ​ོན་’ ཡང་མཐོ​ོང་ཐུབ།

བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོས་གནས་ཚུལ་དེ​ེ་དག་བཀོ​ོད་དགོ​ོས་པའི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་བཟོ​ོ་དགོ​ོས་དོ​ོན་ནི​ི། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་ཉོ​ོ་

ཚོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་སྐོ​ོར་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད་པས་ཡི​ིན། གལ་ཏེ​ེ་ཐོ​ོན་རྫས་ལ་

སྐྱོ​ོན་ཆག་ཡོ​ོད་པ་ཐོ​ོན་ཚེ​ེ། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་ཞུ་གཏུགས་སམ་གུན་གསབ་དང་། ཡང་ན་བརྗེ​ེ་དགོ​ོས་པའི​ི་རེ​ེ་འདུན་བཏོ​ོན་ཆོ​ོག

དཔེ​ེར་ན། ང་ཚོ​ོས་ཐོ​ོན་རྫས་ཤི ིག་ཉོ​ོས་རྗེ​ེས་དུས་ཚོ​ོད་མ་ཡོ​ོལ་གོ​ོང་ནས་སྐྱོ​ོན་ཆག་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཚེ​ེ། དེ​ེ་བརྗེ​ེ་དགོ​ོས་པའི​ི་རེ​ེ་འདུན་ བཏོ​ོན་ཆོ​ོག གལ་ཏེ​ེ་ཐི​ིམ་ཚེ​ེས་བྲི​ིས་མེ​ེད་ཚེ​ེ། བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོས་ཚོ​ོང་ཁང་གི​ི་སྦྱི​ིན་བདག་ལ་སྐྱོ​ོན་འཛུགས་བྱེ​ེད་པ་ལས་ འགན་ལེ​ེན་མི​ི་བྱེ​ེད།

གལ་ཏེ​ེ་མི​ི་ཚོ​ོས་དུས་ཚོ​ོད་ཡོ​ོལ་ཟི​ིན་པའི​ི་སྨན་བཙོ​ོངས་ན་ཉེ​ེས་ཆད་བཅད་ཆོ​ོག་པ་དང། ཡང་མི​ི་ཞི​ིག་གི​ིས་གལ་ཏེ​ེ་དངོ​ོས་

207

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཟོ​ོག་གི​ི་ཐུམ་སྒྲི​ིལ་སྟེ​ེང་བྲི​ིས་པའི​ི་རི​ིན་གོ​ོང་ལས་ཆེ​ེ་བ་བྱས་ནས་བཙོ​ོང་ཚེ​ེ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་དང་ཞུ་གཏུགས་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག དེ​ེ་ནི​ི་ཚོ​ོང་ཁང་གི​ི་ སི​ིལ་ཚོ​ོང་གོ​ོང་ཚད་མང་མཐའ་ (Maximum retail price) ཞེ​ེས་བྲི​ིས་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་རེ​ེད། དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་ཚོ​ོང་པ་ དང་མཉམ་དུ་སི​ིལ་ཚོ​ོང་གོ​ོང་ཚད་མང་མཐའ་ལས་དམའ་བའི​ི་གོ​ོང་ཚད་བསྒྲི​ིགས་ཆོ​ོག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༥ ཟླ་ ༡༠ པའི​ི་ནང་རྒྱ་གར་གཞུང་གི​ིས་ཁྲི​ིམས་ཤི​ིག་བཟོ​ོས་པ་དེ​ེར་གནས་ཚུལ་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱེ​ེད་དབང་གི​ི་

ཁྲི​ིམས་ (Right to Information Act) ཞེ​ེས་འབོ​ོད། ཉེ​ེ་བའི​ི་ཆར་གནས་ཚུལ་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱེ​ེད་དབང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ནི​ི་གཞུང་གི​ིས་མཁོ​ོ་

སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཞབས་ཞུ་སྣ་ཚོ​ོགས་ལ་ཁྱབ་ཡོ​ོད། དེ​ེས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མི​ི་མང་ཚོ​ོས་གཞུང་གི​ི་ལས་ཁུངས་ཁག་གི​ི་གནས་ཚུལ་ཆ་ཚང་

ཤེ​ེས་ཐུབ་པ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། གནས་ཚུལ་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱེ​ེད་དབང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ནུས་པ་གཤམ་གསལ་སྒྲུང་ལས་ཤེ​ེས་ཐུབ། ༡། སྒུག་སྡོ​ོད།

ཨམ་རི​ི་ཐཱ་ནི​ི་བཟོ​ོ་རི​ིག་སློ​ོབ་ཐོ​ོན་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཁོ​ོ་མོ​ོས་གཞུང་གི​ི་ལས་ཀའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་དགོ​ོས་མཁོ​ོའི ི་ཡི​ིག་ཆ་ཚང་མ་ཕུལ་བ་

དང་། ངག་རྒྱུགས་ལ་ཞུགས་ཀྱང་གྲུབ་འབྲས་ཀྱི​ི་བརྡ་ལན་གང་ཡང་མ་འབྱོ​ོར། ལས་

བྱེ​ེད་ཚོ​ོས་ཀྱང་ཁོ​ོ་མོ​ོའི ི་དྲི​ི་བར་ཡ་ལན་མ་བྱས་པར་བརྟེ​ེན། ཁོ​ོ་མོ​ོས་གནས་ཚུལ་ཤེ​ེས་ རྟོ​ོགས་བྱེ​ེད་དབང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ (RTI) གཞི​ི་ལ་བཞག་སྟེ​ེ། རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་མ་འོ​ོངས་འཆར་

གཞི​ི་འགོ​ོད་ཆེ​ེད་དུས་ཡུན་ངེ​ེས་ཅན་ནང་གྲུབ་འབྲས་རྟོ​ོགས་ཐུབ་རྒྱུ་ནི​ི་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་

ཐང་ཡི​ིན་པའི​ི་སྙན་ཞུ་ཞི​ིག་ཕུལ། མཐར་ཁོ​ོ་མོ​ོའི ི་གྲུབ་འབྲས་གསལ་བསྒྲགས་འཕར་

འགྱངས་བྱས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ཤེ​ེས་པ་མ་ཟད། ངག་རྒྱུགས་ལ་གྲུབ་འབྲས་ལེ​ེགས་སོ​ོན་ བྱུང་བ་དང་བསྐོ​ོ་གཞག་ཡི​ི་གེ​ེ་ཡང་འབྱོ​ོར།

༢། འདེ​ེམས་ཀ་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོ་བ།

དངུལ་འབབ་ཕྱི​ིར་སློ​ོག། (Refund)

སློ​ོབ་མ་ཨ་བི​ི་ར་མི​ི་ (Abhirami) ནི​ི་ལྡི​ི་ལི​ི་གསར་པའི​ི་ཆེ​ེད་ལས་སློ​ོབ་ཚན་ཁྲི​ིད་སྦྱོ​ོང་ཁང་ཨན་སཱ་རི​ི་ན་

གར་ (Ansari Nagar) ཟེ​ེར་བར་ལོ​ོ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་ཚན་ནང་ཞུགས་པ་རེ​ེད། སློ​ོབ་འཇུག་བྱེ​ེད་སྐབས་

ཁོ​ོ་མོ​ོས་ལོ​ོ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་ཡོ​ོན་སྒོ​ོར་ ༦,༡,༠༢༠ སྡེ​ེབ་གཅི​ིག་ལ་སྤྲད་པ་རེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་། སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་

ཀྱི​ི་སྤུས་ཚད་ཡག་པོ​ོ་མེ​ེད་སྟབས། ལོ​ོ་གཅི​ིག་གི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན་བྱ་རྒྱུའི​ི་ཐག་བཅད། ཁོ​ོ་མོ​ོས་ལོ​ོ་

གཅི​ིག་གི​ི་སློ​ོབ་ཡོ​ོན་ཕྱི​ིར་སློ​ོག་དགོ​ོས་པའི​ི་རེ​ེ་འདུན་འདོ​ོན་སྐབས་ཁས་ལེ​ེན་བྱས་མེ​ེད།

208

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

ཁོ​ོ་ མོ​ོས ་རྫོ​ོང ་གི​ི་ཉེ​ེར ་སྤྱོ​ོད ་མཁན་གྱི​ི​ི་ རྩོ​ོད ་རྙོ​ོག ་བཅོ​ོས ་སྒྲི​ིག ་ལྷན་ཚོ​ོག ས་ (District Consumer Disputes Redressal

Commission) སུ་གྱོ​ོད་དོ​ོན་ཞུ་སྐུལ་བྱས་པ་ལྟར། ལྷན་ཚོ​ོགས་ནས་ཁོ​ོ་མོ​ོར་འདེ​ེམས་ཀའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ངོ​ོས་འཛི​ིན་འོ​ོག་

སྒོ​ོར་ ༢,༨,༠༠༠ ཕྱི​ིར་སློ​ོག་དགོ​ོས་པའི​ི་བཀོ​ོད་ཁྱབ་བཏང་བ་རེ​ེད།

ཁྲི​ིད་སྦྱོ​ོང་ཁང་གི​ིས་ཡང་བསྐྱར་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་ལྷན་ཚོ​ོགས་སུ་ཞུ་གཏུག་བྱས་པས། མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་

རྫོ​ོང་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལམ་སྟོ​ོན་ལ་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བྱས་པ་མ་ཟད། ཞུ་གཏུག་དོ​ོན་མེ​ེད་བྱས་པར་ཁྲི​ིད་སྦྱོ​ོང་ཁང་ལ་སྒོ​ོར་ ༢,༥,༠༠༠ ཉེ​ེས་

ཆད་བཅད་པ་དང༌། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཁྲི​ིད་སྦྱོ​ོང་ཁང་གི​ིས་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་ཁ་གསབ་དང་ཁྲི​ིམས་གཏུག་གི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་འབུལ་དགོ​ོས་པའི​ི་བཀོ​ོད་ ཁྱབ་བཏང་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། མངའ་སྡེ​ེའི་ི ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་མངའ་སྡེ​ེའི་ི ནང་གི​ི་ཤེས ེ ་ཡོ​ོན་དང་ཆེ​ེད་ལས་སྡེ​ེ་ཚན་ཚང་མས་སློ​ོབ་ཕྲུག་

ཚོ​ོར་སློ​ོབ་ཚན་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་ཡོ​ོན་སྔ་འདོ​ོན་གྱི​ིས་ཐེ​ེངས་གཅི​ིག་ལ་བསྡུ་ལེ​ེན་མི​ི་ཆོ​ོག་པའི​ི་བཀག་འགོ​ོག་དང་། བཀོ​ོད་ ཁྱབ་འདི​ི་དང་འགལ་ན་ཉེ​ེས་ཆད་དང་བཙོ​ོན་འཇུག་བྱེ​ེད་སྲི​ིད་ཅེ​ེས་བྲི​ིས་ཡོ​ོད།

ང་ཚོ​ོས་གོ​ོང་གསལ་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་ལས་གང་རྟོ​ོགས་ཐུབ་བམ། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་སུ་ཞི​ིག་གི​ིས་ཞབས་ཞུའི​ི་ལས་རི​ིགས་གང་ཞི​ིག་

ལེ​ེན་རུང་ལོ​ོ་ཚད་དང་། ཕོ​ོ་མོ​ོ། ཞབས་ཞུའི​ི་རང་བཞི​ིན་ལ་མ་ལྟོ​ོས་པར་དེ​ེ་མུ་མཐུད་ལེ​ེན་མི​ིན་གདམ་ཀ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ (Right

to choose) ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སོ​ོ་སྨན་ཉོ​ོ་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་དང་ཚོ​ོང་བདག་གི​ིས་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སོ​ོ་འཁྲུད་ཉོ​ོས་ན་མ་གཏོ​ོགས་སོ​ོ་

སྨན་འཚོ​ོང་རྒྱུ་མི​ིན་ཟེ​ེར། གལ་སྲི​ིད་ཁྱེ​ེད་རང་སོ​ོ་འཁྲུད་ཉོ​ོ་འདོ​ོད་མེ​ེད་ན། དེ​ེས་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་གདམ་ཀའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་འཕྲོ​ོག་པ་རེ​ེད། དེ​ེ་བཞི​ིན་ དུ་སྐབས་རེ​ེར་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་རླངས་རྫས་མཐུད་སྦྱོ​ོར་གསར་པ་བཟོ​ོ་སྐབས་རླངས་རྫས་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོས་ངེ​ེས་པར་དུ་རླངས་ ཐབ་ཉོ​ོ་དགོ​ོས་ཟེ​ེར། འདི​ི་ལྟར་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཉོ​ོ་འདོ​ོད་མེ​ེད་པའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་ཉོ​ོ་བར་བཙན་ཤེ​ེད་གཏོ​ོང་བ་ཡང་ཡང་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་དྲང་བདེ​ེན་གང་དུ་རྩོ​ོད་དགོ​ོས་སམ།

གོ​ོང་གི​ི་ཨ་བི​ི་ར་མི​ི​ི་ཡི​ི་གནས་ཚུལ་བསྐྱར་དུ་བཀླགས་ན། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་འཕྲོ​ོག་པའི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་གསལ་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་ནང་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་དེ​ེ་རི​ིགས་ཡང་ཡང་འབྱུང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་དྲང་བདེ​ེན་གང་དུ་རྩོ​ོད་དགོ​ོས་སམ།

ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོར་ལུགས་མི​ིན་གྱི​ི་ཚོ​ོང་ལས་དང་བཤུ་གཞོ​ོག་ལ་ཡོ​ོ་བསྲང་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ (Right to seek redressal)

ཡོ​ོད། གལ་ཏེ​ེ་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཞི​ིག་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་ཕོ​ོག་ཚེ​ེ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་གྱི​ི་ཚད་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་ཁ་གསབ་ལེ​ེན་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་ལེ​ེན་ཐུབ་པར་སྟབས་བདེ​ེ་ལ་གནད་ལ་སྨི​ིན་པའི​ི་སྤྱི​ི་པའི​ི་ལམ་ལུགས་ཤི ིག་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། ཁྲི​ིམས་རྩོ​ོད་པ་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ལ་ མ་ལྟོ​ོས་པར་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་རང་ངོ​ོས་ནས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད་ལྷན་ཚོ​ོགས་སུ་ཞུ་གཏུག་འབུལ་ཐུབ།

རྒྱ་གར་ནང་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལས་འགུལ་གྱི​ིས་ས་གནས་ཁག་ཏུ་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་འདུན་སའམ་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་

ལྷན་ཚོ​ོགས་ (Consumer Forum or Consumer protection council) ཞེ​ེས་འབོ​ོད་པའི​ི་ཚོ​ོགས་པ་སྣ་ཚོ​ོགས་བཙུགས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་

ཚོ​ོས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོར་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་བཅོ​ོས་སྒྲི​ིག་ལྷན་ཚོ​ོགས་ནང་གྱོ​ོད་དོ​ོན་ཇི​ི་ལྟར་འདོ​ོན་དགོ​ོས་མི​ིན་ཐད་ལམ་

209

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

སྟོ​ོན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྐབས་དུས་མང་པོ​ོར་ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ལྷན་ཚོ​ོགས་འདི​ིའི་ི ནང་སྒེ​ེར་གྱི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཚབ་མཚོ​ོན་ཡང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

དང་བླངས་ཚོ​ོགས་པ་དེ​ེ་ཚོ​ོས་མི​ི་མང་ནང་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་སྤེ​ེལ་བར་གཞུང་ནས་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་ཐོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་རང་གཞི​ིས་ཆགས་ནང་བསྡད་ཡོ​ོད་ན། ས་གནས་བདེ​ེ་དོ​ོན་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ལས་ཁུངས་ (Welfare Association)

ཀྱི​ི་གྱང་སྦྱར་མཐོ​ོང་ཡོ​ོད་ངེ​ེས། གྲོ​ོང་མི​ི་ཚོ​ོར་ཚོ​ོང་ལས་ཀྱི​ི་གཉེ​ེར་སྟངས་ཐད་འགྲི​ིག་འཇགས་མེ​ེད་པ་བྱུང་ཚེ​ེ། གྱོ​ོད་དོ​ོན་དེ​ེར་ཚོ​ོགས་ པས་ཐེ​ེ་བྱུས་བྱེ​ེད་ངེ​ེས་རེ​ེད།

རྒྱ་གར་གཞུང་གི​ིས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོར་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ (COPRA) འོ​ོག རྫོ​ོང་དང་། མངའ་སྡེ​ེ། རྒྱལ་ཡོ​ོངས་

བཅས་ཀྱི​ི་རི​ིམ་པ་གསུམ་ཅན་གྱི​ི་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ལྟེ​ེ་གནས་ཤི​ིག་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་སེ​ེལ་ཐབས་སུ་བཙུགས་ཡོ​ོད། རྫོ​ོང་གི​ི་

དབང་འཛི​ིན་ལ་རྫོ​ོང་གི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་བཅོ​ོས་སྒྲི​ིག་ཁང་ (District Commission) ཟེ​ེར་ཞི​ིང་། དེ​ེས་དངུལ་འབོ​ོར་ འབུམ་བརྒྱ་བར་ (1 crore) གྱི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གྱོ​ོད་དོ​ོན་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་བཅོ​ོས་སྒྲི​ིག་ཁང་ལ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (State Commission) ཟེ​ེར་ཞི​ིང་དེ​ེས་

འབུམ་བརྒྱ་ནས་ཆི​ིག་སྟོ​ོང་བར་གྱི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་དང་། རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (National Commission) ཀྱི​ིས་འབུམ་ཆི​ིག་སྟོ​ོང་

ལས་བརྒལ་བའི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གྱོ​ོད་དོ​ོན་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གལ་ཏེ​ེ་གྱོ​ོད་དོ​ོན་གང་ཞི​ིག་རྫོ​ོང་རི​ིམ་པའི​ི་ལྷན་

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་ལ་འདོ​ོད་པ་མ་ཁེ​ེངས་ཚེ​ེ། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་མངའ་སྡེ​ེ་དང་དེ​ེ་ནས་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་རི​ིམ་པའི​ི་ལྷན་ཚོ​ོགས་ བར་ཞུ་གཏུག་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག དེ​ེར་མ་ཟད། ཁྲི​ིམས་དེ​ེས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོར་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་བཅོ​ོས་སྒྲི​ིག་ཁང་ནང་ངོ​ོ་ཚབ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་

(Right to Represent) ཡོ​ོད་པ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད།

ཁྱེ​ེད་རང་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་ཅན་གྱི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཞི​ིག་ཏུ་ཇི​ི་ལྟར་འགྱུར་ཐུབ།

ང་ཚོ​ོ་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོས་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཉོ​ོ་སྒྲུབ་བྱེ​ེད་སྐབས། རང་གི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཁག་ལ་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་

ཡོ​ོད་ཚེ​ེ་དབྱེ​ེ་བ་དང་གདམ་ག་མ་ནོ​ོར་བར་བྱེ​ེད་ཐུབ། དེ​ེས་རང་ཉི​ིད་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཞི​ིག་ཡོ​ོང་བར་དྲན་སྐུལ་ བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོར་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད་པ་ཇི​ི་ལྟར་ཤེ​ེས་དགོ​ོས་སམ།

རྒྱ་གར་གཞུང་གི​ིས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོར་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་ནས་དབུས་དང་མངའ་སྡེ​ེ་གཞུང་

གི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལས་དོ​ོན་སྡེ​ེ་ཁག་ (Departments of consumer affairs) ཟུར་དུ་འཛུགས་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད།

210

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་སམ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

༼རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་ཁག་གི​ི་ལག་ཁྱེ​ེར་ཚོ​ོང་རྟགས་གཙོ​ོ་གྲས་ནང་བཟོ​ོ་ལས་ཐོ​ོན་རྫས་ཀྱི​ི་ (ISI) ཚོ​ོང་རྟགས་དང། གསེ​ེར་

དངུལ་གྱི​ི་རྒྱན་ཆར་ (BIS) ཚོ​ོང་རྟགས། ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་རྫས་ལ་ (AGMARK) ཚོ​ོང་རྟགས། བཟའ་བཅའ་ཐོ​ོན་རྫས་ལ་ (FSSAI) ཚོ​ོང་རྟགས་བཅས་ཡོ​ོད། ཚོ​ོང་རྟགས་དང་ལག་ཁྱེ​ེར་འདི​ི་དག་གི​ིས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ལ་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུའི​ི་སྤུས་ཚད་ཚད་ ལྡན་ཐོ​ོབ་པར་འགན་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།༽

ISI ཚོ​ོང་རྟགས།

ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལས་འགུལ་མདུན་སྐྱོ​ོད་བྱེ​ེད་པ།

རྒྱ་གར་གྱི​ིས་ཟླ་ ༡༢ ཚེ​ེས་ ༢༤ ཉི​ིན་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཉི​ིན་མོ​ོ་སྲུང་བརྩི​ི་ཞུ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༦ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་

གྱི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ནས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་ (Consumer Protection Act) གཏན་འབེ​ེབས་གནང་བའི​ི་ཉི​ིན་མོ​ོ་

དེ​ེ་ཡི​ིན། རྒྱ་གར་ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་ནས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཞུ་གཏུག་ཐག་གཅོ​ོད་ཆེ​ེད་དབང་ཚད་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ ཀྱང་ཡི​ིན།

རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལས་འགུལ་

གྱི​ིས་སྒྲི​ིག་འཛུགས་བྱས་པའི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་གི​ི་གྲངས་འབོ​ོར་ དང་དེ​ེའི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོའི ི་ཐད་ལ་ཡར་རྒྱས་གང་ཙམ་བཏང་

ཡོ​ོད ། དེ​ེང ་སང་རྒྱ་གར་ནང་ཉེ​ེར ་སྤྱོ​ོད ་མཁན་གྱི​ི་ སྡེ​ེ་

ཁག་ ༢༠༠༠ ལྷག་ཙམ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ནང་ནས་ ༥༠ ནས་ ༦༠ ཙམ་གཞི​ི་རྐང་ལེ​ེགས་པོ​ོ་ཚུགས་ཡོ​ོད་པར་མ་ཟད།

དེ​ེའི​ི་ལས་དོ​ོན་ཁག་ལའང་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཐོ​ོབ་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ ཀྱང་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཞུ་གཏུག་ཐག་གཅོ​ོད་དེ​ེ་དཀའ་

ཚེ​ེགས་ཆེ​ེ་བ་དང་། འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་ཆེ​ེ་བ། དུས་གྲོ​ོན་ཆེ​ེ་རུ་

འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་ཁྲི​ིམས་རྩོ​ོད་པ་ ཡང་ཡང་གླ་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༡༩་༣ གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་པར་གཟི​ིགས་ཚུལ།

211

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

གྱོ​ོད་དོ​ོན་འདི​ི་རི​ིགས་ལ་ཡི​ིག་ཆ་འབུལ་རྒྱུ་དང་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་བྱ་རི​ིམ་ནང་ཞུགས་དགོ​ོས་ཡོ​ོད། ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་མང་ཆེ​ེ་བར་ཅེ​ེག་

འཛི​ིན་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་མེ​ེད་པས་དཔང་རྟགས་འཚོ​ོལ་རྒྱུ་ཁག་ཙམ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་གི​ི་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་མང་ཆེ​ེ་བ་ནི​ི་ཚོ​ོང་ཆུང་གྲས་

རེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༩ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ནུས་པ་སྔར་ལས་ཡག་ཏུ་གཏོ​ོང་ཆེ​ེད་ COPRA བསྐྱར་ཞི​ིབ་བྱས་

ཏེ​ེ་དྲ་རྒྱའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་བྱེ​ེད་པའང་འདུས་ཡོ​ོད། གལ་ཏེ​ེ་ཞབས་ཞུའི​ི་ཞན་ཆ་ཡོ​ོད་པའམ་ཡང་ན་ཐོ​ོན་རྫས་ལ་སྐྱོ​ོན་ཆག་ཡོ​ོད་ཚེ​ེ།

ཞབས་ཞུ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་ནམ་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱེ​ེད་མཁན་ལ་འགན་འཁྲི​ི་ཡོ​ོད་པས་ཉེ​ེས་ཆད་གཅོ​ོད་པའམ་བཙོ​ོན་འཇུག་ཀྱང་བྱེ​ེད་

སྲི​ིད། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་སེ​ེལ་བའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆུང་རི​ིམ་པ་གསུམ་ཀའི​ི་ནང་། རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་བཅོ​ོས་སྒྲི​ིག་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཕྱི​ི་རོ​ོལ་

ཏུ་བར་འདུམ་པ་ (Mediator) བརྒྱུད་ནས་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་འགྲི​ིག་འཇགས་བྱེ​ེད་རྒྱུར་སྐུལ་འདེ​ེད་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གཞུང་གི​ིས་

ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ལ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་ལག་བསྟར་བྱས་ནས་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ ༣༠ ལྷག་ཙམ་འགོ​ོར་རྗེ​ེས། ད་ཆ་གཞི​ི་ནས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་ མཁན་གྱི​ི​ི་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་རི​ིམ་བཞི​ིན་སེ​ེལ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་མོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ཁར་ལས་མི​ི་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཤུ གས་ཞན་

པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ལྷག་པར་དུ་སྒྲི​ིག་ཞུགས་མེ​ེད་པའི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་ནང་དེ​ེ་བས་ཞན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ཁྲི​ིམས་དང་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ ལའང་རྒྱུན་དུ་བརྩི​ི་སྲུང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མེ​ེད།

ཡི​ིན་ནའང། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་རང་གི​ི་ལས་འགན་དང་གལ་གནད་རྟོ​ོགས་ཐུབ་པའི​ི་རེ​ེ་བ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། ལས་འགུལ་ནི​ི་

ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་མཉམ་ཞུགས་དང་འབད་བརྩོ​ོན་བྱས་ན་ནུས་པ་ཐོ​ོན་ཐུབ་ཅེ​ེས་བརྗོ​ོད་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད་པ་ལྟར། དེ​ེར་ཚང་མས་ཕྱར་ གྲུ་མཉམ་འདེ​ེགས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་སོ​ོ།།

212

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་མདོ​ོར་ཙམ་བྲི​ིས།

༡། ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་ཁྲི​ིམས་དང་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ། དཔེ​ེར་བརྗོ​ོད་དང་བཅས་ནས་འགྲེ​ེལ་བཤད་རྒྱོ​ོབ།

༢། རྒྱ་གར་ནང་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལས་འགུལ་ཐོ​ོན་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གང་དག་ཡི​ིན་ནམ། དེ​ེའི​ི་འཕེ​ེལ་འགྱུར་ཇི​ི་ལྟར་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་ དམ།

༣། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་དཔེ​ེར་བརྗོ​ོད་གཉི​ིས་དང་སྦྲགས་ནས་ཤོ ོད། ༤། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ལ་བཤུ་གཞོ​ོག་གཏོ​ོང་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་འགའ་ཞི​ིག་བྲི​ིས།

༥། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༦ ལོ​ོའི ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་བཟོ​ོ་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༦། རང་ཉི​ིད་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཞི​ིག་ས་གནས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་ཁང་ཞི​ིག་ཏུ་ཕྱི​ིན་ཚེ​ེ་ལས་འགན་ག་རེ​ེ་ཡོ​ོད་དམ།

༧། རྒྱ་གར་ནང་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ནུས་ཤུགས་སྤེ​ེལ་བར་གཞུང་གི​ིས་ཁྲི​ིམས་མཐུན་གྱི​ི་ཐབས་ལམ་གང་བཏོ​ོན་ཡོ​ོད་དམ། ༨། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཁག་ཅི​ིག་བརྗོ​ོད་ནས་དེ​ེ་དག་རེ​ེ་རེ​ེ་ལ་འགྲེ​ེལ་བཤད་ཐུང་ངུ་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༩། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོས་ཐུན་མོ​ོང་གི​ི་ནུས་པ་ཇི​ི་ལྟར་འདོ​ོན་ཐུབ་བམ།

༡༠། རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལས་འགུལ་སྐོ​ོར་རང་ངོ​ོས་ནས་གང་ཤེ​ེས་བྲི​ིས། ཁ༽ མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། ༡།

༢། ༣།

༤། ༥།

༦།

ཐོ​ོན་རྫས་ཀྱི​ི་རྒྱུ་ཆ་ཞི​ིབ་ཕྲ་གསལ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་པ།

སྦག་སྦག་གི​ི་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་ལ་སྐྱོ​ོན་ཡོ​ོད་ཙང་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་ བྱུང་བ།

རྫོ​ོང་གི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་ལྷན་ཚོ​ོགས། ཟས་ཀྱི​ི་ནུས་པ་སྤེ​ེལ་བ།

རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་མཐུན་ཚོ​ོགས། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཚད་ལྡན་དོ​ོན་གཅོ​ོད་ཁང་།

བདེ​ེ་འཇགས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་།

ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་གྱོ​ོད་དོ​ོན་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་པ། རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་བདེ​ེ་འཇགས་ཚོ​ོགས་པ། དངོ​ོས་ཟོ​ོག་དང་ཞབས་ཞུའི​ི་ཚད་གཞི​ི་གསར་སྤེ​ེལ་ བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་ལས་ཁུངས།

གོ​ོ་རྟོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་།

བཟའ་བཅའི​ི་རི​ིགས་ལ་གལ་ཆེ​ེའི​ི་འཚོ​ོ་བཅུད་ཁ་སྣོ​ོན་ བྱེ​ེད་པ།

213

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག ག༽ འགྲི​ིག་མི​ིན་རྟགས་རྒྱོ​ོབ།

༡། རྒྱ་གར་གཞུང་གི​ིས་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་ (COPRA) ནི​ི་དངོ​ོས་ཟོ​ོག་ཁོ​ོ་ནར་འཇུག་པ་ཡི​ིན།

༢། རྒྱ་གར་ནི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་སེ​ེལ་ཆེ​ེད་དབང་ཚད་ལྡན་པའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་ནས་ གཅི​ིག་ཡི​ིན།

༣། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ིས་རང་ཉི​ིད་ལ་བཤུ་གཞོ​ོག་བཏང་བ་ཚོ​ོར་ན་ངེ​ེས་པར་དུ་རྫོ​ོང་གི​ི་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་ལྷན་ཚོ​ོགས་སུ་ཞུ་གཏུག་བྱེ​ེད་ དགོ​ོས།

༤། གྱོ​ོང་གུན་ཚབས་ཆེ​ེན་ཕོ​ོག་ཚེ​ེ་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་ལྷན་ཚོ​ོགས་སུ་ཞུ་འབུལ་བྱས་ན་དོ​ོན་སྙི​ིང་ཡོ​ོད།

༥། གསེ​ེར་དངུལ་གྱི​ི་རྒྱན་ཆ་ཚད་ལྡན་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་དུ་ཚད་འཇལ་བའི​ི་ལག་ཁྱེ​ེར་ནི​ི་ (Hallmark) ཡི​ིན།

༦། ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ལེ​ེགས་བཅོ​ོས་བརྒྱུད་རི​ིམ་ནི​ི་ཧ་ཅང་སྟབས་བདེ​ེ་ཡི​ིན།

༧། གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་གྱི​ི་ཚད་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་མཁན་ལ་གུན་གསབ་ཐོ​ོབ་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད།

214

འཛི​ིན་རི​ིམ་བཅུ་པ།

215