Magazyn Divers24 Nr 22

FOTOGRAMETRIA MARIE-AGNES POZO AZUL 2022

nr 22 marzec 2023 cena: 59,00 zł (w tym 8% VAT) Divers24_________ nr 22, marzec 2023

Bitwa o Lowestoft Ghost Diving Poland Cueva del Agua 1

INTRO

Witajcie moi drodzy!

Zaczynamy rok wydawniczy 2023 i oddajemy do Wa-

Kończąc każdy kolejny numer, nachodzi mnie refleksja,

szych rąk kolejny numer naszego magazynu. Dużo dzieje

że jestem wielkim szczęściarzem, ponieważ od lat mogę

się u nas, dużo dzieje się w nurkowym świecie i część naj-

współpracować z gronem niezwykle uzdolnionych pa-

ciekawszych tematów znajdziecie na kolejnych stronach.

sjonatów, którzy odkrywają przede mną kolejne tajemnice podwodnego świata i pozwalają mi być częścią czegoś

Zima już za nami, a razem z nią targi Boot w Düsseldor-

wspaniałego. Mam nadzieję, że nasza wspólna pasja i za-

fie i kilka innych dużych wydarzeń. Wizyta w Niemczech

angażowanie są dla Was widoczne i chętnie poświęcacie

pozwoliła nam m.in. sprawdzić, czym będzie żył nurko-

czas na czytanie DIVERS24, ponieważ Wy również jeste-

wy świat w kolejnych miesiącach 2023 r. W końcu nie od

ście nieodłącznym elementem tej całości.

dziś wiadomo, że to właśnie impreza w kraju naszych zachodnich sąsiadów jest tym eventem, gdzie najlepiej zro-

Dziękuję Wam i udanej lektury!

bić premierę nowego sprzętu. Więcej o naszym pobycie na targach Boot i nowinkach sprzętowych znajdziecie na kolejnych stronach.

Niestety zima była sporym rozczarowaniem i w kwestii nurkowań pod lodem w naszej części świata po raz kolejny musimy obejść się smakiem. Dlatego na otarcie łez przygotowaliśmy naprawdę mocny numer, pełen niezwykle ciekawych treści i świetnych zdjęć. Wszystko, aby pokazać, jak różnorodne i piękne jest nurkowanie i że miłość do podwodnego świata niejedno ma imię.

Oprócz stałych autorów, którzy jak zwykle stanęli na wysokości zadania, pojawiło się kilka nowych nazwisk. Myślę, że duża część z Was może doskonale kojarzyć te postaci oraz ich dokonania, dlatego tym bardziej jestem szczęśliwy, że dołączyli do naszego grona.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

3

4

NUMER NR 22

MAR ZEC 2023

Nowości sprzętowe

8

Boot Dusseldorf 2023

12

Dzwon nurkow y po polsku Karina Kowalska

18

Twarz Bał tyku Maciej Marcinkowski

28

Perca fluviatilis Pawe ł Żoł ynia

34

Cueva del Agua Joanna Kruk

42

Bitwa o Lowestoft Stefan Panis

56

Nie zamulaj!

Małgorzata Mileszcz yk, Fiona Poppenw immer

66

Marie Agnes Marcin Stempniew icz

78

Ghost Diving Poland Agnieszka Magdziak- Chęcińska

88

ISSN 2544-1582 REDAKTOR NACZELNY Tomasz Andrukajtis t.andrukajtis@divers24.pl

Weekend u Królowej Hanki Anna Paszta

98

Nurkowanie dla Nauki Małgorzata Mileszcz yk, Patr ycja Ciesielska, Weronika Białek

108

Ekspedycja Pozo Azul 2022 Kris Robbroeck x

114

Skrzydlice Małgorzata Sobonska-Sz ylińska

126

Fotografia na okładce: Peter Goossens Pozo Azul, Hiszpania

WYDAWCA Underwater Media Sp. z o.o. ul. Szafarnia 11/F8, 80-755, Gdańsk, Polska www.underwatermedia.pl

DZIAŁ REKLAMY I MARKETINGU Marcin Pawełczyk m.pawelczyk@divers24.pl +48 606 310 252, PROJEKT GRAFICZNY I SKŁAD Paweł Gełesz Magazyn złożono krojami pisma ATKINSON HIPERLEGIBLE (Braile Institute) LATO (Łukasz Dziedzic) DRUK Pozkal, www.pozkal.pl DYSTRYBUCJA Centra nurkowe w Polsce PRENUMERATA prenumerata@divers24.pl Redakcja nie zwraca materiałów niezamówionych, nie odpowiada za treść ogłoszeń oraz zastrzega sobie prawo do skracania, redagowania, tytułowania nadesłanych tekstów oraz doboru materiałów ilustrujących. Przedruk artykułów i kopiowanie tylko za zgodą Redakcji.

Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za formę i treść reklam.

divers24.pl WWW.DIVERS24.PL

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

5

AUTORZY

Tomasz Andrukajtis

Patrycja Ciesielska

Redaktor naczelny magazynu i portalu divers24. pl. Zajmuje się pozyskiwaniem i opracowywaniem treści. Pełni również nadzór nad wszystkimi publikacjami. Pierwsze uprawnienia – P1 CMAS , zdobył w 2000 roku. Jest absolwentem dziennikarstwa i komunikacji społecznej. Karierę w branży nurkowej rozpoczął w 2008 roku.

Studentka studiów magisterskich na Wydziale Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się tematyką portów Cesarstwa Rzymskiego, ich topografią i specyfiką. Uczestniczka międzynarodowego archeologicznego projektu podwodnego w Turcji. W wolnym czasie z zamiłowania żegluje, nurkuje, chodzi po górach i zwiedza świat. Liderka projektu „Nurkowanie dla Nauki”.

Marcin Pawełczyk Marcin rozpoczął swoją przygodę z nurkowaniem w 2010 roku, zdobywając pierwsze szlify jako nurek rekreacyjny. Nowa pasja okazała się być niemal uzależnieniem i w ciągu kolejnych 6 lat, przekształciła się w styl życia.

Po zdobyciu kolejnych doświadczeń jako nurek rekreacyjny, Marcin zauroczony przez Bałtyckie wraki przeszedł na ciemną stronę mocy kończąc kurs Adv. Nitrox. Ostatnio wyruszył na podbój jaskiń i rozwija się w tym kierunku. Od 2013 stoi za sterami Divers24 - lidera branży mediów nurkowych.

Karina Kowalska Autorka i wspólautorka wielu publikacji m.in. „Karl Heinrich Klingert – obywatel Wrocławia”, „Nurkowanie Marynarki Wojennej RP 1919-1939 w fotografii”, „Meduza – pierwszy polski ekspe ryment batynautyczny”, a także wielu artykułów.

Na co dzień kustosz Muzeum Nurkowania w Warszawie, które rozpoczęło swoją działalność w 2006 roku i jest jedynym tego typu obiektem w Polsce i jednym z niewielu w Europie. Wielka pasjonatka i propagatorka historii polskiego nurkowania.

Maciej Marcinkowski Nurkuje od około 20 lat, a swoją przygodę z podwodnym światem rozpoczął w wieku zaledwie 13 lat. Jestem nurkiem trimixowym na obiegu otwartym oraz full trimixowym na rebreatherze, nurkiem jaskiniowym, ale przede wszystkim nurkiem wrakowym.

Najbardziej upodobał sobie nurkowanie w Morzy Bałtyckim i eksplorację tajemnic skrywanych przez jego zieloną wodę i tajemniczy półmrok.

Z wykształcenia informatyk ze specjalizacją grafika komputerowa.

W życiu zawodowym całkowicie poświęcił się grafice 3D, modelowaniu obiektów i tworzeniu wizualizacji. Prowadzi własną działalność w tym kierunku. Jest założycielem popularnej marki ModelsForDivers, pod którą produkuje kolekcjonerskie figurki nurków tworzone na indywidualne zamówienie.

6

Fiona Poppenwimmer Archeolożka specjalizująca się w problematyce mediacji kulturowej, relacjach publicznych oraz popularyzacji. Doświadczenie zawodowe w komunikacji archeologii zdobywała podczas pracy w rezerwacie archeologicznym w kopalni soli w Hallstatt w Górnej Austrii. Od 2019 roku związana z archeologią podwodną, pracuje w World Heritage Management Kuratorium Pfahlbauten.

Weronika Białek Studentka Psychologii i Lingwistyki Stosowanej na Uniwersytecie Warszawskim. Nurkowanie stało się jej pasją i pracą. Związana z Kołem Naukowym Archeologii Podwodnej UW, doświadczenie archeologiczne zdobywała uczestnicząc w wykopaliskach oraz współorganizując projekty naukowe w dziedzinie archeologii podwodnej.

Interesuje się historią słowiańszczyzny wczesnośredniowiecznej. Liderka projektu „Nurkowanie dla Nauki”.

Paweł Żołynia Z wykształcenia pedagog, a zawodowo oficer S łużby Więziennej. W życiu prywatnym szczęśliwy mąż i ojciec. Z nurkowaniem związany jest od 2007 roku. Bez opamiętania zakochany w polskich akwenach i to właśnie one stały się jego głównym celem i obiektem zainteresowania.

Piękno rodzimych wód wydobywa na powierzchnię przy pomocy aparatu fotograficznego, a jego zdjęcia już nie jednego zachęciły do nurkowania.

Anna Paszta Z zawodu handlowiec, z zamiłowania nurek i podróżnik. Nurkuje od 2011 roku. Od 10 lat jako profesjonalista zaraża swoją pasją kolejne pokolenia miłośników morskich głębin. Zaczynała jako Divemaster a później Instruktor w PADI. W 2015 roku wraz z mężem założyła w Pruszkowie koło Warszawy własną szkołę nurkowania „Lionfish&quot”.

Od 2019 roku związana z polską organizację nurkową IDF. Największe sukcesy odnosi w szkoleniach początkowych, a jej konikiem jest praca z nurkującą młodzieżą. Jej zamiłowaniem jest fotografia podwodna oraz podróże w najdalsze zakątki świata.

Małgorzata Mileszczyk

Joanna Kruk

Archeolożka podwodna, antropolożka kulturowa, divemasterka, doktorantka Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, specjalistka w dziedzinie pradziejowego osadnictwa nawodnego.

Z wyksztalcenia politolog ze specjalizacją stosunki międzynarodowe. Ukończyła Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, skąd pochodzi. Od ponad 20 lat mieszka w Hiszpanii.

Uwielbia kulturę, ludzi, klimat i kuchnię tego kraju. Zakochana w miejscowości Cabo de Palos i w otaczających ją wodach.

Uczestniczka i organizatorka licznych podwodnych ekspedycji archeologicznych na morzach i śródlądziu. Aktualnie prowadzi badania na Pojezierzu Mazurskim i jest współkierowniczką hiszpańsko-polskiego przedsięwzięcia Punta Prima Project.

Małgorzata Sobońska-Szylińska Wykonuje zawód adwokata jako wspólnik w jednej z warszawskich kancelarii prawnych.

Swój pierwszy patent nurkowy CMAS – P1 uzyskała w 1998 roku. Od tej pory regularnie nurkuje. Posiada uprawnienia divemastera. Pasjonuje ją fotografia – na lądzie, z powietrza i pod wodą (jest absolwentką Akademii Fotografii w Warszawie).

Uwielbia podróże w najbardziej odległe i niedostępne miejsca, z których relacje w formie artykułów zamieszcza następnie w różnych gazetach i czasopismach.

Jest miłośniczką i badaczką świata zwierząt, czemu daje wyraz m.in. tym, że od 18 lat jest wegetarianką a od 4 weganką.

Agnieszka Magdziak-Chęcińska Pasjonatka podwodnego świata, na którego poznawaniu i eksploracji spędza pod wodą niezliczone godziny. Wolontariuszka Ghost Diving Poland. Poza nurkowaniem kocha jazdę na rowerze, włoską kuchnię i podróże, zarówno małe, lokalne oraz te na drugi koniec świata.

Marcin Stempniewicz Przedsiębiorca, ekspert z zakresu zagadnień AR, VR, 3D. Zawodowo buduje konfiguratory 3D. Nurek Full Cave.

Z pasją łączy doświadczenie zawodowe i zamiłowanie do nurkowania jaskiniowego, budując fotogrametryczne skany przestrzeni overhead.

Jako pierwszy w Polsce przeniósł zalaną kopalnię do wirtualnej rzeczywistości (VR). Autor projektu TheMarieAgnesProject.com.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

Nurkuje od 2005 roku, z przerwą na macierzyństwo. Szczęśliwa mama jednego synka. Uwielbia jaskinie i wraki. Pasjonują ją podróże, joga, dobra muzyka, film i książka.

Kris Robbroeckx Urodzony w 1977 roku w Antwerpii, gdzie spędził 44 lata swojego życia. W 2020 roku przeprowadził się z rodziną do regionu Lot we Francji, co oczywiście miało spory związek z nurkowaniem w tamtejszych jaskiniach.

Pierwszy kontakt z nurkowaniem jaskiniowym to rok 2013 i początek wielkiej pasji. Chociaż uwielbia nurkowanie na wrakach czy rafie, to jednak nie nurkuje tak często w wodach otwartych. Po prostu dostrzegła w jaskiniach coś, co nieustannie ciągnie go pod strop. Najczęściej nurkuje w jaskiniach w rejonie Lot, ale także w zalanych jaskiniach i kopalniach w Belgii.

Uwielbia podróżować po świecie, o ile wiążę się to z nurkowaniem. Niektóre z krajów, jakie do tej pory znalazły się na jego liście to: Hiszpania, Francja, Belgia, Holandia, Niemcy, Polska i Słowacja.

Większość nurkowań prowadzi z wykorzystaniem obiegu zamkniętego, najczęściej sidemount Divesoft Liberty. Często również nurkuje w konfiguracji z podwójnym CCR. Instruktor IANTD na poziomach Advanced Nitrox, Cavern i Intro to Cave oraz Liberty sidemount. Kontynuuje rozwój w kierunku uzyskania uprawnień instruktora Full Cave oraz CCR Cave.

Stefan Panis Nurkowaniem zajął się w 1992 roku. Przez wiele lat rozwijał się i doskonalił jako nurek techniczny nurkując na obiegu otwartym, wykorzystując różne mieszanki.

W 2009 roku rozpoczął przygodę z obiegiem zamkniętym, a od 2013 roku na poważnie zajął się fotografią podwodną.

W międzyczasie jego wielką pasją stały się wraki, których badaniu poświęca wiele czasu.

Nie tylko pod wodą, ale również w archiwach i studiując źródła historyczne. Wiele ze swoich nurkowań przeprowadził na wrakach na Morzu Północnym, w Kanale La Manche, ale również na Sardynii, we Francji, w Portugalii, na Kubie i w wielu innych miejscach na całym świecie.

7

NOWOŚCI

XDEEP Ceramic Shield Podczas tegorocznych targów Boot w Düsseldorfie polski

szerokiej gamie kolorów. Dodatkowo coraz więcej marek

producent sprzętu nurkowego XDEEP zaprezentował in-

wprowadza możliwość personalizacji swoich produktów,

teresującą nowość w swojej ofercie – Ceramic Shield. Jest

tak, aby każdy użytkownik mógł skomponować unikalny

to kolejny krok ze strony firmy w kierunku personalizacji

zestaw idealnie trafiający w jego gust i poczucie estetyki.

sprzętu nurkowego, co bez wątpienia wpisuje się w obecne trendy. Czym jednak jest XDEEP Ceramic Shield i czy

XDEEP Ceramic Shield to kolejna nowość, która czyni nasz

zmienia coś poza wyglądem?

sprzęt nurkowy jeszcze bardziej… naszym. Opracowana przez producenta powłoka ceramiczna poza aspektem wi-

8

Odwiedzając kolejne nurkowiska, bez problemu możemy

zualnym, jest również niezwykle twarda i odporna, co po-

zauważyć, że czasy facetów (i kobiet) w czerni już dawno mi-

zwala dodatkowo chronić pokryte nią elementy. Dla osób

nęły. Dziś skafandry, skrzydła, płetwy, maski i wiele innych

obeznanych z tematem dodam, że jest ona bardziej odpor-

elementów nurkowego ekwipunku dostępne są w bardzo

na nawet od twardej anodyzacji, a jej współczynnik twar-

dości wynosi 9H. W zestawieniu z produktami konkurencji,

anodyzacja, podczas której używa się wielu chemikaliów

która korzysta w większości z anodyzacji o twardości 5H,

- ze względu na swoją odporność zapewni dużo większą

jest to wynik niemal dwukrotnie wyższy. Jednocześnie po-

jakość, żywsze kolory, a sprzęt po kilku latach użytkowa-

włoka Ceramic Shields jest bardzo cienka, gdyż jej grubość

nia będzie wyglądał zdecydowanie lepiej niż z elementa-

to zaledwie ok. 25 mikronów.

mi anodowanymi - można ją stosować na stal nierdzewną, aluminium

Mamy tu więc do czynienia z interesującym połączeniem

i większość metali, bez wpływu na jej

wartości estetycznych i praktycznych. Nowy produkt

końcowe parametry

XDEEP poza personalizacją ekwipunku zapewni mu również lepszą ochronę. Powłoka jest całkowicie odporna na różne rozpuszczalniki, słoną wodę, promieniowanie UV oraz chlor. Przekłada się to m.in. na łatwiejsze utrzymanie sprzętu w czystości np. po nurkowaniu w słonej wodzie lub basenie, gdyż po wyjściu z wody bardzo łatwo zmyjemy z zabezpieczonych powierzchni wszelkie osady.

Największą wadą XDEEP Ceramic Shield jest jej cena oraz bardzo trudna aplikacja. Aby było to wykonalne, producent wdrożył w pełni zrobotyzowany system nakładania powłok ceramicznych oparty o rozwiązania firm Hanwha i Krautzberger. Najpierw powierzchnia jest odpowiednio przygotowywana przez maszynę CNC, a następnie robot aplikuje powłokę z dokładnością do kilku mikronów.

Końcowym etapem jest wypalenie nałożonej powłoki w specjalnym piecu.

XDEEP Ceramic Shield - nie odpryskuje - można ją zarysować ostrym narzędziem (np. czubkiem noża), jednak w normalnych warunkach odporność w porównaniu z anodyzacją jest znacznie większa; - stosowanie jej jest mniej szkodliwe dla środowiska niż

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

9

NOWOŚCI SPRZĘT

Aplikacja mobilna Seacraft Connect Pośród wielu nowości, jakie w ostatnim czasie zaprezen-

ją naszym potrzebom, to przed kolejnym nurkowaniem

tował polski producent skuterów DPV, znajduje się jedna

możemy je zmienić, tak, aby każdy z nich miał przypisaną

szczególnie ciekawa i unikalna – Seacraft Connect.

przez nas prędkość.

Jest to aplikacja mobilna dedykowana dla skuterów nur-

W założeniu aplikacja ma być użytecznym dodatkiem do

kowych, która pozwala użytkownikowi zdalnie konfiguro-

zarządzania skuterami DPV. Oprogramowanie ma również

wać i ustawiać parametry swojej jednostki. Odbywa się to

wpłynąć na poprawę jakości nurkowania z wykorzystaniem

w bardzo prosty sposób, a wszystkie działania wykonuje-

skuterów Seacraft. Na ten moment aplikacja Seacraft Con-

my z poziomu naszego smartfona.

nect jest kompatybilna z modelami Future i Ghost z oprogramowaniem w wersji 4.1 i nowszym.

Producent poinformował również, że wprowadził możliwość ingerencji w prędkość poszczególnych biegów, którą możemy redefiniować z poziomu aplikacji. Jeżeli z jakichś przyczyn oryginalne ustawienia biegów nie odpowiada-

10

Divers Alert Network Europe 1983–2023

Dla organizacji DAN Europe rok 2023 jest pod wieloma

Network, to znacznie więcej niż ubezpieczenia i pomoc

względami wyjątkowy. Jednak wśród wielu ciekawych wy-

w razie wypadku.

darzeń, inicjatyw i projektów, które przygotowano na te 12 miesięcy, należy z pewnością podkreślić jeden szcze-

Nie sposób pominąć olbrzymiego wkładu, jaki organiza-

gólny fakt – Divers Alert Network Europe obchodzi 40-le-

cja wniosła w edukację i rozwój badań oraz placówek na-

cie swojego istnienia.

ukowych. Wszystko połączone jednym priorytetem – aby nurkowanie było jak najbardziej bezpieczne.

Wszystko zaczęło się równo cztery dekady temu, w 1983 roku, kiedy grupa pasjonatów nurkowania i lekarzy posta-

Każdy nurek, który aktywnie funkcjonuje w tym świecie

nowiła założyć działającą na zasadach non-profit organi-

od lat, doskonale wie, jak dużo zmieniło się w ciągu tych

zację medyczną i badawczą o zasięgu międzynarodowym,

czterdziestu lat i z pewnością DAN dołożyło swoją cegieł-

której działalność dedykowana była zdrowiu oraz bezpie-

kę do tego, aby nurkowanie było bardziej dostępne, a nur-

czeństwu światowej społeczności płetwonurków.

kowie bardziej świadomi i bezpieczni.

Kto mógł wtedy przypuszczać, jak wielki wpływ na świat

Dlatego świętując 40-lecie istnienie DAN Europe, ma pra-

nurkowania wywrze nowa organizacja? Dziś DAN ze swo-

wo spojrzeć w przeszłość z poczuciem dobrze wykonanego

imi oddziałami obecny jest na całym świecie, zapewnia-

zadania oraz patrzeć w przyszłość, będąc świadomym wła-

jąc pomoc społeczności płetwonurków. Oczywiście to

snych możliwości i wyzwań, którym nadal trzeba sprostać.

tylko wierzchołek góry lodowej, ponieważ Divers Alert

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

11

TARGI

Boot Dusseldorf 2023

Na odbywających się w Niemczach targach Boot jesteśmy

Istnieją trzy rodzaje kłamstw...

obecni od kilku dobrych lat i dlatego nie mogło nas zabrak-

Dlatego na początek zacznijmy od garści statystyk, aby zo-

nąć również podczas tegorocznej edycji, która odbyła się

brazować wielkość całego przedsięwzięcia. Łącznie zare-

po nieco dłuższej przerwie niż zazwyczaj. Stąd też nasze-

jestrowało się 237 tys. odwiedzających z ponad stu krajów

mu wyjazdowi, jak i samym targom towarzyszyło wiele

oraz 1,5 tys. wystawców reprezentujących 68 nacji, którzy

emocji, a i oczekiwania były nieco większe.

mieli do dyspozycji powierzchnię 220 tys. m² rozmieszczonych w 16 halach. Chociaż liczby robią wrażenie, to jednak

12

Nie da się ukryć, że za sprawą wielu wydarzeń w całej Euro-

należy pamiętać, że dotyczą one całych targów, czyli rów-

pie, początek roku w branży nurkowej jest bardzo intensyw-

nież, a może przede wszystkim branż związanych z wodą,

ny. Dlatego chcąc trzymać rękę na pulsie, postanowiliśmy

ale niekoniecznie z nurkowaniem np. łodzie, jachty, sur-

pojawić się na największych targach wodnych na starym

fing etc. O branży jachtowej rozpisywać się nie będę, jed-

kontynencie – Boot Dusseldorf. Po trzech latach absencji

nak trzeba podkreślić, że zajmuje ona aż 85% powierzchni

wszyscy wyczekiwaliśmy z pewnymi obawami, jak przyjmą

całych targów. Natomiast warto podkreślić to, co działo

się targi po tak długiej przerwie. Czy przyjdą odwiedzający

się w hali nr 17, w której gościły sporty wodne typu sur-

i w jakiej ilości? Czy tego typu targi w ogóle są nam jeszcze

fing, kitesurfing itd. i gdzie umieszczono dwa baseny. Je-

potrzebne, a może branża świetnie obejdzie się bez nich?

den mierzący 50 m i wyposażony w generator wiatru, tak,

aby można było testować wszelakiego rodzaju „latawce”.

Z kolei drugi basen mierzył ok. 20 m długości i był przeznaczony do testowania skimboardów.

Branża nurkowa Jednak dość już na temat intrygujących przystawek.

Przejdźmy do dania głównego i tego, po co my wybraliśmy się do Dusseldorfu. Hala nr 12 i część hali nr 13 zgromadziły przedstawicieli branży nurkowej. Pierwszą nowością, jaka rzuciła się od razu w oczy, był basen umieszczony w hali nr 12. Tym samym od tegorocznej edycji wystawcy z naszej branży mają do dyspozycji już dwa baseny. Pomimo dodatkowego zbiornika, chętnych na skorzystanie było tylu, że oba baseny były przez cały czas dość mocno okupowane. Poza możliwością przetestowania sprzętu nurkowego pojawiła się również liczna reprezentacja syrenek, a organizacja Ghost Diving zorganizowała pokaz usuwania sieci.

Niestety nie dało się też nie zauważyć, że cała nasza bran-

wanym. Efekt? Na tyle pozytywny, że ekipa SeaYa jeszcze

ża z pewną dozą nieufności podeszła do tegorocznych tar-

w Dusseldorfie zapowiedziała swój powrót wraz z kolej-

gów. Jako stałemu bywalcowi nie uszło mojej uwadze, że

ną odsłoną targów Boot.

obłożenie jest zdecydowanie mniejsze. Na moje oko brakowało około 25% firm, które do tej pory stale meldowa-

Suchary trzymają się mocno

ły się w Dusseldorfie. Zabrakło zarówno dużych marek

Zupełnie inaczej wyglądała sytuacja wśród producentów

o ugruntowanej pozycji np. Aqualung oraz mniejszych pro-

suchych skafandrów. Tutaj wydawało się, że do Dussel-

ducentów, a szczególnie widoczne było to w segmencie

dorfu zawitały wszystkie firmy mające w swojej ofercie

oświetlenia nurkowego. Na miejscu nie zjawił się również

suchary. Jak powiedział Tomasz Stachura – „targi Boot to

niemiecki producent THOR, ale także polski Ammoni-

wydarzenie, na którym nie może cię zabraknąć”. Tak więc

te System. Wyłączając kilka typowo chińskich marek, na

z rodzimych producentów nie zabrakło oczywiście SANTI

targach ze znanych producentów oświetlenia swoje sto-

Diving, ale również SeaWolfa. Z kolei wśród zagranicznych

isko miało jedynie SeaYa. Taki obrót spraw z pewnością za-

marek były m.in. Kalweit, Ursuit, Waterproof, Scubafor-

działał mocno na korzyść polskiego producenta, ponieważ

ce i wiele innych doskonale znanych brandów. Z nowości

był niemal pozbawiony konkurencji i mógł zaprezentować

warto odnotować, że dość ciekawe stoisko miała młoda

pełny przekrój swoich produktów wszystkim zaintereso-

marka DynamicNord.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

13

TARGI

SANTI Diving pojawiło się wspólnie z marką Avatar i w obu

niedostatki infrastruktury wynagradza piękno dziewiczej

przypadkach był to mix klasyki i nowości. Poza modelami,

przyrody i wciąż niepoznane podwodne krajobrazy, dosko-

które wszyscy zdążyli już doskonale poznać, z pewnością

nale wiedzą, jak bezcenne potrafią być tego typu akcesoria.

wiele osób zainteresował nowy ocieplacz SANTI oraz bateria Blue Power dedykowana do ogrzewania elektrycznego.

Oczywiście na miejscu nie mogło zabraknąć czołowej

Co do marki Avatar, to wraz z nowym rokiem nadciągają

polskiej marki XDEEP, która od jakiegoś czasu ma w swo-

spore zmiany i co ciekawe, producent chce, aby społecz-

jej ofercie suchy skafander SEAL. I choć może nie jest to

ność nurkowa była ich częścią. Dlatego na swoim stoisku

nowość z tego roku, ale nadal budzi wiele emocji. Wiemy

zaprezentował odświeżoną odsłonę suchego skafandra

również, że nie jest to ostatnie słowo firmy XDEEP na tym

w trzech wariantach. Jednak ostateczny wygląd nowego

polu, ale na szczegóły przyjdzie jeszcze pora.

Avatara poznamy dopiero za jakiś czas i będzie on wynikiem zebranych wśród nurków opinii.

Z kolei już teraz należy powiedzieć kilka słów na temat XDEEP Ceramic Shiedl. Jest to nowość, którą polski pro-

14

W Niemczech pojawiła się również firma Seawolf, która

ducent zaprezentował po raz pierwszy właśnie w Dus-

ma już dość mocno ugruntowaną pozycję i poza kultową

seldorfie. Ceramic Shield to specjaalna powłoka, która

„pomarańczką” – suchym skafandrem w kolorze pomarań-

umożliwia nie tylko estetyczne pokrycie metalowych ele-

czowym, zaprezentowała wiele innych produktów. Szcze-

mentów uprzęży (np. płyt i D-ringów), ale przede wszyst-

gólnie ciekawie wygląda ich oferta toreb, z których każda

kim stanowi świetny sposób na ich zabezpieczenie. Na ten

została zaprojektowana z myślą o co najmniej kilku zasto-

moment produkt dostępny jest w czterech kolorach, ale to

sowaniach. I tak np. w torbie na automaty możemy umyć

jeszcze nie jest ostatnie słowo. O Ceramic Shield wkrót-

i przechowywać owoce. Niby niewielki detal, ale osoby po-

ce napiszemy znacznie więcej, gdyż jest to ciekawy i bar-

dróżujące poza wariantem all inclusive i do miejsc, gdzie

dzo oryginalny pomysł.

rozwiązań z serii militarnej, ale o tym napiszemy w osobnym tekście.

Polacy nie gęsi

Czym byłyby suche skafandry bez odpowiedniego wypeł-

Jeżeli nurkowanie jest Waszą pasją już od jakiegoś czasu

nienia? I nie mam tu wcale na myśli nurka. Właściwa bieli-

i zdążyliście się zadomowić pod wodą, to z pewnością do-

zna i ocieplacz to fundament każdego udanego nurkowania.

skonale zdajecie sobie sprawę, że sprzęt nurkowy produ-

W tej materii specjalizuje się marka MolaMola, która na

kowany w Polsce, nie tylko nie jest niczym niezwykłym,

targach Boot jest obecna od wielu lat i w tym czasie zdą-

ale bardzo często stanowi wyznacznik najwyższej jako-

żyła zyskać szerokie grono zadowolonych odbiorców oraz

ści. Poza markami wspomnianymi wyżej, na targach Boot

wysoką renomę. Na uwagę z pewnością zasługuje ocie-

w Dusseldorfie było jeszcze kilka innych, o których war-

placz THERMOFLEXX+, który cechuje się świetnymi pa-

to wspomnieć.

rametrami zarówno w kwestii termiki, jak i dopasowania oraz elastyczności. Jako użytkownik bardzo wielu ociepla-

MarineTech, czyli producent skuterów DPV Seacraft,

czy z pełnym przekonaniem mogę powiedzieć, że odpo-

nawigacji podwodnej oraz akcesoriów, nie przegapił oka-

wiedni krój oraz sposób uszycia mają kolosalne znaczenie

zji, aby zaprezentować wszystkie nowości, które wpro-

i w MolaMola doskonale o tym wiedzą. Poza tym flagowcem

wadził do swojej oferty w ostatnim czasie. Czapki z głów

na stoisku nie zabrakło szerokiej oferty produktów, które

przed nimi, ponieważ wiele firm miało w planach stwo-

pozwolą nam uniknąć zmarznięcia na każdym nurkowaniu.

rzenie nawigacji podwodnej, a oni po prostu to zrobili.

W efekcie otrzymaliśmy nawigację, która działa zarówno

Exofin to producent składanych płetw, które na pierwszy

ze skuterami Seacraft – nowym modelem GO! oraz dobrze

rzut oka mogą rodzić wiele pytań i wątpliwości. Jednak

znanymi Future i Ghost, ale także bez problemu zamon-

w istocie jest to wspaniały przykład uporu i kreatywno-

tujemy ją na skuterze dowolnej innej marki. Co ciekawe,

ści. Płetwy po debiucie na scenie militarnej, gdzie spotkały

nawigacja będzie działać nawet bez skutera jako stand

się z bardzo entuzjastycznymi opiniami, trafiły w końcu na

alone unit. Firma zaprezentowała również całą gamę

rynek cywilny. Z informacji, do jakich dotarliśmy, wynika,

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

15

TARGI

że sprzedają się całkiem nieźle i systematycznie przeła-

Na tego typu imprezach ciągle brakuje mi przedstawicieli

mują różne mity i stereotypy, jakie narosły wokół tej kon-

polskich baz nurkowych. W mojej opinii wiele z nich spo-

strukcji. Z własnych doświadczeń mogę powiedzieć, że w

kojnie może konkurować ze swoimi odpowiednikami np.

Exofinach da się pływać do tyłu, pod prąd i ze sprzętem.

z Niemiec. Niestety cały czas coś je powstrzymuje przed

Więcej na ten temat przeczytacie niebawem w tekście po-

wypłynięciem na szerokie wody i może warto byłoby to

święconym w całości tym ciekawym płetwom.

było zmienić?

Wrażenia po targach

Na duży plus należy zapisać ilość osób odwiedzających

Mimo trzech lat, jakie upłynęły od poprzedniej edycji, za-

targi Boot, bo z pewnością było ich znacznie więcej niże

brakło mi czegoś przełomowego. Liczyłem, że któryś z

podczas poprzedniej edycji. Jak widać po kilkuletnim roz-

producentów zaskoczy czymś niezwykłym i będzie o czym

bracie z tego typu wydarzeniami, ludzie są głodni interak-

mówić przez kolejne miesiące. Tymczasem nic takiego nie

cji w nurkowym światku.

nastąpiło. Nie można jednak powiedzieć, że firmy prze-

16

spały okres pandemii i wielu producentów zaprezento-

Z kolei na minus zapisuję organizatorom wypychanie bran-

wało nowości ze swojej oferty, jednak nikt nie pokusił się

ży nurkowej do coraz dalszych hal, jak również rozdzielenie

o coś spektakularnego. Wyraźnie też zarysował się trend,

wyjazdów i oferty turystycznej od reszty. Miejmy nadzie-

w którym duży nacisk kładziony jest na estetykę wykona-

ję, że zarząd targów wyciągnie wnioski i w przyszłym roku

nia i możliwość personalizacji sprzętu.

spotkamy się w jednej większej hali.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

17

ŚR H I SO TDOORWI IAS K O

tekst i zdjęcia: Karina Kowalska

Dzwon nurkowy po polsku Czę ś ć I

Historia głosi, że pierwsze publicznie potwierdzone doświadczenie z narzędziem do nurkowania, jakim był dzwon nurkowy (nazywany Campania urinatoria), odbyło się w XVI wieku w Hiszpanii.

Dzwon E. Halleya

18

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

19

HISTORIA

W dziele „Technica Curiosa” opublikowanym w 1664 roku Gasparis Schotti niemiecki fizyk, matematyk, filozof przyrody i jezuita przytoczył taką relację, podobno naocznego świadka:

„W miejscowości Toledo, w 1538 r. dwóch Greków w obecności cesarza Karola V i ponad 10 tys. świadków, zanurzyło się pod wodę w dużym, wyglądającym jak odwrócony czajnik pojemniku, w którym była świeczka, i wynurzyli się z wody bez szkody dla zdrowia”.

Być może dzwon ten wyglądał tak, jak na rysunku datowanym na rok 1577 a znalezionym w archiwach madryckich, z dzieła niejakiego Cristobala Maldonado (Il.1), chociaż inne źródła dzwon niejakiego Jose Bono uważają za ten użyty w Toledo. (Il.2) Oba wymienione dzwony zrobione były podobno z impregnowanej skóry.

W XII w. w „Romansie o Aleksandrze” (zbiory legend poświęconych postaci Aleksandra Wielkiego) jedna opowiada o tym, jak Aleksander Wielki (356-323 p.n.e.), korzystając z dzwonu nurkowego, oglądał życie pod wodą. Dzieło to w okresie średniowiecza publikowane było w wielu krajach, a tekstowi towarzyszyły bardzo różne wyobrażenia dzwonu, czy to z drewna, czy ze skóry, a nawet ze szkła. (Il.3)

W Polsce, o dzwonach nurkowych na pewno w niektórych kręgach wiedziano, gdyż wielu Polaków podróżowało po Europie w oficjalnych delegacjach dyplomatycznych lub brało udział w toczących się w różnych miejscach na świecie konfliktach zbrojnych. Było też wielu zwykłych podróżników lub pielgrzymów, którzy mogli zobaczyć taki dzwon Dzwon wg. Cristobala Maldonado 1577

albo w porcie, do którego przypłynęli albo na freskach czy gobelinach w zwiedzanych pałacach.

20

Karina Kowalska Dzwon nurkowy po polsku

Jednakże w Polsce, o dzwonach nurkowych, nikt specjalnie się nie rozpisywał, a przynajmniej do tej pory nie znaleźliśmy takich materiałów sprzed XVIII w. Jedynie w pracy Stanisława Sarnickiego z 1577 r. (Księgi hetmańskie) wspomniany jest hełm dzwonowy.

„Acz ku takiemu przyjściu i inne instrumenta okrom miechów / weźmie człowiek na się na głowę przyczyrek (cebrzyk) a w ręce weźmie wagi (ciężarki) / ale spódem ma on przyczyrek przywiązać dobrze i tedy przejdzie / nie da mu się zalicz przyczyrek/ a waga nie da mu się powalić i tego masz figurę taką…”.

Chociaż Jan Chryzostom Pasek, w swoich pamiętnikach obejmujących lata 1655-1666, czyli lata jego tułaczki wojennej wspomina, iż w Danii mają urządzenia, dzięki którym podnoszone są zatopione przedmioty, opisu samego takiego urządzenia nie daje:

„mają taką scientiam [wiedzę] i nurków takich, którzy się w wodę wpuszczają, po samym dnie chodzą i tam zakładają instrumenDzwon wg. Jose Bono, 1582

ta, że każdą rzecz wywindować mogą ex profundo [z głębiny]”.

Z listu napisanego do Krzysztofa Radziwiłła w 1624 r. przez Krzysztofa Arciszewskiego (generał artylerii wojsk holenderskich i wojsk Rzeczypospolitej, poeta i pisarz) wyW Galerii Uffizi, we Florencji, w jednym z najstarszych mu-

nika, że Arciszewski w czasie pobytu w Holandii nurkował.

zeów w Europie (budowę zakończono w 1580 r.) wśród

I choć nie pada określenie, że w dzwonie nurkowym, jed-

wielu fresków zdobiących sufity galerii jest jeden, na któ-

nakże z opisu, sugerującego, że spędził on pod wodą kilka

rym widać podnoszony dzwon nurkowy. A w Palazzo Doria

godzin i że była to rzecz wielce kosztowna, można się do-

Pamphilj w Rzymie, dzwon nurkowy z wyobrażeniem Alek-

myślać, że musiał to być dzwon:

sandra Wielkiego w środku, można zobaczyć na gobelinie (Il.4). Biorąc pod uwagę ścisłe związki Polski z Włochami,

„Przypadł na mnie tu był casus taki, żem sobie tuszył, albo

zwłaszcza od 1518 r., kiedy to Włoszka Bona Sforza została

umrzeć, albo skaleczeć. Misternym trafunkiem dostalo mi się

żoną króla Polskiego Zygmunta Starego, można domyślać

tu nauczyć rzeczy wielce kosztownej i choć to tu woda mo-

się, że widok dzwonu nurkowego nie był Polakom obcy.

narchią swoją ma, w krajach tych niezwyczajny pod wodą se-

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

21

HISTORIA

cure [bezpiecznie] chodzić. Czego doświadczając, wszedłem

gium Nobilium Scholarum Piarum (Konarskiego) napisał

pod Szewelingiem w morze i bawiąc się w niem kilka godzin

wydany w 1761 r. podręcznik do fizyki: „Fizyka doświad-

z kompasem, natrafiłem na sieć rybaczą, z którejem chciał,

czeniami stwierdzona”, a w nim znajduje się taki oto opis

co ryb wyjąć, w czymem się zakłuł o tę rybę, co ją tu piter-

dzwonu nurkowego:

manem zowią, rzecz tak jadowitą, że nie wiem jako ją tu jadać śmieją (podobna jest trochę silawie dubińskiej wielkiej).

„że człowiek żelaznym dzwonem przykryty, y stojący na

Kilka nocy spaćem nie mógł i od ciężkich bólów i palenia do-

podnóżku łańcuchami do tegoż dzwona przypiętym, ma

brzem nie oszalał. Rękim do połtoru niedziel ruszyć nie mógł i

oddech wolny; y gdy go wyciągną, zgubione rzeczy ze dna

teraz jeszcze tego vestigia [ślady] zostawają. Ale nie dbam kie-

morskiego wynosi. Do oddychania albowiem, dosyć, aby

dym tego dostąpił, czegobym za kilka tysięcy złotych nie dał”.

głowę y piersi miał w powietrzu. Przeto, y świeca gorejąca przez czas nie iaki tamże utrzymać się może. W Lon-

Pierwsze obszerniejsze teksty w języku polskim, opisują-

dynie Roku 1715, na rzece Tamizie w przytomności króla

ce dzwon, znalezione w polskich bibliotekach, często wyja-

Angielskiego y wielu Panów, takowey machiny, ze szczę-

śniające zasadę jego działania, zawdzięczamy naukowcom.

śliwym doświadczono skutkiem. Halleiusz Roku 1717, ze czterema innemi ludźmi, pod takowym dzwonem spuścił

22

Samuel Chróścikowski (1730-1799) ksiądz ze zgromadze-

się w wodę, y w niey przez pół godziny bez wszelkiej do

nia Pijarów, nauczyciel filozofii oraz matematyki w Colle-

oddychania trudności znaydował się”. (Il.5)

Karina Kowalska Dzwon nurkowy po polsku

Romans Aleksandra, manuskrypt w bibliotece w Oksfordzie.

Gobelin w willi Doria Pamphlij w Rzymie

Autor podręcznika prawdopodobnie znał cytowane wyżej

Józef Feliks Rogaliński herbu Łodzia (1728-1802), ksiądz

dzieło Gasparis’a Schotti, wspominając w swoim opisie za-

rzymskokatolicki, naukowiec: matematyk, fizyk, astronom i

branie do dzwonu świeczki. Niewątpliwie miał też informa-

teoretyk wojskowości; dziekan katedry poznańskiej, wydał

cje z doświadczeń prowadzonych przez E. Halleya w Anglii.

w latach 1765 -1766 600-stronicowy podręcznik: „Doświadczenia skutków rzeczy pod zmysły podpadających”.

Podręcznik przeznaczony był dla uczniów Collegium w Warszawie, potocznie zwanego „Konarskiego”, od na-

Przytoczony przez niego opis dzwonu nurkowego jest tu-

zwiska założyciela – Stanisława Konarskiego. Była to szko-

taj obszerniejszy niż w wyżej wspomnianym podręczniku

ła dla chłopców z najbogatszych domów szlacheckich.

Chróścikowskiego i jak sam autor przyznaje, do jego napi-

W programie nauczania tej szkoły ograniczono łacinę,

sania skorzystał z publikacji Gaspari Schotti, oraz z mate-

wprowadzono historię i geografię, obowiązywała lektu-

riału opublikowanego w 1868 r. w „Journal des savants”.

ra w obcych językach (francuskim i niemieckim). Uczono

Było to powstałe w 1665 r. francuskie czasopismo nauko-

filozofii i matematyki. Powstanie tej szkoły uznano za po-

we zajmujące się literaturą, pierwsze tego typu w Europie.

czątek odrodzenia polskiej edukacji.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

23

HISTORIA

ry, FFFF aby się dzwon mógł zanurzyć w wodzie przez ciężar.

W pośrodku dzwonu, człowiek patrzący przez okienka szklane, które są po różnych stronach dzwonu, może widzieć wszystko w wodzie, może mieć y światło z sobą gdy chce. Trzyma zaś w ręku sznureczek cienki h, który przez dzwon wielki przechodzi; za pociągnięciem tego sznurka, daie znać przez dzwoneczek mały L na boku szubienicy zawieszony, gdy chce, aby go do góry wyciągniono. Tym sposobem będąc spuszczony w wodę tak głęboko chce, wychodzi z dzwonu, idzie nurkiem po różnych mieyscach, zbiera na dnie skarby zatopione, y coraz do dzwonu [powraca, dla oddychania powietrza tam zamknie tego, bez którego nie mógłby długo w wodzie zostawać. Gdy zaś powietrze tak się w wodzie rozgrzeje, że mu go iuż ciężko oddychać, w ten czas pociąga sznurka, dając znak przez mały dzwonek, aby go wyciągniono do góry, dokąd z skarbami znalezionemi powraca”. (Il.6)

Oczywiście i w tym podręczniku nie brakuje także wzmianki o Halleyu: „Halley Anglik w takim dzwonie ze czterema inDzwon w podręczniku Samuela Chróścikowskiego

nemi towarzyszami pod wodę się spuścił, y tam pułgodziny z niemi zostawał, gdzie mieli wszyscy dosyć powietrza do od-

Podręcznik napisany został dla uczniów Szkół Poznańskich,

dychania przez ten czas”.

ale Rogaliński był prekursorem bezpłatnych wykładów publicznych, na które obok uczniów uczęszczali również

Edmund Halley (1656-1742) był astronomem i matematy-

mieszkańcy miasta, szczególnie rzemieślnicy. Tematyką

kiem. W 1690 r. opatentował dzwon nurkowy, do którego

wykładów była fizyka doświadczalna. Organizował rów-

produkcji założył w 1691 r. Spółkę z dwoma przyjaciółmi.

nież „popisy”, podczas których uczniowie omawiali wynalazki techniczne i ich zastosowanie.

Dzwon Halleya tym różnił się od dzwonów stosowanych od XVI w., że w ściance miał okno, a istotnym elementem przy

24

„Naprzykład (w obrazku 5. Tabl.2) stawia się y gruntuje na

jego używaniu były dwie obciążone ołowiem beczki – jed-

dwóch czółnach aa, niby szubienica BB, na środku iey za-

na do pracy nurka (nakładał na głowę taki hełm dzwono-

wieszaią wielki dzwon ze szkła, lub drewna przez linę, na krą-

wy), a druga zawierała zapas świeżego powietrza. Dopiero

gu mocnym owiniętą. Ten dzwon może mieć 13 lub 14 stóp

w 1788 r. inny naukowiec, John Smeaton wynalazł pompę

wzdłuż, a wszerz 9, y dla mocy opasany bywa obręczami żela-

powietrzną, którą te beczki zastąpiono. W dzwonie można

znemi, w ostatniej obręczy u dołu zawieszone są różne cięża-

było pracować na głębokości do 20 metrów.

Karina Kowalska Dzwon nurkowy po polsku

Dzwon w podręczniku Józefa Rogalińskiego

Halley wierzył, że jego dzwon nurkowy ma nieograniczone

„Hydrostatyka; lub, Ciężar, siła i ciśnienie ciał płynnych ujaw-

możliwości. Faktycznie, dzwon nurkowy w zasadniczej po-

nione przez fizyczne i zmysłowe eksperymenty, wraz z kilkoma

staci, służył nurkom jeszcze ponad 100 lat. (Il.7)

różnymi obserwacjami, z których ostatnia jest krótką historią węgla i wszystkich jego zwykłych i właściwych wypadków, te-

Józef Herman Osiński (1738-1802) polski duchowny ka-

mat nigdy wcześniej nie traktowany”.

tolicki, pijar, pedagog, autor i tłumacz wielu prac z chemii, fizyki oraz metalurgii wydał w 1777 r. podręcznik „Fizy-

Osiński swój podręcznik do fizyki napisał po powrocie

ka doświadczeniami potwierdzona”.

z kilkuletniego pobytu w Wiedniu i Paryżu, gdzie na pewno miał możność zapoznania się w wieloma publikacja-

Jego opis dzwonu nurkowego różni się od poprzednich,

mi na ten temat oraz nowościami technicznymi. Jego opis

co wynika z faktu, iż niewątpliwie musiał zapoznać się wcze-

dzwonu nurkowego wygląda tak:

śniej z pracą Georgesa Sinclaira z 1672 r. zatytułowaną:

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

25

HISTORIA

Dzwon w podręczniku Józefa Osińskiego

Dzwon E. Halleya

„U dzwona ołowianego zawieszają ławkę, na czterech łańcu-

wyciągnięto. Tey machiny Maytkowie bardzo często używa-

chach. Tych długość, i dzwona wysokość, maja być takie, aby

ją. Wynalazcą onejże jest Szkot, nazwiskiem Syncler”. (Il.8)

człowiek na ławce stanąwszy, do pępka był przykryty; całą machinę wieszają na linie mocney. Nurek stawa na ławce, spusz-

W 1783 r. interesujący i sensacyjny ze względu na tragiczne

cza się wgłąbsz morza, na dnie będąc, z dzwona wychodzi, ech

okoliczności tekst o „dzwonie nurkowym Karola Spoldyn-

zatrzymuje, po dnie morskim szuka rzeczy pogrążonych. Gdy

ga” ukazał się w nowopowstałym miesięczniku „Pamiętnik

zaś oddychania potrzeba przyciska, w dzwon wchodzi, tam

Polityczny i historyczny”. W ten sposób dzwon nurkowy

odetchnąwszy znowu wychodzi i to potu powtarza, póki albo

rozpoczął swoją karierę w mediach. Jednak o tym prze-

zguby nie znaydzie, albo dla zbyt zagęszczonego powietrza,

czytacie w kolejnym numerze kwartalnika DIVERS24.

w dzwonie dłużej oddychać nie może. W tych okolicznościach znajdując się, sznurkiem przy linie będącym daie znak, aby go

26

WRAKI

tekst i zdjęcia: Maciej Marcinkowski

Twarz Bałtyku M o del 3 D rzeź by z ba ł t yck ie go ż agl owc a

Tworzenie modeli 3D na bazie zdjęć to nie jest czarna magia.

Oczywiście są pewne wytyczne, których należy się trzymać i punkty, które trzeba wykonać, jeżeli chcemy osiągnąć sukces, niemniej każdemu, kto chce spróbować, ta sztuka powinna się udać.

28

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

29

WRAKI

Oczywiście jest masa różnych czynników, które wpły-

Następnie ukończony model możemy wstawić do sieci,

wają na trudność wykonania takiego modelu 3D, jednak

np. na stronę sketchfab.com, aby był ogólnie dostępny

ogólny zamysł jest stosunkowo prosty – zrobić zdjęcia

i każdy mógł go zobaczyć lub wydrukować na drukarce 3D.

danego obiektu z każdej możliwej strony, tak, aby każde kolejne zdjęcie miało punkty wspólne z poprzednim. Na-

W dużym skrócie właśnie tak wygląda cały proces od po-

stępnie serię takich zdjęć wgrywamy do programu, który

czątku do końca. W życiu rzadko jednak wszystko idzie

robi wszystko za nas. Nie musimy niczego ustawiać ani re-

zgodnie z planem i na trasie pomiędzy startem i metą mogą

gulować. Klikamy start i po prostu czekamy na efekt koń-

pojawić się rozmaite problemy. Zwłaszcza kiedy nasz ma-

cowy. Oczywiście im więcej zdjęć wykonamy i wgramy do

teriał bazowy do stworzenia modelu zbieramy pod wodą,

utworzenia modelu, tym dłuższy będzie czas oczekiwania.

gdzie dochodzą takie czynniki, jak głębokość, zła widocz-

Może to potrwać godzinę lub nawet cały dzień. Wszystko

ność, wielkość obiektu, który chcemy zeskanować, prze-

zależy od poziomu skomplikowania i ilości danych. Kiedy

strzenie zamknięte czy inne czynniki wpływające na ogólny

w końcu program upora się już ze wszystkim, otrzymuje-

poziom trudności.

my gotowy model 3D.

30

Maciej Marcinkowski Twarz Bałtyku

Na przykładzie modelu, który zrobiłem na jednej z na-

Dlatego postanowiłem nagrać film, który na dnie pozwo-

szych baltictechowych wypraw, tzw. „Twarzy Bałtyku”,

lił mi zaoszczędzić cenny czas i później przełożył się na

chciałbym opisać trochę dokładniej cały proces powsta-

krótszą dekompresję. Wszystko ma jednak swoje plusy

wania modelu 3D.

i minusy. Z jednej strony wybrana przeze mnie metoda jest szybsza, jednak z drugiej strony stwarza inne proble-

W tym konkretnym przypadku największym problemem

my. Decydując się na film, należy pamiętać o ustawieniu

okazała się znaczna głębokość, na której spoczywa wrak,

optymalnego czasu naświetlania klatki. Podczas nagry-

wynosząca aż 64 m. Robiąc setki zdjęć obiektu i starając

wania poszczególne klatki filmu są bardziej „poruszone”

się zdobyć wszystkie potrzebne ujęcia, bardzo łatwo jest

niż pojedyncze zdjęcie. Jednak przy pewnym i powolnym

się zapomnieć. Zwłaszcza jeżeli nurkuje się z przekona-

prowadzeniu kamery oraz dobrym oświetleniu, efekty są

niem, iż w najbliższej przyszłości nie będzie możliwości,

bardzo zadowalające.

aby tu powrócić i dorobić ew. brakujące kadry. W nurkowaniu, jak w życiu, czas ucieka nieubłaganie i na tak dużej

Na morskim dnie dookoła naszej „Twarzy Bałtyku” było

głębokości widać to bardzo wyraźnie.

pełno odstających desek, a my nie mogliśmy za bardzo

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

31

WRAKI

nawet dotykać wraku, nie mówiąc już o przesunięciu kil-

W tym miejscu muszę złożyć samokrytykę i przyznam się

ku z nich, w celu ułatwienia sobie pracy. Ograniczały one

wam, że niestety nie uniknąłem takiego błędu.

dostęp i wykonanie odpowiedniego ujęcia, tak, aby każda część była dobrze nagrana. W takich miejscach, o niewy-

Jeżeli już zebraliśmy potrzebne dane w postaci filmu lub

starczająco dużej ilości danych, czyli zdjęć, program, któ-

zdjęć, to następnym etapem jest ich obróbka. W przypad-

ry generuje nasz model 3D, albo zrobi dziurę, albo zasklepi

ku filmu musiałem wyostrzyć obraz i ustawić kontrast kolo-

to miejsce płaszczyzną bez ładu i tekstury.

rów, aby nasz skan wyszedł jak najlepiej. Kolejnym krokiem jest wyodrębnienie poszczególnych klatek z filmu. W tym

32

Jeżeli robimy model tylko na własne potrzeby albo aby po-

momencie nasza praca i czas poświęcony podczas nagry-

kazać znajomym, to nie ma najmniejszego problemu. Jed-

wania nam się odpłaca. Im wolniej nagrywaliśmy, tym wię-

nak, jeśli taki skan ma mieć wartość badawczą, to musi

cej klatek możemy usunąć. Nie ma co popadać w paranoje

wyglądać idealnie, ponieważ to na jego podstawie tworzo-

i zostawiać ich zbyt dużo, ponieważ nasz komputer zwy-

ne będą pomiary, prezentacje wizualne oraz wydruki 3D.

czajnie nie da rady tego przetworzyć.

Maciej Marcinkowski Twarz Bałtyku

Teraz wgrywamy wszystkie zdjęcia do programu, który

Sprzęt podwodny do rejestracji obiektu? Wystarczy zwy-

obrobi je i połączy w model 3D. Pozostaje nam cierpliwie

kła pojedyncza kamerka GoPro w obudowie podwodnej.

czekać, aż program zakończy cały proces i w końcu dowie-

Oczywiście można mieć dwie kamery na wysięgniku albo

my się, czy będąc pod wodą, zrobiliśmy dobrą robotę, czy

nawet sześć, które jednocześnie rejestrują obraz z każdej

może jednak brakuje połowy modelu.

strony, co jest szczególnie przydatne przy przestrzeniach zamkniętych, jak np. kopalnie lub jaskinie, kamerę 360°, czy

Jak już wspomniałem, przez zalegające w pobliżu obiek-

profesjonalne aparaty fotograficzne. Można, ale nie trzeba

tu deski, nie miałem dostępu do jednego miejsca. Dlatego

i zwykła pojedyncza kamera GoPro w zupełności wystar-

w modelu w tym miejscu powstała dziura. Na szczęście

czy do stworzenia naszych modeli, tak, jak miało to miej-

jako producent figurek kolekcjonerskich ModelsForDi-

sce w moim przypadku. Na początek polecam zapoznać

vers, mam odpowiednie umiejętności w obróbce grafiki

się z całym procesem, tworząc modele niewielkich i pro-

3D oraz druku, które pozwoliły mi łatwo naprawić cały

stych obiektów. Możecie np. pobawić się i stworzyć model

model i po prostu dodać brakującą teksturę, a następnie

3D swojego buta, a następnie podnieść poziom trudności

dopracować wszystkie szczegóły.

i za cel obrać jakiś głaz lub zwalone drzewo. Nabyte doświadczenie z pewnością zaprocentuje i przenieście je pod

Gotowy model wgrałem na stronę, na której wszyscy mo-

wodę. Odrobina cierpliwości, kilka prób i sukces jest mu-

żecie oglądać tajemniczą „Twarz Bałtyku” z każdej strony.

rowany. Powodzenia!

Tak naprawiony model bez dziur i ubytków wydrukowałem również na drukarce żywicznej o dużej dokładności i ku mojemu zdziwieniu, na wydruku otrzymałem teksturę drewna oraz piasku. Następnie model pomalowałem w taki sposób, który odzwierciedla jego autentyczny wygląd na dnie morza.

Muszę przyznać, że gotowy fizyczny model, to cudowna pamiątka, którą możemy w każdej chwili wziąć do ręki i wrócić myślami do tych chwil spędzonych na wraku.

Jeżeli moja opowieść was zainteresowała i chcielibyście spróbować własnych sił w podobnych działaniach, to musicie wiedzieć, że aby zacząć taką zabawę, nie jest konieczny duży nakład finansowy. Oprogramowanie, które obrabia zdjęcia i tworzy model 3D, jest darmowe. Wprawdzie jest również płatna wersja, ale dla zwykłego użytkownika nie wnosi ona niczego nowego.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

33

POLSK A

tekst i zdjęcia: Paweł Żołynia

Perca fluviatilis Pasiast y towarz ysz

Dobrze obyty z krajowymi akwenami nurek doskonale wie, że są one pełne wspaniałych stworzeń. Za każdym razem, gdy zanurzamy się w jeziorze, mamy cichą nadzieję spotkać króla polskich wód – szczupaka, jednak nie zawsze jest to możliwe. Jednak nie oznacza to, że dany akwen pozbawiony jest wytrawnych łowców, którzy wyjdą nam na spotkanie.

34

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

35

POLSK A

Tytuł jest może nieco przewrotny, ale wszyscy dosko-

ściej w sile kilku, a nieraz i kilkunastu sztuk, które są żywo

nale wiemy, że okonia spotkamy na pewno, nawet w tych

zainteresowane nietypową sytuacją. Zupełnie, jakby ze-

akwenach, gdzie ryb jest jak na lekarstwo. Bez cienia wąt-

psucie wizury przez nurka stanowiło dla nich zaprosze-

pliwości, jest to ryba niezwykła. Gdybyśmy mieli wyobrazić

nie do dobrej zabawy.

sobie tego przedstawiciela królestwa zwierząt wyłącznie na podstawie dostępnych opisów, to bez wątpienia

Na podstawie tych wszystkich obserwacji, które poczyni-

w naszych głowach pojawiłby się obraz prawdziwej bestii.

łem przez lata moich doświadczeń nurkowych zebranych

W końcu najeżony kolcami pręgowany grzbiet z wielką płe-

w jeziorach, doszedłem do wniosku, że jest to najbardziej

twą oraz ogromna paszcza, które stanowią główne atry-

ciekawskie stworzenie z jakim miałem do czynienia. Poza

buty tego szybkiego, zwinnego i bezlitosnego drapieżcy,

tym, bardzo często mamy ze sobą po drodze i po prostu

muszą działać na wyobraźnię.

ciągnie nas w te same miejsca, dlatego nic dziwnego, że mogliśmy się sobie dobrze przypatrzeć i poznać nieco lepiej.

Okoń jest rybą wyjątkową pod wieloma względami. Poza

36

wspomnianym wyglądem, na pierwszy plan wysuwa się

W końcu zatopione platformy, wraki aut czy niewielkich

również niepohamowana wręcz ciekawość, jaką odzna-

łodzi, to idealne wprost miejscówki, gdzie można spotkać

cza się ta ryba. Ilekroć nurek wykona nieskoordynowany

okonia i równie ciekawskiego co on podwodnego fotografa.

i niezdarny ruch płetwą, który wzbije z dna chmurę osa-

Jak widać ja i mój pasiasty towarzysz możemy mieć ze sobą

dów, pojawia się właśnie on – pasiasty towarzysz. Najczę-

więcej wspólnego, niż na pozór mogłoby się wydawać…

Paweł Żołynia Perca fluviatilis

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

37

ŚR P OO LS D KO AW I S K O

38

Paweł Żołynia Perca fluviatilis

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

39

ŚR P OO LS D KO AW I S K O

Przyczajony tygrys Doświadczony płetwonurek, który w życiu widział już nie-

Na szczęście mniejsze okazy stale pchają się przed ma-

jeden cud podwodnego świata, może czasami nie zauważyć

skę, by cieszyć oczy każdego nurka. Ilekroć zdarzy mi się

okonia. Zwłaszcza jeżeli naszą uwagę rozpraszają zatopio-

okazja zaobserwować ławicę okoni składającą się z setek,

ne obiekty lub stworzenia, które są znaczniej rzadziej spo-

a może i tysięcy niewielkich osobników, mam ochotę zapo-

tykane. Nie zmienia to jednak faktu, że podczas każdego

mnieć o wszystkim i po prostu patrzeć. Podziwianie tego

nurkowania na pewno będzie kręcił się w okolicy właśnie

podwodnego spektaklu pełnego mieniących się w słońcu

on – pasiasty towarzysz.

okonków, które błyskają wszystkimi znanymi człowiekowi kolorami, tańcząc z niebywałą gracją pomiędzy roślinno-

Ukryty smok

ścią lub jeszcze lepiej konarami zwalonego drzewa, spra-

Tym, co smuci mnie najbardziej, jest fakt, że wraz z upły-

wia, że przez niewielką chwilę cały świat wydaje się idealnie

wem lat wspomniana wyżej ciekawość i odwaga wypiera-

uporządkowany i nie pozostaje nam nic innego, jak napa-

na są przez rozwagę i odpowiedzialność. Dorodne sztuki

wanie się tym cudem stworzenia. Okoń może nie jest kró-

stają się coraz bardziej niedostępne i wolą spędzać czas

lem polskich wód, ale pasiastym towarzyszem na pewno.

ukryte pośród podwodnej kniei, czyhając przyczajone w zacienionych kryjówkach na nieroztropne ofiary. Jedynie wprawne oko może dostrzec dorodnego okonia umykającego przed światłem nurkowej latarki.

40

KEEPING DIVERS WARM. LONGER! Mola Mola projektuje i tworzy rozwiązania zapewniające komfort i ciepło aktywnym nurkom. W każdych warunkach i na każdej szerokości geograficznej.

Nasze produkty, są elastyczne i wyjątkowo ciepłe. Spełniają potrzeby naszych klientów.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

molamolawear.com

41

JASKINIE

tekst: Joanna Kruk zdjęcia: Jose Luis Fernandez Cerezo, Bartłomiej Pitala

Cueva del Agua E kspl oracja europ ejsk iej cenot y

Na 23 km drogi krajowej E22 prowadzącej z Kartageny do Puerto de Mazarrón, przy dość ostrym zakręcie znajduje się tablica informacyjna. Tuż za nią, idąc krótką polną ścieżką widać wejście do jaskini o nazwie Cueva del Agua (Wodna Jaskinia).

Zejście do niej nie należy do łatwych, ponieważ naturalne stopnie są częścią skał powierzchniowych i niektóre z nich są dość wysokie. Jednak to, co kryje się dalej, z pewnością jest warte poświęconego czasu i wysiłku.

42

Fot. Bartłomiej Pitala

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

43

JASKINIE

Fot. Jose Luis Fernandez Cerezo

Jaskinie hipogeniczne W tej okolicy góry schodzą w kierunku wybrzeża aż do wej-

grot i jaskiń w okolicach Isla Plana oraz w innych miejscach

ścia do morza, tworząc nachyloną równinę zdominowaną

w regionie Murcji. Fizyczne i chemiczne mechanizmy cha-

przez wapienny masyw Cabezo de Hornos. To właśnie

rakterystyczne dla tych wód zapoczątkowały powstanie

tutaj powstały ogromne jaskinie, które jak w przypadku

sieci podziemnych jam, które w niektórych przypadkach

Cueva del Agua i Sima Destapada, mogą mieć długość

przekraczają 8 km odkrytych i zbadanych już korytarzy.

kilku kilometrów oraz inne, nieco mniejsze, ale wszystkie

44

o ogromnym znaczeniu naukowym. Wiele z nich ma wspól-

Owe jamy mają mało znaną speleogenezę, zwaną odwrot-

ne pochodzenie i są zalane wodami termalnymi, z którymi

ną lub speleogenezą hipogeniczną. Wiele z tych grot jest

miasteczko Isla Plana jest związane od stuleci. Już w XIX

związanych z mechanizmami jaskiniowymi wywołanymi

w. w samym centrum miejscowości odkryto gorące źródła,

procesami zachodzącymi w wodach termalnych, które zwy-

co doprowadziło do szybkiego rozwoju turystyki leczni-

kle występują od najgłębszych obszarów aż do samej po-

czej, w tym kąpieli w łaźniach termalnych. To właśnie wspo-

wierzchni. Same procesy są mało poznane, przez co nadal

mniane wody termalne były przyczyną uformowania się

stanowią obiekt badań naukowych. Jaskinie hipogeniczne

Joanna Kruk Cueva del Agua

mają wiele unikalnych cech, które są dla nich charaktery-

dzenia hipogenicznego, które obecnie są suche z powodu

styczne i różnią się od cech jaskiń klasycznych lub epige-

spadku poziomu wody. Nieliczne z nich, takie jak Cueva

nicznych. Warto również nadmienić, że region Murcji jest

del Agua czy Sima Destapada nadal zachowują aktywną

jednym z miejsc, w którym zidentyfikowano największą

warstwę wodonośną.

liczbę jaskiń hipogenicznych na świecie.

Cueva del Agua Występowanie hipogenicznych procesów kawernowych

Jaskinia ta bardzo często nazywana jest europejską ce-

uzależnione jest od materiałów geologicznych (zwykle

notą. Wynika to m.in. z uwagi na jej atrakcyjność wizualną

wapnia) i ich położenia, a mianowicie muszą znajdować

i krystalicznie przejrzystą wodę o stałej temperaturze 29°C

się poniżej lustra wody i tworzyć warstwę wodonośną.

poniżej głębokości 6 m i 21°C w warstwie powierzchnio-

Konieczne jest również występowanie wznoszącego się

wej. Co ciekawe, ma ona filtrację wody morskiej, ale jak do-

strumienia wody, pochodzącego z procesów konwekcyj-

tąd nie znaleziono bezpośredniego połączenia z morzem.

nych, które przemieszczają wodę wbrew sile grawitacji,

Podobnie, jak nie ustalono również źródła, z którego po-

z obszarów najgłębszych, do tych znajdujących się najbli-

chodzi woda zalewająca jaskinię, gdyż wciąż nie udało się

żej powierzchni.

dotrzeć do jej końca. Przebieg Cueva del Agua prowadzi w głąb lądu w kierunku północno-wschodnim i południo-

W wielu przypadkach takie przepływy mają charakter

wo-zachodnim. Do końca 2022 roku zbadano ok. 7 km

hydrotermalny, ze stosunkowo wysokimi temperaturami,

głównego korytarza w linii prostej oraz wiele innych kory-

które mogą sięgać nawet 100°C w głębokich obszarach

tarzy równoległych. Woda w jaskini zawiera wysoce żrą-

warstwy wodonośnej, ale zazwyczaj spadają w obszarach

ce siarczany, co powoduje, że duża część skał jest pokryta

powierzchniowych. Cyrkulacja gorącej wody przez mate-

osadem w postaci lekkiego mułu, który bardzo łatwo się

riały geologiczne stosunkowo łatwo rozpuszcza skałę, two-

unosi, natomiast opada bardzo powoli. Te osobliwe cechy

rząc galerie i typowe dla tych jaskiń pomieszczenia. Uważa

Cueva del Agua wpływają na jej niesamowity wygląd i jak

się, że systemy pochodzenia hipogenicznego stanowią od

możecie zauważyć na zdjęciach, jest to jaskinia o wyjątko-

5 do 10% jaskiń na całym świecie. Bardzo często wody te

wo pięknym i malowniczym krajobrazie. Zaskakuje ciągłą

mają charakter kwaśny z uwagi na obecność rozpuszczo-

zmianą scenerii, z wąskimi zakamarkami i szerokimi prze-

nego w nich kwasu węglowego i/ lub siarkowodoru.

strzeniami oraz z kruchymi formacjami powstałymi z wytwarzanego przez nią mułu. Zawarte w skałach minerały

Podsumowując, ubytki hipogeniczne powstają w wyni-

oddziaływują na ich kolorystykę i przyczyniają się do tego,

ku korozyjnego działania kwaśnych i agresywnych wód

że Cueva del Agua niezmiennie zachwyca kontrastujący-

z głębokich źródeł, które oddziaływują z wapieniem. Cały

mi formacjami w odcieniach bieli, czerwieni, żółci, a tak-

proces zachodzi bardzo powoli, ponieważ zamknięte war-

że jasnego i ciemnego brązu. W wielu miejscach można

stwy wodonośne mogą pozostawać odizolowane przez

zobaczyć plamy białego wapienia inkrustowane wokół

długi czas, zanim zostaną opróżnione i połączą się z po-

pomarańczowych i brązowych osadów. Morfologie hi-

wierzchnią. W okolicy odkryto również wiele jaskiń pocho-

pogeniczne w jaskini wodnej są ewidentne. Ściany przed-

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

45

JASKINIE

Fot. Jose Luis Fernandez Cerezo

stawiają powierzchnie z licznymi krawędziami, co należy

nej skał i że są one później reorganizowane w tego typu

interpretować jako dowód na to, że na jaskinię nadal wpły-

rozgałęzione struktury, prawdopodobnie jako konsekwen-

wa aktywny i kwaśny skład wód termalnych, który powo-

cje działania ekstremofilnych bakterii żyjących w tym eks-

duje korozję wapienia.

tremalnym środowisku.

Wyjątkowym elementem Cueva del Agua są struktury

Wodna Jaskinia jest bardzo ważną hydrotermalną siecią

w postaci „odwróconych cyprysów”, występujące w nie-

labiryntów, która dostarcza naukowcom danych na temat

których miejscach. Są to pierwiastki w postaci rozgałęzień

dynamiki klimatu, gazów, morfologii, biologii w tego typu

układających się we wzory fraktalne. Składają się głównie

zagłębieniach. Można ją zatem uznać za naturalne labo-

z glinek i tlenków manganu. Są to niezwykle kruche ele-

ratorium. O tym, jak ważna jest dla świata nauki, najlepiej

menty, łatwo rozpadające się z powodu turbulencji gene-

niech świadczy fakt, że jaskinia stanowi punkt odniesienia

rowanych przez płetwonurków. Chociaż ich pochodzenie

dla hiszpańskich eksploracji technicznych nurkowania ja-

jest nadal przedmiotem debaty naukowej, to uważa się,

skiniowego od ponad 40 lat.

że materiały te są pozostałościami po korozji hydrotermal-

46

Joanna Kruk Cueva del Agua

Fot. Jose Luis Fernandez Cerezo

Wejście do zalanej części jaskini następuje z tzw. platfor-

kierunku północnym, północno-wschodnim. Najgłęb-

my. Przy dobrej widoczności po wskoczeniu do wody moż-

szy odcinek jaskini na tym dystansie to tzw. Stres, który

na zobaczyć obszerną kawernę, gdzie obu stronach biegną

osiąga 16 m i znajduje się jeszcze przed pierwszą T. Swo-

ogromne ściany. Kierując się w stronę głównej linii mamy

ją nazwę zawdzięcza dość wąskiemu w tym miejscu frag-

do pokonania ok. 80 m. Ściana po lewej stronie jest krótsza

mentowi groty. Lina jest tu położona blisko ściany i dna,

i w związku z tym częściej wybierana przez płetwonurków

które zamula się z ogromną łatwością. Lina główna w więk-

do puszczenia poręczówki. Na głębokościach 6-7 m i 11 m

szości przebiega przez ogromne galerie Cueva del Agua.

doświadczamy zjawiska halokliny. Lina główna zainstalo-

Tylko na niewielu odcinkach jest dość wąsko, poza wspo-

wana jest na głębokości 13 m i trudną ją przegapić z uwa-

mnianym wyżej stresem, zwężony korytarz znajduje się

gi na jej grubość i dobrze widoczny pomarańczowy kolor.

po przekroczeniu ok. 420 m i w okolicach 500 m. Na tych odcinkach zasadniczo zmienia się również głębokość, do-

Pierwsze 200 m głównej linii wygląda jak ogromne po-

chodząc do 4 m na 500 m i opadając do 12 m na 600 m.

mieszczenie. Pierwsza T znajduję się w odległości ok. 120

Trzeci i czwarty T znajdują się blisko siebie po przekrocze-

m, a druga 200 m, po czym jaskinia biegnie w tym samym

niu granicy 500 m, a piąty T znajduje się za punktem wy-

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

47

JASKINIE

Fot. Jose Luis Fernandez Cerezo

znaczającym 600 m. Po pokonaniu tej odległości można

geruje, że ten obszar jaskini znajdował się kiedyś nad po-

zaobserwować przepiękne kolumny o różnej szerokości.

ziomem morza. Fakt ten uwidacznia również obecność

W okolicach 700 m na dnie jaskini pojawia się ogromna

speleoterm powstających zazwyczaj nad poziomem wody

szczelina, która ciągnie się przez kolejnych kilkadziesiąt

(stalaktyty i stalagmity), które dziś wydają się zanurzone

metrów, i która sprawia wrażenie rozstępującej się w tym

w różnych punktach jaskini.

miejscu ziemi. Główna lina kończy się w punkcie oddalonym o 860 m od wejścia. Głębokość w tym miejscu wyno-

W Cueva del Agua znajdziemy również kieszenie powietrz-

si ok. 10 m. Znajduje się tu zainstalowana stacja pomiaru

ne. Pierwszą po ok. 500 m, gdzie zawartość tlenu wynosi

temperatury opatrzona tabliczką informacyjną. Spoglą-

10%, drugą po ok. 800 m i z 16,5% zawartością tlenu oraz

dając w lewo, w stronę dna, można zaobserwować otwór

trzecią po ok. 1100 m, gdzie zawartość tlenu jest najwyż-

schodzący w dół. Jest to dość wąska restrykcja, za którą

sza i kształtuje się na poziomie 20,8%.

widać dwie liny – pomarańczową oraz białą. Średnia głębokość w jaskini wynosi ok 11-12 m.

Trochę historii Pierwsze eksploracje jaskini rozpoczęły się w latach 70.

48

1060 m od wejścia, w pomieszczeniu zwanym Dos Caras,

XX wieku. W 1972 roku opublikowano również pierwszą

znajduje się kalcytowy gzyms, który prawdopodobnie

wzmiankę o rozpoczęciu nurkowań w Cueva del Agua.

w przeszłości tworzył podłogę tego pomieszczenia, co su-

Zespół Podziemnych Eksploracji z Regionu Murcia prze-

Joanna Kruk Cueva del Agua

prowadził kilka małych wypraw do pierwszego zalanego

którzy działali przy wydatnym wsparciu innych speleolo-

pomieszczenia. Eksploracje były trudne, a na skutek per-

gów i płetwonurków jaskiniowych.

kolacji widoczność bardzo szybko spadała do zera. W ciągu kolejnych lat niewiele się działo w sprawie penetracji

W ciągu następnych lat udało się odkryć kolejne galerie

wnętrza jaskini, jednak sytuacja zmieniła się w latach 80.

i korytarze, nadając im nazwy od nazwisk osób biorących

XX w. Ciekawostką jest sposób w jaki sobie radzono z ze-

udział w tych projektach. Na bieżąco tworzono również ob-

rową widocznością, a mianowicie na kilka dni zostawiano

szerną kartografię, która stanowiła ważne źródło wiedzy

w jaskini otwarte butle z gazem. Wydostające się z nich

dla zespołów naukowych (do 2011 roku zbadano 2010 m,

powietrze powodowało intensywną perkolację i dzięki

do 2014 roku - 2560 m, do 2015 roku - 3060 m, do 2016

temu, po kilku dniach ściany i sufit stawały się oczyszczo-

roku - 3620 m, zaś do 2017 roku 3925 m).

ne z pyłu i drobnych kamieni, co umożliwiało przemieszczanie się w głąb jaskini i jej dokumentację.

Należy zaznaczyć, że na przestrzeni wspomnianych wyżej lat eksploracje podwodne były coraz dłuższe i bardziej

W 1986 roku na IX Międzynarodowym Kongresie Spele-

wymagające, a wszystko z uwagi na stale rosnący dystans

ologii w Barcelonie, zaprezentowano pierwszy plan Cueva

dzielący nurków eksploracyjnych od wejścia do jaskini

del Agua oraz przedstawiono krótki opis dotychczaso-

i związaną z tym skomplikowaną logistykę. W efekcie za-

wych eksploracji:

częto korzystać ze skuterów nurkowych Apollo, które ułatwiały pokonywanie początkowych odległości, a tak-

„Zawalenie się stropu jedynego sklepienia otwiera do-

że ujednolicono oświetlenie.

stęp do tej groty, chaos ogromnych kamieni prowadzi na platformę otoczoną jeziorem, która zajmuje dużą część

Od 2017 roku prace badawcze zaczęły koncentrować się

pomieszczenia. Pęknięcie skorupy ziemskiej połączone

na badaniach geomorfologii hipogenicznej, analizie gazów

z przesunięciem jednej z krawędzi w kierunkach wschód-

i wód oraz pracach radiolokacyjnych, co otworzyło nowe

-zachód i kolejnym pęknięciem spowodowało powstanie

perspektywy i drogi eksploracji.

jedynego pomieszczenia w tej jamie. Pod wodą znajduje się kilka korytarzy w kierunku północno-wschodnim i połu-

W styczniu 2019 roku CENM-Nature i University of Al-

dniowo-zachodnim. Dno zawiera materiały pochodzące

mería rozpoczęły projekt Thermal Research 2019, ma-

z korozji wspomnianej jaskini o głębokości kilku metrów.

jący na celu monitorowanie przez kolejnych 12 miesięcy

Jezioro osiąga głębokość 15 m, a zatopione korytarze zo-

temperatury wody w jaskini i Morzu Śródziemnym, w celu

stały zbadane na długości około 30 m”.

analizy wód pochodzenia termalnego. W bańce powietrznej znajdującej się na 800 metrach zainstalowano również

Wraz z rozwojem technologii, pojawianiem się coraz now-

sprzęt antenowy do monitorowania temperatury, wilgot-

szego sprzętu i ulepszeniem technik eksploracji zalanych

ności, dwutlenku węgla i pobierania próbek powietrza do

jaskiń, kontynuowano eksplorację Cueva del Agua. Pionie-

badań laboratoryjnych.

rami tej działalności byli José Luis Llamusí i Andrés Ros,

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

49

JASKINIE

Fot. Bartłomiej Pitala

Fot. Bartłomiej Pitala

50

Joanna Kruk Cueva del Agua

Fot. Bartłomiej Pitala

Fot. Bartłomiej Pitala

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

51

JASKINIE

Fot. Jose Luis Fernandez Cerezo

Pod koniec tego samego roku rozpoczęto projekt LIMI-

kluczowych danych, jakich nigdy wcześniej nie widziano w

TE5000, który zamknął poprzedni etap, dotyczący ba-

całej jaskini. Do końca 2019 roku zbadano łącznie 4600 m.

dań topograficznych i klimatycznych. LIMITE5000 miał kilka jasno wytyczonych celów, w tym przegląd topogra-

W 2020 roku opublikowano nową, poprawioną edycję pla-

fii i jej pełnej georeferencji przy użyciu sprzętu elektro-

nu Cueva del Agua, a od września kontynuowano eksplora-

nicznego Seacraft i MNemo wraz z oprogramowaniem

cję w innych regionach. Po ukończeniu obszaru morskiego

GIS Geographic Information.

skoncentrowano się na Galerías del Laberinto i Galerías Blancas, gdzie odkryto nowe pomieszczenia i korytarze.

Wraz z początkiem tego projektu dokonano ważnego od-

Rozpoczęto również tworzenie topografii całego obszaru,

krycia, kiedy nurkowie natrafili na nigdy niebadany dotąd

a także zainstalowano nowe czujniki pomiarowe.

obszaru. Spowodowało to ważny zwrot w badaniach ewo-

52

lucji jaskini w sektorze w kierunku morza. Odkryto 746

W sierpniu i wrześniu ponownie zainstalowano linę główną.

m nowych korytarzy i od tego momentu większość prac

Jeszcze grubszą i o dobrze widocznym pomarańczowym

skoncentrowała się na tej części groty, która dostarczyła

kolorze oraz nowe specjalne fluorescencyjne strzałki.

Joanna Kruk Cueva del Agua

W październiku 2020 roku powstała nowa wersja mapy, w której dodano nowe galerie odkryte w sektorze Mar (Morze), a odległość naniesiona na mapę wynosiła 4670 m.

W styczniu 2021 r. odkryto Galerię Malosa i zdigitalizowano mapę Cueva del Agua. W tym nowo odkrytym obszarze znaleziono szeroką sieć nigdy wcześniej niebadanych galerii. Rozpoczęły się prace eksploracyjne i topograficzne, które doprowadziły do przekroczenia granicy 5000 m.

Z kolei w czerwcu dotarto do 6282 m i tym sposobem Cueva del Agua stała się najdłuższą podwodną jaskinią w Regionie Murcia, trzecią w Hiszpanii i 53 na świecie.

Nieprzerwane eksploracje coraz to nowych obszarów Cueva del Agua prowadzone przez różne zespoły płetwonurków jaskiniowych wpłynęły na powstanie nowego projektu. W styczniu 2022 roku powstał CUEVA DEL AGUA LIMITE10000. Celem jest (między innymi) pokonanie lub dotarcie na odległość 10000 m w głąb jaskini.

W lutym 2022 r. opublikowano kolejną aktualizację mapy Cueva del Agua z przebadaną trasą o długości 6622 m. Natomiast w październiku tego samego roku z kolejną aktualizacją i trasą mierzącą prawie 7000 m.

Praktycznie wszystkie galerie Cueva del Agua są zanurzone na poziomie zbliżonym do poziomu Morza Śródziemnego, dlatego eksploracje są zwykle powolne i skomplikowane.

Nurkowania jaskiniowe w tej jaskini są szczególnie skomplikowane technicznie i wymagają specjalnych kwalifikacji w nurkowaniu jaskiniowym m.in. ze względu na mętność wody w nowo odkrywanych obszarach oraz sieć labiryntów. Jaskinia jest nieregularna, a strop i ściany mają liczne ostre krawędzie, które mogą utrudniać położenie poręczówki, a w skrajnych przypadkach nawet ją przeciąć. Na

Fot. Bartłomiej Pitala

przestrzeni lat podczas licznych eksploracji położono wie-

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

53

JASKINIE

Fot. Jose Luis Fernandez Cerezo

le lin, które prowadzą do mało zbadanych i niestabilnych obszarów. Poręczówki prowadzące zostały zainstalowane przez zespół Cueva del Agua i służą wyłącznie do eksploracji i badań technicznych. Dlatego strzałek lub znaków nie należy przesuwać, wycinać ani usuwać, ponieważ są one niezbędne do gromadzenia danych naukowych. Wewnątrz jaskini w wielu punktach zainstalowana jest aparatura analityczno-pomiarowa, a prace eksploracyjne wciąż trwają. Mimo to jaskinia jest dostępna dla nurków posiadających odpowiednie kwalifikacje i z pewnością wizyta w niej będzie stanowić niezwykłe doświadczenie. Cueva del Agua jest coraz liczniej odwiedzana przez nurków jaskiniowych, w tym również z Polski. Szacuje się, że rocznie odwiedza ją ponad 1000 osób.

54

Odnośniki internetowe, mapa jaskini: www.cuevadelagua.es

under water, naturally.

Launch of OCEANREEF's newest IDM, Neptune III. Discover the interactive 3D model here:

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

55

WRAKI

tekst i zdjęcia: Stefan Panis tłumaczenie: Tomasz Andrukajtis

Bitwa o Lowestoft H o ł d dl a D ennisa de Rooij

Kiedy się obudziłem, w głowie pobrzmiewały mi słowa słynnego poszukiwacza skarbów Mela Fishera „Dziś jest ten dzień!”.

Właśnie tego pięknego dnia latem 2019 roku mój kumpel Patrick Sloot poprosił mnie, abym dołączył do niego na nurkowanie wrakowe ze Stellendam w Holandii.

56

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

57

WRAKI

Sprawa przedstawiała się następująco – jego przyja-

ry wskazywał miejsce naszego nurkowania, pomyślałem

ciel Dennis znalazł nowy wrak, ale nie jest nurkiem. Ma

– czy on mówi poważnie? Czy tam na dole w ogóle coś jest?

jednak ogromną wiedzę, której towarzyszy równie wiel-

Jednak słońce było wysoko na niebie, a morze płaskie ni-

kie zainteresowanie historią morską i chce, abyśmy po-

czym stół, więc byłem w świetnym nastroju do nurkowania!

jechali i przyjrzeli się jego odkryciu, ponieważ uważa, że jest to miejsce, w którym na dnie spoczywa wrak starego

Hej przygodo!

drewnianego statku. Brzmi to na tyle dobrze, że nie trze-

Po dotarciu na pozycję Dennis zakotwiczył swoją jednost-

ba mnie zbytnio namawiać i po ustaleniu terminów zabie-

kę i w momencie, gdy prąd zaczął słabnąć, rozpoczęliśmy

ram się za pakowanie.

przygotowania do nurkowania. Głębokość, na której powinien spoczywać wrak, nie była zbyt duża, a to oznacza-

Po dotarciu na miejsce spotkania poznałem Dennisa i na-

ło, że korzystając z rebreatherów, będziemy mieli sporo

tychmiast złapaliśmy nić porozumienia. Dalsza droga zle-

czasu na jego eksplorację.

ciała nam w świetnej atmosferze w mgnieniu oka. Nie

58

ukrywam, że byłem pod dużym wrażeniem jego rozległej

Kiedy znaleźliśmy się pod wodą, pojawił się kolejny element

wiedzy na temat historii, morza i tego, jak dobrze zna swój

poprawiający humor każdego nurka – widoczność była

zaawansowany technicznie sprzęt poszukiwawczy. Dosko-

wprost doskonała! Opadamy szybko w stronę dna i po nie-

nale pamiętam, że patrząc na obraz z sonaru bocznego, któ-

długiej chwili lądujemy na piasku. Nasza kotwica zahaczyła

Stefan Panis Bitwa o Lowestoft

o masywny drewniany kil opleciony przez pozrywane sieci rybackie. Bez cienia wątpliwości, to na pewno są pozostałości wraku i moja chęć do eksploracji jeszcze wzrasta!

Miejsce wydaje się mocno zamulone, a z piaszczystych wydm wystają tylko luźne drewniane fragmenty. Nagle w pewnej odległości dostrzegamy kilka cieni, które majaczą przed nami. Zaintrygowani ruszamy, aby je zbadać. Po chwili zyskujemy pewność, że trafiliśmy na stare wrakowisko, gdyż na dnie odnaleźliśmy masywne żelazne działo!

Oprócz niego, w pobliżu znaleźliśmy również stos cegieł, prawdopodobnie pochodzących z kambuza, gdyż przy dokładniejszych oględzinach znajdujemy pośród nich ogromny miedziany kocioł.

Trochę historii Seria czterech wojen angielsko-holenderskich rozpoczęła się w drugiej połowie XVII wieku. Pierwsze trzy wojny

przekazał Nową Holandię Anglikom i wkrótce obszar ten

miały miejsce pomiędzy 1652 a 1674 rokiem i dotyczyły

został przemianowany na… Nowy Jork.

głównie sporu o handel na Morzu Północnym, w Indiach, Ameryce i na Bałtyku, gdzie dominowała Republika Ho-

Za bezpośrednią przyczynę wybuchu II wojny angielsko-

lenderska. Potem nastało stulecie pokoju, które w 1780

-holenderskiej uznaje się ingerencję angielskiego monar-

roku przerwał wybuch IV wojny angielsko-holenderskiej.

chy Karola II w politykę Holandii. Podczas Pierwszego okresu bez Stadtholdera (1650-1672) starał się on do-

My cofnijmy się jednak do II wojny angielsko-holenderskiej,

prowadzić do tego, aby młody Wilhelm III objął fotel sta-

która miała miejsce w latach 1665 – 1667. Głównym po-

dholdera, w wyniku czego w Holandii zapanowałby chaos.

wodem jej wybuchu była wzajemna konkurencja na polu

Ponadto oliwy do ognia dolewali również angielscy polity-

handlowym pomiędzy Anglią i Holandią. Do tarć i rozma-

cy, którzy wywierali na Karola II duży nacisk, aby ten roz-

itych konfrontacji dochodziło szczególnie w Ameryce. Na

prawił się z Holendrami.

przykład w 1664 roku Anglicy zajęli holenderskie kolonie Nowa Holandia i Curaçao, a angielska flota zdobyła kilka

II wojna angielsko-holenderska na ziemiach Europy, a w za-

posterunków handlowych i fabryk wzdłuż wybrzeża Afryki

sadzie na morzach, gdyż to właśnie one były areną zma-

Zachodniej. Afrykańskie placówki handlowe zostały szyb-

gań pomiędzy oboma krajami, oficjalnie rozpoczęła się 4

ko odzyskane przez Michiela de Ruytera, z kolei 24 wrze-

marca 1665 roku. Właśnie tego dnia Anglia oficjalnie wy-

śnia 1664 roku gubernator generalny Peter Stuyvesant

powiedziała wojnę Republice Holenderskiej. Co ciekawe,

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

59

WRAKI

już trzy miesiące wcześniej, bo styczniu 1665 roku, wojna

efekcie starcie pod Lowestoft stało się najcięższą porażką

rozpoczęła się po stronie holenderskiej, której jednostki

w morskiej historii Holandii.

otrzymały rozkaz otwarcia ognia do każdego angielskiego okrętu. Do pierwszych starć w tym konflikcie doszło

Strzał w dziesiątkę!

jednak dopiero w czerwcu i miały one miejsce na Morzu

Przepływamy na drugą stronę, gdy nagle Patrick zaczyna

Północnym.

mi coś gwałtownie sygnalizować. Z mojej perspektywy wygląda, jakby zwariował! Jednak wkrótce zrozumiałem,

Bitwa pod Lowestoft (13 czerwca 1665) – była to pierw-

dlaczego... mój towarzysz odnalazł to, czego szuka każ-

sza duża bitwa morska stoczona w ramach II wojny an-

dy nurek eksplorujący nieznany wrak – dzwon okrętowy!

gielsko-holenderskiej. W tym starciu flota holenderska

Ogromny, wspaniały dzwon! Obmacuję go i wyraźnie roz-

podzielona na siedem eskadr była źle zorganizowana

różniam kolejne litery ukryte pod osadami. Czyżbyśmy mieli

i w efekcie przegrała. Podczas bitwy Republika straciła

tyle szczęścia, że uda nam się go zidentyfikować na pierw-

aż 17 statków z floty liczącej 103 okręty (flota angielska

szym nurkowaniu? Jakie to byłoby piękne!

miała 109 okrętów) i szacunkowo ok. 5,5 tys. marynarzy.

60

Poniesione straty były o tyle dotkliwsze, że aż trzech z sied-

Dalej płynę sam, kiedy w oddali dostrzegam coś, co wy-

miu holenderskich admirałów zginęło podczas bitwy. W

gląda jak plastikowy durszlak... Postanawiam przyjrzeć

Stefan Panis Bitwa o Lowestoft

się temu bliżej, choćby tylko po to, aby usunąć z wody ka-

ko nadchodzi czas powrotu na powierzchnię, gdzie Den-

wałek plastiku...

nis już niecierpliwie czeka na nas na pokładzie rufowym.

Jest dumny, gdy zdajemy mu relację spod wody, ponieważ

Kiedy podpływam bliżej, moje serce przeskakuje o kilka

potwierdza ona jego przypuszczenia i nadaje słodki smak

uderzeń, a oddech zamiera... Ten niepowtarzalny kształt

godzinom, które spędził na skanowaniu i badaniach. Teraz

i kolor... armaty z brązu! Po prostu nie mogę uwierzyć wła-

mamy już pewność, że to musi być wrak z jednej z najsłyn-

snym oczom! Szybko odwracam się po Patricka, przecież

niejszych bitew morskich w historii – Bitwy o Lowestoft!

on też musi to zobaczyć! Robimy masę zdjęć, a ja staram się zrobić zbliżenie na herb, który znajduje się na armacie.

Pieter Ostens

W oczy rzuca się też charakterystyczne zwieńczenie ar-

Niestety, po zakończonej konserwacji okazało się, że dzwon

maty w kształcie żołędzia oraz uchwyty pięknie zdobione

okrętowy nie odkrył swojej tajemnicy. Jak to często bywa-

delfinami wykonanymi z brązu. To czysta radość móc od-

ło w XVII wieku, odkryty przez nas artefakt opatrzony był

naleźć coś takiego, po setkach lat spędzonych w zapomnie-

jedynie w datę i nazwisko wytwórcy, a niekoniecznie w na-

niu na morskim dnie. Chociaż wspominałem, że nie wrak

zwę jednostki. Dowiedzieliśmy się jednak, że rzemieślni-

nie znajduje się zbyt głęboko, a my mieliśmy rebreathery,

kiem, który w 1661 roku wykonał dzwon, był Pieter Ostens.

to teraz odnoszę wrażenie, że zdecydowanie zbyt szyb-

Choć tajemnica nazwy wraku pozostawała nieodkryta, to

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

61

WR YP AR KA I W Y

62

Stefan Panis Bitwa o Lowestoft

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

63

WR YP AR KA I W Y

64

Stefan Panis Bitwa o Lowestoft

jednak data potwierdziła nasze podejrzenia, że jest to wrak z czasów II wojny angielsko-holenderskiej.

Ostens był fundatorem dzwonów z Utrechtu, który zajmował się również odlewaniem artylerii oraz zaopatrywał m.in. Zjednoczoną Kompanię Wschodnioindyjską (VOC). Wśród kolegów po fachu miał złą opinię, co wynikało prawdopodobnie z faktu, że oferował swoje usługi po nieco zaniżonych cenach. W tamtych czasach otrzymywał robotniczą pensję w wysokości 22 guldenów za sto funtów odlanej masy.

Kontynuując marzenie Dennisa Dennis odnalazł wrak w 2019 roku i próbował poskładać w całość wszystkie elementy układanki dotyczące bitwy, a także porównać dokumenty historyczne z tym, co znalazł dzięki skanowaniu sonarem bocznym. Następnie po naszym nurkowaniu i potwierdzeniu jego przypuszczeń podjęto pierwsze rozmowy, aby nakręcić dokument telewizyjny o bitwie morskiej oraz kontynuować poszukiwania wraków pozostałych okrętów utraconych w tym starciu.

Co do „naszego” wraku, to podejrzewamy, że jest to wrak okrętu Zwanenburg, należący do eskadry Zeelandii i dowodzony przez Cornelisa Kuipera. Po przeprowadzeniu oględzin i zebraniu dokumentacji oraz wykonaniu pomiarów jest to bardzo prawdopodobne, ale wciąż nie mamy stuprocentowej pewności.

a Dennis zachorował. Niestety, musieliśmy się z nim pożegnać o wiele za wcześnie...

Wśród zatopionych holenderskich jednostek był również zlokalizowany już Eendracht, ale również nadal czekają-

W nadchodzących miesiącach ponownie zanurzymy się

ce na odkrycie i identyfikację Oranje, Maarsseveen i Ter

w archiwach, aby dalej badać bitwę morską i okręty biorące

Goes. Wraz z zamieszaniem, jakie na świecie wprowadzi-

w niej udział oraz znaleźć związek pomiędzy belgieterem

ła pandemia, cały projekt został chwilowo wstrzymany,

a wrakiem... i razem z całym zespołem spełnimy to marzenie.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

65

ŚRO A CH DE OO W LI O SG KO IA

tekst iMałgorzata tekst: zdjęcia: Małgorzata Mileszczyk, Sobońska-Szylińska Fiona Poppenwimmer

Rekiny Nie zamulaj! wielorybie

Jak si ę dzi ś p rowadzi badania na pal af it ach w Aust r ii?

Po dwo dne par t y z najw i ę ksz ą r yb ą św iat a Kuratorium Pfahlbauten to austriacka organizacja pozarządowa, która zajmuje się badaniem i ochroną podwodnych stanowisk archeologicznych w alpejskich jeziorach na terenie Austrii.

Czytając nagłówki w tegorocznej lipcowej prasie, można wręcz spektrum umrzeć zedziałania strachu. są osiedla palowe, Ich głównym zwane także palafitami, które budowano na brzegach Goniący dziennikarze robią te wszystko, jezior lubza w sensacją płytkiej wodzie – zwłaszcza uznane przez by rozpalićzaogień emocji u czytelników.

UNESCO światowe dziedzictwo kulturowe.

Znów jest moda2021 na straszenie rekinami.

W październiku roku badacze zrzeszeni w Kuratorium zorganizowali pod egidą UNESCO warsztaty, aby pokazać młodym archeologom, jak się prowadzi badania na palafitach w Austrii.

66

Fot. 5 Nurek naukowy prezentuje uczestnikom warsztatów działanie świdra i metodę opisu uzyskanych prób © H. Pohl, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

67

ARCHEOLOGIA

Fot. 1 Cyril Dworsky (Kuratorium Pfahlbauten) nadzorujący praktyki z powierzchni Mondsee © M. Mileszczyk, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

Pochodzący z wielu krajów świata uczestnicy szkolenia

w niemieckim – „Pfahlbauten”). Kuratorium Pfahlbauten

usłyszeli o dotychczasowych sukcesach i dalszych pla-

(UNESCO World Heritage Management Austria) jest orga-

nach na ochronę podwodnego dziedzictwa kulturowego

nizacją zarządzającą dziedzictwem ze strony austriackiej.

w Austrii, wzięli praktyczny udział w badaniach archeologicznych w jeziorze i dowiedzieli się, czemu austriaccy ba-

W dwóch krajach związkowych Austrii zlokalizowanych jest

dacze zapełniają muzealne lodówki mułem z dna jeziora!

pięć stanowisk z listy. W Górnej Austrii trzy chronione palafity oblewają wody jeziora Attersee (Abtsdorf I i III oraz

Kuratorium Pfahlbauten

Litzlberg Sud), jednego zaś Mondsee (pełna nazwa stano-

Na straży osad palowych w Austrii

wiska to See am Mondsee). Z kolei w Karyntii jest to stanowisko w jeziorze Keutschach. Kuratorium Pfahlbauten

68

W roku 2011 UNESCO wciągnęło na listę światowego

ma pieczę nad ochroną i popularyzacją stanowisk wytypo-

dziedzictwa zbiór stanowisk archeologicznych określony

wanych przez UNESCO. Rada zarządzająca, zlokalizowana

jako „Prehistoric Pile Dwellings around the Alps”. W Austrii,

w Wiedniu, odpowiada za rozwój strategii oraz za monito-

a także Niemczech, Francji, Słowenii, Szwajcarii i we Wło-

rowanie zarządzania celami postawionymi przed UNESCO

szech ochroną objęte zostało w sumie 111 pradziejowych

World Heritage Site „Prehistoric Pile Dwellings around

palafitów, zwanych także osadami palowymi (w języku an-

the Alps”. Dodatkowo funkcjonują także dwie lokalne dy-

gielskim określanych jako „palafittes” lub „pile dwellings”,

rekcje w Karyntii i Górnej Austrii, odpowiedzialne bezpo-

Małgorzata Mileszczyk, Fiona Poppenwimmer Nie zamulaj!

Fot. 2 Henrik Pohl (Kuratorium Pfahlbauten) prowadzący instruktaż użytkowania robota podwodnego © M. Brunner, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

średnio za konkretne stanowiska. Poza ochroną stanowisk

niewielkich stanowiskach: Seewalchen I i Weyregg (oba At-

z listy światowego dziedzictwa Kuratorium Pfahlbauten

tersee) oraz Mooswinkel (Mondsee). Zwieńczeniem projek-

prowadzi badania na palafitach w Austrii, przy wsparciu

tu ma być wystawa, która pozwoli odwiedzającym cofnąć

i pod egidą UNESCO. Do niedawna archeologia podwod-

się w czasie i zobaczyć, jak toczyło się życie na osadach

na nie cieszyła się w Austrii dużą popularnością. Ostatnie

i jaki otaczał je krajobraz. Niestety, jej otwarcie przesuwa

podwodne badania archeologiczne prowadzono ponad

się stopniowo z uwagi na epidemię COVID.

trzy dekady temu. Działalność Kuratorium, między innymi projekt „Zeitensprung”, ma za zadanie tchnąć życie

Underwater Archaeological Field School 2021

w tę dziedzinę badań i wyszkolić nowych specjalistów. Ini-

W październiku 2021 do Mondsee, miasteczka w Alpach

cjatywa zakłada wieloaspektowe, interdyscyplinarne ba-

Salzburskich, przybyła na zaproszenie Kuratorium liczna

dania kolejnych palafitów zlokalizowanych na Attersee

grupa studentów i badaczy z Austrii i krajów sąsiednich

i Mondsee. Dzięki wodzie, w której zachowują się nie tyl-

(Szwajcaria, Słowenia), ale także z Polski, Wielkiej Brytanii,

ko nietypowe zabytki i obiekty, ale także zachodzące mię-

Niemczech, Izraela, a nawet Kolumbii. Głównym partne-

dzy nimi układy i okoliczności, odpowiednio prowadzone

rem Kuratorium Pfahlbauten w organizacji dwutygodnio-

skrupulatne wykopaliska i liczne nowoczesne analizy po-

wych warsztatów Underwater Archaeological Field School

zwolą odtworzyć wiele szczegółów z życia mieszkańców

było między innymi Oberösterreichische Landesmuseum

(nad)jeziornych osad. Do tej pory podjęto badania na trzech

(Muzeum Kraju Górna Austria) w Linz. Na pierwszy tydzień

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

69

W RY CP H A R EA O W LYO G I A

Fot. 3 Uczestnicy warsztatów Underwater Archaeological Field School 2021 przed nurkowaniem na stanowisku Mooswinkel, Mondsee © H. Pohl, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

zaplanowano ćwiczenia praktyczne w jeziorze i popołu-

3400 p.n.e. Jest to jedno z niewielu znanych podwodnych

dniowe zajęcia teoretyczne. Od rana uczestnicy warsz-

stanowisk archeologicznych w Górnej Austrii, które nie

tatów uczestniczyli w pracach na neolitycznym palaficie.

zostało uszkodzone przez prace pogłębiające prowadzo-

Podwodne badania wykopaliskowe prowadzone są tam

ne w XIX wieku. Dzięki temu zachowały się na nim war-

co roku przez okres miesiąca, w ramach realizacji projek-

stwy kulturowe o miąższości około jednego metra – co

tu „Zeitensprung”, pod egidą UNESCO.

oznacza wiele istotnych dla badaczy informacji. W międzyczasie, niestety, głównej części stanowiska zagroziło

Mooswinkel – osada palowa na jeziorze Mondsee

zniszczenie i z tego tytułu podjęto decyzję o rozpoczęciu

Miejscem spotkania było Mondsee – miasto w okolicach

badań archeologicznych.

Salzburga położone nad jeziorem o tej samej nazwie, ko-

70

jarzone zwykle ze słynną sceną ślubu z „Dźwięków muzy-

Jak się dziś prowadzi badania na palafitach

ki” (Sound of Music, reż. Robert Wise, 1965). Tymczasem,

w Austrii? – krótki kurs praktyczny

w roku 1970 w jeziorze odkryto szczątki prehistorycznej

Zajęcia praktyczne obejmowały „obsługę” trzech pod-

osady, dzisiaj znane jako Mooswinkel. Analizy radiowęglo-

wodnych „stacji” – wykopu, miejsca pobierania prób oraz

we datują neolityczne stanowisko na okres między 3770–

rozpoznania powierzchni dna. Na pierwszej pozycji arche-

Małgorzata Mileszczyk, Fiona Poppenwimmer Nie zamulaj!

olodzy uczyli się rozpoznawać pod wodą zawiłości układu

W jej wypadku woda pod ciśnieniem wypływa z układu

warstw stanowiska archeologicznego. Jest to niezbędne

rur i węży, nie powinna być jednak kierowana bezpośred-

do określenia datowania poszczególnych przedmiotów

nio na eksplorowane stanowisko. Zazwyczaj prądownica

i zjawisk, a także, zwłaszcza w przypadku osad, do wycią-

archeologiczna zakończona jest metrowej długości rurą

gnięcia wniosków dotyczących funkcji i konstrukcji obiek-

z otworami zwaną strumienicą i nie służy do eksploracji,

tów. Nawet podczas badań lądowych bardzo często nie

a do oczyszczania wody z uniesionego podczas pracy mułu.

jest łatwo odróżnić kolejne warstwy kulturowe i natural-

Ustawia się ją poza stanowiskiem pracy, kierując strumień

ne, ale pod wodą, zwłaszcza przy niewielkiej widoczności,

ciśnienia w kierunku odwrotnym od stanowiska. Podczas

jest to często prawdziwe wyzwanie. Uczestnicy warszta-

pracy na Mooswinkel materiał archeologiczny i ten do

tów mieli także za zadanie wyróżnić znaleziska (zarówno

badań przyrodniczych był zabezpieczany i wydobywany,

wykonane ręką ludzką artefakty, jak i naturalne ekofak-

w czym także uczestniczyli praktykanci. Zebrany „urobek”

ty), zadokumentować wykop rysunkowo i fotograficznie,

z eżektora poddawany był na nabrzeżu kolejnym oględzi-

a także pracować eżektorem wodnym oraz prądownicą

nom, tym razem z użyciem metody flotacji. Polega ona na

strumieniową. Te dwa urządzenia sprawdzają się podczas

płukaniu osadów wodą pod niewielkim ciśnieniem na sicie,

wykopalisk na niewielkich głębokościach. Oba zasilane

w celu wykrycia najdrobniejszych interesujących znalezisk.

są pompą wodną, zazwyczaj ustawioną na platformie ponad powierzchnią wody, która wtłacza do nich wodę pod

Na drugim stanowisku ćwiczono obsługę świdra ręczne-

ciśnieniem, zależnym od mocy urządzenia. W przypadku

go oraz opisywanie prób dna uzyskanych tym sposobem.

eżektora specjalny system rur o różnych średnicach na

Używano w tym celu próbnika żłobkowego typu Pürc-

zakończeniu powoduje różnicę ciśnień i w efekcie zasy-

khauer, pobierając najpierw profil długości jednego me-

sanie osadów z dna zbiornika oraz wyrzucanie ich na dru-

tra, a następnie kolejny, sondując tym sposobem warstwy

gim końcu układu, zazwyczaj w sposób kontrolowany.

kulturowe. Na ostatniej pozycji uczestnicy warsztatów

W przypadku badań Mooswinkel cały „urobek” z eżekto-

poszukiwali zabytków zalegających na powierzchni dna,

ra jest zabezpieczany, jeszcze pod wodą trafia do worków.

jednocześnie odpowiednio je doczyszczając do wstępnej

Niekiedy jednak na końcu tak zwanej „plujki” eżektora, na

dokumentacji fotograficznej.

powierzchni lub pod wodą, znajduje się sito, które pozwala kontrolować, czy nic nie umknęło uwadze pracującego

Po południu podwodne zajęcia praktyczne omawiane były

archeologa. Eżektory wodne charakteryzują się bardzo

z kierującymi konkretnymi grupami nurkami naukowymi

delikatnym ssaniem, co jest idealne do pracy na stanowi-

(scientific diver – uprawnienia niezbędne do naukowej pra-

skach podwodnych o skomplikowanym układzie warstw

cy pod wodą w wielu krajach). Szkolenia kontynuowano

kulturowych. Niestety, trudniej jest je zmusić do działa-

na powierzchni – uczestnicy warsztatów mieli możliwość

nia na większych głębokościach, gdzie zazwyczaj używa

sprawdzenia swoich sił we flotacji osadów pobranych spod

się eżektorów powietrznych, zasilanych sprężarkami. Prą-

wody i rozpoznawaniu odnalezionych tym sposobem bar-

downica to urządzenie metodologicznie kontrowersyjne,

dzo drobnych znalezisk, np. fragmentów rybich ości, łu-

ponieważ często używane niezgodnie z zastosowaniem.

sek, krzemieni, czy mikroszczątków roślin, np. skorupek

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

71

ARCHEOLOGIA

Fot. 4.

Badania na stanowisku Mooswinkel, Mondsee. Powiewająca na jednostce badawczej Kuratorium Pfahlbauten niebiesko-biała flaga, tzw. alfa, oznacza w międzynarodowym kodzie flagowym nurka pracującego pod wodą © C. Dworsky, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

orzechów laskowych. Ponadto, austriaccy badacze pala-

łeczności Mondsee, m.in. istniejący od roku 2012 pawilon

fitów prezentowali także sprzęt do badań podwodnych,

informacyjny. Odwiedzono także Museum Mondsee, któ-

którym dysponują. Wczesne wieczory spędzano na wy-

re prezentuje wystawę związaną z lokalnym stanowiskiem

kładach dotyczących osadnictwa nawodnego w Alpach,

UNESCO i historią jego badań: znajduje się na niej między

historii jego badań oraz rozwoju metodyki i samej orga-

innymi diorama przedstawiająca nurka podczas pracy na

nizacji ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego

palaficie i liczne zabytki archeologiczne.

w Austrii i krajach sąsiednich.

Niezwykłe właściwości soli

72

Były także powody do wspólnych spacerów! Kierujący

Na zakończenie pierwszego tygodnia uczestnicy warsz-

warsztatami zaprezentowali metody popularyzacji pod-

tatów odwiedzili słynną pradziejową kopalnię soli w Hall-

wodnego dziedzictwa kulturowego wśród lokalnej spo-

statt (Górna Austria, Alpy Salzburskie). Niezwykły spacer

Małgorzata Mileszczyk, Fiona Poppenwimmer Nie zamulaj!

Fot. 6 Stażystki Kuratorium prezentują uczestnikom warsztatów metodę flotacji © F. Poppenwimmer, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

Fot. 7 Cyril Dworsky prezentuje słuchaczom założenia projektu „Zeitensprung” © F. Poppenwimmer, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

73

ARCHEOLOGIA

Fot. 8 Archeologiczny pawilon informacyjny w miejscowości Mondsee nad jeziorem o tej samej nazwie © M. Mileszczyk, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

po podziemnych przodkach z epoki brązu, zamkniętych dla

lezisk ze stanowiska Mooswinkel, zwłaszcza ekofaktów,

ruchu turystycznego, oraz komorach wystawienniczych i

to jest szczątków ryb, roślin, oraz drewna. Wspomnia-

tych przystosowanych do zajęć muzealnych, zwieńczyła

no wcześniej, że oprócz tak zwanych znalezisk wydzie-

wizyta w pracowni konserwatorsko-rekonstruktorskiej. To

lonych, podejmowanych spod wody i zabezpieczanych

tam odnalezione w kopalni fascynujące zabytki z materia-

na miejscu, archeolodzy zabezpieczają także wydobyty

łów organicznych, utrwalone przez sól, poddawane są dal-

z warstw kulturowych osad mineralny, czyli muł, piasek

szej konserwacji. Ponadto, badacze z Hallstatt pracują nad

i glinę. Po flotacji trafia on do chłodni Muzeum w Linz,

odtworzeniem ich funkcji i pierwotnej formy.

czekając na kolejne etapy eksploracji. Badacze austriaccy są bowiem otwarci na współpracę – oprócz stałych part-

Czytanie z fusów, podglądanie pasożytów,

nerów zapraszają do kooperacji badaczy z całego świata,

rzucanie kości

którzy mogą przyłożyć się do uzyskania informacji o życiu mieszkańców palafitów przez swoje specjalistyczne,

W drugim tygodniu „bazą” warsztatów było naddunajskie

a niekiedy bardzo zaskakujące analizy. Nie szukając dale-

miasto Linz (Górna Austria). Zajęcia odbywały się w mu-

ko – badania pasożytów zachowanych koprolitach, czyli

zeum okręgowym (Oberösterreichische Landesmuseum,

skamieniałych pradziejowych odchodach znalezionych na

które było współorganizatorem warsztatów). Tym razem

stanowiskach, pozwala na określenie chorób, które trapiły

praktyka objęła zajęcia ze współpracownikami Kuratorium

w neolicie ludzi i zwierzęta.

Pfahlbauten zajmującymi się analizami i konserwacją zna-

74

Małgorzata Mileszczyk, Fiona Poppenwimmer Nie zamulaj!

Fot. 9 Uczestnicy warsztatów Underwater Archaeological Field School 2021 przed kopalnią soli w Hallstatt © C. Dworsky, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

Fot. 10 Zajęcia z konserwacji mokrego drewna archeologicznego w Oberösterreichische Landesmuseum w Linz © F. Poppenwimmer, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

75

ARCHEOLOGIA

Fot. 11 Warsztaty z rozpoznawania szczątków roślin w Oberösterreichische Landesmuseum w Linz © F. Poppenwimmer, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

Fot. 12 Zabytki z palafitów na stałej wystawie w Naturhistorisches Museum w Wiedniu © M. Brunner, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

Kawa po wiedeńsku Warsztaty zakończył pobyt w Wiedniu i zajęcia w Natur-

zacją dla osób z niepełnosprawnościami. W ramach tej akcji

historisches Museum, czyli Muzeum Historii Naturalnej,

wypuszczono na rynek specjalne piwo, zawierające liczne

pod którym afiliowane jest Kuratorium. Wykłady połączo-

odniesienia do roślin, których szczątki odkryto podczas ba-

no ze zwiedzaniem wystaw, pracowni konserwatorskich

dań osiedli palowych. Jest ono sprzedawane i serwowane

oraz magazynów muzealnych, kryjących niezwykłe zabyt-

w rekonstrukcji słynnego „Mondsee-mug”, neolitycznego

ki m.in. ze sławnego cmentarzyska w Hallstatt.

kubeczka grupy/kultury Mondsee, dekorowanego wzorem

Palafitowy kubasek i palafitowe piwko

wypełnionym kredą wapienną. Kubeczki są wykonywane

Wiemy już, że Kuratorium Pfahlbauten prowadzi bada-

przez warsztat ceramiczny „Lebenshilfe Salzburg”. A piwo

nia na palafitach w Austrii. Jednak jednym z najważniej-

smakuje z nich wyśmienicie!

szych zadań UNESCO World Heritage Management jest zapewnienie dostępu i udziału społeczeństwa w światowym dziedzictwie kulturowym. Z tego powodu, Kuratorium wdraża wiele projektów z zakresu PR, popularyzacji i nauki obywatelskiej, współorganizuje wydarzenia i bierze udział w przedsięwzięciach, zwłaszcza na poziomie społeczności lokalnych. Jednym z najważniejszych projektów w tym zakresie jest „Pfahlbaukrug und Pfahlbaubier”, zrealizowany we współpracy z lokalnym browarem „Brauerei Kaltenböck” oraz „Lebenshilfe Salzburg”, organi-

76

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

77

FOTOGRAMETRIA

78

Tekst i grafiki: Marcin Stempniewicz

Marie Agnes F otogramet r ia w z al anej kopalni

Wreszcie mogę pokazać kopalnię w pełnej krasie, ustawiając oświetlenie wszędzie tam, gdzie tylko podpowie mi wyobraźnia.

W realnym życiu nie byłbym w stanie zrobić takich ujęć w Marie Agnes, chyba że po każdym umiejscowieniu światła czekałbym kilka dni aż opadnie osad.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

79

FOTOGRAMETRIA

Przez ostatnie 10 lat w nurkowaniu jaskiniowym sporo

że dwa wymiary to jednak trochę za mało. To, co wydaje

się zmieniło. Dziś mamy do dyspozycji, chociażby bardzo

się prostym korytarzem na rzucie z góry, może być wielo-

wydajne lampy LED, a producenci sprzętu nurkowego roz-

poziomową, skomplikowaną studnią o kształcie tak niere-

pieszczają nas coraz bardziej dopracowanym ekwipunkiem.

gularnym, że miejscami trudno odróżnić ścianę od sufitu.

Świetnie spasowane uprzęże, dobrej jakości automaty czy

Dlaczego tak jest? Czyżby to brak odpowiedniej techno-

systemy grzewcze są dostępne dla każdego. Gdzie podzia-

logii? Absolutnie nie! Żyjemy w czasach, kiedy każdy ko-

ły się te czasy, kiedy nurkowało się w podartej piance?! Nie

rzystając z laptopa i telefonu, jest w stanie nałożyć na

wspomnę nawet o rebreatherach, bo to nie moja bajka,

siebie dwie równoległe rzeczywistości (Mixed Reality).

choć i tutaj postęp jest wyraźnie zauważalny.

Czy tego chcemy, czy nie, obraz cyfrowy przestaje być płaski i powoli przesącza się do naszych starych dobrych

Skoro jednak postęp jest widoczny – wydawałoby się – na

trzech wymiarów.

każdym polu, to dlaczego przygotowując się do nurkowa-

80

nia w zalanej jaskini lub kopalni, nadal mamy zazwyczaj do

Jednak czy uda mi się przenieść całą kopalnię do świata cy-

dyspozycji jedynie plan nabazgrany na kartce? W najlep-

frowego? Czy wybrana przeze mnie technika fotograme-

szym wypadku zastąpił go dwuwymiarowy przekrój jaskini.

trii, czyli określenia bryły obiektu na bazie zdjęć z różnych

To już coś, jednak każdy, kto widział, jak bardzo fantazyjne

ujęć, będzie trafnym wyborem? Wiem, że jest szeroko sto-

kształty mogą przyjmować podziemne formacje, przyzna,

sowana do dokumentowania wraków przez moich kolegów,

Marcin Stempniewicz Marie Agnes

ale w jaskini? Nawet jeśli poradzę sobie ze skanowaniem, to co dalej? Czy opublikuję model 3D gdzieś w internecie, żeby stał się ciekawostką dla innych, podobnych mi nerdów? Nie. Zrobię ten skan, ale nie po to, żeby go pokazywać. Zrobię, go, żeby opowiedzieć historię.

Dramat w dwóch aktach Te i podobne myśli towarzyszą mi, kiedy w słoneczny czerwcowy poranek bez pośpiechu klaruję sprzęt przed wejściem do zalanej kopalni Marie Agnes. To miejsce będzie idealne do wykonania mojego pierwszego skanu podczas nurkowania pod stropem. Kopalnia jest bardzo mała – nurkując turystycznie, zwiedziłem ją w zaledwie 20 minut. Tym co warto podkreślić, jest to, że ma ciekawy i nieregularny kształt. W zalanych korytarzach znajdują się zabytki sztuki górniczej, jak drewniany kołowrót czy rurociąg zbudowany z wydrążonych bali, który odprowadzał niegdyś wodę.

Dostęp do wody jest bardziej komfortowy niż mogłoby się

sile mięśni pracujących tu górników. Pracujących, co war-

wydawać na pierwszy rzut oka. Mimo, że wejście do sztol-

to wspomnieć, w przerażających warunkach. Żeby być

ni jest niezwykle ciasne (co przy moich dwóch metrach

w stanie prowadzić prace wydobywcze, w korytarzach roz-

wzrostu oznacza praktycznie czołganie się), to po przej-

palano ogniska, których zadaniem było rozgrzanie ścian.

ściu pierwszych metrów korytarz pozytywnie zaskakuje

Następnie górnicy polewali ściany zimną wodą, żeby pod

swoją przestrzenią. Skąd więc takie wymagające wejście?

wpływem różnicy temperatur naruszyć strukturę skały.

Ma to swoje historyczne uzasadnienie. Podobno górnicy

Ciarki mnie przechodzą, kiedy wyobrażam sobie te ciasne

specjalnie zostawili tak niski i wąski otwór, żeby przed każ-

przestrzenie wypełnione dymem i parą. Zwalniam trochę

dym wejściem do sztolni musieć pokłonić się duchowi ko-

– tutaj nie warto się spieszyć.

palni. Czy tak było naprawdę? Nie wiem, ale wydaje się to prawdopodobne. Teraz czas na przejście kilkudziesięciu

Jestem przygotowany zarówno sprzętowo, jak i mery-

metrów suchego korytarza. Obserwuję strukturę ścian,

torycznie. Ostatnie tygodnie spędziłem w podziemiach

które błyszczą od rudy wydobywanych tam metali i zdaję

poznańskich fortyfikacji, testując różne techniki skanowa-

sobie sprawę, że to co widzę, to ślady kilofów zostawione

nia ciemnych i ciasnych korytarzy. Powinno pójść gładko.

tu kilkaset lat temu. Wydobycie w Marie Agnes było pro-

Stawiam sobie jeden warunek – podwodna część kopal-

wadzone tradycyjnymi metodami, bez użycia materiałów

ni musi być zeskanowana w całości. Bez dziur i bez ręcz-

wybuchowych. Świadomość tego dodaje miejscu niesa-

nego dorabiania brakujących elementów. Dlatego część

mowitości – wszystkie korytarze powstały tylko dzięki

suchą dzisiaj odpuszczam, z wyjątkiem komory, w której

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

81

FOTOGRAMETRIA

wchodzę do wody. Chcę, żeby to, co robię mogło stać się

zdjęć jest nieostra. To więcej niż dość, żeby zmylić program

kompletną mapą i przewodnikiem, z którego skorzystają

i narazić się na robienie wszystkiego od nowa. Sprawdzam

później inni nurkowie. Jednak nie myślcie, że kierują mną

więc moje notatki i wybieram tylko te zdjęcia, które były

altruistyczne pobudki. Nie moi drodzy, nie robię tego dla

robione w głównym szybie. Niech na początek zajmie się

innych. Robię to dla siebie, ponieważ chcę się przekonać,

tylko tym. Boczne korytarze będę sukcesywnie dodawał

że jest to możliwe.

w późniejszym czasie. Włączam obliczenia i kładę się spać.

Rekonstrukcja i pierwsza porażka

Tydzień później już wiem, że mam problem. Wprawdzie

Jest niedzielny, nieprzyzwoicie wczesny poranek. Wła-

sam szyb wyszedł całkiem nieźle i wyraźnie widać drew-

śnie wróciłem z Bystrzycy do Poznania i stanąłem przed

niany rurociąg, jednak kłopot pojawił się w korytarzu

wyborem – iść do domu i się przespać czy ruszać do pracy

z kołowrotem. To najdłuższy korytarz w tej sztolni, mijając

i zapuścić pierwszą część rekonstrukcji ze zdjęć? Nie wa-

drewniany kołowrót mamy przed sobą jeszcze kilkanaście

ham się ani sekundy i jadę do biura. Ściągam 5 tys. zdjęć

metrów prostego odcinka. Ku mojej rozpaczy mam model

z GoPro na dysk peceta z nową kartą graficzną RTX 3060.

korytarza, mam model reszty kopalni, ale… osobno! Z ja-

Włączam Metashape i wciągam zdjęcia. Pierwszy etap

kiegoś powodu program nie jest w stanie zbudować krót-

tworzenia modelu ze zdjęć, to znalezienie przez program

kiego odcinka korytarza zaraz za studnią, więc traktuje te

wspólnych punktów na fotografiach. Dzięki temu będzie

elementy jako osobne obiekty. Nie mogę w to uwierzyć, to

on w stanie oszacować, w jakim punkcie w przestrzeni dane

musi być jakiś błąd! Przecież robiłem zdjęcia wszystkich

zdjęcie było zrobione. Dopiero później mogę przejść do bu-

ścian, posuwając się w ślimaczym tempie. Trudno, trzeba

dowania modelu 3D. Zastanawiam się, ile czasu może zająć

przejrzeć wszystkie zdjęcia ręcznie i przekonać się same-

ułożenie 5 tys. zdjęć? Pewnie z 7-8 godzin… W takim przy-

mu. Kilka godzin nudnej roboty później już wiem – zdjęć

padku wieczorem mógłbym zobaczyć już pierwsze wyniki.

faktycznie nie ma. Kończą się na komorze z kołowrotem,

Jednak nie, nie puszczę wszystkich na raz. Dobrze wiem,

zaczynają kilka metrów w głąb korytarza. No trudno, wi-

że przez moje słabe światło i katastrofalną wizurę połowa

docznie nie jestem taki skrupulatny, jak mi się wydawało.

Musiałem wyłączyć na chwilę kamerę i później zapomniałem wrócić w to miejsce. Nie ma co rozpaczać. Pakuję sprzęt i jadę do Bystrzycy.

Powrót do kopalni Tym razem nurkowanie idzie ekspresowo. Jestem przygotowany. Mam ze sobą wydruki, na których widzę trójwymiarową chmurę punktów (czyli tak naprawdę pierwszą wersję mapy kopalni). Strzałkami zaznaczyłem miejsca, gdzie brakuje danych fotograficznych. Wiadomo – przede wszystkim ten nieszczęsny korytarz za kołowrotem, ale też

82

Marcin Stempniewicz Marie Agnes

sporo mniejszych niedoróbek. Wiem, że muszę jeszcze raz obfotografować rurociąg, gdyż jest tam mnóstwo małych szczelin i zagłębień, które wymagają dopracowania. Po raz kolejny mój patent z GoPro na selfie sticku zdaje egzamin – ręką bym nie dał rady sięgnąć w większość tych miejsc.

Jeden godzinny nur i mam to, po co przyjechałem. Teraz mój projekt składa się z ok. 9 tys. zdjęć.

Kolejne 250 km do Poznania i rzucam się w wir pracy. Najpierw przykry obowiązek, ale już wiem, że bez tego się nie obejdzie. Kataloguję wszystkie zdjęcia i dzielę je na poszcze-

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

83

FOTOGRAMETRIA

84

Marcin Stempniewicz Marie Agnes

gólne obszary sztolni. Osobny katalog na szyb, osobny na

na ilość rozmazanych fotografii i kiepską widoczność pod

komorę z wejściem do wody i osobny dla każdego koryta-

wodą. Teraz pora na kolejny krok, gdzie z chmury punktów

rza. W ten sposób łatwiej mi będzie znaleźć ewentualne

buduję siatkę 3D, która stanowi cyfrowe odwzorowanie

problemy, takie, jak brakujące zdjęcia korytarza za koło-

kształtu sztolni. Po kilku próbach i eksperymentach z usta-

wrotem. Teraz już wiem, że katalogowanie zdjęć i dziele-

wieniami rekonstrukcji udało się. Ostatni etap to tekstury.

nie ich na strefy to konieczność, szczególnie, kiedy będę

Program musi tak przekształcić obraz z 9 tys. zdjęć, żeby

zajmował się większymi projektami.

stworzyć grafikę, która po nałożeniu na siatkę 3D, da wierne odwzorowanie kolorów ścian. Myślałem, że to będzie

Koniec początku

najłatwiejszy proces, ale jednak i tutaj wychodzą moje braki

Tym razem zaczynam od końca. Najpierw robię rekonstruk-

w doświadczeniu. Dużo zdjęć było robionych nie prosto-

cję korytarza za kołowrotem. Potem dorzucam zdjęcia

padle do ściany, ale pod kątem i w głąb korytarza. To zna-

z okolicy kołowrota – jest! Tam, gdzie dawniej była prze-

czy, że bliższa część ściany jest doświetlona, a dalszy plan

rwa, teraz jest pięknie odwzorowana struktura skał. Do-

tonie w mroku. Kłopot w tym, że program przygotowując

kładam kolejne korytarze. Programowi udaje się znaleźć

teksturę, bierze pod uwagę zarówno oświetloną jak i za-

punkty wspólne na ok. 80% zdjęć – to niezły wynik, jak

cienioną powierzchnię. Pierwsze podejście wygląda więc

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

85

FOTOGRAMETRIA

dramatycznie i cała kopalnia jest w czarne ciapki. Zno-

Cieszę się. Jestem nakręcony, ponieważ wreszcie osiągną-

wu potrzeba trochę pracy manualnej, gdzie muszę wska-

łem cel i mogę pokazać kopalnię taką, jaką jest ona napraw-

zać programowi, które części zdjęć powinny być brane

dę. Dokładniej się nie da. Odzywa się do mnie sporo osób,

pod uwagę. Po kilkunastu próbach w końcu widzę efekty.

które doceniają moją pracę. Z Finlandii, Meksyku, Tajlandii

Na trójwymiarowej bryle kopalni piękne odznaczają się

no i oczywiście z Polski. Cieszy mnie to, bo w głowie powo-

kolory skały, razem z widocznymi żyłami wydobywanych

li klaruje mi się wizja nowego projektu, wielokrotnie więk-

metali. Teraz pora na trochę zabawy. Przygotowuję kilka

szego. Marzę o zrobieniu skanu dużej, wielopoziomowej

animacji pokazujących na zbliżeniu najbardziej charakte-

kopalni o długości korytarzy min. 1 km. Pisząc te słowa, je-

rystyczne części kopalni. Eksperymentuję z renderami 3D.

stem w trakcie realizowania tego marzenia, z pomocą ze-

Wreszcie mogę pokazać kopalnię w pełnej krasie, usta-

społu wspaniałych ludzi, zapaleńców podobnych do mnie.

wiając oświetlenie wszędzie tam, gdzie tylko podpowie

Jednak to już temat na osobną historię…

mi wyobraźnia. W realnym życiu nie byłbym w stanie zrobić takich ujęć w Marie Agnes, chyba że po każdym umiejscowieniu światła czekałbym kilka dni aż opadnie osad (a światło i tak musiałoby być uruchamiane zdalnie). Na koniec przygotowuję stronę internetową, na której zbieram wszystkie materiały jakie stworzyłem. W ten sposób powstaje TheMarieAgnesProject.com – historia o tym, jak powstał pierwszy w Polsce pełny skan zalanej kopalni.

86

Marcin Stempniewicz Marie Agnes

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

87

ŚRODOWIS KO

tekst: Agnieszka Magdziak-Chęcińska zdjęcia: Mariusz Czajka

Ghost Diving Poland Walka z siec iami w i d mo w B a ł t yku

Stowarzyszenie Ghost Diving Poland jest oddziałem powstałej w 2012 r. międzynarodowej organizacji Ghost Diving, której głównym celem jest lokalizowanie, usuwanie i wydobywanie porzuconego sprzętu połowowego oraz innych zanieczyszczeń zalegających na dnie mórz i oceanów.

88

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

89

ŚRODOWIS KO

Ghost Diving Poland działa na zasadzie stowarzyszenia,

zazwyczaj oplatają wraki, stanowią poważne zagrożenie

które tworzone jest przez grupę wolontariuszy z całego

zarówno dla morskich stworzeń, jak i płetwonurków. Dla-

kraju. Choć członków polskiego oddziału Ghost Diving

tego prowadzimy liczne akcje oczyszczania wraków z sieci

dzieli bardzo wiele, od pasji, przez zainteresowania czy

widm oraz organizujemy inicjatywy edukacyjne, aby pracą

odmienne spojrzenie na świat, to jednak łączy nas to, że

u podstaw wpłynąć na wzrost świadomości społecznej na

kochamy nurkowanie i nie jest nam obojętny los i kondy-

temat zanieczyszczenia ekosystemu Morza Bałtyckiego.

cja podwodnego świata (a jest nad czym pracować!). Jako doświadczeni płetwonurkowie z roku na rok obserwuje-

Podczas organizowanych przez nas wydarzeń bardzo czę-

my, jak bardzo zmienia się nasze morze i w jakim stopniu

sto spotykamy się z pytaniami, czym są sieci widmo, jakie

działalność człowieka wpływa na ekosystem.

stanowią zagrożenie i czemu je usuwamy? To, jak często powtarzają się te pytania, jest dla nas wyznacznikiem tego,

Jako polski oddział skupiamy się przede wszystkim na zwró-

jak ważna jest właściwa edukacja i jak wiele pracy wciąż

ceniu uwagi na problem „sieci widm”, które licznie zalegają

jest przed nami.

na dnie Bałtyku. Takie pozrywane i porzucone sieci, które

90

Agnieszka Magdziak-Chęcińska Ghost Diving Poland

Sieci widmo to nic innego, jak narzędzia połowowe, któ-

z możliwych i bardzo ciekawych rozwiązań jest wykorzy-

re zostały utracone lub porzucone w morzach i oceanach,

stywana przy produkcji tekstylnej przędza Econyl®, któ-

jednak zaczepione o wraki statków w dalszym ciągu peł-

rą produkuje z sieci widm firma Aquafil. Z kolei Bracenet

nią swoje zadanie – łowią. Tym samym stanowią śmier-

zamienia je w fantastyczne bransoletki, smycze czy bre-

telną pułapkę dla ryb i innych stworzeń morskich, które

loki. Również my mamy czym się pochwalić w tej materii,

w nich utknęły i nie mogą się już uwolnić. Płetwonurko-

ponieważ nasza wolontariuszka Agnieszka tworzy z sieci

wie działający pod szyldem Ghost Diving po zidentyfiko-

widm małe dzieła sztuki dekoracyjnej i użytkowej, które

waniu miejsca, gdzie występują sieci widma, odcinają je

mogliście zobaczyć np. na wystawie „Sieci Widmo – from

od wraków, a następnie przy pomocy worków wyporno-

waste to wear”, którą w ramach współpracy z Centrum

ściowych (idrodyn) wydobywają je na powierzchnię. Kiedy

Nauki Experyment w Gdyni zaprezentowaliśmy podczas

sieci znajdą się już na brzegu, to zostają ułożone do wy-

Gdynia Design Days.

schnięcia. W zależności od materiału, z jakiego je wykonano oraz stanu sieci, istnieją różne możliwości dalszego ich

Rok 2022 był dla nas niezwykle intensywny. Po zinwen-

wykorzystania w procesie recyklingu i upcyklingu. Jednym

taryzowaniu niektórych wraków oraz zidentyfikowaniu

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

91

ŚRODOWIS KO

92

zalegających na nich sieci widm udało nam się przeprowa-

logistycznym, jak i technicznym. Absolutnym priorytetem

dzić kilka akcji wydobycia ich na powierzchnię. Najwięk-

jest bezpieczeństwo naszych wolontariuszy i tutaj mieli-

szą z nich było częściowe usunięcie sieci z wraku statku.

śmy okazję zobaczyć, jak ważne jest, aby zespół był zgrany,

Niestety pomimo sukcesu doskonale zdajemy sobie spra-

doskonale wyszkolony i świadomy tego, z jakim ryzykiem

wę, że na tej pozycji jest jeszcze wiele do zrobienia. Już

wiąże się wydobywanie sieci widm. Bez wątpienia Morze

przy pierwszym nurkowaniu natknęliśmy się na zapląta-

Bałtyckie uczy pokory i pokazuje, jak istotna jest umiejęt-

ną w sieci fokę szarą, co tylko dobitnie pokazuje, jak waż-

ność oceny sytuacji i podjęcia decyzji o wycofaniu się, je-

ne jest prowadzenie działań w tym zakresie.

żeli niebezpieczeństwo jest zbyt duże.

Do dzisiaj wspominamy jedną z najtrudniejszych akcji, jaką

Bardzo ciekawym projektem było również oczyszczanie

przeprowadziliśmy na Bałtyku. Dlaczego? Wszystko ze

kolejnego wraku, na którym natknęliśmy się na istną plą-

względu na warunki pogodowe, jakimi tego dnia przywi-

taninę starych żyłek i sieci mocno zakotwiczonych o wrak,

tało nas morze. Praktycznie zerowa widoczność i mocne

co w procesie wydobywania stanowi dość spore wyzwa-

falowanie odczuwalne nawet przy samym dnie(!), sprawiły,

nie. Na szczęście po kilku wizytach zostały one przez nas

że akcja była bardzo wymagająca zarówno pod względem

całkowicie usunięte.

Agnieszka Magdziak-Chęcińska Ghost Diving Poland

Idea Ghost Diving od samego początku ma wymiar mię-

dzeniu kilku projektów Zibel i jesteśmy w trakcie planowa-

dzynarodowy. Na całym świecie działa obecnie 16 oficjal-

nia kolejnych wspólnych akcji.

nych oddziałów organizacji. W minionych latach mieliśmy przyjemność współpracować z Ghost Diving Adriatic

Mamy świadomość, że dzięki działaniom edukacyjnym

w ramach projektów oczyszczania raf na wschodniej li-

jesteśmy w stanie przekazać nasze najważniejsze założe-

nii Półwyspu Istria, a charakter tych akcji rozkładał się od

nia i idee. Dlatego też podjęliśmy współpracę z Akwarium

nurkowań rozpoznawczych, aż po wydobywanie starych

Gdyńskim, gdzie w ramach Dni Ochrony Morza Bałtyckie-

oraz świeżo zerwanych sieci rybackich.

go i Tygodnia Rekina, nasi wolontariusze poprzez zabawę edukowali najmłodszych, a rodzice mieli okazję wziąć

W ubiegłym roku nawiązaliśmy również współpracę z or-

udział w prelekcjach i zobaczyć filmy dokumentujące na-

ganizacją Zibel, która zajmuje się edukacją ekologiczną oraz

sze akcje nurkowe.

organizacją akcji sprzątania dna morskiego na terenie Malty. Jesteśmy w stałym kontakcie z koordynatorem działań

To, co warto podkreślić, to fakt, że nasza wystawa w Akwa-

Zibel – Arkadiuszem Srebnikiem, Polakiem mieszkającym

rium Gdyńskim jest wystawą stałą. Znajdziecie ją w Sali

obecnie na Malcie. Do tej pory pomogliśmy w przeprowa-

Bałtyckiej na III piętrze. Już dzisiaj możemy zdradzić,

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

93

ŚRODOWIS KO

94

Agnieszka Magdziak-Chęcińska Ghost Diving Poland

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

95

ŚRODOWIS KO

że w 2023 roku z pewnością będziemy kontynuować taką

To, co z pewnością cieszy, to fakt, że nasze działania za-

formę współpracy. Bez wątpienia dużym przedsięwzię-

częły budzić zainteresowanie mediów. Szersza publicz-

ciem była dla nas współpraca z Centrum Nauki Expery-

ność miała okazję poznać nas bliżej w reportażu „Morze

ment, gdzie w ramach Gdynia Design Days mieliśmy stałą

zmian” Dominiki Ziółkowskiej wyemitowanym przez TVN24

wystawę „Sieci Widmo - from waste to wear”, podczas

w ramach cyklu „Rozmowy o końcu Świata” oraz posłu-

której przez siedem dni byliśmy codziennie do dyspozycji

chać o naszych działaniach w radiostacji TOK FM i Pol-

zwiedzających. Odwiedzając nas, wizytujący mieli okazję

skim Radiu. Z kolei podczas dwudniowej akcji w ramach

zobaczyć krótki film o cyklu życia sieci widmo, a o całym

współpracy z WWF Polska i WWF Deutschland wypły-

procesie opowiadała prawdziwa ikona Krystyna Czubówna.

nęli z nami w morze reporterzy portalu Onet.pl. Zweryfikowaliśmy wówczas ponad 30 pozycji, które zostały

Przysłowiową wisienką na torcie były warsztaty dla dzieci „Poznaj Nurka”, gdzie pokazywaliśmy jakim zagrożeniem dla ekosystemu są sieci widma.

96

wskazane przez WWF.

Agnieszka Magdziak-Chęcińska Ghost Diving Poland

Nasze plany na najbliższy rok są jasne – kontynuowanie projektów nurkowych przy współpracy z Healthy Seas i Ghost Diving oraz prowadzenie działań edukacyjnych, ponieważ widzimy, jak dużo jest jeszcze do zrobienia.

Nowy rok zaczęliśmy od przeprowadzenia treningu procedur bezpiecznego wydobywania sieci widm, gdzie nasi wolontariusze mieli możliwość (w bezpiecznych warunkach) sprawdzić i doszkolić swoje umiejętności w tym zakresie. Niebawem ruszymy z kolejnymi akcjami na Bałtyku, o których będziecie mogli przeczytać na naszych kanałach w mediach społecznościowych.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

97

ŚR P OO LS D KO AW I S K O

tekst ii zdjęcia: Tekst zdjęcia: Małgorzata Anna PasztaSobońska-Szylińska

Rekiny Weekend u Królowej Hanki wielorybie N urkowanie w jeziorze H a ń cz a Po dwo dne par t y z najw i ę ksz ą r yb ą św iat a

Hańcza. Hanka. Właśnie tak nurkowie nazywają ten najgłębszy w Polsce Nazwa jezioraprasie, prawdopodobnie Czytając nagłówki w akwen. tegorocznej lipcowej pochodzi z wymarłego Jaćwingów, Antis – Kaczka. można wręcz umrzeć zejęzyka strachu.

Piękne, jezioro rynnowe będące Goniącywielkie za sensacją dziennikarze robią pozostałością wszystko, po ostatnimogień zlodowaceniu.

Jest największym zbiornikiem by rozpalić emocji u czytelników. wodnym na Suwalszczyźnie. Położone w bajkowym krajobrazie Suwalskiego Parku rekinami.

Krajobrazowego, Znów jest moda na straszenie objęte ścisłą ochroną jako rezerwat przyrody.

98

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

99

POLSK A

Dla mnie królowa Hanka, bezkonkurencyjna królowa

okolicy i zwiedzaniu, a wieczorami zasiadamy wraz z in-

polskich jezior. Głęboka, mroczna, tajemnicza i kapryśna

nymi nurkami przy ognisku lub długim drewnianym stole

piękność, w której można zakochać się od pierwszego za-

u Jarka Bekiera. Właśnie wtedy zaczynają się opowieści.

nurzenia. Zimna i niedostępna, otulona szalem zieleni lasów

O historii, o ciekawych odkryciach, o nurkowaniach w naj-

i łąk oraz ozdobiona koralami barwnych głazów przynie-

piękniejszych miejscach na świecie. Tutaj czas płynie ina-

sionych tu przez lodowiec.

czej, tutaj oddycha się magicznym światem podwodnych historii, tutaj spotyka się ciekawych podróżników, wspa-

Jest to doskonałe miejsce na spędzenie pięknego i ciekawe-

niałych fotografów podwodnych, naukowców, żeglarzy,

go weekendu połączonego z nurkowaniem. Przyjeżdżamy

słowem – pasjonatów.

tutaj od lat i każda nasza wycieczka obfituje w zapadające w pamięć przeżycia i masę wrażeń. Z pewnością nie bez

Najbardziej znane wśród nurków miejsca, z których roz-

znaczenia jest tutaj fakt, iż Hańcza jest piękna o każdej po-

poczynamy nurkowania, to tzw. „parkingi” o kolejnych nu-

rze roku. Od lat też zatrzymujemy się w najlepszej w Polsce

merach 1, 2 i 3.

bazie nurkowej Banana Divers, gdzie obsługę nurkowań

100

można połączyć z noclegami i wyżywieniem serwowa-

Zaczynając nurkowanie z parkingu nr 1, można udać się na

nym przez niezrównaną panią Irenkę. W dzień nurkuje-

głębokość około 40 m, aby obejrzeć słynne dłubanki. Nur-

my, popołudnie spędzamy na spacerach po malowniczej

kowanie tutaj wymaga dobrej kontroli pływalności i upraw-

Anna Paszta Weekend u Królowej Hanki

nień nurkowych minimum Deep Diver. Dno opada stromo

Trzy z odkrytych na dnie dłubanek zdecydowano się wy-

pod kątem 45 stopni, więc na głębokość 40 m dotrzemy

dobyć, aby po ich przebadaniu zwrócić je Hańczy. Z rozmy-

w ciągu kilku minut. Chcąc trafić na dłubanki, podczas

słem zostały zatopione w miejscu dostępnym dla nurków,

schodzenia trzeba trzymać się swego rodzaju naturalnych

tworząc w ten sposób coś w rodzaju podwodnego mu-

drogowskazów w postaci pni drzew, które leżą na dnie od

zeum. Co ciekawe, każda z łódek pochodzi z innego okre-

setek lat. Podczas schodzenia na większą głębokość ob-

su. Wiek najstarszej z nich odnalezionej w 1999 roku został

serwujemy stopniowe zanikanie światła słonecznego. Robi

określony na 5 tys. lat i jest to najstarsza znana dłubanka

się coraz ciemniej i konieczne staje się włączenie latarek.

w Polsce. Najmniejsza łódka zniszczona później dodatkowo przez współczesnych wandali (niestety wandale zdarzają

Po chwili z mroku wyłaniają się trzy drewniane kształty.

się też wśród nurków) ma około 300 lat. Trzecia i najlepiej

Docierając do nich, przenosimy się w zamierzchłe czasy,

zachowana została wydatowana na około III/IV wiek n.e.

kiedy po tafli jeziora ludzie pływali w maleńkich jednopiennych łódeczkach, zwanych dłubankami. Dawno, bar-

Nurkowanie z parkingu nr 2 pozwoli nam udać się na po-

dzo dawno temu kilka z nich zatonęło i przez setki, a może

dziwianie pięknej, kolorowej i wysokiej ścianki. Tutaj rów-

nawet tysiące lat spokojnie czekały na dnie, aż w końcu

nież dno opada stromo. Trzeba popłynąć w dół i skręcić

odkryją je nurkowie. Teraz możemy je oglądać w tym jedy-

w lewo od wejścia. Ścianka zaczyna się na głębokości 15

nym w swoim rodzaju podwodnym skansenie.

m i opada pionowo aż do głębokości 30 m. Ta ciekawa for-

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

101

POLSK A

macja jest pozostałością po lodowcu, a liczne przebarwie-

wodnego pałacu i będziemy mogli zajrzeć do wnętrza

nia, brązy, żółcie i czerwienie, to efekt obecności w skale

jamek (wywołując przy tym niejaką irytację ich mieszkań-

tlenków żelaza. Całość usiana jest wieloma uskokami, za-

ców). Nawigacja tutaj nie wymaga większych umiejętności,

łomami wygładzonymi z biegiem czasu przez wodę, a tak-

ot, typowa trasa w stylu „tam i z powrotem”.

że niewielkimi zagłębieniami, tunelami i całą masą jamek, w których mieszkają raki i miętusy. Płyniemy pod baczną

Miejscem oferującym najwięcej różnorodnych tras jest bez

obserwacją ze strony „tubylców”. Co chwilę zerkają na nas

wątpienia parking nr 3. Łagodnie opadające dno umożliwia

błyszczące oczka, wysuwają się pokryte wąsikami dropia-

nurkowanie osobom na każdym stopniu zaawansowania,

ste pyszczki miętusów, a masywne i kolorowe szczypce ra-

a bujny i pełen życia litoral zaczynający się na głębokości

ków bronią dostępu do ich rezydencji. Czujemy się jak na

3 m, tworzy bogaty i piękny ogród, który pozostawi nieza-

osiedlu mieszkaniowym w centrum podwodnej aglomeracji.

pomniane wrażenia wśród adeptów podwodnych przygód.

Zwiedzanie warto rozpocząć od najgłębszej części ścianki

102

i oglądać ją w całej okazałości stopniowo zmniejszając głę-

Bardzo ciekawą trasą dla bardziej zaawansowanych nur-

bokość. Konieczne będzie również zabranie latarek, dzię-

ków rekreacyjnych jest wyprawa na olbrzymie, bardzo

ki którym odkryjemy zachwycające barwy układające się

stare drzewo, śpiące od wieków na dnie jeziora. Z tym miej-

w psychodeliczne wzory na kamiennych ścianach pod-

scem wiąże się wesoła historia naszego kolegi Jasia, który

Anna Paszta Weekend u Królowej Hanki

kilka razy z rzędu nie trafił na drzewo, po czym stwierdził,

m, 35 m, 40 m, a „Jasiona” brak. Nie ma. Zniknął? Z czarnej

że to mit i w rzeczywistości nie istnieje, a wszyscy nurko-

otchłani jeziora dobiegł mnie chichot losu. A może same-

wie na tej głębokości łapią narkozę gazową i mają omamy

go „Jasiona” i Królowej Hanki? Bardzo śmieszne. Bardzo!

wzrokowe. Od tego czasu w naszym gronie owo drzewo nazywamy „Jasionem”.

Na ekranach naszych komputerów czas bezdekompresyjny uciekał szybko. Została minuta. Zawróciliśmy. Wtem,

Nie tak dawno pewni niezawodnego przewodnictwa moje-

nagle w drodze powrotnej zauważyłam charakterystycz-

go męża Przemka, popłynęliśmy czteroosobowym zespo-

ny biały korzeń. Jest! Krótko przywitaliśmy się z „Jasio-

łem odwiedzić „Jasiona”. Na głębokości 18 m odnaleźliśmy

nem” i musieliśmy uciekać do góry. W drodze powrotnej

łódkę wiosłową i skręciliśmy w lewo, druga łódka, potem

mijamy leżące na dnie kolorowe głazy, pomiędzy którymi

mniejsze drzewo „Jarzębinka” na głębokości 20 m. Zaraz za

mieszkają raki błotne i sygnałowe, brązowo-złote miętu-

nią pojawił się garb, na którego szczycie dumnie tkwił słu-

sy i małe babki o wyłupiastych, dużych oczach. Czasem

pek drogowy (czyj to pomysł?). Tuż za słupkiem skręciliśmy

na dnie odpoczywają okonie, choć na tej głębokości to

w prawo i w dół, na głębokość 30 m. Prosta droga, prawda?

dość rzadki widok.

Jasne wytyczne. I co? Zgadnijcie… Szukaliśmy, rozglądaliśmy się, na komputerach złapaliśmy kolejno głębokości 30

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

103

POLSK A

104

Anna Paszta Weekend u Królowej Hanki

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

105

POLSK A

Płynąc bardziej w lewo, możemy wybrać się na „Księżyców-

Niestety nie możemy tu zostać zbyt długo. Sprawdzamy

kę”. Najlepiej wtedy wejść do wody z lewego skraju parkin-

komputery i widzimy, że nasze tkanki mocno się już nasy-

gu. To dość trudne nurkowanie ze względu na konieczność

ciły i do wpadnięcia w deko zostały zaledwie dwie minu-

pokonania dużej odległości (około 15 minut płynięcia) na

ty. Rzucamy ostatnie spojrzenie na księżycowy krajobraz

głębokości 18-20 m. Jest ciemno i bardzo zimno, dlate-

i powoli wracamy w kierunku brzegu.

go koniecznie trzeba zabrać latarki. Zimna się nie boimy, mamy na sobie grube ocieplacze i systemy grzewcze, więc

Z kolei, jeśli z parkingu nr 3 wybierzemy się w prawą stro-

na pewno nie zmarzniemy. W końcu docieramy do miejsca

nę, to znajdziemy zupełnie inną ściankę. Położoną dość

oznaczonego ustawionym na sztorc pomiędzy głazami po-

płytko długą białą płaszczyznę o lekkim nachyleniu, sta-

ciskiem do haubicy. Dla większego efektu ktoś na nim po-

nowiącą istne racze osiedle domków jednorodzinnych.

łożył dwa manometry. Obok znajdujemy jeszcze pocisk

Żeby na nią trafić, trzeba płynąć w prawo, opadając do

moździerzowy. Istne pole bitwy! Zaraz za tą artystyczną

głębokości 17 m.

instalacją opadamy stromo w dół. „Księżycówka” to kolejna

106

głęboka ścianka, robiąca wrażenie przeniesionej tu z innej

Po kolei oglądamy poszczególne jamki z siedzącymi w nich

planety. Może z Marsa? Niesamowite formacje mogłyby być

rakami i miętusami. Tutaj nasuwa mi się filmowe skojarze-

scenerią do niejednego filmu science fiction. Fantastycz-

nie. W pierwszym epizodzie Gwiezdnych Wojen „Mroczne

nie powyginane formacje mienią się paletą barw, od czer-

Widmo”, młody Anakin Skywalker mieszka z matką na pla-

ni, przez szarości, brązy i beże, aż po ciemne czerwienie.

necie Tatooine w pustynnym mieście Mos Espa. Właśnie

Anna Paszta Weekend u Królowej Hanki

to miasto przychodzi mi do głowy, kiedy patrzę na ściankę

Podziwiamy olbrzymi kwadratowy głaz z okrągłym wy-

iłową w głębinach Hańczy. Ciekawe, jak Wam się kojarzy?

pełnionym zabarwioną na czerwono wodą zagłębieniem pośrodku. Łazimy trochę, szukając jakiegoś nieostrożnego

Osobom z uprawnieniami niepozwalającymi na przekracza-

trolla, który może mrugnie okiem albo chociaż zachrapie.

nie głębokości 20 m parking nr 3 również oferuje ciekawe

Niestety, nic z tego. Są sprytniejsze od nas, mieszczuchów.

nurkowania. Płynąc w lewo, na głębokości 9 metrów, tra-

Jak pięknie! Słońce powoli zachodzi, barwiąc niebo na głu-

fiamy na platformę z lustrem ustawioną na skraju garbu,

pi, majciano – różowy kolor. Czas wracać.

możemy odbić tu lekko w dół, a następnie w prawo. Płynąc tą trasą, napotkamy liczne zatopione artefakty. Co waż-

Innym pomysłem na spędzenie czasu po nurkowaniach

ne, nie są to standardowe samochody lub platformy często

może być wycieczka do Stańczyków. Nad rzeką Będzian-

spotykane na innych nurkowiskach. Bazy nurkowe opie-

ką w latach 1912-1918 wybudowano tu dwa olbrzymie

kujące się tym miejscem zadbały o to, żeby znajdujące się

mosty, przez które miała biec trasa kolejowa łącząca Goł-

pod wodą przedmioty stanowiły swojego rodzaju podwod-

dap z Żytkiejmami. Dziś swoim wyglądem mosty przypo-

ny skansen nawiązujący do historii suwalskiej wsi. Dlate-

minają starożytne rzymskie akwedukty i są najwyższymi

go znajdziemy tu stare skrzynie, beczki, drewniane łódki,

tego typu konstrukcjami w Polsce. W 1945 roku tory zo-

koryto z pasącym się żubrem oraz piękne, zdobione sanie.

stały rozebrane przez oddziały Armii Czerwonej, a mo-

Całości dopełniają leżące tu i ówdzie, zamieszkane przez

sty pozostały, tworząc niesamowitą, kolosalną przeprawę

raki korzenie starych drzew, olbrzymie, kolorowe głazy i

z lasu do lasu, przez dolinę strumyka tak niewielkiego, że

piękny bujny litoral.

można go przejść trzema krokami, mocząc jedynie stopy.

Jeśli nie macie innych planów na wieczór, to bez wątpie-

Zaledwie dwa dni i tyle różnych, ciekawych miejsc. Tyle

nia warto wybrać się na spacer do pobliskiego Głazowi-

przeżyć i wrażeń. Podróże po bajkowych krainach i planach

ska Bachanowo.

filmowych, odwiedziny u „Królowej”, podwodne wędrówki w zamierzchłe czasy i spacery po „Garbatych Mazurach”.

Chcecie bajkę?

No to przypomnijcie sobie film animowany „Frozen”. Jest

I jak tu nie kochać nurkowania w Polsce?

tam taka scena, kiedy Anna i Kristof idą po pomoc do trolli.

Wchodzą na leśną polankę usianą okrągłymi głazami i nagle te głazy podnoszą głowy i cała polanka zatłoczona jest roześmianymi i dokazującymi trollami. Głazowisko Bachanowo to właśnie taka polanka. Otoczona lasem i przecięta bystrą strugą Czarnej Hańczy. Porośnięta trawą, usiana polnymi kwiatami, spośród których wystają okrągłe głazy.

No właśnie! To trolle! Śpią albo nie chcą się nam pokazać, bo jesteśmy zbyt współcześni, zbyt realni. Fajne, prawda?

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

107

ŚRO A CH DE OO W LI O SG KO IA

tekst: Małgorzata Mileszczyk, Patrycja Ciesielska, Weronika Białek zdjęcia: Magdalena Nowakowska, Małgorzata Mileszczyk

Nurkowanie dla Nauki W roku 2022 studenci Koła Naukowego Archeologii Podwodnej Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego zainaugurowali projekt „Nurkowanie dla Nauki”.

Jest to cykl warsztatów, które pozwolą na zdobycie wiedzy i umiejętności i wzbogacą przygotowanie zawodowe kształconych przez UW archeologów podwodnych.

Proponowane zajęcia są uzupełnieniem do oferty dydaktycznej Wydziału Archeologii UW. Uczestnicy spotkań nabywają dodatkowe kompetencje przydatne do uczestnictwa w praktykach terenowych oraz – w przyszłości – samodzielnego prowadzenia i organizowania podwodnych badań archeologicznych.

108

Wizyta Koła Naukowego Archeologii Podwodnej w Muzeum Nurkowania, wykład Kustosz Kariny Kowalskiej © M. Nowakowska, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

Koło Naukowe Archeologii Podwodnej Koło Naukowe Archeologii Podwodnej istnieje na Wydzia-

Liderki projektu, Patrycja Ciesielska i Weronika Białek

le Archeologii UW od wielu lat, ale dotąd studenci realizo-

otrzymały finansowanie z Rady Konsultacyjnej ds. Stu-

wali głównie projekty terenowe, pod opieką merytoryczną

denckiego Ruchu Naukowego UW oraz macierzystego

Dziekana WA UW i Opiekuna KNAP, dr hab. Bartosza

Wydziału. Program warsztatów opracowały z pomocą ka-

Kontnego, prof. ucz., oraz mgr. Artura Brzóski z Pracow-

dry Pracowni Archeologii Podwodnej (Archeologia Pod-

ni Archeologii Podwodnej. „Nurkowanie dla Nauki” także

wodna Underwater Expedition Wydział Archeologii UW).

obejmuje edukację praktyczną, ale w bardziej kontrolowanym środowisku, przygotowującym do bezpiecznej i bar-

Wstęp do fotogrametrii podwodnej

dziej świadomej partycypacji w badaniach terenowych

Na pierwszy ogień poszły wstępne warsztaty z fotogra-

z elementem nurkowym. Dzięki temu projektowi studen-

metrii, których rezultatem jest podniesienie kompetencji

ci uzyskują większą samodzielność.

uczestników projektu w stosowaniu najnowszych technik

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

109

ARCHEOLOGIA

Uczestnicy projektu „Nurkowanie dla Nauki”: Adrian Zwierzyński, Michalina Tarasiuk-Bereżańska, Klaudia Kuncewicz, Patrycja Ciesielska, Bartosz Czyżewski oraz Weronika Białek z prowadzącą warsztaty z pierwszej pomocy Ireną Kosowską © M. Mileszczyk, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

dokumentacji. Zajęcia, które poprowadził Jakub Stępnik,

ne dla bezpieczeństwa prowadzenia badań. Warsztaty

stanowiły wprowadzenie do bardziej zaawansowanej fo-

z pierwszej pomocy, ratownictwa i autoratownictwa,

togrametrii podwodnej – spotkania zaplanowanego na

a także uwzględniania czynnika ludzkiego w nurkowaniu

przyszłość. Podczas warsztatów uczestnicy ćwiczyli umie-

miały na celu uświadomienie słuchaczom zagrożeń i za-

jętności w przygotowaniu planu do wykonania fotografii,

krzewienie zachowań zapobiegających wypadkom nur-

obróbkę zdjęć oraz próbowali połączyć model fotograme-

kowym. Spotkanie z Ireną Kosowską, przedstawicielką

tryczny z tradycyjnym rysunkiem lub fotografią w różnych

Divers Alert Network, wyposażyło studentów zrzeszonych

programach graficznych. Najwytrwalsi przygotowali bar-

w KNAP w odpowiednią wiedzę, pozwalającą na udziele-

dzo ciekawe grafiki i dowiedzieli się, jak wykorzystywać fo-

nie pierwszej pomocy w razie wypadku. Uczestnicy zajęć

togrametrię jako metodę badań!

nabyli umiejętności, przez co zwiększyli pewność siebie podczas ćwiczenia dostarczania tlenu symulowanym po-

Safety first!

szkodowanym nurkom poprzez właściwą ocenę sytuacji

Kolejne dwa spotkania nastawione były na wzrost świa-

i zadbanie o bezpieczeństwo ratownika, przygotowanie

domości oraz zdolność reagowania na sytuacje awaryjne,

i obsługę zestawu tlenowego oraz wybór, przygotowanie

co w archeologii podwodnej (często wykorzystującej nur-

i użycie odpowiedniej maski tlenowej.

kowanie jako narzędzie metodyczne) jest niezwykle waż-

110

Warszaty z pierwszej pomocy nurkowej z Ireną Kosowską-Gilwatowską © M. Mileszczyk, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

Warsztaty z Andrzejem Górnickim, członkiem organizacji

daży książek i gadżetów. Od 2008 r. WKP współpracuje

Human Diver, miały na celu uwrażliwienie płetwonurków

blisko z Uniwersytetem Warszawskim, jego członkowie

na tzw. czynniki ludzkie oraz na kulturę sprawiedliwego

prowadzą zajęcia dla studium podyplomowego, oprowa-

traktowania (Just Culture) w nurkowaniu. Andrzej współ-

dzają uczestników międzynarodowej konferencji Warsaw

pracuje z nurkami naukowymi (był m.in. uczestnikiem eks-

Seminar on Underwater Archaeology, a także wspomagają

pedycji archeologicznej Petén Itzá Project podczas kampanii

archeologów logistycznie podczas ekspedycji nurkowych

w 2021 roku), co daje mu ciekawy punkt widzenia na spe-

(niegdyś ukraińsko-polski Crimea Project – Underwater

cyficzne zagrożenia czyhające w naszym zawodzie.

Expedition, aktualnie m.in. badania na jeziorze Piłakno).

Pani Karina, autorka książek i wystaw, tłumaczka, wykła-

Historia nurkowania i archeologii podwodnej

dowczyni, i niestrudzona popularyzatorka, jest przede

Jesienno-zimową serię warsztatów rozpoczęło spotkanie

wszystkim specjalistką w zakresie historii nurkowania.

z Kariną Kowalską, pomysłodawczynią, fundatorką i wieloletnią kuratorką Muzeum Nurkowania prowadzonego przy

Fotografia podwodna

Warszawskim Klubie Płetwonurków. Muzeum Nurkowa-

Fotografia jest metodą nieodmiennie od wielu lat wy-

nia w Warszawie zostało otwarte w 2006 r. Jest instytucją

korzystywaną w dokumentacji archeologicznej, także

prywatną, utrzymującą się głównie z darowizn oraz sprze-

tej nowoczesnej – np. fotogrametrycznej – i nieodzow-

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

111

ARCHEOLOGIA

Warsztaty z fotografii podwodnej © M. Mileszczyk, opublikowano na licencji CC BY-NC-SA 4.0

Kontynuacja? ną umiejętnością każdego badacza. Grudniowe praktyki

Projekt Rady Konsultacyjnej ds. Studenckiego Ruchu Na-

z fotografii podwodnej odbyły się na razie „na sucho”.

ukowego dobiegł końca. Mamy jednak świadomość, że jest

Marcin Trzciński, wieloletni współpracownik Uniwersy-

jeszcze bardzo wiele tematów, które należałoby zgłębić.

tetu Warszawskiego (m.in. wykładowca studium podyplo-

Program dydaktyczny to jedno, ale aby być dobrym płe-

mowego), cierpliwie oprowadzał nas po meandrach czasu

twonurkiem i badaczem, nie wystarczy po prostu cho-

ekspozycji, wyprowadzał ze ślepych uliczek (braku) głębi

dzić na zajęcia! Mamy ogromną nadzieję kontynuować

ostrości, fachowo wykładał fizykę i wpływ wody na świa-

projekt. Zapraszamy do współpracy potencjalnych part-

tło oraz wytrwale tłumaczył różnice między sztuką foto-

nerów i sponsorów – zarówno z propozycjami autorskich

grafii na lądzie i pod wodą. Planowany już następny etap

warsztatów, jak i wsparcia rzeczowego lub finansowego.

to spotkanie w kontrolowanych warunkach basenu nur-

Kontakt (Pracownia Archeologii Podwodnej Wydziału Ar-

kowego – na które na razie nie wystarczyło nam fundu-

cheologii Uniwersytetu Warszawskiego): underwatere-

szy – które wpłynie na szybsze zdobycie doświadczenia

xpedition@uw.edu.pl.

i uzupełni umiejętności zdobywane podczas praktyk terenowych, często prowadzonych sytuacji złej widoczności

Zachęcamy do śledzenia #nurkowaniedlanauki i strony

i utrudnionej obserwacji. Także na basenie studenci ćwi-

na portalu Facebook: Archeologia Podwodna Underwa-

czyć będą inne metody dokumentacyjne (jak pomiary i ry-

ter Expedition Wydział Archeologii UW, gdzie publikowa-

sunek), co pozwoli rozwinąć te kompetencje i umiejętnie

ne są informacje o kolejnych spotkaniach!

zastosować je w terenie.

112

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

113

JASKINIE

tekst: Kris Robbroeckx zdjęcia: Laurent Miroult, Peter Goossens tłumaczenie: Tomasz Andrukajtis

Ekspedycja Pozo Azul 2022 Z p ersp ek t y w y nurka p omocni cze go

Pozo Azul to bardzo interesująca jaskinia położona w północno-zachodniej Hiszpanii, niedaleko miasta Burgos.

Miejsce to znane jest jako najdłuższa zalana jaskinia mająca tylko jedno wejście. Na ten moment zbadanych zostało 13 km zalanych tuneli, a Pozo Azul zyskała miano Mount Everestu nurkowania jaskiniowego.

114

Fot. Laurent Miroult

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

115

JASKINIE

Fot. Laurent Miroult

Na olbrzymią skalę trudności w eksploracji składają się

ogłoszenia podjąłem decyzję, że chcę być częścią tej wy-

tutaj nie tylko odległość i głębokość zalanych sekcji, ale

prawy. Po szybkiej wiadomości do Pedro, że mogę im po-

także suche części, które sprawiają, że penetracja poza

móc, gdzie i kiedy chcą, otrzymałem odpowiedź, na którą

pierwszą studzienką jest bardzo wymagająca. Jednak co

liczyłem. To był strzał w dziesiątkę! Absolutny zaszczyt

warte podkreślenia, podczas naszego pobytu warunki były

i okazja do pomocy dwóm najlepszym eksploratorom jaskiń

niesamowite, bardzo przejrzysta woda o przyjemnej tem-

na całym kontynencie europejskim wraz z niesamowitym

peraturze 10°C oraz prawie niewyczuwalny jej przepływ

zespołem grotołazów pomocniczych i nurków jaskiniowych.

wewnątrz jaskini.

Ponieważ od początku projektu było jasne, że to Pedro

116

Kiedy Pedro Balordi i Günther Faul ogłosili swój plan po-

i Günther będą liderami nadającymi tempo eksploracji, to

wrotu do Pozo Azul w 2022 roku, wszyscy wiedzieli, że

pozostali uczestnicy bardzo dobrze zdawali sobie spra-

sprawy przybiorą poważny obrót. Choć obaj są bardzo

wę, że wszyscy byliśmy tam tylko po to, aby pomóc im tak

dobrzy w tym co robią, to w takim projekcie małe wspar-

bardzo, jak to tylko możliwe. Ponadto, było całkowicie ja-

cie jest zawsze mile widziane. Dlatego po przeczytaniu ich

sne, że pomiędzy nurkami zanurzającymi się w studzience

Kris Robbroeckx Pozo Azul 2022

Fot. Peter Goossens

nr 2 a momentem, w którym planowali powrócić, mamy

że trochę szkoda, ponieważ nie wszystko poszło zgodnie

być czymś zajęci. Żadna rozrywka nie została nam zapew-

z planem, a ktoś taki, jak Anton, byłby wielkim wsparciem

niona, ale mając pod ręką taką jaskinię, jak Pozo Azul, nie

podczas nurkowania, które okazało się najtrudniejszym

stanowiło to problemu.

w mojej dotychczasowej karierze nurka jaskiniowego.

Ponieważ często nurkuję razem z Laurentem Miroultem,

Niestety, tydzień przed rozpoczęciem projektu Günther

wiedziałem, że już od dłuższego czasu nie mógł się docze-

zaraził się Covidem i ze względu na dość poważny wpływ

kać nurkowania w tej jaskini. Wystarczyła jedna wiadomość,

choroby na układ oddechowy musiał zrezygnować z udziału

aby zdecydował się dołączyć do mnie w dniach, w których

w projekcie. To była decyzja, która naprawdę mocno zmie-

Pedro i Günther mieli być w środku. Anton Van Rosmalen

niała całą sytuację, ponieważ każdy, kto choć trochę zna

również zamierzał dołączyć do zespołu nurków pomoc-

Pedro, wie, że jest on silny, zdolny i wystarczająco szalony,

niczych, ale ponieważ ten rozrósł się już do dość znacz-

by wyruszyć w pojedynkę nawet na tak trudną wyprawę.

nych rozmiarów, to odpuścił i postanowił zainwestować swój czas gdzie indziej. Kiedy dziś o tym myślę, to uważam,

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

117

JASKINIE

Fot. Laurent Miroult

Fot. Laurent Miroult

118

Małgorzata Kris Robbroeckx Mileszczyk...

Pozo AzulPunta 2022Prima

Fot. Laurent Miroult

Fot. Laurent Miroult

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

119

JASKINIE

Fot. Laurent Miroult

120

Dla mnie nie było takiej możliwości, aby nie zaproponować

Oznaczało to dla mnie nurkowanie przez studzienkę nr

mu pomocy w znacznie większym zakresie niż początko-

1, 700 m jaskini i 300 m jeziora (wewnątrz jaskini), aż do

wo dla mnie przewidziano. Dlatego zaproponowałem mu

pierwszego suchego odcinka Burbuja. Ten 100-metrowy

wsparcie w przeniesieniu sprzętu ze studzienki nr 2 do stu-

suchy odcinek jest stosunkowo łatwy do pokonania, jeśli

dzienki nr 3. Mówiąc zupełnie poważnie, jest to naprawdę

nie nosisz żadnego sprzętu, ale następuje po nim studzien-

niewielka odległość (około 25 m) do wniesienia sprzętu,

ka nr 2. Ma ona długość ok. 5,2 km, ze średnią głębokością

ale daleko od wyjścia (6,3 km). Do tego mówimy o sprzę-

ok. 55-60 m, a w najgłębszym miejscu osiągając głębo-

cie o łącznej wadze znacznie powyżej 200 kg, z najcięż-

kość ok. 70 m, która utrzymuje się na odcinku blisko 1 km.

szym przedmiotem ważącym 85 kg, który z pewnością

Z całą powagą jest to nie lada wyzwanie. Jeśli musisz prze-

nie jest łatwy do samodzielnego utrzymania, zwłaszcza

rwać nurkowanie blisko drugiej strony studzienki, czy to

na nierównej powierzchni, jaką można znaleźć w jaskini.

z powodu awarii technicznej, czy też z innych względów,

Nawet jeśli była to tylko mała pomoc z mojej strony, była

to musisz zakładać nurkowanie trwające 10 godzin. Nie jest

to również świetna okazja dla mnie, aby zanurkować w tej

to zabawne i nie wpływa dobrze na psychikę. Na szczęście

niesamowitej studzience z jednym z najlepszych nurków

nie zaliczam się do tzw. najbystrzejszych umysłów, więc nie

jaskiniowych, jakich znam.

myślałem o tym zbyt wiele przed nurkowaniem.

Kris Robbroeckx Pozo Azul 2022

Jeżeli chodzi o pozytywy, to wszystko to, co mnie czekało,

wialiśmy trochę, zjedliśmy Snickersa i zaczęliśmy przygo-

miałem robić z moim dobrym przyjacielem, Pedro. Z kolei

towywać się do kolejnego nurkowania. Właśnie w tym

jedynym minusem był fakt, że w momencie, gdy jego sprzęt

momencie zauważyłem pierwszy problem – mój suchy

został już przetransportowany na początek studzienki nr

skafander już nie był suchy. Cały lewy bok miałem mokry

3, każdy z nas musiał ruszyć w swoją stronę – Pedro w głąb

od dłoni aż do stopy. Nie był to duży problem, ponieważ

jaskini, a ja w drogę powrotną. Muszę tutaj wyraźnie pod-

zamierzałem wrócić z jeszcze większą prędkością, więc

kreślić, że ma on mój absolutny szacunek za to, co zrobił.

w planie było 3-godzinne nurkowanie.

Po przygotowaniu całego sprzętu, przeniesieniu wszyst-

Po przygotowaniu się i pożegnaniu z Pedro wyruszyłem

kiego do wody, nurkowaniu i przetransportowaniu jak

na jedno z bardziej niesamowitych nurkowań w moim ży-

największej ilości rzeczy na początek studzienki nr 2 oraz

ciu. Druga studzienka Pozo Azul to meandrująca galeria

przygotowaniu wszystkiego do właściwego rozpoczęcia

bardzo ładnych rozmiarów. Średnio 4 do 6 m szeroko-

misji czekającej na Pedra, byliśmy już zajęci od trzech dni.

ści i około 5 do 10 m wysokości. Cały czas kilka metrów

Start musieliśmy jednak przesunąć o jeszcze jeden dzień z

w górę i w dół i trochę z lewej na prawą, ale ogólnie całkiem

powodu obfitych opadów deszczu i naszej nieświadomości

prosto. W wielu miejscach podłoga pokryta jest piaskiem

wpływu tego na jaskinię. W końcu wszystko było gotowe.

z typowym wzorem fali, jaki można zobaczyć w czynnych jaskiniach. Tylko ostatnie 800 m pod koniec studzienki nr

Jeden skuter DPV i jeden rebreather plus bailout na stu-

2 jest znacznie mniejsze, nie ma piaszczystych kawałków

dzienkę nr 1, przyjemne nurkowanie w tym niesamowitym

i jest trochę bardziej muliste. Myślę, że dzieje się tak, po-

miejscu i mały spacer po suchej części wystarczyły, aby

nieważ istnieje obejście dla suchej sekcji, która prowadzi

dostać się do basenu wejściowego studzienki nr 2. Pełne

prosto do studzienki nr 3, a część w kierunku Tipperary

skupienie, założenie całego sprzętu, chwila dla fotografa,

jest częścią, która widzi przepływ tylko w okresach wy-

aby złapał kilka kadrów i ruszyliśmy dalej. Obaj mając przed

sokiego przepływu.

sobą podwójne skutery DPV, Pedro długie, a ja normalne.

Dla własnego spokoju zdecydowałem się zabrać ze sobą

Po pokonaniu około 1000 m w drodze powrotnej pojawił

mój skuter Seacraft jako zapas oraz jako dodatkowy aku-

się drugi problem. Jeden ze zdublowanych skuterów od-

mulator do ogrzewania. Jak widać na zdjęciach Pedro był

mówił posłuszeństwa. Ponieważ linka holownicza znajdu-

dość mocno objuczony sprzętem, ja również. Niemniej jed-

je się pośrodku, oznacza to, że przy pełnej prędkości nagle

nak przekroczyliśmy studzienkę nr 2 w nie więcej niż 211

zostaniesz pociągnięty właśnie w tę stronę. Niezbyt miła

minut, wliczając w to dekompresję. Nasza średnia pręd-

niespodzianka, ale też nie największy problem, jaki moż-

kość była nawet powyżej 60/min dla części skuterowej.

na mieć podczas nurkowania w jaskini. Spróbowałem po-

Wszystko poszło bardzo dobrze.

nownie dodać gazu i oba skutery znów odpaliły. Niestety, kilka sekund później pojawił się ten sam problem. Teraz za-

Po wyjściu z wody przetransportowaliśmy wszystko przez

cząłem się trochę denerwować, bo wiedziałem, że przede

suchą część jaskini i rozejrzeliśmy się po okolicy. Porozma-

mną jeszcze długa droga, a powrót do Pedro nie wchodził

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

121

JASKINIE

Fot. Peter Goossens

już w grę. W tym momencie był on już w studzience nr 3.

stronie, a następnie na pełnych obrotach ruszyłem w stro-

Po kilku kolejnych próbach rozwiązania problemu i pra-

nę wyjścia z jaskini.

wie zderzeniu ze ścianą jaskini, zdecydowałem, że znacznie rozsądniej będzie porzucić pomysł wykorzystania obu

W pełni przekonany, że jest to najlepsze rozwiązanie mo-

skuterów w zdublowanej konfiguracji i postanowiłem użyć

jego problemu, ale z tym przerażającym uczuciem, że coś

tylko jednego z nich. Kilka sekund później przekonałem się

jest jednak nie tak, starałem się cieszyć pięknem jaskini tak

na własnej skórze, że zawsze należy wyłączać skuter, któ-

bardzo, jak to w zaistniałych okolicznościach było możliwe.

rego się nie używa. Jeśli ten nagle zdecyduje się ponownie

W odległości ok. 2,7 km od wyjścia ze studzienki nr 2 padł

rozpocząć pracę, skręcasz ostro w przeciwną stronę, po-

mój drugi skuter. Tym razem było jasne, że bateria jest pu-

nieważ linka holownicza znajduje się na drugim skuterze.

sta. Trochę prób przywrócenia do życia zepsutego skutera i kolejnych kilka minut spędzonych na głębokości 65 m

122

Z drugiej strony dawało mi to trochę nadziei, że skuter

później, zdecydowałem, że najlepiej będzie wziąć ostatni

wyłączył się, ponieważ zadziałał system zabezpieczają-

skuter, jaki miałem pod ręką. Mój wierny Seacraft. Nieste-

cy przed przegrzaniem i teraz, kiedy już nieco ostygł, sam

ty, spędziłem już sporo czasu na znacznej głębokości i jako

zaczął znowu działać. Po raz kolejny musiałem nauczyć

że było to kolejne nurkowanie, to mój łączny czas do wy-

się na własnych błędach, że tak nie było. W końcu prze-

nurzenia wydłużał się. Ze względu na już całkowicie mo-

łączyłem się tylko na prawy, wciąż sprawny skuter i wy-

kry suchy skafander i niezbyt ciepłą wodę o temperaturze

łączyłem ten płatający figle, który był ustawiony po lewej

10°C, w połączeniu z brakiem ruchu na tak długim dystan-

Kris Robbroeckx Pozo Azul 2022

sie, zaczęło mi być naprawdę zimno. Ponieważ często nur-

niedziałające skutery, po które musiałem wrócić w kolej-

kuję moim Seacraftem, wiem, jaką część pojemności baterii

nych dniach, a mój całkowity czas do wynurzenia wynosił

potrzebuję do ogrzewania, więc po kilku drobnych oblicze-

w tym momencie już 255 minut.

niach wiedziałem, z jaką prędkością mogę płynąć, aby dotrzeć do wyjścia i nadal mieć wystarczająco dużo baterii

W trakcie nurkowania zawsze szukam po drodze dobrych

do ogrzewania podczas mojej dekompresji.

punktów odniesienia, aby oszacować czas potrzebny na wyjście. Chociaż w studzience nr 2 jest poręczówka, to

To byłoby jednak zbyt proste, dlatego w tym momencie po-

niestety nie ma zbyt wielu znaczników odległości. Pamię-

jawił się mój czwarty problem podczas tego nurkowania.

tam tylko jeden na 2000 m. Poza tym linka jest prawie cały

Po cieknącym suchym skafandrze i awarii dwóch skuterów

czas na suficie, więc nie zawsze jest łatwo mieć ją na oku.

myślisz, że możesz mieć dość i że to już wystarczy, jednak

Wreszcie po dwóch godzinach nurkowania dotarłem do

życie pokazuje, że zawsze trzeba być przygotowanym na

miejsca, w którym mogłem rozpocząć dekompresję. Kie-

kolejne niespodzianki. Mój rebreather backmountowy dał

dy w końcu wydostałem się ze studzienki nr 2, miałem cał-

mi ostrzeżenie o płuczce. Ze względu na emocje związa-

kowity czas nurkowania 361 minut, w pełni zalany suchy

ne z prawie uderzeniem w ściany jaskini, w połączeniu

skafander i tylko 9% pojemności baterii w moim Seacraf-

z przyspieszonym oddechem, głębokością, niskimi tempe-

cie. Zaoszczędziłem te 9% na studzienkę nr 1.

raturami, dłuższym czasem ekspozycji niż przewidywano i tak dalej, mój skruber powoli się przebijał.

Kiedy w końcu wyszedłem z wody i opuściłem jaskinię, mój skuter był zupełnie rozładowany, suchy skafander całko-

Uczucie ciepła na klatce piersiowej połączone ze zwięk-

wicie mokry, było mi zimno i czułem się zmęczony, ale i tak

szonymi oporami oddechowymi uświadomiło mi, że muszę

myślałem tylko o tym, jak radzi sobie Pedro.

przesiąść się z jednego rebreathera na drugi. Na szczęście, jak zawsze miałem gotową jednostkę zapasową. Sidemo-

Ruszyłem w stronę kempingu, który znajduje się zaledwie

unt Divesoft Liberty okazał się idealny do tego zadania,

700 m od jaskini, aby wszyscy wiedzieli, że już wyszedłem

ponieważ oblicza dekompresję podczas nurkowania w try-

oraz jestem cały i zdrowy, a Pedro jest na dobrej drodze.

bie rezerwowym i dostarcza dokładnych informacji, gdy

To mnie trochę rozgrzało. Był to także moment, w którym

trzeba się na niego przełączyć, jeżeli zajdzie taka potrze-

poczułem, jak bardzo się cieszę, że mogłam tam być z tymi

ba. Pierwszy oddech po zmianie rebreathera był niesamo-

ludźmi. Nie tylko ze względu na pomoc, jakiej udzielili mi

wity i przyniósł natychmiastowe uczucie ulgi. Radość nie

przy zdejmowaniu sprzętu i ciepły posiłek, który dla mnie

trwała jednak długo. Już chwilę później zacząłem się tro-

przygotowali, ale także dlatego, że mogłem podzielić się

chę martwić, ponieważ miałem do pokonania jeszcze ja-

swoją historią i tym, co wydarzyło się w drodze powrotnej.

kieś 2,5 km, a z jaskini chciałem teraz wyjść jak najszybciej.

15 godzin spędzonych w jaskini, z czego 10,5 poświęco-

Ratowanie się bailoutem OC nie było czymś, na co nie mo-

nych na nurkowanie, to nic w porównaniu z tym, co Pedro

głem się doczekać, dlatego trzymałem kciuki, aby to był już

robił sam, bez ciepłego posiłku i dobrego towarzystwa.

koniec moich problemów. Postanowiłem też zdeponować

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

123

JASKINIE

Fot. Peter Goossens

Kolejne dni zleciały na nurkowaniu w celu wydobycia

lenia wspólnej pasji do jaskiń z kimś takim, jest dla mnie

sprzętu, robieniu podwodnych sesji foto razem z Lauren-

wielkim błogosławieństwem.

tem i oczekiwaniu na powrót Pedro. Dla mnie nurkowa-

124

nie z Laurentem zawsze jest błogosławieństwem. Jest on

Czwartego dnia Laurent i ja zdecydowaliśmy się na nurko-

niesamowitą osobą i jednym z najlepszych, jeśli nie najlep-

wanie w studzience nr 2, aby zrobić zdjęcia kilku fajnych

szym fotografem specjalizującym się w zalanych jaskiniach,

miejsc, które widziałem po drodze. Kiedy się tam wybra-

jakiego znam, a do tego niezłomnym nurkiem. Wszystko

liśmy, wiedzieliśmy, że jeden z członków zespołu również

robi na obiegu otwartym i podróżuje tam, gdzie nie moż-

tam nurkuje, więc kiedy zobaczyliśmy kogoś w pierwszej

na spotkać zbyt wielu ludzi. To co robi nacechowane jest

części studzienki, nie przejęliśmy się tym zbytnio. Dopie-

wielką pasją do piękna zalanych jaskiń i znajomością foto-

ro kilkaset metrów dalej spotkaliśmy drugiego nurka i to

grafii, którą trudno mi pojąć. Wie, jak uchwycić to piękno

nas trochę zdezorientowało. Tym bardziej, że był to wspo-

w tak niesamowity sposób, że nigdy nie będę w stanie się

mniany wcześniej członek naszego zespołu. Chyba nasza

do tego przyzwyczaić. Znajomość z nim i możliwość dzie-

czujność nie była wystarczająca, gdy spotkaliśmy pierw-

Kris Robbroeckx Pozo Azul 2022

szego nurka. Kiedy wróciliśmy najszybciej jak się dało, oka-

Po wyjęciu i spakowaniu całego sprzętu spędziliśmy niesa-

zało się, że to Pedro wrócił o jeden dzień wcześniej i robił

mowitą noc w bardzo malowniczym miejscu niedaleko ja-

właśnie dekompresję.

skini. To było idealne zakończenie tej podróży. Teraz czas na następne wyzwania.

Po udzieleniu mu pomocy przy sprzęcie i wyjściu z wody usłyszeliśmy od niego, że u niego również nie wszystko

Płetwonurkowie:

poszło zgodnie z planem. Po przejściu przez studzienkę

Günther Faul (nieobecny z powodu choroby)

nr 3 i tym, jak go zostawiłem, zdecydował się rozbić obóz

Pedro Balordi

zaraz za studzienką. Następnego dnia przetransportował sprzęt potrzebny na kolejne etapy, na początek studzien-

Wsparcie powierzchniowe:

ki nr 4. Ta sucha sekcja nazywa się Razor Passage, ponie-

Edgar Struijlaart

waż skały są tu ostre jak brzytwa. Odległość w poziomie, ale także w pionie wynosi w sumie około 40 m i zajęło mu

Wsparcie podwodne i powierzchniowe:

to cały dzień. Nazajutrz, kiedy wrócił do swojego sprzę-

Alvaro Aguilera

tu, okazało się, że jego rebreather został zalany podczas

Esther Schneider

transportu dzień wcześniej, a elektronika i skruber prze-

Jolanda Spronck (fotograf)

stały działać. Niestety dla niego był to koniec wyprawy.

Joseph Carl Schützenhofer Kris Robbroeckx

Cały rok przygotowań i treningów został zniweczony za

Laurent Miroult (drugi fotograf)

sprawą jednego litra wody. Wydostanie się z jaskini zaję-

Niko Gerdau

ło mu dwa kolejne dni. Kiedy zaczynasz projekt tej skali,

Peter Goossens (fotograf zespołowy + dron)

to starasz się zaplanować jak najwięcej. Chociaż nie osią-

Philipp Schneider

gnęliśmy zamierzonych celów, to spędziliśmy razem nie-

Vincent Kessler

samowity czas. Udało nam się wyciągnąć wiele lekcji, z czego niektóre z nich w bardzo trudny sposób, a niektóre w nieco łatwiejszy. To czego ja nauczyłem się w Pozo Azul, to to, aby być świadomym, że błędów nie da się uniknąć, ale ważne jest, aby zachować spokój i po prostu nurkować, cieszyć się stworzonym zespołem w całej jego różnorodności i nigdy nie lekceważyć potęgi umysłu. Zawsze będę pamiętał i szanował każdego członka tej grupy.

To oni sprawili, że było to wspaniałe doświadczenie i wspomnienie na całe życie.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

125

ŚRODOWIS KO

tekst i zdjęcia: Małgorzata Sobońska-Szylińska

Skrzydlice Jadow ite pi ęknoś c i

Gdy zaczynamy swoją przygodę z nurkowaniem, kierując się marzeniami o eksplorowaniu rafy koralowej, zazwyczaj pierwszym wybieranym przez nas naturalnie kierunkiem jest Egipt.

Przylegające do niego Morze Czerwone łączy Morze Śródziemne z Oceanem Indyjskim i opływa jego wybrzeże na odcinku wynoszącym ponad 800 km.

Rafy koralowe zaczynają się tu już na płyciznach, przy brzegu.

Gdy zejdzie się głębiej lub dalej odpłynie, wrażenia zachwytu nad tamtejszym podwodnym światem tylko się potęgują.

126

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

127

ŚRODOWIS KO

Takie były też moje początki. W Egipcie, w okolicach Hur-

delikatny prąd, sunęły z rozpostartymi płetwami prosto na

ghady, 25 lat temu kończyłam swój pierwszy kurs nurko-

mnie. Obleciał mnie strach. Bałam się, że przypadkiem któ-

wy. Wtedy też pierwszy raz spotkałam skrzydlice. Miałam

raś z nich muśnie mnie ostro zakończoną wypustką jednej

szczęście. Spotkałam od razu całe stado ok. 30 – 40 osob-

z płetw i wtedy na pewno umrę. Instruktor ostrzegał nas,

ników. Odniosłam wtedy wrażenie, że pojawiły się nagle

by nie dotykać niczego pod wodą, a zwłaszcza skrzydlic,

i znikąd. Ale prawda była taka, że w tamtym czasie moim

bo to może się źle skończyć. Widząc je w takiej ilości już

głównym zmartwieniem była walka z pływalnością. Uwię-

zaczęłam więc w myślach żegnać się z życiem…

ziona w ciągłej pozycji „na marchewkę”, uporczywie od-

128

bijając się od piaszczystego dna, machałam wszystkimi

Wtedy nic się oczywiście nie stało, a przez minione ćwierć

kończynami kurczowo ściskając inflator, by choć na chwi-

wieku zdążyłam już oswoić się z tymi pięknymi stworze-

lę się wypoziomować. Kiedy wreszcie mi się to udało, za-

niami i nauczyć właściwie z nimi postępować. Niemniej,

marłam… Podniosłam głowę i je zobaczyłam. Były niemal

ten widok był dla mnie tak wielkim przeżyciem estetycz-

nieruchome. Rozproszone w eleganckim szyku, z ciałami

nym, że opowieścią o majestatycznym przepływie stada

przyozdobionymi brązowo-białymi paskami, niesione przez

skrzydlic tuż przed szybką mojej maski, dzieliłam się wte-

Małgorzata Sobońska-Szylińska Skrzydlice

dy ze wszystkimi, z którymi rozmawiałam. A że robiłam

z całej okolicy, by obejrzeć nurków. Można odnieść wra-

to z wypiekami na twarzy i pełna entuzjazmu, ktoś z mo-

żenie, że jesteśmy dla nich chyba nawet większą atrakcją

ich rozmówców zorganizował mi nawet wówczas występ

niż one dla nas.

w początkującej rozgłośni młodzieżowej o nazwie „Radiostacja”, gdzie mogłam o tym zdarzeniu opowiedzieć tysiąc-

Nie ulega wątpliwości, że uroda skrzydlic jest spektaku-

om słuchaczy na antenie.

larna. Niektórzy uważają je za najpiękniejsze stworzenia zamieszkujące morskie głębiny. Słynny austriacki biolog

Od tego momentu pokochałam skrzydlice. Zawsze, gdy

i prekursor nurkowania, Hans Hass zwykł je był określać

jestem pod wodą wypatruję ich przycupniętych do dna

mianem „najpiękniejszych kwiatów Morza Czerwonego”.

czy zaplątanych w korale. Nigdy potem nie spotkałam ich

I coś w tym jest.

w tak dużym stadzie w toni w ciągu dnia. Za to, zawsze gdy jestem w Egipcie z nadzieją schodzę na nocne nurko-

Skrzydlice zamieszkują raczej płytsze warstwy rafowego

wania. Tu, zwłaszcza w Marsa Alam, w nocy, światło la-

ekosystemu, choć badacze stwierdzali ich obecność nawet

tarki przyciąga ciekawskie skrzydlice, które spływają się

na głębokości 200 m! Lubią zaszywać się w szczelinach skał

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

129

ŚRODOWIS KO

130

Tamara Adame Małgorzata Sobońska-Szylińska The Cave Corals Project Skrzydlice

lub wisieć uczepione do załomków utworzonych z twar-

Dlatego przede wszystkim, nurkując w okolicach, w któ-

dych korali lub poplątanych gałęzi gorgonii. A gdy już ode-

rych żyją skrzydlice lub pokrewne do nich skorpeny, pamię-

rwą się od podłoża, zastygają ją wodzie w sztywnej pozie

tajmy o zachowywaniu jak najdalej posuniętej ostrożności.

i pozwalają się nieść jej nurtowi. Płynąc, eksponują peł-

Jest ona wskazana zwłaszcza podczas nurkowań nocnych.

nię swej urody wyprężając wokół ciała płetwy, które po-

W ich trakcie zdarza się przecież, jakże często, że naszą

wiewają jak proporce. Taki widok może oczarować i uśpić

uwagę pochłania jakiś mały obiekt, który pragniemy sfo-

czujność niejednego śmiałka, zwłaszcza, że skrzydlice wy-

tografować z różnych perspektyw naszym obiektywem

dają się nielękliwe i przyjazne. Warto jednak mieć świado-

„makro”. Ustawiamy lampy, próbujemy znaleźć stabilną

mość, że wśród tych powiewających wstęg czają się ostre

pozycję, żeby optymalnie ustawić oświetlenie. I właśnie

jak igły kolce jadowe.

to jest ten moment, w którym niechcący możemy nadziać się na kolec skrzydlicy przycupniętej w skalnej szczelinie.

Przypadkowe nabicie się na nie, czy choćby lekkie otar-

Wystarczy chwila nieuwagi i nagły ból może nas zmusić

cie dłoni wywołuje gwałtowny, rwący ból, który zaczyna

do przedwczesnego wynurzenia.

promieniować z nakłutego miejsca. Jad, który wydobywa się z kolca po ukłuciu powoduje mniejsze lub większe za-

System jadowy skrzydlic składa się z 16 kolców, na których

trucie organizmu. Potrafi ono utrzymywać się przez wie-

znajdują się gruczoły jadowe. Skrzydlice stroszą je z dumą

le godzin. W miejscu nakłucia skóra blednie pod wpływem

jak pióropusz, przez co wyglądają jakby naprawdę nikogo

stanu zapalnego tkanek. Jeśli zaaplikowana dawka jadu

się nie bały. Podpływają blisko do ludzi bez najmniejszej

jest duża, u zranionego człowieka może dojść nawet do

oznaki lęku, a inne drapieżniki, w tym nawet rekiny, omi-

ostrych symptomów niewydolności układu krążenia po-

jają je szerokim łukiem. W takich okolicznościach przyro-

łączonej z majaczeniem i drgawkami. U porażonej osoby

dy z pewnością czują się bezpieczne. A my, w tym akurat

pojawiają się nudności, trudności w oddychaniu, ból sta-

wypadku, powinniśmy brać przykład z rekinów.

wów a nawet konwulsje. W takich przypadkach konieczna jest szybka interwencja medyczna. Ukąszony nurek po-

Same skrzydlice są natomiast niezwykle drapieżne i żar-

winien niezwłocznie wynurzyć się z zachowaniem zasad

łoczne. Z lubością oddają się pożeraniu mniejszych ryb,

bezpieczeństwa. Najszybciej dostępnym sposobem dzia-

mięczaków i skorupiaków. Z uwagi na ich zjawiskową uro-

łania już po wynurzeniu jest nacięcie rany i próba ode-

dę ryby te często wpuszczane są przez niedoświadczonych

ssania jadu. W oczekiwaniu na fachową pomoc medyczną

akwarystów do zbiorników, w których są już inne, mniej-

można próbować okładać ranę kompresem z gorącej wody

sze zwierzęta. Takie historie nigdy nie kończą się dobrze.

w celu zneutralizowania toksyn. Należy mieć na uwadze,

Gdy tylko skrzydlica osiągnie większe rozmiary, mniejsze

że nawet niewielka dawka jadu może spowodować wstrząs

ryby zaczynają znikać z akwarium w zastraszającym tem-

anafilaktyczny, co może za sobą nieść bardzo poważne kon-

pie. Zbiornik zamienia się szybko w akwarium jednoga-

sekwencje. Jadowitość stała się źródłem innej, zamiennej

tunkowe... Nieprzeciętna uroda najwyraźniej nie idzie tu

dla tych ryb nazwy. Skrzydlice nazywane są bowiem rów-

w parze z łagodnym usposobieniem.

nież „ognicami”.

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

131

ŚRODOWIS KO

Okrucieństwu skrzydlicy dorównuje jej spryt. Z zimną

w okolicach Florydy w latach 90-tych ubiegłego wieku.

krwią i żelazną bezwzględnością potrafi ona zapędzić

Kilka lat później, w 2007 r. zaobserwowano je w wodach

swoją potencjalną zdobycz do miejsca, z którego nie ma

przybrzeżnych Kuby. Już po upływie zaledwie dwóch lat

już ucieczki. Robi to z wdziękiem, zagarniając wodę i wa-

gatunek zadomowił się w tamtejszej rafie do tego stop-

chlując swoimi wstęgowatymi płetwami. A gdy ofiara nie

nia, że nurkowie spotykali jego przedstawicieli niemal

ma już dokąd uciec, podstępna piękność rozwiera paszczę

przy każdym nurkowaniu. Dziś skrzydlice można spotkać

i dokonuje błyskawicznej egzekucji wciągając przerażone

w całym rejonie wysp karaibskich. Ich obecność przyczy-

zwierzę do wnętrza swojej gęby. Jest się zatem czego bać!

niła się do zmian w bioróżnorodności tamtejszego eko-

Do tego skrzydlica jest gatunkiem niezwykle inwazyjnym.

systemu. Skrzydlice bowiem zachowują się jak buldożery.

Zdarza się, że poszczególne osobniki są wciągane do zbior-

Pożerają wszystko, co napotkają na swojej drodze i co jest

ników balastowych statków i tym sposobem przedostają

w stanie zmieścić się w ich rozwartej paszczy. Na szczę-

się do zupełnie nowych dla siebie akwenów, siejąc po-

ście, skrzydlice dorastają do rozmiaru 25-35 cm, ich pasz-

strach i spustoszenie w stabilnych dotąd ekosystemach

cza nigdy nie będzie zatem tak szeroko otwarta, by mógł

rafowych. Taka historia zdarzyła się w ostatnich dekadach

zmieścić się w niej nurek.

w rejonie Karaibów. Pierwsze osobniki tego gatunku zostały wypuszczone przez nieodpowiedzialnych akwarystów

132

Małgorzata Sobońska-Szylińska Skrzydlice

Ekspansji skrzydlic sprzyja ich sposób rozmnażania się. Są

wane są zawody w połowie największej liczby osobników

to ryby jajorodne. Jeden samiec w okresie tarła organizu-

tego gatunku. W krajach basenu Morza Karaibskiego lan-

je sobie zazwyczaj swój prywatny harem złożony z kilku

sowana jest moda na jedzenie ich mięsa. Przy czym, dania

samic. Czasem jest ich nawet 10. Każda z samic składa od

przygotowane ze skrzydlic zawsze doprawiane są dresz-

2000 do 15000 jajeczek ikry. Potencjał rozrodczy tego

czykiem emocji. W spożywanym posiłku może znaleźć się

gatunku jest zatem ogromny!

przecież niewielka ilość słynnego jadu zwierzęcia. Potrawy zamawiamy zatem na własne ryzyko.

Z całą pewnością w tej chwili nie dość, że skrzydlice nie są gatunkiem zagrożonym, to one same są postrzega-

Tak samo na własne ryzyko nurkujemy. Podziwiajmy więc

ne jako zagrożenie dla innych gatunków. W ostatnich la-

ich piękno, ale nie dajmy się mu zwieść…

tach zdążyły już zarybić akwen Morza Śródziemnego do tego stopnia, że naukowcy zastanawiają się nad sposobami zredukowania ich liczby. Na Kubie, gdzie ich liczebność również wyrwała się spod jakiejkolwiek kontroli organizo-

Divers24_________ nr 22, marzec 2023

133

DIVERS24 to nie tylko magazyn!

W naszej ofercie posiadamy jedną z największych kolekcji książek nurkowych dostępnych od ręki, w której każda miłośnikcza i każdy miłośnik podwodnej lektury znajdzie coś dla siebie!

J UŻ W S PRZ E DA ŻY!

Najnowsza książka Kariny Kowalskiej Kustoszki Muzeum Nurkowania

sklep.divers24.pl 134

Otrzymujesz od nas najbardziej wyspecjalizowane ubezpieczenie nurkowe ważne na całym świecie

ODKRYJ WSZYSTKIE OPCJE UBEZPIECZENIA

www.nogravityworld.com