Jaarverslag 2012
Jaarverslag 2012 Inhoud
†
Pagina
Jaarverslag
Doelstelling en Taken
5
Uit en rondom de organisatie
7
Productiecijfers 2012
†
11
Jaarrekening
Financieel Jaarverslag
14
Goedkeurende controleverklaring
24
Bijlage 1 : Samenstelling Bestuur/ Commissies/ Bureau
26
Bijlage 2 : Samenstelling Commissies
28
Bijlage 3 : Overzichten productiecijfers 2012
30
Doelstelling en Taken Doelstelling: De Gemeenschappelijke Regeling “hûs en hiem”, welstandsadvisering en monumentenzorg, is opgericht 1 januari 1985 en voortgekomen uit: 1925: 1947: 1980:
Provinciale Friesche Adviescommissie ter wering van de inbreuk op de schoonheid van stad en land. Provinciale Friese Schoonheidscommissie. Friese Schoonheidscommissie “HUS en HIEM”.
De regeling heeft ten doel de gemeenschappelijke belangen van de deelnemende gemeenten te behartigen op het gebied van de bouwkunstige, stedenbouwkundige en landschappelijke schoonheid in de provincie Friesland.
Oud en nieuw in Sneek: Frittemahof en Theater Sneek.
Taken: Het lichaam geeft met behulp van een hem ten dienste staand bureau uitvoering aan de bovengenoemde doelstelling en oefent daarbij de volgende taken uit: a. het voorzien van de gemeenten in de welstandsadvisering als bedoeld in de Woningwet; b. het geven van adviezen over algemene welstandsvraagstukken aan gemeenten, andere openbare lichamen en aan particulieren, de laatsten voor zover het een tweede onafhankelijke beoordeling betreft van bouwplannen gelegen buiten de aan de Gemeenschappelijke Regeling deelnemende gemeenten; c. het voorzien van de gemeenten in de advisering over de toepassing van de Monumentenwet en de Monumentenverordening in het bijzonder in de advisering als bedoeld in artikel 11 van die wet; d. het op verzoek van gemeenten, voorzien in de advisering over de toepassing van de
5
Monumentenwet en de Monumentenverordening, in het bijzonder ten aanzien van beschermde gemeentelijke monumenten en/ of in de advisering ten aanzien van (beeldbepalende) panden binnen ingeschreven beschermde stads- en dorpsgezichten en/of in de advisering van objecten met door de gemeente toegekende cultuurhistorische waarde. De beleidsvisie heeft in de afgelopen jaren wijzigingen ondergaan, in die zin dat naast een verbreding van de adviestaken richting stedenbouw en landschap, besloten is om de verschillende adviezen op de terreinen van welstand, monumentenzorg, stedenbouw en landschap te integreren in één advies van de Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit.
Het vermoeden was er al langer, maar nu weten we het zeker: welstand is uit, ruimtelijke kwaliteit is in. Recent onderzoek bewijst het. Burgers konden kiezen of hun bouwplan zou worden voorgelegd aan een welstandscommissie of aan een commissie ruimtelijke kwaliteit. Ze moesten de vraag in een split second beantwoorden. Wat bleek: maar liefst negentig procent koos voor ruimtelijke kwaliteit. Natuurlijk, ruimtelijke kwaliteit, daar is iedereen voor. De houdbaarheidsdatum van het begrip welstand is kennelijk verstreken. Echter, uit een ander onderzoek kwam naar voren dat 95% van de burgers verwacht dat de gemeentelijke overheid op de één of andere manier toezicht houdt op en verantwoordelijkheid draagt voor de bouwplannen van de buren. Mensen hebben drommels goed door dat de kwaliteit van het pand van de buren van invloed is op de waarde van hun eigen woning. [bron: blog Matthijs de Boer]
6
Mooiwaarts Mooiwaarts, het pleidooi voor een waardevolle leefomgeving, verwierf eind 2012 in nog geen twee weken tijd zo’n 1500 sympathisanten. Mooiwaarts zet het belang van ruimtelijke kwaliteit op de agenda. Het kabinet werkt achter de schermen aan de grootste wetgevingsoperatie sinds de start van het koninkrijk in 1813: de zogenoemde Omgevingswet voegt vele honderden wettelijke regelingen samen in één wettelijk systeem. Dat biedt de kans om de regels niet alleen eenvoudig en beter te maken, maar ook om ons land tenminste zo mooi te houden als het nu is, terwijl tegelijkertijd de lokale democratie belangrijker wordt en de invloed van de bewoners groter. Maar dan is het nodig dat de kwaliteit van de leefomgeving het hoofddoel wordt van de nieuwe Omgevingswet, en dat bij alle ingrepen in de leefomgeving de vraag voorop staat of de gemeenschap er beter van wordt. Ruimtelijke kwaliteit is niet in regels vast te leggen. Kwaliteit ontkiemt in de harten van mensen, en wordt werkelijkheid waar visie, daadkracht en vakmanschap elkaar ontmoeten. Mooiwaarts bepleit dat in de Omgevingswet geregeld wordt dat die ontmoeting tot stand komt, zodat er aan het begin van ieder project gesproken wordt over zaken die de lokale gemeenschap belangrijk vindt en over de manier waarop burgers, vakmensen, overheden en adviseurs samenwerken om de leefomgeving in Nederland nog waardevoller te maken.
Organisatie Hûs en hiem is een samenwerkingsverband van alle Friese gemeenten. De rechtsvorm is een Gemeenschappelijke Regeling (GR). Het bestuur van de GR wordt gevormd door vertegenwoordigers van de deelnemende gemeenten. Naast het Algemeen Bestuur kent de organisatie een Dagelijks Bestuur, dat leiding geeft aan het bureau van hûs en hiem. Het bureau staat onder leiding van de directeur, tevens secretaris van het bestuur. Het bureau van hûs en hiem bestaat ultimo 2012 uit 13 medewerkers (10,5 fte). Hûs en hiem is aangesloten bij de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit (voorheen Federatie Welstand), het landelijk aanspreekpunt en platform voor welstandsadvisering en monumentenzorg. Hûs en hiem werkt samen met andere provinciale organisaties in het landelijk Team Ruimtelijke Kwaliteit Nederland (TRKN), waarvan meer dan 200 professionals deel uit maken. Vanuit alle ruimtelijke disciplines adviseren en bieden de teamleden ondersteuning op het gebied van ruimtelijke kwaliteit en erfgoed. TRKN bundelt de in Nederland aanwezige ervaring en deskundigheid op dit gebied.
Wijziging GR In 2012 heeft het Algemeen Bestuur ingestemd met een wijziging van de GR inzake de samenstelling van het bestuur. De wijziging heeft betrekking op het vervullen van het voorzitterschap van het Algemeen Bestuur en het kunnen benoemen van twee bestuursleden uit één gemeente bij levering van een voorzitter. Fred Veenstra, burgemeester van de gemeente Franekeradeel is tijdens de Algemene Bestuursvergadering van 22 juni 2012 benoemd tot voorzitter van het Algemeen Bestuur.
7
Directiewisseling Op 22 juni 2012 werd afscheid genomen van Ap Timmermans, die na ruim 14 jaar als directeur bij hûs en hiem te hebben gewerkt met pensioen is gegaan. Ter gelegenheid van diens afscheid werd in de Harmonie te Leeuwarden een mini-symposium gehouden met de titel Mooi Nu!, waarbij diverse sprekers zich uitspraken over actuele kwesties inzake ruimtelijke kwaliteit. Als opvolger van Ap Timmermans werd Marc A. Visser per 1 juni 2012 benoemd tot directeur.
Ap Timmermans en zijn opvolger Marc A. Visser
Nieuwe commissieleden Tijdens een ‘buitengewone zitting’ van de Centrale Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit op 21 december 2012 werd afscheid genomen van aftredende leden van de Centrale Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit en werden de nieuwe leden voorgedragen. Leden van de commissie worden voor een periode van drie jaar benoemd. De wijziging van de samenstelling van de centrale adviescommissie treedt per 1 januari 2013 in werking.
Fietstochten met raadsleden Hûs en hiem levert de leden van de lokale adviescommissies ruimtelijke kwaliteit in alle 27 Friese gemeenten. De leden worden benoemd door de gemeenteraden. Een goed contact tussen de commissieleden en de raadsleden bevordert de goede samenwerking. In 2013 staan fietstochten en informele bijeenkomsten van medewerkers van hûs en hiem met de gemeenteraadsleden in de Friese gemeenten op het programma. Gemeenteraadsleden en medewerkers van hûs en hiem stappen op de fiets om gezamenlijk de resultaten van het ruimtelijke-kwaliteitsbeleid in de gemeente te aanschouwen en te bediscussiëren. Doel is ook om nader kennis te maken met de op 1 januari 2013 aantredende nieuwe voorzitter van de lokale adviescommissie. De voorzitters van de lokale adviescommissies (rayonadviseurs) rouleren immers elke drie jaar.
8
Klanttevredenheidsonderzoek In Fryslân wordt welstandstoezicht gunstiger beoordeeld dan in de rest van Nederland. Dit blijkt uit het klanttevredenheidsonderzoek 2012 van de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit. Het gemiddelde rapportcijfer ligt landelijk op 7,2. In Fryslân ligt de waardering gemiddeld een half punt hoger op 7,7. De klanttevredenheid wordt jaarlijks gemeten via een enquête.
Nije Pleats Per 1 december 2011 is de verantwoordelijkheid voor de Nije Pleats door de provincie overgedragen aan de gemeenten in Fryslân en is de loketfunctie ondergebracht bij hûs en hiem. De werkwijze van de Nije Pleats heeft zich de afgelopen jaren bewezen en kan op een breed maatschappelijk draagvlak rekenen. Het succes van de Nije Pleats heeft betrekking op de integrale benadering, de vlotte, efficiënte behandeling van aanvragen en de optimale ruimtelijke inpassing. In opdracht van de provincie werd in november 2012 gestart met een onderzoek naar de vraag hoe de Nije Pleats sinds de overdracht verloopt. Uit deze quick-scan komt naar voren dat het aantal sessies voor en na de overdracht vrijwel gelijk is gebleven. In 2012 vonden er 25 Nije Pleatssessies plaats. Dit betekent dat het adviesteam van de Nije Pleats in het verslagjaar elke twee weken wel eens bij een agrariër aan de keukentafel zat om de landschappelijke inpassing van diens uitbreidingsplannen te bespreken. De inhoudelijke ervaringen met de Nije Pleats zijn positief. De Nije Pleats leidt tot tijdwinst voor de boer, maar ook tot verbetering van de ruimtelijke inpassing en tot versnelling van de vergunningsprocedure.
Vredeman de Vries Prijs voor Architectuur 2012
De Michaëlschool in Leeuwarden won in 2012 de Vredeman de Vries Prijs (ontwerp Onix)
De Vredeman de Vries Prijs van de provincie Fryslân is een jaarlijkse prijs. Het ene jaar voor architectuur en het andere jaar voor vormgeving. De provincie wil met deze prijs het ontwerpklimaat in de provincie een stimulans geven.
9
De Michaëlschool uit Leeuwarden is de winnaar van de Vredeman de Vries Prijs voor Architectuur 2012. Een unanieme jury koos voor het ontwerp van Onix projectarchitect Allart Vogelzang uit Groningen. Gedeputeerde Jannewietske de Vries reikte de prijs op zaterdag 1 december 2012 uit in het Woudagemaal te Lemmer. Naast de juryprijs was er de LCpublieksprijs. Deze ging naar de uitbreiding van een woning aan de Fioringras Leeuwarden van VNL-architecten uit Grou. De door hûs en hiem samengestelde reizende expositie met alle inzendingen werd vervolgens in het Provinciehuis te Leeuwarden getoond.
Nieuwe website Het debat over ruimtelijke kwaliteit in Fryslân wordt dagelijks gevoerd en hûs en hiem wil daarin een prominente rol spelen. Daarbij hoort een geactualiseerde website, die het mogelijk maakt om interactief te communiceren met al diegenen, die de bouwkunstige schoonheid van Fryslân ter harte gaat. De nieuwe website van hûs en hiem werd gelanceerd tijdens de kerstborrel op de ARK Fryslân te Leeuwarden.
Project van de maand Sinds eind 2012 selecteert hûs en hiem elke maand een bijzonder project, dat extra aandacht verdient en vervolgens op de website wordt gepubliceerd. De eerste keuze in december 2012 viel op een bijzonder ontwerp voor een Brede School in de Westereen. Door de gemeente Dantumadiel werd bekend gemaakt dat Studio Skets uit Groningen is geselecteerd als architect voor het ontwerp van de nieuwe Brede School in de Westereen. Aan de selectieprocedure namen vijf architectenbureaus deel. Hûs en hiem bood ondersteuning bij de selectieprocedure en trad op als adviseur van de gunningscommissie.
Geselecteerd ontwerp brede school in De Westereen (Studio Skets)
10
Algemeen In het verslagjaar 2012 heeft een daling van het aantal adviesaanvragen ten gevolge van de aanhoudende bouwcrisis geleid tot een substantieel exploitatietekort bij hûs en hiem. Mede in het licht van de discussie over veranderende wet- en regelgeving (o.a. de invoering van de kan-bepaling) is de financiële continuïteit van de Gemeenschappelijke Regeling hûs en hiem nadrukkelijk onderwerp van permanente bestuurlijke aandacht. In juni 2012 is door het Algemeen Bestuur de Beleidsnotitie Toekomstbestendige Dienstverlening Ruimtelijke Kwaliteit 2012-2016 vastgesteld. In november 2012 werd reeds duidelijk dat er voorlopig nog geen zicht was op verbetering van de conjuncturele situatie. Daarbij is aan de orde welke maatregelen dienen te worden getroffen ter verbetering van de financiële positie. Nadere besluitvorming door het Algemeen Bestuur hierover wordt in 2013 verwacht.
Productiecijfers 2012 De overzichten van productiecijfers in 2012 bieden naast inzicht in de ontwikkelingen voor alle bij hûs en hiem betrokken gemeenten gezamenlijk, ook inzicht in de verschillen tussen de afzonderlijke gemeenten. De meer gemeente-specifieke overzichten zijn in de bijlagen opgenomen. In het verslagjaar is de uitvoeringsorganisatie van de Nije Pleats bij hûs en hiem geïmplementeerd. Ten behoeve van de transparantie zijn in de jaarrekening de inkomsten en uitgaven voor het project Nije Pleats afzonderlijk weergegeven. In 2012 zijn door de deelnemende gemeenten in totaal 3876 adviesaanvragen (welstands en monumentenadvies) ingezonden. In 2011 bedroeg dit aantal 4668 adviesaanvragen. Er is dus in het verslagjaar opnieuw sprake geweest van een daling van het aantal adviesaanvragen met 17%, zij het dat dit een iets lagere daling is dan in 2011 waar de daling ruim 19% was. Sinds het uitbreken van de bouwcrisis is het aantal adviesaanvragen gedaald van 7988 in 2008 naar 3876 in 2012. Cumulatief is er sprake van een daling van meer dan 50% in vier jaar. De daling van het aantal adviesaanvragen voor welstand en monumenten heeft geleid tot een daling van de legesinkomsten. De inkomsten uit deze advisering zijn afgenomen van € 906.094,- in 2011 naar € 810.656, een daling met 10,6 %. De daling van de totale adviesinkomsten is minder groot (van € 937.434 in 2011 naar € 908.152 in 2012), dankzij aanvullende omzet uit Nije Pleats en overige advieswerkzaamheden. Daar staat wel tegenover dat de lasten in 2012 met € 1.020.466 op een hoger niveau lagen dan in 2011 (€ 924.911). De combinatie van afgenomen inkomsten uit advieswerkzaamheden en hogere lasten leidt in 2012 tot een negatief exploitatieresultaat van € 99.139 en dus tot een negatieve Algemene Reserve. Alsdan bedraagt deze op 1 januari 2013: € -15.779.
11
12
13
JAARREKENING 2012 GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING hûs en hiem Balans
31.12.2012
31.12.2011
Activa vaste activa materiële vaste activa investeringen met een economisch nut immateriële vaste activa
38.992
51.301
0
4.602
vlottende activa Debiteuren depot TNT post Banksaldo
54.074 290 0
overlopende activa
109.890 290 44.188 54.364
154.368
11.848
0
105.204
210.271
Passiva vaste passiva Eigen vermogen algemene reserve nog te bestemmen resultaat
83.360 -99.139
Voorzieningen voorziening groot onderhoud vlottende passiva Reservering accountantskosten 2011 Bankschuld
60.084 23.276 -15.779
83.360
10.771
25.000
5.250 24.028
netto-vlottende schulden Crediteuren overlopende passiva
Totaal
14
5.150 0 29.278
5.150
7.219
14.872
73.715
81.889
105.204
210.271
TOELICHTING OP DE BALANS
Waarderingsgrondslagen Hûs en hiem past het systeem van lineaire afschrijving toe. Afschrijving op activa start in het jaar volgend op de aanschaf. De richtlijnen van de fiscus worden toegepast, waardoor bijvoorbeeld computerapparatuur niet meer in drie jaar, maar in vijf jaar wordt afgeschreven. Materiële vaste activa Het verloop van deze post in 2012 was als volgt: Boekwaarde per 1 januari 2012 Investering Afschrijvingen Boekwaarde 31 december 2012
€ -
51.302,00 3.816,00 16.126,00
€
38.992,00
€ -
4.602,00 0,00 4.602,00
€
0,00
Immateriële vaste activa Het verloop van deze post in 2012 was als volgt: Boekwaarde per 1 januari 2012 Investering Afschrijving Boekwaarde 31 december 2012
Vlottende activa Het door hûs en hiem gehanteerde systeem van voorschotnota’s levert een geldstroom op die normaliter in de pas loopt met de vaste maandelijkse lasten (salarissen, premies, etc.). Mede door deze voorschotnota’s is er weinig zorg nodig voor debiteurenbeheer. Het openstaande saldo aan vorderingen per 31 december 2012 bedraagt € 54.074. Het saldo van de rekening-courant bij de Bank Nederlandse Gemeenten was op 31 december € 27.215 negatief. Het saldo van de handelsrekening bij de Friesland Bank was per 31 december € 3.187 positief. De kredietfaciliteit die hûs en hiem bij de Bank Nederlandse Gemeenten geniet, betreft een bedrag van € 500.000.
Overlopende activa Onder overlopende activa is een bedrag opgenomen voor € 11.848 aan transitoria. Het betreft hier enkele vooruitbetaalde posten en enkele opbrengsten die pas in 2013 berekend konden worden.
15
Algemene reserve Verloop algemene reserve 2012
2011
saldo per 1 januari resultaat voorgaand jaar
60.084 23.276
16.407 43.677
saldo per 31 december
83.360
60.084
Nog te bestemmen resultaat Dit betreft het negatieve resultaat over 2012 ad € 99.139, waarmee de algemene reserve per 1-1-2013 uitkomt op € 15.779 negatief.
Voorzieningen In 2012 is schilderwerk buitenom uitgevoerd. Hierbij zijn enkele grote reparaties (houtrot, lekkende goot, lek isolatieraam) uitgevoerd. De totale kosten ad € 14.229 zijn ten laste van de opgebouwde voorziening groot onderhoud gebracht.
Vlottende passiva Onder vlottende passiva is een reservering geboekt voor accountantskosten over 2011 ten bedrag van € 5.250. De post Crediteuren onder de netto-vlottende schulden betreft voor € 7.219 nog niet betaalde crediteuren per 31 december.
Overlopende passiva Onder overlopende passiva is een bedrag opgenomen voor € 73.715 aan transitoria (omzetbelasting, loonheffing en andere kosten die pas in een volgend boekjaar tevoorschijn komen).
16
Winst- en Verliesrekening
Rekening 2012
Begroting 2012
Rekening 2011
Adviesgeld Nije Pleats Buitengewone baten/rente
859.385 48.767 13.175
1.044.000 0 0
937.434 10.370 383
totaal baten
921.327
1.044.000
948.187
Kapitaallasten Directe personeelskosten Indirecte personeelskosten Externe personeelskosten Huisvesting Kantoorkosten Organisatiekosten Inkoop Nije Pleats Onvoorzien Buitengewone lasten/bankkosten
20.729 780.710 35.884 37.995 19.448 35.795 46.225 42.709 0 971
25.000 823.000 12.500 54.500 28.500 22.000 70.000 0 3.000 0
24.208 735.487 13.358 48.392 24.852 33.642 44.386 0 0 586
1.020.466
1.038.500
924.911
-99.139
5.500
23.276
Baten
Lasten
totaal lasten
saldo
Kapitaallasten Directe personeelskosten Indirecte personeelskosten Externe personeelskosten Huisvesting Kantoorkosten Organisatiekosten Inkoopkosten Nije Pleats Onvoorzien Buitengewone lasten/bankkosten
17
Toelichting op de winst- en verliesrekening Kapitaallasten (Zie de staat van activa) In 2012 zijn enkele kleine investeringen gedaan (koelkast, iPad, 3 laptops). In het jaar van aanschaf wordt hierop niet afgeschreven.
Personeelslasten Per 1 augustus 2012 is directeur Ap Timmermans met pensioen gegaan. Hij is opgevolgd door Marc Visser, die per 1 juni in dienst is getreden. Het aantal FTE’s is hierdoor licht gestegen, van 10,0 naar 10,1. Per 1 januari 2012 is een CAO-loonsverhoging van 1% doorgevoerd. De loonheffingen en pensioenlasten zijn in 2012 flink gestegen ten opzichte van 2011: totaal plus € 38.000! In totaal zijn de Directe personeelskosten met € 45.223 gestegen ten opzichte van 2011, maar € 42.290 onder de begroting gebleven. De post Indirecte personeelskosten kent een forse toename in 2012 ten opzichte van 2011: ruim € 22.500 meer. Voor een groot deel zijn dit éénmalige kosten: het afscheid van Ap Timmermans (ca. € 8.500) en de wervingskosten voor zijn opvolger (ca. € 8.560 ). De post Externe personeelskosten is ruim € 10.000 lager dan vorig jaar. De verklaring ligt in het feit dat in 2012 aanzienlijk minder ‘grote commissies’ zijn geweest dan in 2011, waardoor aan presentiegeld (en reiskosten) ruim € 9.000 bespaard kon worden. Per 1 augustus 2012 is het aantal uren van de van Caparis ingehuurde archivaris teruggebracht van 24 naar 16 per week.
Directe personeelskosten Indirecte personeelskosten Externe personeelskosten
Totaal
Rekening 2012
Begroting 2012
Rekening 2011
780.710 35.884 37.995
823.000 12.500 54.500
735.487 13.358 48.392
854.589
890.000
797.237
Huisvesting/Apparaatskosten Huisvesting: Nadat gedurende vijf jaar jaarlijks € 5.000 aan de Voorziening groot onderhoud is gedoteerd, is in 2012 is geen verdere toevoeging gedaan. Na aftrek van de kosten van uitgevoerd schilderwerk in 2012 resteert een voorziening van € 10.771. Hiervoor is een onderhoudsplan opgesteld. In totaal zijn de huisvestingskosten in 2012 zo’n € 5.400 lager dan in 2011. Kantoorkosten: De post Kantoorkosten ligt ruim € 2.100 hoger dan in 2011. Dit is voornamelijk veroorzaakt door iets hogere automatiseringskosten. Overigens heeft hûs en hiem in 2012 voor het laatst bijgedragen aan de (ontwikkel)kosten van IWO. Organisatiekosten: De post Organisatiekosten is ruim € 1.800 gestegen ten opzichte van 2011. Het betreft voornamelijk de subpost Diverse organisatiekosten. Hierop zijn extra kosten geboekt die voortvloeien uit het afscheid van Ap Timmermans en de ‘eindejaarsborrel’ in de ARK.
18
De opstelling van de Huisvesting/Apparaatskosten:
Huisvesting Voorziening groot onderhoud Onderhoudskosten gebouw Onderhoudskosten tuin Schoonmaakkosten Gas en elektrisch Water Huisvuilkosten Overige huisvestingskosten Kantoorkosten Kantoorartikelen Kantine Drukwerk Kosten kopieermachine Kosten website Kosten automatisering Kosten IWO software Overige kantoorkosten Organisatiekosten Verzekeringen Contributies Abonnementen/boeken Porti Telefonie Belastingen divers Accountantskosten Kosten representatie Kosten voorlichting Kosten fotografie Kosten DIROV Kosten personeelsreisje Kosten expositie VdV-prijs Kosten educatieproject VdV Bestuurskosten Diverse organisatiekosten Onvoorzien
Totaal
Rekening 2012
Begroting 2012
0 1.371 485 11.451 5.290 77 217 557
0 10.000 750 11.000 6.000 150 350 250
5.000 2.085 864 10.747 5.046 78 209 823
1.588 575 753 1.543 4.323 8.657 17.457 900
2.000 750 5.000 2.000 1.500 10.000 20.000 750
2.064 691 3.140 1.857 367 13.016 12.125 382
2.773 16.354 648 3.046 1.565 2.837 5.250 43 0 0 489 1.996 4.727 0 0 6.497
2.500 17.000 500 3.500 3.500 3.000 5.250 500 1.500 0 500 1.250 6.000 0 1.000 4.000
3.963 16.164 684 2.579 2.913 3.041 5.150 0 0 0 531 0 5.531 500 0 3.330
0
3.000
0
101.469
123.500
102.880
19
Rekening 2011
Adviesgelden Aan inkomsten uit reguliere advisering en uit diverse activiteiten (inventarisaties gemeentelijke monumenten, second opinions, e.d.) is in 2012 een bedrag van € 859.385 geboekt. Daarnaast zijn in 2012 inkomsten voor een bedrag van € 48.767 geboekt uit deelname aan de Nije Pleats. (Hier staan echter in 2012 voor het eerst inkoopkosten tegenover: € 42.709) In 2012 is een bedrag ad € 12.908 ontvangen van de Belastingdienst. Het betreft hier door hûs en hiem te veel betaalde premies WAO/WIA in 2008 en 2009. In 2012 zijn aan (eerste) welstandsadviesaanvragen 3.614 behandeld en aan monumentenadviesaanvragen 262. Dit is ten opzichte van 2011 een daling van 18,3% bij de welstandsadviesaanvragen en een stijging van 7,4% bij de monumentenadviesaanvragen. Overigens, de daling van de welstandsaanvragen heeft zich voornamelijk voorgedaan in het tweede halfjaar van 2012. Hier is een parallel te zien met de algemene economische ontwikkeling in 2012 in Nederland.
Aldus vastgesteld in de vergadering van het Algemeen Bestuur als bedoeld in art. 33 en 34 van de Gemeenschappelijke Regeling ‘hûs en hiem’. d.d. 14 juni 2013
F. Veenstra, voorzitter
M.A. Visser, secretaris
20
21
Verlichting Inventaris Inventaris (vloerbedekking) Inventaris (Varier-kruk) Inventaris (kasten adm) Inventaris (serviesgoed) Inventaris (koelkast) Frankeermachine Beamer Optoma EP774 AV install vergaderzaal Autom. Software Computers Computer (adm) Computer (laptop Piet) Computers (8 notebooks) computers (1 notebook + 1 computer (iPad Ap) 3 laptops (GB, MV, PK) Huisvesting Huisvesting Huisvesting Huisvesting Huisvesting
omschrijving
rood= immaterieel actief!
2003 2004 2008 2008 2008 2008 2012 2007 2007 2007 2007 2007 2007 2007 2008 2008 2012 2012 1998 1999 2000 2001 2003
jaar aanschaf
looptijd
10 10 10 5 10 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 15 15 15 15 15
resterende jaren
2 3 7 2 7 2 5 1 1 1 1 1 1 1 2 2 5 5 2 3 4 5 7
12,50% 11,10% 10,00% 20,00% 10,00% 20,00% 20,00% 20,00% 20,00% 20,00% 20,00% 20,00% 20,00% 20,00% 20,00% 20,00% 20,00% 20,00% 12,50% 11,10% 10,00% 9,10% 7,70%
boekwaarde
percentage afschrijving
Staat van activa rekening hûs en hiem miv 2012 (lineaire afschrijving)
2012
€ 399,27 € 1.157,89 € 10.776,54 € 140,51 € 1.334,66 € 400,00 € 685,72 € 168,00 € 192,79 € 1.275,80 € 4.602,20 € 533,25 € 241,84 € 266,63 € 3.452,80 € 655,60 € 671,43 € 2.459,40 € 930,49 € 16.145,54 € 8.194,42 € 3.370,97 € 1.664,55 € 59.720,30
€ 189.973,77
€ 20.728,42
€ 199,64 € 385,96 € 1.539,51 € 70,26 € 190,67 € 200,00 € 0,00 € 168,00 € 192,79 € 1.275,80 € 4.602,20 € 533,25 € 241,84 € 266,63 € 1.726,40 € 327,80 € 0,00 € 0,00 € 465,25 € 5.381,85 € 2.048,61 € 674,19 € 237,79
boekwaarde afschrijving begin boekjaar boekjaar
€ 1.900,43 € 3.766,16 € 15.395,04 € 351,26 € 1.906,67 € 1.000,00 € 685,72 € 840,00 € 963,95 € 6.379,00 € 23.011,00 € 2.666,24 € 1.209,17 € 1.333,12 € 8.632,00 € 1.639,00 € 671,43 € 2.459,40 € 5.899,14 € 69.932,47 € 26.730,59 € 9.198,58 € 3.403,40
investering
€ 38.991,88
€ 199,64 € 771,93 € 9.237,03 € 70,26 € 1.143,99 € 200,00 € 685,72 € 0,00 € 0,00 € 0,00 € 0,00 € 0,00 € 0,00 € 0,00 € 1.726,40 € 327,80 € 671,43 € 2.459,40 € 465,25 € 10.763,69 € 6.145,82 € 2.696,78 € 1.426,76
boekwaarde einde boekjaar
ONDERHOUD KAPITAALGOEDEREN Onderhoudsplan hûs en hiem pand J.W. Frisostraat 1, Leeuwarden Hûs en hiem bezit het pand aan de Johan Willem Frisostraat 1 in Leeuwarden. Het pand is gebouwd in het begin van de 20e eeuw en is inmiddels meer dan 100 jaar oud. Ondanks de degelijke bouw bezit het pand niet het eeuwige (onderhoudsvrije) leven. Inmiddels zijn reparaties uitgevoerd aan dak (leidekking) en muren (scheurvorming). Mede door invloeden van regen en zon zijn reparaties aan schilder- en voegwerk te verwachten. Waar het een oud pand betreft kan niet eenduidig worden bepaald wanneer grote bouwkundige herstel- en/of vervangingsmaatregelen in beeld zijn. Om te voorzien in het behoud van (de waarde van) het pand van hûs en hiem, J.W. Frisostraat 1 in Leeuwarden zijn de volgende maatregelen getroffen. -Voor kleine reparaties (hemelwaterafvoeren, markiezen, losgeraakte leien, e.d.) maken wij gebruik van een onderhoudstimmerman. Deze is op afroep beschikbaar. -Voor het schilderwerk is in een meerjarenonderhoudsplan afgesloten met Van der Geest Schilders. Het plan voorziet in de volgende taken: 2012: schilderbeurt € 10.233,00 2013: inspectiebeurt € 200,00 2014: inspectiebeurt € 200,00 2015: onderhoudsbeurt € 1.200,00 2016: inspectiebeurt € 200,00 2017: inspectiebeurt € 200,00 2018: schilderbeurt € 9.000,00 -De verwarmingsinstallatie wordt op afroep onderhouden door Pranger-Rosier. Gezien de ouderdom van de CV-ketel dient rekening te worden gehouden met vervanging. Geschatte kosten € 3.500. -De brandbeveiliging wordt op contractbasis onderhouden door Ansul. -De inbraakbeveiliging wordt op contractbasis onderhouden door Ajax Chubb Varel. De totaal hiermee gemoeide jaarlijkse kosten bedragen ca. € 1.500 (in de jaren dat er géén grote schilder-/onderhoudsbeurt wordt uitgevoerd). Ondanks de maatregelen tot behoud dienen zich zo nu en dan grotere mankementen aan: lekkage dak, schilderwerk interieur, lekkend isolerend raam, lekkende kelder, doorslaande muren (schade aan voegwerk), scheurvorming in muren. -Het topdak is in 2007 gerepareerd (vernieuwen dakbedekking en zinklijsten) à € 7.950. Daarbij is geconstateerd dat de leidekking op de schuine daken, i.c. de bevestiging (koperen haakjes) niet in optimale staat verkeert. Eigenlijk zouden alle leien opnieuw vastgezet moeten worden. Geschatte kosten (vnl. arbeidsloon) € 4.000 -Op veel plaatsen is in het pand, door intensief gebruik, sprake van beschadiging/slijtage in het schilderwerk. Geschatte kosten herstel € 4.000 -Een groot isolerend raam op de eerste etage is lek. Geschatte kosten vervanging € 1.000 -Hoewel de lekkage in de kelder in 2011 grotendeels is verholpen, is er nog een reparatie nodig aan een kleine lekkage. Geschatte kosten € 1.000 -Op enkele plekken in de op het zuiden gerichte muren bevinden zich lekkende voegen. Dit leidt bij stevige regenval tot doorlekken. De muren op het zuiden en westen moeten geïnspecteerd en waar nodig opnieuw gevoegd. De geschatte kosten bedragen € 5.000 -Op meerdere plekken zitten scheuren in de buitenmuren. Dit behoeft constante aandacht. Voor deze (en nog te verwachten) mankementen is een financiële voorziening getroffen die streeft naar een dekking van (een deel van) de te verwachten kosten. De stand van de Voorziening groot onderhoud was per 1-1-2012 € 25.000. Na uitvoering van schilderwerk en houtrotreparaties in 2012 is de stand per 1-1-2013 nog € 10.770. Computerapparatuur/Telecom In 2012 zijn enkele laptops vervangen. De beslissing om over te stappen naar een modernere Officeversie (nog steeds wordt het Officepakket versie 2000 gebruikt) is nog niet genomen. De (mobiele) telefoontoestellen zijn boekhoudkundig afgeschreven. Besloten is de vervanging van de apparaten per geval te bekijken. In 2012 zijn twee apparaten vervangen. 22
BEDRIJFSVOERING Hûs en hiem voert welstandsadvisering uit voor de deelnemende gemeenten. Ook biedt hûs en hiem diensten aan de deelnemende gemeenten aan op het gebied van archeologie en (gemeentelijke) monumentenzorg. Daarnaast verricht hûs en hiem incidenteel opdrachten in het kader van second opinions, en opdrachten voor gemeenten met betrekking tot quality teams (begeleiding bestemmingsplannen e.d.). Het streven is de tarifering voor de dienstverlening af te stemmen op dekking van de totale lasten, immers, hûs en hiem is een non-profit organisatie. In 2012 is dit niet gelukt. Het aantal adviesaanvragen daalt zo snel dat het huidige tariefstelsel niet meer leidt tot een dekking van de kosten. De dienstverlening wordt afgestemd op de behoeften van de gemeenten. Een instrument daarbij is het klanttevredenheidsonderzoek welke tweejaarlijks wordt uitgevoerd. Ook de dagelijkse contacten met ambtenaren en wethouders kunnen reden zijn tot verdere afstemming van de dienstverlening. Om verantwoording af te leggen aan de deelnemende gemeenten inzake het functioneren van de lokale commissies worden jaarverslagen gemaakt. Tevens vinden jaarlijkse evaluatiegesprekken plaats met de verantwoordelijke gemeentelijke portefeuillehouders Het beleid ten aanzien van personeelsbezetting is terughoudend. Het aantal fte’s per 31-12-2012 bedraagt 10,1. Daarnaast wordt gebruikt gemaakt van een via Caparis gedetacheerde archivaris. Het betreft 0,45 fte. Het aantal werknemers in totaal bedraagt 13.
WEERSTANDSVERMOGEN Hierbij gaat het om het vermogen om substantiële tegenvallers op te vangen, zonder dat beleid moet worden aangepast. Het gaat dus om de robuustheid van de begroting. Het vermogen om het beleid door te kunnen zetten is afhankelijk van de weerstandscapaciteit. De weerstandscapaciteit omvat de middelen en mogelijkheden van de organisatie om niet begrote kosten te dekken. De weerstandscapaciteit van hûs en hiem bestaat naast het (eigen) vermogen uit het begrote positieve resultaat uit de bedrijfsvoering. Tevens is het bezit van het kantoorpand (Johan Willem Frisostraat 1 in Leeuwarden) een belangrijke onderdeel van de weerstandscapaciteit. Het pand is onbelast met hypotheek. De WOZ-waarde is per 1-1-2012 vastgesteld op € 363.000. De waarde voor de opstalverzekering (op basis van herbouw-waarde) is gesteld op € 920.000. Het eigen vermogen (exclusief de waarde van het pand) per 1-1-2013 bedraagt € 15.779 negatief. De meerjarenraming blijft onzeker. Al enkele jaren daalt het aantal adviesaanvragen. De oorzaak is, naast de verruimde mogelijkheid om vergunningsvrij te bouwen, vooral ook een door de economische crisis afnemende bereidheid van burgers en bedrijven in (ver)bouw te investeren. Hûs en hiem heeft al eerder op deze ontwikkeling geanticipeerd met flinke kostenreducties. In 2012 zijn de genomen maatregelen niet meer voldoende gebleken om een eigen vermogen te behouden. De gemeenschappelijke regeling voorziet in artikel 34 tot bijstorting door de deelnemende gemeenten. De weerstandscapaciteit is bij hûs en hiem daarmede dynamisch, dat wil zeggen dat het eigen vermogen beïnvloedbaar is. Immers, ook de tarifering voor de dienstverlening kan bij een dreigend tekort in de dekking van de vaste lasten redelijk snel aangepast worden. Het laat zich echter wel raden dat de bedrijfsvoering er op gericht is om een verhoging van de tarieven te voorkomen. Als risico bij de bedrijfsvoering kan worden aangemerkt, naast de algemene conjuncturele ontwikkeling, de ontwikkeling van wetten en regels door de rijksoverheid. Tevens wordt geconstateerd dat sommige aangesloten gemeenten niet meer in alle gevallen de verplichte welstandstoetsing door hûs en hiem laten uitvoeren. Daarmee worden werkzaamheden aan de Gemeenschappelijke Regeling onthouden waar die juist voor is gecreëerd. Een risico is tevens het uittreden van een (of meerdere) in de Gemeenschappelijke Regeling hûs en hiem deelnemende gemeente(n). In de Regeling is over de mogelijkheid tot uittreden een paragraaf opgenomen.
23
24
25
BIJLAGE 1. SAMENSTELLING VAN HET BESTUUR/ COMMISSIES/ BUREAU. DAGELIJKS BESTUUR. Leden:
G. van Delft-Jaasma, voorzitter, tot 1-2-2012 F. Veenstra, voorzitter, vanaf 22-6-2012 H. Deinum, vicevoorzitter A. van der Ploeg, penningmeester N. Ketelaar G. Akkerman-Wielinga J. Tromp B.R Tuinstra tot en met 22-6-2012 K. Kat vanaf 22-6-2012 G. Metz J.A.F.A. Timmermans, directeur/ secretaris, tot en met 22-6-2012 M.A. Visser, directeur/ secretaris, vanaf 1-6-2012
ALGEMEEN BESTUUR. Ingevolge artikel 8 van de Gemeenschappelijke Regeling zijn door de deelnemende gemeentebesturen de volgende leden en plaatsvervangende leden bestuurders aangewezen als lid van het Algemeen Bestuur (afgekort A.B.) Gemeente
Lid
Plaatsvervangend lid
Achtkarspelen
J. Lammers
vacature
Ameland
N.J. Oud
W.F. Bakema
het Bildt
N. Haarsma-Vrieswijk
H. Kaper
Boarnsterhim
F.A.J.M. van Beek tot november
M.A.J. Jager-Wölgens
M. Scheweer vanaf november Dantumadiel
R. Bos
S.M. Hylkema
Dongeradeel
A. van der Ploeg
M.C.M. Waanders
Ferwerderadiel
H. Talsma
W. van den Berg
Franekeradeel
T. Twerda
J. Bekkema
Gaasterlân-Sleat
A. Bonnema
F. Veltman
Harlingen
M. le Roy
vacature
Heerenveen
S. Siebenga
C. van der Laan
Kollumerland c.a
H. Visser tot juli
B. Bilker
L. Bijleveld vanaf juli Leeuwarden
H. Deinum
vacature
Leeuwarderadeel
J.S. Keizer
M. de Haan J. van der Pal
Lemsterland
J. Wesselius
Littenseradiel
F. Hernamdt
J. Liemburg
Menameradiel
L. Pen
T. van Mourik
Ooststellingwerf
S. de Boer
J.H. Veenhouwer
Opsterland
Kl. de Boer tot juli
F. Ravestein
Schiermonnikoog
E.K. Korendijk
L.J. Wiersema
Skarsterlân
J. Benedictus
vacature
Smallingerland
N. Ketelaar
vacature
Súdwest-Fryslân
G. Akkerman-Wielinga
vacature
Terschelling
T.D. de Jong
vacature
Tytsjerkstradiel
G. Schippers
vacature
Vlieland
R. Hoekstra
vacature
Weststellingwerf
C. Trompetter
J. Jongebloed
P. van Dijk vanaf juli
26
BUREAU. 1. K.J. Bekkema, archivaris (via Caparis) 2. G. Boschloo, architect 3. A. R. J. Bremer, architect 4. T.D. Brill, architect 5. M. Helder, administratie 6. P. Klimstra, welstandsadviseur 7. J. Oostenbrug, architect 8. R. Sinnema, administratie 9. G.J. Timmer, monumentenarchitect 10. J.A.F.A. Timmermans, directeur, stedenbouwkundige (tot 1 augustus) 11. M.A. Visser, directeur (vanaf 1 juni) 12. Joh. de Vries, architect 13. F.F. van der Werff, hoofd administratie 14. J. van Zellingen, architect
27
BIJLAGE 2 SAMENSTELLING COMMISSIES. ADVISERENDE LEDEN: GEMEENTEN. 1. J.J. Bronsveld 2. G. Metz 3. G. Tanja 4. S. van der Wal 5. M.S. Hiemstra 6. L. Visser 7. F. de Jong 9. G.J.M. van Sloten 10. T. Plattel 11. nb 12. J. Beeksma 13. E. Tuinstra 14. J.H. Laarman 15. H. Siegersma 16. H. N. de Groot 17. B. Kroese 18. K.J. Eisenga 19. R.E. Westerveld 20. M. Donker 21. P. Huisman 22. W. Tadema 23. J.P. Postema 24 M. Bolhuis 25. G. Scherstra 26. B. Verheij 27. W. Smit
Achtkarspelen Ameland Het Bildt Boarnsterhim Dantumadiel Dongeradeel Ferwerderadiel Franekeradeel Gaasterl창n- Sleat Harlingen Heerenveen Kollumerland Leeuwarden Leeuwarderadeel Lemsterland Littenseradiel Menameradiel Ooststellingwerf Opsterland Schiermonnikoog Skarsterl창n Smallingerland Terschelling Tytsjerksteradiel Vlieland Weststellingwerf
28
ADVISERENDE LEDEN: ARCHITECTEN. 1. S. Adema 2. M. Atsma 3. J. Borren 4. A. Dorenbos 5. M. Gerbenzon 6. K. de Haan 7. H. Heijdeman 8. A. Hogenelst 9. J. Moehrlein 10. J.D. Niemeijer 11. L. Oudenaarde 12. J.O. Schilstra 13. R. Zijlstra
Dokkum Oentsjerk Leeuwarden Aldtsjerk Leeuwarden Lemmer Leeuwarden Groningen Groningen Leeuwarden Nij Beets Harlingen IJlst
ADVISERENDE LEDEN: STEDENBOUWKUNDIGEN. 1. 2. 3. 4. 5. 6.
S. van Assen B.J. van den Brink Tj. Brouwer J. van Langen Chr. Visser M. van de Wiel
Hieslum Almere Leeuwarden Apeldoorn Steenwijk Heerenveen
ADVISERENDE LEDEN: LANDSCHAPSKUNDE. 1. 2. 3. 4.
G.J. Bierema P. Couperus R. Lindemans M. Teensma
Nijeholtpade Sneek Drachten Leeuwarden
ADVISERENDE LEDEN: BURGERS C.S. 1. 2. 3. 4. 5.
M. van Dun S. ten Hoeve M. Ritman E. Stoelwinder J. van der Werf-Schuilenga
Sneek Nijland De Wilgen Nij Beets Surhuisterveen
ADVISERENDE LEDEN: MONUMENTENARCHITECTEN. 1. 2. 3. 4.
G. Brouwer A. de Groot D. van Wieren H. Wouda
Beetsterzwaag Flechum (BRD) Burdaard Meppel
ADVISERENDE LEDEN: ARCHITECTUURHISTORICI. 1. 2. 3. 4.
J. Kruiger M. Laferte M. Stuurman D. van Weezel Errens
Leeuwarden Leeuwarden Heeg Leeuwarden
29
Overzichten productiecijfers per gemeente
Productiecijfers 2012: welstand en monumentenzorg naar aantal adviesaanvragen, legesopbrengst en gemiddelde legesopbrengst per adviesaanvrage
gemeente
aantal adviesaanvragen welstand
1 Achtkarspelen 2 Ameland 3 Het Bildt 4 Boarnsterhim 5 Dantumadiel 6 Dongeradeel 7 Ferwerderadiel 8 Franekeradeel 9 Gaasterlân -Sleat 10 Harlingen 11 Heerenveen 12 Kollumerland c.a. 13 Leeuwarden 14 Leeuwarderadeel 15 Lemsterland 16 Littenseradiel 17 Menameradiel 18 Ooststellingwerf 19 Opsterland 20 Schiermonnikoog 21 Skarsterlân 22 Smallingerland 23 Súdwest-Fryslân 24 Terschelling 25 Tytsjerksteradiel 26 Vlieland 27 Weststellingwerf
gefactureerde advieskosten
gem. opbrengst per aanvraag
mon. zorg
145 104 56 132 80 179 53 117 84 91 163 59 327 16 73 114 73 151 165 25 114 272 568 92 163 30 168
1 4 3 3 1 11 3 15 7 37 34 5 52 2 8 8 1 8 3 1 2 11 20 10 2 4 6
€ 36.117 € 23.815 € 9.193 € 27.549 € 17.664 € 35.580 € 16.297 € 24.523 € 16.681 € 22.534 € 50.160 € 14.861 € 110.848 € 6.838 € 14.114 € 21.945 € 13.916 € 29.293 € 34.876 € 4.425 € 32.481 € 44.347 € 110.542 € 15.091 € 36.675 € 4.827 € 35.464
€ 247 € 221 € 156 € 204 € 218 € 187 € 291 € 186 € 183 € 176 € 255 € 232 € 292 € 380 € 174 € 180 € 188 € 184 € 208 € 170 € 280 € 157 € 188 € 148 € 222 € 142 € 204
3614
262
€ 810.656
€ 209
advieskosten diverse advieskosten Nije Pleats
€ 48.729 € 48.767
totaal advieskosten 2011
€ 908.152
30
Productiecijfers 2012: naar aard (eerste) adviezen in %
gemeente 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27
Achtkarspelen Ameland Het Bildt Boarnsterhim Dantumadiel Dongeradeel Ferwerderadiel Franekeradeel Gaasterlân - Sleat Harlingen Heerenveen Kollumerland c.a. Leeuwarden Leeuwarderadeel Lemsterland Littenseradiel Menameradiel Ooststellingwerf Opsterland Schiermonnikoog Skarsterlân Smallingerland Súdwest-Fryslân Terschelling Tytsjerksteradiel Vlieland Weststellingwerf totaal hûs en hiem
voldoet 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
voldoet mits voldoet niet aanhouden
vooroverleg
0 0 0 0
28 25 47 37 41 39 43 41 46 48 38 33 47 44 33 47 38 44 49 42 51 48 45 36 38 32 42
25 15 20 15 22 17 4 21 13 13 24 20 21 11 26 16 27 22 31 4 22 17 18 25 21 26 17
10 16 14 7 11 24 13 17 19 12 21 19 17 6 17 8 9 14 14 8 11 18 11 15 13 9 11
3 2 0 2 0 1 5 1 0 2 5 0 5 6 4 2 4 3 1 8 2 1 2 1 1 3 3
34 42 19 39 26 19 35 20 22 25 12 28 10 33 20 27 22 17 5 38 14 16 24 23 27 30 27
0
42,3
19,6
14,2
2,2
21,7
31
Productiecijfers 2012: naar categorieën bouwsommen in %
< ≤5.000 gemeente Totaant 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27
%
500 5.00125025.00110100.001>2≥250.001 25.000 100.000 250.000
anta
%
ant
%
ant
%
an
%
Achtkarspelen Ameland Het Bildt Boarnsterhim Dantumadiel Dongeradeel Ferwerderadiel Franekeradeel Gaasterlân - Sleat Harlingen Heerenveen Kollumerland c.a. Lemsterland Littenseradiel Leeuwarden Leeuwarderadeel Menameradiel Opsterland Ooststellingwerf Skarsterlân Smallingerland Schiermonnikoog Súdwest Fryslân Terschelling Tytsjerksteradiel Vlieland Weststellingwerf
14,6 33,0 32,8 23,4 25,7 40,6 19,6 25,3 26,4 27,8 24,6 18,9 27,0 26,3 37,3 21,4 23,0 18,8 30,6 8,0 46,8 23,7 30,5 26,3 28,6 43,4 20,5
26,2 39,0 27,7 24,5 21,4 18,7 34,8 27,4 30,6 21,6 34,4 13,5 30,2 30,6 24,1 21,4 39,3 30,5 30,6 26,3 27,5 19,1 28,2 35,0 32,8 26,1 29,1
33,0 12,2 21,3 28,7 28,6 24,7 19,6 23,1 25,0 16,2 15,6 37,8 27,0 22,1 12,5 28,6 24,6 26,8 22,3 23,2 11,8 47,6 22,8 20,0 19,3 21,7 30,8
19,4 8,5 12,8 10,6 17,2 6,0 13,0 11,6 4,2 12,2 16,4 16,2 12,7 12,6 7,8 7,2 8,2 14,5 9,1 26,3 8,4 4,8 10,1 12,5 14,3 4,4 12,8
6,8 7,3 6,4 12,8 7,1 10,0 13,0 12,6 13,8 12,2 9,0 13,6 3,1 8,4 18,3 21,4 4,9 9,4 7,4 16,2 5,5 4,8 8,4 6,2 5,0 4,4 6,8
100 100 101 100 100 100 100 100 100 90 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100
totaal hûs en hiem
29,3
28,1
21,7
11,4
9,5
100
32