Max-mavo 3 - Module 1 Proefmodule - inkijk

3 Pxermopelaafr e

Modules Max-mavo 3 Module 1 van 5

MODULE 1 A-finaliteit

Wablief?

Inhoud MODULE 1

Wablief?

3

Denkwijs ..................................................................................................................

6

1 Grootmoeder, wat hebt u grote oren! ...........................................................

1.1 Geluid, wat is dat eigenlijk? ............................................................................

1.2 Van oorschelp tot brein ...................................................................................

7

KE U

RE

Starter .......................................................................................................................

7 9

D IE

2 Hoe klonk de wereld vroeger? ......................................................................... 14 2.1 Luisteren naar het verleden ............................................................................ 14 2.2 Horendol van kukelende hanen ..................................................................... 17 2.3 Geluid is oud. Muziek is oud. Technologie niet! ........................................... 19

PL

AA R

3 Amai, mijn oren ..................................................................................................... 23 3.1 Wat zegt men over geluid? .............................................................................. 23 3.2 Meten = weten .................................................................................................. 27 3.3 Vermijd een tuut in je oren ............................................................................. 31

JK EX

EM

4 Nu ga je met je oren klapperen ....................................................................... 38 4.1 Zien met je oren ................................................................................................ 38 4.2 En wat met de ruimte? ..................................................................................... 42 4.3 Was de oerknal een luide knal? ...................................................................... 45 4.4 Geluid en plaats met elkaar verbonden ........................................................ 49

Denkwijzer .............................................................................................................. 52

IN

KI

Finale ......................................................................................................................... 53

2

MODULE 1 Wablief?

Starter

©Maxell – Blown Away Guy

IN

KI

JK EX

EM

PL

AA R

D IE

KE U

RE

1 Bekijk de foto. Omschrijf wat je ziet. Hou een klasgesprek. Lees daarna de omschrijving op de volgende pagina.

MODULE 1 Wablief?

3

Het is stil in de kamer.

D IE

Of toch niet?

KE U

RE

geluid horen zien

Een man zit in een zetel.

Voor hem staat een luidspreker.

AA R

Het geluid is zo krachtig dat je het niet alleen hoort, maar ook ziet.

PL

Iets onzichtbaars wordt zichtbaar.

EM

2 Geluid zien, kan dat? En voelen? Bekijk nog eens de foto op de vorige pagina en beantwoord de vragen.

Hoe kan je op deze foto zien dat het luid is? Noteer.

JK EX

IN

KI

Wanneer heb jij al eens het gevoel gehad dat geluid je ‘omverblies’? Denk aan een fuif, schoolfeest, concert, sirene, storm of een luidruchtige straat. Noteer een voorbeeld en bespreek daarna met je buur.

4

MODULE 1 Wablief?

3 Waar zit het geluid in de foto op pagina 3? Volg de stappen.

KE U

RE

Blader terug en bekijk de foto nog eens aandachtig.

Sluit daarna even je ogen.

Stel je voor hoe het klinkt.

Open je ogen en voer de opdrachten uit.

D IE

Duid op de figuur aan waar jij dit geluid zou voelen. Gebruik pijlen / lijnen / arcering / cirkels. Je mag meerdere plaatsen aanduiden en er is geen juist of fout antwoord.

Vergelijk nu je tekening met die van je buur. Hebben jullie hetzelfde aangeduid of voelen jullie dit geluid anders? Bespreek.

AA R

De foto van de Blown Away Guy laat iets bijzonders zien: we kunnen geluid niet enkel horen, maar ook zien en voelen. Soms gebruiken we dus meerdere zintuigen tegelijk om de wereld te begrijpen. We kunnen klanken zien, ook al horen we ze niet. Wablief? Geloof je me niet? Doe maar eens het onderstaande experiment!

Stel je voor dat er een buitenaards wezen in je tuin landt. Het wil met je communiceren, maar zijn taal is anders. Het toont je twee tekens en zegt: “Dit is Bouba. En dit is Kiki.”

IN

KI

JK EX

EM

PL

Bekijk de afbeelding en noteer welke volgens jou Bouba en welke Kiki is. Hou daarna een klasgesprek om te zien of iedereen hetzelfde noteerde.

MODULE 1 Wablief?

5

Denkwijs “Geluid kan je enkel waarnemen met je oren”

RE

Ben je het eens (of oneens) met deze stelling?

Waarom?

KE U

Duid jouw mening met een pijltje aan op de fact-o-meter.

Geef twee redenen waarom je die mening hebt. Dat heet ‘argumenteren’.

Lees hieronder eerst nog eens goed hoe je moet argumenteren.

eens

D IE

oneens

AA R

Argumenteren, hoe doe je dat?

1

PL

Soms kom je in situaties terecht waarin je de ander wilt of moet overtuigen van jouw standpunt. Dat doe je door goede argumenten te geven.

Je legt uit waarom je iets vindt: want … omdat … aangezien …

EM

Je neemt een standpunt in: Ik vind dat …

Ik denk dat …

Volgens mij …

JK EX

= argumenteren

argument 2:

IN

KI

argument 1:

Bespreek je standpunt met je buur.

Gooi het ten slotte in de groep. Wat denkt de klas hierover?

6

MODULE 1 Wablief?

2

tijd

natuur

ruimte

Grootmoeder, wat hebt u grote oren!

1

Je herkent de zin uit de titel waarschijnlijk wel. Weet je nog wat ‘grootmoeder’ antwoordde?

Oorschelpen hebben inderdaad een functie, maar grote oren zorgen er niet automatisch voor dat je beter hoort. Hoe werkt horen dan eigenlijk wel? We zoeken het samen uit.

RE

1.1 Geluid, wat is dat eigenlijk?

KE U

1 Bekijk de video over geluid en beantwoord de bijbehorende vragen.

Wat gebeurt er als Diederik met een lepel op de pan slaat? Markeer het juiste antwoord in de zinnen.

D IE

– De pan gaat trillen / bewegen / stilstaan.

– Die trillingen worden doorgegeven aan de tafel / lucht / vloer.

Waarom ‘danst’ de suiker op het folie? Kruis het juiste antwoord aan.

AA R

omdat suiker heel licht is omdat de lucht trilt door het geluid omdat het folie warm wordt

PL

Zet de volgende stappen in de juiste volgorde. Noteer 1 (eerste stap) tot 5 (laatste stap) in de bollen.

EM

De geluidsgolf verplaatst zich naar je oor.

De lucht gaat trillen.

JK EX

Je trommelvlies trilt.

Je hersenen verwerken het signaal.

IN

KI

Een voorwerp begint te trillen.

MODULE 1 Wablief?

7

Hoe kan het dat leerlingen achterin het klaslokaal alles horen, zelfs wanneer de leerkracht met het gezicht naar het bord praat? Noteer.

KE U

trommelvlies – lucht – trillen – golven

RE

Wat kan je concluderen over wat geluid is? Vul de zinnen aan met een woord uit het woordkader. Noteer.

Geluid ontstaat als iets begint te

. Die trillingen worden

en bewegen zich voort als

D IE

doorgegeven aan de geluids-

. Wanneer die trillingen je

AA R

in je oor bereiken, gaat dat ook trillen en hoor je geluid.

We denken nog even verder. Zijn de onderstaande beweringen over geluid juist of fout?

Kruis aan. bewering

PL

Geluid kan alleen bestaan als er lucht is.

Geluid is een vorm van beweging.

EM

Gordijnen zorgen sneller voor echo dan harde muren.

IN

KI

JK EX

Een lege sporthal werkt als een galmkamer.

8

MODULE 1 Wablief?

juist

fout

1.2 Van oorschelp tot brein Alles wat je hoort, start dus als een geluidsgolf. Die golven reizen door de lucht naar je oren en worden daar opgevangen door je oorschelpen. En dan gebeurt er iets straf.

1 Koppel de onderdelen van het oor aan de juiste afbeelding én aan de juiste stap van het gehoorproces. Markeer alles wat samen hoort in dezelfde kleur.

RE binnenoor

buitenoor

D IE

Dit deel van het oor stuurt de elektrische zenuwsignalen naar de hersenen, waar ze ervaren worden als ‘geluid’.

gehoorzenuw

De geluidsgolven brengen het trommelvlies en vervolgens de kleine botjes in het oor aan het trillen.

KE U

In het slakkenhuis zetten haarcellen de geluidstrillingen om in zenuwsignalen voor je hersenen.

AA R

Dit deel van het oor vangt de geluidsgolven op.

PL

middenoor

IN

KI

JK EX

EM

2 Test het zelf. Voer de onderzoeken op de volgende pagina’s uit en ontdek hoe geluid werkt.

MODULE 1 Wablief?

9

Oriëntatie Onderzoeksvraag

Kan je geluid zien?

RE

Hypothese Ik denk van wel / niet, omdat

KE U

Voorbereiding Materiaal

D IE

een speaker (telefoon + boxje mag ook OF een kom om op de speaker te zetten) een stuk plastic folie ongekookte rijst of couscous / suiker / zout (kleine korrels) Uitvoering

AA R

Stappenplan

PL

1 Span het folie strak over de speaker (of over de kom die op de speaker staat).

2 Strooi de rijst (of couscous, zout, suiker) op het gespannen folie.

3 Speel een laag geluid af (bas werkt goed) en zet het volume voorzichtig harder.

4 Probeer ook eens een ander muziekgenre.

Wat zag je?

JK EX

EM

Resultaat

IN

KI

Hoe denk je dat dat komt?

10

MODULE 1 Wablief?

Zag je verschil tussen de muziekgenres?

RE

Reflectie Besluit

KE U

Geef het antwoord op de onderzoeksvraag.

IN

KI

JK EX

EM

PL

AA R

D IE

MODULE 1 Wablief?

11

Oriëntatie

Onderzoeksvraag

Kan je geluid voelen?

RE

Hypothese Ik denk van wel / niet, omdat

KE U

Voorbereiding

Materiaal

D IE

een ballon een klasgenoot / vriend Uitvoering

AA R

Stappenplan

PL

1 Blaas de ballon op en knoop hem dicht.

2 Laat de ene persoon zijn handen zachtjes tegen de ballon leggen.

3 Laat de andere persoon met zijn lippen tegen de ballon praten.

4 Wissel daarna om.

Wat zag je?

JK EX

EM

Resultaat

KI

Hoe denk je dat dat komt?

IN

12

MODULE 1 Wablief?

Reflectie

Besluit Geef het antwoord op de onderzoeksvraag.

IN

KI

JK EX

EM

PL

AA R

D IE

KE U

RE

MODULE 1 Wablief?

13

tijd

2

ruimte

natuur

Hoe klonk de wereld vroeger?

Sluit even je ogen.

Wat hoor je? Misschien stemmen. Misschien verkeer. Misschien een toestel dat zoemt. Geluid is overal. Dat was vroeger ook zo. Maar de wereld van vandaag klinkt niet hetzelfde als de wereld van honderd, duizend of tienduizend jaar geleden.

RE

2.1 Luisteren naar het verleden

KE U

Geschiedenis lees je vaak in boeken. Maar hoe klonk het verleden eigenlijk? Vandaag ga je niet kijken, maar luisteren.

JK EX

EM

PL

AA R

D IE

1 De leerkracht laat enkele geluidsfragmenten horen. Bij welke tijdsperiode hoort elk fragment? Noteer het nummer bij de juiste tijdsperiode op de tijdslijn. Noteer daarna ook in de tabel op de volgende pagina de naam van de periode en waarom je denkt dat het fragment bij die tijdsperiode hoort.

IN

KI

Vergelijk op het einde van de opdracht je antwoorden met die van je buur. Bespreek de volgende vragen.

– Hebben jullie dezelfde periode gekozen?

– Hebben jullie dezelfde reden genoteerd? Of hoorde iemand iets anders in hetzelfde fragment?

– Wat bleef hetzelfde doorheen de tijd?

– Wat veranderde duidelijk?

14

MODULE 1 Wablief?

fragment

periode

Waarom denk je dit?

1

RE

2

KE U

3

D IE

4

AA R

5

JK EX

EM

7

PL

6

IN

KI

8

2 Ai, het is AI. Deze video’s zijn natuurlijk geen échte beelden uit het verleden.

Waarom voelen ze dan toch ‘echt’ aan? Denk even kritisch na en beantwoord de onderstaande vragen.

Wat kan AI goed doen bij het voorstellen van het verleden? Vertel.

Wat kan AI niet zeker weten? Kruis aan.

Hoe het echt klonk.

Hoe mensen zich voelden.

Welke kleren gedragen werden.

Hoe een plek er globaal uitzag.

MODULE 1 Wablief?

15

Is zo’n AI-video een historische bron? Noteer.

Kan je er iets uit leren? Noteer.

RE

KE U

Waar moet je voorzichtig mee zijn? Noteer.

D IE

AA R

PL

JK EX

EM

Blijf altijd kritisch voor AI De video’s die je hoorde en zag, zijn gemaakt met behulp van artificiële intelligentie.

AI analyseert historische informatie en maakt realistische beelden en geluiden van kledij, gebouwen, landschappen en situaties. Dat voelt levensecht, maar het blijft een interpretatie.

AI reconstrueert, maar verzint ook. Het beeld is beïnvloed door: – wat wij vandaag belangrijk vinden – hedendaagse kennis en clichés

IN

KI

De video’s zijn geen ooggetuigenbron, maar wel een secundaire, hedendaagse interpretatie.

16

MODULE 1 Wablief?

2.2 Horendol van kukelende hanen Doorheen de geschiedenis hebben mensen altijd in een klankrijke wereld geleefd. Ze hoorden hun eigen stem, dieren, wind, water en onweer, werktuigen en machines, geluiden van samenleven: markten, feesten, oorlogen. Het principe van geluid is niet veranderd doorheen de tijd. Dat is altijd ‘trilling’ geweest. Wat wel veranderde, is welke geluiden mensen hoorden, waar ze die hoorden, hoe luid ze waren, en vooral wat ze betekenden.

RE

1 Bekijk de tabel. Wat betekenden deze geluiden vroeger en wat betekenen ze nu?

Vul de tabel verder aan. Gebruik de volgende zinstarters als hulpmiddel:

geluid

vroeger

nu

Ze gaven aan hoe laat het was en wanneer mensen moesten samenkomen.

fabriekslawaai

Het was positief, want het betekende werk en vooruitgang.

AA R

D IE

kerkklokken

PL

Ze hoorden bij strijd en verdediging.

EM

oorlogsgeluiden

Dit maakte duidelijk wanneer het werk begon en eindigde en wanneer er pauze was.

JK EX

fabrieksfluit

KI

paardenhoeven op straat

IN

KE U

“Vroeger was dit geluid belangrijk, omdat …”

“Vandaag stoort dit geluid, omdat …”

“Dit geluid hoor je vandaag niet meer, omdat …”

Eerder negatief, want veel mensen vinden het

.

Ze worden gelinkt aan angst en trauma.

Dit hoor je niet meer, omdat

.

Dat is nu uitzonderlijk en vaak gelinkt aan toerisme.

sirene

Was zeldzaam, alleen bij gevaar.

natuurgeluiden

Hoorden bij het gewone leven.

Mensen zoeken ze bewust op voor

radio in huis

.

Mensen luisterden samen naar het nieuws en naar muziek.

MODULE 1 Wablief?

17

Hou nu een klasgesprek aan de hand van de volgende vragen.

– Welk geluid uit de tabel is het meest van betekenis veranderd? Waarom?

– Welk geluid vind jij vandaag storend, maar was vroeger normaal?

– Denk je dat geluiden in de toekomst opnieuw anders beoordeeld zullen worden?

Beleving van geluiden: vroeger vs. nu

RE

KE U

Hoe mensen geluid ervaren en beoordelen, kan veranderen door de tijd. Een geluid dat vroeger bij het dagelijks leven hoorde, kan vandaag als overlast worden gezien. En wat wij vandaag normaal vinden, kan in de toekomst anders beoordeeld worden.

QR naar instructievideo

De context waarin mensen geluid horen, verandert immers. Denk aan: technologie, samenleving, regels en verwachtingen …

D IE

Voorbeelden: – fabriekslawaai --> vroeger: werk en vooruitgang / nu: vaak overlast – kerkklokken --> vroeger: tijd aangeven / nu: vooral symbolisch – kraaiende hanen --> vroeger: normaal, natuurlijke wekker / nu: in sommige gemeenten verboden in woonwijken

IN

KI

JK EX

EM

PL

AA R

Wanneer is geluid storend? Dat hangt af van tijd, plaats en verwachtingen. En vergeet niet: wat voor de ene normaal is, kan voor de ander storend zijn.

18

MODULE 1 Wablief?

2.3 Geluid is oud. Muziek is oud. Technologie niet!

Vandaag beluister je muziek waar en wanneer je wil. Met één klik staat er een nummer op je gsm. Maar dat is niet altijd zo geweest. Mensen maken al heel lang muziek, maar hoe ze muziek beluisteren, bewaren en verspreiden is doorheen de tijd sterk veranderd.

EM

PL

AA R

D IE

KE U

RE

1 Bekijk de foto. Dit is een reclame van het merk Maxell, dat vroeger vooral bekendstond om zijn cassettebandjes. Weten jullie hoe cassettes werken? Wie heeft thuis nog cassettes? Gebruiken jullie die nog? Zo ja, waar en wanneer? Vertel.

JK EX

2 Ken jij de onderstaande muziekdragers? Verbind ze met de juiste omschrijving. muziek opnemen op een magnetische band

A CD (compact disc)

IN

KI

B LP (vinyl, langspeelplaat) C streaming

muziek beluisteren via internet, zonder drager muziek beluisteren via groeven op een schijf

D cassette(bandje) muziek opslaan als digitale informatie

MODULE 1 Wablief?

19

EM

PL

AA R

D IE

KE U

RE

3 Bekijk de foto’s. Noteer de letters van de muziekdragers uit oefening 2 in de bol bij de juiste foto. Zet daarna de foto’s in chronologische volgorde. Noteer 1 (= oudste) tot en met 4 (= jongste) in het vakje.

IN

KI

JK EX

Hou nu een klasgesprek aan de hand van de volgende vragen.

– Welke van deze voorwerpen kan je vasthouden? Welke niet? Wat betekent dat voor hoe je met muziek omgaat?

– Vandaag is muziek vaak gedigitaliseerd en beluisteren we ze via downloads of streamingdiensten. Wat zijn volgens jou de voordelen van gedigitaliseerde muziek ten opzichte van de fysieke dragers van vroeger?

20

Ondanks de voordelen van gedigitaliseerde muziek, is retro toch weer hip. Vinylplaten zijn opnieuw populair, cassettebandjes duiken weer op en polaroidcamera’s komen terug.

MODULE 1 Wablief?

3 Lees het krantenartikel en voer de opdrachten op de volgende pagina uit.

Daar is de cassette weer: “Alles wat retro is, is vandaag hip”

KE U

RE

De cassette is terug. De nieuwste van Madonna, maar ook Taylor Swift en een piepjonge Billie Eilish: allemaal zijn ze vandaag ook verkrijgbaar op cassette. Experts doen een poging om dat succes te verklaren, want de geluidskwaliteit laat te wensen over, en o wat als dat bandje vast komt te zitten.

AA R

nostalgie betere geluidskwaliteit praktischer in gebruik het gevoel iets ‘echts’ vast te hebben mode en trends verzet tegen digitale snelheid

D IE

Waarom keren oude vormen soms terug? Kruis aan wat meespeelt. Tip: De titel van het artikel kan je helpen.

Lees de uitspraken. Gaat het over vroeger of nu? Noteer V (vroeger) of N (nu) in het vakje naast elke zin.

KI

Vaak luister je alleen, met oortjes of een koptelefoon.

IN

Iedereen hoort hetzelfde geluid.

Muziek zit in je broekzak.

JK EX

EM

PL

Muziek klinkt in kerken, op pleinen, in cafés.

Luisteren is vaak een gedeelde ervaring.

Je kiest zelf wat je hoort.

MODULE 1 Wablief?

21

Muziek is vaak meer dan zomaar wat ‘achtergrondgeluid’. Waarvoor gebruik jij muziek soms? Kruis één of meerdere antwoorden aan.

RE

om te ontspannen of tot rust te komen om energie te krijgen (bv. bij sporten, opruimen, wakker worden) om me beter te voelen als ik verdrietig ben om samen iets te vieren (feest, fuif, verjaardag) om me te concentreren (bv. tijdens het studeren) om herinneringen op te roepen

KE U

anders, namelijk:

Muziek verandert van vorm, niet van betekenis

D IE

Muziek is er altijd al geweest. Wat wel veranderde door de tijd, is hoe mensen muziek maken, bewaren, beluisteren en verspreiden.

QR naar instructievideo

AA R

1) Muziek en technologie • vroeger: stem, instrumenten <--> later: cassette, LP, CD (fysieke dragers) • vandaag: downloaden en streamen (gedigitaliseerd) 2) Van samen luisteren naar alleen luisteren • vroeger luisterden mensen vaak samen (collectieve beleving) • vandaag luister je vaak alleen, met oortjes (individuele beleving)

IN

KI

JK EX

EM

PL

3) Ook al verandert de vorm, de betekenis van muziek blijft grotendeels dezelfde.

• Mensen gebruiken muziek om zich te ontspannen, zich te troosten, energie te krijgen, samen te vieren … Dat was vroeger zo en is vandaag nog altijd zo.

22

MODULE 1 Wablief?

tijd

ruimte

natuur

Amai, mijn oren!

3

3.1 Wat zegt men over geluid?

Soms klinkt een geluid geweldig. Een concert, muziek in je hoofdtelefoon, gelach op een pleintje.

Maar soms is het te veel, te luid, te druk, te aanwezig. Wanneer is geluid oké en wanneer wordt het storend of schadelijk? En wie beslist dat eigenlijk?

Wie is de zender?

Wie is de ontvanger?

Wat is het doel?

Welk effect wil men bereiken?

D IE

bron

KE U

RE

1 Mensen praten op verschillende manieren over geluid. Via reclame, wetenschap, liedjes, persoonlijke ervaringen … Elke bron heeft een zender, een doel en wil een bepaald effect bereiken. Bekijk op de volgende pagina’s de vier bronnen die met ‘geluid’ te maken hebben. Vul daarna de onderstaande tabel in.

PL

AA R

1

JK EX

EM

2

IN

KI

3

4

MODULE 1 Wablief?

23

verschillende locaties in kaart te brengen.

KE U

RE

Via het Vlaamse Departement Omgeving en Vlaamse Milieumaatschappij zijn ook geluidsbelastingkaarten beschikbaar. Deze kaarten geven voor geluidsemissies van de grootste bronnen van wegverkeer, spoorverkeer en luchtverkeer de geluidsindicatoren L den en Lnight weer. Deze bron 1 – reclame kaarten maken een globale beoordeling van geluidshinder mogelijk en kunnen hotspots identificeren.

Het nadeel is echter dat niet alle geluidsbronnen in rekening gebracht worden bij de berekeningen.

Geluidsbelasting kaart Lden (dB) voor wegverkeer op basis van verkeersgegevens voor 2017, VMM.

D IE

4. ADVIESWAARDEN

AA R

De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) heeft gezondheidskundige advieswaarden voor omgevingsgeluid van weg- en spoorwegverkeer, 53 dB 45 dB luchtvaart, windturbines en recreatie opgesteld. Industriegeluid 54 dB 44 dB wordt niet expliciet beschouwd als omgevingslawaai door het zeer 45 dB 40 dB lokale karakter ervan. Beroepshalve blootstelling aan lawaai wordt bron 2 – wetenschappelijk artikel 45 dB / geregulariseerd in de arbeidswetgeving. Verschillende vormen van buurtlawaai kunnen opgenomen worden in de lokale wetgeving.

Gemiddeld jaarlijks 70dB

Effecten op het ongeboren kind

Tinnitus of permanente gehoorschade

Psychologische effecten

Hart- en vaataandoeningen

Hinder, ergernis en stress

JK EX

EM

(Ernstige) slaapverstoring

Metabole effecten

Vertraagde ontwikkeling bij kinderen

Veranderingen in het immuunsysteem

Verminderde prestaties op school

©Vlaams Instituut Gezond Leven

PL

Gevolgen voor de gezondheid Geluidshinder kan leiden tot diverse fysieke en mentale gezondheidsklachten, zoals 5. FYSIEKE-inEN MENTALEfiguur: GEZONDHEIDSEFFECTEN samengevat onderstaande

KI

Gezondheidseffecten door omgevingslawaai zijn op te delen in:

IN

Sociaalpsychologische effecten: 2 – Ergernis, hinder, afkeer, boosheid. De Wereldgezondheidsorganisatie stelt dat ergernis door geluid vanaf 50 dB kan optreden.

– Slaapverstoring, m.n. vaker wakker worden, onrustiger slapen en minder diep slapen.

– Verstoring van leren en werken door het afnemen van aandacht.

– Bemoeilijken van spraakcommunicatie en sociale relaties.

– Negatief effect op psychologisch herstel en bijgevolg in de hand werken van depressies.

Klinische effecten: Wanneer mensen op lange termijn iedere dag aan omgevingsgeluid van meer dan 50 dB worden blootgesteld, hebben ze meer kans op een hoge bloeddruk. Hoge bloeddruk verhoogt het risico op verschillende hart- en vaatziekten (bv. hartinfarct).

24

MODULE 1 Wablief?

bron 3 – liedjestekst Breek de stilte – Stef Bos Als wij ze volgen in hun dromen Om te ontdekken waar ze wonen Misschien vinden we dan de weg wel naar hun hart Als wij proberen mee te reizen En ze de weg naar buiten wijzen Misschien vinden ze dan de woorden op een dag

Hij leeft alleen maar in gedachten En hij lijkt op iets te wachten Maar de trein waarop hij wacht komt nooit voorbij Er bestaan geen medicijnen Die de stilte doen verdwijnen En er zijn nog zoveel kinderen zoals hij

Breek de stilte…..Breek de stilte Sloop die muren om ze heen Woord voor woord en steen voor steen

KE U

D IE

Ze zijn in oorlog met de wereld Ze bouwen muren om zich heen Maar laat niet los, geef niet op, laat ze nooit alleen

AA R

Breek de stilte……Breek de stilte Sloop die muren om ze heen Woord voor woord en steen voor steen

RE

Hij is een kind als vele kinderen Hij is niet meer en ook niet minder Maar als je praat dan zegt hij bijna nooit iets terug Hij kan de hele dag verdwijnen In een wereld vol geheimen Hij is rusteloos en altijd op de vlucht

bron 4 – getuigenis

PL

Zwangere Guy - Wie Is Guy? (2019) 90 stemmen

EM

3,69

IN

KI

JK EX

België Hip-Hop Label: Top Notch

4,5

1.Automatisse Antwoordapparaat (1:59) 2.Wie Is Guy? (3:36) 3.Demain J’Arrête (3:57) 4.Brussels State of Mind (2:58) 5.Probleem (2:04) 6.Gorik Pt. 1 (4:10)

mijn stem

Links Last.fm Spotify Apple Music

7.Beter Leven (3:09) Mec Man Bro (3:33) met Peet

nelnontwisa geplaatst: 27 maart 2019, 20:18 uur

1

Fantastische plaat dit. Met een uur en vijf minuten niet iets wat je snel verteerd, maar hoewel het toegankelijk is, groeit deze plaat tegelijkertijd elke keer dat ik hem luister. Wat hiphop betreft moet je toch echt in België zijn tegenwoordig, STIKSTOF - Overlast (incl. Guy ook) was al één van de beste hiphop albums van 2018 mijns inziens, en in 2019 zou deze titel zomaar weer eens naar een Belg kunnen gaan.

Overigens dacht ik altijd dat het Zwangere Guy op z’n Engels was, maar blijkbaar is het Zwangere Gi.

MODULE 1 Wablief?

25

Hoe een bron over geluid spreekt, hangt af van wat de maker wil bereiken. Zijn de bronnen objectief (feiten) of subjectief (mening)? Kruis aan. objectief

subjectief

bron 1 – reclame bron 2 – wetenschappelijk artikel bron 3 – liedjestekst

RE

bron 4 – getuigenis

KE U

Stel: Je moet voor school een presentatie maken over geluid. Welke bron gebruik je het best? En welke niet? Kruis aan. Leg daarna kort je keuze uit.

Niet reclame wetenschappelijk artikel liedjestekst getuigenis

D IE

Wel reclame wetenschappelijk artikel liedjestekst getuigenis Waarom? Noteer.

AA R

PL

EM

Bruikbaarheid van bronnen

JK EX

Niet elke bron vertelt hetzelfde verhaal. Hoe ‘bruikbaar’ een bron is, hangt af van: – wie de bron maakte – voor wie ze bedoeld is – wat het doel van de maker is

QR naar instructievideo

IN

KI

Voorbeelden: – Een reclame wil overtuigen. Ze overdrijft vaak en laat de nadelen weg.

– Een wetenschappelijke bron wil informeren en legt feiten zo objectief mogelijk uit.

– Een liedjestekst wil ontspannen, raken of een betekenis overbrengen.

– Een getuigenis is de mening van iemand of hoe iemand iets ervaart. Een getuigenis is dus subjectief.

Dus: Een bron is niet zomaar ‘juist’ of ‘fout’. Denk altijd: Waarvoor is deze bron bruikbaar?

26

MODULE 1 Wablief?

3.2 Meten = weten!

Geluid voelt soms luid of zacht aan. Maar dat is persoonlijk. Om geluid te kunnen vergelijken, gebruiken we objectieve metingen. Geluid meet je in decibels (dB) en daarvoor bestaat een speciale schaal: de decibelschaal. Wat luid is, is namelijk niet voor iedereen hetzelfde. Daarom bestaan er metingen en regels.

RE

1 Bekijk de decibelschaal. Beantwoord daarna per twee de vragen op de volgende pagina. Noteer.

D IE

KE U

De decibelschaal is niet lineair, het is dus niet zo dat 110 dB twee keer zo luid is als 55 dB. De decibelschaal is logaritmisch opgebouwd, dit betekent dat de geluidssterkte van een kettingzaag (110 dB) ongeveer 1000 maal hoger ligt dan die van een normaal gesprek (55 dB).

Elke stap van 10 dB betekent: het geluid wordt 10 keer sterker. Dus: 30 dB is 10 keer luider dan 20 dB en zelfs 100 keer luider dan 10 dB. Daarom kan een klein verschil in decibel een groot verschil maken in je oren.

AA R

d

©Vlaams Instituut Gezond Leven

JK EX

EM

aat door het trillen van een bv. motor of banden van rijdende or de omgeving rond dit voorwerp rillen. Hierdoor ontstaat een ie opgevangen wordt door het in de hersenen omgezet wordt tot onhoogte van geluid wordt bepaald tal trillingen per seconde en wordt n hertz (Hz). Een geluidsbron laat jn omgeving trillen met een bepaalde teit, des te verder weg van de geluidsbron, de geluidsintensiteit.

PL

EEN

IN

KI

rkte die we als mens ervaren op een bepaalde plaats verandert echter niet lineair met ensiteit op die plaats, maar op logaritmische manier. Dit logaritmisch verband wordt met de grootheid geluidsniveau L met als eenheid decibel (dB). Het menselijk oor kan s vanaf 0 dB waarnemen, een geluidsniveau van meer dan 120 dB wordt als pijnlijk r reeds bij lagere geluidsniveaus kunnen gezondheidsproblemen optreden. Als gevolg ritmisch verband tussen geluidsintensiteit en geluidsniveau leidt een toename met B in het geluidsniveau L al tot een verdubbeling in geluidsintensiteit. In het geval van geluid vertaalt een toename van 3dB op een geluidskaart zich in werkelijkheid tot een van het aantal voertuigen op die weg.

en van geluid(hinder) op de gezondheid kwantitatief te kunnen onderzoeken, wordt in gebruik gemaakt van de geluidsindicatoren Lden (day-evening-night, 0-24u) en Lnight (23luidsindicatoren zijn gebaseerd op geluidsniveaus en drukken de geluidsbelasting over e periode uit. Bij Lden tellen de avond- en nachtwaarden zwaarder door omdat het eluid afneemt tijdens de avond en nacht waardoor het overblijvende geluid als ordt ervaren dan overdag.

SBRONNEN

MODULE 1 Wablief?

27

Welke geluiden staan ongeveer op 60 dB?

Welke geluiden bevinden zich tussen 70 en 80 dB? Noteer er twee.

Welke geluiden bevinden zich boven 100 dB? Noteer er drie.

KE U

RE

D IE

Welke luide geluiden op de schaal kom je bijna elke dag tegen?

AA R

Welk geluid op de schaal verraste je het meest? Waarom?

PL

Een stofzuiger produceert ongeveer 70 dB en stadsverkeer 80 dB. Is stadsverkeer dan een beetje luider / veel luider / even luid? Markeer het juiste antwoord en leg kort uit.

EM

Vanaf hoeveel decibel kan gehoorbeschadiging ontstaan en zou je dus je gehoor moeten

JK EX

beschermen?

Hoe kan je dat zien op de decibelschaal?

Waarom is vuurwerk erg gevaarlijk voor je oren, ook al duurt het geluid maar kort?

IN

KI

Je meet met een app 78 dB op de speelplaats. Welk geluid op de schaal kan je hiermee vergelijken?

Op de schaal is dit geluid bijna even luid als stadsverkeer (±80 dB). Is het ook even storend?

Waarom wel of niet? Vertel.

28

MODULE 1 Wablief?

Wist je dat … het luidste geluid ooit gemeten van een vulkaan kwam? In 1883 barstte in Indonesië de vulkaan Krakatau uit. Die explosie was zó luid dat ze wordt geschat op 310 decibel, het hardste geluid dat ooit op aarde werd gemeten. Het geluid was zelfs meer dan 4 800 kilometer verderop te horen en beschadigde het gehoor van zeelui op een boot in de buurt.

2 Bekijk de video en beantwoord de vragen.

Een ruimte die voor ons ‘stil’ lijkt, produceert toch zo’n

dB.

D IE

Hoe komt dit?

KE U

RE

In het VRT-programma ‘Over mijn lijf’ onderzoeken Danira Boukhriss Terkessidis en Kobe Ilsen wat geluid met ons lichaam doet. Danira meet een hele dag lang hoe luid haar omgeving is. Met een decibelmeter brengt ze vooral verkeerslawaai in kaart.

AA R

Uit het fragment blijkt dat verkeer makkelijk 80 dB of meer kan halen. De Wereldgezondheidsorganisatie adviseert nochtans om de geluidsniveaus van wegverkeer onder de 53 dB / 80 dB / 110 dB te houden. Markeer de juiste optie.

70 km/u

50 km/u

30 km/u

IN

KI

JK EX

EM

PL

Waar komt verkeerslawaai vooral vandaan? Met andere woorden: welke voertuigen maken het meeste lawaai? Danira onderzoekt het voor ons. In een experiment rijden een vrachtwagen, een gewone personenwagen en een elektrische wagen voorbij aan 70 km/u, 50 km/u en 30 km/u. Hoeveel decibel produceert elk voertuig? Vul de tabel aan.

MODULE 1 Wablief?

29

Wat kan je besluiten over de rol van snelheid bij verkeerslawaai? Kruis aan.

Snelheid speelt weinig rol.

Hoe sneller een voertuig rijdt, hoe meer lawaai het maakt.

Alleen het type voertuig is belangrijk.

RE

3 Ga nu zelf aan de slag met een decibelmeter. Je kan hiervoor eenvoudig een app op je gsm installeren. Volg het stappenplan.

plaats

KE U

Voorspel hoeveel decibel je verwacht op de verschillende plaatsen.

Open een decibel-app op je gsm.

Meet het geluidsniveau op de aangeduide plaatsen.

Vergelijk je metingen met je voorspelling.

voorspeld dB

in de klas – iedereen praat op een normaal niveau

gemeten dB

D IE

in de gang – na het belsignaal, op het moment dat alle klassen naar de speelplaats gaan

AA R

op de speelplaats – tijdens de speeltijd (tip: zoek verschillende plaatsen op en neem het gemiddelde)

Decibel en eenheid

EM

PL

Een decibel (dB) is een eenheid die aangeeft hoe luid een geluid is. Hoe hoger het aantal decibels, hoe luider het geluid. De decibelschaal wordt gebruikt bij verkeer, muziek, machines, veiligheidsnormen … Met decibels kan je bepalen of een geluid veilig, storend of schadelijk is.

QR naar instructievideo

Een eenheid is een manier om iets te meten. wat?

eenheid

afstand

hoe ver iets is

meter (m)

temperatuur

hoe warm iets is

graden Celsius (°C)

snelheid

hoe snel iets gaat

kilometer per uur (km/u)

hoe luid iets is

decibel (dB)

geluid

IN

KI

JK EX

grootheid

30

MODULE 1 Wablief?

3.3 Vermijd een tuut in je oren Piiieeep! Handen op de oren! Bij een sirene of vuurwerk reageert bijna iedereen hetzelfde. Dat is geen toeval, maar een ingebouwd beschermingssysteem. Te veel lawaai, zelfs als het niet meteen pijn doet, kan je gehoor én - op langere termijn - je hele lichaam serieuze schade berokkenen.

Niet alleen het aantal decibels van een geluidsbron, maar ook hoe lang je dat geluid hoort, is belangrijk.

RE

1 Lees het artikel en beantwoord de vragen op de volgende pagina’s.

D IE

KE U

Hoeveel decibel is schadelijk?

Gehoorschade ontstaat niet alleen bij keiharde knallen. Het is goed om in je oren te knopen dat je vanaf 80 decibel al risico loopt op gehoorschade. En dat is minder hard dan je misschien denkt. Denk aan een drukke weg met veel verkeer, een grasmaaier of een stofzuiger op volle toeren - allemaal rond de 80 decibel. Klinkt vrij alledaags, toch? Maar hoe langer je aan zo’n geluidsniveau wordt blootgesteld, hoe groter de kans op schade.

Soms zonder dat je het in de gaten hebt. De pijngrens begint namelijk pas bij 120 tot 130 dB. Dat is het niveau van een straaljager of een hardrockconcert van dichtbij.

AA R

Hoelang kan je zonder schade blootgesteld worden aan hard geluid?

Hoe harder het geluid is, des te sneller er schade optreedt, klinkt logisch. Maar wat veel mensen niet weten, is hoe snel het risico toeneemt naarmate het volume stijgt.

Geluid werkt namelijk volgens een logaritmische schaal. Een technisch woord, maar het komt hierop neer: bij elke toename van 3 decibel loop je twee keer zo snel het risico op gehoorschade. In de tabel hieronder zie je precies hoe snel de veilige tijd afneemt, naarmate de decibels toenemen en het geluid dus harder wordt. blootstellingstijd

PL

decibel (dB)

decibel (dB)

blootstellingstijd

92 dB

schade kan optreden na 30 minuten

schade kan optreden na 4 uur

95 dB

schade kan optreden na 15 minuten

86 dB

schade kan optreden na 2 uur

98 dB

schade kan optreden na 7,5 minuten

89 dB

schade kan optreden na 1 uur

101 dB

schade kan optreden na minder dan 4 minuten

JK EX

83 dB

EM

schade kan optreden na 8 uur

80 dB

IN

KI

Voorkom gehoorschade: bescherm je oren op tijd In een club of op een festival, waar het volume makkelijk tot 103 dB oploopt, kan je gehoor al na korte tijd schade oplopen. En dus ook behoorlijk snel, zoals je hebt kunnen lezen. Weten hoe geluidsniveaus werken, is dus niet alleen interessant: het is essentieel om je oren goed te beschermen.

Een keertje knallen bij een Formule 1-race of een concert? Helemaal prima om vol gas te gaan. Maar zonder de juiste gehoorbescherming kan zo’n ervaring blijvende schade opleveren. Tinnitus of blijvend gehoorverlies zijn geen ver-van-je-bed-show. En eenmaal beschadigd, herstelt je gehoor niet meer.

Dus: geef je oren de aandacht die ze verdienen. Draag bescherming op plekken waar het écht luid is. Zo kan je blijven genieten van de geluiden van het leven.

BRON: www.alpine.nl

MODULE 1 Wablief?

31

Zoek even op. Wie is de zender van dit artikel? Kruis aan. een bedrijf dat koptelefoons en oortjes produceert een gezondheidsorganisatie die de gevaren van geluid in kaart brengt een bedrijf dat gehoorbescherming verkoopt

Objectief informeren over gehoorschade.

Mensen waarschuwen voor gehoorschade tijdens festivals.

Mensen aanzetten tot het dragen of kopen van gehoorbescherming.

RE

Wat is volgens jou het belangrijkste doel van deze zender? Kruis aan.

KE U

Is deze bron objectief, subjectief of een combinatie van beide? Leg kort uit.

AA R

ja nee ja, maar met voorzichtigheid

D IE

Kan je dit artikel gebruiken voor een taak over gehoorschade? Kruis aan.

Waarmee moet je rekening houden als je deze bron gebruikt? Kruis aan. Er zijn meerdere antwoorden mogelijk.

IN

KI

JK EX

EM

PL

De afzender wil ook iets verkopen.

Omdat het een bedrijf is, is alles onbetrouwbaar.

De bron kan correcte feiten gebruiken, maar ze eenzijdig voorstellen.

32

MODULE 1 Wablief?

Als je deze info effectief wil gebruiken voor een taak over gehoorschade. Wat is dan een slimme volgende stap? Kruis aan. Er zijn meerdere antwoorden mogelijk.

KE U

Vanaf welk geluidsniveau loop je risico op gehoorschade?

RE

Je moet nagaan of andere bronnen (bv. wetenschappelijke sites of nieuwsartikels) dezelfde info geven.

Je mag de info gewoon overnemen omdat ze logisch lijkt.

Je kan de informatie aanvullen met een bron die niet wil verkopen.

Je mag de bron gerust vertrouwen omdat ze professioneel oogt.

Je zal een betrouwbaarder beeld krijgen door meerdere bronnen te gebruiken.

Je kan deze info echt niet gebruiken, reclamebronnen zijn altijd fout.

– Geef twee voorbeelden uit het artikel van alledaagse geluiden van dit geluidsniveau.

D IE

– Waarom hebben mensen vaak niet door dat ze gehoorschade kunnen oplopen?

AA R

Wat gebeurt er met de veilige blootstellingstijd als het aantal decibels stijgt? Kruis aan.

PL

Die wordt langer.

Die blijft gelijk.

Die wordt veel korter.

JK EX

EM

Wat bedoelt het artikel met: “Geluid werkt volgens een logaritmische schaal”?

IN

KI

MODULE 1 Wablief?

33

Waarom kan je bij een festival of concert sneller gehoorschade oplopen dan je denkt?

2 Bekijk de video. Voer daarna de opdrachten uit.

D IE

Hoe beschrijft Kobe het geluid dat hij hoort? Markeer. gebrom / gesuis / gesis / gepiep / geruis

KE U

RE

In het artikel las je dat plotse, luide knallen (maar ook langdurige blootstelling aan mildere geluidsbronnen) gehoorschade, zoals tinnitus, kunnen opleveren. Wat is tinnitus eigenlijk?

Soms blijft er een geluid in je oren hangen dat er niet echt is. Dat noemen we tinnitus. Mensen met tinnitus horen bijvoorbeeld gebrom, gesuis, gesis, gepiep of geruis. Dat geluid komt niet van buitenaf, maar ontstaat in het gehoorsysteem zelf. Het kan tijdelijk zijn, maar soms ook blijvend.

Kobe zoekt het verder uit in ‘Over mijn lijf’.

AA R

Hoe zou je het geluid beschrijven dat Karolien hoort? Markeer. gebrom / gesuis / gesis / gepiep / geruis

In de video hoorde je enkele oorzaken en gevolgen van tinnitus. Noteer ze in de tabel.

IN

KI

JK EX

EM

PL

oorzaken

34

MODULE 1 Wablief?

gevolgen

De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) heeft gezondheidskundige advieswaarden voor omgevingsgeluid van weg- en spoorwegverkeer, 53 dB 45 dB luchtvaart, windturbines en recreatie opgesteld. Industriegeluid 54 dB 44 dB wordt niet expliciet beschouwd als omgevingslawaai door het zeer dB dB Zoals je45eerder al40 leerde kan lokale geluidshinder naast mentale gevolgen (zoals stress) ookwordt leiden karakter ervan.

Beroepshalve blootstelling aan lawaai tot verschillende fysieke gezondheidsklachten. deze klachten op de onderstaande 45 dB / geregulariseerd in deMarkeer arbeidswetgeving.

Verschillende vormen van figuurGemiddeld van Gezond buurtlawaai kunnen opgenomen worden in de lokale wetgeving. jaarlijksLeven.

70dB lichamelijke

Effecten op het ongeboren kind

Tinnitus of permanente gehoorschade

Psychologische effecten

Hart- en vaataandoeningen

Hinder, ergernis en stress

Metabole effecten

Vertraagde ontwikkeling bij kinderen

Veranderingen in het immuunsysteem

Verminderde prestaties op school

KE U

RE

(Ernstige) slaapverstoring

D IE

3 Voor je oren zorgen zou net zo vanzelfsprekend moeten zijn als je tanden 2 poetsen. De oren beschermen tegen geluid kan op verschillende manieren. Je kan beschermingsmiddelen gebruiken of het omgevingsgeluid aanpassen. Voer de opdrachten uit en ontdek het zelf.

categorieën:

afstand nemen

EM

maatregelen:

PL

fysieke bescherming

AA R

We kunnen de persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) in drie categorieën indelen.

Kleur de maatregelen in dezelfde kleur als de categorie.

JK EX

oordoppen (schuim, was, herbruikbaar)

blootstellingsduur beperken

niet te lang muziek luisteren via oortjes weggaan uit een lawaaierige ruimte

tijdslimiet op je gsm of muziekapp

regelmatige “oor-rust” na een lawaaierige activiteit

muziek luisteren met hoofdtelefoon (i.p.v. oortjes)

helm met gehoorbescherming (bv. bij werken of motorrijden)

IN

KI

verder van de luidsprekers gaan staan op een fuif of festival

MODULE 1 Wablief?

35

©Vlaams Instituut Gezond Leven

5. FYSIEKE- EN MENTALE GEZONDHEIDSEFFECTEN

De laatste jaren kijken we anders naar geluid in onze omgeving. Daarbij spreken we vaak over het geluidslandschap. Dat is het geheel van alle geluiden rondom ons: natuurgeluiden, dieren, maar ook geluiden die mensen maken. Een geluidslandschap kan bewust worden aangepast.

Storende geluiden kan je verminderen, aangename geluiden kan je net toevoegen. Zo wordt de omgeving niet alleen stiller, maar ook prettiger om in te leven.

categorieën: verandering van de infrastructuur

maatregelen:

geluidsisolatie van woningen

verbod op activiteiten tussen 23u en 7u geluidsschermen langs de weg

ongewenst geluid maskeren door toevoeging van aangename geluiden

AA R

stiltegebieden

andere fysieke maatregelen

D IE

ramen sluiten

gedrags­ verandering

KE U

overdracht van geluid

geluidsbron

RE

Er bestaan verschillende manieren om omgevingsgeluid en de impact ervan op onze gezondheid te beperken. Koppel ze aan de juiste categorie. Markeer ze in dezelfde kleur.

aanleg van een tunnel voor het verkeer

wandelen in stiltegebied

beperking van zwaar verkeer

aanpassen wegdek (fluisterasfalt)

IN

KI

JK EX

EM

PL

Hoe zou jij het geluidslandschap van jouw school of buurt kunnen verbeteren? Vertel.

36

MODULE 1 Wablief?

Benieuwd hoe het met jouw oren gesteld is? Scan de QR-code en doe de online oorcheck!

QR

Wanneer wordt geluid schadelijk?

QR naar instructievideo

KE U

De decibelschaal werkt anders dan je denkt: – Geluid wordt gemeten op een logaritmische schaal.

– Een kleine stijging in dB betekent een grote toename van het risico.

– Bij meer decibels wordt de veilige blootstellingstijd veel korter.

RE

Niet alleen hoe luid, maar ook hoe lang: – Vanaf 80 decibel (dB) loop je al risico op gehoorschade.

– Hoe langer je wordt blootgesteld aan geluid, hoe groter de kans op schade.

– De pijngrens ligt pas rond 120–130 dB, maar schade ontstaat vaak zonder pijn.

Gehoorschade en tinnitus: – Langdurig of plots luid geluid kan leiden tot gehoorschade.

– Tinnitus is een geluid (bv. gepiep, gesuis) dat je hoort zonder externe geluidsbron.

– Het kan tijdelijk zijn, maar ook blijvend en heeft vaak mentale gevolgen zoals stress.

D IE

Geluid beïnvloedt je hele gezondheid: Geluidshinder kan niet alleen mentale, maar ook lichamelijke klachten veroorzaken, zoals slaapproblemen, hart- en vaatproblemen, verminderde weerstand …

AA R

Je kan jezelf en je oren op drie manieren beschermen: – fysieke bescherming (bv. oordoppen) – afstand nemen van de geluidsbron – blootstellingsduur beperken

IN

KI

JK EX

EM

PL

Van lawaai naar geluidslandschap: – het geluidslandschap = het geheel van alle geluiden rondom ons – Storende geluiden kan je verminderen (bv. geluidsschermen).

– Aangename geluiden kan je toevoegen (bv. water, natuur).

MODULE 1 Wablief?

37

ruimte

tijd

4

natuur

Nu ga je met je oren klapperen Wij mensen vertrouwen op onze oren én ogen om de wereld te begrijpen. Voor veel dieren is horen echter belangrijker dan zien. In het donker, onder water of over grote afstanden is geluid vaak het enige betrouwbare hulpmiddel om te overleven.

KE U

RE

Wat voor ons stil lijkt, is voor dieren soms een drukke, klankrijke wereld. Sommige dieren horen geluiden die wij nooit kunnen waarnemen. Andere gebruiken tonen die zo laag zijn dat ze kilometers ver reiken. Met hun oren kunnen dieren jagen, elkaar waarschuwen, hun weg vinden of hun omgeving ‘zien’.

Ook mensen gebruiken geluid op slimme manieren, vaak geïnspireerd door de natuur. Zet je oren dus even open voor een andere manier van kijken naar de wereld.

D IE

4.1 Zien met je oren

AA R

1 Werk in groepen van drie of vier leerlingen. De leerkracht geeft elke groep een dier. Stel je voor dat jij dit dier bent. Hoe beleef jij de wereld met je oren? Maak een profielkaart van jullie dier, gebruik het sjabloon op pagina 40.

PL

Zoek hiervoor het antwoord op de volgende vragen: – vraag 1: Wat hoor ik wél dat mensen niet horen?

– vraag 2: Wat hoor ik niet (of minder goed) dat mensen wel horen?

– vraag 3: Waarom is mijn gehoor levensbelangrijk?

EM

2 Bekijk de video. Beantwoord daarna de vraag en voer het onderzoek op de volgende pagina uit.

JK EX

Leg in je eigen woorden uit wat het principe van echolokalisatie (of echolocatie) inhoudt.

Waarom werkt echolocatie bij dieren beter dan bij mensen?

IN

KI

38

MODULE 1 Wablief?

Oriëntatie

Onderzoeksvraag

Kan je een voorwerp ‘zien’ met je oren, zonder het aan te raken of te bekijken?

RE

Hypothese Ik denk van wel / niet, omdat

KE U

Voorbereiding

Materiaal

D IE

een plastic dienblad eventueel een blinddoek Uitvoering

AA R

Stappenplan

PL

1 Leerling A sluit de ogen (of draagt een blinddoek).

2 Leerling B houdt het plastic dienblad links of rechts van het hoofd van leerling A. 3 Leerling A maakt klikgeluiden met de tong, eerst links, dan rechts.

4 Leerling A probeert te bepalen waar het dienblad zich bevindt.

5 Wissel van rol en herhaal de stappen. Probeer meerdere keren om te vergelijken.

EM

Resultaat

Hoe merkte je waar het dienblad zich ten opzichte van je hoofd bevond? Lukte dit goed of was het moeilijker dan verwacht?

JK EX

KI

IN

Reflectie

Besluit Geef het antwoord op de onderzoeksvraag.

MODULE 1 Wablief?

39

Profielkaart – Hoe hoort mijn dier?

Ik ben een Ik hoor, ik hoor wat mensen niet horen en het is …

RE

Ik hoor, ik hoor niet wat mensen wel horen en het is …

D IE

KE U

AA R

PL

JK EX

EM

Mijn gehoor is levensbelangrijk, omdat …

IN

KI

40

Bespreek nu jullie profielkaart klassikaal, zodat iedereen ook alles over jullie dier weet.

MODULE 1 Wablief?

Mensen hebben technologieën bedacht om dingen te kunnen horen, meten of opsporen die we met onze eigen oren niet (goed) kunnen waarnemen. Vaak hebben we die ideeën afgekeken van dieren. Zoals een sonar die volledig gebaseerd is op de echolocatietechniek van vleermuizen en dolfijnen.

RE

Wist je dat …

KE U

schepen een sonar gebruiken om te weten wat zich onder water bevindt? Het toestel stuurt geluidsgolven het water in. Wanneer die ergens tegenaan botsen, keren ze terug als een echo. Het schip zet deze echo om in een beeld op een scherm, om bijvoorbeeld een wrak, rots of vissen te zien. Het principe is eenvoudig: geluid vertrekt, botst en komt terug.

D IE

ziekenhuizen deze techniek ook gebruiken om een baby in de buik te bekijken? Dat heet echografie.

AA R

3 Bekijk de tabel. Koppel elk dier aan de technologie die erbij past. Markeer ze in dezelfde kleur. dier

technologie

ultrasone detectoren: Mensen gebruiken apparaten die hoge tonen detecteren, lekkages opsporen en technische problemen vinden.

hond

richtingsmicrofoons: Mensen gebruiken speciale microfoons om geluid te richten, om storend geluid weg te filteren, om iemand beter te verstaan.

olifant

onderwaternavigatie: Onder water werkt het zicht niet goed. Daarom gebruiken mensen geluid voor onderwaterrobots en onderzoek van de zeebodem.

uil

seismische detectie: Mensen gebruiken toestellen die trillingen in de grond opvangen, waarschuwen voor aardbevingen en meten wat er onder de grond zit.

IN

KI

JK EX

EM

PL

dolfijn

MODULE 1 Wablief?

41

4.2 En wat met de ruimte?

“In de ruimte hoort niemand je schreeuwen”. Dit is een zin uit een bekende horrorfilm, maar klopt de uitspraak wel? We zoeken het samen uit.

Om deze complexe vraag te beantwoorden, moeten we eerst nog even herhalen wat geluid is.

RE

Je leerde al dat geluid een trilling is. Die trilling heeft een medium nodig om zich te kunnen voortbewegen. De lucht kan zo’n medium zijn. Lucht bestaat uit moleculen die gaan bewegen bij geluid, ze vormen een golf die je oren bereikt.

1 Test het zelf. Voer de twee onderzoeken uit. Noteer telkens wat je voelt of opmerkt.

KE U

onderzoek 1: Leg je hand op je keel wanneer je praat. Wat voel je?

D IE

onderzoek 2: Je buur tikt met een balpen een ritme op de tafel. Kan je het goed horen? Doe nu hetzelfde, maar leg je oor op de tafel. Je buur tikt met de punt van de balpen. Wat is het verschil?

AA R

IN

KI

JK EX

EM

PL

Wat we waarnemen als een ‘geluid’ is eigenlijk gewoon een trilling die zich door een bepaald soort materie verplaatst. Wetenschappers noemen dat een medium.

©CSIRO

42

MODULE 1 Wablief?

2 Lees het onderstaande artikel. Voer daarna de opdrachten uit.

Geluid in de ruimte: stilte of toch niet?

RE

Geluid is een vorm van energie die zich voortplant als trillingen door een medium, meestal lucht. Op aarde kunnen we elkaar horen omdat geluidsgolven zich via luchtmoleculen verplaatsen. In het heelal is echter geen lucht en bijna geen luchtmoleculen, we noemen dat een vacuüm. Dat betekent dat er geen manier is om die geluidstrillingen over te dragen. Je kan dus wel schreeuwen in de ruimte, maar niemand zal je horen: het geluid zal zich niet voortbewegen.

KE U

Betekent dit dan dat er helemaal géén geluid is in het heelal? Niet helemaal. Geluidsgolven zijn maar één manier om te kunnen ‘horen’ wat er gebeurt. In de ruimte bestaan andere vormen van trillingen en signalen die informatie dragen.

D IE

Een belangrijk voorbeeld zijn radiogolven. Sterren en andere hemellichamen zenden elektromagnetische golven uit. Een deel daarvan zijn radiogolven, die zich wél door het vacuüm kunnen verplaatsen. Op aarde vangen wetenschappers deze signalen op met gigantische radiotelescopen, die werken als zeer gevoelige antennes. Hierdoor kunnen ze processen in het heelal bestuderen.

AA R

Daarnaast zijn er trillingen in gaswolken. Hoewel er geen lucht is in de ruimte, komen er wel enorme gaswolken voor. Als er trillingen door zo’n gaswolk gaan, kunnen die worden gemeten. Omdat geluid een trilling is, kan men deze bewegingen soms zelfs zichtbaar maken met speciale instrumenten.

EM

PL

Sommige wetenschappers gaan nog een stap verder: zij zetten de gegevens die ze verzamelen om in hoorbaar geluid. Dat proces heet sonificatie. Zo kunnen we het heelal als het ware ‘beluisteren’, ook al is de ruimte zelf bijna volledig stil.

JK EX

Wat kunnen we nu besluiten? Vul de zinnen aan met een woord uit het woordkader. Let op: Je hebt niet elk woord nodig, maar één woord wel twee keer. licht – trilling – lucht – vacuüm – antenne – radiogolven

Radiogolven kunnen zich voortbewegen in een

IN

KI

Een radio gebruikt een

. om signalen te ontvangen. golven.

Radiogolven zijn een soort

.

In de ruimte is er een Geluid heeft

nodig, radiogolven niet. .

Een smartphone werkt met

MODULE 1 Wablief?

43

Welk woord uit het woordkader heb je niet gebruikt? Markeer het in het kader. Schrijf nu een zin over geluid en gebruik in je zin het woord dat je eerder markeerde. Noteer.

Heb je alles goed begrepen? Kruis het juiste antwoord aan.

RE

A Wat is een radiogolf?

KE U

een geluidstrilling een elektromagnetische golf een watergolf

Er is geen zwaartekracht.

Er is geen lucht.

Het is te ver.

door te roepen met radiogolven met lichtflitsen

AA R

C Hoe communiceren astronauten wél?

D IE

B Waarom kunnen astronauten elkaar in de ruimte niet horen zonder radio?

PL

D Als meteorieten botsen of als sterren ontploffen…

EM

…blijft het stil in de ruimte. …is er geluid tot op aarde te horen.

E Wat werkt met radiogolven?

IN

KI

JK EX

gsm trommel radio televisie

44

MODULE 1 Wablief?

4.3 Was de oerknal een luide knal?

Je leerde al enkele belangrijke dingen over geluid. Vul de zinnen aan om je kennis nog even op te frissen.

– Geluid is een

.

– Geluid heeft een

(zoals lucht) nodig om zich te verplaatsen.

RE

– In de ruimte is geen

KE U

We noemen dat een

1 Lees de introductie over de oerknal en voer daarna de opdrachten uit.

Ontstaan van het heelal

D IE

Je hoorde vast wel eens dat het heelal ontstaan is uit de ‘big bang’. In het Nederlands noemen we dat ‘de oerknal’. Het is een andere naam voor “het begin van alles”.

AA R

Ongeveer 13,8 miljard jaar geleden is het heelal ontstaan door iets dat we de oerknal noemen. Voor die oerknal zat alles wat nu bestaat (zoals sterren, planeten en wijzelf) heel dicht op elkaar. Het was heel klein en super heet.

Tijdens de “knal” begon het uit elkaar te bewegen: het heelal werd groter.

EM

PL

De Oerknal was dus geen ontploffing zoals een bom. Er was geen ruimte waarin iets ontplofte. De ruimte zelf ontstond en begon groter te worden. Door die uitbreiding kwamen er na een tijdje sterren, planeten, materie, energie en tijd.

Alles wat massa heeft, zoals stenen en mensen

IN

KI

JK EX

Het heelal blijft nog steeds groter worden. Als gevolg van de ‘oerknal’ zijn er wel golven (een soort echo) die zich verplaatsen in het heelal. De mens probeert deze golven al lang te onderzoeken maar kon er nog geen bewijs voor vinden.

MODULE 1 Wablief?

45

. .

Beschrijf in vier stappen hoe jij denkt dat het heelal is veranderd sinds de Oerknal. Volg het voorbeeld. Gebruik deze woorden in je zinnen: klein – heet – groter – sterren – planeten – tijd.

RE

Voorbeeld: Alles zit heel dicht op elkaar, super heet.

De ruimte zet uit.

Sterren en planeten ontstaan.

Vandaag breidt het heelal nog altijd uit.

KE U

D IE

AA R

PL

Wat is de Oerknal?

Waarom was er geen geluid?

Gebruik humor (bv. een astronaut die zegt: “Ik hoor niks!”).

JK EX

• • •

EM

Breng de oerknal in beeld. Werk in groepjes van twee of drie en maak een strip of meme waarin je het volgende uitlegt:

IN

KI

Je mag tekenen of een gratis online tool gebruiken (bv. Canva). Gebruik het tekenveld op de volgende pagina.

46

MODULE 1 Wablief?

MODULE 1 Wablief?

47

AA R

PL

EM

JK EX

KI

IN

D IE

KE U

RE

Lees hieronder enkele korte vragen die wetenschappers zich stelden. Ga op zoek naar het juiste antwoord. Bespreek daarna met een klasgenoot de antwoorden die jullie gevonden hebben.

– Waarom was er geen geluid bij de oerknal?

– Wat bedoelen wetenschappers met “het heelal zet uit”?

– Wat is donkere materie?

– Waarom kunnen we sterren zien maar geen geluid horen in de ruimte?

RE

Denk kort even na over de onderstaande vraag. Bespreek klassikaal.

de oerknaltheorie

evolutie van het universum

4

PL

oerknal

eerste melkwegstelsels ontstaan sterren duistere verschijnen tijdperk

moderne melkwegstelsels

2

~ 380 000 jaar later elektronen en kernen vormende atomen

1

eerste seconden na de oerknal ontstaan van subatomaire deeltjes

EM

ng

eli fko na g e sum ttin er ze univ uit

3

~ 300 miljoen jaar later beginnende vorming van sterren en melkwegstelsels

vorming van het zonnestelsel (9 miljard jaar)

vroege

AA R

~ 9 miljard jaar geleden vorming van het zonnestelsel en aarde

IN

KI

JK EX

~13,8 miljard jaar geleden oerknal

48

D IE

KE U

Waar denk jij dat het heelal naartoe blijft groeien?

MODULE 1 Wablief?

©Banderlog - 169614668 - Shutterstock

tijd 0

~380 duizend jaar

~300 miljoen jaar

1 miljard jaar

vandaag

©Designua - 489781135 - Shutterstock

4.4 Geluid en plaats met elkaar verbonden Kan je bij een plaats of ruimte iets voelen? Link je aan bepaalde plaatsen of ruimtes specifieke geluiden? We zoeken het uit.

D IE

KE U

RE

1 Bekijk de foto’s en denk even na over de bijbehorende vragen. Bespreek daarna met je buur.

AA R

Hoe zou deze plek voelen voor een leerling / een leerkracht / iemand die hier ’s avonds alleen komt?

Welk geluid stel je je bij deze plaatsen voor? Vind je dit aangename of onaangename geluiden?

PL

2 Geluid is een factor die de beleving van een ruimte beïnvloedt. Lees de beschrijving van enkele plaatsen. Wat zou het kunnen zijn? Noteer. Vergelijk daarna je antwoorden met iemand anders uit de klas. Bespreek. Vertel ook of je deze plekken fijn vindt of niet.

JK EX

EM

Kleine kamer met stoelen langs de muren. Aan de muur hangen affiches voor tandpasta en een klok tikt langzaam. Soms hoor je zacht pratende mensen of een piep van de telefoon.

Van achter een deur hoor je af en toe het gezoem van een dunne boor.

Lekkere geur van vers brood en gebak vult de ruimte. Er staan toonbanken met brood en koekjes. Soms klinkt een belletje als iemand binnenkomt.

IN

KI

Kleine afgesloten ruimte met spiegel en knoppen. Soms hoor je muziek of gesprekken van andere mensen. Je hoort een zacht gezoem of een piep bij de verdiepingen.

Buitenruimte met speeltoestellen, banken en bomen. Kinderen rennen en lachen, ballen stuiteren op de grond.

MODULE 1 Wablief?

49

verschillende locaties in kaart te brengen.

KE U

RE

Via het Vlaamse Departement Omgeving en Vlaamse Milieumaatschappij zijn ook geluidsbelastingkaarten beschikbaar. Deze kaarten geven voor geluidsemissies van de grootste bronnen van wegverkeer, spoorverkeer en luchtverkeer de geluidsindicatoren L den en Lnight weer. Deze 3 Bekijk de afbeelding. Je ziet de geluidsbelastingkaart voor wegverkeer. Beschrijf in kaarten maken een globale beoordeling van geluidshinder mogelijk en kunnen hotspots identificeren. eigen woorden wat je ziet en wat je eruit kan besluiten. Noteer.

Het nadeel is echter dat niet alle geluidsbronnen in rekening gebracht worden bij de berekeningen.

Geluidsbelasting kaart Lden (dB) voor wegverkeer op basis van verkeersgegevens voor 2017, VMM.

53 dB

45 dB

54 dB

44 dB

45 dB

40 dB

45 dB

/

PL

Gemiddeld jaarlijks 70dB

De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) heeft gezondheidskundige advieswaarden voor omgevingsgeluid van weg- en spoorwegverkeer, luchtvaart, windturbines en recreatie opgesteld. Industriegeluid wordt niet expliciet beschouwd als omgevingslawaai door het zeer lokale karakter ervan. Beroepshalve blootstelling aan lawaai wordt geregulariseerd in de arbeidswetgeving. Verschillende vormen van buurtlawaai kunnen opgenomen worden in de lokale wetgeving.

AA R

D IE

4. ADVIESWAARDEN

5. FYSIEKE- EN MENTALE GEZONDHEIDSEFFECTEN Effecten op het ongeboren kind

Tinnitus of permanente gehoorschade

Psychologische effecten

Hart- en vaataandoeningen

Hinder, ergernis en stress

Metabole effecten

Vertraagde ontwikkeling bij kinderen

Veranderingen in het immuunsysteem

Verminderde prestaties op school

IN

KI

JK EX

EM

(Ernstige) slaapverstoring

50

MODULE 1 Wablief?

2

4 Ga via de QR-code naar de website van Geopunt. Daar kan je interactief bekijken hoe de geluidsbelasting overdag en ’s avonds (Lden) en ’s nachts (Lnight) is. Oefen het even in en beantwoord daarna mondeling de onderstaande vragen.

IN

KI

JK EX

EM

PL

AA R

D IE

KE U

RE

Zoek naar jouw buurt op de kaart. Is jouw straat < of ≥ 55 dB Lden?

En hoeveel dB is er in de buurt van de school?

Het WHO adviseert voor wegverkeer om gemiddeld onder 53 dB Lden te blijven. Duid op de kaart aan welke plaatsen boven/onder die drempel liggen.

Vergelijk plaatsen op de kaart met de decibelschaal op pagina 27. Welke geluiden kan je linken?

MODULE 1 Wablief?

51

Denkwijzer We herbekijken nu even de stelling van ‘Denkwijs’.

Nu ben ik het met de stelling.

oneens

eens

D IE

KE U

Toen was ik het met de stelling.

RE

“Geluid kan je enkel waarnemen met je oren”

oneens

AA R

Staaf je antwoord met twee nieuwe argumenten.

eens

Argumenteren, hoe doe je dat?

EM

PL

Soms kom je in situaties terecht waarin je de ander wilt of moet overtuigen van jouw standpunt. Dat doe je door goede argumenten te geven.

2

Je neemt een standpunt in: Ik vind dat …

Ik denk dat …

Volgens mij …

Je legt uit waarom je iets vindt: want … omdat … aangezien …

JK EX

1

IN

KI

= argumenteren

argument 2:

argument 1:

52

MODULE 1 Wablief?

Finale Je leerde in deze module veel bij over geluid en de eventuele gevolgen. Maar hoe word jij nu met geluid geconfronteerd op een doordeweekse dag? Ga zelf op onderzoek uit en neem een dag in je geluidswereld op. Maak een overzicht van één gewone dag uit jouw leven (thuis, onderweg, op school, in je vrije tijd).

Een goede voorbereiding is het halve werk

RE

1

Stap 1: De juiste benodigdheden

geluid

Hoe voelt dit geluid?

decibels

IN

KI

JK EX

EM

PL

AA R

D IE

moment

KE U

een decibelmeter (app op je gsm) overzichtstabel

MODULE 1 Wablief?

53

2

Tijd voor actie Stap 1: Storend of schadelijk geluid Kies een geluid uit jouw dagoverzicht dat volgens jou storend of schadelijk kan zijn:

RE

Leg uit: – waarom dit geluid ontstaat

KE U

D IE

– waar het zich verspreidt

PL

EM

AA R

JK EX

– wat het doet met je lichaam (oren, concentratie, stress)

KI

IN

54

MODULE 1 Wablief?

Stap 2: Geluid doorheen de tijd Zou het geluid dat je koos vroeger anders geweest zijn of anders ervaren worden? Noteer.

RE

KE U

Denk ook even verder. Hoe zou het geluid in de toekomst klinken? Zou het nog bestaan?

Noteer.

D IE

We kaarten na

PL

3

AA R

EM

Bespreek eerst met je buur hoe jullie de opdracht hebben ervaren.

JK EX

Hebben jullie veel gelijke of verschillende geluiden gehoord tijdens jullie dag?

Dachten jullie hetzelfde over elkaars gekozen geluid? Vond je buur het ook schadelijk of storend?

Was je buur het eens over de invulling van je geluid in het verleden en de toekomst?

IN

KI

Hou daarna nog een klasgesprek over de opdracht. Vergelijk met verschillende leerlingen.

MODULE 1 Wablief?

55

Ik kan

AA R

D IE

KE U

RE

uitleggen hoe je geluid op andere manieren kan waarnemen. het begrip geluid en de werking ervan uitleggen. de onderdelen van het oor linken aan de juiste stap in het gehoorproces. onderzoeken hoe je trillingen ziet of voelt. geluiden linken aan historische tijdsperiodes en aanduiden op de tijdslijn. het verschil tussen geluiden van vroeger en nu duiden. verschillende geluidsdragers herkennen. het verschil in muziekbeleving van vroeger en nu uitleggen. de bruikbaarheid van een bron inschatten. de decibelschaal interpreteren en gebruiken. met een decibelmeter aan de slag gaan. de begrippen eenheid en decibel uitleggen. het begrip gehoorschade en de verschillende gevolgen verklaren. de verschillende manieren om het gehoor te beschermen opnoemen. het begrip echolokalisatie (echolocatie) uitleggen. de werking van het geluid in de ruimte verklaren. het fenomeen van de oerknal uitleggen. omgeving en geluid aan elkaar linken. werken met een geluidsbelastingkaart.

Woordenlijst

IN

KI

JK EX

EM

PL

decibel: eenheid waarin geluid wordt uitgedrukt sonar: apparatuur om met geluidsgolven naderende schepen en vliegtuigen te signaleren, of om de diepte van een zee te meten tinnitus: permanente gehoorschade waarbij je een soort geruis/gepiep/gesis hoort dat er niet echt is

Colofon

Wil je meer weten over deze methode mavo?

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door mid-

del van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schrifteAuteurs Faith Casier, Tina Lava en Stephan Fiers Surf naar max-mavo.diekeure.be lijke toestemming van de uitgever. No parts of this book may be reproduced in any form Eerste editie by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from ISBN xxx xx xxxx xxx x - KB D/2026/xxxx/xxx the publisher. De uitgever heeft naar best vermogen getracht de publicatierechten volBestelnummer 65 900 0955 (module 1 van 5) - NUR 127 - Thema YPW 4CL gens de wettelijke bepalingen te regelen. Zij die niettemin menen nog aanspraken te Verantwoordelijke uitgever die Keure, Kleine Pathoekeweg 3, 8000 Brugge kunnen doen gelden, kunnen dat aan de uitgever kenbaar maken.

RPR 0405 108 325 - © Copyright by die Keure, Brugge Contacteer jouw educatief adviseur.

01 44 3

Heb je vragen of wens je een presentatie op school?

Die Keure wil het milieu beschermen. Daarom kiezen wij bewust voor papier 0dat 0 het keurmerk van de Forest Stewardship Council® (FSC®) draagt. Dit product 85 is gemaakt van materiaal afkomstig uit goed beheerde, FSC®-gecertificeerde bossen en andere gecontroleerde bronnen.