Verrekijkerbieb - 5e leerjaar - Kijker 6 - Thema 1 - N1 -Vikingen

ucatieve uitgaven

BIEB

Vikingen Inge Misschaert

Kijker educatieve uitgaven

Verrekijker 5

6

Vikingen

1

Harald Hallo daar, ik ben Harald. En weet je wat? Ik ben een echte Viking! En nee, nu moet je uiteraard niet halsoverkop op de vlucht slaan. Ik zal je echt niet overvallen!

Ik heb een idee. Kom maar even met me mee en dan geef ik je een rondleiding in ons dorp en bij mijn volk. Kom, ze doen je heus niets en zeker niet als ik bij je ben. Mijn vader is trouwens hoofdman1. En mijn mama kan uitstekend koken, dat wil je echt niet missen!

2

Wie zijn we?

Het woord ‘Viking’ is de naam die gegeven wordt aan alle inwoners van Scandinavië2 tijdens de achtste tot de elfde eeuw na Christus. De term is afgeleid van het woord ‘vig’ dat vechten betekent. Sommige wetenschappers denken dat de term van het woord ‘vik’ zou kunnen komen. Dat betekent namelijk kreek3 en in die buurt vestigde mijn volk zich vaak.

Soms worden we ook gewoon Noormannen genoemd. En ja, oké, ik geef het toe, we vechten wel heel wat af. Mijn papa is echt wel de sterkste Viking van heel ons dorp. Niemand heeft hem ooit kunnen verslaan. Hij is niet voor niets dorpshoofd, natuurlijk.

Ons volk komt dus eigenlijk uit drie landen: uit Denemarken, Noorwegen en uit Zweden. Zo heb ik een tante die in Denemarken woont en een oom die een huis heeft in Zweden.

IJsland

Finland

Noorwegen Zweden

Denemarken

Scandinavië 3

Wist je dat ... ... de Vikingen heel goede zeelui waren? Ze voeren op hun schepen over de zee. Zo’n boot was lang en smal en had een zeil, maar ook roeiers. ... het bekende runenschrift door de Vikingen werd uitgevonden? Een paar van die letters komen uit het Grieks.

We graveren de tekens op speciale stenen. Omdat mijn vader kan lezen, kan ik dat ook. En ook mama wil dat ik dat kan.

En aangezien ik graag verteller wil worden, is dat erg logisch.

De meeste mensen uit het dorp kennen het schrift echter niet.

Zij kennen dan weer wel alle verhalen uit het hoofd. ... men zegt dat we een dapper en onverschrokken volk zijn en dat vele andere volken ons vrezen? Maar niet elke stam is dezelfde! Er zijn stammen die niets anders doen dan plunderen. Maar mijn vader vindt dat we zelf in ons onderhoud moeten proberen te zien. Vechten doen we alleen om ons te verdedigen. Je moet dus niet denken dat je ons zomaar kunt aanvallen!

4

Arm en rijk In de meeste Vikingdorpen zijn er drie standen in de maatschappij. Je hebt de slaven, de vrijen en de edelen. In onze taal noemen wij dit ‘thrall’, ‘karl’ en ‘jarl’. Maar aangezien mijn vader hier dus de baas is, zijn er geen slaven. Of we noemen onze dienstboden toch niet zo. Ze zijn ook niet ons bezit, het zijn gewoon mensen die toevallig voor ons werken en daar goed hun brood mee verdienen.

Ons dorp is niet zo groot, dus er zijn niet zoveel verschillen, of ik merk ze toch niet. Ik ben dan wel de zoon van de hoofdman, toch speel ik gewoon met de kinderen van de boeren of de handelaars. Ze zijn gewoon mijn vrienden.

Mijn opa vertelde me over vroeger. De winters kunnen lang en gemeen koud zijn en dan vertel je graag eens een verhaal bij een gezellig vuur. Hij wist van vroeger nog dat er veel Vikingen waren die geen land hadden om te verbouwen. Dat was de reden waarom ons volk zo vaak op strooptocht ging en we uiteindelijk ook overzee gingen met onze boten. We hadden gewoon behoefte aan meer land.

5

Wist je dat ... ... rijke Vikingen mooiere wapens hebben dan de andere Vikingen in het dorp? Het zwaard wordt gemaakt van ijzer, maar hoe meer versieringen in brons, koper of goud erop aangebracht worden, hoe rijker de eigenaar van het zwaard is. ... rijke Vikingen veel waardevolle voorwerpen in huis hadden?

Ze stelden die echter niet tentoon. Ze bewaarden hun schatten in stevige houten kisten achter slot en grendel.

De vrouw had meestal de sleutel van de kist. Je raadt al wie bij ons de sleutel heeft … juist, mijn moeder! ... ook sieraden wijzen op de rijkdom van de persoon die ze draagt? Armen hebben uiteraard geen mooie gespen of broches, maar de rijken vaak wel.

6

Het dagelijkse leven in ons dorp Voedsel Jullie denken vast dat wij alleen maar spannende dingen te eten krijgen. Maar eigenlijk is het best wel gewoon, wat er op ons bord komt. We eten om te beginnen vooral wat we zelf kweken. Misschien heeft jouw mama ook wel een groentetuintje? Die van mij wel! En ik moet verplicht helpen.

Elke dag! Bah, ik kan geen onkruid meer zien. Maar de groente die we zelf kweken, is natuurlijk wel lekker.

Verder zijn er in het dorp veel jagers. Zij vangen heel vaak vogels, konijnen en herten. En als zij niet zoveel gevangen hebben, dan zijn er nog altijd de vissers die ons van voedsel voorzien. Je ziet het, je zult hier dus echt niet verhongeren.

Onze huizen De grootste huizen in ons dorp lijken een beetje op een omgekeerde boot. Ze zijn vooral gebouwd uit steen, hout en stro. Op het dak liggen plaggen, dat zijn stukken gestampte aarde. Daaroverheen wordt dan stro gelegd. Zo houden we de kou van de felle wind tegen. Om die reden zie je ook weinig ramen in onze huizen. Hoe zou je zelf zijn!

7

In de huizen is er vaak maar één kamer, waar iedereen leeft, eet en slaapt. In het midden is er een grote haard, waar we op koken. De rook verdwijnt gewoon door een gat in het dak.

Gemakkelijk! En het vuur verwarmt ons nog ook.

In onze huizen staan eenvoudige meubels: stoelen, een tafel en een paar bedden. Meer heb je hier heus niet nodig!

8

Wist je dat ... ... de Vikingen alleen met een mes aten? Vorken of lepels bestonden nog niet. Vaak werd er een stoofpot of eenpansgerecht geserveerd. Bij het eten werd ook vaak bier gedronken en af en toe wijn. ... de Vikingen verschillende schapensoorten hielden? De rassen waren meestal goed bestand tegen de kou en het gure weer. De wol werd gebruikt voor de kleding en het vlees werd opgegeten of gedroogd. De hoorns gebruikten ze om uit te drinken. ... ook van herten alles werd gebruikt? Het vlees werd opgegeten, de huid werd voor kledij gebruikt en van de beenderen en geweien maakten de Vikingen gebruiksvoorwerpen, zoals kammen, werktuigen of ook siervoorwerpen. ... er langs de kusten heel veel vogelsoorten voorkwamen?

De Vikingen aten niet alleen de vogels, maar ook de eieren.

Die vond men een echte delicatesse4.

9

Wat trekken we aan?

Zoals je ziet, heb ik me warm aangekleed. Het kan immers al flink koud zijn tijdens de herfstdagen. De meeste mensen van ons dorp dragen gemakkelijke kledij, waarin ze goed kunnen bewegen tijdens het werk. We maken de capes5 zelf met de wol van onze schapen.

Mannen dragen broeken en een soort tuniek6 daaroverheen.

Vrouwen dragen een onderjurk in linnen. Daaroverheen dragen ze een overjurk.

Rijke inwoners van ons dorp verven hun stoffen weleens. Of ze borduren er fraaie motieven op of zetten ze af met bont. Mijn moeder doet dat niet. Ze wil niet dat wij ons anders gedragen dan de rest van het dorp. Ik zei het al, wij zijn geen doorsnee Vikingendorp, dat zul je nog wel merken.

Ik heb toch al bij de smid7 staan kijken naar de prachtige broches en spelden die hij smeedt. Maar mama wil er niet van horen. Misschien later, als ik wat ouder ben. Ik leef op hoop!

Zo’n mantel met zo’n speld erop, staat wel echt heel chic, toch?

10

Onze hobby’s Tja, wat dacht je dan? We werken natuurlijk niet de hele tijd!

Als het werk gedaan is, dan hebben we tijd voor plezier en feest!

In ons huis is er heel vaak feest, dat komt – alweer – door het feit dat mijn vader hoofdman is. We eten en drinken eerst tot we niet meer kunnen.

Daarna gaan we in een kring zitten en worden er liederen en gedichten gezongen en voorgedragen. Dat is mijn favoriete tijd van de dag. Ik denk dan ook dat ik later verteller of voorlezer word. Ik heb niet zoveel zin om hoofdman te worden, ook al ben ik de oudste zoon. Maar dat heb ik nog niet aan papa durven vertellen.

De liederen en gedichten gaan over onze helden of over onze goden. Ik ken de meeste uit mijn hoofd, maar toch vind ik het leuk om ernaar te luisteren. Er gaat een zekere magie van ze uit.

11

Vaak zijn er ook muzikanten en jongleurs aanwezig. Dan gaat iedereen pas goed uit zijn dak! Ze spelen fluit, lier8 of harp.

Vooral de harp vind ik fantastisch. Mama speelt heel mooi harp en ze zingt er ook vaak bij, maar niet als het dorp er is. Zingen doet ze alleen voor ons. Het is voor mij de beste manier om na een vermoeiende dag in slaap te vallen.

12

Wist je dat ... ... bordspelen heel bekend waren bij de Vikingen? Vooral de mannen deden dat graag. De spelen leken een beetje op oorlog voeren. Schaken was bijvoorbeeld heel populair. Men sneed de stukken uit beenderen of uit ivoor. Dat ivoor kwam van de slagtanden van walrussen. ... de Vikingen ook heel goede ruiters waren? Ze reden op pony’s tijdens oorlogen, maar ook hielden ze wedstrijden. ... de Vikingen heel graag op jacht gingen? Voornamelijk heel gevaarlijke dieren zoals beren waren een gegeerde prooi. De krijgers gingen zelfs heel vaak te voet om te tonen hoe moedig ze wel waren! ... Vikingen in de wintermaanden ook al aan wintersport deden? Zo gingen ze vaak sleeën of skiën. En op bevroren meertjes schaatsten ze ook. Ook de schaatsen werden van beenderen gemaakt.

13

Gezondheid en ziekte In ons dorp is haast niemand ooit ziek. De mannen die op jacht gaan of als er gevochten wordt, zijn soms wel gewond, maar dat is natuurlijk anders. En daar hebben we gelukkig oplossingen voor.

Voor Vikingen is een goede gezondheid heel belangrijk. We zijn dan ook bijna de hele dag buiten, ook in de winter. Zo worden we gehard en kunnen we ook beter tegen een stootje.

Ook brengen we regelmatig offers aan onze goden. Als we hen goed verzorgen en vereren, dan hebben ze geen reden om iemand ziek te maken, toch?

En als we dan toch iets mankeren, dan is er altijd wel iemand die het juiste kruid heeft om ervoor te zorgen dat de pijn of het ongemak snel weer weg is. Zo weet hier elk klein kind dat stinkende gouwe helpt tegen wratten en zweren en dat je voor een oogontsteking ogentroost moet gaan zoeken.

14

Wist je dat ... ... de Vikingen ook aan aderlaten deden? Dat was een heel oude vorm van behandeling van een ziekte. De artsen dachten dat ziekte werd veroorzaakt door een slechte balans in het lichaam. Door bloed te laten wegstromen, zou die balans hersteld worden. ... de builenpest een gevreesde ziekte was in Europa en het Midden-Oosten? De meeste Vikingen ontsnapten er echter aan. Dat kwam door het feit dat ze zich afzonderden en geen contact zochten met grote mensengroepen.

Ogentroost

Stinkende gouwe

15

Godsdienst en rituelen Ik heb het al een paar keer over onze goden gehad. We hebben er heel veel, maar de belangrijkste zijn toch Odin, Thor en Freyr. Odin is de hoofdgod. Hij staat voor oorlog, moed en wijsheid. Thor is de god van de donder en Freyr van de vruchtbaarheid.

Veel van onze krijgers geloven dat ze moeten strijden tegen duistere krachten. Daarbij worden ze geholpen door de goden. Als ze bij zo’n gevecht sneuvelen, dan vinden ze dat een eer. Want na de dood gaan wij naar het Walhalla, de hemel, waar ook de goden wonen. Zo zijn er al een paar mannen omgekomen in de strijd. Ik vind ze erg dapper. Maar als ik heel eerlijk ben, zou ik liever nog een beetje hier in ons dorp blijven.

16

Wist je dat ... ... de godin Freya met een god trouwde, die Odr heette? Hij liet haar echter in de steek. Ze huilde heel veel om hem en al haar tranen veranderden in goud! ... de reus Thrym ooit de hamer van Thor stal? Hij wilde graag met Freya trouwen en bedacht daarvoor een list. Hij wist best dat Thor niet zonder zijn hamer kon! Maar Thor was slim en verkleedde zich als Freya. Op het huwelijk pakte hij zijn hamer weer terug en doodde alle reuzen. ... de Walkuren vrouwelijke krijgers zijn? Zij waren op de slagvelden op zoek naar dode helden. De dappersten mochten naar het Walhalla meegaan. Daar mogen ze elke avond met Odin dineren. ... er soms angstaanjagende maskers of gezichten werden afgebeeld op stenen? Wetenschappers denken dat dat diende om boze geesten af te schrikken. Alleen moest je er wel voor zorgen dat je je niet een hoedje schrok van die afzichtelijke tronies!

17

Oorlog en vechten Sommige andere volkeren vinden ons barbaars. Maar dat zijn we echt niet. Oké, ik geef toe dat sommige stammen wel erg graag gaan vechten. Ik denk dat ik geluk heb dat mijn papa een beetje een vredestichter is. Hij gaat alleen vechten als het echt niet anders kan. Misschien komt dat wel een beetje door mama. Die vindt vechten verschrikkelijk en dat steekt ze niet onder stoelen of banken. Ik denk dat papa banger is van mama als ze boos is dan van een hele horde vijandige barbaren! Maar niet verder vertellen, hoor!

Dat Vikingen zo vaak overwinnen in gevechten komt ook door wat ik al vertelde over de dood. Ze zijn niet bang om te sterven. Ze zeilen net zo lang tot ze land in zicht krijgen en dan vallen ze aan in het donker. Dat vind ik eigenlijk niet zo netjes van hen. Hopelijk komen er hier geen vijandige stammen om ons te overvallen. Voor alle zekerheid heeft papa wachten aangesteld die ‘s nachts controle doen. Voorlopig dreigt er dus geen gevaar!

18

Wist je dat ... ... de Vikingen hun schepen versierden met dreigende boegbeelden? Dat waren de beelden vooraan het schip, het eerste wat de vijand kon zien. Zo dachten ze de aanvallers af te schrikken of eventueel ook de boze geesten weg te jagen.

De boegbeelden bestonden uit draken of moedige krijgers. ... Vikingen eigenlijk eerder uitzonderlijk een helm droegen?

Ze worden er vaak mee afgebeeld, maar ze droegen ze alleen bij speciale gelegenheden en alleen de hoofdman had zo’n helm.

19

We gaan op reis en nemen mee ...

Vikingen reizen zowel over land als over zee. En daar hebben we zo onze trucjes voor!

Met schepen Mijn volk kan prachtige schepen bouwen. Door de zon en de sterren te bestuderen, kunnen de schippers perfect hun weg vinden overzee. Er is een langschip dat voor de oorlog wordt gebruikt. Voor de visvangst is er een ander soort schip. Het spreekt voor zich dat wij hier alleen visserijschepen hebben.

Met sleden Dit is echt mijn lievelingsvervoersmiddel. Op een schip word ik nog te vaak zeeziek en dan lachen de schippers mij uit.

Echt niet leuk! Maar op een slede lijkt het alsof je zweeft! De sleeën worden door honden getrokken. Ze lijken een beetje op wagens, maar dan zonder wielen. Sommige sleeën zijn heel mooi versierd met houtsnijkunst.

Met karren Als we over land reizen, doen we dat in karren die voortgetrokken worden door paarden. Het zijn stevige karren met grote wielen die uit massief hout bestaan. Zo zijn ze veel steviger! Als we een rivier over moeten, bouwen we een brug.

Simpel, toch?

20

Wist je dat ... ... christelijke Vikingen dachten dat de bruggen die ze bouwden hen dichter bij God zou brengen? Zij dachten dat de bruggen hun ziel naar de hemel zou helpen. ... het woord ‘ski’ een Noors woord is? Uit tekeningen op rotsen kan men zien dat daar al meer dan 5000 jaar geskied wordt! ... Vikingen graag begraven werden in hun rij-uitrusting, de kledij die ze droegen als ze gingen paardrijden? Ook de stijgbeugels werden mee in het graf gelegd. ... de karren vaak werden versierd met houtsnijwerk? Vaak werden hoofden van mannen afgebeeld. Opvallend was dat ze altijd heel netjes gekapt waren: de mannen hebben verzorgde snorren en baarden.

21

Beroemde Vikingen Koning Harald Blauwtand Naar deze koning ben ik vernoemd! Natuurlijk zet ik hem dus hier een beetje in de bloemen. Hij was heerser van Denemarken (waar mijn oom woont, weet je nog?) en heeft de eerste brug in Scandinavië gebouwd.

Erik Bloedbijl De naam voorspelt al niet veel goeds en je hebt gelijk als je dat denkt! Hij was koning van Noorwegen. Zijn bijnaam kreeg hij omdat hij zijn zeven broers zou vermoord hebben. Ik vraag me nog altijd af of dat echt waar is ... Soms zeggen de vrouwen in ons dorp tegen hun kinderen: ‘Pas op, anders komt Erik Bloedbijl je halen!’

Dan zijn de kinderen meteen heel braaf!

Willem de Veroveraar Willem heeft in 1066 de slag bij Hastings gewonnen. Hierbij veroverden de Normandiërs Engeland! Willem zou een afstammeling zijn van de Vikings. Daarom vind ik dus dat hij ook in het rijtje van bekende Vikingen mag staan!

22

Tijd voor een quiz!

Als je op deze vragen kunt antwoorden, heb je goed geluisterd naar mijn verhaal!

1 Wat wil ik later worden? a dierenarts b verhalenverteller c hoofdman 2 Wie heeft de sleutel van onze schatkist? a mijn vader b ik c mijn moeder 3 Welk instrument speelt mijn moeder? a harp b lier c fluit 4 Van welk materiaal werden schaatsen gemaakt? a hout b ijzer c beenderen of geweien

1b - 2c - 3a - 4c

23

Woorduitleg 1 hoofdman = aanvoerder, iemand die het bevel voert 2 Scandinavië = verzamelnaam voor noordelijk gebied in Europa 3 kreek = kleine watergeul 4 delicatesse = lekkernij 5 cape = schoudermantel 6 tuniek = korte uniformjas 7 smid = iemand die als beroep metalen smeedt 8 lier = snaarinstrument

24

Harald is een Viking. In dit boekje vertelt hij je alles wat je maar wil weten over zijn volk.

Over het dagelijkse leven, over godsdienst, over vechten en over reizen. En bovendien vertelt hij je heel veel boeiende weetjes.

Dit boekje maakt deel uit van de Verrekijkerbieb 5.

ISBN 978 90 486 2536 9 Bestelnummer 60 1021 497 KB D/2016/0147/105 NUR 191 Foto’s: Shutterstock Verantwoordelijke uitgever die Keure Kleine Pathoekeweg 3, 8000 Brugge RPR 0405 108 325 © Copyright die Keure, Brugge

9 789048 625369

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.