ucatieve uitgaven
BIEB
De Notenkraker Inge Misschaert
Kijker educatieve uitgaven
Verrekijker 5
2
De Notenkraker
1
Mijn verhaal Ik heb lang gewacht om in dit schrift te beginnen schrijven, maar nu kan ik het niet langer uitstellen. Het zou niet eerlijk zijn tegenover Clara en ook niet tegenover mezelf. Wat er vorige week gebeurd is, mag ook niet verloren gaan. Ik wil het later, als ik oud ben, aan mijn kinderen en kleinkinderen kunnen vertellen. Anders gelooft niemand ooit dat het echt gebeurd is. Maar eerst zal ik mezelf even voorstellen. Ik ben Frits Staalboom en ik ben tien. Ik heb twee nogal saaie ouders (echt, die zitten de hele tijd te werken en daarna hebben ze niet veel tijd voor ons) en een zus, Clara. Clara is twaalf en een groot probleem. Ze denkt namelijk dat ze te groot is om met mij te spelen. Ze wil meedoen met de volwassenen en dat is soms echt niet te begrijpen. Ik bedoel: volwassenen, die zijn toch altijd bezig met saaie gesprekken, ze zitten urenlang aan tafel en eten en drinken alsof het nooit meer zal ophouden. Ik verveel me elke keer verschrikkelijk en hoop altijd dat Clara met me meegaat als ik van tafel sluip. Maar dat doet ze nooit.
2
Tenzij ik haar aandacht trek, zoals vorige week. Ik denk dat ik me dat nog lang zal herinneren. Het gebeurde met kerstavond, toen we allemaal samen waren. Dat is de enige avond die ik echt leuk vind: dan hebben mama en papa echt tijd voor ons. Er zijn cadeautjes en heerlijk eten en de volwassenen vinden het net zo leuk als wij om de pakjes te openen. Maar toen kwam oom Oswald op het laatste nippertje binnenrennen.
3
Meneer Tsjaikovski Je zult je nu afvragen waarom ik het hier ineens over meneer Tsjaikovski heb en wat hij in hemelsnaam met mijn verhaal te maken heeft. Ik zal het meteen uitleggen, wacht maar even af! Eigenlijk heette deze componist ‘Pjotr Iljitsch’ bij zijn voornaam. Een hele mondvol, dus hou ik het maar op meneer, dat schrijft wat makkelijker. Deze meneer Tsjaikovski was een Russische componist1. Hij werd geboren in Rusland in 1840 en stierf er in 1893. Hij werd dus maar 53 jaar oud, wat betrekkelijk jong is. Na zijn jeugd ging hij muziek studeren en werd daarna leraar. Hij componeerde erg veel muziekstukken, waarvan de bekendste toch wel twee balletten zijn: ‘Het Zwanenmeer’ en ‘De Notenkraker’ (mijn verhaal, maar dat had je natuurlijk al begrepen, slimmerik!)
4
Wist je dat ... … er in Rusland een stad naar hem vernoemd is? Het gaat om de stad Tsjaikovsky, niet zo ver van zijn geboortestad Votkinsk. … zijn eerste pianoconcert heel vaak uitgevoerd wordt? Vooral in de Koningin Elisabethwedstrijd wordt dit stuk vaak opgevoerd. … de componist erg veel hield van Mozart, maar niet zo van Wagner en Brahms? Dat waren ook erg belangrijke en beroemde componisten. Misschien waren ze onderling toch een beetje jaloers op elkaar, net als Clara en ik!
5
De pakjes van oom Oswald Elk jaar met kerst zaten we stiekem urenlang te wachten tot oom Oswald zou komen. Hij was onze lievelingsoom. Eigenlijk was hij geen echte oom, hij was een vriend van vader. Maar om de een of andere reden gedroeg hij zich zoals een oom. Hij kon de beste verhalen vertellen, waar je echt naar bleef luisteren, met warme oren en een bonzend hart. Stiekem durfde ik nadien soms niet alleen naar boven. Dan pestte ik Clara wat, zodat ze mee naar boven ging en ik niet alleen hoefde te gaan. Oom Oswald knipoogde al veelbelovend naar ons, terwijl we zagen hoe een bediende een grote mand vol pakjes naar binnen droeg. Pakjes! Die waren voor ons, dat wisten Clara en ik zeker. Maar zoals elk jaar moesten we een beetje geduld hebben, tot iedereen zijn pakjes opende. Gelukkig werd er niet gewacht tot na het eten. Dat zou de hel geweest zijn.
6
Oom Oswald maakte de pakjes altijd allemaal zelf. Zo had hij al eens een heuse muziekdoos gemaakt. Als je aan een hendel draaide, speelde er muziek. Heerlijk! Nu gaf hij ons elk een pak. Ik rukte snel het papier van mijn pakje, want ik wilde eigenlijk zien wat Clara kreeg. Om de een of andere reden leek zij altijd leukere dingen dan ik te krijgen. Maar dit jaar kreeg ik echt iets leuks: een grote doos met soldaatjes! Mijn ogen werden groot van plezier en ik vergat bijna naar het pakje van mijn zus te kijken. Maar toen ze een kreetje slaakte - een heel kleintje maar - keek ik snel op. Het was een pop, maar een heel vreemd soort pop. Hij zag er echt vreselijk uit. Wat een lelijkerd was dat! Maar Clara leek helemaal betoverd. Ze wiegde de pop voorzichtig in haar armen, tot oom Oswald haar liet zien wat je met de pop kon doen: je kon een noot tussen zijn tanden kraken. Geweldig! Dat wilde ik ook doen en ik griste de pop uit Clara’s handen. Maar toen ik een noot tussen zijn tanden propte en aan de hendel duwde, kraakte de pop luider dan anders. Met de noot vielen ook de twee tanden van de arme pop uit. Voor ik iets kon zeggen, liep Clara weg met de pop in haar armen.
7
Ballet Nu vraag je je misschien af waarom ik in hemelsnaam over ballet begin en niet verder ga met het verhaal. Maar even geduld, want je kunt mijn verhaal niet snappen zonder te weten wat ballet is. Ballet is een vorm van theater, waarin niet gesproken of gezongen wordt, maar alleen gedanst. De manier waarop gedanst wordt noemen we de choreografie2. Dat zijn de bewegingen die de dansers moeten uitvoeren. Er is natuurlijk ook muziek, in ons ballet is dat de muziek van Tsjaikovski. Omdat er een verhaal achter zit, gaat het om verhalend ballet. Het verhaal dat gebruikt wordt, noemt men dan een libretto3. Eigenlijk is het ballet zo’n beetje alle kunsten tegelijk: muziek, dans, choreografie en verhaal.
8
Wist je dat ... … er twee soorten ballet bestaan? Klassiek ballet is meestal heel rustig en wordt uitgevoerd op - jawel klassieke muziek. Jazzballet daarentegen is veel moderner van aard en gaat veel sneller. … het erg belangrijk is om heel jong met ballet te beginnen? In ons land zijn de jongste dansertjes ongeveer vijf jaar, maar in andere landen kunnen dansers al vanaf twee jaar beginnen. Stel je voor! Dan kun je toch nog maar pas lopen! … alle termen voor danspassen in het Frans zijn? Dat komt omdat het ballet onder andere in Frankrijk is ontwikkeld!
9
De Muizenkoning Ik rende naar Clara’s kamer en bonsde op haar deur, maar ze gilde dat ik moest weggaan. Gelukkig deed ik dat niet, want anders hadden we nooit dit avontuur beleefd. Ik zakte door mijn benen en ging op mijn hurken voor haar deur zitten. Ik kan erg koppig zijn als het moet. Mijn soldaatjes had ik bij me, dus stelde ik een leger op, vlak voor haar deur, om haar te beschermen. Plots hoorde ik een gil uit haar kamer. Ik duwde snel de deur open en moest even in mijn ogen wrijven om te geloven wat ik zag. Op het tapijt voor Clara’s bed stond een leger muizen. Clara zelf kromp tot ze dezelfde grootte had als de Notenkraker, die wat houterig4 op de grond lag. Zonder aarzelen schreeuwde ik naar mijn soldaatjes: ‘Aanvallen!’ Tot mijn verbazing begonnen de soldaatjes in de richting van de muizen te marcheren en ik voelde mezelf ook verkleinen, tot ik net zo klein was als Clara.
10
‘Clara!’ schreeuwde ik. ‘Frits!’ schreeuwde ze terug. We klampten ons aan elkaar vast, terwijl de Notenkraker, de poppen en de soldaatjes vochten als leeuwen tegen de muizen. Net toen we dachten dat ze aan de winnende hand waren, verscheen een dikke vette muis op het toneel. Hij was oud en lelijk en had bijna geen haar meer. De muizen bogen meteen als een knipmes, terwijl de muis naar ons toeliep en ons toesiste dat hij de koning was en dat we ook voor hem moesten buigen. ‘Aanvallen!’ schreeuwde ik nog een keer en meteen werd het weer een waar slagveld op het tapijt voor Clara’s bed. Toen werd de Notenkraker bedreigd en Clara gilde angstig. ‘Doe iets, Frits!’ gilde ze. Ik greep mijn speelgoedzwaard en wierp het de Notenkraker toe. Meteen greep hij het en met een ferme haal sloeg hij de kop van de koning in één keer eraf.
11
Het orkest Een ballet zou nergens zijn zonder het orkest. Daarom dat ik het hier maar even onder de loep neem. Kort gezegd komt het erop neer dat het gaat om een groep van musici en muziekinstrumenten. Het woord ‘orkest’ komt uit het Grieks. In het theater in Griekenland was het toneel halfrond en dat werd een orchestra genoemd. Er zijn verschillende soorten van orkesten, al naargelang de grootte of de samenstelling. Zo heb je een symfonisch orkest, dat heel veel instrumenten bevat. Een strijkorkest heeft alleen strijkinstrumenten zoals de viool, de cello en de contrabas. Een blaasorkest bestaat dan weer uit alleen blaasinstrumenten. Je hebt vast weleens een fanfare zien passeren in je straat. Daarin spelen alleen koperblazers en slagwerkers. En zo zijn er nog wel een paar orkesten, al naargelang welke instrumenten erin meespelen.
12
13
Het verhaal van de Notenkraker Na het vreselijke gevecht met de muizen en hun koning, gingen Clara, de Notenkraker en ik uitgeput op het tapijt zitten. Het was een slagveld! De helft van mijn soldaatjes was gewond. Gelukkig konden de poppen hen verzorgen. Intussen vertelde de Notenkraker ons zijn verhaal. Hij was namelijk ooit prins van een ver land. Maar hij ontmoette een betoverde prinses. Toen hij haar wilde redden, verbrak hij de vloek van de muizenkoning. Hij brak immers de hardste noot die er in het hele land te vinden was. Toen hij haar ten huwelijk vroeg, net als in elk sprookje, antwoordde de prinses nee! ‘Waarom?’ riep ik verontwaardigd uit. ‘Waarom wel?’ gilde Clara boos. ‘Een meisje moet toch niet zomaar met iemand trouwen?’ Dat was natuurlijk waar, maar ik wilde het niet toegeven. Ik had medelijden met de arme Notenkraker, want hij had haar toch bevrijd van die vloek? De vloek ging helaas op hem over, vertelde hij verder. En zo veranderde hij in de Notenkraker.
14
Ernst Theodor Amadeus Hoffmann Wat een naam, hé? Het is de naam van de schrijver van het verhaal ‘De Notenkraker’. Hoffmann werd geboren in de Duitse stad Koningsbergen in 1776 en stierf in Berlijn in 1822. Hij was niet alleen schrijver, maar ook componist, dirigent, advocaat en tekenaar. In zijn leven voerde hij vooral zijn werk als jurist5 uit, maar muziek bleef toch een van zijn passies.
15
Wist je dat ... …. zijn laatste voornaam eigenlijk Wilhelm was? Maar omdat hij Mozart zo bewonderde, veranderde hij zijn naam in Amadeus. … het sprookje oorspronkelijk ‘Notenkraker en Muizenkoning’ heette? Het werd later verkort tot ‘De Notenkraker.’ … De balletvoorstelling geen goede reacties kreeg? Men vond dat er te weinig in gedanst werd en vond dat het dus geen ballet kon genoemd worden. Alleen de muziek werd erg gewaardeerd, maar al na veertien voorstellingen werd het stuk niet meer opgevoerd. … het stuk nu bijna jaarlijks weer wordt herhaald? Dat gebeurt voornamelijk in de kerstperiode.
16
17
De Suikerfee ‘Er is maar één persoon die de betovering kan verbreken,’ zuchtte de Notenkraker. ‘Wie dan?’ gilde Clara. Mijn zus gilde altijd als ze zenuwachtig werd. ‘De Suikerfee,’ zei de Notenkraker. ‘Dan gaan we daar toch heen?’ zei ik snel, voor Clara weer begon te gillen. De Notenkraker nam ons bij de hand en samen sprongen we in de toverlantaarn. Meteen waren we in een heel andere omgeving. Het leek wel een sprookjesland! ‘Daar,’ wees de notenkraker. ‘Boven op die berg staat het paleis van de Suikerfee.’ Het kostte ons heel wat moeite om de berg te beklimmen, maar eindelijk waren we er. Onderweg had Clara mijn hand vastgepakt. Stiekem vond ik dat wel leuk, want diep in mijn hart was ik wel een beetje bang. Ik hoopte maar dat die Suikerfee net zo leuk was als ze klonk!
18
Notenkrakers Het is maar dat je het weet: als je ooit een boom met noten tegenkomt, heb je een notenkraker nodig om de noot te openen. Je kunt er natuurlijk altijd je voet op zetten, maar dan gaat de noot zelf vaak kapot. Een notenkraker is een soort gereedschap waarmee je een noot kunt breken, maar waardoor de vrucht niet kapot gaat. Het toestel werkt zoals een hefboom. Al in de 15e eeuw werkte men met een notenkraker. Vooral in Duitsland kun je deze handgemaakte poppen nog zien en kopen. Ze werden vaak gemaakt in de vorm van soldaten, ridders of koningen. Je moet de noot tussen hun mond steken om ze te kraken, via de hendel op hun rug.
19
De betovering verbroken Het gekke is dat we ons van het avontuur bij de Suikerfee niet zoveel herinneren. Want nadat we de berg beklommen hadden, moeten we in slaap gevallen zijn. Toen ik wakker werd, lag ik naast Clara op haar bed. Op de grond lag de Notenkraker. We waren weer net zo groot als anders. Beneden in huis hoorde ik het geluid van de dienstmeisjes die heen en weer liepen en gerinkel van kopjes. Mijn maag gromde een beetje. Ik had honger. Naast mij voelde ik Clara bewegen. Ze ging overeind zitten en gaapte luid. ‘Kijk!’ riep ze ineens en ik schoot overeind. ‘De Notenkraker!’ riep ze blij. ‘Hij is niet meer stuk!’ Ik pakte hem voorzichtig in mijn handen en bekeek hem goed. Inderdaad, zijn tanden waren weer helemaal intact. ‘Zou de betovering dan opgeheven zijn?’ fluisterde ik. Clara knipoogde. ‘Geen idee,’ fluisterde ze terug. ‘Ik hoop het maar voor hem.’
20
Kostuums In een balletopvoering zijn de kostuums heel belangrijk. Hier zal ik beschrijven hoe ze er ongeveer uitzien. Om aan ballet te doen, draagt een meisje een soort pakje dat heel nauw aan het lichaam aansluit. Dat moet, want de bewegingen van het lichaam en van de spieren moeten heel goed te zien zijn. Bij een opvoering draagt een ballerina vaak een tutu. Dat is een soort rokje. Aan haar voeten draagt ze balletschoentjes of spitzen6. Die laatste draagt ze alleen als ze op de toppen van haar tenen danst, iets wat niet elke ballerina doet.
21
De mannen dragen een nauw aansluitende broek of legging en zwarte stoffen dansschoenen. De kostuums voor de eerste uitvoering van De Notenkraker werden ontworpen door de balletdirecteur Vsevolosjki.
22
Tot slot Oké, ik weet het wel, het verhaal is al uit. Maar toch kan ik nog niet stoppen met schrijven. Want mijn ouders keken vreemd op toen we naar beneden kwamen. Om te beginnen waren mama en papa boos omdat mijn soldaatjes zo gehavend7 waren. Toen ik zei dat dat door de muizen kwam, lachten ze en zeiden ze dat ik niet in een sprookjeswereld mocht leven. Ze wisten heus wel dat ik er een beetje te wild mee gespeeld had. Ik werd woedend en wilde protesteren, maar toen ving ik Clara’s blik. Ze glimlachte en knipoogde, alsof ze wilde zeggen: wij hebben toch maar mooi een geheimpje. En toen lachte ik terug en knipoogde ik met beide ogen naar haar. En toen slopen we samen van tafel om noten te kraken met haar notenkraker. Voorzichtig, heel voorzichtig.
23
Woorduitleg 1 componist = iemand die muziekstukken schrijft 2 choreografie = de opeenvolging van verschillende danspassen die de dansers moeten onthouden 3 libretto = het verhaal dat gemaakt wordt voor een ballet of een opera 4 houterig = niet lenig 5 jurist = iemand die rechten gestudeerd heeft 6 spitzen = speciale balletschoenen met een stukje hout of plastic in de tip, waardoor ballerina’s op de toppen van hun tenen kunnen staan 7 gehavend = beschadigd
24
Frits is een beetje jaloers op zijn zusje Clara die op kerstavond een mooie notenkraker krijgt. Hij maakt het ding stuk en dan begint een avontuur dat ze beiden niet gauw zullen vergeten.
Dit boekje maakt deel uit van de Verrekijkerbieb 5. ISBN 978 90 486 2536 9 Bestelnummer 60 1021 497 KB D/2016/0147/105 NUR 191 Foto’s: Shutterstock Verantwoordelijke uitgever die Keure Kleine Pathoekeweg 3, 8000 Brugge RPR 0405 108 325 © Copyright die Keure, Brugge
9 789048 625369
Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.