Τεύχος 22

ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠ ΙΘ ΕΩ Ρ Η ΣΗ T O Y ΒΙΒ Α ΙΟ Υ 0 Α Ρ ΙΘ . 22 0

• Συγκριτική τής μοντέρνας έλληνικής ποίησης • Βιβλιογραφία της φιλοσοφίας τής Ιστορίας • Τιμή στή μνήμη τού Μανόλη Τριανταφυλλίδη • Παιδιά-βιβλιοδέτες # • Ή οργάνωση τών έκδοτον 1 • Ή βιβλιοθήκη τής Βουλής m • 'Ό λες οί νέες έκδόσεις # • Τά best-seller τοϋ μήνα • Ή «Πινακοθήκη συγγραφέων» τοϋ Μίνου-Άργυράκη

Εκδόσεις τού Μ ορφωτικού Ιδρύματος τής Εθνικής Τραττέζης Botsford & Robinson, Αρχαία Ελληνική Ιστορία Μετ. Σωτήριος Ε. Τσιτσώνης Gustave Glotz, Ή ίλληνική -πόλις» Μετ. Αγνή Σακελλαρίου Βάσου Καραγιώργη, Αρχαία Κύπρος - Από τή Νεολιθική έποχή ώς τό τέλος τής Ρωμαϊκής (17 χ 24). σσ. 151 + πίν., είκ. έγχρ. 21, Α/Μ 250 Δρχ. 250 Elpidio Mioni, Εισαγωγή στήνΕλληνική Παλαιογραφία Μετ. Νικόλαος Μ. Παναγιωτάκης (17 χ 24), σσ. 204 + 30 πίν. Δρχ. 350 K.J. Dover, Ή Κωμωδία τού Αριστοφάνη Μετ. Φάνης I. Κακριδής (14 χ 21), σσ. 349 Δρχ. 300 Werner Jaeger, Δημοσθένης - Διαμόρφωση καί έξέλιξη τής πολιτικής του Μετ. Δέσποινα Καρπούζα-Καρασάββα I. θ. Κακριδή, Οί άρχαϊοι Έλληνες στή νεοελληνική λαϊκή παράδοση (14 χ 21), σσ. 107 Δρχ. 120

Εκδόσεις τής Εθνικής Τραπέζης Φοίβου Άνωγειανάκη, Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα Δρχ. 1.800 (25 χ 30), σσ. 400, είκ. έγχρ. 154, Α/Μ 103 Μανόλη Χατζηδάκη, Εικόνες τής Πάτμου (25 X 30), οο. 205, είκ. έγχρ. 84. Α/Μ 123 Δρχ. 2.200 * Μονή Σταυρονικήτα (Ίστορία-ΕίκόνεςΧρυσοκεντήματα) (25 χ 30), σσ. 241, είκ. έγχρ. 92. Α/Μ 21 Δρχ 1300 * Νεολιθική Ελλάς Δρχ. 1.500 (25 χ 30), σσ. 356, είκ. έγχρ. 162, Α/Μ 86 * 'Ελληνική 'Εμπορική Ναυτιλία (1453-1850) (25 χ 30), σσ. 510, είκ. έγχρ. 152, Α/Μ 120 Δρχ. 1.800 * Λεύκωμα «Έλ Γκρέκο» Δρχ. 1.000 26 έγχρωμοι πίν. 40 χ 50 έκ.

• Λεύκωμα «Μακρύγιάννη» (Στοχασμός Μακρυγιάννη, Χειρ Παναγιώτη Ζωγράφου - Εικονογραφία του '21) 24 έγχρωμοι πίν. 40 χ 50 έκ. Δρχ. 1.000 • Κύπρος ’74 - Τό άλλο πρόσωπο τής 'Αφροδίτης (21 χ 28), σσ. 277, είκ. έγχρ. 164, Α/Μ 79 Δρχ. 500 Μνήμη Ίωάννη-Γαβριήλ Έυνάρδου (1775-1863) (17 χ 24), σσ. 141, είκ. έγχρ. 16, Α/Μ 20 Δρχ. 250 ΟΔΗΓΟΙ (εικονογραφημένοι): • Αττική - Από τήν Προϊστορική ώς τή Ρωμαϊκή περίοδο (13 χ 21). σσ. 78

Δρχ. 150

Χα(13χ21).σσ.78

Δρχ. 150

^(13 χ 21), σσ. 78

Δρχ 150

Κυκλοφορούν καί σέ άγγλ,κή γλώσσα

Πωλοΰνται σέ όλα τά βιβλιοπωλεία Κεντρική Διάθεση: Πλατεία Μητροπόλεως 3, 2ος όροφος (τηλ. 32.21.337) Πρατήριο: Εθνική Τράπεζα, Καρ. Σερβίας 2 (Πλατεία Συντάγματος) Τά έσοδα άπό τίς πωλήσεις διατίθενται γιά πολιτιστικούς σκοπούς Σημείωση: Τά βιβλιοδει δραχμές

1! μέ 100

διαβατήριο για ολη την ελ λ α δ α ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΤΑΜΙΕΥΤΗΡΙΟΥ

κ α ι μη

ξε χ ν ά ς

ο τ ι» απο όλες τις τράπεζες

#

η

ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΤΡΑΓ»«*Α ΤΗ*

αγροτική τραπεζα

i

δ ίνει

μεγαλύτερο τοκο

Γραφ τείτε σ υ νδ ρ ο μ η τές Ε ξ ω τ ε ρ ικ ο ύ 'Απλή ( 6 τευχών) : 450 δρχ. » (12 τευχών) : 800 δρχ.

Σπουδαστική* ( 6 τευχών): 400 δρχ. » (12 τευχών): 700 δρχ.

’Οργανισμών, Τραπεζών , Ιδρυμάτω ν (12 τευχών): 1500 δρχ.

Ε σ ω τ ε ρ ικ ο ύ 'Απλή (6 τευχών): Δολ. » (12 τευχών): » Σπουδαστική* (6 τευχών): » » (12 τευχών): » Σχολών Βιβλιοθηκών (12 τευχών): » Ιδρυμάτων

ΗΠΑ » » » »

*Οί σπουδαστές μέσης, άνώτερης καί άνώτατης έκπαίδευσης γράφονται συνδρομητές μέ τήν έπίδειξη ή τήν άποστολή φωτοτυπίας τής σπουδαστι­ κής τους ταυτότητας ή τής αστυνομι­ κής (άν είναι μαθητές).

’Ασία ίπ ρος Εύρώπη ’Αφρική 14 16 17 25 29 31 12 14 15 21 25 27 34

38

’Αμερική Αυστραλία 20 25 36 45 18 23 32 42

40

4860

’ Ε μ β ά σ μ α τ α σ τή δ ιε ύ θ υ ν σ η : Ζ ω ή Τ ζ ιρ α λ ίδ ο υ π ε ρ ιο δ ικ ό «Δ αβάζω» 'Ο μ ή ρ ο υ 34 ’Α θ ή ν α (135)

Συμπληρώ στε τή σειρά Τιμή άπλών τευχών: 80 δρχ. Τιμή διπλών τευχών: 130 δρχ. Τά παλιά τεύχη τού «Διαβάζω» μπορείτε ή νά τά άγοράσετε άπό τά γραφεία τού περιοδικού ή, άν μένετε στήν έπαρχία, νά ζη τή σετε νά σάς τά στείλουμε μ έ άντικαταβολή.

Τώρα καί σε τό μο υς Κ υκλοφ ορούν οί τόμοι: 1 1976-77 (τεύχη 1-9): 800 δρχ.* 2 1978 (τεύχη 10-15): 600 δρχ.* 3 1979 (τεύχη 16-21): 600 δρχ.*

'Σέ σπουδαστές έκπτωση 15%

Ζητήστε τούς τόμους τού «Διαβάζω» άπό τά γραφεία τού περιοδικού ή, άν μ έ ν ετε σ τήν έπαρχία, ζητήστε νά σάς τούς στείλουμε μέ άντικαταβολή. Μπορείτε άκόμα νά άνταλλάξετε τά τεύχη πού έχ ε τε μέ δεμένους τόμους πληρώνοντας μόνο τή βιβλιοδεσία (140 δρχ. γιά τόν α' τόμο, 120 δρχ. γιά τούς ύπόλοιπους).

2

UBBBIB

Τεύχος 22 ’Ι ούλιος 1979 Τιμή: Δρχ. 80

Γραφεία: Όμηρον 34, ’Α θήνα (135), τηλ. 360-3011. Διεύθυνση: Περ. Άϋανασόπουλος. Σύνταξη: Γιώργος Γαλάντης, Νίκος Λαμπρόπονλος, Παύλος Πέζαρος, Βασίλης Τσάμης, Ντορίνα Τσοτσοροϋ. Διαχείριση: Ηρακλής Παπαλέξης. Σελιδοποίηση: Φούλη Καρύδα. Διορθώσεις: Πέτρος Στεφανάκης. Στοιχειοθε­ σία: Φωτρόν Α.Ε., Συγγροϋ 194, τηλ. 951-5078. Μοντάζ: Θ. Παπανικολάου-Μ. Κνριακίδης Ο.Ε., Αρκαδίας 43, τηλ. 5742-793. Εκτύπωση: ΒαλασάκηςΆγγελής Ο.Ε., Ταύρου 21, τηλ. 346-6927. Διαχωρισμός διαφανείων: Δ. Π. Άγγελής, Πειραιώς 1, τηλ. 3244-325. Βιβλιοδεσία: Χρονόπουλος - Παλούμπη & Σία, Σονρή 17, τηλ. 5721-685. Διανομή: Νέον Πρακτορεΐον Τύπου.

Π ΕΡΙΕΧΟΜ ΕΝΑ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ

5

ΔΙΑΛΟΓΟΙ Γράφουν οί Α. Σκάρα, Δ. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Α. Ζέη, Σ. Ζαραμπούκα, Ρ. Κοΰνδουρος καί Ν. Ά λιβιξάτος.

6

ΧΡΟΝΙΚΑ

’Ε ξώ φυλλο κα ί βινιέτες: Γιώ ργου Γαλάντη

ΕΚΔΟΤΙΚΑ: Οί προσεχείς έκδόσεις - Ή άγορά τοΰ βιβλίου ΓΕΓΟΝΟΤΑ: Τιμή στή μνήμη τοΰ Μανόλη Τριανταφυλλίδη — Μία πρωτότυπη έκθεση βιβλιοδεσίας — Τό στέκι τών βιβλιόφι­ λων της ’Α θήνας — Ή Γεννάδειος πρωτοπορεί — Οί άγνωστοι ξαναχτύπησαν ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ: Ή βιβλιοθήκη τής Βουλής — Ή όργάνωση τών έκδοτων — Κριτικογραφία καί στατιστική —( Ά νακοινώ -

9

11 17

ΤΑ ΠΑΛΙΑ: Ό Δημήτρης Δασκαλόπουλος γράφει γιά τήν «Τέχνη» (1898-1899) τοΰ Κ. Χατζόπουλου ΧΙΟΥΜΟΡ: Σκίτσο τοΰ Μίνου Άργυράκη

22 25

ΑΡΘΡΑ Ά λέξ. ’Αργυρίου: Σχέδιο γιά μιά συγκριτική μελέτη τής μοντέρ­ νας έλληνικής ποίησης

Κεντρική διάθεση: 'Αθήνα: Όμήρον 34 Τηλ. 360-3011 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά & Σία Τσιμισκή 78 Τηλ. 279-720, 268-940 Πειραιάς: Βιβλιοπωλείο Άλέξη Μυλωνά Αφεντούλη 4 Κύπρος: Πρακτορείο βιβλίου Χρ. Άνδρέου & Σία Ρηγάνης 64 Λευκωσία

28

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Γιώργος Άναστασιάδης: Γιά τή φιλοσοφία, μεθοδολογία καί γνωσιοθεωρία τής ιστορίας

26

ΕΠΙΛΟΓΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Γράφει ό Ά λέξης Ζήρας ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ: Γράφει ό Μιχάλης Παπαγιαννάκης ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ό Μ. Γ. Μερακλής ΚΛΑΣΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ: Γράφει δ Γ. Γιατρομανωλάκης ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ό Στέφανος Ε. Κακλαμάνης ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν οί Μιχαήλ Μήτρας, Βασ. Ραφαηλίδης καί Γ.Δ. Παγανός ΜΕΛΕΤΕΣ: Γράφουν οί Τάκης Μενδράκος καί “Αγγελος Βαλσαμίδης ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ: Γράφει ή Φοΰλα Χατζιδάκη

53 55 57 59 62 66 76

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

80

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

85

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

89

£ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ £ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Αγγέλου Βλάχου: Ξέρξης, χαρτιά προσωπικά Μαρίας ’ Ιορδανίδου: Σάν τά τρελά πουλιά Μ. Καραγάτση: * 0 συνταγματάρχης Λιάπκιν Αντρέα Καραντώνη: ' Ελληνικοί χώροι Σωτήρη Πατατζή: Ματωμένα χρόνια Ζήση Σκάρου: Οί κλούβες Μιχ. Περάνθη: Ο άμαρτωλός Πέτρου Χάρη: Ημέρες οργής Κώστα Δ. Χατζηαργύρη: Ή παληά αύλή

1885

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ «ΕΣΤΙΑΣ» I. Δ. ΚΟΛΛΑΡΟΥ & ΣΙΑΣ Α.Ε. Σόλωνος 60 - ’Αθήνα 135-Τηλ. 3615077

προλεγόμενα Γ ιά νά κ α ρ π ο φ ο ρ ή σ ε ι ό π ο ια δ ή π ο τ ε π ρ ο σ π ά θ ε ια ο ύ σ ια σ τ ικ ή ς ά ν α ν έ ω σ η ς τής π ν ε υ μ α τ ικ ή ς μα ς ζω ή ς π ρ έ π ε ι ν ά κ α τ ε υ θ ύ ν ε τ α ι β α σ ικ ά π ρ ό ς τή ν ε ό τ η τ α , ά ρ χ ίζ ο ν τ α ς ά π ό τή σ χ ο λ ικ ή ή λ ικ ία . Γ ι’ αύ τ ό ο ί Β α σ ικ έ ς Β ιβ λ ιο θ ή κ ε ς π ο ύ , τά τ ε λ ε υ τ α ία χ ρ ό ν ια , ίδ ρ υ σ ε τό ύπ ου ρ γε ΐο Π α ιδ ε ία ς σέ δ ιά φ ο ρ α ε π α ρ χ ια κ ά γ υ μ ν ά σ ια — ο γ δ ό ν τ α μ έ χ ρ ι σ τ ιγ μ ή ς — μ π ο ρ ο ύ ν ν ά ά π ο τ ε λ έ σ ο υ ν έ ν α ν π ρ ώ τ ο π υ ρ ή ν α π ν ε υ μ α τ ικ ή ς ά ν α γ έ ν ν η σ η ς , ύ π ό τ ό ν ό ρ ο φ υ σ ικ ά δ τ ι ό ά ρ ιθ μ ό ς το υ ς θά π ο λ λ α π λ α σ ια σ τ ε ΐ καί, κ υ ρ ίω ς, δ τ ι θά λ ε ιτ ο υ ρ γ ή ­ σ ο υ ν σω σ τά. Γ ιατί ώς π ρ ό ς αύ τ ό τό τ ε λ ε υ τ α ίο , ο ί π λ η ρ ο φ ο ρ ίε ς π ο ύ έ χ ο υ μ ε μ έ χ ρ ι τώ ρ α κ α ί ο ί ό π ο ιε ς έ μ φ α ν ίσ τ η κ α ν π ρ ό σ φ α τ α κα ί σ τ ον ή μ ε ρ ή σ ιο τ ύ π ο («Κ α θη με ρ ιν ή» , 26.4.79) δ έ ν μά ς ά φ ή ν ο υ ν μ ε γ ά λ α π ε ρ ιθ ώ ρ ια α ισ ιο δ ο ξ ία ς . Γιά νά λ ε ιτ ο υ ρ γ ή σ ε ι, έ σ τω κ α ί ύ π ο τ υ π ω δ ώ ς , μ ιά σ χ ο λ ικ ή δ α ν ε ι­ σ τ ικ ή β ιβ λ ιο θ ή κ η , χ ρ ε ιά ζ ε τ α ι φ υ σ ικ ά κ ά π ο ιο ς ύ π ε ύ θ υ ν ο ς . Στή σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν η π ε ρ ίπ τ ω σ η , ή ε ύ θ ύ ν η ά ν α τ ίθ ε τ α ι σ έ κ ά π ο ιο μ έ λ ο ς τού δ ιδ α κ τ ικ ο ύ π ρ ο σ ω π ικ ο ύ π ο ύ ε ίν α ι π ρ ό θ υ μ ο ν ά τ ή ν ά ν α λ ά β ε ι. Ά λ λ ’ ά π ό τή σ τ ιγμ ή π ο ύ ό ν ό μ ο ς δ έ ν π ρ ο β λ έ π ε ι έ π ιπ λ έ ο ν ά μ ο ιβ ή γιά τ ό ν κ α θ η γ η τ ή π ο ύ θά ε π ο π τ ε ύ ε ι τή λ ε ιτ ο υ ρ γ ία τ ής β ιβ λ ιο θ ή ­ κ ης κ α ί τή δ ια κ ίν η σ η τώ ν π ε ρ ιε χ ο μ έ ν ω ν της, ο ί κ α θ η γ η τ έ ς τώ ν γ υ μ ν α σ ίω ν δ έ ν θά δ ε ίχ ν ο υ ν κ α μ ιά ιδ ια ίτ ε ρ η π ρ ο θ υ μ ία ν ά έ π ω μ ισ τ ο ϋ ν κ α ί ά λ λ α β άρ η, π έ ρ α ά π ό τ ή ν κ α θ η μ ε ρ ιν ή δ ιδ α σ κ α λ ία τώ ν μα θη τ ώ ν . Σ ’ α ύ τή τ ή ν ά π ρ ο θ υ μ ία σ υ μ β ά λ λ ε ι κ α ί ό φ ό β ο ς μ π ρ ο σ τ ά σ τις ε ύ θ ύ ν ε ς το ύ β ιβ λ ιο θ η κ ά ρ ιο υ : τί γ ίν ε τ α ι λ.χ . ά ν ο ί μ α θ η τ έ ς δ έ ν έ π ισ τ ρ έ φ ο υ ν τά β ιβ λ ία π ο ύ δ α ν ε ίζ ο ν τ α ι ή τά έ π ισ τ ρ έ φ ο υ ν κ α τ α ­ στρα μμ ένα; ’Α λ λ ά άς π ο ύ μ ε δ τ ι αύ τ ά τά ε μ π ό δ ια ξ ε π ε ρ ν ιώ ν τ α ι. Μ έ ν ε ι έ ν α ά λ λ ο , π ο λ ύ σ ο β α ρ ό τ ε ρ ο : π ό σ ο ι φ ιλ ό λ ο γ ο ι τής μ έ σ η ς έ κ π α ίδ ε υ σ η ς ε ίν α ι ικ α ν ο ί ν ά ά ν α λ ά β ο υ ν έ ν α τ έ τ ο ιο έ ρ γο , π ό σ ο ι δ ια θ έ τ ο υ ν τίς ά π α ρ α ίτ η τ ε ς γ ν ώ σ ε ις κ α ί τ ή ν ά ν ά λ ο γ η π ε ίρ α ; ’Ά ς μή γ ε λ ιό μ α σ τ ε · σ ’ έ ν α μ ε γ ά λ ο π ο σ ο σ τ ό , ά ν ό χ ι σ τ ήν π λ ε ιο ψ η φ ία του ς , ο ί δ ά σ κ α λ ο ι τ ώ ν έ λ λ η ν ό π ο υ λ ω ν δ έ ν έ χ ο υ ν ο ύ τ ε τ ή ν ό ρ ε ξ η , ο ύ τ ε ίσ ω ς κ α ί τό χ ρ ό ν ο νά δ ια β ά σ ο υ ν κ α ί ά ρ κ ο ϋ ν τ α ι στά όσ α έ μ α θ α ν ώ ς φ ο ιτ η τ έ ς . Ά λ λ ’ ά κ ό μ η κι ά ν ά ν ή κ ο υ ν σ τ ού ς φ ιλ α ν α γ ν ώ σ τ ε ς κ α ί τά έ ν δ ια φ έ ρ ο ν τ ά τ ο υ ς δ έ ν ε ξ α ν τ λ ο ύ ν τ α ι στή ρ ο υ τ ιν ιέ ρ ικ η δ ιε κ π ε ρ α ίω σ η τώ ν έ π α γ γ ε λ μ α τ ικ ώ ν τ ο υ ς ύ π ο χ ρ ε ώ σ ε ω ν , ά σ φ α λ ώ ς δ έ ν θά έ χ ο υ ν τή ν π ρ α κ τ ικ ή π ε ίρ α π ο ύ χ ρ ε ιά ζ ε τ α ι γ ιά τ ή ν ορ γ ά ν ω σ η μιά ς β ιβ λ ιο ­ θή κ ης . ΓΓ α ύ τό, ά ς ζ η τ η θ ε ί ή β ο ή θ ε ια τ ής "Ε ν ω σ η ς Ε λ λ ή ν ω ν Β ιβ λ ιο θ η ­ κ ά ρ ιω ν : γ ιά νά ά ν α λ ά β ε ι τή μ ε τ ε κ π α ίδ ε υ σ η ε κ ε ίν ω ν τώ ν ε κ π α ιδ ε υ ­ τ ικ ώ ν σ τ ού ς ό π ο ιο υ ς θά ά ν α τ ίθ ε τ α ι ή ε ύ θ ύ ν η μιάς Β α σ ικ ή ς Β ιβ λ ιο θ ή κ η ς . Κι ε π ίσ η ς , ά ν μ ή ν ξ ε χ ν ά μ ε τ ή ν π α λ ιά π ρ ό τ α σ η τής Ο Λ Μ Ε : ν ά π ρ ο σ λ η φ θ ο ϋ ν στά σ χ ο λ ε ία τ ή ς μ έ σ η ς έ κ π α ίδ ε υ σ η ς ε ιδ ικ ο ί ύ π ά λ λ η λ ο ι, ώ ς γρ α μ μ α τ ε ίς , ο ί ό π ο ιο ι θ ά δ ιε κ π ε ρ α ιώ ν ο υ ν έ κ ε ϊν ε ς τίς έ ρ γ α σ ίε ς π ο ύ δ έ ν τ α υ τ ίζ ο ν τ α ι μ έ τά δ ιδ α κ τ ικ ά κ α θ ή ­ κ οντα . Α ύ τ ο ί ά κ ρ ιβ ώ ς ο ί ύ π ά λ λ η λ ο ι, κ α τ ά λ λ η λ α μ ε τ ε κ π α ιδ ε υ ό μ ε ­ ν ο ι, θά μ π ο ρ ο ύ ν ν ά ά ν α λ ά β ο υ ν κ α ί τή λ ε ιτ ο υ ρ γ ία κ α ί δ ια χ ε ίρ ισ η τώ ν Β α σ ικ ώ ν Β ιβ λ ιο θ η κ ώ ν τώ ν σ χ ο λ ε ίω ν μας.

5

διάλογοι "Ολα τά γράμματα, πού παρουσιάζουν κάποιο γενικότερο ένδιαφέρον, δημοσιεύονται χωρίς περικοπές. (Στά ύπόλοιπα φροντίζουμε νά άπαντάμε προσωπικά). Παρακαλοϋνται όμως οί άναγνώστες, πού μάς γράφουν, νά είναι όσο πιό σύντομοι μπορούν καί νά σημειώνουν τό πλήρες όνοματεπώνυμο καί τήν άκριβή διεύθυνσή τους. Υπενθυμίζουμε δτι γιά νά δημοσιευθεί ένα γράμμα, πρέπει νά ’χει φτάσει στά γραφεία τοϋ περιοδικού τουλάχιστον έξι έβδομάδες πριν άπό τήν ήμέρα κυκλοφορίας τοΰ τεύχους.

Ή διαμαρτυρία ένός κορόιδου ’Αγαπητό «Διαβάζω», Παρακολουθώ τήν πορεία σου άπό τήν πρώτη μέρα πού έμφανίστηκες καί σέ συγχαίρω γιά τήν πολύτιμη παρουσία σου στό χώρο τοϋ έλληνικοϋ βιβλίου. Παίρ­ νω λοιπόν τό θάρρος νά σού καταγγείλω ένα άπαράδεκτο γεγονός εις βάρος όσων άγαποϋν τό βιβλίο: Τό Δεκέμβριο τού 197Θ είδα νά γεμίζει ό τόπος — έφημερίδες, περιοδικά, άφίσες — μέ διαφημίσεις τοϋ έκδοτικοϋ οϊκου «Μπάυρον», πού καλοϋσε νά γραφ­ τούν συνδρομητές, όσοι ένδιαφέρονταν γιά τό έργο τοΰ Gordon «Ιστορία τής 'Ελληνικής ΈπαναστάΆνάμεσα στά άλλα «κορόιδα» ήμουν κι έγώ. Πλή­ ρωσα 1.200 δρχ., πήρα τό άριθμ. 1208 συμβόλαιο, πού βεβαιώνει δτι τό έργο θά περατωθεΐ τήν 31.12.1976, πήρα ώς τώρα 2 τόμους καί τέρμα. Οί ύπεύθυνοι τού «Μπάυρον» πότε λένε γιά τυπογραφεία, πότε γιά έκλογές καί δέν συμμαζεύεται. Τί νά κάνω έγώ, ό άπλός, καθημερινός έλληνας φίλος τοϋ βιβλίου, μπροστά σ’ αύτή τήν άσυνέπεια; (Είναι ό πιό ήπιος χαρακτηρισμός τής ένέργειας αύτής). Φιλικά ’Αγγελική Σκάρα φιλόλογος 'Αλικαρνασσού 79 ’Αθήνα (517)

Λογοκρισία, Βυζάντιο καί... κόμικς ’Αγαπητό «Διαβάζω», Στό τεύχος 15 δημοσιεύτηκε άρθρο τού κ. Ν. Πλατή γιά τά κόμικς καί στό τεύχος 18 τρίστηλο μέ παρατηρήσεις μου καί είκοσάστιχη άνταπάντηση τοϋ άρθρογράφου. Δέν μοϋ είναι έφικτό νά συνεχίσω τό διάλογο στό έπίπεδο πού τόν μεταθέτει ό κ. Πλατής, γιά τούτο άρκοϋμαι νά κλείσω μέ τά άκόλουθα: Ό συνομιλητής μου δέν άπαντάει στά έρωτήματά μου, πού άφοροϋν τό έ π ισ τημΌ νικό ποιόν τών

γραφομένων του, άλλά προσπαθεί νά άνιχνεύσει στό κείμενό μου ύποπτες σκοπιμότητες, διάθεση γιά προ­ ληπτική ή κατασταλτική λογοκρισία κλπ. Ή μέθοδος είναι ξεπερασμένη καί άτελέσφορη. Έάν πρόσεχε λιγάκι τήν παράγραφο 7 τής έπιστολής μου, θά έβλε­ πε πώς δέν έχω σχέση ούτε μέ έκδοτικά συμφέροντα, ούτε μέ τόν Σαβοναρόλα καί τούς κάθε λογής έπιγόνους του, πού δέν άνήκουν στό «θεοκρατικό καί άπολυταρχικό Βυζάντιο»... Γράφει ό κ. Πλατής: «Δέν ύπονοεϊται άπό μέρους μου καμιά άξιολογική κρίση ή κάποιος όλόπλευρος τεχνοτροπικός καθορισμός τών έργων τοϋ παρελθόν­ τος μέ κείνων τής έποχής μας» (sic). ’Αντιλαμβάνεται, βέβαια, ό έπαρκής άναγνώστης τό νόημα τής φράσης, θά πρέπει όμως νά όμολογήσω προσωπικά δτι διατη­ ρώ σοβαρές έπιφυλάξεις γιά αύτό τό είδος τής γρα­ φής (σκόπιμα άφησα άσχολίαστο τό σημείο αύτό στήν προηγούμενη έπιστολή μου). Σίγουρα δέν μιλάμε τήν ίδια γλώσσα μέ τόν κ. Πλατή. Ωστόσο, μιά πρόχειρη έστω ματιά του στό άρθρο τοϋ καθηγητή κ. Νικ. Σβορώνου γιά τό Βυζάν­ τιο, πού δημοσιεύτηκε στό ίδιο τεύχος μέ τίς έπιστολές μας, ίσως τόν έπειθε πώς τό παιχνίδι τών άφορισμών καί τών έτικετών είναι άκοπο καί ίσως εύχάριστο, άλλά δχι καί όλωσδιόλου άκίνδυνο. Αύτά άπό χείλη έγκυρότερα άπό τά δικά μου καί καθόλου «ύποπτα» — κατά τήν έννοια, τουλάχιστον, πού δίνει στή λέξη ό συνομιλητής μου. Πιστεύω νά ένημερώθηκε ήδη ό κ. Πλατής άπό τόν φίλο έκδότη κ. Γρηγόρη γιά τίς πραγματικές προθέ­ σεις μου άπέναντι τών έκδόσεών του. "Αν τώρα ό «κομικογράφος» έπιμένει νά ταυτίζει ή νά συγχέει σκόπιμα βιβλιοκρισία μέ... λογοκρισία, λυπάμαι πού Ισως τόν ξαναδυσαρεστήσω δταν μέ τό καλό κυκλο­ φορήσει τό βιβλίο του — έάν, φυσικά, άξίζει τόν κόπο. Εύχαριστώ γιά τή φιλοξενία Δημήτρης Δ. Τριανταφυλλόπουλος ’Αρχαιολογικό Μουσείο-Γιάννενα

’Έξω δέν πάμε καλά... ’Αγαπητό «Διαβάζω», Στή Διεθνή "Εκθεση τού Παιδικού Βιβλίου πού έγινε τόν ’Απρίλη στή Μπολόνια, άντιπροσωπεύσαμε γιά τρίτη χρονιά τόν έκδοτικό οίκο «Κέδρος». Φέτος, έκτός άπό τό περίπτερο τού «Κέδρου» ύπήρχε ένα άλλο περίπτερο — τρεις φορές μεγαλύτερο— πού άντιπροσώπευε έπίσημα τήν 'Ελλάδα, όργανωμένο

άπό τό ύπουργείο Πολιτισμού. Ή "Εκθεση νοικιάζει τό χώρο καί ή διακόσμησή του γίνεται άπό έκεϊνον πού έκθέτει. Τό περίπτερο τού ύπ. Πολιτισμού έμεινε άφιαχτο κι άστόλιστο μέ τούς τσουβαλένιους τοίχους καί τά ράφια. Τή μέρα τών έγκαινίων καί τήν έπόμενη τό περίπτερο ήταν άδειο — δέν είχαν φθάσει τά βιβλία. Τήν τρίτη μέρα τά πάρα πολλά ράφια γέμισαν μέ λιγοστά βιβλία διαλε­ γμένα στήν τύχη, όπως ένα «άνάγνωσμα» γιά τό πώς καταπολεμούνται τά σπυράκια... Κατάλογος δέν ύπήρχε σέ μία ξένη γλώσσα— ούτε κάν στά έλληνικά— πού νά πληροφορεί τούς ένδιαφερόμενους γιά τό ποιός είναι ό έκδότης καί ποιό τό περιεχόμενο τών βιβλίων. Μοναδικός έκπρόσωπος τού κρατικού αύτοϋ περί­ πτερου ήταν μιά ύπάλληλος τού προξενείου τής Ρώμης πού παρ’ δλες τίς άπεγνωσμένες προσπάθειές της δέν ήταν τό ένημερωμένο πρόσωπο πού θά μπορούσε κατά κάποιον τρόπο νά καλύψει έστω καί προφορικά τήν έλλειψη γραφτών πληροφοριών. Θά πρέπει ϊσως οί άρμόδιοι τού ύπουργείου Πολι­ τισμού νά κάνουν τόν κόπο νά δοϋν μιά φορά τήν "Εκθεση τής Μπολόνια γιά νά καταλάβουν τί θά πει έθνική προβολή σέ τέτοιους χώρους. ’Ανάμεσα στά σαράντα ένα κράτη πού πήραν μέρος στήν ’Έκθεση ήταν καί πολλές ύποανάπτυκτες χώρες πού είχαν έξαιρετική παρουσίαση. ”Αν δινόταν βραβείο γιά τό πιό ύποανάπτυκτο περίπτερο, σίγουρα θά τό κέρδιζε ή Ελλάδα. "Αλκή Ζέη 4 rue Edmond Continet Paris, 75013 Σοφία Ζαραμπούκα Δημοκρίτου 39 ’Αθήνα, 136

Ή κριτική μιας κριτικής Δέν συνηθίζεται νά άπαντά κανείς στήν κριτική τού βιβλίου του. "Ομως, ή κριτική γιά τό βιβλίο μου «'Η άσφάλεια τού καθεστώτος: Πολιτικοί κρατούμε­ νοι, Εκτοπίσεις καί Τάξεις στήν Ελλάδα» πού δημοσι­ εύσατε σέ προηγούμενο τεύχος σας (Μάρτιος 1979) δημιουργεί νομίζω γενικότερα, μεθοδολογικά θά έλε­ γα, προβλήματα ώς πρός τόν τρόπο γραφής μιας ύπεύθυνης κριτικής. Γιά τόν λόγο αύτό άποφάσισα νά άπαντήσω, προσπαθώντας, μέ άφορμή τό συγκεκριμέ­ νο κείμενο, νά βοηθήσω μέ μερικές γενικότερες παρατηρήσεις τήν άξιέπαινη προσπάθεια τού «Διαβά­ ζω» νά καλύψει ένα χώρο έγκυρης βιβλιοκριτικής, πού έλειπε άπό τήν Ελλάδα. Στήν άρχή λοιπόν τής κριτικής του ό Ν. Άλιβιζάτος άναφέρεται σέ διάφορα έρωτήματα πού θέτει τό βιβλίο, άλλά ό τρόπος γραφής είναι τέτοιος, ώστε τά έρωτήματα τού βιβλίου νά παρουσιάζονται σάν πρω­ τογενή έρωτήματα τού κριτικού. Λίγο πιό κάτω, ό κριτικός ισχυρίζεται δτι τό βιβλίο μου έπιβεβαιώνει

καί στατιστικά πολλές κοινές διαπιστώσεις γιά τά θύματα τών πολιτικών διώξεων, πού ώς τώρα είχαν διατυπωθεί σάν είκασίες. Μέ άλλα λόγια, καί πάλι παίρνοντας ύπόψη τό συνολικό ύφος τής κριτικής, αύτό πού μένει στόν άναγνώστη είναι πώς αύτά τά ξέραμε λίγο πολύ, καί τό βιβλίο έρχεται άπλά νά έπιβεβαιώσει κάτι μάλλον γνωστό. Μέ δλο τό σεβασμό πρός τόν κριτικό, έχοντας άρκετά έρευνήσειτό θέμα, δέν νομίζω πώς συνάντα κανείς συχνά τέτοιες «κοι­ νές διαπιστώσεις», Ιδιαίτερα γιά τήν κοινωνική σύνθε­ ση τών πολιτικών κρατουμένων, πρίν διαβάσει τό βιβλίο μου. Τό δλο σχόλιο τείνει άσκοπα στή μείωση τής συμβολής τού βιβλίου, χωρίς προφανή άναλυτικό Προχωρώντας ή κριτική έρχεται νά διαπιστώσει μιά σειρά άπό λιγότερο ή περισσότερο σημαντικές παρα­ λείψεις, όπως λέει, πού έμποδίζουν τόν άναγνώστη νά σχηματίσει μιά πιό όλοκληρωμένη είκόνα. 'Η φράση αύτή, έτσι διατυπωμένη, δέν σημαίνει τίποτα. Δέν βοηθά τόν άναγνώστη νά ξεχωρίσει τό ειδικό βάρος τών λιγότερο ή περισσότερο σημαντικών παραλείψε­ ων, ούτε όριοθετεϊ τό ποιά θά ήταν ή πιό όλοκληρωμέ­ νη είκόνα. Μοϋ θυμίζει άσαφείς γενικότητες τού είδους: τό 1945 βρίσκονταν στίς έλληνικές φυλακές πολλοί άριστεροί καί φασίστες. "Ομως, τό πόσοι άριστεροί καί τό πόσοι φασίστες, είναι αύτό πού δείχνει τήν προφανή δυσαναλογία, αύτό πού κάνει τήν ποιοτι­ κή διαφορά. Μόνο ένας τέτοιος έντοπισμός θά έκανε παρεμφερείς παρατηρήσεις τής κριτικής χρήσιμες. Στή συνέχεια ό Ν.Α. άναφέρεται σέ δύο-τρείς μόνο παραλείψεις. Θά μπορούσαμε καί έγώ καί αύτός νά άναφέρουμε πολύ περισσότερες. Τό θέμα όμως δέν είναι ή ποσότητα άλλά τό έάν καί κατά πόσο χωρίς αύτές τίς παραλείψεις θά έπηρεαζόταν ή έπιχειρηματολογία. Νομίζω πώς δχι. Ειδικότερα, τήν περί καταστάσεως πολιορκίας νομοθεσία έσκεμμένα τήν άπέφυγα διότι δέν ήθελα νά παραφορτώσω μιά βασικά κοινωνιολογική μελέτη μέ πολλές νομικές διατάξεις, Ιδιαίτερα δταν αύτές, δπως στήν περίπτωση τής καταστάσεως πολιορκίας, δέν σχετίζονταν άποκλειστικά μέ τό άντικομμουνιστικό φαινόμενο, δπως άσφαλώς θά ξέρει ό κριτικός σας. Τό ίδιο Ισχύει καί γιά τούς ύπόλοιπους νόμους πού άναφέρει ή κριτική. Τό θέμα μου δέν ήταν ή θεσμική αύταρχικοποίηση τού φιλε­ λεύθερου κράτους άλλά ό έλληνικός άντικομμουνισμός. Μέ τή σειρά μου θά έλεγα, δτι ή κριτική παραλείπει τελείως νά άναφερθεϊ σ’ αύτό πού έγώ θεωρώ μιά άπό τίς πιό σημαντικές συνεισφορές τού βιβλίου, τή διατύπωση δηλαδή ένός έρμηνευτικοϋ πλαίσιου μέσα στό όποιο μπορεί νά έρμηνευθεϊ ή ταξική καί πολιτική σύνθεση τού ΕΑΜικοΰ κινήματος, οί δομικές σχέσεις του μέ τό ΚΚΕ, δπως έπίσης καί τό σημείο άποχωρισμοϋ τους. Επιπλέον, ή κριτική δέν έχει νομίζω τήν άπαιτούμενη έπιστημονική σεμνότητα δταν κάνει παρατηρή­ σεις τού είδους «... μιά σειρά άπό μάλλον άβασάνιστες κρίσεις πού θά μπορούσαν ίσως νά δημιουργή­ σουν λαθεμένες έντυπώσεις...» ή πιό κάτω «... ένώ ή άλήθεια είναι...», άντιπαραθέτοντας δηλαδή τήν «άλήθεια» καί τό «ψέμα» μέ μιά άλάνθαστη συλλογιστική καρτεσιανής τυπολογίας. Στή μέν πρώτη παρατήρηση ό Ισχυρισμός τού κριτικού είναι αύθαίρετος, διότι ή

7

άποψή μου κάθε άλλο παρά άβασάνιστη είναι· άντίθετα, έχοντας ύπόψη άλα τά ύπέρ καί τά κατά, παίρνω θέση διατυπώνοντας τή γνώμη άτι οί Επιτροπές 'Ασφαλείας πράγματι παρέσχον μιά σχετική έστω έγγύηση, δπως λέω, κάποιας πιό άμερόληπτης κρίσης όταν πλειοψηφούσαν οί δικαστικοί παρά δταν πλειο­ ψηφούσαν διοικητικά όργανα καταστολής. Ή δεύτερη παρατήρηση μέ βρίσκει έπίσης άντίθετο. Δέν νομίζω δηλαδή ότι ύπάρχει διερευνημένη, λυμένη καί έτοιμη κοινωνική άλήθεια άπ’ τήν όποια παρεκτρέπομαι. Ού­ τε καί τά κοινωνιολογικό «όντως δν» πού δέν πήρα ύπόψη μου. Ή κάθε άνάλυση στίς κοινωνικές έπιστήμες είναι μιά προσπάθεια κατασκευής θεωρητικών έπεξηγηματικών σχημάτων πού έρμηνεύουν τά κοινω­ νικά φαινόμενα, τά όποια μπορούν νά έχουν ποικίλες «έξηγήσεις», άνάλογα μέ τά χρησιμοποιούμενα άναλυτικά έργαλεϊα σέ συνδυασμό μέ τό έπίπεδο άφαίρεσης τής άνάλυσης. Γι’ αύτό, φράσεις δπως «ένώ ή άλήθεια είναι...» άντί τής φράσης «μιά άλλη πειστικό­ τερη ίσως έξήγηση μπορεί νά είναι...» (χωρίς άναγκαστικά νά πέφτουμε στόν άπόλυτο ρελατιβισμό), είναι χωρίς Ιδιαίτερη έρμηνευτική ή κριτική άξια. Πολύ πιό χρήσιμη είναι ή κριτική δταν έντοπίζει μερικές, άναπόφευκτες πάντα (;) άβλεψίες ή λαθεμέ­ νες πληροφορίες γιά τήν ίδρυση τής Είδικής ’Ασφά­ λειας, τίς όποιες θά φροντίσω νά διορθωθούν στή δεύτερη έκδοση τού βιβλίου. Τέλος, ό κριτικός άναφέρεται στή μικρή κατά τή γνώμη του χρησιμότητα των (όμολογουμένως) μή πρωτότυπων κεφαλαίων, πού άναφέρονται στή δια­ μόρφωση τής έλληνικής άστικής τάξης, τού μεταπρατικοϋ χαρακτήρα της κλπ.· τήν ίδια δμως στιγμή λέει ότι λείπουν άπό τό έλληνικό κείμενο, σέ άντίθεση μέ τό άγγλικό, τά σημεία πού θέτουν τούς βασικούς μεθοδολογικούς άξονες τής μελέτης σέ ένα παρθένο γιά τόν έλληνα άναγνώστη χώρο, τής κοινωνιολογίας τού δικαίου. Νομίζω δτι καί έδώ ό κριτικός δέν κατάλαβε δτι άκριβώς τό κεφάλαιο γιά τήν καταγωγή καί έξέλιξη τής έλληνικής άστικής τάξης είναι τό μεθοδολογικό «ύπονοούμενο» τής μελέτης. Ό δέ τρόπος πού άναλύω τό πώς τά Ιδιαίτερα χαρακτηριστι­ κά τής άρχουσας τάξης έπέδρασαν στή γέννηση τού ’Ιδιώνυμου, καί γενικότερα ή άνάλυσή μου τού νόμου δχι ώς έκφραστή τής 'Υπέρτατης Χεγκελιανής ’Ιδέας άλλά ώς στηριζόμενο στίς πολύμορφες ταξικές, πολι­ τικές, Ιδεολογικές καί οίκονομικές συγκυρίες, είναι άκριβώς ό πυρήνας τής κοινωνιολογίας τού δικαίου. Γιά τή σύνταξη τού «Διαβάζω» ήθελα νά προσθέσω δτι δέν μέ βρίσκει σύμφωνο ή παράθεση φωτογραφί­ ας πολιτικών έξόριστων στή δεύτερη σελίδα τής κριτικής τού βιβλίου μου. Ή φωτογραφία αύτή τής Μακρονήσου, παρμένη άπό ένα άλλο βιβλίο, τονίζει νομίζω ήρωικο-μαγευτικά στοιχεία, προκαλώντας έτσι τό άσυνείδητο τού άναγνώστη καί ύπονοώντας μιά μάλλον συγκινησιακή είκόνα ώς πρός τό περιεχόμενο τού βιβλίου, ένώ άντίστροφα προσπάθησα τό κείμενό μου νά είναι αύστηρά άντισυγκινησιακό, έχοντας σάν στόχο τό λογικό μάλλον παρά τό θυμικό. Οί παραπάνω σκέψεις μέ άφορμή μιά κριτική θά ήθελα νά διαβαστούν λιγότερο σάν άπάντηση καί περισσότερο σάν συμβολή στήν άντιμετώπιση τού τεράστιου, όμολογουμένως, θέματος τής σχέσης μεταξύ βιβλίου καί κριτικής. Ροϋσσος Κούνδουρος 13 Tanza Road London N.W. 3

8

Τό γράμμα τοΰ Ρ. Κούνδουρου θέσαμε ύπόψη τού συνεργάτη μας κ. Ν. Άλιβιζάτου, ό όποιος μάς έστειλε τήν έξης άπάντηση:

Παρουσιάζοντας τό βιβλίο τού Ρούσσου Κούνδου­ ρου στό «Διαβάζω», θέλησα νά τονίσω τή μεγάλη σημασία τών πρωτότυπων στοιχείων πού γιά πρώτη φορά δημοσιεύει ό συγγραφέας: φωτίζοντας άνεξερεύνητες πτυχές τού άντικομμουνιστικοϋ φαινόμε­ νου στήν Ελλάδα, τά στοιχεία αύτά άποτελοϋν μονα­ δικό βοήθημα γιά τόν Ιστορικό, τόν κοινωνιολόγο καί τόν νομικό πού ένδιαφέρεται γιά τή διαμόρφωση τής σύγχρονης Ελλάδας, τά πολιτικά ήθη της καί τούς θεσμούς της. θέλησα άκόμη νά διατυπώσω μερικές παρατηρήσεις πάνω σέ έπιμέρους σημεία τής μελέτης καί τέλος νά έκφράσω όρισμένες γενικότερες έπιφυλάξεις γιά τήν έλληνική έκδοση τού βιβλίου, πού, κατά τή γνώμη μου, ύστερε! ώς πρός τό άγγλικό πρωτότυπο, πού είχα τήν εύκαιρία νά διαβάσω, καί άδικε! τήν έρευνητική προσπάθεια τού συγγραφέα. Λυπούμαι άν έδωσα στόν Ρ. Κούνδουρο τήν έντύπωση πώς μοναδικός στόχος μου ήταν νά μειώσω τή συμβολή τής σημαντικής μελέτης του. Καί άς μού έπιτρέψει νά τού άνταπαντήσω πώς κάνοντας ό ίδιος στήν «άντικριτική» του κριτική προθέσεων καί δχι άπόψεων, δέν προκαλεί, άλλά άντίθετα άποθαρρύνει τόν διάλογο πού άσφαλώς θά έπιδιώκει. Νίκος Άλιβιζάτος

Νίκου I. Κυριαζίδη

Η δημοτική οτη δημοσιογραφία

Οί βιβλιοπώλες μπορούν νά προμηθεύονται άντίτυπα τού βιβλίου άπό τά γραφεία τοΰ περιοδικού «Ταχυδρόμος» (Λέκκα 23-25, ’Αθή­ να Τ.Τ. 125)

ΧΡΟΝΙΚΑ Ε π ιμ έ λ ε ια : Ε λ έ ν η Γαλάνη

ΕΚΔΟΤΙΚΑ ’Ίσ ω ς ά π ο δ ειχ θ εΐ τό π ιό έ ν δ ια φ έ ρ ο ν έ κ δ ο τ ικ ό γ ε γ ο ν ό ς τοϋ κ α λ ο κ α ιρ ιο ύ : Α ύ τό τό μ ή ν α θά κυκ λ ο φ ο ρ ή σ ε ι, γ ιά π ρ ώ τη φ ο ρ ά σ τήν Ε λ λ ά δ α , έ ν α β ιβ λ ίο π ο ύ ά ν τ ιμ ε τ ω π ίζ ε ι τό π ρ ό β λ η μ α τής ό υ ο φ υ λ ο φ ιλ ία ς μ ’ έ ν α ν έ ν τ ε λ ώ ς πρ ω τ ό τ υ π ο τ ρ όπ ο. Πρόκειται γιά τό πολύκροτο «Vivre a midi» τού γάλλου λογοτέχνη καί κριτικού τού κινημα­ τογράφου στό «Νουβέλ Όμπσερβατέρ» ΖάνΛουΐ Μπορύ (’Εκδόσεις «10»). Τό βιβλίο δέν θυμίζει καθόλου έκεΐνες τίς ψευτοεπιστημονικές μελέτες πού μέ περισπούδαστο ύφος περι­ πλέκουν τό θέμα άντί νά βοηθούν στήν κατα­ νόησή του. Ό συγγραφέας, ένα άπό τά πιό φωτισμένα μυαλά τής σημερινής Γαλλίας, είναι ό ίδ ιος ομοφυλόφιλος· γι’ αύτό καί στό βιβλίο του, δπου δλα τά άπόκρυφα τής ζωής ένός όμοφυλόφιλου έρχονται στό φως, ταιριάζονται τά προσωπικά βιώματα μέ μιά έξυπνη καί καθό­ λου σχολαστική άνάλυση τού φαινομένου τής

όμοφυλοφιλίας. Στό χώρο τώρα τού κοινωνικοπολιτικοϋ βι­ βλίου πρόκειται νά κυκλοφορήσει σύντομα ένα βιβλίο σχετικό μέ τήν ένταξη τής χώρας μας στήν ΕΟΚ. Είναι «Ή Εύρώπη τών δέκα» τού Άναστάση Παπαληγούρα, στό όποιο ό συγγρα­ φέας επιχειρεί, εκλαϊκεύοντας όσο γίνεται τίς έπιστημονικές διατυπώσεις, νά εξηγήσει στόν έλληνα άναγνώστη τίς ύποχρεώσεις καί τά δικαιώματα τής χώρας, ώς μέλος πιά τής ΕΟΚ (Εστία). ’ Επίσης έτοιμάζεται νά κυκλοφορήσει ή μελέτη «Πίσω άπό τόν καθρέφτη» τού αύστριακού κοινωνιολόγου Κόνραντ Λόρεντς, δπου ό διαπρεπής συγγραφέας εξετάζει τούς νόμους

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Τό Μάιο, άγοράστηκαν περισσότερο τά έ ξ η ς βιβλία: 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

Μ αρίας Ί ο ρ δ α ν ίδ ο υ : Λ ω ξάντρ α (Ε σ τ ία ) Β α σ ίλη Β α σ ιλ ικ ο ύ : 'Η φ λ ό γ α τής ά γ ά π η ς (Κ άκτος) Λ ιλής Ζ ω γ ρ ά φ ο υ : ’ Ε π ά γγε λ μ α : π ό ρ ν η (’Α σ τέρ ι) Μ α νόλη Μ ε γ α λ ο κ ο ν ό μ ο υ : Ή Σ μ ύ ρ ν η (Ε ρ μ ή ς ) Β ασ ίλη Β α σ ιλ ικ ο ύ : Τ ό τ ε λ ε υ τ α ίο ά ν τ ίο (Φ ιλιππ ότη ς) Έ μ ίλ Β υ λερ μ ό ζ: Ισ τ ο ρ ία τής μ ο υ σ ικ ή ς (Υ π ο δ ο μ ή ) Κώ στα Τ αχ τσ ή: Τ ό τρ ίτ ο σ τ ε φ ά ν ι (Ε ρ μ ή ς ) Ό δ υ σ σ έ α Έ λ ύ τ η : Μ α ρία Ν ε φ έ λ η (’Ί κ α ρ ο ς ) Τ ζ έρ α ρ ντ Γ κρ ή ν : 'Ο λ ο κ α ύ τ ω μ α (Ζ άρβ ανο ς ) Τ σ έζα ρε Π αβέζε: Ό σ ύ ν τ ρ ο φ ο ς (Ό δ υ σ σ έ α ς ) Μ αρίας Ί ο ρ δ α ν ίδ ο υ : Σ άν τά τ ρ ε λ ά π ο υ λ ιά (Ε σ τ ία ) Ροϋντολφ- Ν τρά ικω ρ ς: 'Η π ρ ό κ λ η σ η ν ά ε ίμ α σ τ ε γ ο ν ε ίς (Γλά ρο ς )

Ό πίνακας αύτός καταρτίστηκε μέ βάση τά στοιχεία πού μάς παραχώρησαν τά έξής 20 βιβλιοπωλεία άπ’ όλη τήν ’Ελλάδα: Άντιπαράλληλα, Σάλωνας 128, 'Αθήνα 0 'Αστέρι, Σάλωνας 121, ’Αθήνα 0 7. Βασιλείου, Ίπποκράτους 15ε, ’Αθήνα 0Γνώση, Γοηγόρη Αύξεντίου 26, ’Αθήνα 0Π. Γραμμένος, Βασ. Γέωργίου 19, Κατερίνη 0Γώνιά τοϋ βιβλίου, Έγνατίας 73, Θεσσαλονίκη 0Γ. Δασκαλάκης. Πλατεία Συντάγματος, Ναύπλιο 0Μ. Δήμου, Κάνιγγος 2, ’Αθήνα 0Διάλογος, Τοπάλη 21α, Βόλος 0 Ένδοχώρα, Σόλωνος 62, ’Αθήνα 0 'Εστία, Σόλωνος 60, ’Αθήνα 0 ’Αφοί Ζαχαρόπουλοι, Πραξιτέλους 141, Πειραιάς 0Θυμέλη, Δημητρίου Γούναρη 50, Θεσσαλονίκη 0Μ. Κοτζιά & Σία, Τσιμισκή 76, Θεσσαλονίκη 0Μαγαζί, Διδότου 59, ’Αθήνα 0Γ. Μυράτ, Παπαδιαμαντοπούλου 4, ’Αθήνα 0Ρόμβος, Καψάλη 6, ’Αθήνα 0X. Τάκας & Σία, Βασ. Σοφίας 38, Θεσσαλονίκη 0Ν. Τσιαρτσιώνης, Δ. Κωνσταντίνου 6α, Κοζάνη 0Φωλιά τοϋ βιβλίου, Πανεπιστημίου 25-29, ’Αθήνα.

ΕΚΔΟΤΙΚΑ τής έξέλιξης καί τήν παθολογία τής παρακμής των πολιτισμών άπό τά άρχαϊα χρόνια μέχρι σήμερα (Θυμάρι), τό «Ίσλάμ καί καπιταλισμός» του Μαξιμιλιανοϋ Ρόντισον, στό όποιο μελετάται ή θρησκευτική πεποίθηση καί ή κοινωνική συμπεριφορά του άτόμου (Κάλβος), τό βιβλίο «Τομές» τοϋ Χρίστου Φιλιππίδη, πού περιλαμ­ βάνει μιά σειρά άπό πολιτικά δοκίμια (Εστία) καί τό έργο «Προλεγόμενα - κοινωνιολογικά Ιστορικά» τού άραβα σοφού τοϋ 15ου αιώνα Ίμ π ν Χαλντούν, ό όποιος θεωρείται πρόδρο­ μος τού Μάρξ καί συνεχιστής τών θεωριών τού ’Αριστοτέλη (Κάλβος). Ή φιλοσοφία θά πλουτιστεί μ’ έναν άκόμη τίτλο. Πολύ σύντομα πρόκειται νά κυκλοφορή­ σει μιά φιλοσοφική άνάλυση μέ τίτλο «Τό πι­ στεύω τοϋ ’Επίκουρου» τοϋ Μπέντζαμιν Φάρινγκτον (Κάλβος), ένώ στό χώρο τής θρησκείας έτοιμάζεται νά έπανεκδοθεΐ «Τό Εύαγγέλιο στή γλώσσα τού λαού» σέ μετάφραση τοϋ Νίκου Ψαρουδάκη (Μήνυμα). Γιά τούς πολυπληθείς φίλους τής λογοτε­ χνίας έτοιμάζονται αύτό τό μήνα άρκετά νέα έργα έλλήνων καί ξένων συγγραφέων, άλλά καί έπανεκδόσεις. Συγκεκριμένα, πρόκειται νά έκδοθοϋν δύο μυθιστορήματα τοϋ Χένρυ Τζαίημς, ή «Νταίηζυ Μίλλερ» καί «Τά χαρτιά τοϋ ’Άσπερν» (Πλέθρον), «Ό Περαίας» τού Βασίλη Μοσκόβη (Εστία), ένα μυθιστόρημα άντιπροσωπευτικό τής σύγχρονης γιουγκοσλαβικής λογοτεχνίας μέ τίτλο «Ό θάνατος τοϋ κυρίου Γκόλουζα» τοϋ Μπράνιμιρ Στεπάνοβιτς (Όδυσσέας), οί περίφημες «Μπαλλάντες» τοϋ Φρανσουά Βιγιόν (Πλέθρον), ή «Νυχτερινή πτήση» τοϋ Σαίντ Έ ξυπερί (Έγνατία), τό μυθιστόρημα «’Άλλα χώματα» τής Βάσως Καλαμαρά, τό όποιο άναφέρεται στή ζωή τών μεταναστών καί στά προβλήματά τους (Εστία), «Τά βάσανα τοϋ νεαρού Βέρθερου» τοϋ Οϋλριχ Μλέντσντορφ, «Οί έξομολογήσεις μιας μάσκας» τοϋ Γιουκίο Μισίμα, καί τό μυθιστόρημα τής ίσπανίδας συγ­ γραφέα Σιμπίλα Άλεράμο «Μιά γυναίκα» (Όδυσσέας). Σύντομα έπίσης θά κυκλοφορή­ σουν σέ δεύτερη έκδοση τά «Δοκίμια κριτικής» τοϋ Δ. Νικολαρεΐζη (Πλέθρον), τό γνωστό άφήγημα «’Οδοντόκρεμα μέ χλωροφύλλη» τοϋ Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου (Έγνατία), τά βιβλία «Ή Κίνα έξω άπό τά τείχη» καί «Ή τελευταία νύχτα τής γής» τοϋ Πέτρου Χάρη (Εστία), ή συλλογή «Ποιήματα 1971-1974» τής Παυλίνας Παμπούδη (Έγνατία), τό γνωστό πεζογράφημα «Τό μνήμα τής γριάς» τοϋ ’Αγγέλου Βλάχου καί τά «Διηγήματα» τοϋ Δημητρίου Βικέλα μέ έπιμέλεια τοϋ καθηγητή τού Παν/μίου Θεσσα­ λονίκης ’Απόστολου Σαχίνη (Εστία).

10

Στό χώρο τής κλασικής παιδείας καί στή γνωστή σειρά «’Αρχαίοι "Ε λληνες Συγγραφείς» πρόκειται νά έκδοθοϋν αύτό τό μήνα οί «Μοϋσαι» τοϋ 'Ηρόδοτου σέ μετάφραση Καλαμαρά Φιλιπολίτη, ό «Ξενοφών» σέ μετάφραση Κώστα Βάρναλη καί τό «Περί Βασιλείας» τοϋ Δίωνος σέ μετάφραση Ν. Άρχίμαστου (Ζαχαρόπουλος). Στίς παιδαγωγικές έπιστήμες καί στήν ψυχο­ λογία θά προστεθεί άπό ένα βιβλίο άντίστοιχα. Είναι ή μελέτη μέ τίτλο «Παιδικότητα καί εφη­ βεία» τοϋ άγγλου παιδοψυχολόγου Τζ. Χάντφιλντ, βιβλίο ιδιαίτερα χρήσιμο ατούς παιδα­ γωγούς καί στούς δικαστές άνηλίκων, καί τό έργο «'Η ψυχολογία τής διαπροσωπικής συμπε­ ριφοράς» τοϋ Μίκαελ ’Ά ρ γκλ (Θυμάρι). Στή σειρά «Υπερφυσικού Τρόμου», πού έδώ καί λίγο καιρό έχουν έγκαινιάσει οί έκδόσεις «Κάκτος», θά κυκλοφορήσουν τά βιβλία «Ή κατάρα» καί «Ιστορίες φαντασμάτων» τών άμερικανών συγγραφέων μυθιστορημάτων θρίλερ Λόβε Κράφτ καί X, Τζαίημς, άντίστοιχα. Στή σειρά έξάλλου άποκρυφισμοϋ τοϋ ίδ ιου έκδοτικοϋ οίκου έτοιμάζεται ένα βιβλίο τοϋ "Αντί Κέντε Τόμας Τζέφρεϋ μέ τίτλο «Τό τρίγωνο τών Βερμούδων» καί τά βιβλία «Τό πιστεύω» καί «Οί τρεις ζωές» τοϋ Λόμπσαν Ράμπα. Οί μικροί άναγνώστες μέ άφορμή τόν έορτασμό τοϋ Διεθνούς ’Έτους τοϋ Παιδιοϋ θά χαροϋν πλήθος παιδικών βιβλίων. Σύντομα λοι­ πόν θά κυκλοφορήσει «Ό Ριχάρδος ό Λεοντό­ καρδος» τοϋ ’Ιάκωβου Κισρεώτη, «Οί μικροί άγωνιστές» τής Καλλιόπης Σφαέλου, «Τό θαύ­ μα τής Ρόδου» τής Φράνσις Σταθάτου, «Στήν πρώτη γραμμή» τοϋ Δημ. Μανθόπουλου, «’Άχ, οί φίλοι μας» τής Ελένης Σαραντίνη καί «'Έξι παραμύθια γιά παιδιά» τοϋ Μ. Κοντολέοντος (Εστία). Γιά τούς φίλους τής μουσικής έτοιμάζεται τό βιβλίο τοϋ Ελβετού Μπ. Νόλτ «Ή μουσική στούς πρωτόγονους πολιτισμούς», όπου έρμηνεύονται οί μουσικοί ήχοι καί οί γλωσσικοί φθόγγοι τών πρωτόγονων λαών (Κάλβος). Τέλος, αύτό τό μήνα θά κυκλοφορήσει ένα συλλογικό έργο μέ τίτλο «Γιά τή φωνητική γραφή», πού περιλαμβάνει σχετικά μέ τόν τίτλο κείμενα τών Μ. Φιλήντα, Δ. Γληνοϋ, Φ. Γιοφύλη, Γ. Χατζιδάκη καί Κ. Καρθαίου (Κάλβος), καί μιά βιογραφία τοϋ λαϊκού τραγουδιστή Στέλιου Καζαντζίδη γραμμένη άπό τό δημοσιογράφο Γιώργο Λιάνη. 'Η βιογραφία, πού έχει τόν τίτλο «Στέλιος Καζαντζίδης», περιλαμβάνει καί δλα τά τραγούδια πού έχει μέχρι τώρα έρμηνεύσει ό τραγουδιστής (Κάκτος).

ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Τιμή στή μνήμη τοϋ Μ ανόλη Τ ρ ια νταφ υλλίδη Φέτος συμπληρώνονται είκοσι χρόνια άπό τό θάνατο τοϋ κορυφαίου τοϋ εκπαιδευτικού δημοτικισμού Μανόλη Τριανταφυλλίδη (18831959) καί άπό τήν ίδρυση τοϋ ’Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών (“ Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη) τοϋ Πανεπιστημίου Θεσσαλονί­ κης. Γιά τήν έπέτειο αυτή έγιναν τό πρώτο δεκαήμερο τοϋ Μάη τά άποκαλυπτήρια τής προτομής τοϋ Τριανταφυλλίδη — ιδρυτή τοϋ ιδρύματος— στό προαύλιο τής Φιλοσοφικής Σχολής, καθώς καί φιλολογικό μνημόσυνο, στό όποιο μίλησαν γιά τή ζωή καί τό έργο τοϋ μεγάλου δημοτικιστή οί όμότιμοι καθηγητές τής Φιλοσοφικής Σχολής κ.κ. Έμμ. Κριαράς καί ’Αγαπητός Τσοπανάκης, ό κοσμήτορας τής Σχολής κ. Δημήτρης Μαρωνίτης καί ό εκτελε­ στής τής διαθήκης τοϋ Τριανταφυλλίδη κ. Χρι­ σ τόφορος Χρηστίδης. Τό ’Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών συστήθηκε ώς κοινωφελές ίδρυμα τό 1959 μέ τή διαθήκη τοϋ Τριανταφυλλίδη, πρώτου καθηγη­ τή τής γλωσσολογίας στή Φιλοσοφική Θεσσα­ λονίκης, ό όποιος άφησε τήν περιουσία του στό ’Ινστιτούτο μέ σκοπό «νά συμβάλλει στήν καλ­ λιέργεια καί τήν άξιοποίηση τής δημοτικής γλώσσας καί στήν προαγωγή τής παιδείας τοϋ έλληνικοϋ λαού μέ κάθε πρόσφορο μέσο καί προπαντός μέ έκδόσεις». Καί πράγματι τό "Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη άνταποκρίθ ηκε καί έξακολουθεϊ νά έκπληρώνει — δσο φυσικά τοϋ έπιτρέπουν τά οικονομικά του— τό σκοπό τής ίδρύσεώς του. ’ Επί είκοσι χρόνια συνέβαλε συνεχώς στήν επικράτηση τής δημοτικής γλώσσας άλλά καί τοϋ μονοτονικού συστήματος· έχει έκδώσει μάλιστα γιά τό σκοπό αύτό κι ένα φυλλάδιο μέ τούς κανόνες τοϋ μονοτονικοϋ. Τό Νοέμβριο τοϋ 1975 ή έπιτροπή πού συγ­ κροτήθηκε άπό καθηγητές καί βοηθούς τής Φιλοσοφικής Σχολής μέ πρωτοβουλία τοϋ τότε πρύτανη I. Άναστασιάδη γιά τήν έφαρμογή τής νεοελληνικής στό Πανεπιστήμιο, άνέθεσε σέ τετραμελή όμάδα επιστημονικών συνεργατών τοϋ ’Ινστιτούτου τήν προεργασία τής μετα­ γλώττισης. Τόν ’ Ιανουάριο τοϋ 1976 ό πρύτα­ νης έδωσε εντολή νά γράφονται τά έγγραφα στή δημοτική, καί σ’ αύτό βοήθησε άπό τήν άρχή τό ίδ ιο τό έπιτελείο τοϋ ’Ινστιτούτου. Γιά τήν καλή χρήση τής δημοτικής-στά έγγραφα τοϋ Πανεπιστημίου έγιναν πολλά σεμινάρια

Ό Μανόλης Τριανταφυλλίδης σέ ήλικία τριάντα χροστή Φιλοσοφική Σχολή καί κάθε δυσκολία τών ύπηρεσιώ ν ξεπεράστηκε μέ τήν καθημερινή προσωπική έπαφή τοϋ έπιτελείου μέ τούς διοι­ κητικούς ύπαλλήλους. ’Έτσι, σήμερα ή διοικη­ τική γλώσσα τοϋ Πανεπιστημίου Θεσσαλονί­ κης, χάρη στήν πολύτιμη βοήθεια τοϋ Ιδ ρ ύ μ α ­ τος Μ. Τριανταφυλλίδη, έφτασε νά θεωρείται σάν μία ύποδειγματική έφαρμογή τής κυβερνη­ τικής πολιτικής πάνω στό γλωσσικό. Πέρα όμως άπό τή μέχρι τώρα άξιέπαινη

11

ΓΕΓΟΝΟΤΑ προσφορά του Ιδρύματος στή χρησιμοποίηση τής δημοτικής, οί άρμόδιο ι φορείς του πιστεύ­ ουν δτι ή γλωσσική μεταρρύθμιση δέν έχει άκόμα ολοκληρωθεί. 'Ό πως δήλωσαν μέ άφορμή τά εικοσάχρονα τού Ιδ ρύματος, τά γλωσσι­ κά λάθη πού ύπάρχουν στά σχολικά βιβλία καί στή διοικητική γλώσσα θά μπορούσαν νά μήν ύπήρχαν άν τά "Ιδρυμα Τριανταφυλλίδη είχε τήν έποπτεία τους καί τήν άπαιτούμενη άπό τά κράτος βοήθεια, ώστε μαζί μέ τά ΚΕΜΕ νά μπορέσει νά συμβάλει στά γλωσσικό καί στον έκδοτικό τομέα. Οί σχέσεις όμως τού Ιδ ρ ύ μ α ­ τος μέ τό ύπουργεϊο Παιδείας περιορίζονται σήμερα σέ συμβουλευτικό έπίπεδο, πράγμα πού δέν επιτρέπει νά παίξει τό "Ιδρυμα ούσιαστικό ρόλο στά στάδια τής γλωσσικής έφαρμογής. Εξάλλου σήμερα τό "Ιδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη άντιμετωπίζει άρκετά προβλήματα. Τό προσωπικό του, ό διευθυντής καί οί τέσσερις έπί συμβάσει φιλόλογοι, δέν έπαρκούν γιά νά καλύψουν τίς άνάγκες πού δημιουργοϋνται άπό τίς πολλαπλές δραστηριότητες τού Ιδ ρ ύ ­ ματος. Μέ μιά μικρή άλλαγή στό καταστατικό — τονίζουν οί φορείς του— θά μπορούσε νά αύξηθεϊ τό προσωπικό στό διπλάσιο, ώστε νά άνταποκρίνεται στίς αύξημένες άνάγκες του. ” Ας σημειωθεί επίσης δτι τό "Ιδρυμα δέν έχει ούτε προβλέπεται νά άποκτήσει μόνιμη στέγη, ένώ οί δαπάνες του καλύπτονται οί μισές άπό τά έσοδα τής διαθήκης καί οί ύπόλοιπες άπό τίς χορηγήσεις τού Πανεπιστημίου. Τέλος, θά ήταν σοβαρή παράλειψη δν, στό μικρό αύτό σημείωμα γιά τόν Τριανταφυλλίδη καί τό "Ιδρυμά του, δέν άναφέραμε μερικά άπό τά έργα του, πού συνιστούν ένα μόνο μέρος τής προσφοράς του στά νεοελληνικά γράμ­ ματα. Ανάμεσα λοιπόν στά πολλά καί άξια γραφτά

του θυμίζουμε τά έξής: «Νεοελληνική Γραμμα­ τική», «Τά εύαγγέλια καί ό άττικισμός», «Ή όρθογραφία μας», «Νεοελληνική Γραμματική — Α' Ιστορική εισαγωγή», «Δημοτικισμός — "Ενα γράμμα στούς δασκάλους μας — Τό πιστεύω», «Τό πρόβλημα τής όρθογραψίας», «Ξενηλασία ή ισοτέλεια», «Λεξικολογικές άσκήσεις», «Ή Νέα Διαθήκη καί ό πρώτος δημοτικι­ σμός», «Οί δάνειες λέξεις τής μεσαιωνικής έλληνικής λαϊκής λογοτεχνίας», «Τά έλληνικά τών Ε λλή νω ν τής ’Αμερικής», «Μικρή Νεοελ­ ληνική Γραμματική» κ.ά. Στά κατάλοιπα τού Μανόλη Τριανταφυλλίδη είχαν βρεθεί καί δύο φ άκελοι μέ ήμερολογιακές σημειώσεις του, τίς όποιες διέσωσε τελικά άπό τήν καταστροφή ό κ. Χρ. Χρηστίδης. Οί σημειώσεις αύτές, ύπεύθυνα σχολιασμένες, έκδόθηκαν πρόσφατα σέ ένα μικρό τόμο μέ τίτλο «Μανόλη Τριανταφυλλίδη: Αύτοβιογραφικές σελίδες», μέ επιμέλεια Λίνου Πολίτη καί πρόλογο Χρ. Χρηστίδη (έκδοση ’ Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών). Οί «Αύτοβιογραφικές σελίδες» περιλαμβά­ νουν άναμνήσεις τής φοιτητικής ζωής τού Τριανταφυλλίδη, τής άναγόρευσής του σέ δι­ δάκτορα, άλλά άκόμη καί τίς παιδικές. Ύ πάρ­ χουν καί δύο σημαντικές έγγραφές: μία γιά τή συνάντησή του μέ τόν Ψυχάρη στό Παρίσι (1907) καί άλλη μία πού τήν έγραψε ύστερα άπό τή συνάντησή του μέ τό Δελμούζο στήν Ε λ λ ά ­ δα (1909). ’Από τά κείμενα αύτά φαίνεται όλος ό έσωτερικός άγώνας πού έκανε ό Τριανταφυλλίδης ώσπου νά δικαιώ σει μέσα του, στό μέτρο πού έπρεπε, τό κήρυγμα τού Ψυχάρη, ό έπηρεασμός του άπό τίς γλωσσικές άντιλήψεις τής κοινωνίας τού καιρού του καί ή τελική του άπόφαση νά έγκολπωθεΐ τό δημοτικισμό, πού θά τόν κηρύξει κι αύτός μέ τή σειρά του στόν έλληνισμό.

Μία πρωτότυπη έκθεση βιβλιοδεσίας Ό γνωστός βιβλιοδέτης Άνδρέας Γανιάρης παρουσίασε πρίν άπό λίγο καιρό μία πρωτό­ τυπη έκθεση βιβλιοδεσίας, στήν όποια έκτέθηκαν 170 καλαίσθητοι τόμοι, πού τούς είχαν δέσει ισάριθμα παιδιά! Ή ιδέα γι’ αύτή τήν έκθεση ήταν τού κ. Γανιάρη, άλλά ό άνθρωπος πού άμέσως τήν ύποστήριξε καί βοήθησε στήν ύλοποίησή της ήταν ό κ. Γ. Μωραΐτης, διευθυντής τού γνω­ στού ιδιωτικού σχολείου τής ’Αθήνας. ’Έτσι, στίς άρχές Μαΐου, μέσα σέ λίγο χρονι­ κό διάστημα τά παιδιά τής πέμπτης τάξης τού

12

δημοτικού τής Σχολής Μωραΐτη, διδάχτηκαν, έφτιαξαν καί παρουσίασαν τή βιβλιοδετική τους έργασία. Οί μικροί καλλιτέχνες έδωσαν όλη τους τή φαντασία καθώς επεξεργάστηκαν τό θέμα «’Ανθολογία» πάνω στό έξώφυλλο πού έτοίμασε ό βιβλιοδέτης γιά τό βιβλίο τού Νικη­ φόρου Βρετάκου «Ποιητική άνθολογία γιά παι­ διά καί νέους». Ή έκθεση έγινε κατ’ άρχήν στή Σχολή καί συνεχίστηκε στό έκθετήριο τού έργαστηρίου τού Α. Γανιάρη. «Στήν πρόταση νά διακοσμήσουν τά παιδιά άπό ένα βιβλίο, ήξεραν πολύ καλά πόσο δύσκο-

ΓΕΓΟΝΟΤΑ

λη δουλειά άναλάμβαναν», λέει ό διακεκριμέ­ νος βιβλιοδέτης. «Οί εύστοχες καί διευκρινι­ στικές έρωτήσεις πού έκαναν, έδειξαν πώς α) είχαν παρακολουθήσει μέ κάθε προσοχή — λέξη πρός λέξη— δσα τούς είχαν πει — γ ι’ αύτό καί ξεκαθάρισαν τίς λεπτομέρειες· καί β) είχαν πλήρη συναίσθηση τού περιεχομένου τού βιβλίου, κατά τή διακόσμηση τού έξώφυλλου, καί τό άναλάμβαναν μέ σιγουριά καί έκδηλη χαρά». "Ο σοι είδαν τήν έκθεση άντιλήφθηκαν πόσο τά παιδιά είναι ικανά νά άνταποκριθ οϋν σέ σύνθετες έργασίες δπως είναι ή σωστή βιβλιο­ δεσία. ’Από τά 170 βιβλία, ένα έμπειρ ο μάτι εύκολα διαπίστωνε πώς, μέ τά μέσα πού δόθη­ καν, ένα 5% τών παιδιών δυσκολεύτηκε νά ξεκαθαρίσει τή σκέψη του, ένώ τό 95% δούλε­ ψε άνετα τά ύλικά πού τού διέθεσαν καί έκφράστηκε μέ τή «σωστή γλώσσα» τής τέχνης. Τά σχέδια — άλλα γεωμετρικά, άλλα νατουραλιστικά καί άλλα τελείω ς άφηρημένα— άποδείκνυαν, χωρίς άμφιβολία, πώς στό κύτταρο τού κάθε παιδιού ύπάρχει μιά ύψηλή ποιότητα, πού άν βρεθεί στήν κατάλληλη εύκαιρία μπορεί νά μεγαλουργήσει. Δυστυχώς όμως δέν δίνονται συχνά, καί κυρίως σ’ δλα τά παιδιά, ίσες εύκαιρίες γιά νά έκδηλώσουν τό ταλέντο τους. Κι δταν τούς δοθούν, οί μεγάλοι μέ τή συμπεριφορά τους φροντίζουν νά τά άποθαρρύνουν. Αύτό συνέβη

καί στήν έκθεση βιβλιοδεσίας τών παιδιών. «ΤΗταν μιά άποτυχημένη έκθεση γιά τούς μικρούς καλλιτέχνες πού περίμεναν τή δι­ καίωση τής δουλειάς τους» μάς είπε ό κ. Γανιάρης. ’Από τούς 170 γονείς οί 40 ήρθαν νά δοΰν τήν έκθεση καί μόνο έννιά άγόρασαν τό έργο τού παιδιού τους. (Σ.Σ. Κάθε βιβλίο κόστι­ ζε 1.500 δραχμές, άλλά ή ποιότητά του, έκτυπωτική καί βιβλιοδετική, κάλυπτε τήν τιμή αύτή, πού γιά τούς γονείς τών μαθητών τού συγκεκριμένου ιδιωτικού σχολείου δέν ήταν βέβαια άπρόσιτη). ’Αλλά καί οί άρμόδιοι κρατικοί φορείς δέν φ αίνεται νά άνταποκρίθηκαν στήν πρόσκληση τών παιδιών. ’Αντίθετα — δπως μάς είπε χαρα­ κτηριστικά ό κ. Γανιάρης— ή ύφυπουργός κ. ’Ά ν ν α Συνοδινού πού έπισκέφτηκε τήν έκθεση, ώς έκπρόσωπος τής Ε λ λη νική ς Επ ιτρ οπ ής γιά τό ’Έ τος τού Παιδιού, άρκέστηκε στό νά άναλύσει έπί μιά ώρα τό έργο τής κυβέρνησης στόν τομέα τής κρατικής μέριμ νας γιά τό παιδί! ’Έ τσι ό βιβλιοδέτης θά γίνει τώρα καί εύεργέτης. Τά έργα τών παιδιών θά σταλούν στίς παιδικές βιβλιοθήκες τής χώρας καί στό ύπουργεϊο Παιδείας τής Κύπρου, δπου είναι βέβαιο πώς θά βροϋν τήν έκτίμ ηση καί τό θαυμασμό άπό τούς σ υνομήλικούς τους. Κατά τά άλλα τό ’Έ τος τού Παιδιού συνεχίζεται γιατί «ή άνθρωπότητα οφ είλει στό παιδί δ,τι καλύτε­ ρο έχει νά δώσει». ’Ό χ ι δ,τι τού άνήκει!

13

ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Τό στέκι των βιβλιό φ ιλω ν τής ’Αθήνας Πενήντα χρόνια τώρα ένα άπό τά βασικότε­ ρα παλαιοβιβλιοπωλεία τής ’Αθήνας, «Τό στέκι των βιβλιόφιλων», στήν όδό Ίπποκράτους, πρόσφερε ατούς συλλέκτες σπάνιων βιβλίων τούς πολύτιμους πνευματικούς του θησαυ-

Τό εσωτερικό τού Ιστορικού βιβλιοπωλείου του X. Σπανού

ρούς. Τό παλιό αύτό β ιβλιοπω λείο— σέ όψη καί περιεχόμενο— μέ τή γνώριμη πινακίδ α «Σπάνια βιβλία — Σπανός» άλλαξε έδώ καί δύο μήνες διεύθυνση λόγω κατεδαφίσεως τού κτιρίου στό όποιο στεγαζόταν άπό τό 1929. 'Ό λα τά σπάνια

βιβλία πού έχουν άπομείνει, άπό τίς 150.000 πού διέθετε άρχικά, μεταφέρθηκαν στό δεύτε­ ρο βιβλιοπωλείο του κ. Σπανού, στήν όδό Μαυρομιχάλη 7. ’Ανάμεσα στά σημαντικότερα βιβλία πού ύπάρχουν σήμερα στήν καινούρια «Βιβλιοφιλία» τής όδού Μαυρομιχάλη είναι ή «Γραμματι­ κή» τού Κ. Λάσκαρι (1476) καί ό «Θέογνις» τού ’Ά λδ ου Μανούτιου (1495), ένώ τά «Ταξιδιωτι­ κά» τού Σουαλέζ Γκουφιέ μέ τίς περίφ ημες γκραβοϋρες, πού τυπώθηκε τό 1789, είναι τό άκριβότερο άπ’ δλα. 'Η τιμή έκκινήσεώς του είναι 150 χιλιάδες δραχμές καί ή τιμή έκτιμήσεως 500 χιλιάδες δραχμές. Θά πρέπει έπίσης νά σημειωθεί δτι τά βιβλία τού 15ου αιώ να θεω­ ρούνται «άρχέτυπα» καί πωλοΰνται 100 χιλιά­ δες δραχμές, ένώ τού 16ου δέν θεωρούνται άρχέτυπα καί ή τιμή τους είναι 25.000 δραχμές. ” Ας σημειωθεί, δτι άνάμεσα στούς πιό συ­ στηματικούς βιβλιόφιλους τής ’Αθήνας καί τα­ κτικούς πελάτες τού βιβλιοπωλείου τού κ. Σπα­ νού είναι ό Πρόεδρος τής Δημοκρατίας κ. Κ. Τσάτσος καί ό πρωθυπουργός κ. Κ. Καραμαν­ λής, ό όποιος μάλιστα άναζητοϋσε έπίμονα έπί χρόνια τήν «Ιστορία τής Μακεδονίας» τού Δήμητσα, ό βιομήχανος κ. Παπουτσάνης, ό γνωστός συλλέκτης κ. Μάνος Χαριτάτος, οί συγγραφείς Δημήτρης Χατζής καί Δημήτρης Φωτιάδης καθώς καί πολλοί άλλοι. Ιδ ρυ τής τού ιστορικού βιβλιοπωλείου ήταν ό Χαράλαμπος Σπανός. Σήμερα διευθύνεται άπό τό γιό του κ. Κ. Σπανό.

Μ ΑΒΜ ΰ Μή χάσετε τό τεύχος 23 Κυκλοφορεί τήν 1η Αύγούστου

14

• =ένοι ταξιδιώτες στήν Ε λλάδα • Συμπληρώσεις στις βιβλιογραφίες τού Γιώργου Κατσίμπαλη • Οί μουσικές βιβλιοθήκες στήν Ε λλάδ α • Οί πεζογράφοι τοϋ Αιγαίου

ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Ή Γεννά δειος π ρ ω το π ο ρ εί Γιά πρώτη φορά μία βιβλιοθήκη έσπασε τό στενό ρόλο της σάν... άποθήκη βιβλίων, προσ­ παθώντας νά δώσει ούσιαστικότερο περιεχόμε­ νο στήν άποστολή της. Ή τιμητική πρωτοβου­ λία άνήκει στή Γεννάδειο Βιβλιοθήκη τής Α θ ή ­ νας καί στήν έμπνευσμένη διευθύντριά της κ. Σόφη Παπαγεωργίου, πού έχει συλλάβει, φαί-

Μπενιζέλου, ο'ι εκδόσεις καί ή χειρ όγραφη παράδοσή της» (Μ. Μ ανούσακας).

• Στοιχεία τής άρχιτεκτονικής τής Χίου σ’ ένα λεύκω μα τής Γενναδείου (X. Μπούρας).

• Ό Βασίλειος Γρηγόριεβιτς Μπάρσκυ στό "Αγιο ν "Ο ρος (Π. Μυλωνάς).

• Τό ταξίδι στήν Ε λ λ ά δ α (Λ. Δρούλια).

νεται, πολύ σωστά τό ρόλο πού μπορεί καί πρέπει νά διαδραματίζει μία βιβλιοθήκη· τό ρόλο δηλαδή ένός ζωντανού πολιτισ τικού κέντρου. ’Έτσι, τόν περασμένο Μάιο όργανώθηκε στό θαυμάσιο κτίριο τής Γενναδείου μία σειρά όμιλιών καί συζητήσεων μέ τίτλο «’ Ερευνητική δουλειά στή Γεννάδειο». ’Οκτώ πιστοί άναγνώστες τής βιβλιοθήκης, μελετητές καί έρευνητές κυρίως τού νεοελληνικού ιστορικού της πλούτου, άνέπτυξαν κατά τίς δύο ήμέρες τού σεμιναρίου τά έξής θέματα: • "Ενα χειρ όγραφο τής Γενναδείου άπό τό άρχεϊο τών Καλλεργών τής Κρήτης (Ν. Παναγιωτουνάκης).

• Ή κάθίδρυση τού έλευθεροτεκτονισ μοϋ στον έλληνικό χώρο (Α. ’Αγγέλου).

• Οί Κοραϊκές συλλογές τής Γενναδείου (Φ. Ήλιού).

• «‘ Η ιστορία τών ’Αθηνών» τού Ίωάννου

• Τό ’Έτος τής Κρήτης (Ρ. Mackay) Τίς συζητήσεις πού άκολουθοϋσαν τίς όμιλίες διηύθυναν οί Σπ. Βρυώνης, Μαν. Χατζηδάκης καί F. Walton. Θά πρέπει νά σημειωθεί έδώ, δ τ ιή Γεννάδειος Βιβλιοθήκη διασώζει σημαντικό μέρος τής νεότερης πνευματικής καί καλλιτεχνικής μας ίστορίας. Ό άναγνώστης μπορεί νά βρει έκεϊ τό πρώτο τυπωμένο έλληνικό βιβλίο, τήν πασίγνω­ στη «Γραμματική» τού Κ. Λάσκαρι (1476), τήν έκδοση τού "Ο μηρου άπό τό τυπογραφείο τών άδελφών Νέρλι (1488), τήν πρώτη μετάφραση τής Ίλιάδας στή δημοτική άπό τόν Νικόλαο Λουκάντη (1526), τήν πρώτη έκδοση τού «Έρωτόκριτου» (1713) καί πολλές άλλες σπάνιες εκδόσεις, χειρ όγραφα, χάρτες, εικόνες, περ ιο­ δικά καί φυλλάδια. Στή Γεννάδειο βρίσκεται έπίσης καί ή ισ τορική σειρά τών πινάκων τών Ζωγράφου-Μακρυγιάννη.

15

ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Οί άγνωστοι ξαναχτύπησαν Φαίνεται πώς οί βόμβες δέν τοποθετούνται μόνο στά βιβλιοπωλεία πού πουλούν βιβλία μέ προοδευτικό περιεχόμενο άλλα καί σ’ έκεινα πού διαθέτουν βιβλία κατ’ έξοχήν άκροδεξιά. Τέτοια βιβλία ύπάρχουν καί στό βιβλιοπω­ λείο «’ Ελεύθερη σκέψη» τού κ. X. Πρεβεζάνου στή γωνία τών όδών Ίπποκράτους καί Τσιμισκή. ’Εκτός άπό τά βιβλία πού διαφημίζονται στή βιτρίνα τού βιβλιοπωλείου, άνάμεσα στά όποια είναι καί τό βιβλίο τού ύπουργοϋ τής χούντας «Ή άλήθεια γιά τήν Κύπρο», ύπάρχουν στήν πρόσοψη τού μαγαζιού τεράστιες άφίσ ες τού Γρίβα. Στό βιβλιοπωλείο λοιπόν αύτό τά μεσάνυχτα τής 20ής πρός 21η ’Απριλίου άγνωστοι τοποθέ­

τησαν βόμβα, ή έκρηξη της όποιας προκάλεσε ζημιές τόσο στό ίδ ιο τό βιβλιοπωλείο, όσο καί σέ σταματημένα αύτοκίνητα καί σέ τζάμια πο­ λυκατοικιών. “ Οπως γράφτηκε σέ μερίδα τού Τύπου, ή Γενική ’Ασφάλεια ’Α θηνών άνάμεσα στίς διάφο­ ρες έκδοχές πού εξέτασε σχετικά μέ τόν πο λι­ τικό χώρο στόν όποιο άνήκαν οί δράστες, δέν ά π έκλεισ ε' τό ένδεχόμενο νά έπρόκειτο γιά ένέργεια φασιστών πού είχαν διαφωνήσει μέ τούς όμοϊδεάτες τους. Τό βιβλιοπωλείο αύτό έχει δεχτεί παρόμοιες επιθέσεις τρεις φορές στό παρελθόν, άλλά οί δράστες είναι άκόμη άγνωστοι.

ΚΕΔΡΟΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΙ

ΤΑΤΙΑΝΑ ΓΚΡΙΤΣΗ - ΜΙΛΛΙΕΞ • Η μερολόγιο Β' έκδοση 1977 • Σέ πρώτο πρόσωπο Β' έκδοση 1977 • Σπαράγματα 1973 (κρατικό Βραβείο μυθιστορήματος)

• Τρίπολη τοϋ Πόντου

1976

(Βραβείο τής Ακαδημίας)

• Βυθοσκοπήσεις

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Πανεπιστημίου 44 - Τηλ: 3615.783

16

1978

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ έποπτεία άσκεϊ μία ’ Εφορευτική ’ Επιτροπή άπό βουλευτές. Ή βιβλιοθήκη τής Βουλής είναι γενική. ’ Επειδή δμως έξυπηρετεϊ ιδιαίτερα τά μέλη τού κοινο­ βουλίου, πλουτίζεται κυρίως μέ συγγράμματα σχετικά μέ τίς πολιτικές, κοινωνικές καί οικο­ νομικές έπιστήμες, τό δίκαιο καί τήν ιστορία. Στά σπάνια άποκτήματα τής βιβλιοθήκης συγ­ καταλέγονται τά πρωτότυπα τών έλληνικών “ Ολοι φυσικά γνωρίζουμε τό ιστορικό κτίριο συνταγμάτων, τά πρωτόκολλα όρκωμοσίας βα­ τής Βουλής, στό κέντρο τής ’Αθήνας. Οί περισ ­ σιλέων καί προέδρων Δημοκρατίας, καθώς καί σότεροι πάλι έχουμε άκούσει γιά τή βιβλιοθήκη άλλα ιστορικά έγγραφα, όπως τό πρωτόκολλο του κτιρίου, άλλά έλάχιστοι γνωρίζουν τόσο τής Ένώσεως τών Ίονίω ν νήσων μέ τήν 'Ε λλά­ τήν ιστορία της όσο καί τόν πλούτο της. Γι’ δα, προκηρύξεις τής Ελλη νική ς ’ Επανάστασης αύτό άξίζει νά σάς τή γνωρίσουμε άπό κοντά. καί σπάνιες προεπαναστατικές έφημερίδες. Τό Ή βιβλιοθήκη λοιπόν τής Βουλής, στό δεύτερο άρχεϊο τής βιβλιοθήκης, έκτός άπό 400 περί­ όροφο τού κοινοβουλίου, ιδρύθηκε τό 1845 μέ που χειρ όγραφους κώδικες ή κατάστιχα, περι­ 300 μόνο τόμους βιβλίων, άλλά μέ τόν καιρό λαμβάνει καί 50 περίπ ου όγκώδεις φακέλους όργανώθηκε σέ μιά άπό τίς μεγαλύτερες βι­ μέ άρχειακό ύλικό, διάφορες συλλογές (άρχεϊο βλιοθήκες τής χώρας. Σήμερα, έκτός άπό τό τού ρώσου φιλέλληνα Πετρώφ κλπ.), σπάνιες πολύτιμο ιστορικό άρχεϊο της καί τίς σπάνιες εκδόσεις, χάρτες, χαλκογραφίες καί σφραγί­ έκδόσεις, ή βιβλιοθήκη τής Βουλής διαθέτει δες μέ τίς ύπογραφές τών άγωνιστών τού 1821.

1.200.000 τόμους έλληνικά καί ξενόγλωσσα βι­ Ή ταξινόμηση τών βιβλίων γίνεται μέ τό σύστη­ βλία πού καλύπτουν όλους σχεδόν τούς κλά­ μα τής Δημόσιας Βιβλιοθήκης τού Μονάχου, μέ δους τής βιβλιογραφίας. κάποιες τροποποιήσεις δμως γιά νά καλύπτει Ή βιβλιοθήκη έγκαταστάθηκε στό δεύτερο τίς άνάγκες τής σύγχρονης βιβλιοθήκης. Γιά όροφο τού κοινοβουλίου τό 1934. Τό 1928, ό κάθε βιβλίο συντάσσεται ένας άριθμός δελτί­ εθνικός ευεργέτης ’ Εμμανουήλ Μπενάκης ων, πού τοποθετούνται ατούς δελτιοκαταλό­ άγόρασε καί χάρισε στό δημόσιο τή βιβλιοθήκη γους τής βιβλιοθήκης. Τά δελτία τού δελτιοκα­ τού Γιάννη Ψυχάρη, πού περιείχε πάνω άπό ταλόγου είναι τοποθετημένα μέ άπόλυτη άλ32.000 τόμους βιβλία καί πολλές σπάνιες έκδό- φαβητική σειρά, σύμφωνα μέ τό λατινικό άλφάσεις. Γιά νά στεγαστεί ή δωρεά του, ό Μπενά­ βητο. Ό δελτιοκατάλογος τών βιβλίων, τών κης φρόντισε νά χτιστεί κατάλληλο κτίριο δί­ περιο δικών καί τών έφημερίδων λειτουργεί πλα στό μέγαρο τής παλιάς Βουλής, τό όποιο στήν κεντρική βιβλιοθήκη. Στή Μ πενάκειο άποτέλεσε παράρτημα τής κεντρικής βιβλιοθή­ ύπάρχει ό δελτιοκατάλογος γιά τά έκεϊ βιβλία· κης καί όνομάστηκε τιμητικά Μ πενάκειος Βι­ ύπάρχει επίσης κατάλογος χρονολογικός καί βλιοθήκη. Στή Μπενάκειο στεγάστηκαν οί δω­ κατά τόπο έκδόσεως τών έλληνικών έφημε­ ρίδων. ρισμένες ιδιωτικές βιβλιοθήκες καί όρισμένα άπό τά τμήματα τής κεντρικής. 'Η κεντρική βιβλιοθήκη περιλαμβάνει τίς έξής Πρώτος βιβλιοφύλακας τής βιβλιοθήκης ήταν ό κατηγορίες έντύπων: έγκυκλοπαίδειες, περιο­ Γιώργος Τερτσέτης (1846-1874). Τόν Τερτσέτη δικά, συγγράμματα, φιλολογία, ιστορία, γεω­ διαδέχτηκε ό ποιητής Γεώργιος Παράσχος, άλ­ γραφία (καί άρχεϊο έλληνικών χαρτών), σύμμιλά τήν ώθηση στήν όργάνωσή της έδωσε ό κτα Ιστορικά, σπάνιες προεπαναστατικές έφη­ βουλευτής ’Αττικής Τιμολέων Φιλήμων, ό όποι­ μερίδες, πολιτική έπιστήμη, νομική έπιστήμη, ος όρίστηκε έφορος τής βιβλιοθήκης τό 1875. δλη τή σειρά τής ’ Εφημερίδας τής ΚυβερνήσεΌ Φιλήμων προσέλαβε τόν Παναγιώτη Καλογεως, τά πρακτικά τής Βουλής καί τής Γερουσίας ρόπουλο γιά τήν ταξινόμηση τών βιβλίων, ζήτη­ καί εκδόσεις ξένων κοινοβουλίω ν. Σέ ιδ ιαίτε­ σε άπό τίς κυβερνήσεις τών εύρωπαϊκών χω­ ρες αίθουσες φυλάσσονται άρχέτυπα, παλαιόρών καί τής ’Αμερικής νά στείλουν βιβλία καί τυπα, σπάνια βιβλία, κειμήλια, πρωτότυπα συν­ άνέθεσε τήν όργάνωσή τής βιβλιοθήκης στό ταγμάτων, χειρ όγραφοι κώδικες καί λυτά έγ­ Νικόλαο Πολίτη. Ό Πολίτης χρησιμοποίησε τό γραφα. Ή Μ πενάκειος Βιβλιοθήκη περιλαμβά­ σύστημα τής Δημόσιας Βιβλιοθήκης τού Μονά­ νει: φιλοσοφία, έλληνική καί ξένη λογοτεχνία, χου, τό όποιο προσάρμοσε στίς άνάγκες τής καλές τέχνες, παιδαγωγική, φυσικές έπιστή­ βιβλιοθήκης τής Βουλής. μες, μαθηματικά, στρατιωτική καί ναυτική τέ­ Ή Βουλή, μέ τόν έφορο πού διόριζε, άσκούσε χνη, ιατρική, φαρμακολογία, θεολογία. ’Επίσης τήν έποπτεία τής βιβλιοθήκης. Ά π ό τό 1911 τόν έλληνικό καί ξένο τύπο, σειρά ’Εφημερίδας καταργήθηκε ό θεσμός τού έφορου καί τήν τής Κυβερνήσεως, πρακτικά Βουλής καί όσες

Ή

β ιβ λ ιο θ ή κ η τή ς Βουλής

17

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

δωρισμένες συλλογές περιέχουν πάνω άπό 2000 τόμους, πού διατηρούν τήν αύτοτέλειά τους (δπως τού Ψυχάρη, τού Μεταξά, τού Σιδέρη τού Καφαντάρη). Τέλος στις δύο βιβλιο­ θήκες ύπάρχουν φοιτητικά συγγράμματα δλων τών σχολών σέ πολλά άντίτυπα. 'Η αύξηση τών έντύπων τής βιβλιοθήκης γίνε­ ται: α) μέ τήν υποχρεωτική κατάθεση κάθε εντύπου πού έκδίδεται στήν Ε λλάδα· β) μέτή ν άγορά ξενόγλωσσων κυρίως βιβλίων καί περιο­ δικήν πού σχετίζονται μέ τις βασικές της συλ­ λογές (κοινοβούλιο, δίκαιο, ιστορία κλπ.) κα­ θώς καί έφ ημερ ίδω ν γ) μέ τήν άνταλλαγή τών έκδόσεων τής Βουλής· καί δ) μέ δωρεές. Ή βιβλιοθήκη είναι άνοικτή γιά δλους κάθε έργάσιμη ήμέρα άπό τίς 9 τό πρωί ως τίς 1 τό μεσημέρι. Τό άπόγευμα ή κεντρική είναι άνοικτή (άπό τίς 5.30) μόνο γιά τούς βουλευτές καί τούς ειδικούς έρευνητές καί εξυπηρετεί τό κοινοβούλιο δσο διαρκούν οί συνεδριάσεις του. Ή Μ πενάκειος είναι άνοικτή τό άπόγευμα άπό τίς 5 ώς τίς 8, εκτός άπό τό Σάββατο. Τά αναγνωστήρια τής βιβλιοθήκης διαθέτουν 500 θέσεις άναγνωστών καί έξυπηρετοΰν καθη­ μερινά πολλούς έλληνες καί ξένους μελετη­ τές. Τά βιβλία δανείζονται μέ όρισμένους δρους. Δέν δανείζονται σπάνια έντυπα καί χειρόγραφα βιβλία πού ύπάρχουν σ’ ένα μόνο άντίτυπο, λεξικά, χάρτες, έφημερίδες, περιοδι­ κά καί πρακτικά τής Βουλής. Γιά τήν έξυπηρέτηση τών άναγνωστών ύπάρχουν τρία φωτοτυ­ πικά μηχανήματα. Γιά νά διευκολύνεται τό έργο τής Βουλής άλλά

18

καί τών έρευνητών, άποδελτιώνεται συστημα­ τικά άπό τό 1920 καί έξής ή ’ Εφημερίδα τής Κυβερνήσεως γιά τούς σημαντικότερους νό­ μους καί διατάγματα. ’Ακόμη άποδελτιώνονται όρισμένα νομικά περιοδικά, καί γιά τά σημαντι­ κά θέματα, ό ήμερήσιος τύπος. Γίνεται έπίσης προσπάθεια γιά συλλογή τεκμηρίων άπό τή σ ύγχρονη πολιτική ιστορία τής χώρας καί γιά τή δημιουργία σχετικού φωτοαρχείου καί μαγνητοταινιοθήκης.

Ή οργάνω ση των έκδο τω ν Κυκλοφόρησε πρόσφατα ένα φυλλάδιο «πρός τούς εκδότες βιβλίων δλης τής χώρας», τό όποιο καλεΐ τόν έκδοτικό κόσμο νά άντιμετωπίσει τά προβλήματά του συσπειρωμένος γύρω άπό ένα νέο συλλογικό δργανο άποτελούμενο μόνο άπό έκδοτες. Τό φυλλάδιο ύπογράφουν οί έκδοτικοί οίκοι «Δωρικός», «Εξάντας», «Έπικαιρότητα», «Κάλβος», «Μπάυρον», «Ό δυσσέας», «Πλανήτης-Έκδ. ’70», «Πλειάς», «Στοχα­ στής», «Τολίδη», «Υποδομή» καί «Φιλιππότης». "Οπως έπισημαίνεται στό φυλλάδιο, ή αύτοοργάνωση τών έκδοτών «θά έπιτρέψει νά έκδηλωθεϊ ό χαρακτήρας καί νά ένεργοποιηθεϊ τό δυναμικό πού πραγματικά κρύβει ό έλληνας έκδοτης». (Σ.Σ.: Σήμερα οί έκδοτες έκπροσωπούνται μαζί μέ τούς βιβλιοπώλες άπό τήν Πανελλήνια 'Ο μοσπονδία ’Εκδοτών - Βιβλιο­ χαρτοπωλών). Μερικά άπό τά προβλήματα τών έκδοτών

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ — έπισημαίνεται στό φυλλάδιο— είναι κοινά καί γιά τίς άλλες συναφείς κατηγορίες έπαγγελματιών ή έργαζομένων (βιβλιοπώλες, συγγρα­ φείς, έκδοτες άλλων έντύπων), άλλά τά περισ­ σότερα είναι ιδιαίτερα καί δέν άφοροϋν τούς άλλους, τούς μή έκδοτες. Πρόκειται, δπως διευκρινίζεται στό φυλλάδιο, γιά τά οικονομικά συμφέροντα τών έκδοτων, τά πολιτισ τικά ένδιαφέροντα καί τίς κοινωνικές τους εύθύνες. Οί έκδοτικοί οίκοι πού ύπογράφουν τό κείμ ενο αύτό ύποστηρίζουν έξάλλου δτ ιή φυσιο γνωμία τού σύγχρονου δλληνα έκδοτη είναι κατακερ­ ματισμένη, έλλειπ τική καί συχνά άπατηλή. Καί προσθέτουν: «Ή σύγχυση τών γνωρισμάτων, ή άμορφία τής βούλησης, καί ή άτονία τών ένεργειών, τείνουν νά γίνουν τά σταθερά γνωρίσματά του. 'Η διασπορά τών δυνάμεων καί ή μικτή συνομάδωση δημιουργούν προϋποθέσεις γιά διαφ ό­ ρων τύπων χειραγώγηση τών έκδοτικών έπιλογών καί γενικότερα τής παραγωγής. 'Η πανικό­ βλητη περιχαράκωση στό άτομικό καί στό ση­ μερινό συμφέρον όδηγεϊ τόν έλληνα έκδοτη στήν άσυνεννοησία, στό χάσιμο εύκαιριών καί στήν παραμέληση σοβαρών καθηκόντων. "Ολα τούτα καί άλλα άκόμα, ύποσταθμίζουν, κοινω­ νικά καί ήθικά, τόν τύπο τού σύγχρονου έκδο­ τη, τόν έκτοπίζουν σιγά σιγά άπό τή σημερινή λειτουργία του- ή ύπόστασή του γίνεται προ­ βληματική». Στό φυλλάδιο έπισημαίνεται έπίσης δτι ή όργάνωση τών έκδοτών πρέπει νά είναι «ή άνεξάρτητη αύτοοργάνωση πού θά βασίζεται στά κοι­ νά γνωρίσματα, άνάγκες καί συμφέροντα τού έκδότη. "Ολες οί άλλες λύσεις έχουν δοκιμα­ στεί καί καθένας ξέρει τά άποτελέσματα», τονί­ ζουν οί 12 έκδοτικοί οίκοι. «Ή άνεξάρτητη έπεξεργασία καί ή τολμηρή προώθηση τών προβλημάτων μας, είναι άναγκαϊος δρος γιά τή βελτίωση τής κοινής θέσης. Τό έργο αύτό μόνο ένα συλλογικό ύποκείμενο άπό έκδότες μπορεί νά άναλάβει. 'Η πρωτοβουλία γιά τή δημιουργία καί τή νομιμ οποίη ση τού όργάνου αύτοϋ βρί­ σκεται στή θέληση καί στήν άντοχή καθενός συναδέλφου πού κατ’ άρχήν συμμερίζεται τίς παραπάνω διαγνώσεις». "Ας σημειωθεί δτι άπό τή μεριά τής Π ανελλήνι­ ας 'Ομοσπονδίας Έ κδοτών - Βιβλιοχαρτοπω­ λών, τουλάχιστον απ’ δσο γνωρίζουμε, δέν ύπήρξε καμιά άνακοίνωση-άπάντηση (τήν όποια άσφαλώς καί θά δημοσιεύαμε), ούτε καί καμιά άλλη άντίδραση, θετική ή άρνητική. ’Εμείς πάντως θά παρακολουθήσουμε μέ ιδ ιαί­ τερο ένδιαφέρον τήν έξέλιξη τού θέματος, πού άφορά καίρια τή μελλοντική πορεία τού κλά­ δου τών έκδοτών μας, έν δψει μάλιστα καί τής ένταξής μας στήν ΕΟΚ.

Κ ρ ιτικο γρ α φ ία καί στατιστική Τό «Διαβάζω», συντάσσοντας άπό τό πρώτο τεύχος του τήν Κριτικογραφία, προσπάθησε νά καλύψει ένα σοβαρό κενό στό χώρο τών τεκμηριωτικών έργασιών. Δυσκολίες στή συλλογή τών λημμάτων ύπήρξαν καί ύπάρχουν πολλές, άλλά ή άνταπόκριση τών άναγνωστών θωράκι­ σε τήν ύπομονή μας καί.... ιδού ό καρπός τριών χρόνων Κριτικογραφίας: Τό 1976 έπισημάναμε καί καταχωρίσαμε 1225 βιβλιοκριτικές, τό 1977 καταγράψαμε 1415 καί τό 1978 φτάσαμε τίς 1844. Είχαμε δηλαδή άπό τό 1976 ώς τό 1978 μία αύξηση κάπου 50,5%. "Οπως είναι γνωστό, τίς βιβλιοκριτικές τίς ταξι­ νομούμε άνάλογα μέ τό είδος τών βιβλίων πού κρίνονται, άκολουθοϋμε δηλαδή καί στήν Κριτικογραφία τό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, άρκετά όμως τροποποιημένο καί συμπτυγμένο. 'Η ταξινόμηση αύτή, πέρα άπό τή διευκόλυνση πού παρέχει στόν άναγνώστη, προσφ έρει μία εικόνα τών προτιμήσεων τών άνθρώπων πού άσκοϋν, έπαγγελματικά ή έρασιτεχνικά, τό λ ει­ τούργημα τού βιβλιοκριτικού. Τή διακύμανση αύτών τών προτιμήσεων μπορείτε νά τή διαπι­ στώσετε καί μόνοι σας, άν ρίξετε μιά ματιά στόν πίνακα πού άκολουθεΐ. Στόν πίνακα αύτό παρατίθενται οί διάφορες κατηγορίες βιβλιοκριτικών πού δημοσιεύτηκαν τά τρία τελευταία χρόνια στόν ήμερήσιο καί περιοδικό τύπο, μαζί μέ τήν ποσοστιαία συμμε­ τοχή αύτών τών κατηγοριών στό σύνολο τών κριτικών βιβλίου. Κατηγορία Γενικά έργα Φιλοσοφία - Ψυχολογία Θρησκεία Κοινωνικές έπιστήμες Λαογραφία Γλώσσα Φυσικές έπιστήμες Θετικές έπιστήμες Τέχνες Κλασική παιδεία Ποίηση Πεζογραφία Μελέτες θέατρο Παιδικά Γεωγραφία - Ταξίδια Ιστορία ΣΥΝΟΛΟ

1976 0,08 3,35 0,41 7,76 1,39 0,98 0,08 0,41 2,78 1.71 26,29 22,04 8,16 1.71 5,14 2,69 15,02 100,00

1977 1978 0,78 0,70 2,54 3,25 0,49 0,76 9,26 14,48 2,05 3,31 1,77 0,87 — 0,16 0,21 0,60 3,11 3,85 2,26 1,30 26,65 23,59 19,58 19,04 8,34 7,10 1,27 2,06 5,65 5,97 2,40 1,63 13,64 11,33 100,00 100,00

’Από μιά πρώτη ματιά, έκεΐνοπού έντυπωσιάζει είναι ή μεγάλη αύξηση τών βιβλιοκριτικών γιά έκδόσεις κοινωνικών έπιστημών, λαογραφίας καί θρησκείας, τή στιγμή πού αύτές οί κατηγο­

19

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ρίες βιβλίων παρουσιάζουν σοβαρή μείωση τά τελευταία χρόνια. ’Αντίθετα, ή πτώση τού ένδιαφέροντος των κριτικών μας γιά ιστορικά καί ταξιδιωτικά βιβλία συμβαδίζει μέ τή διαπιστω­ μένη μείωση τής παραγωγής τέτοιων εκδόσε­ ων. Επίσης, ή αύξηση τών βιβλιοκριτικών γιά παιδικά βιβλία καί έκδόσεις γιά φιλότεχνους συμπίπ τει μέ τήν αύξηση τής παραγωγής άνάλογων βιβλίων. Τέλος, ένα ιδιαίτερα έντυπωσιακό στοιχείο εί­ ναι τούτο: οί κριτικές γιά φιλολογικά βιβλία (λογοτεχνία, μελέτες, κλασική παιδεία) συνε­ χώς μειώνονται, ένώ — άντίθετα — ό άριθμός των καινούριω ν βιβλίων αύτής τής κατηγορίας όλοένα καί αύξάνει (βλ. τεύχος 18, σελ. 14).

Α Ν Α Κ Ο ΙΝ Ω Σ Ε ΙΣ Τό νέο Διοικητικό Συμβούλιο τής Ένώσεως Νέων Ελλήνων Λογοτεχνών συγκροτήθηκε σέ σώμα ώς έξής: Γεωργία ’Αλεξίου (πρόεδρος), Νίκη Μπαρτσακούλια (άντιπρόεδρος), Ντόρα Φάλαρη (γεν. γραμμα­ τέας), Πόλυ Γαλιατσάτου (ταμίας) καί Εύάγγελος Άνδρέου (γεν. έφορος).

• Ό δήμαρχος Άλίμου καλεϊ τούς κατοίκους τού δήμου νά χρησιμοποιούν τό ύλικό τής δημοτικής «Θουκυδίδειας Βιβλιοθήκης». Ή βιβλιοθήκη βρίσκεται στήν όδό Βασ. Σοφίας 15 (“Αλιμος) καί άνάμεσα στούς 12.000 τόμους πού διαθέτει, ύπάρχουν περίπου 3.000 σπάνιες έκδόσεις.

• Τό ύπουργείο ’Εθνικής Παιδείας καί Θρησκευμάτων,

σύμφωνα μέ άπόφαση τού ύπουργού κ. Ί. Βαρβιτσιώτη πού δημοσιεύτηκε στό φύλλο 400 τής ’Εφημερίδας τής Κυβερνήσεως (τεύχος Β'), άνάθεσε τή συγγραφή τού διδακτικού βιβλίου «’Αγωγή τού Πολίτη» τής Ε' τάξεως Δημοτικού στόν κ. ’Άγγελο Σαφαρίκα, τέως έκπαιδευτικό σύμβουλο τού ΚΕΜΕ.

• Τό ύπουργείο Πολιτισμού καί ’Επιστημών προκήρυξε τόν ετήσιο διαγωνισμό γιά τά Κρατικά Βραβεία Θεά­ τρου 1979. Γιά τό α' βραβείο όρίστηκε χρηματικό έπαθλο 250.000 δρχ., γιά τό β' 200.000 δρχ. καί γιά τό γ' 150.000 δρχ. Τά έργα πρέπει νά ύποβάλλονται σέ πέντε δακτυλογραφημένα άντίτυπα, μέ ψευδώνυμο καί μέ μιά σχετική αίτηση. Περισσότερες πληροφορί­ ες οί ένδιαφερόμενοι μπορούν νά μάθουν στό ύπουργείο Πολιτισμού καί Επιστημών (Διεύθυνση Κα­ λών Τεχνών, Τμήμα Θεάτρου καί Χορού, Άριστείδου 14, Αθήνα).

• Μέ τηλεγράφημά της ή Πανελλήνια ‘Ομοσπονδία Έκδοτών-Βιβλιοχαρτοπωλών διαμαρτύρεται γιά τήν άρ­ νηση τής ‘Ομοσπονδίας Έπαγγελματιών Θεσσαλονί­ κης νά έγγράψει στή δύναμή της τό Σύλλογο Έκδοτών-Βιβλιοπωλών Θεσσαλονίκης, μέ τό πρόσχημα δτι «οί έκδοτες καί οί βιβλιοπώλες δέν είναι έπαγγελματίες»! Στό τηλεγράφημα τονίζεται δτι ή άντισυνδικαλιστική αύτή ένέργεια ύπονομεύει τό δυνάμωμα τού συνδικαλιστικού άγώνα δλων τών έπαγγελματιών.

• Τό νέο Διοικητικό Συμβούλιο τής Πανελλήνιας ‘Ομο­ σπονδίας Έκδοτών-Βιβλιοχαρτοπωλών συγκροτήθη­ κε σέ σώμα ώς έξής: Στέλιος Χαλκιαδάκης (πρόε­ δρος), Νικόλαος Βότσης (α' άντιπρόεδρος), Νικόλαος Βασιλάκος (β' άντιπρόεδρος), Θανάσης Καστανιώτης (γεν. γραμματέας), Κίμων Καμπούρης (άναπληρωτής γεν. γραμματέας), Νικόλαος Γαβριήλ (ταμίας), Δημήτριος Φυλακτός, ’Άρης Γαζώνης, Χρήστος Καρόπουλος, Παναγιώτης Μοσχονάς καί Βασίλειος Σάβερ (μέλη).

μ ό λ ις κ υκ λ ο φ ό ρ η σ ε

Κεντρική διάθεση: Τηλ. 3216592 8671870

20

Β ΙΒ Λ ΙΟ Π Ω Λ ΕΙΟ Ν Τ Η Σ «ΕΣΤΙΑ Σ»

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ

Νέα 'Εστία: ’ Αφιέρωμα στον Γιώργο Σεφέρη Νέα 'Εστία: 'Αφιέρωμα στόν Κ.Π. Καβάφη Π.Χ. Δορμπαράκης: ' Η νεοελληνική στην έπιστήμη καί τό δημόσιο βίο Σπόρου Κόκκινη: Τά μουσεία τής 'Ελλάδος Σωτήρη Κακίση: Αλκαίος ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ «ΕΣΤΙΑΣ» I. Δ. ΚΟΛΛΑΡΟΥ & ΣΙΑΣ Α.Ε. Σόλωνος 60 - Αθήνα 135 -Τηλ. 3615077 1885

ΤΑ ΠΑΛΙΑ

«Ή Τέχνη» (1898-1899) τοϋ Κ. Χ α τζόπουλου ΤΑ τελευταία δέκα χρόνια τοϋ περασμένου αιώνα στήν Ελλάδα, σημαδεύονται άπό τίς συνέπειες, σέ έθνικό έπίπεδο, δυό σημαντικών γεγονότων. Ό Φυχάρης μέ τό «Ταξίδι» του έχει κιόλας προσφέρει μιά έμπρακτη διέξοδο στήν άτολμία των λογοτεχνών μας νά χρησιμοποιήσουν σ’ δλα τά είδη τοϋ γραπτού λόγου τή δημοτική γλώσσα. Οί μυλόπετρες τοϋ δημοτικισμού μπαίνουν σέ κίνηση, γιά νά συνθλίψ ουν πολλές ψυχές στίς έπόμενες δεκαετίες. Ό γλωσσικός φανατισμός πού θά άκολουθήσει, ποτίζεται δχι μόνο μέ άφθονο μελάνι, άλλά καί μέ αίμα. ’Από τήν άλλη πλευρά ή όδυνηρή πολεμική περιπέτεια τοϋ 1897, συντρίβοντας τήν κακο­ μοιριά τής πολιτικής ήγεσίας, άνοίγει νέους όρίζοντες έθνικής αύτογνωσίας. Μέσα σ’ αύτό τό κλίμα γεννιέται, τό 1898, «'Η Τέχνη» τοϋ Κώστα Χατζόπουλου, φ ιλοδο­ ξώντας νά προσαρμόσει τήν πνευματική ζωή στίς νέες συνθήκες καί νά διδάξει τόν σολωμι­ κό λόγο: «Τό έθνος πρέπει νά μάθει νά θεωρεί έθνικόν δ,τι είναι άληθές», Κάτω άπ’ αύτή τή φράση θά στεγαστούν, έξάλλου, τά λιγοστά τεύχη τοϋ περιοδικού, άπό τό Νοέμβρη 1898 ώς τόν ’Οκτώβριο 1899. Στό πρώτο τεύχος τής «Τέχνης» ό Παλαμάς, χρησιμοποιώντας έναν άκόμη σολωμικό λόγο («’Άστραψε φώς») σάν τίτλο κειμένου, θά βάλει στό στόμα τοϋ Φήμιου τόν βαρύ λόγο πού άποδίδει έπιγραμματικά τίς συνθήκες τών χρό­ νων έκείνων: «Δέν έχουμε τίποτε νά γκρεμί­ σουμε, γιατί δέν ηϋραμε χτισ μένο τίποτε στήν χέρσα γή...» Λιγότερο τολμηρές καί μαχητικές είναι οί προγραμματικές δηλώσεις τοϋ περιο δικού. Σά νά προσπαθούν νά δώσουν ένα κήρυγμα πνευ­ ματικής όμοψυχίας, γιά νά ποδηγετήσουν τήν προκοπή τοϋ τόπου καί τών γραμμάτων: «Τά τελευταία χρόνια, δταν ίσ α ίσ α μιά νέα προσπά­ θεια πρός πνευματικώτερην άντίληψη τής τέ­ χνης τών γραμμάτων άρχισε νά σημειώνεται, καί μιά κάποια συνείδηση νά μορφώνεται καί σέ μάς, δταν ίσα ίσ α άφοϋ τίναξε τό ξενικό βάρος καί τήν ξερή μίμηση πού τήν έπνιγαν, καί ξυπνημένη πλέον ή ρωμέϊκη ψυχή πασκίζει σέ κάθε είδος νά βάλει τήν σφρΓ.γίδα της, καί τήν άληθινή της γλώσσα νά πλάο. , σύμφωνα μέ τή φύση τής ιδέας της, ένα κέντρο γιά τά έργα κι

22

ένα όργανο γιά τήν ιδέα τής έλειψε. Κατάντη­ σαν τά γράμματα νά ζήσουν μόνο μέ τό έλεος τών έφημερίδων, βέβηλα άνακατωμένα μέ τό κάθε τι. Αύτή τήν έλλειψ η προβάλλει σήμερα ν’ άναπληρώσει όπωσδήποτε Η ΤΕΧΝΗ. Στό στενό της, γιά τό παρόν, τόπο δσα μπορέσει περσότερα άπ’ τά έργα νά συγκεντρώσει στό έξής, καί τήν ιδέα ν ’ άναπτύξει έρχεται. Σέ τόσα μόνο περιορίζει τό πρόγραμμά της. "Ομως, έχει τό θάρρος νά τό πει, πώς δέ θά κοιτάξει νά δώσει στό έθνος δ,τι τυχόν τοϋ άρέσει, μά έκεινο πού πρέπει νά τοϋ άρέσει. Καί πρέπει νά τοϋ άρέσει γιατί άπ’ τήν ψυχή του βγαίνει. Δέ νομίζει περιττό νά δηλώσει άκόμα, πώς τήν άνεξαρτησία·στήν τέχνη καί στήν ιδέα θέλει νά καθιερώ­ σει, πώς κανένα είδος καί κανέναν τρόπο πού έκδηλώνονται δέ θ’ άποκλείσ ει, φτάνει μόνο μέσα σέ κάποιο σύνορο νά είναι, πού τό νόημα κι ή φύση τής τέχνης τό άπαιτεΐ. Τέλος, άπ’ τή νέα ζωή πηγάζοντας, στή νέα ζωή τοϋ έθνους έχει γυρισμένο τό βλέμμα, στίς νέες ψυχές έχει τίς έλπίδες της νά βρει άντίλαλο, καί θρίαμβός της θά λογιέται, άν μπορέσει νά ρίξει τό σπόρο τής μεγάλης ζωής πού όνειρεύονται γιά τό μέλλον δσοι βγαίνουν μαζί της στόν άγώνα, μέ τήν πεποίθηση αύτή καί μ’ αύτόν τόν σκοπό». «Ή Τέχνη» στάθηκε ένα περιοδικό ύψηλής στάθμης. ’Ό χ ι μόνο για τί κάλυπτε καί παρακο­ λουθούσε δλους τούς τομείς τής πνευματικής ζωής (ποίηση, πεζό, θέατρο, μεταφράσεις, κρι­ τικές, είκαστικά, κίνηση τοϋ έξωτερικοϋ), άλλά καί γιατί συνεργάστηκαν μαζί της τά πιό έκλεκτά όνόματα τής λογοτεχνίας μας, καί μάλιστα μέ τήν πιό άντιπροσωπευτική παραγωγή τους, έτσι δπως τήν έχει καταξιώσει πιά ό χρόνος. ’ Εδώ θά δημοσιεύσει ό Γρυπάρης μερικά άπό τά πιό ώραϊα ποιή ματά του («Δικαιοσύνη», «Ό Νυμφίος» καί κομμάτια άπό τά «Ίντερμέδια»). ’ Εδώ θά παρουσιάσει ό Κ. Θεοτόκης τρία πεζά του, άνάμεσά τους καί τό συγκλονισ τικό «Πί­ στομα». ’ Εδώ θά δημοσιευτούν οί μεταφράσεις τοϋ Καλοσγούρου άπό τούς «Τάφους» τοϋ Φόσκολου καί τοϋ Πενδεμόντη. Στίς σελίδες τής «Τέχνης» θά έκτονώσει τόν έτοιμοθάνατο πυρετό του ό Γιάννης Καμπύσης, μέ τά περιβό­ ητα «Γράμματα άπό τή Γερμανία», μέ κριτικές, μέ παρουσιάσεις ξένων λογοτεχνών (Χάουπτμαν, Γιάκομψεν, Γκεόργκε), μέ μεταφράσεις

ΤΑ ΠΑΛΙΑ

Η ΤΕΧΝΗ

’Εξώφυλλο ένός τεύχους τής «Τέχνης» τού Κ. χατζόηουλου. (Στρίντμπεργκ). Κι όταν πάψει νά έκδίδεται ή «Τέχνη», ό Καμπύσης θά συνεργαστεί μέ τόν άδερφό τού Κ. Χατζόπουλου, τόν «Μποέμ» (Δ. Χατζόπουλο) γιά νά κυκλοφορήσουν ένα άλλο, έξίσου σημαντικό περιο δικό, τό «Διόνυσο». Μέ ποικίλα κείμενά τους γεμίζουν τίς άσφυκτικά τυπωμένες σελίδες τής «Τέχνης» ό Παλαμάς, ό ίδιος ό Χατζόπουλος (μέ τό ψευδώνυμο Πέ­ τρος Βασιλικός), ό Έ φταλιώτης, ό Νιρβάνας, ό Ξενόπουλος, ό Πάλλης, οί Πασαγιάννηδες. ’Από τήν όμάδα τοϋ περιοδικού εμφανίζονται δυό νέοι ποιητές, πού θά καταλάβουν σημαντι­ κή θέση στήν ποίη σή μας, ό Μαλακάσης κι ό Πορφύρας. ’ Εδώ θά δημοσιεύσει τά περίτεχνα σονέτα του ό Μαβίλης, μέ τό άρχικό Μ. (’Ανε­ μόμυλος, Καρδάκι, Exelsior, Λήθη, Καλλιπάτειρα, Μούχρωμα). Δέν λείπουν ούτε ό Καρκαβίτσας (μέ τό διήγημα «Βιοπαλαιστής») ούτε ό Παπαδιαμάντης (μέ τό διήγημα «Τ’ άγνάντεμα»). Ό έπτανήσιος λόγιος Π. Βεργωτής δημο­ σιεύει άποσπάσματα άπό τή μετάφρασή του τής «Κόλασης» τού Δάντη. Είναι ό ίδ ιος πού κάτεχε τό χειρ όγραφο τής κρητικής κωμωδίας «Κατζοϋρμπος» καί είχε δημοσιεύσει τόν πρό­ λογό της στό περ. «Παρνασσός» (βλ. τήν κριτι­ κή έκδοση τού έργου άπό τό Λ. Πολίτη, 'Η ρά­ κλειο Κρήτης, 1964, όπου προτάσσεται έκτενές βιογραφικό τού Βεργωτή άπό τόν Ά λισανδρά-

το). Ό κατάλογος τών συνεργατών τής «Τέ­ χνης» συμπληρώνεται άπό τό Γιάννη Έπαχτίτη, τό Ν. Έ πισκοπόπουλο, τόν Κ. Μάνο, τό Στεφ. Ραμά, τό Στυλ. Χρυσομάλλη. Τέλος, δέν μπο­ ρούσε νά λείπ ει κι ό Ψυχάρης, μ’ ένα έκτενές, μαχητικό όπως πάντα, γράμμα του γιά τή γλώσσα. Αύτή ή συσσώρευση έκλεκτής ύλης προσδί­ δει στήν «Τέχνη» άνεπανάληπτο ένδιαφέρον, άκόμη καί γιά τό σημερινό άναγνώστη. Ξεφυλ­ λίζοντας παλιά περιοδικά, αισ θάνεται κανείς εύκολα καί γρήγορα τίς ρυτίδες τοϋ χρόνου πάνω στά κείμενα καί τίς συνεργασίες. «'Η Τέχνη» διατηρεί, πέρα άπ’ τήν ιστορική της θέση, όλη τή ζωντάνια γιά γόνιμες συζητήσεις καί άποκαλυπτικούς συσχετισμούς, περισ σότε­ ρο άπό κάθε άλλο βραχύβιο περιο δικό. Τό σημαντικότερο ίσ ως χαρακτηρισ τικό της βρίσκεται στή συνειδητή παρακολούθηση τών ξένων λογοτεχνιώ ν, καί μάλιστα τής βόρειας Εύρώπης, πού έβγαζε άπό τήν κοίτη της τή γαλλοθρεμμένη παιδεία μας τοϋ 19ου αιώνα. Σέ κανένα άλλο περιοδικό τής έποχής δέν θά συναντήσουμε τόσο συνεπή καί συστηματι­ κή παρακολούθηση τών μεγάλων όνομάτων ξένων λογοτεχνιώ ν. Πέρα άπό τά όνόματα πού άναφέραμε, θά πρέπει νά μνημονευτούν ό Μ αίτερλινγκ, ό Μαλλαρμέ, ό Νίτσε, ό Τολστόη, ό Ρόντεμπαχ. Αύτό τό μπόλιασμα τής λογοτε­ χνίας μας μέ ξενικούς σπόρους, πού βασικά προέρχονταν άπό τό εύρωπαϊκό θάμπωμα τού Καμπύση, κατηγορήθηκε άργότερα σάν περι­ φρόνηση τής έλληνικής παράδοσης καί μειωτικός δορυφορισ μός. Προσωπικά δέν συμφωνώ. Τό θέμα είναι μεγάλο καί δέν εξαντλείται στήν περίπτωση τής «Τέχνης». ’Ά ς περιορι­ στούμε μόνο στή διατύπωση τής άποψης δτι μιά γενιά, καινούρια έλληνική γενιά, γύρευε πρότυπα καί προσπαθούσε νά προσανατολίσ ει τίς αισ θητικές άνησυχίες της στούς κοινούς τόπους τοϋ εύρωπαϊκοϋ πνεύματος τής έποχής.

Πρίν συμπληρώ σει ένα χρόνο ζωής, «Ή Τέ­ χνη» θά διακόψει τήν έκδοσή της: «Μέ τό κλείσ ιμ ο τού φύλλου τούτου τελειώνει ή ύποχρέωση πού άνάλαβε ή διεύθυνση τής "Τ έ ­ χνης” νά παραδώσει στούς συνδρομητές της τά δώδεκα φυλλάδια. ’Αλήθεια αίστάνεται κάτι νά τήν άλαφρώνει άπό τό βάρος αύτής τής ύποχρέωσης. Μέ πολλή λύπη κοιτάζοντας τό χρόνο πού τόσο γρήγορα πέρασε, όμολογεΐ, πώς παραδίνει τόν τόμο αύτό στήν ιστορία τής φ ιλολογίας μέ άρκετή διάψευση τών έλπίδων της. ’Ό χ ι γιά τίς κωμικές κραυγές τής δημοσιο­ γραφικής ταβέρνας, ούτε γιά τό άνακάτωμα

23

ΤΑ ΠΑΛΙΑ τόσων άπαράσκευων κι άνίκανων στήν άνακίνηση των ζητημάτων πού ή πορεία τής "Τ έχνης” ξεπέταξε, όσο γιατί ό χρόνος αυτός έδειξε καί τήν πνευματική δυστυχώς στείρωση κι άνωμαλία πού σφίγγει τό φτωχό μας τόν τόπο. “ Οταν ένα περιοδικό μέ τρία μόνο τυπογραφικά φ ύλ­ λα τό μήνα, άνοιχτό στόν κάθε πού θά έδειχνε μόνο κάποια άπομάκρυνση άπό τό δημοσιογρα­ φικό χρονογράφημα τής ρουτίνας, δέ μπόρεσε νά συγκεντρώσει τόση ύλη, ώστε νά δύναται νά εκλέγει, δέ μπόρεσε παρά ν’ άφήσει, καί μέ τή διαφωνία άκόμα στις πεποιθήσεις του, σέ δυότρεϊς νά μιλούν γιά δ,τι, κατά τή γνώμη του, δέν ήταν οί καταλληλότεροι, δέ μπόρεσε κι άπό άντιπαραβολή πρός τήν δλη καλλιτεχνική κίνη­ ση τού χρόνου ν’ άποβάλει άρκετά παραγωγικά έργα, πού δέν είχαν τόν τόπο τους στήν "Τ έ ­ χνη” καί μ’ δλη τήν εύθύνη τής ύπογραφής τους καί μ’ δλη τή σχετική ύπεροχή τους, κατανταίνει πόνος τό φαινόμενο γιά τόν παρα­ τηρητή πού όπωσδήποτε δέν είναι βυθισμένος στό βόρβορο. Κι είναι λυπηρό άκόμα, πού δέν

μόλις κυκλοφόρησε

μπόρεσε νά έξακριβωθει όρισμένα τό έγώ τής "Τ έχνης” προπάντων στό πολεμικό της μέρος. "Ο τι ύπολανθάνει κάποιο έγώ, θέλει ή “ Τέχνη” νά τό πιστεύει. "Ο τι τό έγώ αύτό θά σκορπίσει σέ κάποιο χέρσο τόν σπόρο του, είναι ή έλπίδα πού τή βαυκαλίζει. "Οτι, κι άν δέν έκπλήρωσε τό ιδανικό της, μέ άρκετή ένταση ύπόβαλε στό πνεύμα πολλές πρόληψες, είναι ή έλάχιστη πληρωμή τού όνείρου της καί τών κόπων της. Καί παρατηρώντας τή δυστυχισμένη αύτή πνευματική στείρωση, θά έπιθυμούσε 'ίσως τή διακοπή καί τήν ήσυχία της. "Ο μως, άν ή νίκη δέν στεφανώνει κάθε άγώνα, ή άντίσταση κι ό πόλεμος έναντίο σέ άμαρτωλό καθεστώς είναι καθήκον πού γιά τήν "Τ έχνη” είναι καί Ζωή. Καί τή Ζωή της νά δυναμώσει θέλοντας, δέν θά ύποχωρήσει ή “ Τέχνη” άπό τόν άγώνα. Μόνο μέ νέα όρμή, κρατώντας τήν άσπίδα καί τό δόρυ, χωρίς πλέον περιόρισ η στήν ύποχρέωσή της, θά κατεβαίνει στήν κονίστρα, δταν αισθά­ νεται πώς ή πυγμή της είναι άπαραίτητη.». ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ

ΟΛΟΚΛΗΡΩΘΗΚΕ

καί κυκλοφορεί ή δεκάτομη: ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

μαρξισμός κομμουνισμός καί δυτική κοινωνία

Ε κ δ ό σ ε ις ΠΑΠΑΖΗΣΗ Ν ικηταρά 2 τηλ. 3609150

Ε κ δ ό σ ε ις ΠΑΠΑΖΗΣΗ Ν ικηταρ ά 2 τηλ. 3609150

Μαρία Νεγρεπόντη ΔεΧιβάνη

24

Γιώργος Ά να στα σιάδης

Γιά τή φιλοσοφία, μεθοδ Ε πιλ ο γή βιβλιογραφίας Ή βιβλιογραφία γιά τή φιλοσοφία-μεθοδολογία-γνωσιοθεωρία τής ιστορίας δεν είναι πλούσια. Άναφέρομαι βέβαια στίς ελληνόγλωσσες εκδόσεις (έργα δικών μας καί μεταφράσεις). Παρακάτω υπάρχει μιά πρώτη καταγραφή των βασικότερων έργων πού άναφέρονται κυρίως ή αποκλειστικά στή θεμελιώδη αυτή θεματική. Τό πρόβλημα μιας πιό εξαντλητικής καί συστηματικής καταγραφής καί κατάταξης παραμένει βέβαια ανοικτό περιμένοντας τή λύση από κάποιον συλλογικό φορέα στά πλαίσια τής πολύτιμης λειτουργίας τού περιοδικού «Διαβάζω». Στή βιβλιογρα­ φία δέν καταχωρήθηκαν γενικά φιλοσοφικά έργα πού αφιερώνουν φυσικά μεγάλο ή μικρό μέρος τους στά μεθοδολογικά προβλήματα τής ιστορίας. ’Επίσης ειδικά έργα πού περιλαμβάνουν στήν εισαγωγική τους ένότητα πολύ χρήσιμες παρατηρή­ σεις γύρω άπό τά γνωσιοθεωρητικά ζητήματα τής ιστορίας (βλ. γιά παράδειγμα: L. Kofler: Συμβολή στήν ιστορία τής αστικής κοινωνίας, μετ. Τ. Κονδύλη, ’Αθήνα, 1978 [Κάλβος]. Ά ρ . Μάνεση: Πολιτική ιστορία καί σύγχρονοι πολιτικοί θεσμοί, Θεσ/νίκη, 1978 [Σάκκουλα], κ.ά. Στό τέλος τής βασικής βιβλιογραφίας παρατίθεν­ ται ενδεικτικά μερικά άξιόλογα σχετικά άρθρα άπό περιοδικά.

Αυτοτελείς τόμοι Besancon Α: Ψυχανάλυση καί ιστορία, μετ. Ε. Μάγδα, Α θ ή να , 1974 (Μπάυρον). Βόλπε Γ.Ν: Γιά τή διαλεκτική, μετ. Μ. Ζορμπά, ’Αθήνα, 1977 (Όδυσσέας). Γεωργούλης Κ.: Φιλοσοφία τής ιστορίας, ’Αθήνα, 1976 (Παπαδήμας). Γκράμσι Α.: Ιστορικός υλισμός. Τετράδια τής φυλακής, μετ. Τ. Μυλωνόπουλου, ’Α θή­ να, 1973 (Όδυσσέας). Εύελπίδης X.: Κλείω: απόψεις πάνω στήν ιστορία, ’Αθήνα χ. χρ. (Εστία). Ζορές Ζ. - Λαφάργκ Π.: Ό ιστορικός ιδεαλι­ σμός. Ό υλισμός καί ό ιδεαλισμός στήν ιστορία, μετ. Μ. Κατηφόρη, ’Αθήνα, χ. χρ. (Άναγνωστίδη ς).

26

Harnecker Μ.: Βασικές έννοιες του ιστο­ ρικού υλισμού, μετ. Α. Δημάκου - X. Χατζηϊωσήφ, ’Αθήνα, 1976 (Παπαζήσης).

Horkheimer Μ.: ’Απαρχές τής άστικής φιλο­ σοφίας τής ιστορίας (Μακιαβέλι - Χόμπς Μωρός - Καμπανέλα - Βίκο), μετ. Τ. Κονδύ­ λη, ’Αθήνα, 1971 (Κάλβος). Ίριμπάτζιακοφ Ν.: Ή Κλείω μπροστά στό δικαστήριο τής άστικής φιλοσοφίας. Πρός τήν κριτική τής σύγχρονης ίδεαλιστικής φι­ λοσοφίας τής ιστορίας, μετ. Α. Σάββα, ’Αθή­ να, 1978 (Δωδώνη). Τόμοι 2.

Goldman L.: ’Ανθρωπιστικές έπιστήμες καί φιλοσοφία, μετ. Ε. Καφετζέλλι, ’Αθήνα, 1971 (’Εκδόσεις 70).

βλογιά καί γνωσιοθεωρία τής Ιστορίας Κάρρ Ε.: Τί είναι ή ιστορία;, μετ. Φ. Λιάππα, ’Αθήνα, 1974 (Έκδ. 70, Πλανήτης). Κόσικ Κ.: Ή διαλεκτική τοΰ συγκεκριμένου, μετ. Α. Χατζηπροδρομίδη, ’Α θήνα, 1975 (Όδυσσέας). Λούκατς Γκ.: 'Ιστορία καί ταξική συνείδηση, μετ. Γ. Παπαδάκη, ’Α θήνα, 1975 (Ό δυσσέας). Μπαγιόνας Α.: Ή έννοια τής προόδου καί ή μεθοδολογία τής ιστορίας. ’Α θήνα, 1970 (Παπαζήσης). Μπαγιόνας Α.: Ή ιστορικότητα τής συνεί­ δησης στή φιλοσοφία τοΰ γαλλικού διαφωτι­ σμού. Θεσ/νίκη, 1974 (’Ολκός).

Βαγενά, ’Α θήνα, χ.χρ. (Άναγνω στίδης).

Λ ημοσιεύματα Ά σ δραχάς Σ.: Ζητήματα οικονομικής ιστο­ ρίας τής τουρκοκρατίας, π. «’Αντί», 41, 1976, σσ. 18-21. Βεργόπουλος Κ.: Ή επανάσταση τού 1821: νεοελληνική ιδεολογία καί ιστορία, π. «’Α ν­ τί», τ. 20, 1975, σσ. 36-41. Δερτιλής Γ.: Προβλήματα αιτιολογίας στήν ιστορία, π. «Ό Πολίτης», τ. 17, 1978, σσ.

52-56.

Μπαγιόνας Α.: Ή θεωρία τής ιστορίας. ’Α πό τόν Θουκυδίδη στόν Σάρτρ. Π ανεπι­ στημιακές παραδόσεις. Θεσ/νίκη, 1977.

Μοσκώφ Κ.: Ή συνάντηση τών 12 καί ή άνάγκη1μιας άντιιμπεριαλιστικής συσπείρω­ σης στήν ιστοριογραφία, π. «’Αντί», τ. 82, 1977, σσ. 42-44.

Πλεχάνωφ Γ.: Ή φιλοσοφία τής ιστορίας καί ό ρόλος τής προσωπικότητας, μετ. Κ. Πορ­ φυρή, ’Α θήνα, 1956 (Βιβλιοεκδοτική).

Νοΰτσος Π.: Ό G. Vico καί ή εμφάνιση τοΰ νεοελληνικοΰ ιστορισμού, π. «Ό Πολίτης», τ. 8, 1977, σσ. 55-59.

Σάρτρ Ζ.-Π.: Τό πρόβλημα τής μεθόδου. Μαρξισμός καί υπαρξισμός, μετ. Λ. Θεοδωρακόπουλου, ’Αθήνα, 1975 (Ε ξάντας).

Richter Η.: Προβλήματα τής σύγχρονης ιστορίας, π. «’Αντί», τ. 40-41, 1976, σσ.

31-35, 40-43.

Τόυνμπη Α.: Σπουδή τής ιστορίας, μετ. Ν. Παπαρρόδου, Ά θ ή να ι, 1970 (’Α φοί Συρόπουλοι).

Strauss Κ. - L. — Auge Μ. — Godelier Μ.: ’Ανθρωπολογία, Ιστορία, ’Ιδεολογία, π. «Ό Πολίτης», τ. 15, 1977, σσ. 38-50.

Χέγκελ Γ.: Φιλοσοφία τής ιστορίας, μετ. Α.

ΚΟΥΤΟΥΖΗ Μ ΑΡΙΑΝΝΑ

ΜΙΑ ΦΑΣΟΑΙΑ Σ Τ Ο Ν ΟΥΡΑΝΟ

Σάς τό συστήνουμε...

27

Ά λέξ. ’Α ργυρίου

Σχέδιο γιά μιά συγκριτική τής μοντέρνας ελληνικής ποίησης ’Ονομάζοντας γενικά προσωδιακή ποίηση δλη την παλιά ποίηση πού γραφόταν (εδώ καί τρεις περίπου χιλιετίες) ύπακούοντας στους μετρικούς κανόνες (σε σταθερά επαναλαμβανόμενα τονικά μοτίβα), χαρακτηρίζω ώς νεοτερική ποίηση αυτή πού γράφεται σε έλεύθερο καί ανομοιοκατάληκτο στίχο. Μολονότι καί ή νεοτερική ποίηση δεν παύει νά είναι «άρμονικός λόγος» ή απόρριψη τής κλειστής τονικής μορφής, ή άρνηση τής υποταγής σε πιεστικούς κανόνες, εκφράζει τή ρήξη με ένα πνεύμα τό όποιο (κρίνοντας από τά νεότερα φαινόμενα) έχει κλείσει τόν κύκλο του. Κατά τήν κρίση μου, ή μορφική αυτή αλλαγή συνοδεύεται από μιά άλλαγή άντιλήψεως. Ή νεοτερική πο.ίηση έρχεται ώς τελική άπόληξη μιάς διαδικασίας πού άρχίζει πρίν άπό ενα καί παραπάνω αιώνα. Τό αίτημα των ποιητών γιά περισσότερη έλευθερία καί άνεξαρτησία στήν έκφραση καί στά έκφραζόμενα, άρχίζει νά τίθεται σέ ευρωπαϊκό πεδίο άπό τά μέσα τού 19ου αιώνα, μπαίνει άρκετά ζωηρά στό τέλος τοϋ αιώνα αύτοϋ (μέ τό κίνημα τοΰ συμβολισμού), άλλά κατα­ λήγει σέ σαφείς μορφές μόνο στήν πρώτη εικοσαετία τοϋ έπόμενου αιώνα, τοϋ 20οΰ, καί μόνο δταν διασταυρώνεται μέ τό πνεύμα μιας γενικής άμφισβήτησης, πού άναπτύσσεται κατά τά χρόνια λίγο πρίν καί στή διάρ­ κεια τοΰ Α ' Παγκοσμίου Πολέμου. Τή γενικότητα αύτοϋ τοΰ πνεύματος άμφισβήτησης (πού έϊναι ταυτόχρονα άμφισβήτηση των παραδοσιακών άντιλήψεων καί άμφισβήτηση τών έκφραστικών μορφών μέ τίς όποιες ήταν συνδεδεμένες οί τέχνες), τή συνάγομε καί άπό τή σύμπτωση δτι στά ίδια πάνω κάτω χρόνια καί στίς άλλες τέχνες (μουσική, ζωγραφική, γλυπτική) παρατηρεΐται διακοπή τής συνέχειας μέ τούς παραδο­ σιακούς τρόπους μέ τούς όποιους ώς τότε

28

έκφράζονταν καί οί τέχνες αύτές. Δέν είναι άσκοπο νά σημειωθεί δτι στά ίδια χρόνια παρατηρεΐται έπίσης μιά ανά­ πτυξη άντιπαραδοσιακών άντιλήψεων καί στήν έπιστήμη, πού τήν πιστοποιούν ή ειδική καί γενική θεωρία τής σχετικότητας τοΰ ’Αϊνστάιν καί οί θεωρίες τοΰ Πλάνκ καί τοΰ Χάιζενμπεργκ. ’Α ν μέ τή μή προσωδιακή ποίηση έχομε μιά διαφορετική ποίηση, έναν άλλο τρόπο ποιητικής όμιλίας, πού πιθανώς ύπόκειται σέ διαφορετικά κριτήρια, τότε σκόπιμο καί χρήσιμο είναι νά δοΰμε τή νεοτερική ποίηση στό δικό της περιβάλλον. Ά ν μέ τόν έλεύθερο στίχο βασικά γεννι­ έται ή νέα ποίηση, μιά ιστορική παρακολού­ θηση τοΰ φαινομένου είναι έπόμενο νά μάς φέρνει πιό κοντά στούς λόγους πού όδήγησαν στήν ανάγκη μιας έλεύθερης έκφρασης καί ένός άντιπαραδοσιακά όργανωμένου ποιητικού λόγου. Ό π ω ς έπίσης μάς έπιτρέπει νά παρακολουθήσομε τά διάφορα στά­ δια πού πέρασε ή νέα ποίηση. ’Επιπλέον μάς διευκολύνει στήν άναζήτηση τών συναντήσε­ ων, τών άνταλλαγών, τών άλληλοεπιδράσε-

ων καί των διαλόγων των ποιητών, πού πραγματοποιούνται άλλοτε σιωπηρά καί άλ­ λοτε ρητά άνάμεσά τους. Καί άκόμη, μάς δίνει τη σχέση τών ποιητών μέ τούς όμήλικους ανθρώπους τής έποχής τους, τό ανθρώ­ πινο, κοινωνικό, πνευματικό καί καλλιτεχνι­ κό τους περιβάλλον. Έ τσ ι ό ποιητής (καί τό έργο του) βλέπεται, συγκρίνεται καί κρίνεται μέσα στήν έποχή του καί μέ τούς άνθρώπους τής έποχής του. Σύμφωνα μέ τίς εκτιμήσεις αύτές θεωρή­ θηκε δτι γιά νά άποκτήσομε μιά καθαρή εικόνα τής νεοτερικής ελληνικής ποίησης καί νά μελετήσομε τήν ανάπτυξή της, οφείλομε νά έρευνήσομε: (α) άποκλειστικά τήν ποίηση πού γράφεται σέ έλεύθερο στίχο- (β) τούς ποιητές σύμφωνα μέ μιά σειρά πού νά άποδίδει τήν ιστορική άνάπτυξη τού φαινο­ μένου. 'Οπότε καί έρχονται ώς άμεσες συνέπειες: 1. ’Απουσιάζουν ποιητές πού στά ίδια χρόνια έγραψαν ή γράφουν ποίηση σέ παρα­ δοσιακές μορφές.

2. ’Αγνοούνται δσα προσωδιακά ποιήμα­ τα έγραψαν οί ποιητές πού περιλαμβάνονται έδώ μέ τό μοντέρνο ποιητικό τους έργο. Συγκεκριμένα δέν μνημονεύονται: τά παρα­ δοσιακά ποιήματα τού Παπατσώνη, ή «Στροφή» καί ή «Στέρνα» τού Σεφέρη, τά «Τρακτέρ», «Πυραμίδες» καί «’Επιτάφιος» τού Ρίτσου κ.λπ. διότι θεωρούνται δτι άνήκουν οργανικά στήν παλιά ποίηση, έστω καί άν (μερικά άπό αύτά) τήν άνανεώνουν. 'Η τέτοια μείωση τού έργου τών ποιητών αύτών δέν νομίζω δτι άποβαίνει εις βάρος τους, δεδομένου δτι τό σημαντικότερο τους έργο (καί τό ποσοτικά μεγαλύτερο) είναι τό νεοτερικό. Καί άντίθετα, δπως πιστεύω, ή ανά­ μειξη παραδοσιακού καί μοντέρνου έργου δημιουργεί (άκόμη) στό κοινό σύγχυση καί μπερδεύει, άντί νά διευκολύνει, τήν κατανό­ ηση τής νέας ποιητικής γραφής.

3. Παραλείπονται (ή περίπτωση άφορά μόνο σέ συγγραφείς τού μεσοπολέμου) οί ποιητές πού έγραψαν ποιήματα κυρίως σέ παραδοσιακά μέτρα καί, μέ πολύ μεγάλη χρονική καθυστέρηση, εμφανίστηκαν ώς ποιητές τού έλεύθερου στίχου. Χρονικό δριο γιά τόν άποκλεισμό τών ποιητών τής κατη­ γορίας αύτής έλήφθηκε τό πρώτο μεταπολε­ μικό έτος, τό 1945. Κατέφυγα στό φαινομε­ νικά τυπικό αύτό κριτήριο, γιατί παρατήρη­ σα δτι οί περισσότεροι άπό τούς ποιητές πού καταλήγουν στόν έλεύθερο στίχο σέ σχετικά ώριμη ηλικία, γράφουν τελικά έναν δύσκαμ­ πτο (κατά τήν κρίση μου) έλεύθερο στίχο, σέ

σημείο πού νά φαίνεται νόθος. "Αν είναι σωστή ή έκτίμησή μου, μπορεί νά έξηγηθεΐ τό φαινόμενο ώς άπόρροια τού έθισμού τους μέ τίς παραδοσιακές έκφραστικές φόρμες καί ώς μοιραία συνέπειά του.

4. Οί ποιητές πού τελικά προτείνονται γιά τή μελέτη τής νεοτερικής μας ποίησης πα ­ ρουσιάζονται μέ τή σειρά πού ό καθένας τους έμφανίζει δημόσια (είτε σέ περιοδικά, είτε σέ βιβλία) ποιήματα σέ έλεύθερο στίχο. Τό κριτήριο αύτό, πού είναι άδιάβλητο καί μπορεί νά έξακριβωθεΐ βιβλιογραφικά, δημιουργεί μιά σειρά έμφανίσεως τών ποιη­ τών ή όποια δέν είναι βέβαια άξιολογική άλλά ιστορική. ’Επιτρέπει δμως νά δούμε δτι ή γέννηση τής νέας ποίησης στήν Ε λλά δα έχει ένα συλλογικό χαρακτήρα, καί τό φαι­ νόμενο έπιδέχεται έρμηνεΐες πού άκόμη δέν δόθηκαν. Έ χει έπίσης καί τό προσόν νά άνατρέπει μιά λανθασμένη έντύπωση πού έπικρατεΐ (είτε άπό πλάνη, είτε άπό έλλειψη στοιχείων, είτε άπό ηθελημένη πλαστογρά­ φηση) γιά τή σειρά τής συμβολής τών ποιη­ τών μας στή διαμόρφωση τής νέας ποίησης.

5. Ό π ω ς θ ά διαπιστώσει ό άναγνώστης, ό άριθμός τών ποιητών πού καταγράφονται είναι περιορισμένος. "Αν κατάγραφα δλους τούς έλληνες ποιη­ τές πού δημοσίευσαν ποίηση σέ έλεύθερο στίχο, πιθανόν νά ικανοποιούσα έκείνους πού τώρα παραλείπονται, άλλά ένας τέτοιος πιά ξηρός βιβλιογραφικός κατάλογος θά άχρηστευόταν γιά τούς μή ειδικούς αναγνώ ­ στες, πού θά βούλιαζαν σ’ ένα τεράστιο υλικό, μεγάλο μέρος άπό τό όποιο θά ήταν μέτριο καί άδιάφορο. 'Ωστόσο ό περιορισμός τής ύλης έγινε έτσι ώστε νά έκπληρώνονται οί άκόλουθες προϋ­ ποθέσεις, πού πιθανόν ό καλοπροαίρετος άναγνώστης νά τίς θεωρήσει καί άντικειμενικές: α) Παρουσιάζονται οί ποιητές πού σχολι­ άστηκαν ευνοϊκά άπό δύο τουλάχιστον κρι­ τικούς πού ή κρίση τους νά θεωρείται άξιόπιστη. Τό κριτήριο αύτό, γιά νά είναι έπαρκώς κατοχυρωμένο, χρειάζεται νά συνοδεύεται καί άπό τόν πίνακα τών κριτικών, ώστε νά κρίνεται ή άξιοπιστία τους: Έ τσι, προκειμένου γιά τούς νεοτερικούς ποιητές τού μεσοπολέμου (καί γιά τήν άντίστοιχη χρονική περίοδο), έλήφθηκαν ύπόψη οί κρίσεις πού έγραψαν οί: Πέτρος Σπανδωνίδης, Τ. Μαλάνος, Κλ. Παράσχος, Μ. Παπανικολάου, Αίμ. Χουρμούζιος, Ά νδ ρ . Καραντώνης, Βάσος Βαρίκας. ’Α πουσιάζουν

29

προφανώς οι κριτικοί που τήρησαν μιά βα­ σικά αρνητική στάση γιά τή νεοτερική ποίηση. Γιά τήν πρώτη καί δεύτερη μεταπολεμική γενιά έλαβα υπόψη μου (εκτός από τούς προηγούμενους) τίς κριτικές πού έγραψαν κυρίως γιά τούς μεταπολεμικούς ποιητές οί: Γιώργος Θέμελης, Νικηφ. Βρεττάκος, Μηνάς Δημάκης, Τάκης Σινόπουλος, Κρίτων Ά θ α νασούλης, ’Ά ρης Δικταϊος, Μανόλης Λαμπρίδης, Τάσος Λειβαδίτης, Γιωργής Κότσιρας, Θ. Δ. Φραγκόπουλος, Π άνος Θασίτης (Νησιώτης), Γιάννης Δάλλας, Κώστας Κουλουφάκος, Τάσος Λιγνάδης, Ά νδ ρ . Μπελεζίνης, Νόρα Ά ναγνωστάκη, Γιώργος Ά ρ ά γης, Τάκης Καρβέλης, Βύρων Λεοντάρης, Ντίνος Χριστιανόπουλος, Νίκος Ά σ λάνογλου, Λέων. Ζενάκος, Π άνος Μουλλάς, Κώ­ στας Σταματίου, Σπ. Τσακνιάς. Οί πανεπιστημιακοί καθηγητές Γ. Π. Σαββίδης, Δ.Ν . Μαρωνίτης, Κώστας Στεργιόπουλος, Μ.Γ. Μερακλής. ’Επίσης οί Ά ντ . Δεκαβάλλες, Γιώργος Δανιήλ, Κίμων Φράιερ, Mario Vitti. Έ λαβα άκόμη ύπόψη μου τίς κρίσεις τών πολύ νεότερων κριτικών: Κ. Γ. Παπαγεωργίου, Βασ. Στεριάδη, Χρ. Λιοντάκη, Ά ντ . Φωστιέρη, Γ. Μαρκόπουλου κλπ. Συμβουλεύτηκα επίσης τόν τελευταίο τό­ μο τής ’Α νθολογίας τού καθηγητή Λίνου Πολίτη, δπως καί τίς επιλογές τής ’Α νθολο­ γίας Ή ρ. καί Ρένου Ά ποστολίδη. β) Περιλαμβάνονται ποιητές πού τό έργο τους, άνεξάρτητα άπό τή σημερινή άξια του, έπαιξε ένα ρόλο στή διαμόρφωση τής νέας έλληνικής ποίησης. γ) Παραλείπονται ποιητές πού έκρινα (έλέγχοντας τήν κρίση μου μέ άλλες έντυπες κρίσεις) δτι τό έργο τους δέν εκπληρώνει τό στοιχείο τής ποιότητας. δ) Πρόσθεσα ποιητές πού τό έργο τους έχει προκαλέσει ευνοϊκές άλλά άφανέρωτες κρίσεις. Έδώ, άκόμη καί ό καλοπροαίρετος ανα­ γνώστης πού έπικαλέστηκα, πιθανόν νά άρχίσει νά άμφιβάλλει. Μέ τό κριτήριο αυτό ενδέχεται νά καταλήξεις σέ αύθαιρεσίες. Έ κ τών προτέρων δμως δέν έχω τή δυνατότητα νά πείσω τόν αναγνώστη δτι μοΰ χρειαζόταν ένα κριτήριο σχετικά άνεξέλεγκτο γιά νά προστατευθώ άπό τά λάθη τής κριτικής (δσα έκρινα ώς λάθη κ.λπ.) καί νά προβώ σέ διορθώσεις γιά τήν ορθότητα ή μή τών όποιων καί εύθύνομαι. Έ κ τών ύστέρων πάντως μπορεί νά μετρηθεί άν ασκήθηκε έντιμα καί προσεκτικά τό κριτήριο αυτό.

30

ε) Παρέλειψα ποιητές πού τό ποιητικό τους έργο είναι ποσοτικά μικρό, πράγμα πού δείχνει ένδεχομένως ένα έξαιρετικά αναπτυ­ γμένο αίσθημα τελειότητας (γιά τούς ίδι­ ους), άλλά, δταν τό φαινόμενο συνεχίζεται σέ μεγάλο χρονικό διάστημα, πιθανότατα σημαίνει: ή παραίτηση ή έρασιτεχνική άπασχόληση μέ τήν ποίηση. Ά ν δμως τό έργο τών ποιητών είναι έργο άφοσίωσης, ή παρά­ λειψη έκείνων πού θά τούς χαρακτηρίζαμε ώς έρασιτέχνες, δέν είναι καί θανάσιμο άμάρτημα. στ) Παρέλειψα μερικούς άξιόλογους πεζογράφους πού έχουν καί ποιητικό έργο, τό όποιο δμως μοιάζει μέ πάρεργο, ή, δπως τό άντιλαμβάνομαι, μπορεί νά έκτιμηθεΐ ώς συμπληρωματικό στοιχείο τής πεζογραφίας τους, ή όποια κυρίως τούς έκφράζει. Καί μιά παρατήρηση, πού δέν ξέρω άν πρέπει νά χρεωθεί κυρίως στή νέα ποίηση: Δέν βρίσκω σύμπτωση, στό ίδιο πρόσωπο, καλού πεζογράφου καί καλού ποιητή, ενώ βρίσκω σύμπτωση καλού ποιητή καί καλού κριτικού ή δοκιμιογράφου. (Κατά κανόνα. ’Εξαιρέσεις ύπάρχουν.) Ά ν είναι σωστή ή υπόθεσή μου δτι αξιό­ λογοι πεζογράφοι έγραψαν μετριότατα ποι­ ήματα, τό φαινόμενο μπορεί νά έξηγηθεί μέ μιά δεύτερη ύπόθεση: "Οτι ή γλώσσα τής μοντέρνας ποίησης (παρόλο τόν φαινομενι­ κά πεζό ελεύθερο στίχο) βρίσκεται σέ πλήρη αντίθεση μέ τή (βασικά) περιγραφική γλώσ­ σα τής πεζογραφίας, ή οποία, όποιουσδήποτε ποιητικούς τρόπους καί άν άναλάβει (λυ­ ρική πεζογραφία κ.λπ.), δέν παύει νά δου­ λεύεται έπάνω σέ διαφορετικούς νόμους καί έκτιμήσεις τής γλώσσας. Καί, πιθανώς, ή γλώσσα τής ποίησης καί ή γλώσσα τής π εζο­ γραφίας είναι ασύμβατες. "Ισως διότι προϋ­ ποθέτουν τήν ύπαρξη μιας αντίληψης καί μιας αίσθησης τής γλώσσας πού διίστανται. 'Ωστόσο πιστεύω δτι ό (δχι καί πολύ τεχνητός καί αδικαιολόγητος) περιορισμός τής ύλης, δέν καταλήγει στό νά δοθεί μιά ελαττωματική εικόνα τής νέας ποίησης. Μέ τούς ποιητές πού παρουσιάζονται δίνεται ένα έπαρκές φάσμα τών νεοτερικών ποιητι­ κών μας δυνάμεων, μπορεί νά άναγνωρισθεϊ ή ιστορική ανάπτυξη τού φαινομένου, νά μετρηθούν οί απαιτήσεις τών ποιητών μας πού δόθηκαν στά «προβλήματα» («αιώνια» ή «καιρικά»), νά συγκριθοΰν, καί νά ζυγι­ στεί ή άξια τού καθενός καί ό βαθμός τής συμβολής του στή διαμόρφωση μιας σύγχρο­ νης ποιητικής έκφραστικής. Οί ποιητές διαιρέθηκαν καί παρουσιά-

Τάκης Παπατσώνης

ζονται στους ακόλουθους τρεις κύκλους η, μέ άλλη ονομασία, σέ τρεις γενιές: α) Στόν πρώτο κύκλο περιλαμβάνονται ποιητές πού γεννήθηκαν ανάμεσα στά χρό­ νια 1895-1915 καί ονομάζονται νεοτερικοί ποιητές τού μεσοπολέμου. β) Στόν δεύτερο κύκλο περιλαμβάνονται ποιητές πού γεννήθηκαν άνάμεσα στά χρό­ νια τού 1916 έως 1928 καί ονομάζονται ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, γ) Στόν τρίτο κύκλο περιλαμβάνονται ποιητές πού γεννήθηκαν στά χρόνια 1929 έως 1940 (προσωρινό δριο) καί ονομάζονται ποιητές τής δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς. Ή διαίρεση καί ή κατάταξη σέ γενιές έχει τήν έννοια τής τοποθέτησης ένός συγγραφέα στά χρόνια πού έζησε, καί τού έργου του στά χρόνια πού δημιουργήθηκε. Τό πρόβλημα είναι ή εύρεση των χρονι­ κών ορίων μέσα στά όποια νά τοποθετούν­ ται καί νά συνεξετάζονται οί συγγραφείς, ώστε αύτές οί συμβατικές τομές νά δικαιολο­ γούνται καί νά άποβαίνουν χρήσιμες. Προσδιορίζοντας τά πνευματικά, καλλι­ τεχνικά καί κοινωνικά μορφώματα μιάς ιστορικής περιόδου μπορούμε νά παρατηρή­ σομε πόσο διάστημα ό γενικός όρίζοντας συντηρείται καί πότε τό πεδίο τών ιδεών άλλάζει ριζικά καί ό προβληματισμός μετα­

τίθεται σέ νέα κέντρα. Μέ τήν προϋπόθεση δτι οί έκτιμήσεις ένός μελετητή τής λογοτεχνίας γιά τά γενικά ρεύ­ ματα τών ιδεών πού διατρέχουν καί χαρα­ κτηρίζουν μιά εποχή είναι σωστές (ή έστω εσωτερικά συνεπείς · νά μήν αναπτύσσονται μέ άντιφάσεις), μπορούμε νά δεχτούμε ώς έπίσης σωστή καί τήν κατάταξη τών συγγρα­ φέων σέ κύκλους ή σέ γενιές, πού νά έκφράζουν τά γενικά αύτά ρεύματα, έπειδή τά έζησαν στά καθοριστικά (τής προσωπικότη­ τάς τους) χρόνια τής ζωής τους, τά χρόνια τής πρώτης τους νεότητας. Μέ τίς όριζόντιες (χρονικές) διαιρέσεις τών συγγραφέων διόλου δέν συνεπάγεται δτι όδηγούμαστε σέ ομαδοποίησή τους καί έξαφάνιση τής ίδιαιτερότητάς τους, ούτε άποκλείονται τυχόν άλλες διαιρέσεις, κατακόρυφες (ιδεολογικές, ταξικές, μορφολογικές ή δ,τι άλλο). Μάλιστα ή συνεξέταση τών συγ­ γραφέων πού κατατάσσομε στήν ίδια γενιά βοηθά στό νά δούμε τό π ν ευ μ α τικ ό κ α ί κ α λλιτεχ νικό ά ν ά π τυ γ μ α μ ιά ς έπ ο χή ς καί νά μελετήσομε τίς έπιλογές τών συγγραφέων άπό τό σύνολο τών ιδεών τής έποχής τους. Έ πίσης μάς επιτρέπει ν ά διαπιστώσομε ποι­ οι συγγραφείς βρίσκονται στήν πρωτοπορία τών νέων ρευμάτων, κάποτε βοηθώντας στή διαμόρφωσή τους (περιπτώσεις σημαντικών συγγραφέων), καί ποιοι άνήκαν στούς συν­ τηρητικούς μιάς έποχής. 'Ο δρος πού χρησιμοποιείται έδώ γιά τούς

Θςοδόσης Πιερίδης (φωτ. 1929)

31

μπορούσαμε νά πούμε καί: νεο τερ ικ ο ί π ο ιη ­ τέ ς τή ς γενιά ς το ϋ ’30, σέ διάκριση άπό τό παραδοσιακοί ποιητές τής γενιάς τοϋ ’30 ή παραδοσιακοί ποιητές τοϋ μεσοπολέμου.

Γιώργος Σαραντάρης

συγγραφείς τοϋ πρώτου κύκλου, «νεοτερικοί ποιητές τοϋ μεσοπολέμου», σκοπεύει στό νά άποφύγει τά σφάλματα πού συνοδεύουν τή λανθασμένη χρήση τοϋ δρου «γενιά τοϋ ’30». Οί περισσότεροι α π’ δσους μεταχειρίζονται τόν δρο «γενιά τοϋ τριάντα» κατατάσσουν σ ’ αυτή συγγραφείς πού κινήθηκαν μέσα στό περιοδικό «Τά Νέα Γράμματα», πού έξεδίδετο άπό τό 1935 έω ςτίς αρχές τοϋ 1940, καί τό 1944-1945. ’Α λλά ή έννοια «γενιά» δέν μπορεί νά έχει άλλο περιεχόμενο παρά μόνο χρονικό καί έποχιακό. Ή χρήση του γιά αισθητικές κατατάξεις ή αξιολογήσεις δέν δημιουργεί παρά πλαστές εντυπώσεις. Ό δρος πού προτείνεται έδώ, «νεοτερικοί ποιητές τοϋ μεσοπολέμου», έχει καί τό άκόλουθο πλεονέκτημα γιά μιά γραμματολογική κατάταξη: Μάς υποχρεώνει νά προσέξομε δτι στά ίδια χρόνια οί άνθρωποι τής ίδιας πάνω κάτω ήλικίας, τής ίδιας γενιάς, πού ζοΰνε (στά χρόνια τής νεότητάς τους) τά ρεύματα πού διαμορφώνονται μετά τόν Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, άκολουθοϋν δύο δια­ φορετικά καλλιτεχνικά ρεύματα. Ή μία κα­ τηγορία είναι έκείνων πού είναι συντηρητι­ κοί καί γράφουν ποίηση σύμφωνα μέ τίς παραδοσιακές έκφραστικές φόρμες (ή τό πολύ ζήτησαν μιά μεταρρύθμισή τους) καί ή άλλη κατηγορία των ποιητών είναι έκεΐνοι πού έδειξαν ριζοσπαστικές αντιλήψεις καί, σπάζοντας τήν παραδοσιακή γραφή, έγρα­ ψαν σέ μιά καινούρια ποιητική γλώσσα, πού κρίνεται ώς επαναστατική. Συνεπώς μάς χρειάζεται ένας προσδιορισμός πού νά μήν είναι χρονικός (δπως τό γενιά) άλλά ειδολο­ γικός (δπως τό νεοτερικοί). Π ροφανώς θά

32

Διευκρίνιση 1η: Παίρνοντας ώς καθοριστικά χρόνια τής προσωπικότητας ένός συγγραφέα τά χρόνια τών άνωτέρων σπουδών του (καί σέ ήλικία άπό τά 17 μέ 18 του χρόνια έως τά 25 μέ 30) δέν είσάγομε ένα άμφίβολο ψυχολογικό κριτήριο άλλά ένα στατιστικό. Διότι άκόμη καί στους πιό άδιάκοπα άνανεούμενους συγγραφείς, τό έργο τους έχει καθορισθεΐ σπερματικά άπό τίς γνώσεις, τίς άναγνώσεις καί τίς άφομοιώσεις έκείνης τής ήλικί­ ας τους, δχι στό έξωτερικό πεδίο τών καταφάσεων καί άρνήσεων έπάνω σέ κάποιες «άρχές» καί «θεωρήσεις» (πού αύτές μπορούν νά μεταβάλλον­ ται, νά τροποποιούνται καί νά άναθεωρούνται) άλλά στό βαθύτερο άντιληπτικό πεδίο καί στό πεδίο τών άντιδράσεων, ά π’ δπου καί κα θορίζον­ ται οι «σταθερές» τού κάθε συγγραφέα. (Ή παρατήρηση/μέτρηση είναι άρκετά, γενικά, άποδεκτή, ώστε νά μήν μπορεί νά χρεωθεί ώς προσωπική). Διευκρίνιση 2η: ’Ακόμη καί οί π ιό παραδεκτές διαιρέσεις καί κατατάξεις τών συγγραφέων (δπως ρομαντικός, ρεαλιστής, κυβιστής, φουτουριστής, είκονιστής, ύπερρεαλιστής κ.λπ) άφαιροΰν ένα ποσοστό άπό τήν πολυμέρεια/ιδιαιτερότητα ένός συγκεκριμένου συγγραφέα, συνεπώς περιέχουν ένα ποσοστό άνακρίβειας/σφάλματος. Γι’ αύτό, άπό κάποιο σημείο καί ύστερα, όφείλει κανείς νά άπομακρυνθεί άπό τίς γενικές διαιρέσεις, προκειμένου νά έξετάσει τό έργο ένός συγγραφέα δπως έχει δημιουργηθεΐ μέσα στούς άποκλειστικά δι-

Νικήτας Ράντος

κούς του δρους. “Ομως δταν εξετάζομε αυτούς τούς «άποκλειστικά» δικούς του δρους, διαπιστώνομε δτι τό «άποκλειστικά» άφορα μόνο στις έπιλογές πού κάνει δ συγκεκριμένος συγγραφέας άπό ένα σύνο­ λο σημείων πού προτείνει ή έποχή του. ’Αλλά πώς μπορούμε νά βρούμε τό σύνολο των σημείων πού προτείνει μιά έποχή; Ό χ ι θεωρητικά καί αυθα ί­ ρετα, άναζητώντας δλες τίς δυνατές έπιλογές άπό ένα ύποθετικό σύνολο, άλλά συνεξετάζοντας τούς συγγραφείς μιας Ιστορικής περιόδου, άπό τούς όποιους προκύπτει δ,τι όρίζομε ώς άθροισμα έπιλογών. Τό πιθανότερο είναι δτι τό άθροισμα των έπιλογών προκύπτει μικρότερο άπό τό σύνολο τών σημείων πού προτείνει μιά έποχή, άλλά άποτελεϊ μιά ικανοποιητική προσέγγισή του ή τουλά­ χιστο έκείνη πού βρίσκομε καταγραμμένη. Κατατάσσοντας τούς συγγραφείς σέ γενιές καί συνεξετάζοντας τούς συγγραφείς μιας γενιάς έντοπίζομε τίς έπιλογές, βρίσκομε τό άθροισμά τους καί συνεπώς έχομε τό σύνολο τών σημείων πού προέκυψαν μιά όρισμένη έποχή σέ ένα συγκεκρι­ μένο πεδίο (έδώ στήν ποίηση). Ά ρ α , ένώ ή χρήση της έννοιας «γενιά» δέν άποτελεΐ δεσμευτικό στοιχείο γιά τήν έξέταση τού έργου ένός συγγραφέα, γιατί μπορούμε (στήν ύπερβολή) νά τό θεωρήσομε ώς άδιάφορο, ή συνεξέταση τών συγγραφέων μιας περιόδου μάς φέρνει πλησιέστερα στό νά άντιληφθούμε τό φά­ σμα τών προτάσεων πού μπήκαν σέ λειτουργία τήν έποχή πού μελετάμε. 'Ωστόσο ή τοποθέτηση ένός συγγραφέα μέσα στήν Ιστορία άποτελεΐ κοινά άποδεκτή άποψη. Ή έπιβίωση ένός έργου δέν άναιρεϊ τήν καταγωγή του άπό τήν έποχή του. Ή διαχρονικότητά του δέν διαψεύδει τή χρονικότητά του.

Ο ι ν ε ο τ ε ρ ικ ο ί π ο ιη τ έ ς τοϋ μ εσ ο π ο λέμ ο υ Μέ τά κριτήρια πού έξέθεσα προηγουμέ­ νως έγινε ή έπιλογή τών 28 ποιητών τοϋ πρώτου κύκλου ή (δπως τούς δρισα) τών νεοτερικών ποιητών τοϋ μεσοπολέμου, ώστε νά αντιπροσωπεύεται κατά τό δυνατόν τό σύνολο τών αισθητικών τάσεων καί, γενικό­ τερα, αντιλήψεων οί όποιες έκψράστηκαν άπό τούς ποιητές αύτούς στό έργο τους, αρχικό καί μεταγενέστερο. Ή καταχώριση 28 ποιητών μπορεί νά θεωρηθεί (καί είναι) ευρύτερη άπ’ δσο θά απαιτούσε μιά αυστηρή κριτική θεώρηση, δεδομένου δτι ή χρονική μας άπόσταση άπό τήν έποχή έκείνη φαίνεται νά έπιτρέπει μιά (πρώτη) αντικειμενική καί νηφάλια κρίση. 'Ωστόσο, αν ή άπόστασή μας είναι μεγάλη άπό τό άρχικό έργο τών ποιητών αύτών, δέν

’Ιδιόχειρο σημείωμα τοϋ Γιώργον Σεφέρη μέ τά «στοι χεία» του

είναι μεγάλη γιά τό σύνολο τοϋ έργου τους, πού οί περισσότεροι τό όλοκλήρωσαν τά έπόμενα χρόνια καί άρκετοί τό συνεχίζουν καί τό συμπληρώνουν άκόμα. ’Αλλά καί άν ύποθέσομε δτι μέ έλαστικό ποιοτικό κριτήριο προέκυψε ένας δυσανά­ λογα μεγάλος άριθμός ποιητών (άρκετών άπό τούς όποιους τό έργο τους δέν έχει άρθρωθεΐ άπολύτως ποιητικά), μέ τήν πα­ ρουσία αύτών άκριβώς τών έλασσόνων (ας τούς ονομάσομε) ποιητών καλύπτονται περισσότερα πνευματικά ρεύματα, πού άλλιώς θά έμεναν άφωνα. Ά λλω στε σέ μιά ιστορική έξέταση τοϋ ποιητικού φαινομένου δέν μπορεί νά άμφισβητηθεϊ ή σημασία καί ή άξια τών έλασσόνων ποιητών. Ή ύπαρξή τους μάλιστα, δπως έχει παρατηρηθεί, καθι­ στά δυνατή τή δημιουργία τών «μειζόνων» ποιητών. Ε ξάλλου δέν κάνω (δσο κάνω) παρά ιστορία μέ τήν έλάχιστη άπόσταση άσφαλείας. Έ ν α κοίταγμα τό 2.000, ή καί άπό ένα σημερινό νέο πού διαβάζει καθαρά ιστορικά τό ύλικό αύτό, προφανώς δίνει άλλες «ιστορίες» γιά τό ίδιο άντικείμενο. Φροντίδα μου πάντως ύπήρξε νά προετοιμά­ σω τό έδαφος γι’ αυτές τίς άλλες ιστορίες καί τίς πιό άντικειμενικές άναγνώσεις. Η λ ικ ία κ α ί σχέση μ έ π ολιτ ικά /π νενμ α τ ικά γεγονότα Ά π ό τούς 27 ποιητές πού καταγράφονται (παραλείπεται στήν άρίθμηση ό Θ. Ντόρρος, άπό έλλειψη στοιχείων), τούς γεννημένους στό χρονικό φάσμα τών έτών 1895 έως 1915, οί 17 γεννήθηκαν στό ένδιάμεσο φάσμα τοϋ 1905-1911. Συνεπώς ό έσωτερικός (άς τόν όνομάσομε) πυρήνας τής γενιάς αύτής άπο­ τελεΐ τό 63% τοϋ συνόλου της καί μπορούμε νά θεωρήσομε δτι αύτός βασικά καθορίζει

33

Άνδρέας ’Εμπειρικός

τά γνωρίσματα της, ένώ οί προηγούμενοι καί οί επόμενοι παρουσιάζουν κάπ οιες’άποκλίσεις. Κοιτάζοντας πρώτα τόν έσωτερικό πυρή­ να τής γενιάς αυτής παρατηρούμε τά άκόλουθα: "Οσοι γεννήθηκαν τό 1905 συμπλήρωναν τά 18 τους χρόνια τό 1923 · ζοΰν τή Μικρα­ σιατική Καταστροφή. "Οσοι γεννήθηκαν τό 1911 συμπλήρωναν τά 18 τους χρόνια τό 1929· ζοΰν τήν παγκόσμια οικονομική κρί­ ση καί τά χρόνια τής τελευταίας τετραετίας τής κυβερνήσεως Έ λ. Βενιζέλου. ’Αλλά καί παίρνοντας υπόψη τά χρονικά άκρα τού συνόλου τής γενιάς, δεν έχομε αισθητή άπομάκρυνση από τή βίωση των ίδιων γεγονότων. Συγκεκριμένα παρατη­ ρούμε: Ό σ ο ι γεννήθηκαν τό 1895, στά 18 τους χρόνια ζοΰν τόν Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. ’Αλλά καί ή Μικρασιατική Καταστροφή τούς βρίσκει στά 27 τους χρόνια, άρα σέ εΰπλαστη ακόμη ήλικία. "Οσοι γεννήθηκαν τό 1915 έχουν περατώσει καί τίς πανεπιστη­ μιακές τους σπουδές (είναι έπομένως συγ­ κροτημένοι πνευματικά) πρίν άπό τήν έναρ­ ξη τού Β' Παγκοσμίου Πολέμου. ’Α λλά καί άπό τά 18 τους χρόνια ζούν τήν άνοδο μιάς σκληροτράχηλης δεξιάς στήν Ε λλάδα, πού διαδέχεται τόν Έ λ. Βενιζέλο, τήν άνοδο τού Χίτλερ στή Γερμανία καί τίς άμεσες συνέπειές της στό πνιγηρό κλίμα πού διαμορφώνε­ ται έκτοτε στήν Ευρώπη, έως τήν έκρηξη τού πολέμου καί κατά τή διάρκειά του. Συνεπώς τό σύνολο τών πρωτοποριακών ποιητών τής γενιάς αύτής διαμορφώνεται μέσα στήν ατμόσφαιρα μιάς αμφισβήτησης

34

Γιώργος Θέμελης

πού αναπτύσσεται σέ δλα τά πεδία (πολιτι­ κά, κοινωνικά, πνευματικά, καλλιτεχνικά) μετά τόν Α' Παγκόσμιο Πόλεμο· προφανώς σύμφωνα μέ τίς επιλογές πού γίνονται στήν Ελλάδα. Π α ιδ ε ία ’Α πό τούς 27 (πάλι έξω ό Ντόρρος) οί 21 (δηλαδή τό 78%) έχουν φοιτήσει σέ πανεπι­ στημιακές σχολές καί πήραν ανώτερη μόρ­ φωση. Οί 17 (δηλ. τό 63%) έχουν παράλληλα καί (μικρό ή μεγάλο) μεταφραστικό έργο, δπως καί 17 έχουν καί θεωρητικό (κριτικό κ.λπ.) έργο. Πρόκειται συνεπώς γιά ποιητές πού έκτος άπό τάλαντο διαθέτουν καί γενι­ κότερη παιδεία· είναι, εύρύτερα, διανοού­ μενοι. Σ υ ν ϋ ή κ ε ς κο ιν ω ν ικ ή ς κ α ί π ο λ ιτ ικ ή ς ζω ή ς Ά π ό τούς 19 άρρενες (παραλείπονται έδώ άπό τήν άρίθμηση, εκτός άπό τόν Ντόρρο, καί οί Πιερίδης, Μάντης, Ράντος, πού δέν ζοΰν στήν Ε λλά δα ), οί 8 (δηλ. 42%) υπηρέτησαν στό άλβανικό μέτωπο. Έ να ς (ό Γ. Σαραντάρης) πεθαίνει άπό τίς κακουχίες τού πολέμου. Δ ύ ο (ό Σεφέρης καί ό Α. Μάτσας) άκολουθοΰν τήν έξόριστη ελληνική κυβέρνηση μετά τήν κατάρρευση. Στή συνέχεια τών ιστορικών γεγονότων, ό Δρίβας πεθαίνει άπό τίς στερήσεις τής Κατοχής, ό ’Εμπειρικός ύφίσταται τίς ταλαιπω­ ρίες τής όμηρείας τό Δεκέμβριο τού 1944.

Δ.Ί. Αντωνίου (φωτ. 1955)

Γιώργος Στογιαννίόης

Στόν έμφύλιο πόλεμο 1946-49 ή Ά ξιώ τη γυρίζει πρόσφυγας σε διάφορες πόλεις τής Ευρώπης, άνατολικές καί δυτικές, ό Έλΰτης φεύγει καί παραμένει στό Παρίσι καί ό Ρίτσος ζεϊ άπό τό 1948 έως τό 1952 σέ τόπους έξορίας (Λήμνο, Μακρόνησο, 'Αγ. Εύστράτιο). Στή δικτατορία 1967-1974, ό Ρίτσος θά εξοριστεί πάλι, ό Βρεττάκος αύτοεξορίζεται αμέσως μετά την κήρυξη τής δικτατορίας, ό Έλΰτης λίγο άργότερα φεύγει γιά τό Παρίσι, δπου καί παραμένει, ένώ ό Σεφέρης, γιά πρώτη φορά στή ζωή του, προβαίνει σέ δημόσια καί άμεση πολιτική χειρονομία, καταδικάζοντας τό στρατιωτικό καθεστώς. Ό Μόντης παίρνει μέρος στόν παράνομο αγώνα των Ελληνοκυπρίων άπό τό 1955, πληρώνοντας τίς συνέπειες τής συμμετοχής του, καί ό Θ. Πιερίδης άγωνίζεται συνεχώς στά πλαίσια των έθνικών καί έπαναστατικών του πεποιθήσεων στούς διάφορους τό­ πους πού βρίσκεται. Των 9 (δηλ. 33,5%) τό έργο παρουσιάζει άπηχήσεις τής ιδεολογίας τής αριστερός (ένός τής αριστερής της αντιπολίτευσης). 2 συνεργάστηκαν σέ περιοδικό τής δικτατορί­ ας Μεταξό (μέ αδιάφορη, πολιτικά, συνερ­ γασία). 7 (δηλ. 26%) συνεργάστηκαν μέ τόν παράνομο τύπο στή διάρκεια τής γερμανικής κατοχής. 2 συνεργάστηκαν σέ άντιδικτατορικά έντυπα τής περιόδου 1967-74, ένώ ένας έδινε συνεργασία (πολιτικά άδιάφορη) σέ δικτατορική εφημερίδα. Τών 7 (δηλ. 26%) τό έργο έχει έντονο

θρησκευτικό μεταφυσικό χαρακτήρα. Οί τάσεις τών υπολοίπω ν δέν κεφαλαιώνονται. Τό έργο τους άναπτύσσεται μέσα σέ ένα πεδίο ανεξάρτητων ιδεών, άποκρούοντας, γενικά, τήν «κρατούσα ιδεολογία», δπως αύτή εμφανίζεται στό μεσοπόλεμο καί τή μεταπολεμική περίοδο. ’Ε π α γ γ ε λ μ α τ ικ ή κ α ί ο ικ ο ν ο μ ικ ή κατάσταση Οί 7 (δηλαδή 26%) ανήκουν σέ τάξεις ανώτερης οικονομικής βαθμίδας. Ό Σ αραν­ τάρης καί ό Δρίβας έζησαν κάτω άπό δυσμε­ νείς οικονομικές συνθήκες, καί άλλοι 7 (σύν­ ολο 33%) δούλεψαν σέ άμφίβολης οικονομι­ κής άποδόσεως έπαγγέλματα, 6 ύπήρξαν δημόσιοι υπάλληλοι, έκ τών όποιων οί 3 άνώτατοι, 3 ιδιωτικοί υπάλληλοι, καί 3 μάλ­ λον πρέπει νά θεωρηθούν άνευ έπαγγέλματος. Οί ειδικές περιπτώσεις: Ό Παπατσώνης έργάστηκε στίς άνώτατες βαθμίδες τοΰ οικονομικού κλάδου ('Υ πουργείο Οικονομικών καί τράπεζες), οί Σεφέρης, Μάτσας στό 'Υπουργείο ’Εξωτερικών. 'Ο ’Εγγονόπουλος ύπηρέτησε ώς καθηγητής στό Ε.Μ . Πολυτεχνείο, ό Ν. Π αππάς άσκησε τό έπάγγελμα τοΰ δικηγόρου. Ό Ν.Γ.Πεντζίκης είχε ιδιό­ κτητο, άπό τόν πατέρα του, φαρμακείο.

Συνεπώς ή κατηγορία αύτή τών ποιητών καλύπτει ένα εύρύ ταξικό φάσμα. Τ ό π ο ς δ ια μ ο ν ή ς κ α ί π ν ευ μ α τική ς δρα στηριότητα ς Οί 18 (δηλαδή τό 64%) έζησαν μεγάλο μέρος τής ζωής τους στήν ’Α θήνα (ό ένας στόν Πειραιά), 5 (δηλ. τό 19%) στή Θεσσα­ λονίκη (ό ένας στήν Καβάλα), 2 διέμειναν.

35

ποιητική τους δραστηριότητα μετά τόν Β' Παγκόσμιο Πόλεμο δέν επιστρέφει στήν παραδοσιακή ποίηση (εκτός άπό λίγες περι­ πτώσεις, σέ μορφές μάλλον «παιχνιδιού»). Μιά έξαίρεση ώς πρός τό δριο έμφανίσε­ ως. Ό νεότερος — Ζ. Λορεντξάτος (1915) — πρωτοεμφανίζεται ώς ποιητής άρκετά καθυ­ στερημένα, τό 1955, μέ μιά συλλογή/σύνθεση σέ έλεύθερο στίχο, χωρίς δμως νά έχει προη­ γουμένως παρουσιάσει όποιασδήποτε μορ­ φής ποιήματα. Ή παράλειψή του (στό δνομα τού τεχνικού ορίου πού έθεσα: 1945) θά καταντούσε σοφιστική (διότι δέν είχε ό Λ. ούτε καί προηγούμενο ποιητικό έργο, καί ούτε καί σχέση μέ τήν παραδοσιακή ποίηση) ένώ άντίθετα θά φτώχαινε τήν έκταση τής προβληματικής των ποιητών πού διαμορφώ­ θηκαν στά χρόνια τού μεσοπολέμου, δεδομέ­ νης τής ιδιομορφίας του. Έξαίρεση είναι καί ή περίπτωση τού Μόντη, πού δημοσιεύει παραδοσιακά ποιή­ ματα τό 1946 καί μοντέρνα τό 1954. ’Αλλά οί κύπριοι συγγραφείς έγγράφονται σέ διαφο­ ρετικά ιστορικά συμφραζόμενα. Τό 1945, στό όποιο άναφέρθηκα, είναι, δπως μπορεί νά διαπιστωθεί, άρκετά ούσιαστικό δριο. Συγκεκριμένα: δλοι οί ποιητές Νίκος Παππάς (φωτ. 1938)

πολλά χρόνια της ζωής τους στην έπαρχία. Οί Πιερίδης καί Μάντης είναι Κύπριοι. Εξετάζοντας πιό λεπτομερειακά τά προη­ γούμενα στοιχεία (δπως αναπτυγμένα πα ­ ρουσιάζονται στά βιογραφικά καί βιβλιο­ γραφικά σημειώματα) συμπεραίνεται δτι βα­ σικό καί σχεδόν μοναδικό πνευματικό κέν­ τρο στόν μεσοπόλεμο ύπήρξε ή ’Α θήνα, δπως καί πόλος έλξεως. Πολύ δεύτερη ή Θεσσαλονίκη, καί μόνο ή ιδιαιτερότητα κά­ ποιων συγγραφέων της την έφεραν σέ σχετι­ κά πιό προωθημένη (άπ’ δ,τι φαίνεται αρι­ θμητικά) θέση. Σημαντικό ρόλο στην άνάδειξη αύτής τής ιδιαιτερότητας έπαιξε ή ύπαρξη τού περιοδικού «Μακεδονικές Η μ έ­ ρες» (1931-1939). Μ ο ρ φ ικ ά σ το ιχεία κ α ί σ ειρ ά έμφ α νίσ εω ς ’Α πό τούς 28, οΐ 13 (δηλ. τό 46,5%) εμφανίστηκαν κατευθείαν μέ ποιήματα σέ ελεύθερο στίχο, ένώ οί ύπόλοιποι 15 (δηλ. τό 53,5%) παρουσίασαν άρχικά ποιήματα σέ παραδοσιακά στιχουργικά μέτρα καί λίγο μετά ή κάπως αργότερα δημοσίευσαν ποιή­ ματα σέ ελεύθερο στίχο. Κανένας άπ’ δσους από τούς 28 έπιζοϋν καί συνεχίζουν τήν

36

Μελισσάν&η (φωτ. 1939)

τής κατηγορίας αυτής (έκτος από τίς δύο εξαιρέσεις) έχουν δώσει έως καί τό 1945 άρκετή ποσότητα μοντέρνου ποιητικού έρ­ γου πού καθορίζει ικανοποιητικά, τουλάχι­ στο, τήν πρώτη φάση τού έργου τους, έχουν έπισημανθεΐ άπό τήν κριτική καί έχουν προσεχθεί άπό τό ευρύτερο (γιά τήν ποίηση) κοινό. Ά ν , ειδικά, γιά τούς Πεντζίκη, Καρέλλη, Θέμελη (καί ίσως τό Στογιαννίδη) ή καθιέρωση αυτή έρχεται λίγο αργότερα καί συνδέεται μέ τήν ύπαρξη καί τήν απήχηση τού περιοδικού «Κοχλίας» (1946-48), τό γεγονός δέν παύει νά όφείλεται είτε σέ ελλιπή ένημέρωση τού κοινού τής ποίησης καί τής κριτικής έκείνης πού άσκεϊται στό κέντρο (δεδομένου δτι ή Καρέλλη άπό τό 1940, ό Πεντζίκης άπό τό 1944, ό Θέμελης τό 1945, έχουν έκδώσει συλλογές ποιημάτων ώς ώριμες πνευματικές χειρονομίες), είτε γιατί ή ποσότητα αυτή τού έργου τους (μία μόνο συλλογή ποιημάτων) σέ συνδυασμό μέ τήν άσυνήϋιστη χρήση έκ μέρους τους τού ποιητικού λόγου (αν ύποθέσομε δτι ή «Σχο­ λή ’Αθηνών» νομιζόταν δτι κάλυπτε δλες τίς δυνα τές χρήσ εις του, άφήνοντας άπέξω τίς μή ποιητικές) δέν είχαν δημιουργήσει άκόμη τούς δρους γιά τήν πρόσβασή τους. Ή σειρά των ποιητών πού πρωτοδημοσιεύουν παραδοσιακά ποιήματα είναι ή άκόλουθη (στήν άριστερή στήλη τό έτος πού παρουσιάζονται [άπ’ δσα μπόρεσα νά έξακριβώσω], στή δεξιά στήλη τό έτος πού δημοσιεύουν ποιήματα σέ έλεύθερο στίχο): Τ. Παπατσώνης 1913(;) 1922 Α. Δρίβας 1918 1929 Γ. Βαφόπουλος 1924 1935 Γ. Ρίτσος 1927 1936 Μαν. ’Αλεξίου 1937 1927 Ν. Παππάς 1928 1939(;) Γ. Θέμελης 1929 1936 Ν. Βρεττάκος 1929 1935 Ρίτα Μπούμη (Παπά) 1929 1945 Ζ. Οικονόμου 1930 1934 Γ. Σεφέρης 1935 1931 Μελισσάνθη 1931 1945 Ν. Γκάτσος 1931 1943 Γ. Ξ. Στογιαννίδης 1931 1938 1954 Κ. Μόντης 1946 Μέ ποιήματα σέ έλεύθερο στίχο (χωρίς προηγούμενο παραδοσιακό έργο) είναι οί άκόλουθοι (ή στήλη: τό έτος πού πρωτοδημοσιεύουν): Θ. Πιερίδης 1930 Θ. Ντόρρος 1930 Νικήτ. Ράντος 1930

Γ. Σαραντάρης 1933 Ά λέξ. Μάτσας 1934 Α. ’Εμπειρικός 1935 Ν.Γ. Πεντζίκης 1935 Ό . Έλύτης 1935 Δ.Ι. ’Αντωνίου 1936 Ζωή Καρέλλη 1937 Ν. Έ γγονόπουλος 1938 Μέλπω Άξιώτη 1939 Ζήσ. Λορεντζάτος 1955 Ή σειρά μέ τήν οποία παρουσιάζονται στίς έπόμενες σελίδες τού τόμου είναι σύνθε­ ση τής δεξιάς στήλης τής (α) κατηγορίας τών ποιητών καί τής μοναδικής στήλης τής (β) κατηγορίας. Συγκεκριμένα ή άκόλουθη, τήν όποια υπερασπίζω μέ τά στοιχεία πού έξακρίβωσα καί παραθέτω: 1. Τάκης Παπατσώνης (1895). Τό ποίημα «Beata Beatrix», 1922, στήν άνθολογία «Οί νέοι» τού Τέλλου ’Αγρα, έκδοση Έλευθερουδάκη. Μία άκόμη διευκρίνιση: Ποιήματα σέ έλεύθερο στίχο έχομε στήν Ελλά δα καί πριν άπό τόν Τάκη Παπατσώνη. Ό καθηγητής Γ.Π. Σαββίδης άναφέρει (βλ. «Πάνω νερά» 1973, σ.σ. 69-76) δτι ό «Πρόλογος στή Ζωή» τοΰ Ά γ γ . Σικελιανοΰ είναι γραμμένος σέ έλεύθερο στίχο. Ό π ω ς, μπορώ νά

37

συμπληρώσω, καί όρισμένα ποιήματα άπό τήν α' έκδοση τοΰ «Φως ποΰ καίει» (1922) τοΰ Κ. Βάρναλη. ’Ακόμη σέ έλεύθερο ή ελευθερωμένο στίχο ύπάρχουν ποιήματα των Ν. Καρβούνη, Κ. Ούράνη, κλπ. δημοσιευμένα γύρω στό 1910. Ή δη δμως άπό μερικούς συμβολιστές ποιητές (Ρεμπό, Ζίλ Λαφόργκ, Γκ. Κάν) έχομε «ποιήματα σέ πρόζα». Καί π ηγαίνοντας πιό πίσω χρονικά θά μπορούσαμε νά άναφέρομε τούς Γερμανούς Νοβάλίς καί Χέλντερλιν καί τόν Ά μερικάνο Ούόλτ Ούίτμαν. Α λλά τό δέμα νομίζω τίθεται: Πότε ό έλεύθερος στίχος συνοδεύεται μέ τήν άντίληψη μιας άλλαγής χρήσεως. Πότε έρχεται ώς άρνηση τής παράδοσης καί ώς άπόρριψη της κλειστής τονικής μορφής τής ποιητικής έκφρασης. Καί αύτό δέν νομίζω δτι τό συναντάμε ούτε στό Σικελιανό ούτε στό Βάρναλη. ’Ενδεικτικό είναι δτι καί οί δύο αύτοί ποιητές έγκαταλείπουν στό μεταγενέστερο έργο τους τόν έλεύθερο στίχο. Θά μπορούσε κανείς νά υποστηρίξει δτι ή προσωρινή έκτροπή τους όφειλόταν μάλλον σέ μιά πλησμονή —ποιητικού ύλικού στό Σικελιανό, ιδεολογικού φορτίου στό Βάρναλη. "Ισως παρόμοιοι λόγοι δέν ισχύουν γιά δύο νέους τότε ποιητές, τόν Χρίστο Γερογιάννη (γεν.

1895) καί τόν Γιώργο Βρισιμιτζάκη (γ. 1890), πού δημοσιεύουν έπίσης ποιήματα σέ έλεύθερο στίχο στήν ίδια άνθολογία «Οί νέοι». ’Ά ν δέν τούς περιλαμβάνω στόν κατάλογο είναι γιατί τό έργο τους είναι ποσοτικά μικρό καί χωρίς χρονική διάρκεια.

2. ’Αναστάσιος Δρίβας (1899). Τό ποίημα «’Ενατένιση», στό περ. «Πρωτοπορία», χρόν. 1, φύλλο 5, Μάης 1929.

3. Θεοδόσης Πιερίδης (1908). Τό ποίημα «’Εμβατήριο τοΰ παλιού ποιητή», στό περ. «Πρωτοπορία», χρόν. 2, φύλλο 2, Φλεβάρης 1930.

4. Θεόδωρος Ντόρρος. Ή συλλογή ποιη­ μάτων «Στοϋ γλυτωμοΰ τό χάζι», 1930.

5. Νικήτας-Ράντος (Ν. Καλαμάρης, Ν.

Calas) (1907). «Πεζά ποιήματα», στό περ. «Νέα Ε στία», τόμ. 8ος, 1930, σ.σ. 757-8.

6. Γιώργος Σαραντάρης (1908). Ή συλλο­ γή ποιημάτων «Οί άγάπες τοΰ χρόνου», 1933.

7. Ά λ έ ξ. Μάτσας (1910). Ή συλλογή «Ποιήματα», 1934.

8. Ζήσης Οικονόμου (1908). Ή συλλογή ποιημάτων «Ή εποποιία των αγενών μετάλ­ λων», 1934.

9. Γιώργος Σεφέρης (1900). Ή ποιητική σύνθεση «Μυθιστόρημα», 1935.

10. Ά νδρέας ’Εμπειρικός (1901). Ή συλ­ λογή ποιημάτων «’Υψικάμινος», 1935.

11. Γιώργος Βαφόπουλος (1903). Τό ποί­ ημα «Τό πλέγμα», περ. «Μακεδονικές ’Ημέ­ ρες», ’Ιούνιος 1935.

38

12. Νικηφόρος Βρεττάκος (1911). Ή π οι­ ητική σύνθεση «Ό Πόλεμος», ’Οκτώβριος 1935.

13. Ν.Γ. Πεντζίκης (1909). Τό ποίημα «Ή γυναίκα πού προπονείται στό κολύμπημα», περιοδικό «3ο μάτι», ’Οκτώβριος 1935.

14. Ό δυσσέας Έλύτης (1911). Ή σειρά ποιημάτων «Τοΰ Αιγαίου», στό περ. «Τά Νέα Γράμματα», Νοέμβριος 1935.

15. Γιάννης Ρίτσος (1909). Τρία ποιήματα στό περ. «Τά Νέα Γράμματα», Μ άρτιος 1936 (μέ τό ψευδώνυμο Κώστας ’Ελευθερίου). ’Υ πάρχει ένα ποίημα τού Ρίτσου πού άρχίζει άντιστρέφοντας τό νόημα των τριών πρώτων στί­ χων τοΰ ποιήματος «Γιά δσα σβήνουν» τοΰ Λάμ­ πρου Πορφύρα («Τά κρίνα δέν συλλογιζόμαστε, χλωμά καί μαραμένα... ’Εμείς τίς μεγάλες πολιτεί­ ες όνειρευόμαστε, τίς χτισμένες μέ μπετόν καί μέ σίδερο...». Τό ποίημα έτσι κάπως άρχίζει — γρά­ φω άπό μνήμης) καί τό όποιο δέν μπόρεσα νά έντοπίσω. Πιθανότερο είναι νά έχει δημοσιευτεί στό «Κόκκινο ’Ημερολόγιο τού 1936», όπότε καί πάλι ή θέση αύτή τού Ρίτσου δέν άλλάζει.

16. Γιώργος Θέμελης (1900). Τό ποίημα « Ό Τυφλός πού άνέβλεψε», περ. «Μακεδο­ νικές ’Ημέρες», Μάρτιος 1936.

17. Δ.Ι. ’Αντωνίου (1906). Ποιήματα στό περ. «Τά Νέα Γράμματα», Νοέμβριος 1936. Καθυστερημένα βρίσκω ένα ποίημά του σέ έλεύθερο στίχο, μέ τίτλο «Διάθεση γιά ένα τρα­ γούδι» στό περ. «Πνοή», τ.β, ’Απρίλιος 1929.

18. Μανώλης ’Αλεξίου (1907). Τό ποίημα «Ή άγάπη», στό περ. «Νεοελληνικά Γράμ­ ματα», 22/5/1937.

19. Ζωή Καρέλλη (1901). Τό ποίημα «Φατεπουρσικρί», στό περ. «Μακεδονικές Η μ έ­ ρες», Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1937.

20. Νίκος Έ γγονόπουλος (1910). Τρία ποιήματα στό περ. «Ό Κύκλος», χρόνος Δ', άρ. 4 (σ.σ. 116-119), ’Ιούνιος 1938.

21. Γιώργος Ξ. Στογιαννίδης (1911). Τό ποίημα «Χαιρετισμοί», στό περ. «Νεοελλη­ νικά Γράμματα», 7/5/1938.

22. Μέλπω Άξιώ τη (1907). Ή ποιητική σύνθεση «Σύμπτωση», 1939. .23. Νίκος Παππάς (1906). Τό ποίημα «Ελληνική “Ανοιξη», περ. «Μακεδονικές Η μέρες», τεΰχ. 2, Μάρτιος-’Απρίλιος 1939. ’Ενδέχεται νά ύπάρχει προηγούμενη δημοσίευ­ ση στή φιλολογική σελίδα τής «Καθημερινής». Δέν μπόρεσα νά έξακριβώσω. Έ τσι πήρα τή δημοσίευση τού 1939 στίς «Μακεδονικές Η μ έ­ ρες», πού έν πάση περιπτώσει άποτελεϊ πρώτη δημοσίευση σέ περιοδικό καθαρά λογοτεχνικό.

24. Νίκος Γκάτσος (1911). Ή ποιητική σύνθεση «’Αμοργός», 1943.

25. Μελισσάνθη (1910). Ή συλλογή ποιη­ μάτων «Λυρική ’Εξομολόγηση», 1945.

26. Ρίτα Μποΰμη - Παπά (1906). Ή ποιητική σύνθεση «’Αθήνα, Δεκέμβρης 1944», 1945.

27. Κώστας Μάντης (1914). Ή συλλογή ποιημάτων «Τά τραγούδια τής ταπεινής ζω­ ής», 1954.

28. Ζήσιμος Λορεντζάτος (1915). Ή π οι­ ητική σύνθεση «Μικρά Σύρτις», 1955.

Ο ι ν ε ο τ ε ρ ικ ο ί π ο ιη τ έ ς τή ς π ρ ώ τ η ς μ ε τ α π ο λ ε μ ικ ή ς γ ε ν ιά ς Οί 47 ποιητές πού καταχωρίζονται έδώ διαλέχτηκαν από ένα σύνολο 133 ποιητών. Ή αναζήτηση τών ποιητών πού νά περιληφθοΰν καί νά άντιπροσωπεύουν κατά τήν κρίση μου τή γενιά αύτή περατώθηκε τό Μάιο τοϋ 1974. Ό σ ο ι ποιητές τής κατηγορί­ ας αύτής έξέδωσαν καθυστερημένα συλλογές μετά τό χρονικό αύτό δριο (δπως Ε.Ι. Κάσ­ δαγλης, Σπ. Τσακνιάς) δέν έλήφθηκαν ύπόψη, επειδή ή έρευνα δέν μπορούσε νά είναι πρακτικά άτέρμων, ούτε νά μήν έχει κάποια χρονική προοπτική. "Οπως καί δσοι δέν

έχουν συγκεντρώσει τήν ποιητική τους προσ­ φορά σέ συλλογές (π.χ. Κώστας Κουλουφάκος). Μέ βάση τούς δρους πού έθεσα παραλείφθηκαν ποιητές πού είτε σώπασαν γιά ένα μεγάλο χρονικό διάστημα (λ.χ. Καίτη Δρό­ σου, καί γιά τόν προηγούμενο κύκλο Μάτση Ά νδρέου) είτε έξέδωσαν έπειτα άπό μακρά σιωπή τό έργο τους μετά τό Μάιο τού 1974 (λ.χ. Γιώργος Λίκος, Σπ. Καψάσκης) καί προφανώς δσοι έγραψαν σχεδόν αποκλειστι­ κά σέ παραδοσιακή γραφή (λ.χ. Τάσος Π α­ πάς, Ά νδ ρ . Λεοντάρης). Τά όνόματα άναφέρονται ένδεικτικά. Συνεπώς άπό τούς 133 ποιητές πού έχουν μιά κάποιας έκτάσεως παρουσία στά έλληνικά γράμματα (έστω καί αν ό αριθμός μειώνε­ ται σύμφωνα μέ τά κριτήρια πού έθεσα) ή επιλογή τών 47 δέν παύει νά άποτελεΐ μιά υποκειμενική εκτίμηση, πράγμα πού συνε­ πάγεται δτι περιέχει ένα μικρό ή μεγάλο ποσοστό σφάλματος. "Αν δμως ώς πρός τούς νεοτερικούς ποιητές τού μεσοπολέμου έχομε μιά χρονική απόσταση άσφαλείας, πού μειώ­ νει κάπως τήν πιθανότητα ή τήν έκταση τού σφάλματος, άντίθετα, ώς πρός τήν πρώτη μεταπολεμική γενιά καί ή χρονική απόσταση είναι μειωμένη καί τό πώς ό έπιλέγων άνήκει

39

στην ίδια γενιά (πράγμα πού σημαίνει δτι, εκτός από τό δτι έχει κάποιες σχέσεις τόσο μέ τό έργο τους δσο καί με τούς ίδιους τούς ποιητές, έχει καί κοινές έμπειρίες · συνεπώς τυχόν άναγνωρίζει στοιχεία [άπό λόγους τραυματικούς] πού πιθανόν νά μην έχουν διαχρονική άξια) αυξάνει ένδεχομένως την πιθανότητα του σφάλματος καί τήν έκτασή 'Ωστόσο ή επιλογή καί έδώ των 47, δηλα­ δή τό 35% ενός συνόλου (υποθέτω ως προ­ φανές), είναι ευρύτερη άπ’ δσο θ ά έπέτρεπαν κριτήρια πιό άξιολογικά. "Αν ήθελα νά μείνω στήν αυστηρά προσωπική μου έκτίμηση, ό άριθμός των 47 θά περιοριζόταν σέ 20. Πού σημαίνει δτι περισσότεροι άπό 25 θά μπορούσαν νά παραλειφθοΰν χωρίς μεγάλη άπώλεια τού άποτελέσματος ή νά άντικατασταθοΰν άπό άλλους 25 άπό τούς (13347 = )86 πού παραλείφθηκαν. "Αν πρόσθεσα τούς συγκεκριμένους 25 καί δχι άλλους, είναι γιατί διαπίστωσα δτι γιά τό έργο τους έχομε περισσότερες μαρτυρίες/κρίσεις άπ5 δσο γιά άλλους 25. Μ εταθέτοντας τό σφάλ­ μα άπό τόν έαυτό μου στούς κριτικούς, δέν έχω τήν πρόθεση νά άπαλλαγώ άπό τίς ευθύνες τής έπιλογής, μιά πού τελικά καί ή άνάγνωση τών κριτικών καί ή ερμηνεία τους πέφτει μοιραία στή δική μου έκτίμηση. Πάντως πιστεύω δτι, έτσι ή άλλιώς, μέ τούς 47 «μείζονες» καί «έλάσσονες» έχομε πάλι ένα έπαρκές φάσμα ποιητικών γραφών, καί άντιπροσωπεύονται σχεδόν στό σύνολό τους τά ρεύματα τής πρώτης μεταπολεμικής γενιάς. Φρονώ κι έδώ δτι μιά άλλη έπιλογή δέν θά άλλαζε βασικά τή γενική εικόνα τής ποίησης αύτής τής περιόδου.

40

Η λ ικ ία κ α ί σχέση μ έ τά π ολιτ ικά /π νευ μ α τικά γεγονότα Ά π ό τούς 47, οί 38, τό 81%, γεννήθηκαν στά χρόνια 1919 έως 1926. Τά δύο άκρα αύτοϋ τού έσωτερικοΰ πυρήνα: α) "Οσοι γεννήθηκαν τό 1919 δέν έλαβαν μέρος στόν πόλεμο τής Α λβ α νία ς. Μερικοί μόνο (δταν τόν ’Ιανουάριο τού 1941 άποσύρθηκαν οί άναβολές λόγω σπουδών) άπλώς γυμνάστηκαν στή Θεσσαλονίκη, χω­ ρίς νά πάρουν μέρος τελικά στόν πόλεμο. β) "Οσοι γεννήθηκαν τό 1926, είναι 14 έτών στήν ’Αλβανία. Τό τέλος τής Κατοχής τούς βρίσκει στά 18 τους χρόνια. Τέλος τού ’Εμφυλίου είναι 23 έτών. Βρίσκονται δηλα­ δή περίπου στό τέλος τών πανεπιστημιακών τους σπουδών. Τά δύο άκρα τού συνόλου τής γενιάς παρουσιάζουν τά άκόλουθα γνωρίσματα: α) "Οσοι γεννήθηκαν τό 1916, έπειδή σπούδαζαν σέ άνώτερες σχολές, δέν έλαβαν τελικά μέρος στόν πόλεμο τής ’Α λβανίας (τέσσερις έξαιρέσεις). Τό 1939 (έτοςένάρξεως τού Β' Παγκοσμίου Πολέμου) βρίσκονται στό πέρας τών πανεπιστημιακών τους σπουδών · έχουν συνεπώς κάποιες σχέσεις μέ τούς νεότερους ποιητές τής προηγούμενης

άπό τά χρόνια τής Κατοχής, έχομε τή σαφή εικόνα τοϋ φαινομένου μέ τά έργα (γιά νά άναφερθώ σέ δσους πλησιάζουν τό δριο) τοϋ ’Αλέξανδρου Κοτζιά (γεν. 1926), τοϋ Γιώρ­ γου Ίωάννου (γ. 1927), τοϋ Κώστα Ταχτσή (γ. 1927) καί τοϋ Νίκου Κάσδαγλη (γ. 1928). Έ νώ άντίθετα στό έργο τοϋ Βασίλη Βασιλικοΰ (γ. 1934) καί τοϋ Τόλη Καζατζή (γ.

1938) έχομε θολές παιδικές άπηχήσεις τής Κατοχής, ή όποια έρχεται κάπως, δπου τή συναντάμε, σέ δεύτερο πλάνο. Ή δεύτερη μεταπολεμική γενιά τών πεζογράφων μας όριοθετεϊται μάλλον ώς μετεμφύλια. "Οσο γιά τόν πεζογράφο Σάκη Παπαδημητρίου (γεν. 1940), πού βρίσκεται άκριβώς στό τελευταίο χρονικό δριο τής δεύτερης μετα­ πολεμικής γενιάς, άνιχνεύομε μάλλον τήν άτμόσφαιρα μιάς ραγδαία καί σπασμωδικά μεταβαλλόμενης κοινωνίας πρός τήν κατα­ ναλωτική της μορφή. ΚλεΙτος Κύρου

γενιάς. β) "Οσοι γεννήθηκαν τό 1928, στό τέλος τής Κατοχής είναι 16 ετών καί στό τέλος τοϋ Εμφυλίου 21έτώ ν· στη μέση των άνώτερων σπουδών τους. Στό κέντρο τής γενιάς βρίσκονται δσοι γεννήθηκαν στά 1922 καί 1923. Συνεπώς, γενικεύοντας (καί μέ δλο τόν κίνδυνο πού έχουν οί γενικεύσεις, αν τίς πάρομε σχηματικά καί ώς άποκλειστικό κρι­ τήριο): τό σύνολο τής γενιάς αύτής καθορί­ ζεται άπό τόν Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Δέν είναι χωρίς σημασία δτι (έκτος άπό 3 έξαιρέσεις) οί ποιητές αύτοί έμφανίζουν τό πρώιμο έργο τους μετά τήν έναρξη τοϋ Β' Παγκοσμί­ ου Πολέμου, μέσα στήν Κατοχή καί στά πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Συνεπώς πρόκειται γιά μιά κατηγορία ποιητών, γιά μιά γενιά, πού διαμορφώνεται πνευματικά στά χρόνια τής Κατοχής, καί αύτά τά χρόνια δρουν στό έργο τους ώς τραυματικές έμπειρίες. ’Επαλήθευση τών διαιρέσεων αύτών έκα­ να έξετάζοντας καί τό έργο τών πεζογράφων τής αντίστοιχης περιόδου. Μολονότι ξεφεύγω άπό τό συγκεκριμένε) θέμα μου, τήν εξέταση τών ποιητών, ένδεικτικά άναφέρω δτι τό χρονικό «φράγμα» πού θέτω γιά τό χωρισμό τής πρώτης άπό τή δεύτερη μεταπολεμική γενιά, τό 1928, ικανο­ ποιεί καί τή διαίρεση τών πεζογράφων. "Αν είναι σωστό δτι στήν πρώτη μεταπολεμική γενιά άνιχνεύονται άμεσα οί έμπειρίες της

Π α ιδ ε ία ‘Α πό τούς 47 οί 33, δηλ. 70%, ή έχουν τελειώσει μιά άνώτατη σχολή ή έχουν παρα­ κολουθήσει μαθήματά της. Οί 29, δηλ. 62%, έχουν καί μεταφραστικό έργο, οί 27, δηλ.

57%, έχουν καί κριτικό ή δοκιμιακό έργο, 2 (Κώστας Στεργιόπουλος, Ά ντ . Δεκαβάλλες) είναι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι,'! έχει φοι-

Γιώργος Γεραλής

41

δηλ. 9%, έδρασαν πνευματικά στή Θεσσαλο­ νίκη, καί οί ύπόλοιποι 43, δηλαδή 91%, στήν ’Α θήνα. Συνεπώς τό σύνολο τοϋ βάρους τής γενιάς αυτής έπεσε στήν ’Αθήνα. Ε π α γ γ ε λ μ α τ ικ ή κ α ί ο ικ ο ν ο μ ικ ή κατάσταση 10, δηλ. 21%, ζοϋν άπό έλεύθερα έπαγγέλματα. 18, δηλαδή 38%, δούλεψαν ένα κάποιο διάστημα σέ δημόσιες ύπηρεσίες ή δημοσίου δικαίου. 7, δηλαδή 15%, σέ ιδιωτι­ κές εργασίες. 8, δηλαδή 17%, είναι ανεπάγ­ γελτοι ή μέ επαγγέλματα άκαθόριστα, καί 2 (Δεκαβάλλες, Στεργιόπουλος) είναι πανεπι­ στημιακοί καθηγητές. Μά κάθε έπιφύλαξη δίνω καί τά ακόλου­ θ α στοιχεία: Σέ πολύ καλή οικονομική κατάσταση βρί­ σκονται 4, δηλαδή 9%, σέ καλή 11, δηλαδή 23%, σέ μέτρια 23, δηλαδή 49%, καί σέ σχετικά κακή 9, δηλαδή 19%. Συμπτύσσον­ τας: Σέ πολύ καλή καί καλή είναι οί 32%, καί οί 68% σέ μέτρια καί σχετικά κακή.

τήσει μόνο στό δημοτικό σχολείο. Στή μεγάλη συνεπώς πλειοψηφία τους πρόκειται γιά γενιά διανοουμένων, δπως καί ή προηγούμενη. Πιό συγκεκριμένα: 9, δηλ. 19%, τέλειωσαν φιλοσοφικές σχολές (Βακαλό, Βαβούρης, Γεραλής, Φωκάς, Παυλέας, Δάλλας, Βότση, Στεργιόπουλος, Εύστρατιάδης), 7, δηλ. 15%, τέλειωσαν νομική σχολή (Βαρβιτσιώτης, Θασίτης, Κύρου, Γονατάς, Δεκαβάλλες, Κότσιρας, Πατρίκιος), 4, δηλ. 9%, τέλειωσαν τήν ιατρική σχολή (Σινόπουλος, Παπαδίτσας, Νικολαΐδης, Ά ναγνωστάκη), 1 (Κακναβάτος) τέλειωσε τή μαθηματική σχο­ λή, Ι(Σαραντής) τέλειωσε οικονομικές έπιστήμες, 1 (Κωσταβάρας) τήν οδοντιατρική σχολή, 1 (Δημουλάς) τή σχολή πολιτικών μηχανικών του Ε.Μ. Πολυτεχνείου. Σύνολο αποφοίτων άνωτάτων σχολών: 24, δηλ. 51%. Τ ό π ο ς δ ια μ ο ν ή ς κ α ί π νευ μα τικής δρα στηριότητα ς Στήν Ά θήνα-Π ειραιά γεννήθηκαν 19, δηλ. 40%. Στή Θεσσαλονίκη 4, δηλαδή 9%, στήν έπαρχία 18, δηλαδή 38%. Στό έξωτερικό 3 (Βαλαωρίτης: Λωζάνη, ’Αλεξάνδρου: Λένιγκραντ, Δεκαβάλλες: ’Αλεξάνδρεια). Έ να ς στή Σμύρνη (Γεραλής) καί μία στήν Κωνσταντινούπολη (Βακαλό). 6, δηλαδή 13%, έζησαν πολλά χρόνια στό έξωτερικό, 4,

42

Σ ν ν ϋ ή κ ε ς κο ιν ω ν ικ ή ς κ α ί π ο λιτ ικ ή ς ζω ή ς Στόν πόλεμο τής ’Αλβανίας έλαβαν μέρος 4 (Καρύδης, Δικταΐος, Παυλέας, Λιάσκας), 2 στή Μάχη τής Κρήτης (Καμπάς, Ά θ α να σούλης), 1 φυλακίστηκε στήν Κατοχή 2 μή­ νες άπό τούς ’Ιταλούς (Νικολαΐδης), 2 πολέ­ μησαν μέ τόν ’Εθνικό Στρατό στόν ’Εμφύλιο (Φραγκόπουλος, Εύστρατιάδης). Στόν ’Εμ­ φύλιο έπίσης: 1 καταδικάστηκε σέ θάνατο (Ά ναγνωστάκης), 5 εξορίστηκαν (’Α λεξάν­ δρου, Λειβαδίτης, Δούκαρης, Πατρίκιος, Κωσταβάρας), άπό τούς όποιους ό 1 (’Α λε­ ξάνδρου) δικάστηκε σέ πολύχρονη φυλάκι­ ση. Τό έργο ή μέρος του τών 16 (ποσοστό 34%) πρόσκειται στό χώρο μιάς άμφισβήτησης τής αστικής ιδεολογίας, 2 πιθανώς πρέ­ πει νά θεωρηθούν άναρχικοί, 2 μάλλον σα­ φώς, καί χαλαρότερα άλλοι 8· δηλαδή 21% πρέπει νά καταταχθοΰν σέ μιά εύρύτερα ιδωμένη αστική Ιδεολογία. Μ ο ρ φ ικ ά σ το ιχεία κ α ί σ ειρ ά έμφ α νίσ εω ς ’Α πό τούς 47 μόνο 8 (Δημάκης, Δικταΐος, Γεραλής, Ά θανασούλης, Σαραντής, Βότση, Δημουλάς καί Στεργιόπουλος) έχουν άρκετής ποσότητας ποιητικό έργο σέ παραδοσια­ κό στίχο καί δύο (Βαλαωρίτης, Δάλλας) μιά μικρή φάση (ενδιάμεσα ό πρώτος, αρχικά ό δεύτερος). Σύνολο 21%. Ά π ό τούς ύπόλοι-

πους έλάχιστοι έδωσαν περιστασιακά από ένα-δύο ποιήματα σέ παραδοσιακή μορφή, που πρέπει μάλλον νά θεωρηθούν άπλές δοκιμές. Τό μέγιστο ποσοστό τής γενιάς αυτής, δηλαδή τό 79%, έχει γράψει αποκλει­ στικά σέ νεοτερική γραφή. Γιά τήν κατηγο­ ρία αυτή τών ποιητών συνεπώς τό πρόβλημα τής ποιητικής έκφρασης φαίνεται νά είναι όριστικά λυμένο. Ε κφράζονται μέ νεοτερική γραφή. Ά ν λογαριάσομε δτι στά χρόνια που άνδρώνεται ή πρώτη μεταπολεμική γενιά γράφεται στήν Ε λλά δα τόσο ποίηση σέ παραδοσιακά μέτρα δσο καί νεοτερική, ή επιλογή τους μπορεί νά έρμηνευθεϊ διπλά καί ταυτόχρονα: (α) δτι έκριναν πώς ή πλάστιγγα έγειρε πρός τήν πλευρά τών νεοτερικών ποιητών τοΰ μεσοπολέμου καί οί νέοι αύτοί ποιητές άποτελοϋν τούς πρώτους εμπειρικούς κριτικούς/άναγνώστες τής «γε­ νιάς τοΰ 30», (β) δτι ή γενιά αύτή βρίσκεται ψυχολογικά έτοιμη νά άπορρίψει τήν «κλει­ στή», «ασφυκτική» παραδοσιακή γραφή. ’Α πό τούς 47: έως τό 1939 έχουν έμφανισθεΐ 5 (ποσοστό 11%), έως τό 1944: 18 (ποσοστό 38%), έως τό 1947: 30 (ποσοστό 64%), έως τό 1954: 44 (ποσοστό 94%)· καί οί τρεις τελευταίοι σέ σειρά έμφανίσεως τοΰ κύκλου: Αύρήλιος Εύστρατιάδης τό 1955, Θανάσης Κωσταβάρας τό 1956 καί Μαντώ Άραβαντινοΰ τό 1962. Ή σειρά τών ποιητών μέ τήν όποια έμφανίζουν ποιήματα σέ έλεύθερο καί άνομοιοκατάληκτο στίχο σέ περιοδικά ή σέ βιβλία τους είναι ή ακόλουθη: ('Όπου σημειώνεται άστερίσκος[*] σημαίνει δτι γίνεται κατά δή­ λωση τοΰ ποιητή, χωρίς νά μπορέσω νά κάνω εξακρίβωση ή πρόκειται γιά μή περατωμένη έρευνά μου. Τά ύπόλοιπα έχουν γίνει μέ αυτοψία στά έντυπα πού άναφέρονται).

1. ΤάκηςΒαρβιτσιώτης (1916). Τό ποίημα «“Ανοιξη» στό περιοδικό «Μακεδονικές Ημέρες», τόμ. Ε', τ. 7-8, Ίούλ-Αΰγ. 1937. Στό τ. 4-5, Μάιος-’Ιούν. 1937, τοΰ ίδιου περιο­ δικού δημοσίευσε 4 μικρά παραδοσιακά ποιήμα­ τα, δπως καί ένα τετράστιχο ποίημα στό περ. «Μορφές», τ. 1, Μαρτ. 1936.

2. Μηνάς Δημάκης (1917). Τά ποιήματα «Στόν ’Αναγνώστη» καί «Πορείες στήν Έρημο» στήν έκδοση «Φύλλα Τέχνης», τεύ­ χος 4ο, 1937. Τά άλλα ποιήματα τής ίδιας έκδοσης, δπως καί τά τρία προηγούμενα όμότιτλα τεύχη, πού άρχι­ σαν νά κυκλοφορούν άπό τό 1935, περιέχουν παραδοσιακά ποιήματα. Τό παλαιότερο πού βρή­ κα: «Θλίψη», περ. «Νέα Ε στία», 1934, τόμ. 26, σ.

653.

,1 Νίκος Φωκάς

'

ι

3. Ά ρ η ς Δικταΐος (1919). Τό ποίημα «Βιογραφικό σχέδιο», στό περ. «Νεοελληνι­ κά Γράμματα», τ. 96 τής 1-10-1938. Ά π ό τό ποίημα αύτό στή συγκεντρωτική έκδο­ σή του «Τά ποιήματα, 1934-1965», 1974, έχει καταχωριστεί στή σ. 54 μόνο τό μισό δεύτερο μέρος, δπου έχει φύγει καί ή μοναδική δμοιοκαταληξία πού ύπήρχε. Ά π ό τήν πρώτη ποιητική του συλλογή, 1934, έως καί τήν τέταρτη, 1938, δημοσί­ ευε παραδοσιακά ποιήματα. Ό Α .Δ . έπέστρεψε καί άργότερα στόν π αραδοσιακό στίχο, δημοσιεύ­ οντας 30 σονέτα μέ έρωτικό θέμα (βλ. στή συγκεν­ τρωτική έκδοση τοΰ 1974, σ.σ. 206-220, μέ χρονο­ λόγηση: 1950. Στήν ίδια έκδοση τοΰ 1974 παρου­ σιάζει καί άλλα poemes en prose τής περιόδου τοΰ μεσοπολέμου πού δέν είχε έμφανίσει οΰτε στήν προηγούμενη συγκεντρωτική έκδοση «Ποιήματα, 1935-1953», τοΰ 1954, δπου άκόμη ένα ποίημα σέ έλεύθερο στίχο μέ τίτλο «Εισαγωγή σέ σύγχρονο σχέδιο», χρονολογημένο έμμεσα στά 1937).

4. Ά νδ ρέας Καμπάς (1919). Τό ποίημα «Περιμέναμε...» στό περ. «Νεοελληνικά Γράμματα», 10-6-1939, καί τέσσερα ποιήμα­ τα στό περ. «Τά Νέα Γράμματα», τ. 7-12, Ίούλ.-Αΰγ. 1939.

5. Ν άνος Βαλαωρίτης (1921). Τρία ποιή­ ματα στό περ. «Τά Νέα Γράμματα», τ. 7-121 Ίούλ.-Δεκ. 1939.

6. Δημήτρης Παπαδίτσας (1922). Τή συλ­ λογή ποιημάτων «Τό φρέαρ μέ τίς φόρμιγ­ γες», 1943.

43

7. Έκτωρ Κακναβάτος (1920). Τή συλλο­ γή ποιημάτων «Fuga», 1943.

8. Τάκης Σινόπουλος. Τό ποίημα «Μελαγ­ χολική Κυριακή», στό περ. «Καλλιτεχνικά Νέα», τ. 26, τής 4/12/1943. Στό ίδιο περιοδικό, τ. 10, 14 Αύγ. 1943, τό ποίημα « Τ δργανο μάγεψε...», καί στό περιοδικό «Γράμματα», τ. 7, Ίούλ. 1943, τό ποίημα «Νυχτε­ ρινό», ήταν σέ παραδοσιακά μέτρα.

9. Γιώργος Παυλόπουλος (1924). Τό ποί­ ημα « Ό Νεκρός Γ.Π.», στό περ. «Ό δυσσέας» (Πύργος), τ. 4, Δεκ. 1943.

10. Πάνος Θασίτης (1923). Τό ποίημα «Έ τσι είναι πάντα», στό περ. «Ξεκίνημα» (Θεσσαλονίκη), τ. 1, 15/12/1944.

11. Στέλιος Γεράνης (1920). Τό ποίημα «Εύδαιμονική πορεία», στό περ. «Ό δυσσέας», τ. 5-6, Γεν.-Φλεβ. 1944, μέ τό πραγματι­ κό του δνομα Στέλιος Παναγιωτόπουλος. Λίγο προηγούμενα καί μετέπειτα δημοσίευσε καί παραδοσιακά ποιήματα.

12. Ε λένη Βακαλό (1921). Δεκαπέντε ποιήματα στό περ. «Τά Νέα Γράμματα», τ. 2 (νέα περίοδος), Μάρτ. 1944.

13. Μανόλης Ά ναγνωστάκης (1925). Τό ποίημα «’Απροσδιόριστη χρονολογία», στό περ. «Ξεκίνημα», τ. 3, τής 20/3/1944. Δημοσίευσε στό περ. (Πειραϊκά) Γράμματα, τ.

3, Σεπτ. 1942, τό ποίημα « 1870-1942» σέ παραδο­ σιακό στίχο.

14. Μίλτος Σαχτούρης (1919). Έ ξ ι ποιή­ ματα στό περ. «Τά Νέα Γράμματα», τ. 3 (ν.π.), Μάιος 1944. Πιθανώς λανθάνει μιά ψευδώνυμη ποιητική συλλογή του «άποκηρυγμένη». Ό Γιάννης Δάλλας στήν «Εισαγωγή στήν ποιη­

44

τική τοΰ Μίλτου Σαχτούρη», 1979, σ. 31, μάς πληροφορεί τώρα γιά τό ψευδώνυμο καί τόν τίτλο: Μίλτος Χρυσάνθης: «Ή μουσική των νησιών μου», 1941.

15. Σταύρος Βαβούρης (1925). Τό ποίημα «Σοφίας κρίματα», στό περ. «Ξεκίνημα», τ.

6-7, Ίούν. 1944.

16. Λύντια Στεφάνου (1927). Τό ποίημα «"Οταν ξυπνά ή πεντάμορφη», στό περ. «Παλμός», τ. 2, Ίούν. 1944, μέ τό πατρικό της έπώνυμο Γεωργούλη. Στό προηγούμενο τεύχος τοΰ ίδιου περιοδικού δημοσίευσε ένα παραδοσιακό ποίημα.

17. Θ .Δ. Φραγκόπουλος (1924). Τό ποίη­ μα «Mantua», στό περ. «Παλμός», τ. 3, Ίούλ.

1944.

18. Νίκος Καρύδης (1917). Τή συλλογή ποιημάτων «Λιοπύρι», 1944.

19. Κλεϊτος Κύρου (1921). Τό ποίημα «Προσμονή», στό περ. «Φοιτητής» (Θεσσα­ λονίκη), τ. 3, τής 5/5/1945.

20. Ε.Χ. Γονατάς (1924). Τό ποίημα «Ή μικρή έξοχική μας πόλη», στό περ. «Παλ­ μός», τ. 8, Ίούλ. 1945, μέ τό ψευδώνυμο Ε. Γονής.

21. Γιώργος Γεραλής (1917). Τό ποίημα «Συνομιλία μέ τή φθινοπωρινή μητέρα», στό περ. «Φιλολογικά Χρονικά», τ. 34, τής 15/ 10/1945. Παραδοσιακά ποιήματα άρχισε νά δημοσιεύει στό περ. «Νέα Ε στία» άπό τό τ. 218, 15/1/1936 κ.έφ. καί ή πρώτη συλλογή ποιημάτων του αύτής τής περιόδου έχει τίτλο «Κύκνοι στό λυκόφως», 1939.

22. Ίάσων Δεπούντης (1919). Τή συλλογή ποιημάτων «’Α πό τή θάλασσα», 1946.

29. Νίκος Φωκάς (1927). Τέσσερα ποιή­ ματα στό.περ. «Αιγαίο»*, τ. 1 (καί μοναδι­ κό), 1946, καί ή ποιητική σύνθεση «Ποίη­ μα», 1947, πού έπαψε νά τήν αναφέρει στά έπόμενα βιβλία του.

30. Λ ίνα Κάσδαγλή (1921). Τό ποίημα «Τό σπίτι», στό περ. «Νέα 'Εστία», τ. 490, τής 1/12/1947. Παραδοσιακά ποιήματα είχε δημοσιεύσει στό περ. «Παλμός» (1944) καί στή «Νέα Ε σ τία», μέ τό πατρικό της έπώνυμο Βλάχου.

31. Σαράντος Παυλέας (1917). Ή συλλο­ γή ποιημάτων «Τό τραγούδι τοϋ ’Ωκεανού», 1948. Σέ παραδοσιακό στίχο ήταν ή πρώτη συλλογή του, «’Αποδημίες», 1939.

32. Γιωργής Κότσιρας (1921). Ή ποιητική συλλογή «'Η χώρα των λωτοφάγων», 1948. Πιθανώς λανθάνουν δημοσιεύσεις ποιημάτων του στό περ. «Νέοι Σταθμοί», τό 1942.

33. Γιώργος Σαραντής (1919). Δύο ποιή­ ματα στή συλλογή «Ή λιοι στό γέρμα», 1948. Λανθάνουν πιθανώς έκδόσεις μικρών τευχιδίων μέ ποιήματα οπήν περίοδο τής Κατοχής, « άποκηρυγμένες».

23. "Αρης ’Αλεξάνδρου (1922). Ή συλ­ λογή ποιημάτων «’Ακόμη τούτη ή άνοιξη», 1946.

24. Γιώργος Γαβαλάς (1922). Τό ποίημα «Καρτερώντας τούς θεούς», στό περ. «’Ελεύθερα Γράμματα», τής 8/2/1946.

25. Κρίτων Ά θ ανασούλης (1916). Τό π οί­ ημα «Κρήτη», στό περ. «’Ελεύθερα Γράμμα­ τα», τ. 40, τής 15/4/1946.

Σέ παραδοσιακό στίχο ήταν τά άλλα ποιήματα τής συλλογής, δπως καί ή πρώτη του συλλογή ποιημάτων «Διάχυτες αϊστήσεις», 1940.

34. Γιάννης Δάλλας (1924). Τό ποίημα «Μανασής ό ’Ατλαντικός», στό περ. «Ποιη­ τική Τέχνη», τ. 21, τής 15/12/1945, σ. 545. Παραδοσιακά ποιήματα είχε δημοσιεύσει στά περ. «Νεανική Φωνή», τ. 9-10, Σεπτ. 1944, καί «’Ελεύθερα Γράμματα», 1946.

Οί τρεις πρώτες συλλογές ποιημάτων του (ή πρώτη σέ θεατρική μορφή) 1940, 1943 καί 1944 περιέχουν παραδοσιακά ποιήματα.

26. Ά ντώ νης Δεκαβάλλες (1920). Τό ποί­ ημα «Ό δ ός X, άρ. 74», στό περ. « Ό Κύ­ κλος», τ. 5, του 1946(;). Παραδοσιακά ποιήματα είχε δημοσιεύσει προ­ ηγουμένως σέ άλεξανδρινά φύλλα.

27. Μιχάλης Κατσαρός (1919). Τό ποίημα «Βγενιώ», στό περ. «’Ελεύθερα Γράμματα», τ. 55, τής 15/11/1946. Στό ίδιο περιοδικό είχε δημοσιεύσει ένα π αρα­ δοσιακό ποίημα μέ τίτλο «Τό Μ παρμπερίνικο Καράβι».

28. Τάσος Λειβαδίτης (1921). Τό ποίημα «Τό τραγούδι τού Χατζηδημήτρη», στό περ. «’Ελεύθερα Γράμματα», τ. 55, τής 1 5/11/ 1946.

Δημήτρης Χριστοδούλου

45

Έ ν α παραδοσιακό ποίημα μέ τίτλο «Μάθημα ’Ανατομικής» είχε δημοσιεύσει στό περ. «Φοιτητι­ κή Τέχνη», τ. 2, Μάρτ. 1944.

41. Δημήτρης Χριστοδούλου (1924). Τό ποίημα «Νυχτοφύλακες»*, στό περ. «Μακε­ δονικά Γράμματα», 1952. Ή όμότιτλη συλλογή του κυκλοφόρησε τό 1954.

42. Λουκάς Θ εοδωρακόπουλος (1925). Ή συλλογή ποιημάτων «Σχήμα κραυγής», 1954.

43. Τίτος Πατρίκιος (1928). Ή συλλογή ποιημάτων «Χωματόδρομος», 1954.

44. Κώστας Στεργιόπουλος (1926). Τό ποίημα « Ό τάφος τοΰ Τέλλου Ά γ ρ α » , στό περ. «Ελληνική Δημιουργία», τ. 152, Ίούν.

1954. Ή πρώτη νεανική συλλογή του μέ τίτλο «Χινοπωρινά», 1943, περιείχε ποιήματα παραδοσιακά. ’Επίσης καί τό μεγαλύτερο μέρος τής συλλογής του «Τά τοπία τοϋ φεγγαριού», 1955, περιέχει ποιή­ ματα σέ παραδοσιακό ρυθμό, άλλά μέ άνανεωτικό πνεύμα. "Ολες οί έπόμενες Ανήκουν καί μορφικά στή νεοτερική ποίηση.

Κώστας Στεργιόπονλος Σέ παραδοσιακά ένδεκασύλλαβα δίστιχα ήταν καί ή πρώτη συλλογή του «Federico Garcia Lor­ ca», 1948, πού επαψε νά τήν Αναφέρει στις έπόμενες έκδόσεις του.

35. Βασίλης Λιάσκας (1913). Τό ποίημα « Ό λόγος τοϋ ανέμου», στό περ. «Νέοι Ρυθμοί», τ. 2, Ά π ρ . 1949. Παραδοσιακά ποιήματα άρχισε νά δημοσιεύσει στό περ. «Κυκλάδες» καί άλλοΰ, άπό τό 1931.

36. Νίκος Καροΰζος (1926). Τό ποίημα «Σίμων ό Κυρηναΐος», στό περ. « Ό Αιώνας μας», τ. 7, Ίουλ. 1949.

37. Δημήτρης Δούκαρης (1925). Ή συλ­ λογή ποιημάτων «Προσευχές», 1950.

38. Ό λ γ α Βότση (1922). Ή συλλογή ποι­ ημάτων «’Ερημικά», 1951. Σέ παραδοσιακούς στίχους είναι ή πρώτη συλ­ λογή της «Ύ μνοι», 1946, δπως καί τά ποιήματά της «’Εμείς», περ. «Καλλιτεχνικά Ν έα», τ. 22, τής 6/11/1943, καί «Καινούριος λόγος», στό περ. «Φοιτητική Τέχνη», τ. 1, 15/1/1944.

39. Ά θ ω ς Δη μούλας (1921). Ή συλλογή «Νέα Ποιήματα», 1951. Μιά συλλογή τού ίδιου χρόνου καί μιά έπόμενη, 1953, περιέχουν καί παραδοσιακά ποιήματα.

40. Α.Θ . Νικολαΐδης (1922). Ή συλλογή ποιημάτων του «Διαβαθμίσεις», 1952.

46

Μαντώ Άραβαντινοϋ

’Α πό Αριστερά πρός τά δεξιά: Τάκης Σινόπουλος, οΐ ζωγράφοι Θέμος Μάϊπας καί Γιώργος Βακαλό, ’Ελένη Βακαλό, Γιώργος Λίκος καί Θ. Δ. Φραγκόπουλος.

45. Αύρήλιος Εύστρατιάδης (1926). Τό ποίημα «Συντέλεια», στό περ. «Νέα Πορεία» (Θεσσαλονίκη), τ. 8, Ό κτ. 1955.

46. Θανάσης Κωσταβάρας (1927). 'Η

συλλογή ποιημάτων «’Αναβίωση», 1956.

47. Μαντώ Ά ραβαντινοΰ (1926). Ή συλ­ λογή «Γραφή Α », 1962.

Ο ι ν ε ο τ ε ρ ικ ο ί π ο ιη τ έ ς τή ς δ ε ύ τ ε ρ η ς μ ε τ α π ο λ ε μ ικ ή ς γ ε ν ιά ς

συνέπεσαν μέ τή μεγαλύτερη κάμψη τής ελληνικής κριτικής. Έ τσι γιά τούς περισσό­ τερους άπό τούς ποιητές αύτοΰ τοΰ κύκλου έχομε έλάχιστες κριτικές, πράγμα πού δέν άνταποκρίνεται στήν άξια τους. Ώ ς κατηγορία ποιητών παρουσιάζει τά λιγότερα χαρακτηριστικά τής γενιάς. ”Αν χρησιμοποιούσαμε τόν δρο τοΰ Ά λμπέρ Τιμποντέ θά τήν όνομάζαμε ένδιάμεση. Κοι­ ταγμένοι άπό μεγαλύτερη χρονική προοπτι­ κή, οί πρώτοι πιθανόν νά ένταχθοΰν στήν προηγούμενη γενιά καί οί τελευταίοι σέ μιά επόμενη. Τό πράγμα θά έξαρτηθεΐ άπό τό μεταγενέστερο έργο τους καί άπό τίς χαρα­ κτηριστικές ποιητικές προσωπικότητες πού θά προκύψουν άπό ένα εύρύτερο σύνολο έργου/έργων τους. Σημείωσα προηγουμένως δτι έχουν τά λιγότερα χαρακτηριστικά τής γενιάς, διότι βρίσκω πώς είναι πολύ σκόρπια κατηγορία. Οί ποιητές πού τήν άποτελοΰν δέν άνήκουν σέ κοινές τάσεις (αισθητικές, ιδεολογικές

ΟΕ 32 ποιητές πού καταχωρίζονται εδώ διαλέχτηκαν άπό ένα σύνολο 81 ποιητών. (Καί εδώ ή άναζήτηση ποιητών πού θά περιληφθοϋν σταμάτησε στά μέσα τοΰ 1974). Δεδομένου δτι οί 28 νεοτερικοί ποιητές τοΰ μεσοπολέμου διαλέχτηκαν άπό ένα σύν­ ολο 61, δηλαδή έπελέγησαν τά 46%, οι 47 τής πρώτης μεταπολεμικής γενιάς άπό ένα σύνολο 133, δηλαδή έπελέγησαν τά 35%, ή επιλογή τής δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς 38% είναι εύνοϊκή, άν ληφθεΐ υπόψη δτι τό άνοιγμα τών έτών τοΰ α' κύκλου είναι 21 έτη, τοΰ β' κύκλου 13 έτη καί τοΰ τελευταίου αύτοΰ κύκλου 12 έτη. Ωστόσο δέν βρίσκω δτι μεροληπτώ ευνοϊ­ κά ώς πρός τή γενιά αύτή, άν ληφθεΐ ύπόψη δτι είναι ή σχετικά πιό άγνωστη κατηγορία ποιητών, διότι τά χρόνια τής ώριμότητάς της

47

γική (1). Συγκεκριμένα: Χριστιανόπουλος, Ζενάκος, Κούσουλας, Ροϋσος Τάσος, Δ α νι­ ήλ, Ά γγελάκης, Χαραλαμπίδης, Τρίκολας καί Νεγρεπόντης καί Μουντές. Οί 4, δηλ. 13%, άποφοίτησαν άπό τή νομική σχολή (Ζακυθινός, Λεοντάρης, Τρύφωνας, Μ πόνος· ό πρώτος άκολούθησε τό διπλωματικό στάδιο), 1 (Μάριος Ά φ εντόπουλος) τέλειωσε τήν ιατρική σχολή, ειδί­ κευση: ψυχιατρική, 5 έχουν ξένα διπλώματα (Ά σλάνογλου, Χατζοπούλου-Καραβία, Ά γ γελάκη-Ρούκ, Δενέγρης, Νανά Ή σαΐα), 1 (Μάρκογλου) άποφοίτησε άπό άνώτατη σχολή οικονομικών επιστημών. Σύνολο άποφοίτων άνωτάτων σχολών 21, δηλαδή 66%.

Ντίνος Χριστιανόπουλος

κ.λπ.), είναι μάλλον μονάδες παρά σύνολα. Τά συμπεράσματα από τό φαινόμενο αΰτό είναι μιά άλλη Ιστορία. Ή η λικ ία σ έ σχέση μ έ τά π ολιτικά /π νευ μα τικά γεγονότα Γεννήθηκαν στά χρόνια άπό 1929 έως 1940. Ά ν θελήσομε κι έδώ νά βρούμε έναν εσωτερικό πυρήνα, θά ήταν δσοι γεννήθη­ καν στά χρόνια 1931-1938, πού είναι 24, δηλαδή τό 75%. "Οσοι γεννήθηκαν τό 1931 είναι 18 χρό­ νων στό τέλος τού Ε μφυλίου πολέμου, ενώ δσοι γεννήθηκαν τό 1938 είναι μόνο 11 χρόνων. Συνεπώς ή γενίκευση γιά τόν κύκλο αυτό τών ποιητών είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη. 'Ωστόσο, μιλώντας διαγνωστικά, θά λέγαμε δτι ή δεύτερη μεταπολεμική γενιά άνδρώνεται μετά τόν ’Εμφύλιο καί ζεΐ τή μετεμφύλια πολιτική κατάσταση δπως αυτή διαμορφώ­ νεται στήν Ε λλάδα. Μιά πρώτη πρόχειρη έρμηνεία: Ή α ν α ­ σφ αλής κοινωνική καί πολιτική κατάσταση, σέ συνδυασμό μέ τήν έλλειψη έμπειριών άπό τό πρόσφατο «ήρωικό καί πένθιμο» παρελ­ θόν, φέρνει τή μικρή ή μεγάλη άπόκλιση τής κατηγορίας αύτής τών ποιητών ως πρός τά σαφή αίσθητικά/ίδεολογικά σχήματα.

Παιδεία Ά π ό τούς 32, οί 10 (δηλαδή 31%) έχουν μεταφραστικό έργο, καί 8 (δηλαδή 25%) έχουν καί κριτικό έργο. Οί 10 (δηλαδή 31%) άποφοίτησαν: άπό τή φιλοσοφική σχολή (8), άπό τήν άρχαιολογική (1) καί άπό τή θεολο-

48

Τ ό π ο ς δ ια μ ο ν ή ς κ α ί π νευ μα τικής δρα στηριότητα ς Στήν Ά θήνα -Π ειραιά γεννήθηκαν 13, δη­ λαδή 41%, στή Θεσσαλονίκη 4, δηλαδή 12%, 2 γεννήθηκαν στήν Κύπρο καί οί υπόλοιποι (ποσοστό 47%) γεννήθηκαν σέ επαρχιακές πόλεις. 5 δρουν πνευματικά στή Θεσσαλονί­ κη, δηλαδή 16%, 2 στήν Κύπρο (Χαραλαμπί­ δης, Πασιαρδής), 2 στό εξωτερικό (Δανιήλ, Τρύφωνας) καί οί ύπόλοιποι 23, δηλαδή τό 72%, στήν ’Αθήνα. ’Ε π α γ γ ελ μ α τ ικ ή κατάσταση Σέ δημόσιες υπηρεσίες, τράπεζες ή ιδιωτι­ κή έκπαίδευση έργάζονται ή εργάστηκαν 12, δηλαδή 38%, σέ ελεύθερα επαγγέλματα καί δημοσιογραφία 14, δηλαδή 44%, ένας (Γ. Δανιήλ) διδάσκει σέ πανεπιστήμιο τού Το­ ρόντο, οί δύο Κύπριοι εργάζονται στό Ρ α ­ διοφωνικό) Ι(δρυμα) Κ(ύπρου), καί οί υπό­ λοιποι είτε δέν άσκοΰν βιοποριστικό έπάγγελμα είτε δουλεύουν σέ άκαθόριστα έπαγγέλματα. Σ υ ν θ ή κ ε ς κ ο ιν ω ν ικ ή ς κ α ί π ο λ ιτ ικ ή ς ζω ή ς "Οσοι στρατεύθηκαν υπηρέτησαν τή θη­ τεία τους λίγα (ή άρκετά) χρόνια μετά τό τέλος τού ’Εμφυλίου πολέμου. Οί δύο Κύ­ πριοι πολέμησαν κατά τής Τουρκίας (εισβο­ λή τού Ίουλίου-Αύγούστου 1974. ’Ανήκαν στήν πλευρά Μακαρίου.) Στόν κύκλο αύτό δέν έχομε περίπτωση σαφούς σύγκρουσης μέ τίς άρχές στό καθη­ μερινό πεδίο. Ω στόσο στό έργο 12 τουλάχι­ στο (ποσοστό 40%) υπάρχει μιά κάποια φάση, τό λιγότερο, πού άνιχνεύονται σαφείς τάσεις «έπαναστατημένων». Διστάζω νά τούς κατατάξω στήν άριστερά, μέ τήν παρα­

δοσιακή έννοια τοΰ δρου, διότι στους περισ­ σότερους ή αμφισβήτηση ύπερβαίνει τά πλαίσια μιας ορθοδοξίας, άκόμη καί έκείνης πού θά μπορούσε νά ένταχθει στήν αριστερή της αντιπολίτευση. "Ομως άς σημειωθεί δτι μερικοί τοΰ κυκλώματος αύτοΰ δημοσιεύουν στό περ. «Επιθεώρηση Τέχνης». Δύο ή τριών τό έργο εντάσσεται στήν όρθόδοξη χριστιανική αντίληψη, μέ διαφο­ ρετική μορφή άφομοίωσης τής παράδοσής της. Δύο εμφανείς κύκλους μπορούμε νά παρατηρήσομε σχηματισμένους από τή γενιά αύτή των ποιητών: Ό ένας βρίσκεται στό περιοδικό «Διαγώ­ νιος», πού εκδίδει άπό τό 1958, μέ ένδιάμεσες διακοπές, ό Χριστιανόπουλος στή Θεσ­ σαλονίκη. Ό άλλος είναι έκεϊνος πού σχηματίζεται μέσα στό περιοδικό «Μαρτυρίες», 19621964 καί 1965, 1966 (11 έν δλω τεύχη) καί συνεχίζεται έν μέρει άπό τούς νεότερους καί αποκλειστικά μέ δοκίμια στήν έκδοση «Ση­ μειώσεις», άπό τό Σεπτ. 1973 καί έως Δεκ.

1978, 16 τεύχη. ’Αλλά ή έξέταση καί ή σημασία τους ξεφεύγει άπό τά πλαίσια αυτών τών παρατη­ ρήσεων. Μ ο ρ φ ικ ά στο ιχεία κ α ί σ ειρά έμφανίσεω ς Οί ποιητές αυτοί άρχίζουν νά δημοσιεύ­ ουν μετά τό τέλος τοΰ ’Εμφυλίου πολέμου, καί έως τό 1958 έχουν έμφανισθεΐ οί 20 (ποσοστό 63%), έως τό 1962 οί 25 (ποσοστό 78%), έως τό 1964 οί 28 (ποσοστό 88%). Οί τρεις τελευταίοι πού καθυστερούν τήν έμφάνισή τους είναι: Βασ. Μ πόνος τό 1964, Νανά Ή σαΐα τό 1969 καί Νίκος Τρίκολας τό 1970. Καί έδώ έχομε τήν άκόλουθη σειρά έμφα­ νίσεως: Ι.Ν τίνος Χριστιανόπουλος (1931). Τό ποίημα «Βιογραφία», στό περ. «Μορφές», τ.

3 (35), Αΰγ. 1949. ’Ελάχιστα παραδοσιακά ποιήματα είχε δημοσι­ εύσει σέ προηγούμενα τεύχη τού ίδιου περιοδικού.

2 Νίκος - Ά λέξης Ά σλάνογλου (1931). Μέ ποίημα* στό φοιτητικό περιοδικό «Πυρ­ σός» (Θεσσαλονίκη), τό 1950.

3. Κική Δη μούλα (1931). 'Η συλλογή «Ποιήματα», τό 1952, μέ τό πατρικό της έπώνυμο Ράδου.

4. Ά λέξης Ζακυθινός (1934). Ή συλλογή ποιημάτων «Τά θολά τζάμια», τό 1954.

Κική Δη μούλα

5. Βύρων Λεοντάρης (1932). Ή ποιητική συλλογή «Γενική Αίσθηση», 1954. Τρία άπό τά ποιήματα τής συλλογής σέ παρα­ δοσιακό στίχο.

6. Ζέφη Δαράκη (1937). Ή συλλογή ποιη­ μάτων «'Εσπερινοί Περίπατοι»,* 1954. Σιωπηρά έχουν άποκηρυχθεΐ ή πρώτη συλλογή τού 1954 καί ή έπόμενη, «Λυρικοί Στοχασμοί», 1958. Τό ποίημά της «Λύτρωση» (περ. «'Ελληνική Δημιουργία» τόμ. ΙΓ', 1954, σ. 245) ήταν σέ παραδοσιακό στίχο.

7. Γεράσιμος Λ υκιαρδόπουλος (1936). Τό ποίημα « Ά ς πούμε...», στό περ. «Νέα Ε στία», τ. 653, τής 15.9.1954, σ. 1381. Στό προηγούμενο τεύχος, τό ποίημα «’Απορία» είναι σέ παραδοσιακό ρυθμό.

8. Λεωνίδας Ζενάκος (1932). Ή ποιητική συλλογή «Ταίναρο», 1955.

9. Λουκάς Κούσουλας (1929). Πέντε ποι­ ήματα στό περ. «Νέα Πορεία», τ. 4, Ίούν.

1955, σ.σ. 174-176.

10. Τάσος Πορφύρης (1931). Τό ποίημα «Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα», στό περ. «’Επιθεώρηση Τέχνης», τ. 7, Ίούλ. 1955, σ.

46.

11. Γιάννης Νεγρεπόντης (1930). Τό ποί­ ημα «’Ωδή σ’ ένα χαμένο εΐκοσόφραγκο», περ. «’Επιθεώρηση Τέχνης», τ. 12, Δεκέμ.

1955, σ.σ. 477-478 (ύπογράφει: Τζών Νε-

49

Θωμάς Γκόρπας

γή ποιημάτων «Παρακαταθήκη», 1957. Γιάννης Νεγρεπόντης

γρεπόντης). Πιθανώς ύπάρχει προηγούμενη, ψευδώνυμη, έμφάνισή του.

12. Λεία Χατζοπούλου-Κ αραβία (1932). Ή ποιητική συλλογή «Σχέδια στό νερό», 1956. ’Αγνόησα παλαιότερες δημοσιεύσεις της, τό 1951 -1953, στό περ. «Suny Days» (Κολέγιο Θηλέων), γιατί θεώρησα δτι άνήκουν στις μαθητικές δημοσιεύσεις, πού τίς άπέκλεισα ώς κριτήρια μιας βασικής κριτικής (δχι φιλολογικής) προσέγγισης.

13. Μάρκος Μέσκος (1935). Τό ποίημα «Ειρήνη», στό περ. «’Επιθεώρηση Τέχνης», τ. 13, Ίαν. 1956, μέ τό ψευδώνυμο Κουλής Αύγερινός. Τό 1976 έξέδωσε έκτός έμπορίου τή συλλογή «’Ιδιωτικό νεκροταφείο», δπου 12 παραδοσιακά ποιήματα.

14. Κατερίνα Ά γγελάκη-Ρούκ (1939). Τό ποίημα «Μ οναξιά», στό περ. «Καινούρια Ε ποχή», φθινόπωρο 1956, σ. 212.

15. Θωμάς Γκόρπας (1935). Τό ποίημα «’Α θήνα 1956, όδός Ά θ η νά ς» , στό περ. « Ό λογοτέχνης», τ. 6, 1957, καί ή συλλογή ποιημάτων «Σπασμένος καιρός», 1957.

16. Τάσος Ροΰσος (1934). 'Η συλλογή ποιημάτων « Ό πρώτος πηλός», 1957.

17. Ματθαίος Μουντές (1935). Ή συλλο­

50

Ποίημά του παραδοσιακό συνάντησα στό περ. «Κυπριακά Γράμματα», τ. 237, Μάρτ. 1955, σ.

119.

18. Γιώργος Δανιήλ (1936). Ή συλλογή ποιημάτων «Κύκλος», 1957.

19. Πρόδρομος Μάρκογλου (1935). Τό ποίημα «Ρέκβιεμ»,* στήν έφ. «Έ ρευνα» (Καβάλα), 4/8/1958.

20. Ά νέστης Εύαγγέλου (1937). Τό ποίη­ μα «Προετοιμασία καί ώρες άναμονής πρίν από μακρύ ταξίδι», περ. «Τό περιοδικό μας», τ. 6, Δεκ. 1958, σ. 154.

21. Ά νδ ρέα ς Ά γγελάκης (1940). Τό ποί­ ημα «Ελένη», στό φοιτητικό περ. «Έστιάς», τ. 3, Δεκ. 1960.

22. Κυριάκος Χαραλαμπίδης (1940). Τό ποίημα «Ζωή», στήν έφ. «Κύπρος», τό 1957. Στόν έλλαδικό χώρο: Ή συλλογή ποιημάτων «Πρώτη πηγή», 1961, γιά τήν όποια (ώς σαφής πιστοποίηση τής ένταξής του στόν έλλαδικό χώρο) καί κριτική: Νικηφ. Βρεττάκος, περ. «’Επιθεώρη­ ση Τέχνης», τ. 77, Μ άιος 1961, σ. 503.

23. Μαρία Κέντρου - Ά γαθοπ ούλου (1930). Ή συλλογή ποιημάτων «Ψυχή καί Τέχνη», 1961.

24. Μ άνος ’Ελευθερίου (1938). Τό ποίη­ μα «Ή τελική λύση», στό περ. «Νέα Π ο­ ρεία», τ. 85, Μάρτ. 1962, σ. 83.

25. Μάριος Ά φεντόπ ουλος (1940). Τό ποίημα «’Εκμαγείο», στό περ. «Πανσπουδα-

στο Τσέρι, έπαρχία Λευκωσίας) άλλά στό δνομα ένός στό κάτω κάτω συμβατικού δρίου δέν έκρινα σκόπιμο νά μήν παρουσιάσω άκόμη έναν αξιόλογο νέο κύπριο ποιητή πού είναι έλάχιστα γνωστός στόν έλλαδικό χώρο. Καταχωρίζεται τελευταίος στή σειρά, γιατί τό πέρασμά του στόν έλλαδικό χώρο πιστοποιείται πολύ καθυστερημένα. Π άντως άκαταχώριστες γνώσεις τοϋ έργου του ύπάρχουν πολύ πριν άπό τήν πρώτη κριτική τοϋ Τάσου Λειβαδίτη, έφ. «Ή Αυγή», 13/3/1977, καί τοϋ φιλόλογου καί κριτικού Τάσου Λιγνάδη, ό όποιος μιλώντας στήν «'Εταιρεία Σπουδών», στίς 1 4/4/ 1975, γιά τό «κυπριακό θέατρο», άναφέρθηκε πολύ ευνοϊκά στά θεατρικά έργα τοϋ Μ. Πασιαρδή. Ε π ίσ ης στό ίδιο τό ποιητικό έργο τοϋ Μ.Π. παρατηρούμε άφθονες «συνομιλίες» του μέ έλληνες συναδέλφους του.

Ο ι π ο ιη τ έ ς κ α ί τ ό έ ρ γ ο τ ο υ ς

Άνέστης Ευαγγέλου

στική», τ. 39-40, Μάιος 1962, καί τό ποίημα «Πρόλογος στό σπαθί», στό περ. «Ε πιθεώ ­ ρηση Τέχνης», τ. 92, Αϋγ. 1962, σ.σ.

179-180.

26. Γιολάντα Πέγκλη (1934). Ή συλλογή ποιημάτων «Λάζαροι έν αποσυνθέσει», 1964.

27. Χρίστος Τρύφωνας (1934). Ή συλλο­ γή ποιημάτων « Α πολογία Σίσυφου», 1964.

28. Τάσος Δενέγρης (1935). Τρία ποιήμα­ τα στό περ. «Πάλι», τ. 2-3, 1964.

ΟΙ ποιητές πού άναφέρθηκαν έπελέγησαν μέ τά κριτήρια (θετικά καί αρνητικά) πού σημείωσα πιό πάνω. Μετά δμως άπό τήν επιλογή των ποιητών έρχεται τό θέμα τής επιλογής καί τής παρουσίασης τοϋ έργου τους. ”Α ν ό σκοπός μας είναι νά δείξομε τή γέννηση καί τήν ανάπτυξη τής μοντέρνας μας ποίησης, ή έπιλογή των άντιπροσωπευτικών ποιητών πρέπει νά συνοδεύεται καί μέ τήν έπιλογή τών αντιπροσωπευτικών έργων τους. Νά δίνεται, γιά κάθε ποιητή, τό τμήμα τοϋ έργου του πού νά περιγράφει τό σύνολο. Νά μήν απουσιάζουν τά ποιήματα-κλειδιά πού βοηθούν στήν προσέγγιση καί κατανόηση τοϋ έργου του. Ή θεωρητικά άψογη αύτή αντίληψη προσκρούει, στήν εφαρμογή της, σέ ποικίλα προβλήματα. Διότι ούτε όλοι οί ποιητές είναι ισοδύναμοι ούτε καί τό έργο τους βρίσκεται στό ίδιο επίπεδο. Νά έπιλέ-

Πολύ συχνά τά ποιήματα του είναι μέ παραδο­ σιακό ρυθμό καί μέ όμοιοκαταληξίες. Μιά πρώιμη έμφάνισή του στό νεανικό περ. «Στροφή» μέ τό ποίημα «"Αλωση», πιθανώς τό 1952, δέν έντοπί-

29. Βασίλης Μ πόνος (1933). 'Η συλλογή ποιημάτων «Ή άλως», 1966.

30. Νανά Ή σαΐα (1934). 'Η συλλογή «Ποιήματα 1969», 1969.

31. Νίκος Τρίκολας (1935). Ή ποιητική σύνθεση «Ά γχιβασίη», 1970. Πιθανώς λανθάνει δημοσίευση του. σέ φοιτητι­ κό περιοδικό τό 1958.

32. Μιχάλης Πασιαρδής. «Ποιήματα», Κύπρος, 1962.

Ή

συλλογή

Ό Μ. Πασιαρδής μπαίνει μέ παράβαση τοϋ χρονικού όρίου γεννήσεως (γεννήθηκε τό 1941

51

Κυριάκος Χαραλαμπίδης

|ε ις τούς ποιητές έκείνους πού άσκησαν μιά έπιρροή (καί πού άπασχόλησαν τό κοινό τής ποίησης καί τούς κριτικούς) είναι ένα πρό­ βλημα πού σχετικά εύκολα μπορεί νά ελεγ­ χθεί άν δόθηκε ή σωστή του απάντηση. Νά δώσεις όμως τά άντιπροσωπευτικά ποιήμα­ τα τοΰ κάθε ποιητή με τρόπο πού νά συμφω­ νούν: ό ποιητής, ό άναγνώστης καί ό κριτι­ κός (τρεις παράγοντες τού παιχνιδιού πού άποφασίζουν συχνά τρεις ή περισσότερες, διαφορετικές λύσεις), είναι μάλλον άδύνατο. Α λ λ ά έάν ή έπιλογή (πού αυθαίρετα έστω ονομάζω άντιπροσωπευτική) πετύχει νά προκαλέσει τήν περιέργεια καί τό ενδιαφέ­ ρον τού αναγνώστη καί κατορθώσει ώστε ό άναγνώστης νά θελήσει νά μεταβεΐ άπό τήν έπιλογή στό σύνολο τού έργου τού ποιητή (τό μόνο πού πραγματικά τόν άντιπροσωπεύει), θά έχει έπιτελεστεΐ ό σκοπός της. ’Έτσι ή άλλιώς ό καλός άναγνώστης τής ποίησης δέν μένει στίς άνθολογίες, πού, μέ όλη τήν καλή προαίρεση τοΰ έπιμελητή τους, καταλήγουν σέ αυθαίρετο τεμαχισμό ενός συνόλου πού, όσο πιό άξιόλογος είναι ό δημιουργός του, τόσο περισσότερο παρα­ μορφώνεται ή εικόνα. Συνεπώς ή φιλοδοξία μιας μερικής παρουσίασης ενός έργου δέν είναι παρά νά παραπέμπει τόν άναγνώστη στό σύνολο τοΰ έργου τού ποιητή. Θεωρώ έπίσης ότι ή έπιλογή άπό ένα ποιητικό έργο πρέπει νά είναι έσωτερικά συνεπής· σέ κάθε ποιητή νά δίνονται τά

52

άντιπροσωπευτικά του ποιήματα, πού νά ικανοποιούν όμως ένα κάποιο ποιοτικό κρι­ τήριο. Τό «κάποιο κριτήριο» όμως έπρεπε νά βρεθεί μέσα στό έργο τού ίδιου τοΰ ποιητή. Ζητήθηκε συνεπώς ένα σχετικό κρι­ τήριο. Διότι ένα άπόλυτο κριτήριο (άν υποθέσομε ότι υπάρχει καί πού, πάντως, πρός τό παρόν, ή χρονική προοπτική δέν τό έπιτρέπει, καί πιθανώς μιά ήθική δεοντολογία τό άπαγορεύει) θά έξαφάνιζε σχεδόν όλους τούς δευ­ τερότερους ποιητές στό όνομα μιας άμφισβητήσιμης ποιότητας καί συγχρόνως θά μάς έδινε μιά έλλιπή εικόνα τοΰ φάσματος μιάς έποχής. 'Ωστόσο τό σχετικό κριτήριο (γιά νά είναι έσωτερικά συνεπές) δφειλε νά τηρηθεί έτσι ώστε ό κάθε ποιητής νά μή μάς δίνεται μέ τίς όμαλές, άλλά καί μέ τίς άνώμαλες όψεις του. Νά μήν παρουσιάζονται τά ύψηλά του σημεία, άλλά τυχόν καί μερικά τουλάχιστο άπό τά άσθενή, άρκεΐ νά τόν χαρακτηρίζουν καί νά τόν άντιπροσωπεύουν. "Έτσι ώστε ποιητές καί ποιήματα νά μπαίνουν σέ δοκιμασία καί νά μετριέται ή άντοχή τους. Συγχρόνως δέ ό άναγνώστης νά ξέρει τί άπό τό μέρος θά συναντήσει στό σύνολο τοΰ έργου. ”Α ν όμως τό πρώτο σκέλος αύτής τής έργασίας, πού άφορά στήν έπιλογή τών ποι­ ητών, τό έχει τώρα στή διάθεσή του ό άνα­ γνώστης, τό δεύτερο σκέλος, πού άφορά στήν έπιλογή τών ποιημάτων καί όλοκληρώνει τήν έργασία (τήν ύπερασπίζει ή τήν ύποσκάπτει, μερικά ή όλικά) μένει σύντομα νά παρουσιαστεί, ώστε νά τεθεί τό άντικείμενό της (νά περιγράφεται ή ιστορία τής νεοτερικής μας ποίησης, νά παρακολουθεΐται ή έξέλιξή της, νά διαπιστώνονται οί διαφοροποιήσεις της, νά διαγράφονται έμ­ μεσα οί άξιολογήσεις) σέ όρους συζήτησης.

επιλογή Σ τις σελίδες π ο ύ ά κ ο λο νδ ο ϋ ν ο ι συ νεργά τες το ϋ «Διαβάζω » π α ρ ο υσ ιά ζο υν μ ερικά α π ό ΐά π ιό ένδιαφ έρο ντα β ιβ λία π ο ύ κυκλο φ ό ρ ησ αν το ύ ς τελευτα ίο υς μήνες.

Φ ΙΛ Ο Σ Ο Φ ΙΑ

ή διερεΰνηση τοϋ άνέκφραστου LUDWIG WITTGENSTEIN: Tractatus logico philosophicus. Μετ. Θανάση Κιτσόπονλου. Πα­ ρουσίαση Ζήσιμου Λορεντζάτον. Εισαγωγή Ber­ trand Russel. Φιλοσοφία - Πηγές, άριθ. 20. Παπαζήσης, Αθήνα, 1978. Σελ. 152. Ο Λουδοβίκος Βιττγκενστάιν (1889-1951), αύστριακής καταγωγής φιλόσοφος, υπήρξε ένας άπό τούς στοχαστές πού έπηρέασαν βαθιά τίς θεωρη­ τικές άπόψεις των νεοθετικιστών, καί ιδιαίτερα αύτών πού άνήκουν στόν λεγόμενο «Κύκλο τής Βιέννης» (άνάμεσα σ’ αυτούς συγκαταλέγονται ό Μ. Σλίκ, ό X. Ραϊχενμπάχ, ό Ό τ τ ο Νόυρατ καί ό Χάνς Χ άν). Μαθητής καί άργότερα φίλος τοΰ Μπ. Ράσελ, παρακολούθησε σεμινάρια γύρω άπό τη θεωρία τής Λογικής στό Πανεπιστήμιο τοϋ Καίμπριτζ, καί έξέθεσε τίς βασικές ιδέες του στό έργο «Λογικοφιλοσοφική πραγματεία» (πρώτη δημοσί­ ευση τό 1921), πού άργότερα μετονομάστηκε άπό τόν Τζ. Μούρ σέ «Tractatus Logico - Philosophi­ cus», τίτλος πού παραμέρισε τόν πρώτο. Ξεκινώντας άπό τίς άπόψεις περί λογικού άτομισμοΰ τοΰ Ράσελ, σύμφωνα μέ τίς όποιες ό κόσμος άποτελεϊ σύνθεση γεγονότων τελείως άνεξάρτητων καί αυτόνομων μεταξύ τους, ό Βιττγκενστάιν άναπτύσσει τή θεωρία δτι ή γνώση δέν είναι τίποτ’ άλλο άπό άπλό άντίγραφο αύτών τών γεγο­ νότων. Τά γεγονότα βέβαια δέν μπορούν νά καθο­ ριστούν μέ άκρίβεια, δμως αύτό πού έχουμε τή δυνατότητα νά πούμε είναι δτι οί λογικές προτά­ σεις πού χρησιμοποιούμε είναι άληθεϊς ή ψευδείς έξαιτίας τών γεγονότων. Ά π ό τήν άλλη πλευρά, τά γεγονότα μπορεί νά συναποτελοϋνται ή νά μή συναποτελοΰνται άπό διάφορα μέρη, πού κι αύτά, δν ύπάρχουν, είναι γεγονότα. Ό Μ. Ράσελ στήν εισαγωγή τοΰ βιβλίου δανείζεται άπό τόν Βιττγκενστάιν τό έξής παράδειγμα: ή πρόταση «ό Σωκράτης ήταν ένας σοφός Α θηναίος» άποτελεί-

ται άπό δυό έπιμέρους γεγονότα: (α) «ό Σωκράτης ήταν σοφός» καί (β) «ό Σωκράτης ήταν Α θ η ν α ί­ ος». Καθένα άπό τά δυό αύτά γεγονότα είναι ένα άτομικό γεγονός, άλλά δέν παύει ταυτόχρονα νά ύπόκειται σέ άνάλυση τών ύπόλοιπων στοιχείων του. Έ τσι ή έπιμέρους πρόταση «ό Σωκράτης ήταν σοφός» άναλυόμενη πληρέστερα μάς δίνει τά άκόλουθα συστατικά στοιχεία της: «ό Σωκράτης» καί «σοφός». Τά στοιχεία αύτά, έφ’ δσον προέκυψαν άπό μιά κατά τό δυνατόν πληρέστερη άνάλυ­ ση ένός άτομικοΰ γεγονότος, μπορούμε άπό θεω­ ρητική άποψη νά τά άποκαλέσουμε «άντικείμενα» είτε «διπλά πράγματα». Ό κόσμος λοιπόν περιγράφεται στό σύνολό του κατά τόν Βιττγκενστάιν, στό βαθμό πού δλα τά άτομικά γεγονότα είναι γνωστά, στό βαθμό δηλα­ δή πού γνωρίζουμε κάθε άντικείμενο πού σ’ αύτό άναφέρεται τό κάθε γεγονός. Δεδομένης αύτής τής γνώσης, στή συνέχεια, κάθε λογική πρόταση πού έκφέρουμε μπορεί θεωρητικά πάντα νά είναι άληθινή, αύτόνομη (άφοϋ άναφέρεται μόνο σ’ ένα άτομικό γεγονός) καί έπομένως άνεξάρτητη άπό μιάν άλλη πρόταση πού είναι έξίσου άληθινή καί αύτόνομη. Έ τσι, λ.χ., ή φράση «κάθε άνθρωπος είναι θνητός» ταυτίζεται νοηματικά μέ τήν πρόταση «ό Πέτρος είναι θνητός ή ό Γιάννης είναι θνητός ή ...». Μέ άλλα λόγια, ή γενική άπόφανση «κάθε άνθρωπος είναι θνητός» είναι συνάρτηση τής άλήθειας τών έπιμέρους άποφάνσεων «ό Πέτρος είναι θνητός ή ό Γιάννης είναι θνητός ή...», σχηματίζεται δηλ. άπό τίς τελευταίες μέ τή συν­ δρομή τών λογικών σχέσεων. Μιά πρόταση δμως μπορεί νά είναι ένα άθροισμα λέξεων, δπως μπο­ ρεί νά είναι καί μιά σύνθετη εικόνα ή μιά σειρά άπό είκόνες-παραστάσεις πού έρχονται στό νοΰ τοΰ άνθρώπου. Μέ μιά έννοια λοιπόν ή πρόταση συντίθεται άπό άπροσδιόριστα άριθμητικώς γεγο­ νότα πού έχουν μεταξύ τους μιά αύτονομία. Ή αύτονομία τους αύτή είναι άπρόσφορη γιά κάθε λογική ταξινόμηση, έπειδή άκριβώς ή λογική άναζητά πάντοτε κάποιο κοινό στοιχείο πού νά συν­ δέει δλα τά έπιμέρους γεγονότα καί νά βοηθά μ’ αύτό τόν τρόπο τόν άνθρωπο νά τά έννοεϊ. Έ π ο ­ μένως, συμπεραίνει ό Βιττγκενστάιν, ή λογική έχει καθαρά ταυτολογικό χαρακτήρα, δέν μάς βεβαιώ­ νει γιά τίποτε, οί θεωρούμενες λογικές κρίσεις είναι κενές περιεχομένου καί δέν βοηθούν ούτε στό έλάχιστο τόν άνθρωπο νά κατανοήσει καί νά συλλάβει τήν ούσία τών πραγμάτων. Ά ν λοιπόν ύπάρχει μιά πηγή γνώσης, αύτή

53

ογράφο Λεβάιν είναι τό αίσθημα — άποψη ποΰ είχε Ϋ|δη διατυπω­ θεί άπό τούς έμπειριστές καί πού είχε παραληφθεϊ καί ύποστεΐ έπεξεργασία άπό τούς έκπροσώπους τού κλασικού θετικισμού. Τό αίσθημα, δπως άλ­ λωστε θεωρήθηκε καί άπό τούς νεοθετικιστές, συλλαμβάνει έπιμέρους μόνο καί ύλικά γεγονότα, δηλαδή εικόνες πού είναι μοντέλα τής πραγματι­ κότητας: «Αύτό πού ή εικόνα πρέπει νά έχει κοινό μέ τήν πραγματικότητα ώστε νά μπορεί νά τήν άπεικονίζει μέ τόν τρόπο πού τήν άπεικονίζει — σωστά ή λαθεμένα — είναι ή άπεικονιστική μορφή της εικόνας» (2.161, 2. 17) (σ. 51). Καί έδώ είναι πού ή θεωρία περί λογικής τού Βιττγκενστάιν συναντά τή θεωρία του γιά τή γλώσσα. Ή λογική προκύπτει άπό συντακτικούς κανόνες, πού βοηθούνται στή λειτουργία τους άπό άξιωματικές μεθόδους, άπριόρι δεδομένες καί άνεξάρτητες άπό τόν έμπειρικό κόσμο τού άνθρώπου. 'Ε πομέ­ νως ή σχέση αίτίου-αίτιατοΰ είναι συμβατική καί τά παράγωγα κάθε λογικής άνάλυσης είναι α ύθαίρετα. Έ τσι τά δρια τού κόσμου είναι καί δρια τής λογικής, άφοΰ είναι άδύνατο νά ισχυριστούμε δτι κάτι βρίσκεται έξω άπό τά δρια τού κόσμου χωρίς αύτό νά μή σημαίνει ταυτόχρονα δτι ή δεδομένη λογική είναι άνεπαρκής νά έρμηνεύσει τόν κόσμο. “Α ν λοιπόν γιά τόν άνθρωπο αύτός ό κόσμος είναι ό κόσμος του, τότε καί τά δρια τής γλώσσας πού χρησιμοποιεί καί κατανοεί δηλώνουν τά δρια αύτοΰ τού κόσμου · ή γλώσσα δέν μπορεί νά όρίσει κάτι πού βρίσκεται πέρα άπό αύτά τά δρια. 'Οδηγούμαστε, έτσι, σέ μιά ταυτολογία: ή εικόνα τού γεγονότος έχει μέ τό ίδιο τό γεγονός μιά κοινή δομή, ώστόσο ή δομή αύτή δέν μπορεί νά διατυ­ πωθεί μέ λέξεις, έφ’ δσον είναι αύτή καθαυτή δομή λέξεων καί ταυτόχρονα γεγονότων πού σ'

54

αύτά άναφέρονται οί λέξεις. Καθετί δηλαδή πού προτίθεται νά έρευνήσει τή γλώσσα, πρέπει νά βγει έξω άπό τά δριά της, νά μήν έκφραστεϊ μ” αύτήν: δρα είναι μή έκφράσιμο ή άνέκφραστο, αν θέλουμε νά άκριβολογήσουμε. “Οντας ή λογική καί ή φιλοσοφία μέσα στή γλώσσα, δέν έχουν τή δυνατότητα ν ά μιλήσουν γι’ αύτήν, γιά τό νόημά της. Ό Βιττγκενστάιν, δπως καί άρκετοί νεοθετικιστές, ύποστηρίζουν δτι τό κύριο μέλημά τους είναι νά έκμηδενίσουν τίς έννοιες καί τίς όντότητες πού κρύβονται πίσω άπό τίς λέξεις, ώστε νά άποκαλυφθεΐ μ’ αύτό τόν τρόπο ή γύμνια καί ή άνεπάρκεια τής λογικής, καί νά άποδειχθεϊ έξίσου δτι ή φιλοσοφία δέν είναι τίποτ’ άλλο άπό μιά σειρά τυπολογικών κατασκευ­ ών πού δέν μπορούν νά ύπερβοΰν τήν ταυτολογία. Επομ ένω ς ή λογική δέν είναι ικανή νά μάς προσ­ φέρει βοήθεια γιά νά κατανοήσουμε τή δομή τού σύμπαντος ή γενικώς πράγματα πού βρίσκονται πέρα άπό τά αύθαίρετα χαραγμένα δριά της. Τό πρόβλημα δμως έδώ είναι δτι καί ό Βιττγκενστάιν άποδέχεται τά άδιέξοδα πού τού θέτει ό ίδιος ό λόγος καί ή γλώσσα του. Υ π ά ρ χο υ ν μέν όλότητες, άλλά δέν είναι δυνατό νά μιλήσει κανείς γι’ αύτές λογικά. Μήπως μπορούμε νά μιλήσουμε γιά τή γλώσσα χρησιμοποιώντας μιάν άλλη γλώσ­ σα, πού νά έχει διαφορετική δομή άπό τήν πρώτη; Τό έρώτημα αύτό στό όποιο καταλήγει ό Ράσελ στόν πρόλογο τού βιβλίου (σ. 40) είναι καί ή άφετηρία μιάς τάσης των νεοθετικιστών (μέ ήγέτη τόν Ρ. Κάρναπ) πού θεωρεί δτι γιά νά μιλήσουμε γιά τή γλώσσα πρέπει νά χρησιμοποιήσουμε μιάν άλλη γλώσσα, τή μεταγλώσσα. Έ τσι θ ’ άποφευχθεϊ ή ταυτολογία καί θ ά άποκατασταθεϊ μιά γλωσσική ιεράρχηση δπου ή δομή τής μιάς γλώσ­ σας θ ά έρευνάται άπό μιάν άλλη γλώσσα κ.ο.κ. Τό Tractatus τού Λ. Βιττγκενστάιν είναι ένα βιβλίο πού ή προσπέλασή του είναι δύσκολη. Ό άναγνώστης θ ά πρέπει νά έχει ύπόψη του δτι ό αύστριακός φ ιλόσοφος δέν είναι μεμονωμένο φαι­ νόμενο στήν πορεία τής εύρωπαϊκής φιλοσοφικής σκέψης. Οί έπιδράσεις πού έχει δεχθεί άπό τούς κλασικούς θετικιστές καί τόν Κάντ, άπό τό συμβο­ λισμό καί τόν Τζ. Λόκ, είναι έκδηλες. “Α ν μέ τό ένα σκέλος του βυθίζετάι στό μυστικισμό — καί δέν είναι μικρή ή έπιρροή του στή διαμόρφωση των νεότερων σημειολογικών θεωριών — αύτό συμβαίνει γιατί τό μεγαλύτερο μέρος τού προβλη­ ματισμού του άφορά στή διερεύνηση τού άνέκφραστου, αύτού πού δέν μπορεί νά έπισημανθεΐ μέσω των λογικών κανόνων καί τών άξιωμάτων. Κι δμως αύτή ή προσπάθείά του, τελικά, άναγκάζεται νά προστρέξει στά δεδομένα δρια τής γλώσσας. “Α ρτια ή μετάφραση τού Θ. Κιτσόπουλου καί κατατοπιστική ή εισαγωγή τού Μπ. Ράσελ γιά τό έργο τού Βιττγκενστάιν. Ή παρουσίαση τού Ζ. Λορεντξάτου έξετάξει τόν αύστριακό φιλόσοφο μάλλον σάν ποιητική φυσιογνωμία, μιά πλευρά τού Βιττγκενστάιν πού έπίσης δέν πρέπει νά διαφεύγει άπό τόν άναγνώστη. ΑΛΕΞΗΣ ΖΗΡΑΣ

Ο ΙΚ Ο Ν Ο Μ ΙΑ

σημαντική συμβολή σέ μιά σύγχρονη συζήτηση γιά τή διεϋνή οικονομία CHRISTIAN PALLOIX: Ή διεθνοποίηση τοΰ κεφαλαίου. Μετ. Δημήτρη Σταύρακα. Πράλογοςέπιμέλεια Μάριου Νικολινάκου. Ό Σύγχρονος Καπιταλισμός, άριθ. 3. Νέα Σύνορα, ’Α θήνα, 1978. Σελ. 288. Ο ΚΡΙΣΤΙΑΝ Παλλουά είναι ένας άπό τους ση­ μαντικούς σχετικά νεότερους μαρξιστές οικονομο­ λόγους στή Γαλλία. Δούλεψε γιά μεγάλο διάστημα (έρευνα καί διδασκαλία) στό Πανεπιστήμιο της Γκρενόμπλ καί ιδιαίτερα στό ’Ινστιτούτο Οικονο­ μικών ’Ερευνών καί Σχεδιασμοΰ (IREP). ’Εδώ καί κάμποσο καιρό είναι (άκόμη, νομίζω) καθηγητής στό Πανεπιστήμιο τοΰ ’Αλγεριού. Ή κύρια θεωρητική του δουλειά, καί τό συγ­ γραφικό του έργο, έχει σχεδόν άποκλειστικά συγ­ κεντρωθεί στό χώρο της διεθνούς οικονομίας: «Προβλήματα τής Ανάπτυξης στήν άνοιχτή οικο­ νομία», «Ή καπιταλιστική παγκόσμια οικονο­ μία», «Οί πολυεθνικές έταιρεΐες καί ή διαδικασία τής διεθνοποίησης». Ό πλήρης τίτλος τής έκδοσης τών «Νέων Συνόρων» γιά τήν όποια μιλάμε έδώ είναι «Ή διεθνοποίηση τού κεφαλαίου — στοι­ χεία κριτικής» (ή, πιό πιστά στό γράμμα: κριτικά στοιχεία ή «κομμάτια»), Στό βιβλίο αύτό ξαναβρίσκει κανείς δλες τίς δυσκολίες καί δλα τά ένδιαφέροντα σημεία τού «Οί πολυεθνικές έταιρεΐες...». Πρόκειται δηλαδή στήν πραγματικότητα γιά κεφάλαια, δοκίμια, άναλύσεις κάπως «άτάκτως έρριμμένα». Πράγμα πού κάνει τό βιβλίο ιδιαίτερα συγκεχυμένο. Καί πρόκειται συνάμα γιά τήν καταγραφή μιας σκέψης πού έξελίσσεται πρός διάφορες (δχι πάντοτε Αρ­ μονικές ή προσχεδιασμένες) κατευθύνσεις. Πρά­ γμα πού δίνει στό βιβλίο πλούτο καί ένδιαφέρον. Ό συγκεχυμένος χαρακτήρας τού βιβλίου προ­ έρχεται άπό πολλούς παράγοντες, πού βρίσκει κανείς άτόφιους καί στή γαλλική έκδοση (πού βασίζεται στά υλικά σεμιναρίου στή Γκρενόμπλ). Τά κεφάλαια καί ύποκεφάλαια τοΰ βιβλίου, άκόμα κι αύτά πού δέν έχουν παραπεμφθεί στό παράρτημα (ήδη πολλά, καί πού θά έπρεπε, νά είναι ένταγμένα στό κυρίως κείμενο) είναι πολύ χαλαρά συνδεμένα μεταξύ τους καί ή μετάβαση άπό τό ένα στό άλλο δύσκολα μπορεί νά θεωρηθεί

προφανής. Δέν ύπάρχει τό λιγότερο ή περισσότε­ ρο συστηματικό ξετύλιγμα μιδς ιδέας άπό κάποια άρχή σέ κάποια κατάληξη, ούτε ή λιγότερο ή περισσότερο λογική Απαρίθμηση σημείων έπιλεγμένων μέ κάποιο κριτήριο. Τό σύνολο κουράζει κι αυτούς πού έχουν συνηθίσει στήν πειθαρχία (ή καί σκλαβιά...) τού γαλλικού «πλάνου» καί έκείνους πού έχουν συνηθίσει στήν «Αγγλοσαξονική» διάταξη τής ύλης. Γενικές ιδέες, μεμονωμένες άναπτύξεις κάποιου θέματος, έκτενεΐς βιβλιογρα­ φικές κριτικές παρατηρήσεις, «Ανοίγματα» πρός κάποιες κατευθύνσεις, πού παραμένουν Ανοίγμα­ τα καί μόνο, συμπαρατάσσονται ή παρεμβάλλον­ ται στό ξετύλιγμα τών ιδεών τοΰ συγγραφέα. Στήν έλληνική έκδοση τό βιβλίο γίνεται Ακόμα πιό κουραστικό, γιά μιά σειρά λόγους πού άναφέρονται παραπάνω. Ό πλούτος καί τό ένδιαφέρον τού βιβλίου βγαίνουν άπό τό θέμα αύτό καθαυτό, πού είναι σήμερα ιδιαίτερα έπίκαιρο. Καί κυρίως άπό τίς προσωπικές συμβολές τοΰ συγγραφέα. Παράλλη­ λα μέ τήν κεντρική ιδέα πού Αναπτύσσει μέ τόν ιδιόμορφο τρόπο του, ό Παλλουά μοιράζει Αρι­ στερά καί δεξιά κριτικές ή παρακριτικές μέ ση­ μαντική έμβέλεια. Μερικά παραδείγματα: Δείχνει πώς ή Ανάλυση τής διεθνούς οικονομίας μέ βάση τήν έπιχείρηση, έστω καί πολυεθνική, δέν προσφέ­ ρει καί σπουδαίες δυνατότητες. Πώς οί πολυεθνι­ κές δέν είναι κάν τό καινούριο Αποφασιστικό στοιχείο γιά σοβαρές Αναλύσεις. Πώς ή διάκριση κέντρο-περιφέρεια είναι πηγή «πολλών συγχύσε­ ων», καί πώς θά πρέπει κάποτε νά «χτυπηθεί» (σελ. 59). Πώς ό «πολιτικισμός» είναι «Αδελφός» τοΰ οίκονομισμοΰ (σελ. 42). Πώς ή διεθνοποίηση καί ή Ανάπτυξη τοΰ έθνικισμού μπορούν νά πη­ γαίνουν χέρι χέρι κλπ. Καί βέβαια δλα τά παρα­ πάνω είναι λιγότερο ή περισσότερο όργανικά δεμένα μέ τήν κεντρική Αντίληψη τού συγγραφέα, πού χονδρικά έκτυλίσσεται ώς έξής: Μετά τίς φάσεις διεθνοποίησης τού καπιταλισμού μέσω τού έμπορίου καί στή συνέχεια τού χρηματιστικού κεφαλαίου, σήμερα (Από τόν Β' Παγκόσμιο Πόλε­ μο καί ιδιαίτερα τά χρόνια τοΰ ’60) είμαστε μάρτυρες τής διεθνοποίησης τού παραγωγικού κεφαλαίου καί τής παραγωγής. Στήν καρδιά αύτής τής διαδικασίας είναι ή τάση τού καπιταλι­ σμού γιά αύξηση τής σχετικής ύπεραξίας καί μέσω αυτής καί τής Απόλυτης ύπεραξίας σέ παγκόσμιο έπίπεδο. Ή Ανάπτυξη τοΰ καπιταλισμού γεννάει Ασφαλώς δυό τάσεις: μιά πρός τήν έξίσωση τών δρων παραγωγής καί τών ποσοστών τοΰ κέρδους καί μιά πρός τή διαφοροποίησή τους, πού είναι έξάλλου καί ό κινητήρας τής παραπέρα άνάπτυ­ ξης. Μέ τή διεθνοποίηση φαίνεται νά ένισχύεται, κατά τό συγγραφέα, ή δεύτερη στά πλαίσια τοΰ παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος. Έ τσι «μοιράζονται» ξανά οί διάφορες «χώρες» ή «έθνικά κράτη», Ανάλογα μέ τή θέση πού παίρνουν στήν άλυσίδα τής διεθνοποιημένης διαδικασίας συσσώρευσης τοΰ κεφαλαίου. Ή θέση αύτή δέν κρίνεται άπό τό Αν χωροθετεϊται ή δχι σ’ αυτές τό σύνολο ή τμήματα ένός βιομηχανικού κλάδου π ού

55

διεθνοποιεϊται, άλλά κυρίως άπό τό πώς τοποθε­ τούνται αυτές στή «μοιρασιά» των τομέων καί ύποτομέων παραγωγής μέσων παραγωγής (μέσων γιά τήν παραγωγή μέσων παραγωγής, μέσων γιά τήν παραγωγή ένδιάμεσων μέσων παραγωγής κλπ.). Πράγμα πού μπορεί νά φωτίσει μέ άρκετά νέο τρόπο τήν έξέλιξη των σχέσεων άνάμεσα σέ χώρες δχι μόνο «άναπτυγμένες» καί «ύπαναπτυγμένες», άλλά καί άνάμεσα στίς άναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες μεταξύ τους (καί οί σχετικές άναλύσεις συγκεντρώνονται κυρίως στήν περί­ πτωση τής Γαλλίας). Ό συγγραφέας δίνει καί παραδείγματα τών άναλύσεών τόυ, πού κατά τή γνώμη μου δέν είναι πάντοτε σαφή ή πειστικά. Στή βάση αύτής τής συλλογιστικής πάντως διατυπώνει σκέψεις πού όδηγοΰν στή σύλληψη μιας παγκόσμιας οικονομί­ ας, τής όποιας τά έθνικά κράτη δέν είναι παρά τμήματα, παράγωγα. ’Ακριβώς γιατί έτσι πραγμα­ τώνεται καλύτερα, κατά τόν Παλλουά, ή τάση πρός διαφοροποίηση. Καί στό πλαίσιό της έξάλλου έπαληθεύεται καί έπικυρώνεται ή άφηρημένη διαδικασία διαρκών άνακατατάξεων στήν άνάπτυξη τού συστήματος. Καί αύτό ταιριάζει μέ τή διαπίστωση δτι ό παγκόσμιος καπιταλισμός δέν έχει κεντρική «ύπερεθνική» διοίκηση ούτε άντικαθίσταται αύτή άπό κάποιον «ύπεριμπεριαλισμό». Έ τσι σ’ αύτό τό μοναδικό πλαίσιο (σελ.

143) γιά τή συσσώρευση κεφαλαίου ό συγγραφέας μπορεί νά μιλά γιά τό «πρόβλημα τής διεθνούς πάλης τών τάξεων τού προλεταριάτου». Τά παραπάνω είναι δμως ένας μόνο άπό τούς τρόπους άνάγνωσης τού βιβλίου — ίσως δχι ό μόνος ούτε ό πιό πιστός ή περισσότερο άντιφατικός. Γιατί π.χ. παράλληλα μέ τά παραπάνω ό συγγραφέας μιλάει γιά «πάλη τής ’Αλγερίας» ένάντια στόν ιμπεριαλισμό (τού έθνικού κράτους, τού προλεταριάτου ή τού προλεταριακού κράτους της;) κλπ. Δέν θέλω πάντως νά κουράσω τόν άναγνώστη μέ πολυσέλιδες παραπέρα άναλύσεις. Ό καθένας πού ένδιαφέρεται γιά τά σχετικά θέματα θ ά βρει όπωσδήποτε πολύ ύλικό γιά σκέψη κι άντίρρηση. Θά βρει καί σημαντικές «άπουσίες» ή κενά: πλάι σέ πολύ λεπτομερείς, καί άσφαλώς άκατανόητες γιά δποιον δέν γνωρίζει καλά τή χώρα, άναλύσεις γιά τή Γαλλία καί τή βιομηχανία της, τό πλάνο της κλπ. λίγα ή τίποτε δέν θ ά βρει κανείς γιά τήν ΕΟΚ, τόν ΟΠΕΚ, τό διάλογο Βορρά-Νότου καί τή «νέα διεθνή οικονομική τάξη», τά διάφορα πειράματα ή «μοντέλα» άντίθεσης ή συνύπαρξης μέ τή διαδικασία διεθνοποίησης τού κεφαλαίου, τίς σχέσεις τών πολυεθνικών μέ τό «άνατολικό στρατόπεδο» (καί τίς έταιρεΐες «ρούμπλαρ καί βότκα-κόλα» δπως τίς άποκαλεϊ ό Λέβινσον) κλπ. Ή διαλεκτική τών σχέσεων άνάμεσα στά άναπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη καί τίς πολυεθνικές δέν είναι, κατά τή γνώμη μου, καθόλου σαφής, καί μάλιστα κυμαίνεται άνάμεσα στήν ταύτιση καί τήν παράλληλη ύπαρξη. Τέλος ή «τεχνική» κατά κά­ ποιον τρόπο άνάλυση διαφόρων βιομηχανικών κλάδων δέν είναι πάντοτε σαφές ποιές άκριβώς

56

άνάγκες, καί σέ τί έκταση, έξυπηρετεϊ στό συνολι­ κό κείμενο. Ή έλληνική έκδοση τού βιβλίου θέτει όρισμένα προβλήματα. Ξεπερνάω γρήγορα τίς τεχνικές άτέλειες τής έκδοσης (παρουσίαση τών περιεχομένων, άρίθμηση τών κεφαλαίων καί παραγράφων, κά­ ποια τεχνικά λάθη στήν παρουσίαση στηλών καί γραμμών σέ όρισμένους πίνακες). Δέν είναι ίσως σωστό νά παραεΐναι κανείς άπαιτητικός άπέναντι σ’ ένα μικρό έκδοτικό οίκο πού προσπαθεί σταθε­ ρά νά δώσει «δύσκολα» βιβλία, μέ τίς συνεπακόλουθες οικονομικές δυσχέρειες. Στή συνέχεια μπορεί κανείς νά διαφωνήσει έλαφρά μέ τό Μ. Νικολινάκο, πού έχει τήν έπιμέλεια τής σειράς «ό σύγχρονος καπιταλισμός» στίς έκδόσεις «Νέα Σύνορα». Καί πού στόν πρόλογό του άναφέρεται πολύ γενικά στά «πολυεθνικά μονοπώλια» καί στόν «δψιμο καπιταλισμό» κατά Μάντελ, παίρνοντας έτσι τόν κίνδυνο νά νομίσει ό άναγνώστης δτι ό Παλλουά έντάσσεται στήν προ­ βληματική πού ό ένας καί ό άλλος δρος άντίστοιχα προϋποθέτουν, πράγμα πού άπέχει πολύ άπό τήν πραγματικότητα. Τέλος, τό σημαντικότερο πρόβλημα θέτει ή μετάφραση τού βιβλίου. Ή όποια φέρνει πρόσ­ θετες δυσκολίες στήν άνάγνωση καί κυρίως τήν κατανόηση τού κειμένου. Βασική αιτία δέν φ αίνε­ ται νά είναι ή άγνοια τής γαλλικής γλώσσας, άλλά ή μή έξοικείωση (είναι τό λιγότερο πού μπορεί νά πει κανείς) μέ τήν όρολογία. Κάποια δείγματα: ή άνάπτυξη δέν είναι «άνισόρροπη» (σελ. 30) άλλά άνιση. Τό «cash flow» δέν σημαίνει «ρευστό χρή­ μα» (σελ. 141) άλλά τή διαφορά άνάμεσα στίς τρέχουσες εισπράξεις καί τίς τρέχουσες δαπάνες (είναι δηλαδή ίσο μέ τά άκαθάριστα κέρδη καί τίς άποσβέσεις), καί θά ήταν ίσως καλύτερο νά μείνει στήν άγγλική του έκφραση, δπως ήταν καί στό... γαλλικό κείμενο. Οί «νομοτελειακές τάσεις» (σελ.

38) διαστρεβλώνουν τήν ούσία (δηλ. τήν άντίθεση άνάμεσα σέ «νόμο» καί «τάση») καί καλύτερα θά ήταν νά μείνουν άπλά «τάσεις». Ή valorisation πάντως δέν άποδίδεται άπό τό «άνατίμηση» (σελ.

43), πού συνήθως άποδίδει τή νομισματική έν­ νοια, καί μάλλον θά ταίριαζε περισσότερο τό «άξιοποίηση». Τό rendre compte μέ κανένα τρόπο δέν σημαίνει «λαβαίνω ύπόψη μου» (σελ. 46) άλλά, άντίθετα, «άποδίδω», «έκφράζω», καί είναι σημαντικότατη ή διαφορά στό συγκεκριμένο πλαί­ σιο τού κειμένου. Ή έξέλιξη τού ποσοστού έκμετάλλευσης δέν «έπικάθεται» (σελ. 50) άλλά «παράγεται», «γεννάται» μέσα στήν πάλη άνάμε­ σα σέ καπιταλιστές καί προλετάριους: βέβαια τό «γαλλικό» ρήμα «se generer» πού χρησιμοποιεί ό Παλλουά στό πρωτότυπο είναι καί αύτό τουλάχι­ στον άδόκιμο καί άποτελεΐ άπλή γαλλοποίηση τού άντίστοιχου άγγλικού. Στή σελίδα 52 τό «οΐκονομιστική» δέν άποδίδει σωστά τό economiste, τό οικονομική άπλά θ ά ήταν δ,τι χρειάζεται. Τό «χωρική» διεύρυνση δέν σημαίνει τίποτε (σελ.

75): τό διεύρυνση στό χώρο ή χωροταξική θ ά ήταν ίσως πιό σωστό γιά νά άποδοθεΐ τό έπίθετο spatial. Στή σελ. 77 ό καταμερισμός τής έργασίας

άντικαθίσταται από τή «διαίρεση» της, πού δέν σημαίνει καί πολλά πράγματα. Οί «μηχανέςέργαλεϊο» (σελ. 78 καί άλλου) είναι στήν πραγμα­ τικότητα οί έργαλειομηχανές. Ό «κλάδος έμπορεύματος» (σελ. 81, πίνακας) δέν άποδίδει τόν δρο filiere, σωστότερο θά ήταν τό «κύκλωμα». Στόν ίδιο πίνακα τό ΙΑΑ δέν σημαίνει τίποτε, είναι άπλώς τά γαλλικά άρχικά γιά τίς «γεωργικές βιομηχανίες». Στόν ίδιο πίνακα ό δρος «ύλικά κεντρικής μονάδας» έχει μπει άντί τού σωστού «έξοπλισμός σταθμών ήλεκτροπαραγωγής», ή άνάλογης έκφρασης. Στόν πίνακα τής σελ. 96 ή «λογιστική άξια» έγινε «καταμετρηθεΐσα άξια», πού δέν σημαίνει καί πολλά πράγματα. Στόν ίδιο πίνακα τό 8 βίς έννοεϊ 8b. Στή σελ. 125 τό ρήμα transferer (μεταφέρω) έγινε «μεταποίηση», πού καί τό νόημα άλλάζει άλλά καί στή σύνταξη κάνει άκατανόητη τή φράση. Στή σελ. 145, τά «ξυνά φρούτα» · είναι συνετότερα τά έσπεριδοειδή, κλπ. Στις παραπάνω δυσκολίες προσθέτονται καί άλλες πού όφείλονται λίγο στό μεταφραστή, λίγο στόν έπιμελητή καί λίγο στόν ίδιο τό συγγραφέα. Έ τσι ό δρος «κοινωνικός καί οικονομικός σχημα­ τισμός» συντομογραφεϊται άλλοΰ ΚΟΣ (σ. 102) κι άλλού ΟΚΣ, χωρίς περαιτέρω έξηγήσεις. Στή σελ.

43 μάς μιλούν γιά τούς θεωρητικούς τού CME: δέν είναι προφανές ούτε κάν γιά τό γάλλο άναγνώστη δτι έννοεϊ ό συγγραφέας τούς έπίσημους θεωρητικούς τού ΚΚΓ πού χρησιμοποιούν τόν δρο «κρατικός μονοπωλιακός καπιταλισμός» σάν βα­ σικό πλαίσιο στίς άναλύσεις τους καί τόν προφέ­ ρουν μέ τά άρχικά του (δπως καί στά γερμανικά τό άκομψο έκεϊνο «σταμοκάπ»!), άφήνοντας συχνά έκτός κουβέντας τούς άμύητους. Τό ίδιο στή σελ.

54, δπου άναφέρεται ή «Πραγματεία» (μέ κεφα­ λαίο, δπως ή Βίβλος) καί έννοεϊται (φυσικά!) τό δίτομο έγχειρίδιο τού ΚΚΓ πάνω στόν... CME. Επίσης στή σελίδα 76 άναφέρεται ή ΤΕΠΚ, πού μετά άπό άπορία πολλή νομίζω δτι είναι ή «τάση έξίσωσης τού ποσοστού κέρδους» (έλπίζω νά μή γελιέμαι). Τέλος, όρισμένοι πίνακες είναι έξαιρετικά δυσανάγνωστοι (σειρές δχι σαφώς διαχωρι­ σμένες, στήλες πού συνεχίζονται πιό πάνω άπό δσο πρέπει, δείκτες πού έχουν τυπωθεί λάθος ή ξεχαστεϊ κλπ. [σελ. 78, 94, 100...]). Συμπερασματικά: ένα σημαντικό βιβλίο, μέ θέσεις καί άπόψεις πού μετέχουν σέ μιά άπό τίς πιό ζωντανές καί πιό σύγχρονες συζητήσεις πάνω στή διεθνή οικονομία. Μέ άδυναμίες πού όφείλονται στήν άσυστηματοποίητη όργάνωση τής ύλης καί στήν προσκόλληση τού συγγραφέα σέ άντικείμενα καί διαμάχες πού δέν είναι μέσα στίς έμπειρίες καί τίς άνάγκες τού έλληνα, άλλά συχνά καί τού μέσου γάλλου, άναγνώστη. Καί μέ άτέλειεςτής έλληνικής έκδοσης πού έξηγούνται ίσως άπό τίς δυσκολίες δσων έπιμένουν νά θέλουν νά δώσουν στό έλληνικό κοινό βιβλία μέ ποιότητα καί έπικαιρότητα μέσα σέ δυσμενείς έμπορικές συνθήκες, άλλά πού είναι καί άπαραίτητο νά έπισημαίνονται άκριβώς γιατί διεκδικοΰν τήν έκτίμηση καί τή σοβαρή, άντάξια τής προσπάθειάς τους, κριτική. ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ

Λ Α Ο Γ Ρ Α Φ ΙΑ

μιά νέα διάσταση στή λαογρα φ ία ΗΛΙΑ ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ: Υπόκοσμος καί κα­ ραγκιόζης. Γράμματα, ’Αθήνα, 1978. Σελ. 200. Ο κ. Ή λίας Πετρόπουλος δικαιωματικά θά πάρει μιά θέση στήν ιστορία τής έλληνικής λαογραφίας, πού άκόμα γράφεται. Είναι αύτός πού πρώτος μελέτησε τήν πολιτιστική συμπεριφορά τού ύπόκοσμου — καί έξακολουθεϊ μόνος του νά τή μελετάει, κάτω άπό τά ύποπτα, ή καί άνυποψίαστα, βλέμματα ένός μέρους τού λαογραφικού μας κατεστημένου (ό συγγρ., σ. 9-10, γενικεύει, δμως αύτό είναι ένα άπό τά λάθη του). Ή προσπάθειά του αύτή άρχίζει άπό τό 1968, δταν κυκλοφόρησε τά «Ρεμπέτικα τραγούδια». Συνεχίστηκε μέ τά «Καλιαρντά» (1971), τήν «όνοματολογία» τών έλλήνων όμοφυλόφιλων, καί, ένώ έδωσε άκόμα μιά σειρά μέ «ήσσονα» θέματα, χαρακτηριζόμενα δμως άπό τήν ίδια έξυπνη καί άποκαλυπτική ματιά καί ούσιαστική πρωτοτυπία («Τό έλληνικό περίπτερο», «Τό έλληνικό αύτοκίνητο», «Τά κλουβάκια τών πουλιών», δλα στό Παρίσι, στά γαλλικά, τό 1976), κλείνει τήν προσπάθειά του αύτή, ώς τώρα τουλάχιστον, μέ τό βιβλίο του γιά τή σχέση τού ύπόκοσμου μέ τόν καραγκιόζη. Ή σημασία τής δλης προσπάθειας τού κ. Πετρόπουλου βρίσκεται, νομίζω, δχι τόσο στήν άνακάλυψη νέων, άχαρτογράφητων άκόμα άπό τήν έλληνική λαογραφία περιοχών (σέ άλλες χώρες τέτοια ζητήματα είχαν άρχίσει πριν άπό πολλές δεκαετίες νά σπουδάζονται), δσο στό θάρρος του νά τίς περάσει καί στήν Ε λλάδα, δπου άκόμα ή έπιστημονική έρευνα συγχέεται μέ τίς όδηγίες τού σαβουάρ- βίβρ. Ή σύντομη, άλλά σαφής καί, νομίζω, ικανά περιεκτική νέα εργασία τού κ. Πετρόπουλου άσχολεΐται κυρίως μέ τή σύνδεση τού καραγκιόζη μέ τόν ύπόκοσμο, μέσο μιας άπό τίς σημαντικότε­ ρες φιγούρες τού έλληνικού θεάτρου σκιών, τής φιγούρας τού Σταύρακα, ό όποιος άποτελεϊ «μιά τυποποιημένη συμπύκνωση ένός άνθρώπου τού ύποκόσμου» (σ. 7). Ό Σταύρακας άντικαθρεφτίζει, δπως τό δείχνει ό συγγραφέας, τά γνωρίσματα τού άθηναίου κουτσαβάκη, πού είναι, καί αύτός, ή τυποποιημένη μορφή τού άνθρώπου τού ύποκό­ σμου» μετά τό 1880, δταν, μαζί μέ τή φράγκικη ένδυμασία, άρχίζει νά είσάγεται καί ένα φράγκι-

57

Ήλίας Πετρόπονλος κο, νά τό πούμε, ήθος, πού τό υιοθετεί σιγά σιγά ή νεοελληνική κοινωνία. Ό κουτσαβάκης άποδέχεται, μερικά τουλάχιστον, τη φράγκικη ένδυμασία, δχι δμως καί νοοτροπία. Ή νοοτροπία τοΰ κου­ τσαβάκη — καί αυτό είναι ό τρίτος κύριος κρίκος στη σύνδεση τής έπιχειρηματολογίας τοΰ συγγρα­ φέα — σχετίζεται στενά μέ τή συμπεριφορά των κλεφτών καί των άγωνιστών τοΰ 1821, οί όποιοι μέταπέσανε, κάτω άπό τίς συνθήκες πού διαμορ­ φώθηκαν μετά τήν άπελευθέρωση, στην κατάστα­ ση τοΰ ληστή καί τοΰ παράνομου: « Ό κουτσαβά­ κης, ένώ ντύνεται φράγκικα, διατηρεί τό ζω νάρι μέ τά δπλα καί τά λοιπά χρειώδη. "Ολοι οί άρβανίτες πολεμιστές είχανε σελάχι μέ μαχαίρια καί κουμπούρια (...) Βέβαια καί τό στριμμένο μουστάκι οί κουτσαβάκηδες τό δανείστηκαν άπό τούς άντάρτες των βουνών (...). Ό κουτσαβάκης — καθώς οί άντάρτες, καθώς οί ληστές — στήριξε τό κύρος του στά μουστάκια (...). Τό βίαιο ξύρι­ σμα τοΰ μουστακιοΰ έθεωρεϊτο ή ύψίστη προσβο­ λή κατά τοΰ άνδρισμοΰ» (σ. 26-7). Ό κ. Π. φαίνεται πώς μάλλον άγνοεΐ τήν παλαιότερη έργασία τοΰ Γ. Α . Μέγα γιά τόν σπανό στά έλληνικά παραμύθια, δπου έξετάζεται καί τό θ έμα πού τόν ένδιαφέρει: Der Bartlose im neugriechischen Marchen [FFC, N o 157], Helsinki 1955. Ε π ίσ ης ύπάρχει τώρα καί ή έργασία τής βοηθού μου κυρίας Κωνσταντίνας Μπάδα-Τσομώκου γιά τή συμβολική χρήση τής γενειάδας στά χρόνια τής Τουρκο­ κρατίας, στόν 6. τόμο τής «Δωδώνης», δηλαδή τής έπετηρίδας τής Φιλοσοφικής Σχολής τοΰ Π ανεπι­ στημίου Ίωαννίνων. Τελικά οί κουτσαβάκηδες, φαινόμενο τής άρκετά περίπλοκης κοινωνικής κατάστασης πού είχε διαμορφωθεί στή μεταπελευθερωτική Ε λλά δα — καί προπάντων στήν ’Α θήνα — άφομοίωσε καί άλλες τάσεις: « Ό κουτσαβάκης τής Παλιάς ’Α θή­ νας διεμορφώθη κάτω άπό ντόπιες καί ξένες έπιδράσεις. Είδαμε τήν άντανάκλαση τής παραδόσεως τών άνταρτών καί τών ληστών πάνω στή μορφή τοΰ κουτσαβάκη. Ό κουτσαβάκης περι­ κλείει καί στοιχεία πού φτάσανε στήν ’Α θήνα άπό τά Επτάνησα καί, κυρίως, άπό τήν Τουρκία» (σ.

31. Ό συγγρ. έξετάζει καί τά στοιχεία αύτά).

58

Ό κουτσαβάκης έπέζησε ώς τήν πρώτη δεκαε­ τία τοΰ αιώνα μας, μέ τήν παρατήρηση δτι άπό τό 1900 ό ύπόκοσμος έχει πιά τό έπίκεντρό του στόν Πειραιά, ένώ καί ή μορφή καί ή συμπεριφορά τοΰ κουτσαβάκη έξελίχθηκε σέ ένα νέο τύπο, τοΰ «μάγκα» (σ. 46). Ό συγγραφέας συμπληρώνει τή μελέτη τοΰ έλληνικοΰ υπόκοσμου στά τέλη τοΰ 19. αιώνα (τύπος κουτσαβάκη) καί στίς άρχέςτοΰ 20. (τύπος μάγκα) θίγοντας στή συνέχεια πέντε «δύσκολα», δπως τά χαρακτηρίζει καί ό ίδιος, θέματα: τήν άργκό, τήν ύγιεινή, τό σέξ, τό «χασίσι» καί τή σύσταση του πληθυσμού (σ. 48 κ.έ.). Μιά άπό τίς άρετές τοΰ κ. Π. (πέρα άπό τήν κεντρική, έπαναλαμβάνω, άρετή τής ούσιαστικής πρωτοτυπίας τοΰ θέματος) είναι ή πλατιά χρήση ύλικοΰ άπό τά λογοτεχνικά κείμενα τής έποχής. Συντελεί έτσι στήν άποκατάσταση ό λ ό κ λ η ρ ο υ τοΰ κύρους τής κολοβωμένης συνήθως, άπό μιάν άβαθη κριτική άντιμετώπιση, πεζογραφίας τής έποχής. Είναι έντυπωσιακό, δτι σπουδαίο ύλικό γιά τόν ύπόκοσμο έκείνου τοΰ καιρού μας δίνουν ό Παπαδιαμάντης — προπάντων αύτός! — , δ Καρκαβίτσας, δ Χριστομάνος, δ Ροΐδης, δ Μ. Μητσάκης καί άλλοι πολλοί. Βγάζει άκόμα ό κ. Π. άπό τήν άφάνεια τό σπουδαίο χρονογράφο Σταμάτη Σταματίου (Σταμ. Σταμ.) (σ. 44). Τό βιβλίο τοΰ κ. Πετρόπουλου έχει καί έλαττώματα. Τό κύριο είναι, άν μπορώ νά πώ, ή κατάχρη­ ση πού κάνει τής άρετής του, δηλαδή τοΰ θάρρους του. Δέν ξέρω τί είναι αύτό πού τόν ώθεϊ νά ταυτίζει τό θάρρος, πού άπαιτεϊ ή έπιστήμη, μέ τήν άπόφαση νά σνομπαριστεΐ ένα ταρτουφικό κοινό ή, άκόμα χειρότερα, καί νά «γόητευθεϊ» ένα άλλο, τάχα άντικονφορμιστικό, άλλά τό ίδιο, κατά τή γνώμη μου, μικροαστικά σημαδεμένο κοινό, τό όποιο κανονικά θ ά ’πρεπε έξίσου νά περιφρονεί. Δίνω μερικά τέτοια παραδείγματα: «Ή έλληνική γλώσσα είναι μιά γριά πουτάνα» (σ. 50). Είναι μιά φράση χωρίς έπιστημονικό άντίκρισμα, καθαρή παραχώρηση τοΰ συγγραφέα σέ ένα ρηχά, τό ξαναλέω, κουλτουριάρικο, σνομπίστικο κοινό, πού κ α ί αύτός έχει τήν ύποχρέωση νά τό άπομονώσει, γιά νά πάψ ει πιά νά παριστάνει τήν πνευ­ ματική ήγεσία τοΰ τόπου, κι δχι νά τό θωπεύει · άλλο παράδειγμα: «’Επί αιώνες ό έλληνικός λαός ύπήρξε ένας βρώμικος λαός» (σ. 51. Ή φράση είναι μάλιστα ύπογραμμισμένη άπό τό συγγρα­ φέα). Ό έλληνικός λαός ήταν καί έξακολουθεί, σέ σημαντικό άκόμα ποσοστό, νά είναι άκάθαρτος, άλλ’ αύτό δέν άποτελεΐ κανένα είδος έθνικής ιδιαιτερότητας: δλοι οί λαοί ήταν άκάθαρτοι, ζώντας κάτω άπό τίς ίδιες προϋποθέσεις — βρώ­ μικοι ήταν καί οί αύλικοί τοΰ Λουδοβίκου 16., πού άποπατοΰσαν τήν ίδια ώρα καί στήν ίδια αίθουσα πού έτρωγαν. Μέ άλλα λόγια θέλω νά πώ, δτι συχνά ό κ. Π. δίνει έμφαση, μέ ήχηρό τρόπο, σέ πράγματα πού είναι αύτονόητα. Δίνω κι ένα τρίτο παράδειγμα: «Οί κουτσαβάκηδες συνα­ ναστρέφονταν μέ πουτάνες καί μάγκισσες. Δέν είναι άπαραίτητο νά μιλήσω τώρα γιά τήν πολυ­ σχιδή σχέση πορνών καί νταβατζήδων. Ή μάγκισ-

σα, τής Παλιάς ’Α θήνας ή τού Πειραιώς, είναι ή π ιό άπελεν&ερωμένη γυναίκ α τής χώρας της καί τής έποχής της. Κυκλοφορεί δπου καί οποτε θέλει, καπνίζει, μιλάει έλεύθερα, ντύνεται άπλά, άψηφάει τούς άντρες, άδιαφορεϊ γιά τό θεσμό τού γάμου» (σ. 55). ’Εδώ πιά πρόκειται, θ ά έλεγα, γιά μιά πλατωνική έξιδανίκευση (άφήνω πού δέ μάς λέει τίποτα ό συγγραφέας γιά τό ποσοστό τής παρουσίας αύτής στόν πληθυσμό): ή άπομάκρυνση άπό ένα δεδομένο τρόπο ζωής, καί μάλιστα χω ρίς καμιά ταξική συνείδηση, έτσι πού νά μήν πρόκειται, κατά βάθος, γιά άπομάκρυνση άλλά γιά άποκλεισμό, δέν είναι διόλου άπελευθέρωση παρά μόνο ένα άλλο είδος ύποδούλωσης, άλλοτρίωσης καί άποξένωσης. Παρόλο πού ύπεισέρχομαι, έτσι, σέ ζητήματα ύφους — καί τό ύφος είναι ό άνθρωπος — θ ά είχα νά παρατηρήσω στόν κ. Π. δτι μιά πιό συγκρατη­ μένη έκφραση θ ά ύπογράμμιζε άκόμα περισσότε­ ρο τή δεδομένη έπιστημονική σημασία τών έργασιΤελειώνοντας θέλω νά τονίσω τόν πλούτο τού φωτογραφικού καί άλλου ύλικοΰ, πού προσφέρει στήν έρευνα καί αύτό τό βιβλίο τού κ. Π. Μ. Γ. ΜΕΡΑΚΛΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΥΠΟΔΟΜΗ Ισ τ ο ρ ία Ε . X . Κ ά ρρ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

Τ ό μ ο ι 1-2

Π α ιδα γω γ ικά Π . Ρ ίτ σ μ ο ν τ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΠΙΑΖΕ

Ζ . Π ια ζ έ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Ε τ ο ιμ ά ζ ο ν τ α ι ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

Τ όμος 3ος

Ζ. Πιαζέ ΤΟ ΠΑ ΙΔ Ι ΚΑΙ Η Π Ρ Α ΓΜ Α Τ ΙΚ Ο Τ Η Τ Α

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΥΠΟΔΟΜΗ 3ης Σεπτεμβρίου 22 - τ. 5234790

Κ Λ Α Σ ΙΚ Η Π Α ΙΔ Ε ΙΑ

ή αιτιώ δης σχέση μ υ θολογία ς καί τραγω δίας ΖΑΝ-ΠΙΕΡ ΒΕΡΝΑΝ — ΠΙΕΡ ΒΙΝΤΑΑΝΑΚΕ: Μύθος καί τραγωδία στήν άρχαία ’Ελλά­ δα. Μετ. Στέλλας Γεωργούδη. Κέδρος, ’Αθήνα, 1978. Σελ. 260. Η μεταποίηση τού μυθολογικού ύλικού σ’ ένα συγκεκριμένο δραματικό μύθον, σέ θεατρική πράξιν, μέ τά χαρακτηριστικά τού άριστοτελικού όρισμού, συνιστα αύτή καθαυτή τήν τραγωδία. Ή μυθολογία άποτελεΐ τή μοναδική πηγή έμπνευσης τών τραγικών καί οί μύθοι, παραδομένοι μέσα άπό τό έπος ή καθημερινοί, είναι ή διαρκής ύλη γιά τή διάπλαση τής συγκεκριμένης τραγωδίας. Οί δυό έξαιρέσεις (ή κάθε μιά είχε διαφορετική τύχη) τού Φρύνιχου, μέ τήν «Μιλήτου άλωση», καί τού Α ισχύλου, μέ τούς «Πέρσες», έπιβεβαιώνουν τόν κανόνα. Αύτή ή αιτιώδης σχέση μυθολογίας-τραγωδίας είναι — πολύ φυσικά— δχι μόνο ένδιαφέρον άλλά καί πολυσυζητημένο θέμα γιά τούς έλληνιστές. Τό βιβλίο τών Ζ.Π . Βερνάν καί Π.Β. Νακέ «Μ ύθος καί τραγωδία στήν άρχαία Ε λλά δα » άκριβώς σέ μιά πλευρά αύτού τού προβλήματος στρέφεται. Λέω «σέ μιά πλευρά» έπειδή, δπως καί οί ίδιοι οί συγγραφείς όμολογούν, οί έργασίες τους έχουν τό κοινό χαρακτηριστικό τής «δομικής άνάλυσης» τού μύθου, μιας μεθόδου δηλ. πού έφαρμόστηκε, άλλοτε έπιτυχημένα κι άλλοτε δχι, στήν περιοχή τής κοινωνιολογίας καί τής ιστορικής άνθρωπολογίας. Ά λλω στε οί έφτά μελέτες πού συνιστούν τό βιβλίο (οί πέντε πρώτες είναι τού Βερνάν καί οί δυό τελευταίες τού Ν ακέ), δημοσιεύτηκαν, άνάμεσα στά 1967 καί 1972, σέ περιοδικά δχι πάντοτε «αύστηρά» φιλολογικά. Οί-μελέτες π αρουσιάζουν άκριβώς αύτό τό ένδιαφέρον: προσπαθούν νά συλλάβουν τήν τραγωδία ώς σύνθετο «φαινόμενο άρρηκτα κοινωνικό, αισθητικό καί ψυχολογικό» (σ. 12). ’Επιπλέον οί μελέτες αύτές μάς παρουσιά­ ζουν τά καλύτερα δείγματα τής γαλλικής έρμηνευτικής σχολής τών Louis Gernet καί Ζ.Π . Βερνάν. Στή σύντομη εισαγωγική μελέτη «Ή ιστορική στιγμή τής τραγωδίας στήν άρχαία Ε λλάδα: σχε­ τικά μέ μερικές κοινωνικές καί ψυχολογικές συν­ θήκες» (1968), ό Βερνάν τονίζει τή μοναδικότητα τής τραγωδίας ώς ιστορικού φαινομένου. ’Επιση­ μαίνει —ίσως δχι άδικα— δτι τό πρόβλημα τής καταγωγής τής τραγωδίας, πού τόσο άπασχόλησε τούς έλληνιστές, είναι μάλλον ψευδοπρόβλημα (σ.

19). Ά ν τ ’ αύτού πιό σημαντικό θ ά ήταν νά δούμε

59

τήν έμφάνιση της τραγωδίας ώς Ιστορικής στιγμής κοιταγμένης μέ άκρίβεια στό χώρο καί στό χρόνο καί άναλύοντας τό (τεχνικό) λεξιλόγιο καί τίς δομές τοϋ τραγικού έργου νά άποκαλύψου με τό πραγματικό του ύλικό, πού είναι ό κοινωνικός στοχασμός. Ό Β. έπιχειρηματολογεΐ μέ πειστικό­ τητα πώς ή τραγωδία είναι μιά στιγμή άνάμεσα σέ δύό καταστάσεις-χρονολογίες: έκεϊ δπου τό ήρωικό παρελθόν συναντά τό άναδυόμενο δίτομο που μπορεί νά λαβαίνει άποφάσεις γιά τόν έαυτό του. Ή τραγωδία γεννιέται άκριβώς μέ τήν άντίθεση καί σύγκρουση της μυθικής παράδοσης καί τής νομικής καί πολιτικής σκέψης τοϋ 5. αιώνα. Τή στιγμή πού άποφεύγεται ή σύγκρουση αύτή, κα­ θώς τό πρωτογενές μυθικό ύλικό παρακάμπτεται καί ό τραγωδοποιός κατασκευάζει τή δική του φανταστική πλοκή, τό φαινόμενο τραγωδία παύει νά ύφίσταται. Αύτή τή μοναδικότητα τής τραγω­ δίας ώς λογοτεχνικό είδος άναπτύσσει στήν έπόμενη μελέτη του ό Β., «Ε ντά σεις καί άμφιλογίες στήν άρχαία έλληνική τραγωδία» (1969) καί δλοκληρώνεται ή θέση του μέ τό «Προσχεδιάσματα τής βούλησης στήν έλληνική τραγωδία» (1972). ’Α ντιμετωπίζοντας ό συγγραφέας τήν τραγω­ δία ώς κοινωνικό φαινόμενο, γέννημα μιας συγκε­ κριμένης ιστορικής στιγμής, δείχνει (στηριζόμενος άκριβώς στήν άνάλυση τής ήθικής, νομικής καί θρησκευτικής γλώσσας τής τραγωδίας) τήν άντίθεση άνάμεσα στό σύγχρονο «άστικό» παρόν καί στό ήρωικό παρελθόν τής πόλης, καί έντοπίζει τούτη τή σύγκρουση μέσα στό π ρόσωπο τοϋ ήρωα. Ό ήθοποιός-ήρω ας συνεχώς αύτοαναιρεΐται κα­ θώς «παίζει» άνάμεσα στόν α ύθαίρετο καί άπόλυτο χαρακτήρα τοϋ παλαιού ύβριστή βασιλιά καί στό νέο ήθος τοϋ καθημερινού άστού. Στό σημείο αύτό μιλώντας ό Βερνάν γιά τό πρόβλημα τής ένότητας τοϋ τραγικού προσώπου, καί συγκεκρι­ μένα γιά τόν 'Ετεοκλή στούς « Ε π τά », σωστά

60

έπισημαίνει δτι τό πρόσω πο τοϋ ήρωα δέν είναι «προσωπικό» άλλά συνίσταται (καί έκφράζεται) άπό καταστάσεις, τρόπους σκέψης καί συμπερι­ φορές πού άνήκουν σ’ ένα εύρύτερο δλο, στήν πόλη. Έ τ σ ι τίθεται καί τό θέμα τής μή λογικής συμπεριφοράς τοϋ προσώ που-άτόμου, άφοϋ προσδιορίζεται τούτο άπό τίς άλογες καί ά νορθόδοξες στάσεις τής πόλης καί τοϋ μυθολογικού παρελθόντος (πρβ. τίς λέξεις άρά, έρινύς, ατη). Τό σημείο είναι πολύ ένδιαφέρον, καθώς φαίνεται καί άπό αύτή τή σκοπιά δτι ή ένότητα καί ή λειτουργία τού τραγικού προσώ που, δπως καί τοϋ καθημερινού άνθρώπου, έπηρεάζεται καί διαμορ­ φώνεται άπό τή σύγκρουση άλογων καί λογικών δυνάμεων. Τούτη τή διαρκή σύγκρουση άπέδειξε περίτρανα ό E.R. Dodds στό βιβλίο του «Οί Έ λληνες καί τό Π αράλογο», ένα έργο πού περιέρ­ γως δέν άναφέρει ό Βερνάν. Θαρρώ μάλιστα δτι οί δυό αύτές μελέτες θ ά κέρδιζαν δν ό συγγραφέας δέν άφηνε έντελώς έξω άπό τήν έρευνά του άνάλογα φαινόμενα τοϋ έπους καί τής λυρικής ποίησης. Ειδικότερα στόν "Ομηρο, τόν πρώτο «τραγικό», ή άμφιλογία, ή ένταση καί ή δαιμονική κατοχή, πού ό Βερνάν βρίσκει ν ά κυριεύουν τόν τραγικό ήρωα, μαρτυροϋνται πολλές φορές. ’Α ντίθετα ό Β. άποκλείει τόν άνθρωπο τού έπους άπό όποιαδήποτε «δράση», πού, δπως τήν όρίζει, σημαίνει συζήτη­ ση τοϋ άνθρώπου μέ τόν έαυτό του, ζύγισμα τών ύπέρ καί κατά καί ριψοκίνδυνη είσοδο στό άγνω­ στο καθώς άντιμετωπίζει άδήριτες ύπερφυσικές δυνάμεις. Ω σ τόσ ο στό έπος, πολλές φορές, ό ήρωας, μέσα άκριβώς σέ παρόμοιο πλαίσιο μέ τό τραγικό πρόσω πο, άναλαμβάνει δράση καί μάλι­ στα προβληματίζεται μπροστά σέ κρίσιμες κατα­ στάσεις (πρβ. πρόχειρα Ίλιάδα Λ 401κκ., I 408 κκ„ Σ 94 κκ., κλπ.) Τό πρόβλημα τοϋ αύτεξούσιου, τής έλεύθερης βούλησης, στό έπος καί στήν τραγωδία είναι βέβαια πάντοτε άνοικτό. Ό Βερνάν ώστόσο προσ­ φέρει πολλές ένδιαφέρουσες άπόψ εις καί μάλιστα εισάγει στή συζήτηση καί τόν ίδιο τόν ’Αριστοτέ­ λη, μέ τή βοήθεια τού όποιου ξεκαθαρίζει άρκετά τήν κατάσταση. ’Ιδιαίτερα στό σημείο δπου ξ εδια­ λύνονται οί έννοιες τών λέξεων έκώ ν-ακω ν καί προαίρεσις, ή μελέτη άποτελεΐ πραγματική συμβο­ λή. Ό Β. πιστεύει δτι ή «δράση» τοϋ τραγικού ήρωα —καί ειδικά τοϋ Οίδίποδα— κεϊται άκρι­ βώς άνάμεσα στή θεϊκή αιτιότητα καί τήν άνθρώπινη πρωτοβουλία, άνάμεσα στήν ένεργητικότητα καί τό πάθος-πάθημα. Έ τ σ ι ή τραγική ένοχή συνίσταται στήν άντιπαράθεση τής π αλαιός άντίληψης γιά τό άμάρτημα καί στή νέα πολιτική καί νομική αίσθηση γιά δράση. 'Ο Βερνάν δέν τό διατυπώνει μέ τή δέουσα ένταση άλλά φαίνεται ώστόσο καθαρά δτι ό τραγικός ήρωας βρίσκεται συνεχώς σέ μιάν άσταθή ισορροπία άνάμεσα στό έλλογο καί στό άλογο, πράγμα πού τόν ένώνει, δπως είπαμε, καί μέ τίς άλλες μορφές λογοτεχνίας καί μέ τήν καθημερινή ζωή. ’Α πέναντι στήν ένότητα τών τριών πρώτων θεωρητικών μελετών οί δύο άπομένουσες έργασίες τοϋ Βερνάν « Ό "Οίδίποδας” χωρίς σύμπλεγμα» (1967) καί « Ά μφ ιλογία καί άναστροφή. Σχετικά

μέ τήν αινιγματική δομή της τραγωδίας “Οίδίποδας Τύραννος” (1970) φαίνονται, θά λέγαμε, έφαρμογές τής έρμηνευτικής του μεθόδου. Ή πρώτη, γραμμένη μέ τόνο έπιθετικό καί ειρωνικό, κερδίζει τή μάχη έναντίον των ύπερβολικών καί «τραβηγμένων» άπόψεων τής ψυχανάλυσης σχετι­ κά μέ τό περίφημο έργο τού Σοφοκλή. Πιστεύω δτι θά τήν υπόγραφαν οί περισσότεροι κλασικοί φι­ λόλογοι. Ή δεύτερη μελέτη έχει τό χάρισμα δτι ικανοποιεί καί δσους πιστεύουν στή φιλολογική άνάλυση καί δσους διαβλέπουν κοινωνιολογικές καί ψυχολογικές δομήσεις στόν «Οίδίποδα Τύ­ ραννο». Ό αινιγματώδης καί άμφιλεγόμενος χα ­ ρακτήρας τοΰ Οίδίποδα άποδείχνεται μέ τόν κα­ λύτερο τρόπο πού θά άποδεχόταν ό φιλόλογος: μέ τήν άνάλυση τοΰ λεξιλογίου. Σ’ αύτό ό Βερνάν στηρίζεται στις έξαίρετες έργασίες δύο φιλολόγων άγγλικής σχολής, τοΰ W.B. Stanford καί τοΰ Β.

Knox, πού βρίσκουν δτι ή τραγωδία τοΰ Σοφοκλή άποτελεϊ ένα πρότυπο έργο δπου ή άμφιλογία καί ή άναστροφή μποροΰν νά μελετηθοΰν μέ τρόπο ιδανικό. Ή μελέτη τοΰ Βερνάν ώς τή μέση άποτελεϊ δείγμα έξαιρετικής φιλολογικής άνάλυσης καί άποτελεϊ — άπό άλλη σκοπιά— τή χαριστική βολή στήν έρμηνευτική αυθαιρεσία των φροϋδικών. ’Εκεί, άφοΰ άποδειχθεϊ ποιά σημασία έχει γιά τό έργο τό παιγνίδι τής άναστροφής, τής άλλαγής δηλαδή τών ρόλων, ώστε νά φανεί δτι πράγματι ό ήρωας είναι παράδειγμα «διφορούμενου άνθρώπου», ό Β. στρέφεται σέ μιάν άμφισβητήσιμη έρμηνεία τοΰ δλου έργου. Ή τραγική άμφισημία καί ή άμφιλεγόμενη μορφή τοΰ ηρώα άνταποκρίνονται, δπως πιστεύει ό συγγραφέας, στήν πολικό­ τητα πού διακρίνει τόν Οίδίποδα, ό όποιος «παί­ ζει» τούς διπλούς ρόλους τοΰ ήμίθεου, θεϊκού βασιλιά καί τοΰ άποδιοπομπαίου τράγουφαρμακοϋ. Ή παμπάλαια τελετουργία τοΰ φάρ­ μακου, τοΰ έπιλέγμένου έξιλαστήρου θύματος, καί ό θεσμός τοΰ όστρακισμοϋ (σ. 189 κκ.) άντιδιαστέλλονται, πιστεύει ό Β., μέ τή μορφή τοΰ ύβριστη βασιλιά, καί πάνω σ’ αύτούς τούς δύο πόλους δομείται ή τραγωδία. Ή στρουκτουραλιστική αύτή άποψη (τό άρθρο είναι άφιερωμένο στόν Clau­ de Levi-Strauss) άφήνει φυσικά πολλά σημεία τοΰ έργου άπέξω καί ή μεταφορά μέσα σ’ ένα λογοτε­ χνικό έργο ένός άκρως συνειδητοΰ καί προσεκτικοΰ ποιητή, δπως είναι ό Σοφοκλής, θεσμικών ή τελετουργικών σχημάτων έμποδίζει καί στενεύει καί τή δραματική καί τήν ποιητική άνάγνωσή του. Δέν είμαστε δηλαδή καθόλου βέβαιοι δτι ό Σ οφο­ κλής, πέρα άπό τό νά παρουσιάζει τόν Οίδίποδα ώς πρότυπο τής άστάθμιτης άνθρώπινης κατάστα­ σης, έλαβε ύπόψη του τήν πολικότητα τοΰ βασιλιά-φαρμακοΰ καί τής έδωσε μιά «νέα σημασία» (σ. 167). Στό κείμενο ύπάρχει ή τραγική άμφισημία καί ό δίσημος λόγος (αύτό άλλωστε χαρακτη­ ρίζει τόν Σοφοκλή) άλλά ή ύπαρξη μιάς τέτοιας «μυστικής» πολικότητας, πού διαβλέπει ό Βερνάν, ούτε μπορεί νά άποδειχθεϊ ούτε καί θ ά έξυπηρετοΰσε σέ τίποτε τή δραματικότητα τοΰ έργου. Στόν πρόλογό τους οί δύο συγγραφείς ρητά άναφέρουν δτι «τό πρόβλημά μας δέν είναι νά μάθουμε τί

περνούσε άπό τό μυαλό τοΰ Σοφοκλή δταν έγραφε τό έργο του» (σ. 11). 'Ωστόσο ό Βερνάν καί άκόμη περισσότερο ό Νακέ άποδίδουν στόν Σοφοκλή ή στόν Αισχύλο προθέσεις πού μάλλον στά δικά τους έρμηνευτικά πρότυπα ταιριάζουν. Μέ τή μελέτη του «Κυνήγι καί Θυσία στήν “Ό ρέστεια” τοΰ Αισχύλου» (1969) ό Πιέρ Βιντάλ- Νακέ φιλοδοξεί νά άποδείξει πώς ή δόμηση τής τριλογίας στηρίζεται σέ δύο βασικά καί συνε­ χώς έπαναλαμβανόμενα θέματα, τοΰ κυνηγιού καί τής θυσίας. 'Ο Νακέ, άκολουθώντας τίς γνώμες τοΰ Κ. Meuli, πιστεύει δτι άνάμεσα στό κυνήγι (τήν άγρια φύση) καί τή θυσία (τόν πολιτισμό) ύπάρχει μιά γενετική σχέση καί δτι αύτή ή σχέση ύπάρχει μόνιμα σ’ δλη τήν «Όρέστεια». Υ π άρ χει πράγματι —καί σωστά τονίζεται άπό τόν συγγραφέα— ή έντονη καί συνεπής εικόνα τοΰ κυνηγιού καί τής θυσίας μέσα στήν τριλογία, δπως μαρτυρεί τό ποιητικά φορτισμένο κείμενο τοΰ Αισχύλου. ’Αλλά θ ά ήταν μάλλον «στενή» άποψη νά δούμε τήν τριλογία νά στρέφεται ούσιαστικά γύρω άπό τό σχήμα άγρια φύση-πολιτισμός, δπως λάθος ύπήρξε παλιότερα ή άποψη δτι ή «Ό ρέστεια» άντικατοπτρίζει τό πέρασμα άπό τή μητρι­ αρχία στήν πατριαρχία. Τίς ίδιες άδυναμίες τής σχηματικής καί περιο­ ρισμένης άνάλυσης παρουσιάζει καί ή τελευταία μελέτη « Ό "Φιλοκτήτης” τοΰ Σοφοκλή καί ή έφηβεία» (1971). Ό Νακέ, πού άσχολήθηκε μέ τήν άρχή τής άθηναϊκής έφηβείας, διαβλέπει δτι ό νεαρός Νεοπτόλεμος άποτελεϊ προέκταση τοΰ έφηβου πού γιά νά περάσει άπό τήν άγρια φύση καί τήν έρημίανμέσα στήν χώ ραν καί τήν τάξη τοΰ όπλίτη πρέπει νά ύποστεΐ κάποια μύηση καί νά μετέλθει δόλο καί άπάτη. Ό Νεοπτόλεμος άλλάζει συμπεριφορά, ώς ένας νεόφυτος, δπως άκριβώς μεταβάλλεται ή άγρια καί θηριώδης φύση καί μεταστρέφεται σέ ήρεμο καί πολιτισμένο χώρο. Αύτή ή μεταβολή τοΰ γιοΰ τοΰ Ά χιλλέα άπό π αϊδα σέ ανδρα, άπό άνώριμο σέ ώριμο, σωστά τονίζεται άπό τό συγγραφέα, δπως κάνουν καί οί περισσό­ τεροι ύπομνηματιστές τοΰ έργου. Μένει δμως μετέωρη ή ύπόθεσή δτι ό Σοφοκλής άπεικονίζει (ή, χειρότερα, έκφράζει) έδώ ένα θεσμικό σχήμα δπου ό περίπ ολος έφηβος τρέπεται σέ όπλίτη μαχητή. Δ έν θ ά ήθελα νά άναφερθώ στό θέμα τοΰ δόλου καί τίς άπάτης, πού δχι μόνο παρουσιάζε­

61

ται ξ ανά καί ξανά στόν Σοφοκλή (πρβ. τήν «Ή λε­ κτρα») άλλά καί είναι ένα μοτίβο καθαρά έπικό, πράγμα γιά τό όποιο ό Νακέ δεν κάνει λόγο καθόλου. "Ομως ή σύνδεση τοϋ δρκου των έφηβων των Ά π ατουρίω ν καί τοΰ δρκου τοϋ Νεοπτόλεμου δείχνει, θαρρώ, χαρακτηριστικά, τήν άδυναμία πού οί σχηματικές αυτές άναλύσεις παρουσιά­ ζουν. Ό Νακέ πιστεύει (σ. 231) δτι ό Σοφοκλής στόν «Φιλοκτήτη» «κάνει ίσως κάποιον ύπαινιγμό στόν δρκο πού κατασταίνει τόν έφηβο όπλίτη», καθώς ό Ό δυσσέας λέει στό Νεοπτόλεμο σν μέν πέπλευκας οϋτ ένορκος ο ύδ ενί (στ. 72). ’Αλλά ούτε ό ίδιος δ Νακέ δέν μπορεί νά άρνηθεΐ τό γεγονός δτι ό στίχος αυτός άποτελεΐ νύξη τοϋ Ό δυσσέα γιά τόν δρκο των μνηστήρων τής Ε λ έ ­ νης. Ό «ύπαινιγμός» τοϋ δρκου τής έφηβείας γίνεται έντονότερος, κατά τόν Νακέ, στόν στίχο 813, δπου ό Φιλρκτήτης τώρα όρκίζει τό γιό τοϋ Ά χιλλέα δτι δέν θά τόν άφήσει μόνο. ’Αλλά δυό άσχετες καί μάλιστα άντίθετες περιπτώσεις δρκου σ’ ένα έργο (τό θέμα τοϋ δρκου Αλλωστε στήν τραγωδία είναι τόσο κοινό) δέν μπορεί νά Αποδεί­ ξει κανένα συσχετισμό μέ θεσμικά σχήματα ή τελετουργίες πού δέν έχουν σχέση μέ τό έργο. Ή φράση μάλιστα τοΰ Νεοπτόλεμου έμβάλλω μενεϊν (στ. 813), Αποδεικτική κατά τόν συγγραφέα, είναι συνηθισμένη σέ Ανάλογες περιπτώσεις (πρβ. «Τραχίνιες» 1181 καί «Οίδίποδα στόν Κολωνό» 1632). Οί Αντιρρήσεις αύτές (καί δσες Αλλες ύπάρχουν) δέν μειώνουν καθόλου ούτε τό ένδιαφέρον ούτε τήν Αξία τοϋ βιβλίου των Βερνάν-Νακέ. Οί φιλολογικά «Ανορθόδοξες» θέσεις τους κεντρί­ ζουν καί ώφελοϋν τό μελετητή, καί τό δλο πνεϋμα τοϋ βιβλίου δέν μπορεί παρά νά έμπνεύσει καί προβληματίσει κι δσους διαφωνοΰν σέ έπιμέρους θέματα. Ή κ. Γεωργούδη μέ τή νέα της μετάφραση Απόδειξε, Αλλη μιά φορά, πόση Αξία έχει να γνωρίζει ό μεταφραστής τό Αντικείμενο τοΰ βιβλί-Ι ου πού Αναλαμβάνει νά μεταγλωττίσει. Ή αίσθη­ ση τής γλώσσας τήν όποια έχει ή μεταφράστρια καί ή έκλεκτική συγγένειά της μέ τό βιβλίο έδωσαν μιά δουλειά πρώτης γραμμής. Δυό παρατηρήσεις μόνο θ ά ήθελα νά κάμω σχετικά. Ή μετάφραση θ ά είχε, πιστεύω, κερδίσει περισσότερο αν Αντί τοϋ προθετικοϋ Αναφορικού έπιρρήματος σάν είχε χρησιμοποιειθεΐ, γιά νά δηλωθεί κατηγορούμενο ή κατηγορηματικός προσδιορισμός, τό ώς (βλ. Αχ. Τζάρτζανος, Νεοελληνική Σ ύνταξις, Β' τόμος, σσ.

238 κκ., καί 250 κκ.). Ή δεύτερη Αφορά τίς μεταφράσεις των Αρχαίων κειμένων. Πιθανώς ή μεταφράστρια θά βρέθηκε σέ Αμηχανία Αναγκα­ σμένη νά χρησιμοποιήσει τή μετάφραση τοϋ Γρυπάρη, έπειδή δχι μόνο Αποδυναμώνει τό πρωτότυ­ πο άλλά καί κάμποσες φορές τό διαστρέφει. Γιατί βέβαια οί στίχοι τών «Εύμενίδων» 1043, 1047, όλολύξατε νϋν έ π ί μολπαϊς δέν σημαίνει «Καί τώρα όλολύξατε μ α ζί μέ τά τραγούδια» (σ. 183) ούτε ό στίχος 492 τών «Χοηφόρων», μέμνησο δ ’ άμφίβληστρον ώς έκαίνισαν, σημαίνει «Θυμήσου τό δίχτυ π ού σοΰ έγκαινίασαν»! Γι’ αύτό τό

62

καλύτερο σέ τέτοιες περιπτώσεις είναι — καθώς τό συνηθοϋσε καί ό Σεφέρης— νά έμπιστευόμαστε τίς δικές μας δυνάμεις Αντί νά καταφεύγουμε σέ λανθασμένες καί «στημένες» μεταφράσεις Αρχαί­ ων κειμένων. Γ. ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ

Π Ο ΙΗ Σ Η

γνήσια αντανάκλαση τοΰ ελληνισμού τής Β ενετία ς “Ανθη Εύλαβείας. ’Επιμέλεια ’Αθανασίου Καραθανάση. Νέα ’Ελληνική Βιβλιοθήκη, άριθ. 36. Έρμης, ’Αθήνα, 1978. Σελ. ρστ'+72.

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ό έκδοτικός οίκος «Ερμής», συνεχί­ ζοντας τήν ώραία σειρά τής «Νέας Ελληνικής Βιβλιοθήκης» πού διευθύνει ό "Αλκής ’Α γγέλου, δημοσίευσε σέ φιλολογική επιμέλεια Από τόν ’Α θανάσιο Ε. Καραθανάση τά «"Ανθη Εύλαβεί­ ας» (στό έξής ΑΕ). Πρόκειται, συγκεκριμένα, γιά μαθητική ποιη­ τική συλλογή συνθεμένη «είς τό φλογερόν τέλος τοϋ έτους» τοΰ 1708 Από τούς νεαρούς ύποτρόφους τής Φλαγγινείου Σχολής τής Βενετίας1 μέ περιεχόμενο μαριολογικό, Αφοΰ τά περισσότερα ποιήματα (13/19) έξυμνοϋν τήν «Πανένδοξον Μετάστασιν (δηλαδή τήν Κοίμηση) τής Θεομήτορος Μαρίας». ’Αφιερώθηκε στό μητροπολίτη Φι­ λαδέλφειας καί πνευματικό τους προστάτη Μελέ­ τιο, κατά κόσμον Μ ατθαίο, Τυπάλδο, πού κατά τή συνήθεια τής έποχής πρέπει νά ύπήρξε καί ό χρηματοδότης τής έντυπης έκδοσής της. Τό δτι Αφιερώνεται σ’ έναν τόσο Αμφισβητούμενο γιά τήν όρθοδοξία του θρησκευτικό ιεράρχη τοϋ ’Α πόδη­ μου Ελληνισμού καθώς ήταν ό Τυπάλδος, δίνει σιή Συλλογή έναν πρόσθετο Ακόμη χαρακτήρα: «είναι μιά πράξη εύθύνης, ένα μανιφέστο»,2 μιά διακήρυξη καί μιά Αναγνώριση τής εθνικής πολι­ τικής γραμμής τοϋ Μ. Τυπάλδου. Μέ τό τιμητικό αύτό ποιητικό έράνισμα, πού θεματικά διαπρα­ γματεύεται μιά Από τίς μεγαλύτερες έορτάσιμες στιγμές τής χριστιανοσύνης δίπλα στά ύπόλοιπα πού μιλούν κι έξυμνοϋν τήν 'Ελλάδα καί δπου διακρίνονται σπέρματα τής πνευματικής της Ανα­ γέννησης, «πρόκειται, κινημένοι Από τό Γυμνασι­ άρχη, Από τούς πρεσβυτέρους τους, οί νεαροί τρόφιμοι νά πάρουν θέση, νά έκδηλώσουν τήν πίστη τους σ’ αύτόν τόν άνθρωπο, πού μάχεται γιά κάποιες Αξίες τίς ό ποιες γνω ρίζουν καί στις όποί-

ες πιστεύουν».1 Τά Α Ε περιέχουν συνολικά 19 ποιήματα καί δύο πεζά, τόν «Λόγον ’Εκφραστικόν» τοϋ Γεωργί­ ου Πατούσα καί τό εισαγωγικό κείμενο πού άνοίγει καί τήν «Εύχαρίστησιν» πού κλείνει τήν έκδήλωση, τού Λιβέριου Κολέτη. ’Α πό αύτά έπτά είναι γραμμένα στή δημοτική, πέντε στην άρχαία έλληνική, τρία στή λατινική καί τέσσαρα στήν ιταλική. Ά νάμ εσά τους ειδικό ένδιαφέρον παρουσιάζουν τά νεοελληνικά γιά πολλούς λόγους άλλά καί γιατί «άποτελοΰν τήν πρώτη μεγάλη (ποιητική) έπίτευ;η ύστερα άπό τά χρόνια τής Κρήτης».4 ’Α πό τά 19, έπώνυμα είναι τά δέκα, άνυπόγραφα τά ύπόλοιπα 9. Ή συλλογή άρχίζει μέ ένα έπώνυμο ποίημα, τό «'Ασμα λυρικόν» τοϋ Κερκυραίου ’Ιωάννη Βούλγαρη καί τελειώνει πάλι μέ ένα έπώνυμο, τό «Εις έναν δμουσον» τοΰ Κρητικού Λαυρέντιου Βενέριου. ’Ενδιάμεσα καί έναλλάξ παρατίθεται ένα άνυπόγραφο καί ένα ένυπόγραφο. Γιά τήν πατρότητα των άνωνύμων αύτών ποιημάτων, άνάμεσα στά όποια συγκαταλέγεται καί τό καλύτερο τής Συλλογής, τό σονέτο «Εις τήν Ε λλάδα», έκφράστηκαν άπό τήν άρχή άρκετές υποθέσεις, άπό τις όποιες ή πλησιέστερη στήν άλήθεια φαίνεται νά είναι των Σάθα-Δημαρά: κάθε άνώνυμο στιχούργημα άνήκει σ’ έκεΐνον πού ύπογράφει τό προηγούμενο (συνεπώς τό «είς τήν Ε λλάδα» άποδίδεται στόν Κρητικό Φραγκίσκο Γεράρδο). Τά Α Ε τυπώθηκαν πιθανότατα τό πρώτο είκο-

σαήμερο τοΰ Σεπτεμβρίου τοΰ 1708 στή Βενετία.5 Έ κτοτε, κατά τά φαινόμενα, τό έντυπο αύτό δέν πρέπει νά γνώρισε καμιάν άνατύπωση, μολονότι ό Κ.Ν. Σάθας μνημονεύει6 συνεχώς (!) έκδοση τοΰ 1720. Ε π ό μ ενο ήταν ή σπανιότητα τοΰ φυλλαδίου νά γεννήσει άρκετές παρεξηγήσεις καί νά ύπερεκτιμηθεΐ ή έν γένει άξια του, δσον άφορά ιδίως τή θέση του στά νεοελληνικά γράμματα. Στό τελευ­ ταίο συντέλεσαν σημαντικά καί οί τρεις μεγαλό­ στομες έπιφυλλίδες τοΰ Γιάννη Βλαχογιάννη στήν έφημερίδα «Πρωία», ό όποιος μέ τό γνωστό στομ­ φώδη λόγο του παρουσίαζε τή Συλλογή συνοδεύοντάς τες άπό έκτενή άποσπάσματα: «”Α νθη Εύλαβείας», έγραφε, «φέρνω ταπεινός, άνθη συνα­ γμένα άπό τό μαγεμένο πολυδέντρι τής Ελληνικής ζωής, άπό τής 'Ιερής ’Ιδέας τό χιλιόχρονον κορμό τόν ξαναγεννημένο, τόν άνθό τόν ξανανθισμένο, τόν ξαναροδισμένο ροδαμό πού τής όργής τά χρόνια, τής κακίας τά χέρια, τά μάτια τά κλεισμέ­ να στής άλήθειας τήν άνατολή, τά στόματα τά φλογισμένα άπό τών παθώ ν τήν άχνα, αιώνες τό τρυγήσανε, κάθε φορά φυλάξανε νά τοΰ ματιάσουνε τήν όμορφιά στό ξάνοιγμά της...»7 Τό 1950 ό "Άγγελος Ν. Παπακώστας χρησιμο­ ποιώντας τό μοναδικό ώς τότε γνωστό άντίτυπο τοΰ Βλαχογιάννη άνατύπωσε8 τό δυσεύρετο φυλ­ λάδιο τών Α Ε γνωρίζοντάς το εύρύτερα στό κοινό καί βοηθώντας παράλληλα τή φιλολογική κριτική στήν όρθότερη άποτίμηση τής άξίας το υ, Δέν έλειπαν ωστόσο καί τά άρνητικά στοιχεία άπό τήν

63

έκδοση Παπακώστα. Ό Λίνος Πολίτης σέ πλατιά βιβλιοκρισία, πού δημοσείευσε τό 1952, έντόπισε τά στοιχεία αύτά καί προέβη σέ μιά σειρά άπό υποδείξεις, διορθώσεις καί συμπεράσματα πού σέ γενικές γραμμές μέχρι σήμερα γίνονται άποδεκτά.9 Έ κτοτε ή άνάγκη γιά νέα έκδοση τής Συλλογής συνεχώς αύξανόταν, καθώς τά πλούσια πορίσμα­ τα τών άρχειακών έρευνών μάς έφερναν δλο καί πιό κοντά στό οικείο κλίμα τών Α Ε. ’Αλλά καί ή κριτική συμβολή τοΰ Κ.Θ. Δημαρά10τό 1974 καί ή διδακτορική διατριβή τοΰ Ά θ . Ε. Καραθανάση11 τόν έπόμενο χρόνο προετοίμασαν τό έδαφος γιά τήν καινούρια αύτή έκδοση πού διαθέτουμε σήμερα. Ή έκτενέστατη εισαγωγή στό έργο — άπλώνεται σέ 94 σελίδες σέ σύνολο 153— είναι δυνατό νά χωρισθεΐ σέ τρεις μεγάλες θεματικές ένότητες: α) (σσ. ζ'-κδ') - έπιχειρεΐται «προσέγγι­ ση στό χώρο καί τήν έποχή» μέ δυό έπιμέρους κεφάλαια πού άναφέρονται στά ιστορικά της Ελληνικής ’Αδελφότητας τής Βενετίας καί τής Φλαγγινείου: (σσ. ζ'-ι') Γενικά. Ή Ελληνική ’Αδελφότητα τής Βενετίας, (σσ. ι'-κδ') Τά έκπαιδευτικά τής ’Αδελφότητας. Ή Φλαγγίνειος Σχολή τής Βενετίας, β) (σσ. κδ'-ξε') - γίνεται λόγος κατά τρόπον έξαντλητικό γιά τή Συλλογή καί τά προ­ βλήματα πού παρουσιάζει: (σσ. κδ'-λβ') Γραμμα­ τολογικά καί (σσ. λγ'-μ') εισαγωγικά στή συλλογή «"Ανθη Εύλαβείας») (σσ. μ'-ν') Παρουσίαση τής συλλογής, (σσ. νδ'-νθ') Ή σύζευξη τών τριών στοιχείων, (σσ. νθ'-ξε') Ή θέση τής συλλογής στή Νεοελληνική Λογοτεχνία, γ) (σσ. ξε'- β') - στα­ θμίζεται ή σημασία τής έφήμερης ’Ακαδημίας τών ’Αβλαβών - ILLESI, τοΰ φιλολογικοΰ σωματείου τών μαθητών τής Φλαγγινείου, τό έμβλημα τής όποιας συνοδεύει τό έντυπο τών Α Ε, καί έκτίθεται ή ζωή καί ή δράση τοΰ Μελετίου Τυπάλδου καί τών συνεργατών τής Συλλογής: (σσ. ξε'- α'). Ή ’Ακαδημία τών ’Αβλαβών- ILLESI. (σσ. οα'β') Ό Μελέτιος Τυπάλδος καί οί συνεργάτες τής συλλογής. Τά «’Εκδοτικά» (σσ. γ'- δ') κλείνουν τό δλο σώμα τής εισαγωγής καί έκθέτουν τόν τρόπο μέ τόν όποιον έπανεκδόθηκε τό κείμενο τών ΑΕ. ’Α κολουθεί (σσ. 1-39) ή άνατύπωση τοΰ κειμέ­ νου άπό τό άντίτυπο τής ’Εθνικής Βιβλιοθήκης [ΕΒΕ, Θ 4291] πού, δπως είναι γνωστό, τό είχε ανακαλύψει άνάμεσα στά «άκατάγραφα παλαιά» ό Λ. Πολίτης.12 Ό Καραθανάσης μετάγραψε τό κείμενο «σύμφωνα μέ τούς καθιερωμένους κανό­ νες τής όρθογραφίας τής δημοτικής», παρεμβαίνοντας διακριτικά στή στίξη καί σέ «όρισμένες πιό ειδικές περιπτώσεις» (λ.χ. μεταγράφει πώς άντί πώς ειδικό, τσ άντί τζ κ.α.). Έ τσι τό κείμενο γίνεται εύανάγνωστο χωρίς συγχρόνως νά άλλοιώνεται καί τό περιεχόμενό του. Έ π ο ντα ι (σσ. 4155) οί μεταφράσεις τών άρχαιοελληνικών, λατινι­ κών καί ιταλικών ποιημάτων τής Συλλογής άπό τούς Γιάννη Βλαχογιάννη, Θεμ. Ά θανα σιά δη Ν ό­ βα καί Ά γ γ . Παπακώστα, πού είχαν συνοδεύσει καί τήν έκδοση Παπακώστα, «ένσωματώνοντας δλες έκεϊνες τίς διορθώσεις πού πολύ εύστοχα

64

πρότεινε ό Λ. Πολίτης καί όρισμένες δικές του» (ποιές δμως;)! Τήν καθολική παρουσίαση τής Συλλογής συμπληρώνουν «κρίσεις» τρίτων γιά τά Α Ε (σσ. 57-69). "Οπως φαίνεται σαφώς άπό τά προηγούμενα, δ Καραθανάσης κατέβαλε σύντονες προσπάθειες νά διαπραγματευθεΐ διεξοδικά τά δχι λίγα ζητήματα τής Συλλογής, μέ άξιόλογα άποτελέσματα. Μ ολο­ νότι στά περισσότερα άπό τά προβλήματα τών Α Ε, λ.χ. γιά τήν άπόδοση τών άνυπόγραφων ποιημάτων ή τή θέση τής Συλλογής στήν ιστορία τής λογοτεχνίας μας ή τούς «τροφίμους καί τούς σπουδαίους» τής Σχολής, κ.α., ή έρευνα είχε άπαντήσει κατά τρόπον ικανοποιητικό, έντούτοις τά πορίσματά της έπρεπε νά ξαναθεωρηθοΰν καί νά έπανακριθοΰν, έτσι πού νά διατυπωθούν όριστικά πλέον. Κι άκόμη νά έλεγχθοΰν σέ σχέση μέ τά νέα στοιχεία πού άνευρέθησαν. Τό έργο λοιπόν τοΰ έπιμελητή δέν ήταν ούτε άπλό ούτε εύκολο. Σήμερα διαθέτουμε μιά άρτια έκδοση τής συλλο­ γής Α Ε κι αύτό τό όφείλουμε στόν Ά θ . Καραθα­ νάση, πού μέ ύπευθυνότητα, ευσυνειδησία καί κριτική διάθεση μόχθησε γι’ αύτήν. Ή έκτύπωση είναι πολύ προσεγμένη, πράγμα πού άποδεικνύουν τά έλάχιστα τυπογραφικά άβλεπτήματα: τό παράθεμα άπό τή μελέτη τοΰ Μ.

I. Μ ανούσακα «Ή έν Βενετίρ Ελληνική Κοινότης καί οί μητροπολϊται Φιλαδέλφειας» (ΕΕΒΣ, 37, 1969-1970, 170-210) είναι τής σελίδας 171 καί δχι, δπως γράφεται, τής σ. 71 · σ. μδ' Καλομπή · σ. μθ' ή ποιητής. 'Ωστόσο παρατηρούμε δτι: α) Λείπουν οί τόσο χρήσιμοι καί άναγκαϊοι συγκριτι­ κοί χρονολογικοί πίνακες, β) Ό ύπότιτλος «προσ­ έγγιση στό χώρο καί τήν έποχή» δέν φαίνεται νά καλύπτει γενικότερα τό πλάτος τής εισαγωγής. Ή σημασία τής «προσέγγισης» νομίζω δτι σχετίζεται περισσότερο μέ τήν όριζόντια μελέτη τοΰ θέματος, κάτι πού άπασχολεϊ τόν έπιμελητή μέχρι τή σ. κδ', παρά μέ τήν κάθετη, στό έργο καί στά ζητήματα πού μάς προσάπτει, γ) Τής σημ. 2 στή σ. κε' οί παραπομπές στίς σσ. 461 καί 568 τής ΝΦ τοΰ Σάθα είναι χωρίς άντίκρυσμα. δ) Τό μελέτημα τοΰ Γ. Θ. Ζώρα «Ή Π αναγία καί ή συλλογή "Ά νθ η Εύλαβείας”» (σ. κζ', σημ. 3) έχει δημοσιευθεϊ άκόμη στά «Επτανησιακά Μελετήματα», II, Ά θ ή ν α ι 1959, 365-372 καί στά «Θέματα Μεσαιω­ νικής καί Νεοελληνικής Φιλολογίας», Ά θ ή ν α ι 1977, 42-50. ε) Ή άποψη δτι «τά Α Ε συνεχίζουν ένσυνείδητα μιάν παράδοση, πού δημιουργήθηκε μές στόν κύκλο τών Ελλήνω ν τής Βενετίας άπό τίς άρχές ήδη τοΰ 16ου αιώνα» (σ. ξα'), τήν έκκλησιαστική ρητορική παράδοση, είναι νομίζω άρκετά έπιτυχής μιά καί βρίσκει άντίκρυσμα προπαντός στά δυό πεζά τής Συλλογής καί κυρίως στό «Λό­ γον ’Εκφραστικόν» τοΰ Γεωργίου Πατούσα, ό όποιος λόγος προκάλεσε τέτοια ζωηρή έντύπωση ώστε νά τόν καλούν έκτοτε τακτικά νά κηρύττει τό Θείο Λ όγο άπό τόν άμβωνα τοΰ Α γίο υ Γεωργί­ ου13. ς) Ή έπανέκδοση τοΰ κειμένου έγινε άπό τό άντίτυπο τής ’Εθνικής Βιβλιοθήκης · μολαταύτα, ή χαλκογραφία τοΰ παραφύλλου μέ τό έμβλημα τής Α καδημίας τών Α βλα βώ ν καί ή προμετωπίδα

πού άποδίδονται φωτοτυπικά στίς σσ. 1 καί 3, άπό άντιβολή πού διενεργήσαμε, διαπιστώσαμε δτι δέν άνήκουν σ’ αύτό. ζ) Κατά τή μεταγραφή, δταν άλλάζει σελίδα στό φυλλάδιο, τό δηλώνει μέ άστερίσκο'*1 άκολουθώντας στό σημείο αύτό τήν έκδοση Παπακώστα· θά ήταν προτιμότερο &ν άκολουθούσε τόν καθιερωμένο τρόπο, άν δηλαδή χρησιμοποιούσε κάθετη γραμμή καί έκθέτη τήν άντίστοιχη σελίδα τού φυλλαδίου.'4 ’Επιπλέον, δταν άλλάζει σελίδα, έντάσσέί τή λέξη-ένδειξη

(πού είναι άρχή της έπομένης) στήν προηγουμένη. Έ τσι λ.χ. χωρίζει στή σ. 9 «νά μετα/βαλθεϊ» άντί κανονικά «νά / μεταβαλθεϊ». Παρά τίς έπί μέρους αύτές παρατηρήσεις μας άναμφισβήτητη είναι ή άξια καί ή σημασία της νέας έκδοσης της συλλογής Α Ε πού μάς έδωσε μέ πληρότητα καί συνέπεια ό Ά θ . Καραθανάσης καλύπτοντας έτσι ένα μεγάλο κενό στή νεοελληνι­ κή λογοτεχνία. ΣΤΕΦΑΝΟΣ Ε. ΚΑΚΛΑΜ ΑΝΗΣ

Σημειώσεις: 1) Συνεργάτες ατά Α Ε μέ τή σειρά πού παρουσιάζονται είναι οί Λιβέριος Κολέτης, Γεώργιος Πατούσας, ’Ιω­ άννης Βούλγαρης, Φραγκίσκος Κολομπής, ’Αντώνιος Στρατηγός, "Έκτωρ Σίγουρος, Φραγκίσκος Γεράρδης, Άνδρέας Μυιάρης, ’Α ντώνιος Λάνδος, ’Εμμανουήλ Κουερίνης, ’Ιωάννης Λαμπούριος καί Λαυρέντιος Βενέριος. Σ’ αύτούς προσθέτουμε καί τόν «ξένο» τής Συλλογής Δημήτριο Γεωργούλη Νοταρά.

2) Βλ. Κ.Θ. Δημαρά, Εισαγωγικά οτή μελέτη τής συλλο­ γής « Ά νθη Εύλαβείας». Μνημόσυνου Σοφίας Άντωνιάδη. Βενετία 1974, 349 (στό έξής, Δημαρά Εισαγω­ γικά).

3) Αυτόθι, 348-349.

4) Δημαρά, "Ιστορία τής Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. ’Από τις πρώτες ρίζες ώς τήν έποχή μας. Έκτη έκδοση. Αθήνα, Ίκαρος 1975, 113.

5) Ή έκδήλωοη καί ή έκτύπωση τής Συλλογής έγινε άπό 4 Αύγούστου ώς 26 Σεπτεμβρίου 1708. Ή πρώτη ήμερομηνία άφορά τόν Φραγκίσκο Κολομπή, όπότε χειροτονείται ίεροδιιίκονος — μέ τήν Ιδιότητα αύτή ύπογράφει τό «ώδάριον είς τήν Μετάστασιν τής ΠΑΝΑΓΝΟΥ». "Η δεύτερη μάς είναι γνωστή άπό ένϋύμηση τού άντιτύπου τής Συλλογής τού Νεοελλη­ νικού ’Ινστιτούτου τής Σορβόννης: «1708, Σεπτεμβρί­ ου 26. ’Αφιερωμένη ή παρούσα φυλλάδα παρ’ Ίωάννου Πατούσας, Ιεροδιδασκάλου τού σιμαιναρίου τού άγιου Γεωργίου έμοί τφ ευτελή δούλφ...», πού τή γνωρίζουμε άπό τό Δημαρά (Εισαγωγικά, 346, σημ.

16).

6) Κ.Ν. Σάθα, Νεοελληνική Φιλολογία. Βιογραφίαι τών έν τοίς γράμμασι διαλαμψάντων 'Ελλήνων. Ά π ό τής καταλύσεως τής Βυζαντινής Αύτοκρατορίας μέχρι

τής "Ελληνικής έϋνεγερσίας (1453-1821). Έ ν Ά&ήναις 1868, 459, 462, 505, 597, 598.

7) Γιάννη Βλαχογιάννη, «Ά νθη Εύλαβείας». Έφημ. «Πρωία», άρ. φ. 2390, 28 Αύγούστου 1932, 1 (καί 4. ΟΙ υπόλοιπες αυτόθι, άρ. φ. 2397, 4 Σεπτεμβρίου 1932, 1 καί 4 καίάρ. φ. 2404,11 Σεπτεμβρίου 1932, 1 καί 4). 'Ορισμένοι διατύπωσαν τήν άποψη δτι ή Συλλογή σημειώνει «μόνο μιάν κατάληξη καί δχι μιάν άφετηρία», άλλοι «έναν πραγματικό σταθμό στή μεταβατική αύτή περίοδο τής λογοτεχνίας μας». Τό πιό σωστό είναι δτι τά Α Ε άποτελούν μιά γνήσια, αυθεντική μά στιγμιαία καί χωρίς διαδοχή άντανάκλαδη πνευματικής ζωής καί πολιτιστικής στάθμης τού 'Ελληνισμού τής Βενετίας στήν αύγή τού 18ου 8) Ά νθ η Εύλαβείας είς τήν μετάστασιν τής Θεομήτορος Μαρίας. Ανατύπωση άπό τήν έκδοση τού Φλαγγινιανοϋ Έλληνομουσείου Βενετίας, ΑΨΠ '. Πρόλογος Γιάννη Βλαχογιάννη, ’Επιμέλεια - Σημειώσεις κτλ. Ά γγ . Ν. Παπακώστα, Μεταφράσεις άπό ιταλικά Θεμ. Νόβα. Αθήνα, Άστήρ, 1950.

9) Λ. Πολίτη, Βιβλιοκρισία στήν έκδοση Παπακώστα. Ελληνικά, 12 (1952) 198-213.

10) Δημαρά, Εισαγωγικά, 336-349.

11) Ά θ . Ε. Καραθανάση, Ή Φλαγγίνειος Σχολή τής Βενετίας, Θεσσαλονίκη 1975.

12) Ά π ό άνακοίνωση τού Α. Πολίτη, Ελληνικά, 12 (1952) 384.

13) Βλ. Ά θ. Ε. Καραθανάση, Ή έκκλησιαστική ρητορική στόν άγιο Γεώργιο τών Ελλήνων τής Βενετίας (15341788). Θησαυρίσματα, 9 (1972) 165.

14) Πρβλ. καί στή Βιβλιοκρισία τού Λ. Πολίτη, σ. 200,

ΕΠΑΝΑΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ αναζητώντας νόημα ζωής και ελευθερίας σ’ £να στρατόπεδο συγκεντρώσεως

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ Κ. Χ Ο Ρ Ν Ε Ϋ

Τ. Ε ΥΛΟ Κ Α

ΑΥΤΟΑΝΑΛΥΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΜΑΣ ΚΟΣΜΟΥ ΝΕΥΡΩΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

Λ. ΣΤ Ε ΡΝ ΛΑΘΟΣ ΑΛΟΓΟ

ΕΣΥ ΚΑΙ Η ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ

I. Ρ Ω Σ Σ ΙΑ Η ΑΝΤΙΠΟΛΕΜΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

A . SE G U IN ΑΓΑΠΗ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΕΚ Δ Ο ΣΕ ΙΣ ΤΑ Μ Α Σ Ο Σ τη λ. 3625464 — Χαρ. Τρικούττη 13 - 4ος όροφ ος —

65

Π ΕΖΟ ΓΡΑΦ ΙΑ

οί κ α νόνες τοΰ π α ιχνιδιού καί πώς πα ρα βιά ζοντα ι ΠΕΤΡΟΥ ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ: Προσωπική άποχάλυψη. Κέδρος, ’Α θήνα, 1978. Σελ. 90. Η πεζογραφία τοΰ Πέτρου Ά μπατζόγλου χωρίζε­ ται σέ δυό βασικές, σχεδόν αΰτόνομες, περιόδους. Ή πρώτη περιλαμβάνει τά βιβλία: «Μέ τόν Μινώ­ ταυρο» (1962), «’Ισορροπία τρόμου» (1964), «Θάνατος μισθωτού» (1971), καί ή δεύτερη τά βιβλία: «Ή γέννηση τοΰ Σούπερμαν» (1972), «Παραμύθια τοΰ Πέτρου» (1974) καί τήν πρόσ­ φατη «Προσωπική Αποκάλυψη» (1978). Ή σχηματική αύτή κατάταξη δέν υιοθετείται μόνο γιά τούς γνωστούς, συνήθεις λόγους, πού έπικαλεΐται ή καθιερωμένη «φιλολογική» μεθοδο­ λογία. Στήν περίπτωση τοΰ Π .Α ., ό διαχωρισμός αυτός, σέ φάσεις «γραφής», έπιβάλλεται άποφασιστικά άπ’ τήν ίδια τήν Εξέλιξη τοΰ έργου. Ή διαφοροποίηση πού διαπιστώνεται άνάμεσα σ’ αυτές τίς δυό περιόδους (καί φυσικά ή δεύτερη παραμένει άνοιχτή) είναι καθοριστικό στοιχείο τής λογοτεχνίας πού παράγει, έδώ καί 16 (τουλά­ χιστον) χρόνια, αύτός ό συγκεκριμένος συγγρα­ φέας. Στά βιβλία τής πρώτης περιόδου, ή λογοτεχνία τοΰ Π.Α . χαρακτηρίζεται άπ’ τά γνώριμα ιδιώμα­ τα, πού έπισημαίνονται καί στά κείμενα άλλων συγγραφέων τής γενιάς του καί γενικότερα τής έποχής έκείνης: έντονος συμβολισμός, ύπαρξιακή άγωνία, προβολή τοΰ παράλογου, άλλά καί ρεαλι­ στική άναπαράσταση καταστάσεων. Τό θέμα πού κυριαρχεί είναι ό παγιδευμένος άνθρωπος, ό έγ­ κλειστος, ό έγκλωβισμένος, τό θύμα ένός βάρβα­ ρου μηχανισμού καταπίεσης. «Τρόποι» διαφυγής: ή πολιτική στάση καί ή έρωτική σχέση. Γιά τή διατύπωση ένός τέτοιου προβληματι­ σμού έπιστρατεύεται καί μιά άνάλογη «γραφή», μέ Εκδηλες τίς άναφορές της: Σάρτρ, Κάφκα καί στό βάθος ή ύποβλητική σκιά τών ρώσων κλα­ σικών. «κι έτσι ή έρημιά κι ή έγκατάλειψη, ό σκληρός χειμώνας κι ή έπίμονα έρεϋιστική άνοιξη, περνού­ σαν πιό εύκολα, δπως τά φόρτωνε μέ όνειρα, γιά τή ζωή πού τόν περίμενε, όταν θά μάθαινε κάποια μέρα, τί πράγμα είναι ή ζωή». («Μ έ τόν Μινώταυρο», σελ. 103)

ή «Στήν πραγματικότητα άφήνοιιαι στις μικρές

6.6

Πέτρος ’Αμπατζόγλου αυτές άδυναμίες άπό μιά βαθύτατη άνάγκη ν ’ άποφύγω τόν μ εγάλο έχθρό, π ο ύ κρυμμένος μέσα στά κύτταρά μου, μέ έμπαίζει κ α ί μέ ταπεινώνει. Ν ρί, είναι Απόπειρες νά ξεφύγω τήν Αναμέτρηση "ένώπιος-ένωπίφ”, γιά νά μήν παραδεχτώ πώς νικήθηκα κατά κράτος». («Θάνατος μισθωτού», σελ. 125) 'Ωστόσο, άν κι ό Π.Α. αυτής τής περιόδου δείχνει προσηλωμένος στίς ασφαλείς καί δοκιμα­ σμένες «συνταγές» τής μυθοπλαστικής λογοτεχνί­ ας, ό προσεκτικός άναγνώστης δέν δυσκολεύεται νά έπισημάνει τίς πρώτες Ενδείξεις μιας «Ανυπα­ κοής», μιας έστω άτολμης, πρός τό παρόν, διάθε­ σης τοΰ συγγραφέα νά Αμφισβητήσει τά καθιερω­ μένα σχήματα. Μέ τή «Γέννηση τοΰ Σούπερμαν», οί Ενδείξεις γίνονται τώρα φανερά σημάδια μιάς ταχύτατα Εισερχόμενης άλλαγής στόν τρόπο γραφής τοΰ Π.Α. Τό βιβλίο αύτό θά παίξει έναν καθοριστικό ρόλο στή μετέπειτα Εξέλιξη τοΰ συγγραφέα. Σ’ αύτό δοκιμάζεται, ή καλύτερα όργανώνεται, ή «στροφή» τοΰ Π.Α ., πού βαθμηδόν θ ά όλοκληρωθεϊ στά δυό Επόμενα βιβλία του, τά «Παραμύθια τοΰ Πέτρου» καί τό πρόσφατο «Προσωπική Απο­ κάλυψη». «Τώρα ταξιδεύω μέ τό τραίνο... Σ έ κάθε στα­ θμό π ού φτάνουμε τή νύχτα κα ί κοντά στήν έξοδο βλέπω τήν Καίτη χλωμή κι Αδύνατη μέ κοκκινωπά μαλλιά, τυλιγμένη σ ’ ένα γκρίζο π αλτό σά χλαίνη, νά στέκεται κάτω ά π ’ τ’ Ασπρα φώτα μέ τά χέρια στίς τσέπες κα ί νά μέ κοιτάζει Αγέλαστη μέ περιέρ­ γεια. Ύ στερα άκούγονται τά μεγάφωνα νά βρον­ τάνε φωνήεντα κ α ί σύμφωνα χω ρίς νόημα κα ί τότε ή Καίτη σηκώνει διατακτικά τό χέρι κα ί κάνει κάτι σά νόημα ή χαιρετισμό. Σκύβω τό κεφάλι καί σκέπτομαι. Τ ί συμβαίνει λοιπόν; ”Ο χι Αλήθεια τί συμβαίνει; Π ότε έ π ί τέλους Α ρχίζουν τά θαύματα

καί πότε τελειώνουν κα ί π οιός είναι π οιός καί (« Ή γέννηση τον Σούπερμαν», σελ. 44) Τώρα πλέον ή πεζογραφία τοΰ Π.Α. συνιστά ένα χαρακτηριστικό μοντέλο μιας λογοτεχνίας ποΰ συνειδητά έπιδιώκει τήν άναίρεση των συμβατι­ κών όρίων ποΰ καθορίζουν έν γένει τή «λογοτεχνικότητά» της. Μέ τό πρόσχημα τοΰ «παιχνιδοΰ» ή τοΰ «χιοΰμορ», ΰπονομεύεται ένα όλόκληρο σύστημα γραφής ποΰ (έξακολουθεί, άλλωστε) νά έπιβιώνει βασισμένο σέ μιά a priori κατασκευή, ποΰ ΰπόσχεται δελεαστικά τήν έξασφάλιση εύκο­ λης σταδιοδρομίας στοΰς συγγραφείς καί καλής χώνεψης στοΰς άναγνώστες! Ό Π.Α . άποφασίζει δχι μόνο ν’ άδιαφορήσει γιά τοΰς «κανόνες τοΰ παιχνιδιού», άλλά καί νά μάς δείξει έμπρακτα π ώ ς παραβιάζονται αΰτοί οί θεσμοθετημένοι «κανόνες». Μέσα άπ’ τήν άποσπασματική, άσθματική, άκανόνιστη γραφή του, άναδύεται μέ τόν πιό ά μ ε σ ο (δηλαδή άποτελεσματικό) τρόπο ή νοσογραφία τοΰ σύγχρονου κόσμου. Πού σταματά ή «γραφή» τής λογοτεχνίας καί ποΰ άρχίζει ή «γραφή» τής ζωής; Τά τέσσερα πεζογραφήματα τής «Προσωπικής άποκάλυψης», αυτό τό κρίσιμο έρώτημα θέτουν στόν άναγνώστη τους. (Κι άναπόφευκτα προκύ­ πτει ένα άλλο κρίσιμο έρώτημα: πόσοι νεοέλληνες συγγραφείς έχουν κατορθώσει κάτι τέτοιο;) Τό θέμα τοΰ χρόνου (άπ5τά πλέον «προσφιλή» τοΰ συγγραφέα) έδώ έπανέρχεται καί κυριαρχεί, θέτοντας συγγραφέα κι άναγνώστη στήν κοινή δοκιμασία μιάς έπώδυνης έμπειρίας. Σπάνια «λο­ γοτεχνικό κείμενο» άπέδωσε μέ τόση (συχνά «άνυπόφορη» ένάργεια) τήν άγωνία τοΰ άνθρώπου, δταν συνειδητοποιεί (καί άρνείται νά άποδεχτεΐ) τό «πεπερασμένο» τοΰ προσωπικού του χρόνου. «Έ τσι είμαι κα ί μοϋ είναι άδιάφορη ή έξω θεν μαρτυρία... μέσα στήν άργή κα ί ρυθμική Αναπνοή μου είμαι... Κ α ί δέν Αναγγέλλω τή θαυμαστή μετατροπή. Έ τσι Απλά ξημερώνει κα ί σήμερα μιά τρυφερή Ανοιξιάτικη μέρα, δπως τόσες άλλες. Ό κόσμος, δπως κα ί χθές, πετιέται βιαστικά Απ’ τά κρεβάτια κα ί μέ άδεια μάτια τρέχει στά μπάνια καί πλένεται, π ίνει Αμίλητος καφέδες, όρμά Ακά­ θεκτος στοΰς δρόμους, καταλαμβάνει έργοστάσια, γραφεία, μαγαζιά, καπνίζει κα ί π ίνει καφέδες, παίρνει κα ί δίνει διαταγές κα ί όνειρεύεται τόν έαυτό του τό μεσημέρι νά τρώει φ ασολάκια, μακα­ ρόνια μέ κιμά... Τίποτα, μά τίποτα δέν σημειώνει τή μεταμόρφωσή μου, τήν τρομακτική διαδοχή πού αυντελέσϋηκε μέσα στόν ΰπνο μου. Ο ΰτε χερουβείμ, ούτε σεραφείμ, συμφωνικές όρχήστρες ή λαϊκές μουσικές. Τίποτα. Μ έσα στή σιωπή, λοιπόν, θά περάσει τό θαύμα... ’Α κ τινοβολώ ζωή κα ί θάνατο μέσα σέ Απόλυτη σιωπή.» («Προσωπική Αποκάλυψη», σελ. 47-48) η « Ά ρ α γε , σκέφτεται, θά ρ θ ε ϊ κάποτε νά μέ συναντήσει ή θά μ ’ Αφήσει έδώ αιχμάλωτο, μέσα σέ μιά άχρονη αύγουστιατική μέρα.» («Π .Α.», σελ. 43) Έ νώ έχει προηγηθεΐ (σελ. 22) ή ιδιοφυής

έκείνη έπίκληση, πού συμπυκνώνει τό (δχι βέβαια κι άπαραίτητο) «μήνυμα» τοΰ βιβλίου: «Άσώ ματος κεφαλή, σέ υποτάσσω, σέ διατάσσω, κα ί σ’ έκλιπαρώ: Μίλησε.» Μ ΙΧΑΗΛ ΜΗΤΡΑΣ

Π ΕΖΟ ΓΡΑΦ ΙΑ

έλληνική αισιόδοξη τραγω δία σέ τέσσερα μέρη ΘΑΝΑΣΗ ΒΑΛΠ ΝΟ Υ: Τρία έλληνικά μονό­ πρακτα. Μυθιστόρημα. Κέδρος, ’Αθήνα, 1978. Σελ. 88. ΔΙΣΥΠΟΣΤΑΤΗ προσωπικότητα ό Βαλτινός, άν­ θρωπος τοΰ κινηματογράφου, άπ’ τή μιά, καί τής λογοτεχνίας, άπ’ τήν άλλη, είναι φυσικό νά έπιχειρεί άντιμεταθέσεις άνάμεσα στήν τέχνη ποΰ είκονοποιεί τό στοχασμό καί κείνη ποΰ ΐδεοποιεΐ τήν πράξη. Στήν πραγματικότητα, καί στις δύο περι­ πτώσεις έχουμε νά κάνουμε μέ δυό διαφορετικές τεχνικές τής ίδιας στοχαστικής λειτουργίας, πρά­ γμα ποΰ σημαίνει, σέ τελική άνάλυση, πώς δέν υπάρχουν δρια άνάμεσα στίς άφηγηματικές πραχτικές, μέ τήν προϋπόθεση πώς ό άφηγηματικός λόγος θ ά άπεκδυθεϊ, κατά τό δυνατόν, τήν ποιητι­ κή άοριστία τοΰ κοσμητικού έπιθέτου καί θά δομηθεί μέ αυστηρότητα γύρω άπ’ τό ρήμα καί τό οΰσιαστικό. Σέ μιά τέτοια περίπτωση «δωρικής» άφήγησης μέ τόν έντεχνο λόγο, κινηματογράφος καί πεζογραφία γίνονται έννοιες σχεδόν ταυτόση­ μες, τουλάχιστο δσον άφορά τόν δομικό σκελετό τής άφήγησης, πού είναι τό σενάριο στόν κινημα­ τογράφο καί ό μύθος στήν πεζογραφία. Ό Ά λ α ίν Ρόμπ Γκριγιέ καί ή Μαργκερίτ Ντυρά είναι οί ίδιοι «μεταφραστές» τοΰ δικοΰ τους λογοτεχνικού έργου άπ’ τή γλώσσα τοΰ λόγου σ’ αΰτήν τής εικόνας, καί έπιχειροΰν τούτη τή μετά­ φραση στή βάση ένός κοινού, στίς δύο ιδιολέ­ κτους, κώδικα ποΰ χαρακτηρίζεται άπ’ τόν άποχωρισμό τοΰ σημαίνοντος άπ’ τό σημαινόμενό του, πράγμα ποΰ καθιστά εΰκολότερη τήν άνασήμανση μέ τοΰς δρους καί τίς τεχνικές τής τέχνης τοΰ κινηματογράφου. Ό Βαλτινός δουλεύει πρός τήν ίδια κατεύ­ θυνση, ίσως άσυνείδητα, καί όπωσδήποτε μέ δρους ριζικά διαφορετικούς άπ’ αυτούς πού προϋποθέτει ή άφηγηματική άοριστία τοΰ νουβώ ρομάν. "Ομως άνάμεσα στό νουβώ ρομάν καί στόν αύστηρό, ντοκυμανταιρίστικο άφηγηματικό τρόπο τοΰ Βαλτινοΰ ύπάρχει ένα κοινό πρωταρχικό χαρακτηριστικό, πού καθιστά καί δυνατή καί

67

εύκολη τή «μετάφραση», χωρίς σοβαρές άπώλειες στό έπίπεδο τοΰ σημαινόμενου, δπως κατά κανόνα γίνεται στήν κινηματογραφική μεταφορά μυθιστο­ ρημάτων τοΰ παραδοσιακού ρεαλισμού, μέ την πληθώρα των σχολιαστικών παρεμβολών τοΰ συγ­ γραφέα, που λειτουργοΰν σάν τροχοπέδη στή δουλειά τοΰ σκηνοθέτη: Ή έμφαση δίνεται στό ρήμα καί τό οΰσιαστικό, δηλαδή στις δομικές μονάδες τοΰ λόγου πού είναι δυνατό νά είκονοποιηθοΰν εύκολα. Χάρις σ’ αύτή τή δωρική λιτότητα τής άφήγησης, δλα τά βιβλία τοΰ Βαλτινοΰ είναι σχεδόν έτοιμα σενάρια, χωρίς μ’ αύτό νά χάνουν τό άρχικό ειδικό τους βάρος σάν αυθύπαρκτα π εζο­ γραφήματα. Έ τσι, «Ή κάθοδος τών έννιά» (πρώ­ τη παρουσίαση στό περιοδικό «Εποχές» τό 1963, έκδοση στά γερμανικά τό 1976 καί έκδοση σέ βιβλίο άπ’ τόν Κέδρο τό 1978) δέν είναι παρά ή λογοτεχνική μορφή ένός έκπληκτικοΰ σεναρίου — καί είναι άπορίας άξιο πώς οί νέοι σκηνοθέτες μας δέν τό είκονοποίησαν άκόμα. Κατά κάποιον τρό­ πο, -ό Βαλτινός έδώ ένεργει άνάποδα άπό τόν Μπέργκμαν, πού, προκειμένου νά δημοσιεύσει τά σενάριά του, τούς δίνει μιά μορφή λογοτεχνική: «Ή κάθοδος τών έννιά» είναι ένα λογοτεχνοποιημένο σενάριο πού δέν γυρίστηκε. Τό ίδιο καί «Τό συναξάρι τοΰ Ά νδρ έα Κορδοπάτη» (πρώτη πα­ ρουσίαση άπ’ τό περιοδικό «Ταχυδρόμος» τό 1964 καί έκδοση σέ βιβλίο άπ’ τόν Κέδρο τό 1972). Μόνο πού ό «Κορδοπάτης» βάζει πολλά καί δυσεπίλυτα προβλήματα άναδόμησης, άλλά μόνο στήν περίπτωση πού τό πιθανό φιλμ θά έπρεπε νά περιοριστεί στά έμπορεύσιμα χρονικά δρια τών δύο ώρών. Στήν περίπτωση ένός φίλμ-ποταμοΰ τέτοιο πρόβλημα δέν μπαίνει ούτε έδώ. Ό «Κορ­ δοπάτης» είναι κι αύτός ένα λογοτεχνοποιημένο σενάριο πού άναμένει τό σκηνοθέτη του. ’Α ξίζει νά σημειωθεί παρενθετικά πώς ή παρα­ πάνω λανθάνουσα σεναριακή διάθεση τοΰ Βαλτινοΰ γίνεται σεναριακή πραχτική στις ταινίες τοΰ 0 . Άγγελόπουλου «’Αναπαράσταση» καί «Μέρες τοΰ ’36», στις όποιες ό συγγραφέας μχες είναι συνσεναρίστας μαζί μέ τό σκηνοθέτη. "Αλλα δυό καλά σενάριά του, στά χέρια δχι ιδιαίτερα έπιδέξιων σκηνοθετών γίνονται κακές ταινίες. Πρόκει­ ται γιά τό «’Ενώ σφύριζε τό τραίνο» τών Χατζηθανάση καί Χαραλαμπόπουλου καί τόν «Δούρειο "Ιππο» τοΰ Τρέντυ Ρουμανά. Μέ τά «Τρία έλληνικά μονόπρακτα» (έκδοση Κέδρος, 1978) ό Βαλτινός έγκαταλείπει τή σεναριακή του πραχτική (κι αύτό είναι ήδη ένα ξάφνια­ σμα) άλλά δχι καί τόν κινηματογράφο — κι αύτό είναι ένα δεύτερο ξάφνιασμα, ιδιαίτερα ευχάρι­ στο. Τό νά έγκαταλείπεις τό σενάριο γιά έναν κινηματογράφο. χωρίς κινηματογράφο ήχεΐ σάν παραδοξολογία. 'Ωστόσο, τά «Τρία έλληνικά μο­ νόπρακτα», πού ό συγγραφέας τους τά θέλει μυθιστόρημα (τό δηλώνει έμφατικά στήν προμε­ τωπίδα τοΰ έξωφύλλου), προφανώς γιά νά άπαλείψει άπαρχής μιά πιθανή παρανόηση πού ένυπάρχει στόν τίτλο, δέν είναι άκριβώς μυθιστόρημα

68

μέ τήν παραδοσιακή έννοια τοΰ δρου. Είναι ένα έξαιρετικά τολμηρό κολάζ τριών φαινομενικά μό­ νο άσχετων μεταξύ τους άφηγηματικών ένοτήτων, πού σάν σύλληψη πρέπει νά βασίζεται στήν άιζενστανική άντίληψη γιά τό «μοντάζ τών έντυπώσεων» (άτραξιόν). Ό π ω ς στις πρώτες ταινίες τοΰ Ά ιζενστά ιν («’Απεργία» καί «Θωρηκτό Ποτέμκιν») τό «μοντάζ τών έντυπώσεων» είναι ό άναγκαΐος δρος γιά νά λειτουργήσει ή «συνεκδοχή» (άνασύνθεση τοΰ δλου μέ τήν παρουσίαση τοΰ έπιμέρους), έτσι καί στά «Τρία έλληνικά μονόπρα­ κτα» τό μοντάζ τών τριών ένοτήτων πού συνιστοΰν τήν άφηγηματική όλότητα, καθώς συγκρού­ ονται μεταξύ τους δημιουργούν ά ν α γ κ α σ τ ι κ ά μιά άπολύτως ύποχρεωτική γιά τόν άναγνώστη συνεκδοχή. Έ τσι, τό ειδικό (τά τρία άλληλοπαρατιθέμενα άφηγήματα) παραπέμπει σ’ ένα γενικό, πού δέν είναι άλλο άπ’ τήν έν τώ γίγνεσθαι έλληνική ιστορία, ή μάλλον άπ’ τόν εκπεσμό τής έλληνικής ιστορίας, ύστερα άπ’ τήν «ιστορική» νίκη τής δεξιάς τό 1949, στό «βαθμό μηδέν», δηλαδή τήν πλήρη άπανθρωποποίηση. Πριν προχωρήσουμε στήν περιγραφή τών τρι­ ών άφηγηματικών ένοτήτων τών «Τριών έλληνικών μονοπράκτων» είναι άναγκαϊο νά σταθούμε στήν τέταρτη ένότητα (τέταρτο έλληνικά μονόπρα­ κτο), πού πρέπει νά μπει πρώτη στήν άφηγηματική σειρά. Πρόκειται γιά τήν «Κάθοδο τών έννιά», τό άριστούργημα τοΰ Βαλτινοΰ καί ένα άπ’ τά λίγα έλληνικά πεζογραφήματα πού περιγράφουν καί­ ρια καί μέ σπάνια ένάργεια καί ψυχραιμία τήν άποπνιχτική, καί συγχρόνως ήρωική άτμόσφαιρα μιάς ήττας πού μοιάζει παράλογη. Παρά τήν άφηγηματική της αύτοτέλεια καί τό έντελώς δια­ φορετικό ύφος, «Ή κάθοδος τών έννιά» πρέπει νά άντιμετωπιστεΐ σάν τό πρώτο, μέρος μιάς τετραλο­ γίας τά άλλα τρία μέρη τής όποιας συγκεντρώνον­ ται στό βιβλίο «Τρία έλληνικά μονόπρακτα». Αύτοί πού κατεβαίνουν έντελώς άσκοπα πρός τήν έλπίδα πού συμβολίζει ή θάλασσα δέν είναι μύριοι, άλλά μόνο έννιά. Πρόκειται γιά τούς έννιά τελευταίους έλληνες άντάρτες τοΰ Δημοκρατικού Στρατοΰ τής Πελοποννήσου, πού ένώ ξέρουν πώς τά πάντα έχουν καταρρεύσει κάτω άπ’ τό βάρος τοΰ δόγματος Τρούμαν, διασχίζουν τόν Πάρνωνα μέ σκοπό νά φτάσουν στή θάλασσα. Καθ’ όδόν, οί όχτώ σκοτώνονται ένας ένας άπό έλεύθερους σκοπευτές τοΰ λεγάμενου ’Εθνικού Στρατοΰ, καί τούτος ό έντελώς παράλογος χαλασμός, πού μοιά­ ζει σάν μαζοχιστική άποκοπή σέ κανονικά χρονι­ κά διαστήματα τών μελών ένός σώματος πού πριν άπό ένα χρόνο, τό 1948, έμοιαζε άκόμα ύγιέστατο, παίρνει τίς διαστάσεις τραγωδίας. Ό τέταρτος καί μικρότερος άντάρτης καταφέρνει νά έπιζήσει, καί στήν τελευταία σκηνή τούτος ό σπόρος φυτεύεται μέσα στό πλήθος: Ή τραγωδία δέν είναι έντελώς άπαισιόδοξη καί ή ήττα δέν πρέπει νά διαβάζεται πάντα κατά τίς προσταγές τοΰ λήμματος ένός ψυχρού λεξικού. «Ή κάθοδος τών έννιά» είναι, λοιπόν, μιά αισιόδοξη τραγωδία. "Ας δοΰμε τώρα πώς ή τραγωδία μεταλλάσσει σέ φάρσα, ή φάρσα σέ δράμα καί τό δράμα στό πλήρες κενό μιάς

τεχνολογικής κατασκευής Απ’ Απου έχει Απομα­ κρυνθεί έπιμελώς καθετί τό Ανθρώπινο. Πρόκει­ ται γιΑ τίς τρεις συνεκδοχές των «Τριών έλληνικών μονοπρΑκτων» — έλληνικών μέχρι παραφρο­ σύνης στήν κυριολεξία, δπιος θΑ δούμε. Τό πρώτο μονόπρακτο είναι ή πίσω δψη τής «Καθόδου τών έννιά». Έ ν α ς Αντιστράτηγος καί ένας ύποστράτηγος έκρήγνυνται βραδυφλεγώς στήν αίθουσα συνεδριάσεων τού Μικτού Κακουργοδικείου ’Αθηνών, στη συνεδρίασή του τής 18ης ’Οκτωβρίου 1957, δηλαδή όχτώ χρόνια μετά τή «συντριβή τών κομμουνιστοσυμμοριτών» στό Βί­ τσι. Ό δεύτερος κάθεται «στό σκαμνί» διότι σέ βιβλίο του χαρακτήρισε τόν πρώτο δειλό κλπ. Ό πρώτος κάνει Απεγνωσμένες προσπάθειες νά δια­ σώσει «τήν στρατιωτική του τιμή», καί τό βασικό του έπιχείρημα είναι τό τραύμα του. Καί οί δύο έχουν τούς μάρτυρές τους, κι Απ’ τό δικαστήριο παρελαύνουν περί τούς δέκα Απ’ τούς πρωταγωνι­ στές (καί νικητές) τού ’Εμφυλίου πολέμου. Οι νικητές λοιπόν έμφανίζονται έδώ χωρισμένοι σέ δυό Αλληλοσπαρασσόμενες φατρίες, συνεχίζοντας έτσι τόν δικό τους ένδοταξικό έμφύλιο πόλεμο, πού ούτε έληξε ούτε πρόκειται νά λήξει ποτέ: Ή μικροαστική μωρία καί ή Αλλοπρόσαλλη κοινωνι­ κή στρωμάτωση μέσα στήν τάξη τους Αποκλείει μέ τόν πιό κατηγορηματικό τρόπο τήν ταξική συνοχή, καί Αποδείχνει πώς ό στρατός πού διοικούσαν, ό λεγόμενος «έθνικός», δέν ήταν παρά δημιούργημα τής καταναγκαστικής στρατολόγησης. Γι’ αύτό Ακριβώς τά Αλλεπάλληλα κρούσματα Απειθαρχίας πού περιγράφονται στό δικαστήριο είναι έντελώς εύεξήγητα: Ό «έθνικός στρατός» πολέμησε διότι διατάχτηκε. Οί άλλοι, πολέμησαν διότι τό θέλη­ σαν — τουλάχιστον οί περισσότεροι. Τελικά, νικη­ τής Αναδείχτηκε ό Τρούμαν. ’Οχτώ χρόνια μετά τή λήξη τού ’Εμφυλίου πολέμου, ή τραγωδία («Κάθοδος τών έννιά») έχει μεταλλάξει κιόλας σέ φάρσα γιά τούς νικητές καί σέ δράμα γιά τούς ήττημένους, δπως θά δούμε στό δεύτερο μονόπρακτο. Ό έλληνικός χώρος έχει Αρχίσει νά Αποσυντίθεται καί νά άποανθρωποποιεΐται κάτω Απ’ τόν ώκεανό τών δολαρίων τού Σχεδίου Μάρσαλ, πού δημιουργούν τίς προϋποθέ­ σεις πού θά όδηγήσουν στήν πλήρη έρημιά τού τρίτου μονόπρακτου. Στό δεύτερο μονόπρακτο, οί νικημένοι σύντρο­ φοι τών Έ ννιά, ύφίστανται τίς συνέπειες τής ήττας τους. Πάλι μέ τή μέθοδο τής Αιζενστανικής συνεκδοχής, ό συγγραφέας παραπέμπει σταθερά στό γενικό μέσα Απ’ τό ειδικό. Καί τό ειδικό έδώ είναι ή περίπτωση ένός φυλακισμένου τού όποιου τή μοίρα παρακολουθούμε έπί δεκαπέντε χρόνια, Απ’ τό 1954 μέχρι τό 1969. Σ’ αυτά τά δεκαπέντε χρόνια ιστορημένης ειρκτής πρέπει νά προσθέ­ σουμε καί τά πέντε χρόνια ( μετρώντας Απ’ τή λήξη τού ’Εμφυλίου πολέμου) πού μένουν έξω Απ’ τή χρονολόγηση τής Αφήγησης. Τό δράμα μοιάζει νά τελειώνει, ή μάλλον ν’ Αλλάζει μορφή, μόλις τό 1974, δηλαδή είκοσι πέντε χρόνια Απ’ τή λήξη τού ’Εμφυλίου πολέμου. 'Η ιδεολογία πού άποδεσμεύει τό τρίτο μονό-

Θανάσης Βαλτινός πρακτο γίνεται νοητή μόνο στή διαλεκτική της σχέση μέ τά δύο προηγηθέντα (καί τήν «Κάθοδο τών έννιά»). Έ δώ, έχουμε νά κάνουμε δχι μέ Ανθρώπους Αλλά μέ ένα κουζινικό μηχάνημα πολ­ λαπλής χρήσεως, τύπου Kenwood Chef. Τό προσπέκτους πού παραθέτει ό συγγραφέας μέ Απίστευ­ τη τόλμη υπόσχεται τήν... ευτυχία μέσα Απ’ τό καινούριο νόημα πού θά Αποχτήσει ή ζωή μας στήν κουζίνα. Δηλαδή: Τό δόγμα Τρούμαν στήν Αρχή καί τό σχέδιο Μάρσαλ στή συνέχεια Αποκαθιστοϋν τόν κλονισμένο πολιτισμό τής κουζίνας καί έπιβάλλουν τή διαιτητική μας μηχανοποίηση. "Οπως περίπου στά μοντέρνα χοιροστάσια. Νά λοιπόν τό Αποτέλεσμα τής νίκης τών νικητών, πού μέσα στήν Απεραντοσύνη τής κουζινικής τους μακαριότητας συνεχίζουν νά έρίζουν γιά τή χαμέ­ νη τους τιμή! Ό Γκύ Ντεμπόρ καί οί σιτουασιονιστές θά ήταν κατενθουσιασμένοι μ’ αύτό τό Απί­ θανο εύρημα τού Βαλτινοϋ. Τούτα τά ιδεολογήματα είναι συναρτημένα σέ μιά Αφηγηματική φόρμα πού συνεχώς παραλλάσσει Από ένότητα σέ ένότητα. «Ή κάθοδος τών έννιά» είναι ένα Αφήγημα κλασικότροπο, μέ δομή πάρα πολύ αύστηρή καί μέ μιά Αφηγηματική συνέχεια πού δέν διακόπτεται ποτέ καί γιά κανένα λόγο. Τούτη ή μορφική συνοχή παραπέμπει Αφε­ νός στή συνοχή μιας ιδεολογίας καί Αφετέρου στή συνεκτικότητα πού έπιβάλλει ή κοινή μοίρα. Στά «Τρία έλληνικά μονόπρακτα» έχουμε τρεις ριζικά διαφορετικές Αφηγηματικές δομές, μιά γιά τό καθένα. Στό πρώτο (τή δίκη τών στρατηγών) ή παρατακτική δόμηση Αποσπασμάτων Απ’ τά πρα­ κτικά μιας πραγματικής δίκης θυμίζει νεορεαλι­ σμό: Τό ντοκουμέντο είναι πραγματικό, Αλλά ή έπέμβαση τού δημιουργού τό Αρθρώνει σύμφωνα μέ τήν προσωπική του Αποψη. ’Εδώ, ή έννοια τού μοντάζ είναι κυρίαρχη Αλλά ή μυθοπλασία έξαφανίζεται σχεδόν έντελώς. Αύτό πού προέχει είναι ή συνοχή μιας Αποψης (μιας ιδέας) πού στό πραγμα­

69

τικό περιστατικό (τή δίκη) είναι δυνατό νά μή γίνει άντιληπτή καθώς τό σημαντικό διαχέεται καί έξαφανίζεται μέσα στό άσήμαντο. Ό συγγραφέας έδώ παίζει ρόλο έλεγκτή καί έπιλογέα, πού καθώς μορφοποιεΐ τό όμορφο άρχικό ύλικό (τά πρακτικά δπως δημοσιεύτηκαν στόν τύπο της έποχής) δέν κάνει τίποτα περισσότερο άπ’ αύτό πού κάνει καί ό μυθιστοριογράφος πού σάν πρώτη ύλη χρησιμο­ ποιεί «πλάσματα» τής φαντασίας του: έπιλέγει καί ταχτοποιεί σύμφωνα μέ τό άρχικό δομικό σχέδιο. Σέ σχέση μέ τή φιξιόν, αύτό τό είδος έντεχνου λόγου έχει τό μεγάλο πλεονέκτημα νά μή χάνει τήν πειστική του δύναμη. Ό π ω ς περίπου τό κινηματο­ γραφικό ντοκυμανταίρ (πού δέν πρέπει νά συγχέεται μέ τό άμορφο κινηματογραφημένο ντοκουμέν­ το, π.χ. τά έπίκαιρα). Στό πρώτο άπ5 τά «Τρία έλληνικά μονόπρακτα» ό Βαλτινός κάνει λ ο γ ο ­ τ ε χ ν ι κ ό ν τ ο κ υ μ α ν τ α ί ρ , πού, σύμφωνα μέ τόν πολύ γνωστό όρισμό τού Γκρήρσον, είναι «ή δημιουργική έκμετάλλευση της πραγματικότη­ τας». Έ δώ, όδυνηρή πραγματικότητα είναι οί στρατηγοί πού δέν κατάλαβαν καί πολλά πράγμα­ τα γιά τό «νόημα τοϋ άγώνα» τους, πράγμα πολύ φυσικό άλλωστε, άφοΰ ό άγώνας τους ήταν στήν κυριολεξία ά-νόητος (ανευ νοήματος), καί «έκμεταλλευτής» αύτής τής πραγματικότητας είναι ό συγγραφέας, πού έρχεται νά έπιβάλει τό δικό του νόημα — καί τής ιστορίας τοΰ τόπου του. Πού είναι: Οί νικητές πολέμησαν στό δνομα άφηρημένων έννοιών πού δέν τίς πολυκαταλάβαιναν ή πού τίς καταλάβαιναν μόνο άπ’ τήν έρμηνεία πού έδιναν οί έγκύκλιοι καί οί πανηγυριώτικοι δεκά­ ρικοι λόγοι: Πατρίδα-Θρησκεία-Ο,ίκογένεια καί τά φαιδρά παρόμοια. Στό δεύτερο μονόπρακτο ή άφήγηση είναι έντελώς διάτρητη. Δέν ύπάρχει καμιά άφηγηματική συνοχή άνάμεσα στά γράμματα πρός έναν φυλακι­ σμένο, μέσα άπ’ τά όποια άνασυντίθεται τό δράμα μιας δλόκληρης έποχής καθώς έπίσης καί τό προσωπικό δράμα μερικών χιλιάδων άνθρώπων. Τά γεμάτα βαριά σιωπή κενά άνάμεσα στά γράμ­ ματα μπορούν νά γεμίσουν κατά βούλησιν άπ’ τόν άναγνώστη μέ τίς δικές του έμπειρίες ή άφηγήσεις πού έχουν φτάσει στ’ αύτιά του. ’Ά ν φανταζόμα­ σταν μιά συνεκτική άφήγηση άπ’ τήν όποια άφαιρέθηκαν μεγάλα κομμάτια, θά φτάναμε στό ίδιο άποτέλεσμα: Μιά δομή διάτρητη μέσα άπ’ τίς τρύπες τής όποιας περνά ό άέρας τής ιστορίας τούτου τού τόπου, πού ώς γνωστόν δέν είναι ιδιαίτερα συνεκτική — παρά τίς περί τοΰ άντιθέτου κατηγορηματικές διαβεβαιώσεις τοΰ Παπαρρηγόπουλου, τοΰ Καρολίδη καί τών έπιγόνων τους. Ή μή συνεκτικότητα ύπερτονίζεται καί άπ’ τή διάχυση τής ήδη διάτρητης άφήγησης στά γράμμα­ τα τών συγγενών πρός τόν φυλακισμένο (προφα­ νώς ισοβίτη), τοΰ όποιου τή φωνή δέν άκοΰμε ποτέ: Τό δράμα δέν είναι τόσο δικό του, όσο τών συγγενών του καί, κατά συνεκδοχή, όλόκληρου τοΰ λαού. Αύτό τό εύρημα τοΰ συγγραφέα είναι πραγματικά έκπληκτικό. Πρέπει νά σημειώσουμε γιά νά φ ανεί τό μέγεθος τοΰ τολμήματος — καί τής

70

έπιτυχίας — πώς τά γράμματα δ έ ν ε ί ν α ι π ρ ά ­ γ μ α τ ι κ ά . Ό συγγραφέας βρήκε πράγματι τέσσε­ ρα γράμματα στή φυλακή τοΰ Καλαμιού Χανίων στή διάρκεια τοϋ γυρίσματος τής ταινίας τοΰ Ά γγελόπουλου «Μέρες τοΰ ’36», άπευθυνόμενα σέ τέσσερις διαφορετικούς παραλήπτες. ’Α π ’ αύτά, τά δυό είναι τιμολόγια πού παρατίθενται αύτούσια ένώ τά άλλα δύο τεμαχίστηκαν καί ένσωματώθηκαν έντελώς παραλλαγμένα στά κατασκευασμένα μέ έκπληκτική μαστοριά (δσον άφορά τή μίμηση τοΰ λαϊκότροπου λόγου), γράμ­ ματα τοΰ συγγραφέα. Γνωρίζοντας αύτό τό περι­ στατικό, εύλογα άποροΰμε γιατί ό Βαλτινός στό τέλος τοΰ μονόπρακτου δηλώνει: «Τά γράμματα αύτά βρέθηκαν τό καλοκαίρι τοΰ ’72 στις άδειες τότε, λόγω άκαταλληλότητας, φυλακές τοΰ Καλα­ μιού, κοντά στά Χανιά Κρήτης. Ή ταν πεταμένα στά κοινά ούρητήρια τών θαλάμων τοΰ πρώτου όρόφου» κλπ. Προφανώς έδώ προσπαθεί νά μιμηθεί τίς άνάλογες «δηλώσεις» τών λαϊκών, κυρίως, μυθιστοριογράφων τοΰ περασμένου αίώνα, πού μ’ αύτές προσπαθούσαν νά πείσουν τόν άναγνώστη πώς δσα διάβασε είναι όπωσδήποτε άληθινά. Στό τρίτο μονόπρακτο, ή έξαφάνιση τοΰ άνθρώπου άπ’ τό κείμενο συνεπάγεται καί μιά έξα­ φάνιση τοΰ στύλ. Έ δώ πιά δέν μπορεί νά γίνει λόγος γιά λογοτεχνία όποιασδήποτε μορφής. Πρό­ κειται γιά ένα έντελώς άχρωμο προσπέκτους πού παρατίθεται αύτούσιο μαζί μέ μερικές συνταγές μαγειρικής στό τέλος. Οί έπεμβάσεις τοΰ συγγρα­ φέα έδώ φαίνεται νά είναι μόνο γραμματικέςσυντακτικές. Έ χουμ ε δηλαδή ένα ντοκουμέντο τόσο ψυχρό δσο καί τό όνοματεπώνυμο τοΰ πεθα­ μένου πάνω στήν ταφόπετρά του: στοιχεία χρήσι­ μα τώρα πιά μόνο στή λογιστική ύπηρεσία τοΰ νεκροταφείου. Είναι ένα δελτίο ταυτότητας πού δέν πιστοποιεί παρά μόνο ένα θάνατο: Τό θάνατο τών ιδανικών πού ένταφίασαν οί νικητές στόν Πάρνωνα, δταν οί Ε ν ν ιά άποδεκατίζονταν σαδιστικά, γιά νά μή φτάσουν στή Μεγάλη Ε λπίδ α. "Ομως ό ένατος, ό μικρότερος, γλίτωσε άπ’ τή σφαγή. Καί περιφέρεται άνάμεσά μας. Καί διατη­ ρεί τήν Ε λπίδ α. Γιά έναν κόσμο άνθρωπινότερο πού, βέβαια, δέν είναι αύτόςτών άλληλοΰβριζόμενων στρατηγών. Ή έλληνική ιστορία ήταν πάντα μιά αισιόδοξη τραγωδία. ΒΑΣ. ΡΑΦΑΗΛΙΔΗΣ

Φ

Π ΕΖΟ ΓΡΑΦ ΙΑ

μαρτυρίες καί μάρτυρες ΠΑΝΤΕΛΗ ΚΑΛΙΟΤΣΟΥ: Δεκεμβριανή νύχτα (Εργάτες της πίσσας). Κέδρος, Άδήνα, 1978. Σελ. 192. Ο Π.Κ. επιβάλλει τήν παρουσία του στή σύγχρονη πεζογραφία τό 1964, όπότε δημοσίευσε τό μυθι­ στόρημά του « Ό μεσαίος τοίχος». Μέχρι τότε, παρ’ δλο πού έγραφε πολλά χρόνια, είχε δημοσιεύ­ σει μόνο τό διήγημα «Ή μύγα» (1958). ’Ακολού­ θησαν «Οί όνειροπόλοι» (1965) καί «Ή τριλογία τής λεωφόρου» (Μάθημα δολοφονίας, 1972, Συμ­ περιφορά τού κενού, 1973, Φανταστική Παρά­ γραφος 7, 1974). Ά ν προσθέσουμε καί τίς δυό συλλογές του μέ παιδικά διηγήματα «Ή μύγα» (1978) καί «Τά ξύλινα σπαθιά» (19795), θ ά έχου­ με τό σύνολο της δημοσιευμένης δημιουργίας του. Καί ή άπαρίθμηση μόνο μαρτυρεί δτι ό Π.Κ. θητεύει μέ έπιμονή καί άνανεώνει συνεχώς τήν παρουσία του στό χώρο τής σύγχρονης πεζογρα­ φίας μας. Στό έργο του' συγχέονται τά δρια άνάμεσα στό μυθιστόρημα καί τό φιλοσοφικοαισθητικό δοκίμιο. Ή έπιλογή του αύτή, ένώ νομιμοποιείται σάν άναζήτηση, κάνει τή σύμπλευση τών στοιχεί­ ων προβληματική. Στό έργο του παλεύουν δύο τάσεις: ό έντονος υπαρξιακός προβληματισμός τού διανοούμενου καί τό γνήσιο πάθος γιά καλλι­ τεχνική έκφραση. Ό υποτυπώδης μύθος, δπου ύπάρχει, χρησιμο­ ποιείται ώς άποδεικτικό υλικό τών θέσεών του. Συμφύρει μέσα στό μύθο καί τήν άτομική του περίπτωση μέ μιά τάση φιλάρεσκης έπίδειξης. Υ πάρχει έπίσης διάσταση άνάμεσα στό πραγματι­ κό καί τό φανταστικό. Ό μύθος, ή πλοκή, ή σύνθεση, ένώ δέν καταργοΰνται όριστικά, βιάζονται χλευαστικά καί κονι­ ορτοποιούνται σέ άμορφο καί άταχτο ύλικό. Ό άναγνώστης παρατηρεί τήν ύλη τών μυθιστορημά­ των, πού μιά μανία καταστροφής τήν έχει κατεδα­ φίσει. Βρισκόμαστε μπροστά σέ μιά μεταμυθιστορηματική φάση. 'Ωστόσο αύτός ό κομματιασμένος καί σπασμωδικός κόσμος προκαλεΐ δυνατές έντυπώσεις. Ό άναγνώστης πέφτει άπό έκπληξη σέ έκπληξη · οί αιφνίδιες έκλάμψεις τής σκέψης, οί βαθιές διεισδύσεις στόν ψυχικό χώρο καί οί πρω­ τότυπες συλλήψεις κρατούν, μέσα στή διάλυση, τό ένδιαφέρον. 'Ο άποσπασματικός, άσυνεχής κό­ σμος έχει μιά έσωτερική ένότητα· άόριστα καί μυστικά νήματα τόν συγκροτούν. Οί ήρωές του είναι σκιώδεις, πολυυπόστατοι.

Παντελής Καλιόταος χωρίς χαραχτήρα, χωρίς πρόσωπο. Κέντρο είναι τό πρόσωπο τού συγγραφέα πού παρουσιάζεται διχασμένο μέ μιά πληγωμένη άτομικότητα, τήν όποια θέλει νά έξαφανίσει. Στό «Μεσαίο τοίχο» λειτουργεί ό μύθος. ’Εδώ ό συγγραφέας βρίσκεται σέ ένα φανταστικό τόπο έπιζητώντας τήν άγιότητα. Προκαλεϊται θμως νά δολοφονήσει μιά νέα γυναίκα. Ό θύτης-μυθιστοριογράφος γίνεται ό ίδιος θύμα, γιατί πέφτει στήν καλοστημένη παγίδα πού τού στήνει ή Μαρία μέ τίς ερωτικές προκλή­ σεις καί τή ζήλεια. Θύτης καί θύμα άνιχνεύονται στήν ανατομία τού έγκλήματος, δπου τήν εύθύνη δέν τήν έχει ό δολοφόνος-καλλιτέχνης, άλλά τό θύμα, πού προετοίμασε έκούσια τό θάνατό της. Τό ώραϊο αύτό μυθιστόρημα είναι ένα αισθητικό δοκίμιο πού άντιμετωπίζει κριτικά τήν πρωτοπο­ ρία στήν τέχνη, πού μέ τήν άρνηση τής λογικής όδηγεϊ «στή διανοητική καί συναισθηματική άποχαλίνωση». Μιά προχωρημένη φάση στήν προβληματική καί τή γραφή τού Π.Κ. άρχίζει μέ τό τρίτομο έργο του «'Η τριλογία τής λεω φόρου». Πυρήνας του είναι ή πρωτογενής ιδέα πού έμμονα άπασχολεΐ τό συγγραφέα, δτι «ή άγάπη είναι δργανο γνώσης». Ό ύπαρξιακός χώρος γίνεται άντικείμενο τής έρευνάς του. Τά τρία αύτά βιβλία μέ τό μυστικι­ στικό καί φιλοσοφικό τους χαρακτήρα έχουν ώς θέμα τους τήν ύπέρβαση τού θανάτου: «ό θάνατος καταργεΐται». Καί ή κατάργησή του θά γίνει μέ τήν έξαφάνιση τής ατομικότητας μέσα στή λεωφό­ ρο, λέξη πού κρατάει τήν έτυμολογική της σημα­ σία: «Ή λεωφόρος είναι γιά μένα κυριολεξία. Πιστεύω στό λαό. ’Α πό μιά άποψη τά έντομα έχουν καταργήσει τό θάνατο γιατί ένδιαφέρονται γιά τό είδος, δχι γιά τό άτομο...» Κατά τόν άφηγητή-συγγραφέα «αύτή τήν πόρ­ τα βρίσκει ό θάνατος νά μπει στή ζωή: τήν άτομικότητα». Έ τσι ό μόνος τρόπος γιά τήν κατάργησή του είναι ή έξαφάνιση τής άτομικής συνείδησης, ή συγχώνευση τού έγώ στό έσύ, μέ τή μετάληψη τών συναισθημάτων τού άλλου. Στήν

71

τριλογία ή μεταφυσική γίνεται φυσική μέ τή διά­ σπαση, τόν κατακερματισμό τοΰ πολυυπόστατου ήρωα σέ διαδοχικά ύποκείμενα. Ό μεταβαλλόμε­ νος συνεχώς ήρωας — ό σύγχρονος άνθρωπος χωρίς χαραχτήρα — καταργεί τά δρια άνάμεσα στό άτομικό καί συλλογικό. Ό Π.Κ., ό ’Αργυρής, ό Τ.Υ., ό Πέτρος, ή Ρωξάνη, ό Γιώργος Λαγός, ό Γιούρας είναι τά θραύσματα μιας διασπασμένης προσωπικότητας — «μιά μόνο ψυχή υπάρχει στόν κόσμο» — πού τείνει νά βρει τήν ένότητά της. Στό «Μάθημα δολοφονίας» ό συγγραφέας άναλαμβάνει, παίζοντας τό ρόλο τοΰ Ίάγου, νά άπαλλάξει τόν άδελφό του Πέτρο — καί τόν έαυτό του — άπό τόν πανικό τοΰ θανάτου άπομακρύνοντάς τον άπό τή γυναίκα πού άγαπά παράφορα, τή Ρένα. Ή Ρένα, πού πάσχει άπό άνίατη άρρώστια, περισσότερο άπό τό θάνατο φοβάται τή μοναξιά, τήν έγκατάλειψη. Τροφοδοτώντας ό συγ­ γραφέας μέ συκοφαντίες τή ζήλεια τοΰ Πέτρου κατορθώνει νά τόν άπομακρύνει άπό τή Ρένα στήν τραγικότερη στιγμή τής ζωής της. Στήν «ιστορία» έχει μπει καί ένα πρόσωπο χωρίς χαραχτήρα, ό Γιούρας. Είναι ένας έλληνας όπιομανής πού ζεΐ στό Λονδίνο, δπου βρίσκονταν ό Πέτρος καί ή Ρένα. Ό Πέτρος μετά τήν έγκατάλειψη τής γυναίκας πού λάτρευε άκολουθεΐ τό Γιούρα χωρίς σκοπό. Ά π ό κεϊ καί πέρα τό στοι­ χείο τής φαντασίωσης θά είναι κυρίαρχο στήν άφήγηση. Τό έντυπωσιακότερο εΰρημα στό πρώτο βιβλίο τής τριλογίας είναι ή παρακολούθηση τοΰ μαθήματος δολοφονίας στό «χώρο τοΰ μή πρα­ γματικού». Μιά σκηνή άπό γκαγκστερικό φίλμ, πού παρεμβάλλεται μέσα στήν άφήγηση μέ άριστοτεχνικό τρόπο, διατηρεί δλη τήν ένταση τής είκόνας. Ή μεταφορά τοΰ πλαστού μέσα στό χώρο τής πραγματικότητας είναι πράγματι συναρπα­ στική. Στή «Συμπεριφορά τοΰ κενού» ό μύθος καί τά πρόσωπα διαλύονται μέσα στήν άχλή. Ή σύλληψη τοΰ Γιούρα σάν προσώπου λογοτεχνικού «πού γεννήθηκε άπό τή συμπεριφορά τοΰ κενού» είναι έκπληκτική. Καταστάσεις, πρόσωπα, παραστατι­ κό ύλικό γίνονται δλα όμιχλώδη. Κυρίαρχη είναι μιά σκιώδης ύπαρξη πού πλησιάζει τό τίποτε, ό Γιούρας. "Ο άντιήρωας αύτός πού ζεϊ «μέσα σ’ δνειρο όπιομανίας» ταυτίζεται μέ ένα άλλο φαν­ ταστικό πρόσωπο, τό Μιχάηλωφ. Είναι άντιφατικός, διχασμένος, διαλυμένος, μέ άξεδιάλυτα α ι­ σθήματα. Ή άφήγηση γίνεται παραλήρημα καί ή φαντασίωση κορυφώνεται. Ό Π.Κ. δίνει τό μέτρο τών δυνατοτήτων του σέ μιά γραφή σπαραγμένη πού μετεωρίζεται στό κενό. Παρά τό γεγονός δτι διαλύεται κάθε έννοια τοΰ πραγματικοΰ ό συγ­ γραφέας δίνει κομματιασμένες, δνειρικές, έφιαλτικές εικόνες άπό τήν έξέγερση τοΰ Μάη τοΰ ’68 καί άπό τό συμβολικό θάνατο τοΰ άντιήρωά του Γιούρα. Είναι στιγμές πού ό λόγος του έκφράζοντας τό κοινό αίσθημα τής πονεμένης καί ταπεινωμένης γενιάς του φτάνει σέ ύψηλά έπιτεύγματα. 'Ο άναγνώστης διαβάζοντας αύτό τό βιβλίο δέν μπο­ ρεί παρά νά τό συσχετίσει μέ τήν κορύφωση τοΰ

72

φοιτητικού κινήματος στόν τόπο μας κατά τής δικτατορίας. Μέ τή «Φανταστική παράγραφο 7» ό Π.Κ. έφαρμόζει στήν πράξη τή θεωρία γιά τήν κατάρ­ γηση τοΰ θανάτου. Ή έμμονη ιδέα τοΰ θανάτου πού κατατρύχει τό συγγραφέα-άφηγητή έχει τίς ρίζες της σέ οικογενειακά βιώματα καί όδυνηρές μνήμες. Ή διαδικασία τής άνάστασης άρχίζει μέ τή μετάθεση τοΰ έγώ στό έσύ. Τό συναίσθημα τής ένοχής τοΰ άνθρώπου πού ζεϊ — «δποιος ζεϊ είναι ύποπτος» — είναι ή βαθύτερη αιτία τής ιδεοληψί­ ας. Αύτή τή φορά σκεύος έκλογής γίνεται ό ίδιος ό συγγραφέας. Ή περίπτωση τοΰ θανατοποινίτη Ά α ρ ο ν Μίτσελ πού πρόκειται νά έκτελεστεϊ στίς φυλακές τοΰ Σάν Κουεντίν γίνεται προσωπικό του ζήτημα. Ή ένοχή τοΰ δημιουργεί τήν ύποχρέωση τής μεταμόρφωσης, τήν άνάγκη νά μπει στό πετσί τοΰ μελλοθάνατου. Ά π ό κεϊ καί πέρα άρχίζει νά συναισθάνεται δ,τι καί δπως ό μακρινός κατάδι­ κος. Μ ιά μαύρη κηλίδα πού έμφανίστηκε στό στήθος του διαρκώς άπλώνεται καί τό παραλήρη­ μα έντείνεται δσο πλησιάζει ή ώρα τής έκτέλεσης. Καί άκριβώς στίς 8 πού έχει προσδιοριστεί ή έκτέλεση, ό μελλοθάνατος έχει έξαφανιστεΐ. Ό θάνατος καταργεϊται στό χώρο τής φαντασίας. Ή έπίδραση τοΰ Κάφκα είναι αισθητή στό έργο Μέ τή «Δεκεμβριανή νύχτα» ό Π.Κ. έγκαινιάζει τή φάση τής μαρτυρικής κατάθεσης στήν πεζογραφία του· άπορρίπτει τίς λογοτεχνικές συμβάσεις, τίς άναζητήσεις, τίς μυθοποιήσεις. Γράφει ένα έργο πολιτικό: « Ό σ ο έγρα φα τό έργο αύτό, δέν ένιω δα σά συγγραφέας. Α ίσδανόμοννα σά γραμματέας μέ τή μόνη του “ανδ α ιρεσ ία ” νά π ροσδέσει κι αύτός τό δικό του πόνο. »Μ ’ έπίκεντρο τό Δ εκέβρη τοΰ 1944, άλλά π ολύ π ιό πίσω κα ί π ιό μπρος — ίσαμε τώρα, 1978 — έγρα φα ιστορία. Δ έ χρειάστηκε νά έπινοώ, άλλά ν ’ άκούω. Κ α ί άκόμα άπό κ εϊ π ο ύ έπρεπε νά πάρω δέση — ίσαμε τώρα π ο ύ έχω δέση — δέ χρειάστη­ κε νά σκέφτομαι, άλλά νά παρατηρώ. "Έγραφα λ ο ιπ ό ν δ,τι άκουσα κα ί δ,τι παρατήρησα — ένα ντοκουμέντο». Ύ λη τοΰ τελευταίου «μυθιστορήματος» είναι οί έμπειρίες τής γενιάς του άπό τό Δεκέβρη τοΰ ’44, «τής πιό άμνημόνευτης χρονιάς μας». Στήν πρώτη κιόλας σελίδα ό Π.Κ. δηλώνει άπερίφραστα: «Έ χω μιά συγκεκριμένη χρονολογία: 1944. Γύρω άπ’ αύτή ό βίος τής γενιάς μου, άπό τή διχτατορία τοΰ Μ εταξά ώς τήν άλλη διχτατορία, περιλαμβάνει έμπειρίες όδύνης. ”Ως τώρα». Τά γεγονότα τοΰ ’44 ιδωμένα μέ τήν πείρα τοΰ 1978 άποστασιοποιοΰνται, άλλά τό παρελθόν βρίσκε­ ται σέ συνάρτηση μέ τό παρόν. «Τό χτές μέ τό σήμερα είναι ταυτολογία μέ τήν αιτία καί τό άποτέλεσμα». Τά πρόσωπα τοΰ χρονικοΰ είναι τόσο κοντά στό έπίκεντρο τών όδυνηρών γεγονότων, ώστε γίνονται μάρτυρες μέ τή διπλή σημασία τής λέξης:

καί τοΰ καταθέτη της μαρτυρίας καί τοΰ μέλους τοΰ μαρτυρολογίου. Μιά μικρή όμάδα λοΰμπεν, πού τήν άποτελοΰν δ Ά ντου ά ν, δ Σακούλας, ό Βάρς, ό Πετρώνιος καί ό Μιχάλης Γιούρας, έργάζονται σάν έργάτες της πίσσας. 'Ο τελευταίος, πού ήταν καί τό βασικό πρόσωπο στήν τριλογία, είναι ή συνείδηση τής συντροφιάς καί ταυτίζεται μέ τό συγγραφέα. Έ χ ει δμως ύποστεΐ μιά βαθιά μεταλ­ λαγή: «ή βιοπάλη τόν άνάγκασε νά πιάσει τό de profundis του άπό τίς δυό άκρες, νά τίς τραβήξει καί νά τό ξηλώσει. Αύτό έκαμα κι έγώ». Σέ σχέση μέ τήν τριλογία — πρωθύστερα πάντοτε — ό Γιούρας είναι ώριμότερος. Έ χει ξεπεράσει τήν κρίση ιδεοληψίας καί τήν ύπαρξιακή άγωνία καί συνειδητοποιεί τώρα τήν άνάγκη γιά δράση. Παραθέτουιιε τά λόγια του: «Αύτό π ού γεννάει τη λεγάμενη ύπαρξιακή άγωνία κα ί συχνά όδ η γεί τόν ανύρω πο στό άδιέξοδο κα ί τήν τρέλα, δεν είναι καϋαντό τό μυστή­ ριο τής ζωής. Είναι ό Λόγος. Τά λόγια, Ά ντουάν... Μ ά δέν χρειάζεται. Τίποτα δέ χρειάζεται έξόν άπό τή δράση κα ί δράση είναι ή ζωή...» Ό Γιούρας είναι ποιητής. Νιώθει, αισθάνεται χωρίς νά καταλαβαίνει. Θαυμάζει καί άγαπά τούς άνθρώπους τοΰ λαοΰ. Είναι κοντά τους. Δυσκο­ λεύεται δμως στήν έκλογή, γιατί πιστεύει δτι ή άπόφαση όδηγεί στήν άδικία. Ά ντίπ οδ άς του είναι ό ’Α ντουάν, ένας άγωνιστής πού πέρασε τή ζωή του στις έξορίες. Συμμετέχει ένεργά στά γεγονότα τοΰ Δεκέμβρη. Είναι άνθρωπος της δράσης, χωρίς άναστολές καί άμφιταλαντεύσεις.1 Ό Γιούρας, άντίθετα, είναι εύαίσθητος, εύσπλαχνικός, περίπου χριστιανός. Καί δταν ή κρισιμό­ τητα τών περιστάσεων τόν άναγκάζει νά άποφασίσει, παρά τό γεγονός δτι ή θέση του συνοψίζεται στή φράση «δέν ύπάρχουν ένοχοι», συντάσσεται μέ τό μέρος τής πλειοψηφίας. Μέ τήν άπόφασή του αυτή βάζει σέ έφαρμογή καί τή θεωρία «ή σωτη­ ρία στό είδος, δχι στό άτομο». Στις λεπτομέρειες τής λαϊκής τοιχογραφίας του ό Π.Κ. είναι ιδιαίτερα προσεχτικός. Στήνει τό σκηνικό του στό πορνείο, στό άθλιο φτωχόσπιτο, στό μπουντρούμι τής φυλακής. Οί βασανισμένοι άνθρωποι τοΰ λαοΰ, γιά τούς όποιους δείχνει σεβασμό καί άγάπη, παρουσιάζονται μέσα σέ ένα περιβάλλον πού βασιλεύει ή άθλιότητα καί τό δνειρο, ή πραγματικότητα καί ή φυγή. Καταγρά­ φει μέ λεπτομέρειες τόν άνθρώπινο μόχθο, τή στέρηση καί τήν άγωνία καί άναπαρασταίνει μέ άκρίβεια καί γνώση τή λαϊκή ψυχολογία. Οι άφηγήσεις τοΰ Ά ντου ά ν, τών ποινικών, τοΰ καπε­ τάνιου Μανούσακα μέ τό χυμώδη λαϊκό λόγο, είναι πράγματι συναρπαστικές. Ή έξοχη μίμηση τής κρητικής ντοπιολαλιάς στήν άφήγηση τοΰ Μ ανούσακα μέ τό χειμαρρώδη λαϊκό λόγο καθώς καί ή πειστική άπόδοση τής δμιλίας άνθρώπων πού προέρχονται άπό ποικίλα λαϊκά στρώματα κατατάσσουν τόν Π.Κ. ατούς πεζογράφους μέ πολύ μεγάλη άφηγηματική δύνα­ μη. Οί άφηγηματικές του άρετές είναι στιγμές πού θυμίζουν Η ρόδοτο καί Μακρυγιάννη. Ή λαϊκή εύγλωττία συναγωνίζεται τήν εύρηματική σάτιρα

πού κάποτε φτάνει ώς τό σαρκασμό. Ή τραγωδία μέ τή σάτιρα έναλλάσσονται συνεχώς. Δίνει σκηνές μέ τόσο έντονα ώμό ρεαλισμό πού λειτουργούν σάν πρόκληση, γιά νά έρεθίσουν τόν άπαθή άναγνώστη. Μερικές σκηνές φτάνουν ώς τή χυδαιότητα, γιά νά χαραχτούν βαθιά στή μνήμη. Ή «άνάδυση» τής Εύγενίας μέσα άπό τά σκατά καί ή έρωτική άποκατάσταση τοΰ άτυχου Βάρς είναι άνεπανάληπτη γιά τήν ώμότητά της. ’Α νάλο­ γες είναι καί οί σκηνές τής φυλακής καί οί άφηγήσεις τών ποινικών. Κεντρική θέση στό βιβλίο κατέχουν οί γυναίκες- μερικές γίνονται σύμβολα, δπως ή κου­ φή Εύδοξία, πού ή δυστυχία τήν έκανε ποιήτριά. Οί περισσότερες προέρχονται άπό τό πιό έξαθλιωμένο κοινωνικό περιβάλλον, δπως ή πόρνη Γιού­ λη, ή Σταυρούλα, ή Εύγενία. Καί μέσα σ’ αύτή τήν άθλιότητα καί τή μιζέρια ξεσποΰν τά γεγονότα τοΰ Δεκέμβρη. Τό χρονικό τοΰ ’Εμφύλιου πολέμου δίνεται μέ πολιτικές ειδήσεις, άνταποκρίσεις, δη­ λώσεις, σύντομα ρεπορτάζ πού παρεμβάλλονται μέσα στήν άφήγηση. Πολλές φορές ό συγγραφέας διακόπτει τήν άφήγηση, γιά νά παρεμβάλει μετα­ γενέστερα γεγονότα ή νά ύπομνήσει χωρία άπό τήν τριλογία του, πού άναφέρονται πάλι σέ μετα­ γενέστερη έποχή. Ό λ α αύτά δίνουν τήν αίσθηση τής ίσοπέδωσης τοΰ_χρόνου. Οί τελευταίες του σελίδες γίνονται καθαρή πολιτική. Ή άνάκριση, στήν όποια ύποβάλλει ό Γιούρας τό δοσίλογο Στελιόπουλο, είναι ένα πολιτικό δοκίμιο. Τό δυσ­ τύχημα δμως είναι δτι ένας τόσο ώριμος πεζογράφος, δπως ό Π.Κ., μέ τόσο συγκλονιστικές έμπειρίες καί έκφραστικές δυνατότητες, δέν καταλήγει στή σύνθεση, άλλά δίνει ένα σπαραγμένο κόσμο. Τό έρώτημα είναι άν είναι σκόπιμη ή έκλογή ή άδυναμία, έστω καί άντικειμενική, γιά σύνθεση. Πάντως καί στή μιά καί στήν άλλη περίπτωση τό έργο ζημιώνεται. Γ. Δ. ΠΑΓΑΝΟΣ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ & ΚΟΙΝΩΝΙΑ • Μηνιαία έκδοση προβληματισμού καί ένημέρωσης • Διευθύνεται άπό συντακτική έπιτροπή • 'Εξήντα πέντε τακτικοί συνεργάτες πανεπιστημιακοί καί ειδικοί έρευνητές Τεκμηριωμένη πληροφόρηση καί άναλυτική διευρεύνηση γύρω άπ’ δλα τά καυτά θέματα πού άπασχολοϋν σήμερα όλόκληρο τόν κόσμο καί Ιδιαίτερα τόν τόπο μας. Αδέσμευτη άντιπαράθεση ιδεών καί θεωριών καί άνεμπόδιστος διάλογος μέσα σ' ένα εύρύ προοδευτικό Ιδεο­ λογικό καί έπιστημονικό φάσμα. ΓΡΑΦΕΙΑ: ΑΙΟΛΟΥ 43, ΤΗΛ. 3250058

73

Μ ΕΛΕΤΕΣ

σταθμοί στην πορεία τής παγκόσμιας λογοτεχνία ς ΑΝΤΡΕΑ ΚΑΡΑΝΤΩΝΗ: Φυσιογνωμίες Γ': Ξέ­ νη λογοτεχνία. Παπαδήμας, Άϋήνα, 1979. Σελ.

448. ΧΩΡΙΣ τήν παραμικρή υποτίμηση γιά τά μικρά πορτραΐτα πού μέ τήν Εντονη χάραξή τους μάς δίνουν άνάγλυφες πενήντα έννέα φυσιογνωμίες της νεοελληνικής λογοτεχνίας καί συγκροτούν δυό πολυσέλιδους τόμους (Α' έκδοση 1959/1960, Β' έκδόσεις Παπαδήμα, 1977), δ Γ' τόμος της σειράς, μέ άναφορές στήν ξένη λογοτεχνία, παίρνει — ή τουλάχιστον πρέπει νά παίρνει — μιά ξεχωριστή βαρύτητα γιά τόν Ελληνα άναγνώστη. Ό μεσολα­ βητικός ρόλος ένός τόσο άσκημένου ματιού, σάν τού Ά ντρ έα Καραντώνη, άνάμεσα σ’ Ενα εύρύ κοινό καί σέ Εργα πού, πέρα άπό μιάν άπαραίτητη παιδεία, άπαιτοΰν καί τήν τέλεια γνώση τής γλώσ­ σας πού γράφτηκαν, δίνει πρώτ άπ’ δλα τίς κατάλληλες προσβάσεις γιά μιά κάποια Επικοινω­ νία, άλλά καί τά Ερεθίσματα γιά καινούριες Ανα­ ζητήσεις στόν άπέραντο χώρο τής παγκόσμιας λογοτεχνίας. Τήν Εποχή πού ό Ά ντρ έα ς Καραντώνης μπαίνει στόν πνευματικό στίβο, ή κριτική σκέψη δχι μονάχα Εχει ώριμάσει, άλλά καί, διαμορφωμέ­ νη σέ δυό βασικές τάσεις, βρίσκει πλούσιο πεδίο Ερευνας σέ μιά λογοτεχνία πού ή είσοδός της στήν τρίτη δεκαετία τού αιώνα ταυτίζεται μέ μιά ριζική άνανέωσή της, μέ μιά διεύρυνση των όριζόντων της. Μέ τό πρώτο του άκόμα μελέτημα, «Εισαγωγή στό παλαμικό Εργο» (1929), πού γράφει σέ ήλικία μόλις δεκαεννέα Ετών, δηλώνει τήν Ενταξή του στήν κριτική Εκείνη όμάδα πού άρνιέται τήν όποιαδήποτε συνάρτηση τής λογοτεχνίας μέ τίς κοινωνικές της άλληλουχίες. ’Α κολουθεί δηλαδή μιά παράδοση πού μέσα της κλείνει όνόματα σάν τών Τέλου “Αγρα, Κλ. Παράσχου, Π. Χάρη, “Αλκή Θρύλου, I. Μ. Παναγιωτόπουλου κι Εχει σάν βασικό γνώμονα στήν κριτική της Ενατένιση τίς καθαρά αισθητικές άρχές καί άξιες πού διέπουν τό Εργο τέχνης. Μ’ αύτές τίς άρχές ό Ά ντρ έα ς Καραντώνης ξεκίνησε καί συνεχίζει μιά άπό τίς πιό σοβαρές καί, ίσως, τήν πιό πολυσέλιδη κριτική θεώρηση στήν περιοχή τού νεοελληνικού λόγου καί ιδιαίτε­ ρα τής ποίησης, πού κορυφώνεται μέ τίς μελέτες του γιά τό Γιώργο Σεφέρη (Α ' Εκδοση 1931, Δ'

74

3Αντρέας Καραντώνης Εκδοση διπλασιασμένη 1976) καί με τήν «Εισαγω­ γή στή νεότερη ποίηση» (1958), τό πρώτο άξιόλογο κείμενο πάνω στό θέμα. Παράλληλα, μέ τά «Νέα Γράμματα» (1935-1945), τό περιοδικό πού Εκδίδει γιά μιά δεκαετία περίπου, δίνει τήν πρώτη στέγη στά νεότερα ποιητικά ρεύματα. Τό είδος αύτό, τής συνοπτικής θεώρησης ένός συγγραφέα, πού τόσο ευδοκίμησε στήν Ελληνική γραμματεία μέ τόν L Μ. Παναγιωτόπουλο: «Πρόσωπα καί Κείμενα», τόν Κ. Βάρναλη: « Ά ν ­ θρωποι», τό Γ. Φτέρη: «Πρόσωπα καί Σχήματα» καί άλλους, βρίσκει καί στόν Ά ντρ έα Καραντώνη Εναν άξιο συνεχιστή. "Οσο ύπαινικτικά κι άν είναι τά περισσότερα άπ’ αύτά τά κείμενα, δσο κι άν άπλώνονται σέ Ετερόκλητες μορφές τής παγκόσμι­ ας λογοτεχνίας — ιδιαίτερα τής εύρωπαϊκής — μέ τή μικρή τους Εκταση, τήν ευκολία άφομοίωσής τους καί τήν ευστοχία τους, λειτουργούν θαυμα­ στά άνάμεσα σ’ Ενα ύπολογίσιμο άναγνωστικό Τά τριάντα πέντε πορτραΐτα πού σκιαγραφούνται άπό τό μελετητή σ’ αύτό τόν τόμο, γραμ­ μένα άπό τό 1955 ώς τό 1976, φέρνουν τή σφραγί­ δα τής ώριμότητάς του. Μέ πυξίδα τήν πλατιά γνώση καί τήν εύαισθησία του, ή περιπλάνησή του τόν οδηγεί σέ κάποιους σταθμούς πού σημάδεψαν τήν πορεία τού παγκόσμιου λυρικού καί πεζού λόγου ή Επαιξαν κάποιον ιδιόρρυθμο ρόλο στήν Εξέλιξή του: Ντάντε, Σαίξπηρ, Μπάυρον, Ούίτμαν, Σατωμπριάν, Ούγκώ, Κλωντέλ, Ταγκόρ, Καγιάμ, άλλά καί Μπωντλαίρ, Έ λιοτ, Πάουντ, Κουαζίμοντο, Προύστ, Βεράρεν, Πέρς, Μπρετόν, Νερούντα, Ά χμά τοβα, Χικμέτ είναι μερικοί άπό τούς σταθμούς. Μέσα άπό τίς μικρές καί στιλπνές αύτές Επιφά­ νειες — σάν κάποιο φώς νά Επεσε πάνω στό πολυεδρικό πρίσμα τού οικουμενικού λόγου —

όιαχέεται, μέ δλες τις ιδιομορφίες της, μιά νύξη, έστω, τής καλλιτεχνικής δημιουργίας άπ’ δλες τίς γωνιές τής γής, άρκετή δμως νά κινήσει τό ένδιαφέρον τοΰ άναγνώστη γιά μιά καλύτερη γνωριμία καί νά τόν βοηθήσει ν’ άναζητήσει τίς πιθανές καταβολές τής δικής του λογοτεχνίας. Ή καθιέρωση τής περισυλλογής καί έκδοσης σέ τόμο των διάσπαρτων αυτών σέ περιοδικά καί έφημερίδες κειμένων, δέν υπηρετεί μονάχα τό κοινό πού βρίσκεται σέ άδυναμία νά παρακολου­ θήσει τό πλήθος τών έντύπων, άλλά καί έκεϊνον πού θά θελήσει ν’ άποκτήσει μιά όλοκληρωμένη άντίληψη τής κριτικής προσφοράς τοΰ Ά ντρ έα Καραντώνη, μιάς προσφοράς πού συνεχίζεται ΤΑΚΗΣ ΜΕΝΔΡΑΚΟΣ

Μ ΕΛΕΤΕΣ

ό σουρρεαλισμός σέ λήθαργο; ΜΑ URICE NADEA U: ’Ιστορία τοΰ σουρρεαλισμοΰ. Μετ. ’Α λεξάνδρας Παπαϋανασοπούλου. Πλέΰρον, ’Α θήνα, 1978. Σελ. 260. Η άντικειμενική θεώρηση μιάς ιστορικής έποχής ή προσεγγίζει τήν έπικίνδυνη, τίς περισσότερες φο­ ρές, σφαίρα τοΰ «έφικτοϋ» — τοΰ συγγνωστά έφικτοΰ — άλλως τήν ύπερκερνά. Τό έπικίνδυνο τής προσπάθειας έγκειται στήν άμφισημία ή άκόμη καί στήν πολυσημία τών «έν τή βιώσει» άκόμη γεγονότων, γεγονότων πού δέν έχουν σάν αΐτιατά πλήρως διαμορφωθεί μέσα στόν ιστορικό χωρό­ χρονο πού διαδραματίζονται. Ή πολυσημική άναφορά σέ ένα κίνημα πού «μπορεί» — άμφιλέγεται πάντοτε ή άλήθεια, δταν προσεγγίζει ή τείνει νά προσεγγίσει τήν πραγματικότητα — νά έπιβιώνει τών προσώπων καί τών συνθηκών πού τό γέννη­ σαν, μάς υποβάλλει στήν πρέπουσα δοκιμασία τής βασάνου τών αιτίων καί συνθηκών πού τό δημι­ ούργησαν καί τό έξέθρεψαν μέσω πάντα μιάς σχετικής χρονικής άποστασιοποίησης. Καί βέ­ βαια, δταν ή φιλόδοξη προσέγγιση είναι δυνάμει έφικτή, ιδίως, άπό τή χρονική μεσολάβηση μεταξύ τοΰ τέλους μιάς έποχής καί τής έποχής άπό τήν όποια έκκινεί ή ιστορική άναφορά ή μαρτυρία. ’Αναφορικά μέ τό βιβλίο τοΰ Maurice Nadeau, σέ καμιά περίπτωση δέν μποροΰμε νά μιλήσουμε γιά μαρτυρία, καί τοΰτο γιατί ό ίδιος δέν πήρε μέρος στό σουρρεαλιστικό κίνημα. ’Επίσης πρέπει νά ποΰμε δτι άτύχησε στήν τιτλοφόρηση τοΰ βιβλίου του ώς ιστορίας τοΰ σουρρεαλισμοΰ. Αύτή ή άτυχής πρόθεσή του, αύτοαναιρείται άπό τή σύνολη άναφορά στό ύλικό του καί τίς πηγές του.

Έ τσι, τό έργο αυτό τοΰ Μ.Ν. δπως είναι γραμμένο καί άπό πλευράς θλης καί άπό πλευράς χρονικής άποστασιοποίησης — ένώ ό ίδιος προσ­ διορίζει τό τέλος τοΰ σουρρεαλισμοΰ μέ τήν έναρ­ ξη τοΰ Β' Παγκόσμιου Πόλεμου, τό έργο τό έπεράτωσε στά μέσα τοΰ 1944— δχι μόνο γιά ιστορική άναφορά στή ζωή τοΰ κινήματος δέν μποροΰμε νά μιλάμε, άλλά, δπως ό ίδιος στόν πρόλογό του άναφέρει, τό ύλικό του συνέλεξε, κατά πολύ, άπό πληροφορίες καί ύποδείξεις άνθρώπων πού κατά καιρούς άνήκαν στό κίνημα, όπότε σέ μιά τέτοια περίπτωση μόνο γιά έμμεση μαρτυρία μποροΰμε νά μιλάμε καί δχι γιά ιστορία. ’Εξάλλου μάς περιορίζει στά χωροχρονικά πλαίσια τοΰ κινήματος, δπως τοΰτο άναφάνηκε καί έκδηλώθηκε στό Παρίσι, τοΰ τέλους τοΰ Α' Παγκόσμιου Πόλεμου μέχρι τής ένάρξεώς τοΰ Β' Παγκόσμιου Πόλεμου. Δέν έπεκτείνεται, ούτε άπτεται τών έστω έμβρυακών, έκτος Παρισιοΰ, σουρρεαλιστικών δραστηριοτήτων, οί όποιες άλ­ λωστε ή άγνοήθηκαν παντελώς, σέ σημείο νά μήν άναγνωρίζουν οί αυθεντικοί ληξίαρχοι τοΰ σουρρεαλισμοΰ τήν ύποχρέωση τής γνησιότητάς τους ή, στήν καλύτερη περίπτωση, θεωρήθηκαν περιθω­ ριακές, κακές μιμήσεις «άκρως άποπροσανατολιΤό βιβλίο τοΰ Μ.Ν. είναι μιά έμμεση μαρτυρία γιά τό κίνημα καί τούς άνθρώπους του καί δχι μιά έξαντλητική θεώρηση τοΰ σουρρεαλιστικοΰ φαι­ νομένου, μέ δλη τή συμπαρομαρτούσα λειτουργικότητά του, δσον ά φορά τή σουρρεαλιστική στάση σ’ δλες τίς έκδηλώσεις τής ζωής, σέ σημείο δμως νά μήν περιορίζει τήν πολυσημία τοΰ σουρρεαλιστικοΰ κινήματος, πού παρουσιάζεται ιδωμένο μέσα άπό τίς άντίρροπες κοινωνικοπολιτικές μεταλλα­ γές πού έπέφερε ή έλλειψη πίστης, σ’ έναν κόσμο βαυκαλισμένο άπό τήν ώσμωση τής άστάθειας καί τής κοινωνικής άσυνέπειας πού άκολούθησε τήν κορύφωση καί τήν πτώση τών άστικών άξιών κατά τή διάρκεια τοΰ Α ' Παγκόσμιου Πόλεμου καί τοΰ μεσοπόλεμου πού άκολούθησε. Οί προσεγγίσεις τοΰ Μ.Ν. έχουν άξια πρός άξια, τή λειτουργική ένότητα τής μαρτυρικής κατάθεσης^ άπό τίς έμβρυακές παροξύνσεις τοΰ σουρρεαλιστικοΰ φαινομένου, δπως αύτό είχε ύποβληθεί στή διαδικασία τής διαπίδυσης άπό τό προδρομικό του ένζυμο τό Dada καί είχε διαμορ­ φωθεί άπό τό προφητικό του άλφαβητάρι πού έπινόησαν ό Ρεμπώ καί ό Λωτρεαμόν. Ή «’Επώαση», οί ιδεολογικές καί αισθητικές άποκλίσεις, πού ήρθαν σάν άπόρροια καί άντίσταση στό χαοτικό καί άνώφελο σκακιστικό π αι­ χνίδι πού μπλέχτηκαν οί λαοί στόν Α ' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ή καταβαράθρωση κάί καταρράκωση τής άνθρώπινης ζωής καί άξιοπρέπειας, πού ξα­ φνικά τούς άποκαλύφτηκε δτι δέν τής δίνουν οί έκάστοτε κρατούντες τήν άναλογική της άξια, είχε όδηγήσει, χωρίς νά τό άντιληφθοΰν, στό άδιέξοδο καί τήν όριστική έξουθένωση. Ή καθοδήγηση, ό έπιστημονισμός καί γενικά ή κατεστημένη διανόη­ ση, είχαν χάσει τήν «έξωθεν καλή μαρτυρία». Είχαν σκυλεύσει τίυ ίδιες τους τίς έπαγγελίες.

75

Μέσα σ’ αυτή την όλοκληρωτική άπόγνωση, πού άκολούθησε τήν πτώση των μέχρι τότε κρα­ τουντών ειδώλων καί ιδεών, γεννήθηκε ή έπιτακτική άνάγκη νά περισωθεΐ δ,τι άπόμεινε καί νά ξαναϊδωθοΰν τά πράγματα στήν πλέον άντικειμενική τους έξατομίκευση. Τό έγχείρημα άνέλαβαν νά πραγματοποιήσουν μερικοί διανοητέςσχοινοβάτες, όραματιστές ένός κόσμου απελευθε­ ρωμένου άπ’ τίς ιδεολογικές καί αισθητικές περι­ χαρακώσεις των κρατουσών αντιλήψεων. Οί φο­ ρείς πού θά όδηγοϋσαν στήν όλοκληρωτική καί ριζική άπελευθέρωση, υιοθέτησαν τή σουρρεαλιστική στάση, πού έπωμίστηκε τό ρόλο νά σπάσει τό φράγμα τοΰ ύποκειμενισμοΰ, πού ό θετικισμός καί ό άκριτος έπιστημονισμός είχε ύψώσει. Ή «'Ηρωική περίοδος τοΰ σουρρεαλισμοΰ (1923-1925)», ή «Περίοδος της σύνεσης (19251930)» καί ή «Αύτονομία τοΰ σουρρεαλισμοΰ (1930-1939)» δίνονται άπ’ τόν Μ.Ν. μέ πολλή ένάργεια καί ιστορική σαφήνεια, τέτοια πού νά κάνει τό βιβλίο του δραστικό έγχειρίδιο γιά τούς μελετητές, στις άνιχνευτικές τους προσβάσεις, γιά τή μελέτη τοΰ σημαντικότερου κινήματος στήν τέχνη κατά τόν εικοστό αιώνα. Τά «Συμπεράσματα» στά όποια καταλήγει ό Μ.Ν. γιά τίς έπιδιώξεις καί τούς στόχους τοΰ σουρρεαλισμοΰ, σέ σχέση μέ τίς κατακτήσεις του, είναι ίσως τό σημαντικότερο τμήμα τοΰ βιβλίου του, παρ’ δλη τή μικρή έκταση πού καταλαμβάνει. Κορύφωση τών συμπερασμάτων του, ή μελέτη των αντιφάσεων τοΰ σουρρεαλισμοΰ, πού προσπάθησε νά περάσει σάν κίνημα μή λογοτεχνικό — ύπό τήν παραδοσιακή έννοια— άλλά σάν στάση γενικά στή ζωή καί άπέναντι στήν πεζή καί συμβατική πραγματικότητα, πού έχει μιά ματεριαλιστική άντίληψη γιά τή ζωή καί τό δνειρο, τό όποιο ό σουρρεαλισμός ήθελε άποατομικευμένο καί πέρα άπό κάθε προσωποπαγή συνθήκη. Ό μ ω ς οί οικο­ νομικές, οί κοινωνικές, οί πολιτικές καί ειδικά οί καλλιτεχνικές συνθήκες στάθηκαν τά βασικά αί­ τια έπιστροφής του σ’ έκεϊνο πού πήγε νά άποφύγει, δηλαδή στό νά μήν περάσει σάν κίνημα λογοτεχνικό, στό νά μήν άπολήξει σέ λογοτεχνική σχολή. Ό μ ω ς, μετά άπό χρονικό διάστημα δεκατριών χρόνων, τό 1957, σέ μιά νεότερη έκδοση τοΰ βιβλίου του, ό Μ.Ν. πέρασε ένα καινούριο κεφά­ λαιο μέ τίτλο «Πολύ άργότερα», δπού τό συμπέ­ ρασμά του, δτι δηλαδή ό σουρρεαλισμός άπό στάση ζωής, άπό κίνημα πού άγκαλιάζει δλες τίς έκδηλώσεις τής ζωής, γιά μιά όλοκληρωτική άπε­ λευθέρωση, γιά μιά διπλή έπανάσταση, μέ συνθή­ ματα «ν’ άλλάξουμε τόν κόσμο», «ν’ άλλάξουμε τή ζωή», κατάληξε ν ’ άποτελέσει μιά άκόμη, άνάμεσα στις τόσες, λογοτεχνική σχολή, τό ύποβάλλει σέ δοκιμασία «μέχρι τής άποόείξεως τοΰ έναντίου», άφήνοντας νά έννοηθεΐ δτι ό σουρρεαλισμός δέν πέθανε, δπως εύαγγελίζονται οί βιαστικοί νεκρο­ θάφτες του, άλλά ληθαργεϊ, μέχρις δτου ή «άγανάκτηση κατοπινών άνθρώπων νά βγάλει άπό τό σουρρεαλισμό αύτό πού άναπόφευκτα θά είναι άκόμη ζωντανό αέσα του καί νά τόν ξαναφέρει, μέ

76

άντίτιμο ένα γερό κοσμοχαλασμό στόν πραγματι­ κό του σκοπό», δπως τόνιζε ό Μ πρετόν στό δεύτερό του μανιφέστο. Τέτοια βιβλία, στις μέρες μας, άποτελοΰν εκδο­ τικά έγχειρήματα, γιά τούς γνωστούς λόγους πού έπικρατοΰν στήν έλληνική άγορά πνευματικών καταναλωτικών άγαθών. Οί έκδόσεις «Πλέθρον» άς είναι βέβαιες πώς προσφέρουν μέ τήν έκδοση τοΰ βιβλίου τοΰ Μ.Ν. μιά σοβαρή καί συνεπή ύπηρεσία στά γράμματα καί ιδίως σ’ αύτούς πού ή άγνοια τής γαλλικής γλώσσας άποτελεΐ έμπόδιο γιά μιά επαφή μέ τό πρωτότυπο. ’Α ξίζει νά σημειωθεί πώς στήν άρτιότητα καί τήν επιτυχία τής έκδοσης συνέβαλε τά μέγιστα ή μετάφραση τής ’Αλεξάνδρας Παπαθανασοπούλου. ΑΓΓΕΛΟΣ ΒΑΛΣΑΜ ΙΔΗΣ

Μ Α ΡΤΥΡΙΕΣ

«μά εγώ είμαι δημοκρατική...» Π.Σ. ΔΕΛΤΑ: Έλευΰέριος Κ. Βενιξέλος. ’Ημερο­ λόγιο - Αναμνήσεις - μαρτυρίες - Αλληλογραφία. ’Ε πιμέλεια Π.Α. Ζάννα. ’Α ρχείο τής Π.Σ. Δέλτα, Αριϋ. 1. ’Ερμής, Άϋήνα, 1978. Σελ. νστ'+408 ΚΑΘΕ αύθεντική μαρτυρία μιας έποχής είναι χρήσιμη γιά τόν ειδικό ιστορικό, δχι δμως πάντα καί άνάγνωσμα πού νά μπορεί νά Ιέλκύσει τόν μή ειδικό. Ό τόμος τοΰτος, καθώς κι ή παλιότερη έκδοση άλληλογραφίας (’Αλληλογραφία Π.Σ. Δέλτα, 1906-1940 [’Επιμέλεια Ξ. Λευκοπαρίδη]) τής Δέλτα, μπορούν νά διαβαστούν μέ ένδιαφέρον καί άπό ένα ευρύτερο άναγνωστικό κοινό: οί παλιότεροι θά θυμηθούν καί οί νεότεροι θά πληροφορηθοΰν πολλά. Σ’ αύτό βοηθάει καί τό χρονολόγιο 1874-1940, πού έχει προτάξει στά κείμε­ να ό έπιμελητής (4 στήλες: Ή ζωή καί τό έργο τής Δέλτα-Έλληνική πολιτική ίστορία-Γενική ίστορία-Έ λληνική καί ξένη πνευματική ζωή), καθώς καί τό εύρετήριο. Γενικά πρόκειται γιά έκδοση φρον­ τισμένη, έκτος άπό έλάχιστα τυπογραφικά λάθη. Στόν συνοπτικό, μά επαρκέστατα κατατοπιστι­ κό πρόλογό του δ Παύλος Ζάννας γράφει: «Ή έκδοση δέ γυρεύει νά έπιβεβαιώσει ή νά διαψεύσει τά δσα γράφει ή Πηνελόπη Δέλτα. Δ έν έλέγχει τά γραφόμενά της. Τά καταθέτει... Θά μπορούσε ίσως νά άναρωτηθεΐ κανείς άν είναι σωστό νά δημοσιεύονται σκληροί χαρακτηρισμοί ή καί ισχυ­ ρισμοί δταν δέν ύπάρχουν άποδείξεις πού ν ά τούς στηρίζουν άκλόνητα... Κείμενα μιας τέτοιας προσ­ ωπικότητας έχουν τό δικαίωμα (καί δήμιουργοΰν

πρόσθετη ύποχρέωση στόν έπιμελητή τής έκόοσής τους) νά βγουν Ανέπαφα στό φως τής δημοσιότη­ τας... άποτελοΰν μιά εισφορά γιά τή διαμόρφωση τής τελικής Ιστορικής κρίσης. Είναι, φυσικά, αυ­ τονόητο πώς ό έπιμελητής καί οί εκδότες δέν υιοθετούν δλα δσα περιέχονται σ’ αύτόν τόν τόμο, δλη τή μαρτυρία τής συγγραφέως. Μ αρτυρία γιά τήν ψυχή τής “Μεγάλης Ε λ λά δα ς” γιά τό “Δημι­ ουργό, τόν ’Ελευθερωτή καί τόν άτίμητο φ ίλο” . Μαρτυρία γιά μιά έποχή καί μιά ιδεολογία. Μαρ­ τυρία, τελικά, μέσα από τή διεργασία τής γραφής γιά τήν ίδια τήν Πηνελόπη Δέλτα». ’Ακριβώς αύτό: μαρτυρία γιά τήν Πηνελόπη Δέλτα μέσα άπό τήν ιδεολογία της. "Οταν πάει ν ά μιλήσει κανείς γιά πρόσωπα τής νεότερης, τής πρόσφατης, έστω καί σχετικά πρόσ­ φατης, ιστορίας υπάρχει πάντα ό κίνδυνος νά παρασυρθεΐ άπό τίς δικές του άντιλήψεις, άπό τίς κρίσεις τής έποχής του, Ακόμη καί άπό τή διαφο­ ρετική του ιδιοσυγκρασία. ΓΓ αύτό καλό είναι νά ’χει γνώμονα τά λόγια τού Βλαχογιάννη (δ.π.): «Στήν Ιστορία χρειάζεται έξήγηση παρά καταδί­ κη», καθώς καί τή συμβουλή του στήν Π .Δ . νά μήν κρίνει «τήν ήθική μιας έποχής μέ τό μέτρο μιανής άλλης». Νά τοποθετεί δηλαδή καί τούς φορείς μιας ιδεολογίας μέσα στήν έποχή της. "Οσο κι Αν ή έννοια τής προόδου έχει, κάπως δικαιολογημένα, καταντήσει άρκετά άμφιλεγόμενη στήν έποχή μας, ύπάρχουν όπωσδήποτε κατά καιρούς ποιοτικές άλλαγές καί διαφορές στήν πορεία των κοινωνιών, πού έχουν τό χαρακτήρες προόδου, μέ τούτο τό νόημα τουλάχιστον: Κάτι καλύτερα άπό τά προηγούμενα, τά παλιά, έστω καί δχι χειρότερα, καμιά φορά... Στή συγκεκριμέ­ νη περίπτωση τής Ε λλάδας, άπό τό 1909, ή άστική τάξη, νικώντας — στό βαθμό πού τή νίκησε — τήν παλιά κατάσταση καί παίρνοντας τήν έξουσία, έφτασε στήν άκμή της. ’Ακμή έθνική μέ τήν όλοκλήρωση τών έθνικών πολέμων καί τό θεμέλιωμα στό έσωτερικό ένός άστικού (ό δρος μέ τήν κοινωνιολογική, έπιστημονική του σημασία, χωρίς δηλαδή συναισθηματικές άποχρώσεις τρέχουσας κουβέντας) κράτους δικαίου. ’Α ρχές ή έλευθερία καί ή άνεξαρτησία, μέ δλη, βέβαια, τή σχετικότητα πού ένέχουν πάντα αύτές οί έννοιες, δταν δέν καταντούν κενές λέξεις (κάτι έχουν μάθει σχετικά οί μικροί λαοί στό διάβα τού χρόνου...). "Ομως, καθώς δέν ύπήρχε σχεδόν καθόλου πραγματική βιομηχανική ύποδομή, καί σέ εύρωπαϊκή κλίμακα είχε ήδη άρχίσει μιά διαδικασία παρακμής τής φιλελεύθερης οικονομίας καί άνάπτυξηςτοΰ ιμπε­ ριαλισμού, καθώς έπίσης άρχισε νά έμφανίζεται πιό άνεξάρτητα ή έργατική τάξη, ή κυριαρχία τής άστικής τάξης, καί στήν καλύτερή της περίοδο, ήταν άρκετά άσταθής καί έξαρτημένη άπό τίς Μεγάλες Δυνάμεις. Κύριος καί δημιουργικός έκπρόσωπος τής έποχής αύτής τής άνόδου ό Βενιζέλος, πατριώτης, έπαναστάτης στήν Κρήτη, δπου είχε άντισταθεΐ στούς ξένους καί άργότερα μπόρε­ σε νά έπιβληθεί σέ δλη τήν Ε λλά δα κάί νά έκπροσωπεϊ μέ άξιοπρέπεια τήν πατρίδα. Η γ ετ ι­ κή φυσιογνωμία — μέ τά προτερήματα καί έλατ-

Πηνελόπη Δέλτα τώματα βέβαια τού ήγέτη. ‘Ηγέτης τής «Μεγάλης 'Ε λλάδος». Αύτή τή Μεγάλη 'Ελλάδα καί τόν ηγέτη της λ ά τ ρ ε ψ ε κυριολεκτικά ή Πηνελόπη Δέλτα (1874-1941). Πατριδολατρία καί π ρ ο σ ω ­ π ο λ α τ ρ ί α . Κι ας μήν παραξενεύει αύτό: ή λατρεία μεγάλων, καί μικρών συχνά, άνδρών, δέν είναι ίδιον μιας έποχής — μάλλον φαινόμενο πού έμπίπτει στήν Αρμοδιότητα τής ψυχολογίας, Ατο­ μικής καί όμαδικής — πρόβλημα έξω, βέβαια, Από τό θέμα τούτων τών γραμμών. Τήν πατριδολατρία, δπως είναι γνωστό, τήν ύπηρέτησε μέ τά λογοτεχνικά της έργα ή Δέλτα, μέ Ακραίο μάλιστα σωβινισμό, μά καί ήθικοπλαστική πρόθεση τόση, πού έκανε Ακόμα καί φίλους της νά διατυπώσουν Αντιρρήσεις γιά τόν τρόπο αύτό διαπαιδαγώγησης χαρακτήρων. Γνώρισμα τής εύσυνειδησίας της είναι ό τρόπος πού σέ δλη της τή ζωή συλλέγει πληροφορίες, μαρτυρίες κλπ. γιά τούς έθνικούς Αγώνες, Ιδιαίτερα τούς μακεδονι­ κούς. Καί σ’ αύτούς γύρευε τούς «χαρακτήρες», πού τούς ήθελε τέλειους — μάλλον δηλαδή έξωανθρώπινους... Γι’ αύτό κι δταν στήν παράταξή της βλέπει βρωμοδουλειές καί Ατιμίες διαμαρτύρεται: νά μήν κάνουν δ,τι κάνουν οί Αντίπαλοι. Ή θελε καί τήν πολιτική ήθική... "Οπως ήταν άτεγκτη καί Απέναντι στούς δικούς της Ανθρώπους. Παρ’ δλο της ωστόσο τόν ούτοπικό Ιδεαλισμό, μέ τήν έντονη, δραστήρια καί Ακάματη προσω πι­ κότητά της, μέ τήν έξυπνάδα της, είναι φυσιογνω ­ μία πολιτική, χωρίς φεμινιστικές κραυγές, τήν έποχή πού ούτε κουβέντα γιά γυναικεία ψήφο. Α ύτό τό δείχνει δχι μόνο ή έκτίμηση, ή φιλία καί ή έμπιστοσύνη πού τής έχει ό Βενιζέλος (δπως λ.χ. τής έμπιστεύεται άκόμη καί γράμματα τρίτων πού «δέν πρέπει έπί τού παρόντος νά έλθουν είς τήν δημοσιότητα»), μά καί τόσο τή λογαριάζουν καί οί

77

περισσότεροι πολιτικοί καί ιδιαίτερα οί πνευματι­ κοί άνθρωποι τής έποχής της, άπό Πάλλη, Έ φταλιώτη, Δελμοΰζο, Τριανταφυλλίδη καί Αρχιεπι­ σκόπους (πού ένας τή συμβουλεύει νά προσέξει νά τά γράψει άπόλυτα σύμφωνα μέ ’την έπίσημη έκδοχή της ’Ορθοδοξίας σέ κάποιο βιβλίο της, γιά τό όποιο τού είχε ζητήσει πληροφορίες, γιατί άλλιώς «θά χαρακτηρισθεΐτε αίρετική καί θά σάς Αφορίσουν οί Δεσποτάδες») ώς τό Μυριβήλη, άκόμη καί τό Γληνό. Γιά τόν τόμο «’Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος», πού μάς Απασχολεί ειδικά σήμερα, θαρρώ ό καλύτερος τρόπος παρουσίασής του, δηλαδή τής Δέλτα, είναι νά παραθέσουμε χαρακτηριστικές έγγραφές της, χωρίς πολλά σχόλια. “Α ς Αρχίσουμε Από τήν Αρχή — στόν τόμο, δηλαδή, Από τό τέλος, τό έπίμετρο Α ', άπό τή συζήτησή της μέ τόν Κωνσταντίνο (Μάρτης 1914). Έ χ ο υ ν κουβεντιάσει γιά τό ’Ηπειρωτικό καί καταγράφει ή Δέλτα: «Μέ συγκίνησε πού μέ τόση Αγάπη περιέγραφε τό στρατιω­ τάκι μας καί είπα: Νιώθετε, Μ εγαλειότατε, δταν περπατάτε, πέστε, νιώθετε τή λατρεία πού βγαίνει έτσι άπό τό χώμα πού πατάτε; Τή λατρεία πού σάς έχομε δσοι είμαστε Ρωμιοί;» Καί γυρνάμε στήν Αρχή πού τόμου, δπου βλέπουμε πώς καί προηγού­ μενα «... δέν μπορούσα νά καταλάβω πώς ένας Έ λληνας, ό έπαναστάτης Βενιζέλος, ήθελε νά διώξει άπό τήν Κρήτη έναν Έ λληνα πρίγκιπα». Κι ούτε φαίνεται νά κλονίζεται ή πίστη της στήν «έλληνική» δυναστεία δταν τής λέει ή ’Α λεξάνδρα Σ. Δραγούμη: «Δέν μπορώ νά μιλήσω γιατί μέ έχει γραμματέα του ό πατέρας μου. Μά Αν είχες δει έσύ τά χαρτιά πού είδα έγώ έμπιστευτικά ώς γραμματεύς τού πατέρα μου θ ά έλεγες, δχι νά τόν διώξει ό Βενιζέλος τόν Γεώργιο, Αλλά νά τόν κρεμάσει Από τά πόδια». Ούτε ή ίδια δέν θ ά φανταζόταν τότε τήν κατοπινή της στάση. Τό 1909 ό έρχομός στήν Ε λλά δα τού Βενιζέλου καί, λίγο Αργότερα, ή όριστική έγκατάσταση τών Δέλτα στήν πατρίδα, φέρνουν τήν Αλλαγή, πού είναι όριστική. Καί Αρχίζει ή λατρεία στόν Μ εγά­ λο κλπ. ’Αμέτρητα τά έπίθετα καί οί υπερθετικοί, οί υπερβολές, συνήθεια Αλλωστε τής έποχής — καί δχι μόνον αύτής — πού περίμενε ένα μεγάλο Ανδρα νά σώσει τήν Ε λλάδα. ’Αργότερα έχουμε όλοζώντανη περιγραφή τών Νοεμβριανών, τόσο ήμερολογιακά δσο καί σέ γράμματά της, δπου φαίνεται πώς δέν συλλαμβά­ νει τή βαθύτερη ούσία τής σύγκρουσης καί τά αίτια τού διχασμού, ούτε τό δίκαιο αίτημα γιά «δχι Αλλους πολέμους», πού τό καπηλεύτηκαν οί Κωνσταντινικοί. “Ύστερα οί ένθουσιασμοί γιά τίς νίκες 1917-1920. Ό τ α ν δμως ό Βενιζέλος κατα­ ψηφίστηκε τό 1920, ή δ / τά βάζει μέ τό λαό ένώ ό Β. τής λέει πώς δέν φταίει ό λαός, πώς δέν τόν έχει πιά μαζί του, πώς τόν κούρασε, πώς ίσως νά μήν είχε δικαίωμα νά τού ζητά τόσες θυσίες (σέ Αλλη περίπτωση είπε: «Δέν έχω ψυχή δικτάτορα»). Μένει, νομίζω, κανείς μέ τήν έντύπωση πώς καί τότε καί ίδίως Αργότερα, δταν ό Β. Αναγνώρισε τή βασιλεία, ή Π .Δ. έμεινε βενιζελικότερη τού Βενι­ ζέλου, δέν μπόρεσε, έστω καί Αν δέν τό παραδέχε­

78

ται Ανοιχτά, ν ’ Ακολουθήσει τήν Αντίστροφη μέ­ τρηση μιας ιδεολογίας καί μιας πολιτικής προσω­ πικότητας πού, ξαναγυρίζοντας στήν πολιτική καί Αντιμετωπίζοντας τά νέα προβλήματα μέσα σέ συνθήκες έσωτερικά καί παγκόσμια περίπλοκες, σύνδεσε σέ Αρκετό βαθμό τ’ δνομά του μέ τή συντήρηση, έγινε ό Βενιζέλος τού ’Ιδιώνυμου... έκεΐνος πού πριν Από τό 1920, διαβάζοντας στό «Ριζοσπάστη» διαμαρτυρίες γιά τήν επιστράτευση καί τίς πιέσεις, ξέσπασε κάποτε έτσι: «Στό διάβο­ λο! Νά μήν μπορεί ό κακομοίρης κι αύτός νά πει τή γνώμη του...» Μέ τήν Αποτυχημένη Απόπειρα δολοφονίας τού Β., ή Π .Δ . κυριολεχτικά βγαίνει έξω Από κάθε παλιότερή της καθωσπρεποσύνη, πού τό 1913 τήν έκανε νά διακόψει τή συνδρομή της καί κάθε σχέση μέ τό δόλιο τό «Νουμά» τού Ταγκόπουλου, γιατί έδειχνε Ασέβεια στό θεσμό τής βασιλείας (κι Από παλιότερα Αλλωστε δέν τής Αρεσε ή «χυδαιότητά» του). 'Ωστόσο καί μέσα στήν Αγανάχτηση, στίς, δίκαιες ή, γιά μερικούς, Αδικες κατηγορίες καί βρισιές της, δέν παύει νά λειτουργεί τό ένστιχτο τής τιμιότητας. Έ τσι, Αναγνωρίζει τούς έντι­ μους καί Από τό Αντίπαλό της στρατόπεδο, δπως δταν μιλάει γιά τόν Γεώργιο Α . Βλάχο, τή στάση του καί τά γραφόμενά του γιά τή δολοφονική έκείνη Απόπειρα. Τό ίδιο είχε Απερίφραστα κατα­ δικάσει καί τή δολοφονία, τό 1920, τού "Ιωνά Δραγούμη. Ά ς τή δούμε στό κίνημα Πλαστήρα, τή δικτα­ τορία Κονδύλη, τήν έπαναφορά τής βασιλείας, τήγ 4η Αύγούστου καί πέρα: «1-3-35. "Ολη ή Ε λ λά δα κόλαση τού Dante, Δολοφονίες, προδοσίες, Ατιμίες, δειλίες, πορνείες, Αποστασίες, βρωμιές, Ανανδρίες, Αποκηρύξεις... Βρωμιά, βρωμιά, βρωμιά. Καί πάνω Απ’ αύτή τή γενική βρωμιά όλίγα διαμάντια: Σαράφης, Τσιγάντηδες, Στεφανάκος, Τριανταφυλλίδης, Βολάνης. Α ύτοί δέν άρνήθηκαν τήν ιδεολογία τους».

«3-3-35. Καί σήμερα ή τακτική είναι: “Ή Αποκήρυξη ή τό κεφάλι σου”, καί έπειδή δλοι δέν είναι ήρωες, Αποκηρύσσουν. Κοίτα καί Ά λ . Π άλ­ λη, γιό τού Πάλλη τής ’Α γγλίας, βγαλμένο άπό τό σχολείο τής ’Οξφόρδης, πού άποκήρυξε χαντακώ­ νοντας τόν Αρχηγό του, άπό δειλία γιά νά βγει άπό τή φυλακή... Καί ξεχνιούνται δλα καί οί φυγάδες μένουν οί στήλες τών σαλονιών μέ τίς βρωμίτσες τού Tennis Club πού “έθελγαν” ξένους...»

«29-5-35. Ώ Σαράφη! Σαράφη καί Τσιγάντηδες καί Στεφανάκο καί Τριανταφυλλίδη! Σαράφη, Σαράφη, εύγενικέ καί Αφοβε, τί έγκαρδίωση μέσα σέ τούτον τόν ώκεανό Από Ατολμία καί δειλία!»

«10-10-35. Βούρκος, πού βγάζει μεγαλοφυΐες σάν τόν Βενιζέλο, Αγνά παιδιά τού λαού σάν τόν Πλαστήρα» (αύτόν πάντα τόν τιμά βαθύτατα). «Χαρακτήρες σάν τόν Τρικούπη. Βούρκος δμως, πού βγάζει τόν “’Ηθικό ρυθμό” πού είναι άπό τόν πρώτο ώς τόν τελευταίο "δολοφονικός ρυθμός”, καί αύτοί είναι οί πολλοί· οί Αλλοι μετριούνται στά δάχτυλα». Έ χ ει έπιστρέψει ό Γεώργιος Β': «4-1-36. Ό Αντρας μου έγγράφηκε χτές στά

’Ανάκτορα καί τόν κάλεσε σήμερα σέ άκρόαση ό Παύλος Γκλύξμπουργκ, ό καί διάδοχος. »Καί τίς προάλλες ό άδελφός μου** μέ τή γυναίκα του προγευμάτισαν στό Ναυτικό Ό μ ιλ ο μέ τόν Γεώργιο Γκλύξμπουργκ, τόν καί βασιλέα των Ελλήνων. »Εϊχα όνειρευτεΐ μιάν Ε λλά δα έλεύθερη, άνεξάρτητη καί ύπερήφανη... Μά έγώ είμαι δημοκρα­ τική καί chauvine».** «17 πρός 18-1-36. Μά έγώ είμαι δημοκρατική καί chauvine. Δέν ύποφέρω τό ξενοΰφαντο βρακί στό σβέρκο μου καί τήν ξενική μπότα νά μοΰ όργώνει τό στήθος μέ τό σπιρούνι. »Είμαι δημοκρατική καί chauvine. Θέλω Έ λ ­ ληνα νά μάς κυβερνά...» ’Α κολουθεί μιά Δέλτεια περιγραφή των γάμων τής πριγκίπισσας Ελένης μέ τό διάδοχο τής Ρου­ μανίας: «Καί φέρανε πάλι αύτοί τόν Δανορώσο Γερμα­ νό. Καί ύποκλινόμεθα ταπεινοί θεράποντες καί τόν λιβανίζομε γιατί μάς έπιτρέπει νά άναπνέομε... Μά έγώ είμαι δημοκρατική καί chauvine καί ό άδελφός μου δέν είναι».

«22-1-36. Χτές π ήγε ό άντρας μου στόν Γκλύξ­ μπουργκ. Τόν δέχτηκε ό βασιλιάς καί μίλησαν καί λίγο γιά πολιτική. Καί είπε δ άντρας μου: "Έγώ πού ήμουν ά πό κείνους πού δέν σάς ήθελαν · έγινα βασιλικός”. Έ γώ δέν θά τό έλεγα καί μέ πόνεσε πού τό είπε. Μά έγώ είμαι δημοκρατική καί chauvine».

«23-4-37 ...Καί δυνατά, βαθιά, ένιωσα, άλλη μιά φορά, πώς είμαι ξένο πουλί στή φωλιά μου, πώς πατέρας καί κόρες είναι τής ίδιας γενιάς, δπου δμως έγώ δέ χωρώ. »Έγώ νιώθω άλλιώτικα. Καί στοΰ πατέρα μου τό σπίτι ένιωθα άλλιώτικα. Βέβαια φταίω έγώ. Μά τί ψυχική μοναξιά γεννά τό αίσθημα αύτό». “Οταν πέθανε ό Βενιζέλος ή Δ . τόν είχε κλάψει μέ «δάκρυα πικρά άπό τό αίμα τής καρδιάς μου». Ταυτόχρονα δμως είχε άρχίσει νά βλέπει καθαρό­ τερα τά διεθνή γεγονότα καί τήν Ε λλά δα περισ­ σότερο μέσα στά πλαίσια τής παγκόσμιας συγκυ­ ρίας, έτσι στίς 10-10-1938 σημειώνει περιφρονη­ τικά: «έτοΰτοι, Νταλαντιέ καί Τσάμπερλαιν, δέν μπόρεσαν νά προβλέψουν πενήντα ώρες πρωτύτε­ ρα», καί ξαναθυμάται, φ υσικά, πάλι τόν Βένιζέλο. Είναι λοιπόν εύνόητη ή στάση της άπ'έναντι στήν 4η Αύγούστου. Τό 1939, σέ γράμμα της στόν, άλλης ιδεολογίας καί διαφορετικών άρχών, «άλλά γενναίο καί εύγενικό», δπως τόν λέει, άρχιεπίσκοπο Χ ρύσανθο άναφέρει γιά τό σπίτι της πώς είναι «περικυκλω­ μένο άπό χαφιέδες καί κατασκόπους». Ή Π .Δ. είχε άλληλογραφία καί μέ έξόριστους άπό τό Μεταξά άξιωματικούς καί γενικά προσπαθούσε νά βοηθήσει άντιμεταξικά. Τήν ίδια χρονιά είχε δημοσιευτεί στό «’Ελεύθερον Βήμα» μιά συγχαρη­ τήρια έπιστολή μέ ύπογραφή «έκ μέρους δλων τών * Ό Άντώνης Μπενάκης είχε γίνει υπουργός στήν κυβέρ­ νηση Δεμερτζή. ** Chauvin, -e = σωβινιστής, -ίστρια.

Έλληνίδων» πρός τόν Τσάμπερ/ιαιν καί τόν Ντα­ λαντιέ, έπειτα άπό τή συνάντησή τους μέ τό Χίτλερ. Ή Δ . άγριεύει, στέλνει γράμμα άπαντητικό, ένυπόγραφ ο, πού καταλήγει: «Εΐμεθα πολύ μικρό έθνος γιά νά προβαίνομε σέ τέτοιες πομπώ­ δεις έκδηλώσεις. Καί δέν πρέπει νά ξεχνούμε πώς μπορεί καί μάς καμιά ώρα νά μάς καταπιεί κανέ­ νας μεγάλος καρχαρίας καί πώς θ ά έχομε δώσει στήν Τσεχοσλοβακία τό δικαίωμα νά συγχαρεί "έκ μέρους δλων τών Τσεχοσλοβακίδων” τό γίγα πού θ ά μάς έχει σβήσει άπό τό χάρτη τού κόσμου». Φυσικά ή μεταξική λογοκρισία δέν άφησε νά δημοσιευτεί ένα τέτοιο κείμενο, γιατί, δπως τής γράφει ό ’Α ρχιεπίσκοπος Χρύσανθος, στόν όποιο είχε, φαίνεται, ά πευθυνθεί νά μεσολαβήσει, «άποφεύγουν νά έπιτρέψουν τήν δημοσίευσιν κάθε άρθρου ή γράμματος άπό τό όποιον ήμπορεΐ νά θίγει ξένον κράτος καί πρό πάντων ή μεγαλυτέρα αύτοκρατορία τής ύφηλίου». Υ π άρ χει κάπου καί μιά σχετική τηλεφωνική συνδιάλεξή της μέ τόν τότε άρμόδιο ύπουργό. “Ισως, άν δημοσιευτεί κάποτε, δπως πρέπει νά τό έλπίζει κανείς, καί τό έντελώς προσωπικό της Η μερολόγιο — Turis Eburnea (Φιλντισένιος Πύρ­ γος [1917-1941]) τό έχει όνομάσει — δούμε καί άλλες πτυχές τού ψυχικού κόσμου τής Π .Δ ., λιγό­ τερο μονολιθικές καί λιγότερο φανατικές. Κάποτε είχε πει στόν άντρα της: «Ή κρίση μου μπορεί νά μέ γελάσει, ή διαίσθησή μου ποτέ», ίσως είναι κι αύτό ένα είδος κλειδί. Μά καί μόνο άπό τά ώς τά τώρα δημοσιευμένα της γραφτά μας έπιβάλλεται ώς άκέραιος, συνεπής άνθρωπος αύτή ή θαρραλέα γυναίκα. Προσωπικά θεωρώ τήν π ιό συνεπή καί γενναία της πράξη τήν αυτοκτονία της. Ή τ α ν 66 χρονών. Ή τα ν έντελώς παράλυτη. Δέν μπορούσε πιά νά βοηθήσει δπως είχε κάνει άλλοτε, καί ιδιαίτερα στή Μικρασιατική καταστροφή. Μ όνο βάρος θά γινόταν ατούς άλλους. Ό κόσμος πού είχε πιστέψει είχε σβήσει — τόσο ή φιλελεύθερη άστική Ε λλά δα δσο καί ό ούμανισμός ό εύρωπαϊκός. Τήν ή μέρα πού έμπαιναν οί χιτλερικοί στήν ’Α θήνα αύτοδηλητηριάστηκε. Καί θ υμάται κανείς τόν Stefan Zweig — πού (στόν Α ' Παγκόσμιο Πόλεμο είχε πρωτοστατήσει στόν πόλεμο ένάντια στόν πόλεμο) κυνηγημένος άπό τήν πατρίδα του πρώτα, μετά άπό τή Γαλλία, γέρος, άρρωστος, αύτοκτόνησε στή μακρινή Βραζιλία. Τέτοιες αύτοκτονίες δέν είναι δειλία ή φυγή, είναι παλικαρίσια διαμαρτυρία. Μιά στάση σεβαστή. Ή τελευταία έντολή τής Π .Δ . ήταν: «Παιδιά μου, ούτε παπά ούτε κηδεία. Π αραχώστε με σέ μιά γωνιά τού κήπου...» Α ύτό καί έγινε. Στόν τάφο της χαράχτηκε μόνο ή λέξη «Σιωπή». ΦΟΥΛΑ Χ Α ΤΖΙΔΑΚ Η

< 3 ?

19

παραρτημα Σ τις σελίδες το ϋ « Π αραρτήματος» ή Σ ύ ν τα ξη το ύ π ερ ιο δ ικ ο ύ σχολιάζει κ α ί κρίνει δσα ένδ ια φ έρο ντα β ιβ λία δ εν π α ρ ο υσ ιά ζο ντα ι σ τη ν «Ε π ιλο γή » .

Σχιζοφρένεια καί οικογένεια ΤΟ βιβλίο «Σχιζοφρένεια καί οικογένεια» (Γράμ­ ματα) είναι μιά συλλογή άρθρων πού έχουν γραφ­ τεί άπό σύγχρονους άγγλοαμερικανούς ψυχολόγους καί ψυχιάτρους — μεταξύ αύτών συγκαταλέ­ γεται καί ό ύπέρμαχος της «άντιψυχιατρικής» Ρόναλντ Λαίνγκ — καί άποτελοϋν άπόσταγμα τών μακροχρόνιων έρευνών τους πάνω στά πιθανά αίτια της σχιζοφρένειας, τά όποια οΐ παραπάνω ερευνητές άναζητοΰν ώς ένα βαθμό στό διαταραγμένο οικογενειακό περιβάλλον τών άσθενών. Τά κείμενα αύτοΰ τοϋ τόμου — δπως σημειώνεται καί στόν πρόλογο της γερμανικής έκδοσης, άπ δπου έγινε ή έλληνική μετάφραση — μάς παρέχουν περισσότερες πληροφορίες «γιά τά πιθανά μοντέ­ λα έπικοινωνίας μέσα στήν οικογένεια, παρά γιά τη σχιζοφρένεια». Γεγονός, πάντως, είναι δτι οΐ άμέτρητες περιπτώσεις οικογενειακών συγκρού­ σεων πού καταγράφονται στό βιβλίο είναι δλες πραγματικές, βγαλμένες άπό την πολύχρονη ιατρι­ κή πείρα τών συγγραφέων του. Προσφέρουν, έπομένως, μιά συγκλονιστική μαρτυρία, καθώς άναφέρονται δχι μόνο σέ διαλυμένες οικογένειες άλλά καί σέ άλλες πού, έξωτερικά, έμφανίζονται άρραγεϊς καί άψογες, ένώ στό βάθος είναι άκόμη πιό σαθρές άπό τίς πρώτες. Γι’ αύτές κυρίως τίς τελευταίες περιπτώσεις θά άξιζε νά διαβαστεί τό βιβλίο άπό δλους τούς Έ λληνες, μιά πού ό μύθος περί δήθεν «ύγιοΰς» έλληνικής οικογένειας έξακολουθεΐ, δυστυχώς, νά έχει πέραση στις μέρες μας.

Τί είναι ή οικολογία ΔΕ Ν είναι τυχαίο τό γεγονός δτι τελευταία πλη­ θαίνουν καί στήν Ε λλά δα οΐ έκδόσεις πού άναφέρονται στό περιβάλλον καί τά προβλήματά του. Σημεία τών καιρών ■ καθημερινά γινόμαστε, δλο καί περισσότερο, μάρτυρες μιας άλόγιστης οικο­ λογικής καταστροφής πού οΐ συνέπειές της γίνον­ ται πιά άντιληπτές άπ’ δλους, άνεξάρτητα άπό τό βαθμό γνώσεων ή συνειδητοποίησης τοϋ καθενός. Ή έκδοση στά έλληνικά τοϋ βιβλίου τής ίταλίδας γιατροΰ καί συγγραφέως Λάουρα Κόντι (’Αστέρι) έρχεται νά καλύψει ένα μέρος τοϋ κενοϋ πού

80

ύπάρχει γύρω άπό τήν κατανόησή αύτοϋ τοϋ προβλήματος. Κάτι περισσότερο · νά εκλαϊκεύσει, γιά δσους δέν έχουν ειδικές γνώσεις, τά θέματα μέ τά όποια καταπιάνεται αύτή ή περίεργη, σχετικά νέα καί δλο έπιστημονικό μυστήριο έπιστήμη μέ τή στρυφνή όρολογία καί τούς δυσνόητους όρισμούς. Ή συγγραφέας, χρησιμοποιώντας στό γράψιμό της καθημερινές έκφράσεις καί άπλά παραδείγμα­ τα καταστάσεων τής ιδιαίτερης, κυρίως, πατρίδας της, κάνει τόν άναγνώστη νά σκεφτεϊ άκόμη πιό πέρα, πάνω στά βασικά προβλήματα τής οικολογί­ ας. Π αρουσιάζει μέ σαφήνεια τούς φυσικούς νό ­ μους πού διέπουν τόν οικολογικό ιστό τής γής, έξετάζει τίς παραβιάσεις πού τοϋ έχουν γίνει καί γίνονται μέ όλοένα έπιταχυνόμενο ρυθμό καί έπισημαίνει τίς αιτίες καί τίς συνέπειες αύτών τών παραβιάσεων πού προκαλοϋνται άπό τήν άνθρώπινη δραστηριότητα, χωρίς ίχνος, μά τήν άλήθεια, καμιάς προσπάθειας γιά άσκηση κάποιας περιο­ ριστικής προπαγάνδας. Αιτίες, γιά παράδειγμα, δπως ή άχαλίνωτη κερδοσκοπία καί συνέπειες δπως ή δηλητηρίαση τών μέσων άναπαραγωγής τής φύσης καί τοϋ άνθρώπινου είδους, είναι πράγματα πού ό έκμετάλλευσή τους άπό τήν όποιαδήποτε προπαγάνδα άποδυναμώνεται, άφοϋ πλέον άποτελοϋν στοιχεία τής καθημερινής μας επαφής μέ τήν πραγματικότητα. Στό βιβλίο δέν δίνονται συνταγές. Ή καταστροφή πού έχει ήδη συντελεστεϊ είναι σέ πολλά σημεία ένας δρόμος χωρίς γυρισμό. Ή συγγραφέας σκο­ πεύει περισσότερο στή συνειδητοποίηση, ικανή νά

προλάβει την όλοκλήρωση αύτής τής καταστρο­ φής, πού, σέ τελευταία άνάλυση, θά σημάνει καί τόν άφανισμό τοΰ άνθρώπινου είδους. Καί τελει­ ώνει Αγγίζοντας τήν καρδιά τοΰ προβλήματος, πού δέν είναι παρά ή συνάρτηση μεταξύ οικονομι­ κών καί πολιτικών έπιλογών καί ή δυνατότητα παρέμβασης τοΰ λαϊκού παράγοντα στήν Αποτρο­ πή ένός δρόμου πού τό τέλος του διακρίνεται έμφανέστατα. Ή μετάφραση Από τήν κ. ’Ιουλία Τσακίρη φαί­ νεται νά είναι σωστή, Αφού τό έλληνικό κείμενο είναι γραμμένο στρωτά, σέ μιά ρέουσα γλώσσα καί στό πνεύμα τής συγγραφέως, μολονότι πρέπει νά έπισημάνουμε δτι μιά περισσότερο προσεγμένη έκδοση, πού τουλάχιστον νά περιέχει έναν πίνακα περιεχομένων, δέν θά Εβλαφτε.

Ό κλόουν ΣΕ δεύτερη Εκδοση (Ζάρβανος) κυκλοφόρησε τό μυθιστόρημα τού Χάινριχ Μπέλ « Ό κλόουν», μεταφρασμένο Εξοχα Από τό Γιάννη Λάμψα. Πρό­ κειται γιά τήν τρυφερή καί δραματική συνάμα ιστορία ένός έπαγγελματία παλιάτσου πού πασχί-

Η Ν Ε Ο ΕΛΛΗ Ν ΙΚ Η ΠΕΖΟΓΡΑΦ ΙΑ

ΛΗ Μ Η ΤΡΗ Σ Ε Μ Π Ο Υ : Η Μ ΠΟΡΑ Αποσπάσματα άπό κριτικές καί κρίσεις άναγνωοτών:

«Ή Μ π άρ α π ερίφ ημη! Είχα κα ι­ ρό νά διαβάσ ω άρ τιο λογοτεχνι­ κό έργο». «Έδιάβασα τό βιβλίο μέ πολύ κέφι. Είναι π ρ άγματι ω ρ α ίο . Ό μύθος το υ , ή πλοκή το υ , ή ψ υ ­ χολογία το υ , ή διήγησή το υ έντυ π ω σ ιάζουν καί μαρ τυρούν δόκιμο λογοτέχνη». «Τέλειο καί τόσο μυθισ τόρημα».

άνθρώ π ινο

«Κινεί τό ένδιαφέρον το ύ άναγνώ σ τη, δ ια β ά ζετα ι άνετα καί π ροβληματίζει όλους π ού θ έ ­ λουν νά βαθύνουν στήν άνθρώ π ινη ψ υχολογία».

Χάινριχ Μπέλ ξει νά περισώσει τήν Ανθρωπιά του Από τά νύχια τής Αστικής κοινωνίας μέ τίς καταπιεστικές καί Αδηφάγες Απαιτήσεις της. ’Ακόμα κι ό Ερωτάς του γιά τή γυναίκα του (κόρη πλούσιας καθολικής οικογένειας τής Δυτικής Γερμανίας) βάλλεται Αλύπητα Από τίς Απολιθωμένες κοινωνικές συμ­ βάσεις καί τούς Εκπροσώπους τους, κι ό ήρωας, Ετσι δπως Αγωνίζεται γιά νά ύπερασπιστεΐ αύτόν τόν Ερωτα, μοιάζει νά είναι τό τελευταίο Ανθρώπι­ νο πλάσμα μέσα σ’ Εναν κόσμο τεράτων. Ή τελική σκηνή, μέ τόν μοναχικό «κλόουν» στόν Αχανή σιδηροδρομικό σταθμό, Ανήκει Ασφαλώς στίς συγ­ κινητικότερες στιγμές τής σύγχρονης πεζογρα-

«'Η γλώσσα είναι κα θαρ ή δη­ μο τική, ή άφ ήγηση κυλάει άπ λά, κ α τα νο η τά , άνθρ ώ π ινα, μέ γλα ­ φ υ ρό τρόπ ο, πού π ροκαλεί τό ένδιαφέρον το ύ άναγνώ στη. Τά π ερισ τατικά π εριγρ άφ ονται μέ δύναμη, ό διάλογος είναι ζω ντανός». « Μ υθισ τόρημα πού σέ ύποχρεώνει νά τό κλείσεις μόνο όταν φ θάσ εις στήν τελευτα ία του σελίδα».

ΒΙΒΛ ΙΟ Π Ω ΛΕ ΙΟ ΔΩ ΔΩ Ν Η ’Α σ κ λ η π ιο ύ 3, ’Α θ ήνα

81

Τό δικό μας αίμα ΣΤΗΝ τελευταία συλλογή διηγημάτων του, πού κυκλοφόρησαν σ’ έναν τόμο μέ τίτλο «Τό δικό μας αίμα» (Έρμης), ό Γιώργος Ίωάννου καταγράφει μέ τό γνώριμο στύλ γραφής του παλιές -δύμησες πού έχουν — δπως πάντα — σάν άξονα περισυλ­ λογής τήν πόλη του, τή Σαλονίκη, σέ μιά μόνιμη Αντιπαράθεση μέ τήν ’Α θήνα τοΰ νότου, άλλά καί μέ τό παρόν. Στά διηγήματα αύτά, πού έχουν ήδη πρωτοδημοσιευτεΐ, δλα σχεδόν, στήν «Καθημερινή», ό συγ­ γραφέας τής «Μ όνης κληρονομιάς» καί τής «Σαρ­ κοφάγου» έναποθέτει καθημερινές συγκινήσεις, λεπτομερειακές περιγραφές, μικρά περιστατικά τής ζωής του καί τής ζωής στή Σαλονίκη, χωρίς

Δεκαπεντέμισι κάπως περίεργα παραμύθια ΤΟ νά πούμε πώς τό βιβλίο τής Παυλίνας Παμπούδη «Δεκαπεντέμισι κάπως περίεργα παραμύ­ θια» (Κέδρος) είναι γραμμένο μέ φαντασία καί χιούμορ ή τό νά άναφερθοΰμε μέ άφηρημένες έννοιες στίς άλλες ϊδιότητές του, νομίζουμε πώς δέ θά ’δίνε μιά σωστή γεύση άπ’ δλα αύτά, δπως τό νά προσπαθήσουμε ν’ Ακούσουμε, δσο έπιτρέπει ό χώρος, ένα άπ’ τά παραμύθια. Πρόκειται γιά τό παραμύθι τού άσχημου νάνου Ουφ καί τής γιγάντισσας (καί άσχημης) Ώ χ ο υ πού ψάχνοντας τόν Ανακαλύπτει στό δάσος πού έμενε καί τού Αποκαλύπτει πώς είναι μητέρα του. ( « Ά χ , σέ ξαναβρήκα έπιτέλους. Σέ είχε Αρπάξει δ Αέρας δταν ήσουν μωράκι καί σέ είχα χάσει!») Ό Ουφ δέν τήν πολυπιστεύει, μά φοβάται μήν τόν φάει καί δέχεται νά πάει σπίτι της μέ τήν έλπίδα πώς στό δρόμο θά μπορέσει νά τό σκάσει. Ή

82

αύτό νά σημαίνει δτι έπιχειρεΐ τήν καταγραφή ένός άνοστου ή ένδιαφέροντος ήμερολογίου. Ό έσωτερικός μονόλογος, γνώρισμα καί στολίδι τής γραφής του, καί ή έκταση πού δίνει σέ φαινομενι­ κά Ασήμαντα γεγονότα ή πράγματα, χαρίζουν στόν Αναγνώστη τήν αίσθηση μιας σπάνιας διορα­ τικότητας, τρυφερότητας καί εύαισθησίας, δλα διάχυτα στίς σελίδες τού βιβλίου μ’ έναν τελετουρ­ γικό τρόπο περιγραφής. Τά διηγήματα πού περιλαμβάνονται στό βιβλίο είναι Από μιά άποψη καί μικρά κορφολογήματα ιστορικών καί λαογραφικών σκηνών, έξαιρετικά χρήσιμων γιά τόν τωρινό καί μελλοντικό μελετητή μιας πόλης πού ή ραγδαία «Ανάπτυξή» της τή στέρησε Από κάθε ταυτότητα — δπως συμβαίνει πιά σέ κάθε γωνιά τής 'Ελλάδας, άλλά καί κάθε χώρας, συνήθως, μέ πολύ παρελθόν καί χωρίς παρόν. ’Ώ χου τόν βάζει στήν τσέπη της καί πάνε. Τά σχέδια τού Ουφ χαλάνε δμως γιατί, καθώς ή τσέπη κουνούσε πέρα δώθε, ό Ουφ ζαλίστηκε κι Αποκοι­ μήθηκε, κι δταν ξύπνησε είχαν φτάσει πιά. Ή ’Ώ χου τόν βάζει σ’ ένα κλουβί γιά νά μήν τόν πειράξει ή γάτα της. ’Εκεί βρίσκει ένα άσχημο γερονάνο, τόν πατέρα του, πού τόν βεβαιώνει πώς ή ”Ωχου είναι ή μητέρα του, πού Από τότε πού τόν έχασε «Από τή θλίψη της, τράβηξε τά μαλλιά της τόσο πολύ, πού ψήλωσε, κι Αναστέναξε τόσο, πού ξεχείλωσε. Στό τέλος, βέβαια, έβαλε καί τή γάτα της νά κλαίει καί φούσκωσε κι ή γάτα. Γι’ αύτό μ’ έκλεισε έμένα μέσα στό κλουβί. Γιά νά μή μέ φάει ή μεγάλη γάτα». Ό Ουφ δέν μπορεί νά χωνέψει πώς θά περάσει μέσα στό κλουβί δλη του τή ζωή. Καί ή ’Ώ χου τοΰ έξηγεΐ: «Αύτά συμβαίνουν καί στίς καλύτερες οικογένειες. Είναι απλό: Έ τσι σάς Αγαπώ καλύτε­ ρα! Καί άστραψαν τά δόντια της σ’ ένα πλατύ, τρυφερό χαμόγελο».

Ό κυρ-Γιωργάκης έφέντης

Ποίηση ’78

ΑΝΤΙΠΟΛΕΜΙΚΟ μήνυμα ανθρωπιάς τό μικρό τούτο βιβλίο (Κέδρος). Στις 89 σελίδες του δ Γιώργος Τ. Μεϊμαρίδης ζωντανεύει, μέ μιά λιτή, ψυχολογημένη άφήγηση καί φυσικότατο διάλογο, τό φευγιό ένός δλόκληρου χωριού στή Μικρασία τό 1922. Ρεαλισμός χωρίς κηρύγματα ή κούφιες φλυαρίες. Ή πραγματικότητα μέσα άπό τούς Αν­ θρώπους πού τή ζοΰνε. Δέν τό χωρά ό νους των άπλών αύτών Ανθρώπων πώς πρέπει νά έγκαταλείψουν τά σπίτια τους, τόν τόπο τους, τό βιός τους (δσοι έχουν βιός). Μά, δπως λέει ό φίλος τους ό Ναζίμης: « Ό στρατός είναι στρατός...» Στό δράμα αυτό μετέχουν δλοι, κι άντιδροΰν στή φρίκη ό καθένας μέ τόν τρόπο του καί άπό τή «θέση» του, δς πούμε. Έ τσι δέ λείπουν καί πλευρές τής πικρής ειρωνείας ή τού κάπως κωμικού μέσα στό δράμα, δπως λ.χ. δταν δ φτωχός σουβατζής, πού κουβαλάει συνέχεια τή μεγάλη σκάλα τής δουλειάς του στήν πλάτη («τό ψωμί μου. Πού νά τήν άφήσω;»), άκούει νά λέν πώς τού Συμεών, τού σαράφη, τού σάλεψε δ νούς, σχολιάζει: «Τού σάλεψε τού Συμεών!... ’Ά ν είναι δυνατό νά σαλέψει τό μυαλό ένός σαράφη! Ματάγινε ποτέ αύτό; Ό σαράφης τά έχει τετρακόσια! ’Ό χ ι νά τού σαλέψει!» Φεύγει δλο τό χωριό, μόνο ό κυρ-Γιωργάκης έφέντης έμεινε, δέν μπόρεσε ν’ άφήσει τό μαγαζάκι του, δέν μπόρεσε νά πιστέψει πώς θά τόν πείρα­ ζαν οί Τούρκοι, μιά καί πάντα τά ’χε καλά καί μέ τούς Τούρκους, δπως καί μέ τούς χριστιανούς. Στό τέλος ένας σκύλος τριγυρνά τά δυό, σάν άγκαλιασμένα, πτώματα τού Έ λληνα κυρΓιωργάκη καί τού Τούρκου Ναζίμ, καί τά μυρίζε­ ται, μά άκούγεται σάλπισμα κι δ σκύλος τρομα­ γμένος τό βάζει κι αύτός στά πόδια... Ό π ω ς άναφέρεται στό έξώφυλλο, ό Γ. Μεϊμαρίδης έχει γράψει κι άλλα βιβλία — δέν τά ’χουμε ύπόψη μας. Ό ίδιος, μάλλον άγνωστος στούς κύκλους των λογοτεχνών πού περισσότερο άκούονται, φαίνεται νά είναι ένας σεμνός άνθρωπος, χωρίς διάθεση προβολής, πράγμα πού τόν τιμά. Ό π ω ς καί νά ’ναι, τούτο τό διήγημά του (έτσι τό όνομάζει) τόν δείχνει άξιο συγγραφέα. Τό πνεύμα, ή Ατμόσφαιρα πού τυλίγει τόν Αναγνώστη, θυμίζει τίς καλύτερες Αντιπολεμικές σελίδες τού μεσοπο­ λέμου, τότε πού μιλούσαν γιά «πόλεμο ένάντια στόν πόλεμο». Τόν πόλεμο πού τόν γεννά ό καπι­ ταλισμός. ’Α πό τότε δμως... Μά πάντα οί Απλοί δνθω ποι τούς ζούνε στό πετσί τους τούς πολέ­ μους, δποιο χρώμα κι δν έχει τό πετσί αύτό. Έ τσι λοιπόν δέ χάνουν τήν έπικαιρότητά τους — κι άς μοιάζουν κάποτε Ανεπίκαιρα ή ούτοπικά — κείμε­ να Ανθρωπιάς σάν καί τούτο τό καλό βιβλιαράκι.

ΓΙΑ τέταρτη κατά σειρά χρονιά, οί Θ. Νιάρχος καί Α . Φωστιέρης επιχειρούν σοβαρά τήν έπιμέλεια τής ιδιότυπης έτήσιας «Ανθολογίας» τους μέ τή φιλοδοξία νά παρουσιάσουν σ’ ένα ένιαΐο τόμο «τό πρόσωπο τής Ποίησης δπως σαρκώνεται έδώ καί τώρα» άπό τούς κατ’ έπιλογήν έκπροσώπους της (Κέδρος). Καί, πράγματι, μέσα άπό τίς ποικί­ λες ποιητικές φωνές, δ Αναγνώστης έχει μπροστά του ένα μικρό ποιητικό πανόραμα τών ήμερών μας παίρνοντας μιά ιδέα τού τρόπου πού γράφεται σήμερα ή έλληνική ποίηση καί τών θεμάτων μέ τά όποια καταπιάνεται. Τό θετικό στοιχείο αύτής τής προσπάθειας είναι Ακριβώς ή κάθε φορά ποικιλία τών ποιητών πού παρουσιάζονται, καθιερωμένων ή δχι. Έ τσι, είναι πιθανό, μετά άπό μερικά χρόνια, ή συγκέντρωση τών έτήσιων αύτών έκδόσεων νά Αποτελεί μιά Αληθινή ποιητική κατάθεση τής μεταδικτατορικής Ελλάδας. Μιά παρατήρηση πού μπορεί κανείς νά προσάψει είναι ή Αποφυγή τών «Ανθολόγων» νά Αναφέρουν στόν πρόλογό τους τά κριτήρια μέ τά όποια έπιλέγουν τούς ποιητές καί τά ποιήματα πού περιλαμβάνουν στήν έκδοσή τους, ώστε νά πείσουν τούς Αναγνώστες δτι μολονότι περιλαμ­ βάνονται ποιήματα Ανέκδοτα (μέ έπιλογή ποιών; τών ποιητών ή τών έπιμελητών;), τά ποιήματα αύτά Αλλά καί οί ποιητές Αποτελούν τά πιό Αντιπροσωπευτικά δείγματα τής ποίησης τής χρονιάς. Οί ποιητές πού Ανθολογούνται στήν «Ποίηση ’78» είναι οί: Ά νδρ έα ς Ά γγελάκης, Κρίτων Ά θ α ν α σούλης, Μαντώ Ά ραβαντινοΰ, Μ άριος Ά φ εντόπουλος, Μπίλη Βέλη, Τάσος Δενέγρης, Φίλιππος Δραγούμης, Ά λέξη ς Ζακυθηνός, Ρούλα Κακλαμανάκη, Νικόλαος Κάλας, Λευτέρης Κανέλλης, Νίκος Καρύδης, Λίνα Κάσδαγλη, Τάσος Κόρφης, Μαρία Κυρτζάκη, Κώστας Λαζανάς, Τζένη Μα­ στοράκη, Κώστας Μ όντης, ’Αριστοτέλης Νικολαΐδης, Γιώργος Παναγιώτου, Λένα Παππά, Νίκος Π αππάς, Κώστας Πλαστήρας, Τάσος Ρούσσος, Μ αρία Σερβάκη, Σπύρος Τσακνιάς, Καίτη Τσιαμπούση, Στρατής Χαβιαράς, Κυριάκος Χαραλαμπίδης, Μ άνος Χατζηδάκις καί Δημήτρης Χριστο­ δούλου.

% 83

Είδαμε...

84

ΔΕΝ είναι πολλά χρόνια πού πουλήσαμε τήν παράδοση στά παλιατζίδικα, καί είναι πολύ λιγότερα πού τρέξαμε νά τήν ξανα πο­ κτήσουμε · μιά παράδοση πού διέγραφε τροχιά άπό τή δεξιά πρός τήν άριστερά καί άπό τήν άριστερά στή δεξιά, σάν άχρηστο άντικείμενο. Μέχρι πού προσγειώθηκε στά σπίτια μας, μέ τή μορφή ένός παλιού κεντήματος στόν κανα­

γράφων, μιά όλόκληρη παρέλαση Επαγγελμά­ των καί έπαγγελματιών πού έξαφανίζονται. Σωστά διαλεγμένες οί φωτογραφίες, π α ­ ρουσιάζουν τόν κάθε έπαγγελματία, μέ τά σύνεργά του, στόν τόπο τής δουλειάς του. Έ τσι, βλέποντας τούς καλαθοποιούς, τούς μπαλωματήδες, τούς αίτησιογράφους, τούς καλαφάτες, τούς σφουγγαρέμπορους, σού

πέ, ένός άκροκέραμου στή βεράντα τού ρετιρέ, μιας πόρπης στά ρούχα μας· στό σπίτι τό δικό μας, άλλά καί τόσων άλλων στοχαστών καί καλλιτεχνών, πού δικαιολογούν μάλιστα τήν άπόκρυψη άρχαίων σάν προσπάθεια γιά διά­ σωση τής παράδοσης, γιατί άν τά δώσουν σέ κάποιο μουσείο ένδέχεται νά σταλούν στό έξωτερικό! Μέσα στόν παραλογισμό λοιπόν τού τί είναι παράδοση φεύγει ένας τρόπος ζωής, χρήσιμος γιά τήν αύριανή ιστορία αύτού τού τόπου · μιας ιστορίας πού δέν γράφεται μόνο άπό πολιτικούς καί κόμματα, άλλά κι άπό ένα λαό πού άγωνίζεται — παρ’ δλες τίς άλλαγές καί τίς ξενόφερτες καί συχνά έπιβλημένες άπό τούς όλίγους τού χρήματος καί τού πνεύματος έπιρροές — νά διατηρήσει τό πρόσωπό του, μέ τίς καλές καί τίς κακές πλευρές του. Κι είναι ένας λαός πού δέν «έρμηνεύεται» μόνο μέσα άπό τό ρεμπέτικο τραγούδι καί τό θέατρο σκιών, άλλά άπ’ δλες τίς έκδηλώσεις τής καθη­ μερινής του ζωής. Γι’ αύτό είναι πολύτιμο τό φωτογραφικό άλμπουμ τού Γιάννη Πατέλλη «’Επαγγέλματα τού χθές» (Παράδοση), στό όποιο συνθέτει μέ φωτογραφίες, δικές του άλλά καί άλλων φωτο­

’ρχονται στό νοΰ τά διάφορα είδη τού ζωικού βασιλείου πού έξαφανίζονται. Τό βιβλίο είναι έπίσης χρήσιμο καί γιά τούς καλλιτέχνες. Οί σκηνογράφοι, ένδυματολόγοι καί σκηνοθέτες, πολλά θ ά έχουν νά διδαχτούν γιά τήν άκριβή άναπαράσταση τής, μόλις χ θ ε­ σινής, έποχής... Τά «’Επαγγέλματα τού χθές» είναι τό δεύ­ τερο βιβλίο τού Γ. Πατέλλη. Προηγήθηκαν οί «Έ ρευνες στις προβληματικές περιοχές τού έλληνικού χώρου», πού άναφέρεται σέ τέσσε­ ρις γνωστές επαρχίες. Είναι ένα βιβλίο πού θά ’ταν χρήσιμο νά διαβαστεί άπό δλους δσους έπισκεφτοΰν αυτούς τούς χώρους γιά διακο­ πές, ώστε νά γνωρίσουν τά ουσιαστικά προ­ βλήματα τής έλληνικής ύπαίθρου. "Υστερα άπό τά δύο βιβλία του, περιμένου­ με μέ ένδιαφέρον μιά καινούρια έργασία τού Γ. Πατέλλη, ό όποιος μάς Εδειξε δτι καί άγαπά τόν τόπο του καί ή ματιά του ξέρει νά άνακαλύπτει. Κι άκόμη, ή έλλειψη πολλών άνάλογων δημιουργών καί ή άνύπαρκτη σχετική βιβλιο­ γραφία, καθιστούν τά δύο βιβλία πολύ σημαν­ τικά. ΓΟΥΤΕΜΒΕΡΓΙΟΣ

κριτικογραφία Σ τ ή ν κρ ιτικ ο γρ α φ ια α ν το ϋ το ϋ τεύχ ο υς περιλα μβ ά νο ντα ι β ιβ λ ιο κ ρ ιτικ ές π ο ύ δημ ο ­ σ ιεύτη κα ν τό Μ ά ρτιο στό ν ήμερήσιο τύπο Ά ϋ ή ν α ς κ α ί Θ εσσαλονίκης. Π ερ ιλα μβ ά νο ν­ ται, επίσης, κ α ί κρ ιτικ ές δημ ο σιευμένες στό ν

π ερ ιο δ ικ ό κ α ί έπ α ρ χ ια κ ό τύπο, όσες φ υσ ικ ά φ ρ ό ντισ α ν νά μ ά ς σ τείλο υ ν ο ί σ υ ντά κ τες φ ρ ό ντισ α ν νά μ ά ς σ τείλο υ ν ο ί σ υ ν τά κ τες τους. (Ε π ιμέλεια: Κ ατερίνα Π απαλιβερίου).

Γενικά ’Έ ργα «Δελτίο» τής Ε ταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού καί Γενικής Παιδείας (Γεωργία Φαρίνου, Καθημερινή, 15/3) Ή μεγάλη σοβιετική έγκυκλοπαίδεια (Νίκος Κιτόπουλος, Ριζοσπάστης, 2 8/3) Παναγιώτου Γιώργος: Ε λεύθ ερ ον Βήμα, Δημοσιεύματα 1922-1944 (Κ. Θ. Δημαράς, Τό Βήμα, 23/3) "Ωρα: Χρονικό 78 (Γ. Βαλέτας, Αιολικά Γράμματα, άρ. 49)

Φιλοσοφία-Ψυχολογία-’Αποκρυφισμός Βουδούρης Κων.: Λογική φιλοσοφική καί συμβολική (Ν.Ν., Έ ποπτεία, άρ. 32) ’Επιστημονική Έ πετηρίς τής Φιλοσοφικής Σχολής 1974-77 (Παρατηρητής, Αύγή, 23/3) Παπανοϋτσος Ε.Π.: Ή κρίση τοϋ πολιτισμού μας (Διαβάζω , άρ. 18)

Κοινωνικές Επιστήμες Αίγινίτης Νικ.: Τουριστική ψ υχολογία (Δημ. Κατσώνης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, άρ. 10/1296) Δ ίζελος Θαλής: Θεωρία τών κοινωνικών πληροφοριών (Γ. Μ ατζουράνης, Αύγή, 18/3) Καράς Σταύρος: Ιδ εολογία καί πολιτική στό ΚΚΕ έσωτερικού (Παρατηρητής, Αύγή, 23/3) Κορρές Α.: Τό έλληνικό ναυτεργατικό δυναμικό (Δ.Ι. Δεληβάνης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, άρ.

13/1299) Κορρές Α.: Τό έλληνικό ναυτεργατικό δυναμικό (Εύ. Ά ρανίτση ς, Πρωινή, 16/3) Κουμάντος Γιώργος: Ή Δημοκρατία στήν Πράξη (Παρατηρητής, Αύγή, 8/3) Μ ουζέλης Νίκος: Νεοελληνική κ οινω νία -Ό ψ εις ύπανάπτυξης (Βασίλης Καπετανγιάννης, Ό Πολίτης, άρ. 24) Μ ούσης Ν.: ΕΟΚ, άνάλυση τής κοινοτικής πολιτικής—άγροτικής, νομισματικής, οικονομικής, κοινωνι­ κής, περιφερειακής καί περιβάλλοντος (Διαβάζω , άρ. 18) Μ πακούνιν Μιχαήλ: Ζωικότητα καί ’Ανθρωπότητα (Εύ. Ά ρανίτση ς, Πρωινή, 16/3) Ρόζενταλ Έντουαρντ: Στόχος ή φθορά τών συνειδήσεων (Εύγενία Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 14/3) Σοφοκλέους Ά νδρέα ς: Εισαγωγή στήν έπικοινωνία, πειθώ, προπαγάνδα (Κ.Ν.Π ., Ν έα Παιδεία, άρ. 8) Τραυλός-Τζανετάτος Δημήτρης Α.: ’Επιρρεπείς σέ ζημιά έργασίες (Γιώργος Βέλτσος, Διαβάζω , άρ. 18) Fragen Richard: Πολιτική καί ’Επικοινωνία (Κ.Ν.Π., Ν έα Παιδεία, άρ. 8)

’Εκπαίδευση Κοκκόλης Ξ.Α. - Πατρίκιος Τ. - Πίστας Π.Σ. - Κούσουλας Λ. - Saunier Μ. - Παρίσης Ν. - Μαρωνίτης Δ.Ν .: Ή διδασκαλία τής σύγχρονης ποίησης στή Μέση ’Εκπαίδευση (Γεωργία Φαρίνου, Καθημερινή, 22/3) Μαρκαντώνης Ι.Σ.: Στατιστική έφηρμοσμένη είς τάς έπιστήμας άγωγής (Κ.Ν.Π ., Ν έα Π αιδεία, άρ. 8) ΟΕΔΒ: Δραματική ποίηση Γ' Γυμνασίου (Ρύσπος, Έ ποπτεία, άρ. 32) Π απαδόπουλος Παν.: Εισαγωγή στή φιλοσοφία τής άγωγής (Κ.Ν.Π ., Ν έα Παιδεία, άρ. 8) Τά πανεπιστήμια στή Δυτική Εύρώπη (Διαβάζω , άρ. 18) Τσιμπούκης Κων/νος: Γιά μιά άποτελέσματική έκπαιδευτική μεταρρύθμιση (Κ.Ν.Π ., Νέα Π αιδεία, άρ.

8)

Λαογραφία Ετα ιρεία Λεσβιακών Μελετών: Λεσβιακά, τόμος Ζ' (Ε.Γ., Καθημερινή, 2 9 /3 ) Εύαγγέλου Ίάσονας: Π υροβασία καί ’Α ναστενάρηδες (Διαβάζω , άρ. 18)

85

Κυριακίδου-Νέστορος “Α λκή: Ή θεωρία της Ελληνικής Λαογραφίας (Γ. Βαλέτας, Α ιολικά Γράμματα, άρ. 49)

Γλώσσα Διζικιρίκης Γιώργος: Γιά τη γλώσσα καί την έπιστήμη τής λογοτεχνίας (Κ.Ν.Π ., Ν έα Παιδεία, άρ. 8)

θετικ ές έπιστήμες Λοϋρος Ν.Κ.: ’Α πόηχοι τής πείρας (Κ.Π., Καθημερινή, 1/3) Χλουβεράκης Κωστής: Ή έποχή τής σύγχυσης (Μ.Π., Τά Νέα, 3/3)

Τ έχνες Δασκούλης Γιώργος: ’Ανάλυση τών σπουδών έργ. 25 άρ. 1-12 τοΰ Chopin (Χαρά Τόμπρα, Έ ποπτεία, άρ. 32) Χατζηφώτης Ι.Μ.: Φώτιος Κόντογλου (Ά γ γ . Φουριώτης, Ά κρ όπ ολις, 20/3)

Κλασική Παιδεία Λορεντζάτος Ζήσιμος: ’Α ρχαίοι κριτικοί (Γ.Α . Χριστοδούλου, Διαβάζω , άρ. 18) Dodds E.R.: Οί Έ λλ η νες καί τό παράλογο (Κ.Ν.Π ., Ν έα Παιδεία, άρ, 8)

Ποίηση Ά γγελάκης Ά νδρέα ς: Κυοφορία (Τ. Λειβαδίτης, Αυγή, 11/3) Ά σλάνογλου Νικ. Ά λεξ.: Ό δύσκολος θάνατος. (Εύ. Α ρανίτση ς, Πρωινή, 30/3) Βογασάρ'ης ’Ά γγελος: Φρεντερίκο Γκαρθία Λόρκά (Γ. Βαλέτας, Αιολικά Γράμματα, άρ. 49) Γαλάνης Δημήτρης: ’Εαρινή χερσόνησος (Τ. Λειβαδίτης, Αύγή, 25/3)·" Γεράνης Στέλιος: Διάλογος μέ.τό Διονύσιο Σολωμό (Γ. Βαλέτας, Α ιολικά Γράμματα, άρ. 49) Γεράνης Στέλιος: Διάλογος μέ τό Διονύσιο Σολωμό (Κ: Ά νδρονίκας; Ριζοσπάστης, 16/3) Γιαννόπουλος ’Αλκιβιάδης: Τά ποιήματα (Δ . Σιατόπουλος, Βραδυνή; 6 /3) Γκίνσμπεργκ “Αλλεν: Ποιήματα (Ε. Κακναβάτος, Διαβάζω , άρ. 18) Goll Iran: Μαλαισιακά τραγούδια (Εύ. ’Αρανίτσης, Πρωινή, 9/3) Έλύτης Όδυσσέας: Μ αρία Νεφέλη (Τζίνα Πολίτη, Καθημερινή, 1 /3 ) Ζακυθηνός Ά λέξης: Ή μικρή ψυχή (Γ. Βαλέτας, Α ιολικά Γράμματα, άρ. 49) Ζήρας Ά λέξης: Ό ύπνος τών έρωτιδέων (Διαβάζω , άρ. 18) Κακίσης Σωτήρης: Τά σύρματα (Τ. Λειβαδίτης, Αύγή, 2 5/3) Κορεάς Διαμαντής: Ποίηση I (Σπ. Κατσίμης, Καθημερινή, 8/3) Λαζανάς Κώστας: “Ακτιστος ήχος τό φώς (Σπ. Κατσίμης, Καθημερινή, 22/3) Λ αζανάς Κώστας: “Ακτιστος ήχος τό φώς (Δ . Σιατόπουλος, Βραδυνή, 13/3) Λαζανάς Κώστας: “Ακτιστος ήχος τό φώς (Ν. Γαλάζης, Ριζοσπάστης, 17/3) Λαζανάς Κώστας: “Ακτιστος ήχος τό φώς (Τ. ’Αντω νίου, Τομές, άρ. 47) Λαζανάς Κώστας:·· “Ακτιστος ήχος τό φώς (“Αγγ. Φουριώτης, Ά κ ρ ό π ο λις, 25/4) Λαζανάς Κώστας: Ά θ ρ υ π τ ο ς θρόμβος τό αθρημα (Δ. Ζαδές, Τριφυλλιακή 'Εστία, άρ. 24) Λαζανάς Κώστας: Ά θ ρ υ π τ ο ς θρόμβος τό αθρημα (Ν. Γαλάζης, Ριζοσπάστης, 17/3) Λαζανάς Κώστας: Μ ολυβδοκόνδυλος άρμός μελανιασμένου δρχου (Μ. Μερακλής, Νέα Πορεία, άρ.

287-289) Λαζάρογλου Ήλίας: Τό πλοίο έπιστροφής (Γ. Βαλέτας, Α ιολικά Γράμματα, άρ. 49) Νόλλας Δημήτρης: Πολυξένη (Εύ. Α ρανίτσης, Πρωινή, 23/3) Νομπέλης Ά νδρέας: Ά νέγγιχτες ώρες (Εύ. ’Αρανίτσης, Πρωινή, 23/3) Ό σ ύρ ος Μάξιμος: Εύη Ζ. Βουτσαρά II (Χριστόφορος Λιοντάκης, Α ν τ ί, άρ. 121) Πανσελήνου Έ φη: Γράμματα άπό τό καλοκαίρι (Κώστας Ά νδρ ονίκ ας, Ριζοσπάστης, 9/3) Παράσος Παρ.: Δωδεκαννησιακή ποίηση (Ν. Στερεό., Οικονομικός Ταχυδρόμος, άρ. 10/1296) Ποισσιάς Βαγγέλης: Μυθοπλαστική (Γ. Βαλέτας, Αιολικά Γράμματα, άρ. 49) Παυλέας Σαράντος: Α ύριο θά χρειασθή νά φορούμε φτερά (Δ . Σιατόπουλος, Βραδυνή, 20/3)

86

Πρατικάκης Μανώλης: Λιβιδώ (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 9/3) Ροδάκης Περικλής: ’Αδερφέ μου (Κ. Ά νδρονίκ ας, Ριζοσπάστης, 23/3) Σακελλαρίου Χάρης: ’Ανεπίδοτα (Θ .Δ. Φραγκόπουλος, Καθημερινή, 15/3) Σπυρόπουλος Τάσος: Υ πάρχω έδώ (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 16/3) Στεμνής Ά ντώνης: Όχτώβρης καί Λένιν (Κώστας Ά νδρ ονίκ ας, Ριζοσπάστης, 9/3) Στεριάδης Βασίλης: Ό κ. ’Ίβο-Τό ιδιωτικό άεροπλάνο (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 30/3) Φάις Μισέλ: Παλαιοδημοτικά πονήματα σεμνά ώς άπόβλητα (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 2 3/3) Χατζηγιάννης Ε.Ε.: Περιφορά (Τ. Λειβαδίτης, Αύγή, 11/3) Χριστοδουλάκης Χρ.: Θυσίες καί μνήμες (Γ. Βαλέτας, Αιολικά Γράμματα, άρ. 49) Χ ρονας Γιώργος: Τά μαύρα τακούνια (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 9/3)

Πεζογραφία Βασιλικός Βασίλης: Τά άπόκρυφα (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 2/3) Γκρίτση-Μιλλιέξ Τατιάνα: Βυθοσκοπήσεις (Ρούλα Κακλαμανάκη, Α ν τ ί, άρ. 122) Γρηγορίου Μιχάλης: Οΐ ρίζες τής σιωπής (Δ . Σιατόπουλος,. Βραδυνή, 6/3) Δελώνης Άντώνης: Τό μεγάλο σχέδιο (Δ. Σιατόπουλος, Βραδυνή, 13/3) Δεπούντη Γκράτσια Σπύρου: Πείνα (Φ.Ν.Κ., Τά Νέα, 3/3) Ίορδανίδου Μαρία: Σάν τά τρελά πουλιά (Φ.Ν .Κ., Τά Νέα, 3/3) Ίορδανίδου Μαρία: Σάν τά τρελά πουλιά (Φ. Χατζιδάκη, Διαβάζω , άρ. 18) Ίωάννου Βαγγέλης: Ή άλωση των χελιδονιών (Γ. Ματζουράνης, Αύγή, 18/3) Καλλιγιάνη Θάλεια: Ή άρχόντισσα μέ τό κόκκινο άλογο (Γ. Βαλέτας, Αιολικά Γράμματα, άρ. 49) Καρατζά Ελένη Σ.: Ή Λυσιστράτη άπό τό νησί (Φ.Ν.Κ., Τά Ν έα, 3/3) Κεμεριώτης Φ.: ’Εδώ θά σταθούμε (Γ. Βαλέτας, Αιολικά Γράμματα, άρ. 49) Κοκκαλίδου-Ναχμία Νίνα: Ά γ ο ν η γραμμή (Φ.Ν.Κ., Τά Νέα, 3/3) Ααζόπουλος Γιώργος: Οΐ Ά ρ εια νο ί (Εύ. Ά ρανίτση ς, Πρωινή, 16/3) Μαμαλάκη Ζερμαίν: Ή έξομολόγηση μιας γυναίκας (Φ.Ν.Κ., Τά Ν έα, 3/3) Μάρβα Λουκία: Έ λαφραί ζημίαι καί όλίγα θύματα (Φ.Ν.Κ., Τά Ν έα, 3/3) Μέσκος Μάρκος: Κομμένη γλώσσα (Γ.Κ.Κ., Καθημερινή, 22/3) Μίλλερ Χένρυ: Ό καιρός τών δολοφόνων (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 30/3) Μπόσης Κώστας: Ό Θωμάς ό Καρατζάς (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 7/3) Νεοφώτιστου Μαρία: Ά β ά ντ ι Πατούνα (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 9/3) Οί πεζογράφοι τής Λατινικής Α μερικής (Διαβάζω , άρ. 18) Ό ρ γου ελ Τζώρτζ: 1984 (Έ λ. Δαμβουνέλη, Καθημερινή, 29/3) Ό ρ γου ελ Τζώρτζ: Ή φάρμα τών ζώων (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 23/3) Μάκιστος Κώστας: Σίφουνας (Γ. Βαλέτας, Αιολικά Γράμματα, άρ. 49) Νεσίν Ά ζίζ: Ό μυστικός πράκτορας ΟΧ-13 (Φ.Ν.Κ., Τά Νέα, 17/3) Πάσσος Τζών Ντός: Ό 42ος παράλληλος (Κ.Σ., Τά Ν έα, 17/3) Ροΐδης ’Εμμανουήλ: Ά π α ν τ α (W., Οικονομικός Ταχυδρόμος, άρ. 10/1296) Τσίρκας Στρατής: Τά διηγήματα (Σπ. Τσακνιάς, Καθημερινή, 15/3) Χάκκας Μάριος: Ά π α ν τ α (Γ. Μ ατζουράνης, Αύγή, 18/3) Χατζηαναγνώστου Τάκης: Ά τ ο μ ο (Δ. Σιατόπουλος, Βραδυνή, 20/3) Χιωτάκης Κώστας: Κακοκαιριά (Εύγενία Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 21/3)

Δοκίμια - Μ ελέτες - Κριτική - Θεωρία Α λεξίου Έ λλη - Στεφανάκης Γιώργος: Γιά τόν Ν ίκο Καζαντζάκη ( Ά γ γ . Φουριώτης, Ά κρόπ ολις, 13/3) Βαρίκας Βάσος: Βάρναλης Κ. - Καρυωτάκης Κ. (Ά γ γ . Φουριώτης, Ά κρόπ ολις, 13/3) Βογάσαρης Ά γγελος: Ν. Καββαδίας, ό ποιητής τών μακρινών θαλασσινών δρόμων (Φ.Κ. Μ πουμπουλίδης, Έ λεύθεος Κόσμος, 17/3) Γιανναράς Χρήστος: Ή νεοελληνική ταυτότητα (Ν .Δ . Τριανταφυλλόπουλος, Καθημερινή, 8/3) Δημαράς Κ.Θ.: Νεοελληνικός διαφωτισμός (Φ.Κ. Βώρος, Νέα Παιδεία, άρ. 8) Ζέικου - Χαραλαμποπούλου Βάσω: Ό Σολωμός κοντά στόν άνθρωπο ( Ά γ γ . Φουριώτης, Ά κρόπ ολις, 13/3) Ίντερνάσιοναλ Σιτουασιονίστ: Χωροταξία (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 9/3) Kafka Franz: Τά ήμερολόγια (Έ λ. Δαμβουνέλη, Καθημερινή, 8/3) Κόρφης Τάσος: Ν. Καββαδίας - Συμβολή στή μελέτη τής ζωής καί τού έργου του (Φ.Κ. Μ πουμπουλίδης, Ε λεύθερ ος Κόσμος, 17/3) Λαμπρίδης Μανόλης: II gran rifiuto (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 30/3) Λιαντίνης Δημήτριος: Χάσμα σεισμού (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 2/3) Μόσχος Ε.Ν.: Α ποτιμήσεις (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 23/3) Μυγδάλης Λάμπρος: Ελληνική βιβλιογραφία Ράινερ Μαρία Ρίλκε (Διαβάζω , άρ. 18)

87

Νάκου Λιλίκα: Οί παραγνωρισμένοι (Ά γ γ . Φουριώτης, Ά κρ όπ ολις, 13/3) Σαββίδης Γ.Π.: Έφήμερον σπέρμα (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 16/3) Σαχίνης Α πόστολος: ’Αναζητήσεις (Θ .Δ. Φραγκόπσυλος, Καθημερινή, 29/3) Σαχίνης ’Απόστολος: Πεζογράφοι τοϋ καιρού μας (Θ .Δ. Φραγκόπσυλος, Καθημερινή, 2 9 /3 ) Σαχίνης ’Απόστολος: Τετράδια κριτικής (Θ .Δ. Φραγκόπσυλος, Καθημερινή, 29/3) Σφαέλλου Κάτια Α.: Καβάφης ό 'Ελληνικός (Ά γ γ . Φουριώτης, Ά κρ όπ ολις, 13/3) Χαλκιοπούλου Μαρία: Βιβλιογραφία νεοελληνικών ποιητικών άνθολογιών 1834-1978 (Φ.Κ. Μπουμ_ , πουλίδης, ’Ελεύθερος Κόσμος, 3/31

Θέατρο

Δεληγιάννη - Ά ναστασιάδη Γεωργία: Θέατρο (Παρατηρητής, Αύγή, 23/3) Μανιώτης Γιώργος: ’Ονειρώξεις (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 30/3) Σολομός Ά λέξης: Ό ζωντανός Α ριστοφ άνη ς (Διαβάζω , άρ. 18)

Παιδικά Γκρίπε Μαρία: Ή μικρή Ζοζεφίνα (Βίτω Ά γγελοπ ούλου, Καθημερινή, 1/3) Ζίμμελ Γιοχάννες Μάριο: Τό λεωφορείο τής χαράς (Βίτω Ά γγελοπ ούλου, Καθημερινή, 1/3) Ζίμμελ Γιοχάνες Μάριο: Α παγορεύετα ι νά κλαϊς (Φ.Ν.Κ., Τά Νέα, 10/3) Λόρεν Φίλιπ: Θαύματα δλων των εποχών (Φ.Ν.Κ., Τά Νέα, 10/3) Μπρούσαλης Κάρολος: 365 μεγάλες στιγμές τής άνθρωπότητας (Φ.Ν .Κ., Τά Νέα, 10/3) Μπρούσαλη Μαρία: 365 παραμύθια, παραδόσεις, ποιήματα, παροιμίες (Φ.Ν.Κ., Τά Νέα, 10/3) Παπάκου Αύγή: Ή νεραϊδογέννητη (Μ.Π., Τά Νέα, 17/3) Πατεράκη Γιολάντα: Ή άρχόντισσα τοϋ Α ιγαίου (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 2/3) Πελώ Πιέρ: Τό παιδί καί τό άστέρι (Βίτω Ά γγελοπ ούλου, Καθημερινή, 1/3) Πελώ Πιέρ: Τό παιδί καί τό άστέρι (Ζωή Βαλάση, Ριζοσπάστης, 16/3) Πούσκιν Α λέξανδρος: Παραμύθια (Γ. Βαλέτας, Α ιολικά Γράμματα, άρ. 49) Πούσκιν Α λέξανδρος: Παραμύθια (Φ.Ν.Κ., Τά Νέα, 10/3) Ρεμίζ Ζάκ: 365 μέρες παιγνίδια (Φ.Ν.Κ., Τά Νέα, 10/3) Σακκά-Νικολακοπούλου Ναννίκα: ’Ελάτε ν’ άλλάξουμε τήν πόλη (Φ.Ν.Κ., Τά Νέα, 10/3) Τσίρος Σπύρος Γ.: Ό ήλιος μέ τά κρόσσια (Ζωή Βαλάση, Ριζοσπάστης, 3/3) Τσίρος Σπύρος Γ.: Τό άρμενάκι τής έλπίδας (Ζωή Βαλάση, Ριζοσπάστης, 3/3) Χατόγλου Φρόσω: Καλημέρα ειρήνη (Ζωή Βαλάση, Ριζοσπάστης, 9/3)

Ιστορία - Βιογραφίες - Μαρτυρίες Βουρνάς Τάσος: Ά λή Πασάς Τεπελενλής (Πέτρος Πιζάνιας, Ό Πολίτης, άρ. 24) Έ ς φόν Πέτερ: Πάνθεο ήρώων τοϋ 21 ( Ά γ γ . Φουριώτης, Ά κρ όπ ολις, 20/3) Καμπούρης Ζαννής: Θεομηνίες στή Λέσβο τό 19ο αιώνα (Γ. Βαλέτας, Α ιολικά Γράμματα, άρ. 49) Cornwall-Lyssaridou Barbara: Οί έπαναστάτες τών θάμνων (Ν. Βουλέλης, Διαβάζω , άρ. 18) Κούνδουρος Ροΰσσος Σ.; Ή άσφάλεια τοϋ καθεστώτος (Ν. Ά λιβιζά τος, Διαβάζω , άρ. 18) Μάουρερ Γκέοργκ Λούντβιχ: Ό έλληνικός λαός (Ά ντώ νης Μανιτάκης, Ό Πολίτης, άρ. 24) Μαρασλής Άλέκος: Πάτρα 1900 (Εύ. Ά ρανίτσης, Πρωινή, 2/3) Μαρασλής Άλέκος: Πάτρα 1900 (Σπ. Κατσίμης, Καθημερινή, 29/3) Μαρασλής Ά λέκος: ’Ιατρική καί γιατροί στήν Πάτρα (Γ. Βαλέτας, Α ιολικά Γράμματα, άρ. 49) Μ αυρουδής Χρήστος: Δελφικά μυστήρια (Γ.Κ.Κ., Καθημερινή, 1/3) Μοστράτου Σμαράγδα: Δ.Γ. Μοστράτος (Κ.Θ. Δημαράς, Τό Βήμα, 9/3) Μ πίτσιος Δημήτριος: Φύλλα άπό ένα ήμερολόγιο (Κ.Π. Καλλιγάς, Καθημερινή, 8/3) Πετριτάκης Γιάννης: Κύπρος (Σ.Α ., Καθημερινή, 8/3) Σπεράντζας Θεοδόσης: Τά περισωθέντα έργα τοϋ Ά ργύρη Φιλιππίδη (Χ.Β. Χειμώνας, Σκιάθος, άρ. 12) Σταυρίδης Β.Θ.: Οί Οικουμενικοί Πατριάρχαι 1860-σήμερον (Κ.Θ. Δημαράς, Τό Βήμα, 16/3) Στέρν Λώρενς: Λ άθος αλογο (Διαβάζω , άρ. 18) Στουγιαννάκης Εύστάθιος: Ισ τορία τής πόλεως Ναούσης (Χ.Β. Χειμώνας, Σκιάθος, άρ. 12) Τσακτσιράς Λάμπρος - Ό ρφ ανουδάκης Ζαχαρίας - Θεοχάρη Μαρία: Ιστορία Ρωμαϊκή καί Βυζαντινή (Β.Σπ., Καθημερινή, 15/3) Χατζηδημητριού Κάτια: Ιστορία τής Κύπρου (Γιάννης Καρατζόγλου, Α ν τ ί, άρ. 120)

Γ εωγραφία-Ταξίδια Μπαλαφούτας Γιάννης: Στιμάγκα, τό πανοραματικό χωριό (Ά γ γ . Φουριώτης, Ά κρ όπ ολις, 13/3) Πενταγιώτης Κ.: “Ελληνες στή Ρουμανία (Χ.Β . Χειμώνας, Σκιάθος, άρ. 12) Πρακτικός όδηγός (Ν. Στερεό., Οικονομικός Ταχυδρόμος, άρ. 10/1296) Σατωβριάνδος: 'Ο δοιπορικόν (Δ. Σιατόπουλος, Βραδυνή, 20/3) Τουφίδης Σωτήρης Π.: Ή Κόνιτσα καί τά χωριά της (Ά γ γ . Φουριώτης, Ά κρ όπ ολις, 13/3)

μ

* ·*

mLAmM m

1979

IM J

mm \rn L

Έτκ;

Τσιλιγκιρογλου

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΡΙΘ. 22 Συντάσσεται μέ την πολύτιμη συνεργασία τον βιβλιοπ ω λείου τής « Ε στίας»

Φ Ή ταξινόμηση των βιβλίων γίνεται μέ βάση τό γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης προσαρμοσμένο στην έλληνική βιβλιογραφία. Φ Σέ κάύε κατηγορία βιβλίων προηγούνται άλφαβητικά οί έ'λληνες συγγραφείς καί άκολουϋονν οι ξένοι. Φ Ή κατάταξη των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα μέ τό έλληνικό άλφάβητο.

• Στην κατηγορία των περιοδικών δέν περιλαμβάνονται έντυπα πού έκδίδονται δύο fj περισσότερες φορές τό μήνα.

ΜΩΡΑΪΤΟΥ - ΒΑΣΣΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ. Ό άγώνας τοΰ άνθρώπου γιά άξιοπρέπεια. Ή Εννοια τοΰ προσώπου καί ή σημασία της στή φιλοσοφική παιδαγωγική. ’Α θήνα, 1979. Σελ. 96. Δρχ. 200. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Ι.Μ. Ή ήθική τοΰ συμ­ φέροντος καί άλλα παράλληλα κείμενα. Σύγχρο­ νος προβληματισμός, άριθ. 2. Φιλιππότης, ’Α θή­ να, 1979. Σελ. 260. Δρχ. 300. ΝΙΤΣΕ ΦΡΕΙΔΕΡΙΚΟΣ. Ή γέννηση τής τραγωδί­ ας άπό τό πνεύμα τής μουσικής. Μετ. Κ.Λ. Μεραναίου. Μαρής, ’Α θήνα. Σελ. 176. Δρχ. 80.

Φ Τά έκδοτικά στοιχεία κάϋε βιβλίου άναγράφονται όπως τά παραδίνει ό έκδότης.

Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ ΙΑ Φ Γιά την άκόμη μεγαλύτερη πληρότητα τού Δελτίου κάύε έκδότης άς μάς στέλνει τά πλήρη βιβλιογραφικά στοιχεία των καινούριων έκδόσεών του. Θά καταχωρή­ σουν όπωσδήποτε.

ΒΙΒΛΙΟ ΘΗ ΚΟ ΝΟ Μ ΙΑ DEWEY: Δεκαδική ταξινόμηση (ΙΗ' Εκδοση). Έλληνική ιστορία. Μετ. Κάρυ Λίτσα — Ρωξάνης Φέσσα — Κλαίρης Λεντάρη. Έ νωση Ελλήνω ν Βιβλιοθηκάριων, 1978. Σελ. 94. Δρχ. 200.

Μ ΟΥΣΕΙΑ ΚΟΚΚΙΝΗΣ ΣΠΥΡΟΣ. Τά μουσεία τής Ε λλάδος. Ό δηγός - Ιστορία - θησαυροί - βιβλιογραφία, μέ παράρτημα είκοσι πέντε κειμένων καί στατιστι­ κών πινάκων. Ε σ τία, ’Α θήνα, 1979. Σελ. ιβ' + 332 Δρχ. 350.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΜΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΣ Ε. Ή σχολαστική διανόησις. (Καταβολαί καί διαμόρφωσις). 'Ιστορία τής φ ιλο­ σοφίας. Τόμος Β'. Εύρώπη: Τεύχος πρώτον. Γρή­ γορή, ’Αθήνα. Σελ. 122. Δρχ. 180.

ΕΥ ΔΟ ΚΑ Σ ΤΑΚΗΣ. ’Εσύ καί ή ψυχανάλυση. Ταμασός, Λευκωσία, 1979. Σελ. 138. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ ΤΡΙΑΝΤ. Τ. Θέματα ψυχο­ λογίας. Τόμος Α \ Μέρος I: Εισαγωγή στή σύγχρο­ νη ψυχολογία. Μέρος II: ’Εξελικτική ψυχολογία. Φελέκης, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 240. Δρχ. 250.

Π Α ΡΑ Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ ΙΑ ΟΣΤΡΑΝΤΕΡ ΣΗΙΛΑ — ΣΡΟΝΤΕΡ ΛΥΝΝ. Ψ υ ­ χικές άνακαλύψεις πίσω άπό τό σιδηροΰν παρα­ πέτασμα. Μετ. Ά ρ γυρώ ς Τσιραντωνάκη. Εισαγω­ γή Γεωργίου Δ. Βουλούκου. Βουλούκου, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 556. Δρχ. 450.

ΑΠ Ο Κ ΡΥ Φ ΙΣΜ Ο Σ ΚΑΡΑΦΟΥΛΙΔΗΣ Γ. Τά μυστικά τών μάγων. Τεχνάσματα: φακίρηδων - μάγων - ύπνωτιστών μέντιουμ - πνευματιστών - ταχυδακτυλουργών. Μ αγικά φίλτρα γιά τόν Ερωτα, κλπ. ’Α θήνα, 1979. Σελ. 104. Δρχ. 120. ΜΑΡΓΙΩΡΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ. Ό Εσωτερισμός γιά δλους. Γένεση καί θάνατος τών κόσμων. Σύμπαν -

89

άντισύμπαν - ύπερσΰμπαν - ΰλη - άναυλη ύπερύλη. Ό μακόειο, ’Α θήνα. Σελ. 200. Δρχ. 300.

A IVANHO V OM RAAM MIKHAEL. "Απαντα. Τόμος Ζ': τά μυστήρια τοΰ Ίεσόντ. Ή έσωτερική διδασκαλία τής παγκόσμιας λευκής άδελφότητας. Μετ. Κ. Νικολάου. Prosveta, ’Α θήνα. Σελ. 322. Δρχ. 350. ΓΟΥΟΛΝΤΕΝ Α . Οί μεγάλες προφητείες. Μετ. Κ. Δόλκα. Κάκτος, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 276. Δρχ.

250. ΡΑΜΠΑ ΛΟΜΠΣΑΝ. ’Απαντήσεις. Μετ. Α . Ά ϊ δίνη. Κάκτος, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 160. Δρχ. 180.

Θ ΡΗ ΣΚ ΕΙΑ SEPHARIAL. Οί άπόκρυφες τέχνες. Μετ. Ά ν τρέα Τσακάλη. ’Επιμέλεια Μ αιρίτας Κλειδωνάρη. Κονιδάρη, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 288. Δρχ. 280. ΔΗΜ ΟΠΟΥΛΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ I. (Ά ρ χιμ.). Ό φωστήρ τής Καισαρείας. (Ό Μ έγας Βασίλειος). Γ' έκδοση έπαυξημένη. ’Αδελφότης θεολόγων « Ό Σωτήρ», ’Α θήνα, 1979. Σελ. 272. Δρχ. 100. ΜΑΚΡΥΚΩΣΤΑΣ ΚΩΝ. Γ. Κοσμάς δ Αίτωλός. Ό δρθρος τοΰ Εύαγγελισμοΰ τής λευτεριάς. Τή­ νος, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 112. Δρχ. 80.

WILCOX ROBERT Κ. Ή Σινδόνη. Τό σεντόνι τοΰ Χριστοΰ. Μετ. Κίκας Δ. Χριστοφίδου. Έ πτάλοφος, ’Α θήνα. Σελ. XII + 210. Δρχ. 230.

Π Ο Λ ΙΤ ΙΚ Η Α Ν ΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Ε. Συνωμοσία καί άγάπη. Κλειδιά, κωδικοί τής παγκοσμίου ύπερκυβερνήσεως. ’Α θήνα, 1979. Σελ. 432. Δρχ.

400. Ή κομμουνιστική προπαγάνδα. Προβλήματα θ ε­ ωρίας καί μεθοδολογίας. Μ ετάφρασε άπό τά ρω­ σικά καί έπιμελήθηκε όμάδα μεταφραστών. ’Α κα­ δημία Κοινωνικών ’Επιστημών τής ΕΣΣΔ τής Κ.Ε. τοΰ Κ .Κ .Σ .Ε./Έ δρα Θεωρίας καί Μ εθόδων τής ’Ιδεολογικής Δουλειάς. Μνήμη, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 360. Δρχ. 300. ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ. Ή γραφειοκρα­ τική κοινωνία. Τόμος Β': Ή έπανάσταση κατά τής γραφειοκρατίας. Μετ. Γιώργου Παπακυριάκη. ’Αμφορέας, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 288. Δρχ. 250. Μ ΠΡΑΤΣΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Π. Ή Ε λ λά ς ζωτικός χώρος τής Δΰσεως. Καθημερινή, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 120. Δρχ. 120. ΝΟΥΤΣΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΧΡ. Θέματα κριτικής τής ιδεολογίας. Γιάννινα, 1979. Σελ. 48. Πεκίνο: πορεία πρός τό χάος καί τόν πόλεμο. Σύγχρονη ’Εποχή, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 88. Δρχ. 70. ΣΚ ΑΜ ΠΑΡΔΩΝΗΣ Α ΝΤΡΕΑΣ. Ό μαρξισμός καί ό άντιμαρξισμός γιά τό κοινωνικό γίγνεσθαι σήμερα. Κριτική τών άντιδραστικών άντιλήψεων. ’Α θήνα, 1979. Σελ. 384. Δρχ. 300. Τό Α ιγαίο καί ή Ελληνοτουρκική κρίση. Γρά­ φουν: Σταΰρος Μ. Θεοφανίδης — Γιάννος Ν. Κρανιδιώτης — Χρήστος Λ. Ροζάκης — Μ ιχάλης Β. Σακελλαρίου — Βασίλης Βλ. Σφυρόερας — Γιώργος Κ. Τενεκίδης. ’Επιμέλεια - εισαγωγή Χρήστου Λ. Ροζάκη. Μετόπη, ’Α θήνα, 1979. Σελ.

336. Δρχ. 320.

Κ Ο ΙΝΩ Ν ΙΟ Α Ο ΓΙΑ

ΦΕΣΣΑ - ΕΜ Μ ΑΝΟΥΗΛ ΕΛ ΕΝ Η Δ . Πολιτιστι­ κή άνάπτυξη. Νέα πολιτική ευθύνη στόν έλληνικό χώρο. ’Ολκός, ’Α θήνα, 1978. Σελ. 64. Δρχ. 100.

ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ ΑΝΤΩΝΗΣ Κ. Εισαγωγή εις τήν κοινωνιολογίαν. Τόμος Α': Ή έξέλιξις τής κοινωνιολογικής σκέψεως. Ά νά τ υ π ο ν έκ τής «Θε­ ολογίας». ’Α θήνα, 1979. Σελ. 338. Δρχ. 400.

Μ ΠΑΚΟΥΝΙΝ Μ ΙΧΑΗΛ. Φεντεραλισμός, σοσι­ αλισμός, άντιθεολογισμός. Μετ. Γιώργου Νταλιάννη. ’Ελεύθερος Τύπος, ’Α θήνα. Σελ. 160. Δρχ.

120 .

Τό χάρισμα νά είσαι γυναίκα. ’Επιμέλεια Νίκου Δ. Τσιρώνη. Β' έκδοση. Τήνος, ’Α θήνα. Σελ. 176. Δρχ. 90.

ΣΑΜ ΠΣΟΝ A NTONY. Οί έπτά άδελφές. Μετ. Β. Κατσάνη. Κάκτος, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 448. Δρχ.

350.

ΛΟΜΠΡΟΖΟ ΤΖΙΝΑ. Πώς άγαποΰν οί άντρες καί πώς οί γυναίκες. Μετ. Γ. Σημηριώτη. Μαρή, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 96. Δρχ. 60.

ΤΣΕΡΟΝΙ ΟΥΜΠΕΡΤΟ. Κρίση τοΰ μαρξισμοΰ; Συνέντευξη τοΰ Ρομπέρτο Ρομάνι. Μετ. ’Ανταίου Χρυσοστομίδη. Θεμέλιο, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 144. Δρχ. 140.

ΜΩΣ ΜΑΡΣΕΛ. Τό δώρο. Μ ορφές καί λειτουργί­ ες τής άνταλλαγής στίς άρχάίκές κοινωνίες. Μετ. Ά ν ν α ς Σταματοποΰλου - Παραδέλλη. Βιβλιοθήκη Κοινωνικής ’Α νθρω πολογίας, άριθ. 2. Καστανιώτης, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 244. Δρχ. 200.

90

ΤΖΟΝΣΤΟΟΥΝ M ONTY. Σοσιαλισμός, δημο­ κρατία καί μονοκομματικό σύστημα. Μετ. Γιώρ­ γου Καρρά. Σήμερα, άριθ. 2. ’Αγώ νας, ’Αθήνα. Σελ. 120. Δρχ. 90.

ΟΙΚΟΝΟΜ ΙΑ

ΠΙΑΖΕ ΖΑ Ν . Τό μέλλον τής εκπαίδευσης. Μετ. ’Αριστοτέλη Κάντα. ’Επιμέλεια Μ αριλίζας Μητσοϋ - Παππά. Υ ποδομή , ’Α θήνα, 1979. Σελ. 104. Δρχ. 100.

ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ Α . Ό φό­ ρος προστιθέμενης άξίας, στή θεωρία καί στήν πράξη. Β' έκδοση. Gutenberg, ’Αθήνα, 1979. Σελ.

152. Δρχ. 250.

ΧΟΛΤ ΤΖΩΝ. Οί άνάγκες καί τά δικαιώματα τών παιδιών. ’Απόδραση άπ’ τήν παιδική ήλικία. Μετ. Νίκου Μπαλή. Σύγχρονη Παιδαγωγική Βιβλιοθή­ κη / ’Εκπαίδευση καί Κοινωνία, άριθ. 7. Καστανιώτης, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 280. Δρχ. 250.

ΔΡΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Ή συγκέντρωση τοϋ κεφαλαίου καί τής παραγωγής στην έποχή μας. Όδυσσέας, ’Α θήνα. Σελ. 88. Δρχ. 80. ΚΑΤΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Β. Διαρθρωτικές σχέ­ σεις τής έλληνικής οικονομίας καί προοπτικές άναπτύξεως. Σειρά I, άριθ. 3. Έ γνατία, Θεσσαλο­ νίκη. Σελ. 212. Δρχ. 250. ΝΕΓΡΕΠΟΝΤΗ - ΔΕ ΛΙΒΑ Ν Η ΜΑΡΙΑ. ’Α νάλυ­ ση τής έλληνικής οικονομίας. Προβλήματα - έπιλογές. Συνεργασία Βάσως Πορταρίτου. Παπαζήσης, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 536 + 2 πίνακες.

Ε Κ Π Α ΙΔ Ε Υ Σ Η - Π Α ΙΔ Α Γ Ω Γ ΙΚ Η ΙΩ ΑΝΝΙΔΗΣ I. Δ . Παιδαγωγική ψυχολογία. Ψ υ­ χοδυναμική θεώρηση σύγχρονων προβλημάτων. Β' έκδοση. Δρυμός, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 400. ΠΑΠΑΦΩΤΙΚΑΣ ΕΥΘΥΜΙΟΣ Θ. Τά βιβλία των γονέων. Βιβλίο πρώτο: Τά βασανιστικά προβλή­ ματα άγωγής τών παιδιών μας. ’Αθήνα. Σελ. 304. Δρχ. 300. ΤΣΟΥΛΟΦΤΑΣ ΜΙΧΑΛΗΣ I. ’Αξιοποίηση τοϋ έλεύθερου χρόνου τών παιδιών σχολικής ήλικίας. Βιβλίο γιά γονείς καί έκπαιδευτικούς. Μικρή συνεισφορά στό έτος παιδιού. Φελέκης, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 134. Δρχ. 120.

ΛΑΟ ΓΡΑΦ ΙΑ Ή έλληνική παράδοση. Γράφουν: Κωνσταντίνος Τσάτσος — Ά π . Βακαλόπουλος — Περικλής Γιαννόπουλος — “Ιων Δραγούμης — Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλος — Γιώργος Θεοτοκάς — Νίκος Καξαντζάκης — Ι.Θ. Κακριδής —; Φώτης Κόντογλου — ’Αδαμάντιος Κοραής — Δημ. Λ. Λουκάτος — Χρήστος Μαλεβίτσης — Στρατής Μυριβήλης — ’Α λέξανδρος Παπαδιαμάντης — Ε.Π. Π απανοϋτσος — Π.Β. Πάσχος — Δ. Πικιώνης — Ά γ γ ελ ο ς Σικελιανός — I. Συκουτρής — Β.Ν. Τατάκης — Ά γ γ ελ ο ς Τερζάκης — Κώστας Ε. Τσιρόπουλος — Αίμ. Χ ουρμούζιος. Δύο δημόσιες συζητήσεις. Συνομιλούν: Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλος — Ν. Χατζηκυριάκος-Γκίκας — Ζωή Καρέλλη — Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος — Κώστας Ρωμαίος — Ε.Π. Παπανοϋτσος — Σπϋρος Βασιλείου — Πόπη Ζώρα — Δημ. Λουκάτος. Κείμενα τής Μ εθορίου, άριθ. 2. Ευθύνη, Α θ ή ν α , 1979. Σελ. 252. Δρχ. 230. ΚΥΡΙΑΚΙΔΟΥ - ΝΕΣΤΟΡΟΣ ΑΛΚΗ. Λαογραφικά μελετήματα. Β' έκδοση. Νέα Σύνορα, Α θ ή ­ να, 1979. Σελ. 272. Τραγούδια τοϋ Ό λύμπου. Συλλεγέντα ύπό Α θ α ­ νασίου Κ. Οϊκονομίδη. Τ υπογραφ είονΆ θηναΐδος, Α θ ή ν α , 1881. Πρόλογος Κώστα Γ. Σαμαρά. Θεσσαλικές ’Εκδόσεις, Λάρισα, 1979. Σελ. 160. Δρχ. 250.

ΧΑΡΩΝΙΤΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ Γ. Τό παιδί μου κι έγώ. Λύσεις στά καθημερινά προβλήματα τοϋ σημερι­ νού παιδιού. Κόσκουρας, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 208. Δρχ. 250. ΓΚΡΙΓΚΑΤ ΡΟΛΦ. Κατανόηση γιά τούς νέους. Έ ν α ς σύμβουλος γιά ένήλικες καί νέους. Μετ. Κατερίνας Λιάπτση. Νότος, ’Α θήνα. Σελ. 228. Δρχ. 250.

ZBINDEN NICOLAS. Ή παιδαγωγική τού R. Steiner καί ή μέθοδος τής άνθρωποσοφίας. Τά ’Ελεύθερα Σχολεία: Waldorfschulen - R. Steinerschulen. Μετ. Β. Νούλα. Παιδεία καί Κοινωνία, άριθ. 3. Μήνυμα, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 88. Δρχ. 50. ΝΤΡΑΪΚΩΡΣ ΡΟΥΝΤΟΛΦ — ΓΚΡΑΙΗ ΛΟΡΕΝ. Τό δικαίωμα νά είσαι παιδί. Μία ν έα προσέγγιση στήν παιδαγωγική μέ άξονα τίς «λογικές συνέπει­ ες». Μετ. Ζωής Χατζηδάκη. Παιδαγωγικές ’Ε πι­ στήμες, άριθ. 4. Γλάρος, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 240. Δρχ. 160.

ΓΛΩΣΣΑ ΔΟΡΜ ΠΑΡΑΚΗΣ Π.Χ. Ή νεοελληνική στήν επι­ στήμη καί τό δημόσιο βίο. Γραμματική - λεξιλόγιο - σύνταξη καί ύφος τής δημοτικής. Ε σ τία, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 112. Δρχ. 150. ΚΡΙΑΡΑΣ Ε. Ά ρ θ ρ α και σημειώματα ενός δημο­ τικιστή. ’Εστία, Α θ ή ν α , 1979. Σελ. ιβ' + 304. Δρχ. 350. ΜΠΙΓΚΑΣ Μ ΙΧΑΛΗΣ. Ν έο λεξικό δημοτικής γλώσσας. 'Ερμηνευτικό - όρθογραφικό - έτυμολογικό - συνώνυμα - άντίθετες λέξεις - άνώμ. ρήματα - δίψηφα - συμπλέγματα καί πώς χωρίζονται. Νικόδημος, Α θ ή ν α . Σελ. 1316, Δρχ. 300.

91

ΤΖΕΝΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Δ . Γλώσσα καί παι­ δεία. Μιά συστηματική προσπάθεια γιά σύλληψη καί κατανόηση τής γλώσσας. Π ροσπάθεια, πού περνάει μέσα άπό Εξαντλητικές γλωσσικές καί άλλες άναλύσεις, άρχιτεκτονημένες πάνω στις θεμελιωδέστερες λέξεις - Εννοιες, πού διαμόρφωσε ό πολιτισμός. Δωδώνη, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 370. Δρχ. 420.

ΤΗ ΛΕΟ ΡΑΣΗ ΧΑΤΖΗΦΩΤΙΟΥ ΖΑΧΟΣ. 100 Εκπομπές. Πατσούρης, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 368. Δρχ. 250.

Ε Ν Α Σ Χ Ο Λ Η Σ Ε ΙΣ ΔΙΑ Σ Τ Η Μ ΙΚ Η ΕΡΕΥΝ Α LORENZEN CORAL — LORENZEN JIM. ’Ε πι­ χείρηση UFO. Μετ. ’Αθήνας Φωτιάδου — Σουζάνας Μήσια. Μπαρμπουνάκης, Θεσσαλονίκη. Σελ.

304. Δρχ. 250. ΛΟΥΝΑΝ ΝΤΑΝΚΑΝ. Ό άνθρωπος καί τό σόμ­ παν. Τόμοι A : ’Επαφή καί Επικοινωνία μέ άλλους πολιτισμούς. Ή πρώτη φάση τού διαστρικού άποικισμοϋ, μέχρι 12 Ετη φωτός. + Β': έπαφή καί έπικοινωνία μέ άλλους πολιτισμούς. Μετ. Ν. Σιδέρη. Καστανιώτης, ’Αθήνα, 1979. Σελ. Α':192 + Β': XVI + 270. Δρχ. 200+ 250.

ΙΑΤΡΙΚΗ ΜΑΡΚΕΤΟΣ ΣΠΥΡΟΣ. Τό «ευ πράττειν». Δέκα ίατροκοινωνικά δοκίμια. Κέδρος, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 88. Δρχ. 100.

VAN KEEP Ρ.Α . — JASZMANN. Ή γυναίκα άνάμεσα στά 40 καί στά 60. Μετ. Μαριάννας Μουτζουρίδου. Κέδρος, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 128. Δρχ. 130.

Α ΡΧΙΤΕΚ ΤΟ Ν ΙΚ Η ΜΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Κ. Σπίτια τής Χαλκιδι­ κής. Συμβολή στήν μορφολογία καί τήν τυπολογία τής λαϊκής μακεδονικής άρχιτεκτονικής. Γαρταγάνη, Θεσσαλονίκη, 1979. Σελ. 168. Δρχ. 350.

ΒΥΤΙΝΑΡΟΣ Β.Λ. Πώς θ ά γυμναστείς μόνος σου. Μέ τρέξιμο - μέ γυμναστική, παιγνίδι κ.ά. - Στό ύπαιθρο, στό γυμναστήριο, στό σπίτι. ’Αθήνα, 1979. Σελ. 64. Δρχ. 100. ΚΑΤΣΟΥΡΟΣ ΦΛΩΡΟΣ. Νομίσματα καί μετάλ­ λια, μιά άποδοτική Επένδυση. Ελληνικό Νόμισμα, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 88. Δρχ. 250.

Α Θ Λ Η Τ ΙΣ Μ Ο Σ ΠΟΠΟΦ ΣΕΡΓΚΕΪ — ΣΡΕΜΠΝΙΤΣΚΙΑΛΕΞΕΪ. Ή Μόσχα ΰποδέχεται τούς ’Ολυμπιακούς 1980. Μετ. Λένας Μανδάλη. Σύγχρονη ’Εποχή, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 80. Δρχ. 70.

Κ ΛΑΣΙΚΗ Π Α ΙΔ Ε ΙΑ ΚΑΚΙΣΗΣ ΣΩΤΗΡΗΣ. ’Αλκαίος: τά ποιήματα. Ε σ τία, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 220. Δρχ. 200.

Π Ο ΙΗ Σ Η ΑΣΛΑ Ν ΙΔΗΣ Ε. Γ. Έ λλην Εν Λονδίνψ. Πλέθρον, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 48. Δρχ. 80. ΒΕΜΗ ΜΠΙΛΗ. Ή σκουριά τοΰ Μ εγαλέξαντρου. Σχέδια Diethard Herles. Τράμ / Λογοτεχνία, άριθ.

42. Έγνατία, Θεσσαλονίκη. Σελ. 56. ΓΑΛΑΝΑΚ Η ΡΕΑ. Τά όρυκτά. Διογένης, ’Α θ ή­ να, 1979. Σελ. 32.

ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ Πινακοθήκη καί γλυπτοθήκη τοΰ Μορφωτικού Ιδρύματος τής ’Εθνικής Τράπεζας στή Θεσσαλο­ νίκη. ’Αθήνα, 1979. Σελ. 48. Δρχ. 400.

92

ΓΑΛΑΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ X. Ποιήματα τής λευτε­ ριάς καί άπελπισμένα. Ίωλκός, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 80. ΓΙΑΒΡΗΣ ΑΡΗΣ. Ποιήματα. ’Α θήνα, 1978. Σελ.

40.

ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΝΕΣΤΗΣ. ’Απογύμνωση. Μέ δύο σχέδια τού Π.Χ. Μάρκογλου. Τράμ / Λογοτε­ χνία, άριθ. 52. Έγνατία, Θεσσαλονίκη, 1979. Σελ.

48. Δρχ. 40. ΚΑΛΛΙΓΑ ΧΑΡΙΣ. Μινώα άκρα. Λέσχη, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 64. Δρχ. 200. ΚΑΛΟΓΡΙΔΗΣ ΠΑΝΟΣ. Τά νομοτελειακά. Π οι­ ήματα. Σύγχρονη ’Εποχή, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 64. ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ 1979. Σελ. 32.

ΠΕΤΡΟΣ.

Διέξοδος.

’Α θήνα,

ΚΙΤΣΙΚΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Ό μφαλός. Ποίημα. Μετάφραση άπό τά γαλλικά. Κέδρος, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 64.

CONSTANDINIDOU LOULA D. The anthologised poetry. Translated by Maria P. Hogan. Exposi­ tion, New York, 1979. Σελ. 36. Δρχ. 120. ΚΥΡΑΝΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΗΣ. «Οί μέρες πού φύγαν δέν ήταν καί οί τελευταίες...» Σύγχρονη ’Εποχή, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 40. ΛΑΓΑΚΟΥ ΝΕΛΛΗ Β. Ριζόκλαδα. Νούμμιο, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 80. Δρχ. 120. ΛΑΘΟΠΟΥΛΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ. Κάκτοι. Συνθετικό σέ δύο πρόσωπα. Ποίηση. Α ιακός, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 64. ΜΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ Ε.Γ. ’Εγκόλπιο. ’Αθήνα. Σελ. 128. Δρχ. 150.

Κέδρος,

ΜΕΛΑΧΡΟΙΝΟΣ ΑΛΕΞΗΣ. Ό σκλάβος καί τά παραμύθια της άχιβάδας. Ό στρα κα , ’Α θήνα, 1979. Σελ. 32. Δρχ. 100. ΜΟΥΖΑΚΗ ΜΑΧΗ. Ή χλόη καί οί μελανίες τών τάφων. ’Αθήνα, 1978. Σελ. 64. Μ ΠΟΥΜΠΟΥΔΙΔΗΣ ΦΑΙΔΩΝ Κ. Νεοελληνικά σατιρικά ποιήματα. ’Αθήνα, 1979. Σελ. 208. Δρχ.

400. ΜΠΟΥΝΙΑΛΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ ΤΖΑΝΕ. Ό Κρητι­ κός πόλεμος (1645-1669). Έ κδοση κριτική - εισα­ γωγή - έπιμέλεια Α.Ν. Νενεδάκη. ’Αθήνα, 1979. Σελ. 656. Δρχ. 600. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. «Ά γκαλά καί φιλε­ λεύθεροι». Ποιήματα. ’Α θήνα, 1979. Σελ. 48. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥΝΗΣ ΠΑΝΟΣ Ν. Καντάτα στό Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Δωδεκάτη "Ωρα, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 64. Δρχ. 100. ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΝΙΚΟΣ. Π οιός μπορεί. Ποιήματα. ’Αθήνα, 1979. Σελ. 48. Δρχ. 150. ΠΑΠΑΜ ΙΧΑΗΛ ΜΙΧΑΛΗΣ. Ήλιόγραμμα. Τράμ / Λογοτεχνία, άριθ. 55. Έ γνατία, Θεσσαλο­ νίκη, 1979. Σελ. 56. Δρχ. 40. ΠΟΛΥΧΡΟΝΟΠΟΥΛΟΣ

ΠΑΝΟΣ.

Τραγωδία

άνομοιογένειας (ή άλλη Βαβέλ). Ποιήματα. ’Α θή­ να, 1979. Σελ. 56. Δρχ. 100.

RITSOS JANNIS. En blind mands skrift. Husets, 1979. Σελ. 56.

LOUYS PIERRE. Ή γυναίκα καί τό νευρόσπαστο. Μετ. Γ.Κ. Καραβασίλη. Πλέθρον, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 164. Δρχ. 160. ΣΠ ΑΘ ΟΠΟΥΛΟ Υ ΣΑΠΦΩ. Θεσσαλονίκη. Σελ. 48.

Ά νακρούσματα.

ΣΤΟΛΙΓΚΑΣ ΚΩΣΤΑΣ Γ. "Ω! τί ώραίος πίναξ! «Έπωλήθη». Ποιητική τυμβωρυχία σέ έξη σπαραγμένα έπεισόδια. ’Αθήνα, 1978. Σελ. 120. ΤΣΑΤΣΟΥ ΙΩΑΝΝΑ. Χρέος. Προμετωπίδα Γιάννη Μόραλη. "Ικαρος, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 50. Δρχ.

150. ΠΑΟΥΝΤ ΕΖΡΑ. Κατάη. Β' έκδοση. Μετάφραση άπό τό άγγλικό Ζήσιμου Λορεντξάτου. Λέσχη, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 52. Δρχ. 250. Σύγχρονοι σουηδοί ποιητές. Rolf Aggestam — Bengt Berg — Eric Beckman — Tobias Berggren — Lars Gustafsson — Gunnar Harding — Bjorn Hakanson — Sten Jacobsson — Lars Noren — Tommy Olofsson — Eva Runefelt — Elisabeth Rynell — Goran Sommardal — Goran Sonnevi — Goran Tunstrom — Jacques Werup — Bruno K. Oijer. ’Ανθολόγηση - μετάφραση Βασίλη Παπαγεωργίου. Τράμ / Λογοτεχνία, άριθ. 48. Έ γνατία, Θεσσαλονίκη, 1979. Σελ. 144. Δρχ. 80. ΧΑ ΪΝΕ ΕΡΡΙΚΟΣ. Τραγούδια. Εκλογή Γιώργη Σημηριώτη. Β' έκδοση μέ καινούρια τραγούδια. Μαρή, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 96. Δρχ. 60.

Π ΕΖΟ ΓΡΑΦ ΙΑ ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Τό τελευταίο άντίο. Έ λληνες Πεξογράφοι, άριθ. 4. Φιλιππότης, ’Α θή­ να, 1979. Σελ. 90. Δρχ. 120. ΒΛΑΧΟΣ ΑΓΓΕΛΟΣ Σ. Ξέρξης: χαρτιά προσω­ πικά. Νεοελληνική λογοτεχνία, άριθ. 227. Ε σ τία, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 184. Δρχ. 180. ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΗΣ. Ή άρραβωνιαστικιά. Μ υθιστορία. Κέδρος, ’Α θήνα, 1979. Σέλ. 144. Δρχ. 150. ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΙΑΣΩΝ. Ή Δανάη τών έρειπίων. Μ ύθος άλληγορικός. Πύλη, ’Α θήνα, 1979. Σελ.

132. Δρχ. 200. ΚΑΡΑΤΖΑΦΕΡΗ ΙΩΑΝΝΑ. Μ παξαγιάξι. Καστανιώτης, ’Α θήνα, 1978. Σελ. 336. ΛΟΥΝΤΕΜΗΣ Μ ΕΝΕΛΑΟΣ. Ό Γολγοθάς μιας έλπίδας. Δωρικός, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 264. Δρχ.

200.

93

ΜΗΛΑΣ ΣΠΥΡΟΣ. ’Ά νθρ ω ποι καί άράχνες. Διη­ γήματα. Β' Εκδοση. Καστανιώτης, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 176. Δρχ. 130. ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ ΝΙΚΟΣ. Ό όργισμένος Βαλκάνιος. Μυθιστόρημα. Β' Εκδοση. Καστανιώτης, ’Α θ ή­ να, 1979. Σελ. 208. Δρχ. 180. ΠΙΕΡΙΔΗΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ Γ. Ο καιρός της δοκιμα­ σίας. Λογοτεχνική σειρά, άριθ. 3. Τά τετράδια τοΰ Ρήγα, Θεσσαλονίκη, 1978. Σελ. 80. ΠΟΑΥΧΡΟΝΙΑΔΗΣ ΠΑΝΤ. Ανάταση. Μ υθι­ στόρημα. Bost, ’Α θήνα. Σελ. 328. Δρχ. 250, ΣΙΜΙΤΖΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ. Κυνηγοί κεφαλών. Μυ­ θιστόρημα. Καστανιώτης, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 168. ΣΤΑΪΚΟΣ Α Ν ΔΡΕΑ Σ. Αΐσχροτάτη Έριέττα. Μέ πέντε σχέδια τοΰ Γιάννη Τσαρούχη Εμπνευσμένα άπό τό παρόν άφήγημα. Τράμ / Λογοτεχνία, άριθ.

45. Έ γνατία, Θεσσαλονίκη, 1979. Σελ. 32. Δρχ.

40.

ΚΛΑΡΚ ΑΡΘΟΥΡ. Έ ξο δο ς. Μετ. Σ. Ντούμα. Κάκτος, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 312. Δρχ. 280.

DOYLE AR THU R CONAN. Οΐ περιπέτειες τοΰ Ζεράρ. Μετ. Κώστα Παπαδάκη. Έπικαιρότητα, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 224. Δρχ. 180. Ο’ Μ ΠΡΑΪΑΝ ΕΝΤΝΑ. Κορίτσια στήν Εκσταση τοΰ γάμου. Μυθιστόρημα. Μετ. Μ αρίνας Λώμη. Ξένη Πεζογραφία, άριθ. 3. Γ λάρος,’Α θήνα, 1979. Σελ. 184. Δρχ. 150. ΠΑ ΒΕΖΕ ΤΣΕΖΑΡΕ. Ό σύντροφος. Μετ. Αίας ’Α λεξιάδου. Ό δυσσέας, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 192. Δρχ. 160. ΠΟΕ ΕΝΤΓΚΑΡ Λ Α ΛΑ Ν . Ή άφήγηση τοΰ Ά ρ θουρ Γκόρντον Πύμ άπ’ τό Ναντάκετ. Μετ. Πολύ­ καρπου Πολυκάρπου. Εισαγωγή - σημειώσεις σχόλια καί Επιμέλεια πρωτοτύπου κειμένου Χάρολντ Μπήβερ. Λογοτεχνία, άριθ. 1. Υ άκ ινθ ος, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 296. Δρχ. 250.

ΣΩΚΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Παρά λίγο ήρωες. Εύθυμογραφήματα. Σατιρική Βιβλιοθήκη, άριθ. 1. ΟΔΕΒ, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 160.

ΡΟΜΑΝΩΦ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜ ΩΝ. Γιά τρία ζευγά­ ρια μεταξωτές κάλτσες. Μετάφραση άπό τά ρωσι­ κά Κώστα Μερτβάγου. Έπικαιρότητα, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 328. Δρχ. 230.

ΤΣΙΑΤΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Τής Παναγιάς στοΰ Μακρυαλέξη. Διηγήματα - χρονικά. Πειραιάς, 1979. Σελ. 200. Δρχ. 200.

JAMES HENRY. Οί Εύρωπαΐοι. Μετ. Νίκου Λαμπρόπουλου. Β' Εκδοση. Πλέθρον, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 240. Δρχ. 230.

ΤΣΙΦΟΡΟΣ ΝΙΚΟΣ. 'Η ιστορία τών Η νωμένων Πολιτειών. Έρμης, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 368. Δρχ.

300.

ΤΟΛΣΤΟΗ Λ. Ν. Δ έν υπάρχουν στόν κόσμο Ενοχοι. Μετάφραση άπ’ τά ρωσικά Κοραλίας Μά­ κρη. Κοροντζής, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 80. Δρχ. 60.

ΧΙΩΤΑΚΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Κακοκαιριά. 2. ’Α νηφό­ ρα. Μυθιστόρημα. Σύγχρονη ’Εποχή, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 184. Δρχ. 140.

Μ ΕΛΕΤΕΣ

ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΑΡΑΒΑΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ. Χίλιες καί μία νύχτες. Τόμοι Ε': Ά ν ίς έλ Γκαλίς + Στ': Ζάιν έλ Ά σσνάμ. Μετάφραση άπό τά άραβικά Κ. Τρικογλίδη. Ή ριδανός, ’Α θήνα. Σελ. 252 + 248. Δρχ. 330 + 330. ΑΝΤΡΕΓΙΕΦ ΛΕΩΝΙΔΑΣ: Τό ήμερολόγιο τοΰ Σατανά. Μετ. Κώστα Τρικογλίδη. Ή ριδανός, ’Αθήνα. Σελ. 216. Δρχ. 230. ΓΚΙΝΤΣΜΠΟΥΡΓΚ ΝΑΤΑ ΛΙΑ . ’Αγαπητέ μου Μικέλε. Μετ. ’Αλεξάνδρας Βίττι. Ό δυσσέας, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 176. Δρχ. 150. ΓΚΟΡΚΙ ΜΑΞΙΜ. Ή άγωνία. Μετ. Α. ’Α λουπογιάννη. Κοροντζής, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 80. Δρχ. 70.

GREEN GERALD. 'Ολοκαύτωμα. Ντοκουμέντο. Μετ. Κάτιας Ζελομοσίδου. Ζάρβανος, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 464. Δρχ. 400. ΕΡΕΝΜΠΟΥΡΓΚ ΗΛΙΑ. Χωρίς άνάσα. Μετά­ φραση άπό τά ρωσικά Κ.Μ. Έπικαιρότητα, Ά θ ή να, 1979. Σελ. 256. Δρχ. 200. ΙΛΦ ΙΛΙΑ — ΠΕΤΡΟΦ ΓΕΒΓΚΕΝΙ. Τό χρυσό μοσχάρι. Σύγχρονη Ε π ο χή , ’Α θήνα, 1979. Σελ.

46.

94

ΔΑ Λ Λ Α Σ ΓΙΑΝΝΗΣ. Εισαγωγή στήν ποιητική τοΰ Μίλτου Σαχτούρη. Σπουδή στή μεταπολεμική ποίηση. Κείμενα, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 120. Δρχ.

100. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΖΗΣΗΣ. Ό Παπαδιαμάντης καί τό νησί του. Μικρογραφία τής άνθρωπότητας. Κέδρος, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 104. Δρχ. 120. ΣΚΑΡΤΣΗΣ ΣΩΚΡΑΤΗΣ Λ. Τό δημοτικό τρα­ γούδι. Τ ά κείμενα τής γλώσσας: Χαϊκού καί σένρκου. Β' Εκδοση. Ό σ τρα κα , Πάτρα, 1979. Σελ.

60. Δρχ. 100.

Θ ΕΑΤ ΡΟ ΓΚΟΛΑΝΤΑΣ ΖΑΦΕΙΡΗΣ Π. Γ εωργάκης’Ολύμπιος. 'Ιστορικό δράμα σέ μέρη 2, εικόνες όκτώ. ’Α θήνα, 1979. Σελ. 68. Δρχ. 120. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥΝΗΣ ΠΑΝΟΣ Ν. Έ ν α ς φόνος μέσ’ τ’ δνειοο. Μ ονόπρακτο σέ δύο εικόνες. Δωδε-

κάτη "Ωρα, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 48. Δρχ. 60. ΤΕΡΖΑΚΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ — ΧΑΡΗΣ ΠΕΤΡΟΣ — ΚΟΥΡΝΟΥΤΟΣ ΓΕΩΡΓ. — ΜΟΥΖΕΝΙΔΗΣ ΤΑΚΗΣ — ΒΑΚΑΛΟ ΓΙΩΡΓΟΣ — ΚΑΤΣΕΛΗΣ ΠΕΛΟΣ — ΠΛΩΡΙΤΗΣ ΜΑΡΙΟΣ — ΜΥΡΑΤ ΔΗΜΗΤΡΗΣ — ΠΡΑΤΣΙΚΑ ΚΟΥΛΑ — ΑΜΑΡΙΩΤΟΥ ΜΑΡΙΑ. Τό θέατρο. Κύκλος διαλέξεων τού Σωματείου Ελλήνω ν Η θοποιώ ν. Δίφρος, ’Αθήνα. Σελ. 114. Δρχ. 150. ΓΙΟΥΡ ΚΟΝΡΑΝΤ. Τό σύστημα τού Στανισλάβσκι. Ή έπαγγελματική έκπαίδευσις τού ήθοποιοΰ. ’Α πό τίς διδασκαλίες τού Κονσταντίν Σ. Στανισλάβσκι. Ελληνικόν Κέντρον Θεατρικής Τέχνης Στανισλάβκι, ’Αθήνα. Σελ. 112. Δρχ. 140. ΓΚΑΛΣΓΟΥΟΡΘΥ ΤΖΩΝ. Ή ταράτσα. Μετ. "Αλκής Τεγοπούλου. Κάκτος, ’Α θήνα, 1979. Σελ.

100. Δρχ. 100.

ΓΕΩ ΓΡΑΦ ΙΑ - Τ Α Ξ ΙΔ ΙΑ ΚΑΡΑΝΤΩΝΗΣ ΑΝΤΡΕΑΣ. Ελληνικοί χώροι. Ταξιδιωτικές εικόνες καί στοχασμοί. Ε σ τία, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 592. Δρχ. 360. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ I. Μ. Εύρώπη. Κεφά­ λαια λυρικής γεωγραφίας. Γ' έκδοση συμπληρω­ μένη. Ά στήρ, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 592. Δρχ. 450.

Μ Α ΡΤΥΡΙΕΣ

ΙΨΕΝ. Κούκλας σπιτικό. (Νόρα). Δράμα σέ τρεις πράξεις. Μετ. Ν. Πολίτη. 'Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού καί Γενικής Παιδείας, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 124. Δρχ. 180.

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ Μ ΑΝΟΛΗΣ. Αύτοβιογραφικές σελίδες. ’Επιμέλεια Λίνου Πολίτη, Πρό­ λογος Χριστ. Χρηστίδη. ’Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / "Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη, 1979. Σελ. 80.

ΝΟΡ ΠΩΛ. Πλάτωνος «Ή δίκη καί ό θάνατος τού Σωκράτους». Σέ δραματική διασκευή. Καστανιώτης, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 88.

ΑΡΧΑΙΟ ΛΟΓΙΑ Θησαυροί τής άρχαίας Μ ακεδονίας. 'Υ πουργείο Πολιτισμού καί ’Επιστημών / Γενική Διεύθυνση ’Αρχαιοτήτων καί Άναστηλώσεως, ’Αρχαιολογικό Μ ουσείο Θεσσαλονίκης. Σελ. 176. Δρχ. 300.

Π Α ΙΔ ΕΙΑ ΔΕΛΩΝΗΣ ΑΝΤ. Τό μεγάλο σχέδιο. Νουβέλα. ’Εξώφυλλο - σχέδια Ά π ο σ τ. Πετρομιχελάκη. ’Αθήνα, 1979. Σελ. 56. Δρχ. 100. ΚΥΝΗΓΟΥ - ΦΛΑΜΠΟΥΡΑ Μαλαματένιος άργαλειός κι ’Επιλογή εικόνων Γιώργου ’Αθήνα, 1979. Σελ. 36. Δρχ.

Μ ΑΡΙΑ. Θεόφιλος. έλεφαντένιο χτένι. Πετρή. Ε ξά ντα ς, 200.

ΜΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Μέ λένε ήλιο. Ποιήματα γιά παιδιά καί μεγάλους. Εικονογρά­ φηση - έπιμέλεια Π. Ζαμπέλη — Α. Μ ενδρινοΰ. ’Εκδόσεις τών έπτά, ’Αθήνα. Σελ. 60. Δρχ. 120. ΧΩΡΕΑΝΘΗ ΕΛΕΝΗ. Στό περιβόλι τού Θεού. Ποιήματα γιά παιδιά. Δίπτυχο, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 48. ΛΑΝΓΚΛΟΥΑ ΝΤΕΝΙ. Μιλώντας στά παιδιά γιά τήν άδικία. Μετ. Ν ιας Περιβολαροπούλου. Ζω­ γραφιές Χρύσας Βουδούρογλου. Ό χη μα , ’Α θήνα, 1979. Σελ. 72. Δρχ. 100. ΛΙΝΤΓΚΡΕΝ ΑΣΤΡΙΝΤ. Ό Μικές ξανάρχεται. Μετ. Ντίνας Καμπά - Κούτρα. Εικονογράφηση Μπγιαίρν Μπέργκ. Μετόπη, ’Αθήνα, 1979. Σελ.

248. Δρχ. 180. ΦΟΥΡΝΙΕ ΑΝΤΡΕ -ΠΩΛ. Τό κοτσύφι μου κι έγώ. Μετ. Ελένης Δ. Κόκκου. Εικονογράφηση Yvon Le Gall. Κέδρος, ’Α θήνα, 1978. Σελ. 148. Δρχ. 160.

ΝΙΚΟΝΑΝΟΣ ΝΙΚΟΣ. Βυζαντινοί ν αοί τής Θεσ­ σαλίας. Ά π ό τό 10ο αιώνα ώς τήν κατάκτηση τής περιοχής άπό τούς Τούρκους τό 1393. Συμβολή στή βυζαντινή άρχιτεκτονική. Δημοσιεύματα τού ’Αρχαιολογικού Δελτίου, άριθ. 26. 'Υπουργείο Πολιτισμού καί ’Επιστημών / Γενική Διεύθυνση ’Αρχαιοτήτων καί Άναστηλώσεως, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 292. Δρχ. 1.000.

Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η ΙΣ ΤΟ ΡΙΑ ΑΝΤΑΙΟΣ ΠΕΤΡΟΣ. Συμβολή στήν ιστορία τής ΕΠΟΝ. Βιώματα - ντοκουμέντα - μαρτυρίες. Τό­ μος Β'. Καστανιώτης, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 528. Δρχ. 400. Ά ρ χ εΐο ν τής κοινότητος Ύ δ ρ ας (1778-1832). Δημοσιευόμενον ύπό Α ντω νίου Λιγνού. Τόμος Β': (1803-1806). Τύποις έφημερίδος «Σφαίρας», έν Πειραιεΐ, 1921. Β' έκδοση. Μπάυρον, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 480. Δρχ. 800. Δελτίο τού Δημοκρατικού Στρατού Ελλά δα ς ΔΣΕ. Έ κδοση τού γενικού άρχηγείου τού Δημο­ κρατικού Στρατού Ελλάδας. Ντοκουμέντα τού Ελληνικού Προοδευτικού Κινήματος, άριθ. 20. Μνήμη, ’Α θήνα. Σελ. 180. Δρχ. 250.

95

Ιστορία τοϋ Ε λληνικοί Έ θ νου ς. Τόμος Ζ': Βυ­ ζαντινός Ελληνισμός - Πρωτοβυζαντινοί χρόνοι. Εκδοτική ’Αθηνών, ’Α θήνα. Σελ. 508. Δρχ. 1.000.

ΝΤΗΛ ΚΑΡΟΛΟΣ. Θεοδώρα: ή αύτοκράτειρα τοΰ Βυζαντίου. Μετ. Ά ντώ νη Μοσχοβάκη. Ή ριδανός. ’Α θήνα. Σελ. 224. Δρχ. 250.

ΚΑΡΖΗΣ Θ. Οΐ χαμένες πατρίδες των Ελλήνων. Μικρά ’Ασία - Κωνσταντινούπολη - Ά ν α τ . Θράκη - Ά να τ. Ρωμυλία - Πελαγονία - Βόρ. Ή πειρος. Β' έκδοση. ’Αθήνα, 1979. Σελ. 256. Δρχ. 800.

Χ ΑΟΥΖΠΙΑΝ ΜΑΡΤΖΟΡΙ. Ή Σμύρνη στίς φλό­ γες. Μετ. Θ. Καρζή. Β' έκδοση. Χρυσή Πέννα, ’Αθήνα. Σελ. 340. Δρχ. 330.

ΚΟΝΟΜΟΣ ΝΤΙΝΟΣ. Ζάκυνθος. Πεντακόσια χρόνια (1478-1978). Τόμος Α': Καστρόλοφος καί Αίγιαλός. ’Αθήνα, 1979. Σελ. 304. Δρχ. 500. ΛΙΑΠΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Καπετάν Κώστας Γαρέφης, ό σταυραετός τοΰ Πηλίου. Πύλη, ’Αθήνα, 1979. Σελ.

128. Δρχ. 120. ΜΕΓΑΛΟΚΟΝΟΜΟΣ ΜΑΝΟΛΗΣ. ’Α πό τό άρχεϊο ένός φωτορεπόρτερ, ή Σμύρνη. Έρμης, ’Α θή­ να, 1979. Σελ. 208. Δρχ. 350. ΝΕΖΕΡΙΤΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ Θ. Βυζαντινοί μελέται. Θεόδουλου τοϋ Μαγίστρου «Λόγος περί βασιλεί­ ας καί πολιτείας». Εισαγωγή κειμένου καί μετάφρασις Α γγέλου Νεζερίτου. Μονεμβασιά, 1979. Σελ. 176. Δρχ. 150. ΝΟΥΤΣΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΧΡ. Ό G. Vico καί ό Μ. Ρενιέρης. Πρός τή γέννηση τοΰ νεοελληνικοί ιστορισμοί. ’Ανάτυπο άπό τήν «’Ηπειρωτική Εστία». Γιάννινα, 1978. Σελ. 4. ΞΗΡΑΔΑΚΗ ΚΟΥΛΑ. Κατοχικά. Τόμος Β': Κατάλογοι έκτελεσθέντων - φωτογραφίες - μαρτυ­ ρίες - ντοκουμέντα - ένθύμια άπ’ τόν έθνικοαπελευθερωτικό άγώνα 1941-44. ’Αθήνα, 1979. Σελ.

168. Δρχ. 200. ΠΑΠΑΜ ΑΝΟΥΣΑΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΣ Γ. Η ξενο­ κρατία στην Κρήτη. Κάλβος, ’Αθήνα, 1979. Σελ.

240. Δρχ. 200. ΣΑΘΑΣ Κ. Ν. Ιστορικόν δοκίμιον περί του θεά ­ τρου καί τής μουσικής των Βυζαντινών, ήτοι εισαγωγή εις τό Κρητικόν Θέατρον. Έ ν Βενετία, 1878. Βιβλιοθήκη Ιστορικών Μελετών, άριθ. 131. Καραβίας, ’Αθήνα, 1979. Σελ. υκδ'. Δρχ. 350.

Π ΑΓΚ Ο ΣΜ ΙΑ ΙΣΤΟ ΡΙΑ ΑΥΤΑΡΧΑΝΩΦ Α. Ό αινιγματικός θάνατος του Στάλιν. (Συνωμοσία Μ πέρια). Μετ. Μίμη Κωστόπουλου. Φελέκης, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 276. Δρχ.

250. ΓΚΟΥΡΒΙΤΣ ΛΕΒ. Ώ ρίω ν Ά λεξάκης. Μετ. Ν ί­ κου Μ πονιάκου. Σύγχρονη ’Εποχή, ’Α θήνα, 1979. Σελ. 104. Δρχ. 90.

Π ΕΡΙΟ ΔΙΚ Α ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό γιά τήν έρευνα του άγνώστου. Τ είχος 48. Δρχ. 50. ΑΝΟΙΧΤΟΙ ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ (ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ). Τριμηνιαίο περιοδικό χριστιανικοί προβληματι­ σ μοί. Τ είχος 769. Δρχ. 10. ΑΣΤΡΟΝΑΥΤΙΚΗ. Διμηνιαία έκδοση τής Έ λλη­ νικής Πυραυλικής Εταιρείας. Τ είχος 13. Δρχ.

100.

U.F.O. — ΙΠΤΑΜΕΝΟΙ ΔΙΣΚΟΙ. Μηνιαίο περιο­ δικό ούφολογίας. Τ είχος 5. Δρχ. 50. ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΔΕΣΜ ΟΥ ΒΙΟΜΗΧΑΝΩΝ ΒΟ ­ ΡΕΙΟΥ ΕΛ ΛΑ ΔΟ Σ. Μ ηνιαία έκδοση. Τ είχος 4. Δωρεάν.

ΧΙΟΝΙΔΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ, Κατάλογος ναυτικών μέ νέα στοιχεία γιά τίς ναυμαχίες στήν έπαναστατημένη Χαλκιδική (1821-1824). Ά νάτυ πον έκ τών «Χρονικών Χαλκιδικής», τείχος 33-34 (1978). Θεσσαλονίκη, 1979. Σελ. 62.

ΔΙΑΓΩΝΙΟΣ. Τετράμηνο λογοτεχνικό καί καλλι­ τεχνικό περιοδικό. Τ είχος 1. Δρχ. 120.

ΧΙΩΤΗΣ Π. Ιστορικά άπομνημονεύματα. Τόμος· Γ'. Κέρκυρα, 1863. Βιβλιοθήκη Ιστορικών Μελε­ τών άριθ. 132. Καραβίας, ’Αθήνα, 1979. Σελ. 984. Δρχ. 1000.

ΕΡΕΥΝΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ. Μηνιάτικη έπιθεώρηση. Περίοδος Δ'. Τ είχο ς 49 (172). Δρχ. 25.

ΜΕΝΤΕΛΣΟΝ - ΜΠΑΡΤΟΛΝΤΥ ΚΑΡΑ. ’Επίτο­ μη ιστορία τής έλληνικής έπανάστασης. ’Απόδοση Ελένης Γαρίδη. Πρόλογος Τάσου Βουρνά. ’Α φοί Τολίδη, ’Αθήνα. Σελ. 248. Δρχ. 180.

D ’ecritures grecques du dix-neuvieme siecle. Publiees par Emile Legrand. Fac-similes. Gamier Freres, Paris. Σπανός, ’Α θήνα. Σελ. 112. Δρχ. 300.

96

ΔΩ ΔΕ Κ Α ΕΔΡΟ . Μηνιαία άστρολογική έπιστημονική έκδοση. Τ είχος 4. Δρχ. 70.

ΕΥΘΥΝΗ. Φυλλάδιο νεοελληνικοί προβληματι­ σ μοί. Τ είχος 89. Δρχ. 30. ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ. Μ ηνιαία έκδοση τής Επιτροπής Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Τ είχος 87. ΗΧΟΣ ΚΑΙ HI-FI. Μ ηνιαίο περιοδικό. Τ είχος 74. Δρχ. 35.

ΘΕΑΤΡΙΚΑ. Κινηματογραφικά - τηλεοπτικά. Μηνιαία καλλιτεχνική έκδοση. Τ είχος 23-30. Δρχ. 80.

Π ΑΡΑΔΟΣΗ . Δίμηνο περιοδικό όρθοδόξου ζω­ ής, λόγου καί τέχνης. Έ το ς Γ'. Τ είχος 12-14. Δρχ.

40.

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Θέατρο - κι­ νηματογράφος - λογοτεχνία - χορός - μουσική εικαστικά - φωτογραφία. Τ είχος 3. Δρχ. 100.

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΥΠΡΟΣ. Μηνιαίο λογοτεχνικό περιοδικό. Τεύχη 222 καί 223.

ΚΟΛΟΥΜΠΡΑ. Φαντασμαγορικά κόμιξ. Μηνι­ αίο περιοδικό. Τ είχος 13. Δρχ. 30. ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. ’Ανεξάρτητο σοσια­ λιστικό περιοδικό. Ελληνική έκδοση τ ο ί «Month­ ly Review». Τ είχος 2. Δρχ. 40. ΜΟΥΣΙΚΗ. Μηνιαία έπιθεώρηση. Τ είχο ς 18. Δρχ. 35. ΝΕΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Μηνιαία πολιτική έπιθεώρηση. Τ είχος 25. Δρχ. 20.

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΙΡΗΝΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΟ­ ΣΙΑΛΙΣΜΟΥ. Μηνιάτικο θεωρητικό καί πληρο­ φοριακό περιοδικό των κομμουνιστικών καί έργατικών κομμάτων. Τ είχος 5. Δρχ. 20. ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ. Τρί­ μηνο κινηματογραφικό περιοδικό. Τ είχος 3-4. Δρχ. 50. ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ. Τριμηνιαία έκδοση επι­ στημονικοί προβληματισμοί καί παιδείας. Τ είχος 4. Δρχ. 60. ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ. Τ είχος 18. Δρχ. 35.

ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ. Διμηνιαϊο περιοδικό σύγχρονης σκέψης. Περίοδος Β'. Τ είχος 134-135. ΝΕΑ Π ΑΙΔΕΙΑ. Τρίμηνη έκδοση παιδευτικοί προβληματισμοί. Τ είχος 8. Δρχ. 150. ΝΕΑ ΣΚΕΨΗ. Μηνιαίο περιοδικό γραμμάτων καί τέχνης. Τ είχος 194. Δρχ. 50.

ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. Περιοδική έκδοση της Πανελλήνιας Πολιτιστικής Κίνησης. Τ είχο ς 1. Δρχ. 30. ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΛΟΓΗ. Μηνιαία τεχνική έπιθεώρηση. Τ είχος 149. Δρχ. 30. ΤΖΑΖ. Μουσικό περιοδικό. Τ είχο ς 6. Δρχ. 40.

ΝΕΟ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΟ. Τείχος 288-289. Δρχ. 25. Ο ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ. Έκδοση τ ο ί «Όμίλου Μελέτης τ ο ί Ε λληνικοί Διαφωτισμοί». Τόμος ΙΔ'. ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ. Τό περιοδικό γΓ αύτούς πού δημι­ ουργούν τή ζωή. Τ είχος 41. Δρχ. 30. ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ. Μηνιαία έκδο­ ση προβληματισμοί καί πληροφόρησης. Τ είχο ς 1. Δρχ. 50.

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Π εζό - ποίηση - κριτική. Δίμηνη περιοδική έκδοση. Τ είχος 8. Δρχ. 40. ΤΟΜΕΣ. Στή σκέψη - στά γράμματα - στίς τέχνες. Τ είχος 48. Δρχ. 100. ΤΟ ΡΟΔΙ. Τό περιοδικό γιά παιδιά. Τ είχος 6. Δρχ. 30. ΤΣΟΝΤΑ. Δίμηνο περιοδικό τής κινηματογραφι­ κής Λέσχης τ ο ί «Θ.Ε.Θ .». Τ είχος 2. Δρχ. 40.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ. ’Επιθεώρηση οικονο­ μικών έξελίξεων. Τ είχος 5. Δρχ. 50.

Υ ΔΡΙΑ. Τ είχος 22-23. Δρχ. 100.

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ. Μηνιαία έπιθεώρη­ ση των βιβλιόφιλων. Φύλλα 6 καί 7.

ΦΥΛΛΑΔΙΟ. Τρίμηνο περιοδικό πνευματικής ζωής. Τ είχος 3-4. Δρχ. 100.

Ο ΣΤΑΘΜΟΣ. Περιοδικό γιά τούς Έ λληνες στή Γερμανία. Ειδική έκδοση.

ΧΩΡΑ. Τετραμηνιαία έκδοση. Τ είχος 2. Δρχ. 80.

97

98

ΣΙΙΓΧρΟΙΝΟΣ 79 kllNlhlVIATOrpACpOZ τού ελληνικού κινηματογράφου;

δισταγμοί - δυσκολίες

99

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο ΡΟ Υ Ν Δίκαιο καί Πολιτική

Θέματα 'Αρχιτεκτονικής Πολεοδομίας

διεύθυνση: ’Αριστόβουλος Μάνεσης

διεύθυνση: Παντελής Λαζαρίδης

έπιμέλεια: Γιώργος Πάσχος

'Εκπαιδευτικά προβλήματα

Τά Πανεπιστήμια στη Δυτ. Ευρώπη •

Συσχετισμός μέ τήν έλληνική πραγματικότητα

ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

έκδόσ εις Παρατηρητής Προξένου Κορομηλδ 36. Θεσσαλονίκη τηλ. 264-958

100

Ε μείς γίναμε πολύ πιό πρίν

ΠΛΑΤΕΙΑ ΟΜΟΝΟΙΑΣ - 1910

Καί τώρα σάς προσφέρουμε τόν οργανωμένο τραπεζικό μηχανισμό μας: Γρήγορη έξυπηρέτηση - γιατί ό χρόνος είναι χρήμα... Σοβαρή διαφώτιση γιά τά οικονομικά σας θέματα... ... Καί άκοϋστε τή συμβουλή μας: Άνοϊξτε άμέσως σέ μάς μιά κατάθεση τού είδους πού προτιμάτε. Θά βγήτε κερδισμένοι.

ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Ά π ό τό 1886 Π Ε.165.78

/idLUED SHIPPING STTB tNATlOlUL COAP OWNERS AGENTS MANAGERS i ®

i

23 AKTI MIAOU LI PIRAEUS 9, GREECE Tel: 4110511 (6 lines) Telex: 21.2423 ALLS GR Cables: ALLIED SHIP PIRAEUS JV I 9