Τεύχος 118

ΑΡΙΘ. 118 · 8.5.85 · ΔΡΧ. 150

εκδόσεις «νεα σύνορα» ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

m

m

m

m m m m ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ

2

ΝΕΑ ΣΥ Ν Ο Ρ Α Α.Α. Λ ΙΒ Α Ν Η

ΤΟΜΟΣ 1940-1944

1

L

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ ««ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΤΗΛ. 3610589-3600398

/

ΦΡΑΝΣΟΥΑΖ ΣΑΓΚΑΝ Σας θυμάμαι πάντα

ΙΑΝΟΣ ϋ uu W 0 <1 mSm

UJ

I >

Κυκλοφορεί ΚΛΕΑΝΘΗ ΓΡΙΒΑ: Ο ψυχιατρικός ολοκληρωτισμός

εκδόσεις ΙΑΝΟΣ

ΜΝ

ω Ο θρύλος της Σαγκάν έχει αρχίσει εδώ και περισσότερο από τριάντα χρόνια: το σκάνδαλο του Καλημέρα θλίψη, οι λευκές νύχτες του Σαιν-Τροπέ ή του Σαίν -Ζερμαίν -ντε-Πρέ, η τρέλα για την ταχύτητα, τα ξενύχτια στα καζίνα...οι φίλοι. Για πρώτη φορά η Φρανσουάζ Σαγκάν μιλάει για τον εαυτό της και για τους ανθρώπους που γνώρισε καί την άγγιξαν με το ταλέντο, τη γενναιοδωρία και το τραγικό τους στοιχείο: Η Μπίλλυ Χόλινταιη,ο Ορσον Γουέλλες, ο Ζαν-Πωλ-Σάτρ, η Κάρσον Μακκάλερς, η Μαρί Μπέλ, ο Ρούντολφ Νουρέγιεφ, ο Τέννεσση Ουϊλλιαμς... Με το Σας θυμάμαι πάντα, Η Φραν­ σουάζ Σαγκάν μας θυμίζει ό,τι καλύτερο γνώρισε...

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΩΚΕΑΝΙΔΑ

jk Χαρ. Τρικούπη 49, Αθήνα 106 81 Τηλ.36.27.341.

s______ _______ r

Νί

<

βιβλία π ερ ιο δικ ά 1 ξένο ς τύ π ο ς y χα ρ τικ ά - σ χολικά UJ εκδόσ εις τέχνη ς < μετα ξοτυπίες α λ ιθ ο γρ α φ ίες γ κ ρ α β ο ύ ρ ες ο W π α λ ιά βιβλία ο

< CQ *

ΙΑΝΟΣ

ΑΡΟΤΟΤΕΛΟΥΣ 7 - ΘΕΣ/ΝΙΚΗ - ΤΗΛ. 277.004

Α Π Α Ν Τ Α ΕΡΜ ΑΝ ΕΣΣΕ ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΑ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ

ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Σιντάρτα Πήτερ Κάμεντσιντ Ταξίδι στην Ανατολή Κνουλπ Γερτρούδη Ροσάλντε Κάτω από τον τροχό Ο λύκος της στέπας Ταξίδι στη Νυρεμβέργη Νάρκισσος και Χρυσόστομος Το τελευταίο καλοκαίρι του Κλίνκσορ Παράξενα νέα από κάποιο άλλο άστρο Το παιχνίδι με τις χάντρες

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Γαςίδι στήν Ανατολή ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΝΥΡΕΜΒΕΡΓΗ

ΕΡΜ ΑΝ ΕΣΣΕ

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ Έ κδ οσ η λόγου καί Τ έχνης ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Ευρωπαϊκή δορυφορική Τηλεόραση· έπικοινωνία ή άπομονωτισμός; Μιλούν μέ τό «Δ» οί: ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΛΤΣΟΣ. ΦΡΕΝΤΥ ΓΕΡΜΑΝΟΣ. ΚΩΣΤΑΣ ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ. ΚΩΣΤΑΣ ΖΟΥΡΑΡΙΣ. ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ ΚΗΛΑΗΔΟΝΗΣ. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΙΓΑΔΗΣ. ΜΕΝΤΗΣ ΜΠΟΣΤΑΝΤΖΟΓΛΟΥ. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΥΤΑΡΑΣ. ΜΑΡΙΟΣ ΠΛΩΡΙΤΗΣ. ΑΛΕΞΗΣ ΣΟ­ ΛΟΜΟΣ. ΤΑΣΟΣ ΓΟΥΔΕΛΗΣ: Η σήμερον ώς αύριον καί ώς χθές. Β. ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ: Δορυφορική τηλεόραση: ευλογία ή κατάρα; ΚΩΣΤΑΣ ΜΑΥΡΟΥΔΗΣ: Σκέψεις γιά τήν πεσμένη στέγη.

*

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΝΙΚΟΛΑΙΔΗΣ: Ο τρόμος. D. Η. LAWRENCE: Δώσε της ένα πρότυπο (’Απόδοση: Ρούμπη Θεοφανοπούλου) ALBERT COHEN: Carnets 1978 ( ’Απόδοση: Σωτ. Παστάκας) ΒΙΚΤΩΡΙΑ ΘΕΟΔΩΡΟΥ: Ά κριτικά τετράστιχα (Ποίημα) JACK KEROUAC: Τούτο είναι ό,τι τό όνομάζουν ( ’Απόδοση: Μιχ. Μεϊμάρης) ΦΑΙΔΩΝ ΤΑΜΒΑΚΑΚΗΣ: Παπαόρα (Διήγημα) ΦΡΙΝΤΑ ΛΙΑΠΠΑ: Ό σύγχρονος έλληνικός κιν-φος (Συζήτηση μέ τόν Τ. Γουδέλη) ΗΛΙΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΣ: Ο ίλαρχος Ζάν ΛουΓ Λεκλαίρ (Διήγημα) ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΚΟΥΜΑΣ: ποίημα (άπόδοση: Ν. Δαβέττας) ΜΙΣΕΛ ΦΑΙΣ: Τό τραγούδι τού λειμώνα ( ’Απόσπασμα μυθι­ στορήματος) ΕΡΡΙΚΟΣ ΜΠΕΛΛΙΕΣ: Ποίημα. ΕΤΩΝ ΤΡΙΑΝΤΑΠΕΝΤΕ. ('Ελληνικές διαφημίσεις τού 1950). ΤΑ ΦΥΛΛΑ: Γιώργος Ίωάννου, Τέχνη καί Βιογραφία. Γούντυ ’Άλλεν, άπό τό Μπρόνξ στό Γκρίνουϊτς Βίλατζ. Φεδερίκο Φελλίνι, ένα άριστοϋργημα 6 0 " . Πεζοδρομική αισθητική καί έσωτερικός λόγος. Γράφουν οί Σωτ. Παστάκας, Τάσος Γουδέλης, Τρύφων Ζαχαριάδης, Γ. Καρυπίδης. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ: γιά τό βιβλίο τού Β. Κάσσου γράφει ό Β. Χατζηβασιλείου.

13

jjj?

-3-

i

χ § © S c

ΔΙΑΒΑΖΩ Ομήρου 34, Αθήνα - 106 72

Π Ε Ρ ΙΕ Χ Ο Μ Ε Ν Α Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Συνδρομές: 36.03.011 Διαφημίσεις: 36.26.910

Τεύχος 118 8 Μαΐου 198* Τιμή: Δρχ. 150 Εκδότης: Άννα Πετρίδου Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Δημήτρης Δεληπέτρος, Θεοδώρα Ζερ­ βού, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Γιώργος Σαρηγιάννης, Βάσω Σπάθή, Μαρία Στασινοπούλου, Καίτη Τοπάλη

ΧΡΟΝΙΚΑ

ΔΙΑΛΟΓΟΙ: Γράφουν οι: Γεωργία Λαδογιάννη, Ιωσήφ Ροηλίδης, Νέανθος Θρακίτης και Ν. Ζίας ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Γράφει ο Χρήστος Σαμουηλίδης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

6 8 14

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Χρονολόγιο Αλέξανδρου Πάλλη Στέρ. Φασουλάκης: Αφιερώσεις στον Πάλλη · Εμμ. Κριαράς: Αλέξανδρος Πάλλης, αγωνιστής και κήρυκας του δημοτικισμού Κώστας Στεργιόπουλος: Ο Πάλλης, sine ira et studio Μ. Γ. Μερακλής: Αλέξ. Πάλλης, μια σελίδα από την ιστορία του ελληνικού αστισμού Αντ. Δελώνης: Αλέξ. Πάλλης και η ποίηση για παιδιά Βασίλης Καλαμαράς: Βιβλιογραφία Α. Πάλλη

16 19

21 33 39 44 51

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Διορθώσεις: Π. Βλάσση - Αλεξάνδρου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Διαφάνειες εξωφύλλου: Δ. Π. Αγγελής, Πειραιώς 1, τηλ. 32.44.325 Φωτογραφίσεις-Μοντάξ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυ­ λής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

ΕΠΙΛΟΓΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Γράφει η Ρωξάνη Αργυροπούλου ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ: Γράφει ο Γιάννης Πολύζος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ: Γράφει η Ν. Στασινοπούλου ΠΟΙΗΣΗ: Γράφουν οι Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, Ηλίας Κεφάλας και ©αν. Φωσκαρίνης ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ο Χρ. Παπαγεωργίου ΘΕΑΤΡΟ: Γράφει η Ά ννα Ταμπάκη ΠΑΙΔΙΚΑ: Γράφει η Βίτω Αγγελοπούλου

53 54 56 57 63 65 66

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφει ο Βάιος Παγκουρέλης

55

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Συνέντευξη με τον Νίκο-Αλέξη Ασλάνογλου

68

Κεντρική διάθεση: Αθήνα: Πομώνης Διονύσιος Ζαλόγγου 1 τηλ. 36.20.889

ΔΕΛΤΙΟ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

73

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

77

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά και Σία Τσιμισκή 78 τηλ. 279.720, 268.940 σ τ ο ε π ό μ ε ν ο « Δ ια β ά ζ ω » Υπεύθυνος τυπογραφείου: Βαγγέλης Παπαθανασόπουλος, Υμηττού 219 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

αφιέρωμα στην Κοινωνιολογία

6/χρονικα ^

Ο

δ ιά λ ο γ ο ι

Όλα τα γράμματα, που απευθύνονται αποκλειστικά στο «Διαβάζω» και που παρουσιάζουν κάποιο γενικότερο εν­ διαφέρον, δημοσιεύονται είτε ολόκληρα (εφόσον είναι σύντομα) είτε αποσπασματικά (εάν είναι εκτενή). Για το λόγο αυτό, παρακαλούνται οι αναγνώστες που μας γρά­

Βιβλιογραφία Β. Ουγκό Αγαπητό «Διαβάζω» Ένα από τα κριτήρια που φαίνε­ ται να διαμορφώνουν την επιλε­ κτική σου παρουσίαση ευρωπαίων λογοτεχνών του 19ου αιώ­ να είναι και η διαπιστωμένη απή­ χησή τους στην ομόλογη σύγχρονή τους ελληνική παραγωγή. Ειδικά αναφέρομαι στο τεύχος 111, αφιερωμένο στον Ουγκό, όπου το σχετικό θέμα καλύπτε­ ται από τον βιβλιογραφικό πίνακα του κ. Β. Καλαμαρά. Νομίζω ότι θα ήταν χρήσιμη μια συμβολή σ’ αυτή την κατεύ­ θυνση, ιδιαίτερα στο θέμα της γνωριμίας του μετεπαναστατικού ελληνικού θεάτρου με το δραματουργικό έργο του Ουγκό. Όπως είναι γνωστό η μετεπαναστατική δραματουργία διαμορφώνεται πάνω στα ευρωπαϊκά ρομαντικά, καταρχήν, πρότυπα όπως και η υπόλοιπη λογοτεχνική παραγω­ γή. Ιδιαίτερα η γαλλική παιδεία, που αποτελούσε την πηγή της φαναριώτικης διανόησης από τη στιγμή που αυτή επιβάλλεται στην πολιτική και πνευματική ζωή της μετεπαναστατικής Ελλά­ δας, καθορίζει και το γενικότερο πνευματικό κλίμα. Οι Έλληνες θεατρικοί συγγραφείς, αυτή την εποχή μιμούνται και μεταφρά­ ζουν τα ευρωπαϊκά τους πρότυ­ πα. Ο Ουγκό κατέχει σημαντική θέση στις προτιμήσεις τους. Τα περισσότερα θεατρικά του έργα έχουν ήδη μεταφραστεί και εκδοθεί ώς το 1879 σε όλα τα θεα­ τρικά κέντρα του ελλαδικού και εξωελλαδικού χώρου από διάφο­

φουν να είναι όσο πιό σύντομοι μπορούν και να σημειώ­ νουν το πλήρες ονοματεπώνυμο και την ακριβή διεύθυνσή τους. Πάντως, για να δημοσιευθεί ένα γράμμα, πρέπει νά 'χει φτάσει στα γραφεία του περιοδικού τουλάχιστον τρεις εβδομάδες πριν από την ημέρα κυκλοφορίας του τεύχους.

ρους μεταφραστές και μερικές φορές ακολουθούν και επανεκδόσεις των μεταφράσεων. Μάλι­ στα η πρώτη μετάφραση που γί­ νεται στην Κωνσταντινούπολη στα 1850 ανοίγει την ελληνική βι­ βλιογραφία του Ουγκό στη χρο­ νιά αυτή (και όχι 1852) και ακόμα αυτό σημαίνει πως η πρώτη επα­ φή γίνεται με τον δραματουργό Ουγκό και ακολουθεί η γνωριμία με τον μυθιστοριογράφο, ποιητή και δοκιμιογράφο Ουγκό. Έτσι εκτός από τις τρεις μεταφράσεις που σημειώνει ο κ. Καλαμαράς ώς το 1879 έχουμε και τις εξής:1 1. Ο Αγγελος Τύραννος της Παδούης, δράμα υπό Βίκτορος Υυγγώ, μεταφρασθέν εκ του γαλλι­ κού υπό Γ.Α. Λαγκαδά. Εν Κωνσταντινουπόλει, εκ του τυπογρα­ φείου Διονύσου Κορόμηλά, 1850.

2. Άγγελος Τύραννος του Παταύίου. Δράμα Βίκτωρος Ούγου, μεταφρασθέν εκ του γαλλικού υπό Αχιλλέως Αγαθονίκου. Αθήνησι, 1859.

3. Δράματα τρία Βίκτορος Ού­ γου του Γάλλου, Λουκρητία Βοργία, Άγγελος Τύραννος του Παταυΐου και Μαρία Τυδορίς (Συλ­ λογή ξένων δραμάτων για την εθνικήν ημών σκηνήν, Τόμος πρώτος), μεταφρασθέντα ελευ­ θέριος και διαφόροις προσθήκαις και προλεγομένοις κοσμηθέντα εκδοθέντα υπό Ιωάννου Μ. Ραπτάρχου... εν Κων/λει τύποις Α. Κορόμηλά και Π. Πασπαλή, 1861, (Την ίδια χρονιά ο δεύτερος τό­ μος: Ρουΐβλας- Βουργάβοι- Ερνάνης.2 Το δράμα ο Άγγελος Τύ­ ραννος του Παταυΐου εκδίδεται πάλι από τον I. Ραπτάρχη στην Αθήνα από το τυπογραφείο «Αλήθειά» στα 1888).

4. Μαριών Δελόρμ, δράμα Βίκτο­ ρος Ουγγώ εις πράξεις πέντε. Εκδίδεται υπό Επαμ. Βαρδοπούλου. Σμύρνη τυπογραφείον ο Τύ­ πος 1875 (περιέχεται στο α' τεύ­ χος της συλλογής: «Θεατρική βι­ βλιοθήκη ή τρία Νέα Δράματα: Μαριών Δελόρμ, Ιωάννα Γρεν και Επαίτις. Εκ της Γαλλικής μετα­ φρασθέντα υπό Φωκίωνος Α. Βουτζινά και το πρώτο από σκη­ νής διδαχθέντα υπό της Ελληνι­ κής Δραματικής Εταιρείας. «Ο Μένανδρος»).

5. Ρουΐ-Βλας, Δράμα λυρικόν εις τέσσερας πράξεις του Καρόλου εξ Όρμενβιλ εκ του πρωτοτύπου του Victor Hugo, μεταφρασθέν πεζώς υπό Επαμεινώνδα Αννίνου και εκδοθέν υπό Θ. Καρούσου και Π.Α. Πηλίκα. Εν Κεφαλληνίς» εκ του τυπογραφείου Η Ηχώ 1876. Γεωργία Λαδογιάννη 1. Λεπτομερέστερη περιγραφή και συμπληρωματικές πληροφορίες βλ.: -Γεωργία Λαδογιάννη-Τζούφη: «Αρχές του Νεοελληνικού Θεά­ τρου». (Βιβλιογραφία των εντύπων εκδόσεων 1637-1879). Παν/μιο Ιωαννίνων, Ιωάννινα 1982.

2. Αποσπάσματα από τον «Ερνάνη» μετέφρασε και ο Γ. Παράσχος βλ. περιοδικό «Χρυσαλλίς», έτος πρώ­ το, τόμος πρώτος, σ. 20-22 και 5355 και στο «Ημερολόγιο Οικογε­ νειακόν του 1871 μετά ευρωπαϊκών εικόνων», τόμος τρίτος. Αθήνησι, Περρής και Βάμπας εκδόται 1870», σελ. 133-144.

Τις ίδιες συμπληρωματικές πληροφορίες περί των εκδό­ σεων αυτών μας πρόσφερε και ο κρ ιτικός κ. Τ. Τζιρμπινός. Ευχαριστούμε.

χρονικα/7 Μία μετάφραση απ’ τα φιλανδικά

οποίος έ σ τε ιλ ε τη ν ακόλουθη απάντηση. Φίλε κ. Ν. Θρακίτη

Αγαπητοί μου, Θα ήθελα να κάνω μια μικρή συμ­ πλήρωση στον κατάλογο βιβλίων «Φιλανδών Συγγραφέων στα ελ­ ληνικά» (σελ. 56), στο τεύχος του «Διαβάζω» (114/13-3-85), το αφιερωμένο στα Φιλανδικά Γράμ­ ματα. Το Σεπτέμβριο του ’84 εμ­ φανίστηκε από τις εκδόσεις «Ακρίτας» το βιβλίο του Ορδόδοξου Αρχιεπισκόπου Φιλανδίας Παύλου, Η Πίστη μ ας (μετάφρ. Ιωσήφ Ροηλίδη) - Ark. Paavali, Miten Uskomme, 1978. Αυτά για την πληροφόρηση, ευχαριστώ. Ιωσήφ Ροηλίδης Γιαννίτση 35 34 100 Χαλκίδα

Περί του «ζωγράφου και αγιογράφου» Κόντογλου Αγαπητό «Διαβάζω» Στο αφιέρωμα του Κόντογλου και ιδιαίτερα στη μελέτη του Ν. Ζία σημειώνω τα παρακάτω βιβλιο­ γραφικά στοιχεία. Η μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό με τον τίτλο «ο ζωγράφος Φώτης Κόντογλου και η έικονογράφηση βιβλίων» δεν είναι πρωτότυπη. Η μελέτη -περίεργο- χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο, που παρασιωπάται στον τίτλο, αναφέρεται στην αγιογραφία και στη ζωγρα­ φική του Κόντογλου. Η μελέτη αυτή με αρκετά στοιχεία από το δεύτερο δημοσιεύθηκε πρώτα στην εφημερίδα «Βραδυνή» στις 8 Φεβρουάριου 1985. Στο περιοδικό δημοσιεύθηκε με την παράθεση των κειμένων το ίδιο με ελάχιστες φραστικές αλλαγές. Φιλικά Νέανθος Θρακίτης Έδεσσα

Το γράμμα του Θρακίτη θ έ ­ σαμε υπόψη του κ. Ζία, ο

Απαντώντας στην από 19-3-85 επιστολή σας με τις «βιβλιογρα­ φικές παρατηρήσεις» σας θα ήθελα να σας επισημάνω τα ακό­ λουθα, που αν τα είχατε προσέ­ ξει περισσότερο θα αποφεύγατε τον κόπο να γράψετε την επιστο­ λή για την οποία πάντως σας ευ­ χαριστώ. Αν λοιπόν διαβάσει κανείς τον τίτλο της εργασίας μου προσε­ κτικά, δίνοντας στην κάθε λέξη το νόημα που έχει, αντιλαμβάνε­ ται ότι αποτελείται από δύο μέ­ ρη. Το πρώτο αναφέρεται στο «ζωγράφο» και το δεύτερο στην «εικονογράφηση των βιβλίων». Γι’ αυτό διατυπώθηκε «Ο ζωγρά­ φος Φ.Κ. και η εικονογράφηση» αντί της διατύπωσης «Ο Φ.Κ. και η εικονογράφηση». Στο πρώτο μέρος αναφέρονται συνοπτικά γενικές πληροφορίες και αξιολο­ γικές κρίσεις για το ζωγραφικό έργο του Φ.Κ. και ευνόητο ότι σε τέτοιου είδους κείμενα να υπάρ­ χουν κάποια κοινά σημεία σε διά­ φορα γραφτά του ίδιου μελετη­ τή, γιατί ούτε τα έργα αλλάζουν, ούτε και οι εκτιμήσεις του. Κάτι τέτοιο μπορεί να παρατηρήθηκε και στο λήμμα Κόντογλου της «Βραδυνής», που έχει εγκυκλο­ παιδικό χαρακτήρα και κατά συ­ νέπεια αποτελεί σύνοψη των εκ­ φρασμένων απόψεών του. Ας ση­ μειωθεί ακόμη για λόγους απο­ φυγής σκανδαλισμού σχετικά με την προτεραιότητα δημοσίευσης, ότι το κείμενο για τη «Βραδυνή» γράφηκε και δόθηκε 15 μέρες αργότερα από το «Διαβάζω» έστω κι αν δημοσιεύτηκε νωρίτε­ ρα στην εφημερίδα. Το δεύτερο μέρος της εργα­ σίας μου είναι σύνοψη και τμήμα μακροχρόνιων ερευνών σε βι­ βλιοθήκες και συλλογές που έρ­ χεται για πρώτη φορά στο φως. Κλείνοντας θά ’θελα να προσ­ θέσω ότι ο συγγραφέας αισθάνε­ ται ιδιαίτερη χαρά, αλλά και ευ­ θύνη να ξέρει ότι έχει αναγνώ­ στες, που, στο μέτρο των δυνάμεών τους, διαβάζουν με κριτικό μάτι τα κείμενά του. Φιλικά Ν. Ζίας (30-3-1985)

8/χρονικα

Το βιβλίο στη Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία § |§ Το βιβλίο γενικά

Φέτος τον Ιούλη, ταξιδεύοντας για τρίτη φορά στη Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρα­ τία, συμπλήρωσα μια έρευνα για το βιβλίο, που είχα αρχίσει στα δύο προηγούμενα ταξίδια μου, έχοντας επίσημόνει τη σπουδαία θέση που έχει το έντυπο στη χώρα τούτη. Πραγματικά, το βιβλίο στη σοσιαλιστική Γερμανία αποτελεί καθημερινό αγαθό, καθημερινή ανάγκη, γι’ αυτό δεν αφήνεται στην τύχη και στην αυθόρμητη παρουσία του, αλλά προγραμματίζεται και βοηθιέται συστηματικά και σοβαρά με τη διάθεση πρώτα-πρώτα μεγάλων κονδυλίων από τον κρατικό προϋπολογισμό. Κι αυτό από την αρχή ΤΠ9 ύπαρξης του κράτους. Αναφέρεται ενδεικτικά ότι, από το 1945 ώς το 1983, εκδόθηκαν στη χώρα, που μόλις πλησιάζει τα 16,7 εκατομμύρια κατοίκους και είναι μικρότερη σε έκταση από την Ελλάδα, 183.000 τίτλοι βιβλίων με συνολική κυκλοφο­ ρία 3,7 δισεκατομμυρίων αντιτύπων. Οι εκδόσεις είχαν αρχίσει, φυσικά, με βιβλία αντι­ φασιστικά και δημοκρατικά, με καινούρια σχολικά εγχειρίδια και ξανατύπωμα έργων της γερμανικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας που είχαν καεί ή απα­ γορευτεί από τους Ναζί. Η εκδοτική ανάπτυξη υπήρξε θεαματική. Το 1949, χρονιά πόυ θεμελιώθη­ κε η Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία, τυπώθη­ καν 33,4 εκατομμύρια αντίτυπα βιβλίων, το 1959 η παραγωγή ανέβηκε στα 88,8 εκατομμύρια αντίτυπα, το 1962 προχώρησε στα 94,6 εκατομμύρια, το 1972 στα 119 εκατομμύρια και στα 1983 έφτασε στα 132 εκατομμύρια αντίτυπα. Η γκάμα των βιβλίων που τυπώνονται στη Γ.Λ.Δ. είναι μεγάλη. Τα θεμελιώδη έργα του μαρξισμού, η σύγχρονη γερμανική και ξένη λογοτεχνία, τα βιβλία για νέους, τα τεχνικά και επιστημονικά κείμενα, τα βιβλία Τέχνης, κυκλοφορούν δίπλα στα αντιπροσω­ πευτικά έργα των κλασικών συγγραφέων. Το 1983 η παραγωγή των εκδοτικών οίκων αριθμούσε 6.000 τίτλους με 130 εκατομμύρια αντίτυπα. Σήμερα η Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία έχει 78 εκδοτικούς οίκους. Απ’ αυτούς οι 39 είναι ειδικευμένοι σε βιβλία πολιτικών και κοινωνικών επιστημών, ιατρικής, άλλων επιστημών και τεχνι­ κής, οι 16 εκδίδουν λογοτεχνία γενικά, οι 7 είναι αφιερωμένοι στις εκδόσεις βιβλίων για παιδιά, άλ­ λοι 7 για μουσικές εκδόσεις, οι 5 για βιβλία Τέχνης, οι 3 για θρησκευτικά βιβλία και ένας εκδοτικός οί­

κος βγάζει βιβλία για τους τυφλούς. Αξίζει να ανα­ φέρουμε ότι ανάμεσα στους εκδοτικούς οίκους υπάρχει και ένας, ο Domowina-Verlag, στην πόλη Bautzen, που τυπώνει τα βιβλία των Σόρβων, αυτά δηλαδή που είναι γραμμένα στη σλαβική γλώσσα, της μοναδικής μειονότητας (περίπου 100.000 ψυ­ χές) που ζει στις ανατολικές περιοχές της Γ.Λ.Δ. Οι περισσότεροι εκδοτικοί οίκοι που δημιουργήθηκαν μετά το 1945 είναι κρατικές ή κοινωνικοποιη­ μένες εταιρίες. Τα θεματικά πλάνα των εκδόσεών τους τα επεξεργάζεται το προσωπικό των εκδοτι­ κών οίκων σε συνεργασία με τις επιτροπές αναγνω­ στών τους. Ταυτόχρονα, στα πλαίσια του υπουργεί­ ου πολιτισμού υπάρχουν συμβουλευτικοί οργανι­ σμοί, καθώς και κύκλοι εργασίας οι οποίοι συγκεν­ τρώνουν σε ομάδες τους διευθυντές, και τους επι­ κεφαλής των αναγνωστών, τους αντιπροσώπους των κρατικών και επιστημονικών ιδρυμάτων, των καλλιτεχνικών ενώσεων, ιδιαίτερα της Ένωσης των Συγγραφέων, και άλλων κοινωνικών οργανώσεων. Έτσι πετυχαίνεται η κοινωνική συμμετοχή στη λή­ ψη προγραμματικών αποφάσεων, σχετικών με την εκδοτική δραστηριότητα. Ένα εκδοτικό κατόρθωμα ήταν το τύπωμα, για πρώτη φορά, ολόκληρης της κληρονομιάς των ιδρυτών του διαλεκτικού υλισμού, έτσι που να είναι προσιτή στην επιστημονική μελέτη. Σημαντικές επί­ σης είναι οι εκδόσεις στον τομέα της λογοτεχνίας.

χρονικα/9 To 1970, π.χ., αναφέρεται ότι εκδόθηκαν 570 βιβλία για μεγάλους και 525 για παιδιά και νέους. Τα 430 από αυτά ήταν καινούρια έργα. Εξάλλου, 15-20 νέοι συγγραφείς εμφανίζονται κάθε χρόνο από τους εκ­ δοτικούς οίκους. Στη γενική αλματώδη εκδοτική άνοδο, η εξάπλωση του επιστημονικού και του λογοτεχνικού βι­ βλίου φαίνεται από έναν συγκριτικό πίνακα που δείχνει ότι το πιο διαδομένο βιβλίο, το επιστημονι­ κό, που παρουσιάστηκε το 1951 σε 417 τίτλους και 31,8 εκατομμύρια αντίτυπα, έφτασε το 1982 να πα­ ρουσιάσει 1508 τίτλους και 48,2 εκατ. αντίτυπα, ενώ το λογοτεχνικό από 667 τίτλους και 8,6 εκατ. αντί­ τυπα το 1951 έφτασε σε 2.038 τίτλους και 54,0 εκατ. αντίτυπα το 1982. Αλλά και τα θρησκευτικά βιβλία προωθήθηκαν εντυπωσιακά. Από 79 τίτλους και 2,2 εκατ. το 1951, έφτασαν σε 381 τίτλους και 4,9 εκατ. αντίτυπα το 1982. Οι μεταφράσεις ξένων βιβλίων αποτελούν ένα μεγάλο κεφάλαιο στην εκδοτική δραστηριότητα της Γ.Λ.Δ., επειδή συμβάλλουν στη διεθνή κατα­ νόηση και την ειρηνική συνεργασία ανάμεσα στους λαούς. 'Ενα στα εφτά βιβλία είναι μετάφραση. Στη λογοτεχνία, ειδικά, η αναλογία είναι ένα στα τρία. Κάθε χρόνο τυπώνονται μεταφρασμένα έργα από καμιά σαρανταριά χώρες, περίπου 1.000 τίτλοι, σ’ ένα σύνολο γύρω στους 6.000 τίτλους βιβλίων, ενώ η κυκλοφορία τους έχει φτάσει, από τα 17,6 εκατ. αντίτυπα το 1978 στα 22 εκατ. το 1982. Στη Γ.Λ.Δ. εκδίδονται 500 περιοδικά που κυκλο­ φορούν κάθε χρόνο σε πάνω από 5.000 τεύχη και με συνολική κυκλοφορία που πλησιάζει τα 250 εκατ. αντίτυπα. Τα περιοδικά, που τυπώνονται από 42 εκδοτικούς οίκους, καλύπτουν όλους τους το­ μείς της γνώσης και όλα τα ενδιαφέροντα θέματα. Ο επιστημονικός και τεχνολογικός τομέας είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένος (100 περιοδικά για πολιτική και κοινωνιολογία, 100 για οικονομία και τεχνική, 60 για ιατρική, 60 για φυσικές επιστήμες, 60 για παιδα­ γωγική, 30 για γεωργία, 15 για σπορ). Μόνον ο εκ­ δοτικός οίκος της Ακαδημίας (Akademie-Verlag) τυ ­ πώνει 60 περιοδικά. Μερικά από αυτά συνεχίζουν μια μακριά παράδοση, όπως τα Nova Acta Leopoldina (της Γερμαν. Ακαδημ. Φυσικών της Χάλλης, 1670), τα Annalen der Physik (από το 1790), το Borsenblatt fiir den Deutschen Buchha'ndel (για δημοσιεύσεις βι­ βλιοπωλών, από το 1834), το Zeitschrift fur Wissenschaftliche Zoologie (από το 1849). Η κυκλοφορία και η διάδοση των λογοτεχνικών βιβλίων είναι εξίσου δυναμική και συνοδεύεται από πυκνές δημοσιεύσεις για τα καινούρια έργα στα πε­ ριοδικά και στις εφημερίδες, καθώς και από δημό­ σιες συζητήσεις. Αποκορύφωμα των πολλαπλών δραστηριοτήτων γύρω από το βιβλίο-είναι η καθιε­ ρωμένη για κάθε χρόνο «Εβδομάδα του βιβλίου», που η έναρξή της συμπίπτει με τη 10η του Μάη, «Ημέρα του ελεύθερου βιβλίου», όπως λέγεται, για να μνημονεύεται η αποφράδα ημέρα του 1933 που οι χιτλερικοί έριξαν στην πυρά τα προοδευτικά βι­ βλία. Σημειώνουμε ακόμα τις δημόσιες αναγνώσεις κειμένων από τους ίδιους τους συγγραφείς, τις φι­ λολογικές συνάξεις που οργανώνουν οι εκδοτικοί οίκοι μέσα στα εργοστάσια και τις επιχειρήσεις, όπως και κείνες που γίνονται στα βιβλιοπωλεία για

την ενημέρωση και την προσέλκυση του αναγνω­ στικού κοινού. Τέλος, γίνονται και άλλες συναντή­ σεις ανάμεσα σε συγγραφείς και αναγνώστες, όπως π.χ. με την ευκαιρία φεστιβάλ βιβλίων, που οργανώ­ νονται κάθε χρόνο μια ορισμένη μέρα σ’ όλες σχε­ δόν τις μεγάλες πόλεις της Γ.Λ.Δ., ή με την ευκαι­ ρία των «Ημερών βιβλίου για τα παιδιά και τη νεό­ τητα», που γίνονται στις αρχές του Απρίλη σε μια από τις 15 περιοχές της χώρας, και τη «Διεθνή έκ­ θεση βιβλίου», στη Λιψία, που οργανώνεται στα πλαίσια της Διεθνούς Έκθεσης το Μάρτη. Στη Γ.Λ.Δ. υπάρχουν 32.000 βιβλιοθήκες. Ανάμεσά τους είναι οι γενικές, κρατικές βιβλιοθήκες, οι βιβλιοθήκες των συνδικάτων και οι γενικές και ειδι­ κές επιστημονικές βιβλιοθήκες. Ένας κάτοικος στους τρεις είναι τακτικός αναγνώστης βιβλιοθη­ κών. Επίσης μεγάλη ανάπτυξη έχει ο δανεισμός, δωρεάν, βέβαια, των βιβλίων από τις βιβλιοθήκες. Το 1982 έχουν δοθεί 105 εκατομμύρια βιβλία δανει­ κά. Οι πιο ονομαστές βιβλιοθήκες είναι η Deutsche BQcherei στη Λιψία (ιδρυμένη στα 1912, αποτελεί το γενικό αρχείο λογοτεχνίας της γερμανικής γλώσ­ σας από τότε), η Deutsche Staatsbibliothek στο Βερο­ λίνο (ιδρυμένη στα 1659) και η Κεντρική Επιστημο­ νική Βιβλιοθήκη. Στη Γ.Λ.Δ. υπάρχουν 700 περίπου εθνικοποιημέ­ να βιβλιοπωλεία και γύρω στα 480 ιδιωτικά. Η κεν­ τρική επιχείρηση εμπορίου του βιβλίου στη Γ.Λ.Δ.

10/χρονικα είναι εθνικοποιημένη και βρίσκεται στα χέρια της Leipziger Kommissions - und Grossbuchhandel, που εδρεύει στη Λιψία και έχει παραρτήματα σ’ όλες τις περιοχές της χώρας, καθώς και της Buchhaus Leip­ zig για την πώληση βιβλίων με αντιπαροχή. Στη Λι­ ψία υπάρχει ακόμα το κεντρικό κατάστημα βιβλίων ευκαιρίας. Τέλος, όλο το εμπόριο του βιβλίου και των άλλων εντύπων με το εξωτερικό διεκπεραιώνεται με τη μεσολάβηση του Buchexport Leipzig, που έχει ανταπόκριση με τους εκδοτικούς οίκους και τα βιβλιοπωλεία σαράντα περίπου χωρών. Το κέντρο της τέχνης του βιβλίου βρίσκεται κι αυτό στη Λιψία εδώ και πάνω από 800 χρόνια. Κάθε χρόνο στην πόλη τούτη γίνονται εθνικές και διε­ θνείς εκδηλώσεις για τη διάδοση της τέχνης του βιβλίου, όπως π.χ. η έκθεση για «Τα πιο όμορφα βι­ βλία όλου του κόσμου», που οργανώνει η Ένωση των Γερμανών βιβλιοπωλών στη Λιψία και το συμ­ βούλιο της πόλης, υπό την αιγίδα της κομισιόν της Γ.Λ.Δ. για την U.N.E.S.C.O. Εκτός από αυτές τις διοργανώσεις, κάθε έξι χρόνια γίνεται στη Λιψία διεθνής έκθεση για την τέχνη του βιβλίου με το σή­ μα της Ι.Β.Α., όπου παίρνουν μέρος γύρω στα 82 κράτη.

H § Το λογοτεχνικό βιβλίο Το λογοτεχνικό βιβλίο είναι πολύτιμο αγαθό για τους πολίτες της Γερμανικής Λαοκρατικής Δημο­ κρατίας. Πολλοί, που χτες ακόμα πίστευαν ότι θα μπορούσαν να ζήσουν κάλλιστα χωρίς την τέχνη και τη λογοτεχνία, θεωρούν σήμερα την αισθητική απόλαυση τελείως απαραίτητη. Η ανάγνωση λογο­

τεχνικών βιβλίων συγκαταλέγεται ανάμεσα στις σπουδαιότερες ασχολίες του ελεύθερου χρόνου. Το γεγονός αυτό εκφράζει την πολιτιστική άνθηση που συντελέστηκε κατά την τριανταπεντάχρονη εφαρμογή του σοσιαλισμού στη χώρα. Η εκτίμηση αυτής της λογοτεχνικής δουλειάς και του ρόλου των συγγραφέων αποτελεί θετικό κίνητρο για τη δημιουργία. Αλλά και οι συγγραφείς έχουν ως κύριο μέλημά τους την οικοδόμηση του σοσιαλισμού και της σοσιαλιστικής συνείδησης, καθώς και το πώς θα συντελέσουν με το έργο τους ώστε να εμποδι­ στεί ένας τρίτος παγκόσμιος πόλεμος και η πυρηνι­ κή κόλαση. Αυτό, τουλάχιστον, γινόταν παλιότερα, που είχε τεθεί σαν στόχος το χτίσιμο της νέας κοι­ νωνίας, με έργα που έβαζαν τα πνευματικά, ηθικά και αισθητικά θεμέλια μιας καινούριας λογοτεχνίας, με συγγράμματα που ήθελαν να φέρουν μια αλλαγή απαραίτητη και επείγουσα, μιαν αλλαγή στον τρόπο σκέψης των συμπολιτών τους. Στα τελευταία όμως χρόνια φανερώνεται μια τάση για την αύξηση της συνειδητότητας στις πράξεις των ανθρώπων, συνοδευμένη με μια εμβάθυνση στην κοινωνική προβλη­ ματική, με ενδιαφέρον για την ατομικότητα της αν­ θρώπινης προσωπικότητας. Τέτοια έργα, που κέρδι­ σαν εκατομμύρια αναγνωστών, είναι η επανέκδοση του «Έβδομου Σταυρού» της Άννας Ζέγκερς, το «Γυμνό μέσα στους λύκους» του Μπρούνο Άπιτς, «Η εικόνα του μάρτυρα Σάτμανν» και το «Όταν κά­ τι προχωρεί» του Πέτερ Έντελ, «Η περιπέτεια του Βέρνερ Χολτ» του Ντιέτερ Νολλ, «Η αργοπορία» του Χέρμαν Καντ, «Το ραπόρτο της Σόνιας» της Ρουθ Βέρνερ, και ανάμεσα στα άλλα «Η εικόνα του πατέρα» του Σόρβου συγγραφέα Γιούρη Μπρεζάν, στο οποίο εξιστορούνται οι τελευταίες ημέρες ενός 80χρονου εργάτη, που σκέφτεται την ύπαρξή του και προετοιμάζει έναν αξιοπρεπή θάνατο. Και οι γυναίκες συγγραφείς αδράχνουν αυτή την προβληματική μαζί με τα θέματα που αναφέρονται στα δικαιώματα των γυναικών στη σοσιαλιστική κοι­ νωνία. Κοντά στην Ίρμτραουν Μόργκνερ (που φιλο­ ξένησε η ΕΕΛ πριν από 3-4 χρόνια), η οποία στο μυ­ θιστόρημά της «Αμάντα» εξετάζει τη σημερινή ζωή των γυναικών στα πλαίσια της ιστορίας της ανθρω­ πότητας, η Κρίστα Βολφ στο βιβλίο της «Κασσάν­ δρα» (που μεταφράζει ο Θωμάς Νικολάου) επιση­ μαίνει, με ένα παράδειγμα της αρχαίας ιστορίας της ανθρωπότητας, τους σημερινούς κινδύνους. Ανάμεσα στους συγγραφείς της νεότερης γενιάς που με την αυθεντική εμπειρία τους φέρνουν στη λογοτεχνία καινούριους τρόπους συμπεριφοράς για τον άντρα και τη γυναίκα, αναφέρεται και η Helga Konigsdorf με τη συλλογή διηγημάτων «Meine Ungehorigen» (Τα απρεπή μου όνειρα) και το «Der Lauf der Dinge» (Η φορά των πραγμάτων). Κριτικό πνεύμα επικρατεί σε βιβλία που ασχο­ λούνται με την ανατομία του εγωισμού, της μισαλ­ λοδοξίας ή της αδιαφορίας στη συμπεριφορά των ανθρώπων. Ο Γκούντερ Γκιόρλιχ είναι ένας από τους συγγραφείς που στρέφεται συνεχώς γύρω από αυτή τη θεματική. Στο τελευταίο βιβλίο του «Η τύχη των ανθρώπων» περιγράφει έναν ευυπόληπτο και σκληρά εργαζόμενο δημόσιο άντρα που είναι ένοχος για το ναυάγιο του γάμου του, γιατί δεν κα­ ταλαβαίνει συχνά τη συγκίνηση, τις σκέψεις και τα αισθήματα των άλλων.

χρονικα/11 Ο Christoph Hein εξάλλου, στη νουβέλα του «Ο ξένος φίλος», εξεγείρεται ενάντια σ’ έναν τρόπο ζωής που συνειδητά προκαλεί αποξένωση. Στο μυ­ θιστόρημα του Βόλφγκανγκ Έκερτς «Οικογενειακή φωτογραφία» ένας υφαντής, που η δουλειά του συ­ νειδητά ασκούμενη, του γεμίζει την ύπαρξη και του εξασφαλίζει μια καλή ζωή, δεν μπορεί να καταλάβει γιατί τα αυτονόητα αυτά πράγματα δεν φαίνονται να έχουν την ίδια αξία για πολλούς άλλους. Ανάμε­ σα στην ποικιλία της θεματογραφίας των τελευ ­ ταίων ετών, προέχουσα θέση κατέχει το πρόβλημα της ειρήνης. Για να δημιουγηθεί ένας ευρύτερος κύκλος ανα­ γνωστών, οι εκδοτικοί οίκοι παρουσίασαν διάφορες μορφές εκδόσεων. Κάθε χρόνο εμφανίζονται γύρω στις 150 εκδόσεις (οι μισές σε πρώτη έκδοση) της γερμανικής κληρονομιάς και σε πάνω από 3 εκα­ τομμύρια αντίτυπα. Δημιουργήθηκε η βιβλιοθήκη Γερμανών Κλασικών (BDK), μια Λαϊκή Βιβλιοθήκη με έργα γερμανικής γλώσσας από την εποχή του Πολέμου των Χωρικών (16ο αι.) μέχρι το τέλος του 19ου αι. Για να τιμηθούν ο Γκαίτε και ο Σίλλερ στη Γ.Λ.Δ., από το 1980 ώς το 1984 έγιναν πολλές εκδό­ σεις των έργων τους. Τέλος ιδιαίτερη φροντίδα δί­ νεται στην έκδοση έργων από την προοδευτική κληρονομιά της Γερμανίας. Έτσι, σε κάθε επέτειο της πυρπόλησης των βιβλίων από τους Ναζί, εκδίδονται έργα αντιφασιστών, ανθρωπιστών, δημοκρα­ τικών, προλεταρίων και επαναστατών συγγραφέων, όπως των Alexander Abusch, Bertold Brecht, Alfred Doblin, Hans Fallada, Lion Feuchtwanger, Oskar Maria Graf, Heinrich Heine, Vieland Herzfelde, Egon Erwin Kisch, Heinrich, Tomas και Klaus Mann, Erich Muhsam, Joachim Ringel-Matz, Anna Seghers, Kurt Tucholsky, Bodo Uhse, Erich Weinert, Friedrich Wolf, Hedda Zim­ mer.

f l Η εκδοτική δραστηριότητα του 1984 "Με την ευκαιρία της συμπλήρωσης, στις 7 του Νοέμβρη, 35 χρόνων από την ίδρυση της Γερμανι­ κής Λαοκρατικής Δημοκρατίας δημιουργήθηκε ένας εκδοτικός οργασμός στη χώρα. Πολυάριθμες εκδόσεις, ανάμεσα στους 6.000 τίτλους που έχουν αναγγελθεί, είναι αφιερωμένες στην επέτειο τούτη. Ανάμεσά τους, ένας τόμος με αντιπροσωπευτικά κείμενα και εικόνες για την επέτειο, εικονογραφη­ μένη ιστορία της Γ.Λ.Δ. των Heinz Heitzer και Gunter Schmerbach (έκδ. Dietz Berlin). Από τον ίδιο οίκο, πά­ νω στο ίδιο θέμα, θα βγουν επιπλέον τα βιβλία με τους τίτλους: «Το κράτος μας. Ένας πίνακας της εποχής 1949-1983», καθώς και μια επισκόπηση για το Εθνικό Μέτωπο, το λαϊκό κίνημα της Γ.Λ.Δ. Οι αναμνήσεις διάσημων προσωπικοτήτων συμπληρώ­ νουν τα ντοκουμέντα, τα θεωρητικά και αναλυτικά έργα για την ιστορία και τις παραδοσιακές γραμμές του κράτους των εργατών και αγροτών. Οι Ruth και Max Seydewitz έχουν αναλάβει το κομμάτι της ιστο­ ρίας από τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης ώς σήμερα στο βιβλίο τους «Αξέχαστα χρόνια» (εκδ. Der Mor­ gen). Στο βιβλίο του «Στη μνήμη των Γερμανών φί­ λων και συντρόφων», ο σοβιετικός στρατηγός S. Tulpanov, δίνει στοιχεία για ενδιαφέρουσες συναν­ τήσεις με πολιτικούς, επιστήμονες και καλλιτέχνες

Εκδήλωση προς τιμή τον Σίλλερ στη Λ.Δ.Γ. στη δύσκολη περίοδο της ανοικοδόμησης μετά το 2ο παγκόσμιο πόλεμο. Στα βιβλία αυτά πρέπει να προστεθούν πολλά μυθιστορήματα και αφηγήσεις, ανθολογίες και τόμοι με λυρική ποίηση λογοτεχνών της Γ.Λ.Δ. που πραγματεύονται θέματα του παρόν­ τος. Το λογοτεχνικό πρόγραμμα των 78 εκδοτικών οί­ κων περιλαμβάνει, για το 1984, πάνω από 2.000 τίτ­ λους βιβλίων. Ο ένας στους τρεις τίτλους είναι με­ τάφραση ξένου έργου. Μόνο ο εκδοτικός οίκος Volk und Welt, ο πιο σπουδαίος για την ξένη λογοτε­ χνία στη Γ.Λ.Δ., βγάζει τούτη τη χρονιά 154 τίτλους από 40 χώρες, από τους οποίους οι 92 είναι πρώτες εκδόσεις. Ανάμεσα στους ξένους συγγραφείς περι­ λαμβάνονται ο H.C. Artman από την Αυστρία, ο Wal­ ter Jens από την Ο.Δ.Γ., ο Jerzy Putrament από την Πολωνία, ο Mario Vargas Liosa από το Περού, ο Nguyen Cohg Hoan από το Βιετνάμ, ο Enri Lopes από τη Δημοκρατία του Κογκό, ο Γιάννης Ρίτσος, ο John Cheever από τις ΗΠΑ, οι σοβιετικοί Daniil Granin και Ales Adamowitsch που στο βιβλίο τους «Πολιορκία» περιγράφουν την τρομερή ζωή και την ηθική στάση των κατοίκων του Λένινγκραντ κατά τη διάρκεια των 900 ημερών της φασιστικής Πολιορκίας της πό­ λης του Νέβα, κ.ά. Επίσης, με την ευκαιρία της 100ης επετείου από τη γέννηση του Lion Feuchtwanger, εκδίδονται, ανά­ μεσα στα άλλα, για πρώτη φορά και στο σύνολό τους, η αλληλογραφία του συγγραφέα με τον Ar­ nold Zweig, στα χρόνια από το 1933 ώς το 1958, και οι αναμνήσεις της Marta Feuchtwanger με τίτλο «Μόνο μια γυναίκα» (από τις εκδ. Aufbau). Γ ια τη 225η επέτειο από τη γέννηση του Friedrich Schiller η «Έκδοση Βερολίνου» του έργου του

12/χρονικα ποιητή, που απαρτίζεται από δέκα τόμους, από τους οποίους εκδόθηκαν κιόλας οι δύο και προκάλεσαν διεθνές ενδιαφέρον, θα ακολουθηθεί από έναν άλλον τόμο (έκδ. Aufbau). Οι εκδοτικοί οίκοι που τυπώνουν μουσικά έργα ετοιμάζουν για το 1985 εκδόσεις με την ευκαιρία επετείων των Μπαχ, Χαίντελ και Σουλτς. Επίσης, με την ευκαιρία της 100ης επετείου από τη γέννηση του Max Beckman, ενός από τους πιο σπουδαίους Γερμανούς ζωγράφους του αιώνα μας, ο εκδοτικός οίκος Leiziger Verlag Philipp Reclam Jun έχει συλλέξει για πρώτη φορά τα γραπτά και τους λόγους του ζωγράφου από το 1903 ώς το 1950. Θα μπορούσε να αναφέρει κανείς ακόμα τις ανθολογίες,όπως την Depeschen an Meine Zukunftigen Eltern (Τηλεγράφη­ μα στους γονείς μου), μια συλλογή με κείμενα για την ειρήνη (έκδ. Neues Leben), τις καινούριες εκδό­ σεις στη σειρά των φτηνών βιβλίων τσέπης Rub του εκδοτ. οίκου Reclam, την καινούρια σειρά «Έκδο­ ση αυγής» του εκδ. οίκου Mitteldeutsche Verlag Hal­ le, στην οποία σειρά είδαν το φως παλιότερα αξιο­ σημείωτα έργα της γερμανικής προλεταριακής επα­ ναστατικής λογοτεχνίας και οι αρχές της λογοτε­ χνίας της Γερμανικής Δημοκρατίας, καθώς και τη σπουδαία ποιότητα των τόμων από τις εκδόσεις έρ­ γων Τέχνης, της Γ.Λ.Δ. Τέλος, ο εκδοτικός οίκος του Βερολίνου που βγάζει βιβλία για τα παιδιά, προσφέρει, αυτός μονάχα, τούτη τη στιγμή, πάνω από 42 διαφορετικές εκδόσεις και 19 σειρές από βι­ βλία τσέπης μέχρι εκδόσεις πολυτελείας, χάρη στη συνεργασία περίπου 150 συγγραφέων και άλλων τόσων εικονογράφων, με σκοπό να ξυπνήσει την αγάπη των μικρών αναγνωστών για το βιβλίο και το διάβασμα.

Q

Ο εκδοτικός οίκος Neus Leben

Κατά την επίσκεψή μου στον εκδοτικό οίκο Neus Leben (Νέα Ζωή) συνομίλησα με τον κ. Bernhard Thieme, λέκτορα (εισηγητή) για τις ξένες λογοτε­ χνίες και κατατοπίστηκα για το πώς λειτουργεί και τι δραστηριότητα έχει τούτη η επιχείρηση. Όπως έμαθα, πρόκειται για ένα ίδρυμα που, όπως το δη­ λώνει και η ονομασία του, ασχολείται με το βιβλίο το οποίο απευθύνεται σε ένα κοινό ιδιαίτερο, ηλι­ κίας 16-30 χρόνων. Τα κείμενα που εκδίδονται εδώ έχουν μια πλούσια και πλατιά θεματογραφία που περιλαμβάνει, μας λέει ο συνομιλητής μας, τα σύγ­ χρονα προβλήματα της ζωής, της κοινωνίας και της εκπαίδευσης, τη θέση της χώρας στον κόσμο, την ιστορία του σοσιαλιστικού καθεστώτος, τα προβλή­ ματα της ειρήνης, του επαγγέλματος, των καθημε­ ρινών σχέσεων, του έρωτα, της ατομικής ταυτότη­ τας και αυτοβεβαίωσης του προσώπου. Οι συγγρα­ φείς που υποβάλλουν εδώ τα έργα τους είναι στην πλειοψηφία τους νέοι που έχουν τυπώσει το πρώτο ή το πολύ το τρίτο, χωρίς να αποκλείονται και με­ γαλύτεροι που γράφουν σύμφωνα με το πνεύμα και τη θεματογραφία του εκδοτικού οίκου. Σχετικά με το τελευταίο, ο κ. Thieme μας είπε ότι ιδιαίτερη προτίμηση δίνεται από τον εκδοτικό οίκο στα βιβλία με περιπετειώδες περιεχόμενο και σ’ αυ­ τά που είναι γραμμένα με συναρπαστικό τρόπο. Ακόμα, εκδίδονται και αρκετά αστυνομικά καλής

ποιότητας, ταξιδιωτικά και επιστημονικής φαντα­ σίας. Το φανταστικό στοιχείο είναι αποδεκτό, όσο και το ρεαλιστικό, όπως και ένα καλό δημοσιογρα­ φικό ρεπορτάζ με λογοτεχνικές αξιώσεις. Τα βιβλία του εκδοτικού οίκου εκδίδονται σε σει­ ρές και κατά είδη. Στον τομέα της ποίησης μεγάλη επιτυχία έχει η σειρά «Poesie Album», που άρχισε να κυκλοφορεί από το 1967. Πρόκειται για μικρά (30-40 σελ.) καλοτυπωμένα βιβλιαράκια, πολύ φτη­ νά (20 πφένιχ=8 δραχμ.). Μέχρι σήμερα έχουν τυ­ πωθεί 200 τέτοια λυρικά βιβλία. Ανάμεσά τους είναι πολλά κλασικά έργα Γάλλων, Ρώσων, Γερμανών και Ισπανών αντιφασιστών, ποιητών. Η σειρά άρχισε με στόχο να κάνει τη νεολαία της Γ.Λ.Δ. να αγαπήσει και να συνηθίσει την ποίηση, γιατί στη χώρα τούτη υπάρχει το πρόβλημα να μη διαβάζεται πολύ το λυ­ ρικό κείμενο. Ο στόχος πέτυχε και η κυκλοφορία της σειράς γιγάντωσε. Το βιβλιαράκι, π.χ. με ποιή­ ματα του Σαίξπηρ πουλήθηκε σε 20.000 αντίτυπα, ενώ άλλα έχουν μικρότερη κυκλοφορία, από ΙΟ­ Ι 2.000 αντίτ. Κάθε μήνα βγαίνει μια τέτοια συλλογή ποιημάτων, δηλαδή το χρόνο 12 ποιητικά βιβλιαρά­ κια αυτού του τύπου. Η αναλογία των ποιητών είναι 4 της Γ.Λ.Δ., 4 ξένοι και 4 κλασικοί (ξένοι και Γέρ­ μα νοί). Προβλήματα, γενικά, στην κυκλοφορία των βι­ βλίων δεν έχει η Neues Leben όπως και όλοι οι άλ­ λοι εκδοτικοί οίκοι, γιατί οι πολίτες, νέοι και μεγά­ λοι διαβάζουν πολύ και αγοράζουν βιβλία. Όσο για τη διαδικασία της έγκρισης ενός υποψή­ φιου βιβλίου, ο συνομιλητής μας λέει ότι για κάθε σειρά εκδόσεων ή είδος βιβλίων υπάρχει ένας ειση­ γητής που λέγεται λέκτορας («διαβαστής», ) όπως υπάρχουν λέκτορες και για την ξένη λογοτεχνία που μεταφράζεται. Κάποτε, ένας λέκτορας μπορεί να συνεργάζεται μόνο με έναν συγγραφέα ή με 2-3. «Οι γνωστοί συγγραφείς, όπως λέει χαρακτηριστικά ο κ. Thieme, είναι «παντρεμένοι» με τον εκδοτικό οίκο μας». Τα ποσοστά που παίρνουν οι συγγραφείς, λόγω της μεγάλης κυκλοφορίας των βιβλίων τους είναι 10% για τους νέους και 14-15% για τους γνωστούς. Το ποσοστό αυτό γενικά μειώνεται, όταν η κυκλο­ φορία ανεβαίνει και όσο ανεβαίνει ψηλότερα από ορισμένες δεκάδες χιλιάδες αντίτυπα, για να μην δημιουργηθούν κεφαλαιοκράτες συγγραφείς!!

6 ι νέοι συγγραφείς, ωστόσο, εδώ, θοηθιούνται στη δουλειά τους ποικιλότροπα. Υπάρχει μια υπο­ τροφία γι’ αυτούς, η Kultur Sorialfond που τους στη­ ρίζει οικονομικά στη διάρκεια της συγγραφής ενός βιβλίου. Πιο συγκεκριμένα η ενίσχυση στους εκκο­ λαπτόμενους συγγραφείς δίνεται από τρεις πηγές: Την Ένωση Συγγραφέων, το υπουργείο Πολιτισμού και τους εκδοτικούς οίκους. Έτσι, ο νέος συγγρα­ φέας, εκτός από τα ποσοστά του, που μπορεί να είναι μικρά και να μην του επιτρέπουν να ζήσει από το βιβλίο του, έχει κι άλλες πηγές χρημάτων, οι οποίες τον βοηθούν να σταματήσει το άλλο, κύριο επάγγελμά του, για να επιδοθεί στο γράψιμο.

HH Το βιβλίο και η εργατική τάξη Για να πάρω μια καλή ιδέα για τη θέση που έχει το βιβλίο στα λαϊκά στρώματα, επισκέφτηκα τα γρα-

χρονικα/13

Μακέτα του Μουσείου Σίλλερ στη Βαϊμάρη φεία του κεντρικού συνδικάτου της εργατικής ομο­ σπονδίας Buntes Vorstand des FDGB και, με τη βοή­ θεια πάντα του διερμηνέα μου, συνομίλησα με τη Dr. Locher, που είναι υπεύθυνη του πολιτιστικού τμήματος στο συνδικάτο. Το τμήμα τούτο απασχο­ λεί 20 μόνιμους υπαλλήλους που βοηθούν την πο­ λιτιστική δουλειά ανάμεσα στους εργάτες. Σχετικά με το βιβλίο και τους συγγραφείς, η κα Locher είπε ότι συχνά έρχονται συγγραφείς στα ερ­ γοστάσια και'συναντιούνται με τους εργάτες για να αποκτήσουν αμοιβαία επαφή και ενημέρωση για τα προβλήματα των επαγγελμάτων και της εργασίας τους. Οι συγγραφείς είναι συνήθως νέοι, αλλά και μεγάλοι, διακεκριμένοι. Συχνά κλείνουν συμφωνίες με τα εργοστάσια, ιδιαίτερα οι νέοι, για να συγκεν­ τρώσουν αυθεντικό υλικό και εικόνες από τη ζωή των εργατών για τη συγγραφή του βιβλίου τούς. Κάποτε η συμφωνία κρατάει δυο χρόνια. Η επαφή εργατών και συγγραφέων γίνεται και με τη μορφή της ανάγνωσης αποσπασμάτων από το έργο των δευτέρων. Τα εργοστάσια διαθέτουν δι­ κές τους βιβλιοθήκες. Σε επιχειρήσεις, που έχουν πάνω από 1.000 εργαζόμενους υπάρχουν και βι­ βλιοθηκάριοι μόνιμοι. Αυτοί οργανώνουν τις ανα­ γνώσεις των βιβλίων από τους συγγραφείς. Άλλος τρόπος είναι να διαλέγεται ένας συγγραφέας από τη διεύθυνση του εργοστασίου, σε συνεργασία με το συνδικάτο, να καλείται στην ορισμένη αίθουσα και να διαβάζει. Στο τέλος ακολουθεί πάντα μακρά συζήτηση με τους εργάτες. Η ανάγνωση βιβλίων μπαίνει στο βδομαδιάτικο ή μηνιάτικο πολιτιστικό πρόγραμμα του εργοστασίου, ενώ κάποτε μπορεί να γίνεται ανάγνωση βιβλίων για μια ολόκληρη βδο­ μάδα. Δεν υπάρχει σχετικό καλούπι. Οι επαφές ανάμεσα στους συγγραφείς και τους εργάτες μπορεί να συνεχίζονται ολόκληρα χρόνια. Έτσι δημιουργούνται ιδιαίτεροι δεσμοί ανάμεσά τους. Πολλές φορές μάλιστα, πριν τυπωθεί ένα βι­ βλίο, διαβάζεται από το συγγραφέα στους εργάτες, οι οποίοι λένε τη γνώμη τους. Αυτό είναι συχνό φαινόμενο στη Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία και σε άλλους χώρους, εκτός από τα εργοστάσια. «Αυτές τις σχέσεις και τις επαφές ανάυεσα στους

συγγραφείς και τους εργάτες», υπογραμμίζει η Dr. Locher, «δεν μπαίνουν σε κάποια φόρμα, ούτε εμείς τίς φορμάρουμε. Απλώς, σαν υπεύθυνοι στον πολι­ τιστικό τομέα του συνδικάτου,τις ενθαρρύνουμε και τις βοηθάμε να αναπτυχθούν». Ειδικά για το πολιτιστικό τμήμα του συνδικάτου, η συνομιλήτριά μας μου είπε ότι, εκτός από τις άλ­ λες πολιτιστικές δραστηριότητές του, διαθέτει και μια μεγάλη περιφερόμενη βιβλιοθήκη, μόλο που υπάρχουν άλλες 600 βιβλιοθήκες σε εργοστασιακά συνδικάτα. Ιδιαίτερα το κεντρικό συνδικάτο έχει και δικό του εκδοτικό οίκο, τον Tribune, που τυπώ­ νει βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες του συνδικάτου, μπροσούρες για διάφορα θέματα και προβλήματα, βιβλία Τέχνης και άλλα με πολιτικό περιεχόμενο. Υπάρχει μεγάλη αποθήκη εντύπων της Tribune, από όπου στέλνονται αυτά στα διάφορα εργοστάσια του συνδικάτου και στα σχολεία ακόμα. Οι κινητές πάλι βιβλιοθήκες πηγαίνουν μέχρι τους τόπους δου­ λειάς για να προσελκύσουν τους εργάτες στο διά­ βασμα. Κοντά στις προαναφερμένες 600 βιβλιοθή­ κες, υπάρχουν κι άλλες, εκατοντάδες περιφερόμε­ νες βιβλιοθήκες. Σε σχετική ερώτησή μου η Dr. Locher απάντησε ότι όταν άρχισε η πολιτιστική δουλειά στα συνδικά­ τα, ρίχτηκε το σύνθημα. Ο ερ γά της διαβάζει. Ό λοι οι ερ γ ά τες διαβάζουν. Ακολούθησε η δημιουργία των βιβλιοθηκών και η κίνηση του «αναγνώστη κάι συγγραφέα εργάτη». Σχηματίστηκαν στα εργοστά­ σια διάφοροι κύκλοι, άλλοι για να διαβάζουν, άλλοι για να γράφουν, άλλοι για να ασχοληθούν με το θέατρο, τη μουσική κλπ. Οι υπεύθυνοι της πολιτι­ στικής δουλειάς πιστεύουν ότι αυθόρμητα δε γίνε­ ται τίποτε αξιόλογο. Πρέπει να υποκινηθεί, να ενθαρρυνθεί, να υπάρξει κάποιο κίνητρο. Τα συνδικά­ τα, λοιπόν, δημιούργησαν στα εργοστάσια το ενδια­ φέρον για την πολιτιστική κίνηση. Τα συνδικάτα έπαιξαν τον αρχικό, τον πρωταρχικό, καθοδηγητικό ρόλο στην αγάπη για το βιβλίο, αλλά και στην ανά­ πτυξη της γενικότερης πολιτιστικής κίνησης, με αποκορύφωμα τα μεγάλα εργοστασιακά πολιτιστικά φεστιβάλ. ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΑΜΟΥΗΛΙΔΗΣ

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ]

Από 3ώ ς 16Απριλίου 1985

Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τα εμπ ορικό­ τερ α βιβλία ενό ς δεκαπ ενθήμερου, σύμφωνα μ ε τα σ το ιχ εία που μ ας παραχώρησαν δ εκαπ έντε βιβλιοπώ λες απ’ όλη τη ν Ελλάδα, δηλώ νοντας ο κα θένα ς τους τα τρία βιβ λία που είχ α ν τις πε­ ρ ισ σ ό τερες πωλήσεις στο βιβλιοπω λείο του κα­ τά το διάστημα αυτό. Έτσι, το βιβλίο μ ε τις μ ε ­ γ α λύ τερ ες πωλήσεις ση μειώ νεται μ ε τρ εις α σ τε­ ρ ίσκους (**), το αμέσως μ ετά μ ε δύο (**) και το τ ελ ε υ τα ίο μ ε ένα ν ( * ).

Ραγιάς - Θεσ.

Χνάρι - Αθ.

Μεθενίτης - Πάτρα

Μποστάνογλου - Πειραιάς

Λέσχη του Βιβλίου · Αθ.

Κατώι του Βιβλίου - Θεσ.

1

Κλάδος - Ηράκλειο

CD <

Κοτζιάς - Θέσ.

Ενδοχώρα - Αθ.

1. 0. Εκο: Το Όνομα του Ρόδου (Γνώση)

Επιλογή - Αθ.

Δωδώνη - Αθ.

Γρηγόρης-Αθ.

Αιχμή - Αθ.

ΒΙΒ Λ ΙΑ

Ελευθερουδάκης - Αθ.

Επειδή όμως είν α ι τεχ νικά α δύ να το να δη μ οσιεύ ο νται όλα τα βιβλία που αναφ έρο υ ν οι βιβλιοπώλες, ο πίνακας π εριλαμβάνει τελικ ά εκ είν α τα βιβ λία που δηλώ θηκαν από δύο το υ ­ λά χ ισ τον βιβλιοπώλες. Ό σο για το εν δ ια φ έρ ο ν και τη ν π οιότη τα των βιβλίω ν του πίνακα, σκόπιμο είν α ι να συμβου­ λ ε ύ ε σ τ ε τ ις σελ ίδ ες της «Επιλογής».

Λ

*

2. Λ. Μπουνιουέλ: Η τελευταία πνοή (Οδυσσέας) 3. Σ. Χαβιαρά: Τα ηρωικά χρόνια (Bell) 4. Ν. Καχτίτση: 0 εξώστης (Στιγμή) 5. 0. Ελύτη: Το ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου (Ύψιλον) 6. Ε. Ακρίτα: Η Διαθήκη της Ελενας (Κάκτος)

Σημείωση: Στο βιβλιοπωλείο Αιχμή - Αθ. το βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις ήταν: Λ. Αποστολίδη: Συνδικάτο και σοσιαλιστικός μετασχηματισμός (Αιχμή). Στου Γρηγόρη - Αθ.: Λ. Ντάρελ: Αλεξανδρινό Κουαρτέτο (Γρηγόρης).

Συνδρομές εσωτερικού 25 τευχών 3400 δρχ. - Σπουδαστική 25 τευχών 3100 δρχ.

15 τευχών 2000 δρχ. - Σπουδαστική 15 τευχών 1800 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων: 4000 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ευρώπη 25 τευχών 41 δολ. - Σπουδαστική 25 τευχών 38 δολ. Ευρώπη 15 τευχών 27 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχών 25 δολ. Κύπρος 25 τευχών 36 δολ. - Σπουδαστική 25 τευχών 33 δολ. Κύπρος 15 τευχών 24 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχών 22 δολ. Αμερική - Αυστραλία - Ασία - Αφρική 25 τευχών 46 δολ. - Σπουδαστική 25 τευχών 43 δολ.

15 τευχών 30 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχών 28 δολ.

Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών Ευρώπη: 47 δολ. Κύπρος: 42 δολ. Αμερική κ.τ.λ. 52 δολ

Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου - Περιοδικό «Διαβάζω» Ομήρου 34, 106 72 Αθήνα

«Και δε λησμονούν ακόμα πως ο χαραχτήρας πον αναγνωρίζεται, πον τιμάται και πον εξαίρετοι στον Πάλλην, είναι η έρεννα και η κριτική των κειμένων, η εκδοτική τον εργατικότητα στη διαφώτιση των αρχαίων, περισσότερο από τη όημιονργική τον πρωτοβονλία, από την έμπνενση...» Αντά έγραφε ο Κωστής Παλαμάς στο περιοδικό «Νέα Εστία» τον Απρίλιο τον 1935. Πραγματικά ο Αλέξανδρος Π άλλης στάθηκε μια απ’ τις πιο φωτεινές προσωπικότητες τον μαχόμενον δημοτικισμού και με το πρωτότνπο και μετα φ ρα σ τι^ρ/ τον έργο επεδίωξε την ολική αναμόρφωση της ελλη νικ ή ^ ' γλώσσας. Και θα πρέπει να σημειώσονμε ότι ήταν άνθρωπος με πρακτικό μναλό, ακούραστος κι αποφασιστικός, πον έθεσε σκοπό της ζωής ^o v^rf διάδοση της ζωντανής γλώσσας τον νεότερου ελληνισμού.

V Μεταξύ των άλλων δραστηριοτήτων τον συγκαταλέγεται και η οικονομική ενίσχυση από πλενράς τον, κάθε εκδοτικής προσπάθειας (περιοδικά, εκδόσεις, κ.ά.), πον αποσκοπούσε στην εξάπλωση τον δημοτικιστικού αγώνα. Με την ευκαιρία λοιπόν των 50 χρόνων απ’ το θάνατο τον Αλέξ. Π άλλη, το «Διαβάζω» προσπάθησε να φωτίσει, με διάφορες μελέτες, τις ιδιαίτερες πλευρές, γνωστές κι άγνωστες, της προσωπικότητας και τον έργον. Το αφιέρωμα επιμελήθηκε ο Βασίλης Κ α λα μ α ρ ά ς./ θέλουμε να ευχαριστήσουμε τον κ. Γιάννη Παπακώστα που ευγενικά μας παραχώρησε ανέκδοτες επιστολές και υλικό για τον Αλέξ. Πάλλη.

Α. Πάλλης. Σχέδιο Ανατολή Λαζαρίδη

16/αψιερωμβ

Χρονολόγιο Αλέξανδρου Πάλλη 1851 Γέννηση του Αλέξανδρου Πάλλη στον Πειραιά, πόλη όπου ο πατέρας του, ηπειρώτικης καταγωγής, υπηρετούσε ως ειρηνο­ δίκης.

1852-1868 Τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια τα πέρασε στον Πειραιά και στην Αθήνα όπου και τελείωσε το γυμνάσιο της Πλάκας.

1869 Εγγράφεται στη Φιλοσοφική Σχολή. Οικονομικές δυσχέρειες τον αναγκάζουν να διακόψει τις σπουδές του. Φεύγει για το Μάντσεστερ της Αγγλίας, όπου δουλεύει στις επιχειρήσεις του θείου του.

1875 Εγκαθίσταται στη Βομβάη και γνωρίζεται με τον Αργύρη Εφταλιώτη, τον Μεταξά και τον Πετροκόκκινο.

1879 Μεταφράζει και κυκλοφορεί σε βιβλίο, στην Αθήνα, την Α ντι­ γόνη τον Σοφοκλή.

1884 Παρουσιάζει την εργασία του «Θωμά Μαγίστρον... Θεοόούλου Μοναχού... Εκλογή ονομάτων».

1885 Επανεκδίδεται η Αντιγόνη σε συμπληρωμένη έκδοση.

1887 Εγκαθίσταται μόνιμα στο Λίβερπουλ.

Ο Αλέξ. Π άλλης σε ηλικία 30 χρονών

1889 Κυκλοφορεί το βιβλίο του Τραγουδάκια για παιδιά.

1892 Μεταφράζει την Ιλιάδα, ραψωδίες Α-Ζ.

-

1894 Μεταφράζει το έργο του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ «Έμπορος της Βε­ νετίας». Επισκέπτεται την Κρήτη.

αφ ιερ ω μα/17

1899 Ταξιδεύει στη Γαλλία για να παραστεί στη δίκη Ντρέυφους.

1900 Ολοκληρώνει τη μετάφραση της Ιλιάδας, δηλαδή τις ραψωδίες Η-Ω. Επισκέπτεται τη διεθνή έκθεση του Παρισιού και γνωρί­ ζεται με τον Γιάννη Ψυχάρη, υφηγητή τότε της Γλωσσολογίας στη Σορβόνη.

1901 Δημοσιεύεται η μετάφρασή του της «Νέας Διαθήκης» στην εφημερίδα «Ακρόπολις». Ταξιδεύει στη Σάμο. Κυκλοφορεί η συλλογή ποιημάτων του «Ήλιος και Φεγγάρι».

1902 Κυκλοφορεί σε βιβλίο η μετάφρασή του της «Νέας Διαθήκης».

1903 Παρουσιάζει τη μελέτη του «Α Few Notes on the Gospels». Τα­ ξιδεύει στα Γιάννενα.

1904 Εκδίδεται στο Παρίσι η μετάφρασή του της Ιλιάδας. Την ίδια χρονιά μεταφράζει το έργο του Καντ (Κριτική του άδολου λο­ γισμού). Επισκέπτεται ξανά τα Γιάννινα και την Κέρκυρα.

1905 Βραβεύεται η μετάφρασή του, της Ιλιάδας, από την Associa­ tion des Etudes Grecques.

Ο Αλί'ξ. Πάίλης σε ηλικία 43 χρονιάν

1906 Μεταφράζει τον Κύκλωπα του Ευριπίδη. Δημοσιεύεται η μελέ­ τη του «Modern Greek». Τον ίδιο χρόνο καίγονται τα βιβλία του στην Αθήνα σαν αντίδραση στις νεοτεριστικές προτάσεις του για τη δημοτική.

1907 Κυκλοφορεί η ποιητική του συλλογή «Ταμπονράς και Κόπα­ νος» και η μετάφρασή του «Brugmann-γραφτή και δημοτική». Ταξιδεύει στη Μυτιλήνη.

1909 Κυκλοφορεί στο Λονδίνο η μελέτη του «The Twenty Second book o f Iliad». Επισκέπτεται τη Σμύρνη και τη Ρόδο.

1910 Εκδίδεται η «Νέα Διαθήκη» σε αναθεωρημένη μετάφραση.

1912-1913 Ταξιδεύει στην Πελοπόννησο, τη Μακεδονία και την Ήπειρο.

1915 Κυκλοφορεί το βιβλίο του «Κούφια Καρύδια».

1917-1920 Δημοσιεύει στα αγγλικά την εργασία του: «The Epistle of

ΔΕΚΑ

ΑΡΒΑΝΙΤΗ

ΜΑΛΛΙΑΡΟΥ

Κ Ο Υ ΦΙ Α

Κ Α Ρ Υ ΔΙ Α

18/αφιερωμα

Paul... to the Romans», και τις πολιτικές μπροσούρες «The Do­ decanesian Sin» και «Dodecanesos».’

1920 Ταξιδεύει στον Μπρουσό

1921 Τις ταξιδιωτικές του αναμνήσεις με τίτλο «Μπρουσός» τις δη­ μοσιεύει στο περιοδικό «Νουμάς».

1923 Κυκλοφορεί ο «Μπρουσός» σε βιβλίο. Την ίδια χρονιά του απονέμεται το Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών.

1928-1931 Δημοσιεύονται οι εργασίες του: «Notes on St Luke and the Acts», «The S Rapsody of the Iliad», τα φυλλάδια «Fascism» «Το His Holiness Pope Pius XI» και η μετάφραση του «Φάλσταφ» του Σαίξπηρ.

1934 Κυκλοφορεί η μελέτη του «Που- Όπου-Ο Οποίος».

1935 Θάνατος του Α. Πάλλη στο Λίβερπουλ. Μεταφέρεται η στάχτη του στα Ιωάννινα και τοποθετείται στον οικογενειακό τάφο, στο προαύλιο της Μονής των Φιλανθρωπίνων, στο νησί των Ιωαννίνων.

Τελενταία φωτογραφία του Αλέξ. Πάλλη

1936 Κυκλοφορεί στην Αγγλία η μελέτη του «Notes o f the Seventh book o f Thucydides».

To χρονολόγιο επιμελήθηκε ο Μάνος Μοσχονάς.

26 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Με χιλιάδες βιβλία ιστορικά, λογοτεχνικά, πολιτικά, οικονομικά, λεξικά κ.ά. από 2 5 δραχμές

Μ Π ΑΡΜ Π Ο ΥΝΑΚΗΣ Αριστοτέλους 4 * Εγνατίας 150

Το ΚΑΤΩΙ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Αριστοτίλους 6 * Τηλ. 27.18.53

ΤΑ ΤΡΙΑ ΜΕΓΑΛΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

αφιερωμα/19

Στέρ. Φασουλάκης

Αφιερώσεις στον Πάλλη (σημείωμα) Το όημοτικιστικό κίνημα στην ψνχαρική περίοδό τον, μα καί μετά, βρήκε στον ελληνισμό της Αγγλία ς ένα βέβαιο και στέρεο στήριγμα, στήριγμα ηθικό και υλικό. Το γλωσσικό καθεστώς αλλά και οι κοινωνικές συνθήκες που επικρατούσαν στην Ελλάδα, σε σχέση με τις αντίστοιχες της Αγγλίας, και η δυσκολία των Ελλήνων συγγραφέων να εκδώσονν τα έργα τους στην περίοδο τον Μεσοπολέμου καθιστού­ σαν τον απόδημο ελληνισμό πολύτιμο γ ι’ αυτούς. Στο πρόσωπο του Αλέξανδρου Πάλλη, του Πέτρου Βλαστού, του Λήμη Πετροκόκκινον, τον Αργύρη Εφταλιώτη κ.ά. οι δημοτικιστές λογοτέχνες βρήκαν θερμούς και γενναιόδωρους υποστηριχτές. Α ν ποτέ εκόοθεί η αλληλογραφία μεταξύ των απόδημων Ελλήνων και των συγγρα­ φέων της Ελλάδας τον Μεσοπολέμου,1 θα έχουμε μια σοβαρή πηγή των σχέσεών τους, που θα συμβάλει αποφασιστικά στη μελέτη της ιδεολογίας της εποχής εκεί­ νης. Σπουδαίο ρόλο στην ανάπτυξη των σχέσεων αυ­ τών όσο και στην προώθηση των ελληνικών σπουδών στην Αγγλία διαδραμάτισε η Έ δρα Κοραή που ιδρύθηκε το 1919 στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Προσάρτημά της άρρηχτο η βι­ βλιοθήκη Burrows που συγκέντρωσε και στεγά­ ζει μεθοδικά τα σχετιζόμενα με τον μεσαιωνικό και νέο ελληνισμό βιβλία.2 Οι συλλογές του φι­ λέλληνα R.M. Burrows, του ιστορικού W. Miller, του I. Μαυρογορδάτου και άλλων, μαζί με ση­ μαντικές άλλες δωρεές, συναριθμούνται στον εν­ τυπωσιακό όγκο της βιβλιοθήκης Burrows. Ανάμεσα στα βιβλία της που προέρχονται από δωρεές συγκαταλέγονται και αρκετά έργα Ελλή­ νων λογοτεχνών. Μερικά μάλιστα έχουν και ιδιόχειρες αφιερώσεις, πολλές φορές διαφωτιστικές. Απ’ αυτά τα τελευταία ξεχωρίζω όσα πε­ ριέχουν αφιερώσεις στον Αλέξανδρο Πάλλη (1851-1935), εμπορικό στέλεχος και λογοτέχνη, για να ανακοινώσω δυο αφιερώσεις του Μυριβήλη και μια του Καζαντζάκη. Στο αντίτυπο λοιπόν του μυθιστορήματος Η ζωή εν τάφω: Ιστορίες του πολέμου, Αθήνα 1930, ο Στρατής Μυριβήλης έγραψε την παρακά­ τω αφιέρωση στον Πάλλη:

Χαρισμένο στον Αλέξη Πάλλη το μεταφραστή της Ιλιάδας, το μοναδικό Αρχηγό της Γλωσσικής Επανάστασης που απόμεινε πια για την Ελλάδα μάς.3 Με αγάπη και θαυμασμό Σ. Μυριβήλης Στρατής Μυριβήλης - Μυτιλήνη (Λέσβο) Ελλάδα. Λίγα χρόνια αργότερα, αφιερώνοντάς του αν­ τίτυπο του άλλου μυθιστορήματος του Η δασκά­ λα με τα χρυσά μάτια, Αθήνα 21934, του σημείω­ σε: Του μεγάλου μου φίλου Αλέξη Πάλλη θύμιση της αγάπης μου Σ. Μυριβήλης Αθήνα του Ευαγγελισμού 1934 Την επόμενη χρονιά κι ο Καζαντζάκη ς στέλλοντάς του τη μετάφραση του Δάντη, Η θεία κω­ μωδία στα ελληνικά απ’ τον Ν. Καζαντζάκη, Αθήνα 1934, του έγραψε:

20/αφιερωμα

Του κ. Αλ. Π άλλη, του μεγάλουμου Δάσκαλου, Αθήνα, 1-1-35. Ν. Καζαντξάκης. Ευρύτερη έρευνα, ιδίως σε ιδιωτικές συλλο­ γές, ενδεχομένως να πλουτίσει τη συναγωγή. Και μια κι ο λόγος για τους Έλληνες της Αγ­ γλίας, ξεχωρίζω και αναδημοσιεύω ένα απόσπα­ σμα από τα απομνημονεύματα του Α.Α. Πάλλη, γιου του Αλέξανδρου, σχετικό με τον πατέρα του (Α.Α. Πάλλη, Ξενητεμένοι Έλληνες: Αυτοβιογραφικό χρονικό, Αθήνα 1954, σσ. 23-24):

Ο πατέρας μου, ακολουθώντας κι αυτός την πατροπαράδοτη ηπειρωτική συνήθεια, ξενητεύτηκε, όπως είπα, πολύ νέος. Είταν ο τρίτος από τα τρία αδέρφια - ο μεγαλύτερος ο Αναστάσης, τμηματάρχης στην Εθνική Τράπεζα, είταν ο προστάτης της οικογένειας, ο δεύτερος, ο Α γα ­ μέμνων, μπήκε στη Σχολή των Ευελπίδων και ακολούθησε το στρατιωτικό στάδιο. Ο πατέρας μου, έχοντας από μικρός ιδιαίτερη κλίση προς τη φιλολογία, γράφτηκε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου. Η εξαιρετική του επίδοση στη μελέτη των αρχαίων συγγραφέων φάνηκε από τότε. Δεν είχε τελειώσει το Πανεπιστήμιο, που εξέδωκε το πρώτο του πόνημα - μια κριτική έκ­

δοση της «Αντιγόνης». Η μελέτη αυτή έκανε τό­ σην εντύπωση στο μεγάλο Βερναρδάκη, ώστε του απηύθυνε ένα πολύ κολακευτικό γράμμα. Ο πα­ τέρας μου δεν πρόφτασε όμως να πάρει το δί­ πλωμά του. Πριν ακόμη δώσει εξετάσεις του ήλ­ θε πρόσκληση από τη θεία του Παρμενίδη να πάει στο Μάντσεατερ. Για ένα φτωχό νέο της εποχής εκείνης τούτο είταν μια θεόπεμπτη ευκαι­ ρία. Έτσι, ο νέος φιλόλογος διέκοψε τις σπουδές του και τράβηξε για την Αγγλία, χώρα που έμελ­ λε να γίνει δεύτερή του πατρίδα. Εκεί η επιμέλειά του και η εξαιρετική του εμ­ πορική ιδιοφυία τού εξασφάλισαν ένα λαμπρό μέλλον. Ο γάμος του με τη μητέρα μου, που εί­ ταν το γένος Ράλλη - οι Χιώτες δεν δίδανε εύκο­ λα τις κόρες τους σε μη Χιώτες και μάλιστα σε Παλαιοελλαδίτες - επισφράγισε την είσοδό του στον κύκλο των ευνοουμένων του Σιόρ Στέφα­ νου, αρχηγού του Οίκου Ράλλη, που δεν έπαυσε ποτέ να τον περιβάλλει με ιδιαίτερη εκτίμηση.*123

Σημειώσεις 1. Σποραδικά μόνο έχουν εμφανιστεί μεμονωμένες επιστολές, όπως στο δημοσίευμα «Ανέκδοτα γράμματα», Νέα Εστία, ΙΖ', (1935α), ασ. 399-400.

2. Για την Έδρα Κοραή και τη βιβλιοθήκη Burrows βλ. S. Fassoulakis, «Byzantine and Modern Greek Studies in London», Balkan Studies, 1Γ (1972) σ.σ. 160-162.

3. Ο Γιάννης Ψυχάρης είχε πεθάνει ένα χρόνο πριν, το 1929.

αφιερωμα/21

Ε. Κριαράς

Αλέξαντρος Πάλλης, αγωνιστής και κήρυκας του δημοτικισμού1 της Ρωμιοσύνης η ψυχή που σα γερή χωριάτα πάντα σ’ ακλούθαγε πιστή στη μακρινή σου στράτα

Ο αγωνιστής με τη μετάφραση,

(Μυρτιώτισσα, Στον Πάλλη, 1929)

το κήρυγμα και τη διδασκαλία. α Η Ιλιάδα ^ π 'ί στιΊ του Πάλλη στο δημοτικισμό και η α. ια α. οναπτ^ σσει γ ΐα το κ[νημα διατρανώνεται με

αγωνιστικότητά του που την απόφασή του να μ ε­ ταφράσει στη νέα γλώσσα την Ιλιάδα του Ομήρου.2 Δεν πέρασε πράγματι πολύς καιρός από τότε που πίστεψε στην αλήθεια του δημοτικισμού και αρχίζει να πραγ­ ματοποιεί τη φιλοδοξία του. Δεν ήταν από φιλολογική άποψη απαράσκευος για ένα τέτοιο εγχείρημα. Εδώ και χρόνια έχει ασχοληθεί με την «Αντιγόνη» του Σοφο­ κλή και η εργασία του αυτή είχε επαινεθεί από τους αρμοδίους.3 Τη μετάφρασή του ο Πάλλης θα την αφιερώσει του «ξακουστού δασκάλου» του Ψυχάρη. Το κεί­ μενό της δεν παρουσιάστηκε στο κοινό ολοκλη­ ρωμένο, αλλά κατά τμήματα. Έ να μέρος του κειμένου δημοσιεύεται το 1892 και ένα δεύτερο το 1900 και ολοκληρωμένο το κείμενο το 1904. Με τη μεταφραστική αυτή πρωτοβουλία ο Πάλ­ λης επιδίωκε, νομίζω, πολλαπλούς σκοπούς. Θερμός κήρυκας του δημοτικισμού, ήθελε πρώτα πρώτα να αποδείξει ότι η δημοτική γλώσσα ήταν επαρκής για να αποδώσει και τα πιο αξιόλογα δημιουργήματα των αιώνων. Ζητούσε ακόμη να κάμει το ομηρικό έπος κτήμα του λαού- και για τον πρόσθετο αυτό λόγο δεν μπορούσε παρά να χρησιμοποιήσει το γνησιότερο λαϊκό γλωσσικό ιδίωμα. Ό ταν στα 1892 κυκλοφόρησαν οι έξι πρώτες ραψωδίες της Ιλιάδας, ο Παλαμάς χαρακτήρισε με μεγάλη επιτυχία και τον ίδιο το μεταφραστή και τη μετάφρασή του, όπως επίσης αξιολόγησε με ακρίβεια σε γενικότατες βέβαια γραμμές τη μεταφραστική του επιδίωξη. Το μεταφραστή τον είδε «ακρότατον χυδαϊστήν» χρησιμοποιώντας,

όπως έγραψε, τον παλιό όρο- τον είδε ως τον «πλέον αυστηρόν, τον πλέον αδιάλλακτον, τον πλέον φανατικόν υπέρμαχον της δημοτικής καθαροεπείας», που ζητούσε να συντελέσει ώστε «να επανέλθη η ελληνική γλώσσα εις την ευθείαν οδόν, εις την μόνην οδόν της ζωής και της σωτη­ ρίας». Παράλληλα, κατά τον Παλαμά, ο Πάλλης είναι μεταξύ των δημοτικιστών «ο άνθρωπος που ολιγώτερα ωμίλησεν, αλλά και τολμηρότερα εδούλεψε δια την πραγματοποίησίν του». Πρό­ κειται, είπε, για «δουλειά που ολίγον απέχει του ηρωικού». Είναι έργο «με χαρακτήρα και με αρ­ μονίαν». Η δημοτική απλότητα και η ομοιογέ­ νειά του οφείλονται και στη δύναμη της ζωντα­ νής γλώσσας, αλλά «κατά μέγα μέρος εις του μεταφραστού την γλωσσοπλαστικήν πρωτοβουλίαν και την τολμηροτάτην ενέργειαν». Υπογράμμισε ότι η ψυχή του Πάλλη είναι «λαϊκωτάτη και ειλικρινεστάτη» και ότι ακόμη το διαβήτη που χρη­ σιμοποίησε τον διεύθυνε όχι χέρι γεωμέτρη, αλ­ λά ιδιοφυία ποιητή. Όμως - και εδώ διατυπώ­ νεται η βασική όσο και δικαιολογημένη αντίρρη­ ση του Παλαμά: ότι εκεί που ο Πάλλης δείχνει

22/αφιερωμα τη δύναμη της θέλησης του, εκεί «έγκεινται τα τρωτά μέρη της μεταφράσεώς του». Το έργο του είναι «κάτι παραπάνω από παράφρασιν»; Το αρχαίο κείμενο μετασχηματίστηκε σε γνήσιο «νεοδημοτικό» ποίημα. Υποστήριζε μάλιστα ο Παλαμάς ότι με τους μετασχηματισμούς που πραγματοποίησε ο Πάλλης των αρχαίων ομηρι­ κών ονομάτων (Λενιώ, Λυσσέας, Φτολεμαίος, Βρυμέδος, Μενέλας, κλπ.) παρέχει στο αρχικό «μεγαλείον» του Ομήρου «μορφήν κάπως αλλόκοτον». «Παρά πάντα ταύτα, καταλήγει, η Ιλιάδα του κ. Πάλλη είναι φιλολογικόν έργον μεγά­ λης σημασίας».4 Ο Πάλλης αντιμετώπισε κατά καιρούς την άδικη κριτική των συγχρόνων του καθώς ξετυλί­ γονταν οι αγώνες του υπέρ του δημοτικιστικού κινήματος. Ο Παλαμάς στα 19005 παρατηρούσε: «αν εξαιρέσουμε κάποια μετρημένα συμπαθητι­ κά λόγια ενός ή δύο το πολύ φύλλων, ως την ώρα σ’ ελληνική γλώσσα όχι κριτικό, μα κ’ έν’ απλό άρθρο για τη μεγάλη εργασία του Πάλλη κανένα δεν έγινε». Ο Παλαμάς ύμνησε και εγκωμίασε τον Πάλλη και στο πεζό και με το στίχο του. Δεν τον ξέχασε βέβαια γράφοντας τους «Πατέρες»:7 Και με των Ιλιάδων και με των Τετραβάγγελων το φως ο Πάλλης ψάλτης. Σ’ αυτόν αφιερώνει και τη «Φλογέρα του Βασι­ λιά» μνημονεύοντας τους «αψεγάδιαστους στί­ χους της Ιλιάδας».8 Και πάλι θα τον τραγουδήσει υπαινισσόμενος την Ιλιάδα του :9 μες στο μεγάλο πατρικό ποτήρι τ ’ αστόλιστο, τ’ απλό και το γερό μας έφερες τ ’ αθάνατο νερό ταξιόεντής απ’ την πηγή του Ομήρου. Για τον Παλαμά ο Πάλλης είναι ο «ηρωικός μεταφραστής της Ιλιάδας».19 Με μια τέτοια με­ τάφραση «και οι Όμηροι όλοι από αφηρημένες οντότητες, από αρχαίοι τάφοι, από κιτρινισμένα και κολοβωμένα αγάλματα παίρνουνε σάρκα, αί­ μα, χρώμα, φωνή».11 Και όμως όταν γράφει στον Πάλλη στις 17 Ιουλ. 1904,12 δεν έχει ακόμη λάβει τυπωμένη ολόκληρη την Ιλιάδα, «το μέγα κατόρ­ θωμα», όπως του γράφει, συνεχίζοντας: «Ακόμη βουίζουνε στ’ αφτιά μου τα ηρωικά λυσσομανητά του Αχιλλέα και οι σκουσμοί της Αντρομά­ χης. Ύστερ’ από χιλιάδες χρόνια ξαναζωντανε­ μένο το λαχτάρισμα που θά ’δίνε ο Όμηρος». Λαβαίνει το ανίτυπο, καθώς πληροφορούμα­ στε,13 μέσω του Δήμη Πετροκόκκινου (18601941). «Ο Πετροκόκκινος, γράφει στον Πάλλη, μου έφερε την Ιλιάδα λαμπροντυμένη, καθώς της πρέπει. Μου θύμισε το κουτί το πολύτιμο του

Μεγάλου Αλεξάνδρου που το αναφέρει - δεν ξέ­ ρω αν καλοθυμάμαι - ο Πλούταρχος, το κουτί το πολύτιμο που δεν έκρινεν άξιο να μένει μέσα του παρά η Ιλιάδα. Δεν ξέρω σε τι κουτί είναι άξια να βαλθεί η δική σου μα πρωτ’ απ’όλα της αξίζει να μεγαλοφωνηθεί και να διαλαληθεί στα τετρα­ πέρατα της Ρωμιοσύνης. Έτσι ξαναζούν οι αρ­ χαίοι κ’ έτσι δουλεύουν τα έθνη που θέλουνε να κάνουνε δικούς τους τους αρχαίους. Μας τον έφερες τόσο κοντά τον Ολύμπιον αυτόν Ό μηροκ’ ύστερα μας δείχνεις πως και η ίδια η ψυχή μας η νέα δε βρίσκεται τόσο μακριά από τους πα­ λιούς. Η «Ακρόπολη» την ονόμασε καλά τη με­ τάφραση: αρματολή. Είναι βέβαια ωραία και ηρωική». Στην ενθουσιαστική του έξαρση ο Πα­ λαμάς έδωσε έκφραση στις αντικειμενικές διαπι­ στώσεις που κάνομε με την επαφή μας με τη με­ τάφραση - άσχετα από τις αντιρρήσεις που θα είχε κανείς για την ιδεολογική προϋπόθεση από την οποία ξεκίνησε η μετάφραση. Και πάλι τη μετάφραση της Ιλιάδας τη χαρακτηρίζει14«εμπνευσμένη» και «κλασική», γιατί ο Πάλλης ξέρει πώς «ανασταίνονται οι νεκροί». Ξέρομε ότι ο Παλαμάς ετοίμαζε 15μελέτη για την Ιλιάδα, που θα της έδινε τον τίτλο: «Ο γυρισμός του Ομή­ ρου». Τελικά δημοσίεψε στα κατόπιν χρόνια (1924) άρθρο σχετικό στην εφημερίδα «Ελεύθε­ ρος Λόγος».16 Σε άλλη ευκαιρία, όταν ο Πάλλης τον παρο­ τρύνει να τυπώσει το «Δωδεκάλογο», που ήξερε τμήματά του δημοσιευμένα στο «Νουμά», θα χα­ ρακτηρίσει τον Πάλλη «έναν μεγάλο της εθνικής προκοπής και των γραμμάτων φίλο και δουλευτή».17Πιστεύει επίσης γι’ αυτόν18ότι είναι «ένας από κείνους που -δε θέλω τώρα να πω αν παρά­ τολμα ή στοχαστικά- δούλεψε για να ξανάψει και απ’ άκρη σ’ άκρη του ρωμαίικου ο πόλεμος που πολεμά από αιώνες τώρα ο αιώνιος Λογιό­ τατος με τον αιώνιο Ποιητή». Το θαυμασμό του για τον Πάλλη θα βρει και αργότερα (Μάρτ. 1912) ευκαιρία να τον εκφράσει: «Ο Πάλλης είναι σωστό κριτικό μυαλό-19 χώνεται μέσα στις λεπτομέρειες- η κριτική του κειμένου είναι το στοιχείο του, ζητά το λόγο και το γιατί και των ελάχιστων- όλα τα ξεψαχνίζειμια φορά ζητώντας μου κάποιες πληροφορίες για τον Πρώτο Λόγο του «Δωδεκάλογου του Γύ­ φτου» και ρωτώντας με τι θα πει τούτο και πώς εκείνο με ανάγκασε να προσέξω στα δικά μου πιο πολύ και να αυτοκριθώ θέλοντας μη θέλον­ τας».20 Πολλά χρόνια αργότερα το 1922 θα τον πει πάλι πρωτοκάθεδρο, σεβάσμιο, ηρωικό συμμα­ χητή. Και αργότερα (1935), όταν δε θα θυμάται ευχάριστα τον Ψυχάρη, μετά τη γνωστή ρήξη τους, θα χαρακτηρίσει τον Πάλλη έναν «από τους αρχηγούς και από τους καθοδηγούς του δη­ μοτικισμού, το σημαντικότερο».22

αφιερωμα/23 Ο Ψυχάρης δημοσιεύει23 άρθρο για τον Πάλλη όπου παρατηρεί ότι ο Πάλλης την Ιλιάδα την προόριζε να διαβαστεί από ένα πλατύτερο κοινό και να γίνει κτήμα του λαού. Όμως οι συνθήκες της εποχής, πνευματικές και άλλες, δε βοηθού­ σαν ώστε να πραγματοποιηθεί ένα τέτοιο ιδανι­ κό. Το άρθρο αυτό, που δημοσιεύτηκε λίγον και­ ρό μετά την κυκλοφόρηση του δεύτερου μέρους της μετάφρασης της Ιλιάδας, υπογράμμιζε τις μεγάλες αρετές της μετάφρασης, σημείωνε όμως και ορισμένα μειονεκτήματά της. Παρατηρούσε βέβαια24ότι για να καταλάβομε την ιδιοφυία του μεταφραστή χρειάζεται κάποια γνωριμία μας με την αρχαιότητα, κάποια γνώση των ομηρικών μικρολεπτομερειών. Σημειώνει ο Ψυχάρης τα πραγματικά μεταφραστικά ευρήματα του Πάλλη, την εξαίρετη ικανότητά του στην κατασκευή νέων σύνθετων λέξεων. Όμως δεν παραλείπει και να διατυπώσει δύο αντιρρήσεις. Πρόκειται για ορισμένες ορθογραφικές καινοτομίες του Πάλλη ή ορισμένες συντηρητικότητές του· όμως αυτές θα μας απασχολήσουν στον οικείο χώρο της μελέτης αυτής, όπου θα γίνει λόγος για τη στάση του Πάλλη απέναντι στο νεοελληνικό ορ­ θογραφικό πρόβλημα. Αντιρρήσεις διατυπώνει ο Ψυχάρης και σε σχέση με το χώρο της φωνητι­ κής, ακόμη και του λεξιλογίου. Έχει ενδιαφέρον να έχομε υπόψη μας εκείνο που σημειώνει επίσης ο Ψυχάρης: ότι είναι αδιάλλακτος δημοτικιστής· σε όλες τις περιπτώσεις προτιμά τους τύπους που κατά κάποιο τρόπο είναι οι πιο γνήσια λαϊ­ κοί, τις περισσότερες φορές ιδιωματικοί με μια φωνητική συχνά σπάνια και αμφίβολη. Φοβού­ μαι, συνεχίζει ο Ψυχάρης, μήπως σ’ αυτή την αναζήτηση υπάρχει κάτι από την ψυχολογία των αρχαϊστών του είδους του Κόντου, που πριν από κάμποσα χρόνια ξέθαβαν ευχαρίστως χαρακτη­ ριστικά του αττικισμού για να μπορούν να λένε στους έκπληκτους αμαθείς: «Τα καλά ελληνικά αυτά είναι!:. Γράφει δηλαδή καμιά φορά αίμας, στόμας, βάρτε (αντί «βάλτε»), αδρέφι, πελιστέρια (αντί «περιστέρια»), χλίψη (αντί «θλίψη»); κλπ. Διαπιστώνει ακόμη ο Ψυχάρης ότι οι άκρα­ τοι δημοτικισμοί του σοκάρουν τον αναγνώστη μαζί με τα Λενιώ και Λνσσέας, που τόσο πρόθυ­ μα μεταχειρίζεται. Και ο Ψυχάρης στην περί­ πτωση αυτή μιλά πολύ λογικά όταν αποφαίνεται ότι «δεν είναι σωστό να ξυπάζομε τον αναγνώ­ στη-και τους καλοδιάθετους ανθρώπους- χωρίς ιδιαίτερο λόγο και δεν ταιριάζει να τα ζητούμε όλα μονομιάς σε μια σημαντική μεταρρύθμιση σαν αυτή που ζητεί να δημιουργήσει μια λογοτε­ χνική γλώσσα αληθινά μοντέρνα στην Ελλά­ δα.»25 Παράλληλα ο Ψυχάρης δεν επιδοκίμαζε την τακτική του Πάλλη καθώς πρότεινε διορθώ­ σεις στο κείμενο της Ιλιάδας· διορθώσεις που δεν τις είχε επιδοκιμάσει ούτε ο βυζαντινολόγος Η. Gelzer κρίνοντας το έργο του.26 Όμως είναι

γλώσσα είναι πρόσφορη όχι μόνο για τη λογοτε­ χνία, αλλά και για φιλολογικές συζητήσεις ακό­ μη. Ο Ψυχάρης θα αφιερώσει στον Πάλλη και άλλο συντομότερο δημοσίευμα: «Homere en grec modeme». Στα 1905 η association pour Γ encouragement des etudes grecques en France ύστερα από ενέργειες του Ψυχάρη απονέμει το βραβείο Ζάππα στην Ιλίάδα του Πάλλη. Ο Αν. Hauvette, που σύνταξε την εισήγηση για τη βράβευση, υπο­ γράμμισε τούς πολλαπλούς αναχρονισμούς της μετάφρασης· μιας μετάφρασης που εκλαΐκευσε το κείμενο στην πρώτη της μορφή (αργότερα με­ ρικοί από τους αναχρονισμούς αυτούς απομα­ κρύνθηκαν). Ακόμη σημειώνονται από τον κριτή και ορισμένες ανακρίβειες. Αρνητικός επίσης εί­ ναι ο Hauvette και για τη γλώσσα της μετάφρα­ σης. Κατ’ αρχήν τη δέχεται ο κριτής, χωρίς όμως και να επιδοκιμάζει τη χρησιμοποίηση όρων και τύπων που τους θεωρεί ακατανόητους από τον κοινό Έλληνα. Ακόμη δεν τον βρίσκουν σύμφω­ νο και οι ορθογραφικές ιδιοτυπίες της μετάφρα­ σης. Βρίσκει όμως στο νεοελληνικό κείμενο και δύναμη και αλήθεια στην παρουσίαση των ισχυ­ ρότερων και των λεπτότερων αισθημάτων της ανθρώπινης ψυχής. Εξαίρονται ακόμη η γεμάτη χρώμα και γραφικότητα γλώσσα του κειμένου, καθώς και η ευλυγισία των σύνθετων λέξεων που

24/αφιερωμα πλάθονται θυμίζουν καμιά φορά την ίδια την τε­ λειότητα του αρχαίου κειμένου.28 Ο Γερμανός καθηγητής στο Marburg, Albert Thumb (1865-1915) υπογραμμίζει (1905) τα δια­ φορετικά μέσα που χρησιμοποίησε ο Πάλλης σε σύγκριση με εκείνα του Ψυχάρη για να δείξει τη Hoffahigkeit της μητρικής του γλώσσας. Το έδει­ ξε και με τη μετάφραση των Ευαγγελίων και με τη μετάφραση του Ομήρου και της εισαγωγής του Καντ στο έργο του «Κριτική του άδολου λο­ γισμού». Έχοντας τώρα υπόψη του ο Γερμανός καθηγητής το ολοκληρωμένο και οριστικό κείμε­ νο της μετάφρασης της Ιλιάδας ευχαρίστως δια­ τυπώνει και τις βελτιώσεις στα προδημοσιευμένα τμήματά της. Εξαιρεί και αυτός τη δύναμη με την οποία αποδόθηκαν τα ομηρικά επίθετα. Και καταλήγει αποκλείοντας ότι θα μπορούσε κανείς στην καθαρεύουσα να αποδώσει τη δύναμη των αισθημάτων, που βρίσκουν άμεση ανταπόκριση μέσα στη δημοτική γλώσσα.29 Ο Ιταλός καθηγητής Ρ.Ε. Pavolini (1905) δεν ενοχλείται τόσο από το γεγονός ότι η μετάφραση θυμίζει νεοελληνικά δημοτικά τραγούδια. Επι­ δοκιμάζεται επίσης η τακτική που ακολούθησε ο μεταφραστής στη μεταφορά των ομηρικών επιθέ­ των, ακόμα και όταν η απόδοση δεν είναι από­ λυτα πιστή, όμως διαφορετικά επιτυχημένη. Και τελικά εύχεται ο Pavolini το νέο κείμενο να απο­ δείξει ότι η δύναμη, η χάρη και η γλυκύτητα της γλώσσας του Ομήρου και του Πλάτωνα ξανα­ ζούν μόνο μέσα στη γλώσσα του ελληνικού λαού.39 Ο Γερμανός καθηγητής Karl Brugmann, που μελέτησε το θέμα της «Γραφής και δημοτικής και το γλωσσικό ζήτημα στην Ελλάδα», συμφωνεί στην ουσία με τον Κάρολο Krumbacher3^ προς τις απόψεις που διατύπωνε ο τελευταίος αυτός μελετητής στο βιβλίο του «Das Problem der neugriechischen Schriftsprache».32 Δε συμφωνεί ο Brugmann, όπως δε συμφωνεί ούτε ο Krumbacher, με τη «θεωρία των ριζοσπαστών από τους προοδευτικούς (καθώς του Ψυχάρη, του Πάλλη και λοιπών) που άρον άρον ξεγράφουν την κα­ θαρεύουσα... και στον τόπο της θρονιάζουν άλ­ λη, αγνή δημοτική».33Πιστεύει πολύ σωστά ο Γερμανός μελετητής ότι «χρειάζεται κάποιος συμβιβασμός»: Να γίνουν δεκτά φθογγολογικά, τυπολογικά και κυρίως συντακτικά στοιχεία της ζωντανής γλώσσας. Συμπληρώνει όμως ότι «στο γιόμισμα... με τα καθέκαστα, μάλιστα ως προς το λεξιλογικό θησαυρό, δεν πρέπει η διανοητική δουλειά που ξοδιάστηκε κΓ αποθηκεύτηκε στην καθαρεύουσα να μείνει άχρηστη».34Αυτά βέβαια αφορούν γενικότερα τους άκρους δημοτικιστές της εποχής που έγραφε ο Brugmann, όμως έμμε­ σα με τα λόγια του κρίνεται η ίδια η γλώσσα του Πάλλη καθώς φανερώνεται στα μεταφραστικά και τα άλλα δημοσιεύματά του.

β. Τα Ευαγγέλια. Αγωνιστική διάθεση υπέρ του δημοτικισμού δηλώνει και η απόφαση του Πάλλη (1899) να μεταφράσει τα Ευαγγέλια. Ο Ψυχάρης είχε τότε ανησυχήσει και έβαλε τα δυνατά του να αποτρέψει τον Πάλ­ λη απ’ αυτή την ενέργεια.35 «Εννοείται, προτού το δημοσιέψει στην «Ακρόπολη» τίποτα δεν του είπα, γιατί, συνεχίζει ο Ψυχάρης,36 που να το υποψιαστώ πως για μια τέτοια μετάφραση θα γι­ νότανε τέτοιο κακό». Ό ταν όμως ο Ψυχάρης κα­ ταλαβαίνει τη σοβαρότητα του ζητήματος που δημιουργήθηκε, παρακαλεί τον Πάλλη να μην εξακολουθήσει, κΓ αυτό γιατί δεν ήθελε στο ζή­ τημα το γλωσσικό να ανακατέψει θρησκευτικά ζητήματα.37 Αργότερα ο Ψυχάρης38 θα μετανοή­ σει για τη στάση του εκείνη. Έπαιζε, καθώς ομολογεί, το ρόλο του φρόνιμου ανθρώπου χω­ ρίς να συλλογίζεται ότι «η φρονιμάδα συχνά λο­ γική δεν έχει». «Μια ιδέα φανερώνει τη δύναμή της, όταν ίσια ίσια τα πράματα παίρνουνε δρόμο που μήτε τόνε πρόβλεψε ο πρώτος εργάτης». Πάντως τότε (1901) αναγκάζεται από τα πράγ­ ματα να δημοσιέψει άρθρο στη Gazette de Lau­ sanne (7.12.1901) για να υποστηρίξει το μετα­ φραστή των Ευαγγελίων, αφού για κείνον -το επαναλαμβάνει πάλι- σ’ αυτή τη μετάφραση υπάρχουν ευρήματα που προέρχονται από μια ιδιοφυία. Θα υποστηρίξει ακόμη ότι ο Πάλλης είναι από τους ανθρώπους που στην Ευρώπη τι­ μούν στο μεγαλύτερο βαθμό την Ελλάδα. Πι­ στεύει μάλιστα παράλληλα πως το ζήτημα με τις ταραχές που δημιουργήθηκαν πρέπει να θεωρη­ θεί κερδισμένο «αν όχι σήμερις, αύριο δίχως άλ­ λο».39 Γιατί πράγματι η δημοσίευση της μετά­ φρασης στην «Ακρόπολιν» έδωσε αφορμή να επιτεθούν κατά του Πάλλη και οι εφημερίδες της Αθήνας και οι εφημερίδες της Πόλης (στην Πόλη ιδίως η κατεξοχήν πολέμια του δημοτικισμού «Ταχυδρόμος» - 26.9.1901). Τον κατηγορούσαν, ανάμεσα στα άλλα, ότι ζώντας μακριά από την Ελλάδα δεν αισθανόταν τον Ελληνισμό και ότι η αθεϊστική ιδεολογία και οι εχθροί του Ελληνι­ σμού είχαν υποκινήσει τη μετάφραση του Ευαγ­ γελίου. Επακολούθησαν στην Αθήνα οχλοκρατι­ κά γεγονότα που πήραν την ονομασία «Ευαγγε­ λικά». Τη μετάφραση των Ευαγγελίων-τη χαρα­ κτηρίζει η «Πινακοθήκη» «ακατάληπτον κωμι­ κόν γλωσσικόν κατασκεύασμα».40 Περιγραφή σκηνής από τα γεγονότα αυτά μας δίνει αυτόπτης μάρτυρας της εποχής, ο φοιτητής Μανόλης Τριανταφυλλίδης. «Ένα φθινοπωριάτικο πρωι­ νό του 1901, γράφει,41 το πανεπιστημιακό μάθη­ μα της γενικής γλωσσικής του Χατζιδάκι κόβον­ ταν απότομα, καθώς φαίνεται ακόμη από τις φοιτητικές μου σημειώσεις. Σπούσαν τα παρά­ θυρα μέσα σε φωνές και ουρλιάσματα, η κλειστή πόρτα άνοιγε με τη βία και μια διαδήλωση φοι­ τητική, ξεκινημένη από τη Νομική Σχολή, συνέ-

αφιερωμα/25 χιζε τη θριαμβευτική πορεία της προς τα γρα­ φεία μιας εφημερίδας. Η εξαγριωμένη φοιτητική νεολαία αξίωνε να διακόψει η «Ακρόπολη» τη μετάφραση των Ευαγγελίων του Πάλλη, που δη­ μοσίευε, και ν’ αφορεστεί κάθε μετάφραση και κάθε ακόμη αναγνώστης της». Τα γεγονότα που ακολούθησαν είναι αληθινά τραγικά. Οι φοιτητές καταλαμβάνουν το πανεπιστήμιο, δια­ δόσεις για πανσλαβιστικές ενέργειες, για κίνδυ­ νο της θρησκευτικής ενότητας, απαγορεύεται η κυκλοφορία των μεταφράσεων του Ευαγγελίου, συλλαλητήρια και γενική αναστάτωση. Ο αρχιε­ πίσκοπος εκδίδει αφοριστικές εγκυκλίους, αιμα­ τοχυσία που οδηγεί και στην παραίτηση του μη­ τροπολίτη Αθηνών, της κυβέρνησης Θεοτόκη. 3 Τότε είναι που ιδρύθηκε και ο «Σύλλογος της υπέρ των πατρίων αμύνης» με τη δυναμική αντιδραστικότητα του καθηγητή Γεώργιου Μιστριώτη. Όργανο του συλλόγου ήταν το περιοδικό «Τα Πάτρια» (1902-1916) με διευθυντή το λόγιο και λογοτέχνη Ιωάννη Δαμβέργη. Όμως ακούγονται και φωνές μετριοπαθέστε­ ρες· όταν λ.χ. γράφει για το θέμα στην «Ακρόπολιν» ο Μιχαήλ Γαλανός, γραμματέας θρησκευτι­ κού συλλόγου, που είχε δηλώσει σε συντάκτη της «Ακροπόλεως» (1.11.1901) ότι «ο ελληνικός λαός αγοράζει εννέα αντίτυπα μεταφράσεως και έν πρωτότυπον. Αυτό δε βεβαιώνουν και οι απολο­ γισμοί της προτεσταντικής Βιβλικής Εται­ ρείας».44 Φυσικά, ο Ψυχάρης δε συμφώνησε με τους δημοσιογράφους της Αθήνας και της Πό­ λης. Το μόνο που παρατηρεί είναι ότι «υπερβο­ λικές στου Πάλλη τη μετάφραση θα πούμε πως είναι μόνο μερικές λέξεις». Είναι γνωστό ότι τότε πρόβαλε το ζήτημα αφορισμού. Στη διακήρυξη της Ιεράς Συνόδου διαβάζομε: «κοινή ψήφψ και γνώμη απεφηνάμεθα όπως τούντεύθεν απαγορεύηται πάσα εις νεώτερον ελληνικόν ιδίωμα κατά λέξιν μετάφρασις της τε αγίας Γραφής καθόλου και του Ιερού Ευαγγελίου ιδίςί». Ο Ψυχάρης αποφασίζει τότε να απευθυνθεί στον οικουμενικό πατριάρχη ζη­ τώντας (τάχα) να του ξεκαθαρίσει το αν απαγο­ ρεύεται κάθε μετάφραση της Καινής Διαθήκης σε απλούστερη γλώσσα, γιατί και το ίδιο το κεί­ μενο της Καινής Διαθήκης κατά τόπους μετα­ φράζει εβραϊκές εκφράσεις. Το γράμμα στέλνε­ ται στις 17 Δεκεμβρίου 1901 και ο οικουμενικός πατριάρχης απαντά στις 18 Ιανουάριου 1902 χω­ ρίς να δίνει συγκεκριμένη απάντηση στο ερώτη­ μα και την απορία.45 Τον Πάλλη θα τον υπερα­ σπιστεί ο Ψυχάρης και αργότερα (1903) με άρ­ θρο που του ζήτησε το περιοδικό «Παναθήναια».46 Συνοψίζοντας τις απόψεις του στο σύντομο άρθρο του με αφορμή το θάνατο του Πάλλη (1935) ο Παλαμάς χαρακτηρίζει τον Πάλλη «από τους αρχηγούς και τους καθοδηγούς το σημαντι­

κότερο». Όμως προβάλλει και την αντίρρηση σχετικά με τη μαχητικότητα των ποιημάτων του «Ταμπουρά και Κόπανου». «Ο Κόπανος, παρα­ τηρεί, μεταχειρισμένος από τη σατιρική ορμή την αποκλειστική, που συχνά είναι τα χτυπήματά του τυφλά, κινεί την προσοχή και το ενδιαφέρον των αδιάλλαχτων και μονοκόμματων οπαδών του δημοτικισμού- όχι όμως κ’ εκείνων (σ’ αυ­ τούς τώρα ανήκει ο Παλαμάς) που δε λησμονούν πως και ο δημοτικισμός λόγος είναι, υπέρτατη ευγένεια και στο νου και στα χέρια των όσων σο­ φά και περίτεχνα ξέρουν ή θέλουν να τον εφαρ­ μόσουν». Ο Πάλλης υπήρξε μαχητής σταθερός και επί­ μονος των δημοτικιστικών ιδεών. Την επικράτη­ σή τους την πίστεψε πάντοτε βασική προϋπόθε­ ση για την πρόοδο του Έθνους. Όλες οι λογοτε­ χνικές του επιδόσεις συνδέονται άμεσα με το ιδεολογικό του κήρυγμα. Συχνά έβγαινε στον αγώνα ακούσια παραμερίζοντας τη δεσπόζουσα μορφή του δασκάλου του. «Στα Βαγγελικά πήγε μπροστά ο στρατιώτης, ακολούθησε από ανάγκη ° οφχηϊός» έγραφε ο Ψυχάρης.4' Ο αγώνας του αυτός τον οδηγούσε συχνά σε διαφωνίες με τον Ψυχάρη, που εκτιμώντας τις αρετές και τα προ­ σόντα του του αναγνώριζε το δικαίωμα της δια­ φωνίας! «Μήπως τάχα δεν έχει το δικαίωμα ή ο Πάλλης ή όποιος άλλος να μη συφωνά μαζί μου απάνω σ’ έναν απόστροφο κι’ όμως να μείνουμε πάντα ενωμένοι στον αγώνα; Σίγουρο πως το

26/αφιερωμα ’χει το δικαίωμα και σίγουρο πως με μια κουβέν­ τα γλωσσολογική δε χαλά η φιλία».4* Τη συμβο­ λή του Πάλλη στον αγώνα και την πρόοδο του θέματος την αναγνώριζε πρώτος ο Ψυχάρης. Ο Πάλλης είχε ταράξει ξανά τα νερά του τέλματος. Ο Ψυχάρης έβλεπε ότι με τον αγώνα του Πάλλη το θέμα προκαλούσε το πανελλήνιο ενδιαφέρον, ο αριθμός των οπαδών μεγάλωνε παρά τους διωγμούς και τις επιθέσεις. Αυτό οφείλονταν στον Πάλλη. Τέτοια ήταν κατά του Ψυχάρη η κατακραυγή του αθηναϊκού τύπου που, κατά τον πνευματώδη λόγο του Ψυχάρη, ορισμένες εφημερίδες «δεν τυπώνανε Ψ κεφαλαίο μήπως θαρρέψει ο κόσμος πως για μένα ο λόγος».49 Τώ­ ρα όσοι αναφέρουν το όνομα του Ψυχάρη το συ­ νοδεύουν με το όνομα του Πάλλη. Είναι λόγια του Ψυχάρη τα παρακάτω: «Τώρα (1906) βλέ­ πουμε ονόματα δυο αύριο θα δούμε τρία. Και τόντις με τον Πάλλη και με τον Ψυχάρη βάζουνε πια και τον Παλαμά».50 Παραλείποντας κανείς τις κρίσεις καθαρολό­ γων λογίων, που το περιεχόμενό τους το μαντεύ­ ει ο αναγνώστης, σημειώνω ότι ο Krumbacher,’1 αποδοκίμασε το ότι δημοσιεύτηκε η μετάφραση σε καθημερινή εφημερίδα· ρτι η μετάφραση, μο­ λονότι παραστατική και καρπός επίμονης πνευ­ ματικής προσπάθειας, μεταφράζει καμιά φορά δημοτικότερα απ’ όσο χρειάζεται και κακόηχα.

γ. Ο Θουκυδίδης Κναι φανερός Q λόγος για και μικρότερες τον οπο(0 0 Πάλλης επιχειμεταφράσεις. ρεί να μεταφράσει και Θου­ κυδίδη. Του αρέσουν τα μεγάλα, τα επικίνδυνα εγχειρήματα. Σωστά παρατηρεί ο Θρασύβουλος Σταύρου52 ότι οδηγήθηκε προς τον αρχαίο ιστο­ ρικό, γιατί το κείμενό του «παρουσιάζει τη μεγα­ λύτερη αντίσταση σε κάθε ανάλυση», ζητούσε να μεταφράσει τη «φράση την τόσο στριφνή και στριμμένη πολλές φορές». Ο ίδιος λόγος τον οδηγεί και στα Ευαγγέλια. Είναι χαρακτηριστι­ κά όσα γράφει στο Μένο Φιλήντα στις 3 Αυγούστου 1905, εποχή που μετάφραζε τον Αθηναίο ιστοριογράφο: «Αυτός ο Θουκυδίδης με λειώνει και δε μ’ αφήνει στιγμή -ο σκύλος ο μεγάλος, ο δυνατός, το λιοντάρι! Μα θα ωφελήσει την Ιδεούλα, να δεις».53 Ο Παλαμάς -για να ξαναγυρίσω σ’ αυτόνέχοντας διαβάσει τη μετάφραση του πρώτου βι­ βλίου του Θουκυδίδη από τον Πάλλη του γρά­ φει54 πως «βλέπει την εποχή του Θουκυδίδη να παρουσιάζει πολλές αναλογίες με τη δική μας τη γλωσσική κατάσταση και δίνει αφορμή λαμπρή σ’ ένα μεταφραστή με πνοή δημιουργική να μας ξαναδείξει τη δύναμή του». «Αμέ ο Κάντιος;» θα του πει σε άλλη ευκαιρία-55 «τι μεγαλοφάνταστη προσπάθεια όσο κι’ αν έμεινε δοκιμή».

Αν ο Πάλλης αποφασίζει να μεταφράσει και αστρονομικά κείμενα, το κάνει βέβαια με σκο­ πούς καθαρά διαφωτιστικούς. Το 1901 μεταφρά­ ζει από τα αγγλικά αστρονομικό κείμενο, που μάλιστα ο Ψυχάρης θαυμάζει τη γλώσσα της με­ τάφρασής του, γιατί τη χαρακτηρίζει «μια κρυ­ στάλλινη διαύγεια».56

δ. Σάτιρά και q πάλλης επιστρατεύει τη σαπολεμική. τιρική του διάθεση, τη σατιρι­ κή του φλόγα για να ελέγξει και να καυτηριάσει τους αντιπάλους του δημοτικισμού. Διαβάζομε στον «Ταμπουρά και Κόπανο».”7 Περνώντας από τα σκολειά μντόφωνη αγροικώ λαλιά: ‘ΨιλήΝ κι’ οξείαΝ απαιτεί’. Κ ’ εμένα θες να μον φανεί πως κάποια φώναζε φωνή ‘Βρε τράβα τον τ ’ αφτί! Βρε τράβα τον τ ’ αφτί!’ Περνώντας από τη Βονλή58 ρητόρον ακούω φωνή σαχλή «Τιμή! σννείδησις!! πατρίς!!!». Κ’ εμένα θες να μον φανεί πως κάποια φώναζε φωνή «Βρε μούτζες δώσ’ τον τρεις! Βρε μούτζες δώσ’ τον τρεις!». Η πολεμική του Πάλλη. όπως ήταν φυσικό, απευθύνονταν συχνά κατά του Γ. Ν. Χατζιδάκι και των ομοϊδεατών του. Στα «Κούφια Καρύ­ δια»59 καταχωρίζεται δημοσίευμά του τιτλοφο­ ρούμενο «Όνισσα και Χαντζήδακις». Εδώ αντικρούει τις απόψεις του Χατζιδάκι για τον τύπο «ονισσα» (θηλυκό του «όνος») με την κατάληξη «-ισσα», αλλά με τρόπο επιθετικό. Το ίδιο επιθε­ τικός γίνεται ο Πάλλης, εκ νέου κατά του Χατζιδάκι και άλλων, μεταφράζοντας (1906) στα νέα ελληνικά τη μελέτη του Karl Brugmann «Γραφτή και δημοτική και το γλωσσικό ζήτημα στην Ελ­ λάδα.»60 Την ίδια τακτική ακολουθεί ο Πάλλης σε όλα τα άρθρα που βρίσκονται καταχωρισμένα στο παραπάνω βιβλίο του κάτω από τη γενική υποδιαίρεση «Γλωσσικά και βιβλιοκριτικά».61 Και στα καθαυτό λογοτεχνικά σατιρικά του αποδεικνύεται ο Πάλλης αδιάλλακτα μαχητικός ελέγχοντας και σατιρίζοντας πάλι τους αντιπά­ λους του (Χατζιδάκι, Μιστριώτη, Γ. Πωπ, κλπ.) όπως λ.χ. στην παρωδία «Κασίδακις ο πρασοφάγος». Χαρακτηριστικό για την τακτική που ακολουθεί είναι και τούτο: ότι παρουσιάζοντας τα πρόσωπα της μετάφρασης του «Κύκλωπα»63 σημειώνει: «Σιληνός, γέρος κασσίδακις και ψευ­ τούλης (υπαινιγμός για το Χατζιδάκι) και Κύ-

αψιερωμα/27

κλωπας γίγας με ένα μάτι κι’ ομορφιά μιστριώτικη (αναφορά στο Μιστριώτη)». Στον «Ταμπουρά και Κόπανο»64 ο Πάλλης σατιρίζει τον Κωνσταντίνο Παπαμιχαλόπουλο65 και τον Κυριακούλη Μαυρομιχάλη. Σκωπτικά τους ονοματίζει «Παπαμουχλόπουλο» και «Μουτζουρομιχάλη». Ο πρώτος (1856-1923) είχε διατελέσει υπουργός παιδείας το 1892 και στη βου­ λή αργότερα (1908) είχε επιτεθεί κατά των δημο­ τικιστών. Ο δεύτερος (1843-1916) το Φεβρουά­ ριο του 1907 με αφορμή εκπαιδευτικό νομοσχέ­ διο είχε προτείνει στη Βουλή τροπολογία για να «προστατευθούν» τα διδακτικά βιβλία από το «χυδαϊσμό». Ύστερα από αντίδραση που δημιουργήθηκε για την πρόταση ΐην αποσύρει ο Μαυρομιχάλης. Ο ίδιος πολιτευτής τον επόμενο χρόνο (1908) ζήτησε από την κυβέρνηση να γίνει στο Παρίσι διάβημα κατά της διδασκαλίας του Ψυχάρη. Ούτε όμως και τότε η πρόταση του Μαυρομιχάλη έγινε δεκτή.66 Δεν πρέπει να παραλείψω να σημειώσω ότι και στο οδοιπορικό του «Μπρουσός» (1923) ο Πάλλης ελέγχει και σατιρίζει με τον τρόπο του πρόσωπα και γεγονότα της πολιτικής και της πνευματικής μας ζωής. Σε μιαν εποχή που είναι ακόμη πρόσφατα «τα καμώματα του περιβόητου πολιτευτή», κατά την έκφραση του Πάλλη, του Δελιγιάννη, τυπώνον­ τας για πρώτη φορά τη μετάφρασή του του Θου­ κυδίδη και μιλώντας για την Ποτίδαια που «την πολιορκούσανε σφιχτά μπροστά και πίσω» έγρα­ ψε γι’ αυτήν ότι ήταν «αντάμα ντεληγιανισμένη με τα καράβια από τη θάλασσα». Στην ανατύπω­ ση το «ντεληγιανισμένη» το αντικατάστησε με το «αποκλεισμένη», δηλώνοντας ότι τότε που το

έγραψε ήταν πρόσφατες οι συμφορές από την πολιτική του Δελιγιάννη.67 Αξιοσημείωτο ακόμη είναι ότι δε χάνει καμιά ευκαιρία να μη σατιρίσει την καθαρεύουσα και τα λάθη των καθαρολόγων. Γράφοντας λ.χ. στο Φιλήντα68 υπογράφει παίζοντας: «Δικός σου πάνδα» (αντί πάντα). Ανάλογη τακτική ακολου­ θεί και στα γράμματά του προς την Πηνελόπη Δέλτα. Ο «δάσκαλος».

1°πω5 “πΑ ττ1 δημοσιευμένη αλληλο­ γραφία της Πηνελόπης Δέλτα των χρόνων 19061940 με λογίους κυρίως της εποχής της, πολλοί της έγραφαν και εκείνη τους απαντούσε συντη­ ρώντας έναν διάλογο χρησιμότατο και για κεί­ νην, που κατατοπιζόταν σε πολλά θέματα της πνευματικής ζωής, αλλά και για τους αλληλογράφους της, που έβρισκαν με τον τρόπο αυτόν την ευκαιρία να διατυπώνουν απόψεις τους πά­ νω σε θέματα της εποχής, που καταγραμμένες καθώς είναι σήμερα με την αυθορμησία του γράμματος και με την ακριβή χρονολόγησή τους μας δίνουν τη δυνατότητα να κατατοπιστούμε σε λεπτομερειακότερα ιδίως θέματα της ιστορίας της πνευματικής ζωής του τόπου. Από κείνους που αλληλογράφησαν με τη Δέλτα στα χρόνια 1906-1940 της έστειλαν τα περισσότερα γράμμα­ τα ο Εφταλιώτης, ο Τριανταφυλλίδης, ο Δελμούζος, ο Παλαμάς και ο Πάλλης. Ο τελευταίος έστειλε τριάντα τρία γράμματα. Τα γράμματα αυτά του Πάλλη ήταν από τα λιτότερα στη δια­ τύπωση, όμως πολύ ουσιαστικά στο σύντομο πε­ ριεχόμενό τους. Καθρέφτιζαν κι αυτά κατά ένα τρόπο το χαρακτήρα, την ψυχοσύνθεση του αλληλογράφου. Ο Πάλλης στα γράμματα αυτά γί­

28/αφιερωμα νεται στη Δέλτα κριτής των έργων της, αλλά και των απόψεων της. Παράλληλα ζητά και αυτός,ό­ πως και άλλοι αλληλογράφοι της, ιδίως ο Μανό­ λης Τριανταφυλλίδης, να την καθοδηγήσει στα καθέκαστα της δημοτικής και γενικότερα του γλωσσικού ζητήματος - πάντοτε με πνεύμα και με χιούμορ, που ήταν χαρακτηριστικά αξεχώρι­ στα από την ιδιοσυγκρασία του. Σ’ αυτά οπωσ­ δήποτε προβάλλει και ο αγωνιστής για το μεγάλο ζήτημα. Κρίνοντας γραφτά της Δέλτα δεν επιμέ­ νει τόσο στα τυπολογικά όσο στη «φρασεολο­ γία», κατά τη δική του ορολογία.6®«Είμαι γεν­ νημένος δάσκαλος, της γράφει στις 15 Ιανουά­ ριου 190970, και βρήκα αφορμή να δείξω την τέ­ χνη μου». Είναι εχθρός των γαλλισμών. Η Δέλτα του είχε στείλει για να το δει το χειρόγραφο του διηγήματος της «Πόνος παιδιού» και εκείνος σχολιάζοντας και την έκφραση «δε μ’ ενδιαφέ­ ρει», που τη θεωρεί γαλλισμό, της απαντά: «Εκείνο το φράγκικο (!) σας το χαρίζω. Εμένα με φτάνουν τα ρωμαίικα: δε με μέλει, δε με νοιά­ ζει, δε με κόφτει, δε μου καίγεται καρφί».71 Την πληροφορεί για το «Αδελφάτο» της Πόλης, το ιδρυμένο από το Φωτιάδη, ζητά να την ενθαρρύ­ νει προς τη συγγραφή χρήσιμων αναγνωστικών για τα παιδιά. Η μαχητικότητά του ξεχειλίζει. «Ο ρουσφετισμός παραλύει το παν» της γρά­ φει. Τι θα έχει αποτέλεσμα; Ο δυναμίτης». Απαντά σε γλωσσικές απορίες της,73 γιατί, κα­ θώς του γράφει εκείνη,74 «δυστυχώς δεν ξέρω τη γλώσσα μας, κανένας δε μας τη μαθαίνει, και έζησα πολύ λίγο στην Ελλάδα και μόνο στας Αθήνας, όπου τη γλώσσα μας δεν την ξέρουν στην κοινωνία». Την παραπέμπει γι’ αυτό ο Πάλλης σε λεξικά χρήσιμα, καταφέρεται κατά Πηνελόπη Δέλτα

του κλήρου, που είναι μια συνηθισμένη τακτική του,75 καταφέρεται κατά της αναρχίας, αλλά και κατά των «σοσιαλισμών», δε βλέπει να υπάρχει κράτος, αλλά και της κάνει και μια διαπίστωση, που είναι βαθύτερη από όσο αφήνει να φανεί η διατύπωσή της. «Σας έχουν αυτού αφανίσει οι γκουβερνάντες σας οι φραντζεζοεγκλιζογερμανίδες - μάλιστα οι φραντζέζες - και συχνά δε μι­ λάτε σα Ρωμιοί»76. Της ανακοινώνει ακόμη τις προσπάθειες που γίνονται στην Αθήνα για να ιδρυθεί ο Εκπαιδευτικός Όμιλος,77 της εξομο­ λογείται κατά κάποιο τρόπο γράφοντάς της: «Θλίβει την καρδιά, του ανθρώπουόταν βλέπει πως τα παιδιά μας αναγκάζονται να σπουδάζου­ νε σ’ άλλη κι όχι στη δική μας γλώσσα. Και τι παράδειγμα δίνουμε στο λαό! Εγώ συχνά το συλλογιούμαι και ντρέπουμαι...».78 Και τελειώνει το γράμμα του: «Μη φοβάστε το ζήτημα της ορθο­ γραφίας. Δεν έχει την παραμικρή σημασία. Ας την απλουστεύσουμε μοναχά!» Στο τελευταίο του γράμμα79 σα να καθρεφτίζει πάλι τον εαυτό του: «Ποτές δεν μπορώ να κανονίσω τα ταξίδια μου χωρίς ν’ αλλάξουν δέκα φορές. Τυχερό που μο­ νάχα ως προς τα ταξίδια ταλαντεύουμαι έτσι. Για δουλειά μου είμαι ανάποδος, πεισματάρης». Και ήταν αλήθεια! Ο Πάλλης αισθάνθηκε νωρίς την ανάγκη να βοηθήσει την παιδική ηλικία ξέροντας πόσο υστερούσε η παιδεία του λαού μας στα χρόνια του. Γι’ αυτό και στα 1889 έγραψε παιδικά τρα­ γούδια,80 που εκτιμήθηκαν ιδιαίτερα. Το ενδια­ φέρον αυτό του διαφωτισμού νεότητας και ωρί­ μων έμεινε σταθερό στον Πάλλη, καθώς το δια­ πιστώνομε και από άλλα σχετικά δημοσιεύματά του. Τα παιδευτικά και τα κοινωνικά του ενδια­ φέροντα ήταν πάντοτε ισχυρά και εκδηλώνονται κατά ποικίλους τρόπους στα γραψίματά του. Έχομε μάλιστα σχετικές μαρτυρίες και από ορι­ σμένα γράμματά του προς την Πηνελόπη Δέλτα. Πρώτα αισθάνεται την ανάγκη να κάνει ορισμέ­ νες συστάσεις στην Πηνελόπη Δέλτα, που βασι­ κό σκοπό στη συγγραφική της δραστηριότητα εί­ χε θέσει να δώσει στα παιδιά και στη νεότητα βιβλία χρήσιμα για την εθνική και την ηθική τους διαπαιδαγώγηση. Την ίδια έφεση, μολονότι δεν εκδηλώθηκε τόσο παραγωγικά, αισθανόταν και ο Πάλλης. Ιδιαίτερη ευχαρίστηση αισθάνεται να σχολιάζει διηγήματα της Δέλτα και να την ενισχύει στο δρόμο που είχε χαράξει. «Είναι πο­ λύ καλό. Πρέπει να τυπωθεί», της γράφει για τον «Πόνο παιδιού».81 «Βάζετε σωστά πράγματα στο Αναγνωστικό σας» της λέει σε άλλη περί­ πτωση.82 Άλλοτε συμφωνεί μαζί της πως τα αναγνωστικά πρέπει να συγκροτηθούν όπως εκείνη σκέπτεται.83 Ο Πάλλης ετοίιιαζε Αλφαβη­ τάριο, όμως, καθώς της γράφει, 4 «έμεινε στο ράφι». «Δεν ετοιμάζω τίποτα για αναγνωσματά­

αφιερωμα/29 ριο». Σχετικά με το Αλφαβητάριο που ετοιμάζει πληροφορεί τη Δέλτα ότι δε βάζει σ’ αυτό «πολ­ λά διηγηματάκια»· μονάχα ένα, κι αυτό ξένο, δηλ. το «Ασκημόπαπο» του Andersen.85 Για το βιβλίο της Δέλτα «Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου» της κάνει παρατηρήσεις ανάμεσα στ’ άλλα και για το πώς τελειώνει ο μύθος, γιατί «ο τέ­ λειος μύθος φαίνεται πάντα από το τέλος του».86 Το ενδιαφέρον του Πάλλη για την πρόοδο του δημοτικισμού ήταν άγρυπνο και δεν άφηνε ευ­ καιρία που του παρουσιαζόταν, καθώς ήταν οι­ κονομικά ανεξάρτητος, και χρηματικά ακόμη να ενισχύει και λογίους του τόπου μας και να διευ­ κολύνει τη δημοσίευση έργων τους βοηθώντας έτσι την πρόοδο του δημοτικιστικού κινήματος. Επιχορηγεί λ.χ. το «Νουμά»,87 αγοράζει εκατό αντίτυπα από τον «Αρχαιολόγο» του Καρκαβίτσα,88 που είναι έργο με δημοτικιστική θέση. Παρέχει επίσης χορηγίες για την έκδοση σημαν­ τικών βιβλίων του Παλαμά: της «Ασάλευτης Ζωής», του «Δωδεκάλογου του Γύφτου», της «Φλογέρας του Βασιλιά». Ενισχύει το Αδερφάτο της Πόλης για να μπορέσει να δραστηριοποιηθεί περισσότερο δημοσιεύοντας περιοδικό που θα εξυπηρετούσε την ιδέα του δημοτικισμού. Ο Πάλλης ενισχύει και τον Ψυχάρη με ενενήντα τέσσερα χρυσά φράγκα για να δημοσιεύσει κεί­ μενα του διαγωνισμού για τη γλώσσα, που προ­ κηρύσσει ο Ψυχάρης στις αρχές του αιώνα μας (1901).89 Το 1905, όταν βραβεύεται από την As­ sociation pour Γ encouragement des etudes grecques en France για τη μετάφραση της Ιλιάδας του με το Ζωγράφειο βραβείο, τα τριακόσια ογδόντα έξι γαλλικά φράγκα του βραβείου τα αφήνει στον Ψυχάρη για να εκδοθεί η Γραμματι­ κή του Φιλήντα. Στον ίδιο το Φιλήντα στα 1902 στέλνει πέντε λίρες για να τον ενισχύσει οικονο­ μικά.91 Η τακτική αυτή του Πάλλη έδωσε την αφορμή στους αντιπάλους να τον χαρακτηρίσουν «αργυραπόστολο»92 και να τον κατηγορούν ότι επιχειρούσε ταξίδια σε κέντρα του έξω Ελληνι­ σμού με την πρόθεση να εξαγοράσει εφημερίδες και οπαδούς. Σωστά έχει παρατηρήσει για τον Πάλλη ο Κ.Θ. Δημαράς93: «Έχει μονοϊδεασμό γλωσσικό: ακόμη κ’ εκεί που δεν το περιμένομε παρουσιάζεται το γλωσσικό ζήτημα»... «Αγωνί­ ζεται μ’ όλα τα μέσα, πνευματικά και υλικά για την δημοτική». Ενισχύει οικονομικά, όπως είδα­ με, και το Νουμά ο Πάλλης, όμως καμιά φορά θυμώνει με το διευθυντή του. «Ο Νουμάς πάει ομπρός, γράφει στο Φιλήντα στις 3 Αυγούστου 1905. Μα είναι λίγο στραβόξυλο ο Ταγκόπουλος, και καμιά μέρα θα τόνε στείλω απ’ όπου ήρ­ θε». Ζητήματα που είχαν δημιουργηθεί μεταξύ Ταγκόπουλου και Πάλλη υπαινίσσεται ο Παλαμάς σε γράμμα του προς τον Πάλλη της 7.2.190695. Επεμβαίνει μάλιστα ο Παλαμάς για

Αλέξ. Πάλλης, χαρακτικό του Γερ. Γρηγόρη

να διαλύσει την τυχόν παρεξήγηση, γιατί, όπως του γράφει, «το ζήτημα είναι πώς ο Νουμάς να τελεί τον προορισμό του όσο το δυνατό καλύτε­ ρα». Ο Πάλλης στάθηκε χορηγός και για το τύπωμα των τόμων του Παλαμά: «Ασάλευτη Ζωή», «Δωδεκάλογος του Γύφτου» και «Φλογέρα του Βασι­ λιά».96 Έγραφε ο Παλαμάς στον Πάλλη τον και­ ρό που τυπωνόταν η «Φλογέρα»97: «Θέλεις άμα αρχίσουν να τυπώνονται να σου στέλνω κάθε τυ­ πογραφικό φύλλο ή θα προτιμούσες να ’βλεπες μια και καλή το βιβλίο;». Έμμεσα και ευγενικά ζητά ο Παλαμάς98 τη συγκατάθεση του Πάλλη για το τύπωμα της «Ασάλευτης Ζωής». «Μα δε θέλω να τόνε δώσω σε τύπωση χωρίς τη συγκα­ τάθεσή σου. Γιατί το κάτου κάτου της γραφής μπορεί ο παράς που θα ξοδευτεί γι’ αυτά να πιάσει πιο πολύ τόπο για καμιά άλλη δουλειά, και τότε μπορεί να μένουνε τα ποιήματα. Αν όμως πρέπει κι αυτά να βγούνε, θα ’θελα να το ’ξέρα πάλι από σένα για να είμαστε εν τάξει που λένε». ς. Ο Τριανταφυλλίδης Σε άλλο κεφάλαιο της για τον Πάλλη. ευρύτερης μελέτης μου για τον Πάλλη δίνεται εικόνα των κρίσεων νεό­ τερων λογίων και λογοτεχνών που φάνηκαν με αφορμή το θάνατό του. Όμως εδώ αξίζει να δώ­ σω το χαρακτηρισμό του Μανόλη Τριανταφυλλίδη για το μεταφραστικό κατόρθωμα που είναι η Ιλιάδα. Οι παρακάτω απόψεις του Τριανταφυλλίδη

30/αφιερωμα

καθώς κρίνει το έργο του Πάλλη είναι φυσικό να βρίσκουν σήμερα σύμφωνους όλους τους ορθό­ δοξους δημοτικιστές, και τό συγγραφέα του μελετήματος τούτου επομένως, και γι’ αυτό κατα­ χωρίζονται αναλυτικότερα και συμπερασματικά στο κεφάλαιο τούτο. Ο Τριανταφυλλίδης μιλών­ τας για το έργο του κορυφαίου δημοτικιστή σε λόγο του ειπωμένο στις 27 Ιανουάριου 1937, δη­ μοσιευμένο στιτν εφημερίδα «Καθημερινή» (8.15 και 22.2.1937), χαρακτηρίζει με επιτυχία, αλλά και με πλήρη αναγνώριση τη σημασία της Ιλιάδας του Πάλλη. Αφού του καταλογίσει ορισμένα μειονεκτήματα της μετάφρασης: τον υπερβολικό συγχρονισμό, τους αναχρονισμούς και τον υπερδημοτικισμό, παρατηρεί ότι «η γλώσσα (της με­ τάφρασης), πλούσια, πλαστική, ευκολοκίνητη, τρέχει, σα να μην ήταν μετάφραση, με δύναμη, με χάρη, αντλώντας από τις πηγές της δημοτικής με μοναδική γνώση και δεξιοτεχνία γλωσσοπλα­ στική». Η απόδοση του αρχαίου κειμένου είναι «ζωντανή, δημιουργική».1®* Ο νηφάλιος μελετη­ τής του γλωσσικού ζητήματος και συνάμα θαρ­ ραλέος αγωνιστής της δημοτικιστικής ιδέας κα­ ταγράφει επιτυχημένα παράγωγα και σύνθετα που δημιούργησε ο Πάλλης είτε μεταφράζοντας τον Όμηρο, είτε μεταγλωττίζοντας το Θουκυδί­ δη, είτε μεταφέροντας στα νέα ελληνικά τον Κάντιο. Βλέπει βέβαια κάποιον πλεονασμό, κά­ ποια κατάχρηση νεόπλαστων λέξεων στο πεζογραφικό του έργο, πρωτότυπο ή μεταφραστικό. Τη νεοπλαστική αυτή τάση του Πάλλη τη δικαιο­ λογεί ιστορικά ο Τριανταφυλλίδης τοποθετώντας την μέσα σε μια «προδρομική εποχή».101 Ο Τριανταφυλλίδης102 παρ’ όλο το σεβασμό που έχει για το έργο του Πάλλη, δε δέχεται, όπως είπα και πιο πάνω, την τάση του προς τους νεο­ λογισμούς. Διαπιστώνει ότι το παράδειγμά του δε βρήκε απήχηση, γιατί ο γλωσσικός ανακαινι­ στής παραγνώριζε τη δύναμη της παράδοσης. Ιδίως ο Τριανταφυλλίδης στέκει αντίθετος προς

την ανακαίνιση των επιστημονικών όρων που επιχειρεί ο Πάλλης. Τη θεωρεί «πρόωρη, κάποτε και επικίνδυνη». Όμως προκειμένου για τη γλώσσα της ποίησης όχι μόνο γίνεται ανεκτικός απέναντι της, αλλά θα λέγαμε ότι και την επιδο­ κιμάζει. Είναι εντελώς αντίθετος μαζί του όταν ο Πάλλης οδηγείται στον εκλαϊκισμό της γλώσ­ σας. Ρητά αποδοκιμάζει τύπους όπως «κοινωνι­ κή λαλιά, ξαναμορφωτική αίρεση, συναγροικητικά».103 Επίσης καταδικάζει ο Τριανταφυλλίδης και τους λαϊκούς τύπους που χρησιμοποίησε ο Πάλλης μεταφράζοντας την Ιλιάδα και μεταπλάθοντας τα αρχαία ονόματα. Έγραψε «Λενιώ, Μενεστιάς, Βρυμέδος, Σκοτωσού» (το τελευταίο για να αποδώσει το όνομα της θεάς «Ενυώς»). Αποδοκιμάζονται επίσης και ορισμένοι αναχρο­ νισμοί κατά τα νεότερα δημοτικά τραγούδια. Δικαιολογημένα επίσης δε βρίσκει ο Πάλλης σύμφωνο τον Τριανταφυλλίδη στις περιπτώσεις που μεταφράζοντας πραγματεία από τα γερμανι­ κά χρησιμοποιεί, παρόλο που πρόκειται για επι­ στημονικό ύφος, εκφράσεις και όρους όπως «καρτερούμε, κυνηγούμε, ζυγωμός, συνέγλωσσος, παρακαταπατώ, συναγροικιούνται, ξαπλω­ μός, φυλλάδια» και άλλα.105 Σωστά διαπιστώνει ακόμη ο Τριανταφυλλίδης,106 ότι ο Πάλλης καμιά φορά ξεπερνά το δά­ σκαλό του Ψυχάρη στην υπερβολή. Ο Πάλλης διατηρεί λιγότερα στοιχεία από την παράδοση παρά ο Ψυχάρης.Όμως στη φωνητική είναι λι­ γότερο ριζοσπαστικός από το Δάσκαλο. Εκεί πάλι που είναι λιγότερο συντηρητικός από τον Ψυχάρη είναι ο χώρος της ορθογραφίας της νέας γλώσσας. Πάντως η γενική θεωρητική στάση του Τριανταφυλλίδη απέναντι στον Πάλλη και τους άκρους δημοτικιστές της εποχής του είναι η ακό­ λουθη: τοποθετεί τον Πάλλη και τους άλλους λίγο-πολύ ομοϊδεάτες του στην «προδρομική πε­ ρίοδο» του δημοτικιστικού κινήματος. Οι «πρό­ δρομοι» αυτοί αναζητούσαν μέσα στο σκοτάδι. Στην εποχή τους κοντά στα άλλα υπήρχε η «αφε­ λής τόλμη».107 Οι «προκλασικοί», όπως τους χα­ ρακτηρίζει ο Τριανταφυλλίδης, που ακολούθη­ σαν (α' μισό του 20ου αιώνα) διάκριναν κάτι να θαμποφέγγει.108 Μπορούμε τώρα εμείς να ρωτήσουμε: «Μπή­ καμε εμείς στην «κλασική εποχή», εβδομήντα σχεδόν χρόνια από τότε που έγραφε ο Τριανταφυλλίδης; Δυστυχώς όχι. Διατρέχομε, νομίζω, την «προχωρημένη προκλασική εποχή», και από τη δική μας δραστηριότητα και τα τελικά μας επιτεύγματα στην καλλιέργεια της γλώσσας μας θα εξαρτηθεί πότε τέλος πάντων θα χαρούμε την «κλασική εποχή» της γλώσσας μας, που δε γίνε­ ται παρά να συνδυαστεί με παράλληλη άνοδο και της λογοτεχνίας και της όλης πνευματικής μας ζωής.

αφιερωμα/31 Σημειώσεις 1. Δημοσιεύεται εδώ το δεύτερο κεφάλαιο από εκτενέστερη ανέκδοτη μελέτη για τον Αλέξανδρο ΓΊάλλη. Στο πρώτο κεφάλαιο παρέχονται βιογραφικά.στοιχεία, το τρίτο επι­ γράφεται: «Η γλώσσα στα χέρια του Π άλλη» και το τέ­ ταρτο: «Πώς κρίθηκε ο Πάλλης από τις μεταγενέστερες γενεές».

2. Πίνακα δημοσιευμάτων (σε βιβλία και φυλλάδια) του Πάλλη βλ. στα Άπαντα Τριανταφνλλίόη, Ε' 437-9.

3. Την επαίνεσε την έκδοση και ο Nauch και ο Thumb (ο δεύτερος με κάποιες επιφυλάξεις), ο Ψυχάρης, ο Δημήτριος Βερναρόάκης. Για την κρίση του τελευταίου βλ. Νέα Εστία 17, 1935, 378. Για το φιλολογικό έργο τον Πάλλη βλ. I. Καλιτσουνάκη, Ο Πάλλης ως ποιητής και φιλόλογος, Πύα Εστία 17, 1935, 359 κε., καθώς και Κ. Μιχαηλίόη, Ο Πάλλης ποιητής, κριτικός και φιλόλογος, αντ. σελ. 378 κε. και Αχιλλ. Τζάρτξανον, Ο Πάλλης φι­ λόλογος και μεταφραστής, αντ. σελ. 389 κε.

4. Βλ. αναδημοσιευμένο το κείμενο από την Εστία του 1892 στα Κούφια Καρύδια του Πάλλη, Λ ίβερπουλ 1915, σελ.

403-8, καθώς και στα Άπαντα τον Παλαμά, Β '315.

5. Άπαντα ς' 140-2.

6. Πολλές εφημερίδες της εποχής έγραψαν με δυσμένεια γιο. το μεταφραστικό εγχείρημα τον Πάλλη. Ιδού ένας από τους χαρακτηρισμούς της Ιλιάδας τον Πάλλη από τους εφημεριδογράφονς της εποχής: «περιφανεστάτη γελωτο­ ποίηση τον Ομήρου». Η μετάφραση του ομηρικού κειμέ­ νου είχε δώσει και στο Γεώργιο Σονρή την ευκαιρία να γράψει για «τον Όμηρο της Λιάδας, ξεπεσμένο τροβα­ δούρο», καθώς και για το «Ζαν του Παρισιού» (εννοού­ σε, φυσικά, τον Ψυχάρη) (Βλ. Τριανταφνλλίδη. Άπαντα Ε' 435).

7. Άπαντα Ζ '24.

8. Άπαντα Ε '9.

9. Άπαντα Γ’39, 1903.

10. Άπαντα ς '335-1900.

11. Άπαντα ς' 176-1900.

12. Κωατή Παλαμά, Αλληλογραφία, επιμέλεια Κ.Γ. Κααίνη A '84.

13. Παλαμά, Αλληλογραφία A '91.

14. Άπαντα ς' 261.

15. Παλαμά, Αλληλογραφία A ' 105.

16. Ανατυπώθηκε στα Άπαντα ΙΒ' 205-220.

17. Άπαντα Γ' 289-190.

18. Άπαντα Η '17-18.

19. Γράφει στην Πηνελόπη Δέλτα στις 1/14.3.1912 (Κωατή Παλαμά, Αλληλογραφία A '218).

20. Αναμένεται η δημοσίευση γραμμάτων του Παλαμά προς τον Πάλλη της εποχής γύρω από το 1915 από το αρχείο του καθηγητή Σταμάτη Καρατξά.

21. Άπαντα Η' 469.

22. Άπαντα ΙΓ' 313-5.

23. Revue critique 35, 1901, 461-473 - Quelques travaux de linguistique, de philologie et de littirature A ' 487-503.

24. Quelques travaux, σελ. 492.

25. Αυτόθι, σελ. 503.

26. Αυτόθι, σελ. 491.

27. Αναδημοσιεύτηκε στα Quelques travaux, 653-660. Πρωτοόημοσιεύτήκε στο Petit Temps, 13 Δεκεμβρίου 1904.

28. Revue des itudes grecques 28,1905, XXIll-XXV- αναδημο­ σιεύτηκε στα Quelques travaux, σελ. 396-8.

29. Αναδημοσιεύτηκε στα Δέκα Αρβανίτη Μαλλιαρού (= Αλέξαντρου Πάλλη), Λ ίβερπουλ 1915, σελ. 411-2, από τη Deutsche Literaturzeitung, Αύγ. 1905.

30. Αναδημοσιεύτηκε στα Κούφια Καρύδια, σελ. 409-11 από το Atene e Roma, Μάιος 1905.

31. Τη μελέτη αυτή τη μετάφρασε ο Πάλλης στα νέα ελληνι­ κά· βλ. Κούφια Καρύδια, σελ. 315-338.

32. Το πρόβλημα της νεωτέρας γραφομένης ελληνικής υπό Κ.

Krumbacher και απάντηαις εις αυτόν υπό Γ.Ν. Χατξιόάκι, Αθήνα, 1905.

33. Κούφια Καρύδια, σελ. 336.

34. Ό.π., σελ. 336-7.

35. Ο Μένος Φιλήντας είχε και αυτός «τρομάξει» μπροστά στο τολμηρό εγχείρημα του Πάλλη. Αυτός όμως του γρά­ φει (8.9.1902): «Κ ’ εγώ θα βγάλω τη «Γραφή» κ’ εσύ θα ζήαεις να μας δοξάσεις κ’ έννοια σου. Σαν τυπωθεί και τη δεις, τότε θα μιλήσεις» (Ν. Εστία 17, 1935, 399). Η Νέα Διαθήκη τυπώθηκε στο Λ ίβερπουλ το 1902 και σε δεύτερη έκδοση το 1910.

36. Ρόδα και μήλα Γ '330.

37. Βλ. Ε. Κριαρά, Ψυχάρης. Ιδέες, αγώνες, ο άνθρωπος, σελ. 267-8.

38. Ρόδα και μήλα Γ' 330.

39. Ρόδα Δ ' 183.

40. Για τη μετάφραση των Ευαγγελίων (Η Νέα Διαθήκη κατά το Βατικανό χειρόγραφο μεταφρασμένη από τον Αλέξ. Πάλλη. Μέρος πρώτο, Λ ίβερπουλ 1902). Βιβλωγραφικά στοιχεία καταγράφονται από τον Τριατναφυλλίδη, Άπαντα Ε' 436.

41. Άπαντα Ε '381.

42. Άπαντα Ε ' 381.

43. Σχετικά με τις ταραχές αυτές βλ. και Κ. Παλαμά, Αλλη­ λογραφία Α .' 276.

44. Βλ. Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Άπαντα Ε' 432, όπου και άλλες πληροφορίες για το Γαλανό. Δεν πρέπει να παρα­ λείψω να σημειώσω και μιαν άλλη μετριοπαθέστερη φω­ νή που ακούστηκε στη Σμύρνη λίγα χρόνια αργότερα. Ο δημοσιογράφος Μιλτιάδης Σεϊζάνης (1849-1930) υποστη­ ρίξει στην εφημείδα του «Αρμονία» της Σμύρνης (14.12.1907) ότι η μετάφραση του Πάλλη αμάρτημα δεν είναι. Η πρόθεση ήταν αγαθή, μόνο που η δημοτική δεν έχει τα μέσα να ερμηνεύσει τα νοήματα της Καινής Δια­ θήκης (βλ. Ψυχάρη, Ρόδα και μήλα Εα’ 152).

45. Ρόδα Δ ' 197-201.

46. Το άρθρο αναδημοσιεύτηκε στην Απολογία = Ρόδα και μήλα Γ', σελ. 339. Βλ. και Ρόδα Δ ' 17.

47. Ρόδα Γ '231.

48. Ρόδα Ε α '76.

49. Ρόδα Δ ' 15.

50. Ρόδα Γ '331.

51. Το πρόβλημα της νεωτέρας γραφομένης ελληνικής υπό Κ.

Krumbacher και απάντηαις εις αυτόν υπό Γ.Ν. Χατζιδάκι, σελ. 68· πβ. και σελ. 256. Η ομιλία του Krumbacher στην Ακαδημία του Μονάχον για'το γλωσσικό μας ζήτη­ μα έγινε στις 15 Νοεμβρίου 1902. Τον επόμενο χρόνο κυ­ κλοφόρησε γερμανικά σχετικό βιβλίο και το 1905 μετα­ φράστηκε στα νέα ελληνικά.

52. Ψυχάρης, Εφταλιώτης, Πάλλης, Βλαστός, επιμέλεια Θρ. Σταύρου (Βασική Βιβλιοθήκη, αρ. 26), Αθήνα (1956), σελ. 27.

53. Νέα Εστία 17, 1935, 399.

54. Αύγουστος 1905■ Παλαμά, Αλληλογραφία A ' 100.

55. Γράμμα στον Πάλλη της 16.11.1904- βλ. Κ. Παλαμά, Αλ­ ληλογραφία Α ' 91.

56. Quelques Travaux Α ' 559.

57. Κούφια Καρύδια, σελ. 469.

58. «Της εποχής του Ντιληγιάννη» υποσημειώνει ο Πάλλης.

59. Σελ. 378-380.

60. Κούφια Καρύδια, σελ. 315-338.

61. Ό.π., σελ. 315 κε.

62. Κούφια Καρύδια, σελ. 443-8.

63. Κούφια Καρύδια, σελ. 4.

64. Βλ. Κούφια Καρύδια, σελ. 551.

65. Για τον Κωνστ. Παπαμιχαλόπουλο βλ. Ψυχάρη, Ρόδα και μήλα Ε α '200, όπου και αποσπάσματα από γραπτά του, που δείχνουν τις γλωσσικές τον απόψεις.

66. Για το Μαυρομιχάλη και την πρότασή τον για διάβημα βλ. Ψυχάρη, ό.π., σελ. 187-225.

67. Βλ. Κούφια Καρύδια, σελ. 181 και σημ.

68. Βλ. Νέα Εστία 17, 1935, 399.

69. Γράμμα της 10.10.1910 από το Λ ίβερπουλ- βλ. Αλληλο­ γραφία Π.Σ. Δέλτα, σελ. 76.

70. Αλληλογραφία, σελ. 63.

71. Γράμμα από το Λ ίβερπουλ της 15.1.1909, Αλληλογραφία Π.Σ. Δέλτα, σελ. 63.

32/αφιερωμα 72. Γράμμα της 13.8.1908- Αλληλογραφία Π.Σ. Δέλτα σελ.

63.

73. Γράμμα της 7.3.1909- αυτόθι, σελ. 64.

74. Στις 10.3.1909 από τη Φραγκφούρτη- αυτόθι, σελ. 65.

75. Γράμμα της 11.6.1909, αυτόθι, σελ. 68-9.

76. Γράμμα της 11.10.1910, αυτόθι, σελ. 76.

77. Σε γράμματα του 1911.

78. Γράμμα της 6.12.1911, αυτόθι, σελ. 83.

79. Γράμμα της 21.2.1912, αυτόθι, σελ. 84.

80. Τραγούδια για παιδιά, Λ ίβερπουλ 1889.

81. Γράμμα 15.1.1909, αυτόθι, σελ. 63.

82. 20.1.1909, αυτόθι, σελ. 63.

83. Γράμμα 14.3.1909, αυτόθι, σελ. 67.

84. Γράμμα της 7.3.1909, αυτ. σελ. 65.

85. Γράμμα 22.3.1909, αυτόθι, σελ. 67. Πρόκειται για το δη­ μοσιευμένο στα Κούφια Καρύδια, σελ. 419-28.

86. Γράμμα 25.11.1911, αυτόθι, σελ. 81.

87. Βλ. Σταμ. Καρατζά, Melanges offerts a Octave et Melpo Merlier A', 1956, σελ. 94.

88. Ο Πάλλης αγοράζει εκατό αντίτυπα του «Αρχαιολόγου» του Καρκαβίταα.

89. Ψυχάρη, Ρόδα Δ ' 112 σημ.

90. Γράφει ο ίδιος στο Φιλήντα στις 3.8.1905 (Νέα Εστία 17, 1935, 399) για τα χρήματα που πήρε από το βραβείο: «τα ’στειλα τον Ψυχάρη για τη Γραμματική σου».

91. Νέα Εστία 17, 1935, 399.

92. Ρόδα Εα' 170, 181.

93. Βλ. Κ.Θ. Δημαρά, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτε­ χνίας6, σελ. 368.

94. Νέα Εστία 17, 1935, 399.

95. Κ. Παλαμά, Αλληλογραφία Α ' 105.

96. Βλ. Κ. Παλαμά, Αλληλογραφία, Α'σελ. κζ'.

M F A

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ Στο 7ο τεύχος που κυκλοφορεί

Η. Ενδυμιόπουλος: Ο πόλεμος των

άστρων αρχίζει στη γη

Μ. Μοδινός: Ο αναπτυξιακός μύ-

δος της αριστερός

Δ. Παπαϊωάννον: Το ΚΚΕ και ο

περιβάλλον

Κ. Χατζημπίρος: Νέφος απ ’ f t p κι

από μέσα X. Αγγελίόης: Συνέντευξη ι ε τον Α. Τάχο για την σύνταγμα c κ η και νομική προστασία του , ρ όάλλοντος Σ. Τααγκαροναιάνος· Νοσταλγία και δάνατος τρυ Τα< ζο ν

97. Αυτόθι Α ' 91.

98. Αυτόθι Α ' 85.

96. Αναδημοσιεύεται με προσθήκη σημειώσεων στα Άπαντα τον Τριανταφυλλιό η, Ε' 381-339.

100. Βλ. Μανόλη Τριανταφνλλίδη, Άπαντα Ε ’ 401.

101. Άπαντα Ε '389.

102. Άπαντα Δ ' 332.

103. Άπαντα ς' 191 σημ. 1 και ΔΕΟ 5, 1915 (1916), α. 296.

104. Άπαντα ς' 195-6.

105. Βλ. Σχετική καταγραφή στα Άπαντα Η' 281-2. Ειδικά για το ύφος του Πάλλη σωστά είχε μιλήσει ο Τριανταφνλλίόης ήδη από το 1915 κρίνοντας τα «Κούφια Καρύδια», Δελτίο τον Εκπαιδευτικού Ομίλου 5, 1915, 293-7 = Άπαντα Η' 281, που είχαν τότε κυκλοφορήσει. Το πρό­ βλημα για τον Τριανταφνλλίδη ήταν πώς θα αποφύγομε ορισμένες δημοτικές χρήσεις του Πάλλη και τους πολ­ λούς νεολογισμούς που για να μορφώσομε βιώσιμη γρα­ πτή γλώσσα κάνοντας ελάχιστες μόνο παραχωρήσεις στην καθαρεύουσα.

106. Άπαντα Η '278-83.

107. Άπαντα Η '278. Χαρακτηριστικό για τις απόψεις και του Δελμούζου ως προς τη γλώσσα του Πάλλη είναι το γεγο­ νός ότι ο εκλεκτός παιδαγωγός διδάσκοντας αποσπάσμα­ τα από την Ιλιάδα τον Πάλλη στο Σχολείο, του Βόλον διόρθωσε ορισμένους τύπους και ορισμένες λέξεις της με­ τάφρασης. Αργότερα - πρέπει να υπενθυμίσω - και ο ίδιος ο Πάλλης είχε αντικαταστήσει ορισμένες διατυπώ­ σεις «αναχρονιστικές» όταν πραγματοποιούσε την επανέκδοση της Ιλιάδας στα 1912. (Βλ. Τριανταφνλλίδη, Άπαντα Ε' 434).

108. Άπαντα Η '281.

I. Αδαμακόπονλος: Ορεινός του­

ρισμός Κι ακόμη άρδρα για το Σουδάν, τα φυτοφάρμακα στο μέλι, τα Ολο­ κληρωμένα Μεσογειακά Προγράμ­ ματα, το Συνέδριο των Πράσινων στο ^όβερ, και πολλές ειδήσεις. Στο εΐΓ.’κό αφιέρωμα για την πληροφορική γράφουν: Γ. Γεωργακόπονλος: Τι είναι και τι δεν είναι ένας ηλεκτρονικός υπο­ λογιστής Ν. Μάνικάς: Η νέα τεχνολογία και η αυτοδύναμη ανάπτυξη Β. Τραπεζάνογλον: Προσωπικές πληροφορίες και υπολογιστές Ν. Διομήδης: Πληροφορική και ορ­ γάνωση εργασίας Σ. Χαϊκάλης: Οι επιπτώσεις στην απασχόληση Ν έα Οικολογία: Στα βιβλιοπωλεία και στα περίπτερα κάδε πρώτη του μηνός. Πληροφορίες και συνδρομές: Μαυρομιχάλη 39, Αδήνα 10680, τηλ. 36.19.837.

αφιερωμα/33

Κώστας Στεργιόπρυλος

Ο Πάλλης sine ira et studio Ποιος θα είχε σήμερα την άτυχη ιδέα ν’ αρνηθεί τη φυσιογνωμία του Αλέξανδρου Π άλλη; Θα μπορούσε ίσως ν’ αμφισβητήσει κανείς πιο συγκεκριμένα τις επιμέρους πλευρες του έργου του, να εκφρασει επιφυλάξεις για την επίδοσή του σε τούτο ή σ’ εκείνο το είδος, ακόμα και σε όλα όσα καλλιέργησε. Ν’ αρνηθεί όμως τη φυσιογνω­ μία του και την έντονη παρουσία του στα γράμματα θα ήταν αδιανόητο, αν λογα­ ριάσουμε πόση απόσταση μας χωρίζει από την εποχή του και τα πάθη που ξεσήκω­ σε και με πόση ψυχραιμία και αμεροληψία μπορούμε τώρα πια να τον πλησιάζου­ με. Γιατί, καθώς το είπε κι ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, «κάτι τέτοιους άνθρώπους μπορεί νά μή τούς παραδεχόμαστε πέρα και πέρα · μά φτάνει ή στιγμή, άργά ή γρήγορα, πού τούς θαυμάζουμε».1 Δικαιωματικά, λοιπόν, μας επιβάλλει, αν όχι ακριβώς το θαυμασμό, οπωσδήποτε το σεβασμό και την εκτίμηση ως μορφή των γραμμάτων μας, αφού δεν υπήρξε μόνο μια αδρή πνευματική παρουσία, αλλά και «πρώτος εκ δεξιών» στο πλευρό του Ψυχάρη, με τον Εφταλιώτη «πρώτο εξ αριστε­ ρών», όταν το κίνημα για την επικράτηση της δημοτικής έκανε την ηρωική του εξόρμηση. Ποιητής, μεταφραστής, πεζογράφος και ταυτό­ χρονα λόγιος και φιλόλογος, μολονότι σ’ όλη του τη ζωή ασχολήθηκε με το εμπόριο και λίγους μή­ νες πρόφτασε να φοιτήσει στη Φιλοσοφική Σχο­ λή του Πανεπιστημίου της Αθήνας, ο Πάλλης ήταν, πριν απ’ όλα και πάνω απ’ όλα, ο αγωνι­ στής και ο αφοσιωμένος μαχητής. Φύση μονολι­ θική και μονοκόμματη, κεφάλι αγύριστο (Λέκας Αρβανίτης μαλλιαρός! συνήθιζε να υπογράφει τα κείμενά του), με κάτι το σκληροτράχηλο και το απόκρημνο, σαν τα βουνά της Ηπείρου, απ’ όπου καταγόταν, τάχτηκε στην υπηρεσία του αγώνα, αμέσως μόλις διάβασε «Γο ταξίδι μου» (1888), στρατεύτηκε σε μιαν ιδέα, κι από τότε έφτασε συχνά να γίνεται κι απ’ τον Ψυχάρη ψυχαρικότερος. Υπάρχει, εξ άλλου, μαρτυρία του Εφταλιώτη, που μας πείθει πως ο Πάλλης είχε ανακαλύψει το δρόμο της δημοτικής αρκετά πριν κυκλοφορήσει το βιβλίο του Ψυχάρη και μας αφήνει να δούμε καθαρά πόσο για τον ίδιο τον Εφταλιώτη η έκδοση του «Ταξιδιού» στάθηκε μια ξαφνική αποκάλυψη, ενώ για τον Πάλλη ήταν μονάχα μια επιβεβαίωση και μια ενίσχυση των ήδη σχηματισμένων πεποιθήσεών του για τη γλώσσα:

«Ά πό τή Λιβερπούλη κατέβηκα στή Βομπάη. Έ κεΐ ξαναντάμωσα τόν Πάλλη, παλιό μου φίλο καί συνεργάτη, στό Σύλλογο τού Μάντσεστερ. Βρήκα τόν Πάλλη καί μετάφραζε άπό τότες τήν Ίλιάδα του στή δημοτική. Είχε τό γούστο τής δημοτικής άπό τότες καί συχνά γύρευε νά μέ πεί­ σει κ’ εμένα νά γράφω ρωμαίϊκα. ’Εγώ όμως, δξω άπό κάτι στίχους πού έγραφα άπό καιρό σέ καιρό στή γλώσσα τών τραγουδιώ μας, δέν άποκοτοϋσα νά πετάξω τόσα καί τόσα χαδεμένα μου δοκιμάσματα στήν καθαρεύουσα καί νά κηρυχτώ δημοτικιστής. Δέν περνάει πολύς καιρός καί βγαίνει τό "Ταξίδι". Θυμούμαι τήν πρωινή πού τόλαβε ό Πάλλης (στό σπίτι του κατοικούσα) καί σάν τρελός μού φώναξε - “Νά τα, αύτά πού σούλεγα! Διάβασε καί νά δεις”. Τό διαβάσαμε μονο­ ρούφι τό έργο. Ή άλλαγή ήρθε άμέσως μονάχη της. ’Ανακάλυψα άξαφνα πώς μπορούσα νά γράφω ό,τι θέλω στή μητρική τή γλώσσα, δίχως μήτε τή μισή δυσκολία πού έβρισκα γράφοντας καθαρεύουσα.»2 Τό απόσπασμα τούτο από την αυτοβιογραφία του Εφταλιώτη μας δίνει μιαν αμυδρή ιδέα του ενθουσιασμού και του φανατισμού που δημιούρ­ γησε στους δυο αυτούς φίλους και συνοδοιπό­

34/αφιερωμα ρους η έκδοση του βιβλίου του Δασκάλου και, παράλληλα, μας επιτρέπει να διακρίνουμε τις μεταξύ τους ιδιοσυγκρασιακές διαφορές. Πιο συναισθηματικός, πιο απλός και με κάτι από την ηπιότητα της νησιωτικής καταγωγής του ο Εφταλιώτης. Πιο τραχύς, πιο αγωνιστικός και πιο δύσκαμπτος ο Πάλλης, ήταν επόμενο να επιμείνει φανατικότερα στην τήρηση της αγωνιστι­ κής γραμμής και στη δημιουργία έργων περισσό­ τερο για τη γλώσσα παρά για την ίδια τη λογοτε­ χνία. Έτσι, είτε ποίηση έκανε, είτε μετάφραση, είτε ταξιδιωτική πεζογραφία, είτε άρθρο και κριτική, την ψυχή του την είχε δώσει στον αγώνα του δημοτικισμού. Κι είναι συνήθως μοιραία συ­ νέπεια, φαίνεται, όση πολυμέρεια κι αν παρου­ σιάζει κανείς, την υστεροφημία του να τη χρω­ στάει, κατά το μεγαλύτερο μέρος, όπου είχε δώ­ σει ολόκληρη την ψυχή του. Ο Πάλλης μ’ ό,τι κι αν καταπιάστηκε, ουσια­ στικά, δε μοιράστηκε, Η μορφή του ξεπροβάλλει ενιαία, τόσο από την ποίηση και τις μεταφράσεις του όσο κι από τα μαχητικά του άρθρα και τα κριτικά του σχεδιάσματα. Μα εκεί που τον βρί­ σκουμε πιο κατασταλαγμένο και με συγκεντρω­ μένες τις πεποιθήσεις του για κάθε λογής θέματα είναι στο ταξιδιωτικό του «Μπρουσός», πρωτοδημοσιευμένο σε συνέχειες στον «Νουμά» από τον Φεβρουάριο ως τον Νοέμβριο του 1921 και ξαναεκδομένο χωριστά σε βιβλίο στην οριστική του μορφή το 1923, με πολλές προσθήκες και τροποποιήσεις, μια περιήγηση από την Αθήνα ίσαμε τον Μπρουσό της Ευρυτανίας, που αποτε­ λεί και το μόνο αφηγηματικό του έργο. Ο «Μπρουσός» έχει εξωτερικά τη μορφή του ταξιδιωτικού αφηγήματος, μα η περιήγηση και η

ταξιδιωτική αφήγηση παραμένουν ένα πρόσχη­ μα. Στην πραγματικότητα, πρόκειται πιο πολύ για ανακεφαλαίωση και ανάπτυξη των μέχρι τό­ τε απόψεων του συγγραφέα παρά για λογοτεχνι­ κό ταξιδιωτικό κείμενο με την έννοια που έμελλε να πάρει η ταξιδιωτική πεζογραφία ως αυτόνο­ μο λογοτεχνικό είδος. Ό πω ς σωστά παρατήρησε κι ο Εμμ. I. Μοσχονάς στην πολυσέλιδη εισαγω­ γή του, ξανατυπώνοντας σε φροντισμένη φιλολο­ γική έκδοση το βιβλίο, «άκόμη καί ή πρόχειρη πρώτη ανάγνωση άφήνει άμέσως νά φανεί ότι ή οδοιπορία από τήν ’Αθήνα ως τόν Μπρουσό δέν είναι παρά μόνο τό έναυσμα γιά ένα μονόλογο ό όποιος πάρα πολλές φορές ξεκόβεται εντελώς άπό όποιαδήποτε ταξιδιωτική εμπειρία. Καί όσο άκόμη κρατιέται στά όρια τού ταξιδιωτικού εί­ δους, εμπλουτιζόμενο διαρκώς μέ άναμνήσεις καί γνώσεις άπό μιά μακρά σειρά περιηγήσεων, ξεφεύγει γρήγορα άπό τό πλαίσιο τού συγκεκρι­ μένου οδοιπορικού γιά νά άποβεϊ τό τ α ξ ί δ ι μιας ολόκληρης ζωής. [..·.] Τό πέρασμα άπό τό όδοιπορικό στό ταξίδι δέν εξαντλεί τούς στό­ χους· άποτελεϊ προβαθμίδα πρίν περάσουμε στό κυρίως άντικείμενο, τήν έκθεση μιας ολόκληρης κοσμοθεωρίας. Ά π ’ αύτήν τήν άποψη, άν ζητή­ σουμε παράλληλο τού “Μπρονσοϋ” , πρέπει, πα­ ρακάμπτοντας τό σύνολο τής ταξιδιωτικής φιλο­ λογίας, νά γυρίσουμε στό “Ταξίδι”. "Οπως στό δεύτερο ό τίτλος ελάχιστη σχέση έχει μέ τίς ταξι­ διωτικές έμπειρίες, έτσι καί στό πρώτο άσήμάν­ τη στέκεται ή σχέση τού τίτλου μέ τό τοπονύμιο. Καί στά δυό, καί μόνο σ’ αύτά, ή οδοιπορία ξε­ περνάει άμέσως τά γεωγραφικά όρια γιά ν’ άναπτυχθεϊ σέ χώρους ιδεολογίας».3 Πραγματικά, αν ο Ψυχάρης, ξεκίνησε τη θεω­ ρία του μέσα από ένα δήθεν ταξιδιωτικό αφήγη­ μα, ο Πάλλης συμπλήρωσε κι έκλεισε τη θεωρία τη δική του με το πρόσχημα ενός δήθεν οδοιπο­ ρικού, ανασυνθέτοντας και κάνοντας τήν απολο­ γία μιας ζωής και μιας ιδεολογίας. Γιατί τελικός σκοπός στον «Μπρουσό» είναι να εκφραστούν οι ιδέες -κ ι όχι μόνο οι ιδέες για τη γλώσσα και το γλωσσικό ζήτημα, τη μεγάλη ιδεολογία, μα και οι κάθε είδους ιδέες και πεποιθήσεις: πολιτικές, κοινωνικές κι όποιες άλλες αντιπροσωπεύουν τις προσωπικές θέσεις του συγγραφέα και τη στάση του απέναντι στη ζωή, στην κοινωνία και στα κοινά, καθώς και σε ποικίλα θέματα, από τα πιο πνευματικά ως τα πιο καθημερινά. Γι’ αυτό και στο βιβλίο τούτο μας δίνει πληρέστερα απ’ οπου­ δήποτε αλλού την εικόνα της πνευματικής του φυσιογνωμίας. Υπάρχει, ωστόσο, και το ποιητικό του έργο, που θα το λέγαμε σήμερα συμπαθητικό στο σύ­ νολό του. Περιορισμένο σε έκταση και σε σημα­ σία, χωρίς ρομαντισμούς και νοσηρότητες, με κάτι το κοφτό και το τετράγωνο, αντανακλά αν­ τιπροσωπευτικότερα το συναισθηματικό του χώ-

αφιερωμα/35 ρο. Μπορεί στον «Μπρονσό» να βρίσκουμε συγ­ κεντρωμένες τις πεποιθήσεις του και τη βιο­ θεωρία του, στην ποίησή του όμως μας επιτρέπει να δούμε πιο άμεσα την ψυχολογία του, παρου­ σιάζοντας σε μικρογραφία τις κύριες όψεις του χαρακτήρα του κι αφήνοντας πίσω απ’ τον τρα­ χύ αγωνιστή να φανεί μια τίμια και σχεδόν παι­ δική καρδιά. Το διαπιστώνουμε και στ’ άλλα του ποιήματα, το βλέπουμε καθαρότερα και σ’ όσα έγραψε για παιδιά, όπου, παρά τον κάποιο διδακτισμό, καταφέρνει να διατηρεί και για λογα­ ριασμό του την άδολη παιδική διάθεση κι ένα παρθενικότερο κοίταγμα του κόσμου. Υπήρξαν, άλλωστε, μαζί με τα αρκετά μεταγενέστερα «Χε­ λιδόνια» (1920) του Ζαχ. Παπαντωνίου, από τα πρώτα αξιόλογα δείγματα του είδους, πράμα που παραδέχεται κι ο κατά τα άλλα τόσο επιφυ­ λακτικός απέναντι στον Πάλλη Τέλλος Ά γρας,4 αναγνωρίζοντας πως «στάθηκαν άληθινά ευρή­ ματα γιά τήν παιδική μας λογοτεχνία τά “Παιόιάτικα”» και πως «μόνο τα “Χελιδόνια” του Παπαντωνίου έβγήκαν άντάξιά τους».5 Η ποίηση του Πάλλη, όπως εμφανίζεται στη μοναδική του συλλογή «Ταμπονράς και Κόπα­ νος» (1907), γιατί από τότε ελάχιστα ποιήματα πρόσθεσε, παρουσιάζει δυό βασικές πλευρές: το τραγούδι, ό,τι δηλαδή αντιπροσωπεύει ο ταμπουράς, και τη σάτιρα, μια σάτιρα χοντρή όσο κι ο κόπανος. «Μέ τόν ταμπουρά, τό γλυκόλαλο μουσικό ανατολίτικο όργανο», καθώς το σημείω­ σε κι ο Ρήγας Γκόλφης, «τραγουδά τίς άγάπες τής καρδιάς, καί μέ τόν κόπανο, τό ξύλο πού με­ ταχειρίζονται οί γυναίκες σάν καθαρίζουν τά λε­ ρά σκουτιά στίς βρύσες καί στά ρέματα, χτυπά κι αυτός τά καμώματα καί τά φερσίματα τών λο­ γιοτάτων μέ τήν πολύχρονη πλάνη τους. Λυρι­ κός καί σατυρικός».6 Μα είτε με τον κόπανο είτε με τον ταμπουρά, η ποίησή του κινείται πάνω στις απλές και στέρεες δωρικές γραμμές, αν­ τλώντας απ’ την παράδοση του δημοτικού τρα­ γουδιού, για να τραγουδήσει χωρίς αισθηματικές διαχύσεις τα ανθρώπινα αισθήματα ή να χτυπή­ σει και να γελοιοποιήσει. Παιχνιδιάρικα χαρι­ τωμένη κάποτε στην τετράγωνη δομή της, συνή­ θως επιγραμματική και συχνότερα ρηχή, διαθέ­ τει μια σχετική φρεσκάδα, έναν αέρα λεβεντιάς κι έναν υγιή αισθησιασμό στον έρωτα, αρμονικά συντονισμένο με το λαϊκό αίσθημα, απ’ όπου μοιάζει να λείπει η βαριά ζωική ορμή και να ’χει μείνει πιο πολύ η χάρη του. Μερικά κομμάτια μάλιστα, όπως το λιτότατο εκείνο μέσα στην επιγραμματικότητά του τετράστιχο «Σε τάφο κό­ ρης»,7 ένα-δυο με πρόσχαρο τραγουδιστικό τόνο και ιδίως ο «Κανάρης», έστω κι αν ο ποιητής στο τελευταίο τούτο χρειάστηκε να καταφύγει σε σκόπιμο αναχρονισμό,8 διατηρούν ακόμη, ως πιο ακέραιες μονάδες, κάτι απ’ το ίχνος της φυ­ σιογνωμίας του στην ποίησή μας. Στη στάση και

Λέκας Αρβανίτης

το φέρσιμο του Κανάρη αναγνωρίζουμε εδώ τον ίδιο το Λέκα Αρβανίτη το μαλλιαρό, που ήξερε να δίνει την απάντηση όχι μονάχα με τα λόγια, αλλά προπάντων με τ η ν π ρ ά ξ η : ΚΑΝΑΡΗΣ9 Ολη η βουλή των προεστών στο μολο συναγμένη είπε πως οξω στη στεριά τους Τούρκους θα προσμένει. Τότε έβγαλα το φέσι και να μιλήσω θαρρεψα προβαλοντας στη μέση: «Τίποτα, αρχοντοι, δε φελαει, μοναχα το καρά­ βι». Σα μ ’ ακούσε ενα α π’ τα τρανα καλπακια μας, αναβει και το φαρμακι χύνει: «Πιος είναι αφτος, και πως τον λεν, που συβουλες μας δίνει;» Να τα Ψαρα πως χαθηκαν. Κι εγω φωτιά στο X£Qi πήρα, και πέρα τραβηξα κατα της Χίος τα μέρη, κι είπα απο κει -δ ε βασταξα- με χείλια πικραμέ­ να: «Να! πως με λεν εμενα!» Σήμερα, βέβαια, απομένουν λιγοστά χαρακτη­ ριστικά ποιήματα. Δεν παύει όμως για τούτο να διατηρεί τον προσωπικό της χαρακτήρα η ποίη­ σή του, που μόνο με την ποίηση του Βάρναλη

36/αφιερωμα έμελλε ίσως να έχει αργότερα ορισμένες μακρινές αντιστοιχίες. Οι αντιστοιχίες αυτές εντοπίζονται κυρίως στη σάτιρα, την κοφτή και σταράτη αγω­ νιστική γλώσσα και στην ευτράπελα αισθησιακή στάση απέναντι στη γυναίκα, αν και ο αισθησια­ σμός του Βάρναλη διαπνέεται κατά βάθος από εντονότερη ζωική ορμή. Να, ένα τέτοιο δείγμα στον Πάλλη:

στήν Ελλάδα. Έ τσι τό μεγαλύτερο μέρος (57,2%) άπομένει γιά καθαρά ιδεολογικά ζητή­ ματα».12 Μα, έστω και μέσα σ’ αυτό το ποσοστό ή και σε μικρότερο, περιλαμβάνονται και ζωντα­ νές αφηγηματικές σελίδες. Εντούτοις, όσο κι αν η ποίησή του διαθέτει χαρακτήρα προσωπικό13 ή κι αν στον «Μπρουσό» μας δίνει μερικά δείγματα εξ ίσου αδρής προσωπικής γραφής, ο Πάλλης δε φαίνεται να Πίσω απο γιασμάκι είχε σπουδαίες δυνατότητες στον τομέα της κα­ κρυφοπαιχτρα ελιάθαρότερα δημιουργικής λογοτεχνίας. Αν δεν τραβηξ’ το λιγάκι υπήρξε όμως δημιουργός ποιητής κι αφηγητής, για ’να διο φιλία. με την πλατύτερη σημασία, υπήρξε χαλκέντερος και δημιουργικός μεταφραστής, τουλάχιστον Δ ιο κιτρουλια τερι στις πιο πετυχημένες μεταφραστικές του προσ­ σε σφιχτό κουμπίπάθειες. Μπορεί στη δική του ποίηση και πεζο­ ταχα και ενα χέρι γραφία να έμεινε σ’ ένα σχετικά στενό και περιο­ όε χωράει να μπει; ρισμένο χώρο, αλλά στις μεταφράσεις του τόλμη­ σε ν’ αναμετρηθεί με έργα κολοσσιαία και κείμε­ («Τουρκάλα»)10 να που τσακίζουν κόκαλα, δίνοντας διέξοδο στην έμφυτη ροπή του προς το μεγάλο και το Και στον Βάρναλη: ακατόρθωτο. Στη μετάφραση, εξ άλλου, βρήκε έναν έμπρακτο τρόπο να εφαρμόσει πάνω σε έρ­ Μουσελίνα τέζα γα, κατά κοινή ομολογία, δύσκολα και δοκιμα­ σ’ όρθοβύζι ντούρο, σμένα απ’ το. χρόνο τις πεποιθήσεις του για τη προσωπάκι σκούρο γλώσσα, βάζοντάς τα κι αυτά στην υπηρεσία του λάγνα χαβανέζα! αγώνα, μια κι ο ίδιος δε μπορούσε να γράψει ανάλογα, για να πετύχει με την πράξη,' καθώς Κορακοφρυδάτη, ταίριαζε στη βαθύτερη φύση του, ό,τι του φαι­ μυγδαλοματούσα, νόταν λειψό, αν έμενε μονάχα στη θεωρία. μελισσο χνουδάτη. Έτσι, μετάφρασε το πρώτο βιβλίο του Θουκυ­ Έ , και να πατούσα δίδη, φιλοδόξησε να μεταφέρει στη δημοτική τα Ευαγγέλια και δε δίστασε να καταπιαστεί με το τ’ άτσαλένιο νύχι, στριφνό λόγο του Καντ και να μεταφράσει, με τη δόντι σίδερό, συνεργασία του Μαρκέτη, το πρώτο μέρος της στό κρουστό σου σνίχι «Κριτικής του καθαρού λόγου», με τίτλο «Κριτι­ τό μαυριδερό. κή του άδολου λογισμού», για ν’ αποδείξει τις («Ζούγκλα»)11 δυνατότητες της δημοτικής και στη φιλοσοφική σκέψη. Βέβαια, αλλού περισσότερο αλλού λιγό­ Ο Βάρναλης, φυσικά, ήταν ποιητής με ευρύτερο τερο, έχει πληρώσει σ’ όλα αυτά το σχετικό φόρο στη στράτευση και την αδιαλλαξία του. Ιδιαίτε­ φάσμα και άλλου διαμετρήματος. ρα, στη μετάφραση του «Κύκλωπα» του Ευριπί­ δη ξεπέρασε κάθε όριο, φτάνοντας να παρουσιά­ σει τον Σιληνό ως Χατζιδάκι και τον Κύκλωπα Το δημιουργικό λογοτεχνικό έργο του Πάλλη περιορίζεται στην ποιητική συλλογή «Ταμπουως Μιστριώτη. Και προχώρησε σε τέτοιες αυθαι­ ράς και Κόπανος», στα ελάχιστα μεταγενέστερα ρεσίες κι ακρότητες, ώστε περισσότερο να νομί­ ποιήματα και στο οδοιπορικό «Μπρουσός», μο­ ζεις, ώρες-ώρες, πως ακούς τον Μπαρμπαγιώρλονότι το τελευταίο αυτό ως ένα σημείο μόνο γο ή τον Βεληγκέκα παρά τον ίδιο τον Κύκλωπα. ανήκει στην ταξιδιωτική αφήγηση. Ο Εμμ. I. Αλλά το μεγάλο μεταφραστικό κατόρθωμα του Μοσχονάς, που δεν παράλειψε να κάνει και μια Πάλλη παραμένει η μεταφορά της ομηρικής διαφωτιστική στατιστική, τεκμηριώνοντας τις «Ιλιάδας» σε δημοτικό δεκαπεντασύλλαβο, χω­ προηγούμενες παρατηρήσεις του, συμπληρώνει ρίς τούτο να σημαίνει πως κι εδώ δεν το παρα­ σε υποσημείωση ότι «ποσοτικά τά χωρία πού κάνει. Πετυχημένες, φυσικά, πάντοτε μέσα στα άναφέρονται αυστηρά στήν οδοιπορία καλύ­ πλαίσια της αγωνιστικής γραμμής του, πρέπει να πτουν 769 (ή 20,8%) άπό τίς 3.700 άράδες τής θεωρηθούν κι οι μεταφράσεις τού « Έμπορου της τελικής μορφής τού κειμένου, ένώ 814 (ή 22%) Βενετιάς» και του «Φάλσταφ» του Σαίξπηρ, οφείλονται σέ άναμνήσεις άπό τήν ’Αγγλία καί όπως και του «Ασκημόπαπου» του 'Αντερσεν, τίς’Ινδίες καί έμπειρίες άπό παλιότερα ταξίδια που βρίσκονται στον τόμο «Κούφια καρύδια»

αφιερωμα/37

(Λίβερπουλ 1915), όπου έχει ουμπεριλάβει το σύνολο σχεδόν του πρωτότυπου και μεταφραστι­ κού έργου του, εκτός απ’ τις μεταφράσεις της «Ιλιάόας» (1904) και της «Νέας Διαθήκης» (1910) κι απ’ τον γραμμένο και τυπωμένο αργό­ τερα «Μπρουσό». Μπροστά στην «Ιλιάόα» όμως, ωχριά κάθε άλλη μεταφραστική του προσπάθεια. 'Οχι πως δεν έκανε και πάλι τις συνηθισμένες του υπερβολές κι αυθαιρεσίες. Μπορεί να πει κανείς μάλιστα, πως υπήρξε και ριζικότερα ρι­ ζοσπαστικός, μετατοπίζοντας κυριολεκτικά το ομηρικό έπος από την ηρωική περίοδο της αρ­ χαιότητας στα ηρωικά χρόνια της κλεφτουριάς και της αρματολικής ζωής, εκσυγχρονίζοντας πρόσωπα και πράγματα, εισάγοντας πλήθος νεο­ λογισμούς και μεταπλασμούς, με αποτέλεσμα η «Ιλιάόα» να καταλήξει να μοιάζει περισσότερο δική του παρά του Όμηρου. Και πολύ εύστοχα το επισήμανε τότε ο Παλαμάς, όταν το 1892 πρωτοδημοσιεύτηκαν οι ραψωδίες Α-Ζ, ότι «ακριβώς είπεΐν, δέν είνε μετάφρασις, καί είνε κάτι παραπάνω άπό παράφρασιν. Είνε άπόπειρα μετασχηματισμού τού άρχαίου όμηρικοΰ είς καθαρόν νεοδημοτικόν ποίημα».14 Ωστόσο, ο Πάλλης έχει συλλάβει στην «Ιλιάόα» το επικό πνεύμα και τον ηρωικό τόνο. Τρα­ χύς και μαχητικός, βρήκε στο μεγάλο τούτο έπος, το γεμάτο υγεία και ρώμη, τον αγωνιστικό παλμό που θέρμαινε και τον ίδιο. Κι άντλησε από το κλέφτικο τραγούδι και τη λεβέντικη αρ­ ματολική ζωή, για να ξαναζωντανέψει την ομη­ ρική εποποιία, φέρνοντάς την πιο κοντά μας και δίνοντάς της αντίστοιχο νεοελληνικό ηρωικό τό­ νο. Γι’ αυτό, ό,τι κι αν του καταμαρτυρήσουμε, όσες δικαιολογημένες αντιρρήσεις κι αν εκφρά-

σουμε, δε μπορούμε να του αρνηθούμε την πνοή και το δημιουργικό οίστρο. ★ ★ ★ Πλάι στην ηπιότητα και την έμφυτη απλότητα του Εφταλιώτη, η μορφή του Πάλλη διαγράφε­ ται αδρότερη και με εντονότερα τονισμένα τα χαρακτηριστικά του φανατικού ιδεολόγου. Κι αν ο Εφταλιώτης πλήρωσε κι εκείνος το φόρο του στην ακαμψία της αγωνιστικής γραμμής, ο Πάλλης πλήρωσε φόρο ακόμα βαρύτερο, χωρίς επί πλέον ν’ αφήσει έργο αντάξιο με το δυναμι­ σμό του και την έντονη προσωπικότητά του ούτε στην περιοχή της δημιουργικής λογοτεχνίας, ού­ τε στον τομέα της κριτικής και της φιλολογίας. Γιατί, βέβαια, μήτε η ποίησή του κατάφερε ν’ αποκτήσει ουσιαστικό αντίκρισμα ανάλογο με τον προσωπικό της χαρακτήρα, μήτε το ταξιδιω­ τικό «Μπρονσός» αρκεί να του εξασφαλίσει τον τίτλο του αφηγητή πεζογράφου, μήτε η μαχητική αρθρογραφία του κι οι ακραίες και παρακινδυ­ νευμένες θέσεις στα κριτικά και στα κάθε λογής δημοσιεύματά του διαθέτουν μεγαλύτερη διάρκεια. Τα πιο πολλά, άλλωστε, γράφτηκαν με το ιερό μένος του αγωνιστή και πάνω στην ώρα της μάχης, κι οπωσδήποτε ένα μεγάλο μέρος τους ανήκει στην ιστορική στιγμή τους. Ό σο για την κριτική έκδοση της «Αντιγόνης» και κά­ ποιων ραψωδιών της «Ιλιάόας» και τις υπόλοι­ πες καθαρά φιλολογικές εργασίες του στα ελλη­ νικά ή στ’ αγγλικά, αν κι επαινέθηκαν αρκετά στον καιρό τους από αρμόδιους δικούς μας και ξένους, σήμερα μοιάζουν λίγο ως πολύ σαν ερα­ σιτεχνικές δίπλα σε σοβαρότερες και συστηματι­ κότερες άλλες.

38/αφιερωμα Έτσι, αν έπρεπε ν’ απαντήσουμε απερίφραστα τι μένει σε γενικές γραμμές απ’ την όλη προσφο­ ρά του, θα λέγαμε: η αποφασιστική συμβολή του στον αγώνα του δημοτικισμού, κάποια δείγματα απ’ την ποίησή του, μερικές σελίδες απ’ τον «Μπρονσό» κι η «Ιλιάδα». Κι ας μην ξαφνιαστεί κανείς, αν το πούμε πιο ξεκάθαρα, πως κι απ’ την «Ιλιάδα» μένει πιο πολύ η επική πνοή, το κατόρθωμα κι ο θρύλος της. Γιατί ο Πάλλης ανήκει στις μορφές εκείνες των γραμμάτων μας, που δεν εντάσσονται μονιμότερα σε κανένα είδος και δεν αφήνουν σε τελευταία ανάλυση έργο αν­ θεκτικό στο χρόνο, αλλά χαράζουν ανεξίτηλη τη φυσιογνωμία τους με τη δράση και τη συμμετοχή τους σε μεγάλους, αναγεννητικούς αγώνες.

Σημειώσεις

εκδόσεις επικαιρότητα Μαυρομιχάλη 60—τηλ. 3636083

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ

ΚΩΣΤΑΣ ΦΩΤΕΙΝΟΣ

ΠΙΣΩ ΑΠ’ ΤΗΝ ΟΜΙΧΛΗ (Διηγήματα)

ΠΑ ΥΑΙΝΑ ΠΑΜΠΟ ΥΛΗ

ΜΑΥΡΟ ΤΟΥ ΠΡΑΣΙΝΟΥ (Ποιήματα)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ Μαυρομιχάλη 9, ’Αθήνα Τηλ. 3607744

1. «Απόψεις του έργου του»· περιοό. «Νέα Εστία», τόμος ΙΖ', τεύχος 200 [αφιέρωμα στον Πάλλη], 15 Απριλίου 1935, ο. 380.

2. «Η ζωή μου»· περιοό. «Ο Νουμάς>>, τόμος Η', τεύχος 374, 10 Ιανουάριου 1910, ο. 1. [Τώρα και «Εφταλιώτης Ά παν­ τα» τόμος Β'. Αναστύλωσε: Γ. Βαλέτας. Εκδόσεις Πηγής, Αθήνα 1962, σ. 29.]

3. Αλ: Πάλλης: «Μπρουσός». Επιμέλεια: Εμμ. I. Μοσχονάς, Ερμής, Αθ. 1975, όσ. ρκε'-ρκστ'.

4. Κοίτα και το μελέτημά τον «Ο λόγιος» στο αφιέρωμα στον Πάλλη τον περιοό. «Νέα Εστία»· όπου και στην νποσ. 1, σ. 361.

5. «Ο Πάλλης χωρίς τον μεταφραστή»· περιοό. «Η Νέα Επο­ χή», τεύχος 2, Απρίλης 1935, σ. 4.

6. «Αλέξαντρός Πάλλης»· περιοό. «Νέα Εστία», τόμος ΙΣΤ', τεύχος 186, 15 Σεπτεμβρίου 1934, σ. 828. [Τώρα και Ρήγας Γκόλφης: «Φαντασία και Ποίηση», Αθήνα 1935, σ. 123.] , 7. Το επίγραμμα είναι γνωστό μ’ αυτόν τον τίτλο, αλλά στα «Κούφια καρύδια» το τιτλοφορεί μόνο «Κόρης». (Κοίτα όπου και στην υποσ. 8, σ. 553.)

8. Το αναφέρει κι ο ίδιος σε υποσημείωση: «Οι στίχοι αυτοί κλιουν αναχρονισμό, μα κάνεις δεν το παρατήρησε. Γιατί; Γιατί εμείς οι Ελληνες δε μαθαίνουμε της ιστορίας μας άλ­ λο παρα τα Μηδικά.» (Λέκα Αρβανίτη μαλλιαρού: «Κού­ φια καρύδια». The Liverpool Booksellers, Co., Ltd, Λίβερπουλ 1915, σ. 525.)

9. Όπου και παραπάνω.

10. Όπου και στην υποσ. 8, σ. 536.

11. Κώστα Βάρναλη: «Ποιητικά». Εκδόσεις «Ο Κέδρος», [Αθ.] 1956, σ. 194.

12. Όπου και στην υποσ. 3, σ. ρκστ'.

13. Τον προσωπικό χαρακτήρα της ποίησης τον Πάλλη τόνισε, παρά τις άλλες επιφυλάξεις τον, κι ο Άγρας: «Σαράντα ποιήματα φθάνουν νά κάμουν έναν ποιητή; Μπορεί καί ναι, μπορεί καί όχι. Μέ τόν Πάλλη νομίζω τό δεύτερο. Είναι πιότερο έρασιτέχνης. Όπως κι &ν συμβαίνει, σ’ αυ­ τά είναι έντελώς προσωπικός. Ό λα τά ρούχα καί τά στο­ λίδια, οί πολυτέλειες τον κάθε καιρόν καί τόπον πού έφοροϋσε πριν άπάνω τον, άφησαν τό Ισχνό του ποιητικό σώ­ μα άδιαπέραστο. Δέν μυρίζει ούτε Όμηρο, ούτε Εύριπίδη, ούτε Γραφή, ούτε Σαίξπηρ, ούτε καί κανέναν άλλο Άγγλο ποιητή. Είναι ό γνήσιος ό Πάλλης». (Όπου και στην υποσ. 5.) «Η εθνική γλώσσα. - Η μετάφρασις του κ. Πάλλη»· περιοδ. «Εστία», αριθ. 28,12 Ιουλίου 1892, σ. 28. [Τώρα και Κωστή Παλαμά: «Άπαντα», τόμος Β'. ΓκοβόστηςΜπίρης <ΑΘ. 1962>, σ. 127.]

αφιερωμα/39

Μ. Γ. Μερακλής

Αλέξανδρος Πάλλης: μια σελίδα από την ιστορία του ελληνικού αστισμού Το σημείωμά μου αυτό για τον Αλέξανδρο Πάλλη είναι ένα είδος συνέχειας άλλου σημειώματος μου, δημοσιευμένου επίσης στο «Διαβάζω» (τεύχος 89, 7.3.84), που αναφερόταν στον τρίτο τόμο των απομνημονευμάτων του Γεωργίου Δροσίνη, κα­ θώς επίσης κι ενός άρθρου μου δημοσιευμένου στο περιοδικό της Θεσσαλονίκης «Νέα Πορεία» (τεύχος 338 - 340, Απρίλιος - Ιούνιος 1983), με αφορμή τη συλλογή διηγημάτων του Πέτρου Χάρη «Ρεμβασμός στο χάρτη». Και στα τρία αυτά σημειώ­ ματα θίγω ορισμένα ζητήματα σχετικά με τη φυσιογνωμία της ελληνικής αστικής τάξης, με τη θέση της και το ρόλο της στη νεοελληνική ιστορία, πολιτική και πολι­ τιστική. Ζητήματα, θα έλεγε βέβαια κάποιος, πολύ γνωστά και πολύ συζητημένα. Ωστόσο όχι, θα έλεγα εγώ, απόλυτα ξεκαθαρισμένα. Δεν πρόκειται να γεμίσω το σύντομο αυτό άρθρο με παραπομπές σε έργα, κι αυτά, οπωσδήποτε, γνωστά, με τη ζωηρή συζήτηση που άρχισε ιδίως από το 1974 και δώθε για την ελληνική αστική τάξη. Έ να από τα κύρια - και δόκιμα - σχήματα ερμηνείας είναι, ότι η αστική τάξη αρχίζει, από τα μέσα του 18ου αιώνα, από την εποχή του λε­ γάμενου διαφωτισμού, να εκδηλώνεται ιστορικά ως προοδευτική τάξη. Είναι αυτή που θα καλ­ λιεργήσει την ιδέα και, ώς ένα βαθμό, θα δη­ μιουργήσει τις πρακτικές προϋποθέσεις για την επανάσταση του 1821. Ή δη όμως, ώς το 1830, που δημοσιεύονται τα πρώτα ντοκουμέντα της δημιουργίας του νεοελληνικού κράτους, είχε κυ­ λήσει ένας ολόκληρος αιώνας. Μέσα σ’ αυτό τον αιώνα η αστική τάξη στην Ευρώπη, αυτή που γέννησε και γαλούχησε και εξέθρεψε και την ελ­ ληνική, έγινε κράτος, έγινε κατεστημένο. Το κομμουνιστικό μανιφέστο του 1848 ως εχθρό του λαού, του προλεταριάτου, θα θεωρήσει την κα­ πιταλιστικά αναπτυγμένη αστική τάξη. Αυτά εί­ χαν τις επιπτώσεις τους και στην Ελλάδα. Ας είταν υπανάπτυκτη. Η μετεπαναστατική πραγμα­ τικότητα θεμελιώνεται και οικοδομείται πάνω σε διαφορετικές β&σεις σε σχέση με εκείνες, πάνω στις οποίες θεμελιώθηκε η προεπαναστατική πραγματικότητα. Η προεπαναστατική αστική

τάξη είταν προοδευτική. Γι’ αυτό και προπαγάν­ διζε μιαν επανάσταση. Η μετεπαναστατική αστι­ κή τάξη είναι συντηρητική. ΓΓ αυτό κι όταν έρ­ χεται αντιμέτωπη με τις δυνάμεις που εξακολου­ θούσαν να εκφράζουν -σ ε μιαν υπανάπτυκτη χώ ρ α - τις παλαιές οικονομικές σχέσεις, προ­ πάντων τη μεγάλη ιδιωτική γαιοκτησία, δεν σκέ­ πτεται να τις ανατρέψει επαναστατικά, παρά να τις αφομοιώσει ειρηνικά. Ο Τρικούπης θα αρνηθεί, στη φάση της μεγαλύτερης ίσως κρίσης του αγροτικού ζητήματος με τη σύγκρουση κολίγων μεγάλων γαιοκτημόνων, ότι υπάρχει αγροτικό ζήτημα. Δεν υπάρχει, έλεγε, αγροτικό ζήτημα, δεν υπάρχει αγροτικό κίνημα, δεν υπάρχει που­ θενά αταξία. Υπάρχει τάξη: «Η κυβέρνησις ου μόνον δεν προεκάλεσε συζήτησιν περί του αγρο­ τικού λεγομένου ζητήματος, αλλ’ απεναντίας προσεπάθησε να αποτρέψη την βουλήν από της τοιαύτης συζητήσεως. Δεν είχε το δικαίωμα όμως και να εμποδίση την τοιαύτην συζήτησιν. Αλλ’ ευθύς εξ αρχής η κυβέρνησις εδήλωσεν, ότι εθεώρει ότι δεν υφίσταται αγροτικόν ζήτημα (...). Αφού η κατάστασις δεν είναι έκρυθμος, δεν οφείλομεν να λάβωμεν μέτρα, τα οποία δύνανται να την παρουσιάσουν έκρυθμον, ουδέ συμφέρει να διαδοθή εν τφ έξφ κόσμω ότι η Ελ­ λάς έχει αγροτικόν ζήτημα (...) δεν συμφέρει να είπητε ότι υπάρχει αγροτικόν ζήτημα. Διότι, αν

40/αφιερωμα πιστευθή (...) ότι υπάρχει, δύναται τφ όντι να δημιουργηθή, και τούτο θέλει είσθαι (...) λίαν επιζήμιον εις το έθνος». Ό σο κι αν η λέξη μας παραξενοφαίνεται, πραγματικά μετά την επανά­ σταση χτιζόταν ένα «αστικοτσιφλικάδικο» ελλη­ νικό κράτος (βλ. πρόχειρα για την περίοδο αυτή Κορδάτο, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, τ.4., 1860-1900, Αθήνα 1958, σ. 394-455). Η αστική τάξη στην Ευρώπη έχει τη συνείδη­ ση, ότι μετά το 1789, - και αφού τρόμαξε με τα επαναστατικά γεγονότα της παρισινής Κομμού­ νας του 1871, - «κάθε άλλη επανάσταση είναι περιττή, παράλογη και άσκοπη», όπως έγραφα στο άρθρο μου στη «Νέα Πορεία». Κατ’ αντανά­ κλαση έτσι σκέπτεται και δρα και η μετεπαναστατική ελληνική αστική τάξη, στο πλαίσιο μιας «αστικοτσιφλικάδικης» συγκυριαρχίας, όπου, ωστόσο, τον κύριο ρόλο παίζει η νέα τάξη, όχι η παλαιό. Ούτε συμπίπτει η νέα τάξη σε όλα με την παλαιό. Οι δρόμοι και οι τράπεζες που άνοιξε ο Τρικούπης, τα λιμάνια και οι σιδηρό­ δρομοι που έφερε δεν είταν στις επιθυμίες των τσιφλικάδων. Ούτε, βέβαια, η μόρφωση. Τη μόρφωση ήθελε η αστική τάξη· πολύ περισσότε­ ρο πριν από την επανάσταση, παρά μετά απ’ αυ­ τήν: εδώ βρισκόμαστε κιόλας σ’ ένα κρίσιμο ση­ μείο. Σε κάποιες ενδιαφέρουσες επιβιώσεις της προεπαναστατικής συμπεριφοράς των αστών στη μετεπαναστατική τους συμπεριφορά. Ο Αλέξανδρος Πάλλης (1852-1935) είναι μια ωραία πρόκληση για μια τέτοια documentation. Έμπορος και λόγιος. Ο λόγιος Ερμής, το μυθο­ λογικό παραπλήρωμα του Κερδώου (οι δύο όψεις του «αγοραίου» Ερμή, του θεού της αγο­ ράς δηλαδή και των εμπόρων) ξανασαρκωνόταν συναρπαστικά, ύστερα από αιώνες.1 Άφηνε τον Όλυμπο της ουτοπίας και γινόταν επίσημα η δραστήρια θεότητα της νεοελληνικής αστικής τά­ ξης, προπάντων όταν το 1811 ιδρύθηκε το περιο­ δικό Λόγιος Ερμής, που και ο Κορδάτος δεν δί­ στασε να χαρακτηρίσει ως «το σπουδαιότερο όρ­ γανο της νεοελληνικής αναγέννησης». Οι γραμματολογίες, που βάζουν δίπλα στον Πάλλη τον Αργύρη Εφταλιώτη και, κολλητά αλ­ λά και πιο πάνω τους, ως δάσκαλο κι αρχηγό τους, το Γιάννη Ψυχάρη, ορθά βέβαια τονίζουν το κοινό δημοτικιστικό τους ιδεώδες. Αλλά ορ­ θότερο νομίζω πως θα είταν να επιμένουν πε­ ρισσότερο στην κοινή “καταγωγή” τους: από τα αστικά παροικιακά κέντρα του ελληνισμού. «Από τους εμποροχρηματιστές της Πόλης και της Οντέσας και των ελληνικών παροικιών της Δύσης, δηλαδή από τους πιο προοδεμένους Έ λ­ ληνες αστούς, βρήκε τη σωστή λύση του το γλωσ­ σικό πρόβλημα, όπως εκεί πρωτοοργανώθηκε και η επανάσταση του 1821», έγραφε ο Δημήτρης Γληνός προλογίζοντας τη δεύτερη έκδοση (1930) της «Αγνής» του Ψυχάρη. Ο Ψυχάρης γεννήθηκε

στην Οδησσό, ο παππούς του είταν φτωχός Χιώτης, που έκανε όμως λαμπρή καριέρα ως έμπο­ ρος τσόχας στην Πόλη, ο πατέρας του είταν εμ­ ποροτραπεζίτης στην Πόλη και την Οδησσό - «η γενιά του λοιπόν (...) αρχοντική, εμποροφαναριώτικη, μ’ επιγαμίες και συγγένειες στη Ρουσία, στη Μαρσίλια, στα Παρίσια, καθαρή μεγαλοα­ στική φαμίλια φραγκομαθημένη». Κι ο Εφταλιώτης; Είταν Μυτιληνιός, που πέθανε στην Αντίπολη, στη Γαλλία, όπως και ο Ψυχάρης. Έ φ η­ βος σχεδόν εγκαταστάθηκε στην Αγγλία, εκεί γνωρίστηκε με τον Πάλλη, σταδιοδρόμησε ως έμ­ πορος στην Αγγλία και στις αποικίες της στην Ασία, ακριβώς όπως ο Πάλλης. Αυτός ο τελευ­ ταίος απόκτησε και τα πιο πολλά χρήματα. ΓΓ αυτό και αναδείχθηκε στον βασικό χρηματοδότη των έργων του δημοτικισμού· της «Ασάλευτης Ζωής», του «Δωδεκάλογου του Γύφτου», της «Φλογέρας του Βασιλιά» (βλ. Κασίνη, Κ. Παλαμά Αλληλογραφία, τ. Α ', σ. κζ', σημ. 122), του «Αρχαιολόγου» του Καρκαβίτσα (ό.π., σ. 278). Ο Πάλλης επιχορηγούσε και το «Νουμά» (ό.π.), παρά την περιορισμένη του μάλλον συμπάθεια για τον Ταγκόπουλο (βλ.ό.π., σ. 286), πιθανώς εξαιτίας του υπέρμετρου, κατά τα κριτήρια του τέλειου αστού Πάλλη, κοινωνισμού του εκδότη του περιοδικού του δημοτικιστικού αγώνα, που φιλοδοξούσε να το κάνει και όργανο κοινωνικού αγώνα. Ό πω ς ο Ψυχάρης, όπως ο Εφταλιώτης, έτσι κι ο Πάλλης πέθανε στην «ξένην γην» (όπως το αναγνώριζε, περίπου, σαν ένα φαινόμενο της εποχής του για τους συμπατριώτες του ο Κάλβος, που δεν εισακούστηκε και δεν εκπληρώθηκε ούτε αυτουνού άλλωστε η γνωστή ευχή). Θα έφτανα να αποδώσω μιαν ιδιαίτερη σημασία σ’ αυτό το θάνατο και των τριών, έξω απ’ την Ελ­ λάδα- να μην τον αποδώσω σε μία σύμπτωση, απλώς. Είναι ένας θάνατος που δείχνει την προσπάθεια - εναγώνια σχεδόν - της ρωμιοσύ­ νης να διευρύνει τα όριά της, διεκδικώντας κι ένα είδος συμπόρευσης με τις τότε αναπτυγμένες χώρες. Οι αστοί αυτοί ήθελαν να μορφώσουν το λαό, να τον γιατρέψουν από την κοινωνική αρρώστια της αμορφωσιάς. Και ήθελαν να τον γιατρέψουν μ’ ένα είδος ομοιοθεραπείας, που είταν όχι απλώς προοδευτική, αλλά αυτόχρημα επαναστα­ τική για τα δεδομένα ενός λογιοτατίστικου περι­ βάλλοντος: ήθελαν να μορφώσουν τον αμόρφωτο λαό με την ίδια τη γλώσσα τον. Έτσι, εκτός από τη σημασία του μέτρου, έχουμε και τη σημασία του γεγονότος, ότι αναγνώριζαν οι αστοί την αξία της γλώσσας του λαού καθεαυτήν, αναγνώ­ ριζαν την αυταξία της ως μέσου και οργάνου ικανού να εκφράσει έναν ολόκληρο σύγχρονο πολιτισμό. Τη βαθύτερη προοδευτικότητα της πράξης τους λοιπόν αυτής δεν μπορούμε να την αμφ ισβητή σου με.

αφιερωμα/41 Όμως οι άνθρωποι αυτοί - ας μείνουμε στην ωραία αυτή σφιχτή τριανδρία - έζησαν στη «Δύ­ ση». Στην Ευρώπη. Και σε μιαν εποχή όπου η τέως προοδευτική αστική τάξη γινόταν, με ποικιλότροπες, ανάλογα με τις χώρες, συναινετικές διαδικασίες, συντηρητική. Αυτή η συντηρητικότητα επηρέαζε και αυτούς. Επηρέαζε, αναπό­ φευκτα, και την προοδευτική πρωτοβουλία τους για τη γλώσσα, και παρά το γεγονός ότι την έβλεπαν συναρτημένη με κοινωνικές αναγκαιό­ τητες (αυτό σημαίνει τελικά η συνειδητοποίηση της ανάγκης να μορφωθεί ο λαός). Επηρέαζε, τε­ λικά, το κοινωνικό όραμά τους. Αυτό δεν το επισημαίνω κριτικά. Πιο πολύ θέ­ λω να βοηθήσω να γίνει αντιληπτή μια ιδιάζουσα κατάσταση και η ειλικρίνειά της, ένα είδος βαθύτερου διχασμού με τη σημασία μιας υπαρ­ ξιακής κατάστασης. Ας μείνω στην περίπτωση του Πάλλη. Θυμά­ μαι κάποιες σελίδες του Κορδάτου, από την «Ιστορία του γλωσσικού μας ζητήματος» τις σχε­ τικές με τα «Ευαγγελικά» (1901), τα αιματηρά γεγονότα που προκάλεσε η μετάφραση του Ευαγγελίου στη δημοτική. Μεταφραστής, ο Πάλλης. Ήθελε, λέει ο Κορδάτος, «να “ηθικοποιήσει” τους χαλασμένους Ρωμιούς (...). Ά μα ο λαός διάβαζε στη γλώσσα του το ευαγγέλιο πίστευε ο Πάλλης - , θα γινόντανε αμέσως καλός χριστιανός, πολιτισμένος και καλός πολίτης». Οι σελίδες αυτές του Κορδάτου, όπου ο Πάλλης, και οι άλλοι, κατά το παράδειγμα του «αγγλικού ιησουιτισμού», παρουσιάζονται με την πρόθεση να μορφώσουν τους πολίτες για «να μην παρασέρνονται από πολιτικούς τυχοδιώκτες, τύπου Δεληγιάννη», παρά την τραχύτητα του ύφους τους, μπορούν και πείθουν, αφού δίνονται πει­ στήρια, κείμενα. «Οι συγχρονισμένοι αστοί ήθε­ λαν να ζωντανέψουν το θρησκευτικό συναίσθη­ μα, για να κάμουν τους Έλληνες χωριάτες κα­ λούς χριστιανούς». Υπέρμαχος της μετάφρασης του ευαγγελίου είταν, πριν μάλιστα αναλάβει την πρωτοβουλία ο Πάλλης, η βασίλισσα Ό λγα, που είχε κάνει κιόλας σχετικές ενέργειες. Την προοδευτικότητα αυτή του μέτρου, των «συγχρονισμένων αστών», είδε με βαθιά καχυπο­ ψία η αμιγής συντήρηση και αντίδραση, που ταύτιζε τους δημοτικιστές με άθεους και προδό­ τες του έθνους. Αλλά η τύφλα της αντίδρασης συνήθως συσκοτίζει τα πράγματα. Ο Πάλλης δεν είταν άθεος. Ίσα ίσα πίστευε στον ηθικοποιητικό ρόλο της εκκλησίας: γι’ αυτό μετάφρασε το ευαγγέλιο. Αλλά πίστευε, -για να περάσω πάλι στο πρόβλημα του εσώτερου διχασμού-, με τη συνείδηση ενός προοδευτικού αστού, ενός φωτι­ σμένου διανοούμενου της αστικής τάξης. Ανοίγω τον «Μπρουσό», που τον δημοσίεψε για πρώτη φορά το 1921 στο «Νουμά», σε συνέχειες. Και βλέπω καθαρά μια βαθιά περιφρόνηση προς το

παπαδολόι, την εκκλησία, χωρίς διόλου να εξαι­ ρεί την εκκλησία της Τουρκοκρατίας. (Συλλογί­ ζεται με αγάπη και το Δραγούμη, για ανάλογη στάση του. απέναντι στο θέμα αυτό. Αξίζει να εξεταστεί συστηματικά η στάση της αστικής δια­ νόησης ως τις πρώτες δεκαετίες του αίωνα μας απέναντι στην εκκλησία, οι βαθμιαίες μετέπειτα μεταλλαγές της). Ο Πάλλης συναρτά την εκκλη­ σία με τον κοτζαμπαδισμό, επιβιωμένον, όπως πιστεύει, και στη μετεπαναστατική περίοδο. Πο­ λιτικά φίλος του Τρικούπη και του Βενιζέλου, εχθρός του Κωνσταντίνου και του «κωνσταντινισμού» (που τον ταυτίζει με τον «κολοκοτρωνισμό!»), μιλάει για τις δύο αυτές δυνάμεις, την εκκλησία και τον κοτζαμπαδισμό, με τέτοιο τρό­ πο, που σήμερα οι αστοί λόγιοι θα τον χαρακτή­ ριζαν άκαμπτα δογματικό: «τα δυσάρεστα αυτά, πρέπει να τονιστεί, δεν πήγαζαν τόσο από τον ελληνικό λαό, παρά τους κοτσαμπάσηδες και καπεταναίους. Έπρεπε να είχαν περιοριστεί από τον κλήρο και τους μορφωμένους. Μα οι μορφω­ μένοι, αφού πρώτα κίνησαν την επανάσταση, την παραίτησαν κατόπι στα χέρια των κοτσαμπάσηδων και καπεταναίων, και ή ησύχαζαν οι ίδιοι στο εξωτερικό ή κατέβηκαν πιο έπειτα με­ ρικοί στην πρωτεύουσα, όπου άλλοι ραδιουρ­ γούσαν, άλλοι έβγαζαν φουσκωμένους λόγους πατριωτικούς. Του κλήρου όπως τώρα πρώτιστο χαρακτηριστικό είταν και τότες η ιδιοτέλεια. Στην Ύ δρα μια φορά, όταν έγινε γενική συνει­ σφορά για τον αγώνα, τόσο λίγο πρόσφεραν οι κληρικοί, αν και πλούσιοι, ώστε ξαγριωμένο λί­ γο να τους σπαράζει το πλήθος. Και ο Dr Howe

42/αψιερωμα

στα Απομνημονεύματά του δηγάται πως θέλησε ένα μοναστήρι κάπου κοντά στο Ά ργος να το οργανώσει νοσοκομείο, μα ο γούμενος χωρίς πε­ ριστροφές τον έβγαλε όξω οχ τον περίβολό του. Δηλαδή ο Leake, ο έξοχος περηγητής, που ταξί­ δεψε την Ελλάδα λίγο πριν το Σηκωμό, βεβαιώ­ νει πως και του λαού η γνώμη τους παπάδες κα­ τηγορούσε ως τους ένοχους της κακομοιριάς του. Το πως η Εκκλησία έσωσε το έθνος είναι παραμύθι- ανάποδα βρίσκεται η ιστορική αλή­ θεια, και όποιος ακόμα αμφιβάλλει τον παρα­ πέμπω στου Κομνηνού Υψηλάντη Τα μετά την Άλωσιν. Η Εκκλησία στάθηκε όχι μητέρα παρά λάμια μητριά». Ίσως υπάρχει κι ένα παράδειγμα πιο εντυπω­ σιακό. Γνωρίζουμε την άνθιση του νεοκαντιανι­ σμού στον τόπο μας, στη δεκαετία του ’20. Ονό­ ματα γνωστά τον καλλιέργησαν και τον υπερά­ σπισαν, σε αντιπαράθεση μάλιστα με το νεοφανή τότε στον τόπο μας ακόμα μαρξισμό. Ο Καντ γι­ νόταν της μόδας ήδη στην Ευρώπη. Ο Πάλλης θέλησε και εδώ να μην υστερήσει απέναντι στην πολιτισμένη Ευρώπη. Θέλησε να γνωρίσει τον Καντ στο λαό, να μην τον μορφώσει μόνο με το ευαγγέλιο και τους κλασικούς, που επίσης μετά­ φραζε. Τελικά όμως τον απορρίπτει. Το ιστορι­ κό και την κατάληξη αυτής της προσπάθειας, όπως το δίνει με συντομία στον «Μπρουσό», χα­ ρακτήρισα άκρως εντυπωσιακό. «Το Μάνο [Κώ­ στα Μάνο] τον πρωτογνώρισα απάνω στους

Λάκκους, όπου με φιλοξένησε στο σπίτι του Δημήτρη [νέου χωρικού στο μέρος εκείνο]. Εκεί εγ­ κόλπιό του είχε το γερμανικό κείμενο της Κριτι­ κής του Καντ, που με τα κουτσογερμανικά μου της έριξα μια ματιά και εγώ χωρίς να βγάλω τί­ ποτα. Σε έναν περίπατο που κάναμε μαζί προσ­ πάθησε ο Μάνος διεξοδικά να μου ξηγήσει τη θεωρία της, αλλά ματαιοπονούσε· όσο κι αν απαντούσα «ναι-ναι», όλη την ώρα συλλογιζό­ μουνα πως είτανε μπερδεμένη μέσα στο νου μου. Ό τα ν γύρισε στο Λίβερπουλ διάβασα επίτηδες την ανάλυση του Froude, με το συμπέρασμα πως και ο Froude αληθινά δεν έβγαζε νόημα. Σε ένα του λόγο ο Κάιζερ, όταν κάτεχε όλες τις τέχνες και όλες τις επιστήμες, είπε πως ο μεγαλύτερος νους ως τώρα του κόσμου στάθηκε ο Καντ, μαζί με τον Ιησού και το Λούθηρο· μα τάχα μιλούσε με ειλικρίνεια ή παπαγάλιζε τη γερμανική κοινή γνώμη; Γιατί αυτό γίνεται αρκετά συχνά· ο Αλ­ βέρτος άξαφνα, ο σύζυγος της Βικτώριας, αγα­ πητό του φιλόσοφο είχε τον Klopstock, όλον τον καιρό όμως μολογώντας πως σπάνια έμπαινε στα βαθιά του νοήματα. Ο μόνος ίσως που για τον Καντ μίλησε ειλικρινά είναι ο φιλόσοφος Her­ bert Spencer. Δηγάται πως σε ενός φίλου του κα­ τέβασε από τη βιβλιοθήκη την Κριτική και διά­ βασε ένα μέρος προσεχτικά· έπειτα την 'ξανάβα­ λε στη θέση της και δεν άνοιξε πια Καντ στη ζωή του. Έ να μέρος της Κριτικής, όπως είναι γνω­ στό, μεταφράσαμε ο φίλος Μαρκέτης και εγώ, με σκοπό να δείξουμε, όπως και αποδείξαμε, πως η δημοτική μπορεί να αποδώσει και τα πιο βαθιά νοήματα και ο Γερμανός καθηγητής Thumb, ει­ δικός της νεοελληνικής, έγραψε πως στη μετά­ φρασή μας βγαίνει καλύτερα το νόημα παρά στο πρωτότυπο. Ό μω ς άθε με ρωτήστε να σας το ξηγήσω, θα σας μολογήσω, παιδιά, πως δεν έχω ιδέα ξάστερη. Μήτε είχα όταν μετάφραζα- έκανα τη δουλειά μου μηχανικά. Μάλιστα τόσο αήδια­ σα με τη σκοτεινάδα της, ώστε, όταν κοιτάξαμε με το Μαρκέτη στερνή φορά τη μετάφραση μέσα στη βιβλιοθήκη της λέσχης του Λίβερπουλ και αποφασίσαμε πως έλαβε την τελειωτική της μορ­ φή, εγώ σηκώθηκα, τίναξα το γερμανικό βιβλίο χάμου, και δίνοντάς του μια βέβηλη κλοτσιά, το πέταξα ώς την άλλη άκρη της αίθουσας». Αυτός ο πόλεμος εναντίον της ασάφειας δεν είναι, όπως ενδεχόμενα θα ήθελαν μερικοί να τον παρουσιάσουν, μια μαρτυρία της αστικής ρηχότητας και ευκολίας, ένα γνώρισμα αντιπνευματικό- είναι ένας πόλεμος εναντίον του φασισμού, εναντίον του σκοταδισμού της «σκο­ τεινάδας», με την οποία συχνά περιβάλλεται η γνώση. Αλλά δυστυχώς πολλοί διανοούμενοι, προοδευτικοί μάλιστα, δεν το συνειδητοποιούν, δεν το βλέπουν έτσι. Πάντως ο Brecht -τη μαρ­ τυρία μάς άφησε ο Walter Benjamin- είχε ως έμ­ βλημα της σκέψης του και του γραψίματός του,

αφιερωμα/43 όταν φιλοξενήθηκε, πολιτικός πρόσφυγας, στην Κοπενχάγη (1933), ένα γάιδαρο στημένον μέσα στο δωμάτιο, και μ’ ένα χαρτί γύρω στο λαιμό του, όπου έγραφε: «ακόμα κι εγώ πρέπει να κα­ ταλαβαίνω». Ο Πάλλης ωστόσο, για να ξανάρθω σ’ αυτόν, ο ασυμφιλίωτος εχθρός του κλήρου, του κοτσαμπαδισμού, της ασάφειας, δεν συμπαθούσε τον Ταγκόπουλο, γιατί σοσιάλιζε. Και πιο καθαρά: όταν ο Ν. Γιαννιός του έστελνε σοσιαλιστικά βι­ βλία και περιοδικά, του τα επέστρεφε με τη ντόμπρα δήλωση: «δε συμφωνώ!».2 Γιατί; Πού οφειλόταν η αντίφαση αυτή και ο διχασμός; Στην απάντηση υπεισέρχεται πια και ένα ταξικό στοιχείο. Ο Πάλλης είναι ο νοικοκύ­ ρης, που έχει την ευθυκρισία ν’ αντιληφθεί, ότι δεν είναι όλα πολύ καλά στο νοικοκυριό του, στο σπίτι του, αλλά έχει και τον εγωισμό να μην ανέχεται κανενός άλλου ξένου την παρέμβαση. Αν ο αστικός κόσμος δεν είναι τέλειος, υπεύθυ­ νος και αρμόδιος να εργαστεί για τη βελτίωση του κόσμου αυτού είναι ο ίδιος ο αστός, ο φωτι­ σμένος αστός· όχι ο σοσιαλισμός με το προλετα­ ριάτο του και με τις επαναστάσεις του. Ο αστι­ κός κόσμος είναι ένα αυτόνομο και αυτεξούσιο σύμπαν, ικανό να αυτοδιορθώνεται και να αυτορυθμίζεται στην εξέλιξή του. Μια τέτοια απάν­ τηση δίνει και ο σύγχρονος νεοφιλελευθερισμός. Αλλά εδώ, μ’ αυτό τον τελευταίο, τα πράγματα μπερδεύονται, γίνονται καθαρά πολιτικά. Ενώ με τον Π άλλη έχω την υποχρέωση να μείνω, οπωσδήποτε, στα όρια ενός σημειώματος ιστο­ ρίας της λογοτεχνίας. ΓΓ αυτό θα πω γενικά τε­ λειώνοντας, πιο πολύ για να θέσω ένα πρόβλημα για συζήτηση, ότι, αν η διαδικασία της αυτο­ διόρθωσης και αυτορύθμισης είταν για ένα διά­ στημα (από την κυριαρχία της αστικής τάξης και εξής), στη συνείδηση προπάντων των ανθρωπι­ στών αστών, μία μοναδική αναγκαιότητα, από το 1917 κι ύστερα παρουσιάστηκε και η εναλλα­ κτική λύση. Ό σο για τον Πάλλη, τον βλέπω σαν μία από τις περιπτώσεις φορέων ενός φωτισμού, που οι μακρινές πηγές του φωτός του έχουν ήδη σβήσει. Τέτοια φώτα που αχνοφέγγουν δεν έπαψε να δί­ νει, πού και πού, ως τις μέρες μας ο παλαιός εκείνος, ξεχωρισμένος από την καπιταλιστική αδηφαγία, ανθρωπιστικός αστισμός.

■ Σημειώσεις 1. Μέσα στην ενθνγραμμη κίνηση της ιστορίας πρέπει να μάβουμε να δικρίνουμε και ορισμένες ανακυκλήσεις, που είναι ωστόσο και αναβαθμίσεις: αναβαθμισμένη επαναφορά παλαιότερών σχημάτων.

2. «Νέα Εστία», 17 (1935), σ. 372. Την υπόδειξη οφείλω στο Μ. Μ. Παπαίωάννου, που τον ευχαριστώ κι απ' αυτή τη θέση.

S ? ι( ( (

Ε κ δ ό σ ε ις Κ Α Λ Ε Ν Τ Η Σ Κ ο λ ο κ ο τ ρ ώ ν η 1 5 - 1 ος ό ρ ο φ ο ς Τ η λ . 3 2 3 4 2 7 0 -3 2 3 1 7 8 1 105 62 Α Θ Η Ν Α

44/αψιερωμα

Αντ. Δελώνης

Ο Αλέξανδρος Πάλλης και η ποίηση για παιδιά Ένας από τους αρχιτέκτονες και τους πρωτομάστορες της παιδικής μας λογοτε­ χνίας ο Αλέξανδρος Πάλλης, είναι αυτός που έδωσε ένα νέο πρόσωπο στην Ποίη­ ση που απευθύνεται σε παιδιά, ένα πρόσωπο με ανθρώπινες διαστάσεις, και, κυ­ ρίως, ένα πρόσωπο γελαστό και αισιόδοξο. Ο Πάλλης, γεννημένος στον Πειραιά στα 1851 και ύστερα από κάποιες ολιγόχρονες σπουδές στη Φιλοσοφική Αθηνών, πήγε στα 1869 στο Μάντσεστερ και στα 1875 στη Βομβάη, ως εμπορικός υπάλλη­ λος. Ύστερα από μια λαμπρή καριέρα στο χώρο του εμπορίου, γύρισε οριστικά στην Αγγλία στα 1894, όπου κι έμεινε μέχρι το θάνατό του στα 1935. Ο κύριος χώρος της πνευματικής του δραστηριό­ τητας είναι η μετάφραση. Μεταφράζει κλασικά έργα, όπως η Βίβλος και η Ιλιάδα, τους αρχαί­ ους κλασικούς, αλλά και έργα Σαίξπηρ, κ.ά. Το πρωτότυπο έργο του είναι, πραγματικά, μικρό αλλά η επίδραση που άσκησε στους συγκαιρι­ νούς και κατοπινούς είναι και μεγάλη και ουσια­ στική και σε κάποιες περιπτώσεις, όπως η παιδι­ κή λογοτεχνία, καθοριστική. Ή ταν από τους ελάχιστους λογοτέχνες, οι οποίοι όντας μακριά από την πατρίδα τους, κατόρθωσαν να σφραγί­ σουν με το έργο τους μια εποχή. Έ νας από τους λίγους ο Πάλλης, ο οποίος κά­ τω από τη διαβρωτική επίδραση του κερδώου Ερμή «κατόρθωσε να διακριθεί ως κριτικός, φι­ λόλογος και σχολιαστής», παρά το γεγονός ότι δεν έλαβε επίσημο φιλολογικό οπλισμό· ένας από τους λίγους κι ο Πάλλης, ο οποίος, κάτω από την πίεση των εμπορικών και ασφαλώς πο­ λύπλοκων ασχολιών του, κατόρθωσε να είναι σε συνεχή επαφή με το φιλολογικό κύκλο του «Νουμά» -χρηματοδοτούσε άλλωστε και την έκδοσή του- να δώσει μια Ιλιάδα με μια τελείως προσω­ πική μεταφραστική σφραγίδα, να γίνει ήρωας των «Ευαγγελικών» στα 1901· ένας από τους λί­ γους, λοιπόν, κι ο Πάλλης, ο οποίος, παρά τη συνεχή σχεδόν αποδημία του, γίνεται ένας από τους μαχητικότερους και ουσιαστικότερους εκ­ προσώπους της «στρατευόμενης περιόδου του δημοτικισμού» και για την περίπτωσή μας ένας από τους πρωτοπόρους της παιδικής μας λογοτε­ χνίας.

1889 - «Τραγουδάκια για παιδιά» Ή ταν στις Ινδίες που γνώρισε ο Πάλλης τον Αργύρη Εφταλιώτη -άλλο ένα παλικάρι της ελληνι­ κής πνευματικής διασποράς. Μαζί μελέτησαν το «Ταξίδι» του Γιάννη Ψυχάρη, το γλωσσικό πι­ στεύω του Δημοτικισμού, το οποίο, με τρόπο λο­ γοτεχνικό, έδινε μια γεύση από τις τεράστιες δυ­ νατότητες της γλώσσας του λαού, στο λογοτεχνι­ κό πεδίο. Το έργο αυτό έγινε αφορμή να δοκιμά­ σει ο Πάλλης τη μεταφορά των γλωσσικών, ιδεο­ λογικών, κοινωνικών και αισθητικών του από­ ψεων σ’ ένα δικό του έργο, πρωτότυπο. Παρόλο που συμφωνούσε με τον Ψυχάρη στις βασικές αρχές, απόφυγε τις ακρότητες -βασισμέ­ νος στο προσωπικό του αισθητήριο για τη γλώσ­ σα- κι έδωσε το πρώτο του έργο όχι για τους ενήλικους μα για τα παιδιά. Προσωπικά, θεωρώ αυτή την ενέργεια του Πάλλη ως μια πολιτική πράξη και θ’ αποσαφηνίσω παρακάτω τη θέση μου αυτή. Έτσι στα 1889, ένα μόλις χρόνο μετά το «Τα­ ξίδι», εκδίδεται η συλλογή «Τραγουδάκια για παιδιά» και μπορώ να υποστηρίξω πως η έκδοση αυτή ήταν ένα φιλολογικό γεγονός για την Αθή­ να, που ζούσε πάντα στη σκιά μιας «σκληρής» καθαρεύουσας σ’ όλα τα κοινωνικά επίπεδα -όπω ς εκπαίδευση, διοίκηση, πολιτική, κ .ά σκιά που γινόταν βαρύτερη, μερικές φορές κα­ θώς τη θέση της καθαρεύουσας έπαιρνε η αρχαΐζουσα γλώσσα. Ιδιαίτερα στην εκπαίδευση η καθαρεύουσα αυτή σκότωνε την παιδική δροσιά,

αφιερωμα/45 την αφέλεια και τ’ όνειρο, τη διάθεση των παι­ διών για διάβασμα, για στοχασμό και προβλη­ ματισμό: Η συλλογή κάνει αίσθηση και οι φωτισμένοι άνθρωποι της εποχής το επισημαίνουν. Ένα θε­ τικό αποτέλεσμα είναι και η επανέκδοση, μετά δέκα χρόνια, της ίδιας συλλογής, στα 1899, από το «Σύλλογο προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων», ενώ ο Πάλλης, ενθαρρυμένος ασφαλώς από την ανταπόκριση, περιλαμβάνει τα περισσότερα και σημαντικότερα ποιήματα της συλλογής σε μια άλλη, σπονδυλωτή αυτή τη φορά, συλλογή με τίτλο «Ταμπουράς και Κόπανος», από την «Εστία» στα 1907, αλλά και στη συλλογή του «Κούφια Καρύδια», που εκδίδεται οτο Λίβερπουλ στα 1915. Είναι χαρακτηριστικό της απήχησης ότι ένας από τους κορυφαίους πνευματικούς ανθρώπους του 19ου αιώνα, με ουσιαστικό ρόλο στην αδια­ μόρφωτη λογοτεχνία του καιρού του, ο Δημ. Βερναρδάκης, ο οποίος φημιζόταν για την κριτι­ κή του οξυδέρκεια αλλά και την αυστηρότητά του, του έγραψε μεταξύ άλλων: «...Είσθε ο πρώ­ τος εκ των νεωτέρων, όσους εγνώρισα, όστις κα­ τορθώσατε να εφαρμόσητε εις το ποιητικόν εί­ δος, όπερ εξελέξατε, γνησίαν και ανόθευτον την δημοτικήν γλώσσαν, χωρίς να χάση μηδ’ ελάχιστον εκ της φυσικής της χάριτος...», ενώ ο ίδιος, επισημαίνοντας τη γλωσσική και τεχνική τελειό­ τητα, προσθέτει: «...αλλ’ η στιχουργική και γλωσσική εκφορά είναι πανταχού σχεδόν αρίστη και τοιαύτη, οποίαν στερούνται άπαντες σχεδόν οι σημερινοί μας ποιηταί...».1 Ένας άλλος μεγά­ λος της Ποίησης και του Δημοτικισμού, ο Κωστής Παλαμάς, δε θα διστάσει να επαινέσει τα ποιήματα του Πάλλη: «Είναι τα μόνα παιδικά ποιήματα που απεκτήσαμεν της προκοπής, μοσχοβολούντα όχι από μύρα της Ανατολής αλλ’ από θυμάρι των βουνών της Ρούμελης και δροσοβολισμένα ως από την αύραν του Αιγαίου».2 Και αρκετά χρόνια μετά ο Μαν. Τριανταφυλλίδης γράφει πως: «Θα έπρεπε να μνημονευτή ξε­ χωριστά η προσπάθεια του Πάλλη να πλοντιστη η παιδική μας φιλολογία, τόσο φτωχή, ιδίως τό­ τε, στο τέλος του περασμένου αιώνα».3 Ακόμα, ο Στέλιος Σπεράντσας, όταν πρωτοδιάβασε, όντας νεαρός, στην εφημερίδα «Αρμονία» στη Σμύρνη, τον «Ταμπονρά και Κόπανο», υποστήριξε στην ίδια εφημερίδα με σχετικό άρθρο του πως μ’ αυ­ τά τα ποιήματα ο Πάλλης «άνοιξε από τους πρώτους, αν όχι ο πρώτος, το δρόμο προς τη σω­ στή παιδική λογοτεχνία».4 Εννοείται πως η έκδοση της συλλογής του Πάλλη σ’ εκείνη την εποχή -τέλος του 19ου αιώ­ να και ξεκίνημα ενός τρομερού αγώνα για τη δι­ καίωση της δημοτικής- συνάντησε και τις απο­ δοκιμασίες των καθαρολόγων και οπαδών του Μιστριωτισμού, οι οποίοι ασφαλώς και διείδαν

τον κίνδυνο να χάσουν το παιγνίδι, με αποκορύ­ φωμα τη γνώμη της Επιτροπής που είχε διορι­ στεί «προς εξέτασιν της γλωσσικής διδασκαλίας των Δημ. Σχολείων», η οποία και έγραψε σχο­ λιάζοντας το ποίημα «Καλημερούδια» του Πάλ­ λη, στο Αλφαβητάριο του Ε.Γ. Παπαμιχαήλ: «Ομολογούμεν ότι, εάν σκοπός των αναγνωστι­ κών βιβλίων ετίθετο, μηδέν να διδάσκωσι, να καθιστώσι δε δια των αναγνωσμάτων τους παίδας φλυάρους, κούφους, ανοήτους και ανικά­ νους να αυτενεργώσι και να σκέπτωνται, ήτο αδύνατο να γραφώσι καταλληλότερα αναγνωστι­ κά βιβλία».5 Είναι σαφής η ειρωνεία, αλλά σα­ φέστερη είναι η προσπάθεια του εκπαιδευτικού κατεστημένου της εποχής εκείνης να παγιδεύσει τον έλληνα πολίτη και να περάσει την ιδεολογία του, ιδεολογία συντήρησης και πνευματικής νάρ­ κωσης. Και δεν αντέχω στον πειρασμό να μην επισημάνω εδώ πως, όσο στον τόπο αυτό δεν ακούγεται και δεν ασκείται μια πλουραλιστική και φωτισμένη εκπαιδευτική πολιτική, πάντα υπάρχουν και θα υπάρξουν κι άλλες φωνές, σαν της Επιτροπής του 1921, που θα περνάνε, «δημο­ κρατικά» τάχα και προς όφελος πάντα του λαού, μονομερείς αποφάσεις. Πως όσο ο διάλογος πα­ ραμένει όνειρο ή ενταφιάζεται κάτω από «δημο­ κρατικές» διαδικασίες, τόσο η εκπαιδευτική πο­ λιτική θα είναι ένα σώμα που κατακρεουργείται στο κρεβάτι της σκοπιμότητας.

46/αφιερωμα

Ιδεολογία, κοινωνικά και αισθητικά στοιχεία στην παιδική ποίηση του Αλέξανδρου Πάλλη Βρισκόμαστε στα 1889 και η Ελλάδα αναζητά με αγωνία την ιδεολογική και κοινωνική της ταυτό­ τητα. Στον τόπο μας κυριαρχεί, μ’ έναν τρόπο σχεδόν Ολοκληρωτικό, η συντήρηση, ο αναλφα­ βητισμός που καλύπτει το συντριπτικό ποσοστό του λαού, ο πνευματικός σκοταδισμός που επι­ βάλλεται εκ των άνω -το πανεπιστημιακό κατε­ στημένο, εννοώ- και η τραγική έλλειψη πληρο­ φόρησης. Δεν έχουν ακόμα διαμορφωθεί οι κοι­ νωνικές τάξεις -υπάρχει, βέβαια, μια μετακίνη­ ση προς τα αστικά κέντρα και μια διαφοροποίη­ ση της γεωργοκτηνοτροφικής σύνθεσης του πλη­ θυσμού- αλλά λείπουν ακόμα τα θεμελιακά γε­ γονότα. Η Μεγάλη Ιδέα διαποτίζει τα πάντα, αλλά και ναρκοθετεί τη δρομολόγηση για κοινω­ νική πρόοδο των λαϊκών στρωμάτων, διαποτίζει την εθνική ζωή με την κατάλληλη υποδαύλιση της άρχουσας τάξης, που κρατάει τους μηχανι­ σμούς της εξουσίας στα χέρια της, ενώ τώρα αρ­ χίζουν να διαφαίνονται κάπως καθαρότερά οι προτάσεις για δημοκρατικότερη ζωή, για αλλαγή και κίνηση ιδεών, για άλλους χειρισμούς στα κοινωνικά προβλήματα με τη βοήθεια προοδευ­ τικών φωνών που έρχονται από τη Δύση και πο­ δηγετούν μερίδα των πνευματικών ανθρώπων της εποχής. Και βέβαια είναι το «Ταξίδι», στα 1888, του Ψυχάρη, που θα δώσει την αφορμή για μια επανατοποθέτηση των κοινωνικών, ιδεολογι­ κών, αισθητικών ιδεών μέσα από τη βίαιη, κά­ ποιες φορές, αντιπαράθεση γλωσσαμυντόρων και δημοτικιστών. Αυτό είναι το πλαίσιο, το σκηνικό αν θέλετε, μιας χώρας όπου ο απόηχος του απελευθερωτι­ κού Αγώνα εξακολουθεί να είναι ισχυρός στην καθημερινή ζωή, κάποιοι κοινωνικοί μετασχη­ ματισμοί, με τη βοήθεια νεοεμφανιζόμενων σο­ σιαλιστικών ιδεών, έχουν κιόλας αρχίσει να διαφαίνονται, «η φουστανέλα, σαν ήθος περισσότε­ ρο και λιγότερο σαν τρόπος ζωής έχει περάσει για τα καλά στο περιθώριο», ενώ «η Ευρώπη έχει κιόλας περάσει σε πολλά επίπεδα ζωής, είτε σαν διεκδίκηση τρόπων ζωής, είτε σαν μόδα, εί­ τε σαν μοντέλο κουλτούρας για τη νεοανερχόμενη αστική τάξη» και «τα φολκλορικά στοιχεία υποχωρούν συνεχώς».6 Η έκδοση της συλλογής «Τραγουδάκια για Παιδιά» σηματοδοτεί μια νέα αντίληψη -κ ι όχι μόνο για την παιδική λογοτεχνία. Βρίσκουμε μέ­ σα σ’ αυτή τα σπέρματα νέων και, κυρίως, προοδευτικών ιδεών. Ο Πάλλης, ύστερα από κά­ ποιες δειλές προσπάθειες του Βιζυηνού και του

Καμπούρογλου, σπάει την κρούστα της συντήρη­ σης και την ετικέτα, δίνει ουσία και συγκεκριμέ­ νο σκοπό στην ποιητική γραφή. Σωστά ο Αντώνης Μπενέκος επισημαίνει: «Την αγωνία αυτή -για τους νέους, εννοεί- και το πάθος αυτό ο Πάλλης το έτρεψε σε συγκεκριμένο σύνθημα. Υπήρχε στην πράξη αυτή και μια πρόθεση γενι­ κότερης ανατροπής, ένα πείσμα μαχητικό, χαρα­ κτηριστικό των πρώτων δημοτικιστών: μια απάντηση στο ερώτημα από πού πρέπει ν’ αρχί­ σει η αναγέννηση και πώς πρέπει να γίνει».7 Γι’ αυτό υποστήριξα πως η έκδοση της συλλογής ήταν για την εποχή της μια πολιτική πράξη. Αλ­ λά, βέβαια, υπάρχουν κι άλλα επιχειρήματα. Πιστεύω πως ο Πάλλης είχε σαφή γνώση πως οι κοινωνικές αλλαγές, αλλά και άλλες δομικές αλλαγές, μπορούν να προέλθουν μόνο από την Παιδεία (μεταξύ μας, είναι πάντα μια επικίνδυ­ νη υπόθεση ν’ αλλάξεις τις ιδέες των ενηλίκων). Αν κάτι, τότε, χρειαζόταν στην Ελλάδα, αλλά και στην εκπαιδευτική της πολιτική γενικότερα, ήταν μια ανατοποθέτηση των παιδαγωγικών με­ θόδων και αντιλήψεων. Ο ποιητής δεν ήταν εκ­ παιδευτικός αλλά είχε σε επάρκεια το ένστικτο του προικισμένου παιδαγωγού το οποίο* σαφώς δεν είχαν οι σπουδαγμένοι της εποχής του. Ο Κ.Θ. Δημαράς επισημαίνει: «...αλλά ιδίως έχου­ με -με την ποίηση του Πάλλη, εννοεί- διαφορε­ τική στάση μπροστά στο παιδί. Ο Πάλλης πα­ ρουσιάζεται εδώ πρωτοπόρος μιας καινούργιας παιδαγωγικής, στηριγμένης στη συνείδηση της ιδιοτυπίας του παιδιού, στο σεβασμό της ψυχής του παιδιού, στη'γνώση των αναγκών του».8 Έτσι, μετά τον Βιζυηνό, ο οποίος είχε σαφή πρόθεση να διδάξει -και πριν απ’ αυτόν οι Κατακουζηνός, Τανταλίδης κι ο χιουμορίστας Καμ­ πούρογλου- ο Πάλλης καταφέρνει να δώσει μια νέα ταυτότητα προοδευτικότητας στην παιδική ποίηση και κυρίως να φέρει το παιδί αντιμέτωπο με τα καθημερινά προβλήματα της ζωής αλλά και τα κοινωνικά γεγονότα. Μήπως δεν είναι κι αυτό μια πολίτική πράξη; Για παράδειγμα, παραθέτω εδώ ένα του ποίη­ μα, το οποίο δεν έχει προσεχτεί ιδιαίτερα απ’ όσο ξέρω, αλλά προσωπικά το βρίσκω ως το πρώτο παιδικό ποίημα με αντιμιλιταριστικό πνεύμα, ποίημα το οποίο χωρίς να συνθηματολογεί όπως πολλά στην εποχή μας, ανάγλυφα και μ’ ένα σπαραχτικό τόνο δίνει όλη τη φρίκη του πολέμου αλλά και την αναγκαιότητα της ειρή­ νης:

αφιερωμα/47 Το παιδί στο στρατό Καλή γερόντισσα, μα τι κάνεις; Εδώ ’ναι πρώτης δίχως φωτιά. Έ τσι τον κάκου, σου λέω, μη χάνεις τα κούτσουρά σου, τι είσαι φτώχιά. Στέγνωσα τώρα, σβηστά, να ζείς. Μ ’ αυτή ν ’ ακούσει μηδέ γυρίζει, ρίχνει δυο ξύλα, τα σννταβλίζει. Κάτσε, στρατιώτη, να ζεσταθείς.

- Δ ε ν έχω πείνα πια, ψυχομάνα, βάστα το ορνίθι σου, το κρασί. Εγώ, με χόρτασε η κουραμάνα, που μέσα στ’ άσπρο μου βρήκα σακκί. Δεν παν σ’ εμένα τέτια φαγιά. Μ’ αυτή την τσότρα σιμά του βάζει, παίρνει απ’ το ορνίθι και του μοιράζει.

- Να φας, στρατιώτη, μισή μπουκιά.

- Κυρούλα, στάσου! Τι είν’ τούτα πάλι; Για ποιον το στρώμα το μαλακό; Με τον αγκώνα για προσκεφάλι το στρώνω στα άχερα απάνου εγώ. Κάτσε πια τώρα, θα κουραστείς. Μα της γριούλας τ’ αφτί δε ’δρώνει, παρά αντρομίδα φέρνει και στρώνει - Πέσε, στρατιώτη, να κοιμηθείς.

- Κυρά, πηγαίνω, με την ευχή σου. Μα σα να βάρυνε το σακκί... Τι μου το γιόμισες, στην ψυχή σου, με την κουλούρα και το τυρί; Εδώ σιμά ’ναι και το χωριό... Μα οχ την καρδιά αυτή στενάζει κι ένα από τα μάτια της δάκρυ στάζει.

- Έχω στρατιώτη παιδί κι εγώ. Και βέβαια που βρισκόμαστε στα 1889..! Μπορούμε να φαντασθούμε πώς θά ’ταν τ’ αναγνωστικά της εποχής εκείνης... Πλεόναζε ο καθωσπρεπισμός, η αιδημοσύνη, ο δογματισμός των ενηλίκων που έφτανε ως το ταμπού, η σκλη­ ρή κι αναιτιολόγητη πειθαρχία των μικρών στους ενήλικους, σπίτι και σχολείο. Η δροσιά, η ειλικρίνεια, η αφέλεια, ο προβληματισμός, η αυ­ τενέργεια ήταν τα ζητούμενα για το παιδί ή κι από το παιδί. Μια πραγματικότητα που είχε τις αιτίες της στο γενικότερο κοινωνικό και εκπαι­ δευτικό κλίμα της εποχής του τέλους του 19ου αιώνα. Ο Πάλλης χτυπάει στην καρδιά του προβλή­ ματος βλέποντάς το στις σωστές του διαστάσεις και προοπτικές. Με όπλο του την ποίηση καρ­ φώνει το κατεστημένο με τα πνευματικά του βέ­ λη, ανοίγοντας παράθυρα στην παιδική ψυχή να δει κι άλλα τοπία, τοπία λευτεριάς, προβληματι-

Αλέξ. Πάλλης, γλυπτό του Θ. θωμόπουλου

σμού και ειλικρινών σχέσεων. Ξέρει ο Πάλλης τι μισεί περισσότερο το παιδί: το διδακτισμό..! Και είναι αυτός ο οποίος, πολύ πριν από τον Ζαχ. Παπαντωνίου, εισάγει την ανθρωπιά και το γέ­ λιο στη ζωή του παιδιού. Κατεβάζει την αιθεροβαδίζουσα ποίηση της εποχής του από την αοριστία και τον ιδανισμό στο κατώφλι του σπιτιού, στην αυλή, στις καθημερινές καταστάσεις, διαποτίζοντας μ’ αυτά τις σχέσεις των παιδιών με τα ζώα. Ερμηνεύοντας σωστά τις παιδικές απο­ ρίες και τις ανάγκες των παιδιών, τα οποία εί­ χαν ντύσει με το σελοφάν μιας στείρας καθωσπρεποσύνης, μιλάει στα παιδιά και με τα παι­ διά τη δική τους, ολοδική τους γλώσσα. Να προ­ σέξουμε τον τρόπο που ο Πάλλης χειρίζεται μια καθημερινή σκηνή ανάμεσα σε δυο παιδιά: Ο Κώστας Του Κώστα αλλάζουνε τα ρούχα και του φορούνε πανταλόνια και να τον: νάφτης με γαλόνια και με σφυρίχτρα και σουγιά. Και σαν τον φώναξε η Μαριέτα μα ζί να παίξουν το σκοινάκι «Αυτό», λέει, «είναι παιγνιδάκι που παίζουν μόνο τα παιδιά». Είχε ένα δυο κι αυτή κουφέτα κι αρχίζει μόνη της να παίζει πως έδινε λαμπρό τραπέζι με τσοκολάτες και γλυκά. «Παίζω κι εγώ α με θες» της κάνει. «Όμως θαρρώ», λέει η Μαριέτα «για νάφτες έγινε η γαλέτα τα ζαχαράτα για παιδιά».

48/αφιερωμα Το ίδιο θέμα, στα χέρια ενός καθαρολόγου ποιητή θα ήταν αιτία για να στηλιτευθεί η λαι­ μαργία και η κουτοπονηριά του αφελή Κώστα, και, βέβαια, θα γινόταν και το σχετικό κήρυγμα. Ο Πάλλης δίνει με ακρίβεια τη σκηνή κι αφήνει το παιδί να βγάλει τα συμπεράσματά του, αφού πρώτα γελάσει με το πάθημα του Κώστα. Κι αν δεν ήταν κάπως παρακινδυνευμένο θα μίλαγα και για το γεγονός ότι ο Πάλλης κάνει και λίγο φεμινιστικό κήρυγμα, βάζοντας το αρσενικό να την παθαίνει από το θηλυκό..! Οι μελετητές της παιδικής λογοτεχνίας συμ­ φωνούν ότι ο Πάλλης είχε επηρεαστεί από τους πραγματιστές, θετικιστές και άγγλους εμπειριοκράτες, αλλά πιστεύω πως ο ποιητής κατάφερε να δώσει σωστά τις διαστάσεις των σχέσεων παιδιού-ενηλίκων, επειδή μεταφέρθηκε στην πλευρά του παιδιού. Με άλλα λόγια ο ποιητής έγινε παι­ δί, είδε τον κόσμο με παιδικά μάτια κι αυτό, βέ­ βαια, είναι κάτι που αρκετοί συγγραφείς παιδι­ κών βιβλίων, σήμερα, δεν το κάνουν, αλλά μετα­ φέρουν δικούς τους προβληματισμούς για πιθα­ νά και απίθανα γεγονότα στα παιδικά στόματα και μυαλά, στα πλαίσια τάχα της πολιτικοποίη­ σης του παιδιού. Για να χρησιμοποιήσω μια σύγ­ χρονη έκφραση, ο Πάλλης απομυθοποίησε την παιδική ποίηση του καιρού του δίνοντάς της αν­ θρώπινες διαστάσεις. Σωστά, λοιπόν, ο Αντ. Μπενέκος επισημαίνει και πάλι: «Η στροφή αυ­ τή προς τη γλώσσα και τις ανάγκες του παιδιού, μέσα από την ποίηση, θα γενικευθεί σε λίγο ανά­ μεσα σ’ όλους τους πρωτοπόρους διανοούμενους και παιδαγωγούς των αρχών του αιώνα μας».9 Χαρακτηριστικό ποίημα αυτής της απομυθο­ ποίησης που επιχείρησε ο Πάλλης παραθέτω: Για πες μου (απόσπασμα) - Πες μου, μέλισσά μου, να μου ζήσεις και τίποτ’ άλλο θα χαρίσεις; - Φαρμακερό κρατώ κεντρί να τον κεντρώνω και μια στάλα, στον κόσμο εδώ να μη θαρρεί κι όλα πως είναι μέλι γάλα. Είχε προηγηθεί, στο ποίημα, η ερώτηση «Για πες μου τι θα του χαρίσεις» στο κύμα, στην όρνι­ θα και στην προβατίνα, οι οποίες με το έχει τους η καθεμιά δίνουν το δικό τους δώρο. Αλλά ο Πάλλης δε θέλει να έχει το παιδί ψευδαισθήσεις. Αφού η μέλισσα του δίνει το δικό της δώρο -το μέλι- η ίδια προσγειώνει το παιδί και του θυμί­ ζει πως η ζωή έχει δυο όψεις, την ευχάριστη μα και τη δυσάρεστη. Έτσι, ο ποιητής, χωρίς κομπορρημοσύνη και κούφιους διδακτισμούς, περ­ νάει ένα σημαντικό μήνυμα, στην κατακλείδα του ποιήματος. Γίνεται, λοιπόν, σταθερά μια μετάλλαξη του

περιεχομένου και των στόχων της παιδικής ποίη­ σης, αλλά και της παιδικής λογοτεχνίας γενικό­ τερα. Ο άνθρωπος και τα προβλήματά του γί­ νονται το κέντρο, κι επέρχεται μια απελευθέρω­ ση του παιδιού από τα θέσφατα της εποχής και τα καλούπια συμπεριφοράς και σκέψης του. Ο Πάλλης πετυχαίνει αυτή την απελευθέρωση με το να εισαγάγει όχι πια ήρωες κούφιους που απο­ προσανατολίζουν το παιδί, μα ήρωες -παιδιά ή ζώα- θα έλεγα αντιήρωες, αν κι αυτή η λέξη τα­ λαιπωρείται τελευταία, που δημιουργούν μια οι­ κείωση στα παιδιά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι κι αυτό το ποίημα, από τα πιο γνωστά κι αγαπημένα των παιδιών: Ο Φ ουντούκος - «Φουντούκο, ώς πότε πια θα τρως και θα κοι­ μάσαι μόνος Ή ρθε και για σκολειό καιρός κι είσαι σκυλί δυο χρόνω». Κι αυτός να δείξει τη χαρά του δώσ’ του και παίζει την ουρά του.

- «Στα γόνατά μου κάτσ’ εδώ και στο βιβλίο κοίΠι, ήτα, δέλτα, ω: πηδώ. Λέγε και συ: πι, ήτα...». Κι αυτός απάντησε, αν δε σφάλλω, μ ’ ένα χασμούρημα μεγάλο.

- «Τώρα στο πιάνο μια στιγμή, να μη σε λεν χω­ ριστή! Έ λα τραγούδα ντο ρε μι με τη φωνή γιομάτη». Κι αυτός πετιέτ’ ευτύς απάνω κι ούρλιασμα αρχίζει με το πιάνο.

- «Το ξύλο πιάσε τώρ’ αυτό και σα στρατιώτης στάσου, μα για το έθνος απαιτώ να κάνεις τα καλά σου». Κι αυτός, στυλιάρι σαν ξανοίγει τον βλέπεις κι όπου φύγει φύγει. Ο Φουντούκος δεν είναι απλά ένας αντιή­ ρωας. Σημαδεύει με τους στίχους εδώ μια εποχή, την καυτηριάζει κι ανατοποθετεί καίρια προβλή­ ματα. Ο Παπαντωνίου θα το κάνει αργότερα με τον γέρο που δεν ήθελε να δώσει το άλογό του όταν του το επίταξαν για τον πόλεμο, αλλά κι ο Καρυωτάκης θα δώσει εκείνον τον καταπληκτι­ κό Μιχαλιό του. Ο Φουντούκος εκφράζει ένα ολόκληρο «πιστεύω», που σήμερα πασκίζουν με πολύπλοκους τρόπους να φανερώσουν τα ειρηνιστικά κινήματα. Κι αυτό μήπως δεν ήταν μια πο­ λιτική πράξη; Γιατί πρέπει να πω κι αυτό: Τέχνη δεν είναι να συνθηματολογείς ποιητικά με μια ντουντούκα ή στο γόνατο όταν σου δώσουν «παραγγελιά». Τέχνη είναι να χωνεύεις μέσα σου τις αγωνίες και τους πόθους μιας γενιάς, μιας επο­ χής και να τους δίνεις με έργο που να μιλάει

αφιερωμα/49 αιώνια. Είναι χαρακτηριστικό για την εποχή και για την απήχηση των νέων ιδεών του Πάλλη πως η «Διάπλασις των Παίδων» δεν δίστασε ν’ αγκα­ λιάσει τα ποιήματα του -θέλοντας πιθανόν να κάνει και μια αντιπαράθεση με τα Αναγνωστικά της εποχής- και να τα δημοσιεύσει: στις 31.5.1890 τον «Φουντούκο», στις 31.10.1890 το «Κικιρίκου Κικιρί», στις 30.11.1890 τον «Κώ­ στα», στις 15.7.1891 τη «Συμπάθεια», όπως μας βεβαιώνει ο Δημ. Γιάκος.10 Αλλά και αισθητικά ο Πάλλης καινοτόμησε παντρεύοντας την ποίησή του με το δημοτικό τραγούδι. Ο ποιητής έχει μια ιδιαίτερη αδυνα­ μία σ’ αυτό -δε θα ξεχάσουμε πως η Ιλιάδα που μετάφρασε «έχει βλάμηδες, σταυραετούς, παλι­ καράδες του ’21»11- κι είναι φανερή αυτή στο γε­ γονός ότι είχε τόσο πολύ δουλέψει τον 15σύλλαβο, ώστε να γίνει πρότυπο και για τον Παλαμά. Το γεγονός ότι χρονολογικά ήταν κοντά στο Εικοσιένα και την ατμόσφαιρά του κι ότι είχε τόση οικειότητα με την μετρική του δημ. τραγουδιού τον οδηγούν να καινοτομήσει στα «Τραγουδάκια για Παιδιά», εισάγοντας νέα στοιχεία σ’ αυτά, πέρα εννοείται και από τη νέα οπτική γωνία που είδε το παιδί και τα προβλήματά του. Ο Μιχ. Περάνθης σημειώνοντας πως: «...με 15σύλλαβους τιθασευμένους σε μια μετρική άνε­ ση, με φράση λυγερή, που έχει τη χάρη και τους κυματισμούς του δημοτικού τραγουδιού», δίνει την ποίησή του «με θερμό, αλλά αντιρητορικό τόνο»12 κι αυτό είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της: η απλότητα και η αμεσότητα. Το επισημαί­ νει άλλωστε και η Μαρία Μιράσγεζη: «Μια ποίηση απλή που μιλάει απευθείας στην ψυχή του παιδιού».13 Ενα άλλο χαρακτηριστικό είναι ότι όλα σχε­ δόν τα ποιήματά του έχουν όιηγηματική μορφή, η οποία δίνεται, αρκετές φορές, με διάλογο. Δηλ. υπάρχει ανέλιξη ενός θεματικού πυρήνα μέσα από ερωτήσεις-απαντήσεις, ενώ συναντιέ­ ται συχνά και η επανάληψη στίχων, χαρακτηρι­ στικά που κάνουν τον ποιητικό λόγο πιο ζεστό και οικείο. Μερικές φορές έχουμε κι ένα είδος στιχουργικών παιγνιδιών, με τα οποία ο ποιητής επιδιώκει να κάνει ευχάριστη την ποίησή του στα παιδιά. Το λεξιλόγιό του δεν είναι εντυπω­ σιακό, πάντως βρίσκεται μέσα στις δυνατότητες των παιδιών, χωρίς να έχει ακρότητες ή εκζητή­ σεις. Οι εικόνες που χρησιμοποιεί δεν είναι εν­ τυπωσιακές, γιατί ο Πάλλης δε θέλει να εντυπω­ σιάσει αλλά να αναστήσει τον μικρόκοσμο του παιδιού που ήταν μαραζωμένος και καταπιεσμέ­ νος. Έτσι οι εικόνες είναι καθημερινές, ντυμένες τη γλώσ,σα και τη ζωή των παιδιών -α ν και κά­ ποιες φορές γίνεται δύσκαμπτη από την πλευρά της απαγγελίας της. Υπάρχει όμως μια κυριολε­

ξία στην εκφορά των νοημάτων, χωρίς να χάνε­ ται η αφέλεια, η χάρη, ο αυθορμητισμός και η δροσιά της παιδικής ηλικίας. Τέλος ο Πάλλης καινοτομεί και ως προς το ήθος της παιδικής του ποίησης. Μετά από τους συγκαιρινούς του, οι οποίοι περιπτωσιακά πετύ­ χαιναν κάποιο αισθητικό αποτέλεσμα αλλά που δεν έδιναν ποίηση και μηνύματα, ο Πάλλης -κ ι αργότερα ο Παπαντωνίου- δίνει μια συλλογή ολόκληρη με αρτιωμένα αισθητικά ποιητικά γε­ γονότα, συντρίβει τον ιδανισμό και τον άκρατο διδακτισμό προβάλλοντας την επιστροφή στην ελληνική πραγματικότητα και το αίτημα ν ’ απο­ κτήσει ο ελληνισμός μια νέα προοδευτική, κοι­ νωνική, παιδαγωγική και αισθητική ταυτότητα. Ευαγγελίζεται νέους τρόπους συμπεριφοράς για το παιδί, αλλά μέσω αυτού και για τους μεγά­ λους. Οσο κι αν φαίνεται υπερθολικό -δεν είναι, σίγουρα- τα «Τραγουδάκια για παιδιά» είναι μια επανάσταση κι ένας σπινθήρας στη χειμαζό­ μενη ελληνική πνευματική κοινωνία της εποχής του, είναι ένας προβληματισμός που «θέτει επί τάπητος» το πρόβλημα της Παράδοσης και συν­ τήρησης και σε αμφισβήτηση την κυρίαρχη ιδεο­ λογία του κατεστημένου της εποχής του. Αρκετά από τα ποιήματα της συλλογής, ση­ μειώνει μ’ εντιμότητα ο Πάλλης, είναι «από το αγγλικό ή από το γαλλικό». Στην ουσία δεν πρό­ κειται για μεταφράσεις αλλά πλάσιμο ενός ποιή­ ματος από την αρχή, με βάση κάποια ιδέα που του έδωσε κάποιο ποίημα. Στη συλλογή «Ταμπουράς και Κόπανος» -παρά τις προσπάθειές μου δεν κατάφερα να βρω την πρώτη συλλογή του- υπάρχουν 29 ποιήματα, από τα οποία 10 είναι φτιαγμένα πάνω σε ιδέες από αγγλικά, γαλλικά και ρώσικα παιδικά ποιήματα. Στην ίδια συλλογή και σε άλλη θέση υπάρχουν τα ποιήματα: «Κανάρης», «Κλεφτόπουλο», «Διά­ να», «Το παιδί στο στρατό», «Το πουλί», που επίσης είναι για παιδιά. Συνήθως είναι μεγαλόύτσικα ποιήματα, κάτι που απαιτούσε η δΐηγηματική μορφή που χρησιμοποιούσε.

50/αφιερωμα

Ο Πάλλης και η παιδική λογοτεχνία Αναμφίβολα ο ποιητής έδωσε μια νέα ταυτότητα στην παιδική μας λογοτεχνία, ξεπερνώντας ασφαλώς τις αρχικές του προθέσεις.14 Σε μια εποχή που η παιδική μας λογοτεχνία ποδηγετείται από το διδακτισμό του «Γεροστάθη» του Λ. Μελά, τις κάποιες χλωμές προσπάθειες των ποιητών που προαναφέραμε -κυρίως Βιζυηνού και Καμπούρογλου- και που η μόνη φωτεινή εξαίρεση είναι η «Διάπλασις των Παίδων», ο ποιητής με μια πλήρη ποιητική συλλογή ταράζει τα λιμνάζοντα νερά και «αποκαλύπτει την μορ­ φή που θα πάρει ή που θα έπρεπε να πάρει ο νέος ελληνισμός».15 Τα «Τραγουδάκια για παιδιά» είναι οριακό έργο για τα παιδικά γράμματα γιατί αλλάζουν το δρόμο τους στο τέλος του 19ου αιώνα, δί­ νουν νέες προοπτικές στους επερχόμενους -όπως ο Ξενόπουλος, ο Κουρτίδης, ο Παπαντωνίου-

και βάζουν το πρώτο γερό λιθάρι για να στεριω­ θεί η Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση του 1917, η πριότη άνοιξη για την εκπαίδευση. Στην ποίησή του υπάρχουν όλα τα αιτήματα της παιδικής λογοτεχνίας: ψυχαγώγηση του παι­ διού- έμμεσος διδακτισμός- απελευθέρωση των ■ψυχικών του δυνάμεων αλλά και προβληματι­ σμός- σύνδεση με τη ζωή και την πραγματικότη­ τα - σεβασμός στην προσωπικότητα του παιδιούχρήση της ζωντανής γλώσσας και καταδίκη όποιας κούφιας συνθηματολογίας για χάρη της επικαιρότητας. Με τον Πάλλη η παιδική ποίηση αλλά και η παιδική μας λογοτεχνία «κερδίζει σε ποιότητα, ύφος και ευαισθησία» και σημειώνε­ ται «μια γνήσια στροφή της ποίησης προς τον κόσμο του παιδιού μακριά από ηθικοπλαστικές προθέσεις»,16 σημειώνει σωστά ο Βασ. Αναγνωστόπουλος. Παράλληλα ο ποιητής μάς δίνει το μέτρο ενός νέου ανθρωπισμού στα παιδικά γράμματα και μιας νέας προβληματικής για όσους ασχολούνται με την παιδική λογοτεχνία.

Σημειώσεις 1. Από επιστολή τον Δημ. Βερναόάκη στον Αλέξ. Πάλλη.

2. Κωστή Παλαμά: «Τα πρώτα Κριτικά», εκό. Φέξη, Αθήνα 1913.

3. Μαν. Τριανταφυλλίόη: «Μνημόσυνα: Ψυχάρης-ΠάλληςΦωτιάόης».

4. Στέλιον Σπεράντσα: «Πώς εγνώρισα τον Αλέξ. Πάλλη», περ. Ελληνική Δημιουργία, τ. 15311954 αφιέρωμα.

5. Μαν. Τριανταφυλλίόη: «Πριν καούν» η αλήθεια για τ’ Αναγνωστικά της Δημοτικής», 1921.

6. Αντώνη Δελώνη: «Ο ελληνοκεντρισμός τον Παπαδιαμάντη», περ. Το Σχολείο και το σπίτι, τ. 211979.

7. Αντώνη Μπενέκου: «Ζαχ. Παπαντωνίου - ένας σταθμός στα παιδικά γράμματα», Αθήνα 1980.

8. Κ.Θ. Δημαρά: «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας», Αθήνα, 1968.

9. Αντ. Μπενέκου: ό.π.

10. Δημήτρη Γιάκου: «Αλέξ. Πάλλης και Παιδική Λογοτε­ χνία», περ. Ελληνική Δημιουργία, τ. 15311984.

11. Σπόρου Μελά: «Νεοελληνική Λογοτεχνία», εκό. Φέξη, 1962.

12. Μιχάλη Περάνθη: «Μεγάλη Ελληνική Ποιητική Ανθολο­ γία», τόμος Α', 1964.

13. Μαρίας Μιράσγεξη: «Ποίηση και Διδασκαλία», Αθήνα, 1978.

14. Ρήγα Γκόλφη: «Φαντασία και Ποίηση», Αθήνα, 1935 - Ο Ρ. Γκόλφης βεβαιώνει ότι ο Πάλλης έγραψε τα ποιήματά του για να τ’ απαγγέλλουν τα δικά τον παιδιά.

15. Αντ. Μπενέκου: ό.π.

16. Βασίλη Αναγνωστόπονλον: «Μεταπολεμική Παιδική Ποίη­ ση», με συνεργασία, Καρδίτσα 1980.

βιβλία παιχνίδια χαρτικα περιοδικά · αφισσες

^

μπουμπουλινας 48 & υψηλαντου πειραιας τηλέφωνο: 41.72.366

- - -

αφιερωμα/51

Βασίλης Κ. Καλαμαράς

Βιβλιογραφία Αλέξανδρου Πάλλη (1879-1985) α. Ποιήματα 1. Τραγουδάκια για παιδιά. Αθήνα. Τυπογραφείο του Σ.Κ. Βλαστού. 1889. Σελ. 39.

2. Ταμπουράς και Κόπανος. Τραγούδια Αλεξ. Πάλ­ λη. Αθήνα. Τυπογραφείο «Εστία». Σελ. 150. Τυβίγγη. Τυπογραφείο Ερρίκου Λάουπ του νεώτερου. 19102. Σελ. 158. Στα Κούφια Καρύδια 19153. Σελ. 445-559.

β. Πεζά 3. Μ προυσός. Ξανατύπωμα από το «Νουμά». Αθήνα. Βιβλιοπωλείο Γανιάρη. 1923. Σελ. 123.

4. Μπρουσός. Επιμέλεια Εμμ. I. Μοσχονάς. Ερμής. Αθήνα 1975. Σελ. 153 + δ'-ρλθ' εκτενής εισαγωγή του επιμελητή.

γ. Μεταφράσεις 5. Σ οφοκ λέους Αντιγόνη. Εκδίδοντος Α. Π. Εν Αθήναις. Εκ του τυπογραφείου Πέτρου Περρή. 1879. Σελ. 72.

6. Θωμά Μ αγίστρου ήτοι Θ εοόούλου Μ οναχού Εκλο­ γή ονομάτων και ρημάτων αττικών. Εκ της εκδόσεως Frederici Ritschelii. Υπό Α.Π. Εν Αθήναις. Εκ του τυπογραφείου του «Κάλλους» 1884. Σελ.

244.

7. Σ οφοκ λέους Α ντιγόνη. Μετά κριτικών υπομνημά­ των. Εν Αθήναις. Τύποις Αττικού Μουσείου.

1885. Σελ. 176. [Έκδοση συμπληρωμένη και διορ­ θωμένη], 8. Η Ιλιάδα μεταφρασμένη α π ’ τον Α λεξ. Π άλλη. Μέ­ ρος Πρώτο Α-Ζ. Αθήνα. Τυπογραφείο του Σ.Κ. Βλαστού. 1892. Σελ. 136. (Με κριτικά σχόλια).

9. Η Περίφημη ιστορία του Έ μπορου της Βενετίας με την ανήκουστη ασπλαχνία π ο υ του ’δείξε αφτού του έμπορου ο Σ άκλοκ ο Ο βριός θέλοντας να του κόψ ει μια του λίτρα κρέας, κι η απόχτηση της πλούσιας και πεντάμορφης νύφης Πόρτιας με την εκλογή των τριών κουτιώ ν. Γραμμένη α π ’ τον Ά γ ­ γλο ποιητή Γουΐλλιαμ Σεξπήρο και μεταφρασμένη πιστά και ρυθμικά α π ’ τον Α λεξ. Πάλλη. Αθήνα.

Τυπογραφείο της Εστίας. 1894. Σελ. 119. Ξανατυπωμένη από το «Νουμά». 19102 Σελ. 40. Στα Κού­ φια Καρύδια 19153. Σελ. 43-144. Γκοβόστης 19384. Σελ. 76.

10. Η Ιλιάδα μεταφρασμένη α π ’ τον Α λεξ. Πάλλη. Μέ­ ρος Δεύτερο. Η-Μ. Αθήνα. Τυπογραφείο Σ.Κ. Βλαστού. 1900. Σελ. 128. (Με κριτικά σχόλια).

11. Η Ν έα Διαθήκη. Κατά το Βατικανό χειρόγραφο. Μεταφρασμένη απ’ τον Αλεξ. Πάλλη. Μέρος πρώ­

το. Λίβερπουλ. The Liverpool Booksellers’ Co, Ltd. 1902. Σελ. 275-19102. Σελ. 257. [Με κεφαλαία και διορθωμένη σε πολλά] - 19773. Επικαιρότητα. Αθήνα. Σελ. 257. - 19824 Εταιρεία Ελληνικού Βι­ βλίου. Αθήνα. Σελ. 223.

12. Η Ιλιάδα μεταφρασμένη από τον Α λεξ. Πάλλη. Παρίσι. Τυπογραφείο Chaponet. 1904. Σελ. 416. Λίβερπουλ. The Liverpool Booksellers’ Co. Ltd. 19172. Σελ. 394. [Με κεφαλαία, σε πολλά διορθω­ μένη και με εικόνες του Flaxman. - Λονδίνο. Οξ­ φόρδη. University Press. 19353. ίδιο σχήμα και σε­ λίδες - Κολλάρος 19364. Σελ. 472 - Μια τελευταία έκδοση και πάλι στο «Βιβλιοπωλείο της Εστίας» του I. Κολλάρου και ΣΙΑΣ Α.Ε. αχρονολόγητη. Σελ. 420.

13. Καντ, Κριτική του Ά δ ο λ ο υ λογισμού. Μέρος πρώ­ το. Μετάφρασμα Γ. Μαρκέτη και Α. Πάλλη. Αθή­ να. Τυπογραφείο «Εστία». 1904. Σελ. 63. Στα Κούφια Καρύδια 19152. Σελ. 263-285.

14. Ο Κύκλω πας μ εταφρασμένος από τον Α λεξ. Π άλ­ λη. Ξανατυπωμένος από το «Νουμά». Λίβερπουλ.

The Liverpool Booksellers’, Co. Ltd. 1906. Σελ.

40. Στα Κούφια Καρύδια 19152. Σελ. 5.

15. Karl Brugmann. Γραφτή και Δημοτική και το γλω σσικό ζήτημα στην Ελλάδα. Λέκας Αρβανίτης μεταφραστής. Ξανατυπωμένο από το «Νουμά». Αθήνα. 1907. Σελ. 30. Στα Κούφια Καρύδια 19152. Σελ. 315-338.

16. The twenty second book o f the Iliad with critical no­ tes. By Alex. Pallis. Λονδίνο. David nutt. 1909. Σελ. 84.

17. Ή λιος και φεγγάρι. Μετάφρασμα Αλεξ. Πάλλη [Από τα αγγλικά]. Αθήνα. Τυπογραφείο Γ.Σ. Βλαστού. 1901. Σελ. 120. - Ηλιοφέγγαρο 19102. Αθήνα. Τυπογραφείο «Εστίας». 1910. Σελ. 113.

18. The Epistle o f Paul the A postle to the Romans. A paraphrase by Alex. Pallis. Λίβερπουλ. The Liver­ pool Booksellers’ Co Ltd. 1917. Σελ. 22.

19. To The Romans. Acommentary by Alex. Pallis. Λί­ βερπουλ. The Liverpool Booksellers’ Co. Ltd. 1920. Σελ. 190.

20. The S Rhapsody o f the Iliad. Annotated by Alex.

Pallis. Οξφόρδη. University Press. Λονδίνο. Hum­ phrey Milford. 1930. Σελ. 107.

21. Σ αιξπήρου Φάλσταφ. Μετάφρασμα Αλεξ. Πάλλη. Τυπογραφείο. «Εστία» 1930. Σελ. 121. Ξανατυπώθηκε και στην «Ιδέα» 1(1939). Σελ. 345α. Τ. 2. ΣΙ.α.

22. Σαίξπηρ Ο υίλλιαμ. Ο Βασιλιάς Ε ρρίκος ο Δ '. Σε πέντε πράξεις. Μέρος Α '. Μετάφραση Α. Πάλλης. Εισαγωγή-συμπληρώσεις Β. Ρώτας. Ίκαρος. Αθή­ να. 1961. Σελ. 112.

52/αφιερωμα

δ. Μελέτες 23. A few notes on the Gospels according to St. Mark and St. Matthew. Based Chiefly on Modern Greek

by Alex Pallis. Λίβερπουλ. The Liverpool Booksel­ lers’ Co. Ltd. 1903. Σελ. 47.

24. M odern Greek by Alex. Pallis. [ξαναχυπωμένο από xo «The University Review»]. Ιούνιος 1906. Σελ. 7.

25. The Dodecanesian Sin. Λίβερπουλ. The Liverpool Booksellers’ Co Ltd. Publishers. 1918. Σελ. 4.

26. Dodecanesos. Λίβερπουλ. The Liverpool Booksel­ lers’ Co Ltd. Publishers. 1919. Σελ. 7.

27. Notes on St. John and the Apocalypse. By Alex. Pal­ lis. Hymphrey Milford. Οξφόρδη. University Press.

1927. Σελ. 56.

28. Notes on St Luke and the Acts. By Alex. Pallis. Οξ­ φόρδη. University Press. Λονδίνο. Humphrey Mil­ ford. 1928. Σελ. 83.

29. Fascism. Λίβερπουλ. 1931. Σελ. 3.

30. Που- Ό π ο υ -Ο οποίος. Αθήνα. Τυπογραφείο «Κύ­ κλου» 1934. Σελ. 13. Ξανατυπώθηκε στου Πέτρου Βλαστού. Η ελληνική και μερικές άλλες παράλλη­ λες διγλωσσίες. Αθήνα 1935. Σελ. 229-246.

31. Notes on the seventh book o f Thucydides. By. Alex.

Pallis. Οξφόρδη. Printed at the University Press.

1936. Σελ. 51.

32. Dodecanesos. χ.χ. Σελ. 16.

ε. Διαλέξεις τυπωμένες σε φυλλάδια 33. Λ ό γο ς προς το Εκπαιδευτικό Σωματείο του κ. Φραγκούδη. Αθήνα. Βασιλικό Τυπογραφείο Νικ. Αθ. Χιώτη. 1924. Σελ. 7.

34. Ο μιλία στην αίθουσα της Α ρχαιολογικ ή ς Εται­ ρείας. Αθήνα. Τυπογραφείο Ξενοφ. Ε. Σεργιάδη.

1927. Σελ. 7.

στ. Συνολικές εκδόσεις 35. Λ έκ α Αρβανίτη Μ αλλιαρού. Κ ούφια Κ αρύδια. Λί­ βερπουλ. The Liverpool Booksellers’ Co Ltd. 1915. Σελ. 559.

36. Ά π α ν τα Ν εοελλήνω ν Κλασσικών. Επιμέλεια: Νί­ κος Μοσχονάς. Αλεξ. Πάλλης: «Αντιγόνη» Σοφοκλέους. Ταμπουράς και Κόπανος. Μπρουσός. Εταιρεία Ελληνικών εκδόσεων. Αθήνα. 1966. Σελ.

400.

ξ. Αφιερώματα περιοδικών 37. «Νέα Εστία», τεύχος 200, 15 Απριλίου 1935.

38. «Νεοελληνικά Γράμματα», 6 Φεβρουάριου 1937.

39. «Ελληνική Δημιουργία», τεύχος 153, 1-15 Ιουλίου 1954.

η. Κυριότερες μελέτες και κρίσεις για τη ζωή και το έργο του Αλέξανδρου Πάλλη 40. Κωοτή Παλαμά: Η εθνική γλώσσα - Η μετάφρασις του κ. Πάλλη. Περ. «Εστία», αριθμ. 28, 12 Ιου­ λίου 1890, Σελ. 28.

41. Κωστή Παλαμά: Περ. «Εστία». 1892. Β ' εξάμηνο. Σελ. 26-28.

42. Κωστή Παλαμά: Το Περιοδικόν μας. Πειραιεύς. Τόμος Αλ 1900. Σελ. 97-98.

43. Zuretti: Rivista di Filologia et Istrutione Classica.

1900. Σελ. 623-624.

44. Αργύρη Εφταλιώτη: Εφημ. «Το Άστυ». 27 Απρι­ λίου 1900.

45. Γ. Ψυχάρη: Revue Critique, αριθ. 24. Σελ. 461-473.

46. Π. Ν ιρβάνα: Περ. «Παναθήναια». 30 Νοεμβρίου 1904. Σελ. 121-123.

47. Κωστή Παλαμά: Περ. «Γράμματα» Α ' Αθήναι.

1904. Σελ. 125-127.

48. Thumb: Die Literatur unter der Henschaft der Schriftsprache στο κεφάλαιο: Die Neugriechische Literatur. 1905.

49 . Γ. Ψυχάρη: Ρόδα και Μήλα. Τόμος Ε '. Μέρος πρώτο. Αθήναι-Παρίσι. 1905. Σελ. 233-244.

50. Κ. Μ. Μιχαηλίόη: Πάλλης Αλέξανδρος, Μεγ. Ελλ. Εγκυκλοπαίδεια. Τόμ. 19. 1932. Σελ. 480.

51. Ρήγα Γκόλφη: «Αλεξ. Πάλλης». Περιοδ. «Νέα Εστία», έτος Η ', τόμ. 16, τεύχος 185, 1 Σεπτεμ­ βρίου 1934. Σελ. 775-781 και 15 Σεπτεμβρίου 1934. Σελ. 827-834. [Τώρα και Ρήγας Γκόλφης: Φαντα­ σία και Ποίηση. Αθήνα. 1935. Σελ. 123], 52. Τέλλον Ά γ ρ α : Ο Πάλλης χωρίς τον μεταφραστή. Περ. «Η Νέα Εποχή», τεύχος 2, Απρίλης 1935, Σελ. 4.

53. Κ.Μ . Μ ιχαηλίόη: «Ποιητής Πάσχων»> Περ, «Τα

Νέα Γράμματα», Ε ', αριθ. 7-12, ΙούλιοςΔεκέμβριος 1939. Σελ. 301.

54. Μ. Τ ριανταφνλλίδη: Μνημόσυνα. Ψυχάρης, Πάλ­ λης, Φωτιάδης. Αθήνα. 1939/1940. Σελ. 25-107.

55. Κ .Μ . Μιχαηλίόη: Ανέκδοτα Γράμματα I. Βλαχογιάννη προς Πάλλην. Περ. «Άγγλο-Ελληνική Επιθεώρησις», τόμος Δ ', αρ. 9, Μάρτιος 1950, Σελ. 305-327.

56. Τ. Σ ιω μόπουλου: Αλεξ. Πάλλης. (Κριτική μελέτη). Περ. «Ηπειρωτική Εστία». 1955.

57. Βασική βιβλιοθήκη «Αετού». Επιμέλεια Θρ. Σταύ­ ρου: Ψυχάρης, Εφταλιώτης, Πάλλης, Βλαστός. Τόμος 26. 1956. Σελ. 257-278.

58 . M ario Vitti: Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτε­ χνίας. Εκδόσεις Οδυσσέας. Αθήνα. 1978. Σελ.

420.

59. Λ ίνο υ Πολίτη: Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτε­ χνίας. Β' έκδοση. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης. Αθήνα. 1979. Σελ. 210-212, 214.

60. Εμμανουήλ Κριαρά: Ψυχάρης. Ιδέες, Αγώνες, ο Άνθρωπος. Β' έκδοση. Με πρόσθετα μελετήματα και άρθρα. Βιβλιοπωλείον της «Εστίας». Αθήνα.

1981. Σελ. 65, 270, 320.

61. Π .Δ. Μαστροόημήτρη: Εισαγωγή στη Νεοελληνική Φιλολογία. Δ ' έκδοση. Εκδόσεις Δόμος. Αθήνα.

1983. Σελ. 50, 51, 55, 66, 142, 187, 325, 362, 367, 369.

62. Εμμανουήλ Κριαρά: Η σημερινή μας γλώσσα. Με­ λετήματα και άρθρα. Μαλλιάρης. ΑθήναΘεσσαλονίκη. Σελ. 20, 24, 113, 125, 126, 133, 215, 222,223,241.

Ο ΔΗ ΓΟ Σ Β ΙΒΛ ΙΩ Ν r

ε π ιλ ο γ ή

η επικαιροποίηση του κόσμου και του ανθρώπου μέσα στη συνείδηση Ε. Μ Ο Υ Τ ΣΟ Π Ο Υ Λ Ο Υ : Φιλοσο­ φ ία της καιρικότητος. Αθήνα, Εκ­ δόσεις Καρδαμίτσα, 1984. Σελ.

222.

Το πρόσφατο βιβλίο του καθηγητή και ακαδημαϊκού Ευάγγελου Μουτσοπούλου, με τον τίτλο Φιλοσοφία της καιρικότητος είναι όπως ο ίδιος αναφέρει «απόσταγμα προσωπικής διδακτικής του πείρας κατά την τελευταία εικοσιπενταετία». Στο έργο αυτό γίνε­ ται προσπάθεια να ερμηνευθούν τα κυριότερα φιλοσοφικά θέματα μέσα στα ιστορικοφιλοσοφικά τους πλαίσια μ’ ένα ενιαίο κριτή­ ριο, το οποίο είναι η έννοια της καιρικότητας. Υιοθετώντας τη ρήση του Husserl, ότι ο φιλόσοφος είναι ένας αιώνιος αρχάριος, και πιστεύοντας ότι κάθε γνήσια φιλοσοφία ανακαλύπτει μια οπτική γωνία από την οποία συλλαμβάνει τα θέματά της και εκθέ­ τει τους προβληματισμούς της, ο καθηγητής κ. Ε. Μουτσόπουλος διαπιστώνει ότι η φιλοσοφία κάτω από τις δυναμικότερες μορφές της «αποβαίνει επικαιροποίηση του κόσμου και του ανθρώπου μέ­ σα στην συνείδηση». Με τον τρόπο αυτόν, ο συγγραφέας συλλαμβάνει την έννοια της καιρικότητας, η οποία συνίσταται «στην εκ μέρους της συνειδήσεως σύλλη­ ψη εκείνου το οποίο η ίδια εννοεί ως μοναδικό, και δια του οποίου η ίδια ανανεώνεται και ολοκληρώνε­ ται κάθε φορά, ενώ συγχρόνως ανανεώνει και ολοκληρώνει την αντίληψη που έχει σχηματίσει για την πραγματικότητα, αλλά και για την σχέση που την συνδέει προς εκείνην». Με γνώμονα την καιρικότητα, ο συγγραφέας ερμηνεύει τα σημαντι­ κότερα φιλοσοφικά θέματα από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα σε τρία επίπεδα αναφοράς: το οντο­

λογικό, το επιστημολογικό και το ηθικοπρακτικό. Γεγονός που υπα­ γορεύει τη διαίρεση του βιβλίου σε τρία κυρίως μέρη: το καιρικό είναι, το καιρικό επίστασθαι, το καιρικό πράττειν. Στο πρώτο μέρος, το και­ ρικό είναι, ο συγγραφέας τίθεται υπέρ της αντίληψης του όντος ως δυναμικής πραγματικότητας, η οποία, χωρίς να είναι στατικά αυ­ τάρκης και κλεισμένη στον εαυτό της, τείνει να υπερβεί τη φύση της και τοποθετεί στη μέθεξη την κυριότερη εκδήλωση αυτής της δυνα­ μικής αντίληψης της πραγματικό­ τητας. Όσον αφορά τις μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, για την

προσπέλαση του όντος, ο συγγρα­ φέας καταλήγει ότι από τη δομοκρατική μέθοδο μπορεί να προέλθει η μέθοδος που καταφεύγει στο κριτήριο της καιρικότητας, βάση του οποίου ερμηνεύονται τόσο η οντική πραγματικότητα, όσο και η προθετικότητα της συνείδησης, αφού, όπως είδαμε προηγουμένως, η καιρικότητα έχει συνειδησιακή προέλευση. Για το λόγο αυτό, οι καιρικές κατηγορίες αντιτίθενται στις διαστάσεις του χρόνου και χρωματίζουν την προτερότητα και την υστερότητα ως προσδοκία και ως νοσταλγία. Η έννοια του καιρι­ κού συνδυάζεται με την έννοια του χώρου και οδηγεί στη βίωση των χωροκαιρικών κατηγοριών αλλά και στο επίπεδο του χρόνου, δίνε­ ται η δυνατότητα της επιβολής μιας ασυνέχειας πάνω στην κοσμική συ­ νέχεια. Όμως η έννοια της καιρικότητας ευνοεί τη σύλληψη του μο­ ναδικού χαρακτήρα της σύνθεσης της ερμηνείας που προσφέρει η έν­ νοια της δομής και υπογραμμίζει την ικανότητα της συνείδησης ν’ αποδώσει ένα ιδιαίτερο νόημα στην πραγματικότητα του κόσμου. Με αφετηρία τη θέση ότι η αλή­ θεια δεν-αποτελεί μία σχέση αντι­ στοιχίας ανάμεσα στη συνείδηση και την πραγματικότητα αλλά μία

54/οδηγος πραγματικότητα υπό δημιουργία, εξετάζονται στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, τα προβλήματα που αναφέρονται στο καιρικό επίστασθαι, το οποίο τίθεται ως προϊόν της συ­ νειδησιακής δραστηριότητας. Ακο­ λουθώντας το καντιανό παράδειγ­ μα για το εφικτό της αναδόμησης της πραγματικότητας, η καιρική φιλοσοφία συνδέει την προθετικότητα της συνείδησης πάνω στο πραγματικό με την αφομοίωση των στοιχείων της πραγματικότητας στην αναδόμηση του αντικειμένου της γνώσης. Στο στάδιο αυτό, η φι­ λοσοφία της καιρικότητας θεμελιώ­ νει τις απόψεις της πάνω στην έν­ νοια του καίριου, που είναι το αποφασιστικό και κρίσιμο στοι­ χείο, το οποίο καθιστά παρόν τό πραγματικό όσο και την επέμβαση της συνείδησης πάνω σ’ αυτό. Από την προθετικότητα της συνείδησης, η οποία εκφράζει την προθετικότη­ τα της ύπαρξης, οδηγούμεθα στις εκδηλώσεις της που είναι το ένστι­ κτο, η εμπειρία, ο λόγος. Οι εκδη­ λώσεις αυτές διαμορφώνονται με τη μέθοδο «των δοκιμών και σφαλ­ μάτων» και είναι συγχρόνως και μορφές της φοράς που κατευθύνει την ύπαρξη προς ένα «πλέονείναι». Βαθμιαία διαμορφώνονται παράλληλα οι δημιουργικές εκφρά­ σεις της συνείδησης οι οποίες είναι η επιστήμη και η τέχνη.

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου, το καιρικό πράττειν, τίθεται πρώτα το θέμα της συνείδησης της επικοινω­ νίας ως εκμετάλλευση των δυνατο­ τήτων της καιρικότητας της συνεί­ δησης να επηρεάσει την πορεία της ένταξής της στον κόσμο, η οποία συντελείται σύμφωνα με μια τετρα­ πλή και τετράσημη καιρική διαλε­ κτική που επιζητεί να υπερβεί τη διάταξη του κόσμου και η καιρική αξιοποίηση της συνειδησιακής προθετικότητας εξαρτάται από την ποιότητα της συνάντησης ανάμεσα στο εγώ και το εμείς. Επειδή η καιρικότητα ταυτίζεται με την ελεύθε­ ρη σκοπιμότητα, είναι αποδεκτή εκ μέρους της συνείδησης η έννοια της αξίας, η οποία καθορίζει κάθε συ­ νειδητή πράξη και τίθεται ως δομή. Ο άνθρωπος κερδίζει ένα «πλέον-είναι» στο επίπεδο της διανθρώπινης βίωσης, όπου ο πο­ λιτισμός και η καλλιέργεια μετουσιώνουν τις όψεις της επινοητικής και ορθωτικής δραστηριότητας της συνείδησης. Αυτό το «πλέον-είναι» της ύπαρξης επιτυγχάνεται με την μέθεξη, όπου το Εσύ συγχωνεύεται με το Εμείς και χωρίς να αλλοιώνε­ ται, η ύπαρξη ολοκληρώνεται και επικαιροποιείται. Στο αποτέλεσμα αυτό οδηγεί κυρίως η αισθητική μέθεξη, η οποία εμφανίζεται ως μία ιδιότυπη σύνθεση της οντολο­ γικής και της πρακτικής μέθεξης: η

πρώτη καθορίζεται από τη σχέση παραγωγής του ενός όντος και η δεύτερη από τη σχέση συναίνεσης ανάμεσα σε δύο συνειδήσεις στη διαδικασία της πραγματοποίησης μιας αξίας. Με τη μέθεξη η συνεί­ δηση της ύπαρξης του εγώ συναρτάται προς τη συνείδηση της ύπαρ­ ξης του καθολικού ανθρώπου μέσα στην ιστορία, η οποία παρουσιάζει μία δομή «φυγική» και όπου η ιστορική συνέχεια δεν καταλύεται από την ασυνέχεια που εισάγει σ’ αυτή η καιρική ιδιότητα του αν­ θρώπου. Ό πω ς βλέπουμε, η φιλοσοφία της καιρικότητας με την έντονη προσωπική της χροιά, εμφανίζεται ένα σύστημα ανοικτό, το οποίο συνδέει όλες τις περιοχές του φιλο­ σοφικού στοχασμού και όπου τονί­ ζονται ιδιαίτερα οι σχέσεις της συ­ νείδησης και του κόσμου, στις οποίες η συνειδησιακή προθετικό­ τητα προσδίδει ένα «πλέον-είναι». Τα χαρακτηριστικά της φιλοσοφίας της καιρικότητας είναι συνάρτησιοκρατικά, δομοκρατικά και οργανιστικά· εκδηλώνουν κυρίως μία αισιοδοξία στις δυνατότητες του ανθρώπου, που χωρίς να απορρί­ πτει τη Philosophia Perennis προσ­ παθεί να εκφράσει την ίδια του την ελευθερία. ΡΩΞΑΝΗ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

οργάνωση του χώρου και οικιστική πολιτική Β ΙΚ Α Δ . ΓΚ ΙΖΕΛΗ : Κ ο ινω νικοί μετασχηματισμοί κα ι προέλευση της κοινω νικής κατοικίας στην Ελ­ λάδα, 1920-1930. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1984. Σελ. 350.

Η μελέτη της Βίκα Γκιζελή «Κοινωνικοί μετασχηματισμοί και προέλευση της Κοινωνικής κατοικίας στην Ελλάδα, 1920-1930», είναι μια από τις πρώτες εκδόσεις που αντιμετωπίζουν θέματα κα­ τοικίας στην Ελλάδα από κοινωνιολογική οπτική, γεγονός που της προσδίδει εξαρχής ενδιαφέρον. Αναφέρεται με μεθοδικό τρόπο

οδηγος/55 στους παράγοντες που προσδιόρισαν το ζήτημα της κοινωνικής κατοικίας στην Ελλάδα την πρώτη δεκαετία του μεσοπολέμου, αλλά και στις επιπτώσεις της σε άλλους τομείς. Γι’ αυτό το λόγο θεωρούμε ότι η μελέτη αυτή οπωσδήποτε συμβάλλει στην ευαισθητοποίηση, ειδικών και μή, σχετικά με την πολυπλοκότητα των θε­ μάτων που αφορούν την οργάνωση του χώρου και την οικιστική πολιτική. Η ψυχο-κοινωνιολογική προσέγγι­ ση του θέματος που επιχειρείται από τη συγγραφέα, σε αναλογία με τη θεωρητική οπτική του Centre d’ Ethnologie Sociale στα πλαίσια του οποίου πραγματοποιήθηκε η μελέ­ τη αυτή ως διδακτορικό, με διευ­ θυντή σπουδών τον Ρ.Η. Chombart de Lauwe, έχει στόχο να αναδείξει ορισμένες απόψεις των πολύπλο­ κων διαδικασιών μέσα από τις οποίες συντελούνται και παγιώνον­ ται οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί. Σ ’ αυτή την κατεύθυνση, με προ­ φανές το θεωρητικό και ιστορικό ενδιαφέρον της, υπάρχουν στο βι­ βλίο αυτό καλά διατυπωμένες ανα­ πτύξεις για ορισμένες πλευρές ζη­ τημάτων που είναι πολύ σημαντικά αλλά, ώς τώρα, (παράδοξα;) έχουν λίγο διερευνηθεί. Αναφερόμαστε εδώ σε αναπτύξεις που αφορούν την ένταξη των αστών προσφύγων στην ελληνική κοινωνική δόμηση, την «κοινωνική τους αναδόμηση» όπως αναφαίνεται στην κοινωνική συγκρότηση του ελληνισμού της Μικρός Ασίας ή στις επεμβάσεις των ξένων δυνάμεων στα ελληνικά ζητήματα, όπως αυτές υλοποιού­ νται μέσα από κινήσεις της διε­ θνούς διπλωματίας. Και μόνο για τις αναπτύξεις αυτές η συμβολή του βιβλίου αυτού είναι αξιόλογη. Εν τούτοις για θέματα σημαντικά για το φιλόδοξο αντικείμενο που επιθυμεί να καλύψει η μελέτη αυ­ τή, αλλά και γενικότερα, όπως η κοινωνική πολιτική στην Ελλάδα εκείνη την περίοδο και οι πολιτικές διαστάσεις της ή ο ρόλος του κρά­ τους στην προσφυγική κατοικία, δεν υπάρχουν αναπτύξεις με ανά­ λογη βαρύτητα. Ας μας επιτραπεί να σημειώνομε εδώ το ενδιαφέρον που θα είχε μια προσεκτική διερεύνηση των ιδεών και απόψεων που τελικά επεκράτησαν στο σχεδίασμά των συγκροτημάτων οργανωμένης δόμησης στους διάφορους προσφυγικούς συνοικισμούς σε συνάρτηση με τον πλούσιο προβληματισμό και τα προγράμματα κοινωνικής κατοι­ κίας εκείνης της περιόδου στην Ευ­ ρώπη και ιδιαίτερα στη Γερμανία, που στη δεκαετία του 1920 λειτούρ­

γησε σαν «χωνευτήρι» των ιδεών για τα θέματα αυτά. Μια τέτοια διερεύνηση θα αναδείκνυε, νομί­ ζουμε, τα αναμφισβήτητα πρωτο­ ποριακά για την εποχή αυτή επι­ τεύγματα της κρατικής πολιτικής στον τομέα της κατοικίας, σε τε­ λευταία ανάλυση των ιδιαιτεροτή­ των και των δυνατοτήτων «αυτόνο­ μης ανάπτυξης» του ελληνικού χώ­ ρου. Τέλος πρέπει να επισημάνουμε το μεθοδολογικό ενδιαφέρον του βιβλίου αυτού, που αποτελεί ένα δείγμα διακλαδικής προσέγγισης του θέματος, που στην περίπτωση αυτή επιτυγχάνεται από το γεγονός ότι η συγγραφέας είναι συγχρόνως αρχιτέκτονας και κοινωνιολόγος. Το τελικό σημείωμα για τη μέθοδο, τις τεχνικές έρευνες και τις πηγές είναι πολύ χρήσιμο και κατατοπι­ στικό, επιπρόσθετα δε. δίνει και το μέτρο των δυσκολιών που αντιμε­ τώπισε η συγγραφέας στη συγκέν­ τρωση του υλικού της. Έχοντας κατά νου αυτή την παρατήρηση, αφήνει ένα κενό το γεγονός ότι δεν αναφέρονται από τη συγγραφέα, ερευνητικές εργασίες για σχετικά θέματα, παράλληλες ή λίγο προγε­ νέστερες από τη μελέτη της, τόσο μάλλον που το θέμα της έρευνας για τις διαδικασίες συγκρότησης του αστικού χώρου στο μεσοπόλε­ μο έχει ενταχθεί εδώ και αρκετό καιρό σε πανεπιστημιακά προ­ γράμματα διδασκαλίας. \ Πάντως συμπερασματικά το βι­ βλίο της Β.Γ. είναι ένα χρήσιμο βοήθημα στην έρευνα για τον αστι­ κό χώρο στην Ελλάδα. ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΟΛΥΖΟΣ

π λ α ίσ ιο ΓΙΩ Ρ ΓΟ Υ ΚΑΡΑΜ ΑΝΟΥ: Ο φωτογράφος τον χωριού. Α θήνα, Φιλιππότης, 1984. Σελ.

127.

ΑΝ και το περιεχόμενο του «Φωτογράφου» έχει την όψη εύθυμων ιστοριών «του χωριού», στην ουσία πλησιάζει περισσότερο τα αυτοτελή ηθογραφικά διηγήματα. Την «ευθυμία» επιτείνει κατά βάση η απόσταση, η χρονική σίγουρα (αφού η αναφορά τους καλύπτει άλλες εποχές), αλλά και η τοπική ενδεχόμενα, (καθώς πλήθος αναγνωστών έχει εγκαταλείψει τις υπαίθριες ρίζες του). Το βάρος, όμως, ξεπερνώντας την αίσθηση του χιούμορ, βρίσκεται στην αλήθεια των εικόνων της -«χωριάτικης»- ζωής και ο συγγραφέας αποδεικνύεται πολύ καλός φωτογράφος τους.

R. FESTER-M. KO N IG -D . JON AS-A. JONAS: Γυναίκα κα ι Εξουσία. Μετ. Δημοσθένη Κούρτοβικ. Αθήνα, Πορεία, 1984. Σ ελ. 306.

ΕΝΑ από τα πιο ενδιαφέροντα βιβλία του τελευταίου καιρού το «Γυναίκα και Εξουσία», που με επιστημονικά πια δεδομένα αγγίζει στη βάση του το θέμα της σχέσης των δύο φύλων αναφορικά με την κυριαρχία στο κοινωνικό σύνολο. Και μάλιστα, στο λυκαυγές των ανθρώπινων κοινωνιών. (Από τους συγγραφείς, ένας είναι γλωσσολόγος, μία προϊστοριοδίφηςσπηλαιολόγος, μία ανθρωπολόγος και ένας ψυχίατρος). Το βιβλίο αποκαλύπτει την ιστορία αυτής της σχέσης, για ένα εκπληκτικά

bb/οδηγος

συμβολή στο δύσκολο έργο της αγωγής Ν .Ν . ΔΡ Α Κ Ο Υ Λ ΙΔ Η : Τα σωστά και τα λάθη για γονείς και παιδιά (από τη γέννηση έως την ενηλικίω­ ση). Αθήνα, εκό. Δ ίπτνχο, 1984. Σελ. 766.

Το βιβλίο του Ν.Ν. Δρακουλίδη, ψυχολόγου (προέδρου της ελλη­ νικής εταιρίας ψυχοβιολογίας) και συγγραφέα (γνωστού με το ψευδώνυμο Άγγελος Δόξας), είναι ένα βιβλίο στηριγμένο σε μα­ κρόχρονη πείρα και παρατήρηση πολλών προβληματικών περι­ πτώσεων αγωγής. Ο συγγραφέας είναι ένας υπεύθυνος πληροφο­ ριοδότης, που θέλει νά πληροφορήσει τους γονείς, βασισμένος στην προσωπική του εμπειρία και τις διαπιστώσεις άλλων ειδικών επιστημόνων. Στον πρόλογο του βιβλίου δηλώνεται ως σκοπός του η «προσπάθεια να νιώσουν οι γονείς και ιδιαίτερα η μητέρα πως η μεγαλύτερη ικανοποίησή τους δεν πρέπει να είναι το να κάνουν το παιδί τους υποταχτικό στον εαυτό τους και αξεκόλλητο από κοντά τους αλλά να χαρούν και να περηφανεύονται όταν το δουν να μεγαλώνει σαν άνθρωπος με υπεύθυνη ανεξαρτησία, αυτοκυβέρ­ νητος και δημιουργικός, προσόντα που γι’ αυτά θα τους χρωστά σεβασμό κι ευγνωμοσύνη και, με τη σειρά του, θα γίνει ανταποδο­ τικά ο προστάτης τους». Το βιβλίο αποτελείται από τέσσερα μέρη. Στο πρώτο μέρος, με τίτλο «Τα 7 σκαλοπάτια» (3 —6 —9 —12 — 15 - 18 - 21), γίνεται μια γενική ψυχοβιολογική επισκόπηση του θέ­ ματος και δίνονται κατά τριετίες τα χαρακτηριστικά του ανθρώπου από τη βρεφική ηλικία και ώς τη μετεφηβική ή πρώτη νεανική ηλι­ κία. Η ενότητα κλείνει με ανακε­ φαλαίωση, ταξινόμηση και σχεδιά­ γραμμα ηλικιών 0-96. Στο δεύτερο μέρος, που είναι και το εκτενέστερο, με τίτλο «Ένα προς ένα, από τη γέννηση μέχρι την ενηλικίωση» παρουσιάζονται ανα­ λυτικά τα στοιχεία που συντελούν στη διαμόρφωση του ψυχισμού, του χαρακτήρα και της προσωπι­ κότητας του ατόμου. Εντοπίζονται τα γονεϊκά λάθη και επισημαίνονται οι συνέπειές τους. Εξαίρεση η επίδραση του περιβάλλοντος (οικο­ γενειακού και κοινωνικού), η ση­ μασία του παιχνιδιού, η ανάγκη

ψυχοπαιδαγωγικής ενημέρωσης των γονιών και σεξουαλικής δια­ παιδαγώγησης των παιδιών. Ανα­ φορές συγκεκριμένων περιστατι­ κών, αποσπάσματα από τον ημερή­ σιο και τον περιοδικό τύπο και στατιστικά στοιχεία υποστηρίζουν το κείμενο. Στο τρίτο μέρος εξετάζονται τα «Μορφωτικά προβλήματα», στα ζεύγη Δάσκαλοι-Μαθητές και ΜαΘήματα-Γλώσσα. Μια πολυπραγμοσύνη όχι πάντα αποδεικτική, συ­ χνά ανακριβής, χαρακτηρίζει το κομμάτι αυτό. Εντοπίζονται τα κε­ νά της παιδείας και η ακαταλληλότητα του γνωστικού υλικού που προσφέρεται. Ο συγγραφέας βλέ­ πει μόνο τις αρνητικές πλευρές και καθόλου δεν επισημαίνει κάποια δειλά και άλλοτε τολμηρότερα βή­ ματα που έχουν γίνει στο χώρο της εκπαίδευσης. Στο τέταρτο μέρος του βιβλίου

«Δημοσιογραφικές συνεντεύξεις (απαντήσεις σ’ ερωτήματα του κοι­ νού)», που θα το χαρακτηρίζαμε παράρτημα ή προσθήκη στο κύριο σώμα, καταχωρούνται διάφορες συνεντεύξεις του κ. Δρακουλίδη, που έχουν σχέση με θέματα συναφή προς το περιεχόμενο του βιβλίου (παιδαγωγικά, ψυχολογικά, σε­ ξουαλικά κ.ά.). Συγκεφαλαιώνοντας θα λέγαμε ότι το βιβλίο αποτελεί ουσιαστική συμβολή για τους γονείς στο δύ­ σκολο έργο της αγωγής των παι­ διών τους και δίνει πολλά στοιχεία γνώσης και γνωριμίας ιδιαίτερα στα δύο πρώτα μέρη του. Αντίρρη­ ση θα είχαμε για την έκταση και την πολυπραγμοσύνη που το δια­ κρίνει, με συνέπεια κάποιες επανα­ λήψεις αναπόφευκτες και κάποιες άστοχες παρεκβάσεις ή απλοϊκές αντιστοιχίες σε μια προσπάθεια εκλαΐκευσης του υλικού. Στα ση­ μαντικά του βιβλίου θα εγγράφαμε την επιμονή του συγγραφέα, που αποτελεί πρότασή του παλιά, από το 1947 κιόλας, για τη νομοθέτηση της ψυχοπαιδαγωγικής ενημέρωσης των γονιών με δώδεκα δωρεάν μα­ θήματα και την έκδοση ειδικού ενημερωτικού φυλλαδίου για γο­ νείς και δασκάλους σχετικού με τη σωστή ανατροφή και εκπαίδευση των παιδιών. Οι δύο αυτές προτά­ σεις έχουν περάσει τα όρια της Ελ­ λάδας και αντιμετωπίστηκαν με πολύ ενδιαφέρον στο 6ο παγκόσμιο συνέδριο ψυχικής υγείας που έγινε το 1961 στο πανεπιστήμιο της Σορβόνης. Ν. ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ

οδηγος/57

tv °

μελέτες για την ποιητική συνείδηση Α Λ Ε Ξ Α Ν Δ Ρ Ο Υ ΙΣΑΡΗ: Ο ι παρε­ νέργειες της σιωπής. Ποιήματα 1966-1983. Αθήνα, Ύ ψ ιλον/Βιβλία, 1984. Σελ. 107.

Η σύλληψη του φαινομένου της ζωής ως διαρκούς ασθένειας δεν είναι άγνωστη στη σύγχρονη ποίηση. Οι δυνάμεις του παρατηρητή φτάνουν μονάχα για να εντοπίσει τον πάσχοντα και τη μονίμως αθεράπευτη αρρώστια του που εκτείνεται, τόσο στον ίδιο όσο και στην πραγματικότητα που τον περιβάλλει. Ο Αλέξανδρος Ίσαρης εντάσσεται σε αυτή την κατηγορία με μια βασική διαφορά: Η ασθένεια, η δική του και των άλλων, είναι ακατάσχετα πυρετική. Δεν προκαλεί τη σήψη αλλά τη βασανιστική διέγερση· με συνεχώς νέα εγκαύματα· με αδιάκοπα νέες εκδορές και εκτινάξεις. Πράγμα που σημαίνει μιαν αδιάλειπτα ενεργό ποιητική συνείδηση η οποία συγκρούεται πυρετωδώς με την πυρακτωμένη πραγματικότητα επιζητώντας το σημείο της ισορροπίας, κερδίζοντας και χάνοντάς το διαρκώς. Στο τελευταίο του βιβλίο, ο Α. Ίσαρης εκθέτει τον κυριότερο όγκο της δουλειάς του· από τότε που ξε­ κίνησε έως σήμερα (ποιήματα 19661983). Ήδη από την αφετηρία (Ό μιλος Φίλων Θαλάσσης, 19661973) το μέλλον διαγράφεται ως ασθενής με χρεία πολλών φαρμά­ κων. Εδώ, σε αυτά τα πρώτα ποιή­ ματα, υποβάλλεται κιόλας η στάση εκείνη που θα διαπεράσει ολόκλη­ ρο το έργο του: Ο (αντιστρόφως σημασιοδοτημένος και εξ αποστάσεως) ηδονοβλεπτικός τρόπος του ποιητή ο οποίος βρίσκεται a priori εκτός κοινωνικού σώματος και πα­ ρατηρεί τις κινήσεις μιας άρρωστης πραγματικότητας. Ό σοι την απο­ τελούν υποφέρουν εν τη αγνοία τους. Τα νοσολογικά χαρακτηρι­ στικά του κόσμου τους προβάλλον­ ται μόνον επάνω στη συνείδηση του γράφοντος. Γι’ αυτό και η κα­ τανόησή τους περιορίζεται απο­ κλειστικά στον τελευταίο. Έτσι, η ποιητική συνείδηση συνιστά την απόλυτη ύβρη κατά των άλλων και της υπαρξιακής αγωγής τους. Η

ματιά της μέσα στον κόσμο τη με­ ταβάλλει σε μια φλέγόμενη σφαίρα. Η όποια επαφή μαζί της ηλεκτρίζει έως αφανισμού. Το τοπίο εντός του οποίου μετακινείται είναι από τη φύση του άφιλο και ξενικό. Οι πάντες αλληλοσπαράζονται και οδεύουν προς το θάνατο αν δεν τον διαπράττουν ήδη εν ζωή. Οι αν­ θρώπινοι οργανισμοί αποσυντίθεν­ ται και το άγγιγμα μεταξύ τους προκαλεί έναν ανεπανόρθωτο τραυματισμό. Ο έρωτας μετά βίας κατορθώνει να επιβιώσει αφού μέ­ σα σε ένα τέτοιο περιβάλλον η οποιαδήποτε τρυφερότητα τονίζει με περισσότερη έμφαση τις δηλητη­ ριώδεις γεύσεις του. Γεύσεις που κάθε άλλο παρά ακοινωνικές είναι. Αντίθετα, κατακρατούν στο εσωτε­ ρικό τους πάμπολλα στοιχεία κοι­ νωνικής διάσπασης και ασυνέ­ χειας. Η μοναδική προοπτική που μπορεί να αναδείξει το περιβάλλον αυτό είναι ο απαγχονισμός. Ωστό­ σο, ο ποιητής δεν χάνεται. Ό σο κι αν περιφέρεται σκαλίζοντας στά­ χτες εξακολουθεί να ζει. Κάτι πα-

μεγάλο διάστημα μητριαρχίας, μέχρι τις λίγες τελευταίες χιλιετηρίδες, όπου επικρατεί η πατριαρχία. ΜΗΤΣΟΥ Σ Τ Α Υ Ρ Α Κ Α Κ Η . Ή λιε μου χοσμογνρεντή. Αθήνα, Δωρικός, 1984. Σελ. 117.

ΟΙ κρητικές μαντινάδες (όπως και τα ριζίτικα) αποτελούν έναν κλάδο παράλληλο με το δημοτικό τραγούδι, με τη διαφορά ότι συνεχίζουν να ανανεώνονται από επώνυμους λαϊκούς δημιουργούς. Κι ένας από τους γνωστότερους σήμερα είναι ο Μήτσος Σταυρακάκης, πορ σ’ αυτό το βιβλίο του έχει συγκεντρώσει τους στίχους από διάφορες μαντινάδες του. Έτσι, η επιλογή δίνει κι ένα μέτρο των αξιοπρόσεχτων ποιητικών διαστάσεων του είδους, με τον εκφραστικό τους πλούτο, την ευρηματική τους οικοδόμηση και τις παραδοσιακές πηγές τους. ΔΗ Μ Η Τ ΡΗ ΛΟΥΚΟΠ ΟΥΛΟΥ: Α ιτω λ ιχ α ί οικήσεις, σκεύη κ α ι τροφαί. Αθήνα/Γιάννινα, Δωδώνη, 1984. Σελ. 145.

Η προσφορά του Δημήτρη Λουκόπουλου στη λαογραφική έρευνα και καταγραφή του υλικού της είναι πλούσια και πραγματικά πολύτιμη. Κι ένα μικρό δείγμα της αποτελεί τούτη η εργασία, που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1925 και επανεκδόθηκε πρόσφατα, κρατώντας μάλιστα την εικονογράφηση που είχε κάνει τότε ο Δημ. Πικιώνης. Ο Λουκόπουλος δίνει σ’ αυτό το κείμενό του μια σαφή εικόνα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής στην Αιτωλία. Και συμπληρώνει την εργασία του παραθέτοντας και αναλύοντας τα οικιστικά σκεύη που χρησιμοποιούνται στην

58/οδηγος

Και τώρα!!! το πολυβραβευμένο έργο του ' Ιταλό Καλβίνο ΠΑΛΟΜΑΡ Το ακούραστο, αδηφάγο βλέμμα του Πάλομαρ παρα­ τηρεί αέναα: το γυμνό στή­ θος μιας κολυμβήτριας και τους έρ ω τες μιας χελώνας, το κρυμμένο νόημα των για­ πωνέζικων βραχόκηπων και τα βαθιά μυστικά των προ­ κλητικών τυριών στις προθή­ κες κάποιου τυροπωλείου, την αρχαία σημαντική των ’ Ινκας και τα ιερογλυφικά της κοιλιάς του σαμιαμιδιού... Ο Πάλομαρ - ο Καλβίνο κοιτάζει, διαλογίζεται προσ­ παθώντας ν' αποκωδικοποιήσει το παμπάλαιο και πάντα ανεξιχνίαστο αλφάβητο της ζωής.

ΑΣΤΑΡΤΗ ΣΟΛΩΝΟΣ 121 -ΤΗΛ. 3606 597

ραπάνω: Οι νεκρές δομές του χώ­ ρου ο οποίος τον περικλείει του προκαλούν μιαν αφόρητη δίψα υπάρξεως. Και ξέρει ότι δεν θα την ικανοποιήσει ποτέ. Γι’ αυτό και τα πρόσωπά του πεθαίνουν από ανα­ μονή ή σβήνουν από τον εντατικό ερωτισμό, που απευθύνουν στους εαυτούς τους. Ο ίδιος, όμως, δεν γίνεται ένα με την ανόργανη ύλη που τον αποτελεί, έστω κι αν η μνήμη ακρωτηριάζει αντί να ανα­ κουφίζει. Εμπλέκεται σε μιαν ατε­ λεύτητη αναζήτηση ζωής, οδυνηρή και μάταιη ίσως, αλλά σταθερή. Έτσι, γεννιέται ο «Ισορροπιστής (1974)». Μια λεπτομερειακή σπου­ δή πάνω στην παθολογία, τη λει­ τουργία και τη δυναμική της ποιη­ τικής συνείδησης, η οποία στέκεται μέσα στο έργο του Ίσαρη ως κεν­ τρική εστία παραγωγής σημασιών. Ο Ισορροπιστής (ο ενσαρκωμένος καλλιτεχνικά ποιητής) βαδίζει προσεκτικά τηρώντας μια λεπτή, επικίνδυνη και ανά πάσα στιγμή εύθραυστη ισορροπία, στη σχέση του με την πραγματικότητα. Τα ενεργά, δηλαδή, τα ανυποψίαστα μέλη της τελευταίας είτε δεν τον διακρίνουν είτε δεν ενδιαφέρονται γι’ αυτόν. Και εκείνος όμως, παρα­ τηρεί τους άλλους μόνο στα γενικά τους σχήματα, χωρίς να μπαίνει στην ευτέλεια των ειδικών τους διαρθρώσεων. Ως όργανά του χρη­ σιμοποιεί την εσωτερική ένταση και την εξωτερική άσκηση, το πα­ ραληρηματικό όραμα και την ύβρη. Η ακατάσχετη αυτή ορμή του (η πείνα για μιαν άλλη ύπαρξη) τον καθιστά ευάλωτο· εφετικό στις επι­ δρομές της πραγματικότητας. Κάθε του κίνηση τον φέρνει πιο κοντά στο θάνατο· ωστόσο, δεν· παραδίδεται· αντιστέκεται πεισματικά κι επίμονα. Αν στα «Ψευδώνυμα (1975)» ο Α. Ίσαρης συνεχίζει την ατέλειωτη περιπλάνηση και τη λατρεία του ιδιωτικού σώματος ως του μοναδι­ κού ζωτικού ακόμη τόπου, στις αν­ τιγραφές του («Μ υθογραφία, 1978»), μελετάει ξανά -αυτή m φο­ ρά μέσα από τις λέξεις άλλων ισορ­ ροπιστών- τις όψεις της ποιητικής συνείδησης: Την ιδιότυπη εξάπλωσή της στον κοινωνικό χώρο, το έν­ τονα στραμμένο βλέμμα προς τα μέσα, την πικρή γνώση και την πα­ ράξενη ισχύ της, την τελετουργική επανασύνδεσή της με τη θερμότητα της μήτρας, την αναπόδραστη όδευσή της προς την ελευθερία, την

ερωτηματική διαδρομή της μέσα στο αχανές διάστημα του χρόνου, την ερωτική της σιωπή και τη στε­ γνή ανάλωσή της. Εν τέλει ο ποιητής και η συνεί­ δησή του θα ισορροπήσουν αλλά με πολύ ακριβό τίμημα («Ο ι Τριστάνοι, 1980-83»), Γιατί η ποίηση είναι μπούμεραγκ που υπονομεύει την ισορροπία και διασπείρει εκείνον που ανέλαβε να την εκφέρει. Κι αξίζει όλους τους κόπους να μιλή­ σει κανείς ξανά και ξανά γι’ αυτόν αφού είναι ο μοναδικός ίσως που βρίσκεται τόσο κοντά στη λιποθυ­ μία της ζωής και στην εξ αίματος συγγένειά της με το θάνατο. Η γραφή αποτελεί όλως ιδιαίτε­ ρη πραγματικότητα για τον Α. Ίσαρη και γι’ αυτό τη διενεργεί πολλαπλά: Ως σκηνοθεσία και ως λεπτομερειακή ανάπτυξη του σκη­ νικού χώρου των λέξεων ακόμη, ως τέχνη που αποκαλύπτει τις με­ θόδους της τεχνικής (τους τρόπους της ίδιας της πραγμάτωσής της) καταλεπτώς. Ενισχύει δε τα διάκε­ νά της με τις προσωπικές του μνή­ μες, τις κοινωνικά εγκλωβισμένες γλώσσες, τα τοπωνύμια (ιστορικά, ιδεολογικά και συναισθηματικά φορτισμένα) και τις σκόπιμες σιω­ πές. Ταυτόχρονα, χρησιμοποιεί συ­ νεχώς μια εικονοποιία βασανιστη­ ρίων, νοσοκομείου και πεδίων νε­ κρών, ενώ αφήνει τα παραληρημα­ τικά στοιχεία να εξεικονίσουν τη σύγχυση του κόσμου. Ο ποιητικός λόγος του Α. Ίσαρη είναι συχνά αποφθεγματικός· εκεί, όμως, που κερδίζει τα μέγιστά του είναι όταν γίνεται ιδιόρρυθμα αφη­ γηματικός. Διατηρώντας τις πλη­ ροφοριακές σημειώσεις και την ανοιχτή ανάλυση της πεζογραφικής σαφήνειας προκαλεί με αθόρυβο και, κυρίως, απρόσμενο τρόπο τους κραδασμούς που απαιτεί η ποιητική έκφραση. Στη συνέχεια, παίζει με τα φωνήεντα, τα σύμφω­ να και τις καταλήξεις, ανατρέποντας τις παραδεδομένες σημασίες και χρήσεις. Η λογοτεχνία μετατρέπεται σε σημείο, υποψία και ύφος ζωής. Ο Αλέξανδρος Ίσαρης ξεναγεί τον αναγνώστη στην ιστορία της δράσης και τις περιπέτειες των ποιητών. Είναι έγκυρος γνώστης του πράγματος και, το βασικότερο, παθών. Αξίζει να εμπιστευτεί κα­ νείς στην επικίνδυνη αυτή περιήγη­ ση. ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

οδηγος/59

n o {&&■

ποιητικό θρησκευτικό βίωμα Ζ Η Σ Η Ο ΙΚ Ο Ν Ο Μ Ο Υ : K m επι γης ειρήνη. Ποίημα. Αθήνα, Κ έ­ δρος, 1984. Σ ελ. 52.

Είναι η πρώτη ποιητική συλλογή του Ζήση Οικονόμου, που εκδίδεται μετά τη συγκεντρωτική έκδοση των προηγούμενων συλλογών του το 1977 με τίτλο «Ποιήματα» και η ενδέκατη στη σειρά. Ο ποιητής που πρωτοεμφανίστηκε με την «Εποποιία των αγενών με­ τάλλων» το 1934, για να δώσει στη συνέχεια ένα πολυδιάστατο έργο μ,ε ποιήματα, δοκίμια, μελέτες και θεατρικά έργα, εισάγει στην ποίηση ένα κλίμα αντίστοιχο με εκείνο που ο Παπαδιαμάντης εισήγαγε στην πεζογραφία. Ορμώμενοι και οι δυο από τον κοινό τους τόπο καταγωγής, τη Σκιάθο, και έχοντας βαθύ μέσα τους το θρησκευτικό συναίσθημα, διοχετεύουν στη λογοτεχνία ό,τι υψηλότερο μπορεί να εμπνεύσει το βίωμα αυτό: Την αγάπη προς το συνάνθρωπο και τη στήριξη κάθε ελπίδας στο Θεό, μέσα από τους κανόνες και τις επιταγές της παραδοσιακής θρησκείας. Ο Ζήσης Οικονόμου στα περισσό­ τερα ποιήματά του επιχειρεί μια προσέγγιση προς το «θείο», γρά­ φοντας με τρόπο απλό και έχοντας ως υφολογικό πρότυπο τις γεμάτες κατάνυξη και ταπεινότητα προσευ­ χές των πρώτων χριστιανών. Η ανάταση αυτή, καθώς συνοδεύεται από έναν γνήσιο λυρισμό και μια αναμφισβήτητη ποιοτική επάρκεια, όσον αφορά τις τεχνικές προϋποθέ­ σεις του ποιήματος, οδηγεί σε απο­ τελέσματα όχι μόνο απλώς άρτια, αλλά και υψηλού αισθητικού επι­ πέδου, έτσι που να είναι αποδεκτά και από αναγνώστες εντελώς αντί­ θετους με τη δεοντολογία του. Να θυμηθούμε με την ευκαιρία το ποίημα «Την τρυφερή καρδιά σου εγγίζσντας» από τη συλλογή «Στο σταυροδρόμι του χρόνου» (1946): Εδώ το βίο μου απόθεσα χυμοί είν’ εδώ στη στέγνια της ερή­ μου. Πηλός λοφώδης μαλακός, χαϊδεύει την ψυχή ανάμεσα στ’ αμέτρητα τα σπήλαια φωλιές τρυφερές μοναχών.

Τώρα χειμώνας, λάσπη κι άγρια θεριά στο κατώφλι της σπηλιάς μου. Χαίρουμαι, χαίρουμαι. Ας βρέχει σιγανά, τραγουδιστά, κι ας φωνάζουν τα θηρία, κι ας στάζουν στάλες ψυχρές στο αιγότριχο στρώμα. Τι είναι οι ναοί και τα χρώματα, Καππαδοκία μου, χώρα τ’ ουρανού - μπροστά σ’ αυτή την απειρία; Η γλώσσα μου κόπηκε· χαίρουμαι, χαίρουμαι την τρυφερή καρδιά σου εγγίζοντας Χριστέ μου. Η έκπληξη (αλλά και η αμηχανία μας, συγχρόνως) με τη νέα συλλογή «Και επί γης ειρήνη», είναι ότι ο Ζήσης Οικονόμου επιστρέφοντας πάλι στα προσφιλή του θέματα, επιστρέφει και στον παλιό, παρα­ δοσιακό στίχο. Εδώ, πρόκειται για ένα ποίημα ποταμό, με πολλές στροφές, με στίχους πολυσύλλα­ βους, ομοιοκατάληκτους και μη, που ο ίδιος θέλει να ονομάζει «σά­ τιρα για την τραγική εποχή μας».

ίδια περιοχή, καθώς και τις βασικότερες τροφές των κατοίκων της. ΣΠ ΥΡΟ Υ Π Α Π ΑΔ Ο ΓΕΩ ΡΓΟ Υ: Τα Ααχτνλίόια. Αθήνα, Εστία, 1984. Σελ. 104.

Ο Σπύρος Παπαδογεώργος, με τα θεατρικά του κείμενα, έκανε μια αρκετά εντυπωσιακή εμφάνιση τα τελευταία χρόνια. 'Ενα από τα έργα του αυτά είναι και τα «Δαχτυλίδια». Θέμα τους οι τραυματικές καταστάσεις, οι οποίες σημαδεύουν μια ολόκληρη γενιά Ελλήνων, ειδικά εκείνων που ξερριζώθηκαν από την επαρχία για να βρουν καταφύγιο στην μιζέρια της μεταεμφυλιακής πόλης. Η γραφή του, απλώνει δυναμική και ευρηματική παρ’ όλο που τελικά φαίνεται να πλατυάζει θεατρικά και να επαναλαμβάνεται. ΑΝ Τ. Κ Ο Υ Τ ΣΕ Λ ΙΝ Η Κ. Μ Ο Υ Λ Ο Π Ο Υ Α Ο Υ Κ Α Ρ Α Κ ΙΤ Σ Ο Υ: Καλλυντικά. Αθήνα, Γκούτενμπεργκ, 1984. Σ ελ. 225.

ΑΝ και ο τίτλος (με τη βοήθεια του γυαλιστερού εξωφύλλου) προδιαθέτει για άλλου είδους περιεχόμενο, τα φαινόμενα απατούν. Γιατί εδώ πρόκειται για ένα πραγματικά επιστημονικό εγχειρίδιο, (με δομή και γραφή, όμως, που απευθύνεται στο ευρύ κοινό). Συγγραφείς του, λοιπόν, ο καθηγητής Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας Α. Κουτσελίνης και η υφηγήτρια Δερματολογίας Κ. Μουλοπούλου-Καρακίτσου, που απομυθοποιούν τον τομέα των καλλυντικών, μιλώντας αφού προηγουμένως δώσουν το γενικό περίγραμμα της χρήσης τους - για τους κινδύνους (ή απλώς τις δυσάρεστες παρενέργειες) που κρύβουν

60/οδηγος Ο απροειδοποίητος αναγνώστης, που δεν γνωρίζει το ποιητικό πα­ ρελθόν του Ζήση Οικονόμου, δύ­ σκολα θα αντέξει τη μέχρι τέλους ανάγνωση του στιχουργικού αυτού παιγνιδίσματος. Οι 45 μεστές σελί­ δες από δεκαπεντασύλλαβους στί­ χους είναι ένας αριθμός εξουθενωτικός, που προεικάζει τη ματαιοπονία της ανάγνωσης, όταν από τις πρώτες στιγμές διαφαίνονται οι προθέσεις του ποιητή, τόσο ως προς τις πραγματικές του επιση­ μάνσεις, που τον οδήγησαν στην απόδοση ενός τέτοιου ποιήματος, όσο και ως προς τις προτάσεις που κομίζει για την παρηγορητική μας θεραπεία. Κηρύγματα που θυμί­ ζουν εκκλησιαστικό άμβωνα είναι μακριά από κάθε ποιητική σκοπι­ μότητα. Αλλά, ας δώσουμε ένα δείγμα της ποίησης αυτής, παραθέ­ τοντας λίγες στροφές, που «απέ­ χουν» αρκετά η μία από την άλλη. Λαμπροί πολιτισμοί και ιδεώδη ευ­ γενικής ευχής βασίζονται στη στέρηση, στο θάνα­ το, τον πόνο, την οδύνη και δεν υπάρχουν σοβαροί κρίσι­ μης εποχής ούτ’ άγιος και μάρτυρας το θαύμα για να γίνει.

ΚΥΚΛΟ Φ Ο ΡΗΣΕ ΣΕ Β Ε Κ Δ Ο Σ Η Σ καλτσ ά Μ. «Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροί­ σεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα». Περιέχει: Η Α θηναϊ­ κή ζωή κατά κοινωνικό στρώ­ μα και οι δημόσιοι χώροι κοι­ νωνικών συναθροίσεων (τα ­ βέρνες, ξενοδοχεία, εσ τιατό­ ρια, μπακάλικα, φαρμακεία, κουρεία, λέσχες, καφενεία, ζαχαροπλαστεία, μπυραρίες, καφωδεία, θέατρα, πλατείες κλπ.), από άποψη λειτουρ­ γιών και σύνθεσής του χώρου όπως διαμορφώνονται στη διάρκεια του 19ου αιώνα μέσα από τη γενικότερη οικονομική και πολιτική ιστο­ ρία της περιόδου. Δρχ. 1150.

ΚΕΝΤΡΙΚΗ Δ ΙΑ Θ Ε Σ Η

Α. Π α π α σ ω τη ρ ιο υ Ιιυ ιιμ ν ιιρ υ 23 - 10682 Α θ η νιι Ιηλ. .<6.41.826 - 36.09.821

Νεοβιολογίας ερευνητές με νεοπαραφυσικούς μαζί βρήκαν βιοψυχιστική εξίσωση σπουδαία μέσα σε κώνους ειδικούς παράγουν να περιπλέκουν πιο πολύ ακόμα τη ζωή. Το πιο ιερό μυστήριο στα νέα μας ιερά νά ’σαι Ρομπότ της Μηχανής τέλεια προσαρμοσμένος για όλα να επαναστατείς κι όμως υποταγμένος f στην αμιγή βλακεία σου ως πιο πι­ στή φρουρά. Τα όσα ο Λένιν διαπίστωσε για ιμ­ περιαλισμό ισχύουν και για σένα Υπερκράτος - Υπερκόμμα σατανική παράνοια μιλάει για το μαρξισμό και οι ολότελα τυφλοί ακολουθούν ακόμα. Η σύγχρονη ζωή, οι τεχνικές επι­ τεύξεις, η φιλοσοφία και η διαλε­ κτική, η ηθική δεοντολογία και η πολιτική πραγματικότητα είναι θέ­ ματα που θίγονται είτε καίρια, εί­ τε ακροφυγώς, πάντοτε, όμως, για να φανεί ότι κι εκεί μονάχα ο κα­ τήφορος του ανθρώπου υπάρχει, ο βαρβαρισμός, η ματαιοδοξία, ο ξε­ πεσμός και η ματαιότητα. Ο μηχα­ νοκρατούμενος άνθρωπος, η εξαρ­ τημένη ζωή από τα «κουμπιά», οι υπερφίαλες βλέψεις, όλα αυτά δείγματα της απώλειας του ανθρώ­ που, της απουσίας του θεού, ευ­ καιρία για τον ποιητή να διαλαλήσει το δικό του προσκλητήριο, αλ­ λά με τρόπο που δεν πείθει πια, οι καιροί είναι τόσο κορεσμένοι για να «σηκώνουν» κείμενα Αποκαλύψεως και να ανέχονται ιεροεξεταστικές αφέλειες. Έστω, όμως, και μέσα σε ένα τέ­ τοιο πλαίσιο θρησκοληπτικής φλυ­ αρίας οι προθέσεις του ποιητή εξα­ νεμίζονται, εκφυλίζονται εντελώς, εξαιτίας της χαοτικής έκτασης του ποιήματος. Οι επαναλήψεις των ει­ κόνων, οι όροι που ξεφεύγουν από την επιστημονική πραγματικότητα και άλλοι που δανείζονται από τη φανταστική λογοτεχνία, η μονοτο­ νία του ρυθμού που κάνει άχρωμη κάθε επίτευξη ύφους, είναι πράγ­ ματα γενικά που δεν δίνουν υπό­ σταση στο ποιητικό γεγονός, στοι­ χεία που αρμόζουν σε ένα κείμενο διάλεξης ή οτιδήποτε άλλο παρεμ­ φερές, παρά σε ένα ποίημα, όσο κι

αν θέλουμε να το πούμε σατιρικό. Αλλά με τις αρνητικές αυτές εκτιμήσεις, που αφορούν μονάχα την τελευταία αυτή συλλογή του Ζήση Οικονόμου, δεν θέλουμε να δημιουργήσουμε εντυπώσεις προς την κατεύθυνση αυτή και για το προηγούμενο έργο του, αν και εξαρχής τονίσαμε τα θετικά στοι­ χεία του. Ό χι, υπάρχουν στιγμές αληθινού ποιητικού κάλλους, και μπαίνουμε πάλι στον πειρασμό να αναφερθούμε σε ένα άλλο παλιό ποίημα, την «Πνευματικότητα» από τη συλλογή «Η προσευχή της γης» (1938): Εν μέσω υψικαμίνων και πολτών βασίλευε η πόλις η ρυθμισμένη του πνεύματοςακριβής τοποθεσία αγαπημένη που συχνά, στεγνά συνομιλούσαμε. Και να το καιρικό και το ειδικό εναλλάσσεται με πολέμους και γεν­ νήσεις διακοσμείται Έτσι, και διαλείπει η λάμψη της μα εγώ τη μυθικότητα αναστήλωσα για με στον τόπο αυτόν τον ξερό και τον καιρό τον απόντα. Άχρωμος νους και άσκοπη αγνό­ τητα πέρα απ’ ορόσημά ζούνε Βέβαια, τέτοιες στιγμές παιγνιδίσματος διασκεδάζουν πάντοτε την αμηχανία ενός ποιητή που ευτύχη­ σε να δώσει έργο σοβαρό κι ευπρόσδεκτο. Δεχόμαστε με συγκα­ τάβαση, λοιπόν, και τη συλλογή «Κι επί γης ειρήνη», διότι ο Ποιη­ τής - κατά τον Εγγσνόπουλο - πρέ­ πει κι αυτός να έχει το ροκάνι ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

οδηγος/61

tio ,ιν 1 «^

ο θρίαμβος των ευγενών ΓΙΩ ΡΓΟ Υ ΧΡ Ο Ν Α : Ο Αναιδής Θρίαμβος. Αθήνα, Οδός Πανός 1984. Σελ. 59.

Σε μιαν εποχή που το να εκδώσει κανείς ποιήματα μοιάζει με πρά­ ξη σχιζοφρενούς, αφού κι όσοι άλλοι άξιοι το επιχείρησαν έχουν, ώς τώρα, καταδικαστεί στην αφάνεια από το νοήμον αναγνωστικό κοινό των αθλητικών εφημερίδων και των βίπερς, ένας ποιητής που στάθηκε ιδιαίτερα επιρρεπής στις προκλήσεις τολμά πάλι. Νά ’ναι επειδή θά ’θελε να συμπληρώσει το προσωπικό του κενοτάφιο ή μήπως να μας δείξει κάποια του αρχαία βρέφη που τώρα ύστερα από τέσσερα χρόνια σιωπής στην ποίηση έγιναν πια ωραίοι άν­ τρες, ωραίες γυναίκες, δυνατά παιδιά; Κανείς δεν ξέρει. Κι έτσι έρχεται για άλλη μια φορά, με τον γνώριμο τρόπο του να μας μιλήσει για απλά, πολύ απλά, ίσως όχι καινούρια, και γι’ αυτό επικίν­ δυνα πράγματα: Πώς ν’ αγαπάμε και ν’ αμυνόμαστε μέσα στην ίδια την αγάπη και το σώμα που μας δόθηκε. Στην αρχή ήταν το «Βιβλίο I» (1973) - 38 ποιήματα σαν ξάφνια­ σμα και ταυτόχρονα εικόνα σταθε­ ρή. «Οι λάμπες» (1974) - 21 ποιή­ ματα που η πρώτη τους έκδοση από το Πολύτροπο του Μάνου Χατζιδάκι με τα οκτώ σχέδια του Τσαρούχη συμπλήρωναν τον προ­ κλητικό εξπρεσιονισμό τού στίχου. «Μαύρα τακούνια» (1979) - 63 ποιήματα θα τά ’λεγα επιγράμματα ή σπαράγματα αρχαίων λυρικών που περιέχουν μέσα σε λίγους στί­ χους το αίμα της κραυγής ενός ανείπωτα δύσκολου βίου. Ο Χρονας δίνει σ’ αυτά ένα μάθημα οικο­ νομίας με χαρίσματα σκηνικής υπόστασης. Και τώρα «Ο Αναιδής θρίαμβος» (1984) - 32 ποιήματα. Στίχος απλός, μιλητός, που ρέει σαν μια κουβέντα, εικόνες καθημε­ ρινές που αν τις αντικρύσεις μ’ άλ­ λα μάτια μπορεί και να τις βρεις φτηνές. Τι ζητούν οι πράσινες τσατσάρες, μια γριά κι η νέγρα «υπερέτρα» της, ο πωλητής γαρυφάλ­ λων, οι καμπινέδες, οι νεαροί κρά­ χτες καμπαρέ, οι φορμάικες, ένας

έμπορος ηλεκτρικών ειδών στην Καλαμάτα, ένα τσουβάλι...; Αυτές καθαυτές οι λέξεις είναι ό,τι ακρι­ βώς δεν προσδοκά ένας αναγνώ­ στης εξοικειωμένος με τις ποιητικές συλλογές της εποχής μας. Κι όμως μπορεί κανείς ν’ αρνηθεί την ευγένεια αυτών των προδο­ μένων από τη συνήθη χρήση τους πραγμάτων όταν ξέρει, όταν μπο­ ρεί να βλέπει με τα μάτια του Ποιητή; Ο Χρονάς αναλαμβάνει ν’ αποκαταστήσει στα μάτια και στα χέρια μας (η όραση και η αφή είναι δυο αισθήσεις πρωτεύουσες και καθολικές στην ποίησή του), την αθέατη λειτουργία αυτών των πραγμάτων που μέχρι τώρα τ’ αντι­ μετωπίζαμε σαν προϊόντα προς κα­ τανάλωση. Η σκηνοθετική του οξυδέρκεια τον κάνει να επιδίδεται σ’ αυτή τη μέθοδο, όπως παλιά οι μυστικοί και οι υπερρεαλιστές, με ξεχωριστή θρησκευτική ευλάβεια. Δυο τρία κορίτσια πλησιάζουν τους αφρικανούς στρατιώτες (αφρικανοί γιατί είναι στρατιώτες) των Θηβών (η επαρχία) και τους προσφέρουν πράσινες τσατσάρες. Δεν τους προσφέρουν ούτε ηδονή, ούτε χάδια, μα ακριβώς αυτό που περισσότερο απ’ όλα έχουν ανάγκη για να τους πείσει, να εκτονώσει το ηθικό τους και τη γοητεία τους: την επιβολή της γοητείας τους. Το

κάτω από την αθωότητα της πρόθεσης τους για «επίτευξη κάλλους». Π Ω Λ Β Α ΛΕΡΥ: Το θαλασσινό Κ οιμητήριο. Μετ. Ιω άννη-Ανόρέα Βλάχου. Αθήνα, Αστρολάβος!Ευθύνη, 1984. Σελ. 24.

ΘΑΝΑΤΟΣ και ζωή, οι δύο ακραίες έννοιες, που, ωστόσο συνυπάρχουν η μια μέσα στην άλλη, παλεύουν στο περίφημο τούτο ποίημα του Βαλερύ, το οποίο -σε μια καινούρια, προσεκτικά δοουλεμένη, μετάφραση- κυκλοφόρησε και πάλι. Η αίσθηση που προξενεί είναι ίδια, ίσως, όπως και πριν 50 τόσα χρόνια, όταν πρωτοφάνηκε... Κι ας προχώρησαν οι ποιητικές φόρμες από τότε, κι ας «πάγωσε» ο νεο-κλασικισμός του ποιητή, (έστω κι αν στο «Κοιμητήριο» μια αμεσότητα, σπάνια γι’ αυτόν, αλλάζει τις προοπτικές «ανάγνωσής» του), κι ας μεταβλήθηκε το μέτρο της ζωής και του θανάτου. Το Άουσβιτς μ ε τα μ ά τια των SS. Μετ. Νίκη ΚαλαμαράΦ ιλιππουπολίτη. Αθήνα, Γνώση, 1984. Σελ. 421.

Η φρίκη, που άπλωσε σ’ όλο τον κόσμο ο εγκληματικός «οίστρος» των Ναζί (και του συστήματος που τους εξέθρεψε), παραμένει ακέραια ακόμη και τώρα, παρότι οι περισσότεροι πέρασαν στις πιο σκοτεινές σελίδες του ιστορικού παρελθόντος. Κι ένα από τα συγκλονιστικότερα ντοκουμέντα αυτού του «οίστρου», (τα οποία αξίζει να μελετιούνται συνεχώς ώστε να εμποδίζεται η οποιαδήποτε «επανάληψή» του), είναι οι μαρτυρίες των ίδιων των «πρωταγωνιστών», όπως αυτές -τριών σημαντικών στελεχών

62/οδηγος επίθετο πράσινος χρησιμοποιείται με την άδεια που προσφέρει ο υπερρεαλισμός για να μας υποβά­ λει την έννοια της καρποφορίας με την οποία είναι συνδεδεμένο αυτό το χρώμα. Στη συνέχεια μια γριά παλεύει να εξοντώσει τη νέγρα υπερέτρα της και βρίσκει γι’ αυτήν τις πιο δύσκολες δουλειές. Η δούλα όμως η νέγρα (συγγενής αυτών του Ζενέ) δεν κάνει άλλο από το να γελά, και τις ώρες που είναι μόνη να βλέπει μια φωτογραφία του φτωχού χω­ ριού της. Στιγμιότυπο που νομίζω δεν θα μπορούσε κανείς εύκολα να το σχολιάσει αλλιώς. Η βασανιστι­ κή παραίσθηση του ποιητή μπρος στο χαρτί, τα λόγια ενός πωλητή γαρυφάλλων που πρέπει σε λίγο να σπεύσει να προλάβει να χαθεί μες την καθημερινή ρουτίνα, στη φθο­ ρά της δουλειάς, πριν τον προλάβει άνεργο ο χρόνος, η φορμάικα σαν μια νέα οικογένεια επίπλων που έχει κατακλύσει δημόσιους κι ιδιω­ τικούς χώρους της προηγμένης κοι­ νωνίας μας... Αυτά και όλα όσα ακολουθούν, που, επειδή θέλω να σας προσκαλέσω να τα δοκιμάσετε μόνοι σας, δεν θα εκθέσω εδώ αποσπασματι­ κά, συνθέτουν τις φυσιογνωμίες ποιημάτων με γνήσια και ξεκάθαρα χαρακτηριστικά. Στίχους που η πατρότητά τους αποκαλύπτεται χωρίς δυσκολία ανάμεσα σε πολλές και διακεκριμένες επιδόσεις των συγχρόνων του. Το γενεαλογικό δέντρο αυτών των καταστάσεων της παρακμής κρύβει πίσω του τα προσωπεία του

Καβάφη και του Καρυωτάκη και καταλήγει ώς και τον Ασλάνογλου· αλλά δεν περιορίζεται μόνο σ’ επιρροές του λόγου. Υπάρχουν οι σεκάνς του Παζολίνι, του Δαμια­ νού, του Φασμπίντερ, η μουσική υπόκρουση του Χατζιδάκι, κάποια τραγούδια της ροκ,διακρίνω ακόμη και τις φωτοσκιάσεις του Τσαρούχη. Θα μπορούσα μάλιστα να κα­ τονομάσω τους πίνακες. Ό λοι τους με τον ένα ή άλλο τρόπο, είναι θέ­ ματα που σπούδασε με ζήλο ο ποιητής και που ίσως να μην πάψει ποτέ να είναι το φανατισμένο παιδί τους. Η μυθολογία του, αν μπορεί κανείς ν’ αποκαλέσει έτσι τις έμμο­ νες ιδέες που δεσμεύουν ένα δη­ μιουργό, είναι δύο τρία, το πολύ στοιχεία. Δεν θα βρείτε εδώ πολύ­ πλοκες αντιστοιχίες, φαντασμαγο­ ρίες χολιγουντιανές, για τα προ­ βλήματα που θίγει δεν χρειάζεστε κλειδιά. Με επιμονή αληθινού ασκητή, αλλά θά ’λεγα και με πεί­ σμα μικρού παιδιού, ο Χρονάς πλάθει ένα κορμί που αντικατοπ­ τρίζεται σε ένα άλλο, πιάνει πράγματα που η χρήση τους δεν μας επέτρεψε να τα βγάλουμε έξω από την κουζίνα και το λουτρό. Ο ίδιος τα προσέχει και τα φροντίζει αδερφικά σαν ένα άλλο σώμα. Εί­ ναι αυτά η απόρροια των δικών του διαστάσεων. Είναι αυτοί οι συ­ νώνυμοι σωσίες του. Τα μεγάλα ποιήματα: «Ο μονό­ λογος μιας ταξιθέτριας», «Ο ναύ­ της του Μεσονυχτιού», «Η δολοφο­ νία της κυρίας Νίχιλ», «Ο διάβο­ λος των κεραμιδιών», είναι ό,τι καινούριο παρουσιάζει «Ο Αναι­

Φ ΩΛΙΑ

τm

ΒΙΟΛΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 25-29 ΣΤΟΑ ο 3231703-3229560 ΑΘΗΝΑ 10564

δής Θρίαμβος». Επιτυχημένοι μο­ νόλογοι με σκηνική δραματική υπόσταση. Όποιος ξέρει να αισθά­ νεται θα μπορούσε να τα δει κάτω από τη σκληρή ομίχλη ενός προβο­ λέα ή να τα παρακολουθήσει μπρο­ στά από μια ζελατινένια κορδέλα καθώς ξετυλίγεται σ’ ένα λευκό πα­ νί. Αν έχει το θάρρος. Γιατί βέβαια σε παρόμοιες περιπτώσεις είναι άμεση προϋπόθεση να διαθέτεις ένα τέτοιο γενναίο απόθεμα. Λοιπόν, αν το ωραίο είναι, όπως λέει ο Ντ. X. Λώρενς, μια εμπειρία προσωπική, δυστυχώς, συχνά απα­ γορευμένη από μας τους ίδιους, ο Χρονάς σαν γνήσιος ηθικολόγος δεν κάνει άλλο από το να μας οδη­ γεί προς εκείνη τη μυστική κατεύ­ θυνση που η ελεύθερη έλξη μάς υποβάλλει, αφήνοντας τις εξηγή­ σεις και τα συμπεράσματα για τους νεκρόφιλους των ιδεοόν, τους οπα­ δούς της Μίας Αγίας Ρωμαϊκής και Καθολικής Εκκλησίας. Κι αυτό χωρίς καθόλου να μειώνει τη σημα­ σία της ποίησής του. Γιατί πρέπει να παραδεχτούμε κάποτε πως ο Χρονάς μαζί με τον Πούλιο, έναν εντελώς διαφορετικό ποιητή, απο­ τελούν δυο πολιτικές μονάδες και θά ’πρεπε να εξεταστεί προσεχτικά και η πολιτική χροιά του έργου τους. Πολλοί κατατάσσουν τον Χρονά, τα έργα και τις ημέρες του, στο πε­ ριθώριο. Αναρωτιέμαι πότε θά ’ρθει η ώρα να τους αφυπνίσει αυ­ τός ο χώρος που ονομάζουν έτσι. Γιατί, αν δεν γίνει σύντομα, φοβά­ μαι πως αύριο θά ’ναι αργά. Ο ίδιος ό,τι κι αν λένε, ό,τι κι αν κά­ νουν δεν εφησυχάζει. Προσοχή (το είχα πει και άλλοτε) ο Χρονάς ανή­ κει στους επικίνδυνους για τα κα­ θεστώτα. Γρήγορα γίνεται στο κρά­ τος «ανεπιθύμητος». Σπεύδω τώρα, όπως σ’ αγαπημέ­ νους φίλους, σε κορίτσια απαλά, σαν ετεροθαλής αδελφός αυτών των ποιημάτων κι αισθάνομαι την ανάγκη καθώς τα παίρνω στα χέ­ ρια να τους πω: «Πηγαίνετε τρα­ γούδια, σκορπιστείτε στους δρό­ μους και στις αγκαλιές που σας εγέννησαν, στις ερημιές οχυρωθεί­ τε, ίτε, ίτε τραγούδια, μάτια και χέρια τρωκτικά των κριτικών σάς περιμένουν, εσάς που μένετε ορφα­ νά από «σκοπούς», «νόημα υψηλό» και τέτοια, εσείς που είστε από γε­ νιά ονειροπόλα και γι’ αυτό καλή. Ό σοι πονέσαν και αγάπησαν αύ­ ριο θα σας αγαπήσουν». ©ΑΝ. ΦΩΣΚΑΡΙΝΗΣ

οδηγος/63

στοιχεία ιστορικής απόδρασης, κοινωνικής παράδοσης και προσωπικής μαρτυρίας Μ Α Ν Ο Υ Κ Ο Ν Τ Ο ΛΕΟ Ν Τ Α: Με στοιχεία προσωπικών συνεντεύ­ ξεων. Αθήνα, Καστανιώτης, 1984. Σελ. 179.

Μετά από μια αρκετά μεγάλη τριβή γύρω απ’ το παιδικό παραμύθι και την εμφάνισή του στην αφήγηση και το διήγημα, με το πρώτο του, ουσιαστικά, μυθιστόρημα ο Μάνος Κοντολέων παίρνει στα χέρια του το υλικό που του παρέχει η πορεία μιας συγκεκριμένης οικογένειας (που, αν νοηθεί σαν πρόσωπο, τα μάτια της είναι μια γυναίκα) και αναζητά με κάθε τρόπο αλλά μέσα σε ηθικές προδια­ γραφές, να ανασύρει κάθε ψυχική, σωματική, βιολογική της εκδή­ λωση που φανερώνει ενδιαφέρον, προκειμένου να την παρουσιάσει άλλοτε ως ατομική ιδιοσυγκρασία, άλλοτε ως προσωπικό τρόπο ζωής κι άλλοτε ως κατακτημένη στάση απέναντι στην κοινωνία. Το βιβλίο «Με στοιχεία προσωπι­ κών συνεντεύξεων», όσο λίγο πρέπει να προβληματίσει αν πρόκειται για αληθινή ιστορία, τόσο περισσότερο πρέπει να αναλυθεί στη βάση (που γίνεται ορατή σε κάθε του σελίδα) της εξέλιξης, της ανέλιξης και της φθοράς κάποιων ανθρώπων που δεν επικοινώνησαν με την ιστορική συγ­ κυρία, μακριά απ’ το ιστορικό γί­ γνεσθαι, μια βίωση δηλαδή που θα μπορούσε να συμβεί τότε, πολύ νω­ ρίτερα ή πολύ αργότερα. Μια τέτοι­ ου είδους αντιμετώπιση από τη με­ ριά της λογοτεχνίας των -εκάστοτε ειδικών ανθρώπινων συνθηκών, μοιάζει να απαλύνει τις κοινωνικές και ταξικές συγκρούσεις, υποβοηθά

τα ψυχικά αδιέξοδα και ενισχύει την άποψη πως ο καθένας μας διαθέτει όλη .εκείνη την ελευθερία που του χρειάζεται για να αναρριχηθεί στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Αυτό το αρχικό συμπέρασμα που δεν βγαίνει αβίαστα, μιας και, παρά τη φιλότιμη όσο και πρόθυμη προσ­ πάθεια του συγγραφέα να δώσει κά­ ποια ιστορικά στίγματα με την ανα­ φορά κάποιων χρονολογιών (θέλον­ τας να προλάβει ή να διασκεδάσει «την χαρτογράφηση μιας ανιστορικής μαρτυρίας»), γίνεται πράξη στις «προσωπικές συνεντεύξεις» όπου η μάνα και ο γιος βασικά, αναφέρονται μόνον σε ό,τι συνέβαινε ενδοοικογενειακά, σαν, στην ίδια περίοδο,

του στρατοπέδου συγκέντρωσης του Άουσβιτς- που παρατίθενται σε τούτη την έκδοση. Ξ .Α. ΚΟ Κ Ο Λ Η : Γ ια το « Ά ξ ιο ν Εστί» τον Ελντη. Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 1984. Σελ. 166.

ΤΟ «Άξιον Εστί» ήταν και θα παραμείνει πιθανότατα για πάντα, η περισσότερο σύνθετη και ολοκληρωμένη ποιητική στιγμή του Ελύτη. Και η πιο ελκυστική για αναλυτική προσέγγιση της ποίησής του. Μια τέτοια προσέγγιση επιχειρεί και ο Ξ. Κοκόλης, (σ’ αυτήν την «οριστικά μισοτελειωμένη ανάγνωσή» του, όπως αναφέρει ο ίδιος), που το κυριότερο ενδιαφέρον της, πέρα από τις επιμέρους σκέψεις, έγκειται στην γενικότερη «οπτική» της. Μια οπτική που μοιάζει να απασχολείται πολύ λιγότερο με τη «φιλολογική τεχνική» του ποιήματος, απ’ ό,τι με το υλικό απ’ όπου αντλήθηκε το ποιητικό «είδωλο» του περιεχομένου του. Α . ΓΕΩΡΓΙΑΔΟ ΥΚ Α Τ ΣΟ Υ Λ Α Κ Η : Η πρώτη Συνδιάσκεψη τον Σ Ε Κ Ε (Κ). Αθήνα, 1984. Σελ. 143.

ΕΝΑΝ ιδιαίτερο σταθμό στην πολιτική ιστορία του τόπου, τούτον τον αιώνα, αποτελεί η εμφάνιση (το 1918) του πρώτου σοσιαλιστικού κόμματος, του ΣΕΚΕ, (το οποίο στη συνέχεια έγινε η βάση της δημιουργίας του κομμουνιστικού κόμματος). Στα πρώτα, λοιπόν, βήματα του ΣΕΚΕ, αναφέρεται και τούτη η μελέτη, που παρουσιάζει την πιο κρίσιμη ίσως καμπή του κόμματος, την πρώτη Συνδιάσκεψη των στελεχών του, όπου και αποσαφηνίστηκαν οι διάφορες τάσεις του, προαναγγέλοντας την επόμενη εξέλιξή του. ΒΑΪΟΣ ΠΑΓΚΟΥΡΕΛΗΣ

64/οδηγος ο πολιτικός και κοινωνικός παρά­ γοντας, να ήταν σχεδόν αμελητέος. Ο χρόνος κυλάει μέσα στις λιγοστές χαρές και στις πολλές αντιξοότητες των ηρώων, σαν μια προαποφασι­ σμένη περιπέτεια, σαν ένα πικρό συ­ ναίσθημα, σαν μια κακόγουστη φάρσα, χωρίς ποτέ ν’ αφήνει τα ση­ μάδια του στις ψυχές και τα πρόσω­ πα, στη σκέψη και την ενεργητικότητά τους. Αυτή λοιπόν, η «εκτός» χρονικών ορίων έκδηλη «αποστα­ σιοποίηση», σημαδεύει τη μεταπο­ λεμική ελλαδική πραγματικότητα με στοιχεία ιστορικής απόδρασης, ελα­ χιστοποιώντας τις ελπίδες (μέσα από ένα περιορισμένο φάσμα που θα χάραζε τη γενικότερη στάση και το γενικότερο κλίμα) για μια αντι­ κειμενική ματιά πάνω στην ίδια χρο­ νική περίοδο, μιας και σ’ αυτή τη χρονική περίοδο οφείλονται πολλές από τις σημερινές εκτιμήσεις. Μια δεύτερη εξίσου σημαντική παράμετρος υποδηλώνει μια «υπο­ ταγή» του συγγραφέα σε κάποια τμήματα, κοινωνικής αναφοράς, που χρησιμοποιούμενα για να διευ­ κολύνουν τη δημιουργία ανθρώπι­ νων χαρακτήρων και διαπροσωπι­ κών σχέσεων, έχουν μια - για σήμε­ ρα- ξεπερασμένη προβληματική ή πάλι είναι υλικό που, στη διάρκεια και το «πρόσωπο» της λογοτεχνίας που αφορά τη συγκεκριμένη εποχή, έχει ήδη δοκιμαστεί πάρα πολύ κα­ λά, τόσο που -πάλι για σήμερααδυνατεί να προσθέσει κάτι παρα­ πάνω. Για παράδειγμα όλη η πλοκή

των τοπικών αρχών της επαρχίας και της ψυχαγωγίας τους με το μεγά­ λωμα -ψυχικό και βιολογικό- μιας κόρης αστικής οικογένειας, ή με τη σεξουαλική ιδιαιτερότητα του γιου, ή ακόμα με την επαγγελματική επι­ τυχία μιας γυναίκας και ταυτόχρονη άνοδο της σε επίπεδο σχέσεων, είναι για μια ακόμα φορά «στοιχεία» ήδη προσδιορισμένα, που, χωρίς να απορρίπτονται, αμφισβητούνται, παραδομένα μόνο στη συνομιλία της μητέρας με τη κόρη, μια προέκταση καταστάσεων που κάποτε πρέπει να σταματήσει να υπάρχει για μια ποιοτική αναβάπτιση. Όταν ο Δ. Χατζής περιέγραφε τη ζωή και τα σημάδια τοπικών αρχών και απλών ανθρώπων πόλεων και κωμοπόλλεων της επαρχίας, η αναζήτηση το επέτρεπε περισσότερο απ’ όσο τώ­ ρα· τα ερεθίσματα ήταν δημιουργι­ κά καθότι κυρίως πρωτόγνωρα, η μνήμη έπαιρνε μορφή, καθώς μπο­ ρούσε να τη βρει κανείς μέσα στην ίδια την κλειστή κοινότητα. Ήταν μια «αγωγή» κομματιασμένη σε μι­ κρές ενότητες, αλληλοσυγκρουόμενες και αλληλοαναιρούμενες κι όχι μία ή πολλές προκαθορισμένες από­ ψεις που μεταφέρονται από στόμα σε στόμα χωρίς την παραμικρή προσπάθεια διήθησης. Μια άλλη παρατήρηση για το έργο του Μάνου Κοντολέοντα: η σύγχρο­ νη τάση, μερίδας λογοτεχνών στην οποίαν ανήκει, να χρησιμοποιεί την πεζογραφία στη βάση των προσωπι­ κών μαρτυριών. Γίνεται έτσι (η πε­

ANDRE MARTINET Θ ΕΜ Α ΤΑ Λ ΕΙΤΟ Υ ΡΓΙΚ Η Σ ΣΥΝ ΤΑΞΗΣ

atom martinet

ΘΕΜΑΤΑ AEi T O Y P m a s ΣΥΝΤΑΞΗΣ *

4£ ΝϊΦΕΛΗ

Έ να σημαντικό βιβλίο γλωσσο­ λογίας πού ξεπερνά τά συμβατι­ κά πλαίσια τής κλασσικής γραμ­ ματικής άντιμετωπίζοντας σφαι­ ρικά τά μεθοδολογικά καί πρα­ κτικά προβλήματα γιά τήν ανί­ χνευση καί τήν παρουσίαση τών γραμματικών δομών μιας γλώσ­ σας. Μέσα άπό τήν άντιπαράθεση μέ άλλες θεωρίες έκτίθεται μιά λειτουργική άποψη τής σύν­ ταξης βασισμένη στόν καθορι­ στικό ρόλο πού παίζει ή έπικοινωνία στήν ιεράρχηση τής γλωσ­ σικής δομής.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ Μαυρομιχάλη 9, ’Αθήνα Τηλ. 3607744

ζογραφία) ένα είδος «δημοσιογρά­ φου με κασετόφωνο» όσο κι αν η επέμβαση του συγγραφέα είναι κα­ θοριστική και το αποτέλεσμα εξαρτάται απόλυτα από την ικανότητά του. Εκείνα που κυρίως γίνονται φανερά απ’ αυτή τη στροφή είναι η αμεσότητα του λόγου των ηρώων που οι ίδιοι πλέον -έστω θεωρητι­ κά- περιγράφουν και αναλύουν τις πράξεις τους. Ακόμα μια θεατρικό­ τητα που παίρνει το κείμενο καθώς πιστεύει πλέον κανείς στην ύπαρξη αυτών των ανθρώπων κι όχι στην εφεύρεσή τους από το συγγραφέα. Κι ακόμη, σ’ αυτά τα βιβλία λει­ τουργούν ζώντες οργανισμοί, κι όχι φαντάσματα που συνεχίζουν την παράδοση του τόπου τους, μια και για να «μιλήσει» κάποιος πρέπει να έχει ζήσει την ιστορία στο παρόν και στο εγγύς παρελθόν. Ο τρόπος με τον οποίο ο Μ.Κ επε­ ξεργάζεται αφενός την ανθρώπινη κατάθεση κι αφετέρου το υλικό που του προσφέρει η ελάχιστη, μέσα στη παντοδυναμία του χρόνου, ανθρώ­ πινη ύπαρξη (και η εξονυχιστική του διάθεση για μια με «τρίτο μάτι» σύνδεσή τους), προδίδει ένα συνε­ χές παλατζάρισμα της ισορροπίας και μια τάση για μη αλλοίωση μιας ιστορίας που πρώτα έγραψε η ίδια η ζωή. Αυτή του η στάση -στάση που άλλωστε κρατάνε και οι υπόλοιποι λογοτέχνες αυτής της κατεύθυνσης -δικαιώνει και το συγγραφέα και το έργο του. Με κάποιες χαρακτηριστικές γραμμές το «Με στοιχεία προσωπι­ κών συνεντεύξεων» δομείται πάνω σε δυο τόπους. Ο ένας είναι η ειδική μαρτυρία και ο δεύτερος το μυθοποιητικό μέρος που κυοφορείται από το συγγραφέα. Είναι η ιστορία μιας γυναίκας που στα νεανικά της χρόνια βιάζεται, παντρεύεται και χωρίζει, γεννά ένα γιό που αργότε­ ρα θα παρουσιάσει ερωτικές ιδιαι­ τερότητες, πετυχαίνει να γίνει μεγά­ λη επιχειρηματίας και στο τέλος αδυνατεί να δεχτεί μια απλόχερη ευ­ τυχία. Το κύριο (τραγικό) μέρος εί­ ναι η ίδια, αλλά και τα άλλα πρόσω­ πα που ζουν γύρω της δεν υστερούν σε δραματικότητα. 'Οταν το βιβλίο έχει ολοκληρώσει τον «κύκλο» του, νομίζα κανείς πως η ζωή τους πέρα­ σε μπροστά του σε διάρκεια λίγων λεπτών. Ο χρόνος όσο εύκολα μπο­ ρεί να διευρυνθεί στη λογοτεχνία τό­ σο επίσης εύκολα μπορεί και να συμ­ πιεστεί χάρη των αναγκών της. ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

οδηγος/65

σχετικά με τις απαρχές της νεοελληνικής δραματουργίας Δ Η Μ. Σ ΙΑ Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ : Το θέα­ τρο της Ρωμιοσύνης. Η Ν εοελληνι­ κή Σκηνή στις Π ηγές της. Αθήνα, Φιλιππότης, 1984. Σελ. 226.

Οι έως σήμερα μελέτες -ο ι περισσότερες κλασικές πια - γύρω από την ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου μας προσέφεραν μια πρώ­ τη, ιδιαίτερα σημαντική καταγραφή -συχνά και διάσωση- του υλι­ κού. Ωστόσο, αν και η πρωτογενής έρευνα συνεχίζει να φέρνει στο φως καινούρια στοιχεία, αυτό που ασφαλώς τείνει να επιδιώξει ο ιστορικός του θεάτρου στις μέρες μας είναι η διεύρυνση των ερευ­ νητικών του ζητήσεων σ’ ένα καθολικότερο φάσμα φαινομένων. Η έννοια του «κοινωνικού», οι ιδεολογικές ζυμώσεις κάθε εποχής, οι αισθητικές αντιλήψεις και η μορφοποίησή τους, όλα αυτά απεικο­ νίζονται στον θεατρικό λόγο. Έτσι, η νεοελληνική δραματουργία πρέπει να συνεξετάζεται, ως κοινωνικό και πνευματικό προϊόν, σε συνάρτηση με την ιστορία των ιδεών, της παιδείας, των νοοτρο­ πιών: θέματα που παραμένουν ακόμη ανοιχτά για τη νεοελληνική ιστορική έρευνα. ασχοληθούμε εδώ, αποτελεί, όπως μας πληροφορεί και ο ίδιος ο συγ­ γραφέας στον «Πρόλογό» του την ολοκληρωμένη και οριστική μορφή παλαιότερης μελέτης του που κυ­ κλοφόρησε το 1972 με τίτλο: Το Θέατρο τον Εικοαιένα (σελ. 224). Ο τίτλος εκφράζει εύγλωττα τη χρονική και θεματική εμβέλεια της πρώτης εκείνης εργασίας. Στην πρόσφατη πάλι ξαναδουλ,εμένη και εμπλουτισμένη έκδοση, παρόλη τη σχηματική παρουσίαση της διαχρονικότητας του ελληνικού θεατρικού λόγου που επιχειρείται στα πρώτα κεφάλαια, το κύριο βάρος δίνεται και τούτη τη φορά στα χρόνια τής προπαρασκευής του Αγώνα, σ’ ό,τι δηλαδή ονομάζουμε προεπαναστα­ τικό θέατρο κα ί σ’ αυτό που συμ­ πορεύεται -όσο στάθηκε δυνατό κάτι τέτοιο- με τον Αγώνα της ί Ανεξαρτησίας. Οι τομές που ορίζει ο κ. Σιατόπουλος στην εργασία του είναι αφενός μεν το 1720 -ο Πέτρος Κατσαΐτης γράφει περίπου τότε την «Ιφιγένεια» και τον « θ νέστη » και αφετέρου το 1830 -στην πολιτι­ Ρωμιοσύνης. Η Νεοελληνική Σ κηνή : κή ιστορία η παραπάνω χρονολο­ γία ισοδύναμες με τηνγ υπογραφή στις Πηγές της, με το οποίο θα

Και ας μου επιτραπεί να προσθέσω ενδεικτικά για τα μεταγενέστερα χρόνια -εννοώ το β' μισό του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού- η μελέτη αυτής καθαυτής της λειτουργίας του θεάτρου μέσα στη νεοελληνική πόλη ή ακόμη η συμ­ βολή του περιοδεύοντος ελληνικού επαγγελματικού θιάσου στις κυριότερες εστίες του παροικιακού ελλη­ νισμού είναι προβλήματα, ανάμεσα σε πλήθος άλλων, που χρήζουν διε­ ξοδικής έρευνας και μελέτης. Οι εργασίες, ιστορίες του θεά­ τρου, μονογραφίες, έργα υποδο­ μής, αν και κατά,τα τελευταία χρό­ νια αρχίζουν σταθερά να πυκνώ­ νουν και να εντάσσονται σ’ αυτή τη συνθετότερη προβληματική που έθιξα παραπάνω, είναι; λίγες. Έτσι, κάθε καινούριος τίτλος που έρχεται να προστεθεί στην υπάρχσυσα βιβλιογραφία, αποτελεί ένα ελπιδοφόρο μήνυμα αλλά και πρό­ ταση για τη διεξαγωγή ενός διαλό­ γου. Το τελευταίο βιβλίο του κ. Δημήτρη Σιατόπουλου, Το θέατρο της

του Πρωτοκόλου του Λονδίνου· στην ιστορία του θεάτρου μας και γενικότερα στην ιστορία της παι­ δείας αντιστοιχεί με τη συγγραφή του «Βασιλικού» του Μάτεση και του «Ά σω του» του Αλέξ. Σούτσου. Ο μελετητής αυτής της περιόδου έχει να αντιμετωπίσει ορισμένα καίρια προβλήματα: πρώτον, πρέ­ πει να αποδεσμεύσει τον θεατρικό λόγο από τη σκηνική πράξη και να παρακολουθήσει τη γένεση και την εξέλιξη του δραματουργικού ενδια­ φέροντος μέσα από ποικίλες συνι­ στώσες. Δεύτερον, έχει να δαμάσει ένα υλικό διάσπαρτο, συχνά επι­ σφαλές στην αξιοπιστία του, του οποίου η μεγαλύτερη αδυναμία ίσως είναι η α σ υ ν έ χ ε ι α . Τρίτο βασικό πρόβλημα είναι η γ ε ω ­ γραφική δ ι α σ π ο ρ ά . Το νεοελληνικό θέατρο εξελίσσεται και συχνά συνυπάρχει σε διαφορε­ τικές πολιτισμικές ενότητες, που εύλογα η κάθε μία τους θέτει άλλα κριτήρια προσέγγισης κι ερμη­ νείας, εφόσον έχει σαφέστατα δια­ φορετικά ειδοποιά χαρακτηριστι­ κά. Το κρητικό θέατρο -και αργότε­ ρα το επτανησιακό- είναι δημιουρ­ γήματα μιας κοινωνικο-ιδεολογικής ατμόσφαιρας ριζικά διαφορο­ ποιημένης από αυτή που γνώρισαν τα τουρκοκρατούμενα εδάφη. Τόσο στην Κρήτη, όσο και στα νησιά του Ιονίου, οι δυνατότητες που παρέ­ χουν οι πνευματικές σχέσεις και ανταλλαγές μέ τον δυτικό κόσμο εί­ ναι καθοριστικές και συνεπώς διό­ λου αμελητέες. Συντελούν στο να υπάρξουν άλλες δεκτικότητες, άλ­ λες υποδοχές και για την ανάπτυξη του θεατρικού λόγου. Λόγος αλλά και σκηνική πράξη που αρθρώνον­ ται, ιδιαίτερα αν αναφερθούμε στα Ιόνια νησιά, σε πολλαπλά γιαι

66/οδηγος επάλληλα επίπεδα: το ιταλικό θέα­ τρο που ακολουθεί το συρμό της εποχής στη διάθεση των ευγενών, των προνομιούχων στρωμάτων, το λαϊκό προφορικό θέατρο (π.χ. «ομιλίες» στη Ζάκυνθο), πρωτότυ­ πη παραγωγή που αποτυπώνεται σε γραπτό κείμενο, συγκερασμός τέλος, του έντεχνου, πρωτότυπου θεατρικού λόγου με τη σκηνική πράξη. Σ’ αυτά αξίζει να προστε­ θεί μια έννοια χαμένη σήμερα, που όμως φαίνεται να κράτησε με επάρκεια ένα «κοινό»; η φωναχτή ανάγνωση, η απαγγελία μ’ άλλα λόγια μπροστά σ’ ένα ακροατήριο. Για να κατανοηθούν πληρέστερα τα φαινόμενα αυτά, θα χρειαζόμα­ σταν βέβαια μια τυπολογία της επτανησιακής δραματουργίας και ακόμη τη μορφολογία και τη θεμα­ τογραφία των κειμένων που την απαρτίζουν. Αλλά το θέμα μας δεν είναι εδώ. Είναι κυρίως στην οριοθέτηση του προεπαναστατικού θεάτρου. Σ’ αυτό μάλιστα το ση­ μείο θα χρειαστεί να μην συμφωνή­ σω με την τομή που προτείνει ο κ. Σιατόπουλος, στα 1720, παίρνον­ τας σαν οριακό σημείο την πρωτό­ τυπη (και ανέκδοτη) δουλειά του Κεφαλονίτη Πέτρου Κατσαίτη. Το προεπαναστατικό θέατρο, θέατρο κατεξοχήν «στρατευμένο» και με σαφείς κοινωνικο-πολιτικούς στό­ χους, δημιουργήθηκε σ’ άλλες γεω­ γραφικές και ιδεολογικές παραμέ­ τρους. Σ’ αυτές όπου βρήκαν πρόσ­ φορο έδαφος τα αιτήματα και τα ιδεώδη του ελληνικού Διαφωτι­ σμού: στις Παραδουνάβιες Ηγεμο­ νίες και στις εστίες του παροικιακού ελληνισμού· εκεί όπου ωρίμασε το νέο πνεύμα, εκεί συντελέστηκε η γνωριμία με το νέο είδος που ήταν

το θέατρο. Είδος χαμένο και ξανα­ κερδισμένο με τη μεσολάβηση της «φωτισμένης Ευροιπης». Κι εδώ μια ερμηνευτική προσέγ­ γιση θα μας οδηγούσε στην πολλα­ πλή διάσταση και λειτουργικότητα του θεατρικού λόγου: αρχικά «ανάγνωσμα» και μάλιστα «νεοτερικό» το θεατρικό κείμενο (Moliere, Metastasio, Goldoni) γρήγορα προκαλεί ερεθίσματα για μεταφρα­ στικές απόπειρες· από κοντά ακο­ λουθεί και η προσπάθεια για πρω­ τότυπη συγγραφή, που κορυφώνεται κατά την περίοδο που προηγεί­ ται από την έναρξη της Επανάστα­ σης του ’21. Τότε εξάλλου, ιδεολο­ γικά φορτισμένη και ενθουσιώδης, πραγματώνεται στον ίδιο περίγυρο και η σκηνική παράσταση. Αυτό ακριβώς το θέατρο, με εθνικούς και άμεσα κοινωνικούς στόχους, είναι ο πρόδρομος και συνεχίζει για αρκετό καιρό να είναι και ο εμπνευστής της αθηναϊκής σκηνής, κατ’ επέκταση της νεοελληνικής σκηνής του ελλαδικού χώρου. 'Ενα άλλο ζήτημα, που κατά τη γνώμη μου πρέπει να θιγεί, σχετί­ ζεται με τη διάταξη των κεφα­ λαίων, του υλικού που συνθέτει το βιβλίο του κ. Σιατόπουλου. Το κε­ φάλαιο λ.χ. που φέρει ως γενικό τίτλο «Το θέατρο στα Επτάνησα» θα είχε για τον αναγνώστη μεγαλύ­ τερη οργανική συγγένεια κοντά σ’ όσα εκθέτονται συνοπτικά για το κρητικό θέατρο. Επίσης, τα στοι­ χεία που παραθέτει ο συγγραφέας συγκεντρωμένα σ’ αλφαβητική τά­ ξη για την πρωτότυπη θεατρογραφία και το μεταφραστικό έργο (κα­ τά συγγραφέα) θα ήταν περισσότε­ ρο χρήσιμο και κατατοπιστικό να ενταχθούν στις αντίστοιχες θεματι­

κές ενότητες που εκπροσωπούν. Μ’ αυτόν τον τρόπο θα γινόταν αντι­ ληπτή η σχέση που συνδέει μεταξύ τους ορισμένες μεταφραστικές και πρωτότυπες συγγραφικές προσπά­ θειες καθώς και το κλίμα από το οποίο απορρέουν. Σαν κατακλείδα, παίρνοντας υπόψη συνολικά το μελέτημα του κ. Σιατόπουλου, και αφήνοντας κατά μέρος κάποιες τολμηρά δια­ τυπωμένες απόψεις του συγγρα­ φέα, τις οποίες δεν μπορεί κανείς να συμμεριστεί αβασάνιστα, θα ήθελα να παρατηρήσω πως μια πε­ ρισσότερο επισταμένη βιβλιογρα­ φική ενημέρωση, ιδίως σ’ ό,τι αφο­ ρά πρόσφατες εργασίες γύρω από το νεοελληνικό θέατρο και τις διά­ φορες εκφάνσεις του, θα προσέδιδε ασφαλώς πληρέστερη επιστημονική τεκμηρίωση στο όλο εγχείρημα και θα εμπλούτιζε το, χρήσιμο πάντως και πλούσιο σε αναφορές, χρονικό του νεοελληνικού θεάτρου που σκιαγραφείται εδώ με τα τελευταία πορίσματα της έρευνας, δίνοντας έτσι το στίγμα των δυνατοτήτων στην επισήμανση νέων ερμηνειών των φαινομένων και συνακόλουθα το στίγμα των νέων προσεγγίσεων της ιστορίας της νεοελληνικής δρα­ ματουργίας. Ωστόσο, ευπρόσδεκτες είναι πάντοτε και χρήσιμες αποβαίνουν τέτοιες πολύμοχθες ερ­ γασίες -σαν αυτή που μας προσφέ­ ρει ο κ. Σιατόπουλος-, αποτιμή­ σεις που, ξεκινώντας από το καθα­ ρό μεράκι του πνευματικού ανθρώ­ που, στοχεύουν στο να εξοικειώ­ σουν το ευρύτερο κοινό μ’ ένα άγνωστο -εν πολλοίς- θέμα, όπως εξακολουθούν να παραμένουν οι απαρχές του νεοελληνικού θεά­ τρου. ΑΝΝΑ ΤΑΜΠΑΚΗ

όταν η ιστορία γίνεται παραμύθι Χ Α Ρ Α ΦΩ ΤΕΙΝΟΥ: Ελάτε να σας δείξω το διπλόκαστρο της Μονεμβασιάς. Αθήνα, Κέδρος, 1984. Σελ.

Η Μονεμβασιά, η γραφική μικρή πολιτεία που βρίσκεται σκαρφα­ λωμένη σ’ έναν ανεμόδαρτο θεόρατο βραχότοπο, ασκεί ξεχωριστή γοητεία σ’ όσους την επισκέπτονται. Οι θολοσκέπαστοι δρόμοι

οδηγος/67 της, οι εκκλησίες κι οι πύργοι και τ’ αρχοντικά της, που ορθώνον­ ται μισογκρεμισμένα, μ’ άδειους εξώστες κι έρημα παραθύρια που κανένας δε βρίσκεται πίσω τους ν’ αγναντέψει το πέλαγος, δη­ μιουργούν μιαν ατμόσφαιρα παραμυθιού. Ενός παραμυθιού που μιλάει για περασμένες εποχές. Η Χαρά Φωτεινού, που στόχος του βιβλίου της είναι να μας διηγηθεί την ιστορία της Μονεμβασιάς και να μας ξεναγήσει στο χώρο της, μας καλεί να ζήσουμε μαζί της το παραμύθι αυτού του τόπου, γιατί, όπως λέει, «με παραμύθι μοιάζει ό,τι συνέβηκε αιώνες τώρα σε τού­ το το βράχο». Ποιητικός, βέβαια, ο τρόπος έκ­ φρασής της, γιατί καθώς παρακο­ λουθούμε τα γεγονότα που μας εκ­ θέτει, διαπιστώνουμε πως η ιστο­ ρία της Μονεμβασιάς κάθε άλλο παρά παραμύθι είναι... Ό λα τούτα τα χαλάσματα από εκκλησιές και κάστρα και παλάτια συνδέονται το καθένα με κάποια εποχή της ιστο­ ρίας της, που στο μεγαλύτερό της μέρος είναι γεμάτο ταραχές. Μιλά­ νε βέβαια για την άνθιση της πολι­ τείας, αλλά θυμίζουν κι όσους την κούρσεψαν και την αιματοκύλισαν, προσπαθώντας -άλλοτε μ’ επιτυχία κι άλλοτε όχι- να την καταχτή­ σουν. Η συγγραφέας αρχίζει την αφή­ γησή της από τον ίδιο το βράχο, το βράχο αυτό με την άγρια ομορφιά, που το χειμώνα τον δέρνουν αλύ­ πητα τρελοί αέρηδες και δυνατές καταιγίδες και το καλοκαίρι πυρώ­ νουν τις σκούρες πέτρες του οι καυτερές αχτίδες του ήλιου. Γυρνώντας χιλιάδες χρόνια πίσω, στην εποχή που έγινε η διαμόρφωση του ελληνικού χώρου, μας μιλάει για τη γένεσή του. Κι ύστερα ψάχνει να βρει την πρώτη ανθρώπινη παρου­ σία πάνω του. Βρίσκει κάποια Μινώα, έναν ναυτικό σταθμό των Κρητών της Μινωϊκής εποχής. Τί­ ποτε, όμως, δεν είναι γνωστό γι’ αυτή τη Μινώα. «Κανένας δεν έσκυψε μ’ αγάπη πάνω στη γη της Μονεμβασιάς, λέει με παράπονο η συγγραφέας, για να βρει τα μυστι­ κά που κρύβει...» Ο βράχος αρχίζει να κατοικείται στα βυζαντινά χρόνια, την εποχή που η επιδρομή των Αράβων στο Μόριά ανάγκασε τους κατοίκους της Λακωνίας να εγκαταλείψουν τρομαγμένοι τον τόπο τους και νά ’ρθουν σε τούτον τον ξερόβραχο, να χτίσουν τα σπιτικά τους και να στεριώσουν. Από τότε μπαίνει στην

ιστορία η Μονεμβασιά, που τα πλούτη της, η σπουδαία της στρα­ τηγική θέση -ο βράχος δέσποζε σαν βίγλα σ’ όλη την περιοχή- την έκαναν γρήγορα στόχο των εχθρών της βυζαντινής αυτοκρατορίας, κα­ θώς και των κουρσάρων που λυ­ μαίνονταν τις θαλάσσιες περιοχές. Νορμανδοί και Φράγκοι, Βενετοί και Τούρκοι, πόσοι και πόσες φο­ ρές δεν πολέμησαν για να καταχτή­ σουν αυτό το πανίσχυρο διπλόκαστρο! Η συγγραφέας, για να κάνει τον αναγνώστη να καταλάβει την πορεία των γεγονότων που σημάδε­ ψαν τη ζωή της Μονεμβασιάς, κά­ νει μια σύντομη αναδρομή στην ιστορία της βυζαντινής αυτοκρατο­ ρίας, επιμένοντας περισσότερο στα χρόνια της Φραγκοκρατίας. Επί­ σης δίνει και την ιστορία των λαών που επιχείρησαν κατά καιρούς να κατακτήσουν την πολιτεία. Παρα­ συρμένη, μάλιστα, από την επιθυ­ μία να δώσει όλο τον ιστορικό πε­ ρίγυρο, συχνά αναφέρει περισσότε­ ρες λεπτομέρειες απ’ όσες θα ήταν ίσως απαραίτητες. Η αφήγηση της Χαράς Φωτεινού έχει τη φυσικότητα του προφορι­ κού λόγου κι είναι ζωντανή και συ­ χνά ποιητική. Ό ταν μιλάει για ιστορικά πρόσωπα, πολλές φορές νομίζεις πως βρίσκονται κοντά σου, τα βλέπεις. Κι όταν περιγρά­ φει το χώρο, σου μεταδίνει τη συγ­ κίνησή της για κάθε τι που ανακα­ λύπτει, κάθε τι που βλέπει. Παίρ­ νει τ’ ανηφορικά δρομάκια και μας δείχνει εδώ μια εκκλησιά, εκεί μια καμάρα, πάρα πέρα ένα κομμάτι από το κάστρο και μιλώντας γι’ αυ­ τά, ζωντανεύει χαμένα πρόσωπα και θρύλους και παραδόσεις. Ό λα όσα συναντάει, της εμπνέουν βαθύ­ τατο σεβασμό για τον ανθρώπινο μόχθο. Καθώς κοιτάζει τα γκρεμι­ σμένα κάστρα, αναρωτιέται: «Τι γίνηκε, λοιπόν, η ευγνωμοσύνη μας γ ι’ αυτή τη λευτεριά που μας χαρί­ σανε; Τα χέρια πού ’χτισαν αυτά τα τείχη, γίνηκαν χώμα αιώνες πί­ σω. Όμως, καθώς τα θωρείς κι έτσι ρημαγμένα ακόμα τούτα τα όμορφα τείχη, ένας απέραντος θαυμασμός ξεκινάει μέσα σου για το έργο εκείνων των χεριών.» Κα­

θώς παίρνει το δρόμο για ν’ ανέβει στο πάνω κάστρο, λέει: «Σκαλιά, πεζούλια, βράχια και νά το το ανέβασμα του πάνω κάότρου: ατέ­ λειωτες σκάλες, πελεκημένες αιώ­ νες πριν από χέρια δύστυχων σκλά­ βων. Τούτες οι πέτρες, αν είχανε λαλιά, πόσες ιστορίες πικρές θά ’χαν να μολογάνε...» Ο λόγος της είναι γεμάτος λυρισμό όταν περι­ γράφει τις φυσικές ομορφιές του τοπίου, όπως, λόγου χάρη, όταν μιλάει για την ανατολή του ήλιου που αγναντεύει από την άκρη ενός βράχου. Γενικά η γραφή της μαρτυρεί αγάπη και καημό γι’ αυτόν τον τό­ πο. Αγάπη για τους ανθρώπους που κουράστηκαν για την προκοπή κι αγωνίστηκαν για τη λευτεριά της πολιτείας και καημό για όλα τούτα τα χαλάσματα που τα φθείρει ο χρόνος και κανένας δε νοιάζεται για τη συντήρησή τους, τη διάσωσή τους. Καημό γιατί έτσι χάνονται όλα τούτα που αποτελούν το χτες του τόπου μας, τη ρίζα μας, την /Πολιτιστική μας κληρονομιά. Θα πρέπει επίσης να επισημάνουμε την εμφάνιση του βιβλίου, που είναι πολύ φροντισμένη. Εικό­ νες ολοσέλιδες, που δείχνουν τις διάφορες τοποθεσίες της Μονεμβασιάς κι ένα πλήθος από ωραιότατα .πρωτογράμματα και διακοσμητικά σχέδια, εμπνευσμένα από τη βυ­ ζαντινή τέχνη, κοσμούν το κείμενο. Κοιτάζοντας κανένας με προσοχή αυτά τα μικρά σχέδια, μένει κατά­ πληκτος από τον πλούτο, την ποι­ κιλία και τη λεπτότητα των διακοσμητικών τους στοιχείων. Η εικο­ νογράφηση του βιβλίου οφείλεται στη συγγραφέα και η ποιότητά της δείχνει με πόσο μεράκι δούλεψε το έργο της. Το βιβλίο αυτό απευθύνεται σε μεγάλα παιδιά κι ιδιαίτερα σ’ αυτά που αγαπούν την ιστορία. Ας ελπί­ ζουμε ότι θα φτάσει και στις σχολι­ κές βιβλιοθήκες. ΒΙΤΩ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥAOΥ

68/συνεντευξη

Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου: «...γράφω ποίηση για να καταγράφω ό,τι αντιστρατεύεται και κατατρίβει τη ζωή μας.» Ο Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου, αν καί τα τελευταία χρόνια ζει μόνιμα πια στην Αθήνα, ανήκει στους ποιητές της Θεσσαλονίκης και συγκεκριμένα σ ’εκείνη την ποιητική γενιά που διαμόρφωσε το πρόσωπο και τις αισθητικές της προτιμήσεις τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Για τον Ν.-Α. Ασλάνογλου έχουν γρα φτεί στο παρελθόν αρκετά κριτικά σημειώματα αλλά, όπως ο ίδιος λέει σε Κύριε Ασλάνογλου, από την πρώτη μας κιόλας τηλεφωνική επικοινωνία, διαπί­ στωσα ότι δεν είστε καθόλου πρόθυμος να μιλήσετε για τον εαυτό σας και την ποίησή σας. Γιατί τόση απροθυμία; ΑΥΤΟ που λέτε είναι αλήθεια. Ο εαυτός μου εί­ ναι μέσα στην ποίησή μου κα ί εκφράζεται καλύ­ τερα μέσα απ’ αυτή. Γιατί λοιπόν να τη σχολιά­ σω; Γράφετε ποίηση περίπου σαράντα χρόνια, από 5 0 ,1946. Τι είναι για σας η ποίηση; Θυμάμαι σ’ ένα ποίημά σας που λέγατε ότι , «η ποίηση,δεν μάς αλλάζει τη ζωή... καθυ­ στερεί τη μεταμόρφωση, κάνει πιο δύσκο: λη την καθημερινή μας πράξη». ΠΡΑΓΜΑΤΙ, πιστεύω πως η ποίηση λειτουργεί ανασχετικά, αντιστρατεύεται τη ζωή μας. Απ’

τούτη τη συνέντευξη, τα όσα γράφτηκαν αφορούν περισσότερο τη θεματογραφία και λιγότερο την ουσία της ποίησής του. Μη διακινδυνεύοντας λοιπόν να προσθέσουμε απλώς λεπτομέρειες στα όσα «θεματογραφικά» έχουν ειπωθεί γ ι’ αυτόν, αφήνουμε τον ίδιο να μιλήσει γ ι’ αυτό που εκείνος θεωρεί ουσία του ποιητικού του λόγου. (Τη συνέντευξη πήρε η Μαρία Τρουπάκη).

αυτή την άποψη, όχι μόνο δεν τη βελτιώνει, αλ­ λά αντίθετα μειώνει τις δυνατότητες να βελτιώ­ σουμε μια πραγματικότητα που στο βάθος δεν μας αρέσει. Γιατί αντιστρατεύεται η ποίηση τη ζωή μας; Κι αν πράγματι την αντιστρατεύεται και μειώνει τις δυνατότητες βελτίωσής της, όπως λέτε, τότε γιατί γράφετε;

Η ποίηση αντιστρατεύεται τη ζωή του ποιητή γιατί καταγράφει τις πιο μύχιες αγωνίες, τις πιο μυστικές του λαχτάρες, αυτό που δεν βιώνεταί ούτε πραγματοποιείται στην καθημερινή ζωή. Α π’ αυτή την άποψη, εκφράζει κατά τρόπο πα­ ραπληρωματικό ό,τι ο ποιητής δεν έζησε ούτε θα μπορούσε να βιώσει. Ό σο για το δεύτερο σκέλος της ερώτησής σας απαντώ ότι γράφω ποίηση γ ί αυτό το λόγο: για να καταγράψω ό,τι αντιστρατεύεται και κατατοίβει τη ζωή μας. Με αυτό μό-

συνεντευξη/69 χάνει σε αίσθημα, αλήθεια και πάθος. Εδώ πρέ­ πει να προσθέσουμε και το χαρακτήρα μιας ποίησης που παλεύει μέσα στις ίδιες της τις αντι­ νομίες και στα αντιθετικά της στοιχεία. Ποιες είναι, νομίζετε, οι αντινομίες και τα αντιθετικά στοιχεία της ποίησής σας; Η ΑΝΤΙΔΙΚΙΑ με αυτά που με εξαναγκάζουν να γράφω έτσι κι όχι διαφορετικά. Α π’ αυτή την άποψη, η ποίησή μου θα μπορούσε να λειτουρ­ γήσει με την αντιπαράθεση των αντιθέτων στοι­ χείων της. Να γιατί λειτουργεί κυρίως σαν πα­ ραπληρωματικός λόγος και αυτοαναιρείται σ’ εκείνο που δεν είναι ούτε μπορεί να κατονομασθεί.

νο υπάρχει ο ποιητής, με το αρνητικό είδωλο αυ­ τών που οι άλλοι βιώνουν ή που δεν θα μπορού­ σαν να βιώσουν ποτέ. Και για να έλθουμε στη δική σας ποίηση: πολλοί που έγραψαν γι’ αυτή έχουν επισημάνει το λυρισμό, την ευαισθησία, τη λει­ τουργικότητα της μνήμης, την ανάμνησηερείπια, την απουσία αληθινής ερωτικής επαφής και το ανέφικτο της τέλειας σχέ­ σης. Έχουν επίσης μιλήσει για την πυκνό­ τητα του λόγου σας που είναι σπονδυλωμένος σε μια συνεχή ένταση, για το θέμα του θανάτου που επανέρχεται συχνά, για τη μεταλλαγή της ερωτικής σάρκας σε πνευματική αγωνία και για το ξόδεμα μέ­ σα στον έρωτα. Πιστεύετε ότι υπάρχουν άλλες σημαντικές πλευρές στο έργο σας που δεν τις έθιξε ως τώρα η κριτική; ΟΛ’ ΑΥΤΑ είναι σωστά αλλά αναφέρονται πε­ ρισσότερο στη θεματολογική υφή της ποίησής μου. Η ουσία της παραμένει μια ανάγκη για υπέρβαση, μια προσπάθεια απόρριψης των θεματογραφικών στοιχείων, ή αποκρυστάλλωση του βιώματος σε συγκρατημένο συγκινησιακό λόγο, ο φόβος μιας εκλογίκευσης των συγκινη­ σιακών στοιχείων του ποιήματος. Κι ακόμα η φόρτιση της κάθε εικόνας ή λέξης με σκέψη ή αίσθημα, η ανάπτυξη των,ποιητικών ιδεών, η κί­ νησή τους μέσα στη δομή του ποιήματος μέχρι την οριστική τους εκπνοή και ακινησία. Αυτό επιτυγχάνεται βέβαια με την πηγαιότητα αλλά και με μια προχωρημένη τεχνική που, ενώ περνά από το λυγμό και διυλίζεται από τη νόηση, δε

Στη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημά­ των σας («Ο δύσκολος θάνατος» 1978), γράφετε σε υποσημείωση ότι «η έκδοση αυτή είναι οριστική και αναιρεί όλα τα προηγούμενα βιβλία, τις ανθολογήσεις και τις διάφορες δημοσιεύσεις». Γιατί αρνείσθε με τόση κατηγορηματικότητα τον προηγούμενο εαυτό σας; ΔΕΝ τον αρνούμαι. Ωστόσο επιθυμώ να υπο­ γραμμίσω το γεγονός ότι ο συγκεντρωτικός τό­ μος ποιημάτων «Ο δύσκολος θάνατος» που κα­ λύπτει την περίοδο 1946-1974 δεν συγκροτήθηκε

Ο ποιητής υπάρχει με το αρνητικό είδωλο αυτών που οι άλλοι βιώνουν ή που δεν θα μπορούσαν να βιώσουν ποτέ καθόλου τυχαία. Βασίστηκε σε μια συνέντευξη που έδωσα πριν από είκοσι χρόνια σε εφημερίδα της Θεσσαλονίκης, υπερασπίζοντας την άποψη ότι η ποίηση είναι ένα λειτούργημα κοινωνικό. Σε μιαν άλλη συνέντευξη σε λογοτεχνικό περιο­ δικό της συμπρωτεύουσας για τον κριτικό χαρα­ κτήρα της ποίησης και για την κοινωνική κριτική που μπορεί να ασκήσει. Σ’ ένα σημείωμα για τις αισθητικές αναζητήσεις μου, δημοσιευμένο στο ίδιο λογοτεχνικό περιοδικό, το 1973, όπου μι­ λούσα πλατιά για τεχνικά θέματα της ποίησής μου, για μια μέθοδο που ακολούθησα έκτοτε π ι­ στά και με πολλή συνέπεια. Σε μια συνέντευξη, τέλος, που έδωσα σε άλλο λογοτεχνικό περιοδι­ κό, πάλι της Θεσσαλονίκης, ταυτόχρονα με την έκδοση του βιβλίου μου -το 1978- πάνω στα γε­ νικά χαρακτηριστικά της ποίησής μου, για τις καταβολές μου, για τις τυχόν επιδράσεις που δέ­

70/συνεντευξη χθηκα, ντόπιες ή ξένες. Σ’ αυτά πρέπει να ανα­ φέρω ακόμα ένα άρθρο μου σε τρίτο θεσσαλονικιώτικο περιοδικό όπου υποστήριζα τη θέση ότι το ποίημα είναι ένας ζωντανός οργανισμός, ανοιχτός και συνεπώς διαθέσιμος για βελτίωση, ανάπτυξη και πνευματική εγρήγορση. Και μια βασική συνέντευξη που έδωσα πριν από δεκα­ πέντε χρόνια σε εβδομαδιαία εφημερίδα της Θεσσαλονίκης σχετικά με το πώς βλέπει ο ποιη­ τής την προσωπική ζωή να διασώζεται μέσα από τους σταθμούς που είναι το κάθε τελειωμένο ποίημά του. Ό πω ς βλέπετε, ο συγκεντρωτικός τόμος έχει θεμελιωθεί με θεωρητικά γραφτά που δημοσίευσα κατά καιρούς και μεθοδεύτηκε το καλοκαίρι του 1978, όταν η Θεσσαλονίκη δοκι­ μάστηκε από ένα φοβερό σεισμό. Εργάσθηκα επί τρεις μήνες στο σκονισμένο διαμέρισμα της οδού Κωνσταντινουπόλεως, σε μια ζεστή και σχεδόν

Το ποίημα είναι ένας ζωντανός οργανισμός, ανοιχτός και διαθέσιμος για βελτίωση, ανάπτυξη και πνευματική εγρήγορση

λης, όπου υπάρχει μονάχα η ομορφιά σαν επιβίωση ενός κόσμου ανάπηρου και πα­ ραμορφωμένου. Θα θέλατε να σχολιάσετε αυτή τη φράση; ΟΙ εφτά ενότητες του «Δύσκολου θάνατου», εί­ ναι μια νωπογραφία του ερημικού μακεδονικού χώρου ή άλλων περιοχών μεταφερμένων σ’ αυ­ τόν. Είναι ένας πίνακας των βορινών επαρχιών, των εργατουπόλεων και της υπαίθρου, των συ­ νοριακών φυλακίων, και της προκάλυψης. Μέσα σ’ αυτή την ερήμωση καταυγάζει ή πεθαίνει η ομορφιά, δίνει το νόημα και το περιεχόμενο που αυτή θέλει στο νεκρό τοπίο. Στις «Ωδές στον Πρίγκηπα» η αμφίδρομη αυτή κίνηση γίνεται ιδιαίτερα αισθητή. Και μια και φτάσαμε στην τελευταία σας δουλειά, στις «Ωδές στον Πρίγκηπα», θά ’θελα να ρωτήσω μερικά πράγματα. Μου κάνει εντύπωση στις «Ωδές» ότι από τις χαμηλόφωνες περιγραφές της πόλης και της φθοράς που είχαμε συνηθίσει στο έργο σας, περνάτε σ' έναν άλλο χώρο. Σ' έναν κόσμο παλατιών και επαύλεων με παρα­ δείσιους κήπους και μαρμάρινες σκάλες. Σημαίνει κάτι αυτή η αλλαγή χώρου; Κά­ ποια στροφή;

άδεια πόλη. Είχα στη διάθεσή μου το ποιητικό μονόπρακτο, πέντε ποιητικές συλλογές, ποιήματά μου δημοσιευμένα κατά καιρούς σε λογοτε­ χνικά περιοδικά (1953-1978) και ανέκδοτο υλι­ κό. Έτσι συγκρότησα εφτά ποιητικές ενότητες -την Αισθηματική ηλικία, τον Δύσκολο θάνατο, το Θάνατο του Μύρωνα, τα Ποιήματα για ένα καλοκαίρι, το Νοσοκομείο εκστρατείας, τα Ποιήματα της τελευταίας άνοιξης και το Αργό πετρέλαιο- σε μια ενιαία γραμμή που είχε για αφετηρία τις διαδοχικές φάσεις της γραφής και της εκτύπωσης των ποιημάτων. Αυτή η εξαιρετι­ κά λεπτή εργασία επέτυχε καθώς είχα την ευχέ­ ρεια να τη δω εποπτικά, χάρη στη χρονική από­ σταση που είχα στη διάθεσή μου σε συνάρτηση με τα πρόσφατα δημοσιευμένα ποιήματα και βι­ βλία μου. Η εμπειρία που απόκτησα γράφοντας τις ανέκδοτες τότε «Ωδές στον Πρίγκηπα» στά­ θηκε πολύτιμη για την πραγμάτωση του τόμου. Η κατάταξη των ποιημάτων έγινε κατά χρονολο­ γική σειρά γραφής· υπήρξαν βέβαια και πάρεκκλίσεις που υπηρετούσαν το πνεύμα των ενοτή­ των, τη δική τους οικονομία.

ΩΣ τώρα έχω επίμονα σχεδόν διαχωρίσει τη συγ­ κεντρωτική έκδοση των ποιημάτων μου. το «Δύ­ σκολο θάνατο», από την τελευταία μου ποιητική συλλογή, τις «Ωδές στον Πρίγκηπα». Η ουσία της διαφοράς των δυό αυτών -αυτόνομων πλέον- ποιητικών σωμάτων έγκειται στο γεγονός ότι μέσα στο δεύτερο σώμα αποστασιοποιείται ή μάλλον κονιορτοποιείται το πρώτο. Οι «Ωδές» δεν είναι όμως μόνο αυτά που λέτε. Είναι επίσης η άμμος, η φθινοπωρινή τέχνη, η τέφρα, το άρω­ μα των χιλιομέτρων, τα θέρετρα, η λάσπη, τα νεόκτιστα, το παγωμένο γιαπί, τα θρύψαλα, πάντα σε σχέση αναγωγής ως προς το πρώτο βι­ βλίο.

Σ ’ ό,τι αφορά την ουσία τώρα του «Δύ­ σκολου θάνατου» -εννοώ τη συγκεντρωτι­ κή έκδοση- είχατε πει πριν από λίγο καιρό ότι στο «Δύσκολο θάνατο» συναντούμε το αρνητικό, ερημικό τοπίο μιας νεκρούπο-

ΣΕ ραδιοφωνική συνέντευξη που έδωσα πριν από τρία χρόνια, είχα κάνει, πολύ πρόχειρα, με­ ρικές προσεγγίσεις. Σημειώστε ωστόσο, ότι τα πρόσωπα του δράματος των «Ωδών» δεν είναι παρά εκφάνσεις της ίδιας ουσίας και απουσιά-

Μου κάνει επίσης εντύπωση ότι στις «Ωδές» χρησιμοποιείτε το σύμβολο του Πρίγκηπα. Τι είναι ο δικός σας ο Πρίγκηπας; Ένας Πρίγκηπας του παραμυθιού, ένα τραγικό πρόσωπο που αγαπήθηκε χω­ ρίς το ίδιο να αγαπήσει κανέναν, ένα σύμ­ βολο της ερωτικής παντοδυναμίας του νεανικού κορμιού, ή κάτι άλλο;

συνεντευξη/71 ξουν τέσσερα ποιήματα στα οποία υπάρχει μόνο η αποστροφή προς το σφαγιασμό, την ένδεια, τη σάρκα και το θάνατο. Κύριε Ασλάνογλου είστε εξαιρετικά ολιγογράφος ποιητής. Γράφετε 4-5 ποιήματα το χρόνο κατά μέσο όρο. Χωρίς να θέλω να σας κατακρίνω γι’ αυτό -έχουμε αρκε­ τά ταλαιπωρηθεί από μερικούς πολυγραφότατους συγγραφείς- θά ’θελα να σας ρωτήσω γιατί γράφετε τόσο λίγο; ΔΕΝ θέλω να λέω τα ίδια πράγματα. Αν ο «Δύ­ σκολος θάνατος» είχε διπλάσια ή τριπλάσια έκταση, δε θα άλλαξαν πολλά. Η πρόσβαση προς κάθε νέα ποιητική ενότητα είναι δύσκολη, η ανανέωση απαιτεί να μην ξεκόβει κανείς από τις αρχικές εκκινήσεις, το προχώρημα πρέπει να επιτελείται εσωτερικά. Θά ’θελα τώρα να ρωτήσω μερικά πράγ­ ματα για τη Θεσ/νίκη. Παρά το γεγονός ότι τα τελευταία πέντε χρόνια ζείτε στην Αθήνα, είσθε ένας από τους «ποιητές της Θεσσαλονίκης». Περάσατε εκεί τα πε­ ρισσότερα χρόνια σας. Πιστεύετε πως ο όρος «ποιητές της Θεσσαλονίκης» είναι κάτι περισσότερο από ένας γεωγραφικός προσδιορισμός; Πιστεύετε ότι η ποίηση της Θεσσαλονίκης έχει κάποιες ιδιαιτερό­ τητες; ΣΕ πρόσφατο δημοσίευμά μου κωδικοποιούσα κάπως σχηματικά τα χαρακτηριστικά της ποιητι­ κής σχολής της Θεσσαλονίκης: εσωτερικότητα, στοχαστική εσωστρέφεια, βορινή τοπιογραφία,

Οι ενότητες του «Δύσκολου θάνατου» είναι μια νωπογραφία του ερημικού μακεδονικού χώρου απόρριψη ενός «ποιητικού ορθολογισμού», ιδιαίτερος ψυχισμός... Αυτά δεν περιορίζουν τη σημασία της σχολής πανελλήνια ή διεθνώς, το αντίθετο μάλιστα. Ας μην ξεχνάμε πως ένα μέρος των σημαντικότερων ποιητών που εμφανίστηκαν στην Ελλάδα, μετά το 1930, είναι Θεσσαλονικείς -κ ι αυτό το λέω με απολύτως αντικειμενικά κρι­ τήρια. Δυστυχώς η αλήθεια αυτή γίνεται μόλις τα τελευταία 10-15 χρόνια αντιληπτή. Κι ακόμα επικρατεί μεγάλη σύγχυση σε όσους, ειδικούς και μη, δεν είχαν τη δυνατότητα, όπως εγώ, να ζήσουν από πολύ κοντά τη δημιουργία αυτού

ΝΙΚΟΣ - ΑΛΕΞΗΣ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ Ο Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου γεννήθηκε το 1931 στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε γαλλική φιλολογία και εργάστηκε στο Παν/μιο της Θεσσαλονίκης. Από το 1980 έχει εγκατασταθεί στην Αθήνα. Εξέδωσε το ποιητικό μονόπρακτο «Θάλασσα και συγχρονισμός» (1952) και τις ποιητικές συλλογές: «Δύσκολος θάνατος» (1954), «Ο θάνατος του Μύ­ ρωνα» (1960), «Ποιήματα για ένα καλοκαίρι» (1963), «Νοσοκομείο Εκστρατείας» (1972), «Αργό Πετρέλαιο» (1974), «Ο δύσκολος θάνατος» συγκεν­ τρωτική έκδοση ποιημάτων 1946-1974 (1978), και «Ωδές στον Πρίγκηπα» (1981). Έχει μεταφράσει τις «Εκλάμψεις» του Ρεμπώ (1971, 1981) και συνεργάσθηκε με πολυάριθμα λο­ γοτεχνικά περιοδικά καθώς και με εφημερίδες.

του πνευματικού γεγονότος που ονομάζεται «ποιητική σχολή της Θεσσαλονίκης» και που έχει μεγάλη σημασία. Κι αυτό γιατί δεν υπάρχει διε­ ξοδική βιβλιογραφία. Το ίδιο ισχύει και για την πεζογραφία της -τον εσωτερικό μονόλογο- που άρχισε ν’ αναπτύσσεται παράλληλα με την πεζο­ γραφία της γενιάς του ’20 και του ’30 στην Αθή­ να και που συνεχίζεται ακόμα. Χωρίς βέβαια να ξεχνάμε και τις άλλες δυο τάσεις, το παλιότροπο ακαδημαϊκό αφήγημα και τη μοντέρνα πρόζα. Εδώ πρέπει να προσθέσω ιΐως οι σχολές δεν φτιάχνουν τους συγγραφείς, αλλά οι συγγραφείς τις σχολές. Και ακόμα πως η ιστορία της λογοτε­ χνίας μιας πόλης είναι η πνευματική και κοινω­ νική συνείδηση της ίδιας της ιστορίας της -πράγμα που πολλοί δυστυχώς, το ξεχνούν. Το φαινόμενο «Λογοτεχνία της Θεσσαλονίκης» δεν μελετήθηκε επαρκώς από τους πανεπιστημια­ κούς και η ελεύθερη κριτική δεν έχει ασχοληθεί διεξοδικά με αυτό. Η αποτίμηση του έργου δια­ κεκριμένων εκπροσώπων της σε εθνική κλίμακα -ή και παγκόσμια- δεν μας απαλλάσσει από την ευθύνη. Η πνευματική ζωή της Θεσσαλονίκης έχει πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά από της Αθήνας; ΝΑΙ. Η διαφορά είναι μεγάλη, υπάρχει ένα κλί­ μα αυστηρότητας και εκλεκτικότητας. Υπάρχουν επίσης -κ αι κάθε τόσο η σημασία τους γίνεται εμφανής- σημαντικά βιβλία γραμμένα από Θεσσαλονικείς και όχι μόνο από τους καθιερωμέ­ νους. Έτσι, είναι εξαιρετικά ευοίωνη η διαπί­ στωση ότι η λογοτεχνία της Θεσσαλονίκης χρόνο το χρόνο κερδίζει πανελλήνια όλο και μεγαλύτε­ ρο αναγνωστικό κοινό. Και είναι μεγάλη, νομί­ ζω, ηθική ικανοποίηση για τους συγγραφείς της αυτό το πράγμα. Η κατάσταση ήταν απαράδεκτη

72/συνεντευξη κάποτε. Σημειώστε όμως ότι αυτό είναι ώς ένα σημείο ανεξάρτητο από την πραγματική αξία και σημασία των έργων που εκδίδονται και διεκδικούν μια θέση στην καρδιά ενός πληροφορημένου κοινού. Συμμετείχατε στην πνευματική ζωή της Θεσσαλονίκης; ΝΑΙ. Συνεργαζόμουν με λογοτεχνικά περιοδικά και εφημερίδες κυρίως της Θεσσαλονίκης. Εξέ­ διδα επίσης εκεί τα βιβλία μου. Ήμουν διευθυν­ τής λογοτεχνικού περιοδικού, μέλος της συντα­ κτικής επιτροπής σε άλλο, βασικός συνεργάτης σε τρίτο. Κι όλ’ αυτά σε μια εποχή που ακολού­ θησε τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Εδώ θά ’θελα να υπογραμμίσω και το ρόλο των Συλλό-

Οι κατασκευές στην ποίηση είναι ο μεγάλος κίνδυνος γων Αποφοίτων μερικών σχολών και τη συμβολή τους στην πνευματική ζωή της πόλης: διαλέξεις, εκθέσεις ζωγραφικής, θέατρο, μουσική, παρου­ σιάσεις νέων ή παλιότερων συγγραφέων. Αγωνί­ στηκα πολλά χρόνια μέσ’ από αυτούς τους συλ­ λόγους. Το ότι ζήσατε πάνω από σαράντα χρόνια σ’ αυτή την πόλη σάς καθόρισε αποφασι­ στικά ως ποιητή; ΑΣΦΑΛΩΣ. Σε άλλο γεωγραφικό χώρο, θα έγραφα διαφορετικά. Υπάρχουν κοινά γνωρί­ σματα και αλληλεπιδράσεις. Αυτό βέβαια ανε­ ξάρτητα από τις καταβολές ή τις τυχόν επί μέ­ ρους εξοικειώσεις με άλλους χώρους, ιδεολογι­ κούς ή αισθητικούς. Ο ερχομός σας στην Αθήνα δείχνει κάποια απογοήτευση από το χώρο της Θεσσαλονί­ κης; ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΘΗΚΑ στην Αθήνα σε ηλικία πε­ νήντα ετών. Οι λόγοι που υπαγόρευσαν αυτή την κάθοδο ήταν προσωπικοί. Θα ξέρετε βέβαια ότι ένας μουσικός, που ξεκίνησε κι αυτός από τη Θεσσαλονίκη, ο Σαββόπουλος, έχει χρησιμοποιήσει στα τραγούδια του κάποιους στίχους σας. Θεωρείτε θεμιτή μια τέτοια χρήση; Ο Σαββόπουλος χρησιμοποίησε σε μερικά τρα­ γούδια του αρκετούς στίχους ή φράσεις μου ή ακόμα και παραλλαγές τους. Νομίζω ότι οι εμ­ βόλιμοι ξένοι στίχοι είναι θεμιτοί όταν αυτό γί­ νεται με φειδώ και λελογισμένα. Για τον Σαββό-

πουλο θα μπορούσαμε να πούμε το ίδιο πράγμα δεδομένου ότι ο ίδιος είναι συνθέτης και ταυτό­ χρονα στιχουργός των δικών του τραγουδιών. Και μια ερώτηση για τους νεότερους ποιη­ τές: Πώς βλέπετε την ποίηση των τελευ­ ταίων 20 χρόνων; ΘΑ μπορούσα να προτείνω μερικά ποιητικά βι­ βλία -συγκεντρωτικές εκδόσεις ποιημάτων ή συλλογές- ποιητών που εμφανίστηκαν μετά το 1965 και που όχι μόνο διατηρούν την ποίηση σε ικανοποιητικό επίπεδο αλλά και προωθούν την υπόθεση της ποίησης στη χώρα μας. Όμως 10-15 χρόνια ποιητικής ζωής δεν είναι πάρα πολλά. Αλλά η προσωπική γλώσσα που δε θυμίζει άλλες φωνές, η κατάκτηση των εκφραστικών μέσων και το ταλέντο δεν κρύβονται καθώς επίσης και οι τάσεις ή οι γενικότερες ροπές: σαρκασμός ή υπέρβαση, πάθος ή κατάθλιψη, εκμηδένιση των αξιών και μηχανοποίηση, συνοικιακός πόνος ή μικροχαρές όλο ανθρωπιά. Τα ταλέντα υπάρ­ χουν. Και η ελληνική ποίηση εμπλουτίζεται με την κινηματογραφική γλώσσα, τη μουσική ή το τραγούδι, τη διαφημιστική αφίσα, τον τεχνοκρατικό ευδαιμονισμό ή την απελπισία, τα ξένα εί­ δωλα ή έντυπα, τις άτυπες συνταγές. Η έμπνευ­ ση λείπει πολλές φορές, αλλά αναπληρώνεται από μια ικανοποιητική κατασκευή. Ό χ ι όμως πάντα. Και οι κατασκευές είναι ο μεγάλος κίν­ δυνος. Σε μια δεκαετία θα έχουν αποκρυσταλλω­ θεί οι αυθεντικότερες φωνές. Κλείνοντας θά ’θελα να σας ρωτήσω τι γράφετε τώρα; Τα τελευταία σας ποιήμα­ τα γράφτηκαν την περίοδο 1971-1975. ΕΧΩ στα σκαριά ένα ποιητικό μονόπρακτο που θα φώτιζε καλύτερα τις «Ωδές στον Πρίγκηπα», μια ποιητική συλλογή που θα προέκτεινε το «Αργό Πετρέλαιο» και μια συλλογή πεζών κειμέ­ νων που θα σχολίαζε τις ποιητικές ενότητες του «Δύσκολου Θάνατου». Προς το παρόν σκοπεύω να προχωρήσω στην επανέκδοση του «Δύσκολου Θάνατου». Και γιατί νιώθετε αυτή την ανάγκη να φωτίσετε, να σχολιάσετε και να προεκτεί­ νετε την παλιότερη ποίησή σας κι όχι ν’ ανοιχτείτε σε κάτι καινούριο; Ο,ΤΙ ώς τώρα γράφτηκε δεν είναι εξαντλημένο. Τα τρία νέα έργα θα κλείσουν έναν κύκλο. Αυτό ίσως θα μου επέτρεπε να στραφώ προς νέες κα­ τευθύνσεις. a Η φωτογραφία του ποιητή είναι αναδημοσίευση από τον τόμο Β' της Εκπ. Ελλ. Εγκυκλοπαίδειας της Εκδοτικής Αθηνών.

Δ Ε Λ Τ Ι Ο ΐ6 Απρίλίου 1985

βιβλιογραφικό δελτίο αριθ. 118 E”| g r

• Το Βιβλιογραφικό Δ ελτίο ' σνντάσσεται με την πολύτιμη συνερ­ γασία τον βιβλιοπωλείου της «Εστίας», τη διεύθυνση και το προσω πικό του οπ ο ίο ν ευχαρι­ στούμε θερμά.

• Η ταξινόμηση των βιβλίω ν γίνε­ ται μ ε βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρ­ μοσμένο στην ελληνική βιβλιο­ γραφ ία.

• Σ ε κάθε κατηγορία βιβλίων π ροηγούνται αλφαβητικά οι έλ-

ΓΕΝΙΚΑ ΕΡΓΑ

Χήνες συγγραφ είς κάΤ ακοΧουθούν οι ξένοι.

• Η κατάταξη των ξένων συγγρα­ φέων γίνεται σύμφωνα με το ελ­ ληνικό αλφάβητο.

• Στην κατηγορία των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδι­ α ία έντυπα.

• Για την ακόμη μεγαλύτερη πλη­ ρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται ο ι εκδότες να μα ς στέλ­ νο υν έγκαιρα τις καινούριες εκ­ δόσεις τους.

ρανάσης, 1985. Σελ. 220. Δρχ. 500.

'

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΖΑΜΠΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Φλογερός δημοσιο­ γραφικός αγώνας. Αθήναι, 1985. Σελ. 256. Δρχ. 700.

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ Ψ ΥΧΟΛΟΓΙΑ Σεξ και γλώσσα. Μετ. Καίτη Χατζηδήμου - Ιουλιέτα Ράλλη. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1984. Σελ. 276. Δρχ. 700.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΒΑΡΒΑΡΟΥΣΗΣ ΠΑΡΙΣ.. Η αδέσμευτη πολιτική. Αθήνα, Σάκκουλας, 1985. Σελ. 190. ΚΟΝΤΟΓΙΩΡΓΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΗΜ. Πολιτικό σύστη­ μα και πολιτική. Αθήνα, Πολύτυπο, 1985. Σελ. 187. Δρχ. 350. ΧΑΤΖΙΔΑΚΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Τα απίθανα και όμως αλη­ θινά της αλλαγής. Αθήνα, Βασδέκης, 1985. Σελ. 79. Δρχ. 250. ΖΙΣΚΑΡ, ΒΑΛΕΡΥ NT’ ΕΣΤΑΙΝ. Δύο γάλλοι στους τρεις. Μετ. Ελένη Κυπραίου. Αθήνα, Ελληνική Ευρωεκδοτική, 1985. Σελ. 236. Δρχ. 700.

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ Ήθη-έθιμα, Λαογραφικός θησαυρός. Αθήνα, Παρά­ δοση. Σελ. 141. Δρχ. 300. ΣΠΙΘΑ-ΠΙΜΠΛΗ ΔΗΜΗΤΡΑ. Αγγίζοντας τη γη της Κρήτης. Αθήνα, Ντούζγος, 1985. Σελ. 319. Δρχ. 800.

ΚΟΙΝ ΩΝΙΟΛΟΓΙA

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ

TRICHT COEN VAN. Άμβλωση. To δικαίωμα της

ΚΑΝΕΑΑΟΠΟYΛΟΣ ΑΘ. Π. Οικολογία και οικονο-

7 4/δελτιο μική του περιβάλλοντος. Τόμος Α \ Αθήνα, Καραμπερόπουλος, 1985. Σελ. 277. Δρχ. 800.

γλώσσα. Αναζητήσεις και συζητήσεις. Αθήναι, Καρδαμίτσας, 1984. Σελ. 382.

ΜΠΟΥΡΟΔΗΜΟΣ Ε. Λ. Πρόκληση εξυγίανσης. Αθήναι, Imago, 1985. Σελ. 217. Δρχ. 450.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΠΟΙΗΣΗ ΑΣΛΑΝΙΔΗΣ Ε. Γ. Βαβυλών. Αθήνα, Libro. Σελ. 27.

ΙΑΤΡΙΚΗ

ΣΜΑΡΑΓΔΗΣ ΜΑΝΟΣ. Κινέζικη κλασική ποίηση. Αθήνα, Μαυρομμάτης, 1985. Σελ. 231. Δρχ. 700.

ΕΥΤΥΧΙΑΔΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΧΡ. Εισαγωγή εις την ελληνικήν θεραπευτικήν. Από του 1453 μέχρι των μέσων του 19ου αιώνος. Αθήνα, 1985. Σελ. 229. Δρχ.

1500.

ΧΡΥΣΑΝΘΗΣ ΚΥΠΡΟΣ. Έ ξι Κύπριοι ποιητές>Λευ­ κωσία, Ελληνικός Πνευματικός Όμιλος Κύπρου, 1985. Σελ. 45.

GIANNARIS GEORGE. The house of Chan. Athens, Efstathiadis Group, 1984. P. 47. Ποιητές του Λίβερπουλ. Μετ.-εισ.-σχολ. Μυρτώ Αναγνωστοπούλου-Πισσαλίδου. Θεσσαλονίκη, Α.Σ.Ε., 1984. Σελ. 52.

ΤΕΧΝΕΣ ΓΕΝΙΚΑ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ '

ΝΤΑΛΙ ΣΑΛΒΑΝΤΟΡ. Παρανοϊκοκριτική. Μετ. Ά ρης Σφακιανάκης. Αθήνα, Αιγόκερως. Σελ. 103. Δρχ. 200.

Θεματική ανθολογία επιστημονικής φαντασίας. 6. Τα παιδιά του 2.000 μ.Χ. Αθήνα, Εξάντας. Σελ. 363. Δρχ.

600.

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ

ΜΟΥΛΙΟΣ ΦΑΝΗΣ. Η φαμίλια των Λιστινών. Μυθι­ στόρημα. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1985. Σελ. 126. Δρχ.

300.

ΡΑΦΑΗΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Κινηματογραφικά θέμα­ τα. Αθήνα, Αιγόκερως, 1985. Σελ. 262. Δρχ. 500.

ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ. Εξορκίζσντας θάνα­ το. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κέδρος, 1985. Σελ. 239. Δρχ. 600.

Ο Τζέρυ Λούις. Επιμ. Χρήστος Βακαλόπουλος. Αθή­ να, Οδυσσέας, 1984. Σελ. 158 + εικόνες. Δρχ. 250.

W. Allen/M. Brooks. Μετ. Γιώργος Δεληβοριάς. Αθή­ να, Πλέθρον, 1985. Σελ. 196. Δρχ. 330.

WOLLEN Ρ. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Ο φουτουρισμός ο Μαγιακόφσκι και ο κινηματογράφος. Αθήνα, Αιγόκερως. Σελ. 143. Δρχ. 250.

ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΘΑΝΟΣ. Το κυκλικό διήγημα ή ο άντρας με το πρόσωπο της μέδουσας. Αθήνα, Στοχα­ στής, 1985. Σελ. 97. ΠΕΡΔΙΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ήμεροι θάνατοι. Διηγήματα. Αθήνα, 1984. Σελ. 151. ΦΩΤΕΙΝΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Πίσω απ’ την ομίχλη. Αθήνα, Νεφέλη, 1985. Σελ. 161. Δρχ. 350. ΦΩΤΟΣ ΝΤΑΝΗΣ. Έρως σωμάτων. Αθήνα, Οδυσ­ σέας, 1984. Σελ. 157.

ΓΛΩΣΣΑ

ΧΑΒΙΑΡΑΣ ΣΤΡΑΤΗΣ. Τα ηρωικά χρόνια. Μετ. Νέστορας Χούνος. Αθήνα, Χάρλενικ Ελλάς, 1985. Σελ.

398. Δρχ. 900. ΒΑΛΤΑΡΙ ΜΙΚΑ. Ο Ετρούσκος. Μετ. Γιάννης Σπανδωνής. Αθήνα, Καλέντης, 1985. Σελ. 347. Δρχ. 600.

ΜΕΛΕΤΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ

ΓΛΩΣΣΙΚΟΣ

ΕΣΣΕ ΕΡΜΑΝ. Το παιχνίδι με τις χάντρες. Μυθιστό­ ρημα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1985. Σελ. 447. Δρχ. 700. ΟΜΙΛΟΣ.

Ελληνική

KADARE ISMAIL. Η κόχη της ντροπής. Μετ. Πόλλα

δελ τιο /7 5 Ζαχοπούλου-Βλάχου. Αθήνα, Ροές, 1985. Σελ. 221. Δρχ. 400. ΝΕΣΙΝ ΑΖΙΖ. Ο μόνος δρόμος. Μετ. Παναγιώτης Αμπατζής. Θεσσαλονίκη, Κυρκόπουλος, 1985. Σελ. 348. Δρχ. 600. ΡΟΤ ΓΙΟΖΕΦ. Η κρύπτη των Καπουτσίνων. Μετ. Νί­ κος Δεληβοριάς. Αθήνα, Οδυσσέας, 1985. Σελ. 186. ΧΟΛΑΝΤΕΡ ΞΑΒΙΕΡΑ. Το πανηγύρι της σάρκας. Μετ. Ελένη Ταμπάκη. Αθήνα, Μέρλιν, 1985. Σελ. 270. Δρχ. 480.

ΕΥ Θ ΥΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΑΚΡΙΤΑ ΕΛΕΝΑ. Η διαθήκη της Έλενας. Αθήνα, Κάκτος, 1985. Σελ. 216. Δρχ. 300.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΑΨΙΤΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Η ιστορία της Παραμυθιάς. Αθήνα, 1985. Σελ. 246. Δρχ. 600. ΛΟΥΚΑΤΟΣ ΣΠΥΡΟΣ Δ. Ρόκκος Χοϊδάς. Ο κήρυκας του ελληνικού σοσιαλισμού. Πειραιάς, Αλκυών. Σελ. 367. ΣΤΑΜΑΤΟΠΟΥΛΟΣ ΤΑΚΗΣ ΑΡΓ. Ανδρέας Λόντος και η Επανάσταση της Γ' Σεπτεμβρίου. Αθήνα, Κάλ6ος, 1985. Σελ. 120. Δρχ. 250. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Φ. Το βιβλίο «Η αλήθεια κριτής» και η τυχοδιωκτική δράση του συγ­ γραφέα του Lombardi στον ελληνικό χώρο. Αθήνα, 1984. Σελ. 223. Δρχ. 700.

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΕΛΕΤΕΣ CHARLES BAUDELAIRE. Μετ. Γιώργος Σπανός. Αθήνα, Πλέθρον, 1985. Σελ. 212. Δρχ. 330.

DELORME JEAN. Παγκόσμια χρονολογική ιστορία. Τόμος Β'. Μετ. Παναγιωτάκης Ν. και άλλοι. Αθήνα, Παϊρίδης, 1985. Σελ. 287. Δρχ. 1000.

LANDAU JACOB Μ. Παντουρκισμός. Μετ. Εύη Νάντσου. Αθήνα, Θετίλη, 1985. Σελ. 281. Δρχ. 600.

ΘΕΑΤΡΟ Π ΑΙΔΙΚΑ ΕΡΓΑ ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑ ΜΡΟΖΕΚ ΣΛΑΒΟΜΙΡ. Δεύτερη υπηρεσία. Μετ. Γιάννης Βαρβέρης. Παγκόσμιο Θέατρο, αριθ. 85. Αθήνα, Δωδώνη, 1985. Σελ. 84. Δρχ. 300. ΣΤΡΙΝΤΜΠΕΡΓΚ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ. Ο πατέρας. Μετ. Ανδρέας Μαραγκός. Παγκόσμιο Θέατρο, αριθ. 86. Αθήνα, Δωδώνη, 1985. Σελ. 76. Δρχ. 300.

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΛΑΜΠΡΕΛΑΗ ΛΙΛΗ. Ήταν μια φορά ένα πυρηνικό εργοστάσιο. Αθήνα, Περγαμηνή. Σελ. 38. Δρχ. 180.

VANDERSTEIN WILLY. Μπόμπυ και Λου. Λαμπίκ και Δαλιδά. Μετ. Κώστας Θεολόγου. Θεσσαλονίκη, Libris Press, 1985. Σελ. 58.

VANDERSTEIN WILLY. Τα περιπετειώδη ταξίδια του Ζερόμ. Το χρονο-εξπρές. Μετ. Κώστας Θεολόγου, Θεσσαλονίκη, Libris Press, 1985. Σελ. 30.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΘΑΒΩΡΙΤΗΣ Μ. Παύλος Ιακώβου Παυλίδης. (18761921). Αθήνα, 1985. Σελ. 98. Δρχ. 200. ΣΟΛΖΕΝΙΤΣΙΝ Α. Ο Λένιν στη Ζυρίχη. Μετ. Κώστας Μαυρόπουλος. Αθήνα, Ελληνική Ευρωεκδοτική, 1985. Σελ. 295. Δρχ. 700.

ΑΓΩΝΙΣΤΉΣ. Έκδοση της νεολαίας ΠΑ.ΣΟ.Κ. Τεύ­ χος 189. Δρχ. 80. ΑΝΟΙΧΤΟΙ ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ. (ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ). Τεύ­ χος 825. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική επιθεώρηση. Τεύχος 285. Δρχ. 70.

76/δ ελ τιο ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΤΗΣ ΑΡΝΑΙΑΣ. Φύλλο 75.

μέρωσης. Τεύχος 1. Δρχ. 150.

ΤΟ ΒΗΜΑ. Δημοσιογραφικό όργανο της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης. Φύλλο 187.

Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 43 Δρχ. 350.

ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ. Μηνιαία επιθεώρηση τέ­ χνης, κριτικής και κοινωνικού προβληματισμού. Τεύ­ χος 39. Δρχ. 150.

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1386. Δρχ. 200.

MAZI-TOGETHER. Τεύχος 19. Δρχ. 25. Η ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ. Τεύχος 6. Δρχ. 150.

ΓΥΝΑΙΚΑ. 15μερο γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 917. Δρχ. 100.

ΠΑΙΔΙ. Ίδρυμα Ερευνών για το παιδί. Τεύχος 7.

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ. Τεύχος 37. Δρχ.

ΠΑΝΘΕΟΝ. Γυναικείο δεκαπενθήμερο περιοδικό Τεύχος 826. Δρχ. 100.

100.

ΔΕΛΤΙΟ ΚΕΝΤΡΟΥ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥ­ ΔΩΝ. Τόμος 4ος, 1983. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 116. Δρχ. 150.

ΠΑΝΘΗΒΑΪΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Δεκαπενθήμερος εφημερίς των Θηβών. Φύλλο 19. Δρχ. 20. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΥΠΡΟΣ. Τεύχος 286-288. ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ. Μηνιαία επιθεώρηση τέχνης. Τεύχοι 18. Δρχ. 150.

ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Τεύχος 100. Δρχ. 250.

ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ. Τεύχος 25. Δρχ. 130.

ΕΥΒΟΪΚΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Φύλλο 33.

ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ ΤΩΝ ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΩΝ. Φύλλο 103.

ΙΧΝΕΥΤΗΣ. Μηνιαίο περιοδικό βιβλιογραφικής ενη­

4 ΤΡΟΧΟΙ. Τεύχος 175. Δρχ. 100.

Π. ΓΟ Υ Λ ΙΕ Λ Μ Ο Υ

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ 1800 - 1970

ΦΑΝΗΣ ΜΟΥΛΙΟΣ

Η ΦΑΜΙΛΙΑ ΤΩΝ ΛΙΣΤΙΝΩΝ

Οικονομική ανάλυση Το παγκόσμιο εισόδημα. Παγκόσμια Βιομηχανία και εμπόριο Συσχετισμός δύναμης μεγάλων χωρών και συνασπισμών. Γνώμες για το έργο: «Έ ργ ο πολύμοχθο, ιδιαίτερα ενδιαφέρον»

Παναγιώτης Κανελλόπουλος πρώην Πρωθυπουργός

Επικά

«Εξαιρετικά τεκμηριωμένο έργο»

Α. Αραβαντινός Καθηγητής Πολυτεχνείου «Ωραία ιδέα και ωραιότερη πραγματοποίηση Θερμά συγχαρητήρια»

Κάρολος Παπούλιας Υφυπουργός Εξωτερικών

εκδόσεις επικαιρότητα Μαυρομιχάλη 60—τηλ. 3636083

δελτιο/77 20 Μαρτίου2 Απριλίου 1985

κριτικογραφία

Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτικές που δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊ­ κό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες φυσικά φροντίζουν να μας στέλνουν οι συντάκτες τους. Για κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σε παρένθεση: το όνομα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου (βλ. Υπόμνημα), καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής, αν πρόκειται για εφημερίδα, ή ο αριθμός έκδοσης, αν πρόκειται για περιοδικό έντυπο.

Υπόμνημα ΚΡΙΤΙΚΟΙ Α β: Π. Αθηναίος ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώτης BA: Β. Αγγελοπούλου ΒΠ: Βάιος Παγκουρέλης ΓΜ: Γ. Ματζουράνης ΓΣ: Γ. Σαββίδης ΔΚ: Δ. Κσνιδάρης ΓΠ: Γ. Παναγιώτου ΔΓ: Δ. Γιάκος ΔΖ: Δ. Ζαδές ΔΠ: Δ. Παπακωνσταντίνου ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΕΑ: Ε. Αρανίτσης ΕΒ: Ε. Βαλτά ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΛ: Ε. Παππά ΕΠ: Ε. Παμποΰκη EM: Ε. Μόσχος ZB: Ζ. Βαλάση ΘΠ: Θ. Μ. Πολίτης ΘΥ: θ . Παπανικολάου ΙΔ: I. Δραγώης ΚΑ: Κ. Ανδρόνικός ΚΓ: Κ. Γουλιάμος ΚΔ: Κ. θ . Δημαράς ΚΕ: Κ. Εμονίδης ΚΗ: Σ. Κατσίμης ΚΚ: Κ. Καραχάλιος ΚΝ: Κ. Ντελόπουλος ΚΣ: Κ. Σταματίου ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΛΑ: Λ. Αποσκίτης ΜΑ: Μ. Αποστολάτος ΜΚ: Μ. Κοντολέων ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλου ΜΝ: Μ. Νιτσόπουλος

ΝΜ: Ν. Μπούτβας ΝΠ: Ν. Παπανδρέου ΟΠ: Ο. Παρατηρητής ΠΑ: Α. Παπανδρόπουλος ΠΛ: Π. Λινάρδος-Ρυλμόν ΠΜ: Π. Μηλιώρη ΠΠ: Π. Παιονίδης ΣΤ: Δ. Σταμέλος Τθ: Τ. θεοδωρόπουλος ΤΑ: Τ. Λειβαδίτης ΤΣ: Σ. Τσακνιάς ΦΚ: Φ. Κονδύλης ΦΤ: Φ. Τριάρχης ΕΝΤΥΠΑ ΑΓ: Αγωνιστής ΑΗ: Απογευματινή ΑΚ: Ακρόπολις ΑΝ: Αντί ΑΠ: Απανεμιά ΑΥ: Αυγή ΒΟ: Βορειοελλαδικά ΒΡ: Η Βραδυνή Π : Γιατί ΓΤ: Γράμματα και Τέχνες ΔΙ: Διαβάζω ΔΑ: Διάλογος ΔΠ: Δεκαπενθήμερος Πολίτης ΔΣ: Δαυλός ΕΒ: Εμείς και το Βιβλίο ΕΓ: Ελεύθερη Γνώμη ΕΙ: Εικόνες Ε θ: Έθνος ΕΛ: Ελευθεροτυπία ΕΜ: Εβδόμη ΕΚ: Ελικώνας ΕΟ: Εποπτεία

Βιβλιογραφία Το βιβλίο των βιβλίων της εκπαίδευσης (ΒΠ, ΔΙ, 115) Φιλοσοφία Βέικος θ.: Προλεγόμενα στη φιλοσοφία (Κ. Νησιώτης, Κείμε­ να και Κριτική, 2) Μπερντιάεφ Ν.: Δοκίμιο εσχατολογικής μεταφυσικής (ΠΝ, Σύναξη, 13) Ψυχολογία Ελληνογαλλικό συμπόσιο κοινωνικής ψυχιατρικής (ΘΥ, ΕΙ, 20/3)

ΕΣ: Ελεύθερος (Στερ. Ελλ.) ΕΨ: Επιστημονική Σκέψη ΕΩ: Ελεύθερη Ώρα ΗΜ: Ημερήσια ΗΧ: Ήχος και Hi-Fi ΘΟ: Θούριος ΚΑ: Καθημερινή ΚΛ: Κυπριακός Λόγος CO: Cosmopolitan ΛΕ: Η Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή ΝΕ: Τα Νέα ΝΗ: Νέα Εποχή ΝΣ: Νέα Εστία ΟΜ: Ομπρέλα ΟΠ: Οδός Πανός ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΑ: Πάνθεον ΠΕ: Περισκόπιο της Επιστήμης Π θ: Πολιτικά Θέματα ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΛ: Πολιτιστική ΠΟ: Πολίτης ΠΡ: Πόρφυρας ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΕ: Σύγχρονη Εκπαίδευση ΣΘ: Σύγχρονα θέματα ΣΚ: Σκιάθος ΣΛ: Συλλεκτικός Κόσμος ΣΠ: Σπουδές ΣΣ: Σύγχρονη Σκέψη ΣΥ: Συμβολή ΤΑ: Ταχυδρόμος ΤΕ: Τριφυλιακή Εστία ΤΟ: Τομές ΤΤ: Τετράγωνο ΦΣ: Φιλολογική Στέγη ΧΑ: Χάρτης ΧΡ: Η Χριστιανική

Καγγελάρης Φ.: Η διαδικασία της αποπροσωποποίησης στη σχιζοφρένεια (ΘΥ, ΕΙ, 20/3) Βαλόν A.: 1) Ο χαρακτήρας των παιδιών 2) Η ψυχική ανάπτυ­ ξη του παιδιού Σνάιντερ Μ.: Νεύρωση και πάλη των τάξεων (ΘΥ, ΕΙ, 20/3)

θρησκεία Ηλιόπουλος Κ.: Η δίκη του Χριστού (ΑΦ, ΑΚ, 23/3) Μάζιεντορφ I.: Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς και η ορθόδο­ ξη μυστική παράδοση (Α. Κεσελόπουλος, Σύναξη, 13) Μπερντιάεφ Ν.: Χριστιανισμός και κοινωνική πραγματικότη­ τα (ΠΝ, Σύναξη, 13)

78/δ ε λ τίο Πολιτική Μασσαβέτας Γ.: Καστρί ενταύθα (ΑΦ, ΑΚ, 30/3)

Σανιάνου Β.: Κλάμα χωρίς δάκρυα (ΚΤ, ΕΘ, 20/3) Σισμάνης Κ.: Κύπρος των ηρώων και της ηρωίνης (Γ. Πατίλης, Κείμενα και κριτική, 2)

Κοινωνιολογία

Πεζογραφία

Καραποστόλης Β.: Μορφές της κοινωνικής δράσης (Ν. Δεμερτξής, ΔΙ, 115) Μπίλλιος Ε.Γ.: Η συμβολή του κοινωνικού μάρκετινγκ στην αντιμετώπιση του προβλήματος της αιμοδοσίας (Λ. Πετρίτση, ΚΑ, 28/3) Τάκαρη Ν.: Η γυναίκα από την αρχαιότητα στην τεχνολογική επανάσταση (ΠΜ, ΠΑ, 26/3) Μπερντιάεφ Ν.: Για την κοινωνική ανισότητα (ΠΝ, Σύναξη, !3) Μπρούνεν Μ.: Ελεύθερες μητέρες (Δ. Πλάκα, Αγωνιστής, 188)

Αθήνα 1839-1900 (ΚΣ, ΝΕ, 30/3) Ανδρόνικος Μ.: Ο Πλάτων και η τέχνη (Τ. Μακράκης, ΔΙ, 115) Βουρνάς Α. - Κουβαριτάκης Λ. (επιμ.) Γυμνά 1900 Δρομάζος Σ.: Αρχαίο δράμα (Β, ΑΥ, 2/4) Ζάννας Σ.: Ρυθμός, μέτρο, τέμπο (Κ. Νησιώτης, Κείμενα και Κριτική, 2) Καραγιάννης Β. - Μολίνος Σ.: Μυτιλήνη 1912 (ΚΣ, ΝΕ, 30/3) Μήλιος Γ. - Μικρούτσικος Θ.: Στην υπηρεσία του Έθνους (ΘΥ, ΕΙ, 27/3) Μυλωνάς Κ.: Ιστορία του ελληνικού τραγουδιού (ΘΥ, ΕΙ, 27/ ; 3) Φιλιππίδης Δ.: Νεοελληνική αρχιτεκτονική (Α. Αντωνιάδης, ΚΑ, 21/3) Χαρίσης Α.: (επιμ) 1) Επαγγέλματα που χάνονται 2) Είσαι για ένα τσιγάρο Μέξη (ΚΣ, ΝΕ, 30/3)

Βακαλόπουλος X.: Υπόθεση μπεστ-σέλλερ (Κ. Νησιώτης, Κεί­ μενα και κριτική, 2) Βαμβουνάκη Μ.: Ντούλια (Τ. Παυλοστάθης, Κείμενα και κρι­ τική, 2) Βωτύρας Ν.: Ο μάγκας του ωρολογίου (Ν. Ντ-ς, ΕΛ, 24/3) Ευθυμιάδη Ν.: Αθόρυβες μέρες (Κ. Νησιώτης, Κείμενα και κριτική, 2) Ζατέλη Ζ.: Περσινή αρραβωνιαστικιά (Κ. Νησιώτης, Κείμενα και κριτική, 2) Κακίσης Σ.: Παραμύθια σαν αστεία άστρα (Κ. Νησιώτης, Κεί­ μενα και κριτική, 2) Καρακατσάνης Μ.: Black out (Κ. Νησιώτης, Κείμενα και κρι­ τική, 2) Κολώνας Β.: Χαρακάδες (ΑΘ, ΗΜ, 28/3) Λιβέρης Α.: Το φιόρο που μαράθηκε (ΑΦ, ΑΚ, 23/3) Μπαλούμης Ε.: Αετόπουλα (ΔΣ, ΒΡ, 2/4) Νόλλας Δ.: Τα καλύτερα χρόνια (ΤΣ, ΛΕ, 41) Ξανθούλης Γ.: Το καλοκαίρι που χάθηκε στο χειμώνα (Ν. Μακρίδου, CO, Απρ. ’85) Πεντζίκης Ν.Γ.: Πόλεως και νόμου Δράμας παραμυθία (Κ. Γάλλος, Σύναξη, 13) Πλασκοβίτης Σ.: Το τρελό επεισόδιο (ΕΛ, ΓΥ, 20/3) Πρεβελάκης Π.: Ο άρτος των αγγέλων (Κ. Μιχαηλίδης, Ευθύ­ νη, 159) Σαραντόπουλος Θ.: 300 τρόποι θανάτου (Κ. Νησιώτης, Κείμε­ να και κριτική, 2) Σπανδώνης Γ.: Θρήνος (Δ. Πλάκα, Αγωνιστής, 188) Σφακιανάκης Α.: Οι παράξενες συνήθειες της οικογένειας Μόρφη (Κ. Νησιώτης, Κείμενα και Κριτική, 2) Τατσόπουλος Π.: Κινούμενα σχέδια (Κ. Νησιώτης, Κείμενα και κριτική, 2) Ταχτσής Κ.: Τα ρέστα (Ν. Μακρίδου, CO, Απρ. ’85) Τομαζάνη Δ.: Το αμίλητο νερό (Ν. Μαρκίδου, CO, Απρ. ’85) Φακίνος Α.: Ο άνθρωπος που τάιζε τα περιστέρια (ΑΘ, ΗΜ, 28/3) Φακίνος Μ.: Ο Ιωσήφ εξαφανίζεται (X. Παπαγεωργίου, ΔΙ, 115) Χαριτόπουλος Δ.: Δέσποινα (ΑΘ, ΗΜ, 28/3), (ΚΤ, ΕΘ, 20/3) Αβρίλ Ν.: Μια γυναίκα σήμερα (ΒΨ, ΜΕ, 2/4) Γκαρσία Μάρκες Γ.: Το φθινόπωρο του Πατριάρχη (Ε. Χουζούρη, ΔΙ, 115) Έκο Ο.: Τ’ όνομα του ρόδου (ΒΨ, ΜΕ, 2/4) Μπρότιγκαν Ρ.: Το ψάρεμα της πέστροφας στην Αμερική (Δ. Πλάκα, Αγωνιστής, 188) Σελίν Λ.Φ.: Από τον έναν πύργο ο άλλος (ΔΣ, ΒΡ, 2/4)

Κλασική φιλολογία

Μελέτες

Η αρχαία Ελληνική γραμματεία (σειρά): (Φ.Κ. Βώρος, Νέα Παιδεία, 3)

Γραμματάς Θ.: Η έννοια της ελευθερίας στο έργο του Ν. Καζαντζάκη (ΔΓ, ΕΒ, 62) Μερακλής Μ.: Δεκαπέντε Ερμηνευτικές δοκιμές στον Ο. Ελύτη (ΕΛ, ΓΥ, 20/3) Σταματίου Γ.: Ο Καξαντξάκης και οι αρχαίοι (Δ. Πλάκας, Νέα Παιδεία, 33)

Λαογραφία-Εθνολογία Δημητρίου Ν.: Λαογραφικά της Σάμου (ΒΠ, ΔΙ, 115) Φωτειάδου Ε.: Πίσω από τά βουνά (X. Στάμος, ΚΑ, 28/3) Strauss C.L.: Ο δρόμος της μάσκας (Ν. Μαρκίδου, CO, Απρ. ’85)

Εκπαίδενση-Παιδαγωγική Μπέλλας Θ.: Ψυχοκοινωνιολογία της αγωγής (ΘΥ, ΕΙ, 20/3) Σαμαρά Μ.: Ομήρου Ιλιάδα (Κ. Πλήσης, Νέα Παιδεία, 33)

Εφαρμοσμένες επιστήμες Παπαδόπουλος Ν.: Ηλιοτεχνική (ΑΘ, ΗΜ, 28/3) Νταίνικεν Ε.: Ό ταν ήλθαν οι θεοί (ΒΨ, ΜΕ, 2/4)

Τέχνες

Ποίηση Αλεξίου Δ.: Επάλληλος μύθος (ΑΠ, ΔΙ, 115) Αργέστη Ε.: Ερωτικά (ΘΠ, ΕΣ, 15/3) Βιστωνίτης Α.: Καταγωγή (Β. Χατξηβασιλείου, ΔΙ, 115) Γεραλής Γ.: Νέα ποιήματα (ΔΣ, ΒΡ, 2/4) Γκιμοσούλης Κ.: Η αγία μελάνη (Τ. Παυλοστάθης, Κείμενα και κριτική, 2) Κακναβάτος Ε.: In perpetuum (Γ. Πατίλης, Κείμενα και κριτι­ κή, 2) Καραβασίλης Γ.: Καλλιέργεια του αίματος (Γ. Κότσιρας, Ευ­ θύνη, 159) Νταουσάκης Α.: Το βαθύ του έβενου (Β. Μάργαρης ΚΑ, 28/ 3) Ρένος: Οι Εξάγγελοι (Κ. Σοφιανός, Κείμενα και κριτική, 2) Ρίτσος Γ.: Ταναγραίες (Σ. Καραγιάννης, ΡΙ, 31/3)

Δοκίμια Αξελός Λ.: Εκδοτική δραστηριότητα και κίνηση των ιδεών στην Ελλάδα (Δ. Πλάκα, Αγωνιστής, 188) (ΕΙΡ. Ζ, ΑΥ, 30/3) Βέλτσος Γ,: Οι απροσδιόριστοι παράγοντες (Κ. Στυλιδιώτης, ΟΤ, 21/3) Μαρκίδης Μ.: Λόγος περί της επιθυμίας (Κ. Νησιώτης, Κέίμενα και κριτική, 2) Πρίφτης Γ.: Τρισδιάστατη πραγματικότητα (ΑΦ, ΑΚ, 30/3) Ράμφος Σ.: Μαρτυρία και γραφτά (Κ. Νησιώτης, Κείμενά και κριτική, 2)

δ ε λ τιο /7 9 θεατρικά έργα

Αλληλογραφία Ο Μπετόβεν μέσα από την αλληλογραφία του (ΘΥ, ΕΙ, 27/3) (Ν, Ντ-ς, ΕΛ, 24/3)

Παιδικά Δώδεκα λαϊκά τραγούδια με ζωγραφιές (ΚΤ, ΕΘ, 27/3) Ζαραμπούκα Σ.: Η μηλιά του βασιλιά (Β. Παπαδόπουλου, Ανοιχτό Σχολείο, 2) Ιωαννίδης I.: Χωρίς κοτσάνι (ΚΤ, ΕΘ, 27/3) Σακελλαρίου X.: Όμορφος κόσμος (ΚΤ, ΕΘ, 27/3) Τριβιζάς Ε.: Το όνειρο του σκιάχτρου (ΚΤ, ΕΘ, 27/3) Wilde Ο.: Ο εγωιστής γίγαντας (Β. Παπαδοπούλου, Ανοιχτό Σχολείο, 2) Εξέντι Σ.: Πώς ταξιδεύουν τα παιδιά στον κόσμο (ΚΤ, ΕΘ, 27/3) Cesarini G.P.: Το ταξίδι του Μάρκο Πόλο (Ν. Μαρκίδου, CO, Απρ. ’85)

Ζακόπουλος Ν.: X. Τρικούπης (ΔΣ, ΒΡ, 2/3)

Ιστορία Διξικιρίκης Γ.: Ο νεοελληνικός διαφωτισμός (ΚΤ, ΕΘ, 24/3) Κόντης Β.: Η αγγλοαμερικάνικη πολιτική και το ελληνικό πρόβλημα 1945-49 (Π. Παναγιωτόπουλος, ΚΑ, 21/3) Παπαβαρνάβας Α. - Χριστοδούλου Π.: Παλαίκυθρο (ΒΠ, ΔΙ, 115) Μονσέλ Τ.: Οδοιπορικό του 1843 (ΚΤ, ΕΘ, 31/3) Βλάχος Α.: Μια φορά κι έναν καιρό ένας διπλωμάτης (ΚΣ, ΝΕ, 23/3) Δρόλαπας Τ.: Μαρτυρία 1940-44 (Δ.Ι. Παπακωνσταντίνου, ΡΙ, 31/3) Μακρυγιάννης I.: Οράματα και θάματα (Σ. Γουνέλας, Σύνα­ ξη, 13) Μπουνιουέλ Λ.: Η τελευταία πνοή (X. Ντουνιά, ΑΝ, 284), (ΕΛ, ΓΥ, 20/3)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΞΑΝΤΑΣ Βεργόπουλος, Μουζέλης, Τσουκαλάς, Χαραλάμπης, Irwin, Masini, Salama, Sidicaro - Rouquie

To Κράτος στον περιφερειακό καπιταλισμό

Λι6 Ούλμαν

ΤξαβέΑα 1 τηλ.3604885

80/μικρες αγγελίες

μικρές αγγελίες

ΤΟ «ΔΙΑΒΑΖΩ» ζητά επειγόν­ τως να στεγαστεί σε καινούρια γραφεία ή τριάρι διαμέρισμα, στο κέντρο, περιοχή Ομήρου Σόλωνος - Ιπποκράτους. Τηλ.: 36.26.910 - 36.40.488 - 36.40.487 -36.03.011.

30.000 δρχ. γραφείο με καρέ­ κλα και βιβλιοθήκη, σουηδικά, καινούρια, ιδανικά για φοιτη­ τή. Τηλ. 32.45.410· ώρες 2-5 μ. μ.

νων τυπογραφείων, καθώς και μια πλούσια συλλογή από γκραβούρες θα παρουσιάζον­ ται μέχρι την 1η Ιουνίου. Η έκ­ θεση θα λειτουργεί ώρες κατα­ στημάτων. ★

ΕΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ το βιβλίο του Αριστοφάνη Σαββίδη «Η αρχαία προσφορά», η περιγρα­ φή αυτής από τον Διον. τον Αλικαρνασσέα και «Η ποντια­ κή διάλεκτος». Σελ. 477.

★

ΟΠΟΙΟΣ γνωρίζει καλά την ισπανική γλώσσα, ας επικοινω­ νήσει μαζί μου. Δημήτρης, 68.22.462 ώρες 10-12 μ.μ. ★

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ το πρώτο τεύχος του περιοδικού «Ιντερμέδιο». Για πληροφορίες, τηλ.

68.22.402, ώρες 10-12 μ.μ.★ ★

ΕΚΘΕΣΗ παλαιού βιβλίου εγ­ καινιάστηκε την Παρασκευή 3 Μαϊου στο βιβλιοπωλείο «Επί­ γραμμα», Βουκουρεστίου 45. Πρωτότυπες εκδόσεις ιστορι­ κού, λογοτεχνικού, φιλοσοφι­ κού και εικαστικού περιεχομέ­ νου του 18ου, 19ου και αρχές 20ου αιώνα, ελληνικών και ξέ­

ΤΟ Θεατρικό Μουσείο (Ακα­ δημίας 50), επιθυμεί ν’ ανταλ­ λάξει τα διπλά τεύχη του πε­ ριοδικού ΠΑΝΑΘΗΝΑΙΑ (1907-1913) που διαθέτει, με άλλα που λείπουν από τη βι­ βλιοθήκη του. Στην ανάγκη, θα αρκεστεί και στην απλή φωτοτύπηση, α\ θελήσετε να του τα δανείσετε. Πληροφορίες: 36.29.430 κ. Ζαχαριάδου, απο­ γεύματα Δευτ. Τετάρ. Παρ., 57 μ.μ.

30.000 πωλούνται: Βιβλιοθήκη και γραφείο με καρέκλα, σουη­ δικά καινούρια, ιδανικά για φοιτητικό δωμάτιο. Τηλ.

72.45.410.

Το μοναδικό θεωρητικό έργο του Μαρκήσιου Ντε Σαντ «Απόψεις για το μυθιστόρημα» εκδόσεις ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ.

ΑΝΑΛΑΜΒΑΝΩ διορθώσεις και επιμέλεια ελληνικών κειμέ­ νων. Τηλ. 77.10.328.

ΟΙ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «Αγχιβάστη» αναγγέλλουν τη δεύτερη έκδο­ ση των κειμένων PUNK, δηλα­ δή της νουβέλας του Gideon Sams Ρωμαίος και Ιουλιέτα και της όπερας Πανκ του Mel Clay Φήμη. Πάντοτε κυκλοφορούν τα βιβλία μας: Τα τραγούδια του Λέοναρντ Κοέν (αγγλικάελληνικά), όλα όσα θέλεις να μάθεις για τον Μαγιακόφσκι, Σύλβια Πλαθ πρόζες ημερολό­ γιο. Διάθεση στο τηλέφωνο: 72.15.387. * ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ Πολυτεχνείου στο .πτυχίο παραδίδει μαθήμα­ τα Φυσικής-Χημείας σε μαθη­ τές γυμνασίου. Τιμές προσιτές. Τηλ.: 34.57.326

ΕΝΟΙΚΙΑΖΕΤΑΙ, . πλατεία Εξαρχείων, Οικονόμου 3, υπό­ γειος χώρος φωτεινός, 60 μ2, με ■ανεξάρτητη είσοδο, κατάλλη­ λος για αποθήκη ή εργαστήριο. Τηλ.: 36.25.179 - 36.03.687

(Κάθε λέξη στις «μικρές αγγελίες» στοιχίζει 10 μόνο δραχμές)

ΔΙΑΒΑΖΩ Μ ην ξεχνάτε τις συνεντεύξεις με τους: Μένη Κ ουμανταρέα (No 1)* Γιώργο Ιωάννου (No 9)* Διονύση Σαββόπουλο (No 10)* Γαβριήλ Πεντζίκη (No 11)* Ιάκωβο Καμπανέλλη (No 12) Νίκο Σβορώνο (No 18) Μέντη Μ ποσταντζόγλου (No 19) Νίκο Π ουλαντζά (No 27) Α λέξανδρο Κ οτζιά(Ν ο 28) Στρατή Τσίρκα (No 29) Ζωή Καρέλλη (No 30) Ά λ κ η Ζέη (No 33) Γιάννη Τσαροΰχη (No 42) Τάκη Σινόπουλο (No 46) Νίκο Καρούζο (No 48) Κ. Θ. Δημαρά (No 53) Δ ιδώ Σω τηρίου (No 58) Κ υριάκο Σιμόπουλο (No 59) Κώστα Ζουράρη (No 60) Σπΰρο Α σδραχά (No 61) Εμμανουήλ Κ ριαρά (No 62) Αλ. Φ ιλιππόπουλο (No 63) Καίη Τσιτσέλη (No 64) Πέτρο Α μπατζόγλου (No 67) Γιάννη Δουατζή (No 68) Τατιάνα Γκρίτση-Μ ιλλιέξ (No 71) Λ ιλίκα Νάκου (No 72) Γιώργη Γιατρομανωλάκη (No 73) Στρατή Δούκα (No 74)

Τα τεύχη

Φρέντυ Γερμανό (No 77) Νάνο Βαλαωρίτη (No 79) Γ ιώργο Χειμωνά (No 80) Μ αντώ Α ραβαντινού (No 81) Τάσο Β ουρνά (No 82) Σταύρο Βαβούρη (No 85) · Ασημάκη Πανσέληνο (No 88) Κώστα Μ ητρόπουλο (No 89) Αρ. Νικολαίδη (No 90) Δημήτρη Χριστοδούλου (No 92) Αντώνη Σαμαράκη (No 93) Κυρ (No 95) Νικηφόρο Βρεττάκο (No 97) Γ ιάννη Μ ανούσακα (No 99) Ανάστο Π απαπέτρου (No 99) Αλέξη Σεβαστάκη (No 99) Μ πουκουβάλα-Α ναγνώ στου (No 100) Φ ίλιππο Δρακονταειδή (No 102) Νάσο Δ ετζώ ρτζη (No 104) Τάσο Α θανασιάδη (No 105) Jean-M arie D rot (No 107) Λ ίζμπεθ Ζβέργκερ (No 108) Θ. Πετσάλη-Διομήδη (No 109) Ιωάννη Κακριδή (No 110) Σ πύρο Πλασκοβίτη (No 112) Τάκη Βαρβιτσιώτη (No 115) Θανάση Βαλτινό (No 116) Γιάννη Δάλλα (No 117) Νίκο-Αλέξη Ασλάνογλου (No 118)

σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί

Σ υ μ π λ η ρ ώ σ τ ε τή σ ε ιρ ά τ ω ν α φ ιε ρ ω μ ά τ ω ν του

ΔΙΑΒΑΖΩ

Κωνσταντίνος θεο τό κ η ς (No 14)* Β ιβλία για π α ιδ ιά (No 24)* Γ υναικείος λόγος (No 36)* Γκέοργκ Λ ούκατς (No 41) Τα διδα κτικά βιβλία της μέσης εκπαίδευσης (No 47) Φ ραντς Κάψκα (No 50)* Νέοι Λ ογοτέχνες (No 50)* Νίκος Κ αζαντζάκης (No 51)* Μαρσέλ Προυστ (No 52)* Ουίλλιαμ Φώκνερ (No 54)* Αγγλική λογοτεχνία (No 56) Σοβιετική Λ ογοτεχνία ( No 57)* Αντίσταση και λογοτεχνία (No 58) Λ ατινοαμερικανική λογοτεχνία (No 59) Ονοσέ ντε Μ παλζάκ (No 60) Δημήτοης Γληνός (No 61) Τζέημς Τξόυς (No 62) Κιόστας Χ ατζηαργύρης (No 63) Η γενιά τω ν μπήτνικ (No 64) Οι επίγονοι του Φ ρόυντ (No 65) Ζ αν Ζενέ (No 66) Επιθεώ ρηση Τέχνης (No 67) Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς (No 68) Νέοι λογοτέχνες (No 69) Γερμανόφωνο θέατρο (No 70) Σημειωτική (No 71) Α ριστοφάνης (No 72) Ζακ ΙΙρεβέρ (No 73) Μ ικροασιατικός ελληνισμός (No 74) Λ ογοτεχνία και κινηματογράφος (No 75) Ιταλική λογοτεχνία (No 76) Μ αρκήσιος ντε Σαντ (No 77) Κ. Π. Καβά(| ης (No 78) X. Λ. Μ πόρχες (No 79) Μ ίλαν Κούντερα (No 80) Μ αργκερίτ Γιουρσενάρ (No 81)

Α δαμάντιος Κοραής (No 82) Καρλ Μ αρς (No 83) Σύγχρονα ολλανδικά γράμματα (No 84) Μ πορίς Βίαν (No 85) Αστυνομική λογοτεχνία (No 86) Νέοι λογοτέχνες (No 87) Κώστας Βάρναλης (No 88) Νεοελληνικό θέατρο (No 89) Τόμας Μαν (No 90) Φ ρειδερίκος Νίτσε (No 91) Κ ωνσταντίνος Θ εοτόκης (No 92) Ρολάν Μ παρτ (No 93) Π α ιδικό βιβλίο (No 94) Ν απολέων Λ απάθιώ της (No 95) Εμμανουήλ Ροίδης (No 96) Εμίλ Ζολά (No 97) Σ ταντάλ (No 98) Βιόλίο και φ υλακή (No 99) Λ αϊκό αισθηματικό μυθιστόρημα (No 100) Μ ακρυγιάννης (No 101) Λ ουκια νό; (No 102) Ντιντερό (No 103) Τέλλος Ά γ ρ α ς (No 104) Ιούλιος Βερν (No 105) Θ εόφιλος Καίρης (No 106) Α ρχαία λυρική ποίηση (No 107) Περο. I κριμ, Ά ντερ σεν (No 108) Έ ρ μ ά ν Έσσε (No 109) Λλμπέρ Καμύ (No 110) Βίκτωρ Ο υγκύ (No 111) Έ ντγκα ρ Ά λ α ν Πόε (No 112) Φιότης Κόντογλου (No 113) Φ ιλα γδικά γράμματα (No 114) Σάμουελ Μ πέκετ (No 115) Κοσμάς Π ολίτης (No 116) Το δοκίμιο (No 117) Α λέξανδρος Πάλλης (No 118)

Iα τεύχη που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί.

Ομήρου 34 106 72 Αθήνα τηλ. 36.40.488 - 36.40.487 - 36.26.910