Τεύχος 117

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΙ

εκδόσεις «νεα σύνορα» ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

τζακ

ΛΟΝΤΟΝ: Οι ευνοούμενοι του

Μίδα

Ο Τ ζ α * Λό ν τ ο ν ο μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο ς α μ ε ρ ικ α ν ό ς σ υ γ γ ρ α φ έα ς τω ν α ρ χ ώ ν του α ιώ να μας, θα ω έ ρ ε ι με το β ία ιο λ υ ρ ισ μ ό το υ , τ η ν ε ν σ τ ικ τ ώ δ η β ια ιό τη τα τω ν η ρ ώ ω ν του κα ι την κ ρ ιτική της α μ ε ρ ικ ά ν ικ η ς κ ο ιν ω ν ία ς , έ ν α κ α ιν ο ύ ρ ιο ρίγος σ ε μια χ ώ ρ α ό π ο υ η π ε ρ ιπ έ τ ε ια κα ι το π α ρ ά λ ο γ ο ε ίν α ι π ια τ ρ ό π ο ς ζωής.

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ] ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΤΗΛ. 3610589-3600398

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ ΤΡΙΑ ΝΕΑ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ ΚΩΣΤΑ ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ Τα μετά το θέατρο

ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΥ ΣΚΙΑΔΑ Μικρογραφίες

ΓΙΑΝΝΗ ΒΑΡΒΕΡΗ Η κρίση του θεάτρου (1976-1984)

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ ΕΠΙΣΗΣ Τάκη Καρβέλη Δεύτερη ανάγνωση (δοκίμια) Λουκά Κούσουλα Μετά τα φιλολογικά (δοκίμια) Χριστόφορου Μηλιώνη Υποθέσεις (κριτικά κείμενα) Δ.Γ. Παγανού Αναζητήσεις στη σύγχρονη πεζογραφία (δοκίμια) Σπύρου Τσακνιά ! Δακτυλικά αποτυπώματα (κριτικά κείμενα) Δοκίμια για τη λογοτεχνία και την κριτική. (Επιλογή - μετάφραση) Μπαρτ Ρ., Στάινερ Τζ., Πυτόρ Μ., Λοτζ Ντ., Ουίλσον Ε. κ.ά. ΕΤΟΙΜΑΖΟΝΤΑΙ Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλου Μινύρισμα πτηνού χειμαζομένου (φιλολογικά στον Παπαδιαμάντη) Μιχάλη Γ. Μερακλή Τέσσερα δοκίμια για τον Κ.Π. Καθάφη Προσεγγίσεις στην Ελληνική Πεζογραφία (Ο αστικός χώρος)

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ . .

■ _Μ

Η σ ύγχρ ονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

\.

ΙΑΝΟΣ Η 11Λ νμ

W ο <1 ω 1 >Η

Κυκλοφορεί ΚΛΕΑΝΘΗ ΔΡΙΒΑ: Ο ψυχιατρικός ολοκλη ρωτισμός εκδόσεις ΙΑΝΟΣ

04

W Ο θρύλος της Σαγκάν έχει αρχίσει εδώ και περισσότερο από τριάντα χρόνια: το σκάνδαλο του Καλημέρα θλίψη, οι λευκές νύχτες του Σαιν-Τροπέ ή του Σαίν -Ζερμαίν -ντε-Πρέ, η τρέλα για την ταχύτητα, τα ξενύχτια στα καζίνα., οι φίλοι. Για πρώτη φορά η Φρανσουάζ Σαγκάν μιλάει για τον εαυτό της και για τους ανθρώπους που γνώρισε καί την άγγιξαν με το ταλέντο, τη γενναιοδωρία και το τραγικό τους στοιχείο: Η Μπίλλυ Χόλινταιη,ο Ορσον Γουέλλες, ο Ζαν-Πωλ-Σάτρ, η Κάρσον Μακκάλερς, η Μαρί Μπέλ, ο Ρούντολφ Νουρέγιεφ, ο Τέννεσση Ουϊλλιαμς... Με το Σας θυμάμαι πάντα, Η Φραν­ σουάζ Σαγκάν μας θυμίζει ό,τι καλύτερο γνώρισε...

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΩΚΕΑΝΙΔΑ

<

βιβλία περιοδικ ά ξ έν ο ς τύ π ο ς 2 >[αρτικά - σχολικ ά ω εκ δ όσ εις τέχνη ς < μεταξοτυπίες α λιθ ογρ α φ ίες ι- * Urn γ κ ρ α β ο ύ ρ ες Γ\ W π α λιά βιβλία < CQ 3 Ο

ΙΑΝΟΣ

Χαρ Τρικούπη 49 Αθήνα 106 81 Τηλ.36.27.341

S------------------ r

ΑΡΙΧΤΟΤΕΛΟΥΣ 7 - ΘΕΣ/ΝΙΚΗ _ ΤΗΛ. 277.004

ΔΙΑΒΑΖΩ Ομήρου 34, Αθήνα - 106 72 Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Συνδρομές: 36.03.011 Διαφημίσεις: 36.26.910

Τεύχος 117 24 Απριλίου 1985 Τιμή: Δρχ. 150

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Δύο εκδόσεις του παν/μίου «Καρλ Μαρξ» της Λιψίας. Γράφει ο Γ. Λαμψίδης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

4 6

Εκδότης: Άννα Πετρίδου Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Δημήτρης Δεληπέτρος, Θεοδώρα Ζερ­ βού, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Γιώργος Σαρηγιάννης, Βάσω Σπάθή, Μαρία Στασινοπούλου, Καίτη Τοπάλη

Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Π. ταλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Διορθώσεις: Π. Βλάσση - Αλεξάνδρου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Διαφάνειες εξωφύλλου: Δ. Π. Αγγελής, Πειραιώς 1, τηλ. 32.44.325 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυ­ λής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Θανάσης Νάκας: Το δοκίμιο Δημήτρης Πλάκας: Το ελληνικό λογοτεχνικό δοκίμιο Φ. Δρακονταειδής: Μπαλτάσαρ Γκρασιάν Ηλίας Κυζηράκος: Πρώτα στοιχεία για το αγγλικό δοκίμιο Δοκιμιογράφοι μιλούν για το δοκίμιο Χρυσούλα Φανφάνη - Γκρίλλα: Το ελληνικό δοκίμιο ανάμεσα στα 1929-1980

8 17 21 34 37 44

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ: Γράφει ο Δημ. Τσατσούλης ΠΑΙΔΙΚΑ: Γράφει η Ειρήνη Νάκου ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Ηλίας Κεφάλας ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ο Γιώργος Δ. Κεντρωτής ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ: Γράφει η Μαρία Μεντζελοπούλου

53 60 62 .65 69

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφουν οι Βάιος Παγκουρέλης, Αθηνά Παπαδάκη και ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου

55

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο Γιάννης Δάλλας μιλά για

Κεντρική διάθεση: Αθήνα: Πομώνης Διονύσιος Ζαλόγγου 1 τηλ. 36.20.889 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά και Σία Τσιμισκή 78 ' τηλ. 279.720, 268.940 Υπεύθυνος τυπογραφείου: Βαγγέλης Παπαθανασόπουλος, Υμηττού 219 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

71

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

77

σ τ ο ε π ό μ ε ν ο « Δ ια β ά ζ ω »

αφιέρωμα στον Αλέξανδρο Πάλλη

4/χρονικα

Δύο εκδόσεις του Πανεπιστημίου «Καρλ Μαρξ» της Λιψίας:*

Αριστοφάννη στη γερμανική έκδοση της Λιψίας.

Ο ι « Ν ε φ έ λ ε ς » τ ο υ Α ρ ισ το φ ά ν η και ο ι « Ε τ α ιρ ικ ο ί και ν ε κ ρ ικ ο ί δ ιά λ ο γ ο ι» τ ο υ Λ ο υ κ ια νο ύ Στη διάρκεια ενός επαγγελματικού-δημοσιογραφικού ταξιδιού μου για την Εκθεση της Λιψίας, είχα την ευκαιρία να γνωρισθώ με τον καθηγητή κ. Γιουργκεν Βέρνερ, που κατέχει την έδρα της αρχαίας και νεότερης ελληνι­ κής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο «Καρλ Μαρξ» της Λιψίας - ένα τριανταόροφο κτήριο, μοντέρνας αρχιτεκτονικής. Με την ευκαιρία αυτή πρέπει να ση­ μειωθεί ότι ο κ Βέρνερ ήταν ένας από τους οργανωτές του εορτασμού των 575 χρόνων από την ίδρυση του Πανεπιστημίου, (εορτασμού που πραγματο­ ποιήθηκε στις αρχές του περασμένου Δεκεμβρίου, με συμμετοχή και Ελλή­ νων πανεπιστημιακών δασκάλων), όπως και εισηγητής του θέματος της πο­ ρείας των νεοελληνικών σπουδών στην Ανατολική Γερμανία και στις άλλες σοσιαλιστικές χώρες. 'Οταν με πληροφόρησε την ύπαρξη αυτής της έδρας η ελληνομαθής Γερμανίδα συνοδός των Ελ­ λήνων δημοσιογράφων κ. Ούρσουλα ΜπέγιερΝόβοτνυ δοκίμασα, είναι αλήθεια, μιαν έκπληξη. Ήταν, φυσικά, γνωστή η Λιψία για την υψηλή πνευ­ ματική στάθμη των πανεπιστημιακών σπουδών και

για τις πιστές και αλάνθαστες εκδόσεις των αρχαι­ οελληνικών κειμένων και λατινικών έργων, αλλά, με την αλλαγή του καθεστώτος, δεν μπορούσα να π ι­ στέψω ότι ασκούσαν έλξη οι πηγές της αρχαιοελλη­ νικής και νεοελληνικής γραμματείας στους νέους των σοσιαλιστικών χωρών. Με το βαθμιαίο, μάλιστα,

* Από την έδρα της αρχαίας και νεοελληνικής γραμματείας του Πανεπιστημίου, με επικεφαλής τον Γιουργκεν

χρονικα/5 μαρασμό της δραστηριότητας του αρχαίου οίκου Τόυπνερ της Λιψίας, είχα την εντύπωση πως όλα εί­ χαν εξαλειφθεί. Και όμως, η κ. Ούρσουλα Νόβοτνυ μου εξήγησε ότι υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον για την έδρα αυτή και με οδήγησε -ύστερα από την έκφραση της επι­ θυμίας μ ο υ - στο σπίτι του κ. Βέρνερ, ο οποίος, φ υ­ σικά, με δέχθηκε με μεγάλη ευχαρίστηση, μια και θα γνώριζε και θα συνομιλούσε με Έ λληνα δημο­ σιογράφο. Έ να σπίτι απέριττο, πνιγμένο στο πράσινο, σε.μια ήσυχη περιοχή της Λιψίας, μια κουκλίστικη μονοκα­ τοικία, που δεν διαφέρει από τα γύρω σπίτια, με τη γαλήνη γύρω. Ο κ. Βέρνερ μας υποδέχθηκε, με την κ. Νόβοτνυ, χαμογελαστός και με το «καλώς ορίσατε» σε σπα­ σμένα ελληνικά, σφίγγοντάς μας το χέρι εγκάρδια, για να μας οδηγήσει στο ωραίο σαλόνι του σπιτιού του, όπου μας σύστησε την όμορφη και ολόξανθη γυναίκα του και τις ωραιότατες κόρες του. Ό ταν τελείωσαν οι συστάσεις και γευθήκαμε το ωραίο γλυκό και τον καφέ, ο κ. Βέρνερ μας οδήγη­ σε στο γραφείο του, που οι τοίχοι του είναι σκεπα­ σμένοι από κατάφορτες βιβλιοθήκες και πάνω στο τραπέζι του οι νεότερες ελληνικές εκδόσεις, που στην ανάγνωσή τους δεν δυσκολεύεται διόλου, αλ­ λά, έχει μια δυσκολία στην ομιλία. Στις δύσκολες περιπτώσεις τον «διερμηνεύει» η κ. Ούρσουλα, που και μιλάει και γράφει άπταιστα την ελληνική, χωρίς ξένη προφορά. Με τη διατύπωση της εκπλήξεώς μου για την ύπαρξη της έδρας, ο κ. Βέρνερ μου αφηγήθηκε το ιστορικό της δημιουργίας της. Η έδρα, μου είπε, συστάθηκε στα μέσα του περασμένου αιώνα για τη διδασκαλία της κλασικής ελληνικής γραμματείας. Από τους πρώτους καθηγητές ήσαν ο Βόλφγκαγκ Σάντεβαλντ, ο Άλφ ρεν Κέρτε και ο Μπέτε. Ύστερα από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, η έδρα ασχο­ λούνταν και με βαλκανικές σπουδές, με καθηγητή τον Γκούσταφ Σάιτο. Από το τέλος του δεύτερου παγκοσμίου πολέ­ μου, την έδρα κατέλαβε ένας ινδοευρωπαϊστής, ο Μαξ Λάμπερτς και από το 1966 ο κ. Βέρνερ, που από τότε αναλύει και προβάλλει, με εξαιρετικό ζή­ λο, την αρχαία και νεοελληνική φιλολογία. Τα κυριότερα μαθήματα της έδρας είναι: αρχαίαανάλυση και εξήγηση, ιστορία της αρχαίας και της νεοελληνικής λογοτεχνίας, γενική ιστορία, σε ση­ μεία που ενδιαφέρουν το όλο κύκλωμα των μαθη­ μάτων. Επίσης, η έδρα προετοιμάζει διερμηνείς και έχει οργανώσει μια εκτεταμένη έρευνα για την ανάπτυξη της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας. Μια ακόμα προσφορά της έδρας είναι η ανάληψη της προσπάθειας να συγγράφει μια μέθοδος της νεοελληνικής γλώσσας, με βάση τη ρωσική μέθοδο της νεοελληνικής. Μια άλλη δραστηριότητα της έδρας μπορεί να αναφέρει κανείς τη διοργάνωση συνεδρίων για θέ­ ματα που σχετίζονται με το περιεχόμενο των μαθη­ μάτων. Στα τελευταία χρόνια, διδακτορικές διατριβές (ντοκτορά) για σύγχρονα θέματα της νεοελληνικής κοινωνίας έκαναν οι δυο βοηθοί του κ. Βέρνερ, η Γερμανίδα κ. Ούρσουλα Νόβοτνυ, με θέμα: «Η εκ­ πολιτιστική κατάσταση της Ελλάδας κατά την επτά­

Ο καθηγητής της αρχαίας και νεοελληνικής λογοτεχνίας κ Γιούργκεν Βέρνερ, τον Πανεπιστημίου «Καρλ Μαρξ» της Λι ψίας, έχοντας στα δεξιά τη γνναίκα του και αριστερά, τη 6οη θά του ελληνομαθή γερμανίδα κ. Ούρσουλα Μπέγιερ-Νόβοτνν φωτογραφημένοι στον καταπράαινο κήπο τον σπιτιού του κα θηγητή.

χρονη δικτατορία» και η Ελληνίδα δ. Έφη Κατσαπάνη με θέμα: «Η επίδραση της Ελλάδας στη λογο­ τεχνία της Γερμανικής Λαϊκής Δημοκρατίας» (η δ. Κατσαπάνη επέστρεψε στην Ελλάδα). Φοιτητές της έδρας είναι Γερμανοί, Ρώσοι, Κύ­ πριοι, Χιλιανοί, ακόμα και Τούρκοι και ακροατές πολλοί Γερμανοί που έχουν σχέσεις με Έλληνες και Ελληνίδες. Στο τέλος της τόσο ενδιαφέρουσας συνομιλίας μας είχα και μιαν ακόμη έκπληξη: ο κ. Βέρνερ μου πρόσφερε τη μετάφραση των «Νεφελών» του Αρι­ στοφάνη, σε μια καλοτυπωμένη έκδοση της Λιψίας και τους «Εταιρικούς και νεκρικούς διαλόγους» του Λουκιανού. Τη μετάφραση των «Νεφελών» την έκα­ νε ο Λούτβιχ Σούκερ, ενώ την επιμέλεια της εκδόσεως την είχε ο ίδιος ο Βέρνερ. Τη μετάφραση των «Διαλόγων» του Λουκιανού έκανε ο Κρίστοφ Μάρτιν Βίελαντ, με την επιμέλεια του Βέρνερ πάλι. Αποχαιρετήσαμε τον καθηγητή και την ελληνο­ μαθή βοηθό του, με μια ανακούφιση: στην πόλη αυ­ τή της γνώσεως και των καλών εκδόσεων, ζει το ελ­ ληνικό πνεύμα, μέσα σε μια κοινωνία που συνέτριψε όλες τις άλλες αντιλαϊκές και αντεπιστημονικές δοξασίες του παρελθόντος, αλλά κράτησε τη γόνι­ μη και θαυμαστή κληρονομιά, την αρχαιοελληνική κληρονομιά. ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΨΙΔΗΣ

Από 20 Μαρτίου ώς 2 Απριλίου 1985

Η Α ΓΟ Ρ Α ΤΟ Υ Β ΙΒ Λ ΙΟ Υ Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικό­ τερα βιβλία ενός δεκαπενθήμερου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρησαν δεκαπέντε βιβλιοπώλες α π ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τα τρία βιβλία που είχαν τις πε­ ρισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κα­ τά το διάστημα αυτό. Έτσι, το βιβλίο με τις με­ γαλύτερες πωλήσεις σημειώνεται με τρεις αστε­ ρίσκους (**), το αμέσως μετά με δύο (**) και το τελευταίο με έναν ( * ).

1. Γ. Ιωάννου: Η πρωτεύουσα των προσφύγων (Κέδρος)

Λ Λ

Πλέθρον - Αθ.

Σύγχρονη Εποχή - Αθ.

Μεθενίτης - Πάτρα

S

Libra-Αθ.

Ο

Λέσχη του Βιβλίου - Αθ.

Εστία - Αθ.

A

| Ιανός - Θεσ. | Καρδαμίτσας - Αθ. | Κατώι του Βιβλίου - Θεσ.

| Εξαρχόπουλος - Αθ.

| Δωδώνη - Γιάννενα

| Ενδοχώρα - Αθ.

1Δωδώνη - Αθ.

Β ΙΒ Λ ΙΑ

| Ελευθερουδάκης - Αθ.

|

|

Επειδή όμως είναι τεχνικά αδύνατο να δημοσιεύονται όλα τα βιβλία που αναφέρουν οι βιβλιοπώλες, ο πίνακας περιλαμβάνει τελικά εκείνα τα βιβλία που δηλώθηκαν από δύο του­ λάχιστον βιβλιοπώλες. Ό σο για το ενδιαφέρον και την ποιότητα των βιβλίων του πίνακα, σκόπιμο είναι να συμβου­ λεύεστε τις σελίδες της «Επιλογής».

..

2. Ν. Καχτίτση: 0 εξώστης (Στιγμή) 3. Δ. Χαραλάμπη: Στρατός και πολιτική εξουσία (Εξάντας) 4. Α. Βλάχου: Μια φορά και έναν καιρό ένας διπλωμάτης (Εστία) 5. Μ. Δημητρίου: Το Ελληνικό Σοσιαλιστικό Κίνημα (Πλέθρον) Β. Γ. Ξανθούλης: Το καλοκαίρι που χάθηκε στο χειμώνα (Καστανιώτης)

..

7. Κ. Φαλμεράιερ: Η καταγωγή των Ελλήνων (Νεφέλη)

Σημείωση: Στο βιβλιοπωλείο Ελευθερουδάκης - Αθ. το βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις ήταν: Ν. Μαίηλερ: Τα αρχαία απογεύματα (Κάκτος). Στον Ιανό - Θεσ.: Τ. Αντόρνο: Minima moralia (Εκδοτική ομάδα). Στη Σύγχρονη Εποχή - Αθ.: Κ. Κοτζιά Καπνισμένος Ουρανός (Σύγχρονη Εποχή).

Συνδρομές εσωτερικού 25 τευχών 3400 δρχ. - Σπουδαστική 25 τευχών 3100 δρχ.

15 τευχών 2000 δρχ. - Σπουδαστική 15 τευχών 1800 δρχ. ' Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων: 4000 δρχ.

Συνδρομές εξωτερικού Ευρώπη 25 τευχών 41 δολ. - Σπουδαστική 25 τευχών 38 δολ. Ευρώπη 15 τευχών 27 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχών 25 δολ. Κύπρος 25 τευχών 36 δολ. - Σπουδαστική 25 τευχών 33 δολ. Κύπρος 15 τευχών 24 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχών 22 δολ. Αμερική - Αυστραλία - Ασία - Αφρική 25 τευχών 46 δολ. - Σπουδαστική 25 τευχών 43 δολ.

15 τευχών 30 δολ. - Σπουδαστική 15 τευχών 28 δολ.

Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών Ευρώπη: 47 δολ. Κύπρος: 42 δολ. Αμερική κ.τ.λ. 52 δολ

Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου - Περιοδικό «Διαβάζω» Ομήρου 34, 106 72 Αθήνα

Το δοκίμιο To δοκίμιο είναι ένα πολυσυζητημένο, ρευστό και αμφιλεγόμενο γραμματειακό είδος. Ό λο και περισσότερο τελευταία τίθενται οι όροι μιας διερευνησης και καταβάλλονται προσπάθειες οριοθέτησής του. Από τότε μάλιστα που ο δοκιμιακός λόγος μπήκε στη σχολική πράξη και έγινε «λόγος παραδειγματικός για μαθητικές εφαρμογές» κάθε σχετική αναφορά είναι επίκαιρη και ενδιαφέρουσα. Το «Διαβάζω», ανταποκρινόμενο σε αίτημα συνεργατών και αναγνωστών του, προγραμμάτισε το αφιέρωμα αυτό που περιλαμβάνει: Μια «απόπειρα οριοθέτησης του δοκιμίου», γραμματολογικό σχεδίασμα για το ελληνικό λογοτεχνικό δοκίμιο και ανθολόγιο κειμένων όπου δοκιμιογράφοι μιλούν για το δοκίμιο. Επίσης παρουσίαση και μετάφραση, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, του Ισπανού ιησουίτη δοκιμιογράφου του 17ου αιώνα Μπαλτάσαρ Γκρασιάν. Στοιχεία για το αγγλικό δοκίμιο και βιβλιογραφία αυτοτελών ελληνικών δοκιμίων. Το αφιέρωμα ολοκληρώνεται με μια συνέντευξη από τον δοκιμιογράφο Γιάννη Δ άλλα. Το αφιέρωμα επιμελήθηκε η Μαρία Στασινοπούλου.

8/αφιερωμα

Θανάσης Νάκας

Το δοκίμιο (απόπειρα οριοθέτησης)* Το να πεις τι είναι ένα δοκίμιο δεν είναι τόσο εύκολο. Ευκολότερο θα ήταν να πεις τι δεν είναι: συγκεκρι­ μένα, δεν είναι οπωσδήποτε μια έκθεση και προπαντός δεν είναι μια πραγματεία.

J. HOFMILLER

I.

Ο Montaigne είναι ταυτόχρονα ο δημιουργός και ο πρώτος θεωρητι­ κός του δοκιμίου. Η. FRIEDRICH

Ορισμένα βασικά γνωρίσματα

7α ιδιαίτερα γνωρίσματα τον δοκιμίου, όπως καθορίστηκαν από τον δημιουργό ή πατέρα του, τον Γάλλο στοχαστή και πρακτικό φιλόσοφο Michel de Montaigne, αλλά και από την κατοπινή εξέλιξη τον είδους, είναι, σε σύγκριση πχ. με την πραγματεία ή τη διατριβή ή τη μελέτη - για ν’ αρχίσουμε με τα περισσότερο συνα­ φή - τα εξής: Ενώ στην πραγματεία η ανάπτυξη του θέματος είναι περισσότερο μεθοδική, αντικειμενική, επι­ στημονική, συστηματική, λογοκρατική, νοησιαρχική, απρόσωπη κάι τυπική, στο δοκίμιο η πραγμάτευση του θέματος είναι περισσότερο αφορι­ στική, υποκειμενική, αισθητικιστική, μη-συστηματική, σκεπτικιστική, συνειρμική και διαισθη­ τική, εμπειριοκρατική, προσωπική και ατομική. Εξάλλου, στην πραγματεία ή τη μελέτη οποιρδήποτε αισθητικό αποτέλεσμα δεν είναι παρά συμπτωματικό, η δε γλώσσα συνήθως λιτή και ακαλ­ λώπιστη, ενώ στο δοκίμιο το αισθητικό αποτέλε­ σμα αποτελεί αυτοσκοπό, η μορφή μετράει όσο και η ουσία, η γλώσσα είναι ‘ποιητική’ και ‘ρη­ τορική’ (χρησιμοποιεί εικόνες και σχήματα) κτλ. Διαφέρουν, βέβαια, εκτός από την έκταση (το δοκίμιο είναι ένα είδος με μικρή, κατά κανόνα, έως μέση έκταση1) και ως προς το κοινό στο οποίο απευθύνονται (της πραγματείας είναι πιο ειδικό, κι αυτός είναι ο λόγος που συστηματικοί φιλόσοφοι ή και επιστήμονες καταφεύγουν συ­ χνά στο δοκίμιο όταν θέλουν να εκλαϊκεύσουν ή να δώσουν μεγάλη δημοσιότητα στις ιδέες τους ή στα πορίσματά τους2). Το δοκίμιο προϋποθέτει

μεγαλύτερη συμμετοχή του αναγνώστη, θέτει σε, κίνηση τόσο τή σκέψη όσο και τη φαντασία του, απευθύνεται τόσο στη νόηση όσο και στο συναι­ σθηματικό του κόσμο, επιζητεί όχι μόνον να τον πληροφορήσει αλλά και να τον συγκινήσει και να τον τέρψει. Το δοκίμιο απευθύνεται όχι μό­ νον στις γνώσεις (τη μόρφωση) αλλά και στην καλαισθησία και το γούστο του αναγνώστη. Αν η πραγματεία ή η μελέτη τον μορφώνει, το δοκί­ μιο τον καλλιεργεί. Συχνά, από τους εχθρούς του δοκιμίου εκφρά­ ζονται αντιρρήσεις ή επιφυλάξεις σχετικά με την αξία αυτού του γραμματειακού είδους, ότι π.χ. το χαρακτηρίζει η επιπολαιότητα, αφού εξετάζει συνήθως μόνον μια πλευρά ή την επιφάνεια και όχι το βάθος των πραγμάτων, ο ερασιτεχνισμός, η ανευθυνότητα, ο υποκειμενισμός, η έλλειψη πρωτοτυπίας και δημιουργικότητας κ.ά.π. Εκεί­ νο όμως που φαίνεται ν’ ανταποκρίνεται πε­ ρισσότερο στα πράγματα και, κατά κάποιο τρό­ πο, να εξηγεί όλες αυτές τις αντιρρήσεις και επι­ φυλάξεις, είναι ο έντονος υποκειμενισμός του δοκιμίου. Στο δοκίμιο αποφασιστικό ρόλο παί­ ζει η προσωπικότητα του συγγραφέα, αυτή είναι

* Δ ιαβ άστη κε ως εισήγηση στο «Συνέδριο για το μ ά θ η ­ μ α της έκθεσης στη Μ .Ε.», (23-25 Νοεμ. '84), k o v ορ­

γάνω σαν μ ’ επιτυχία τα Ε κπα ιδευτήρια Δ ο ύκα . Δ η μ ο ­ σιεύετα ι εδώ μ ε κά πο ιες α λλα γές κα ι προσθήκες.

αφιερωμα/9 που δίνει το κύρος σε ό,τι λέγεται, που προσφέ­ ρει συνήθως το παράδειγμα, αλλά και τη ζωντά­ νια στην έκφραση και το ανεπανάληπτο ύφος. Η πραγματικότητα παρουσιάζεται φιλτραρισμένη μέσα από τις εμπειρίες και τα προσωπικά βιώ­ ματα του συγγραφέα. «Εδώ είναι οι ιδέες μου, με τις οποίες δεν προσπαθώ καθόλου να σας δώ­ σω να γνωρίσετε τα πράγματα αλλά τον εαυτό μου» έλεγε ο Montaigne.3 Η παράσταση του κό­ σμου την οποία μας προσφέρει το δοκίμιο είναι ίσως λιγότερο επιστημονική και περισσότερο καλλιτεχνική (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι και λιγότερο ‘αντικειμενική’· άλλωστε, για την αντικειμενικότητα, το αλάθητο και την αλαζο­ νεία της οργανωμένης επιστήμης τόσο ο Montai­ gne όσο και άλλοι συγγραφείς κατόπιν έχουν εκ­ φραστεί με τσουχτερά λόγια). Ούτε μπορεί κα­ νείς να ισχυριστεί ότι η καλλιτεχνική γνώση εί­ ναι περισσότερο ‘ρηχή’ απ’ οποιαδήποτε επιστη­ μονική γνώση. Εφόσον μάλιστα ο δοκιμιογράφος συνδυάζει μια έντονη και ισχυρή προσωπικότη­ τα με πλούσια πνευματικά χαρίσματα, η πολυμάθεια ή η ‘ειδημοσύνη’ έρχονται σε δεύτερη μοί­ ρα. «Ένας πολύξερος συγγραφέας δεν μπορεί να είναι παντού πολύξερος· αλλ’ ο ταλαντούχος εί­ ναι παντού ταλαντούχος, ακόμη και μέσα στην άγνοιά του» γράφει ο Montaigne. Αυτό μπορεί να θεωρηθεί και μια απάντηση στην κατηγορία του ερασιτεχνισμού.4

II. Άλλα γνωρίσματα. Δυσκολίες στον καθορισμό Αυτά είναι, στη θεωρία, μερικά από τα βασικά γνωρίσματα του δοκιμίου. Στην πράξη, όμως, αντιμετωπίζουμε πολύ συχνά μεγάλες δυσκολίες προκειμένου να κατατάξουμε ένα ορισμένο κεί­ μενο στο είδος του δοκιμίου ή ν’ αποκλείσουμε κάποιο άλλο.5 Έτσι, για να περιοριστώ σε ελά­ χιστα μόνον παραδείγματα,6 θα έλεγε κανείς με βάση τα γενικά γνωρίσματα που εκθέσαμε προη­ γουμένως, ότι υπάρχει μια σαφώς διακεκριμένη τομή ανάμεσα στα κείμενα πχ. του Σεφέρη του Τερζάκη, του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου αφενός, και του Παπανούτσου, ας πούμε, αφετέρου, το­ μή που έχει να κάνει με τη διαφορά στην πνευ­ ματική τους συγκρότηση και ιδιοσυγκρασία, την περισσότερο καλλιτεχνική ή την περισσότερο επιστημονική, αντίστοιχα (οι Άγγλοι μιλούν για informal και formal essay), αλλ’ οπωσδήποτε πα­ ραμένουμε και στις δύο περιπτώσεις στην περιο­ χή του δοκιμίου. Η διάκριση μεταξύ ‘υποκειμε­ νικού’ και ‘αντικειμενικού’ δοκιμίου, που επιχειρείται από μερικούς, είναι τουλάχιστον ολισθη­ ρή (συγκρίνεται ως προς την αντικειμενικότητα ένα δοκίμιο όχι μόνον με μια επιστημονική δια^ τριβή αλλά και με το κείμενο ενός δημοσιόγρα-

Μισέλ ντε Μονταίνι

φικού ρεπορτάζ) και αναμφισβήττητα έρχεται σε αντίφαση με τον διακηρυγμένο έντονο υποκειμε­ νισμό και, εν πάση περιπτώσει, το μεικτό χαρα­ κτήρα του δοκιμίου. Είπαν επίσης ότι το δοκίμιο είναι κυρίως εί­ δος ‘διδακτικό’. Εάν με το ‘διδακτικός’ εννοούμε ‘πληροφοριακός’ ή ‘ενημερωτικός’ (ή, έστω, ‘σχολιαστικός’, με φανερή ή όχι την πρόθεση του συγγραφέα να περάσει στον αναγνώστη κάποιες προσωπικές απόψεις και να τον πείσει), έχει κα­ λώς, γιατί, διαφορετικά, ο οποιοσδήποτε διδακτισμός (όπως και κάθε σχολαστικισμός, με όλες τις σημασίες του όρου) όχι μόνον έλειπε από τις προθέσεις του δημιουργού του δοκιμίου («Δεν διδάσκω καθόλου, διηγούμαι» έλεγε ο Montai­ gne) αλλά και σαφώς επικρίνεται. Και οπωσδή­ ποτε, οι κάποιες σχέσεις ως προς το περιεχόμενο δεν πρέπει να μας παρασύρουν να εξομοιώνουμε ένα δοκίμιο πχ. του Montaigne, ή και του Σεφέ­ ρη και του Παπανούτσου, με μια διδασκαλία ή διδαχή, όπως λέγεται, πχ. του Ροδινού, του Μηνιάτη ή του Κοσμά του Αιτωλού, γιατί αυτή η σωφρονιστική πρόθεση αλλά και η "προσπάθεια του εύκολου ή του άμεσου επηρεασμού του αναγνώστη/ακροατή που αποτελεί διακριτικό γνώρι­ σμα της εκκλησιαστικής (όπως και της πολιτικής και όποιας άλλης) ρητορικής δεν πιστοποιείται από την ιστορία του δοκιμίου.7 Ό χ ι μόνον ο διδακτισμός αλλά και ο δογματι­ σμός φαίνεται ότι δεν ταιριάζει στο δοκίμιο,8

10/αφιερωμα παρόλο που από την ιστορία του δεν λείπουν ίσως κάποια μεμονωμένα παραδείγματα (είναι και πάλι θέμα ιδιοσυγκρασίας του δοκιμιογρά­ φου). Κατεξοχήν σκεπτικιστής φιλόσοφος ο Montaigne, επέλεξε ως τίτλο του έργου του όχι τον όρο εμπειρίες (experiences) αλλά τον όρο δο­ κίμια, δοκιμές (essais),9 με τον οποίο εξυπακούεται ότι τίποτε ακόμη δεν είναι τετελεσμένο, αλλ’ όλα βρίσκονται ‘εν εξελίξει’, πράγμα που απο­ κλείει κάθε δογματισμό και επιτρέπει αλλαγή στις κατευθύνσεις και στις απόψεις μας. «Αν η ■ψυχή μου μπορούσε να στεριώσει το πόδι της κάπου, δε θα έκανα δοκιμές, αλλά θα διατύπω-, να συμπεράσματα· όμως εξακολουθεί να μαθη­ τεύει και να δοκιμάζει τον εαυτό της» γράφει. Πολύ σωστά είπαν ότι στον τίτλο του έργου του προσέδιδε και την έννοια μιας ορισμένης μεθό­ δου. Επομένως, όχι οριστικά συμπεράσματα αλ­ λά ‘προβληματισμοί’, ‘απόψεις’, ‘στοχασμοί’, ‘ερωτήματα’ και ‘ζητήματα’, ‘θέσεις’ και ‘στά­ σεις’, που όχι μόνον δεν εξαντλούν το θέμα αλλά και ενδέχεται αργότερα να μεταβληθούν, αποτε­ λούν συνήθως την ύλη του δοκιμίου. (Ο τίτλος ‘δοκίμια’, ‘δοκιμές’, ‘απόπειρες’ είναι περισσότε­ ρο μετριόφρων, ακόμη και όταν ο συγγραφέας πιστεύει κατά βάθος ότι τα πορίσματά του είναι οριστικά).10 Ένα άλλο γνώρισμα, που μολονότι ανήκει στα γενεαλογικά στοιχεία του δοκιμίου (τα Essais του Montaigne είχαν πίσω τους μια μεγάλη σε όγκο ερανιστική φιλολογία που, μεταξύ άλλων, σκοπό είχε να εκλαϊκεύσει προς όφελος των αν­ θρώπων της Αναγέννησης την αρχαία ελληνική και λατινική γραμματεία), εντούτοις, αυτή η εκλαΐκευση δεν πρέπει να υπερεκτιμάται, γιατί η διαφορά του Montaigne από τους προκατόχους του ήταν ότι το πρόπλασμα που παρέλαβε το με­ τέβαλε, χάρη σ’ ένα πολύ έντονο προσωπικό στοιχείο και σε μια ζωντανή και παραστατική -σχεδόν ποιητική- έκφραση, σε'μια φόρμα λογο­ τεχνική.. ^ __ Ομως και η άλλη άποψη είναι σωστή, ότι τα πρότυπα του Montaigne ήταν περισσότερο αρ­ χαία. ο Πλούταρχος πχ., και ειδικότερα τα Ηθι­ κά του. και ο Σενέκας, ιδιαίτερα των Epistulae Morales -είναι άλλωστε οι συγγραφείς που μνη­ μονεύονται συχνότερα στο βιβλίο του. Η αλή­ θεια είναι ότι το δοκίμιο, ένα είδος νόθο από τη γέννησή του και ‘υβρίδιο’, κάτι μεταξύ επιστή­ μης ή φιλοσοφίας και λογοτεχνίας, όπως και με­ ταξύ πρωτογενούς και δευτερογενούς πνευματι­ κής παραγωγής (κριτικής), εμφανιζόταν από την αρχή της ιστορίας του με πολύ δυσκολοδιάκριτα χαρακτηριστικά («λεπτοχάρακτα και δυσκολοξεχώριστα, επομένως ευκολοπάτητα κι ευκολοσύγχυστα [ ] σύνορα», που θα έλεγε κι ο Παλαμάς). Τελικά, όπως διαμορφώθηκε, είναι ίσως ευκολό­ τερο να λες «τι όεν είναι» παρά «τι είναι» ένα

δοκίμιο. Έτσι, μολονότι πχ. ο Σεφέρης λέει κά­ που στις Δοκιμές του ότι γράφει για τον Έλιοτ «με τρόπο αυτοβιογραφικό» ή ο Montaigne αποκαλεί κάπου τα δοκίμιά του «απομνημονεύμα­ τα», εύκολα καταλαβαίνει ο καθένας γιατί, παρά το άφθονο προσωπικό και υποκειμενικό στοι­ χείο, ένα δοκίμιο δεν είναι αυτοβιογραφία}1 Την εξήγηση μας τη δίνει πάλι ο Montaigne, ο οποίος σε άλλο σημείο παρατηρεί: «Δεν κατα­ γράφω τη ζωή μου παίρνοντας υπόψη μου τις πράξεις μου: η τύχη θέλησε να είναι ασήμαντες· καταγράφω περισσότερο τις ιδέες μου [η υπο­ γράμμιση δική μου, Θ.Ν.]». Τα Δοκίμιά του (Es­ sais) δηλαδή δεν είναι ένας κατάλογος των κυριότερων πράξεων της ζωής του- είναι μάλλον ένα ημερολόγιο της εσωτερικής πνευματικής του ανέλιξης, ένας κατάλογος των σκέψεων και των απόψεών του (πβ. και: «je peins principalement mes cogitations...», που σημειώνει αλλού). (Δεν είναι, επομένως, περίεργο που και ο δικός μας ο Θεοτοκάς, συγκεντρώνοντας σε τόμο τα δοκίμιά του μιας εικοσιπεντατετίας, με χρονολογική μά­ λιστα σειρά «που επιτρέπει να παρακολουθήσει κανείς την πνευματική εξέλιξη του συγγραφέα», τον τιτλοφορεί: Πνευματική πορεία και προσθέ­ τει ότι, από την άποψη αυτή, το βιβλίο είναι «ένα ημερολόγιο που διηγείται την ιστορία ενός πνεύματος ‘εν κινήσει’»· άλλοι πάλι μιλούν για «πορεία μιας συνείδησης ανάμεσα στα πρόσωπα και στα περιστατικά του καιρού της» ή για «ιστορία ψυχής» κ.τ.ο.12). Ενώ όμως ως προς αυτή την καταγραφή μιας άμεσης και αυθόρμη­ της σκέψης το δοκίμιο, όπως το εννοεί ο Montai­ gne, παρουσιάζει ομοιότητες με το τυπικό είδος του journal (ή diary), εντούτοις διαφέρει ως προς το ότι, σ’ αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στο ημερολόγιο, στο δοκίμο οι διάφορες σκέψεις ή ιδέες έχουν ένα κοινό σημείο αναφοράς, κάτι σαν ένα κεντρικό θέμα, σε σχέση με το οποίο υφίστανται μιαν ορισμένη, χαλαρή έστω, διάρθρωση. Εξάλλου, τα κεφάλαια των Essais δεν αποτελούν χρονικές ενότητες όπως οι εγγρα­ φές σ’ ένα ημερολόγιο (από μέρα σε μέρα, de jour en jour), αλλά θεματικές ενότητες, στις οποίες ο συγγραφέας μπορεί να επανέρχεται κα­ τά περιόδους. Αντιθέτως, ο ημερολογιογράφος κάθεται στο τέλος της μέρας και σημειώνει στο χαρτί τις εμπειρίες του ή τις σκέψεις που έκανε κατά τη διάρκεια αυτής της μέρας. Ο χρόνος του είναι ένα παρελθόν, ένα άμεσο έστω παρελθόν, το οποίο προσπαθεί ν’ αναπλάσει με τη μνήμη του. Ενώ το δοκίμιο είναι απ’ αυτή την άποψη α-χρονικό, δεν συνδέεται δηλαδή μ’ ορισμένο χρόνο, ή ίσως ο χρόνος του ταυτίζεται μ’ ένα διαρκές παρόν, και οι συνθήκες συγγραφής του δοκιμιογράφου μοιάζουν περισσότερο με τις συνθήκες συγγραφής του επιστήμονα, είτε αυτό που γράφει το δίνει ‘εκ περιουσίας’ είτε συμβου-

αφιερωμα/11 λευόμενος τα βιβλία του. (Είναι πάντως χαρα­ κτηριστικό το πόσο στη συνείδηση των νεοελλή­ νων κριτικών και δοκιμιογράφων είναι αλληλένδετη η έννοια της δοκιμογραφίας και της ημερολογιογραφίας, δεδομένου ότι και στην προσωπι­ κή ζωή πολλών συγγραφέων το δοκίμιο συνδυά­ ζεται με το ημερολόγιο· ενδεικτικά αναφέρω την περίπτωση του Κλ. Παράσχου και του Γ. Σεφέρη.13 Στην περίπτωση του πατέρα του δοκιμίου, τα Essais τα αντικατέστησε ένα Journal de voya­ ge τη μία και μοναδική φορά που ο Montaigne απομακρύνθηκε για πολύ καιρό από τον πύργο του!) Κοινά στοιχεία αναγνωρίζουν επίσης ανάμεσα σ’ ένα δοκίμιο και σε μια επιστολή. Ο ίδιος ο δημιουργός του δοκιμίου δήλωσε κάποτε πως, αν ζούσε ο επιστήθιος φίλος του, ο Λα-Μποεσί, τον καιρό που άρχισε να συνθέτει τα Essais, θα είχε δώσει στα γραφτά του τη μορφή επιστολής. Πάντως, όπως τελικά το διαμόρφωσε, το δοκίμιο διατηρεί πολύ το ύφος της συνομιλίας μ’ ένα φί­ λο, της καθημερινής κουβέντας πάνω σε διάφο­ ρα θέματα ανάμεσα στο συγγραφέα και τον ανα­ γνώστη -όπως περίπου ανάμεσα στο συντάκτη και τον αποδέκτη μιας επιστολής. (Συσχετίζουν, άλλωστε, συχνά το δοκίμιο με τη λεγάμενη ‘ανοι­ χτή επιστολή’). Εξάλλου, ώς ένα σημείο, έχουμε και από τις δύο πλευρές το ίδιο πράγμα: την ελεύθερη περιπλάνηση απ’ το ένα θέμα στο άλλο, τη συνύφανση του αντικειμενικού -τριτοπρόσωπου- λόγου με τον υποκειμενικό -σε πρώτο πρό­

m

—

σωπο- λόγο, την εναλλαγή ανάμεσα σε μια σοβα­ ρή και σε μια παιχνιδιάρικη και φαντασιώδη θεώρηση των πραγμάτων, την αυτοαντίφαση, την ελευθερία του αυτοσχεδιασμού κ.ά., μαζί βέ­ βαια, με μια σκιαγράφηση (μέσα από βιώματα, εμπειρίες κτλ.) της ίδιας της προσωπικότητας του συγγραφέα, καθώς η ατομική συνείδηση, κα­ ταπιεσμένη μέσα στα άλλα λογοτεχνικά είδη, μπορεί, και ιδιαίτερα στην επιστολή, να εκδηλω­ θεί με μεγαλύτερη ελευθερία. Όμως, ενώ η επι­ στολή (και ειδικότερα η λεγάμενη ‘λογοτεχνική’ επιστολή, όπως του Σενέκα,του Κικέρωνα, αλλά και του Πετράρχη και άλλων συγχρόνων του Montaigne) μπορεί να θίγει όλα τα πιθανά θέμα­ τα, πολιτικά, φιλοσοφικά και ηθικά, επιστημονι­ κά, καλλιτεχνικά κλπ., και μάλιστα το ένα πίσω από το άλλο, χωρίς οποιαδήποτε τάξη, όπου μό­ νον η ενότητα του συγγραφέα προσφέρει κάποια συνάφεια, αντιθέτως το δοκίμιο έχει συνήθως ένα θεματικό κέντρο και μια ορισμένη δομή, αποτελεί δηλαδή, σ’ αντίθεση με την ‘ανοιχτή φόρμα’ της επιστολής, μια ‘κλειστή φόρμα’. Τέ­ λος, συγγένειες και κοινά γνωρίσματα αναγνωρί­ ζουν επίσης ανάμεσα στο δοκίμιο και στο γραμ­ ματειακό είδος του διαλόγου, αν και ο Montai­ gne συνειδητά εγκαταλείπει την ώς ένα σημείο πλαστή κατανομή της συζήτησης ανάμεσα σε διάφορα πρόσωπα (την οποία γνωρίζουμε από τους διαλόγους του Πλάτωνα, για παράδειγμα) για να προβάλει το διάλογο του πνεύματος με τον εαυτό του, ένα στοιχείο που ώς εκείνη την

...

( f t

0 ft

J Η ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΑ ΤΩΝ Η ΜΟΝΗ ΚΛΗΡΟΝΟΑΙΙΑ Η ΣΑΡΚΟΦΑΓΟΣ ΓΙΑ ΕΝΑ ΦΙΛΟΤΙΜΟ 1Ό ΑΥΓΟ ΤΗΣ ΚΟΤΑΣ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ Διηγήματα (5η έκδοσηι) Πειζογραφήματα (6η έκδοοη) Πε:ζογραφήματα (9η έκδοση)(Είκιν.: Άλέξη Κυριτσόπουλου) 2η έκδοση

*

0 i

φψ έφηβων χαί μη

’ ζζζ

ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΠΑΛΑΤΙΝΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΕΦΗΒΟΝ ΚΑΙ ΜΗ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΘΡΗΝΟΣ ΤΟ ΔΙΚΟ ΜΑΣ ΑΙΜΑ :ΕΤΡΑΤΟΝΟΣ ΜΟΥΣΑ ΠΑΙΔΙΚΗ Διάφορα κείμενα Πεζονραφήματα (5η έκδοση) Πεζογραφήματα («η έκδοιοη) 10ΙΓΕΝΕΙΑ Η ΕΝ ΤΑΥΡΙ)ις Είσογωγή, μετάφραση, οχ Μετάφραση ΠΠΡΓΟΣ ΙΟANNOY ΓΙΟΡΙΓΟΥ IQANN0Y (2η έκδΌση) (Σχέδια Βασίλη Βαοιλί:ιάδη) \\ τ Γε ω ο νίο υ I εννο (βίου 6 - Τ η λ . 36.1 5.783

- 36.17.826_

12/αψιερωμα εποχή εμφανιζόταν πάντοτε συγκεκαλυμμένο. (Αξίζει να επισημανθεί τό γεγονός ότι η νεοελ­ ληνική δοκιμιογραφία δίνει ιδιαίτερη έμφαση σ’ αυτό το στοιχείο της συνομιλίας του συγγραφέα με τον αναγνώστη του, που το δοκίμιο δανείζε­ ται απ’ την επιστολή, αλλά επίσης και στο διαλογικό στοιχείο, είτε πρόκειται για τον ^υποθετι­ κό, έστω- διάλογο συγγραφέα-αναγνώστη είτε για το διάλογο του δοκιμιογράφου με τον εαυτό του- ί με μάλιστα και την περίπτωση βιβλίου με δοκίμια που χρησιμοποιεί ως υπότιτλο το «διάλογος με τους πολλούς και με τους λί­ γους»14). Αυτή, τελικά, η διάθεση για επικοινωνία του δοκιμιογράφου με τους ανθρώπους που τον πε­ ριβάλλουν και που ενδέχεται να τον διαβάσουν, μας βοηθάει να καταλάβουμε τον περισσότερο κοινωνικό χαρακτήρα του δοκιμίου, σε σύγκριση τουλάχιστον με τα άλλα παρεμφερή είδη, όπως είναι η μελέτη, η πραγματεία, η διατριβή κλπ. (Και δεν είναι πάλι περίεργο ότι ένα από τα οφέλη που ο Montaigne περίμενε να του αποφέρει η δημοσίευση των Essais ήταν και η πιθανό­ τητα να υπάρξει κάποιος ή κάποιοι που θ’ αποζητούσαν να γνωρίσουν από κοντά το συγγρα­ φέα, επειδή θα είχαν διαβάσει το βιβλίο του, ή, ακόμη, η πιθανότητα ν’ αποκτήσει έναν νέο καλό φίλο, που θα εκάλυπτε το δυσαναπλήρωτο κενό που άφησε πίσω του ο Λα-Μποεσί).

III.

Θεματική, δομή, γλώσσα

Όσον αφορά, τώρα, τη θεματική του δοκιμίου, είναι, ως γνωστόν ευρύτατη· μπορεί δηλαδή ένα δοκίμιο ν’ αναφέρεται σε ζητήματα φιλοσοφίας, ηθικής, ιστορίας, πολιτικής, κοινωνιολογίας, αι­ σθητικής, φιλολογίας και λογοτεχνίας, γλώσσας, εκπαίδευσης, καθώς και σε ζητήματα γενικότε­ ρου ενδιαφέροντος από το χώρο των θετικών επιστημών, της φυσικής, της ιατρικής, της βιο­ λογίας, της αστρονομίας κλπ. (Στο χώρο της φι­ λολογικής κριτικής και της αισθητικής, ή και της φιλοσοφίας ακόμη, σ’ αντίθεση με τις θετικές επιστήμες, το δοκίμιο είναι ίσως η κύρια μορφή σύνθεσης). Δεν είναι το σοβαρό ή ελαφρό θέμα (και τα δύο είναι πιθανά) που δίνει υπόσταση σ’ ένα δοκίμιο, αλλ’ ο τρόπος της πραγμάτευσής του. Ένα άλλο βασικό χαρακτηριστικό είναι ότι το δοκίμιο περιέχει πολύ συχνά το στοιχείο της κριτικής -με την ευρεία έννοια του όρου. Ο προ­ βληματισμός του δοκιμιογράφου δεν μπορεί, βέ­ βαια, να είναι άσχετος με την εποχή και την κοι­ νωνία στην οποία ζει- όμως την αφορμή του προβληματισμού του δεν είναι απαραίτητο να τη δίνει κάποιο σύγχρονό του γεγονός. Συχνά, δεν είναι καν ‘γεγονός’ ή περιστατικό απ’ αυτά που συμβαίνουν έξω και γύρω μας, αλλά κάποιο ‘εσωτερικό συμβάν’, κάποια σκέψη ή ιδέα που

του έδωσε η ανάγνωση των βιβλίων, κλπ. Εξάλ­ λου, η αναφορά σε εξωτερικά συμβαίνοντα ή σε ζητήματα ‘καυτά’, που βρίσκονται, όπως λέμε, στο κέντρο της επικαιρότητας, γίνεται και με κείμενα που δεν θα τα χαρακτηρίζαμε (και συνή­ θως δεν τα χαρακτηρίζουμε) δοκίμια· πβ. πχ. τη σύγχρονη αρθρογραφία των εφημερίδων για τα ναρκωτικά και τη μόλυνση του περιβάλλοντος. Γι’ αυτό, τη διάκριση δοκιμίου και άρθρου15 δεν τη θεωρώ άστοχη, όπως δε θα θεωρούσα άστοχη και τη διάκριση, με βάση κυρίως το στοιχείο της επικαιρικότητας, μεταξύ δοκιμίου και χρονογρα­ φήματος16 ή δοκιμίου και επιφυλλίδας17 κλπ. Στο χώρο της κριτικής του βιβλίου είναι πλέον αδύνατον, ύστερα από τις καίριες παρατηρήσεις του Σπανδωνίδη,18 να μην κάνει κανείς το δια­ χωρισμό μεταξύ σημειωματογραφίας και δοκι­ μιογραφίας. (Επιμένω στο διαχωρισμό των ει­ δών μόνον τόσο όσο τον έχει καθιερώσει η πρά­ ξη, και όχι επειδή τα όρια ανάμεσά τους είναι πάντοτε απολύτως ξεκαθαρισμένα.19 Τελευταία μάλιστα διατυπώνεται η άποψη ότι τα πράγματα στη λογοτεχνία τείνουν προς μιαν ανασύνθεση των ειδών29). Η δουλειά πάντως της δοκιμιογραφίας, απ’ όπου και αν αντλεί το θέμα της, είτε από το χώ­ ρο της φιλολογίας και της λογοτεχνίας είτε από το χώρο της ιστορίας και της πολιτικής κλπ., δεν είναι να στέκεται στο επικαιρικό και το προσω­ ρινό, αλλά ν’ ανάγεται στο μόνιμο και το ριζικό, να μπορεί να προχωρεί από τη λεπτομέρεια στη γενική θεώρηση και την ‘εποπτεία’. Ο χώρος στον οποίο κινείται η δοκιμιογραφία είναι ο χώ­ ρος των ιδεών το δοκίμιο τροφοδοτείται με ιδέες και αναπτύσσεται, οικοδομείται πάνω σε ιδέες (γι’ αυτό και το λεγόμενο -καταχρηστικά‘δοκίμιο ιδεών’, θεωρήθηκε το κατεξοχήν δοκί­ μιο). Αν η ποίηση δεν γίνεται με ιδέες, αλλά με λέξεις, για να θυμηθούμε τον Μαλαρμέ, το δοκί­ μιο γίνεται και με ιδέες και με λέξεις. Όμως για όλα αυτά ο δοκιμιογράφος πρέπει να ξεκινά με γερά πνευματικά εφόδια, με μια διανοητική και αισθητική καλλιέργεια όχι τυχαία, αλλά και με γνώση εντελή της γλώσσας και του εκφραστικού οργάνου που χρησιμποιεί. Σημασία έχει η μόρ­ φωσή του να μην είναι απλώς βιβλιακή, αλλά να συνδυάζεται και με μια ‘βίωση’ και με μια ‘πείρα ζωής’, που δίνουν κύρος στα λεγάμενα, έστω και αν πολλές φορές δεν ξεπερνούν τον κύκλο της ατομικής εμπειρίας. Ανάλογα επίσης με τη φύση του θέματος, χρειάζεται, εκτός από τη δύναμη του στοχασμού, και ικανότητα φαντασίας, κα­ θώς και μια διαίσθηση και ίσως ακόμη και μια ορισμένη θερμότητα και συγκίνηση, για να μπο­ ρέσει κάποτε να συλλάβει τη βαθύτερη ουσία ενός συγκεκριμένου προβλήματος. Φυσικά, θα ελεγχθεί ο δοκιμιογράφος για τον ‘γνωσιολογικό του οπλισμό’ και την επιστημονική ακρίβεια των

αφιερωμα/13 πληροφοριών, ή ακόμη και για την ιδεολογική του συνέπεια μ’ αυτό ή εκείνο το συγκεκριμένο δόγμα. Θα κριθεί ίσως και για το βαθμό στον οποίο η ατομική του συνείδηση μπόρεσε να συν­ ταυτιστεί με τη συλλογική συνείδηση στην εποχή του και να γίνει σύμβουλος και οδηγός της. Παρ’ όλα αυτά, δεν είναι η επαγγελματική επάρκεια σ’ αυτόν ή εκείνον τον τομέα έρευνας που ξεχω­ ρίζει τον άξιο δοκιμιογράφο, γιατί του αρκεί συ­ νήθως ο ρόλος του ‘μέσου διανοοούμενου’, αρκεί να είναι ικανός για κάποιες συνολικές απόψεις και για κάποιες πρωτότυπες συλλήψεις και ιδέες. Στο βαθμό μάλιστα που το δοκίμιο αποτε­ λεί μιαν ατομική ιδεολογική κατάθεση ή και εξο­ μολόγηση και απολογία και γίνεται έτσι ‘έκφρα­ ση προσώπου’, ένας δοκιμιογράφος μπορεί κά­ ποτε να ενδιαφέρει περισσότερο γι’ αυτόν τον ίδιον, για ένα προσωπικό ύφος και μιαν ορισμέ­ νη ‘στάση’ απέναντι στα πράγματα, και λιγότερο για τη λογική δύναμη των ιδεών του. Λέγεται -και είναι ώς ένα σημείο η αλήθειαότι η δομή ή η οικονομία, η σειρά δηλαδή ή η τά­ ξη της πραγμάτευσης σ’ ένα δοκίμιο είναι πολύ .πιο ευδιάκριτη και περισσότερο λογικά διαρθρωμένη απ’ ό,τι πχ. σ’ ένα ποίημα. Πάν­ τως, η δικαιολογημένη απαίτηση να έχουν τα γραφτά μας μιαν ορισμένη λογική σειρά ανάπτυ­ ξης (να έχουν, μ’ άλλα λόγια, έναν πρόλογο, ένα κύριο θέμα κι έναν επίλογο, σύμφωνα και με τις συνταγές της παλιάς ρητορικής) δεν πρέπει να συνδέεται στενά -όπως γίνεται συνήθως- με τη δομή του δοκιμίου, γιατί, πρώτον, ελάχιστα δο­ κίμια ακολουθούν αυτή την τριμερή μορφή ανά­ πτυξης και, δεύτερον, η αλληλουχία, η βαθύτερη αλληλουχία μεταξύ των νοημάτων, δεν είναι πάντοτε λογικής τάξεως, μπορεί να είναι και συ­ νειρμική, ενώ ως προς την ενότητα ενδέχεται ένα δοκίμιο να έχει περισσότερα από ένα θεματικά κέντρα ή να διασπάται η συνοχή του με επανει­ λημμένες παρεκβάσεις (κάτι που δεν συνηθίζεται και δεν επιτρέπεται σε μιαν επιστημονική ή άλλη πραγματεία). Φυσικά, δεν μιλώ για τους τίτλους των δοκιμίων, που μπορούν είτε να σηματοδο­ τούν με ακρίβεια το θέμα είτε να το υπαινίσσον­ ται απλώς ή και συνειδητά να το συγκαλύ­ πτουν.21 Εξάλλου, το δοκίμιο, σ’ αντίθεση με την επιστημονική πραγματεία, ακολουθεί πολύ λιγό­ τερο ή πολύ χαλαρότερα αυτά που στη γλώσσα της Λογικής ονομάζονται ‘μέθοδοι της συστημα­ τικής έκθεσης’, όπως είναι ο ορισμός, η διαίρεση και η ταξινομία, η απόδειξη κτλ. Οι αφορισμοί τους οποίους συνήθως συναντούμε σε δοκίμια δύσκολα θα μπορούσαν να λογιστούν ως ορισμοί σύμφωνα με τις απαιτήσεις της Λογικής (ορισμέ­ να πρόχειρα παραδείγματα από ένα δοκίμιο του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου με τίτλο «Το νόημα του σπιτιού»: «Άλλοι καιροί, άλλα σπίτια. Και ‘άλ­ λα σπίτια’ σημαίνει ‘άλλοι άνθρωποι’» ή «Οι αυ­

ριανοί άνθρωποι δεν θα έχουν περίπου παιδική ηλικία. Γιατί παιδική ηλικία σημαίνει σπίτι» κ.τ.ό.). Πολλές φορές, επίσης, αντί για επιχειρή­ ματα ή αποδείξεις έχουμε παραδείγματα, μικρές αφηγήσεις ή και ανέκδοτα κ.τ.ό. Συχνά, εξάλ­ λου, σ’ ένα δοκίμιο αφθονούν (αποτελούν μάλ­ λον συστατικό του στοιχείο) τα ξένα παραθέμα­ τα (ή «τσιτάτα»), τα οποία χρησιμεύουν είτε για να τεκμηριώσουν ή απλώς να εικονογραφήσουν τα λεγάμενα του συγγραφέα είτε και ως παρα­ δείγματα. Σ’ ορισμένες περιπτώσεις, μια ξένη ‘γνώμη’ ή απόφθεγμα δίνει την αφορμή συγγρα­ φής ενός δοκιμίου, ενώ η ανάπτυξή του δεν είναι παρά ο σχολιασμός της. Βέβαια, θα πρέπει να προσέξει κανείς ότι καί η γλώσσα του δοκιμίου -σ ’ αντίθεση με τη γλώσ­ σα της ποίησης ή της αφηγηματικής πεζογρα­ φίας- υπακούει σε εντολές μιας λογιότερης

γραμματικής, της γραμματικής που διέπει γενικά τον επιστημονικό ή στοχαστικό λόγο. Πράγματι, εύκολα μπορεί κανείς να επισημάνει διάφορες τεχνικές ομαλής ή φυσικής μετάβασης και συνο­ χής (πχ. τη χρήση συνεκτικών μορίων και εκφράσεωνί επομένως’, ‘συνεπώς’, ‘εξάλλου’, ‘απεναν­ τίας’, ‘αρχικά’, ‘τελικά’, κτλ. ή φράσεις-γέφυρες όπως: «ας αντιστρέφουμε τώρα την εικόνα, για να φανεί μια άλλη πτυχή του προβλήματος» ή «με την παρατήρηση αυτή το ζήτημά μας παίρνει άλλη τροπή» κ.τ.ό.22)· ακόμη, μπορεί νά ξεχωρί­ σει άλλα εκφραστικά μέσα, που χαρακτηρίζουν έναν περισσότερο επιστημονικό ή περισσότερο διανοούμενο λόγο, πχ. μόρια και εκφράσεις που φανερώνουν μιαν ορισμένη ‘στάση’ του συγγρα­ φέα ή ομιλητή απέναντι σ’ αυτό που λέει, είτε σχετικά με το ποσοστό αλήθειας των λεγομένων (‘πιθανώς’, ‘ενδεχομένως’, ‘βεβαίως’, ‘σίγουρα’) είτε άλλη (‘δυστυχώς’, ‘ευτυχώς’, ‘περιέργως’ κτλ.)· εκφράσεις επίσης που φανερώνουν την

14/αψιερωμα λευταία τα χαρακτηρίζει, βέβαια, η αποσπασμα­ τικότητα. Σύνθετη δομή των προτάσεων και επιγραμματικότητα δεν αποκλείουν όμως, πάντοτε, και κάποια προφορικότητα στην έκφραση μαζί με κάποιαν οικειότητα στο ύφος (χαρακτηριστι­ κά που, όπως είδαμε, διατηρεί από κοινού το δοκίμιο με την επιστολή, το διάλογο και το ημε­ ρολόγιο).

IV.

οπτική γωνία απ’ την οποία θεωρεί τα λεγάμενα (πχ. ‘αποψιακά’ επιρρηματικά του τύπου: ‘νομι­ κά’ και 'κοινωνικά' ελεύθεροι. ανήκουμε στην Ευρώπη ‘γεωγραφικά’, οικονομικά’, πολιτικά’, κτλ.) ή άλλα που δείχνουν την πρόθεση του συγγραφέα/δοκιμιογράφου ν' αναδιατυπωθεί (‘μεταγλωσσικά’ επιρρηματικά: ‘μ’ άλλα λόγια’, ‘με μια λέξη’, ‘κοντολογίς’, ‘αναλυτικά’, ‘γενικά’, ‘συγκεκριμένα’ κτλ.) (Ας σημειωθεί ότι η παρου­ σία ή η απουσία τέτοιων εκφραστικών μέσων έχει την ικανότητα να κατατάσσει ειδολογικά ένα κείμενο -πχ. δεν τα βρίσκουμε στην ποίηση ή στα παραμύθια-, ενώ η μεγαλύτερη ή μικρότερη συχνότητά τους μπορεί να στοιχειοθετεί, μεταξύ άλλων, τη διαφορά ανάμεσα στην ‘κατ’ έθος’ επιστημονική, λογοκρατική διατύπωση ας πούμε του Παπανούτσου, από τη μια μεριά, και την ‘κατ’ έθος’ λογοτεχνική διατύπωση ας πούμε του Θεοτοκά, του Τερζάκη και του Σεφέρη, από την άλλη, στους οποίους -και μέσα ακόμη στα δοκί­ μιά τους- αφθονούν οι εικονικές και μεταφορι­ κές εκφράσεις23). Ως προς τη σύνταξη, έχει κα­ νείς να προσέξει την περισσότερο σύνθετη δομή των προτάσεων σ’ ένα δοκίμιο (κάτι που, ως γνωστόν, επιτυγχάνεται με τη μεγαλύτερη χρήση του υποτακτικού σε αντίθεση με τον παρατακτι­ κό λόγο), ενώ, από την άλλη μεριά, ο μέσος ανα­ γνώστης οφείλει να εξοικειωθεί και με το σε με­ γάλη έκταση αφηρημένο λεξιλόγιο του δοκιμίου. Προϊόν συνήθως ώριμου στοχασμού και κατα­ στάλαγμα πολλής σκέψης,24 το δοκίμιο χαρακτη­ ρίζεται πολλές φορές από μιαν επιγραμματική και αποφθεγματική διατύπωση. Στα γνωρίσματα του ύφους της δοκιμιογραφίας θα πρέπει να προσγραφεί και η συχνότητα κάποιων γνωμολογικών ή αποφθεγματικών ρήσεων (στον Montai­ gne, για παράδειγμα, καταμετρήθηκαν 781(!) τέ­ τοια αποφθέγματα). Εδώ, εξάλλου, στηρίζεται και η συσχέτιση του δοκιμίου με το λογοτεχνικό είδος της σκέψης ή του αφορισμον (με τη γερμα­ νική σημασία του όρου), μολονότι αυτά τα τε­

Επιλογικό

Σχετικά με τη γενικότερη παιδευτική αξία του δοκιμίου διατυπώθηκε τελευταία -σε χώρες της Ευρώπης και στην Ελλάδα- η άποψη ότι η συ­ στηματική διδασκαλία του μπορεί να βοηθήσει τη διδασκαλία του μαθήματος της έκθεσης (ιδεών) στις ανώτερες τάξεις της Μέσης Εκπαί­ δευσης. Από τις γνώμες που εκφράστηκαν στον τόπο μας απομονώνω δύο, τις οποίες θα προσυ­ πέγραφα ανεπιφύλακτα, εάν δεν συνέβαλλαν, κατά τη γνώμη μου, σε κάποιαν υποτίμηση του δοκιμίου ως λογοτεχνικού είδους: Σύμφωνα με την πρώτη, πρέπει «να ληφθεί υπόψη ότι δεν έχουμε να κάνουμε με ένα λογοτεχνικό κείμενο, αλλά με ένα κείμενο που προβάλλει άμεσα ιδέες».25 Σύμφωνα με τη δεύτερη, «είναι ανάγκη να εξηγήσουμε στο μαθητή ότι [ ] τους εκφρα­ στικούς τρόπους του ‘είδους’ [δηλαδή τις εικόνες και τους μεταφορισμούς της ποίησης ή τους δια­ λόγους και τη δημιουργία ατμόσφαιρας της πε­ ζογραφίας] δεν πρέπει να τους μεταφέρει αλόγι­ στα στο δικό του κείμενο, για τον απλό λόγο ότι δεν καλείται να γράψει ούτε ποίηση ούτε αφηγη­ ματική πεζογραφία, αλλά δοκίμιο», δεδομένου ότι ο «σκοπός μας δεν είναι να παραγάγουμε λο­ γοτέχνες».26 Το ερώτημα όμως που ανακύπτει αμέσως είναι: άραγε ο σκοπός είναι να παραγά­ γουμε δοκιμιογράφους; Το δοκίμιο είναι δύσκο­ λο είδος (κατά μία άποψη, «το δυσκολότερο εί­ δος του λόγου») και απαιτεί μια ψυχοδιανοητική ωριμότητα τέτοια που δεν προσφέρεται συνήθως για ν’ αρχίσει κανείς τη λογοτεχνική του καριέρα. Επομένως, οι μαθητές μας δεν καλούνται να γράψουν δοκίμιο, καλούνται να γράψουν έκθεση και, για καλύτερα αποτελέσματα, να κάνουν απόπειρες μίμησης (σύμφωνα και με την παλιά καλή συνταγή της μίμησης των καλών προτύπων) της δοκιμιακής (της δόκιμιακής περισσότερο πα­ ρά κάποιας άλλης λογοτεχνικής) γραφής. Το δο­ κίμιο, με τον αντιδιδακτισμό του, τον διαλεκτικό προβληματισμό του, την τεχνική αλλά και την τέχνη του και γενικά τον μεγαλύτερο, σε σχέση με τα άλλα παρεμφερή είδη, κοινωνικό του χα­ ρακτήρα, μπορεί να συμβάλλει πλατύτερα στην καλλιέργεια των μαθητών (και όχι μόνον των μαθητών) από το να τους μάθει απλώς να γρά­ φουν έκθεση.

αφιερωμα/15 I Σ ημειώ σεις 1. Περισσότερα για τα βασικά γνωρίσματα τον δοκιμίου (και άλλα επιμέρονς συναφή ζητήματα) 6λ. στο βιβλίο μου Ο Montaigne και το δοκίμιο, 1981: εκδ. «Κάλβος», 122-8.

2. Το αναγνωστικό κοινό τον δοκιμίου είναι μεγαλύτερο σε σχέση με το κοινό της πραγματείας ή της μελέτης, αλλά, φαίνεται, μικρότερο (μολονότι «εκλεκτό» και «καλλιεργη­ μένο») σε σχέση με το κοινό της πρωτογενούς λογοτεχνι­ κής παραγωγής (ποίησης, αφηγηματικής πεζογραφίας κτλ.) Πβ. και τα εξής: «Το δοκίμιο είναι [...] είδος ευγενι­ κό και δύσκολο, που καλλιεργεί την πνευματικότητα και την εσωτερικότητα μιας λογοτεχνίας, την αισθητική και μαζί την ηθική συνείδησή της την ανθρώπινη αξία της και την ομορφιά της. Είναι είδος για τους μυημένονς, για τους ‘μερακλήδες’, για κείνους που απολαμβάνουν το καλό γράψιμο, αργά και σιγανά, όπως.το καλό κρασί, και που νιώθουν τη λογοτεχνική ποιότητα με την πρώτη γουλιά» (Γ. Θεοτοκάς, Πνευματική Πορεία, 1961, 318) -«Το δοκί­ μιο, όταν βρει τον προετοιμασμένο αναγνώστη κι όταν έχει να του κάμει αληθινή προσφορά, χαλκεύει δεσμούς, που θα τους ζήλευε και το ποίημα, και το διήγημα, και το μυ­ θιστόρημα, και το θέατρο. Έχει κερδίσει τον άνθρωπο που ξέρει να διαβάζει, να απαιτεί και να ελέγχει, κι όχι τον αναγνώστη που λίγη αντίσταση μπορεί να προβάλει στα παιχνίδια ενός λογοτεχνικού κειμένου» (Π. Χάρης, Υπάρχουν Θεοί;, 1948, 5).

3. Δες και όσα σχετικά με την «ατομική ρίζα των ιδεών» και «το πλεονέκτημα του βιωθέντος» στον Montaigne παρατη­ ρεί ο Δ. Νικολαρεΐζης (Δοκίμια Κριτικής, 1962, 282) και πβ. με ανάλογες απόψεις τον Thibaudet (όπου και στη σημ. 1,109).

4. Για κάποια προκατάληψη εναντίον του δοκιμίου, που βέ­ βαια δεν δικαιολογείται, μιλάει και ο Ε. Παπανούτσος («Το δοκίμιο», εφ. Το Βήμα, 30.3.1980). Πβ. και όσα εύ­ στοχα παρατηρεί ο Άλκης Θρύλος για τη δήθεν ‘ρηχότητα’ τον Ανατόλ Φρανς (στο βιβλίο της Συζητήσεις με τον Εαυτό μου, 1961, 100). Για τη σχετικότητα της επιστημονι­ κής γνώσης βλ. και την άποψη του Π. Σπανδώνίδη (Το θέμα της Κριτικής - Οι Σύγχρονοι Κριτικοί μας, 1959,34).

5. Σ ’ ό,τι αφορά ειδικότερα τα ‘καθ’ ημάς’, αυτές οι δυσκο­ λίες γίνονται ακόμη μεγαλύτερες, εξαιτίας του γεγονότος ότι δεν έχουμε, δυστυχώς, ακόμη μιαν άξια του ονόματός της Ανθολογία νεοελληνικού δοκιμίου, επαρκή και περιε­ κτική, που να μας επιτρέπει και ακριβέστερους προσδιορι­ σμούς, σ’ ό,τι αφορά τα χαρακτηριστικά του, και μιαν ευ­ κολότερη επιλογή αντιπροσωπευτικών παραδειγμάτων. (Για κάποια υποτυπώδη ανθολογία που κυκλοφορεί βλ. όπου και στη σημ. 1, 218).

6. Συγκεκριμένα, στα όσα ανθολογούνται τώρα στα σχολικά βιβλία του λυκείου ως δοκίμια.

7. Παρ’ όλα αυτά, σε εισήγηση σχετική με την έκθεση στο Λύ­ κειο, στα πλαίσια σεμιναρίου της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων, διαβάζουμε (Σεμινάριο 2, Νέα Ελληνικά, σ.

130) ότι τώρα πια τα σχολικά βιβλία «περιέχουν μερικά αξιόλογα δοκίμια με ερωτήσεις που βοηθούν στην επεξερ­ γασία τους- αναφέρω ενδεικτικά: [...] τα κείμενα του Ροδινού, του Μηνιάτη, του Καταρτζή, του Τατάκη, του Γληνού, του Παπανούτσου, του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου, του Μοντένιου» (X. Μηλιώνης). Ροδινός και Μοντένιος: αν θέλουμε να κρατόμε τις αποστάσεις, θα έλεγα ότι δεν πρό­ κειται για ένα ιδιαίτερα εύστοχο πάντρεμα. Εξάλλου, εάν τους μαθητές μας που γράφουν έκθεση πρέπει να τους αποτρέπουμε σταθερά από την «εύκολη διολίσθηση στο ρητορισμό», καταλαβαίνουμε γιατί ένα δοκίμιο είναι πε­ ρισσότερο πρόσφορο γι’ αυτό το σκοπό από ένα οποιοδήποτε ρητορικό κείμενο, όσο σημαντικό κι άν είναι καθεαυτό και άξιο να συζητηθεί και ν’ αναλυθεί στην τάξη.

8. Πχ. το «αδογμάτιστο στοιχείο» της σκέψης του ήταν ό,τι κυρίως χαρακτήριζε τον Τερζάκη ως δοκιμιογράφο (Α·. Αργυρίου, «Εις μνήμην Αγγ. Τερζάκη», εφ. Το Βήμα, 9.10.1983), αλλά και για τον δοκιμιογράφο Π. Χάρή ειπώ­

θηκε ότι «η αντικειμενική και αδογμάτιστη στάση [...] χα­ ρακτηρίζει όλη την πνευματική τον ενέργεια» (Γ. Χατζίνης, Προτιμήσεις, 1963, 184).

9. Είναι γνωστό ότι η λέξη δοκίμιο(ν) υπάρχει στη γλώσσα μας ήδη από τα αρχαία χρόνια (ο τύπος δοκίμιν από τα βυζαντινά) με τις σημασίες του κριτηρίου, του μέτρου ή μέσου δοκιμής, της δοκιμασίας (τον άθλου ή τον αγώνα με τον οποίο δοκιμάζεται η ικανότητα κάποιου, ιδίως σε δημοτ. τραγούδια) κτλ. Στην τυπογραφία, ο όρος δοκίμια, εκτός από τα πρώτα, μη-οριστικά αντίτυπα σελίδων βι­ βλίου κ.τ.ό. όπου επιφέρουμε τις διορθώσεις, σήμαινε άλ­ λοτε και τα διάφορα είδη ή τις οικογένειες γραμμάτων (όπως πχ. στον τίτλο φυλλαδίου του Ν. Γλυκύ, Δοκίμια και ονομασία των χαρακτήρων της ελληνικής τυπογρα­ φίας). Πβ. και τη φράση δοκίμιον κονδυλίου/μελάνης που υπήρχε στην αρχή και στα περιθώρια πολλών παλαιών χει­ ρογράφων. Δοκίμι ονομάζει ο λαός και μια ορισμένη το­ ποθεσία όπου μπορεί κανείς να διακρίνει τον καιρό (πχ. «βγήκα στον δουκίμ’ κι μι θέρ’σι τον κρύου»), γι’ αυτό και τοπωνύμια δοκίμι, το/Δοκίμια, τα βρίσκει κανείς σε πολλά μέρη της Ελλάδας. -Τη λέξη δοκίμιο ως απόδοση του γαλ­ λικού (λογοτεχνικού) όρον essai τη χρησιμοποίησε πρώτος, κατά πάσα πιθανότητα, ο Ευγένιος Βούλγαρης και μάλι­ στα προβληματίστηκε, φαίνεται, στην αρχή αν θα έπρεπε να το πει δοκίμιο ή σχεδίασμα (βλ. όπου και στη σημ. 1, 217). Η νεολατινική λέξη exagium, απ’ την οποία κατάγει ται το γαλλ. essai (πβ. και ιτάλ. saggio, ίσπαν. ensayo κτλ.), μπήκε κι αυτή στη γλώσσα μας με τους τύπους εξάγι, ξάγι ή (α)ξάι (δες και G.Meyer, Neugr. Stud., Ill, 48).

10. Σχετικές απόψεις έχουν εκφράσει σε βιβλία τους με δοκί­ μια και οι: Ντ. Αποστολόπονλος, Ν. Δήμον, I. Ευαγγέ­ λου, Γ. θεοτοκάς, Π. Καραβίας, Α. Καραντώνης, Γρ. Κααιμάτης, Μπ. Κλάρας, Δ. Νικολαρεΐζης, Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Γ. Σαββίδης, Γ. Σεφέρης, Κ. Τσάτσος, Κ. Ταιρόπουλος, Θ. Φραγκόπουλος, Αιμ. Χουρμούζιος, αλλά και πολλοί άλλοι, όπως είμαι σε θέση να γνωρίζω από ένα Αν­ θολόγιο με τίτλο «Οι δοκιμιογράφοι για το δοκίμιο», το οποίο έχω ήδη έτοιμο για τύπωμα.

11. Για τη διαφορά δοκιμίου και αυτοβιογραφίας ή δοκιμίου και απομνημονενματογραφίας βλ. όπου και στη σημ. 1, 117-8.

12. Βλ. Γ. Θεοτοκά, Πνευμ. Πορεία, cit, 7, -Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου, Ομιλίες της Γυμνής Ψυχής, (1946], 23- Π. Καραβία, Θέσεις II, 1974, 9.

13. Με τη φράση του Σεφέρη (από τον Πρόλογο στη Β ' εκδ. των Δοκιμών): «πολλά από τα κείμενα αυτά [...] κάποτε παίρνουν τον προσωπικό τόνο τον ημερολογίου» πβ. και το εξής: «Στις επιφυλλίδες [ενν. που δημοσιεύονται στον τόμο] δεν διόρθωσα τίποτε άλλο έξω από τις αβλεψίες της μηχανής. Ξέμεινε επομένως ο ημερολογιακός τόνος [η υπογράμμιση δική μου, Θ.Ν] που επιτρέπει στον ενδιαφε­ ρόμενο να συγκρίνει τη γραφή με τα περιστατικά της» ' (Δ.Ν. Μαρωνίτης, Ποιητική και Πολιτική Ηθική, 1976, 7: Πρόλογος). Η περίπτωση του Σεφέρη είναι ιδιαίτερα χα­ ρακτηριστική- στις Δοκιμές τον περιλαμβάνονται όχι μό­ νον πολλά κείμενα που δεν αποτελούν παρά τη συρραφή καθαρά ημερολογιακών εγγραφών με μία κοινή θεματική -π.χ. «Θ.Σ. Ε[λιοτ). Σελίδες από ένα ημερολόγιο», «Κάλ­ βος, 1960» κτλ.-, αλλά και κείμενα που τιτλοφορούνται: «Διάλογος πάνω στην ποίηση», «Γράμμα σ’ έναν ξένο φί­ λο» -ένα είδος ‘επιστολιμαίου δοκιμίου’, θα έλεγε κανείς, με θέμα τον Έλιοτ-, «Απόαπαμα από ένα γράμμα για τον Έύνοστο’»· επιστολές είναι και τα εξής: «Το τέλος ενός διαλόγου» και «μια σκηνοθεσία για την ‘Κίχλη’». Α ς προσ­ τεθεί εδώ και το «Σημειώσεις για μια ομιλία σε παιδιά» (που τυπώνεται στις Δοκιμές όπως περίπου εκφωνήθηκε), επειδή και ο όρος ομιλία χρησιμοποιήθηκε ως τίτλος κει­ μένων που θα μπορούσαν να έχουν σχέση με το δοκί­ μιο...(Πβ. και σημ. 15 εδώ πιο κάτω).

14. Πρόκειται για το βιβλίο τον Π. Χάρη, Ο Μεταπολεμικός Κόσμος (βλ: και Γ. Χατζίνη, Προτιμήσεις, όπου και στη σημ. 8). Ο ίδιος δοκιμιογράφος στο βιβλίο του Υπάρχουν

16/αφιερωμα Θεοί; αρχίζει τον Πρόλογο τον ως εξής: «Κλείνω στις σε­ λίδες αυτές μια συζήτηση, που, χρόνια τώρα, κάνω με τον εαυτό μου, και καλώ τον αναγνώστη να προσθέσει τις δι­ κές του απορίες, τις δικές τον αναζητήσεις και τα δικά του συμπεράσματα]...] Αυτή άλλωστε η συνομιλία κι αυτή η συνεργασία θαρρώ πως είναι το κέντρο του κριτικού και λογοτεχνικού μαζί λόγου, που συνηθίσαμε να τον ονομά­ ζουμε δοκίμιο». Αλλά και ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος (όπου και στη αημ. 12) μεταξύ άλλων γράψει: «... Μέσα σ’ ένα τέτοιο κλίμα γεννήθηκαν οι δοκιμιογραφικές μου απόπει­ ρες [...] Κ’ εδώ είναι τραγούδι και κει στοχασμός. Κι αλ­ λού ένας διάλογος, μια συνομιλία με φίλο, που δεν είναι και τούτος παρά ο ίδιος εγώ, την φια ώρα, από ένα σημά­ δι διαφορετικό κοιταγμένος». Π6. και: «Το ζητούμενο εί­ ναι να μάθουμε να μιλούμε με τον εαυτό μας και τους άλ­ λους...» (Δ.Ν. Μαρωνίτης, Ανεμόσκαλα, Σημαδούρες, Χωρίς Ανεμόσκαλα, 1984, Πρόλογος) κ.ά.τ.

15. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα κείμενο (πχ. του Μ. Πλωρίτη) που δημοσιεύεται ο)ς ‘άρθρο’ δεν μπορεί κάποτε -χάρη στον εννοιολογικό του εξοπλισμό και την υφολογική του επεξεργασία και, κυρίως, χάρη στον πλούτο των αναφο­ ρών του που ξεπερνούν κατά πολύ το επικαιρικό γεγονός που έδωσε την αφορμή της συγγραφής του- να θεωρηθεί δοκίμιο. Είναι γνωστό ότι ο τρόπος δημοσίευσης ενός κει­ μένου πολλές φορές δεν έχει να κάνει με τα βαθύτερα ει­ δολογικά τον γνωρίσματα. Σχετικά μ ’ αυτό το τελευταίο πδ. και το εξής: «'Ενα κείμενο, που ανήκει στο α ' ή το 6 ' είδος του γραπτού λόγου, μπορεί και να έχει απαγγελθεί, χωρίς να αλλάζει ο ουσιαστικός χαρακτήρας τον. Μία διά­ λεξη, με μια κατοπινή επεξεργασία, γίνεται δοκίμιο ή πραγματεία, όπως, αντίστροφα, μια πραγματεία μπορεί έπειτα να διαβαστεί σε ακροατήριο σα διάλεξη ή διδασκα­ λία» (Μ.Δ. Στασινόπονλος, Μορφές από τον Τέταρτον Αιώνα μ.Χ. 1972, 211).

16. «Το χρονογράφημα που, σύμφωνα με τον ορισμό που έδω­ σε ο ίδιος [ο Νιρβάνας], είναι η καθημερινή ιστορία της στιγμής, τον δευτερολέπτου, που συχνά δεν αφηγείται τί­ ποτε άλλο παρά ένα ανέκδοτο, μια, κάποτε και μάλλον ασήμαντη, σκηνή τον δρόμου, τον γραφείου, των κοσμι­ κών κέντρων, τον λεωφορείου, τον καφενείου, ή σκιαγρα­ φεί εξωτερικά έναν τύπο, δεν μπορεί ποτέ ν' αποαπασθεί εντελώς από την επίκαιρότητα, και η συντομία τον δεν τον επιτρέπει ν’ αναλύσει εξαντλητικά, να εμβαθύνει πραγμα­ τικά σ’ ένα θέμα» (Α. Θρύλος. Μορφές της πεζογρα­ φίας**.,, 1965, 198)............. , 17. Στην Ελλάδα, επειδή πολλές φορές τα ίδια πρόσωπα είναι, κατά τις περιστάσεις, άλλοτε επιφυλλιδογράφοι και άλλο­ τε δοκιμιογράφοι, η διάκριση δοκιμίου και επιφυλλίδας εί­ ναι δυσκολότερο (ακόμη και γι’ αυτούς τους ίδιους) να

ΣΥ ΓΧ Ρ Ο Ν Η ΕΚΠ Α ΙΔΕΥΣΗ Αίμηνη Επιθεώρηση Εκπαιδευτικών θεμάτων Τ .θ. 25 085 - 100 26 ΑΘΗΝΑ

Τηλ. 88.23.762 - 82.24.635 τα αφιερώματα της ιυγχρονηι εκπαιλευιηι • Αξιολόγηση, Εξετάσεις, Επιλογή κτλ.: τεύχος 7. Σχετικά άρθρα οτα τ. 5, 11, 12, 15, 16, 17, 18. Διάλογος στα τ. 9, 11, 19. Σχόλια στα τ. 6, 11, 12, 15, 17, 18.

• Αυταρχική Εκπ-οη και η Αμφισβήτησή της: τ.

13, 14, 15, 1C. Ά ρθρα: τ. 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12. Διάλογος: τ. 14. Σχόλια: τ. 5, 7. Βιβλιογραφία: τ. 13, Ειδικό Τεύχος.

• Γενετική Ψυχολογία: τ. 8. Ά ρθρα: τ. 2, 3, 4, 5, • 6. Σχόλια: τ. 5.

---------· Γλώσσα και Εκπ-ση: τ. 20. Ά ρθρα, τ. 2, 5, 6,

18. Και τον Ι.Μ. Πανάγιωτόπουλου παλαιότερα (δες πχ. Βα­ σική Βιβλιοθήκη, τομ. 42: «Νεοελληνική κριτική», α. κγ').

19. Πάντως; το να χρησιμοποιούμε τον όρο δοκίμιο ως έννοιαγένος, για να συμπεριλάβονμε και να σνγκα/.ύψονμε ιπιμέρους είδη που η πράξη, είτε το θέλουμε ι in όχι, τα ίχιι ξεχωρίσει, μόνο σε σύγχυση μπορεί να οδηγήσει. Και αυτό πράγματι συνέβη με τον αγγλικό όρο essay, ο οποίος κα­ τάντησε να σημαίνει τόσα πολλά που τελικά δεν σημαίνει τίποτα, δεδομένου ότι το πλάτος της έννοιάς τον ξεκινά από τη μελέτη και την πραγματεία, για να φτάσει ώς το άρθρο και την επιφυλλίδα και άλλα μικρότερα είδη που καλλιεργούνται στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο, αλλά και ώς το σχολικό πρόχειρο διαγώνισμα κ α ί τη μαθητική έκθεση, χωρίς ν’ αφήνει απέξω ούτε την περιγραφή ούτε το πορτραίτο ή χαρακτήρα (με την έννοια που απέδιδε στον όρο ο Θεόφραστος στην αρχαιότητα ή ο Αασκαράτος στις μέρες μας) ούτε ακόμη μικρές ιστοριούλες ή ανέκδοτα κ.ά: πολλά. Αυτό όμως δεν το πρόσεξαν οι δικοί μας εδώ συγγραφείς εκθεοαρίων και άλλων βοηθημάτων για τη δι­ δασκαλία της έκθεσης και του δοκιμίου, γ ί αυτό και, . άκριτα και ανεύθυνα, μας προτείνουν τυπολογικές διακρί­ σεις σαν τις ακόλουθες: «δοκίμια χαρακτήρων -που περι­ γράφουν τα χαρακτηριστικά συγκεκριμένου ατόμου ή αν­ θρώπινον τύπου», «δοκίμια περιγραφικά», «δ. κριτικά», «ό. επιστημονικά», «δ. αφηγηματικά» κ.ά. παρόμοια. Για τη χρήση επιθέτων που φανερώνουν τάχα ξεχωριστά είδη δοκιμίων (πχ. δοκίμιο παιδευτικό, δ. δημοσιογραφικό = επιφυλλίδα]ί), δ. χαρακτηρολογικό- αλλά και: δ. φωτογραφικό = φωτογραφίες και λεζάντες σε περιοδικό πάνω σ’ ένα ορισμένο θέμα, και επίσης: δ. κινηματογραφικό, προκειμένου για φιλμ- κ.ά.). βλ. όπου και στη αημ. 1, 88.

20. Πχ. σ’ έναν «συνδυασμό δοκιμίου και όιηγήσεως ή αφηγήσεως» (Γ. Ιωάννου; εφ. Ελευθεροτυπία, 10.1.1985). Επι­ φυλάξεις βλ. στο περιοό, κριτική και κείμενα, 1, 1984, 44, αναφορικά με τα Σχόλια σχετικά με την περίπτωση τον Φ. Δρακονταειδή, που επιδιώκουν τον ίδιο συνδυασμό.

21. Δες και Ο Montaigne και το δοκίμιο, cit. (αημ. 1), 141-2.

22. Αντλώ πάντοτε τα παραόείγματά μου μέσα από τα ανθολο­ γημένα δοκίμια των σχολικών βιβλίων.

23. Στο χώρο της ποίησης, μια ανάλογη διαφορά μπορεί πχ. να βρει κανείς άνάμεσα στην περισσότερο ‘λυρική’ έκφρα­ ση ενός Σεφέρη και την περισσότερο ‘πεζολογική’ έκφρα­ ση ενός Καβάφη, αν και στο χώρο αυτό γενικά η συχνότη­ τα τέτοιων εκφραστικών μέσων φαίνεται ότι είναι μικρή. Μικρή ή και μηδαμινή είναι και σ' έναν απλούστερο ή αφελέστερο λόγο, όπως πχ. στα παραμύθια.

24. «Αποστάξεις» τιτλοφόρησε ο θ . Πετσάλης-Διομήδης έναν τόμο με εφτά δοκίμιά του (Αθήνα, 1967).

25. Βλ. όπου και στη σημ. 7, 117.

26. Βλ. όπου και στη σημ. 7, 129.

8,

10, 11, 12,-14, 15, 17, 21. Σχολιυ: ι

III, II,

• Διαδικασίες Εκπ-κής Μεταρρύθμισης ι b Ά ρθρα: τ. 7, 12. Διάλογος: τ. 7, 8, 9, II, lb. Σχόλια: τ. 6, 7, 8, 10. Βιβλιογραφία: τ. 6, • Ειδική Αγωγή: τ. 19. Άρθρα: ι. 16 Σχόλια: 7.

• Ενιαίο Λύκειο: τ. 7. Άρθρα: τ 2. Διάλογος: ι 8, 13. Σχόλια: τ. 5, 9, 15, 18.

• Επαγγελματικός Προσανατολισμός: τ. 4, 5, 18. Ά ρθρα: τ. 8, 20, 21. Σχόλια: τ. II, 15. Βιβλιο­ γρα φία : τ. 5.

• Επιμόρφωση Εκπ-κών: τ. 9, 10, 11. Ά ρθρα: τ.

3, 4, 6, 7, 8, 16. Διάλογος: τ. 8, 10, 11, 12. Σχό­ λια: τ. 5, 7, 8, 13, 15, 17. Ενημέρωση: τ. 15, 17 18, 19.

• Εποπτικά Μέσα Διδασκαλίας: τ. 2, 3. Ά ρθρα: 7, 17. Σχόλια: τ. 6. Βιβλιογραφία: τ. 2.

• Τεχνοκρατία και Εκπ-ση: τ. 20, 21. Ά ρθρα: 12, 18. Διάλογος: τ. 13.

• Φυσική Παιδεία: τ. 17. Ά ρθρα: 3 έως 9 11 13, 15, 18, 19, 21, 22. _____________ 1

αφιερωμα/17

Δημήτρης Πλάκας

Το ελληνικό λογοτεχνικό δοκίμιο

(Σύντομο γραμματολογικό σχεδίασμα) Ένα χαμόγελο και μια ευγενική παράκληση για ένα σύντομο σημείωμα, που θα" έδινε μια συνοπτική γραμματολογική εικόνα του ελληνικού δοκιμίου. Η καταφατι­ κή απάντηση, που δόθηκε πρόθυμα και βιαστικά, υπήρξε μοιραία. Το δρομολόγιο αβέβαιο, καθώς ταξιδεύω σε θάλασσες χωρίς συντεταγμένες, με σημαδούρες επιπλέουσες. Και πράγματι. Εις μάτην ο Μονταίνι καθόρισε το είδος πριν τετρακόσια χρόνια και κυρίως το προικοδότησε με έναν όρο, αν ώς ένα σημείο είναι σωστή η διαπίστωση του Φ. Μπέικον: «ο όρος δοκίμιο είναι πρόσφατος, το πράγμα όμως αρχαίο» (1597). Τα όριά του ουδέποτε σταθεροποιήθηκαν και συνακόλουθα ανά τους αιώνες ο χώρος παρέμενε πάντα φευγαλέος και ασταθής. Έτσι πολλών ειδών ετερόκλητες φιλοσοφικές μελέτες κι επιστημονικές διατριβές στεγάστηκαν κάτω από τον, άλλωστε απαρχής, πολύσημο και φυσικά αμφίσημο όρο. Αλλά και στην επικράτεια της λογοτεχνίας το φάσμα είναι ευρύ. Ο λογοτέχνης, όταν δεν υπο­ γράφει κείμενα της δημιουργικής φαντασίας, όπου το είδος ορίζεται με μεγαλύτερη ευκρίνεια, αλλά κινείται στην περιοχή του κριτικού προ­ βληματισμού και της πνευματικής ανησυχίας, πολύ εύκολα χαρακτηρίζει τα έργα του ως δοκί­ μια. Οι βιβλιογραφικές αναγραφές, και μάλιστα τα τελευταία χρόνια, αψευδείς μάρτυρες. Γυρίζω στο παρελθόν. Τα χαρακτηριστικά χά­ νονται σε περίπλοκα σταυροδρόμια. Οι προθή­ κες πάλι των βιβλιοπωλείων σήμερα με λοιδο­ ρούν. Επιστρέφω λοιπόν διακριτικά και ανα­

γκαστικά στις προσωπικές μου εμπειρίες. Ανα­ ζητώ το στίγμα του δοκιμίου στις νεανικές μου μνήμες. Τότε που καθώς ξεφύλλιζα τα ολιγάριθ­ μα περιοδικά της εποχής επεσήμαινα κείμενα, όπου ευδιάκριτα ώς ένα σημείο χαρακτηριστικά διαφοροποιούσαν το δοκίμιο από τα άλλα πα­ ρεμφερή είδη, την κριτική, τη μϊελέτη, το φιλολο­ γικό άρθρο, που όλο και περισσότερο, χωρίς πε­ ρίσκεψη, τώρα πια επικαλύπτονται· το διάφοροποιούσαν ακόμα κι όταν στεγαζόταν κάτω από" τον γενικό τίτλο της επιφυλλίδας της εφημερί­ δας, που δεν ήταν είδος αλλά στήλη με ποικίλο περιεχόμενο, έστω κι αν φιλοξενούσε πολλές φο-

18/αφιερωμα ρές και σύντομα δοκίμια, γραμμένα κατα κανόνα κάτω από μια συμβατική παρόρμηση, όταν ο συγγραφέας ήταν μόνιμος και τακτικός συνεργά­ της· αλλά κι απ’ το πιο σύντομο, το πιο ανάλα­ φρο, το φιλολογικό χρονογράφημα, π.χ. της Νέας Εστίας ή όπως το διακόνησε με επιτυχία ο Κώστας Βάρναλης προπολεμικά και στα χρόνια της κατοχής στην εφημερίδα Πρωία. Κάνω αυτές τις σκέψεις καθώς φέρνω στο νου μου τις φιλο­ λογικές επιφυλλίδες του Νίκου Καρβούνη στην ίδια εφημερίδα και το βιβλίο του Κλέωνα Παρά­ σχου, όπου ο «αναγνώστης θα βρει μαζεμένα μελετήματα για διάφορους έλληνες ποιητές...», αλ­ λά και «τρία δοκίμια...»,1 που ο συγγραφέας αι­ σθάνεται την ανάγκη να τα αντιδιαστείλει με τον τίτλο Έλληνες Λυρικοί από τον Σολωμό έως σή­ μερα και τρία δοκίμια, από το εξώφυλλο κιόλας. Περιμαζεύω λοιπόν νοερά τέτοια κείμενα, για να οριοθετήσω τη διαδρομή. Μπορεί να έχουν πολλές διαφορές μεταξύ τους· έχουν όμως και κοινά σημεία που επιτρέπουν το συσχετισμό. Ο δημιουργός τους, ο λογοτέχνης, ο λόγιος, ο πνευματικός άνθρωπος γενικότερα, πολιορκείται, βασανίζεται βιωματικά από ένα πρόβλημα, που τον πιέζει μόνιμα ή κάποια εξωτερική αφόρμηση το φέρνει στην επιφάνεια· ένα πρόβλημα της πνευματικής, αλλά γιατί όχι και της κοινωνι­ κής ζωής. Τότε αισθάνεται την ανάγκη να εξωτερικεύσει και να καταθέσει τη μαρτυρία του. Κι­ νείται ελεύθερα και ρεμβαστικά. Δεν εξαντλεί την τεκμηρίωση. Παραμερίζει τον ειδικό. Στόχος του να παραθέσει τις προσωπικές του αντιδρά­ σεις. Δεν επιδιώκει την πειθώ με την τετράγωνη επιχειρηματολογία. Περισσότερο προσκαλεί κο­ ντά του τον αναγνώστη σε μια ειλικρινή παγιδευτική εξομολόγηση. Ο τρόπος είναι ανάλογος. Και η αφετηρία και ο στόχος τον επιβάλλουν. Ο πομπός δεν είναι ο απαθής παρατηρητής, που ψυχρά καταγράφει και τον παραλήπτη πρέπει να τον σαγηνεύσει. Ο λογοτέχνης επιστρατεύει γνώ­ ριμα και οικεία μέσα- ο λόγιος φροντίζει να τα δανεισθεί κι επάξια να τα χρησιμοποιήσει. Φυσικά το δοκίμιο που ιχνηλατούμε, σε μια πρώτη προσέγγιση δεν μοιάζει με τον μακρινό πρόγονο. Οι αντιστοιχίες όμως είναι εμφανείς. Ας μη ξεχνάμε. Ο Μονταίνι είχε κατηγορηματι­ κά βεβαιώσει: «Όλος ο κόσμος με αναγνωρίζει στο βιβλίο μου». Κι ο μελετητής του προσυπο­ γράφει: «Σε κάθε θέμα παρεμβάλλει κάποια προσωπική εμπειρία».2 Όσο για τον τρόπο πάλι ο Μονταίνι έχει χαράξει το δρόμο: «Η γλώσσα που αγαπώ είναι απλή και φυσική γλώσσα ζου­ μερή και νευρώδης έξω από κανόνες, ξέραφη και τολμηρή όχι δασκαλίστικη».3 Και αλλού: «Έχω, από φυσικού μου, ύφος αστείο και οικείο, δικής μου όμως μορφής, είναι η γλώσσα μου άτακτη, απότομη, προσωπική».4 Και ο μελετητής του επιβεβαιώνει: «Αυτή η δύναμη, η βία κάποτε, η

σχεδόν πάντοτε παρούσα ποίηση... αυτή η τέχνη που διαθέτει, να σπα το ρυθμό, να ανατρέπει και να κινητοποιε( συνεχώς τον αναγνώστη, αυ­ τές οι αιφνίδιες πνοές τρυφερότητας... ο απλό­ χωρος λυρισμός της τελευταίας περιόδου... τόσες και τόσες αρετές δίνουν τη δυνατότητα στον Μονταίνι να μας αγγίζει και να μας προκαλέσει από τα βάθη των αιώνων».5 ★ ★ ★ Κάτω από αυτές τις περιρρέουσες οριοθετήσεις, που τροφοδοτούν το ελληνικό φιλολογικό δοκί­ μιο, κυρίως στις δεκαετίες του τριάντα και του σαράντα, μια περίοδο δηλαδή που σκιάζεται από την περιλάλητη και συζητήσιμη γενιά, προ­ βάλλει με μεγαλύτερη σαφήνεια το περίγραμμά του. Έτσι συμβατικά θα μπορούσαμε να θέσου­ με ένα σταθμό για τη γραμματολογική οριοθέτηση του ελληνικού δοκιμίου. Το 1929 ένας νέος, που δεν έχει κλείσει ακόμα τα εικοσιπέντε, με ηχηρό και μελετημένο ψευδώνυμο, Ορέστης Διγενής, εκδίδει το πρώτο του βιβλίο. Έχουν προηγηθεί βέβαια κάποια άρθρα, αλλά το Ελεύ­ θερο πνεύμα είναι το πρώτο βιβλίο του Γιώργου Θεοτοκά! Ένα νεανικό κείμενο, όπου πλάι σε κάποιες εύστοχες διαπιστώσεις υπάρχουν και άλλες πολλές αγαθές και βιαστικές παρατηρή­ σεις. Φυσικά δεν έπαιξε το ρόλο ενός φιλολογι­ κού μανιφέστου, όπως το θέλει η μεταγενέστερη φήμη· ούτε είχε τις διαστάσεις, που του έδωσαν αργότερα η ομάδα αλλά και η κριτική, που επέ­ στρεφε φορτωμένη με υστερογενείς εμπειρίες. Είναι όμως ένα δοκίμιο. Έτσι το χαρακτηρίζει όχι μόνο το εξώφυλλο, αλλά και η συνοπτική ση­ μείωση - «τα κομμάτια που αποτελούν αυτό το μικρό δοκίμιο...» - του δημιουργού του. Έκτοτε το δοκίμιο γράφει τη δική του ιστορία, σαφέστε­ ρα οριοθετημένη. Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι μετά το τριάντα αναπτύσσεται το ενδιαφέρον για τους πατέρες του είδους· ότι ο Κλέων Παράσχος με­ λετά, μεταφράζει και συχνά αναφέρει στα δικά του δοκίμια τον Μονταίνι· ότι ο Γιώργος Σεφέρης επίμονα διαβάζει «τον Montaigne, τον οποίο τόσο συχνά μνημονεύει στις Δοκιμές»6· ότι μετα­ φράζονται τα δοκίμια του άγγλου πατέρα του εί­ δους Φράνσις Μπέικον (1561-1626) από τον Γ.Ν. Μακρή. Ιδού λοιπόν ένας συμβατικός σταθμός. Μια σημαίνουσα τομή, που δεν ορίζει μιαν αρχή, αλ­ λά οπωσδήποε ένα καινούριο κεφάλαιο στην ιστορία του φιλολογικού δοκιμίου. Γιατί πώς να το κάνουμε· και παλαιότερα, όχι βέβαια με την (δια συχνότητα, όμως υπάρχει, έστω κι αν δεν το χαρακτηρίζει ένας υπότιτλος. Επιστρέφω στην αφετηρία κι αναρωτιέμαι. Τι άλλο παρά ένα δο­ κίμιο είναι ο ιδιότυπος Σολωμικός «Διάλογος»; Δεν έχει ειπωθεί άλλωστε ότι οι Πλατωνικοί διά­ λογοι είναι μακρινοί πρόγονοι του' είδους; Ένα'

αφιερωμα/19 δοκίμιο λοιπόν για τη γλώσσα, που δεν είναι το πρώτο. Κείμενα, που θέμα τους η γλώσσα αλλά και άλλα του Δημητρίου Καταρτζή (περ. 17301807), τα εκδίδει ο Κ.Θ. Δημαράς με τον τίτλο Δοκίμια (εκ. Ερμής, 1974). Ο χαρακτηρισμός δεν αντλείται μόνο από τη μορφή ή το περιεχόμενο. Στη λέξη «Σχέδιο», που υπάρχει σε τίτλους κά­ ποιων εργασιών του Καταρτζή, ο εκδότης στην εξαντλητική εισαγωγή του καταλήγει στο συμπέ­ ρασμα ότι ο συγγραφέας «με τον όρο σχέδιο... προσπαθεί να ενοφθαλμίσει στη γλώσσα του την έννοια essai, essay αυτό που ονοματίσθηκε νω­ ρίτερα. από τον Βούλγαρη, δοκίμιο» (σελ. μα ). Άλλωστε τα κριτικά κείμενα του Έλληνα λο­ γοτέχνη πολλές φορές, πάρα πολλές φορές, έχουν δοκιμιακό χαρακτήρα. Ό ταν έχουν την αυστηρή διάταξη των Προλεγομένων του Ιάκω­ βου Πολυλά - δοκίμιο θεωρείται Η φιλολογική μας γλώσσα από τον Μάριο Βίττι - αλλά κι ακό­ μα όταν αρχίζουν περιπατητικά, όπως ο «Κάλβος ο Ζακύνθιος» του Κωστή Παλαμά, «που ανεγνώσθη εν τω Συλλόγω “Παρνασσό)”»: «Παρήλθον έτη έκτοτε Ενθυμούμαι ότι ηγόρασα ποτέ εκ τίνος παρά την Αγίαν Ειρήνην παλαιοπώλου δυο τομίδια ελληνικών ποιημάτων. Κατά την εποχήν εκείνην ηγάπων ασυνειδήτως τους στίχους, και δυο ομοιοκαταληξίαι με συνεκίνουν βαθέως...».8 Κι ας μη ξεχνάμε· «Τα σύντομα αυτά πεζογρα­ φήματα» - κι επανέρχεται συχνά στον όρο πεζο­ γραφήματα ο δημιουργός τους-, τα πρώτα κριτι­ κά, (1913) στα οποία περιλαμβάνεται και ο «Κάλβος ο Ζακύνθιος», ο ίδιος ο Παλαμάς στον Πρόλογό του δεν θα διστάσει να τα ονομάσει δο­ κίμια-9 και όχι άστοχα σε τόμους των «Απάν­ των» του πολλές φορές τα περιεχόμενα χαρακτη­ ρίζονται από τον εκδότη ως «δοκίμια και άρ­ θρα». Στις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας τα κείμε­ να, που μπορούν να ενταχθούν στο χώρο του δο­ κιμίου, πληθαίνουν. Χρόνια ανήσυχα και μετα­ βατικά. Απολογισμοί, ιχνηλατήσεις, ζυμώσεις, που προετοιμάζουν την εξόρμηση. Λογοτέχνες, λόγιοι και στοχαστές με έντονες λογοτεχνικές ανησυχίες θέλουν να πάρουν θέση- νομίζουν ότι μπορούν να δώσουν λύση στα μεγάλα προβλήμα­ τα: εθνικά, κοινωνικά, πνευματικά, που απα­ σχολούν τον ελληνισμό και το ελληνικό κράτος. Δεν ταξινομούν υλικό με σύνεση κι επιμονή συγ­ κεντρωμένο- δεν οργανώνουν μεθοδικά τη σπου­ δή με τις αυστηρές προδιαγραφές της επιστημο­ νικής δεοντολογίας. Επείγονται να καταθέσουν τις προτάσεις τους σε γενικούς, ελεύθερους, σχεδιασμούς, διατυπωμένους με ορμή και πάθος. Ο νους μου πάει, καθώς χαράζω αυτές τις γραμμές, στον Περικλή Γιαννόπουλο (1869-1910), έστω κι αν ο Ξενόπουλος ονόμαζε τα κείμενά του μονο­ γραφίες, και στον Ίωνα Δραγούμη (1878-1920).

Ο τελευταίος, τον Μάη του 1919, χαρακτηρίζει ως δοκίμιο το έργο του Ο ελληνικός πολιτισμός (1913) κι ο εκδότης του δεν διστάζει να θεωρήσει το βιβλίο του Μαρτύρων και ηρώων αίμα (εκδ. Γαλαξίας 1971) ένα μυθιστόρημα πια, «ως μυθι­ στόρημα νεανικού προβληματισμού, αλλά... πε­ ρισσότερο, ένα μυθιστορηματικό δοκίμιο που αγγίζει θαρραλέα, όσο και βασανιστικά τα μεγά­ λα προβλήματα του ελληνισμού». Και φυσικά δεν είναι οι μόνοι. Οι συνθήκες υπαγορεύουν τον κοινό τρόπο. Δεν θα αναφέρω παρά μόνο ένα όνομα ακόμα: τον Άγγελο Σικελιανό (18841951). Ο λόγος στα πεζά του και πιο πολύ στα οραματικά «Δελφικά» του δεν είναι δοκιμιακός; ★ ★ ★ Αναμφισβήτητα όμως το ελληνικό δοκίμιο στη δεκαετία του είκοσι διαμορφώνει τα δεσπόζοντα χαρακτηριστικά του, για να αποκτήσει την ανα­ γνωρίσιμη ταυτότητά του μετά το τριάντα. Ση­ μειώνει ο Κλέων Παράσχος στη Βιογραφία του, που εκδίδει το 1951: «Το “essai” μου - με τη γαλλική τούτη λέξη το τιτλοφορούσα - για τον Κάλβο [το έγραψα]... για να δοκιμαστώ σε μια μορφή νέα και σ’ ένα ύφος νέο... το δοκίμιό μου για τον Κάλβο κριτική και ποίηση μαζί, λυρι­ σμός και ύφος υποκειμενικό, άμεσο passionne» (σελ. 8). Μέσα στη δεκαετία του τριάντα, αλλά και μέσα στον πόλεμο ο I. Μ. Παναγιωτόπουλος, ο Πέτρος Χάρης, ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο Ντίμης Αποστολόπουλος, ο Δημ. Νικολαρεΐζης - ανα­ φέρω δειγματοληπτικά και συμπτωματικά ονό­ ματα χωρίς αξιολογική πρόθεση - ο Άγγελος Τερζάκης, ο Αιμ. Χουρμούζιος κ.λ.π., θα σκορ­ πίσουν τα δοκίμιά τους σε περιοδικά κι έπειτα θα τα συγκεντρώσουν με κάποιους δεσπόζοντες άξονες σε βιβλία, αλλά και με κάποια ευκρινή στοιχεία που αποδεικνύουν τη μέριμνά τους να οριοθετήσουν το είδος, να επισημάνουν μέσα σ’ αυτό το προσωπικό τους στίγμα. Ο Κλέων Πα­ ράσχος στη βιογραφία του εξομολογείται «Τα essais του Μονταινίου είναι “mon livre de chevet”» (σελ. 18). Ο Δημ. Νικολαρεΐζης σε συνέντευξη που δίνει το 1938 μιλά εκτεταμένα για το δοκί­ μιο. Ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος τιτλοφορεί το βι­ βλίο του με τα δοκίμια Ομιλίες της γυμνής ψυχής

20/αφιερωμα (1948). Ο Γιώργος Σεφέρης χαρακτηρίζει τα δι­ κά του Δοκιμές και εξηγεί στον πρόλογό του: «Όταν έγραφα για πρώτη φορά τον τίτλο Δ ο ­ κ ι μ έ ς , είχα στο νου μου την έννοια του δοκι­ μίου, κάπως πιο ελεύθερη, πιο νωπή. Τώρα, κα­ θώς ξανακοιτάζω την πρώτη έκδοση... και τα κείμενα που προσθέτω... μου φαίνεται πως η λέ­ ξη επιμένει να πάρει την καθημερινή της έννοια της απόπειρας, της δουλειάς για ένα πράγμα που δεν είμαστε καθόλου βέβαιοι πως θα τελειώσει» (1962). Σε άλλες περιπτώσεις ο δοκιμιογράφος με έναν πρόλογό του προσπαθεί να αιτιολογήσει την επιλογή του. Άλλωστε και τώρα ο κριτικός κι ο μελετητής της λογοτεχνίας εξακολουθεί να κινείται με ελεύ­ θερους και προσωπικούς χειρισμούς, με θερμούς τρόπους, μακριά από την ξηρότητα και την αυ­ στηρότητα του επιστημονικού κανόνα. Ο κριτι­ κός δεν ξεχνά, ακόμα κι όταν είναι πτυχιούχος της φιλοσοφικής σχολής ή έχει κάνει ειδικές σπουδές, ότι ανήκει στη λογοτεχνική συντεχνία. Ο τρίτος τόμος από Τα πρόσωπα και τα κείμενα (1944) του I. Μ. Παναγιωτόπουλου, που περιε­ χόμενό του ο «Κωστής Παλαμάς», αρχίζει με ένα «αυτοβιογραφικό προοίμιο»: «Στα 1918, 22 Ιου­ νίου, Παρασκευή, έπεσε στα χέρια μου το πρώτο βιβλίο του Κωστή Παλαμά.... Ήμουνα μαθητής στο γυμνάσιο, ζούσα την αγωνία του πρώτου παγκόσμιου πόλεμου, γευόμουν και την πίκρα αλλεπάλληλων οικογενειακών συμφορών και δεν έβρισκα παρήγορη καταφυγή παρά μονάχα στο διάβασμα». Κι Ο ποιητής και το ποίημα της Οδύσσειας (1958α) του Παντελή Πρεβελάκη, που απέχει διακριτικά από τις ιστορικές φωτογρα­ φίες και τους πανηγυρικούς εορτασμούς, αλλά παραμένει χαρακτηριστικός εκπρόσωπος της γε­ νιάς του τριάντα, είναι μια εξαντλητική μελέτη, μι δοκιμιογραφικό ήθος: «Τον έχω μπροστά μου τριάντα ένα χρόνια - αρχίζει το βιβλίο - ... Τον αγάπησα, τον αρνήθηκα και τον ξαναγάπησα. Γνωρίζω τις συνήθειές του, τις προτιμήσεις του, τ ι ; αποστροφές του... Ταξιδέψαμε μαζί, φάγαμε ψωμί κι αλάτι μαζί, νηστέψαμε μαζί», για να ορίσει το δρομολόγιό του «... θα προσπαθήσω να εκφράσω στη γλώσσα των ιδέών τη συνολική εντύπωση που έχω από τον Καζαντζάκη... και να περιγράψω ένα «Χαρακτήρα» (σελ. 15). Αλλά κάποτε και το μυθιστόρημα ερωτοτροπεί με τους τρόπους του δοκιμίου. Ο Αντρέας Καραντώνης πιστοποιεί το 1938 στην Αργώ (1936) του Θεοτοκά «την επιβίωση ενός εξαίρετου δοκιμιογράηου» και νομίζει ότι δεν αδικεί «τον συγγραφέα χαρακτηρίζοντας την “Αργώ” του δοκίμιο».*11 Και φυσικά ο «καρτεσιανός» της γενιάς του τριάντα δεν είναι ο. μόνος που χάνεται αυτό τον καιρό στα σταυροδρόμια. «Εξομολόγηση σε <(άρμα ρομάντζου» θέλει ο Νίκος Καζαντζάκης το ιόντα -Ράμπα (1930). Ρομάντζο θεωρείται

από τον ίδιο κι Ο βραχόκηπός του,12 έστω κι αν στα δυο η μυθιστορηματική οικονομία είναι υπο­ τυπώδης και σχηματικό πλαίσιο για την προβλη­ ματική του συγγραφέα. Μετά τον πόλεμο οι παλαιότεροι συνεχίζουν. Κάποιο νεότεροι τους ακολουθούν. Αναφέρω ενδεικτικά τον Γιάννη Δάλλα, που σε άλλες σε­ λίδες αυτού του τεύχους κλήθηκε να καταθέσει τη δική του εμπειρία και μαρτυρία. Θα ήθελα να υπενθυμίσω τα απολαυστικά και σοφά δοκίμια του Ζήσιμου Λορεντζάτου. Ανακαλώ στη μνήμη μου την έκδοσή τους στη σειρά του «Γαλαξία» κι αιφνιδιάζομαι. Μελέτες τα θέλει ο τίτλος. Οι καιροί επείγονται- τα είδη συγχέονται. Οι νεότα­ τοι στεγάζουν κάτω από τον όρο ποικίλα δημο­ σιεύματα. Αποφεύγουν να οριοθετήσουν το εί­ δος, να αυτοπροσδιορισθούν στα χωρικά του ύδατα. Ο ειδοποιημένος αναγνώστης, που περι­ διαβάζει στα βιβλιοπωλεία, ας κάνει την επιλογή του. Παρ’ όλα αυτά το δοκίμιο δεν έχει χαθεί. Κάποτε στην επιφυλλίδα, στο φιλολογικό άρθρο, και ακόμα και στις «δημοσιογραφικές περιδια­ βάσεις» αναγνωρίζονται τα χαρακτηριστικά του. Έχω στο νου κείμενα του Γ. Σαββίδη και του Δ. Μαρωνίτη, που δεν είναι τα μόνα. Θα ήθελα να κλείσω τη γραμματολογική διαδρομή με ένα σχε­ τικά πρόσφατο βιβλίο. Τα δοκίμια του Λουκά Κούσουλα. Ο τίτλος χαρακτηριστικός: Μετά τα φιλολογικά- και το σύντομο προλογικό σημείωμα σηματοδοτεί με σαφήνεια το δοκίμιο «... Η δική μου λοιπόν τιτλοφόρηση... δεν είναι παρά δήλω­ ση προτιμήσεως μόνο. Εκεί μου αρέσει, εκεί αναπνέει η ψυχή μου. Χαιρέτω δ’ έκαστος οις ήδεται». Το περιεχόμενο δεν διαψεύδει.

Σημειώ σεις 1. Κλέωνος Παράσχου: Έλληνες Λυρικοί, σελ. 7.

2. Φρανσουάζ Σαρπαντιέ: Δοκίμια, Μονταίνι εκδ. Hatier, 1979, σελ.33.

3. Μιαέλ ντε Μονταίνι, Δοκίμια, μτρφ. Φ. Δρακονταειδή. Εκδ. Εγνατίατ1980. Βιβλ. Ιο τόμ. 2ος, κεψ. 26ο, σελ. 67.

4. όπ. αν. κεψ 40ο σελ. 169.

5. Francis Jeanson: Montaigne par lui-meme. Εκδ. Seuil 1971, σελ. 14.

6. Θανάση Νάκα Ο Montaigne και το δοκίμιο. Εκδ. Κάλβος 1981, σελ. 172.

7. Mario Vitti: Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Εκδ. Οδυσσέας 1978, σελ. 249.

8. Κωστή Παλαμά: Άπαντα τομ. 2ος εκδ. Γκοβόστη σελ. 28.

9. όπ. σελ. 12.

10. Ίωνος Δραγούμη 1. Ο Ελληνισμός μου και οι Έλληνες (1903-1909) 2. Ο Ελληνικός Πολιτισμός (1913). 1927. Πρό­ λογος Στέφανου Δραγούμη σελ. ιβ'.

11. Αντρέα Καραντώνη: Πεζογράφοι και πεζογραφήματα της γενιάς του 30. Εκδ. Δ. Παπαδήμας 1977 σελ. 87.

• 12. «Ο Βραχόκηπός γράφτηκε από τον Καζαντζάκη γαλλικά τους πρώτους μήνες του 1936». Εισαγωγικό σημείωμα Π[αντελή] Π[ρε6ελάκη] που προλόγισε και μετέφρασε «από το γαλλικό πρωτότυπο» το βιβλίο. Εκδ. Ελ. Καζαν­ τζάκη 1971d σελ. 21.

αφιερωμα/21

Φίλιππος Δρακονταειδής

Μπαλτάσαρ Γκρασιάν (1601-1658) Η μοναδική νπάρχοναα προσωπογραφία τον Μπαλτάσαρ Γκρασιάν

Κάθε μεταη υαστής είναι βέβαιος για την αξία τον κειμένου πον μεταφράζει. Δια­ φορετικά, δεν θα καθόταν ν’ ασχοληθεί με αυτό. Επειδή έχει αυτή τη βεβαιότητα, ο μεταφραστής πιστεύει πως είναι υποχρέωση σχεδόν τον αναγνώστη να σκύψει με αγάπη, φροντίδα και κάποιο θαυμασμό, πάνω από την εργασία τον. Νομίζω όμως πως για να φτάσει ο αναγνώστης σε μια τέτοια αποδοχή, πρέπει να έχει μπροστά τον κάποια στοιχεία, όπως π.χ. τι μοναδικό (ή τουλάχιστον σημαντικό) κομίζει το κείμενο που μεταφράστηκε; Γιατί αξίζει τον κόπο ν’ ασχοληθεί μαζί του; Ποιο όφελος θ' αποκομίσει μέσα στις σημερινές συνθήκες; Ποια η σχέση του έργου με το συγγραφέα του και την εποχή τον; Αυτά τα ερωτήματα δεν συνθέτουν τα πλαίσια ενός κανόνα. Η ελευθερία του μεταφραστή έγ­ κειται ακριβώς στο γεγονός να προλάβει όσο γί­ νεται περισσότερα ερωτήματα και στον κίνδυνο να θεμελιώσει, όσο πιο αταλάντευτα γίνεται, τις αποφάσεις που πήρε και τις απόψεις που διάλε­ ξε για το συγκεκριμένο έργο. Δική του υποχρέω­ ση είναι στο κάτω-κάτω ν’ αποδείξει την αξία του κειμένου που μετάφρασε, ώστε ν’ απομείνει στον αναγνώστη η βεβαιότητα αυτής της αξίας. Για την παρουσίαση του Μπαλτάσαρ Γκρασιάν, θα προσπαθήσω ν’ ακολουθήσω ένα τέτοιο σχήμα. Θα πω λοιπόν στην αρχή, γιατί αυτός ο στοχαστής, και τι ιδιαίτερο του βρίσκω. Ύστερα θα μιλήσω γενικά για την εποχή του και το βίο του. Στη συνέχεια, θα δώσω ένα χρονολόγιο της ζωής του, ένα στοιχειώδη χάρτη των μετακινήσεών του, πληροφορίες για το έργο του Oraculo Manual. Τέλος, μια σύντομη βιβλιογραφία θα κλείσει αυτή την εισαγωγή.

1. Φαίνεται πως οι συγγραφείς δημιουργούν, ξε­ χνιούνται και συχνά ανακαλύπτονται πάλι, όταν

πια το πέρασμα των χρόνων δίνει την εντύπωση πως η εποχή τους μοιάζει με κάποια επόμενη ή πως η επόμενη δεν είναι άλλο από μια επάνοδο σε προβλήματα που τους είχαν απασχολήσει. Θα λέγαμε πως, ενώ υπάρχουν συγγραφείς μ’ επε­ κτάσεις σε επόμενες εποχές, πράγμα που τους επιτρέπει να είναι συνεχώς παρόντες και ν’ απο­ τελούν στηρίγματα της αναπαραγωγής αξιών και ιδεών, με αποτέλεσμα ν’ αποκαλούνται «αθάνα­ τοι», υπάρχουν άλλοι που εμφανίζονται, εξαφα­ νίζονται και ξαναπαρουσιάζονται, ενσπείροντας την αμφιβολία oji τα πράγματα έχουν κι άλλες όψεις που οι «αθάνατοι» δεν είδαν και πως ο ύπνος της βεβαιότητας πρέπει να διακόπτεται από ποικίλα ερωτήματα. Αυτοί οι συγγραφείς δεν απολαμβάνουν του θαυμασμού και δεν είναι δημοφιλείς στο βαθμό που είναι οι «αθάνατοι». Βρίσκονται μέσα στη ζωγραφιά που χαράζει το μυαλό των ανθρώπων, σαν δευτερεύοντα στοι­ χεία μάλλον, σαν διακοσμήσεις κι όχι σαν ουσία. Γτσι, ενώ τα έργα των «αθανάτων» συχνά δεν διαβάζονται, αλλά είναι γνωστά σαν αναφορές ή περιλήψεις, τα έργα των άλλων, των παρείοακτων, των ενοχλητικών, διαβάζονται ειλικρινέ­ στερα πριν ξαναγυρίσουν στο καθαρτήριο των

22/αψιερωμα ιστοριών της λογοτεχνίας, ώσπου να έρθει (αν έρθει) ξανά η ώρα τους ν’ αναδυθούν. Ανάμεσα στους συγγραφείς αυτής της κατηγο­ ρίας θα έβαζα τον 'Αγγλο Λώρενς Στερν, αρκε­ τούς Γάλλους, απομνημονευματογράφους ή εγ­ κυκλοπαιδιστές, όπως τον καρδινάλιο ντε Ρετς ή τον Ντενί Ντιντερό, αλλά και μια σειρά ανώνυ­ μων κι επώνυμων του Μεσαίωνα και των αρχών της Αναγέννησης, που το έργο τους έχει ταξινο­ μηθεί κάτω από επικεφαλίδες όπως «φάρσες», «μύθοι» κλπ. Πρόκειται για συγγραφείς δίχως απογόνους, με αποτέλεσμα να μη δημιουργείται κάποια σχολή, ενώ άλλοι τέτοιοι συγγραφείς μοιάζουν να ορίζουν ένα πλαίσιο, όπου κάποιοι σπουδαιότεροι (και γι’ αυτό «αθάνατοι») ήρθαν να βάλουν τάξη, οπότε αυτοί οι συγγραφείς μπαίνουν στην κατηγορία των προδρόμων. Το φαινόμενο μοιάζει να μην ισχύει τόσο για την ποίηση, ενώ ισχύει σε μεγάλο βαθμό για την πε­ ζογραφία, και σε μεγαλύτερο ακόμα βαθμό για την κατηγορία των πεζογράφων που δεν έγρα­ ψαν έργα λογοτεχνικά, ούτε φιλοσοφικά, αλλά έμειναν στα εγχειρίδια της λογοτεχνικής ιστο­ ρίας σαν στοχαστές, επειδή τα κείμενά τους δεν είναι άμοιρα λογοτεχνικής αξίας και ύφους, δια­ τηρώντας συγχρόνως μια θέση στα εγχειρίδια της φιλοσοφικής ιστορίας με τ’ όνομα πάλι των στο­ χαστών, επειδή δεν συστηματοποίησαν τις σκέ­ ψεις τους και δεν πρόβαλαν αρραγείς και αταλάντευτες λογικά φιλοσοφικές θεωρίες. Η δυ­ σκολία της κατάταξης του έργου τους, τους οδή­ γησε συχνά σε περιπέτειες (π.χ. Νικολό Μακιαβέλλι) ή στην πυρά (π.χ. Τζιορντάνο Μπρούνο) ή στο θάνατο (π.χ. Τόμας Μουρ) ή σε παρεξηγή­ σεις (π.χ. Φράνσις Μπέικον, Ζαν-Ζακ Ρουσσώ κλπ.). Πολλοί ωστόσο επέζησαν, είτε γιατί συ­ νειδητά είχαν επιλέξει τη νομιμότητα, όπως ο Μισέλ ντε Μονταίνι, είτε γιατί διατήρησαν, όσο άντεξαν, κάποια επίφαση συμμόρφωσης με τη νομιμότητα, όπως ο Μπαλτάσαρ Γκρασιάν. Αυτή η ποικιλία συμπεριφορών, που προσφέ­ ρει τα ακρότατα όρια αποδοχής ή τα πλησιέστερα όρια απόρριψης, σχεδιάζει ένα πλατύ πεδίο, μέσα στο οποίο κινήθηκε η δυτικοευρωπαϊκή σκέψη, έτσι ώστε να χαρακτηρίζεται ικανή ν’ αφομοιώσει πολλά από τα δηλητήρια που εκκρίθηκαν στον κορμό της, και ταυτόχρονα ικανή να καταστρέψει ό,τι δεν ήταν σε θέση ν’ απορροφή­ σει. Είναι βέβαιο πως πολλά έργα σημαντικά και πολλοί άνθρωποι σημαντικοί είναι άγνωστοι και δεν πρόκειται ποτέ να γίνουν γνωστοί. Η μανία της ταξινόμησης, η μισαλλοδοξία, ο θρησκευτι­ κός φανατισμός, η γελοιότητα των συμφερόντων, ιεράρχησαν τα πράγματα και τις αξίες με τρόπο τόσο τελεσίδικο και τόσο τυφλά αποδεικτικό τα τελευταία δυόμισι χιλιάδες χρόνια τουλάχιστον, ώστε δικαιούται κανείς ν’ αναζητήσει τα θύματα αυτής της μονομέρειας. Ο Μπαλτάσαρ Γκρασιάν

δεν είναι άγνωστος. Είναι γνωστός σαν «περί­ πτωση», δηλαδή σαν αξιοπερίεργο. Να ένας εύ­ σχημος τρόπος να μειώνουμε ό,τι δεν μπαίνει στα καλούπια μας. Το έργο του είναι αντικειμενικά μακρινό και γλωσσικά αρκετά ξένο, όχι πως οι λέξεις καθαυ­ τές έχουν διαφορετικό νόημα, αλλά επειδή εγγράφονται στη συλλογιστική του αιώνα που γέν­ νησε το έργο και στο κοινωνικό, ιστορικό και πολιτισμικό περιβάλλον που το κατέστησε δυνα­ τό. Αυτές όμως οι δυσκολίες ξεπερνιούνται γρή­ γορα, αφού το θέμα του έργου κι ο χειρισμός του περισφίγγονται από μια σκέψη, που στέκει περι­ δεής κι αμήχανη μπροστά στο μέγεθος και στο απύθμενο του προβληματισμού της και ψηλαφεί ή αποφαίνεται όπως ο καθένας μας σε ανάλογη κατάσταση. Ο Μπαλτάσαρ Γκρασιάν είναι γνήσιο τέκνο της εποχής του: ζει το ισπανικό μπαρόκ (κι ας αναλογιστούμε πως είναι ο αιώνας της άνθησης της ζωγραφικής και της ανάπτυξης της μουσικής στην Ιβηρική). Ακολουθεί τις επιταγές της θρη­ σκείας: περνάει τις διαδοχικές δοκιμασίες μέσα στο τάγμα των Ιησουιτών κι εργάζεται, ως ιερω­ μένος, υπέρ των αρχών του τάγματος και της σω­ τηρίας του ποιμνίου της εκκλησίας. Το αν ταυ­ τόχρονα ζει μια ζωή σχεδόν κοσμική, από την άποψη της συναναστροφής και της φιλίας με λαϊκούς, το αν ακολουθεί το στρατό που πολέ­ μησε κατά των Γάλλων, δεν είναι στοιχεία πε­ ρίεργα και πρωτόγνωρα. Ο ιερωμένος στην επο­ χή του δεν είναι αναχωρητής, αλλά μια άλλη πλευρά της κοινωνίας, που χρειάζεται ανά πάσα στιγμή την ευλογία του ή την άφεση των αμαρ­ τιών της, για να προχωρεί στον πλουτισμό, στην υλική δύναμη, στην κυριαρχία, στην επικράτηση πάνω σε άψυχα και σε έμψυχα, συνδυάζοντας έτσι τις επιταγές της Βίβλου με τις ανθρώπινες αδυναμίες του πρόσκαιρου τούτου βίου. Ωστόσο, στην περίπτωση του Μπ. Γκρασιάν, το εκπληκτικό παραμένει πως ο υπηρέτης του Θεού σπάνια, πολύ σπάνια, αναφέρεται στον Κύριό του και δεν μοιάζει ν’ ασχολείται μαζί του. Το φαινόμενο πάλι δεν είναι μοναδικό, μια και η εποχή αμφισβητεί, μια κι έχουν προηγηθεί ο Λούθηρος (1483-1546) κι ο Καλβίνος (15091564), έχει περάσει ο Κοπέρνικος (1473-1543) και ζει ο Γαλιλαίος (1564-1642). Όμως ο Θεός του συγγραφέα μας λείπει τόσο πολύ από το έρ­ γο του, ώστε θα τον θεωρούσαμε ολότελα απάντα ή ανύπαρκτο. Αντί για το Θεό, ο Μπ. Γκρασιάν μνημονεύει τον άνθρωπο και σκιαγραφεί ανθρώπινους τύ­ πους, που κάλλιστα μπορούν να ζήσουν χωρίς θεό. Τονίζοντας αδιάκοπα την αναγκαιότητα της φρόνησης, της επιφυλακής του νου, του συνε­ χούς μετρήματος των πραγμάτων και των κατα-

αφιερωμα/23

στάσεων, αναφερόμενος στην ελευθερία της βού­ λησης, ο Μπ. Γκρασιάν μιλάει εξίσου για έναν κόσμο άθεο, όπως ο δικός μας, όπου όμως ορι­ σμένα επιτρέπονται κι ορισμένα απαγορεύονται. Αυτό είναι ένα καίριο σημείο που τον φέρνει και πέρα από την εποχή του. Δεν είναι όμως το μόνο. Έχοντας διαβάσει τους φιλοσόφους (Σενέκα, Επίκτητο, νεοστωικούς κλπ.), τους ιστορικούς (Τάκιτο, Σαλούστιο, Σουετόνιο κλπ.), τους ποιητές (Ιουβενάλιο, Πέτσιο, Μαρτιάλη κλπ.), τους μεγάλους πατέρες της δυτικής εκκλησίας, έχοντας δηλαδή μια παι­ δεία και μια καλλιέργεια, ο Μπ. Γκρασιάν δεν στοχάζεται τον άνθρωπο της εκκλησίας, αλλά τον άνθρωπο γενικά, ικανό, εφόσον ασκείται με βάση μια σειρά κανόνων, να αρθεί υπεράνω των άλλων και ν’ αρχηγεύσει, όχι για να είναι αρχη­ γός, αλλά για να δρέψει με αρετή και τόλμη την ελευθερία να είναι αυτό που θέλει να είναι και που κανείς δεν έχει το δικαίωμα να του στερή­ σει. Οι ειδικοί θεωρούν πως το σπουδαιότερο κεί­ μενό του είναι το ογκώδες Critic0n σε τρία μέρη. Δεν αρνούμαι τη σημασία αυτού του έργου, που σαν κριτική έγινε αντιληπτό από τους προϊστα­ μένους του και υπήρξε ο καταλύτης για κατα­ τρεγμούς και δυσμένειες. Ό λα τα προηγούμενα γραφτά του Μπ. Γκρασιάν προετοιμάζουν το Critic6n. Αυτά είναι τα θεμέλια για την οικοδό­ μηση του τελευταίου του έργου. Πρόκειται για έργα μικρά, υπαινικτικά, συμπυκνωμένα, εγχει­ ρίδια, για μυημένους, που όμως δεν παραδίνον­

ται στους εκλεκτούς, αλλά προϋποθέτουν πως ο καθένας είναι εκλεκτός εκ προοιμίου και συνε­ πώς υποχρεωμένος σχεδόν να κάμει χρήση των δυνατοτήτων του. Αν δεν τις χρησιμοποιεί, ο Μπ. Γκρασιάν δεν έχει λόγο να τον κακίσει: τον κατατάσσει απλώς στις μετριότητες ή στις μηδαμινότητες. Τα βιβλία που προηγούνται του Criticon, επα­ ναλαμβάνουν, από το ένα στο άλλο, τα κύρια στοιχεία των ιδεών του. Υπάρχει μια μονομανία σχεδόν στο συγγραφέα στην έκφραση της αν­ θρώπινης αδυναμίας μπροστά στη ζωή, στην ανάγκη της άσκησης, της αποδοχής ότι η ζωή εί­ ναι ένα παιχνίδι, μια χαρτοπαιξία, όπου ο άν­ θρωπος πρέπει να είναι άριστος χαρτοπαίκτης. Κυρίως όμως, ο Μπ. Γκρασιάν επιμένει στη συμ­ βουλή της αυτοδυναμίας του ατόμου, στην επι­ τυχία των πράξεων, στη φρόνηση που πρέπει να συνοδεύει κάθε ενέργεια. Στο Critic0n, θ’ αφεθεί να ειρωνευτεί τις φιλανθρωπίες, τα συστήματα ελέγχου της ζωής και των συνειδήσεων, την αλα­ ζονεία, τη βλακεία και τη χυδαιότητα, που στε­ φανώνουν οι δεδομένες αξίες της υποταγής, της αποφυγής των ερωτημάτων, της σύγχυσης των ιδεών. Διαβάζοντας τον Μπ. Γκρασιάν σήμερα, δεν βλέπω τον άνθρωπο του ισπανικού 17ου αιώνα, αλλά τον εκπρόσωπο μιας δυτικοευρωπαϊκής σκέψης που αμφιβάλλει για όλες τις αλήθειες. Φοβάμαι πως αν ζούσε στα χρόνια μας, θα ήταν εξίσου ενοχλητικός όσο στην εποχή του, γιατί τί­ ποτα δεν λύθηκε από τότε, ενώ αντίθετα, οι αλή-

24/αφιερωμα θείες έγιναν δόγματα, που επιτέλους έφεραν αρ­ κετές συμφορές, ώστε πάλι να γεννιέται το ερώ­ τημα «από πού ν’ αρχίσουμε;» Η εποχή μας δεν έχει ομοιότητες με τη δική του, αλλά με όλες τις εποχές όπου το ψέμα αναγορεύεται σε ύψιστη αλήθεια κι η αλήθεια χάνεται μέσα σε όγκους λό­ γων, λες και μόνο η ποσότητα της προσδίδει αί­ γλη. Ωστόσο, τίποτα δεν είναι αληθινό όσο δεν παραμένει άλυτο. Και το μόνο που μπορεί να γί­ νει είναι να χαρτογραφηθεί το άλυτο. Με σεμνό­ τητα, αιδώ, αλλά κυρίως γνώση. Ο Μπ. Γκρασιάν μου δίνει την εντύπωση ότι με αγωνία προσπαθεί, γνωρίζοντας πως θα πετύχει ν’ αρ­ θρώσει λίγες λέξεις. Τα υπόλοιπα, τ’ αφήνει στους «αθάνατους», που θα τις πνίξουν στους ωκεανούς τους.

Το έργο του Μπ. Γκρασιάν δεν διαβάζεται σήμε­ ρα όπως διαβαζόταν την εποχή που γράφτηκε. Σήμερα διαβάζεται με τα δικά μας μάτια και παίρνει διαστάσεις που ο συγγραφέας του σίγου­ ρα δεν υποψιάστηκε, ούτε πιθανώς σκέφτηκε πως θ’ αποκτούσε. Ανάμεσα στο συγγραφέα και στις μέρες μας υπάρχει αγεφύρωτο χάσμα, που οι μελέτες δεν καλύπτουν κι η βαθύΐερη γνώση της εποχής, της βιογραφίας και του σχολιασμού δεν γεφυρώνουν αποτελεσματικά. Είναι αδύνατο να διαβάσουμε εμείς τον Μπ. Γκρασιάν όπως οι άνθρωποι του 17ου αιώνα στην Ισπανία. Εμείς κομίζουμε την ερμηνεία μας, και, κατά παράδο­ ξο κι ανεξήγητο απ’ όσα ξέρω τρόπο, το έργο αφήνεται σε αυτή την ερμηνεία. Επιμένοντας λί­ γο περισσότερο, θα λέγαμε πως, ανάμεσα στο έρ­ γο και σ’ εμάς, υφίσταται μια γόνιμη παρεξήγη­ ση. Δεν μπορώ να φανταστώ τον Μπ. Γκρασιάν να έχει εκείνη την αφοπλιστική μεγαλοσύνη του Θουκυδίδη, που στοχάζεται την Ιστορία του σαν κτήμα ες αεί της ανθρωπότητος. Ο Μπ. Γκρασιάν γράφει για τα πρότυπα της εποχής του, τον ήρωα, τον σώφρονα, τον πολιτικό κλπ. Τα περι­ χαρακώνει, αφήνοντας ένα σωρό τρύπες και κε­ νά, που το κάθε πρότυπο οφείλει να συμπληρώ­ σει. Με αξίωμα τη φράση «υπάρχουν πολλά να μάθεις κι είναι σύντομος ο βίος· και δεν ζεις αν δεν ξέρεις», ο Μπ. Γκρασιάν προσφέρει τη βασι­ κή γνώση με απόλυτη σαφήνεια, αφήνοντας στην ασάφεια τη συνεισφορά του ατόμου που θα θε­ λήσει ν’ ακολουθήσει το ένα ή το άλλο πρότυπο. Προσφέρει δηλαδή την αντικειμενικότητα, ενώ το άτομο θα πρέπει να φέρει την υποκειμενικό­ τητα. Δεν είναι φιλόσοφος για να προβλέψει και συνεπώς να δημιουργήσει τυφλούς οπαδούςθύματα. Στοχάζεται, υποθέτοντας πως κάθε άν­ θρωπος στοχάζεται, και υπολογίζει πως κάθε άνθρωπος αναζητεί τη βελτίωσή του. Δεν παρα­

πέμπει σε καμιά μεταθανάτια απονομή δικαιο­ σύνης, ούτε καν υπονοεί κάτι τέτοιο. Γελάει όμως με τον άνθρωπο που δεν υποψιάζεται ότι υπάρχουν δρόμοι, που ενώ δείχνουν ότι οδηγούν στο στόχο, ξεστρατίζουν από το στόχο. Ο Μπ. Γκρασιάν επιθυμεί ο νικημένος άνθρωπος να έχει παίξει το παιχνίδι και να έχει υπέρ αυτού τη μεγαλοπρέπεια της ήττας. Η Ιστορία δεν έχει κενά και δεν είναι μια ξε­ κάρφωτη πορεία. Στερημένη νοήματος, δεν παύ­ ει να είναι η μόνη πραγματικότητα που γέννησε ο άνθρωπος. Δεν υπάρχει σφαίρα των ιδεών και τίποτα δεν υπάρχει υπερφυσικό ή μεταφυσικό. Έξω από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, ο Μπ. Γκρασιάν μιλάει για τον άνθρωπο σαν ιστο­ ρικό ον, που είναι παρόν και λήθη ταυτόχρονα. Θέλω να πω λοιπόν πως το έργο του, έτσι μπορεί να διαβαστεί σήμερα: με τον άνθρωπο σαν μέρος του κόσμου, δίχως προεκτάσεις, προνόμια και ειδικές μεταχειρίσεις. Και μια και δεν έχει ταξι­ νομηθεί στην κατηγορία των «αθανάτων», μπο­ ρεί να μπει με τους άλλους του φυράματος του στη συλλογιστική για έναν πολιτισμό καινούριο και ολότελα ξεκομμένον από εκείνον που τον γέννησε και που κληρονομήσαμε.

2

.

Στην αυγή του Που αιώνα, με το θάνατο του Φί­ λιππου του δεύτερου (1598), η Ισπανία μοιάζει να είναι η μεγαλύτερη πολιτική δύναμη του κό­ σμου. Έναν αιώνα και παραπάνω από τότε που ο Χριστόφορος Κολόμβος πάτησε το πόδι του στον τόπο που νόμιζε πως ήταν οι Δυτικές Ιν­ δίες, η ισπανική αυτοκρατορία εμφανίζεται πα­ νίσχυρη, σταθερή κι αμετακίνητη. Οι επιβουλές της Γαλλίας που θα παρέμβει στη διαδοχή του ισπανικού θρόνου, αλλά κυρίως οι πετυχημένες κι αθόρυβες διεισδύσεις του αγγλικού και ολ­ λανδικού κεφαλαίου κι εμπορίου στις κτήσεις της, θ’ αφαιρέσουν, ώς τις πρώτες δεκαετίες του επόμενου αιώνα, κάθε ικμάδα και ζωντάνια από αυτό τον τεράστιο οργανισμό. Θα έχουν στοιχί­ σει απώλειες που υπολογίζονται στο ένα τέταρτο του πληθυσμού της μητρόπολης, που έτσι περιο­ ρίστηκε στα έξι εκατομμύρια κατοίκους, από τους οποίους εκατόν πενήντα χιλιάδες ήταν ζη­ τιάνοι. Ίσως αυτή η παρακμή να φαίνεται σήμερα φυσική κι αναπόδραστη, αφού η κυριαρχία μιας σαφέστατα καθορισμένης ιδεολογίας δεν επέτρε­ πε εξελίξεις, ούτε μπολιάσματα των νέων ευρω­ παϊκών ρευμάτων στην Ιβηρική. Θα έλεγε κανείς πως όσο η υπόλοιπη Ευρώπη αναθεωρούσε και διεύρυνε τις σκέψεις της, τόσο η Ισπανία μα­ ζευόταν στον εαυτό της και πεισματικά επέμενε στην πιστή αναπαραγωγή των ιδεών της. Ο ρόλος της Ιερός Εξέτασης και των παρα-

αφιερωμα/25 φυάδων της έχει αυτόν ακριβώς το σκοπό: τη διατήρηση. Και δεν πρόκειται για την επιβίωση μιας λογικής, όσο για τη συνύπαρξη όλων εκεί­ νων των αντιθέσεων, που συνηθίζεται να λέγεται ότι αντιπροσωπεύουν το ισπανικό πνεύμα. Η δη­ μιουργία από τον Ιγνάσιο δε Λογιόλα (14911556) της «Κοινωνίας του Ιησού», του γνωστού τάγματος των Ιησουιτών, επικύρωσε αυτή την κατάσταση. Στη χώρα κυριάρχησαν και θα κυ­ ριαρχήσουν η φανατική θρησκοληψία κι ο βαθύς σκεπτικισμός, ο μυστικισμός που περιφρονεί τα εγκόσμια αγαθά και η τάση προς τη μεγάλη υλι­ κή δύναμη, η δημοκρατική και μάλιστα «κοινο­ βουλευτική» παράδοση των Κορτές (Βουλών) κι η σχεδόν ειδωλολατρική πίστη στην απόλυτη μο­ ναρχία. Καθένα από τα συμβιούντα αυτά στοιχεία έχει τους απολογητές του, ιδιαίτερα προσεκτικούς, ώστε να μην ξεφεύγουν ούτε κεραία από τα πα­ ραδεδεγμένα και τελεσίδικα, που όμως δεν είναι γραμμένα ή κωδικοποιημένα. Έτσι, οι κίνδυνοι παραμένουν μεγάλοι, και χρειάζεται η προστα­ σία κάποιου μεγαλόσχημου, αν δεν είναι η βασι­ λική εύνοια, που γνωρίζει να μη φέρνει τα πράγ­ ματα στην άκρη. Η κάθε λογής προστασία μοιά­ ζει να πιστεύει πως οι «απρόσεκτοι» είναι ένα είδος γελωτοποιών, που δεν ταρακουνάει συθέ­ μελα το υπάρχον οικοδόμημα, αλλά που χρειάζε­ ται για να γελάει ο πρίγκιπας ή επιτέλους να συλλογάται με τη βοήθειά τους, όσα δεν τολμάει να συλλογιστεί φωναχτά. Να ίσως ένας από τους λόγους που στην Ισπα­ νία έζησαν βίο μακρύ οι συμβολισμοί, οι λεπτολογίες των εκφράσεων και άνθισαν οι σχολια­ στές και οι συμβουλάτορες. Θα μπορούσαμε να πούμε πως η Ισπανία είναι το πεδίο του μακια­ βελισμού ή μιας προέκτασής του περισσότερο θεατρικής κι εξωστρεφούς: βρισκόμαστε στην καρδιά του μπαρόκ. Το ισπανικό μπαρόκ διαφέρει από το γαλλικό ή το γερμανικό και δεν έχει βέβαια σχέση με τη σύγχρονη λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία κι όσα έργα επηρεάστηκαν από αυτήν, που τοποθετούν­ ται αβασάνιστα κάτω από την ετικέτα του μπα­ ρόκ. Η λέξη αυτή, πορτογαλικής καταγωγής, ση­ μαίνει το ακατανόητο, το περίεργο, το αδιαμόρ­ φωτο, που ωστόσο εκλογικεύεται και συντίθεται και μεθοδεύεται. Στα χρόνια μας, η αναφορά στο μπαρόκ σχετίζεται μήπως με την υπόνοια ή την επιθυμία ότι κάποιος διαφορετικός πολιτι­ σμός, έξω από αυτόν που βρήκαμε, μπορεί να ξεκινήσει από εκεί; Να πούμε μήπως ότι, όπως η Αναγέννηση βρήκε για πρόγονο κι αρχέτυπο την αρχαιότητα (όπως την ερμήνευσε), εμείς θα δε­ χτούμε έναν καινούριο πολιτισμό με ρίζες στο μπαρόκ του Που αιώνα; Με μια πρώτη ματιά, ο Ιησουίτης ιερωμένος και συγγραφέας Μπαλτάσαρ Γκρασιάν θα μπο­

Μισέλ ντε Μονταίνι

ρούσε ν’ αποκληθεί ένας άλλος Νικολό Μακια­ βέλι (1469-1527). Μόνο που δεν φαίνεται να γνωρίζει αρκετά τον φλωρεντινό συγγραφέα και στοχαστή ή τουλάχιστον δεν ασχολείται με το έρ­ γο του. Ό πω ς δεν γνωρίζει τον Γάλλο Μισέλ ντε Μονταίνι (1533-1592), που αυτός βάλλει κατά του Μακιαβέλι. Το έργο του Mrt. Γκρασιάν μου δημιουργεί την εντύπωση πως ο Ισπανός τοποθε­ τείται ανάμεσα στον Ιταλό και τον Γάλλο. Ο Μακιαβέλι ζει σ’ εποχή ανακατατάξεων πολιτι­ κών και ιδεολογικών. Ο Μονταίνι ζει τους εμφύ­ λιους πολέμους, που ονομάστηκαν «θρησκευτι­ κοί πόλεμοι» (αρχίζουν το 1562 και τελειώνουν μετά το θάνατό του, το 1598). Ο πρώτος νιώθει την ανάγκη ν’ αποσαφηνίσει μια πολιτική πο­ ρεία, ενόσω ο άνθρωπος, σαν κοινωνικό ον, εί­ ναι στραμμένος προς τα έξω. Ο δεύτερος αναζητεί και δοκιμάζει (εξ ου και ονομάζει το έργο του «Δοκίμια») να γνωρίσει τον εαυτό του, ώστε ν’ αντιμετωπίσει το έξω με την γνώση του έσω ή εν πάση περιπτώσει να κερδίσει την ηρεμία της αυ­ τογνωσίας. Για τον Μπ. Γκρασιάν, ο άνθρωπος φαίνεται πως γνωρίζει τον εαυτό του, αλλά σαν «σώφρων», σαν «ήρωας», σαν «πολιτικός» παί­ ζει κάθε φορά το παιχνίδι του ρόλου που ανα­ λαμβάνει. Υπάρχει σε όλους τους ρόλους ένα κοινό υπόβαθρο, που το συντηρούν ο χαρακτή­ ρας (genio) και το πνεύμα (ingenio). Το παιχνίδι όμως είναι διαφορετικό για κάθε ρόλο, ώστε να απαιτείται μια γραμμή πλεύσης, ένα εγχειρίδιο συμβουλών κάθε φορά. Το έργο του Μπ. Γκρα-

26/αφιερωμα

I. CRITIC PRIMERA v»™*.

■E Ν ’’ DE LA Ν 1 & £ 2 # :

Y‘-N ·' C

u r i o p e la i v v e h t v j : SARCI-V f

BE M A R t^ N E *

L © D

l f

Ι ί

4

lvaleroso chVA itnii D a n I*

λ

·

l

ft p t

P

a i

% O R O I . N - D 6 C H ft f t # f // πρώτη σελίδα της a έκδοσης του Crition, Σαραγόσα 1651

σιάν συντίθεται κυρίως από τέτοια εγχειρίδια. Με κάποια τόλμη λοιπόν θα λέγαμε πως ο συγ­ γραφέας μας είναι ιησουιτικά μακιαβελικός, αλ­ λά και αψιμύθιαστα ανθρώπινος καθ’ ομοιότητα του Μονταίνι. Έχω όμως την εντύπωση πως συγκρίνω κάτι ολότελα άγνωστο με πράγματα λιγότερο άγνω­ στα, αλλά οπωσδήποτε όχι γενικά γνωστά. Έχουμε μια σημαντική και σοβαρή επιλογή του έργου του Νικολό Μακιαβέλι (Έργα, τόμοι 2, επιλογή και μετάφραση Τάκη Κονδύλη, εκδ. Κάλβος), έχουμε τη μετάφραση των «Δοκιμίων» του Μονταίνι στο σύνολό τους (Δοκίμια, τόμοι 3, μετάφραση Φ.Δ. Δρακονταειδή, εκδ. Εστίας), αλλά δεν έχω υπόψη μου να υπάρχει πρόσφατη μετάφραση κάποιου έργου του Μπ. Γκρασιάν, αν και πληροφορήθηκα, χωρίς πάντως να το έχω επιβεβαιώσει, πως στην περίοδο του ελληνικού Διαφωτισμού ο Ισπανός Ιησουίτης αναφέρεται και μεταφράζεται. Τι έχουμε να πούμε γι’ αυτόν τον προσεκτικό και ιδιόμορφο άνθρωπο, που αγαπούσε τα προ­ σωπεία, συνελάμβανε με τον καλύτερο τρόπο την ευστροφία και την επιτυχία, αλλά είχε τις χειρό­ τερες σκοτούρες με τους ανωτέρους του, που τους αποκαλούσε «πατριούς»;

Γεννήθηκε το 1601 στο βασίλειο της Αραγώνας και δεν έγραψε ή τουλάχιστον δεν δημοσίευσε τί­ ποτα πριν το 1637. Από την παιδική του ηλικία ώς εκείνη τη χρονιά, ήταν πιστός στρατιώτης της «Κοινωνίας του Ιησού», πράγμα που του επέτρε­ ψε να φτάσει ώς τη βαθμίδα του βοηθού ηγουμέ­ νου και να διδάξει σε κολέγια του τάγματος. Από το 1637 όμως, που κυκλοφορεί το πρώτο του έργο «Ο Ήρωας», ένα εγχειρίδιο «της τέ­ χνης τού να είσαι ανώτερος με μερικούς κανόνες φρόνησης», ώς το 1657 που δίνει στη δημοσιότη­ τα το τρίτο και τελευταίο μέρος του βιβλίου του El Criticon, έχουν μεσολαβήσει αρκετά άλλα γραφτά, που έχουν προκαλέσει τον εκνευρισμό των ανωτέρων του. Δεν είναι μόνο πως τα θέματα των βιβλίων του (εκτός από ένα) έχουν λαϊκό χαρακτήρα και τί­ ποτα το θρησκευτικό. Η έκδοσή τους γίνεται -παράπτωμα σοβαρότατο- χωρίς την απαιτρύμενη άδεια του τάγματος και υπογράφονται με το ψευδώνυμο Λορένσο Γκρασιάν, που βέβαια σαν ειρωνεία μοιάζει παρά σαν ουσιαστική κάλυψη. Εκτός όμως αυτών, που αρκούν να δημιουργή­ σουν εχθρότητες, ο Μπ. Γκρασιάν είναι διαρκώς στο προσκήνιο, ώστε γίνεται εύκολα στόχος: λαμπρός ιεροκήρυκας, εξομολόγος του αντιβασιλιά της Αραγώνας, πληθωρικός επιστολογρά­ φος, έτοιμος ν’ αφιερώσει τα βιβλία του σε πρό­ σωπα επιφανή, είναι επιπλέον διαρκώς άγρυ­ πνος, ώστε να συγκεντρώνει τα πνευματικά του δικαιώματα, που μέρος τους ξόδευε για τη συν­ τήρηση του νόθου γιου κάποιου άλλου ιησουίτη. Αν σε αυτά προσθέσουμε ότι αγόραζε βιβλία κι ότι του άρεσαν τα χωρατά, μπορούμε εύκολα να συμπεράνουμε πως η θύελλα δεν θ’ αργούσε να ξεσπάσει. Ξέσπασε το 1651, όταν κυκλοφόρησε το πρώτο μέρος του Critic0n, ένα έργο που ο Σοπενχάουερ θα θεωρήσει το σπουδαιότερο αλληγορικό μυθι­ στόρημα όλων των εποχών. Οι «πατριοί» του τού μήνυσαν να μην το συνεχίσει. Όμως δύο χρόνια αργότερα, το 1653, το δεύτερο μέρος του έργου κυκλοφορεί.. Ίσως για να τον αφήσουν ήσυχο ή για να του συγχωρήσουν την ανυπακοή του, γράφει το Comulgatorio («Τέχνη της θείας μετά­ ληψης», θα λέγαμε), το μόνο θρησκευτικό βιβλίο του, που υπογράφει φαρδιά-πλατιά με τ’ όνομά του. Να όμως που σύντομα κυκλοφορεί και το τρίτο μέρος του Criticon, οπότε ο Μπ. Γκρασιάν χάνει την έδρα του στο κολέγιο της Σαραγόσας, εξορίζεται, υποχρεώνεται να τρέφεται μόνο με ψωμί και νερό. Κάποιοι λένε μάλιστα πως η «Κοινωνία του Ιησού» τού πήρε την πένα και το χαρτί, ώστε να είναι βέβαιη πως δεν θα γράψει άλλο. Λίγους μήνες αργότερα, αποκαταστάθηκε. Δεν άντεξε όμως όλ’ αυτά. Μερικές μέρες πριν το τέλος του 1658, οκτώ μήνες περίπου μετά την αποκατάστασή του, πέθανε.

αφιερωμα/27

3. Συμφωνώ με τους ειδικούς ότι το Criticon είναι το σημαντικότερο έργο του Μπ. Γκρασιάν. Πι­ στεύω όμως πως η παρουσίαση του συγγραφέα θα είναι πιο καλόδεχτη αν ασχοληθούμε με το βιβλίο που έχει τον τίτλο «Oraculo Manual y Ar­ te de Prudencia» και που θα μεταφράζαμε «Εύ­ χρηστος Οιωνός και Τέχνη της Φρόνησης». Η δυσκολία της μετάφρασης του τίτλου προέρχεται από το γεγονός ότι για το συγγραφέα Oraculo είναι ο άνθρωπος που, δια του λόγου, αποκαλύ­ πτει την αλήθεια των πραγμάτων, οπότε ο σύγ­ χρονός του Γάλλος μεταφραστής τιτλοφόρησε τη μετάφρασή του «L’ Homme de Corn» (ο Αυλικός). Στην πραγματικότητα, πρόκειται για εγχει­ ρίδιο συμβουλών προς τους επιφανείς και σώφρονες κι όχι για ειδικές συμβουλές προς αυλικούς, αν και για το συγγραφέα, το πρότυπο του σπουδαίου κι έξοχου ανθρώπου που προτείνει, είναι άξιο διάκρισης και προσοχής από τους κυ­ βερνήτες και μονάρχες. To Oraculo Manual είναι συνεπώς «Εγχειρίδιο Προρρήσεων» ή «Χρησμολόγιον». Αυτή η τελευταία ερμηνεία μάς φαίνε­ ται σωστότερη, αφού συνδυάζει το χρησμό και το λόγων, εφόσον η λέξη oraculo προέρχεται από το λατινικό oraculo/oraculi (ουσιαστικό του ρήματος oro, που σημαίνει λέγω, μαντεύω). Θυ­ σιάζοντας ωστόσο στην ανάγκη των καιρών να μην απωθείται ο υποψήφιος αναγνώστης από δύσκολα πράγματα, πήρα το θάρρος ν’ αντιστρέ­ φω τον τίτλο και να προτείνω τελικά «Τέχνη της Φρόνησης - Χρησμολόγιον».

Ν ΕΑ Ο ΙΚ Ο Λ Ο ΓΙΑ Στο 6ο τεύχος που κυκλοφορεί, μεταξύ άλλων Δ. Παπαϊωάννον: Το εργοστά­ σιο της αλουμίνας στη Φωκίδα και οι αδέατες πλευρές του. Σ. Π απασπηλιόπονλος και Γ. Σχίζας: Γιατί οι «Θέσεις» του ΚΚΕεσ. δεν δίγουν το υφιστά­ μενο μοντέλο ανάπτυξης. Μ. Μοδινός: Η έκρηξη των πό­ λεων. Η. Ε νδυμιόπονλος: Ο κύκλος του πλουτωνίου και η περίπτω­

Λέγεται πως το βιβλίο αυτό είναι το πιο πολυμεταφρασμένο μετά τον «Δον Κιχώτη» του Θερβάντες. Υποστηρίζεται πως επηρέασε ιδιαίτερα τους Γάλλους αποφθεγματογράφους (Λα Ροσφουκώ, Σαμφόρ κλπ.), ενώ επαινέθηκε από τον Σοπενχάουερ κι αποτέλεσε τη βάση έργων του Νίτσε. Βρίσκουμε πως τέτοιες απόψεις, όση αλή­ θεια κι αν περιέχουν, περιορίζουν το εύρος και την αξία του Μπ. Γκρασιάν, που αξίζει να τον γνωρίσουμε αυτόν καθαυτόν. Το έργο αποτελείται από 300 εδάφια1συμβουλές-παρατηρήσεις, που δεν είναι θεματικά δεμέ­ να. Στην πρόσφατη έκδοση του 1983 (βλ. βιβλιο­ γραφία αρ. 5), ο επιμελητής Μπενίτο Πελεγκρίν έχει προσπαθήσει να ξεχωρίσει το κείμενο σε τέσσερα μεγάλα κεφάλαια και μια κατάληξη, συγκεντρώνοντας κάτω από κάθε κεφάλαιο όσα κομμάτια παρουσιάζουν αλληλουχία. Πιστεύω ωστόσο πως μια τέτοια απόφαση είναι αυθαίρε­ τη και παραπλανητική, αφού δίνει στο έργο μια «λογική», που ο ίδιος ο συγγραφέας του δεν θέ­ λησε να του δώσει. Προτιμήσαμε λοιπόν ν’ ακο­ λουθήσουμε την αριθμητική σειρά. Η μετάφραση που προτείνεται είναι πιστή σ’ ένα κείμενο που καλύπτεται, αναδύεται, παγι­ δεύει και χαρακτηρίζεται από μια πολυσημαντότητα, δυσδιάκριτη πολλές φορές. Σε άλλες περι­ πτώσεις επιλέχθηκε μια ερμηνεία που φαίνεται η πλησιέστερη δυνατή στα συμφραζόμενα. Τέλος οι σημειώσεις έχουν επεξηγηματικό χαρακτήρα, αλλά κι αναφέρονται σε άλλα έργα του συγγρα­ φέα.

ση της Κάρεν Σίλκγουντ. Κ. Χατζημπίρος: Ένας δρό­ μος διχάζει τους κατοίκους του Ζωγράφου. Σ. Τσαγκαρονσιάνος: Το Μου­ σείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστο­ ρίας.

X. Παντσόγλον, Β. Γκοντνερ: Τα πουλιά πεδαίνουν στον Έβρο. Ε. Χαλκόντσάκη: Για το αρ­ χαίο δέατρο της Λάρισας. Γ. Μ ανρογιαννόπονλος: Ένα ενεργειακά αυτόνομο δερμο­ κήπιο. Πληροφορίες, συνδρομές: Μαύ­ ρο μιχάλη 39, Αδήνα 10680, τηλ. 36.19.837

28/αφιερωμα

Χρονολόγιο Μπαλτάσαρ Γκρασιάν 1601, 1 Ιαν.: Γέννηση του Μπ. Γκρασιάν στο Μπελμόντε, χωριό της κοινότητας του Καταλαγιού, στη σημερινή επαρχία της Σαραγόσα. Δευ­ τερότοκος γιος του Φρανσίσκο Γκρασιάν, για­ τρού, και της Άνχελας Μοράλες. Αφιέρωσε τη ζωή του στην εκκλησία, όπως και τ’ αδέλφια του (Μαγκναλένα, Φελίπε, Πέδρο, Ραϊμούντο). 8 Ιαν.: Βαφτίζεται στην ενορία του Αγ. Μιχαήλ, στο Μπελμόντε. Περνάει τα παιδικά του χρόνια στο Τολέδο με το θείο του Αντόνιο Γκρασιάν, ιερωμένο.

1639: Δεύτερη έκδοση του Ήρωα στη Μαδρί­ τη.

1616-1619: Γίνεται δεκτός και σπουδάζει στο κολέγιο της «Κοινωνίας του Ιησού» στη Σαραγό­ σα. Ασκεί καθήκοντα γραμματικού του ηγουμέ­ νου.

1640: Δημοσιεύει τον Πολιτικό με το ίδιο ψευδώνυμο. Εξέγερση των Καταλανών και πόλε­ μος για απόσχιση της χώρας τους από τον ισπα­ νικό θρόνο.

1620, 26 Απρ.: Γράφει τη νεκρολογία ενός ιε­ ρωμένου. Αυτό είναι το πρώτο γνωστό κείμενό του. 31 Μαίου: Δίνει τους πρώτους όρκους στο τάγμα (Primeros Votos).

1641, Ιούλ.: Βρίσκεται ξανά στη Μαδρίτη. Το Δεκ. δημοσιεύεται, με βασιλικό προνόμιο, στη Μαδρίτη, η Τέχνη της Ευφυΐας.

Procer (μέλος της Ά νω Βουλής) δον Βινσένιο Χουάν δε Λαστανόσα και τον κύκλο του. Το σπίτι του Λαστανόσα είχε πλήθος βιβλίων και πολλές αρχαιότητες.

1637: Δημοσιεύει τον Ήρωα με έξοδα του Λαστανόσα και το ψευδώνυμο Λορένσο Γκρασιάν. Δεν βρέθηκε αντίτυπο αυτής της έκδοσης, που έγινε δίχως τον άδεια του τάγματος.

1621-1623: Μελετάει φιλοσοφία στο κολέγιο του Καταλαγιού. Το 1623 έρχεται στη Σαραγόσα και γράφεται στο κολέγιο της πόλης για να σπουδάσει θεολογία.

1642: Επιστρέφει στη Σαραγόσα, όπου η κα­ τάσταση είναι δύσκολη εξαιτίας του πολέμου της Καταλωνίας.

1626: Ονομάζεται γραμματέας του ViceRector (ηγούμενος με μειωμένες αρμοδιότητες) του κολεγίου της Σαραγόσα.

1644: Πολιορκία της πόλης από τους Γάλ­ λους.

1627: Τελειώνει τις θεολογικές του σπουδές.

1627-1630: Διδάσκει τα κλασικά γράμματα στο κολέγιο του Καταλαγιού.

1631-1633: Διδάσκει ηθική θεολογία στη Λέριδα. Το 1633 πηγαίνει στην Γκαντία να διδάξει φιλοσοφία.

1635, 25 Ιουλ.: Σ’ αυτή την πόλη δίνει τους οριστικούς του όρκους (Cuatro Votos). Αυτό ση­ μαίνει ότι δεσμεύεται οριστικά έναντι του τάγ­ ματος και υποχρεούται να σέβεται τις αρχές της «Κοινωνίας του Ιησού». Σαν μοναχός εξαρτάται από μοναστήρι αλλά δεν αποσύρεται από τον κόσμο.

1636: Διορίζεται στο κολέγιο της Ουέσκα σαν εξομολόγος και ιεροκήρυκας. Σχετίζεται με τον

1643: Οι Γάλλοι μπροστά στην Ταρραγόνα.

1644-1645: Διορίζεται στη Βαλένσια. Σ’ ένα κήρυγμά του λέει αστειευόμενος ότι ο Σατανάς του έστειλε επιστολή. Υποχρεώνεται να δηλώσει δημόσια πως είχε «απατηθεί».

1646, Ιαν.: Κυκλοφορεί το εγχειρίδιο El Dis­ crete (Ο καλός κάγαθός) στην Ουέσκα. Σεπτ.: Εφημέριος στο στράτευμα του μαρκήσιου Λεγκανές, που κατευθύνεται στη Λέριδα, πολιορκημένη άπό τους Γάλλους. Νοέμβ.: Διάσωση της Λέριδα. Ο Γκρασιάν αναγορεύεται «πατέρας της νίκης», 1647: Δημοσιεύει το Omculo Manual και τέ­ χνη της Φρόνησης. Με τη βοήθεια φίλων και γνωστών του Λαστανόσα ετοιμάζει τη δεύτερη έκδοση της Τέχνης της Ευφυΐας (πρώτη έκδοση 1641).

αφιερωμα/29 1648, Ιαν.: Κυκλοφορεί στην Ουέσκα η Agudeza και Τέχνη της Ενφνίας.

1651: Δημοσιεύει στη Σαραγόσα το πρώτο μέ­ ρος («Στην άνοιξη των παιδικών χρόνων και στο καλοκαίρι της νιότης») του Criticon.

1652: Καταλαμβάνει την έδρα της Γραφής (Catedra de Escritura) στο κολέγιο της Σαραγό­ σα, πράγμα που προκαλεί το φθόνο μερικών από τους υποψήφιους καθηγητές. Τον κατηγορούν και τον εμποδίζουν στο τύπωμα των βιβλίων του.

1653, Άνοιξη: Δημοσιεύει στη Σαραγόσα το δεύτερο μέρος του Criticon («Στο φθινόπωρο της ανδρικής ηλικίας»), πάντα με το αρχικό ψευδώ­ νυμο.

1654: Συγκεντρώνει «Ποικίλα ποιήματα από τις μεγάλες ισπανικές διάνοιες».

1655: Δημοσιεύει στη Σαραγόσα το Comulga-

\)c,

torio (βιβλίο προετοιμασίας των πιστών για τη θεία κοινωνία), χρησιμοποιώντας το πραγματικό του όνομα και έχοντας τις απαραίτητες άδειες.

1657: Δημοσιεύει στη Μαδρίτη το τρίτο μέρος του Criticon («Στο χειμώνα των γηρατειών») με το γνωστό ψευδώνυμο. Κατηγορείται για τη δι­ δασκαλία του στο Κολέγιο και καταδικάζεται να τρέφεται με ψωμί και νερό, να χάσει την έδρα του στο κολέγιο και να εξοριστεί στο Γκράους.

1658, Απρίλ.: Μεταφέρεται στην Ταρραγόνα και αποκαθίσταται εν μέρει. Ζητάει την άδεια να περάσει σε μοναχικό τάγμα (ν’ αποσυρθεί από τον κόσμο) και να εγκαταλείψει την «Κοι­ νωνία του Ιησού». Ιούν.: Κυκλοφορεί ψευδώνυ­ μο έργο με τίτλο «Κριτική στοχασμού και επιτί­ μηση των επιτιμήσεων» που βάλλει κατά του Μπ. Γκρασιάν και του βιβλίου του El Criticon.

6 Δεκ.: Θάνατος του Μπ. Γκρασιάν στην Ταρρα­ γόνα.

30/αφιερωμα

Επιλογή από το έργο του Γκρασιάν «Oraculo Manual» II. Να συναγελάζεσαι με ανθρώπους από τους οποίους μπορείς να μάθεις. Να είναι η φιλική συναναστροφή σχολή πολυμάθειας· κι η συζήτηση, διδαχή πολιτισμού: να κάνεις τους φίλους σου δασκάλους, αρτύνοντας το χρήσιμο της μάθησης με την ευχαρίστηση της συζήτησης. Αμοιβαία η απόλαυση με τους γνώστες, αναζητώντας σε ό,τι λέγεται την επικράτηση της αποδοχής του, και σε ό,τι ακούγεται τη γύμναση. Συνήθως μας ωθεί προς τους άλλους η ομοφροσύνη, όπου και αναδεικνύεται. Ο επιμελής1συχνάζει στα σπίτια εκείνων των ηρώων φρονίμων, («) τα οποία είναι μάλλον θέατρα του ηρωισμού παρά μέγαρα της ματαιοδοξίας. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν το κύρος του διακεκριμένου και, πέραν του ότι οι ίδιοι αποτελούν χρησμοδότες (ο) κάθε μεγαλείου με το παράδειγμά τους και με τη συναναστροφή τους, η ακολουθία όσων τους παραστέκουν είναι μια υψηλόφρονη ακαδημία κάθε καλής κι ευγενικής φρονιμάδας.2 1. Atento (από το λατινικό Attentus) = ο έχων τεταμένην την προσοχήν.

2. Discreci0n = το χαρακτηριστικό γνώρισμα, το διακριτικό των ανθρώπων πον έχουν φρόνηση, εννοούμενη σαν νοημοσύνη συνδυασμένη με την καλλιέργεια και την αρε­ τή. Έτσι η discrecion είναι η καλοκαγαθία και ο discrete είναι ο καλός καγαθός, V honnete homme, the perfect gentleman. Βλ. 22. а. Heroes Cortesanos= είναι η εκλεκτή ομάδα των ανθρώ­ πων που έχουν «καλλιέργεια». Α υτοί οι άνθρωποι, που με «ηρωισμό» καλλιεργούν τον εαυτό τους, γίνονται σύμ­ βουλοι τον μονάρχη, μετατρέπονται δηλαδή σε αυλιб. Ordculos = οι άνθρωποι αυτοί είναι το μέσο απ’ όπου περνούν οι οιωνοί. Δεν συγκαλύπτουν τα πράγματα, αλλά σαν η νλακες και μύστες το λόγου, αποκαλύπτουν την πραγματικότητα. Ο Γκρασιάν τους αποκαλεί seAores, δηλαδή αφέντες, κυρίαρχους του εαυτού τους και των λόγων τους.

12. Φύση και τέχνη, ύλη και κατεργασία. Δεν υπάρχει ωραιότητα δίχως καλλωπισμό, ούτε τελειότητα που να μην ξεπέφτει σε βαρβαρότητα αν δεν την αναδεικνύει η τέχνη: στο κακό η τέχνη υποβοηθάει, στο καλό δίνει τελειότητα. Συνήθως η φύση μάς εγκαταλείπει ξαφνικά· προστρέχουμε στην τέχνη. Το καλύτερο φυσικό είναι ακαλλιέργητο δίχως την τέχνη, και λείπει το μισό από τις τελειότητες αν τους λείπει η καλλιέργεια. Κάθε άνθρωπος δίνει την αίσθηση αγροίκου δίχως την τέχνη, και του χρειάζεται να στιλβώνει τον εαυτό του σε κάθε τάξη τελειότητας. ) α. Βλ. 4,6 και 87. Επίσης Discrete, XVIII (Δίχως την τέχνη, οι ωραιότερες πράξεις ασχημίξουν και οι λαμπρότερες δουλειές χάνουν τη λάμψη τους) και Critic6n I VIII (Η τέχνη είναι το συμπλήρωμα της φύσης, μια δεύτερη ύπαρξη που την ομορφαίνει στο έπακρο και που τείνει μάλιστα να την ξεπεράαει στα έργα του). Για τη θέση του ανθρώπου στη φύση, ο Γκρασιάν γράφει: Με πανουργία, για να μην πω με δόλο, η φύση καταπιά­ στηκε με τον άνθρωπο για να τον μπάσει σ’ ετούτο τον κόσμο, αφού μηχανεύτηκε να τον ρίξει εκεί μέσα δίχως κανένα είδος γνώσης, ώστε να προλάβει κάθε αντίρρησή του. Ο άνθρωπος καταφθάνει στο σκοτάδι και μάλιστα ψαχουλευτά- αρχίζει να ζείδίχως να νιώθει πως ξει και δίχως να γνωρίζει τι είναι η ζωή. Γίνεται μωρό, και παιδιαρίζει τόσο, ώστε το παραμικρότερο νινί τον ηρεμεί όταν κλαίει κι ένα παιχνιόάκι αρκεί για την ευτυχία του. Η φύση μοιάζει να τον εισάγει σ’ έναν κήπο της Εδέμ, αλλά δεν είναι άλλο από δεσμωτήριο πόνων και δα­ κρύων, έτσι που όταν ανοίγει επιτέλους τα μάτια της ψυχής, ανακαλύπτοντας πολύ αργά την παγίδα, βρίσκε­ ται δεσμευμένος, δίχως δυνατότητα άφεσης, βλέπει τον εαυτό του βουτηγμένο στη λάσπη από την οποία έλαβε το σχήμα του. Στο εξής τι μπορεί άλλο να κάνει από να τσαλαβουτάει σε αυτόν το βόρβορο, προσπαθώντας να βγει από εκεί μέσα όσο καλύτερα γίνεται; Είμαι πεπεισμένος πως δίχως αυτή τη γενική δολιότητα, κανείς δεν θα ήθελε να εισέλθει σ’ έναν κόσμο τόσο απατηλό, και πολύ λίγοι θα δέχονταν τη ζωή, αν τους είχαν εκ προοιμίου ειδοποιήσει περί τίνος πρόκειται... Όποιος δεν σε γνωρίζει, ω ζωή, σου παραχωρεί, αν μπορεί, την εκτίμησή του, όμως ο άνθρωπος που καταλα-

αφιερωμα/31 βαίνει, θα προτιμούσε να περάσει από την κούνια στην κάσα, από τη μαμή στη μαύρη γη. Κοινός οιωνός των συμφορών μας είναι ότι ο άνθρωπος γεννιέται κλαίγοντας, και σε περίπτωση ακόμα όπου ο ευτυχέστερος, πέ­ φτοντας, θα παραμείνει ολόρθος, θλιβερά κατέχει τη γη όπου πατεί, κι η σάλπιγγα που χαιρετίζει την άφιξη τον ανθρώπου βασιλιά σ’ ετούτον εδώ τον κόσμο δεν είναι άλλη από τη σάλπιγγα των θρήνων του, σημάδι πως η βασιλεία του δεν θα είναι άλλο από μιζέριες. Γιατί τι μπορεί να είναι μια ζωή που αρχίζει ανάμεσα στις φωνές της μάνας που τη δίνει και στα κλάματα του παιδιού που τη δέχεται; Απόδειξη πως ο άνθρωπος δεν έχει τη γνώση των συμφορών που τον περιμένουν, έχει την προαίσθη­ ση, κι αν δεν τις αντιλαμβάνεται, τουλάχιστον τις προ­ μαντεύει. (Criticon I,V).

26

.

Να βρίσκεις το αδύνατο σημείο καθενός. Είναι η τέχνη να κινείς τις θελήσεις. Έγκειται περισσότερο στην επιδεξιότητα παρά στην αποφασιστικότητα: είναι η γνώση από πού πρέπει να εισχωρήσεις μέσα στον καθένα. Δεν υπάρχει θέληση δίχως ιδιαίτερο πάθος· κι υπάρχουν τόσα πάθη διαφορετικά όση είναι η ποικιλία των γούστων.(«) Ό λοι οι άνθρωποι είναι ειδωλολάτρες: οι μεν της εκτίμησης, οι δε του συμφέροντος, κι οι περισσότεροι της ηδονής. Η πονηριά βρίσκεται στη γνώση αυτών των ειδώλων για να κινήσεις τα νήματα. Γνωρίζοντας το αποτελεσματικό ελατήριο καθενός, είναι σαν να κρατάς το κλειδί της θέλησής του.(6) Πρέπει να φτάσεις στο πρωταρχικό κίνητρο, που δεν είναι πάντα το ανώτατο- τις περισσότερες φορές είναι το ποταπότερο, γιατί σ’ ετούτο τον κόσμο περισσότεροι είναι εκείνοι που βρίσκονται σε αταξία παρά εκείνοι που βάζουν σε τάξη τον εαυτό τους. Πρέπει λοιπόν να γνωρίσεις πρώτα-πρώτα το χαρακτήρα, ύστερα να βυθομετρήσεις την ικανότητά του να καταλάβει, και τέλος να δώσεις βάρος στο αδύνατο σημείο, που αλάνθαστα θα φέρει την άλωση της βούλησης.

1. Torcedor = αυτός που συστρέφει, σφίγγει, στραγγαλίζει. Να βρίσκεις λοιπόν το σημείο που πιέζει τον καθένα. а. heroe, II: Υπάρχουν τόσα γούστα όσες χρήσεις. Τα πιο ταπεινά και τα πιο άτιμα δεν παραλείπουν να έχουν παθιασμένους πιστούς. б. discrete, VII: Υπάρχουν άνθρωποι στους οποίους δεν πρέπει ποτέ να μιλάμε παρά για ένα πράγμα- δεν τα καταφέρνουν: άνθρωποι ενός μόνου θέματος, Σίσυφοι της συζήτησης, που πάντα σπρώχνουν μπροστά τους το ίδιο κουραστικό χαλίκι.

31. Να γνωρίζεις τους τυχερούς για να τους χρησιμοποιείς και τους δυστυχείς για να τους αποφεύγεις.(α) Η δυστυχία είναι συνήθως αποτέλεσμα ανοησίας και δεν υπάρχει αρρώστια τόσο κολλητική. Ποτέ δεν πρέπει ν’

ανοίγεται η πόρτα στο ελαχιστότερο κακό, γιατί πίσω του πολλά άλλα θα έρθουν, κι ακόμα μεγαλύτερα που περιμένουν τη σειρά τους. Η καλύτερη καπατσοσύνη στο παιχνίδι είναι να ξέρεις να παραμερίζεις: περισσότερο ενδιαφέρει το μικρότερο χαρτί της παρτίδας που παίζεται, παρά το μεγαλύτερο εκείνης που παίχτηκε. Στην αμφιβολία, φρόνιμο είναι να παίρνεις από πίσω τους σοφούς και συνετούς, μια κι αργά ή γρήγορα καταλήγουν να συναντήσουν την ευτυχία. α. Στο έπος Φαρσαλία, άσμα 8, στίχος 487, του Λατίνου ποιητή Λουκανού (39-65 μ.Χ.) βρίσκουμε τη συμβουλή: et colefelices, miseros fuge (τους ευτυχείς να θεραπεύεις, τους κακόμοιρους να φεύγεις).

33. Να ξέρεις να ξεδιαλέξεις.1Αν μεγάλη επιστήμη της ζωής είναι να ξέρεις ν’ αρνείσαι, μεγαλύτερη θα είναι να ξέρεις ν’ αρνείσαι τον εαυτό σου στον εαυτό σου, στις δουλειές, στους άλλους. Υπάρχουν οχληρές ασχολίες, σκόρος του πολύτιμου χρόνου· και χειρότερο είναι να σπαταλάς στραβά το χρόνο σου παρά να μην κάνεις τίποτα. Δεν αρκεί για να είσαι σώφρων να μην ανακατεύεσαι στις δουλειές των άλλων καλύτερα να φροντίζεις πρέπει να μην σε ανακατεύουν οι άλλοι. Δεν πρέπει ν’ ανήκεις τόσο στους άλλους ώστε πια να μην ανήκεις στον εαυτό σου. Ακόμα κι από τους φίλους δεν πρέπει να γίνεται κατάχρηση, ούτε να επιθυμεί κανείς από αυτούς περισσότερα απ’ ό,τι του παραχώρησαν. Κάθε υπερβολή είναι ελάττωμα· κι ακόμα περισσότερο στη συναναστροφή. Με αυτό το φρόνιμο μέτρο, διατηρείται καλύτερα η αρεσκεία με όλους κι η εκτίμηση, γιατί δεν κατατρίβεται η πολυτιμότατη ευπρέπεια. Ν’ αναζητάς λοιπόν την ελευθερία που ταιριάζει σε ψυχή παθιασμένη για πράγματα διαλεχτά και ποτέ μην αμαρτάνεις σε βάρος του καλού σου γούστου.

1. saber abstraer = να ξεχωρίζεις και ν’ αφήνεις στην άκρη, να παραλείπεις για κάποιο διάστημα μια σειρά πραγμά­ των, ώστε να μην διακόπτεις την κύρια ασχολία σου.

38. Να ξέρεις να εγκαταλείπεις το παιχνίδι, όταν το κέρδος είναι πρόσφορο.1Αυτό είναι το κόλπο των φημισμένων παικτών. Πιο πολύ αξίζει μια όμορφη υποχώρηση από μια υπέροχη επίθεση· πρέπει να μπαίνει σε καταφύγιο το κέρδος των κατορθωμάτων όταν είναι επαρκή, όταν είναι αρκετά σε αριθμό. Η συνεχής καλοτυχία υπήρξε πάντα ύποπτη · πιο σίγουρη είναι όταν παρουσιάζει διακυμάνσεις κι έχει κάτι γλυκόπικρο, ακόμα και για τους

32/αφιερωμα καρπούς της. Όσο το ένα τυχερό παίρνει καταπόδι το άλλο, διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να πεδικλωθούν μεταξύ τους και να πάρουν τούμπα όλα μαζί. Ανταμείβεται συχνά η βραχύτητα της διάρκειας από την ένταση της εύνοιας. Κουράζεται η τύχη να κουβαλάει για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα έναν άνθρωπο στα χέρια. («) 1. saberse dejar, ganando con la fortuna = να μαθαίνεις τον εαυτό σου να παραινείται, όταν το κέρδος μαζεύεται με τη βοήθεια της τύχης. a. heroe, XI: Ό τι ο ήρωας πρέπει να ξέρει να κάνει στην άκρη προς όφελός τον. Σπουδαία πρόνοια να ξέρεις να προλαμβάνεις το αναπόφευκτο γύρισμα του ανήσυχου τροχού της Τύχης. Επιδεξιότητα μεγάλου παίκτη: να ξέρει να κάνει στην άκρη, εκεί όπου η ευημερία δεν είναι παρά παιχνίδι κι η όυσημερία μια πραγματικότητα. Ο σώφρων άνθρωπος ας αναζητεί το άσυλο μιας έντιμης υποχώρησης, γιατί μια καλή υποχώρηση είναι εξίσου έντιμη μεμιά ευγενική επίθεση... Η Τύχη είναι κουρσά­ ρος: περιμένει να φορτωθούν τα πλοία. Η απάντηση στην πανουργία της ας είναι η έγκαιρη καταφυγή στο

41. Ποτέ μην υπερβάλεις. Καίριο ζήτημα για τη σωφροσύνη είναι να μη μιλάει με υπερθετικά· είτε για να μην εκτίθεται στην προσβολή της αλήθειας, είτε για να μην αμαυρώνει τη σοφία της. Οι υπερβολές είναι ασωτείες της κρίσης και παρέχουν δείγμα της μικρότητας της γνώσης και του γούστου. Ο έπαινος αφυπνίζει ζωηρά την περιέργεια, σπηρουνίζει την επιθυμία- κι ύστερα, αν η αξιοσύνη δεν αντιστοιχεί στην τιμή, όπως συνήθως συμβαίνει, η προσδοκία εξεγείρεται κατά της απάτης κι εκδικείται με την υποτίμηση του τιμημένου, όσο κι εκείνου που τον τίμησε. Γι’ αυτό ο νουνεχής προχωρεί πολύ συγκρατημένος και προτιμάει το αμάρτημα της υπερβολικής βραχύτητας παρά της υπερβολικής έκτασης. Οι επιφανείς είναι σπάνιοι -γι’ αυτό η εκτίμηση χρειάζεται μέτρο. (<*) Η υπερβολή είναι κλάδος του ψεύδους και μέσα της χάνεται το κύρος του καλόγουστου, πράγμα σημαντικό- κι ακόμα χειρότερο, χάνεται το κύρος του μυαλωμένου. α. heroe, V: Σε θέματα εγκωμίου είναι τέχνη να λογαριάζεις σωστά.

43. Να σκέφτεσαι με τη μειοψηφία και να μιλάς με την πλειοψηφία.1Το να θέλεις να πας ενάντια στο ρεύμα είναι οφθαλμοφανώς τόσο αδύνατο όσο εύκολο να κινδυνεύσεις να πνιγείς. Μόνο ένας Σωκράτης θα μπορούσε να το επιχειρήσει. Θεωρείται προσβολή η διαφωνία, γιατί μοιάζει να καταδικάζει την κρίση του άλλου-πολλαπλασιάζονται οι

διαφωνούντες, είτε εξαιτίας της λογοκρισίας του θέματος, είτε εξαιτίας της παραδοχής τουη αλήθεια είναι για λίγους, η εξαπάτηση είναι τόσο κοινή όσο και χυδαία. Ούτε για τους λόγους του στην αγορά πρέπει να κρίνεται ο σοφός, δεδομένου ότι εκεί δεν μιλάει με τη φωνή του, αλλά με τη φωνή της κοινής ανοησίας, ακόμα κι αν στα κατάβαθά του τη διαψεύδει. Τόσο αποφεύγει ο νουνεχής νατού φέρουν αντίρρηση, όπως αποφεύγει να είναι αντιρρησίας: όσο περισσότερο κλίνει προς τη λογοκρισία, τόσο περισσότερο συγκροτείται να την κοινολογήσει. Την ελεύθερη σκέψη δεν μπορούμε, ούτε οφείλουμε να τη βιάσουμεαποτραβιέται στο άδυτο της σιωπήςτης, κι αν καμιά φορά εκδηλώνεται, αυτό γίνεται υπό την σκέπη λίγων και συνετών.

I. sentir con los menos i hablar con los mds.

- sentir = από το λατινικό send,ο, που σημαίνει γιγνώσκω, φρονώ.

- los menos = οι λιγοστοί, που όμως είναι σώφρωνες και σοφοί.

- los mas = o όχλος, το κοινό των ανθρώπων, η χυδαία πλειοφηφία.

54. Να ξέρεις να δείχνεις τα δόντια σου.1Το ψόφιο λιοντάρι, ως κι οι λαγοί το ξεσκίζουν. Δεν σηκώνει χωρατά η αντρειοσύνη-(α) αν υποχωρεί στον πρώτον, θα πρέπει επίσης να υποχωρήσει στον δεύτερο- και το πράγμα πάει έτσι ως τον έσχατο: την ίδια δυσκολία θα πρέπει να νικήσει στο τέλος, που καλύτερα θα ήταν να είχε ξεπεράσει εξαρχής. Η δύναμη της ψυχής υπερέχει της σωματικής ρώμης: είναι σαν το σπαθί, που πάντα πρέπει να βρίσκεται στο θηκάρι της φρόνησης, έτοιμο αν υπάρξει ανάγκη: έτσι υπερασπίζεσαι το άτομό σου. Πιο πολύ βλάπτει το ξέφτισμα της ψυχής παρά το ετοιμόρροπο σώμα. Ορισμένοι είχαν πλήθος εξαίρετων χαρισμάτων, αλλά επειδή τους έλειπε αυτή η ανάσα της καρδιάς έζησανσα νεκροί και κατέληξε να θαφτούν μέσα στη μαλθακότητά τους: δεν είναι δίχως πρόνοια που η επιδέξια φύση σύναψε τη γλύκα του μελιού μβτο τσίμπημα από το κεντρί της μέλισσας. Νεύρα και οστά υπάρχουν στο σώμα: ας μην είναι η ψυχή ολότελα χαύνα.

1. tener brios a Ιο cuerdo = η φρόνηση πρέπει να έχει πυγμή. α. Παράφραση της παροιμίας no hay burlas con el amor (Δεν σηκώνει χωρατά η αγάπη).

59. Άνθρωπος καλού τέλους.1Στην κατοικία της Τύχης, αν μπαίνεις από την πόρτα της χαράς, βγαίνεις από την πόρτα της

αφιερωμα/33 βαρυθυμίας. Και το ανάποδο ισχύει. Προσοχή λοιπόν στο τέλος, στρέφοντας περισσότερο τις προσπάθειες στην ευτυχία τηςεξόδου απ’ ό,τι στην επικράτηση της εισόδου. Κοινό ριζικό των τυχερών είναι να έχουν ιδιαίτερα ευνοϊκή αρχή κι ιδιαίτερα τραγική κατάληξη. Το πρωταρχικό δεν είναι το χυδαίο χειροκρότημα κατά την είσοδο -μια και όλες θεωρούνται άξιες χειροκροτήματος- αλλά στη γενική επιδοκιμασία κατά την έξοδο· γιατί λίγοι παραμένουν επιθυμητοί. Αίγες φορές συνοδεύει η καλοτυχία εκείνους που βγαίνουν γιατί όσο φαίνεται ευγενική μ’ εκείνους που έρχονται, τόσο είναι ανάγωγη μ’ εκείνους που φεύγουν. (

' ^

*

τε

.

DE INC ΕΝ ΙΟ® T R A T A D O DE Ι.Α A G V D BZA .

*>

7 , ;c °0Kf ,a£ s F O R .

1. hombre de buu dejo = άνθρωπος που αφήνει πίσω τον καλή ανάμνηση, καλή εντύπωση.

'? „

Εο que fc.expbcao todos Ιο* modos >y difocnciai de

Lorenzo Cracian.

§,

*

P * PI € A t A Να μην εξαντλείς ποτέ ούτε το καλό, ούτε το κακό. Μέτρο σε όλα: σε αυτή την αρχή συνόψισε τη σοφία ένας σοφός, (α) Το υπέρτατο Ιδίκ,αιο μετατρέπεται σε άδικο και το παραστιμμένο πορτοκάλι δίνει μια πικρίλα. Ακόμα και στην απόλαυση δεν πρέπει ποτέ να φτάνει κανείς στα έσχατα όρια. Το ίδιο το μυαλό εξαντλείται όταν το παρακάνει· κι όποιος αρμέγει υπερβολικά, αντί για γάλα αίμα θα βγάλει. a. discrete, XXII: Μιλώντας για το ίδιο θέμα, ο Γκρααιάν αποκαλύπτει πως ο σοφός που αναφέρεται εόώ είναι ο Κλεόβουλος (6ος αι. π.Χ.), ένας από τονς εφτά σοφούς της αρχαιότητας.

‘Prt'mtf* H m p·· S t ***.

C m Frivilexio tn Madrid»for Iw«.

$mcnec» An»

_

‘

*3#*1 Πρώτη σελίδα της a ' έκδοσης της «Agudeza και τέχνη ευφυΐας»

84.

Σύντομη Βιβλιογραφία

Να ξέρεις να χρησιμοποιείς τους εχθρούς σου. Για όλα τα πράγματα πρέπει να ξέρεις να τα πιάνεις, όχι από τη λάμα που θα λαβώσει, αλλά από τη λαβή τους που θα σε σώσει- κι ακόμα περισσότερο το φθόνο των ανταγωνιστών. Στον σοφό άντρα πιο χρήσιμοι είναι οι εχθροί του απ’ ό,τι στον ανόητο οι φίλοι του. Συχνά η εχθρότητα μάς ωθεί να κινήσουμε βουνά από δυσκολίες, απ’ όπου η φιλία θα μας απότρεπε ν’ αναλάβουμε τέτοιο εγχείρημα. Σε πολλούς τη δόξα έφτιαξαν οι ίδιοι οι εχθροί τους. Πιο επικίνδυνο είναι η κολακεία από το μίσος, γιατί αυτό επιτρέπει να γιατρευτούν αποτελεσματικά οι κηλίδες που η κολακεία αποκρύπτει. Ο μυαλωμένος κάνει καθρέφτη την αποστροφή, πιστότερο απ’ό,τι ο καθρέφτης της συμπάθειας, και προλαβαίνει την κριτική των λαθών του ή τα διορθώνει, γιατί σε μεγάλη επιφυλακή πρέπει να βρίσκεται όποιος ζει με γείτονα μια εχθρότητα, μια κακή προαίρεση.

1. El Heroe-El Discreto, Espasa-Calpe 1938 2. Le Heros, traduit de V espagnol par Joseph de Courbeville (1725), Champ Libre 1980.

3. El Discreto: edicidn, prdlogo y notas de Arturo del Hoyo, Aguilar-1963.

4. El Heroe-El Discreto-Oraculo: edicion de Luys San­ ta Marina, Introduccion y notas de Raquel Asun, Planeta, 1984.

5. Oraculo Manual y Arte de Prudencia, edicidn y estudio introductorio de Benito Pelegrin, Nueva Biblioteca de Autores Aragoneses, 1983. : 6. V Homme de Cour, traduit de Γ espagnol par Ame: lot de la Houssaie (1684), Champ Libre 1972.

7. Manuel de poche d’ hier pour hommes politiques d’ aujord’ hui et quelques autres, (Omculo manual) traduction, introduction et notes de B. Pelegrin Ed. LibresIHallier 1978.

8. Art et figures de 1’ esprit (Agudeza y arte del ingenio, 1647)traduction, introduction et notes de Benito Pelegrin, Seuil 1983.

9. El Criticdn, Espasa-Calpe 1943.

10. Le Monde, le r Juillet 1983 p . 13.

11. Obras Completas de B. Gracian, edicidn de Arturo del Hoyo, Aguilar 1960.

34/αφιερωμα

Ηλίας Κυζηράκος

Πρώτα στοιχεία για το αγγλικό δοκίμιο Η σύγχυση στη διεθνή βιβλιογραφία σε ό,τι αφορά το δοκίμιο, οφείλεται στη λαθεμέ­ νη εντύπωση ότι δοκίμιο σημαίνει δοκιμή, προσπάθεια, απόπειρα. Ως δοκίμια έχουν χαρακτηριστεί κείμενα που θά ’ταν σωστότερο να ονομάζονται άρθρα, ομιλίες, πραγματείες, διατριβές, κριτικές, μονογραφίες. Ακόμα και ποιήματα έχουν χαραχτηριστεί δοκίμια. Όμως το δοκίμιο είναι ένα σύντομο γραπτό, από μια ώς είκοσι ή και τριάντα σελίδες, που πραγμα­ τεύεται οποιοδήποτε θέμα, χωρίς να το εξαντλεί, μ’ έναν τρόπο καθαρά προσωπικό, απλό, και γοη­ τευτικά χαλαρό στην ενότητά του. Η περίφημη φράση του Άντισον «τόσα πολλά μπορούν να ει­ πωθούν κι απ’ τις δυο πλευρές», ίσως να είναι ένα καλό μόττο για τον δοκιμιογράφο. Ο δοκιμιογρά­ φος λέει τις σκέψεις του χωρίς να κάνει κήρυγμα, χωρίς την προσπάθεια να πείσει. Είναι ο φίλος που μας συντροφεύει με την κουβέντα του, μας έχει όμως κερδίσει απ’ την αρχή. Μιλάει για ένα θέμα που μας ενδιαφέρει, και εμείς τον ακολου­ θούμε απλώς γιατί ξέρει να μας συνεπαίρνει. Απ’ αυτό το λογοτεχνικό είδος περιμένει κανείς την προσωπική ματιά του συγγραφέα, το όραμά του, κι όχι τις γνώσεις του. Κι είναι εξίσου σημαντικό να διαβάζεται ευχάριστα. Ο δοκιμιογράφος «πρέ­ πει να ξέρει -κ ι αυτό είναι πρωταρχικό- πώς να γράφει», λέει η Βιρτζίνια Γουλφ. Το δοκίμιο μπορεί και πραγματεύεται οποιοδήποτε θέμα, ακόμη και το πιο ασήμαντο που τράβη­ ξε την προσοχή του συγγραφέα. Γι’ αυτό και αγ­ καλιάζει ολόκληρο τον άνθρωπο. Έτσι ο Μπέικον το χρησιμοποιεί για τις φιλοσοφικές του παρατη­ ρήσεις, κι οι Στίηλ, 'Αντισον, και Γκόουλντσμιθ για κοινωνική κριτική. Ο Λαμ μιλάει ακόμη και για τις προτιμήσεις του, ενώ ο Τσέστερτον ασχολείται με κάθε τι «που σέρνεται, ή κολυμπάει, ή πετάει, ή τρέχει». Ωστόσο, υπάρχουν μερικά μό­ νιμα θέματα στα οποία επιστρέφουν συχνά οι δο­ κιμιογράφοι -φιλία, διάβασμα, αγωγή, προλή­ ψεις, περιδιάβαση σε μια πόλη, βιβλία, πρόσωπα απ’ τη ζωή και τη λογοτεχνία. Δεν μπορούμε να ξέρουμε ποιος ξεκίνησε το δοκίμιο -ο Πλούταρχος, ή κάποιος άλλος; Υπάρ­ χουν μερικά αρχαία ή πολύ παλιά κείμενα που ανταποκρίνονται στον ορισμό του δοκιμίου.

Όμως για μας πρωτοπαρουσιάζεται στα 1580 απ’ τον Μονταίνι. Ο Μονταίνι κι ο Μπέικον, οι πρώ­ τοι δοκιμιογράφοι, είναι δημιουργήματα της Αναγέννησης. Κι ενώ οι άνθρωποι του Μεσαίωνα είχαν μια έτοιμη ερμηνεία του κόσμου, οι άνθρω­ ποι της Αναγέννησης θέλησαν να γνωρίσουν τη δική τους άγνοια, και να γράψουν λίγο για κάτι. Κι έγραψαν δοκίμια. Τα Essais του Μισέλ ντε Μονταίνι (1533-92), που εκδόθηκαν στη Γαλλία ανάμεσα στα 1580 και 1595, μεταφράστηκαν στ’ αγγλικά το 1603 από τον Τζων Φλόριο (και 380 χρόνια αργότερα, στα ελληνικά(!)). Ως λογοτεχνικό είδος, το δοκίμιο εγκαινιάστηκε στ’ αγγλικά απ’ τον Σερ Φράνσις Μπέικον (15611626), που είναι πολύ πιθανό να είχε γνωρίσει μερικά απ’ τα δοκίμια του Μονταίνι. Στην πρώτη έκδοση του 1597 υπήρχαν δέκα δοκίμια, τριάντα οχτώ στην αναθεωρημένη έκδοση του 1612,· και στην τελική έκδοση του 1625 πενήντα οχτώ. Ήταν τόση η επιτυχία των δοκιμίων του Μπέικον, ώστε στην αφιέρωσή του στον Δούκα του Μπάκινγχαμ, σημειώνει για τη δημοτικότητα που είχαν κερδίσει τα πρώτα του δοκίμια: «γιατί, καθώς φαίνεται, αγγίζουν πολύ βαθιά τη σκέψη και τις καρδιές των ανθρώπων». Ακόμη και σήμερα, τα δοκίμιά του, κι όχι τα ογκώδη έργα του στα λατινικά, είναι που κρατούν ζωντανό τ’ όνομά του. Μολονότι μερικά θέματά του τα βρίσκουμε στον Μονταίνι, είναι σίγουρο πως ο Μπέικον επεξεργάστηκε το δοκίμιο και τού ’δώσε μια καλλιτεχνική φόρμα δική του. Η γραφή του είναι τελείως διαφορετική απ’ του Μονταίνι. Τα δοκίμιά του είναι σύντομα, πυκνά αλλά ξεκάθαρα, με ουσιαστικές παρατηρήσεις σε μια ποικιλία θεμάτων, με ιδέες που δεν έχουν θέση σε μεγάλα φιλοσοφικά έργα, αλλά που πρέπει όμως να καταγραφούν. Και είναι συχνά επιγραμ­ ματικός: («Οι άνθρωποι φοβούνται το θάνατο

αφιερωμα/35 όπως τα παιδιά φοβούνται να μπούνε στο σκοτά­ δι», «Η εκδίκηση είναι ένα είδος άγριας δικαιοσύ­ νης», «“Τι είναι η αλήθεια” είπε χωρατεύοντας ο Πιλάτος και δεν περίμενε την απάντηση»). Τα δο­ κίμιά του, που αποτελούνται σχεδόν από ανεξάρ­ τητους αφορισμούς, διαφέρουν απ’ όλα τ’ άλλα δοκίμια στο ότι δε γράφτηκαν για τον κοινό άν­ θρωπο, αλλά για να χρησιμεύσουν στους «πρίγκι­ πες», ή στους βασιλιάδες. Ο Σερ Τόμας Μπράουν (1605-82) στο βιβλίο του Hydriotaphia ή «Η ταφή της υδρίας» (1658), με αφορμή μερικές αρχαίες επιτύμβιες υδρίες που είχαν τότε ανακαλυφθεί στο Νόρφολκ, καταγρά­ φει τις θαυμάσιες σκέψεις του για τις επικήδειες τελετές, για την αθανασία και την εκμηδένιση. Όμως, παρά την εξαίσια πρόζα του, δε γράφει ακριβώς δοκίμιο. Μας θυμίζουν κάθε τόσο ότι τα δύο είδη δοκι­ μίου δημιουργήθηκαν από τον Μονταίνι και τον Μπέικον. Κανένα όμως απ’ τα δυο δεν αναπτύ­ χθηκε αρκετά στον, θρησκευτικά και πολιτικά, ανήσυχο 17ο αιώνα. Μετά το τέλος των θρησκευτι­ κών πολέμων και τη διακήρυξη των πολιτικών δικαιωμάτων με το νόμο του 1689, που καθόριζε τα δικαιώματα των Άγγλων πολιτών, σημειώθηκε σημαντική άνοδος της μεσαίας τάξης στην Αγγλία. Έτσι, με την ολοένα αυξανόμενη ευημερία, το μορφωτικό επίπεδο του λαού ανέβηκε. Στη λογο­ τεχνία κυριαρχεί το λαϊκό γράψιμο και το δοκίμιο παίρνει τη θέση του. Έγινε πιο συνεχές, λιγότερο επιγραμματικό και κυλούσε πιο εύκολα. Ημιτε­ λείς εκδόσεις των δοκιμιογράφων του 18ου αιώνα καλύπτουν κάπου πενήντα τόμους. Ανάμεσά τουςξεχωρίζουν ο Άντισον, ο Στίηλ, ο Τζόνσον, και ο Γκόουλντσμιθ. Η εφημερίδα ήταν ένας πρόσφατος νεοτερισμός στις αρχές του 18ου αιώνα κι έδινε αφορμές για συζητήσεις στα καφενεία, που αφθονούσαν τότε στο Λονδίνο. Αυτά τα καφενεία είναι που καθόρι­ σαν τη μορφή και το ύφος του δοκιμίου. Σύντομο, ί δεμένο με την καθημερινή ζωή, και λιγότερο ή καθόλου σχολαστικό. Ο Μπέικον δεν είναι ποτέ οικείος. Όμως απ’ τον Στίηλ κι ύστερα κανένας δοκιμιογράφος δε δυσκολεύεται να κάνει προσω­ πικές αποκαλύψεις, να μιλήσει ζεστά. Ο Ρίτσαρντ Στίηλ (1672-1729) είχε βρει το κοινό του. Στις 12 Απριλίου 1709 άρχισε να εκδίδει την εφημερίδα «Ο Φλύαρος» (The Tatler), που έβγαινε τρεις φο­ ρές την εβδομάδα με «συμβουλές και σκέψεις» και με ύλη «για το ωραίο φύλο». Η εφημερίδα σταμά­ τησε στις αρχές του 1711, αφού εκδόθηκαν συνολι­ κά 271 φύλλα· ο Τζόουζεφ Άντισον (1672-1719) συνεργάστηκε σε σαρανταδύο φύλλα. Μερικές βδομάδες αργότερα, ο Στίηλ μαζί με τον Άντισον έβγαλαν την καθημερινή εφημερίδα «Ο Θεατής» (The Spectator), που κράτησε δυο χρόνια. Τους τελευταίους έξι μήνες τη διεύθυνση είχε αναλάβει ο Άντισον. Εκδόθηκαν συνολικά 635 φύλλα. Ο

Βιρτζίνια Γονλψ

Στίηλ έγραψε τα 240, ο Άντισον μάλλον περισσό­ τερα. Τα θέματα ήσαν μόδα, αδυναμίες, ηθική και θρησκεία, λογοτεχνία, αλλά και άλλα πολυποίκι­ λα θέματα. Και στα δυο περιοδικά, τα δοκίμια σκοπό είχαν «την αναμόρφωση του κόσμου». Η κομματική πολιτική είχε αποκλειστεί. «Πριν από τον «Φλύαρο» και τον «Θεατή», αν εξαιρέσουμε αυτούς που έγραψαν για το θέατρο, η Αγγλία δεν είχε δασκάλους της κοινής ζωής», έγραψε ο Σάμιουελ Τζόνσον στους «Βίους ποιητών». Είχαμε πολλά βιβλία να μας διδάσκουν πιο σπουδαία κα­ θήκοντα, και να ξεκαθαρίζουν τις γνώμες στη φι­ λοσοφία ή στην πολιτική· έλειπε όμως ο Arbiter Elegantarium, ο κριτής της ευπρέπειας, που πρέ­ πει να εξετάζει προσεχτικά τα μονοπάτια της κα­ θημερινής συνομιλίας, και να την απαλλάσσει απ’ τ’ αγκάθια και τ’ αγκαθάκια, που ενοχλούν το διαβάτη, αν και δεν τον πληγώνουν. Γι’ αυτό το σκοπό τίποτα δεν είναι πιο κατάλληλο απ’ τη συ­ χνή δημοσίευση σύντομων κομματιών που τα δια­ βάζουμε όχι για σπουδή αλλά για διασκέδαση». Κι ακόμη: « Όποιος επιθυμεί ν’ αποχτήσει ένα αγγλι­ κό ύφος, οικείο αλλά όχι άξεστο, και χαριτωμένο αλλά όχι επιδειχτικό, πρέπει ν’ αφιερώσει τις μέ­ ρες και τις νύχτες του στους τόμους με τα δοκίμια του Άντισον». Ο Τζόναθσν Σονίφτ (1667-1745) πήρε μέρος σε όλες σχεδόν τις λογομαχίες του καιρού του. Χρη­ σιμοποίησε το δοκίμιο για να καυτηριάσει τη δια­ φθορά που ο ίδιος έβλεπε στη θρησκεία, στη μόρ-

36/αφιερωμα

Τζόναθαν Σοΐ'ίφτ

φωση, στην πολιτική. Τα φυλλάδιά του δεν ήσαν παρά μαχητικοί λίβελοι. Η σάτιρά του είχε στόχο όχι μόνο την αγγλική κοινωνία της εποχής του αλλά ολόκληρο τον πολιτισμένο κόσμο. Οι εφημερίδες του Στίηλ και του Άντισον βρή­ καν μιμητές. Ο Σάμιονελ Τζόνσον (1709-84) στα 1750 έβαλε μπρος την εφημερίδα «Ο Φαφλατάς» (The Rambler), που κυκλοφορούσε δυο φορές τη βδομάδα ώς το 1752, οπότε άρχισε να ασχολείται πολύ με το «Λεξικό της αγγλικής γλώσσας» (1775). Αργότερα έγραψε μια σειρά δοκιμίων, που δημο­ σιεύονταν σε περιοδικό, με την υπογραφή Idler (= ο αργόσχολος). Τα δοκίμια του «Φαφλατά» και του Idler φτάνουν περίπου τα τρακόσια. Αλλά κι ο Όλιβερ Γκόονλντσμιθ (1728-74) έβγαλε ένα βδομαδιάτικο περιοδικό με δοκίμια, «Η Μέλισσα» (The Bee), 1759, που τό ’γράφε μό­ νος του και κράτησε δυο μήνες. Την επόμενη χρο­ νιά έγραψε τις «Κινέζικες Επιστολές», μια σειρά δοκιμίων που δημοσιεύτηκαν σε περιοδικό και ξανατυπώθηκαν με τον τίτλο «Ο πολίτης του κό­ σμου» (1762). Ο Γκόουλντσμιθ ακολούθησε στο δοκίμιο τον Στίηλ και τον Άντισον, όμως με καλύ­ τερη τεχνική.

Ο Τσάρλς Λαμ (1775-1834) ήταν ο πρώτος που τράβηξε την προσοχή του κοινού στους παλιούς Άγγλους δραματικούς με τα «Δείγματα των Ά γ ­ γλων δραματικών συγγραφέων που έζησαν τον καιρό του Σαίξπηρ» (1808). Όμως ο Λαμ γίνηκε περισσότερο γνωστός με τα «Δοκίμια του Ήλια», που πρωτοδημοσιεύτηκαν σε περιοδικό μεταξύ του 1820 και 1823. Δέκα χρόνια αργότερα παρου­ σίασε «Τα τελευταία δοκίμια του Ήλια». Τα θέ­ ματά του είναι απλά και γνώριμα, πολλές φορές τελείως ασήμαντα, όμως φωτίζονται μαγικά απ’ την προσωπικότητα και το χιούμορ του Λαμ. Τα εξήντα περίπου δοκίμια του Λαμ πλουτίζουν εξαι­ ρετικά το άτυπο ή Οικείο δοκίμιο. Το δοκίμιο έχει πια διασπαστεί στο οικείο ή άτυπο και στο τυπικό. Το οικείο δοκίμιο γράφεται για να ξεδώσει ο αναγνώστης και να περάσει ευ­ χάριστα μια ελεύθερη ώρα του. Τυπικό δοκίμιο είναι το κατατοπιστικό, ερμηνευτικό ή πειστικό. Όμως το «τυπικό δοκίμιο, εξαιτίας της συγγέ­ νειας που έχει με το επιστημονικό γράψιμο, μπο­ ρεί να ανήκει ή και να μην ανήκει στη λογοτεχνία. Για να ανήκει στη λογοτεχνία θα πρέπει να κάνει κάτι περισσότερο απ’ το να εξυπηρετεί έναν χρή­ σιμο, πρακτικό σκοπό· θα πρέπει να έχει κάποια ποιότητα ύφους και παρουσίαση που να ικανο­ ποιεί αισθητικά. Μια τέτοια ποιότητα βρίσκεται σε πολλά διαφορετικά είδη τυπικού δοκιμίου· στα κριτικά κείμενα του Χάζλιτ, στους «Περίπατους στην εξοχή» του Κόμπιτ, στα δοκίμια ιστορίας του Μακώλυ,' στα δοκίμια αισθητικής και κοινωνιολογίας του Ράσκιν, στα σύντομα κείμενα του Καρλάυλ για τη φιλοσοφία. Ό λοι αυτοί οι συγγραφείς κοίταξαν τον κόσμο από μια ατομική άποψη και το ενδιαφέρον μας για τις εξιστορήσεις τους βρί­ σκεται λιγότερο στην αλήθεια αυτών που λένε και περισσότερο στη στάση που αποκαλύπτει τις προ­ σωπικές τους απόψεις». Μετά το 1820, γνώρισε το δοκίμιο και η Αμερι­ κή, με τους Ουάσινγκτον, Ίρβιν, Χέρμαν Μέλβιλ, Χένρυ Ντέιβιντ Θόροου, και κυρίως με τον Ραλφ Γόλντοου Έμερσον. Ο Έμερσον έγραφε στα 1843: «Στο Ρόξμπερυ, το 1825, διάβασα τον Μονταίνι στη μετάφραση του Κότον. Μου φάνηκε σα να το είχα γράψει εγώ ο ίδιος αυτό το βιβλίο, σε κάποια προηγούμενη ζωή, τόσο ειλικρινά εξέφραζε τη σκέψη μου και την πείρα μου. Κανένα βιβλίο πριν ή μετά δε μετρούσε για μένα τόσο πολύ».

Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α καί Τέχνες ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΕΧΝΗΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΥ

αφιερωμα/37

Δοκιμιογράφοι μιλούν για το δοκίμιο Πώς θεωρείτε το δοκίμιο; - Με φέρνετε σ’ ένα θεωρητικό πρόβλημα, που μου αρέσει να το συζητώ... Νομίζω πως κι εδώ και στις ξένες λογοτεχνίες επικρατεί κάποια αβεβαιότητα, σχετικά μ’ εκείνο που πρέπει να εννοούμε, όταν λέμε δοκίμιο. Δοκίμια έγραψε πρώτος ο Montaigne. Το είδος απ’ εκείνον κρατάει. Ας θυμηθούμε την εποχή του: την Αναγέννηση. Ο παράγοντας «φύση» έχει υψωθεί στη συνείδηση των ανθρώπων. Προετοιμαζόταν το φανέρωμα του Ντεκάρτ, που θα έβαζε τα θε­ μέλια του θετικισμού, δίνοντας την οριστική κατεύθυνση στις μέλλουσες επι­ στήμες. Ήταν μια εποχή ελεύθερη για το πνεύμα, εποχή μεσοβασιλείας -κατ εξοχήν κατάλληλη για να γεννηθεί το δοκίμιο. [...] Και ο Montaigne; - Ο Montaigne ήταν φιλοσοφημένος, χωρίς να είναι φιλόσοφος. Η εξάρτηση από οποιαδήποτε θεωρία, αυτή η εξελιγμένη μορφή της πνευματικής υποτέλειας, του'ήταν ολότελα ξένη. Γι’ αυτό και οι φράσεις του δεν κάνουν ποτέ την εντύπωση εξαργυρωμένων ιδεών. Ό ,τι σκέφθηκε και ό,τι έγραψε ζει με την εγγύηση της υπογραφής του. Έχει αυτό που εκτιμούμε σήμερα: το πλεονέκτη­ μα του βιωθέντος. Ο Montaigne υπήρξε, κατά τη γνώμη σας, ιστορικά προορισμένος να δη­ μιουργήσει το δοκίμιο; - Ναι, γιατί έζησε ανάμεσα σε δυο εποχές εξίσου δεσμευτικές για το πνεύ­ μα, ανάμεσα στην απολίθωση της φιλοσοφίας και στην παντοκρατορία του επιστημονισμού. Το δοκίμιο όμως δεν άλλαξε από τότε; - Ο Montaigne βρήκε ορισμένα όρια που είναι συνυφασμένα με τον ιδιαίτε­ ρο χαρακτήρα, με την ουσία του δοκιμίου. Σήμερα έχομε δοκίμια λογοτεχνικά, φιλοσοφικά, ιστορικά κλπ. Αλλά τα συστατικά που του καθόρισαν εξαρχής τον τύπο, το διακρίνουν και σήμερα. Δηλαδή, ποια είναι αυτά τα συστατικά; - Πρώτα πρώτα η ατομική ρίζα των ιδεών, που κάνει το δοκίμιο δημιουργι­ κή ενέργεια. Αυτή φαίνεται και όταν ακόμα την ενότητα τη δίνει το θέμα. Ας υποθέσωμε ότι γράφει κανείς για ένα θέμα κατ’ εξοχήν λυρικό, για τις διαθέ­ σεις που γεννά στην ποίηση ο θάνατος. Αν θελήσει να δείξει όλες τις σχετικές καταστάσεις και παρατάξει κατηγορίες βασισμένες σε τυπικές διακρίσεις, θα γράψει μελέτη. Αν όμως η εμπειρία του θανάτου έχει κατασταλάξει και βαθμο­ λογηθεί μέσα του, αν έχει επισημάνει την κορυφή του τραγικού και θελήσει να οργανώσει τα πράγματα σύμφωνα με μια τέτοια κατιούσα ή ανιούσα, παραμε­ ρίζοντας οποιαδήποτε ιστορική ή άλλη τάξη, τότε θα γράψει δοκίμιο. Το δοκί­ μιο προϋποθέτει, με άλλα λόγια, ένα σταθερό κέντρο και γράφεται για να εκφράσει το προσωπικό φρόνημα. Επίσης και στα ιστορικά θέματα φαίνεται η

38/αφιερωμα διαφορά. Ο ιστορικός δοκιμιογράφος κάνει φανερή την επέμβαση μιας προσω­ πικής σκοπιάς. Δε ζωγραφίζει πανοράματα. Έχει συλλάβει προς ποια μεριά έγειραν τα γεγονότα και φωτίζει ορισμένα μόνο σημεία. Υποστηρίζει μια θ έ ­ σ η . [...] Και τα χαρακτηριστικά τον; - Χαρακτηριστικό του δοκιμίου σε οποιαδήποτε περιοχή, χαρακτηριστικό μάλλον εξωτερικό και τυπικό, μα όχι λιγότερο ουσιώδες, είναι η λογική σύνδε­ ση και ανάπτυξη των στοχασμών. Παρατηρήσεις βαλμένες κατά παράταξη, όσο εύκολη κι αν είναι η εσωτερική τους σύνδεση, δεν αποτελούν δοκίμιο. Επίσης χρέος του δοκιμιογράφου είναι η συνέπεια, που δεν αποκλείει την αν­ τίφαση, αρκεί να ξετυλίγεται κανονικά το νήμα που συνδέει τους πόλους των αντιφάσεων. Η συστηματική συγγραφή δοκιμίων δεν έχει, άλλωστε, άλλο σκο­ πό, παρά να εκφράσει πλατιά τη γένεση και την πορεία των ιδεών, το δράμα τού σκέπτεσθαι.

Δ. Νικολαρεΐζη: «Μια συνέντευξη» [που έδωσε ο συγγραφέας το Φεβρ. του 1938 στον Γ. Μυλογιάννη για το περιοδικό Νεοελληνικά Γράμματα] στο βιβλίο Δοκίμια κριτικής, εκό. οίκος I. Φέξη, 1962, σελ. 281-283.

ΠΑΡΧΟΥΝ πολλοί που υποστηρίζουν, πως το δοκίμιο είν’ ένα λου­ λούδι του θερμοκήπιου, προορισμένο να ευφραίνει τους «αεροναύτες του στοχασμού», καθώς θά ’λεγε ο Nietzsche, και τους χρυσοθήρες της αισθητικής καλλιέργειας. Μολονότι μια τέτοια άποψη δε μπορεί κανείς να την απορρίψει πέρα για πέρα, θά ’θελα την ώρα τούτη να θυμηθώ τα φημισμένα δοκίμια του Lamb, αυτές τις εγκάρδιες συνομιλίες με τον αναγνώστη, τις εξομολογητικές, τις αυτοβιογραφικές, που σπιθοβολούνε ζωντάνια και κέφι, και να παρατηρήσω, πως, ενώ καθόλου δεν απιστούν στη βαθύτερη ουσία του εί­ δους, δεν παύουν, ωστόσο, και να προσφέρονται στον καθένα. Στο κάτω κά­ τω, αυτό δεν είναι παρά ζήτημα τρόπου. Κι αν το καλοϊδούμε, θα βρούμε, πως περισσότερο απ’ οτιδήποτε άλλο βαραίνει σε μια τέτοια περίσταση όχι μονάχα του γνώναι παρά και του μεταόιδόναι η δύναμη, που κατέχει ο δοκιμιογράφος. Λουλούδι του θερμοκηπίου; Από μιαν άποψη, ναι. Γιατί το δοκίμιο προϋπο­ θέτει πάντα μια θεώρηση από ψηλά ή από μακριά, που κάνει το ίδιο, μια αίσθηση των συνόλων και μια συνείδηση του φαινόμενου και του περιστατικού σ’ έναν καθαρότερο χώρο. Προϋποθέτει μια γνώση, που να έχει με αδιάκοπον αγώνα βαθύνει τον εαυτό της, μια πείρα ζωής, που να ξέρει και να διστάζει και να μάχεται την πραγματικότητα και να παίρνει την απόφαση, σαν η μεγά­ λη ώρα της ψυχής και του νου το προστάζει. Προϋποθέτει, τέλος, μια αισθητι­ κή καλλιέργεια, την απόλυτη γνωριμιά με το λόγο, τη μαστοριά που δίνει στη φράση στερεότητα και σαφήνεια. Το δοκίμιο, ουσιαστικά, δε μπορεί να είναι κριτική προσώπων, κριτική κειμένων, με το νόημα και τον τρόπο που τη νιώ­ θουμε τώρα δα. Είναι κριτική ιδεών. Μέσ’ από το φαινόμενο, μεσ’ από το περιστατικό αδράχνει το βαθύτερο σάλεμα, την πρώτη κίνηση κι αν το μπορεί, την πρώτη αιτία. Χρειάζεται πάντα μια δύναμη αφαίρεσης και μια δύναμη αναγωγής, η οικείωση μ’ ένα σωρό μοναξιές, για να κερδίσει την αυτόνομη επάρκειά του ο λόγος και να πετύχει την ποθεινή του αποκρυστάλλωση. Αυτή την αποκρυστάλλωση επιδιώκει το δοκίμιο. Και για τούτο λογαριάζεται πάντα σα μια ανώτερη μορφή κριτικής -με το πρόσθετο προνόμιο, πως δεν είναι πο­ τέ, όσο κι αν το επιθυμούν οι καλοπροαίρετοι, συστηματοποιημένη γνώση. Μια τέτοια γνώση ανήκει στην επιστήμη. Το δοκίμιο την αγγίζει μονάχα, όσο

Υ

αφιερωμα/39 και όπου τη χρειάζεται, γιατί κατέχει τη συνήθεια ν’ αλητεύει, να πραγματώνει την πιο σοφή και πιο αξιοθαύμαστη έκφραση της πνευματικής αλητείας. Αν το ιδούμε έτσι δα, που είναι, καθώς νομίζω, και το σωστότερο, δε θα του στερή­ σουμε κανένα δικαίωμα. Η φιλοσοφία, η ιστορία, η τέχνη, η βιοτική εμπειρία, ο καθάριος λυρισμός κι ο στοχασμός ο καθάριος είναι χώροι, όπου μπορεί να κινηθεί με την άνεσή του, γιατί τίποτε δεν του είναι ξένο, από τίποτε δεν έχει αλλοτριώσει την πολύμορφή του ενέργεια. «Το δυσκολότερο είδος του λόγου», συνηθίζουν να μονολογούν μερικοί. Μα τότε το θέατρο τι πρέπει να είναι; Και η ποίηση η μεγάλη, η αληθινή; Και ποιο είδος δεν είναι το δυσκολότερο, όσο δεν τό ’χεις δαμάσει, και ποια ξεχωρίσματα μπορούνε να γίνουν ανάμεσα στους τρόπους της έκφρασης, τη στιγμή που όλοι οι τρόποι δεν είναι παρά αγωνίσματα φοβερά, που μονάχα με τη δύναμη την πρωθόρμητη και με τη γνώση την αυτοκατάχτητη και με την πείρα την πλουσιότατη και με την άσκη­ ση της μαστοριάς την ασταμάτητη ξεπερνιούνται; Ποια τέχνη, ποια έκφραση είναι κείνη, που δεν απαιτεί ανάλωση βίου; Ανάλωση όλης της ύπαρξης, και μιας ύπαρξης, που να το αξίζει ν’ αναλωθεί; Ένα είδος και το δοκίμιο. Μια ανώτερη μορφή κριτικής. Ναι, ως προς το στόχο. Η περιοχή του πνεύματος είναι η περιοχή της δημοκρατικής λευτεριάς.

Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου: «Δοκίμια» στο βιβλίο Ομιλίες της γυμνής ψυχής. Εκό. «Οι φίλοι τον βιβλίου». 1946. Σελ. 20-21.

Η κριτική απευθύνεται στη φαντασία [...]

Κ

ΑΙ τ’ αγαπούμε τα «Είδωλα» του Ροίδη όχι γιατί μας έπεισαν ως προς την αλήθεια της γλωσσικής ιδέας, αλλά γιατί μας έδωκαν άλλη μια φορά να χαρούμε τη λεκτική χάρη, σε όποιο ζήτημα, του ίδιου του Ροίδη. «Η ομορφιά είναι αλήθεια, η αλήθεια ομορφιά» ξανατραγουδούμε με τον Keats. Τα υπέρογκα, κατάφορτα από πολυγνωσία συγγράμματα σα να πα­ ραμερίζονται και σα να υποχωρούν εμπρός στα συνοπτικά, στα περιεκτικά essais, στα δοκίμια, στα συμπυκνωμένα υποβλητικά μελετήματα.

Κωστή Παλαμά: «Ο Αλκιβιάδης του Συμποσίου» στα Άπαντα, τόμος 10ος, σελ. 162.

ΛΕΙΝΩ στις σελίδες αυτές μια συζήτηση, που, χρόνια τώρα, κάνω με τον εαυτό μου, και καλώ τον αναγνώστη να προσθέσει τις δικές του απορίες, τις δικές του αναζητήσεις και τα δικά του συμπεράσματα. Το πρώτο μου ερώτημα τον προειδοποιεί αμέσως από το εξώφυλλο του βιβλίου: πηγαίνει προς μια προσφορά ψυχής και πείρας, -αλλιώτικα γιατί ν’ ανοίξει το βιβλίο μου;- οφείλει όμώς να προσφέρει κι αυτός και να συνεργαστεί μαζί μου, και μαζί μου ν’ αποκριθεί και στο πρώτο και στα άλλα ερωτήματα που συγκεντρώθηκαν σε τούτο το βιβλίο. Αυτή άλλωστε η συνομιλία κι αυτή η συ­ νεργασία θαρρώ πως είναι το κέντρο του κριτικού και λογοτεχνικού μαζί λό­ γου, που συνηθίσαμε να τον ονομάζουμε δοκίμιο. Αυτή όμως η συνομιλία κι αυτή η συνεργασία τού δίνει και την ιδιοτυπία του, και την περιεχτικότητά του, και τη δύναμή του. Το δοκίμιο, όταν βρει τον προετοιμασμένο αναγνώστη κι όταν έχει να του κάμει αληθινή προσφορά, χαλκεύει δεσμούς, που θα τους ζήλευε και το ποίημα, και το διήγημα, και το μυθιστόρημα, και το θέατρο. Έχει κερδίσει τον άνθρωπο που ξέρει να διαβάζει, να απαιτεί και να ελέγχει,

Κ

^ 4

si

40/αφιερωμα κι όχι τον αναγνώστη, που λίγη αντίσταση μπορεί να προβάλει στα παιχνίδια ενός λογοτεχνικού κειμένου. Εκφράζω μιαν ατομική προτίμηση; Δεν το πιστεύω. Καθορίζω μόνο ένα εί­ δος λόγου. Δηλαδή αναγνωρίζω το έδαφος όπου θα κινηθώ.

Πέτρον Χάρη: Υπάρχουν θεοί; εκό. Αετός, 1948. Πρόλογος.

ΛΛΑ η βραδυπορία των κριτικών είναι χρόνος διπλά κερδισμένος. Οδη­ γεί στο ώριμο κριτικό έργο, μαζί όμως προετοιμάζει για κάτι πιο θαρρα­ λέο, mo συνθετικό και πιο σημαντικό. Είναι η προπόνηση για το δοκίμιο, που ούτε εύκολα γράφεται ούτε ανεμπόδιστα πηγαίνει στον αναγνώστη. Το δοκί­ μιο, συγκερασμός προθέσεων και δυνάμεων, άψογη λογοτεχνική σελίδα και αισθητά προσωπικός στοχασμός, δεν είναι ο καρπός μιας δοκιμής ή ενός εν­ θουσιασμού. Στις περισσότερες λογοτεχνίες έρχεται αργά. Αλλά και για τους περισσότερους πνευματικούς ανθρώπους δεν είναι έργο της πρώτης νεότητας. Ανήκει, χωρίς καμιά αμφιβολία, στη λογοτεχνική πεζογραφία και, πριν από καθετί άλλο, έχει να δαμάσει αυτό το φοβερό θηρίο που λέγεται πεζός λόγος. Είναι όμως και κατάφορτο από γνώση, από πείρα, από στοχαστική διάθεση. Και πάλι, όλ’ αυτά πρέπει να πετάξουν κάθε περιττό βάρος, για να μπορούν να μείνουν στην επιφάνεια, σ’ αυτό το παιχνίδισμα και στο ρυθμό που βασίζει τη μαγεία του και την επίδρασή του ο έντεχνος λόγος. Είναι το δοκίμιο διπλή φωτιά. Κι ό,τι πέσει στις φλόγες τους πρέπει νά ’χει αντοχή μεγάλη. Διαφορε­ τικά, διαλύεται, παραμορφώνεται, χάνεται. Και σ’ αυτήν ακριβώς τη φωτιά πηγαίνουν τώρα μερικοί από τους κριτικούς μας. Έκαμαν τη θητεία τους στην κριτική της επικαιρότητας ολόκληρη τριακονταετία, σε χρόνους αντιπνευματικούς, όταν η συνεννόηση κριτικής και αναγνωστών ήταν ακόμα πιο δύσκολη από τη σύμπνοια λογοτεχνών και κριτικών, όταν δηλαδή έστεκαν πολύ πιο ψηλά από την αντίληψη του αναγνωστικού κοινού και οι πιο στοιχειώδεις έν­ νοιες. Τώρα προχωρούν, με βήματα πολύ σταθερά. Άλλωστε πόσοι από τους λογοτέχνες μας μπορούν να γράψουν τον πεζό λόγο μερικών κριτικών μας; Αντί, λοιπόν, να συζητούμε και να μένουμε σε πρόσωπα και σε ατομικές εργα­ σίες, ας γυρίσουμε σε γενικότερες προσπάθειες κι ας προσέξουμε την πορεία προς το δοκίμιο. Είναι ένα χαραχτηριστικό και σημαντικό γεγονός αυτή η πο­ ρεία. Και στο δρόμο που ανοίγει βρίσκονται μερικές από τις πολυτιμότερες πνευματικές μας δυνάμεις.

Α

Πέτρον Χάρη «Δρόμοι παράλληλοι» στο βιβλίο Όταν η ζωή γίνεται όνειρο, εκό. Δίφρος21957. Σελ. 76-77.

ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ κριτικών δοκιμίων -και το δοκίμιο, όπως και το ποίη­ μα, το μυθιστόρημα, το διήγημα, είναι ένα είδος λογοτεχνήματος με αυ­ τοτέλεια- ανήκει στην κατηγορία των πιο καλλιεργημένων αναγνωστών. Η σκέψη του διεγείρεται πιο πολύ από νύξεις. Έτσι, από μιαν εξαντλητική πραγ­ ματεία, προτιμά ένα σύντομο έργο, που θα του πρόσφερνε απλώς αφορμές στοχασμού. Προτιμά, να πούμε, το ορεκτικό απ’ το έδεσμα, τη γεύση των έρ­ γων από τα ίδια τα έργα. Θα τον παρομοιάζαμε με τους ασάλευτους, που αν είχαν να διαλέξουν μεταξύ ενός ταξιδιού κ’ ενός βιβλίου εντυπώσεων πάνω σ’ αυτό το ταξίδι, θα διαλέγαν το δεύτερο. Αλλά η ομοιότητά τους έγκειται μάλ­ λον σε τούτο: Ό πω ς η φαντασία εκείνων είναι υπέρ των εμμέσων απολαύσεων, έτσι κι ο φίλος των δοκιμίων είναι υπέρ του εμμέσου εμπλουτισμού της εμπει­ ρίας του.

Ο

αψιερωμα/41 Αλλ’ εάν ο αναγνώστης κριτικών δοκιμίων -και ξέρω πολλούς, που αγαπούν το είδος αυτό, σήμερα- ανήκει στην κατηγορία των πιο καλλιεργημένων ανα­ γνωστών, ο συγγραφέας του είδους αυτού ανήκει, αναμφισβήτητα, στην κατη­ γορία των πιο καλλιεργημένων λογοτεχνών. Μ’ αυτό, βέβαια, δεν θέλω να πω, πως ο μόνος καλλιεργημένος λογοτέχνης είναι ο δοκιμιογράφος, αλλ’ ότι το δοκίμιο, σαν φόρμα, είναι η λυδία λίθος, όπου μπορεί να δοκιμαστεί η καλ­ λιέργεια ενός λογοτέχνη. Και με τη λέξη καλλιέργεια δεν εννοώ μόρφωση κ’ ευρυμάθεια, αλλά κυρίως ποιότητα και χάρη. Ο δοκιμιογράφος οφείλει, πρώ­ τιστος, να εμπνεύσει εμπιστοσύνη. Τότε μόνο θ’ αφεθούμε να μας οδηγήσει στο χώρο του. Αλλά για να μπορέσει να εμπνεύσει την εμπιστοσύνη αυτή, χρειάζεται να διαθέτει πολλά. Εύστοχη κρίση, κεραίες άγρυπνης ευαισθησίας, πλούτον εμπειρίας, διαίσθηση, βάθος, και, πάνω απ’ όλα, συνείδηση σύγχρο­ νη. Αν παραδεχτούμε, πως ένας ποιητής, για να γράψει έναν και μόνο στίχο, χρειάζεται να έχει δοκιμάσει την εμπειρία όλων εκείνων των συγκινήσεων, που απαριθμεί ο Ρίλκε στα «Τετράδια του Μπρίγγε», στην περίπτωση του δοκιμιο­ γράφου, όχι μόνον αυτές όλες τις εμπειρίες, πριν αποφασίσει να γράψει, θα πρέπει να έχει αποταμιεύσει, αλλά και όλα τα βιβλία, που έχουν, με τον τρόπο τους, μετουσιώσει τις συγκινήσεις αυτές, οφείλει να έχει διαβάσει. Γιατί, τις εμπειρίες του ο δοκιμιογράφος δεν τις αντλεί μόνον απ’ τα βιώματά του, αλλά κι απ’ τα βιβλία που εδιάβασε. Φυσικά, ο κάθε βιβλιοφάγος δεν μπορεί να γίνει και δοκιμιογράφος, όμως, σε κάθε βιβλιοφάγο και εφ’ όσον αυτός δεν θα είναι άμοιρος ενός ιδιαίτερου ταλέντου, θα υπάρχει η δυνατότητα ενός δοκι­ μιογράφου. Για το ιδιαίτερο αυτό ταλέντο υπάρχουν τόσοι ορισμοί, όσοι και δοκιμιογράφοι. Όμως εμείς προτιμούμε να το παρομοιάζουμε με το χάρισμα μερικών συζητητών, οι οποίοι, με αφετηρία τη σκέψη τού απέναντι τους, και χωρίς στην πραγματικότητα να τερματίζουν το διάλογό τους μ’ εκείνους, πα­ ρεμβάλλουν τον δικό τους κάθε τόσο μονόλογο, που στην ουσία δεν είναι παρά προσωπικές παρενθέσεις σ’ έναν συνεχιζόμενο διάλογο. Κάτι τέτοιους οργα­ νωμένους μονολόγους καταγράφει, νομίζω, αυτός που δοκιμιογραφεί, χωρίς όμως να λησμονεί συγχρόνως και την παρουσία του άλλου, που υπήρξε του μονολόγου του ή των μονολόγων του η αφορμή. Βέβαια, αφορμές διαλόγων δεν δίνουν μόνο τα βιβλία, αλλά και κάθε έκφραση ζωής ή τέχνης, και γενικό­ τερα κάθε πρόσωπο, πράγμα ή έργο, που βάζει σε κίνηση τον στοχασμό και τη φαντασία μας, κάθε πρόσωπο, πράγμα ή έργο, που μας προβάλλει το μικρό ή μεγάλο του πρόβλημα. Το δοκίμιο, που έχει, ως είδος, την πρώτη του αρχή στις σημειώσεις των περιθωρίων, δεν εξαντλεί, βέβαια, θέματα. Μπορεί όμως να δώσει αφορμές να εξαντληθεί ένα θέμα. Ωστόσο, κανείς δεν θα μπορούσε να πει, πότε ένα δοκί­ μιο έχει επιτελέσει καλύτερα τον σκοπό του. Ό ταν κατορθώνει να κάμει πε­ ριττό, στην περιέργειά μας, αυτό που στάθηκε αφορμή του, ή όταν, αντιθέτως, μας ανοίγει την όρεξη να γνωρίσουμε κ’ εκείνο ακόμη;

Τίμον Μαλάνον. «Το δοκίμιο» στο βιβλίο Δειγματολόγιο. Εκό. Γ. Φέξη 1962. Σελ.

212-214.

ΣΤΟΣΟ, υπάρχει ένα τμήμα της κριτικής, που αν και τμήμα της -το δοκί­ μιο- στέκεται ψηλότερα κι απ’ την κριτική. Στο δοκίμιο, προσωπικά, δεν θα απέκλεια τον δημιουργικό χαρακτήρα. Μπορεί ν’ αντλεί την αφορμή από ένα βιβλίο, έναν άνθρωπο, μια ιδέα. Αλλά στέκεται απλή αφορμή. Ένα έναυσμα, για να ξεδιπλώσει ο δοκιμιογράφος καθολικές απόψεις και γενικά συμπε­ ράσματα. Μες απ’ τις γενικεύσεις του, διαγράφεται η πνευματική στάση του, ο ψυχικός κόσμος του, η προσωπικότητά του. Είναι το είδος όπου συγκλίνουν όλα τα χαρίσματα του κριτικού και του στοχαστή· ο εσωτερικός πλούτος, η

Ω

42/αφιερωμα μεστή πείρα, η ψυχολογική οξυδέρκεια, η λεπτή αίσθηση, η διεισδυτική αντί­ ληψη. Κάποτε διαβλέπεις σ’ όλ’ αυτά τη στόφα του δημιουργού. Αν υπάρχει και ύφος, εκφραστική χάρη, μουσική καλλιέπεια, προσωπική γοητεία, έχεις μπροστά σου ένα καλλιτέχνημα. Αυτό που θα μπορούσε, αν ήθελε, ή που θα ήθελε, αν μπορούσε, να είναι η Κριτική.

Μιχαήλ Περάνθη: «Απόψεις για την κριτική», στο βιβλίο Το πνεύμα και η γη μας, δοκίμια, εκό. Χιωτέλλη, σελ. 127.

ΧΟΥΝΕ την πεισματική μοίρα τους και οι λέξεις. Ό ταν έγραφα για πρώ­ τη φορά τον τίτλο Δοκιμές, είχα στο νου μου την έννοια του δοκιμίου, κάπως πιο ελεύθερη, πιο νωπή. Τώρα, καθώς ξανακοιτάζω την πρώτη έκδοση αυτού του βιβλίου και τα κείμενα που προσθέτω σε τούτη την έκδοση, μου φαίνεται πως η λέξη επιμένει να πάρει την καθημερινή της έννοια της απόπει­ ρας, της δουλειάς για ένα πράγμα που δεν είμαστε καθόλου βέβαιοι πως θα τελειώσει. Πραγματικά, ξαναδιαβάζοντας τις σελίδες που ακολουθούν, μου φαίνεται πως είναι σημαδεμένες από τις περιστάσεις και τις περιπέτειες μιας δουλειάς χωριστής από τα γράμματα, που με ανάγκαζε σε μακριές αποδημίες, μου πήρε πολύ καιρό -ή όλο τον καιρό μου- και δε μου έδωσε, πάνε τριάντα πέντε χρό­ νια, συχνές διακοπές. Έτσι, πολλά από τα κείμενα αυτά γράφτηκαν, άλλοτε χωρίς να έχω κοντά μου τα απαραίτητα βοηθήματα, άλλοτε σε διαλείμματα μιας ή δυο εβδομάδων, και άλλοτε, στις καλύτερες εποχές, τις νύχτες· κάποτε παίρνουν τον προσωπι­ κό τόνο του ημερολογίου- κάποτε πάλι είναι ομιλίες, δηλαδή σελίδες γραμμέ­ νες περισσότερο για ν’ ακουστούν παρά για να διαβαστούν. [...]

Ε

Γιώργον Σεφέρη: Δοκιμές, Πρόλογος β' έκδοσης, Ίκαροί 1981 σελ. 11.

ΛΑΑ και η μορφή επιδέχεται την ποικιλία. Το δοκίμιο μπορεί να είναι σύντομο ή πολυσέλιδο, σοβαρό ή ελαφρύ, για τον Σπινόζα ή το Θεό, ή για τις χελώνες και το Τσίηπσαϊντ. (...)

Α

Π’ όλα τα λογοτεχνικά είδη, πάντως, το δοκίμιο είναι εκείνο που ελάχι­ στα χρειάζεται τις βαρυσήμαντες λέξεις. Η αρχή που το επηρεάζει είναι απλώς ότι πρέπει να δίνει ευχαρίστηση· η επιθυμία που μας κυριαρχεί, όταν το παίρνουμε απ’ το ράφι, είναι απλώς να ευχαριστηθούμε. Τα πάντα σ’ ένα δοκί­ μιο πρέπει να υποτάσσονται σ’ αυτόν τον σκοπό. Πρέπει να μας γοητεύει με την πρώτη του λέξη, και να ξυπνάμε μόνο, ξεκούραστοι, με την τελευταία του. Στο μεταξύ μπορεί να περάσουμε από τις πιο διαφορετικές εμπειρίες αναψυ­ χής, έκπληξης, ενδιαφέροντος, αγανάχτησης· μπορεί να ανέβουμε στα ύψη της φαντασίας με τον Λαμ ή να εισχωρήσουμε στα βάθη της σοφίας με τον Μπέι­ κον, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να αποσπαστούμε. Το δοκίμιο πρέ­ πει να μας τυλίγει ολόπλευρα και να τραβάει την κουρτίνα του στον κόσμο. [...]

Α

ΣΥΝΗΘΕΙΑ και ο λήθαργος εξασθενούν τη γεύση. Το μυθιστόρημα έχει πλοκή, το ποίημα ομοιοκαταληξία· αλλά ποια τέχνη μπορεί να χρησιμο­ ποιήσει ο δοκιμιογράφος σ’ αυτή την πρόζα με την περιορισμένη έκταση για να

Η

αψιερωμα/43 μας κεντρίσει τόσο πολύ το ενδιαφέρον και να μας στρέψει σε μια έκσταση που δεν είναι ύπνος αλλά ένταση ζωής μάλλον -ένα ξεκούρασμα, με την κάθε μας ικανότητα άγρυπνη, στον ήλιο της ευχαρίστησης; Πρέπει να ξέρει -κ ι αυτό είναι πρωταρχικό- πώς να γράφει. Οι γνώσεις του μπορεί να είναι τόσο βαθιές όσο του Μαρκ Πέττισν, αλλά σ’ ένα δοκίμιο πρέπει να είναι τόσο λιωμένες από τη μαγεία του γραψίματος ώστε ούτε μια αλήθεια να μην προεξέχει, ούτε ένα δόγμα να μη σπάζει την επιφάνεια της υφής. [...] Ο να λες την αλήθειά όπως έχει και να δείχνεις το στραβό στον ένοχο, για το καλό του, αυτά δεν έχουν θέση στο δοκίμιο όπου όλα πρέπει να είναι για το καλό μας και μάλλον για την αιωνιότητα παρά για το τεύχος Μαρτίου του Fortnightly Review. [...]

Τ

ΤΟ δοκίμιο δεν υπάρχει χώρος για τις μολύνσεις της λογοτεχνίας. Έτσι κι αλλιώς, με το μόχθο ή τη γενναιοδωρία της φύσης, ή και με το συνδυασμό αυτών των δύο, το δοκίμιο πρέπει να είναι καθαρό -καθαρό σαν το νερό ή καθαρό σαν το κρασί, όμως ανόθευτο, χωρίς μονοτονία, απονέκρωση, ή τα κατακάθια άσχετου υλικού. [...]

Σ

Ι ΟΜΩΣ, αν το δοκίμιο επιδέχεται περισσότερο απ’ τη βιογραφία ή το μυθιστόρημα την ξαφνική τόλμη και μεταφορά, και μπορεί να τριφτεί ώσπου να λάμψει και το τελευταίο μόριο της επιφάνειάς του, ακόμα και τότε υπάρχουν κίνδυνοι. Βλέπουμε αμέσως το στολίδι. Αμέσως η ροή, που είναι η ψυχή της λογοτεχνίας, γίνεται αργή και αντί να σπιθοβολά και ν’ αστράφτει ή να κινείται με λιγότερη ορμή που έχει και βαθύτερη συγκίνηση, οι λέξεις σμί­ γουν και πήζουν και μεταβάλλονται σε παγωμένες σταγόνες αφρού που, σαν τις μπάλες του Χριστουγεννιάτικου δέντρου, λαμποκοπούν για μια μόνο νύ­ χτα, αλλά είναι φανταχτερές και χωρίς ενδιαφέρον την άλλη μέρα. [...]

Κ

ΛΛΑ το δοκίμιο είναι ζωντανό· δεν υπάρχει λόγος να απελπιζόμαστε. Καθώς αλλάζουν οι καταστάσεις αλλάζει κι ο δοκιμιογράφος, πιο ευαί­ σθητος κι απ’ τα φυτά στην κοινή γνώμη, προσαρμόζεται, και αν είναι καλός κάνει την καλύτερη αλλαγή, και αν είναι κακός τη χειρότερη. [...]

Α

ΣΑΦΕΙΣ όπως είναι όλοι οι ορισμοί, το καλό δοκίμιο πρέπει να έχει αυτή τη μόνιμη ποιότητα: πρέπει να τραβάει την κουρτίνα του γύρω μας, αλλά πρέπει νά ’ναι μια κουρτίνα που μας κλείνει μέσα, κι όχι έξω. [...]

Α

Βιρτζίνια Γουλφ: «Το σύγχρονο αγγλικό δοκίμιο» (αποσπάσματα από ένα δοκίμιό της, για το πεντάτομο έργο «Modern English Essays» που περιείχε δοκίμια

44/αφιερωμα

Χρυσούλα Φανφάνη-Γκρίλλα

Το ελληνικό δοκίμιο ανάμεσα στα 1929-1980

συμβολή βιβλιογραφίας Η επιλογή των τίτλων που καταγράφονται εδώ έγινε με γνώση των δυσκολιών που ήταν αρκετές και ποικίλες και χωρίς να διεκόικεί πληρότητα. Κι αυτό γιατί τα όρια ανάμεσα στο δοκίμιο, τη μελέτη, το άρθρο ή την επιφυλλίδα είναι ακαθόρι­ στα και δυσδιάκριτα. Πράγματι στις αναζητήσεις μου βρήκα βιβλία που οι ίδιοι οι συγγραφείς τα χαρακτήριζαν στον τίτλο δοκίμια, ενώ στον πρόλογο τα ονόμαζαν μελετήματα ή κείμενα - χωρίς ιδιαίτερο προσδιορισμό - ή άρθρα · άλλα πάλι, που οι συγγραφείς δεν τα χαρακτήριζαν καθόλου, η κριτική όμως τα τοποθετούσε στο είδος του δοκιμίου. Έτσι η πρώτη αυτή καταγραφή που ξεκίνησε από τις διδακτικές μου ανάγκες περιορίστηκε: • σε κείμενα του είδους, Ελλήνων συγγραφέων, πρωτότυπα και όχι μεταφράσεις.

• σε αυτοτελείς εκδόσεις μόνον κι όχι σκόρπια δημοσιεύματα σε περιοδικά ή εφημερίδες.

• σε βιβλία που χαρακτηρίζονται ως δοκίμια από τους ίδιους τους συγγραφείς στη σελίδα του τίτλου ή στον πρόλογο. .· σε ορισμένα μεικτά έργα (άρθρα και δοκίμια ή δοκίμια και μελέτες) σύμφωνα με τον προσδιορι­ σμό των συγγραφέων τους.

• σε κάποια βιβλία, που χωρίς να δηλώνονται, θεωρήθηκαν από τους κυριότερους μελετητές του είδους ως δοκίμια (π.χ. τα 15,19, 64). Ό που δεν αναφέρεται τόπος έκδοσης, νοείται

η Αθήνα και όπου μπροστά από τον τίτλο υπάρ­ χει αστερίσκος δηλώνεται η έλλειψη αυτοψίας. Στα περισσότερα δόθηκαν οι πρώτες εκδόσεις, χωρίς να αναγράφονται πάντα οι επόμενες. Στο τέλος της καταγραφής ανθολογούνται με τίτλο «χωρίς χρονολογία», όσα δεν είχαν χρόνο έκδο­ σης. Ως αφετηρία επέλεξα το 1929, μια χρονολογία κοντά σ’ αυτήν που χαρακτηρίζει την ομώνυμη γενιά του ’30 και μάλιστα με πρώτη καταγραφή το δοκίμιο «Ελεύθερο Πνεύμα», που θεωρείται το ιδεολογικό μανιφέστο αυτής της γενιάς. Με την αντίληψη πως οι βιβλιογραφικές δου­ λειές δεν είναι ποτέ πλήρεις, σημειώνω ότι η επι­ λογή μου αυτή παραμένει ανοιχτή σε κάθε καλό­ πιστη συμπλήρωση.

αφιερωμα/45

1929 1. Ορέστης Διγενής: Ελεύθερο Πνεύμα - Δοκί­ μιο - Εκδότης A, I. Ράλλης. 21973 με επι­ μέλεια Κ.Θ. Δημαρά.

1931 2. Γιώργος Θεοτοκάς: Ώ ρες Αργίας - Τυπογρα­ φείο «Εστία».

1932 3. Γιώργος Θεοτοκάς: Εμπρός στο Κοινωνικό Πρόβλημα - Δοκίμιο - Τύποις: «Πυρσού» Α.Ε.

1937 4. Πάνος Καραβίας:* Η Διπλή Μορφή - (Δελ­ φοί - Ολυμπία).

5. Κλεών Παράσχος: Δέκα Έλληνες Λυρικοί Τυπογραφείο: Σκαναβή - Θωμαΐδη και Σία.

1938 6. Κλέων Παράσχος: Μορφές και Ιδέες [Μορεάς, Γιαννόπουλος, Νιρβάνας, Βαλαωρίτης, Σαίκσπηρ, Φ. Πολίτης, Τζων Κητς, Μαβίλης, Σατωβριάνδος],

1939 7. Κ.Θ. Δημαράς: Δημοτικισμός και Κριτική Δοκίμιο συνθέσεως - βιβλιοπωλείον της «Εστίας».

8. Γιώργος Δέλιος:* Το σύγχρονο Μυθιστόρημα.

9. I. Συκουτρής: Δοκίμια - «Κασταλία».

1944 10. Κ. Θ. Δημαράς: Δοκίμιο για την ποίηση Εκδόσεις Γκοβόστη.

11. Σπύρος Μελάς: Τέχνη και Ζωή - Δοκίμια Έκδοση «Πήγασου» Α.Ε.

12. Γιώργος Σεφέρης: Δοκιμές - [Κάιρο] - 2 1962 - 1966 με τίτλο: Εκλογή από τις Δοκιμές - 4 1974 σε δυο τόμους.

13. Πέτρος Χάρης: Κρίσιμη ώρα - Σελίδες Ρεμ­ βασμού και Περισυλλογής - Στολίδια Σπύρου Βασιλείου - Βιβλιοπωλείον της «Εστίας».

Ψυχής - Δοκίμια - «Οι φίλοι του βι­ βλίου».

1947 18. Κ.Θ. Δημαράς: Κωστής Παλαμάς. Η πορεία του προς την Τέχνη - Ίκαρος.

19. Ζήσιμος Λορεντζάτος: Δοκίμιο I.

1948 20. Πέτρος Χάρης: Υπάρχουν «Θεοί»; - «Αετός» Α.Ε.

1952 21.

Κωνσταντίνος Τσάτσος: Ελληνική Πορεία Πολιτικά δοκίμια - Έκδ. Ίκαρος.

1953 22. Κλέων Β. Παράσχος: Έλληνες Λυρικοί Από το Σολωμό έως σήμερα - Και τρία Δοκίμια [Τι είναι η ποίηση - Ησίοδος Σαπφώ],

1954 23. Γιάννης Δάλλας: Εποπτείες A ' - Ο Μακρυγιάννης ένας προκλασσικός - Συμβολή για την ανάδειξη κλασσικού - Σαρλώ ο παλ­ μογράφος του αιώνα μας - Ο Ηράκλειτος και οι δυνατότητες του λόγου.

24. Γιώργος Θεοτοκάς: Δοκίμιο για την Αμε­ ρική - Ίκαρος.

25. Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος:* Ο στοχασμός και ο λόγος (δοκίμια).

1955 26. Κλέων Β. Παράσχος: Μορφές και Ιδέες Κύκλος Νέος.

27. Πέτρος Σ. Σπανδωνίδης: Η Νεώτερη Ποίηση στην Ελλάδα - δοκίμιο - Ίκαρος.

1956 28. Τάσος Βουρνάς: Δοκίμια Νεοελληνικής Λ ο­ γοτεχνίας και Ιστορίας - «Πυξίδα».

29. Γιώργος Θεοτοκάς: Προβλήματα του καιρού μας - Ίκαρος.

30. Κ. Πετρίδης: Εικόνες και Πρόσωπα - Δοκί­ μιο

1945

1957

14. Τάσος Αθανασιάδης: Αποστασία - Δοκίμιο (Ο καλλιτέχνης ανάμεσα στο χτες και στο αύριο) - Ίκαρος, Εκδοτική Εταιρία.

15. Ρένος Η. Αποστολίδης: Τρεις σταθμοί μιας πορείας - «Πυρσός» Α.Ε.

16. Πέτρος Χάρης :* Ό ταν η ζωή γίνεται όνειρο - δοκίμια και πορτραίτα.

31. Πέτρος Χάρης: Ό ταν η ζωή γίνεται όνειρο Πρόλογος 'Αγγέλου Σικελιανού - Δεύτερη έκδοση - Δίφρος.

1946 17. I. Μ. Παναγιωτόπουλος: Ομιλίες της Γυμνής

1958 32. Γιάννης Δάλλας: Υπερβατική Συντεχνία Δοκίμια.

33. Πάνος Καραβίας: Πορεία χωρίς Άστρα Δεκαέξι δοκίμια - Δίφρος.

34. Πάνος Καραβίας: Κώστας Ουράνης - Το

46/αφιερωμα πρόσωπο, το προσωπείο και η σκιά - Ένα δοκίμιο και 19 γράμματα τον ποιητή - Δί­ φρος.

1960 35. Ντίμης Αποστολόπουλος: Δοκίμια του εικο­ στού πρώτον έτους - Βιβλιοπωλείον της Εστίας.

36. Πάνος Καραβίας: Ο Παλαμάς Αντιποιητικός - Δοκίμιο - Δίφρος.

37. Κωνσταντίνος Τσάτσος: Δοκίμια Αισθητικής και Παιδείας - Δίφρος.

1961 38. Άλκης Αγγελόγλου: Ταξίδι, χωρίς χάρτες Ίκαρος.

39. Άρης Δικταίος: Επτά Ανθρώπινα Σχήματα - Goethe, Blake, Hoelderlin, Dostojevski, Nietsche, Schestov, Rimbaud - Φέξης.

40. Άλκης Θρύλος: Συζητήσεις με τον εαυτό μου - Δίφρος.

41. Κωνσταντίνος Τσάτσος: Αισθητικά Δοκίμια - Δίφρος

1962 42. Άρης Δικταίος: «Θεωρία Ποιήσεως» - Πέν­ τε δοκίμια πάνω στην ποίηση - Εκδόσεις Γ. Φέξη.

43. Δ. Νικολαρείζη: Δοκίμια Κριτικής - Εκδοτι­ κός οίκος Γ. Φέξη.

44. Πέτρος Χάρης: Μεταπολεμικός κόσμος διάλογοι με τους πολλούς και με τους λί­ γους - Εκδοτικός οίκος Φέξη.

45. Γιάννης Χατζίνης: Η τέχνη είναι Δύσκολη Δοκίμια - Εκδοτικός οίκος Γ. Φέξη.

1963 46. Πάνος Καραβίας: Θέσεις - Δοκίμια - Εκδο­ τικός οίκος Γ. Φέξη.

47. Γ.Π. Σαββίδη'ς: Οι πέντε πρώτες εκδόσεις ποιημάτων του Κ. Π. Καβάφη - Βιβλιο­ γραφικό δοκίμιο.

48. Άγγελος Τερζάκης: Προσανατολισμός στον Αιώνα, Δοκίμια - Οι εκδόσεις των Φίλων.

1965 49. Χρηστός X. Μαλεβίτσης: Προοπτικές - Δο­ κίμια.

1966 50. Ζήσιμος Λορεντζάτος: Μελέτες [Σολωμός Σεφέρης - Τ. S. Eliot - Ένας ορισμός του Σολωμού για το ύφος - Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης] - Εκδόσεις Γαλαξία.

51. I. Μ. Παναγιωτόπουλος: Ο Σύγχρονος Ά ν ­ θρωπος - Δοκίμια - Οι εκδόσεις των Φί­ λων

1968 52. Χρ. Ευελπίδης: Δοκίμιο και Μελέτες - Βιβλιοπωλείον της Εστίας 53. Γιάννης Χατζίνης: Ο Λογοτέχνης και η Σκιά τον - Καμπανάς.

1970 54. Γ. Οέμελης: Η Ποίηση του Καβάφη, Διαστά­ σεις και Ό ρια - Δοκιμή για μια βαθύτερη ερμηνεία - Δοκίμιο, 1 - Εκδόσεις Κωνσταντινίδη.

55. Πάνος Καραβίας: Πάθος Γραφής και τα Το­ πία - Δεκαέξι Δοκίμια - βιβλιοπωλείον της «Εστίας».

56. Χρηστός X. Μαλεβίτσης: Η εσωτερική Διά­ σταση - Δοκίμια σύγχρονου προβληματι­ σμού - Εκδόσεις «Δωδώνη».

57. Άγγελος Τερζάκης: Αφιέρωμα στην Τραγι­ κή Μούσα, Δοκίμιο, Οι Εκδόσεις των Φί­ λων.

1971 58. Δημήτρης Καπετανάκης: Δοκίμια - Μυθολο­ γία τον Ωραίου - Έρως και Χρόνος - Εκ­ δόσεις Γαλαξία.

59. Μιχ. Δ. Στασινόπουλος: Σκέψη και Ζωή Δοκίμια και Χρονικά - Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» - I. Δ. Κολλάρου και Σίας Α.Ε.

1972 60. Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος:* Οι σκληροί καιροί (άρθρα και δοκίμια).

61. Τ.Κ. Παπατσώνης: Ό που ην κήπος - Δοκί­ μια - Οι εκδόσεις των Φίλων.

1973 62. Νόρα Αναγνωστάκη: Μαγικές εικόνες επτά δοκίμια, 1960-1965 - τραμ - Θεσσα­ λονίκη.

63. Μαργαρίτα Δαλμάτη: Η ηθική της λογοτε­ χνίας - δέκα δοκίμια - Οι εκδόσεις των Φίλων.

1974 64. Οδυσσέας Ελύτης: Ανοιχτά Χαρτιά - Αστε­ ρίας 65. Ο.Δ. Φραγκόπουλος: Δίαυλοι - Δοκίμια Διογένης.

66. Πέτρος Χάρης: Αθώα και Οργισμένα Νιάτα - βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Ι.Δ. Κολ­ λάρου και Σίας Α.Ε.

1975 67. Γιώργος Θεοτοκάς: Η Ορθοδοξία στον και­ ρό μας - Δοκίμια - Οι εκδόσεις των Φί­ λων.

68. Δ.Ν. Μαρωνίτης: Οι εποχές του «Κρητικού» - Λέσχη.

αφιερωμα/47 69. I.Μ. Παναγιωτόπουλος:* Η σιωπή και ο λό­ γ ο ς - (άρθρα και δοκίμια).

70. Ε.Π. Παπανούτσος: Το Δίκαιο της Πυγμής (και άλλα δοκίμια) - Εκδόσεις «Δωδώνη».

71. Άγγελος Τερζάκης: Ποντοπόροι - Δοκίμια - Οι εκδόσεις των Φίλων.

1976 72. Ανθολογία Δοκιμίου και Άρθρου - A ' - Β' - Εκδόσεις Μαλλιάρη - Θεσσαλονίκη 73. Ελληνική Κριτική Σκέψη - Εκλογή - Πάρουσίασμα: Ζήσιμος Λορεντζάτος - Ίκαρος.

74. Ντίμης Αποστολόπουλος: Φιλοσοφία και Τέ­ χνη - Δοκίμια - Πρόλογος Παναγιώτη Κανελλόπουλου - Οι εκδόσεις των Φίλων.

75. Στέλιος Ράμφος: Η Παλινωδία του Παπαόιαμάντη. Κέδρος.

76. Στέφανος Ροζάνης: Δοκίμια Κριτικής - Ο μύθος και το περίβλημα - βιβλιοπωλείον της «Εστίας» - Ι.Δ. Κολλάρου και Σίας Α.Ε.

77. Στέφανος Ροζάνης: Το Δαιμονικό Ύψιστο Δοκίμιο για τον Δ. Σολωμό - [Προοπτι­ κές, Οι εκδόσεις των Φίλων], 78. Γιάννης Χατζίνης: Ο άλλος καιρός (Νεοελ­ ληνικά δοκίμια) - Προλεγόμενα. Επιμέ­ λεια I. Μ. Χατζηφώτη - Οι εκδόσεις των «Κριτικών Φύλλων».

79. Χουρμούζιος Αιμίλιος: Η περιπέτεια μιας γενεάς - Κοινωνικοπολιτικά δοκίμια - Ει­ σαγωγή Κώστα Ε. Τσιρόπουλου - Οι εκ­ δόσεις των Φίλων.

80. Χουρμούζιος Αιμίλιος: Π δοκιμασία του πνεύματος - Ηθικός απόλογος - Τρίτη έκ­ δοση - με επίλογο του Κ.Ε. Τσιρόπουλου - Οι εκδόσεις των Φίλων.

1977 81. Πάνος Καραβίας: Ο Σολωμός και η Αναγω­ γή στο Ουράνιο - Τέσσερα Δοκίμια για τον Διον. Σολωμό - Βιβλιοπωλείον της «Εστίας».

82. Βασίλειος Λαούρδας: Φιλολογικά Δοκίμια Επιμέλεια και Εισαγωγή Ντίνος Χριστιανόπουλος - Εκδόσεις Διαγώνιου, Θεσσα­ λονίκη.

83. Δημήτρης Μορτόγιας: Δείγμα Γραφής [Το μυθιστόρημα του μεσοπολέμου - δοκίμια ημερολόγιο και γράμματα] - Ολκός.

84. Θ.Δ. Φραγκόπουλος: Καθημερινές τομές Δοκίμια - Διογένης.

85. Χουρμούζιος Αιμίλιος: Στράτευση κι Ελευ­ θερία - Κοινωνικοπολιτικά δοκίμια - Οι εκδόσεις των Φίλων.

1978 86. Γιώργος Δέλιρς: Επιλογή - Δοκίμια και Με-

87.

88.

89.

90.

91.

λετήματα - Εκδόσεις Νέας Πορείας Θεσσαλονίκη. Οδυσσέας Ελύτης: Ο ζωγράφος Θεόφιλος Δεύτερη έκδοση - Ερμείας. Οδυσσέας Ελύτης: Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρικό - Εγνατία - Θεσσαλονίκη. Μήτσος Λυγίζος: Προβληματισμοί στην Ποίηση - Εκδόσεις Δωδώνη, 2 1978. Ε.Ν. Μόσχος: Αποτιμήσεις - Δοκίμια και Μελετήματα - Ίκαρος. Ε. Π. Παπανούτσος: Η κρίση του Πολιτι­ σμού μας - Εκδόσεις Φιλιππότη.

1979 92. Μανώλης Γιαλουράκης: Δοκίμια για νέους ανθρώπους - Εκδόσεις «Σύγχρονη Επο­

χή»·

93. Πάνος Κ. Θασίτης: 7 Δοκίμια για την Ποίη­ ση - Επιλογή - Κέδρος.

94. Χρήστος X. Μαλεβίτσης: Ο έγκοπος λόγος μικρά δοκίμια για μεγάλα θέματα - Οι εκ­ δόσεις των Φίλων.

95. Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος: Η ηθική του συμφέ­ ροντος και άλλα παράλληλα κείμενα - Εκ­ δόσεις Φιλιππότη.

1980 96. Θανάσης Θ. Νιάρχος: Κατά Μέτωπο - Δο­ κίμια - Μ’ έναν πρόλογο του Ν.Δ. Καρούζου - Εκδόσεις των Φίλων - Προβληματι­ σμοί.

97. Δ.Ν. Μαρωνίτης: Όροι του Λυρισμού στον Οδυασέα Ελύτη - Κέδρος.

Χωρίς Χρονολογία 98. Θανάσης Θ. Νιάρχος: Η ανθρώπινη ανησυ­ χία - δοκίμια.

99. Κλέων Β. Παράσχος: Καλλιτεχνική δημιουρ­ γία - Δοκίμιο - Ίκαρος, Εκδοτική Εται­ ρία.

100. Μιχαήλ Περάνθης: Το Πνεύμα και η γη μας - δοκίμια - Εκδόσεις Χιωτέλλη.

101. Στέφανος Ροζάνης: Σπουδή στον Σολωμό Το Όραμα της καταστροφής - Εκδόσεις «Δωδώνη».

102. Κώστας Ε. Τσιρόπουλος:* Δοκίμια Ευθύ­ νης - Οι Εκδόσεις των Φίλων.

Σημείωση: Ευχαριστώ θερμά τους κ. Δημήτρη Δασκαλόπουλο και Δημήτρη Πλάκα για τις πολύ­ τιμες υποδείξεις που μου έκαναν. Επίσης ευχα­ ριστώ το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (Ε .Λ .Ι.Α .) για την πρόθυμη προσφορά υλικού.

48/συνεντευξη

Γιάννης Δάλλας: «ο πρώτος και τελικός στόχος ενός δοκιμίου είναι να βαθαίνει τη δυνατότητα του προβληματισμού μας.» Το Διαβάζω για να έχει και μια γνώμη εκ των ένδον για τα όρια και τους όρους γραφής του δοκιμίου ζήτησε και τη μαρτυρία ενός δοκιμιογράφου, που τα κείμενά του να καλύπτουν τις θεωρητικές προδιαγραφές του είδους. Κάλεσε λοιπόν κοντά του τον Γιάννη Δ άλλα, που εμφανίστηκε στις αρχές της Φίλε κ. Δάλλα οι νεότεροι γνωρίζουν τον ποιητή, τον μεταφραστή των αρχαίων ελλήνων λυρικών, τον συνεκδότη σημαντι­ κών λογοτεχνικών περιοδικών Γιάννη Δάλλα- και φυσικά τον κριτικό και μελε­ τητή της λογοτεχνίας μας. Εμείς όμως, οι λίγο πιο παλιοί, φίλοι και φιλότεχνοι, έχουμε πάντα κατά νου και μια άλλη πτυχή: τον δοκιμιογράφο, που όταν εκδόθηκαν τα δυο βιβλία του με δοκίμια, μέσα στη δεκαετία του πενήντα, προκάλεσαν την ομόθυμη παραδοχή των κριτικών. Επειδή δεν βλέπω να τα επανεκδίδεις, ούτε αναθεωρημένα, ούτε ανθολογημένα, όπως π.χ. τα ποιήματά σου, θα ήθελα να κάνω μια προκαταρκτική ερώτηση. Ποια είναι η στάση σου και η γνώμη σου γΓ αυ­ τά τα νεανικά σου κείμενα; Σε αντιπροσω-

λογοτεχνικής του σταδιοδρομίας και με δυο τόμους δοκιμίων. Η απόσταση που μεσολαβεί δίνει τη δυνατότητα να έχουν αποκρυσταλλωθεί οι εμπειρίες σε έγκυρες συνοπτικές θεωρήσεις. (Τη συνέντευξη πήρε ο Δημήτρης Πλάκας). πεύουν ακόμα και ώς ποιο σημείο; ΑΝΑΦΕΡΕΣΑΙ βέβαια στις συλλογές δοκιμίων μου Εποπτείες A ' του 1954 και Υπερβατική Συν­ τεχνία του 1958. Σ’ αυτά μάλιστα θα πρόσθετα και τη συνέχειά τους: μερικά ανέκδοτα και άλλα δημοσιευμένα σε περιοδικά της εποχής, αθησαύ­ ριστα μέχρι στιγμής σε χωριστή έκδοση. Και άρα πρόκειται για δουλειά μιας αποφασιστικής για την πνευματική μου ανάπτυξη 15ετίας: από το 1949 που γράφεται το «Μακρυγιάννης ένας προκλασικός» ώς και τη δεκαετία του ’60, οπότε δη­ μοσιεύονται μερικά από τα αθησαύριστα, π.χ. τα «Σαρλώ και Ουέλλες παραπληρώματα τον και­ ρού», «Ο Σολωμός πριν και μετά το βίωμα» και «Η περιπέτεια τον μοντέρνου κριτικού λόγου». Δεν θα τα περιόριζα λοιπόν ως νεανικά κείμενα. Και για την εξακολουθητική προσήλωσή μου στο είδος και γιατί εξαρχής δεν τα αντιμετώπισα ως πάρεργα. Γιατί την ίδια ακριβώς 15ετία

συνεντευξη/49 φορετικά θέματα και προβλήματα, όπως π.χ. εί­ ναι ο Μακρυγιάννης αλλά και ο Σαρλώ, ο Ηρά­ κλειτος αλλά και ο Κάφκα, ο Όμηρος αλλά και ο Ρωμανός και ο Λώρενς, η Χαρακτηρολογία του Έλληνα αλλά και η έννοια της λογοτεχνικής συντεχνίας ή η σπουδή για την ανάδειξη ενός μοντέρνου στις μέρες μας κλασικού. Αλλά ούτε την πρόθεση ούτε την ικανότητα είχα να αγκαλιάσω εμπεριστατωμένα όλα αυτά τα ζητούμενα. Πρόθεσή μου υπήρξε να δω την προβληματική του καιρού μέσ’ από τον αντιδραστήρα κάποιων χαρακτηριστικών εκπροσώπων του πνεύματος και της τέχνης. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι λογο­ τεχνικά δοκίμια;

«μορφώνονταν βουλές της ποιήσεώς μου, σχε­ διάζονταν της Τέχνης μου η περιοχή». Σύμφυτα προς τα έργα της κριτικής φαντασίας - δηλαδή τα ποιήματα - δοκιμάζονταν και κάποιες από­ πειρες της κριτικής μου διάνοιας. Έτσι σαν μια ομόρριζη προς την ποίηση λειτουργία υπηρέτησα και τη δοκιμιακή μου θητεία. Εν πάση περιπτώσει υπάρχει ένας δοκι­ μιογράφος, που έχει εκδώσει δυο βιβλία και που ίσως κάποτε μας δώσει ένα τρίτο με τα δημοσιευμένα σε περιοδικά ή κι ανέκδοτα ακόμα δοκίμιά του. Ξεφυλλίζω τις Εποπτείες Α και την Υπερβατική Συν­ τεχνία και διαπιστώνω ότι κινείσαι, με νεανικό ενθουσιασμό, σ’ ένα πλατύ φάσμα θεμάτων από τον Μακρυγιάννη και τον Κάλβο ώς τον Κάφκα, τον Στάινμπεγκ και τον Σαρλώ, που ασφλώς δεν θα τα είχες πάντα εξαντλήσει φιλολογικά. Τι σε ωθούσε σ’ αυτή τη θεματική πολυπραγμοσύνη, που έβρισκε την έκφρασή της στο δοκίμιο; ΑΠΟ τα γνωρίσματα που επισήμανες στέκομαι σε ό,τι αποκαλείς θεματική πολυπραγμοσύνη. Μια τέτοια εντύπωση ίσως να δίνεται και εξωτε­ ρικά με τους τίτλους και εσωτερικά με την έκθε­ ση των επιμέρους απόψεων, στα δοκίμιά μου. Δείχνω δηλαδή να καταπιάνομαι με τα πιο δια­

ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ ναι, αλλά όχι λογοτεχνικά περιο­ ρισμένα. Στην περίπτωσή μου, ένας νέος άνθρω­ πος στις πρώτες δεκαετίες του μεταπολέμου στέ­ κεται ανήσυχος απέναντι στα συμπτώματα ενός ανασυντασσόμενου κόσμου και προσπαθεί να τα βυθομετρήσει όπως έρχονται διαφοροποιημένα απ& το παρελθόν στο παρόν και κλιβανισμένα στη συνείδηση μιας σειράς δημιουργών. Τα βυθομετρώ λοιπόν στους αισθητικούς μετασχηματι­ σμούς τους. Αλλά δεν αξιολογώ και δεν αναλύω λογοτεχνικά τα έργα. Τους δημιουργούς και τα έργα τους τα αντιμετωπίζω συχνά ως προσχήμα­ τα για να προσεγγίσω κάποιες αγωνίες βαθύτε­ ρες, υπαρξιακές της ψυχής ή κοινωνικές του με­ ταπολεμικού κόσμου: τον έρωτα, τη συντροφικό­ τητα, την επιβολή της μηχανής, την αλλοτρίωση του ανθρώπου, την έκπτωση της πίστης. Πράγμα που δηλώνεται και από τους τίτλους. Π.χ. στα

τους δη μ ιο υ ργο ύ ς και τα έργα τους τα αντιμετω πίζω συχνά ως πρ οσ χήμ α τα για να προσ εγγίσ ω κά ποιες α γω νίες βαθύτερες, υπ αρ ξια κές της ψ υχή ς ή κοινω νικές του μεταπολεμικού κόσμου δοκίμιά μου «Ο Λώρενς και η παρακμή των φύ­ λων» και «Ο Κάφκα από την επίγνωση στην απόγνωση» παρακολουθώ αντίστοιχα, μέσα απ’ την προβληματική των μετασχηματιστών τους, εκεί την παθολογία του έρωτα από την έλλειψη καθαρότητας των «γενών» και εδώ την αμηχανία της γνώσης που οδηγεί σχιζοφρενικά στην από­ γνωση.

50/συνεντε υξη Τι ήτανε εκείνο που κέντριζε το ενδιαφέ­ ρον ή την έμπνευσή σου, αν νομίζεις ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί αυτός ο όρος; ΚΑΘΕ δοκιμιογράφος έχει τις αφορμές του. Σε μένα η αφορμή λειτουργούσε ως αφόρμηση. Με διέκρινε, θυμούμαι, μια παρορμητική ετοιμότη­ τα. Διάνοιες «κλασικές» του παρελθόντος όπως, ο Όμηρος ή ο Ρωμανός, ή εικονοκλαστικές του παρόντος, λ.χ. ο Κάφκα ή ο Τζόυς, ταινίες και θεάματα και εικαστικά γεγονότα, εκφραστικά των αδιεξόδων ή του αιτήματος των καιρών, από τις κατοχικές παραστάσεις του Κουν ως τις με­ ταπολεμικές εκθέσεις έργων του Πικάσο ή του Μουρ, ακόμη και δημόσιες καταγγελίες ή διλήμ­ ματα του πνεύματος και της επιστήμης όπως π.χ. του Οπενχάιμερ, ήταν οι σπινθήρες για να ανα-

η όοκιμιακή κριτική είναι πιο καίρια και ευρύχωρη: ασκεί τα κριτήριά μ ας, καλλιεργεί την αναλυτική σκέψ η, φτάνει στη συνείδηση των ορίω ν του προβληματισμού μας πτυχθεί ο δικός μου διάλογος με την εποχή. Ένας διάλογος που δεν φρόντιζε να οπλιστεί με συστηματική γνώση, μεθοδικά επιχειρήματα, καρτεσιανή λογική. Από τα σχήματα της Γεωμε­ τρίας με τραβούσε το πρίσμα, της Λογικής η επόπτεία, της Τέχνης η ελλειπτική έκφραση και η «παραστατική» εικονοποιία. Τέτοιοι «παρα­ στατικοί» διάλογοι ήταν τα πρώτα δοκίμιά μου που συχνά εξελίσσονταν σε μονόλογους, ερήμην κάποτε του αντικειμένου. Η συντηρητικότητα εξάλλου του περιβάλλοντος (η σχολαστικότητα των πανεπιστημιακών παραδόσεων και η ασφυ­ ξία της ψυχροπολεμικής εποχής) ενίσχυε και το­ ν ικά την αντίδραση αυτού του μονόλογου, που συχνά - άλλη εκτροπή ή υπέρβασή του - από εσωτερικός γινόταν εξωτερικός: ένας λόγος βή­ ματος. Πάντως και τότε ό,τι τον έσωζε ήταν ο ενθουσιασμός. Σωστά λοιπόν σημειώνεις πως η έμπνευση σφράγιζε και τη διαδικασία γραφής εκείνων των δοκιμίων μου. Δίπλα στο εκφράζεσθαι της φαντασίας, καθώς είπα, το εκφράζεσθαι της διανοίας. Δηλαδή και πάλι ένας «δη­ μιουργικός» λογισμός. Η έμπνευση λοιπόν καθοριστικός παρά­ γων. Αλλά υπάρχει και μια διαδικασία γραφής. Πώς οργανώνεις τα δοκίμιά σου;

ΦΥΣΙΚΑ και υπήρχε μια γραμμή στην οργάνωσή τους. Τα βασικά της σημεία ήταν τα εξαίφνης προοίμια, οι συστοιχίες της πλοκής και οι κορυ­ φώσεις των επιλόγων. Έμπαινα στο θέμα άλλοτε με μια κρίση αφοριστική και άλλοτε με μια χτυ­ πητή διαγραφή των πλαισίων όπως γίνεται με το καδράρισμα μιας μορφής. Και ακολουθούσε η δυναμική ανάπτυξη της πλοκής. Και εκεί δεν έμενα σε σχέσεις αιτίων και αιτιατών και τυπικά στην παράδοση της ψυχολογικής ή κοινωνιολο­ γικής ερμηνείας. Αλλά, πέρα απ’ τη χρήσιμη πεί­ ρα τους, έχτιζα τη θεματική ύλη μαζί με τα επι­ χειρήματα - το θέμα ως έκθεση πραγμάτων και τη θέση μου ως κριτική ιδεών - σε επάλληλα ή συστοιχούντα επίπεδα. Η οργάνωση δηλαδή του υλικού δεν ήταν περιγραφική αλλά δομική. Πράγμα που το έδειχνε και η εσωτερική διάταξη σε ενότητες, που κάθε μια τους έμοιαζε, όχι να συνεχίζει απλώς, αλλά να αντισταθμίζει ή να ισορροπεί, και από την άποψη του τόνου, να εκ­ πυρσοκροτεί την άλλη. Το έδειχνε εξωτερικά ακόμη και η σταθερή αυξομείωση των παραγρά­ φων -σταθερά μεγαλώνοντας και σταθερά μι­ κραίνοντας στην αρχή και στο τέλος κάθε δοκι­ μίου ή κεφαλαίου του- κατά την έννοια μιας προμελέτημένης ανιούσης και μετά κατιούσης κλίμακας. Έτσι που να δίνεται και τεκτονικά η εντύπωση ενός πνευματικού οικοδομήματος με ποικίλη διάρθρωση ώς την τελευταία κορύφωση ή επίστεψη του επιλόγου. Λυπούμαι που ο χώ­ ρος δεν επιτρέπει να αναφέρω, για όλα αυτά, παραδείγματα. Αλλά και από την οργάνωσή τους, υποθέτω, θα φάνηκε πως τα δοκίμιά μου είναι μακριά και από την καρτεσιανή κεντροευρωπαϊκή παράδοση λ.χ. του Μονταίνι και από το δίδαγμα του εμπειρισμού της αγγλοσαξονικής σχολής λ.χ. του Έλιοτ ή του δικού μας Σεφέρη.

ο λό γ ο ς του δοκιμίου είναι λ ό γο ς περί της ουσίας [...] δεν είνα ι ελεύθερη «περιδιάβαση» ούτε ξηρή πραγματεία* είναι, το ξα να το νίζω , δη μ ιουργικ ός στοχασμός Χωρίς να παύω να τους τιμώ, καταθέτω την προσωπική μου αντίληψη και εκδοχή. Η προβληματική σου δείχνει ότι ο χαρα­ κτηρισμός ως δοκιμίων των κειμένων, που υπάρχουν στις Εποπτείες και στην Υπερ­ βατική συντεχνία, δεν είναι τυχαίος, ούτε επακόλουθο αμηχανίας. Είχες πλήρη συ-

συνεντευξη/51

»♦».»« . '

πο ητ

ε

ι fi

Π.4.ΝΧΗΣ ΛλΛΛΛΧ

|Λ Κ Λ #ΪΣ

rOEFBATIKH ΣϊΛ ΓΕλΜ Λ

ΙΣΤΟΡΙΑ J

0

νείδήση του ρόλου και των ορίων του εί­ δους. Θα μπορούσες λοιπόν να μας συνο­ ψίσεις τα διακριτικά γνωρίσματα του δο­ κιμίου, όπως το επισήμανες, όχι ως θεω­ ρητικός, αλλά ως δοκιμιογράφος; ΜΕ όσα είπα πιο πριν, έδωσα την εντύπωση πως για μένα ο λόγος του δοκιμίου είνάι και λόγος «απολαυστικός». Θυμίζω σχετικά πως απολαυ­ στικούς ονομάζει ο Πλούταρχος τους αισθητι­ κούς και για απόλαυση ως διαδικασία πρόσλη­ ψης του κειμένου μίλησε ο Μπαρτ. Δεν εννοώ βέβαια πως πρέπει να ταυτίζεται με το λογοτέ­ χνημα- αλλά ήθελα και αντιποδικά να υπογραμ­ μίσω πως ο άμεσος κίνδυνος που το απειλεί είναι να επικαλυφθεί από τη γειτονική μελέτη ή πραγ­ ματεία. Πιστεύω λοιπόν πως πρέπει να βρίσκε­ ται σε ίση απόσταση - μια απόσταση ασφαλείας, θα έλεγα- και από τη λογοτεχνική δημιουργία καί από την επιστημονική μελέτη. Και για να εξασφαλιστεί η ανεξαρτησία του, είναι πρωταρ­ χικής σημασίας τρία αιτήματα: να επιτευχθεί η περιχαράκωση των ορίων του, να αναδειχθεί η αυτοδυναμία του και τέλος να καλλιεργηθεί η ωριμότητά του ως είδους. Σχετικά με τα όριά του, δεν πρέπει να αποβλέπει στο να παράγει συγκίνηση ούτε να προάγει τη γνώση. Ο δοκι­ μιογράφος μοιάζει κάπως σαν απελεύθερος: η δυνάμει μέσα του ευαισθησία του καλλιτέχνη σ’ αυτόν λειτουργεί ως ετοιμότητα για διάγνωση, η γνώση του επιστήμονα ως κριτικός στοχασμός. Προϋπόθεσή του η πλήρης κατοχή του αντικει­ μένου σπουδής, ακόμη και των μεθόδων, της λο­ γικής και της γλώσσας της σχετικής επιστήμης. Κάποτε αρκεί και η στοιχειώδης ή μερική Ί^ώση αυτών των στοιχείων, φτάνει να είναι η απαιτούμενη για τους στόχους του δοκιμίου. Πάντως,

εδώ συμβαίνει, ό,τι και με τη μάθηση, που και εκείνη πρέπει να αποσταχθεί για να γίνει και να μείνει από κατάρτιση, πνευματική καλλιέργεια. Έτσι αν η σύνταξη και άρα η αυτοδυναμία ενός δοκιμίου είναι πρώτιστα θέμα λεπτών ισορρο­ πιών, η σταδιοδρομία και άρα η ωριμότητά του τελικά εξαρτάται απ’ αυτή την κατάκτηση: να ξεκινά από κει που σταματά ή δεν μπορεί να συ­ νεχίσει η μελέτη με τη γνωστική ύλη και τα επι­ στημονικά της κριτήρια και επιχειρήματα. Και ξεκινά όχι από την περιγραφή αλλά από την εκτίμηση, όχι από το σύμπτωμα αλλά από την αξιολόγηση ενός φαινομένου. Ο λόγος του δοκι­ μίου δηλαδή είναι λόγος περί της ουσίας: λόγος όχι περί του συμπτώματος αλλά περί του προ­ βλήματος ενός φαινομένου (κοινωνικού, ιστορι­ κού, φιλοσοφικού, πνευματικού). Δεν είναι

πιστεύω πω ς το δοκίμιο πρέπει να βρίσκεται σε μια απόσταση α σφ α λείας και α π ό τη λογοτεχνική δη μ ιο υ ργία και α π ό την επιστημονική μελέτη ελεύθερη «περιδιάβαση» (το είδος των «οδοιπο­ ρικών» κάποιων επιφυλλίδων), ούτε ξηρή πραγ­ ματεία (το είδος της εκλαϊκευτικής επιστήμης κάποιων αρθρογραφημάτων). Είναι, το ξανατονίζω, δημιουργικός στοχασμός. Όπου ο στοχαζόμενος, όπως η κυκλοφορία του αίματος ή η μυϊκή δύναμη, συμμετέχει σ’ όλα τα σημεία του δοκιμίου σωματικώς και αθρόως.

52/συνεντευξη Ας δούμε όμως και τους χώρους που κά­ ποτε επικαλύπτονται κι όπου τα όρια συγχέονται. Ποιες είναι οι σχέσεις του δοκι­ μίου με τη θεωρία και την κριτική; Ποιες είναι οι διαφορές τους; Η θεωρία και η κριτική είναι οι εσωτερικοί γνώ­ μονες ενός δοκιμίου. Είναι οι πυξίδες και συγ­ χρόνως οι συμπληγάδες του. Η θεωρία πρώτα πρέπει να υπόκειται και ως κατευθυντήρια αρχή και ως σκεπτική πορεία στην όλη ανάπτυξή του. Η κατευθυντήρια αρχή - ή γραμμή - αποτελεί την ιδεολογική θέση του και η σκεπτική πορεία την κυκλοφορία των επιμέρους επαληθεύσεων ή εφαρμογών της. Η θεωρία και δόγμα να είναι ή πρόταση ενός μοντέλου ερμηνείας, δεν ενοχλεί, αρκεί να μην είναι αφοριστική και αυθαίρετη. Και η σκεπτική πορεία να είναι στοχαστική, να μη γίνεται γυμνός θεωρητικισμός. «Θεωρητικά» κείμενα με την παραπάνω σημασία του όρου, δεν είναι δοκίμια. Και η κριτική ρέπει συχνά προς τις «ευκολίες» της. Λ.χ. τα λεγάμενα τεχνοκριτικά κείμενα δεν είναι δοκίμια. Είναι εφαρμοσμέ­ νη κριτική, ακόμη και με την εκδοχή μιας σύγ­ χρονης μορφολογικής ερμηνείας. Μια μορφολογική ερμηνεία ξαναμπάζει την επιστήμη από τα παράθυρα. Ενώ η δοκιμιακή κριτική είναι πιο καίρια και ευρύχωρη: είναι αυτή που ασκεί τα κριτήριά μας, καλλιεργεί την αναλυτική σκέψη, και πριν από οποιαδήποτε ερμηνεία φτάνει, μέ­ σα απ’ τη βυθομέτρηση ενός προβλήματος, στη συνείδηση των ορίων του προβληματισμού μας. Και αυτός είναι ο πρώτος και τελικός στόχος ενός δοκιμίου: να βαθαίνει τη δυνατότητα του προβληματισμού μας. Και. έτσι. να διευρύνει τη συνείδηση του κόσμου μέσα μας. Ο Σεφέρης τιτλοφορεί το βιβλίο του Δοκι­ μές και εξηγεί γιατί προτιμά έναν άλλο όρο. Είδα ότι κι εσύ χρησιμοποιείς κάπου

τη λέξη «δοκίμιν». Τι νόημα της δίνεις; ΤΟ «δοκίμιν» είναι μια εύστοχη λέξη που χαρα­ κτηρίζει , πιστεύω, το είδος. Την ανάσυρα μέσα από τη μεταμεσαιωνική μας παράδοση. Λ.χ. σε ένα από τα ακριτικά μας τραγούδια το θέμα και ο τίτλος του είναι «Το δοκίμιν της αγάπης». Αρ­ γότερα, ξεφυλλίζοντας τα «Αυτόγραφα», είδα να τη χρησιμοποιεί και ο Σολωμός. Σ’ ένα από τα ανέκδοτα αποσπάσματα του «Κρητικού» δια­ βάζουμε: «ξέρω δοκίμι[ον] είν’ η ζωή». Ένα «δοκίμιν» λοιπόν, δηλαδή ένα αγώνισμα είναι και το θέμα του δοκιμίου. Και για τη συνείδηση του συγγραφέα του, μια πνευματική δοκιμασία μπροστά σ’ ένα πρόβλημα του πραγματικού ή του «πλασματικού» κόσμου. Τώρα που έχουν περάσει πάνω από εικοσιπέντε χρόνια μετά την έκδοση της «Υπερβατικής συντεχνίας» θα ξαναγύριζες στο δοκίμιο; ΕΙΝΑΙ αλήθεια πως στην τελευταία 15ετία στρά­ φηκα συστηματικότερα σε εργασίες φιλολογικής κριτικής, όπως λ.χ. είναι οι εισαγωγές μου στα έργα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη, η φιλολογική έκδοση των «Ψαλμών του Δαβίδ» σε μετάφραση του Κάλβου, η διατριβή του «Ο Καβάφης και η δεύτερη σοφιστική». Και φυσικά η επιθυμία μου είναι να μου δοθεί ο καιρός - και η χάρη - ώστε να γυρίσω απερίσπαστος κάποτε και με την εν­ διάμεση πείρα που απέκτησα, στην καλλιέργεια και πάλι του είδους. 'Αλλωστε το νήμα, πι­ στεύω, δεν κόπηκε. Γιατί κείμενά μου, όπως η «Εισαγωγή στην ποιητική του Μίλτου Σαχτούρη» και μερικά του τόμου «Καβάφης και Ιστο­ ρία», που μάλιστα χαρακτηρίζονται ενδεικτικά «αισθητικές λειτουργίες», τι άλλο είναι παρά, φιλολογικότερα ή περιγραφικότερα έστω, δοκί­ μια;

εκδόσεις οδυσσέας • ΛΟΥΙΣ ΜΠΟΥΝΙΟΥΕΛ

Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΠΝΟΗ • ΤΖΕΡΥ ΛΟΥ Ι Σ ΣΠΕΣΙΑΛ 1 * Επιμ. Χρ Βακαλόπουλου

• ΓΙΟΖΕΦ ΡΟΤ

Η ΚΡΥΠΤΗ ΤΩΝ ΚΑΠΟΥΤΣΙΝΩΝ • ΝΤΑΝΗΣ ΦΩΤΟΣ

ΕΡΩΣ ΣΩΜΑΤΩΝ

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

επιλογή σχετικά με το μοντέλο και το μύθο της ανάπτυξης L. BIANCO, J.M. DOMENACH, R. DUMONT, Κ. ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗ , Ε. MORIN: Υπάρχει σοσιαλιστικό μοντέλο ανάπτυξης; Κ. ΚΑ ΣΤ Ο ­ ΡΙΑΔΗ: Σκέψεις πάνω στην «ανά­ πτυξη» και την «ορθολογικότητα». Αθήνα, ύψιλον/βιβλία, 1984. Σελ.

106.

Οποιαδήποτε θεωρητική προσέγγιση ή συζήτηση γύρω από το θέ­ μα της ανάπτυξης εμπεριέχει εξ ορισμού σήμερα την έννοια της υπανάπτυξης. Η εποχή όπου ο ανατολικός και δυτικός κόσμος αντιπαρέθεταν το σοσιαλιστικό και καπιταλιστικό μοντέλο ανάπτυ­ ξης πόυ είχαν αντίστοιχα υιοθετήσει και συνέκριναν τα αναπτυ­ ξιακά τους επιτεύγματα έχει εκ των πραγμάτων παρέλθει μπροστά στην αμφισβήτηση που ορθώνεται από έναν άλλο κόσμο που για αιώνες έμεινε στην υπανάπτυξη. Το να του προτείνουμε σήμερα να ενστερνισθεί το ένα ή το άλλο μοντέλο ανάπτυξης, προκειμένου να «απογειωθεί»1 από τη φάση της στασιμότητας στην οποία βρί­ σκεται, σημαίνει μη συνειδητοποίηση όχι μόνον της αναποτελε­ σματικότητας μεταφύτευσης των μοντέλων αλλά και εθελοτυφλία μπροστά στην πασιφανή κρίση ή ανικανότητα του ενός και στην αδυναμία αυθυπαρξίας του άλλου.2 Το δυτικό όσο και το σοβιετικό μοντέλο ανάπτυξης κάθε άλλο πα­ ρά μοντέλα προς μίμηση θεωρούν­ ται.3 Από τη στιγμή που διαπιστώ­ νουμε ότι η υπανάπτυξη δεν αποτε­ λεί απλά και μόνο προϊόν της ανά­ πτυξης αλλά επίσης και την αποτυ­ χία της,4 δεν μένει άλλη διέξοδος από το να ψάξουμε να βρούμε όχι τα αίτια της υπανάπτυξης αλλά το πώς θα καταστρέψουμε την παλιά τάξη που ακόμα ρυθμίζει τις διε­ θνείς σχέσεις και θα εγκαταστή­

σουμε στη θέση της μια νέα διεθνή τάξη που θα αφορά όλους τους το­ μείς της ανθρώπινης δραστηριότη­ τας καθώς και όλους τους λαούς της γης. «Αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να καταστρέφουμε τους μύ­ θους που, περισσότερο από το χρή­ μα και τα όπλα, συνιστούν το τρο­ μακτικότερο εμπόδιο στο δρόμο μιας ανασυγκρότησης της ανθρώ­ πινης κοινωνίας» θα πει ο Κορνήλιος Καστοριάδης στη διεθνή συ­

νάντηση του Figline-Valdarno, αποσπάσματα των θεμάτων της οποίας περιέχει το παρουσιαζόμενο βιβλίο.5 Είναι εξάλλου ενδεικτικό ότι ο πρωτότυπος τίτλος της γαλλικής έκδοσης είναι: «Ο μύθος της ανά­ πτυξης», τίτλος που μας αποκαλύ­ πτει αυτόματα το μύθο που πρέπει να καταστρέψουμε. Το βιβλίο των εκδόσεων «ύψι­ λον» παρουσιάζεται κάτω από έ­ ναν διπλό τίτλο: «υπάρχει σοσιαλι­ στικό μοντέλο ανάπτυξης;» κα­ λούνται να αποφανθούν επίλεκτοι επιστήμονες διαφόρων κλάδων στο πρώτο μέρος που συντίθεται από μια συζήτηση στρογγυλής τραπέζης, ενώ στο δεύτερο μέρος με τίτ­ λο «σκέψεις πάνω στην ανάπτυξη και την ορθολογικότητα» η θεωρη­ τική ανάλυση του Κ. Καστοριάδη καλύπτει το μεγαλύτερο τμήμα του. Τα δύο μέρη, παρά τον φαινομε­ νικό διαχωρισμό που επιχειρούν οι τίτλοι τους, μπορούν να θεωρη­ θούν σαν τέμνουσες μελέτες του αυτού προβλήματος: της ανάπτυ­ ξης και της υπανάπτυξης. Το θέμα που αναλύεται στο πρώ­

54/οδηγος ματος σ’ ένα άλλο επίπεδο, εκείνο της αμφισβήτησης του κατά πόσον το κινέζικο μοντέλο γνώρισε την επιτυχία επειδή χαρακτηρίστηκε σαν «σοσιαλιστικό», και δεν οφεί­ λεται περισσότερο στην ανθρωπολογικο-πολιτιστική ιδιαιτερότητα του κινέζικου λαού που, ενώ αντιπαρατίθεται απ’ την άποψη αυτή με τον ινδικό, προσεγγίζει αναμφι­ σβήτητα τον ιαπωνικό, ο οποίος επίσης έχει να επιδείξει μια αξιο­ θαύμαστη ανάπτυξη, λειτουργών­ τας κάτω από το καπιταλιστικό μοντέλο ανάπτυξης. Είναι αναπόφευκτο, μετά μια τέ­ τοια ροή της συλλογιστικής των συ­ νέδρων, η συζήτηση να καταλήξει στην άρνηση ύπαρξης σοσιαλιστι­ κού μοντέλου ανάπτυξης, που θα μπορούσε, όπως έχει, να προταθεί στις χώρες του Τρίτου Κόσμου ως πανάκεια των προβλημάτων τους. Το συμπέρασμα αυτό, αν και απόρροια ενδιαφερουσών όσο και πολύτιμων θεωρητικών προσεγγί­ σεων που θα αρκούσαν ίσως, αυτές μόνες, να ικανοποιήσουν κάποιον μελετητή του προβλήματος, δεν θα αποτελούσε σήμερα -που όχι μόνον ακαδημαϊκά προβληματιζόμενοι αλλά και άμεσα ενδιαφερόμενοι σοσιαλιστές πολιτικοί έχουν απο­

το μέρος με τη μορφή ερώτησης πε­ ρικλείει από μόνο του την αμφι­ σβήτηση του τιθέμενου προβλήμα­ τος: η προσπάθεια εντόπισης ενός σοσιαλιστικού μοντέλου ανάπτυξης μεταξύ των χωρών του υπαρκτού σοσιαλισμού δημιουργεί ήδη ση­ μαντικές δυσκολίες.6 Το προσφιλέ­ στερο, στους μελετητές, κινέζικο μοντέλο ανάπτυξης προσφέρει οπωσδήποτε αρκετές θετικές όψεις συγκριτικά με τα πάγια προβλήμα­ τα των άλλων χωρών του Τρίτου Κόσμου χωρίς ωστόσο να μπορεί να υποστηριχτεί ότι είναι εξαγώγι­ μο έτσι όπως είναι. Ό πω ς θα πει χαρακτηριστικά ένας ομιλητής: «απορρέει από μια εμπειρική δια­ δικασία και είναι το ίδιο φτιαγμέ­ νο από εξαρτήματα και κομμάΗ απόρριψη εξαγωγιμότητας του σοσιαλιστικού μοντέλου ανάπτυξης που δημιούργησε η Κίνα αποκλείει αυτόματα, για τους ομιλητές, μια αντίστοιχη πιθανότητα για οποιοδήποτε άλλο σοσιαλιστικό μοντέλο. Η σύγκριση που θα ακολουθήσει μεταξύ κινέζικου και ινδικού μον­ τέλου ανάπτυξης και της αποτελεσματικότητάς τους, αποβαίνει υπέρ του πρώτου. Δεν αποφεύγεται, αμέσως μετά, η τοποθέτηση του θέ­

δεχτεί8- μια σημαντική προώθηση του ζητήματος, αν δεν περιείχε ήδη τα σπέρματα ενός άλλου προβλη­ ματισμού του οποίου βασικός υπεύθυνος είναι ο Κ. Καστοριάδης. Οι παρεμβάσεις του τελευταίου στη συζήτηση ξεκινούν από μια δι­ πλή άρνηση: άρνηση του επιθέτου «σοσιαλιστικό» στο μοντέλο ανά­ πτυξης που ακολουθούν χώρες που κατά τη γνώμη του ελάχιστα δι­ καιολογούν το επικαλούμενο σύ­ στημα, εφόσον σ’ αυτές συνεχίζει να υπάρχει η εκμετάλλευση του αν­ θρώπου από τον άνθρωπο· και άρ­ νηση του όρου «μοντέλο» μια και «το μόνο που υπάρχει είναι ένα φαντασιακό-ιδεολογικό νεφέλωμα μ’ έναν σκληρό πυρήνα: την εξου­ σία ενός γραφειοκρατικού μηχανι­ σμού». Θα προσάψει εξάλλου στις χώρες αυτές μια ιδεολογία της ανά­ πτυξης που δεν είναι άλλη από την ανάπτυξη σύμφωνα με τη δυτικοκαπιταλιστική έννοια, έστω και μέ­ σω συγκεντροποιημένης ή αποκεν­ τρωμένης σχεδιοποίησης.9 Καταστρέφοντας έτσι το μύθο του σοσιαλιστικού μοντέλου ανά­ πτυξης ή, όπως λέει ο ίδιος, διαλύοντας τις «αυταπάτες» και τη δύ­ ναμη που αυτές περικλείουν, θα

ΣΕΙΡΑ: ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΜΟΛΙΣ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο ΡΗ Σ Α Ν ■ M ill

ΣεφΑ-ΑστυνομικήΛογοτεχνία

cii>

Μελετώντας rjssssz ένα φόνο

παρατηρητής © a g . ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ «ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ» ΠΡ ΚΟΡΟΜΗΛΑ 38ΤΗΛ. :

«ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ» ΔΙΔΟΤΟΥ 39 ΤΗΛ 3600658

οδηγος/55 επεκτείνει την άρνηση του ρωτών­ τας τους υπόλοιπους συνέδρους: «Είμαστε συνεταίροι σε καμιά εταιρεία συμβούλων για μια ανά­ πτυξη μέσω περιορισμένης φρίκης; Θα χαράξουμε τα περιγράμματα που μεγιστοποιούν την παραγωγή σταριού ολιγιστοποιώντας τον πλη­ θυσμό των στρατοπέδων συγκέν­ τρωσης; Εγώ πάντως δεν είμαι μέ­ σα. Δεν είμαι σύμβουλος για μια ανάπτυξη με ελάσσονα φρίκη». Όσο κι αν η πρόταση αυτή ηχεί αφοριστικά για τους άλλους συνέ­ δρους περικλείει τη μεγάλη αλή­ θεια που αγνοούν μέχρι στιγμής όλοι εκείνοι που υπεραμύνονται των αναπτυξιακών προγραμμάτων που εφαρμόζονται στις υπανάπτυ­ κτες χώρες. Δεν θ’ αναφέρω εδώ παρά κάποιες εκφράσεις και μόνον άλλων μελετητών που μοιάζουν ιδεολογικοί συνοδοιπόροι, στο ση­ μείο αυτό, του Καστοριάδη: Ο P.L. Berger, σε συγκριτική μελέτη του πάνω στην ανάπτυξη της Βραζι­ λίας και της Κίνας, δείχνει ότι τα δυο αναπτυξιακά μοντέλα, καπιτα­ λισμός και σοσιαλισμός, εφαρμοζό­ μενα στον Τρίτο Κόσμο, αποβαί­ νουν «πυραμίδες θυσιών» με τελετουργούς ιερείς και εξανδραποδι­ ζόμενους λαούς·10 το «κακό του πολιτισμού» περιγράφηκε από τον Μαρκούζε- ο Ιβάν Ίλιτς μιλάει για τους «παραλογισμούς» της ανάπτυ­ ξης, εν μέσω υπανάπτυκτων, και αποδεικνύει ότι η ανάπτυξη, κατά τα δυτικά πρότυπα, των φτωχών χωρών καταλήγει στον «εκσυγχρο­ νισμό ή τη σχεδιοποίηση της φτώ­ χειας»! Ο George Corm εκφράζει τη λύπη του που αυτή η αμφισβή­ τηση της ιδεολογίας της ανάπτυξης δεν προέρχεται από τις ίδιες τις χώρες του Τρίτου Κόσμου.11 Τέλος ο Mohhamed Bedjaoui επισείει τον κίνδυνο να δούμε τον Τρίτο Κόσμο να διαλέγει το δρόμο της ευκολίας, μιμούμενος το αναπτυξιακό μοντέ­ λο των εκβιομηχανισμένων χωρών, προκειμένου να ξεφύγει από την κατάσταση του «ξένου», του «δια­ φορετικού», δηλαδή από τη φυλα­ κή όπου τον εγκλείει η διχοτομία «αναπτυγμένος-υπανάπτυκτος» -που υποκρύπτει την αντίθεση «πολιτισμένος-πρωτόγονος»- και που θα τον οδηγήσει στην αναζή­ τηση της ομοιομορφίας αντί της ιδιοτυπίας, επαυξάνοντας έτσι τα ολέθρια μιάσματα που του μεταδί­ δουν οι αναπτυγμένες κοινωνίες.12 Θα τοποθετούσα στον αντίποδα των παραπάνω σκέψεων την απάν­

τηση του Λυσιέν Μπιανκό στον Καστοριάδη, όταν υποστηρίζει: «...Καθώς δεν μπορεί κανείς να μείνει έξω από το παιγνίδι, παρα­ μένει το πρόβλημα να δούμε αν η μη ανάπτυξη είναι λιγότερο ή πε­ ρισσότερο φρικαλέα από την ανά­ πτυξη μέσω απολυμένης ή ολιγιστοποιημένης φρίκης». Διότι ο Καστοριάδης δεν προβάλλει την άρνη­ ση για την άρνηση. Συνεχίζει αντί­ θετα τον προβληματισμό του με μια θέση απόλυτα υγιή και σύμφωνη μ’ εκείνη που προβάλλεται διαρκώς περισσότερο σήμερα ως μοναδική λύση της υπανάπτυξης: «Αυτό που είναι για μένα, εδώ κάι πολύ και­ ρό, το ουσιώδες στο όλο ζήτημα της “ανάπτυξης” είναι ότι οι χώρες του Τρίτου Κόσμου περιείχαν, και ίσως εξακολουθούν να περιέχουν, την δυνατότητα πρωτότυπης θετι­ κής συμβολής στον αναγκαίο μετα­ σχηματισμό της παγκόσμιας κοινω­ νίας. Η δυνατότητα αυτή αποσιωπάται πλήρως στις συνήθεις συζη­ τήσεις περί ανάπτυξης· κι αυτή εί­ ναι που καταστράφηκε από την καπιταλιστικογραφειοκρατική “ανά­ πτυξη” των χωρών αυτών...». Και παρακάτω: «...εννοώ με τούτο, το μετασχηματισμό της δυτικής τεχνι­ κής και της δυτικής γνώσης με τέ­ τοιον τρόπο ώστε να γίνει δυνατό να τεθούν στην υπηρεσία της δια­ τήρησης και της ανάπτυξης των αυθεντικών μορφών κοινωνικότη­ τας που επιβιώνουν στις “υπανά­ πτυκτες" χώρες - και, αντίστροφα, τη δυνατότητα για τους λαούς της δύσης να μάθουν απ’ αυτές τις χώ­ ρες κάτι που έχουν ξεχάσει και να εμπνευστούν από αυτό, για να ξα­ ναζωντανέψουν αληθινά κοινοτι­ κές μορφές ζωής».13 Την ολοκλήρωση της θέσης του Καστοριάδη αποτελεί το δεύτερο μέρος του βιβλίου που περιλαμβά­ νει μια εισήγησή του, μια ανακοί­ νωση του ίδιου, σύντομη συζήτηση και απάντηση του Καστοριάδη. Υπενθυμίζοντας αρχικά, σε σύν­ τομη ανασκόπηση, τα στάδια που πέρασε ο προβληματισμός της σύγ­ χρονης σκέψης πάνω στο πρόβλημα της αντιμετώπισης της υπανάπτυ­ ξης, στρέφεται στη συνέχεια στο δύσκολο έργο απομυθοποίησης του ορθολογισμού που διέπει τις αν­ θρώπινες σχέσεις και κατά συνέ­ πεια την έννοια της ανάπτυξης, αποτρέποντας έτσι τον Τρίτο Κό­ σμο από το να πιστέψει ότι ο «Λό­ γος» των αναπτυγμένων θα λύσει το πρόϋλημά του.

πλαίσιο ΧΡΗΣΤΟΥ Σ Α Μ Ο ΥΗΛΙΔΗ: Πολιτεία τον Βορρά. Α θήνα, Φιλιππότης, 1984. Σελ. 287.

Ο τόπος και ο χρόνος αποτελούν τις δύο βασικές συνιστώσες στο μυθιστόρημα τούτο του Χρήστου Σαμουηλίδη. Ο τόπος είναι η μήτρα που περιβάλλει τον κεντρικό ήρωα, ακόμη κι όταν βρίσκεται μακριά. Ο χρόνος, μια συνεχής κίνηση ανάμεσα στο χθες και στο σήμερα, με ρευστά όρια. Και οι δύο συνιστώσες συνθέτουν τελικά μια καταγραφή ζωής, ελληνικής ζωής, στους ταραγμένους καιρούς πριν και μετά τον πόλεμο. Μια τίμια καταγραφή, που γίνεται πιο τίμια, καθώς δεν «παραβλέπει», παρά την -όποια- υπάρχουσα ιδεολογική τοποθέτηση του συγγραφέα. ΙΑ Σ Ω Ν Δ ΕΠΟ ΥΝ ΤΗΣ: Systems Naturae. Αθήνα, Καρανάσης, 1984. Σελ. 49.

Η ποιητική κατάθεση του Ιάσονα Δεπούντη έχει όλα τα στοιχεία της σημερινής αγωνίας, (έστω κι αν το «Systema Naturae» είναι γραμμένο στα χρόνια της δικτατορίας). Της αγωνίας του «1984», από την απειλή της τεχνολογίας πάνω στην ειρήνη (κι είναι χαρακτηριστική η εισαγωγή και χρήση μέσα στα κείμενα εννοιών των θετικών επιστημών). Και η απειλή αυτή συμπληρώνει την άλλη, από τη δύναμη της εξουσίας, που εδράζει πια πάνω στα μέσα της σύγχρονης τεχνολογίας. Έτσι, παρά τις όποιες δυσκολίες για

56/οδηγος Η επίδραση της καρτεσιανής φι­ λοσοφίας που χαρακτήρισε τη χρή­ ση του Λογικού σαν αναγκαία και επαρκή προϋπόθεση για να γίνουμε κυρίαρχοι της φύσης, οδήγησε τη Δυτική Κοινωνία να εστερνιστεί την αρχή ότι δεν υπάρχουν όρια στις δυνατότητες και εξουσίες του Λόγου και συγχρόνως την ιδέα ότι η απεριόριστη αύξηση της παραγω­ γής και των παραγωγικών δυνά­ μεων είναι ο κεντρικός στόχος της ανθρώπινης ζωής. Η σύζευξη των δύο αυτών ση­ μείων μάς δίνει ολόκληρη την ιδεο­ λογία της προόδου της σύγχρονης κοινωνίας: αφού δεν υπάρχουν όρια στην πρόοδο της γνώσης δεν υπάρχουν όρια ούτε στην πρόοδο της ισχύος και του πλούτου μας. Έτσι η ανάπτυξη κατέληξε να ση­ μαίνει απεριόριστη αύξηση.14 Η έννοια της «φύσεως» σύμφωνα με την Αριστοτελική θεώρηση, που εμπεριέχει τους δικούς της ρυθμούς ως «τέλη» προς τα οποία αναπτύσ­ σονται τα όντα, ο καθορισμός αυ­ τός της ανάπτυξης μέσω της επί­ τευξης ενός «τέλους», ως· φυσικού ορίου, καταστράφηκε από τον Δυ­ τικό Κόσμο. Ο άνθρωπος δεν είναι «φυσικό ον». Η γνώση αυτή ελάχι­ στα μπορεί να βοηθήσει αλλού, αν όχι στο «να μας καταστήσει ικα­ νούς να καταγγείλουμε και να κα­ ταστρέφουμε την ορθολογική ιδεο­ λογία». Να βοηθήσει την αυταπάτη της παντοδυναμίας μας μέσω της τεχνικής που κατέχουμε και της οποίας οι εφαρμογές, ιδωμένες όχι μέσα από ένα γραμμικό χρόνο αλλά μέσα από έναν άπειρο χρονικό ορί­ ζοντα, καθόλου δεν φαίνονται απαλλαγμένες από παράπλευρες ανεπιθύμητες συνέπειες. Επιπλέον την υπεροχή του οικονομικού «λο­ γισμού» και τη φαινομενική του δυνατότητα μιας μαθηματικοποίησης όπου η μετρησιμότητα φαίνε­ ται να είναι η ουσιώδης πλευρά για τους ανθρώπινους παράγοντες, ενώ αντίθετα η ουσιώδης διάσταση των κοινωνικών και ιστορικών φαινομένων ξεπερνά τη δύναμη του μαθηματικού εργαλείου. Ακό­ μη, να καταγγείλουμε τον παραλογισμό και την ασυναρτησία της «ορθολογικής» οργάνωσης της κοι­ νωνίας και την αναγωγή σε θρη­ σκεία της πίστης στην επιστήμη που χαρακτηρίζει ο Καστοριάδης εξίσου ανορθολογική με την οποια­ δήποτε θρησκευτική πίστη.19 Και τέλος την ιδέα της ανάπτυξης για την ανάπτυξη. «...Γιατί η τωρινή

κρίση οδηγεί σ’ ένα σημείο όπου, είτε πριν ή μετά απ’ αυτό, οι άν­ θρωποι θα αντιδράσουν με τον άλ­ φα ή τον βήτα τρόπο και θα προσ­ παθήσουν να εγκαθιδρύσουν νέες μορφές κοινωνικής ζωής που θα έχουν γι’ αυτούς κάποιο νόημα...». Η άρνηση του Καστοριάδη, επα­ ναλαμβανόμενη εδώ, δεν αφορά ένα συγκεκριμένο μοντέλο ανάπτυ­ ξης αλλά αυτή την ίδια την ισχύουσα παγκόσμια τάξη: «Είναι αυτα­ πάτη να πιστεύουμε ότι θα μπο­ ρούσε ποτέ να γίνει ουσιώδης αλ­ λαγή στις υπανάπτυκτες χώρες αν δεν γίνει και στον αναπτυγμένο κό­ σμο... Κι ένας τέτοιος μετασχημα-

να υπάρξει μόνο ως ριζικός μετα­ σχηματισμός αυτών που οι άνθρω­ ποι θεωρούν ως σημαντικά και ως μη σημαντικά, ως έχοντα αξία και ως μη έχοντα αξία -κοντολογίς, ως βαθύς ψυχικός και ανθρωπολογικός μετασχηματισμός, μαζί με την παράλληλη δημιουργία νέων μορ­ φών ζωής και νέων σημασιών σε όλους τους τομείς». Εάν οι θέσεις αυτές φαντάζουν ουτοπικές για μερικούς δεν απέ­ χουν πολύ από εκείνες που έφτα­ σαν να υιοθετηθούν, κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, από τις Συνδιασκέψεις των Ηνωμέ­ νων Εθνών ή ακόμη τη Γενική Συ­ νέλευση του ΟΗΕ όταν προκήρυττε την εγκαθίδρυση μιας Νέας Διε­ θνούς Οικονομικής Τάξης.16 Η έν­ ταξη σ’ αυτή ποικίλων όσο και «καυτών» προβλημάτων, όπως το παγκόσμιο πληθυσμιακό πρόβλη­ μα, το θέμα της κατοικίας και του περιβάλλοντος, το θέμα της δια­ τροφής ή εκείνο της θέσης της γυ­

ναίκας, αποδεικνύει την πολυμορ­ φία των θεμάτων των οποίων άπτεται η προσπάθεια αυτή όσο και την ύπαρξη μιας εκδηλωμένης -αν και αμφιλεγόμενης προς το παρόν- πο­ λιτικής βούλησης για την ανατροπή της παλαιάς -και πάντα ισχύουσας- τάξης. Η έκθεση του Ιδρύμα­ τος Dag Hammarskjoeld ανέλυε την τριπλή διάσταση της παγκόσμιας κρίσης, σε κρίση ανάπτυξης, διε­ θνών σχέσεων και θεσμών.17 Η σύγχρονη αντιμετώπιση της κρίσης δεν προσβλέπει παρά σε μια «ολο­ κληρωμένη ανάπτυξη» όλου του πλανήτη. Ο Γενικός Διευθυντής της Ουνέσκο κ. Μ’ Bow έγραφε εξάλλου: «Η εγκαθίδρυση της νέας αυτής τάξης δεν μπορεί να αναληφθεί μερικά ούτε μέσα στο χρόνο ούτε στο χώρο διότι αφορά την αναζήτηση μιας διαρκούς τάξης που θα εφαρμοστεί σ’ ολόκληρη τη διεθνή κοινότητα και θα έχει σαν προορισμό να επιτρέψει σε όλους τους λαούς να εξασφαλίσουν μια ύπαρξη σύμφωνα με την αξιοπρέ­ πεια της ανθρώπινης προσωπικό­ τητας».18 Ο ίδιος θα προσθέσει σ’ αυτά, σε μια ομιλία του στον ΟΗΕ, ότι η Νέα Διεθνής Οικονομική Τά­ ξη αφορά την καθ’ ολοκληρία ανά­ πτυξη του ανθρώπου· δεν οδηγεί μόνον στην οικονομική αύξηση ού­ τε στην ανύψωση του μέσου κατά κεφαλήν εισοδήματος αλλά αποτε­ λεί «μια ανθρώπινη πορεία στην οποία ο άνθρωπος, μέσα από την πλήρη πολυπλοκότητα της προσω­ πικότητάς του, είναι το άλφα και το ωμέγα, το αίτιο και ο σκοπός, το υποκείμενο αλλά και το μέτρο. Η νέα Δ.Ο.Τ. εμπεριέχει τον αυτό­ νομο και ελεύθερο προσδιορισμό ενός ιδιαίτερου ύφους ανάπτυξης και ενός ειδικού είδους ζωής» για τον κάθε λαό.19 Δε θέλω εδώ να υποστηρίξω ότι υπάρχει μια πλήρης ταύτιση ιδεών μεταξύ του Καστοριάδη και εκεί­ νων που δουλεύουν στα διεθνή βή­ ματα για την εγκαθίδρυση της νέας τάξης. Δεν θέλω, ακόμα περισσό­ τερο, να κάνω εδώ μια εκτίμηση των αποτελεσμάτων που έχουμε, σε διεθνές επίπεδο, τόσο σχετικά με την εφαρμογή, γενικά, της νέας διεθνούς τάξης όσο και με την επί­ λυση, μέσω της αναγωγής τους σ’ αυτήν, των επιμέρους προβλημά­ των, πράγμα που θα με ανάγκαζε να ξεφύγω από το ακριβές αντικεί­ μενο αναφοράς μου. Παρ’ όλ’ αυ­ τά, δεν μπορώ ν’ αποφύγω μια τε­ λευταία παράθεση αποσπάσματος

οδηγος/57 της ομιλίας του Καστοριάδη ώστε προέλθει πρώτιστα από την κατα­ να γίνει δυνατή μια σύγκριση μ’ στροφή του μύθου και της αυταπά­ αυτά που μόλις προηγούμενα πα­ της μιας αποδεδειγμένα ανίκανης ρέθεσα. Αναφερόμενος στις πακυρίαρχης ιδεολογίας της ανάπτυ­ ξης, αμύνεται ο Καστοριάδης. Και λαιότερες κοινωνίες, σημειώνει ότι παρ’ όλη την αθλιότητα, την η θεωρία του δεν είναι καθόλου άγνοια, την εκμετάλλευση, τη δυσιμια «απολογία υπέρ της αδρά­ δαιμονία... οι κοινωνίες αυτές εί­ νειας» όπως θα του προσάψει ο χαν κατορθώσει να δημιουργήσουν Ζακ Ατταλί. Αδρανεί κανείς όταν ταυτόχρονα ευπροσάρμοστους τρό­ τάσσεται υπέρ της υπάρχουσας πους ζωής και κόσμους φαντασιαισορροπίας κι όχι όταν διακηρύττει κών σημασιών με εκπληκτική συνο­ το μετασχηματισμό, απορρίπτονται χή, πλούτο και ποικιλομορφία... όμως τα μέχρι τώρα προτεινόμενα «Ας συγκρίνουμε την αφάνταστη εργαλεία. Και ο Καστοριάδης έχει αυτή ποικιλία με την τωρινή κατά­ πλήρη συνείδηση ότι μια κριτική σταση του κόσμου, όπου οι χώρες στην ιδεολογία που καλύπτει ακό­ πια δεν διαφέρουν πραγματικά η μη σήμερα ο όρος της ανάπτυξης μια από την άλλη δυνάμει του πα­ «δε θα εμποδίσει καθόλου τις διά­ ρόντος τους -που σαν τέτοιο είναι φορες κυβερνήσεις να βοηθούν ή παντού το ίδιο- αλλά αποκλειστικά να μη βοηθούν την ανάπτυξη, γε­ και μόνο δυνάμει των καταλοίπων γονός που αφορά αποκλειστικά και του παρελθόντος τους. Αυτό είναι μόνο το πάιγνίδι της εξουσίας σε ο “αναπτυγμένος” κόσμος». παγκόσμια κλίμακα». Είναι άλλω­ Στη συζήτηση που ακολούθησε στε αυτός ο λόγος που καθιστά μέτην εισήγηση Καστοριάδη, οι χρις στιγμής αναποτελεσματικές τις προερχόμενοι από χώρες του Τρί­ αποφάσεις των διεθνών οργανι­ του Κόσμου επιστήμονες, πρόβασμών ή συνδιασκέψεων. Διότι κι λαν σαν αντιρρήσεις ότι οι υποαν ακόμη η επιστημονική σκέψη ανάπτυξη χώρες δεν έχουν άλλες έχει πλέον τεθεί στον σωστό δρόμο, επιλογές, έστω και αν οι δυτικοί, κι αν ακόμη η πολιτική των κυβερ­ αυτή τη στιγμή, μιλούν για κρίση νήσεων μπροστά στα διεθνή βήμα­ του δικού τους κόσμου καθώς και τα εμφανίζεται συμβιβαστική, η για τους «κινδύνους» που περικλεί­ εσωτερική πολιτική των χωρών του ει η υιοθέτηση των υπαρχόντων Τρίτου Κόσμου παραμένει ακόμα μοντέλων ανάπτυξης ή η ξένη βοή­ ασταθής μπροστά στα μέτρα που θεια. Όπως παρατήρησε ένας από πρέπει να εφαρμόσει, εξαρτημένη τους συνέδρους «ενώ η τεχνολογία σε μεγάλο βαθμό από την τεχνολο­ είναι για τους πλούσιους μέριμνα, γία της Δύσης και την οικονομική για τους φτωχούς είναι ελπίδα. Το της βοήθεια. Ας θυμηθούμε ενδει­ ίδιο ισχύει'και για την επιστήμη... κτικά τη δημογραφική πολιτική Εκπλήσσονται βλέποντας ότι το που συνέχισε να εφαρμόζει μια χώ­ ανθρώπινο γένος κατέχει τη διά­ ρα, το Μπανγκλαντές, ακόμη και σταση, την τεχνολογία και τον μετά τη Διεθνή Συνδιάσκεψη του πλούτο που χρειάζονται για τη ζωή Βουκουρεστίου πάνω στο πληθυτους. Πρόκειται για δικαίωμα που σμιακό πρόβλημα, όπου οι μαρτυ­ ρίες άλλων χωρών και κυρίως της έχει κάθε άνθρωπος που γεννήθηκε πάνω σ’ αυτό τον πλανήτη, γιατί ο Ινδίας απεδείκνυαν ότι η επιβαλ­ λόμενη από την αμερικανική βοή­ πλανήτης ανήκει σε όλους». Ένας θεια νεομαλθουσιανή δημογραφική άλλος θα τονίσει: «Αν φοβόμαστε πολιτική είχε στεφτεί από πλήρη κάτι, αυτό είναι ότι δεν ξέρουμε αποτυχία. Κι ωστόσο, τα χρηματι­ πώς να διδάξουμε στα παιδιά μας κά ποσά που είχαν ξοδευτεί με να πάρουν μέρος στην ανάπτυξη μορφή βοήθειας αλλά υπό τον όρο του κόσμου...». Ο Καντίντο Μέν­ τες ωστόσο θα αποδεχτεί την πα­ να χρησιμοποιηθούν μόνον κατά ρακμή και θα εναποθέσει τις ελπί­ των γεννήσεων -δηλαδή για διάφο­ ρα αντισυλληπτικά μέτρα- θα μπο­ δες του μετασχηματισμού στον Τρί­ ρούσαν, εάν είχαν χρησιμοποιηθεί το Κόσμο: «Σε μας εναπόκειται να δημιουργήσουμε τις νέες αυτές ima­ ελεύθερα και σύμφωνα με τις προ­ τεραιότητες του ινδικού λαού, να go-meanings, αφού ξεφύγουμε από βοηθήσουν πολύ περισσότερο.21 τον λαβύρινθο αυτόν. Θα προέλθουν από τις θρυμματισμένες προΗ συλλογική αυτή μελέτη του σωπικότητές μας, από τις διασποπροβλήματος της ανάπτυξης και ρές μας, από τα σχίσματά μας». Για τη συνειδητοποίηση αυτής των ποικίλων προεκτάσεων που ακριβώς της δυνατότητας, που θα αυτή γνωρίζει στη σύγχρονη σκέψη

τον μέσο αναγνώστη, η συλλογή τούτη καταγράφεται ως κείμενο μόνιμα προφητικό. Ο πολιτιστικός Ιμπεριαλισμός. Αθήνα, Ίδρυμα Μεσογειακών Μελετών, 1984. Σελ.

197.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ επικίνδυνος από τον σαφή πολιτικό ιμπεριαλισμό, είτε αποτελεί ξεκάθαρο παρακλάδι του είτε όχι, ο πολιτιστικός ιμπεριαλισμός δυναστεύει εκτός από τις χώρες περιορισμένης' οικονομικής ανάπτυξης και τις αναπτυσσόμενες. Έτσι, το βιβλίο τούτο είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, (αν και, τοποθετημένο πολιτικά, βλέπει μονόπλευρα τους κινδύνους), περιλαμβάνοντας κείμενα -τριτοκοσμικών και μημελετητών, γύρω από τις διάφορες πτυχές του προβλήματος. (Και το ενδιαφέρον πολλαπλασιάζεται αν τα κείμενα «διαβαστούν» αναλογικά με την ελληνική περίπτωση). ΓΙΩ ΡΓΟΥ Π Α Π Α Α Ο ΪΖ Ο Υ: Οι ποιητές τον Φοιτητικού Κινήματος (1964-1974). Αθήνα - Λευκωσία, 1984. Σελ. 95.

ΜΕ διάχυτη τη νοσταλγία μιας χαμένης εποχής αγώνα, ελπίδας και επαναστατικότητας, ο Γιώργος Παπαλοίζου παρουσιάζει σε τούτο το βιβλίο του τέσσερις ποιητές που ανδρώθηκαν την εποχή του φοιτητικού κινήματος και έλαβαν ενεργά μέρος σ’ αυτό, (Βρεττός, Γρεβενιώτης, Κανέλλης, Κάσσης). Έτσι που η ανάλυσή τους, (παρακολουθώντας την πολιτική και ποιητική τους διαδρομή), να δίνει στοιχεία και για ολόκληρο το χώρο. Πάντως, η ενθουσκόδης «κοντινή απόσταση» με τους τέσσερις, μεταβάλλει την παρουσίαση σε προσωπική

58/οδηγος αποδίδει σωστά τον συνολικό προ­ έρχεται αναμφισβήτητα να πλουτί­ βληματισμό του θέματος και μας σει την ελληνική βιβλιογραφία, προσφέρει μια ολοκληρωμένη αντί­ έστω και με κάποια καθυστέρηση. ληψη της σημαντικής τοποθέτησης Η μετάφραση του κ. Μ. Λυκούδη, του Κ. Καστοριάδη. Παρ’ όλ’ αυ­ ρέουσα και ζωντανή -προϋποθέ­ τά, για τον απαιτητικό μελετητή σεις αναγκαίες όταν πρόκειται για του θέματος, οι διαφορετικές από­ τη μεταφορά σε άλλη γλώσσα μιας ψεις των συνέδρων έχουν εξίσου συζήτησης κι όχι ενός ενιαίου κει­ σημαντική θέση καθώς και το ευ­ μένου- δεν έχει, κατά τη γνώμη ρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο εν­ μου, σφάλματα. Αντίθετα, θα ήθε­ τάσσεται το συνέδριο αυτό καθ’ λα να επισημάνω μια λεπτομέρεια αυτό. Εξάλλου δεν μπορεί παρά να που δείχνει σεβασμό προς τον ανα­ δημιουργούνται κάποιοι ενδοια­ γνώστη εκ μέρους του μεταφραστή: σμοί όσον αφορά ορισμένες από­ την τοποθέτηση, σε παρένθεση, αρ­ κετών γαλλικών όρων δίπλα στους ψεις, πράγμα που εντείνεται από την ύπαρξη απαντήσεων προς ομι­ μεταφρασμένους ελληνικά, πράγμα λητές που ποτέ δεν «ακούστηκαν» συχνά αναγκαίο για τον επιστήμοστα ελληνικά. Και η έλλειψη αυτή να-μελετητή αλλά και που σπανίως γίνεται ακόμα εντονότερη αν λάβει συναντάται. κανείς υπόψη του το γεγονός ότι το Θα ήθελα ωστόσο να διατυπώσω κάποιες επιφυλάξεις σχετικά με τη γαλλικό πρωτότυπο φέρεται αυτή σκοπιμότητα έκδοσης αποσπασμά­ τη στιγμή εξαντλημένο από τον γαλλικό εκδοτικό οίκο και οπωσ­ των μόνον του γαλλικού πρωτοτύ­ που. Είναι γεγονός ότι η παρούσα^ δήποτε δυσεύρετο. έκδοση δεν δημιουργεί χάσματα,*1 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΣΑΤΣΟΥΛΗΣ

Κ ΥΚ ΛΟ Φ Ο ΡΗ ΣΕ ΣΕ Β ΕΚ ΔΟ ΣΗ Σκαλτσά Μ.

«Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροί­ σεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα». Π εριέχει: Η Αθηναϊ­ κή ζωή κατά κοινωνικό στρώ ­ μα και οι δημόσιοι χώροι κοι­ νωνικών συναθροίσεων (τα­ βέρνες, ξενοδοχεία, εστιατό­ ρια, μττακάλικα, φαρμακεία, κουρεία, λέσχες, καφενεία, ζαχαροπλαστεία, μπυραρίες, καφωδεία, θέατρα, πλατείες κλπ.), απ ό άποψη λειτουρ­ γ ώ ν και σύνθεσης του χώρου όπ ω ς διαμορφώνονται στη διάρκεια του 19ου αιώνα μέσα α π ό τη γενικότερη οικονομική και πολιτική ιστο­ ρία της περιόδου. Δρχ. 1150. ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ

Α. Παπασωτηριου

Σημειώσεις

Σ ιιη ι,ιν .ιμ σ 2.1 - I0t>82 ΑΙΙηνσ

★

★

★ \

ΑΔΕΛΦΟΙ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΑΟΥ Κολοκοτρώνη 92 Πειραιάς Τηλ.4112258

Τα πληρέστερα βιβλιοπωλεία Βιβλία όλων των εκδόσεων

Τιμές χαμηλές ^

____________ >

1. Για να χρησιμοποιήσω εδώ τον όρο που χαρακτηρίζει τη θεωρία τον W. Rostow σύμφωνα με την οποία όλες οι κοινωνίες περνούν πέντε αναπτυ­ ξιακά στάδια. Το δεύτερο στάδιο είναι εκείνο όπου δημιονργούνται οι προϋποθέσεις της «απογείωσης» όχι όμως από ενδογενή αιτία αλλά από εξωτερικές; παρεμβάσεις, από ήδη αναπτυγμένες κοινωνίες. «The Stages o f Economic Growth, a non Communist Manifesto». Cambridge University Press, 1962. Σήμερα το μοντέλο αυτό θεωρείται τουλάχι­ στον αφελές.

2. Βλέπε μεταξύ άλλων και Α.Γ. Παπανδρέου, εισαγωγικές παρατηρή­ σεις στο συλλογικό έργο «Μετάβαση στο σοσιαλισμό», Αλέτρι, Κέντρο Μεσογειακών Σπονδών, Αθήνα, 1981, σελ. 9 ή Αντρέ-Γκούντερ Φρανκ που γράφει: «...είναι σαφές ότι ο σοσιαλιστικός κόσμος δεν δέ­ χεται καθόλου ευνοϊκά την καπιτα­ λιστική κρίση - είναι κατά της κρί­ σης και υπέρ της διατήρησης τον καπιταλισμού. Με άλλα λόγια κάνει 6,τι μπορεί για να συμβάλλει στην ανάκαμψη του καπιταλισμού και για να εξαλείψει, ακόμη, τις συνέ­ πειες της κρίσης. Ο πρωθυπουργός της Βουλγαρίας Τ. Ζίβκωφ ήταν πολύ σαφής όταν έλεγε ότι “η κρίση στη δύση μάς επηρεάζει άμεσα και βαθύτατα...’’». Στο ίδιο, σελ. 201.

3. Βλ. Α.Γ. Παπανδρέον, Σαμίρ Αμίν, Α.Γ. Φρανκ στο «Μετάβαση στο Σοσιαλισμό» που ανέφερα παραπά­ νω, σελίδες 10, 21 και συν., 201 και συν. Επίσης, σημειώνω εδώ ότι στο παρουσιαζόμενο βιβλίο η συζήτηση

έχει σαν σημείο εκκίνησης τη δεδο­ μένη κρίση του καπιταλιστικού μον­ τέλου ανάπτυξης, θέμα που είχε ήδη συζητηθεί, όπως διευκρινίζε­ ται, από τον Ζ.Μ. Ντομενάκ.

4. Mahmoud Marchaha «Contribution ά la notion de droit international public du developpement», thise, Universite de Nice, 1976, σελ. 67-68. Πάνω στο σημείο αυτό επίσης η διαπίστωση του Raymond Aron: «οι ανισότητες της ανάπτυξης δεν ήσαν ποτέ τόσο μεγάλες όσο στην εποχή μας ή, ακριβέστερα, η ίδια η έννοια της ανισότητας ανάπτυξης, τελείως πρόσφατη, δεν έχει νόημα έξω από τον βιομηχανικό πολιτισμό...», στο «Les disillusions du progris-essai sur la dialectique de la modernite», Calmann-Livy, 1969, Paris, a. a. 225.

5. Όπως πληροφορεί η ίδια η ελληνι­ κή έκδοση, τα κείμενα του βιβλίου προέρχονται από το συλλογικό έργο «Le mythe de developpement», εκδ.

Seuil, Παρίσι, 1977, που κυκλοφό­ ρησε μ ’ ευκαιρία τη διεθνή συνάντη­ ση που έγινε στο Φιλίνε-Βαλντάρνο στις 13-1719174 με θέμα την κρίση της ανάπτυξης. Σημειώνω ακόμη ότι κυκλοφόρησε υπό τη διεύθυνση τον καθηγητή Candida Mendes, ο οποίος στην ελληνική έκδοση ελάχι­ στα παρουσιάζεται στη συζήτηση.

6. Θα ήθελα εδώ να συγκρατήσω μια σωστή παρατήρηση του Ρενέ Ντυμόν, η οποία δεν γνώρισε καμιά πε­ ραιτέρω ανάπτυξη στη συζήτηση, που υποστήριξε: «Οι υπάρχοντες σοσιαλισμοί δεν κατέχουν το μονο­ πώλιο των σοσιαλιστικών δυνατοτή­ των. Μπορούμε να συλλάβουμε θεμελιωδώς διαφορετικούς σοσιαλι­ σμούς που δεν εντάσσονται στον κοινό κορμό... Προφανώς όμως δεν

οδηγος/59

7.

8.

9.

10.

έχουν ακόμη αντιπαραβληθεί με την πραγματικότητα: αν το είχαν κάνει, η αξίωσή τους για πλήρη τελειότητα θα ήταν πολύ πιο συζητήσιμη. Ο γνωστός σινολόγος Λυσιέν Μπιανκό, διευθυντής σπονδών στην Σχολή Ανωτάτων Σπουδών στις Κοινωνικές Επιστήμες τον Παρι­ σιού που ασχολείται κυρίως με την ιστορία της κινεζικής επανάστασης καθώς και με την κινεζική αγροτική κοινωνία. Βλέπε π.χ. τον Α.Γ. Παπανόρέου: «Εμείς δεν αναζητούμε βέβαια κά­ ποιο γενικό πρότυπο μετάβασης στο σοσιαλισμό, κάποιο “τυφλοσούρ­ τη”, γιατί τεράστια σημασία έχουν πάντοτε οι συγκεκριμένες ιστορικές αντικειμενικές και υποκειμενικές συνθήκες από τις οποίες ξεκινάει κανείς, δηλαδή η εκκίνηση σε συγ­ κεκριμένο πολιτικό-κοινωνικό-οικονομικό χώρο». Στο «Μετάβαση στο Σοσιαλισμό», αελ. 11-12. Βλ. και Α.Γ. Φρανκ: «Μου φαίνεται εξαιρετικά δύσκολο, αν όχι αδύνα­ το, να υποστηρίζει κανείς σήμερα την άποψη ότι οι “πραγματικά σο­ σιαλιστικές κοινωνίες” της Α. Ευ­ ρώπης εξακολουθούν να βρίσκονται σε μια φάση μετάβασης στον κομ­ μουνισμό. Αντίθετα, αν βρίσκονται σε κάποια μεταβατική φάση, αυτή είναι περισσότερο προς την κατεύ­ θυνση του καπιταλισμού!» Στο ίδισ, αελ. 203. Εξάλλου, οι προσεγγίσεις με τον δυτικό κόσμο που έχει πραγ­ ματοποιήσει τα τελευταία χρόνια η Κίνα από πολλούς ερμηνεύονται σαν προσπάθεια επανένταξής της στην παγκόσμια καπιταλιστική οι­ κονομία. Παρ’ όλ’ αυτά θα μπορού­ σε να αντιτάξει κανείς-μαζί με τον Φρανκ- στην εξομοίωση αυτή που επιχειρεί ο Καστοριάδης, ότι οι σο­ σιαλιστικές χώρες, έχοντας πλέον κάνει την επανάσταση, έχουν δη­ μιουργήσει μια εντελώς νέα εσωτε­ ρική παραγωγική βάση και μια εν­ τελώς διαφορετική εξωτερική δια­ πραγματευτική δύναμη που τους έχουν δώσει μια διαφορετική θέση στη διεθνή σκακιέρα.

Peter L. Berger, «Les mystificateurs du progres», Paris, P.U.F., 1978, collection «Sociologie d’ aujourd’1

11. George Corm, άρθρο στην εφημερί­ δα «Le Monde Diplomatique», Απρίλης 1978, σελ. 21 με τίτλο «Saper V ideologic du developpement».

12. Mohammed Bedjaoui, «Pour un nouvel ordre iconomique international» εκό. UNESCO και P.U.F., 1978, στη σειρά «Nouveaux defis au droit international».

13. Είναι πολλοί οι μελετητές που, απο­ γοητευμένοι τόσο από τις σύγχρονες κοινωνίες μας του αναπτυγμένου κόσμου, στρέφονται προς την εθνο­ γραφία και εθνολογία και εξυμνούν την αρμονία των «οικονομούν αυτάρκειας» που υπάρχουν ακόμα σε

κοινωνίες αποκαλούμενες πρωτόγο­ νες.

14. Το γνωστό για τις συντηρητικές του θέσεις Club de Rome καθώς και κά­ ποιοι οπαδοί της θεωρίας του Rostow επφιελώς συντηρούν τη σύγχυ­ ση μεταξύ ανάπτυξης και αύξησης. Είναι ωστόσο γεγονός ότι συχνά η οικονομική αύξηση γίνεται σε βά­ ρος της ίδιας της ανάπτυξης και δεν εξασφαλίζει μια βελτίωση των κοι15. Βλέπε και το ενδιαφέρον έργο των Jean-Pierre Dupuy και Jean Robert, «La trahison de T opulence», Paris, P.U.F., 1976 όπου γράφουν: «Ομύ­ θος της αφθονίας προδόθηκε από τα ίδια τα τελετουργικά του. Το πα­ ράδοξο μ ’ αυτή την αχαλίνωτη ανά­ πτυξη είναι ότι από κάποιο κρίσιμο σημείο κι έπειτα τα εργαλεία και οι θεσμοί εργάζονται κατά των σκο­ πών για τους οποίους δημιουργήθηκαν. Η ιατρική αρρωσταίνει, το σχολείο αποβλ,ακώνει, οι συγκοινω­ νίες ακινητοποιούν και οι επικοινω­ νίες δημιουργούν κουφούς και μουγγούς. Πρόκειται για τη μεγαλύ­ τερη και γελοιωδέστερη ματαιότητα της παραγωγικής και δημιουργικής δύναμης του ανθρώπου».

16. Ψηφίστηκαν από τη Γεν. Συνέλευση του ΟΗΕ την 1 Μαΐου 1974, κυρίως κατόπιν της πίεσής που άσκησαν οι χώρες του Τρίτου Κόσμου στις οποίες συμπαρατάχθηκαν οι Ανατο­ λικές καθώς και μερικές δυτικές. Περιέχει αρχές που δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί κανείς ότι ψηφίστηκαν από κυβερνήσεις του κόσμου μας. Το πλήρες κείμενο στο N.U., A.G ., A/RES/3201 (S-VI), 9/5/ 74 καθώς και στο Documents d’ Ac­ tu a ls Internationale, Nos 29-30.

17. «Que faire?, Rapport Dag Hammarskjoeld 1975, που ετοιμάστηκε μ ’ ευ­ καιρία την 7η έκτακτη συνεδρίαση της Γεν. Συνέλευσης του ΟΗΕ, αελ.

5.

18. Amadou-Mahtar M’Bow, «Les aspects culturels du nouvel ordre economique international», Annuaire du tiers monde, T.II, 1975-76, Paris, Berger-Levrault, στη αελ. 11.

19. Προσφώνηση που έγινε από τον Γ. Διευθυντή της ΟΥΝΕΣΚΟ στην 57η συνεδρίαση του ECOSOC, Γενεύη, 517174 (doc. DG/74/8 και doc. 1 8 0 103, annex I, de la Conference gene­ rate de V UNESCO, 18e session).

20. Πρόκειται για τους Γιόργκε Σαμπάτο και Ά λεξ Ίνκελες.

21. Βλ. Rapport de la Conference mon­ diale de la population. Bucarest (1930/8/1974) 162 σελ. Επίσης μερικά άρθρα που δημοσιεύτηκαν στον τύ­ πο. Βλ. κυρίως: Viratelle George, «V Inde et le Bangladesh face au defi dimographique», Le Monde, 14-151 3/76 και « V Inde et le Bangladesh relancent leurs campagnes de limitation des naissances», Le Monde Diploma­ tique, Mai 1976, σελ. 21.

μάλλον «κατάθεση», παρά σε επιλογή μετά από ολοκληρωμένη επισκόπηση. Κ Ω Σ ΤΑ ΜΙΣΣΙΟΥ: Α π ό την πνευματική ζωή της Μ υτιλήνης. Μυτιλήνη, 1984. Σελ.

104.

«ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ» των γνωστών και άγνωστων πνευματικών ανθρώπων και δραστηριότητων του τόπου του επιχειρεί σε τούτη την έκδοση ο Κώστας Μίσσιος. Και η σημασία του ' εγχειρήματος έγκειται πιο πολύ στο «αγνώστων», παρά στο «γνωστών», αφού αποδεικνύεται έτσι ότι ο Μυριβήλης ή ο Ελύτης, (για να αναφερθούν οι δύο γνωστότερες μορφές μυτιληναϊκής καταγωγής), δεν είναι μεμονωμένες περιπτώσεις, μα χαρακτηριστικότερα βλαστάρια ενός μεγάλου λιβαδιού. (Τα προσφερόμενα στοιχεία, βέβαια, δεν φιλοδοξούν να προσφέρουν ολοκληρωμένη παρουσίαση της «πνευματικής ζωής» της Μυτιλήνης, δίνουν, όμως, «αγγίγματα»...). Στα ίχνη του ανέμου. (Ινδιάνικη ποίηση). Μετ. Ειρήνη Βρης. Αθήνα, Οδός Πανός, 1984. Σελ. 96.

ΠΟΛΥΠΤΥΧΟΣ ο πολιτισμός των πρώτων κατοίκων της ,αμερικανικής ηπείρου. Και η ποιητική τους έκφραση αποδεικνύει την ύπαρξη ενός ιδιαίτερου συστήματος ανάμεσα στο φαινόμενο και την κατάθεσή του στο λόγο. Απ’ αυτή τη σκοπιά είναι αρκετά ενδιαφέρουσα τούτη η ανθολογία ινδιάνικης -βορειοαμερικάνικης κυρίως αλλά και νοτιοαμερικάνικηςποίησης, παρότι το κείμενο είναι μόλις ενδεικτικό για κάθε φυλή και δεν μπορεί να ολοκληρώσει την εικόνα. Η

60/οδηγος

μερικά καίρια πορίσματα για την παιδική λογοτεχνία Β.Δ. Α Ν Α Γ Ν Ω Σ Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ ΑΝΤ. ΑΕΛΩ ΝΗ: Παιδική Λ ογοτε­ χνία και Σχολείο. Αθήνα, Πατάκης, 1984. Σελ. 224.

Το βιβλίο, Παιδική Λογοτεχνία και Σχολείο, των Β.Δ. Αναγνωστόπουλου και Αντ. Δελώνη, απευθύνεται κυρίως σε εκπαιδευτι­ κούς και γονείς, αλλά και σ’ όσους φορείς ή άτομα ενδιαφέρονται -ή θά ’πρεπε να ενδιαφερθούν- για το παιδικό λογοτεχνικό βιβλίο και γενικότερα για τη λογοτεχνική αγωγή των παιδιών. Απευθύνεται δηλαδή σ’ ένα ευρύ κοινό, που, δυστυχώς, δεν είναι, κατά ένα μεγάλο τουλάχιστον πο­ σοστό, ικανοποιητικά καταρτισμέ­ νο στο θέμα. Από αυτή την άποψη το βιβλίο ανταποκρίνεται στην σκοπιμότητά του και στους στό­ χους του, γιατί θίγει, σ’ ένα γενικό εισαγωγικό επίπεδο, θέματα όπως: Σκοποί, Αρχές και Τάσεις της Παι­ δικής Λογοτεχνίας, Αναγνωστικότητα και Φιλαναγνωσία του Παι­ διού, Επιλογή Παιδικού Βιβλίου, Θεματογραφία της Νεανικής Λογο­ τεχνίας, Παράγοντες που συνδέουν το παιδί με το βιβλίο, Παιδική Λο­ γοτεχνία και Σχολείο, Σχολικές Βι­ βλιοθήκες, Λογοτεχνική Αγωγή του Παιδιού, ο Δάσκαλος και το Παιδικό Βιβλίο, τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και το Παιδικό Βι­ βλίο, Ιστορία της Παιδικής Λογο­ τεχνίας, Μεγάλες Μορφές της Παι­ δικής Λογοτεχνίας κ.ά. Ακόμα το τελευταίο μέρος του βιβλίου περι­ λαμβάνει έναν αρκετά ενημερωμέ­ νο κατάλογο παιδικών βιβλίων κα­ θώς και βασική βιβλιογραφία, στην οποία αναφέρονται τα περισσότε­ ρα -από τα λίγα- ελληνικά βιβλία που αφορούν το θέμα. Έτσι το βιβλίο ενημερώνει τον αναγνώστη για την Ιστορία της Παιδικής Λογοτεχνίας, για τις επι­ τεύξεις αλλά και τα προβλήματα του χώρου αυτού και προβάλλει απόψεις και μεθόδους που μπο­

ρούν να βοηθήσουν γονείς και δα­ σκάλους για να οδηγήσουν ομαλά τα παιδιά στον κόσμο της λογοτε­ χνίας, έτσι ώστε να μπορέσουν να γνωρίσουν και να χαρούν τη γοη­ τεία της. Για το θέμα αυτό ιδιαίτε­ ρα σημαντικά είναι τα κεφάλαια που αφορούν τη λογοτεχνική αγω­ γή του παιδιού και ειδικότερα τη διδασκαλία της ποίησης. Οι συγγραφείς του βιβλίου επι­ σημαίνουν την ευθύνη και το ρόλο

ορισμένων θεμάτων ή ως προς τη διατύπωση ορισμένων κρίσεων, οι οποίες δεν εξαντλούν τη σχετική προβληματική. Κατ’ αρχήν το κείμενο του οπι­ σθόφυλλου προδίδει, γιατί περιο­ ρίζει, τη θέση των συγγραφέων για την προσφορά της Παιδικής Λογο­ τεχνίας, αφού διαβάζουμε ότι η αποτελεσματική αντιμετώπιση του παιδικού βιβλίου θα έχει ως συνέ­ πεια «να γίνει το σημερινό παιδί ένας άξιος και άγρυπνος αυριανός πολίτης». Ορισμένες μεγάλες μορφές της Παιδικής Λογοτεχνίας ή λογοτεχνι­ κά φαινόμενα και Σχολές αντιμε­ τωπίζονται χωρίς την ανάλογη κρι­ τική στάση, όπως π.χ. η παρουσία­ ση του Ξενόπουλου, της Π. Δέλτα και του Βιζυηνού, ενώ αγνοείται η προσφορά του Σεφέρη. (Ποιήματα με Ζω γραφιές σε Μικρά Παιδιά,

της πολιτείας, πού 'πρέπει ν νειδητοποιήσει τη σημασία του παιδικού βιβλίου, και προτείνουν συγκεκριμένα μέτρα, που θά ’πρε­ πε να πάρει η πολιτεία, όπως συμ­ βαίνει και σε πολλές ξένες χώρες. Παρ’ όλο όμως ότι το βιβλίο, Παιδική Λογοτεχνία και Σχολείο,

είναι μια χρήσιμη και σημαντική παρουσία, σ’ ένα χώρο μάλιστα με ιδιαίτερα φτωχή βιβλιογραφία, δεν μπορεί κανείς να μην διατυπώσει ορισμένες επιφυλάξεις ή αντιρρή­ σεις για ορισμένα σημεία, κυρίως ως προς την ιδεολογική προσέγγιση

Ερμής, 1975). Ακόμα διαβάζουμε ότι η Αθη­ ναϊκή Σχολή «εκφράζει τον αρρωστημένο ρομαντισμό»: Πολλές επι­ φυλάξεις θα είχε κανείς να διατυ­ πώσει στον προσδιορισμό της έν­ νοιας «ελληνικότητα» και στον ορι­ σμό των κύριων στοιχείων της. Σε κεφάλαιο με θέμα την παρου­ σίαση της ισοτιμίας των δύο φύλων στα παιδικά βιβλία διαβάζουμε: «Η σύγχρονη Ελληνική Παιδική Λογοτεχνία έχει κάνει κάποιες προσπάθειες να οδηγηθεί προς αυ­ τό το στόχο, θα λέγαμε, από συγ­ γραφείς γυναίκες που είναι πλήρως συνειδητοποιημένες, πλήρως πολι­ τικοποιημένες, πλήρως χειραφετη­ μένες. Δηλ. προσπαθούν μέσα στα βιβλία να περάσουν την ισοτιμία. Πιστεύουμε ότι μια τέτοια αντίλη-

οδηγος/61 ψη θα μας οδηγήσει στην ιδανική λύση του προβλήματος. Ανεξάρτη­ τα όμως από τις όποιες προθέσεις, είναι σκόπιμο να λάβουμε υπόψη ότι τόσο η δομή της ελληνικής κοι­ νωνίας, η παιδεία του λαού, όσο και οι αρθρωμένες πραγματικότη­ τες στη σχέση άντρα και γυναίκα -παρά τη θεσμοποίηση της ισοτι­ μίας- δεν επιτρέπουν ακρότητες». Αντιρρήσεις ή επιφυλάξεις θα εί­ χε να διατυπώσει κανείς και για άλλες επιμέρους εκφρασμένες από­ ψεις των συγγραφέων, όπως π.χ. ότι οι μαθητές με την Έκθεση πρέ­ πει να μπορέσουν να αγαπήσουν τα λογοτεχνικά είδη και γενικά να εξοικειωθούν με τη Λογοτεχνία και όχι όπως πιστεύουν οι περισσότε­ ροι εκπαιδευτικοί να μάθουν να γράφουν. Ή ότι ο δάσκαλος δεν πρέπει να «τσιγκουνεύεται» να

αγοράζει τα βιβλία που χρειάζον­ ται. Εξάλλου σταματά κανείς και σ’ ορισμένες -λίγες βέβαια- φρά­ σεις των συγγραφέων όπως «ρομποτοποίηση» ή «η τέχνη καναλίζει την παιδική ψυχή στην αρετή». Τελειώνοντας θα ήθελα να κάνω ορισμένες παρατηρήσεις για το τε­ ράστιο θέμα των κόμικς, των εικο­ νογραφημένων. Η θέση των συγ­ γραφέων του βιβλίου είναι ανεπι­ φύλακτα επικριτική. Συμφωνώντας ότι τα περισσότερα κόμικς που κυ­ κλοφορούν στην Ελλάδα είναι κα­ κόγουστα, και επικίνδυνης ιδεολο­ γικής αντίληψης, πιστεύω ότι υπάρχει αντίλογος ή τουλάχιστον σοβαρή προβληματική, που βασί­ ζεται κυρίως στη μεγάλη αναγνωστικότητά τους. α. Οι περισσότεροι ενήλικες δεν έχουμε μάθει να διαβάζουμε κό­ μικς, την ισόρροπη σχέση εικόνας και γραπτού λόγου, μένουμε συνή­ θως στο κείμενο, δεν μας ικανοποι­ εί και τα απορρίπτουμε. β. Η εποχή μας, εποχή της εικό­ νας και του ασφυκτικού χρόνου στρέφει τα παιδιά στα κόμικς. Η λύση δεν είναι να καταδικάσουμε

τα κόμικς, αλλά να δώσουμε στα παιδιά καλά κόμικς και παράλληλα ευκαιρίες να διαβάζουν λογοτεχνι­ κά βιβλία. γ. Σε άλλες χώρες, ιδιαίτερα στη Γαλλία και την Ιταλία, κυρίως μετά το ’68, κυκλοφορούν κόμικς «ποιό­ τητας», αρκετά μάλιστα από αυτά απευθύνονται και σε ενήλικες. Το περιεχόμενό τους αγγίζει και πολι­ τικά, κοινωνικά θέματα και τα βρί­ σκουμε σε προοδευτικά περιοδικά. Το κείμενό τους παρακολουθεί τις σύγχρονες λογοτεχνικές αντιλή­ ψεις, ενώ η εικόνα τους δημιουργεί μια σύγχρονη ζωγραφική γραφή. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι πολλοί διαπιστώνουν αλληλεπι­ δράσεις ανάμεσα σ’ αυτά τα κόμικς και σ’ ορισμένες κινηματογραφικές τάσεις. Εξάλλου ονομαστοί είναι ορισμένοι δημιουργοί κόμικς, όπως ο σκιτσογράφος Enki Bilal, ο οποίος έχει συνεργασθεί και με τον Alain Resnais για τα σκηνικά κινη­ ματογραφικού φιλμ, ή ο Moebius γνωστός για τη ζωγραφική ποιότη­ τα των εικόνων του. Ακόμα, πρόσ­ φατα, λογοτέχνες συγγραφείς γρά­ φουν σενάρια για κόμικς, στα οποία κυριαρχεί πλούσια φαντα­ σία, νέα ιδεολογική κατεύθυνση και νέα θεματική. Για το θέμα των κόμικς όμως, όπως και για άλλα θέματα σχετικά με τα παιδικά έντυπα και τη λογο­ τεχνική αγωγή των παιδιών, υπάρ­ χουν πολλές απόψεις. Το βιβλίο, Παιδική Λογοτεχνία και Σχολείο,

φέρνει στην επιφάνεια, για άλλη μια φορά, την αναγκαιότητα ανά­ λογων συζητήσεων και διαλόγου. Αυτό πιστεύω ότι είναι και το θετι­ κότερο στοιχείο του, ότι δηλαδή, παρ’ όλες τις αδυναμίες του, που ίσως πηγάζουν από το άπλωμά του σε πολλά θέματα, ενημερώνει, βοηθεί τον αναγνώστη και του δίνει ερεθίσματα για να διαμορφώσει τη δική του κριτική στάση. ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ

οποία, πάντως, και ελλιπής για εξέταση, είναι εξαιρετικά γοητευτική για ανάγνωση. ΛΗΜ. ΣΕΤΤΑ: Δημοτικά τραγούδια της Βόρειας Εύβοιας. Αθήνα, 1984. Σελ. 179.

Ο Δημήτρης Σέττας έχει προσφέρει πολλά στη διάσωση υλικού της παράδοσης. Και με την τωρινή έκδοση τούτης της συλλογής, πλουτίζει ακόμη πιο πολύ την προσφορά του, καθώς αποθησαυρίζει στίχους τραγουδιών των περιοχών Ιστιαίας και Αιδηψού, (συνολικά από 17 χωριά). Παράλληλα, βοηθώντας τη συγκριτική μελέτη, παραθέτει σε κάθε τραγούδι σημειώσεις για τις παραλλαγές του που απαντώνται σε άλλα μέρη της Ελλάδας. Έτσι, (και σε συνδυασμό με προηγούμενα δημοσιεύματά του), συμβάλλει ολοκληρωμένα στην έρευνα και εξέταση του δημοτικού τραγουδιού στην Εύβοια. ΒΑΪΟΣ ΠΑΓΚΟΥΡΕΛΗΣ

ΙΣΜΗΝΗΣ ΛΙΟΣΗ: Poesie Noir. Εγχειρίόιον Ονειροδράματος. Αθήνα, Εκδόσεις Σωλήν, 1984. Σελ. 57.

ΣΤΙΧΟΙ με ψυχεδελική δομή που δεν εξορίζονται σε εξωκοσμικές παραισθήσεις. Καταθέτουν μια πρόταση. Άρνηση σε κάθε τι κίβδηλο ή θεαματικά καλό. Ο γυναικείος πυρήνας τους εξωτερικεύει αλήθειες θηλυκές. Υποταγή, μέτρα διαφορετικά,συχνά προκλητική συμπεριφορά, αντιστάσεις με οποιοδήποτε τρόπο.Ο μονόδρομος μοναχικός χωρίς ορίζοντα. Έτσι όπως και η καθημερινότητά μας. Η Ισμήνη Λιόση καιροφυλακτεί σαν άγριο ζώο. Περιμένουμε με ενδιαφέρον την καινούρια της επίθεση. ΑΘΗΝΑ ΠΑΠΑΔΑΚΗ

62/οδηγος

εκφραστικά παράδοξα και γλωσσικοί ακροβατισμοί Σ Ω Κ ΡΑ Τ Η ΣΚΑΡΤΣΗ : Ά γαλμ α. Αθήνα, Ό στρακα, 1984. Σελ. 36. Έ να ερωτικό. Αθήνα, Οδυασέας, 1984. Σελ. 40.

Δύο βιβλία του Σωκράτη Σκαρτσή, δύο επανειλημμένες απόπειρες για νέες μορφές γλωσσικής απόδοσης των ποιητικών εικόνων. Δύο εισχωρήσεις, που συνιστούν αναζήτηση ενός άλλου πρίσματος στα ποιητικά γλωσσικά ιδιώματα, αν υπάρχουν αυτά. Εξαρχής, δίνου­ με έμφαση στη μορφή, γιατί αυτή είναι που κάνει τον κριτικό να αισθάνεται άβολα, ιδίως όσον αφορά το δεύτερο βιβλίο. Αλλά, «εν αρχή ην η προσπάθεια». «Εν αρχή ην» η ανησυχία, το σαράκι, η ευαισθησία της μοναξιάς. Και όλα αυτά είναι πράγματα που απαιτούν προσοχή, σεβασμό και απόδοση της δέουσας σημασίας. Νηφάλιοι, λοιπόν, ας επισκεφθούμε την ποιητική χώρα, ας γνωρί­ σουμε την τελευταία ποιητική δη­ μιουργία του Σωκ. Σκαρτσή, που περιλαμβάνεται στα παραπάνω αναφερθέντα βιβλία. Ας μπούμε στο «εσωτερικό» του «Αγάλματος»: «Ετσι περπάτησα νέος δίπλα στη θαλασα δίπλα στην άμμο κάτω απ' τον ήλιο νέος και μονος σ ’ ολα τα μονά στη γυμνότητα. Ω ραία σταματησα μ ε τις γραμμουλες στην άμμο του νερού και του ήλιου ωραία μονάχος η ωραία με τα πραγματα όστρακα ξυλά καλαμια ορθά που-, λια πετούμενα βουνά κι αστέρια και πάλι εδω ωραία νέος ωραία ολα νεα. Γυμνός εζησα ντυμένος τον κοσμο...»

Εδώ, συλλαμβάνουμε κραδασμούς που προκαλεί η αποκάλυψη μιας άφθαρτης ομορφιάς σ’ όλη της την εσωτερική διάσταση. Η γυμνή φύ­ ση, η πνευματοποιημένη αγνότητα,

που με την αισιοδοξία της αλή­ θειας της αντιστέκεται σε κάθε εί­ δους θάνατο. Οι λέξεις πέφτουν με τελετουργικό τρόπο μέσα στο ποίη• μα, σάν κραυγές από πρωτόγονο ψαλμό, υπονοούν μια πυρετική διαδικασία γέννησης, καθώς εκτο­ ξεύονται οργιαστικά, τρυφερές και ολέθριες συνάμα. Το γυμνό και το νερό είναι συνώνυμες λέξεις, που ενυπάρχουν μέσα στην έννοια της αγνότητας, καθώς η τελευταία είνω αναπόσπαστη με το ερωτικό στοιχείο, την απαρχή κάθε δη­ μιουργίας. Ο Σκαρτσής περιστρέ­ φεται γύρω από τα πρωτογενή αυ­ τά στοιχεία, δέεται προς το θεϊκό τους περιεχόμενο, επικαλείται τη δαιμονική τούς ενσάρωκση, καθάρεται και αναζωογονείται. Χαρτο­ γραφεί τα πάμπολλα σημεία της ερωτικής γεωγραφίας και στην επώδυνη αναζήτηση του μοναδικού και αειπάρχοντος το ποίημα φτερουγίζει στη μουσική κλίμακα της προσφώνησης εύηχων ονομασιών προσώπων και πραγμάτων. Βγαίνοντας για λίγο από τα εν­ δότερα του «Αγάλματος» και πλη­ σιάζοντας το «Ένα ερωτικό», θα

πρέπει να σκεφτούμε όλα τα προη­ γούμενα χαρακτηριστικά γνωρί­ σματα της ποίησης του Σωκ. Σκαρ­ τσή σαν μια προειδοποίηση. Ό ,τι πρωτοσυναντήσαμε στο «Άγαλ­ μα», το ξανασυναντάμε εδώ σε μια πιο προχωρημένη μορφή. « ...Ε ίμαι συνεχεία των φύλλων, του χώματος, του νερού, αυτου του εξω κι αυτου του μέσα, είμαι ενα στο ενα, είμαστε όηλαδη ενα που απλώνεται όραμα κι άκουσμά κι άγγιγμ ά και δαθεια καρόια...»

Στο «Ένα ερωτικό» επιχειρείται μια διερεύνηση του κόσμου, καθώς ανακαλύπτεται η καθολικότερη συ­ νειδησιακή υπόσταση του ατόμου. Η φυσιολογία του συναισθήματος και πάνω από όλα ο έρωτας είναι το κλειδί της αποκάλυψης αυτής. Τα σκοτεινά και απροσδιόριστα αυτά σημεία είναι οι πηγές από όπου εκπορεύεται η ποίηση του Σωκ. Σκαρτσή, στη φάση αυτή. Οδύνη, ένταση, πόνος, ομορφιά εί­ ναι οι επάλληλοι κύκλοι, που συγ­ κροτούν τις πηγές εκπόρευσης. Αρετές και συναισθήματα ισχυρά, που δεν τιθασεύονται, που αναγκάζουν τον ποιητή να κα­ ταργήσει (προς το παρόν;) πολλά συμβατικά μέτρα έκφρασης, να αναζητήσει τη δημιουργική του απελευθέρωση πέρα από τα γλωσ­ σικά και ποιητικά φράγματα. Αν κάποτε μιλούσαμε -και μιλάμε, φυ­ σικά, ακόμα- για «ποιητικές άδειες», εννοώντας το ελάχιστο δι­ καίωμα για μικρές παρεμβάσεις

οδηγος/63 στη λεκτική διατύπωση του ποιή­ ματος, τώρα τι πρέπει να πούμε, που βρισκόμαστε μπροστά σε μια επαναστατική παραβίαση των κα­ νόνων της σύνταξης και της γραμ­ ματικής, και αυτό από το φόβο μή­ πως και χάσουμε τα ενδότερα ποιητικά κύτταρα, που τα ατενίσα­ με έστω και για λίγο; Μπαίνοντας, εδώ, στο οξύ και, ίσως, επίμαχο σημείο του σημειώ­ ματος αυτού, ξαναγυρίζουμε για λίγο στο «Άγαλμα»: «Εδω, αιδώς / αιδοίο / δέος ω δέος ω χάρη / ω χαρα I τέρψη που εγινες κι είσαι I πραγμα αιδοίο / αιδώς

Και από το «Άγαλμα» στο «Ένα ερωτικό», όπου εμβαπτιζό­ μαστε ξανά στην ίδια παρατατική αλληλουχία ομόηχων λέξεων και εικόνων, παραστάσεων και γεγονό«Ολα είναι αλλα και λαχταραω, οχι τ’ αλλα, οχι τα ίδια, αντα, αντα εδω, η εδω μου, εδο, μ αιδώ, με σέ­ βας, με σεβασμό βλέπω τα εδω, με δέος αγγίζω, με τρομο ανασας βλέ­ πω ν αγγίζει το ενα το άλλο, με αρ­ χή ζωής βλέπω τα βουνά με τα νε­ ρά να περνάνε κάτω τους, με π αυ­ σεις εγω βλέπω τη ζωη»

Αν το «Άγαλμα» έχει μια παράξε­ νη ακουστική το «Ένα ερωτικό» έχει μια δύσκολη ακουστική. Θέλει υπομονή στην ανάγνωση και προ­ σοχή στην κατανόησή του. Ό χ ι τό­ σο από το βάθος των λέξεων, όσο από τη δυσαρμονία τους. Όλες του οι αλήθειες είναι κρυμμένες κάτω από την ακατέργαστη έκφραση. Αλλά, τι σημαίνει ακατέργαστη έκ­ φραση για την ποίηση του Σωκ. Σκαρτσή; Ό τι δεν είχε τα μέσα (παιδεία και υπόβαθρο ποιητικό) για να την κατεργάσει; Ό τι είναι αυθόρμητη και λαϊκή; Ό τι είναι αυτόματη; Τίποτε από όλα αυτά και ίσως κάποιος πει ότι πρόκειται για μια αναίτια επίφαση, για μια επιτηδευμένη σχηματοποίηση. Ο Σωκ. Σκαρτσής κάνει μια απε­ γνωσμένη προσπάθεια. Να δρέψει τα τριαντάφυλλα των οραματισμών του, που ευωδιάζουν πίσω από το κρύσταλλο της έκφρασης, πίσω από το φάσιια της γραπτής απόδο­ σης, αυτού του δεύτερου μέρους της ποιητικής διαδικασίας, επιχει­ ρεί με βίαιο και πρωτόγονο τρόπο με μια έξαλλη κίνηση, τινάζει το χέρι του, σπάζει.το κρύσταλλο κι

αρπάζει τα τριαντάφυλλα, το όρα­ μα πια είναι κατακτημένο, αλλά το χέρι του γεμάτο αίματα. Εμείς πριν από την αξιολόγηση του οράματος, ας καθαρίσουμε τα αίματα. γιατί ίσως και να λεκιάζουν τα τριαντά­ φυλλα. αναγνωστική μου, αγαπητικη μον, ερωτική μου, α ερωτεύομαι σε είμαι μ ε είσαι, σεμε είμαι, μεαε είσαι, ειμαιεισαι, εισαιειμαι, είναι, με είμαι, σε είσαι, είναι μας. Πλαφ. Λ αχταρα μ ου.»

Αυτοί οι γλωσσικοί ακροβατισμοί, η τελεία κατάργηση των τονικών σημείων, το παραλήρημα των εκ­ φραστικών παραδοξοτήτων, είναι σημεία, που μάλλον δυσκολεύουν και αποκαρδιώνουν τα πράγματα. Σεβόμαστε τον κάθε ποιητή, γιατί ξοδεύει το λάδι της ψυχής του. Αλ­ λά και η ίδια η ποίηση, η απρόσω­ πη τέχνη, είναι υπόθεση ιερή. Πάν­ τοτε, πέρα από τους οποιουσδήποτε πειραματικούς γριφισμούς, με­ τρά το ποιητικό αποτέλεσμα. Που, ή θα απορρίψει εντελώς, ή θα δι­ καιώσει, έστω κι εκ των υστέρων. Για την ώρα ο απροειδοποίητος αναγνώστης αισθάνεται να περπα­ τάει ξυπόλητος μέσα στο μεγαλύτε­ ρο μέρος τού «Ένα ερωτικό», του­ λάχιστον. Και πάλι, όμως, ο ερωτευμένος ποιητής, ο απελπισμένος άνθρωπος θα αντιτάξει: Οι τραγικές αντιφά­ σεις του έρωτα όλα τα επιτρέπουν και όλα τα προτρέπουν. Και την αυθαιρεσία και το άναρθρο. Και το άλογο παραλήρημα και την ξεστρατισμένη έκφραση. Σύμφωνοι. Αλλά, όλα αυτά, όταν πρόκειται να γίνουν ποίηση, πρέπει να σκύ­ ψουν με ευλάβεια προς το θείο πε­ ριεχόμενο της τελετουργίας. Η συ­ νέπεια θα πρέπει να κατανοηθεί και ως έννοια και ως αρετή. Προσπαθώντας να αποκωδικοποιήσουμε τα δραματικά σήματα του Σκαρτσή, που εκπορεύονται από το ερωτικό υπερπέραν, αναζη­ τούμε το μάταιο ή όχι της πρακτι­ κής του και κάτω από το βάρος πάντα μιας έγκυρης, όσο το δυνα­ τόν, αισθητικής αντίληψης. Όταν ο ποιητής, ο κριτικός και ο κάθε ασχολούμενος με το λόγο γενικά, έχει ως βασικό του μέλη μα να ακο­ νίζει και να βελτιώνει τη γλωσσά του, πώς μπορούμε να εκτιμήσουμε αυτή την ανάποδη ενέργεια του Σκαρτσή, ο οποίος «κλαδεύει» τη γλώσσα, όχι μόνο από το περιττό

ΜΙΧΑΗΛ ΜΗΤΡΑΣ: Ασταθές Πεδίο. Αθήνα, Αιγόκερω ς, 1984. Σελ.

48.

Ο Μιχαήλ Μήτρας είναι ο μοναδικός ίσως που συνεχίζει την πειραματική γραφή στην πιο καθαρή (αποσταγμένη και εργαστηριακή) μορφή της: Η λέξη ή η φράση επαναλαμβάνονται ασφυκτικά ενώ διακόπτονται απρόσμενα από τις ακριβώς αντίθετες ή αρνητικές τους. Ό χι όμως για να κλείσει ο κύκλος και να ικανοποιηθεί η ιδιότροπη χρήση της γλώσσας και μόνον αλλά για να εκκριθεί συγκίνηση και να εντοπιστούν σημεία-τομές: Η απομάκρυνση του προοπτικού οράματος και η αναιδής κλοπή των εκπληρώσεων· η απουσία ταυτότητας και η εξομοίωση των αντιθετικών πράξεων. Τέλος, η μνήμη που διαβρώνεται από τον χρόνο. Οι στρατηγικές με τις οποίες προσεγγίζει τις θεματολσγικές αυτές περιοχές ο ποιητής ποικίλλουν: Εικαστικοί συνδυασμοί λέξεων, κολάζ, μοναδιαία γράμματα σε παράλληλες οριζόντιες ή κάθετες στήλες, αριθμοί, φωτογραφίες, νούμερα, αποκόμματα, πολλαπλές συντακτικές εκδοχές, ώς την κατάργηση της γραφής ή τον ισχυρό περιορισμό της. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι · τέτοιου τύπου πειραματισμοί έχουν λήξει προ πολλού τόσο εδώ όσο και στο εξωτερικόακόμη, η όποια αισθητική συνεισφορά τους έχει μειωθεί πολύ σοβαρά και οι προοπτικές τους ελαττώνονται συνεχώς. Ωστόσο, ο Μιχαήλ Μήτρας μπορεί και συγκινεί. Κι αυτό νομίζω, ενμέρει τουλάχιστον, τον δικαιώνει. ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

64/οδηγος και το μη απόλυτα αναγκαίο, αλλά και από αυτό ακόμα το ζωτικό, κάνοντάς την, εν γνώσει του, ανάπη­

ρη;

Σε μια διακριτική συνηγορια υπέρ του ποιητή, θα λέγαμε ότι προσπαθεί να σταματήσει σε εκείνο το σημείο, που η ανάπηρη γλώσσα μόλις κρατιέται και δεν γίνεται υποσιτισμένη. Και όλα αυτά για τη διαφύλαξη ,του ποιητικού γεγονό­ τος. Του εσώτερου δράματος. Που αποδίδεται αγνό, παρθένο, στη

στιγμή της σύλληψής του, χωρίς επιπρόσθετα σχήματα που αλλοιώ­ νουν την πρωτογενή υφή του. Μι­ λάμε για το ίδιο το γεγονός και,όχι για τα συναισθήματα που μας προ­ ξενεί και που μας συγκλονίζουν. Δεν ωραιοποιούμε τις αισθήσεις μας, δεν μεταβάλλουμε τη δημιουργία. Αλλά, όταν ο ποιητής δεν παρεμ­ βληθεί μεταξύ τού γεγονότος, απλώνοντας τα φτερά του και κα­ λύπτοντας τα πάντα με τη δική του

παρατηρητική λειτουργία, τότε δεν είναι σαν να εξορίζεται η ποίηση; Ο Σωκ. Σκαρτσής με μια λανθα­ σμένη τακτική καταλήγει να γίνει μάρτυρας του ποιητικού γεγονό­ τος, αντί αναμεταδότης εμβέλειας. Κρίμα, γιατί μας στερεί την παρη­ γορητική τέρψη της τέχνης του και μας κουράζει με στιχοπλοκίες και ποιητικές δικολαβίες. Επαναλαμ­ βάνω κρίμα, γιατί είναι ποιητής, αναντίρρητα. ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

Τα βιβλία της «γνώσης»

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

το Όνομα του Ρόδου ...«0 Μεφιστοφελής, αν θυμάστε, προσέφερε στον δύσπιστο Φάουστ ένα βιβλίο που πε­ ρ ιείχε τα πάντα. 0 κύριος Έ κ ο κά νει περίπου τη ν ίδια προσφορά σε όλους μας, μ ε μια πο­ λύ πιο λογική τιμή.

Books and Bookmen ...«Το μυθιστόρημα αυτό α νή κει στην κα τη­ γορία των φιλοσοφικών αφ ηγημάτω ν του Βολταίρ ου... Με τη ν δια σκεδα στική αμφίεση μιας λόγιας μυθιστορίας, α π ο τελ εί μια έν το ­ νη ικ εσία για ελευ θ ερ ία , μετριοπ άθεια και σοφία».

L'Express «Καθηλω τικό, έντονα ελκ υ σ τικό και ύπουλα ανάλογο μ ε τη ν εποχή μάς».

La Repubblica

εκδόσεις «γνώση» Κ εντρ ική Δ ιά θ εσ η ; Ζ ω ο δ ό χ ο υ Π ηγής 2 9 ,1 0 6 81 Α θ ή ν α , Τ η λ . 36 2.0941 - 362.11 94 Π α ρ α γ γ ε λ ίε ς Ε π αρ χίας; Κ λ ε ίτ ο υ 7, Ιλ ίσ ια , 157 71 Α θ ή ν α , Τ η λ . 77 94 87 9 - 7754 96 3

οδηγος/65

μια περιπέτεια ντυμένη τα κουρέλια της γλώσσας ΓΙΩΡΓΟ Υ Α ΡΙΣΤΗΝΟ Υ: Περιπέ­ τεια, Αφηγηματικά κείμενα. Αθή­ να, Καστανιώτης, 1984. Σελ. 111.

Προτού προχωρήσω στην παρουσίαση των αφηγηματικών κειμέ­ νων του Γιώργου Αριστηνού, κρίνω απαραίτητο να δώσω ορισμέ­ νες εισαγωγικές εξηγήσεις, τις οποίες προϋποθέτει η ανάγνωση της Περιπέτειας, άσχετα από το αν ο μεμονωμένος αναγνώστης τις αποδέχεται ή τις απορρίπτει. Ο καθηγητής Northrop Frye (στο δο­ κίμιό του Theory of Genres·, το τέταρτο κατά σειρά τού βιβλίου τόυ Anatomy of Criticism) αναλύει με διεισδυτική ματιά και διεξο­ δικό τρόπο τα Είδη της Λογοτεχνίας (δράμα-έπος-λυρική ποίη­ ση), και καταγράφοντάς τα ερμηνεύει τις μεταβολές που υπέστη­ σαν μέσα στο χρόνο αναφορικά προς τις κοινωνικές συνθήκες που τα καθόρισαν. Ξεκινώντας από την αριστοτελική διάκριση (έπος-λυρική ποίηση), η οποία αντιστοιχεί σ’ έναν speaking poet και σ’ ένα listening audience -σ ’ έναν ποιητή που απαγγέλλει και σ’ ένα κοινό που ακροάται, δη­ λαδή-, και περνώντας στη νεότερη διάκριση (μυθιστόρημα-ποίηση), η οποία ενέχει αυστηρότητα και ακαμψία, καθώς αντιστοιχεί σε εν­ τελώς καθορισμένες φόρμες, όπως μάλιστα διατυπώθηκαν στη διάρ­ κεια του δευτέρου ημίσεος του πε­ ρασμένου αιώνα κάτω απ’ την «τρομοκρατία» του Θετικισμού και των Φυσικών Επιστημών, προτεί­ νει να σταματήσει η σχετική φιλο­ λογία, επειδή άγει σε αδιέξοδο, και, προκειμένου να περιγράφει το «είδος» της printed page (= τυπω­ μένης σελίδας), ομιλεί περί fiction (= πλάσμα φαντασίας, αφήγηση), έχοντας εν τω μεταξύ απορρίψει το history, ως όρο ενέχοντα πρωτίστως εξωλογοτεχνική σημασία, και τη λατινική scriptura, ως όρο αφό­ ρητα φορτισμένο και εξαιρετικά ει­ δικό.

Στα 17 αφηγηματικά κείμενα και το post scriptum του Γ. Αριστηνού ουσιώνεται στη γλώσσα μας η ανω­ τέρω επιλογή του Northrop Frye. Ο συγγραφέας αποφεύγει σκόπιμα να ονομάσει το έργο μυθιστόρημα, γιατί δεν είναι δυνατόν να χωρέσει ο rhythm of continuity, που έχει, στις παραδοσιακές ταξινομήσεις. Πιστεύω ότι ορθώς έπραξε, γιατί ένας τέτοιος προσδιορισμός δεν θα εξυπηρετούσε σε τίποτα, με τα δε­ δομένα ότι ο μύθος στο εν λόγω έρ­ γο είναι σαφέστατα κάτι accidentalium και ότι οι προκαταλήψεις ή οι εμμονές στο διαχωρισμό πρόζας ή ποίησης -και χαρακτηριστικό πα­ ράδειγμα λογοτέχνη που είχε πέσει θύμα αυτών των προκαταλήψεων .και εμμονών είναι ο Γιώργος Σεφέρης, ο οποίος είχε καταγγείλει το «μεικτό είδος» ως αντι-λογοτεχνικό- στήριζαν σ’ αυτές τις ειδολογι­ κές διακρίσεις αξιολογικά συμπε­ ράσματα, που αν τα λαμβάναμε σή­ μερα «κυριολεκτικά» θα φτάναμε σε αδιέξοδο· αφήνω δε κατά μέρος το ότι έτσι, εκόντες-άκοντες, θα

Και τώρα!!! το πολυβραβευμένο έργο του ' Ιταλό Καλβίνο ΠΑΛΟΜΑΡ Τ ο ακούραστο, αδηφάγο βλέμμα του Πάλομαρ παρα­ τηρεί αέναα: το γυμνό στή­ θος μιας κολυμβήτριας και τους έρω τες μιας χελώνας, το κρυμμένο νόημα των για­ πωνέζικων βραχόκηπων και τα βαθιά μυστικά των προ­ κλητικών τυριών στις προθή­ κες κάποιου τυροπωλείου, την αρχαία σημαντική των Ίνκας και τα ιερογλυφικά της κοιλιάς του σαμιαμιδιΟ Πάλομαρ - ο Καλβίνο κοιτάζει, διαλογίζεται προσ­ παθώντας ν' αποκωδικοποιήσει το παμπάλαιο και πάντα ανεξιχνίαστο αλφάβητο της ζωής.

ΑΣΤΑΡΤΗ ΣΟΛΩΝΟΣ 121 -ΤΗΛ. 3606 597

66/οδηγος αδικούσαμε και τον Rimbaud και τον Valery -αλήθεια, τι είναι Η βραδιά με τον Κύριο Τεστ;- και τον Mallarm6, μα προπάντων τον Joyce. Ο λόγος του Γ. Αριστηνού είναι μια εσκεμμένη σύμφυρση των πλέον ετεροκλήτων ειδολογικών στοιχείων, που συν-αρθρώνονται σ’ ένα σώμα αποκαλυπτικό και με­ τέωρο· μέσα απ’ το φάσμα της σκοπουμένης αυτοκαταστροφής αυτού του corpus -είτε δια των λυρικών μοτίβων είτε δια των προζαϊκών εκδοχών- τείνει ν’ αρτιωθεί μια γραφή πρωτόγνωρη για τα ελληνι­ κά λογοτεχνικά δεδομένα. Ροδα-

σπάθεια του ανθρώπου να ξεφύγει απ’ τη γλώσσα, και του συγγραφέα ν’ αποσείσει τα δεσμά του παραδεδομένου μυθιστορηματικού γλωσ­ σικού ειρμού, για ν’ αναζητήσει την τέλεια απόσταξη της ανθρώπι­ νης εμπειρίας στο τρίπτυχο ΖωήΈρωτας-Θάνατος. Παρά ταύτα η Περιπέτεια διατρέχεται από μια γλωσσοκεντρική αντίληψη, η οποία και ενοικεί τον εικονικό κόσμο του συγγραφέα. Ο Γ. Αριστηνός δεν ασπάζεται, φυσικά, το δόγμα Η Τέχνη για την Τέχνη, που οδηγεί αναπόφευκτα σ’ έναν άνυδρο φορ­ μαλισμό, όπου το νόημα στραγγα­ λίζεται από τη φόρμα. Η γλώσσα

μούς ατεκνόχορτων, βερβερίδες, αγριαψιθιές, ροζ, αχνά ροζ, θολά γαλάζια διασχισμένα από λουρίδες πορφυρές που σάλευαν μ ’ ένα ρυθ­ μό χορευτικό και η Ευδοκία φ ο­ ρούσε ένα ρούχο από άσπρη δαντέ­ λα, μ ε την ελάχιστη ήβη αχνισμένη από την αλισάχνη, ενώ τα κύματα έρχονταν από πάνω της και την έλουζαν, όλα μια πάχνη (σελ. 25).

είναι μια μεγάλη πραγματικότητα, η πιο βαθιά αλήθεια, σαν το μονόκερο τξον δεν υπήρξε, όμως υπάρ­ χει, γιατί εκείνο που δεν υπάρχει είναι το απτό, αφού το απτό το βρώμισαν οι εφαψίες, και έτσι - μ α ­ κριά το στόμα μου, Κύριε, από την αμαρτία- αυτό που υπάρχει δεν εί­ ναι αυτό που φαίνεται, αλλά αυτό που υπο-φώσκει. Το είναι δεν φαί­ νεται, γιατί όταν φ α νεί καταβουλιάζει μέσα στη γλίσχρα συν­ αλλαγή, και ό,τι συναλλάσσεται, μοιάζει τυραννία (σελ. 34). Ο συγ­

Η αφήγηση του Γ. Αριστηνού γεν­ νά ένα πλήθος εικόνων, όπου χαρ­ τογραφούνται -πέραν του Αυτοβιογραφικού- η απεγνωσμένη προ­

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΚΟΒΟΣΤΗ Σολωμού 12. Τηλ. 36.25.677

Τ. Σ. Ε λιοτ: Κ οκ τέιλ π ά ρ τυ £ . Τ σ βά ιχ: Μ π α λ ζά κ Μ. Ν τυ ρ ά ς: Ο ι ο δ ο γ έ φ υ ρ ε ς Ε. Χ εμ ιν γ ο υ έ η : Φ ιέσ τα Α. Φ ρ α ν ς : Ο κ ό κ κ ιν ο ς κ ρ ί ν ο ς Ρ . Μ. Ρ ΐλκ ε: Β α σ ιλ ιά ς Μ π ό χ ο υ ς Τ ξ. Σ τά ινμ πεκ : Ν α υ ά για Κ αρλάιλ: Μ άνα Β α ν Γ κ ογκ : Γ ρά μ μ ατα σ τ ο ν α δ ε λ φ ό του Φ . Ν το σ τ ο γ ιέφ ο κ ι: Ο ι Φ τω χο ί Φ . Ν το σ τ ο γ ιέφ ο κ ι: Λ ε υ κ έ ς ν ύ χ τ ε ς — Ο ν ε ι­ ρ ο ε ν ό ς γ ε λ ο ίο υ — Μ ια γ λ υ κ ιά γ υ ν α ίκ α (σ ’ έ ν α ν τό μ ο ) Γ κ ρου σ έ: Ισ το ρ ία Σ τ α υ ρ ο φ ο ρ ιώ ν Β . Μ α για κ ό φ σ κ ι: θ ε α τ ρ ικ ά (Μ υ σ τή ρ ιο Μ π ο υ φ — Τ ο χ ά μ α μ — Κ ο ρ ιό ς ) Κ. Μ η τ ρ ο η ο ύ λ ο υ : Η τελευτ α ία π α ρ ά σ τα σ η Α . Δ ικ τ α ίο ς : Α ν θ ο λ ο γ ία π α γ κ ό σ μ ια ς π ο ίη ­

σης £ . Μ ωμ: Η ζω ή το υ Γ κ ω γκ έν -Σ μυ ρνώ φ : Η ψ υ χ α ν ά λ υ σ η το υ π α ιδ ιο ύ

γραφέας δεν θέλει τη φόρμα τύραν­ νο, δυνάστη· ούτε την καταργεί. Αντίθετα μάλιστα: στην Π εριπέ­ τεια η φόρμα δεν είναι πια, νομί­ ζω, τεχνική, ούτε επιφάνεια, ούτε σχήμα, πολύ δε περισσότερο έκφραση/εκφορά -Austrag τη λέει ο Heidegger- ενός νοήματος, αλλά -διανοίγοντας και σημασιολογώντας, και εν τέλει εννοηματώνονταςπαραγωγική και συστατική ενός νοήματος. Η παραγωγή του νοήμα­ τος τελείται κατά τη διαδικασία της γραφής, αφού (σύμφωνα με τον Paul Valery: Degas, danse, dessin, σελ. 107) τα καλύτερα έργα είναι τέκνα των μορφών τους, και εκείνο που επινοεί και εν τέλει δημιουργεί είναι η μορφή του έργου που είναι πάντοτε γόνιμη σε ιδέες. Κατ’ αυτό τον τρόπο όμως καταργείται αφ’ εαυτής η δυιστική αντίληψη περί μορφής και περιεχομένου, αφού γεννήτωρ και γεννώμενον συμπί­ πτουν. Κι αν θέλουμε να πάμε πιο πέρα, θα μπορούσε να δοθεί ως απάντηση σε κάποιους πιθανούς αντιρρησίες το ότι η αντίληψη αυτή an und fur sich δεν νομιμοποιεί το χάος, αφού και σ’ αυτό το χάος ακόμα ενυπάρχει μια μορφή και

----Γ,,Γ,!Ώ Τ---— Οι φτωχοί

κοκταιηλ παρτν

ΧΛΥΛ11Α

οδηγος/67 ενδιαιτάται ένας ολόκληρος κό­ σμος, που περπατάει το δρόμο προς τη γλώσσα, για να βρει ότι: η γλώσσα ομιλεί (Martin Heidegger: Der Weg zur Sprache, σελ. 9). Όσο κι αν φοβόμαστε να υπερβούμε τα εσκαμμένα, την κρατούσα αντίληψη περί «Είδους» πολύ δύ­ σκολα, ή, έστω, όχι χωρίς ισχυρές επιφυλάξεις, την ασπαζόμαστε σή­ μερα- και όχι βέβαια επειδή ως κα­ τηγορία της λογοτεχνίας συκοφαντήθηκε απ’ την άξεστη οργανική θεωρία των ημερών μας, αλλά κυ­ ρίως γιατί σήμερα ζούμε έναν αιώ­ να διαλύσεως των λογοτεχνικών ει­ δών, και την εποχή μιας λογοτε­ χνίας που καταργεί τα εσωτερικά όρια της γραφής. Και ο όολιχοκέφαλος σκύλος, μια υλακή που σχί­ ζει τη σιωπή, όνειρο καταραμένο, φνματικό και λιποβαρές, χαραμι­ σμένο από τη φλυαρία της γης

(σελ. 47). Εάν μάλιστα είναι αλή­ θεια -και γιατί να μην είναι;- ότι η κριτική έχει αναδεχθεί, έστω και ατύπως, την υποχρέωση, το καθή­ κον, να ξαναχύσει στη μήτρα της λογοτεχνίας του παρελθόντος τη σύγχρονη λογοτεχνική εμπειρία, και να διαβάσει, περαιτέρω, τους αρχαίους συγγραφείς στο φως των συγχρόνων, των μοντέρνων ιδεών, πρέπει, κατ’ ακολουθίαν, νά ’ναι παράλογο -μοναδική αντινομία, και γιατί όχι απάτη;- σε μιαν επο­ χή που επικυριαρχείται από ονό­ ματα όπως του J. Joyce, του S. Beckett, του R. Musil, του J.L. Borges, του G. Bataille, ν’ απασχο­ λείται η περί ης ο λόγος κριτική με την αναβίωση -τη νεκρανάσταση θά ’λεγαν οι πιο φανατικοί- ή την ανανέωση των Κατηγοριών του Αριστοτέλους και του Boileau. Και βέβαια δεν είναι αλήθεια ότι τα είδη ζουν, πεθαίνουν ή μετα­ μορφώνονται- παραμένει όμως αλήθεια ότι -δανείζομαι τα λόγια του Gdrard Genette, απ’ το Figures II, σελ. 16- ο λόγος της λογοτε­ χνίας τίκτεται και ανδρώνεται σύμ­ φωνα με κάποιες δομές που δεν μπορούν να παραβιασθούν επ’ ουδενί, μια και τις ανακαλύπτει ο υποψιασμένος αναγνώστης, ακόμα και σήμερα, στην ενδοχώρα της γλώσσας και της γραφής. Ο Emile Benveniste κατέδειξε, στο Problemes de linguistique generate, τον τρόπο με τον οποίο αντιπαρατίθενται τα συστήματα της αφήγησης και του λόγου μέσα στις ίδιες τις δομές της γλώσσας, και μάλιστα με την «ιδιότροπη» χρήση κάποιων

ρηματικών τύπων, αντωνυμιών, ' επιρρημάτων κλπ. Θαρρείς πως η ποίηση, ή αυτό που εσύ αποκαλείς αιώνια αυθυπέρβαση, μπ ορεί να ανακουφίσει το μαρμαρωμένο βλέ­ φαρο του εμβρόντητου; Α υτός φ υ­ τεμένος στο οξειδωμένο σεντόνι με τις αναθυμιάσεις του λιμνασμένου κάτουρου, ούτε την αράχνη που καραδοκεί το θάνατο δεν μπ ορεί ν’ ανατριχιάσει (σελ. 43-44). Από τις

αναλύσεις αυτές αποκαλύπτεται ότι η αφήγηση, κάτω από τους στοιχειωδέστερους τύπους και από την καθαρά γραμματική άποψη, παρουσιάζει μιαν ιδιαίτερη χρήση της γλώσσας. Πρόκειται, δίχως άλ­ λο, γι’ αυτό που ονόμασε ο Valery γλώσσα μέσα στη γλώσσα, και το οποίο σήμερα μπορεί ν’ αποκληθεί δομή της ποιητικής γλώσσας. Στην Περιπέτεια ο Γ. Αριστηνός εγκαθι­ δρύει αυτή τη γλώσσα, αυτό το νέο είδος -δεν διστάζω να το πω μ’ αυ­ τό το όνομα- που ανήκει στη νέα Ρητορική ή σ’ ό,τι ο Roman Jacob­ son αποκάλεσε λογοτεχνικότητα της λογοτεχνίας. Γράφει ο συγγρα­ φέας: Η τριτοπρόσωπη αφήγηση [ ...] δεν είναι καθόλου πιο α ν ή κ ε ι μενική από την πρωτοπρόσωπη. Η διήγηση είναι μίμηση και όχι το αν­ τίθετο. Σκέψον αυτόν που εξομο­ λογείται. Α υτός δε μιμείται τίποτε, αφού επαναλαμβάνει όσα αποφά­ σισε να αφηγηθεί ο συγγραφέας. Εκείνος που μιμείται, είναι αυτός < που περιγράφει απρόσωπα. Δ ε μ ι­ μείται κανείς λέξεις, μιμείται πράγ­ ματα (σελ. 29).

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ

ΚΩΣΤΑΣ ΦΩΤΕΙΝΟΣ

ΠΙΣΩ ΑΠ’ ΤΗΝ ΟΜΙΧΛΗ (Διηγήματα)

ΠΑΥΑΙΝΑ ΠΑΜΠΟΥΛΗ

ΜΑΥΡΟ ΤΟΥ ΠΡΑΣΙΝΟΥ (Ποιήματα)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ Μαυρομιχάλη 9, ’Αθήνα Τηλ. 3607744

ΙΙλ'.άζ X. V·./

Γ ΙΑ ΕΝΑ ΝΕΟ Α Ν Θ Ρ Ω ΙΙΙΣ Μ Ο

Ο Γ. Αριστηνός αρθρώνει το γλωσσικό του λόγο έχοντας προ οφθαλμών, σε μια μάζα ασχημάτι­ στη που τείνει να αρθρωθεί σε λ ό ­ γο, αλλά οι φθόγγοι φ έγγουν και φευγαλέα διαχέονται σαν άστρα μισόσβηστα (σελ. 97), τις διδαχές του

G. Flaubert για το ΤΙΠΟΤΑ του κόσμου και για το ΑΠΕΙΡΟ της γραφής- αλλά και το χάρτη ευρέ­ σεων του θησαυρού που έκρυψε, κυρίως στο γλωσσικό υλικό του Ο δυσσέα, ο James Joyce. Οι ανα­ λογίες είναι πολύ αχνές, διαπιστώ­ νονται όμως στα έμμετρα μέρη και στη χρήση ιδιωματικών (όχι αδόκι­ μων) εκφράσεων, παρωνύμιών, το­ πωνυμίων, συνθηματικών λέξεων και εν γένει παντοειδών γλωσσικών κουρελιών της καθημερινής ομι­ λίας, κατά την έκφραση του John

Gross (J. Joyce: Fontana Modern Masters, σελ. 54). Ας κάνουμε έναν παραλληλισμό: Riddle me, riddle me, randy ro/My father gave me

Β

ΚΑΛΕΝΤΗΣ & ΣΙΑ Ε.Ε. Κολοκοτρώνη 15 1ος όροφος 105 62 ΑΘΗΝΑ Τη λ . 3 2 .3 4 .2 7 0 -3 2 .3 1 .7 8 1

68/οδηγος

α ΤΟΡΑ ΚΑΙ ΣΤΟ ΙΣΟΓΕΙΟ

LITERATURE · DICTIONARIES · Α Ρ Τ Ο Ο / · \ χ I A «COMICS· •ENGLISH LANGUAGE T E A C H IN G · * · POSTERS· CHILDREN · SOCIAL SCIENCES· S P O R T S T ^ Y H IS TO R Y ·M U S IC •CLASSICAL STUDIES · BARGAINS n . '' T . ' SCIENCE COMPUTER BOOKS · SOFTWARE ϋ Ι ϋ Λ I( j Y F I C T I O N · ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 2 5-29 ΣΤΟΑ «□> 3231703-0229560 AOHΝΑ

LITERATURE · DICTIONARIES · ART φ Α Α I A *COMICS· •ENGLISH LANGUAGE TEACHING· ■ ■ " \ | M POSTERS· CHILDREN · SOCIAL SCIENCES «SPORTS Τ 0 Υ HISTORY*MUSIC •CLASSICAL STUDIES «BARGAINS f t | n A , Λ ν SCIENCE COMPUTER BOOKS «SOFTWARE FICTION·

UlUAIUY

Φ ΥΣΙΚΑ ΟΠΟΣ ΠΑΝΤΑ ΣΤΟΝ ΗΜ ΙΟ ΡΟ Φ Ο

seeds to sow γράφει ο J. Joyce(Ulys-

ses, Penguin books, 1960, σελ. 32)· Με γενικές απόλυτες και ισόκωλα/ Α ν τις να πάμε εμπρός, πάμε π ισ ό ­ κωλα (σελ. 22), γράφει ο Γ. Αρι-

στηνός. Το σπουδαιότερο, κατά τη γνώ­ μη μου, όμως, είναι ότι αυτά τα αφηγηματικά κείμενα καταφέρνουν σ’ έναν δεύτερο βαθμό να διαρθρώσουν εννοήματα λόγου γεννητικά, δηλαδή φαντασία (βλ. Ψευδο-Λογγίνος: Περί Ύψους, XV 1, εκδ. Bude) αναφορικά με τη σχέση Έρωτα και Θανάτου, και την τελείωση του πρώτου στον δεύ­ τερο. Η ηδονή είναι πάντοτε ένας ενθάδε θάνατος. Διακοπή συνέ­ χειας; Τα όντα - ο ι άνθρωποι π α ’ να π ει- που πολλαπλασιάζονται μες στο άλλοθι της ηδονής, δεν κα­ ταδικάζουν το θάνατο σε αθερά­ πευτη μοναξιά; Ό χ ι, δεν εννοώ αυτό που φαντάστηκες. Κ ι αν ο θά­ νατος είναι η επέτειος της ηδονής, η φαντασμαγορία της, τότε ετούτη δεν είναι ένα άνοιγμα στο φως; Ό χ ι το φως του ήλιου, αλλά το ηλιοστάσιο τού θανάτου (σελ. 82).

Πρόκειται για ιδέες που κατάγον­ ται από τα ρομαντικά νάματα του Sturm und Drang. Πίσω από την ως ανωτέρω εκφερόμενη σχέση Έρωτα-Θανάτου βρίσκεται ο Νοvalis, ο μέγας αυτός ποιητής που πέθανε από έρωτα για την πεθαμέ­ νη αγαπημένη του. Η stricto sensu αιρετική φαντασία του συγγραφέα, καθώς προτείνεται στην Περιπέ­ τεια μια Απολογητική όχι για την Κτίσιν του Θεού αλλά γι’ αυτή του Δαίμονα, του Εωσφόρου, προεξαγγέλλει τρόπον τινά το θρίαμβο του Κακού, αν και στο κείμενο δεν τελειούται καμιά justificatio diaboli. Ίσως ανήκει στα σχέδια του συγγραφέα το να διεξέλθει στο επόμενο βιβλίο του αποκλειστικά τη δαιμονοδικία, για να κλείσει μ’ αυτόν τον τρόπο η σειρά της γλωσ­ σαλγίας, η υπόθεση της οποίας άνοιξε το 1981 (βλ. Γ. Αριστηνός: Υπόθεση Γλωσσαλγίας, Κέδρος, 1981). Με την Περιπέτεια, πάντως, νομίζω ότι συμπληρώνεται μια τριάδα έργων -τα άλλα δύο είναι το Πεθαίνω σαν Χώρα του Δημήτρη Δημητριάδη (1979) και το Α π ’ το Στόμα της Παλιάς Ρέμινγκτον

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 2 5-29 ΣΤΟΑ ^ 3231703-3229560 ΑΘΗΝΑ

του Γιάννη Πάνου (1981)- που όχι μόνο είναι τα σημαντικότερα βι­ βλία ελλήνων συγγραφέων που έκαναν την εμφάνισή τους μετά το 1974, αλλά και που εγκαινίασαν

οδηγος/69 έναν νέο προβληματισμό στη γρα­ φή κειμένων. Τ ί ονν ή ρητορική φαντασία δύναται; Τίποτις! (σ. 105). Κι ας λέει ο Ψευδο-Λογγίνος: Π ολλά μέν ίσως [όύναται η ρητορική φαντα­ σία] και άλλα τοις λόγοις εναγώ νια

κ α ί εμπαθή προσεισφέρειν, κατακιρναμένη μέντοι ταϊς πραγματι­ κούς επιχειρήαιαιν, ο ν πείθει τόν άκροατήν μόνον, αλλά κ ά ί δονλονται (Περί Ύψους: XV 9). Στην ου­ σία τίποτις, άσχετα αν αυτό το χλευαστικά ειπωμένο τίποτις του

Γ. Αριστηνού είναι τα πάντα, επει­ δή (και ενόσω) εκκρεμεί ο θάνατος (σελ. 105), μια μισάνθρωπη aeternitas, αλκοολική και σάπια (σελ. 71). ΓΙΩΡΓΟΣ Δ. ΚΕΝΤΡΩΤΗΣ

γνωριμία με τη γοητεία και τον πλούτο μιας ανασκαφής Μ Α Ν Ο Λ Η Α Ν ΔΡ Ο Ν ΙΚ Ο Υ : Β εργί­ να. Ο ι Βασιλικοί Τάφοι. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1984. Σελ. 246.

Μία εξαιρετικά επιμελημένη έκδοση της Εκδοτικής Αθηνών έκανε το 1984 προσιτά, στο ευρύ αναγνωστικό κοινό, τα σημαντικά ευ­ ρήματα της Βεργίνας. Πρόκειται για ένα βιβλίο γραμμένο από τον ίδιο τον ανασκαφέα, τον καθηγητή Μανόλη Ανδρόνικο, που με μία απλή και καόαρή γλώσσα και χωρίς υπεραπλουστεύσεις, πλη­ σιάζει τον αναγνώστη με αμεσότητα και σαφήνεια. Χάρτες, κατό­ ψεις, αναπαραστάσεις, φωτογραφίες απλές και αεροφωτογραφίες, δίνουν μία ολοκληρωμένη εικονογράφηση του κειμένου. Οι διακό­ σιες σαράντα τρεις σελίδες του βιβλίου ολοκληρώνονται με ση­ μειώσεις, βιβλιογραφία και ευρετήριο, ενώ ένα λεπτομερές βιογραφικό του συγγραφέα και ανασκαφέα βρίσκεται στο εσωτερικό του καλύμματος. Η συγκεκριμένη και σαφής διάρθρωση των πε­ ριεχομένων διευκολύνει τον αναγνώστη στην ανεύρεση του κεφα­ λαίου που τον ενδιαφέρει. Ο καθηγητής Ανδρόνικος εξηγεί στον πρόλογό του τους λόγους της συγγραφής αυτού τού βιβλίου πριν από την ολοκλήρωση της δημοσίευ­ σης των ευρημάτων της ανασκα­ φής. Ο πρώτος είναι το έντονο εν­ διαφέρον του κοινού και ο δεύτε­ ρος, η επιθυμία προσφοράς συγκε­ κριμένων στοιχείων σε συναδέλ­ φους ερευνητές ώστε να μην χρειά­ ζεται να περιμένουν την τελική δη­ μοσίευση. Επιθυμία του επίσης εί­ ναι, να δείξει το σημαντικό ενδια­ φέρον που παρουσιάζει η περιοχή της Βεργίνας από αρχαιολογική άποψη, ξεκινώντας από τους προϊ­

στορικούς χρόνους. Και τέλος θέ­ λει να δώσει τα νέα στοιχεία που προκύπτουν και αφορούν τη γνώση του Μακεδονικού Ελληνισμού. Μετά την εισαγωγή, όπου αναφέρονται όλοι οι συνεργάτες του καθηγητή Ανδρόνικου καθώς και όλοι όσοι ενίσχυσαν το έργο του ή συμπαραστάθηκαν σε αυτό από την αρχή των ανασκαφών, ακολουθεί το κυρίως κείμενο πόυ μπορεί να διακριθεί σε δύο ενότητες. Η πρώτη με τον τίτλο «Οι αρ­ χαιότητες της Βεργίνας», περιλαμ­ βάνει όλα τα στοιχεία που είναι σχετικά με τη θέση του χώρου, το

ιστορικό της έρευνας, το νεκροτα­ φείο των τύμβων που χρονολογεί­ ται από την εποχή του σιδήρου μέ­ χρι τους ελληνιστικούς χρόνους, τους μνημειακούς μακεδονικούς τάφους και τα δημόσια κτίρια με το ανάκτορο, το θέατρο και το ναό της Εύκλειας. Η δεύτερη ενότητα, δικαιολογη­ μένα πολύ πιο εκτεταμένη, αναφέρεται στους Βασιλικούς Τάφους. Υποδιαιρείται σε μικρότερες ενό­ τητες που αναφέρονται στην ανασκαφή της μεγάλης τούμπας, στις επιτύμβιες στήλες, στους τάφους της Περσεφόνης, του Φιλίππου στον οποίο φυσικά δίνεται ιδιαίτε­ ρη σημασία, και του Πρίγκιπα. Και καταλήγει με τα γενικά και ει­ δικά ερμηνευτικά συμπεράσματα. Η αναλυτική και λεπτομερής πα­ ρουσίαση της ανασκαφής και των ευρημάτων δίνεται με εξαιρετική ζωντάνια και απλότητα ταυτόχρο­ να, με τέτοιο τρόπο ώστε ακόμη και ο αμύητος σε αυτά τα θέματα αναγνώστης να μπορέσει να αι­ σθανθεί λίγη τουλάχιστον από την ένταση και την αγωνία που προκάλεσαν η ανασκαφή και τα ευρήμα­ τα. Εδώ απουσιάζει το συνηθισμέ­ νο ψυχρό συγγραφικό και σύνθετο ύφος και κυριαρχεί ο προσωπικός

70/οδηγος τόνος του καθηγητή Ανδρόνικου που δίνει με αμεσότητα την όλη πο­ ρεία και εξέλιξη της έρευνας. Δεν παύει φυσικά να αναφέρει την πα­ ρουσία των συνεργατών του, και μας κάνει να παρακολουθούμε την όλη διαδικασία με έναν κινηματο­ γραφικό τρόπο, δίνοντάς μας ακό­ μα και αυτό που θα λέγαμε σα­ σπένς. Μέσα από αυτή τη ζωηρή αφήγηση, συναισθήματα και συγκι­ νήσεις, τεχνικά προβλήματα και δυσκολίες, κάνουν αντιληπτή τη δύσκολη ζωή του αρχαιολόγου και ανασκαφέα. Φυσικά αυτό αφορά ιδιαίτερα την πρώτη φάση, εκείνη της ανασκαφής μέχρι την επιβε­ βαίωση για την ταυτότητα του ευ­ ρήματος ή των ευρημάτων. Στην περιγραφή των ευρημάτων και στις υποθέσεις και τα συμπερά­ σματα σχετικά με αυτά, συναντάται κανείς με την επιστημονική σκέψη που καταλήγει σε θαυμάσια αποτελέσματα ύστερα από λεπτο­ μερειακή μελέτη των ευρημάτων καθώς και με την εξέλιξη αυτού του συλλογισμού. Ως προς την εικονογράφηση, πα­ ρέχεται στον αναγνώστη η δυνατό­ τητα να δει από κοντά σημαντικά έργα και ειδικά τοιχογραφίες, όπως για παράδειγμα εκείνη της Περσεφόνης από τον ομώνυμο τά­ φο. Κατ’ αυτό τον τρόπο, έργα που δεν έχουν ακόμα εκτεθεί ή που ο

επισκέπτης μπορεί να δει μόνο από απόσταση, παρουσιάζονται με όλες τους τις λεπτομέρειες σε εκπληκτι­ κές φωτογραφίες. Ένα άλλο παράδειγμα της εξαί­ σιας εικονογράφησης είναι το θαυ­ μάσιο σχέδιο του «Τάφου του Φι­ λίππου», σε τομή, όπως ακριβώς αναπαρίσταται σε μακέτα στο Μουσείο Θεσσαλονίκης. Σημαντικές είναι και οι μεγεθύν­ σεις της καταπληκτικής τοιχογρα­ φίας στη ζωοφόρο του κυνηγιού. Το όλο σχέδιο μάς γίνεται σαφές μέσα από αναπαραστάσεις, έχουμε δε τη δυνατότητα να έχουμε και την επιμέρους εικόνα καθώς μας δίνεται και αποσπασματικά και σε σύνολο. Ακόμη μας παρέχεται η δυνατότητα να δούμε τα εσωτερικά των τάφων όπως φωτογραφήθηκαν κατά τη διάρκεια της ανασκαφής, καθώς και σχέδια υποθετικά όπως της κλίνης που υπήρχε στο εσωτε­ ρικό του θαλάμου του τάφου του Φιλίππου. Φυσικά οι φωτογραφίες και οι αναπαραστάσεις δεν περιο­ ρίζονται μόνο σε αυτά, αλλά πρό­ κειται ακριβώς για τα πιο σημαντι­ κά παραδείγματα ειδικά από επι­ στημονική άποψη. Καταλήγοντας, εκείνο που είναι πολύ σημαντικό ως προς τα ερμη­ νευτικά συμπεράσματα, που κλεί­ νουν το βιβλίο, είναι ότι ο καθηγη­ τής Ανδρόνικος δεν τα εκφράζει με

ANDRE MARTINET Θ ΕΜ Α ΤΑ Λ ΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ Σ ΣΥΝ ΤΑΞΗΣ

A.V0RB Μ ΛΚΤΙ.νΚΓ ΘΕΜΑΤΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ

ΝΕΦΕΛΗ

Έ να σημαντικό βιβλίο γλωσσο­ λογίας πού ξεπερνά τά συμβατι­ κά πλαίσια τής κλασσικής γραμ­ ματικής άντιμετωπίζοντας σφαι­ ρικά τά μεθοδολογικά καί πρα­ κτικά προβλήματα γιά τήν άνίχνευση καί τήν παρουσίαση τών γραμματικών δομών μιας γλώσ­ σας. Μέσα άπό τήν άντιπαράθεση μέ άλλες θεωρίες εκτίθεται μιά λειτουργική άποψη τής σύν­ ταξης βασισμένη στόν καθορι­ στικό ρόλο πού παίζει ή έπικοινωνία στήν ιεράρχηση τής γλωσ­ σικής δομής.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ Μαυρομιχάλη 9, ’Αθήνα Τηλ. 3607744

απόλυτο τρόπο αλλά με μετριοπά­ θεια, θα έλεγε κανείς με ταπεινο­ φροσύνη και μας προξενεί εντύπωση η χρήση του ρήματος «νομίζω». Μας εξηγεί ακόμη και τον τρόπο της σκέψης του που, όπως λέει, ακολουθεί μία διαλεκτική πορεία μέσα στην οποία εντάσσεται η συσσωρευτική αξία των επιχειρημάτων και των αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίζει. Χρησιμοποιώντας ορισμένα χρή­ σιμα στοιχεία και καταγράφοντας τις ιδιομορφίες των τάφων, κατα­ λήγει στη χρονολόγησή τους, το χα­ ρακτηρισμό τους, σε κρίσεις για την ταυτότητα των νεκρών, επιχει­ ρεί την ανάπλαση των ιστορικών γεγονότων που συνδέονται με τη δολοφονία και την ταφή του Φι­ λίππου, και τελειώνει με γενικά συμπεράσματα σχετικά με την το­ ποθεσία όπου πρέπει να βρίσκοντάι οι Αιγές, με τα φύλα που κα­ τοίκησαν την περιοχή, και την όλη ιστορική πορεία ακμής και παρα­ κμής των Αιγών. Και τέλος με την ιστορική φυσιογνωμία των Μακεδόνων και το «βάρβαρον» του λαού αυτού. Πρόκειται, χωρίς αμφιβολία, για μία σημαντική έκδοση, αληθινό απόκτημα για κάθε αναγνώστη και ερευνητή. ΜΑΡΙΑ ΜΕΝΤΖΕΛΟΠΟΥΑΟΥ

Λ E A T ΙΟ "JSS,*5 βιβλιογραφικό δελτίο αριθ. 117 Επ^ ι . · ^

• Το Βιβλιογραφικό Δελτίο' συντάσσεται με την πολύτιμη συνερ­ γασία τον βιβλιοπωλείου της «Εστίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό τον οποίου ευχαρι­ στούμε θερμά.

• Η ταξινόμηση των βιβλίων γίνε­ ται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρ­ μοσμένο στην ελληνική βιβλιο­ γραφία.

• Σε κάθε κατηγορία βιβλίων προηγούνται αλφαβητικά οι έλ-

ΓΕΝΙΚΑ ΕΡΓΑ

Απάκιι

"""Χήνες συγγράφεις καΤ ακολου­ θούν οι ξένοι.

• Η κατάταξη των ξένων συγγρα­ φέων γίνεται σύμφωνα με το ελ­ ληνικό αλφάβητο.

• Στην κατηγορία των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδι­ αία έντυπα.

• Για την ακόμη μεγαλύτερη πλη­ ρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλ­ νουν έγκαιρα τις καινούριες εκ­ δόσεις τους.

1920): ένα γράμμα με το πρόγραμμά της για το 1917-18 και τα πρακτικά των συνεδρίων της. (Ανάτ. από την Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Τ.Κ.Β. Θεσσαλονίκη, 1984).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ADORNO THEODOR. Minima moralia. Μετ. Βασί­ λης Τομανάς. Θεσσαλονίκη, Εκδοτική Ομάδα. Σελ.

277. Δρχ. 550.

ΒΟΥΡΤΣΗΣ ΙΑΚΩΒΟΣ Μ. Βιβλιογραφία Ανδρέα Εμπειρικού. (1935-1984). Αθήνα, Εταιρεία Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, 1984. Σελ. 136. Δρχ. 300

ΝΤΙΝΤΕΡΟ ΝΊΈΝΙ. Ζακ ο μοιρολάτρης και ο αφέν­ της του. Μετ. - εισ. - επιμ. Αντώνης Μοσχοβάκης. Αθήνα, Ηριδανός, 1984. Σελ. 377. Δρχ. 1000.

ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Α ' Διεθνές Συνέδριο για τον Δημόκριτο. Πρακτικά. Τόμος Β'. Ξάνθη, Διεθνές Δημοκρίτειο Ίδρυμα, 1984. Σελ. 388. Δρχ. 1000.

ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΜΟΣ ΑΞΙΩΊΉΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ. Νέο φως στα μεγαλύτερα μυστήρια του κόσμου. Αθήνα, Σμυρνιωτάκης, 1985. Σελ. 380. Δρχ. 600. ΣΙΕΤΤΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΑΣ. Μιθραϊκά μυστήρια. Πει­ ραιάς, 1985. Σελ. 115. Δρχ. 300.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΓΕΝΙΚΑ ΕΝΦΙΕΤΖΟΓΛΟΥ ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ Μ. Θέματα συγ­ χρόνου προβληματισμού. Θεσσαλονίκη. Σελ. 208. Δρχ.

450. ΤΕΡΖΗΣ ΝΙΚΟΣ Π. Εκπαιδευτική επιτροπή (1916-

ΚΑΡΔΑΜΑΚΗΣ ΜΙΧΑΗΛ. (Πρωτοπρεσβύτερος). Η αλήθεια για την ελευθερία. Αθήνα, Ακρίτας, 1985.Σελ.

113. Δρχ. 250.

72/δελτιο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Ερευνών, αριθ. 22. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή. 1985. Σελ. 277. Δρχ. 400.

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΝΤΑΖΙΔΗΣ ΝΙΚΟΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Μέγεθος και σύνθεση του πληθυσμού της Πρωτεύουσας. Αθήνα, Ε.Κ.Κ.Ε. 1984. Σελ. 126.

ΔΗΜΟΛΙΑΤΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Δ. (Αντι)παιδαγωγικό πανόραμα. Απόψεις, αριθ. 1. Αθήνα, Σύγχρονη Εκ­ παίδευση, 1985. Σελ. 78. ΜΑΝΤΕΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Παιδιά με ειδικές ανάγκες. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης. Σελ. 440. Δρχ. 400.

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΓΚΙΖΕΛΗΣ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Παράδοση και νεωτερικότητα στις πολιτιστικές δραστηριότητες της ελληνικής οικογένειας: μεταβαλλόμενα σχήματα. Αθή­ να, Ε.Κ.Κ.Ε. 1984. Σελ. 150. ΚΟΥΚΟΥΛΕΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Φ. Ελληνικά συνδικάτα: οι,κονομική αυτοδυναμία και εξάρτηση. 1938-1984. Αθή­ να, Οδυσσέας, 1984. Σελ. 190. ΤΣΟΥΓΙΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Το ελληνικό αστικό κέντρο. Αθήνα, Ε.Κ.Κ.Ε., 1984. Σελ. 130.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΣ Α. - ΛΟΥΛΗΣ Γ. Η φιλελεύ­ θερη ιδεολογία. Σειρά Α ' /Επιχειρήματα, α:ριθ. 8. Αθήνα, Imago, 1985. Σελ. 509. Δρχ. 800. Ο κομμουνισμός από το Marx μέχρι σήμερα. Αθήνα, Συντροφιά. Σελ. 172. Δρχ. 300. ΒAKOUNIN MICHEL.rια έναν αντιεξουσιαστικό σο­ σιαλισμό. Γ' έκδοση. Μετ. Μιχάλης Σιδερίδης. Αθήνα, Ελεύθερος Τύπος. Σελ. 102. Δρχ. 200.

COURTOIS GASTON. Η τέχνη να ανατρέφεις τα παι­ διά σήμερα. Μετ. Ελένη Θεοδώρου-Τζούμα. Αθήνα, Τήνος. Σελ. 1481 Δρχ. 300.

ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗΣ. Σύγχρονη βιολογία και Χριστιανισμός. Αθήνα, Παρισιάνος, 1985. Σελ.

148. Δρχ. 900.

ΦΥΤΟΛΟΓΙΑ DAVIDSON WILLIAM. Φυτά εσωτερικού χώρου. Μετ. Αραμπατζόγλου Ελισάβετ. Αθήνα, Μαλλιάρης Παιδεία, 1985. Σελ. 186. Δρχ. 1600.

ΔΙΚΑΙΟ ΜΑΝΤΖΟΥΝΕΑΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Κ. Αι μεταμοσχεύ­ σεις εις την Ελλαδικήν Ορθόδοξον Εκκλησίαν. Αθήναι, 1985. Σελ. 77. Δρχ. 250.

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ - ΠΑΙΔ/ΤΙΚΗ

ΙΑΤΡΙΚΗ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΞΕΝΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ Μ. Αυτογενής εξάσκηση. Αθή­ να, Κάλβος, 1985. Σελ. 72. Δρχ. 200.

Θέματα παιδείας 5. Μελέτες Κέντρου Μαρξιστικών

MERVYN LEN. Τα μεταλλικά άλατα και η υγεία μας. Αθήνα, Διόπτρα, 1985. Σελ. 135. Δρχ. 350.

δελτιο/73

ΤΕΧΝΕΣ

ραή. (Ανάτ. από τόν τ. Διήμερο Κοραή). Αθήνα, 1984. Σελ. 45-58.

ΞΕΝΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ ΓΕΝΙΚΑ ΛΟΥΣΥ- ΣΜΙΘ ΕΝΤΟΥΑΡΝΤ. Ο ερωτισμός στην τέ­ χνη. Μετ. Ιουλία Ραλλίδη. Αθήνα, Υποδομή, 1985. Σελ. 306. Δρχ. 600.

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΑΡΦΑΡΑΣ ΜΙΧΑΛΗΣ ΕΜΜ. Αρχιτεκτονικά διακοσμητικά στοιχεία. Αθήνα, 1984. Σελ. 256: ΜΟΥΖΑΚΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ Α. Αγ. Παντελεήμονας Τή­ λου. Αρχιτεκτονική διερεύνηση. Αθήνα, 1984. Σελ. 32. ΜΟΥΖΑΚΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ Α. Νεοκλασική αρχιτεκτονι­ κή στη Σύμη. (Ανάτ. από τα «Συμαϊκά» τ. Δ'). Αθήνα, 1984. Σελ. 129-142.

ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

ΒΑΣΙΛΗΑΣ ΒΑΓΓΕΛΗΣ Λ. Σερβοκροατικό - ελληνι­ κό λεξικό επιστημονικών όρων. (Φυσικής - χημείας). Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1985. Σελ. 349. Δρχ. 750.

ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΕΣ ΒΩΡΟΣ Φ. Κ. Εμείς και οι αρχαίοι. Αθήνα, 1985. Σελ.

87. Δρχ. 250.

ROTOLO VINCENZO. Ο Κοραής και το αρχαίο μυ­ θιστόρημα. (Ανάτ. από τον τ. Α ' Κοραής και Χίος). Αθήνα, 1984. Σελ. 55-66.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

HOPE THOMAS. Εικόνες από την Ελλάδα του 18ου αιώνα. Κείμενα: Φανή-Μαρία Τσιγκάκου. Αθήνα, Μέ­ λισσα, 1985. Σελ. 235. Δρχ. 3000.

ΠΟΙΗΣΗ

ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ

ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΠΑΝΤΕΛΗΣ. Από την πύλη του ρόδου. Ρόδος. 1985. Σελ. 78.

ΟΙΚΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

πρισμα

ΊΓ

ΒΥΡΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ. Μαγειρική ζαχαροπλαστική «τσέπης». Αθήνα, Αλκυών, 1984. Σελ. 397. Δρχ. 450.

ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΑ

^

-- . .

MARTINET ANDRfi. Θέματα λειτουργικής σύντα­ ξης. Μετ. Ελένη Βέλτσου κ.ά. Αθήνα, Νεφέλη, 1985. Σελ. 341. Δρχ. 700.

μπουμπουλινας 48 & υψηλαντου πειραιας -

ROTOLO VINCENZO. Η γλωσσική θεωρία του Κο-

τηλέφωνο: 41.72.366

74/δελτιο ΛΙΣΑΡΗΣ ΠΑΝΤΕΛΗΣ. Η μηχανή. Αθήνα, Διογέ­ νης, 1984. Σελ. 27.

ΠΕΡΔΙΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ήμεροι θάνατοι. Διηγήματα. Αθήνα, 1984. Σελ. 151.

ΜΑΡΚΟΥ ΕΙΡΗΝΗ. Ψάχνω να δω μεσ’ στ’ άθωρο... Αθήνα, 1984. Σελ. 218.

ΡΑΒΑΝΗΣ-ΡΕΝΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. 10 ατέλειωτες ώρες. Κατοχική περιπέτεια. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1985. Σελ. 151. Δρχ. 200. ΤΣΑΚΙΡΗ ΣΑΣΑ. Κλειστή στροφή. Μυθιστόρημα Αθήνα, Καστανιώτης, 1985. Σελ. 87. Δρχ. 200. ΧΑΤΖΗΠΑΠΑΣ ΧΡΙΣΤΟΣ. Εντελώς φυσιολογικός. Λευκωσία, 1984. Σελ. 77.

ΜΕΝΤΖΕΛΟΠΟΥΛΟΣ ΧΑΡΗΣ. Απογειώσεις. Σε εί­ κοσι εικονοποιήσεις. Αθήνα, Οδυσσέας. Σελ. 51. ΝΑΤΣΟΥΛΗΣ ΤΑΚΗΣ. Διαλογισμός. (Ποιήματα). Αθήνα, Χιωτέλης, 1985. Σελ. 38. ΣΤΑΜΕ. ΟΣ ΚΥΡΙΑΚΟΣ. Γραφή πρώτη. Αθήνα, Ωλήν, 1984. Σελ. 45. ΤΡΙΑΔΗΣ ΝΙΚΟΛΑΣ ΧΡ. Στάλες. Ποιήματα 19811983. Αθήνα, 1985. Σελ. 102.

AVRIL NICOLE. Μια γυναίκα σήμερα. Μετ. Βιολέττα Σωτηροπούλου-Καρύδη. Αθήνα, Ροές, 1985. Σελ.

212. Δρχ. 400.

ΤΣΙΚΟΥΛΑ-ΓΑΪΤΑΝΤΖΗ ΜΑΡΙΑ. Ποιητικός λόγος.

(1971-1980). Θεσσαλονίκη, Ένωση Λογοτεχνών Βορεί­ ου Ελλάδος, 1985. Σελ. 96.

ΕΚΟ ΟΥΜΠΕΡΤΟ. Το όνομα του ρόδου. Μετ. Έφη Καλλιφατίδη. Αθήνα, Γνώση, 1985. Σελ. 666. Δρχ.

ΧΑΤΖΗΣ ΗΛΙΑΣ. Ο χορός των τριών φεγγαριών. (Ποιήματα). Αθήνα, Θεωρία, 1984. Σελ. 43.

KHAIR - EDDINE MOHAMMED. Βίος και θρύλος του Αγκούν σιχ. Μετ. Κ. Ασημακόπουλος. Αθήνα, Ροές, 1985. Σελ. 160. Δρχ. 300.

KOZAK ΓΙΑΝ. Μαριάνα Ραντβάκοβα. Νουβέλα. Μετ. Λυσίμαχος Παπαδόπουλος. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1985. Σελ. 149. Δρχ. 250.

GIBRAN KAHLIL. Η λιτανεία. Μετ. Χρυσόστομος Παπασπύρου. Αθήνα, Μπουκουμάνης, 1985. Σελ. 104. Δρχ. 200.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ ΜΑΡΩ. Χρόνια πολλά γλυκιά μου. Έλληνες Πεζογράφοι, αριθ. 40. Αθήνα, Φιλιππότης, 1985. Σελ. 112. Δρχ. 300. ΔΕΛΗΓΙΩΡΓΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ. Ανδρόγυς. Ιδεολογικό ρομάντζο. Β' έκδοση. Αθήνα, Κέδρος, 1984. Σελ. 148. ΕΥΣΤΡΑΤΙΑΔΟΥ ΑΛΙΚΗ ΑΓ. Την 16η ημέρα... Διη­ γήματα.Αθήνα, Βασδέκης, 1985. Σελ. 143. Δρχ. 350. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ Ι.Δ. Χωρίς κοτσάνι. Αθήνα, Κέδρος, 1984. Σελ. 92. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ ΤΟΛΗΣ. Μια μέρα με τον Σκαρίμπα. Αφηγήματα. Αθήνα, στιγμή, 1985. Σελ. 150. Δρχ. 460. ΚΑΣΤΡΙΤΗΣ ΑΛΚΗΣ. Άφθαστο θαύμα. (Το ποίημα του κόσμου). Αθήνα, Συντροφιά. Σελ. 160. Δρχ. 250. ΚΑΧΤΙΤΣΗΣ ΝΙΚΟΣ. Ο εξώστης. Αθήνα, στιγμή, 1985. Σελ. 158. Δρχ. 480. ΚΟΛΛΑΤΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Σόδομα και Γόμορα του Μαρκησίου ντε Σαντ. Αθήνα, Αλέξανδρος, 1985. Σελ.

117. Δρχ. 300. ΚΟΥΤΛΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ. Μεγάλα όνειρα μικρές αξιώ­ σεις. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κανελλόπουλος, 1984. Σελ. 188. Δρχ. 300.

1000.

ΛΩΡΕΝΣ ΝΤΑΙΗΒΙΝΤ X. Η παρθένα κι ο τσιγγάνος Μετ. Ψ. Βασινιώτης - Λ. Μεταξάτου. Αθήνα, Ερατώ, 1985. Σελ. 155. Δρχ. 250. ΝΤΑΙΝΙΚΕΝ ΕΡΙΧ ΦΟΝ. Όταν ήρθαν οι Θεοί 11 Αυγούστου 3114 π.Χ. Μετ. Φιλοκτήτης Κυριαζόπουλος. Αθήνα, Νότος, 1985. Σελ. 334. Δρχ. 850. ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΒΣΚΗ ΦΙΟΝΤΟΡ. Οι φτωχοί. Μετ. Ά ρης Αλεξάνδρου. Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ. 223.

SEFERIS GIORGIOS. Sechs Nachte auj der Akropolis. Athen, Eridanos, 1984. P. 22. Dr. 450.

SVEVO ITALO. To καρναβάλι του Εμίλιο. Μετ. Ιω. Δημακοπούλου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1985. Σελ. 242. Δρχ. 350.

FITZERALD, SCOTT F. Ο μεγάλος Γκάτσμπυ. Μετ. Ιωάννα Χατζηνικολή. Αθήνα, Γαλαξίας, 1984. Σελ.

149.

FOURNIE ALAIN. Ο μεγάλος Μωλν. Μετ. Δημήτρης Ζορμπαλάς. Αθήνα, Ψυχογιός, 1985. Σελ. 226. Δρχ.

400.

FOWLES JOHN. Η γυναίκα του γάλλου υπολοχαγού. Μετ. Μπέτη Μπαλή. Αθήνα, Bell, 1985. Σελ. 448. ΧΕΜΙΝΓΟΥΑΙΗ ΕΡΝΕΣΤ. Φιέστα. Μετ. Στέλλα Βουρδουμπά. Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ. 232.

ΜΕΛΕΤΕΣ

ΜΠΑΞΕΒΑΝΗ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ. Ο θάνατος του δεινό­ σαυρου. Αθήνα, 1985. Σελ 80. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ. Επαρχιώτες. Διηγήμα­ τα. Αθήνα, Διογένης, 1984. Σελ. 160.

ΠΑΠΠΑ ΕΛΛΗ. Σπουδή στο θέμα της ελευθερίας. Κριτική Μελετήματα, αριθ. 18. Αθήνα, Φιλιππότης, 1985. Σελ. 86. Δρχ. 230.

ΠΑΠΑΔΟΥΚΑΣ ΠΑΝ. Διακοπές στο Πόρτο-Δείνα. Αθήνα, Φιλιππότης, 1985. Σελ. 155. Δρχ. 400.

ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΑΔΗΣ Γ. Δ. Νέες έποπτείες. Δοκίμια και μελέτες. Αθήνα, Σιδέρης, 1984. Σελ. 198.

δελτιο/75

ΘΕΑΤΡΟ

ΤΑΞΙΔΙΑ

ΜΕΛΕΤΕΣ

Ε Λ Λ Α ΔΑ

ΚΟΚΚΙΝΗΣ ΣΠΥΡΟΣ. Αντικαραγκιόζης. Κριτική Μελετήματα, αριθ. 19. Αθήνα, Φιλιππότης, 1985. Σελ.

78. Δρχ. 220.

ΚΑΡΠΟΔΙΝΗ-ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗ Ε. Πελοπόννησος. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1985. Σελ. 208. Δρχ. 500.

ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΔΡΟΛΑΠΑΣ ΤΑΣΟΣ Θ. Μαρτυρία 1940-1944. Αθή­ να, Κανελλόπουλος, 1984. Σελ. 115. Δρχ. 300. ΜΙΣΣΙΟΣ ΚΩΣΤΑΣ Γ. Οι δικοί μου άνθρωποι. Μυτι­ λήνη, 1985. Σελ. 159. ΣΤΑΜΕΛΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Το λιοντάρι της κλεφτουριάς. Αντρούτσος ο πατέρας του Οδυσσέα. Β' έκδοση. Αθήνα, Εστία, 1985. Σελ. 247. Δρχ. 300. ΤΣΙΡΙΜΟΝΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝ. ΜΑΤΘ. Η Εθνική Αντί­ σταση 1941-1944 στο Νομό Ρεθύμνης. Αθήνα, Εστία, 1985. Σελ. 350. Δρχ. 700. Τα παιδιά της Χιροσίμα. Μετ. Χρυσόστομος Παπασπύρου. Αθήνα, Μπουκουμάνης, 1984. Σελ. 288. Δρχ.

450.

ΠΑΙΔΙΚΑ ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑ ΒΛΑΧΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΕΛΛΑ. Το ψαράκι που ήθελε να ζήσει. Θεσσαλονίκη, Α.Σ.Ε. 1984. Σελ. 30. Δρχ.

350. Δώδεκα λαϊκά τραγούδια με ζωγραφιές. Εικον. Πόλυ Κάνιστρα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1985. Σελ. 24. Δρχ.

380. ΛΟΪΖΟΥ ΜΑΡΩ. Το τελευταίο Ινδιάνικο καλοκαίρι. Αθήνα, Κέδρος, 1984. Σελ. 124. ΠΕΤΡΟΒΙΤΣ-ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΥ ΛΟΤΗ. Εφτά κόκκινες κλωστές στην ανέμη τυλιγμένες. Αθήνα, Βασδέκης, 1984. Σελ. 59. Δρχ. 400. ΣΦΑΕΛΛΟΥ ΚΑΛ. ΑΘ. Θαλασσοπούλια των Ψα­ ρών. Αθήνα, Σύλλογος Προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βι­ βλίων, 1984. Σελ. 178. Δρχ. 300. ΧΩΡΕΑΝΘΗΣ ΚΩΣΤΑΣ Το δέντρο της γης. Ποιήμα­ τα για παιδιά. Αθήνα, 1985. Σελ. 63. Δρχ. 500.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΡΣΕΝΙΟΥ ΛΑΖΑΡΟΣ ΑΡΣ. Η Θεσσαλία στην Τουρκοκρατία. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1984. Σελ. 415. Δρχ. 700. ΒΕΡΕΜΗΣ ΘΑΝΟΣ - ΚΩΣΤΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Η Εθνική Τράπεζα στη Μικρά Ασία. (1919-1922). Αθήνα, Μορ­ φωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1984. Σελ. 332. Δρχ. 700. ΠΑΠΟ ΥΛΙΔΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Κ. Το Ρωσικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Κωνσταντινουπόλεως.

(1894-1914). Διδακτορική διατριβή. Θεσσαλονίκη, 1984. Σελ. 257. ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ ΠΕΤΡΟΣ. Το μοναστήρι τ’ Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Αναλιόντα. Λευκωσία, 1984. Σελ. 76. ΦΙΛΟΙ ΤΟΥ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΚΑΙ ΕΘΝΟΛΟΓΙ­ ΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Θεσσαλονίκη 2.300 χρόνια. Θεσσαλονίκη, Σφακιανάκης, 1985. Σελ.

105. Δρχ. 500.

ΦΡΑΝΣ ΑΝΑΤΟΛ. Το βιβλίο του φίλου μου. Μετ. Ντίνα Κισκίνη. Θεσσαλονίκη, Α.Σ.Ε., 1985. Σελ. 60. Δρχ. 350.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΑΓΩΝΙΣΤΗΣ. Έκδοση της νεολαίας ΠΑ.ΣΟ.Κ. Τεύ­ χος 188. Δρχ. 80. ΑΝΟΙΧΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ. Τεύχος 2. Δρχ. 130. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική επιθεώρηση. Τεύχος 284. Δρχ. 70. ΓΥΝΑΙΚΑ. 15μερο γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 916. Δρχ. 100. ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ. Τεύχος 36. Δρχ.

100.

ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ. Φύλλο 60. Δρχ. 1.50.

76/δελτιο

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 115. Δρχ. 150.

Κυκλοφόρησε

ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ. Περιοδική έκδοση τέχνης. Τεύχος 39. Δρχ. 200.

Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ Η ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΤΗΣ

ΕΚ ΠΑΡΑΔΡΟΜΗΣ. Περιοδικό για την ελληνική επαρχία. Τεύχος 1. Δρχ. 140. ΕΠΕΤΗΡΙΣ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΗΛΕΙΑΚΩΝ ΜΕΛΕ­ ΤΩΝ. Τόμος Γ' Δρχ. 1000. ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Τεύχος 100. Δρχ. 250.

ΕΡΕΝΜΠΟΥΡΓΚ ΙΣΑΚΟΦΣΚΙ ΧΙΚΜΕΤ

Τρεις μεγάλοι συγγραφείς μας μεταδίνουν την προσω­ πική τους πείρα για τις αι­ σθητικές αντιλήψεις, το τα­ λέντο, τη σκληρή δουλιά, τη m ia σχέση της τέχνης με τη ζωή.

1 «α*"ΪΟ fnc Μια ξενάγηση στο χώρο της X ,ηα.οβιτ“11',η συγγραφικής δουλιάς, ενδια\ φέρουσα για δημιουργούς \ ________ και αναγνώστες. Ιλία ' Ερεμπουργκ: «Η δουλιά του Συγγρα­ φέα» - Μ. Ισακόφσκι: «Το μυστικό της ποίη­ σης» - Ναζίμ Χικμέτ: Τι είναι πρωτοποριακό στην τέχνη; (Μετάφραση Γιάννη Χαρατσίδη).

Εκδόσεις Ζωοδόχου Πηγής 16 106 81 Αθήνα Τηλ. 3640 713 *

*

Μ

ΕΥΘΥΝΗ. Φυλλάδιο νεοελληνικού προβληματισμού. Τεύχος 159. Δρχ. 120. ΕΜΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ. Φύλλο 62. ΖΑΛΗ. Τεύχος 2. Δρχ. 150. ΘΟΥΡΙΟΣ. Κεντρικό όργανο της ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος. Τεύχος 196. Δρχ. 40. ΙΘΑΚΟΣ. Μηνιάτικη εφημερίδα της Ιθάκης. Φύλλο 77. ΙΝΤΕΡΜΕΔΙΟ. Λογοτεχνικό περιοδικό. Τεύχος 1. ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ. Περιοδική έκδοση ιστορικών σπου­ δών. Τόμος Α', τεύχος 2. Δρχ. 400. ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΕΙΜΕΝΑ. Τεύχος 2. Δρχ. 200. Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ. Φύλλο 25. Δρχ.

40. ΝΕΑ ΗΓΕΣΙΑ. Τεύχος 2. Δρχ. 100. ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ. Κείμενα παιδευτικού προβληματι­ σμού. Τεύχος 33. Δρχ. 300. ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Μάρτιος 1985. ΠΑΝΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ. Φύλλο 85. Δρχ. 50. ΠΑΝΘΕΟΝ. Γυναικείο δεκαπενθήμερο περιοδικό. Τεύχος 825. Δρχ. 80. ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ. Τεύχος 18. Δρχ. 200. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Έκδοση της «Ένωσης Πνευματικών δημιουργών Χανίων». Τεύχος 7. ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ. Εφημερίδα θέσεων και αντιθέσεων. Φύλλο 6. Δρχ. 20. ΣΠΑΡΜΟΣ. Δίμηνο περιοδικό τέχνης. Τεύχος 40. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Τεύχος 20. Δρχ. 170. ΣΥΛΛΟΓΕΣ. Μηνιαίο περιοδικό για συλλέκτες και φιλότεχνους. Τεύχος 18. Δρχ. 150. ΣΥΝΑΞΗ. Τριμηνιαία έκδοση σπουδής στην Ορθοδο­ ξία. Τεύχος 13. Δρχ. 250. ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ ΤΩΝ ΑΙΓΥΠΤΙΩΤΩΝ. Φύλλο 102. ΤΟΤΕ... Μηνιαίο περιοδικό για την ελληνική ιστορία. Τεύχος 23. Δρχ. 150. ΦΙΛΟΙ ΠΟΛΥΤΕΚΝΩΝ. Φύλλο 25. Δωρεάν. ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΣΤΕΓΗ. Τεύχος 31. ΧΑΡΤΗΣ. Δίμηνο περιοδικό. Τεύχος 14. Δρχ. 200. ΧΡΟΝΙΚΑ. Όργανο του Κεντρικού Ισροίηλιτικού Συμβουλίου της Ελλάδος. Τεύχος 75.

JOURNAL OF THE HELLENIC DIASPORA. Vol. XI, No 2.

δελτιο/77 6 Μαρτίου19 Μαρτίου 1985

κριτικογραφία

Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Στην Κριτικογραφία περάαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτικές π ου δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊ­ κό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες φυσικά φροντίζουν να μας στέλνουν οι συντάκτες τους. Για κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σε παρένθεση: το όνομα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου (βλ. Υπόμνημα), καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής, αν πρόκειται για εφημερίδα, ή ο αριθμός έκδοσης, αν πρόκειται για περιοδικό έντυπο.

Υ π ο μ ν η μα ΚΡΙΤΙΚΟΙ ΑΘ: Π. Αθηναίος ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώχης BA: Β. Αγγελοπούλου ΒΠ: Βάιος Παγκουρέλης ΓΜ: Γ. Ματζουράνης ΓΣ: Γ. Σαββίδης ΔΚ: Δ. Κονιδάρης ΓΠ: Γ. Παναγιώτου ΔΓ: Δ. Γιάκος ΔΖ: Δ. Ζαδές ΔΠ: Δ. Παπακωνσταντίνου ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΕΑ: Ε. Αρανίτσης ΕΒ: Ε. Βαλτά ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΛ: Ε. Παππά ΕΠ: Ε. Παμπούκη EM: Ε. Μόσχος ZB: Ζ. Βαλάση ΘΠ: Θ. Μ. Πολίτης ΘΥ: Θ. Παπανικολάου ΙΔ: I. Δραγώης ΚΑ: Κ. Ανδρόνικός ΚΓ: Κ. Γουλιάμος ΚΔ: Κ. Θ. Δημαράς ΚΕ: Κ. Εμονίδης ΚΗ: Σ. Κατσίμης ΚΚ: Κ. Καραχάλιος ΚΝ: Κ. Ντελόπουλος ΚΣ: Κ. Σταματίου ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΛΑ: Λ. Αποσκίτης ΜΑ: Μ. Αποστολάτος ΜΚ: Μ. Κοντολέων ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλου ΜΝ: Μ. Νιτσόπουλος

ΝΜ: Ν. Μπούτβας ΝΠ: Ν. Παπανδρέου ΟΠ: Ο. Παρατηρητής ΠΑ: Α. Παπανδρόπουλος ΠΛ: Π. Λινάρδος-Ρυλμάν ΠΜ: Π. Μηλιώρη ΠΠ: Π. Παιονίδης ΣΤ: Δ. Σταμέλος ΤΘ: Τ. Θεοδωρόπουλος ΤΑ: Τ. Λειβαδίτης ΤΣ: Σ. Τσακνιάς ΦΚ: Φ. Κονδύλης ΦΤ: Φ. Τριάρχης ΕΝΤΥΠΑ ΑΓ: Αγωνιστής ΑΗ: Απογευματινή ΑΚ: Ακρόπολις ΑΝ: Αντί ΑΠ: Απανεμιά ΑΥ: Αυγή ΒΟ: Βορειοελλαδικά ΒΡ: Η Βραδυνή ΓΙ: Γιατί ΓΤ: Γράμματα και Τέχνες ΔΙ: Διαβάζω ΔΑ: Διάλογος ΔΠ: Δεκαπενθήμερος Πολίτης ΔΣ: Δαυλός ΕΒ: Εμείς και το Βιβλίο ΕΓ: Ελεύθερη Γνώμη ΕΙ: Εικόνες ΕΘ: Έθνος . ΕΛ: Ελευθεροτυπία ΕΜ: Εβδομη ΕΚ: Ελικώνας ΕΟ: Εποπτεία

ΕΣ: Ελεύθερος (Στερ. Ελλ.) ΕΨ: Επιστημονική Σκέψη ΕΩ: Ελεύθερη 'Ωρα ΗΜ: Ημερήσια ΗΧ: Ήχος και Hi-Fi ΘΟ: Θούριος ΚΑ: Καθημερινή ΚΛ: Κυπριακός Λόγος CO: Cosmopolitan ΛΕ: Η Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή ΝΕ: Τα Νέα ΝΗ: Νέα Εποχή ΝΣ: Νέα Εστία ΟΜ: Ομπρέλα ΟΠ: Οδός Πανός ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΑ: Πάνθεον ΠΕ: Περισκόπιο της Επιστήμης ΠΘ: Πολιτικά Θέματα ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΛ: Πολιτιστική ΠΟ: Πολίτης ΠΡ: Πορφύρας ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΕ: Σύγχρονη Εκπαίδευση ΣΘ: Σύγχρονα Θέματα ΣΚ: Σκιάθος ΣΛ: Συλλεκτικός Κόσμος ΣΠ: Σπουδές ΣΣ: Σύγχρονη Σκέψη ΣΥ: Συμβολή ΤΑ: Ταχυδρόμος ΤΕ: Τριφυλιακή Εστία , ΤΟ: Τομές ΤΤ: Τετράγωνο ΦΣ: Φιλολογική Στέγη ΧΑ: Χάρτης ΧΡ: Η Χριστιανική

Τύπος-Δημοσιογραφία

θρησκεία

Πολίτης Ν.: Χρονικό του Πατραϊκού τύπου 1840-1940 (Ν.Α. Μπακουνάκης, ΚΑ, 14/3) Τσούρας Σ.: Ο ρόλος του τύπου (Σ. Τσίρος, ΚΑ, 14/3)

Η Καινή Διαθήκη (ΚΤ, ΕΘ, 13/3) Κουλούρης Α.: Η προς Ρωμαίους Επιστολή του Απόστολου Παύλου (ΓΣ, ΑΗ, 9/3)

Φιλοσοφία Κονδύλης Λ.: Ο Μαρξ και η αρχαία Ελλάδα (Β. Χατζηβασιλείου, ΔΙ, 114)

Μεταφυσική Μακρής Ν.: Τα μεταφυσικά θεμέλια της μυστικής (Μ. Κατσαρός, ΑΗ, 10/3)

Κοινωνιολογία Γρίβας Κ.: Δημόσια υγεία ή η κακοποίηση της κοινωνικοποίη­ σης (Ν. Νταουντάκη, ΝΕ, 9/3) Εφτά μέρες αμφισβήτηση (ΒΠ,-ΔΙ, 114) Κατάκής X.: Οι τρεις ταυτότητες της ελληνικής οικογένειας (ΠΜ, ΠΑ, 12/3) Ράουτερ Ε.Α.: Κατασκευή υπηκόων (ΜΑ, ΟΜ, 16)

78/δελτιο Δίκαιο Βενιζέλος Ε.: Τα όρια της αναθεώρησης του συντάγματος 1975 (Δ. Τσάτσος, ΝΕ, 16/3) Γεωργόπουλος Λ.: Η φωνή του δικαίου (Μ. Μηνούδης, ΚΑ, 14/3) Οικονομία Sraffa Ρ.: Παραγωγή εμπορευμάτων μέσω εμπορευμάτων (Α. Ζαχαρίας, ΟΤ, 7/3) Λαογραφία-Εθνολογία Μερακλής Μ.Γ.: Ελληνική λαογραφία (ΣΤ, ΕΛ, 7/3) Μιχαήλ-Δέδε Μ.: 2500 ελληνικές παροιμίες (ΜΑ, ΟΜ, 16) Levi-Strauss C.: Ο δρόμος της μάσκας (ΛΑ, ΠΕ, 73) Εκπαίδευση-Παιδαγωγική Μπέλλας Θ.: Ψυχοκοινωνιολογία της αγωγής (ΚΤ, ΕΘ, 6/3) Παπάζογλου Μ.: Σχέσεις σχολείου οικογένειας (ΒΠ, ΔΙ, 114) Φράγκος X.: Ψυχοπαιδαγωγική (Α. Νικολόπουλος, ΔΙ, 114) Ιατρική-Φαρμακολογία Διεθνές συμπόσιο υγείας (Ν. Νταουντάκη, ΝΕ, 9/3) Πεντογάλος Γ.: Εισαγωγή στην ιατρική (Ν. Νταουντάκη, ΝΕ, 9/3) Φάρμακα και κοινωνία (Ν. Νταουντάκη) Blumir C,: Ηρωίνη (ΛΑ, ΠΕ, 73) Χάκετ Ε.: Το αίμα (Ν. Νταουντάκη, ΝΕ, 9/3) Διαιτολόγια Παπανικολάου Γ.Κ.: Επιστημονική διατροφή για αθλόύμενους (ΛΑ, ΠΕ, 73) Τέχνες Ραφαηλίδης Β.: Φιλμοκατασκευή (ΜΑ, ΟΜ, 16) Τριανταφύλλου Σ.: Φ. Τρυφφώ (ΜΑ, ΟΜ, 16) Αρτώ Α.: Τα επαναστατικά μηνύματα (ΜΑ, ΟΜ, 16) Clareus C., κ.ά.: Τα τέρατα στην οθόνη (ΜΑ, ΟΜ, 16) Πράττ Ο. - Μαλτέζε Κ.: Οι Αιθίοπες (Β. Πλάκα, ΑΓ, 187)

Ηανθούλης Ν.: Τοπωνυμικό Σκύρου (Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, ΚΑ, 7/3) Chomsky Ν.: Μορφή και νόημα στις φυσικές γλώσσες (ΛΑ, ΠΕ, 73) Κλασική φιλολογία (Μελέτες) Καρύδη Ε.: Όμηρος και τραγικοί (ΒΠ, ΔΙ, 114) (I. Χρυσοχόου, ΡΙ, 3/3) Ορφικοί ύμνοι (ΛΑ, ΠΕ, 73) Vernant Ρ.: Μύθος και σκέψη στην αρχαία Ελλάδα (ΛΑ, ΠΕ, 73) Μπλαβάτσκαγια Τ.Β.: Οι διανοούμενοι στην αρχαία και ελλη­ νιστική Ελλάδα (ΚΤ. ΕΘ. 6/3) Ποίηση Αγγελάκης Α.: Καβάφης καθ’ οδόν (ΘΥ, ΕΙ, 6/3) Αναγιώτος Π.: Συνειρμοί (Α. Πανάτος, ΝΗ, 168-169) Αντωνίου X.: Σύρματα και τροχαλίες (Π. Λιαλιάτσης, ΚΑ, 71 3) Αργέστη Ε.: Ερωτικά (ΘΠ, ΕΣ, 1 και 8/3) Αρνοκούρου-Κερεστάτζη X.: Λογισμού Θητεία (Σ.Ν, ΔΣ, 39) Βαμβακές X.: Τρίφωνο (Κ.Γ. Σταυρόπουλος, Έρευνα Τρικά­ λων, 6/3) Βλαβιανός X.: Υπνοβασίες (ΑΠ, ΔΙ, 1/4)

Βουκελάτος Γ.: Ανθολογία Λευκαδίων ποιητών (Α. Κονδυλάτος, ΟΜ, 16) Γκόρπας Θ.: Τα Θεάματα (Σ. Κάτσικας, ΟΜ, 16) Ιωαννίδης Γ.: Η Ρομφαία (Κ.Γ. Σταυρόπουλος, Έρευνα Τρι­ κάλων, 6/3) Καππάτος Ρ.: Τα ποιήματα του Αθηνούλη (ΜΑ, ΟΜ, 16) Κλεάνθους Κ.: Σταθήκαμε όρθιοι (Ν. Γεωργιάδης, ΝΗ, 168169) Κόκλας Γ.: Ανασασμός (Α. Κονδυλάτος, ΟΜ, 16) Κουβαράς Γ.: Οδός ανθρώπου (ΓΣ, ΑΗ, 15/1) Κουτσοχέρας Γ,: 1) Καλάβρυτα ’43 2) Σαρωνικός (Σ. Κάτσικας, ΟΜ, 16) Κραψίτης Β.: Ο Προμηθέας ανάμεσά μας (Σ. Μαλάμης, Πανηπετρωτική, 84) Μαυρογιώργης Φ.: Η μπαλάντα της Ειρήνης (Β. Αγγελίδου, ΡΙ, 3/3) Μότσης Φ.: Απολογία των δρόμων (Σ. Ντουφεξής, ΟΜ, 16) Νικολάκης Κ.: Δημιουργική αδράνεια (Σ.Ν., ΔΣ, 39) Ντουφεξής Σ.: Έλικες (Σ. Κάτσικας, ΟΜ, 16) Πασιαρδής Μ.: Πάροδος (Ν. Γεωργιάδης, ΝΗ, 168-167) Πέππας Δ.: Πέντε ποιήματα σε δική τσυς απεικόνιση (Σ. Ντουφεξής, ΟΜ, 16) Στυλιανός Π.: Δεκαπέντε δεκαπεντασύλλαβα (Κ.Γ, Σταυρό­ πουλος, Έρευνα Τρικάλων, 6/3) Τζάμαλης Κ.: Άμπελος (Σ.Ν, ΔΣ, 39) Τριαντάφυλλου Γ.: Πνοές μαϊστραλιού (Σ.Ν., ΔΣ, 39) Τσατσαρωνάκη-Χριστοδούλου Κ.: Αδέλφωμα (ΝΜ, ΡΙ, 3/3) Τσούρας Ν.: Καλοκαιρινή ηρεμία (ΘΠ, ΕΣ, 8, 15 και 22/2) Χατζιδάκι Ν.: Δυσαρέσκεια (Β. Χατζηβασιλείου, ΑΥ, 12/3) Ανθολογία σύγχρονης ιταλικής ποίησης (Γ. Βρέλλης, Πανειπηρωτική, 84) Κρίλωφ I.: Μύθοι. Πούσκιν Α.: Πολτάβα (Ν. Κάμπος, ΟΜ, 16) Πλαθ Σ.: Ο Γυάλινος κώδων (ΘΥ, ΕΙ, 6/3) Πεζογραφία Αγγελής Ν.: Α. Καλλέργης (ΓΣ, AM, 9/3) Αντωνιάδου Κ.: Προς Τεύκρον (ΘΥ, ΕΙ, 13/3) Βογιατζόγλου Σ.: Το τσιφτετέλι (ΚΤ, ΕΘ, 13/3) Ζατέλη Ζ.: Περσινή αρραβωνιαστικιά (Β. Χατζηβασιλείου, ΑΥ, 19/3) Ζωγράφου Λ.: Η γυναίκα σου η αλήτισσα (ΜΑ, ΟΜ, 16) Θρακιώτης Κ.: Ένα ταξίδι στην καταχνιά (ΣΤ, ΕΛ, 7/3) Καζαντζάκη Γ.: Άπαντα (Γ. Καραντώνης, ΟΜ, 16) Καρατζαφέρη I.: Ζευγάρια της Αθήνας (ΘΥ, ΕΙ, 13/3) Καρυδογιάννη X.: Νέοι Κένταυροι (ΝΜ, ΡΙ, 10/3) Κιούση Ν.: Χειραφετημένες γυναίκες (ΠΜ, ΠΑ, 12/3) Κόρφης Τ.: Πατριδογνωσία (ΤΣ, ΔΙ, 114) Μετσιμενίδης θ.: Νάτσκας (ΚΤ, ΕΘ, 6/3) Νόλλας Δ.: Τα καλύτερα χρόνια (Γ.Κ. Καραβασίλης, ΔΙ, 114) Ξενόπουλος Γ.: Άπαντα (Ν. Παρνασσός, Ελεύθερος Τύπος, 15/3) Παπαλεξανδράτου-Λυμπεροπούλου Α.: Κραυγές σιωπής (ΕΛ, ΓΥ, 9/5) Ραβανής-Ρέντης Δ.: Το φιμωμένο φως (ΕΛ, ΓΥ, 915) Ροζάνης Σ.: Αποσπάσματα από ένα τοπίο (ΘΥ, ΕΙ, 13/3) Τενέζη Α.: Το φως που σκοτώνει (Δ. Πλάκα, ΑΓ, 187) Βαντίμ Ρ.: Πεινασμένος άγγελος (ΚΤ, ΕΘ, 17/3) Γκομέζ-Αρκός Α.: Το παιδί και το καρβέλι (ΘΥ, ΕΙ, 6/3) Κόνραντ Τ.: Η τρέλα του Αλμάγιερ (Γ. Κεντρωτής, ΔΙ, 114) Μάνριτ Α.: Δεν είναι καιρός για κόκκινα τριαντάφυλλα (Ε.Π., ΑΥ, 8/3) Ντερύ Τ.: Αγαπητέ πεθερέ (ΜΑ, ΟΜ, 16) Ρόμπλες Ε.: Τα μαχαίρια (Δ. Πλάκα, ΑΓ, 187) Στσεπάνοβιτς Μ.: Η απολύτρωση (ΜΚ, ΒΙ, 114) Τσάμπιν Μ.: Τα πόδια του φιδιού (ΓΣ, ΑΗ, 9/3) Τσέστερτον Τ.: Ο Άνθρωπος που τον έλεγαν Πέμπτη (ΜΑ, ΟΜ, 16) Φορσάιθ Φ.: Το τέταρτο πρωτόκολλο (Ν. Παρνασσός, Ελεύ­ θερος Τύπος, 15/3) Χουκ X.: Πόλεμος και αναμνήσεις (ΚΤ, ΕΘ, 13/3)

δελτιο/79 Ο’ Henry: Το δώρο των μάγων (Θ. Βερέμης, ΔΙ, 114)

Χ ρονογραφή ματα θεολογίδου Ρ.: Και ό,τι ήθελε προκύψει (ΒΠ, ΔΙ, 114)

θεατρικά έργα-Σενάρια

Ευθυμογραφήματα

Αγγελόπ.>υλος Θ.: Ταξίδι στα Κύθηρα (ΜΑ, ΟΜ, 16) Ο καλός στρατιώτης Σβέικ (θεατρική διασκευή των 8) (Γ. Μαργαρίτη, ΟΜ, 16) Παπαθεοδώρου Ε.: Δύο μονόπρακτα (Ν. Κάμπος, ΟΜ, 16) Τριβιξάς Ε.: Το όνειρο του σκιάχτρου (ΘΥ, ΕΙ, 6/3)

Η δύναμη της άνοιξης (ΓΜ, ΑΥ, 17/2) Λεβαντής Φ.: Ξεκαρδιστικά (ΑΦ, ΑΚ, 16/3) Μελέτες

Ιστορία Βαγενάς Ν.: Για έναν ορισμό του μοντέρνου στην ποίηση (ΕΛ, ΓΎ, 915) Βοίσκου Ε.: Και αύριο Ν. Νικολαίδης (ΠΠ, ΝΗ, 168-169) Γιαλουράκης Μ.: Καβάφης (ΘΥ, ΕΙ, 6/3) Λαζάνης Β.: F. Hoelderlin (X. Κορέλας, ΕΟ, 99) Μερακλής Μ.Γ.: Δεκαπέντε δοκιμές στον Ο. Ελύτη (Μ. Λαμπαδαρίδου-Πόθου, ΔΙ, 114) Πολίτης Θ.Μ.: Κ. Παλαμάς - Κ. Χατζόπουλος - Μ. Μαλακάσης (Δ. Κόκκινος, Ηπειρωτική Εστία, 6 και Παναιτωλική 15/ 2) Elijot T.S.: Δοκίμια για την ποίηση και την κριτική (Σ. Κάτοι­ κος, ΟΜ, 16) Δοκίμια Αξελός Λ.: Εκδοτική δραστηριότητα και κίνηση των ιδεών στην Ελλάδα (Σ. Λυγερός, ΑΝ, 15/3) Λογοθέτης Η.: Παραληρηματική ελεγεία για το κόκκινο και το μαύρο (ΜΑ, ΟΜ, 16) Μίχαλος Η.: Για ένα νέο ανθρωπισμό (ΒΔ, ΔΙ, 114) Πλεύρης Κ.Α.: Ο Σωκράτης μπροστά στο θάνατο (Κ. Τσατσόμοιρος, ΔΣ, 39)

Βυσσούλης Λ.: Ο Μακεδονικός Ελληνισμός (ΑΦ, ΑΚ, 9/3) Δημητρίου Μ.: Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα (ΓΜ, ΑΠ, 35) Ζάππας A.: 1) Ευβοϊκά Α ' (Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, ΚΑ, 7/3) 2) Ευβοϊκά Γ' (ΑΦ, ΑΚ, 16/3) Μήλλας Α.: Η Χάλκη των Πριγκηπονήσων (ΣΤ, ΕΛ, 7/3) Ζάιντλ Β.: Βαυαροί στην Ελλάδα (ΚΤ, Ε θ , 10/3) Βιογραφίες-Μ αρτυρίες Γελαδόπουλος Φ.: Σ. Μελετξής (Δ. Πλάκα, ΑΓ, 187) Γκατξογιάννης Ν.: Ελένη (Σ. Νόνικας, ΔΣ, 39) Δραγούμης Φ.: Ημερολόγιο (Ε. Σουλσγιάννης, ΔΙ, 114) Κυριακίδης Ε.: Βιογραφίαι των εκ Τραπεξούντος (ΓΣ, ΑΗ, 9/3) Παγαροπούλου Ε.: Ένας γάμος στην Κατοχή (ΒΠ, ΔΙ, 114) Παιονίδου Ε.: Πρόσωπο με πρόσωπο (Α. Πανάτος, ΝΗ, 168169) Μπουνιουέλ Λ.: Η τελευταία πνοή (ΣΤ, ΕΛ, 7/3) Μ υθολογία Γεραλής Γ.: Ελληνική μυθολογία (ΘΥ, ΕΙ, 6/3) (ΑΠ, ΑΥ, 28/2)

Παιδικά Βαλέτα-Βασιλειάδη Μ.: Έ να σακούλι παραμύθια (ΓΣ, ΑΠ, 9/

3)

Δαράκη-Π.: Τα περιστέρια του καμπαναριού (ZB, ΡΙ, 10/3) Ζανάκη-Λιάλιου I.: Ιστορίες από τα καπνοχώραφα της Μακε­ δονίας (BA, ΚΑ, 7/3) Μπελεγρής Α.: Βαρκούλα της ειρήνης (Σ, Κάτσικας, ΟΜ, 16) Φίλντηση Σ.: Ο Αράπης μας (Α. Δελώνης, ΔΙ, 114) Αμάντο X.: Ο παρδαλός γάτος (Α. Δελώνης, ΔΙ, 114)

Περιοδικά Περιοδικό Ελληνίδων Βορείου Ελλάδος (Χ.Λ., Μακεδονία, 8/ Σκιάθος (Χ.Λ. Μακεδονία, 8/3) Σύγχρονη εκπαίδευση (ΜΝ, ΕΗ, 6/3) Φιλόλογος (Χ.Λ., Μακεδονία, 8/3)

26 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Με χιλιάδες βιβλία ιστορικά, λογοτεχνικά, πολιτικά, οικονομικά, λεξικά κ.ά. α πό 25 δραχμές

Μ Π ΑΡΜ Π Ο ΥΝΑΚ Η Σ Αριστοτέλους 4 * ΕγνατΙας 150

Το ΚΑΤΩΙ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Αριστοτέλους 6 * Τηλ. 27.18.53

ΤΑ ΤΡΙΑ ΜΕΓΑΛΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

3)

80 /μικρες αγγελίες

μικρές αγγελίες

ΤΟ «ΔΙΑΒΑΖΩ» £ητά επειγόν­ τως να στεγαστεί σε καινούρια γραφεία ή τριάρι διαμέρισμα, στο κέντρο, περιοχή Ομήρου Σόλωνος - Ιπποκράτους. Τηλ.: 36.26.910 - 36.40.488 - 36.40.487 -36.03.011. ★

ΖΗΤΩ να αγοράσω το βιβλίο του Γκυ Πορτουλές: Φρανς Λιστ (ελληνική μετάφραση). Τάκης Προσωρινός, 16 Ορμινίου. 11528 Αθήνα.

«Ο ΕΤΡΟΥΣΚΟΣ» (Τουρνς ο αθάνατος) του Μίκα Βάλταρι. «Πολεμιστής και εραστής, σο­ φός και πειρατής, αψήφισε αν­ θρώπους κάι θεούς για να βρει τον εαυτό του». , , Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καλέντη, Κολοκοτρώνη 15. Τηλ. 32.34.270 ΟΤΑΝ χρειαστείτε γερμανικές μεταφράσεις γράψτε ή τηλεφω­ νήστε μου: Τ. Goulas, Δυτική Γερμανία. Duesseldorfestr. 1, 3070 Nienburg. Τηλ.: 00495021 13334. Ως τότε γειά σας! ★

ΔΕΣΠΩ ΚΡΙΣΤ. Κυκλοφορούν τα βιβλία: «Μια μαργαρίτα» Κέδρος. «Καπνός και βλα­ κείες» Κέδρος, και «Η ιστορία της Τρανούπολης και των Τρελοπουλαίων» Καστανιώτης. Το κάτι άλλο στο παιδικό βιβλίο. «ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΘΕΩΡΗΜΑ». Ποιήματα. Ο πομπός εκπέμπει δήθεν με βάθος/ο δέχτης συλ­ λαμβάνει δήθεν το βάθος/και κόμπλεξ νοημοσύνης κατά βά­ θος. Τάκης Μιχόπουλος, Ξυλόκαστρο. Διάθεση: Τ. Πιτσιλάς, Σοφοκλέους 4, Αθήνα.

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ Πολυτεχνείου στο πτυχίο παράδίδει μαθήμα-, τα Φυσικής-Χημείας σε.μαθη­ τές γυμνασίου. Τιμές προσιτές. Τηλ.: 34.57.326

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ μαθήμα­ τα ,παραδίδονται από καθηγη­ τή με φροντιστηριακή πείρα. Τηλ.: 36.26.910(πρωινά).

HONDA LM 200 με 40.000 χι­ λιόμετρα πωλείται σε καλή τι­ μή. Πρόσφατο ρεκτιφιέ. Τηλ.: 41.30.579.

ΕΝΟΙΚΙΑΖΕΤΑΙ, πλατεία Εξαρχείών, Οικονόμου 3, υπό­ γειος χώρος φωτεινός, 60 μ2, με Ανεξάρτητη είσοδο, κατάλλη­ λος για αποθήκη ή εργαστήριο. Τηλ.: 36.25.179 - 36.03.687

(Κάθε λέξη στις «μικρές αγγελίες» στοιχίζει 10 μόνο δραχμές)

Τ.Σ. ΕΛΙΟΤ (μετ. Νίκος Φωκάς): ’Ανέκδοτη επιστολή στόν Γιώργο Σεφέρη (1960) ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ (είσαγ. ’Αλέξανδρος Ξύδης): Μιά ανέκδοτη επιστολή γύρω απ' τόν ΊΕλιοτ ΕΖΡΑ ΙΙΑΟΓΝΤ (μετ. Νίκος Δήμου): Γιά τόν T.S.E. Γ. II. ΣΑΒΒΙΔΗΣ: Ό "Ελιοτ: ευρωπαϊος χα ί ελληνικός ΜΑΡΩ ΣΕΦΕΡΗ: Προσωπικές αναμνήσεις από τόν Τ .Σ. "Ελιοτ ΜΑΡΙΟΣ ΙΙΛΩΡΙΤΗΣ: ΤΖΩΡΤΖ ΟΡΓΟΥΕΑ Τό σύγχρονο ποιητικό θέατρο (μετ. ’Άγγελος Άφρουδάκης): —«Φόνος στή Μητρόπολη» Τ .Σ. "Ελιοτ ΑΛΕΞΗΣ ΣΟΑΟΜΟΣ: Γ. X. ΩΝΤΕΝ Ό Θεατρικός Τ .Σ. "Ελιοτ (μετ. Κατερίνα Άγγελάκη —Ρούκ): Γιά τόν Τ. Σ . "Ελιοτ ΑΝΤΩΝΗΣ ΔΕΚΑΒΑΛΛΕΣ: ΣΤΕΦΕΝ ΣΙΙΕΝΤΕΡ Θ.Σ. "Ελιοτ (μετ. Άγγελος Άφρουδάκης): μιά σύντομη ανασκόπηση Βιβλιογραφία τού Τ .Σ . "Ελιοτ Τ.Σ. ΕΛΙΟΤ (μετ. Κλείτος Κόρου): —μιά επιλογή

Δύο ποιήματα

Τ. Σ. ΕΛΙΟΤ (μετ. Άρης Μπερλής):

ΧΙΟΥ ΚΕΝΝΕΡ (μετ. Νίκος Δήμου):

Ποίηση κα ί προπαγάνδα

Τ.Σ. ΕΛΙΟΤ (μετ. Π. Τσελέντη —Άποστολίδου): Όδυσσέας, τάξη και μύθος

T.S. Eliot

Τ.Σ. ΕΛΙΟΤ (μετ. Νάσος Βαγενάς): Δύο ποιήματα

& L cs£ —r αφιερωμα ΚΙΜΩΝ ΦΡΑΪΕΡ (μετ. θωμάς Στραβέλης): Ό Γιάννης Χρήστου καί τό «'Ορατόριο τής "Ερημης Χώρας» ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΡΗΣΤΟΥ: Τά έξι τραγούδια μου σέ ποίηση Τ .Σ. "Ελιοτ Τ.Σ. ΕΛΙΟΤ (μετ. Γιώργος Μπρουνιάς): Οί σκοποί τού ποιητικού δράματος ΘΑΝΑΣΗΣ ΝΑΚΑΣ: Προσωπική κατάθεση γιά τόν δοκιμιογράφο Τ .Σ. "Ελιοτ ΕΟΥΤΖΕΝΙΟ ΜΟΝΤΑΑΕ (μετ. Ροόμπη θεοφανοποόλου): Πρόσκληση στόν Τ .Σ. "Ελιοτ Τ.Σ. ΕΛΙΟΤ (μετ. Μαρία ’Αναστατοποόλου): Συνέντευξη στό «Paris Review» Ρ.ΙΙ. ΜΠΛΑΚΜΟΥΡ (μετ. Δημήτρης Ποταμίτης): ’Ανορθόδοξη Μεταφυσική ΝΙΚΟΣ ΚΟΛΟΒΟΣ: Ό κριτικός κι ή κριτική ΠΙΕΡ ΛΕΫΡΙΣ (μετ. Χριστόφορος Λιοντάκης): Ή ανανέωση τής ποιητικής γλώσσας ΜΑΡΑ ΓΙΑΝΝΗ-ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ: Ρομαντικές θέσεις καί αντιθέσεις στην κριτική τού "Ελιοτ Τ.Σ. ΕΑΙΟΤ (μετ. ’Ιωάννα Σακελλαροποόλου): «Ρητορεία» καί έμμετρο δράμα ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΙΙΑΝΑΓΙΩΤΟΥ: Ο Τ .Σ. "Ελιοτ στην ’Ελλάδα (1966-1984) - Βιβλιογραφική δοκιμή Ξυλογραφίες τού Α. Τάσσου

μάρτης - άπρίλης ’85

ειδικό τεύχος: δρχ. 350

Ο π ο υ κι αν πάμε

η Ε λλα δα μας π ε ρ ιμ ε ν ε ι... Ελληνικός Ο ργανισμός Τουρισμού Αμερικής 2 Αθήνα τηλ. 3223111