Τεύχος 114

Ή ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟ'

εκδόσεις «νεα σύνορα» ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ.» ΣΟΛΩΝΟΣ 94, ΤΗΛ. 3610589-3600398

ΕΛΙΟ ΒΙΤΟΡΙΝΙ

Οι άνθρωποι και οι άλλοι

ΝΤΙΝΟ ΜΠΟΥΤΖΑΤΙ

Ενας έρωτας

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ

ΘΡΑΣΤΒΟΤΛΟΤ ΜΠΕΛΛΑ

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Τ Ί -ΐν

ΑΓΩΓΗΣ

ΒΙΤΑΛΙΑΝΟ ΜΠΡΑΝΚΑΤΙ

Ο ωραίος Αντόνιο

• • • • • • • •

περιεχόμενα του βιβλίου Σχέσεις δασκάλου και μαθητή Πώς «βλέπει» ο δάσκαλος το μαθητή; Πώς «βλέπει» μαθητής το δάσκαλο; Στάση της οικογένειας απέναντι στο σχολείο. Η τάξις ως ομάδα. Ο δάσκαλος ως αρχηγός ομάδος. Ανάλυση της επικοινωνίας στην τάξη. Ψυχολογία του σχολικού χώρου. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ

Μαυρομιχάλη 60 ΤΗΛ. 3636083-3607382

ΑΣΤΑΡΤΗ ΣΟΛΩΝΟΣΙ21, ΤΗΛ. 36.19.802

Γραφτείτε συνδρομητές Εσωτερικού Απλή (15 τευ χώ ν): 2000 δ ρ χ. Σπουδαστική*(15 τευ χώ ν): 1800 δ ρ χ. Απλή (25 τευ χώ ν): 3400 δ ρ χ. Σ π ο υ δ α σ τικ ή *(25 τευ χώ ν): 3100 δ ρ χ. Ο ρ γα νισ μώ ν, Τ ραπ εζώ ν, Ιδρ υ μά τω ν (25 τευ χώ ν): 4000 δρ χ.

Εξωτερικού

Απλή (15 τευ χώ ν): Απλή (25 τευ χώ ν): Σπουδασ τική* (15 τευ χώ ν): Σ πουδα σ τική* (25 τευ χώ ν): Σχολώ ν Β ιβλιοθηκώ ν Ιδρ υ μ ά τω ν (25 τευ χώ ν):

Ό ι σπουδαστές μέσης, ανώτε­ ρης και ανώτατης εκπαίδευσης γράφονται συνδρομητές με την επίδειξη ή την αποστολή φωτο­ τυπίας της σπουδαστικής τους ταυτότητας ή της αστυνομικής (αν είναι μαθητές).

Δολ. ΗΠΑ

Κύπρος 24 36 22

Ευρώπη 27 41

Αμερική Αυστραλία Ασία Αφρική 30 46

33

25 38

43

28

42

47

52

Ε μ βάσ μα τα στη δ ιεύ θ υ ν σ η : Κ α τερ ίνα Γ ρ υπ ο νη σ ιώ το υ π ερ ιο δ ικ ό «Διαβάζω» Ο μ ήρ ου 34 Α θήνα 106 72

Συμπληρώστε τη σειρά Τιμή μηνιαίω ν τευ χώ ν: 300 δ ρ χ . (διπλώ ν 400 δρ χ.) Τιμή δ ε κ α π ε ν θ ή μ ε ρ ω ν τευ χώ ν : 150 δρ χ. Τα παλιά τεύχη του «Διαβάζω» μπορείτε ή να τα αγοράσετε από τα γραφεία του περιοδικού ή, αν μένετε στην επαρχία, να ζητήσετε να σας τα στείλουμε με αντικαταβολή.

ΔΙΑΒΑΖΩ Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Συνδρομές: 36.03.*011 Διαφημίσεις: 36.26:910

Τεύχος 114

ΧΡΟΝΙΚΑ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΔΙΑΛΟΓΟΙ: Γράφουν θ . Σ. Ζαχαρής και η Νανά Ησαία Γράμμα ανεπίδοτο στον Γιώργο Ιωάννου Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

4 6 7 8

13 Μάρτιον 1985 Τιμή: Δρχ. 150 Εκδότης: Άννα Πετρίδαυ Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Δημήτρης Δεληπέτρος, Θεοδώρα Ζερ­ βού, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Γιώργος Σαρηγιάννης, Βάσω Σπάθή, Μαρία Σταοινοπούλου, Κοί­ τη Τοπάλη

Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάξ: Νένη Ράις Διορθώσεις: Π. Βλάσση - Αλεξάνδρου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 - 75.14.958. Διαφάνειες εξωφύλλου: Δ. Π. Αγγελής, Πειραιώς 1, τηλ. 32.44.325 Φωτογραφίσεις-Μοντάξ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυ­ λής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Δημοσθένης Κούρτοβικ: Η φιλανδική γλώσσα Χρονολόγιο Δημοσθένης Κούρτοβικ: Η αγωνία του σκιέρ Φίλιππος Δρακονταειδής: Ελλάδα-Φιλανδία, θεματικές-ποιητικές συγγένειες ' Μαρία Μαρτζούκου: Κάλεβάλα Απόσπασμα απ’ το έπος Κάλεβάλα Κρίστι Σίμονσούουρι: Προοπτικές της σύγχρονης φιλανδικής ποίη­ σης Πέκκα Τάρκκα: Ρεαλισμός και μοντερνισμός Βέιγιο Τρέκκα: Οι σουηδόφωνοι συγγραφείς στη Φιλανδία Δημοσθένης Κούρτοβικ: Μερικές συγκρίσεις ανάμεσα στη φιλανδι­ κή και την ελληνική λογοτεχνία Συνεντεύξεις πέντε φιλανδών συγγραφέων Μένης Κουμανταρέας: Το έβδομο ταξίδι στη Φιλανδία

10 11 12 20 22 23 26 29 33 36 39 49

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ‘ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Γράφει ο Β. Χατζηβασιλείου ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ: Γράφει ο Αντ. Νικολόπουλος ΠΑΙΔΙΚΑ: Γράφει ο Θ. Βερέμης ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν οι Σπύρος Τσακνιάς, Γ. Κ. Καραβασίλης, Γ. Κεντρωτής και Μ. Κοντολέων ΜΕΛΕΤΕΣ: Γράφει η Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου ΜΑΡΤΎΡΙΕΣ: Γράφει ο Ευθ. Σουλογιάννης ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφουν οι Βάιος Παγκουρέλης, Αθηνά Παπαδάκη και Αντ. Δελώνης

57 ' 60 62 63 70 71

Κεντρική διάθεση:

ΔΕΛΤΙΟ Πομώνης Διονύσιος Ζαλόγγου 1 τηλ. 36.20.889 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά και Σία Τσιμισκή 78 τηλ. 279.720, 268.940 Υπεύθυνος τυπογραφείου: Βαγγέλης Παπαθανασόπουλος, Υμηττού 219 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

73

ΚΡΓΠΚΟΓΡΑΦΙΑ

78

στο επ όμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στον Σάμουελ Μπέκετ

ΧΡΟΝΙΚΑ

Για την αλήθεια των αριθμών ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ την ανακοίνωση με τα στατιστικά στοιχεία της Unesco γύρω από την κυκλοφορία του βιβλίου στην Τουρκία, αναρωτηθήκαμε αν αυτά τα στοιχεία είναι έγκυρα. Στον πίνακα των χωρών δεν αναφέρεται η Ελλάδα, γιατί η εκδοτική της παραγωγή δεν ξεπερνά τους 2.000 τόμους το χρόνο. Μένουμε ακριβώς σ’ αυτό το σημείο και δεν σχολιάζουμε καθόλου τ’ άλλα συμπεράσματα τής Unesco για το βι­ βλίο στην Τουρκία . Δυο χιλιάδες βι­ βλία το χρόνο στην Ελλάδα; Μετράμε τα βιβλία που περιλαμβάνονται στο βιβλιογραφικό δελτίο του τεύχους 112, και βρίσκουμε 113 τίτλους, στο τ.

111 είναι 140, στο τ. 110 είναι 75, στο βιβλιογραφικό του τεύχους 109 περι­ λαμβάνονται 175, στο 108, 94 και αν προσθέσουμε τα βιβλία που είναι κα­ ταγραμμένα στα δελτία όλου του χρόνου νομίζουμε ότι ξεπερνούν κα­ τά πολύ τις 2000. Σε ποιες πηγές άραγε βασίστηκαν αυτές οι έρευνες της Unesco; Θα

ρισσότερα γι’ αυτά τα στατιστικά στοιχεία, που παρουσιάζουν την Ελ­ λάδα με εκδοτική υπογεννητικότητα σε σχέση με την Τουρκία που εκδίδει 4793 βιβλία το χρόνο. Τι είδους βι­ βλία, τι γράφουν και με ποιες συνθή­ κες εκδίδονται δεν ξέρουμε. Υποψια­ ζόμαστε όμως ότι το τουρκικό δημό­ σιο θα έχει πολλούς λογοκριτές για να ελέγχουν αυτή την «πλούσια» εκ­ δοτική παραγωγή!

προ λεγο μένα Επιλογές βιβλίων ΣΕ παλαιότερο τεύχος του περιοδι­ κού μας είχαμε αναγγείλει την επι­ τροπή, η οποία, επιλέγοντας βιβλία, θα κατάρτιζε τον κατάλογο των τίτλων «προς αγορά» από το Υπουργείο Πο­ λιτισμού. Επαναλαμβάνουμε τα ονό­ ματα της επιτροπής για όσους δεν τη θυμούνται: Μιχάλης Μερακλής, Γιώργος Γιατρομάνωλάκης, Αλέξης Ζήρας, Δημήτρης Στάμέλος, Βικτωρία Θεο­ δώρου, Ματθαίος Μουντές και Καριοφύλλη Μήτσάκη. Από την επιτροπή, στην οποία μετείχε και ο διευθυντής του τμήματος γραμμάτων του Υπουργείου Πολιτισμού κ. Γιώργος Θηβαίος, έγινε προσπάθεια να υπάρ­ ξει κάποια ισορροπία ανάμεσα στους διάφορους χώρους της λογοτεχνίας μας. (Η ίδια επιτροπή επέλεξε και τα 'κρατικά βραβεία που δόθηκαν στο τέ­ λος του περασμένου χρόνου). Οι τίτ­ λοι των βιβλίων, που αγοράστηκαν από το Υπουργείο, σε 200 ώς 300 αν­ τίτυπα και με συνολικό κόστος 12.500.000 δρχ., ήταν 368. Τα 183 από αυτά (49,32%) ήταν ποιητικές συλλο­ γές, τα 67 (18,20%) διηγήματα, τα 63 (17,11 %) ανήκαν στο χώρο της κριτι-, κής και του δοκιμίου, τα 16 (3,04%) ήταν μυθιστορήματα, 5 (1,35%) ταξι­ διωτικές εντυπώσεις και 3 (0,81 %) μυ­ θιστορηματικές βιογραφίες. Τα αντί­ τυπα που αγοράστηκαν θα προσφερθούν σε βιβλιοθήκες της επαρχίας και σε τμήματα νεοελληνικών σπουδών

σε κοινότητες του εξωτερικού. Μας ξένισε το ποσοστό των μυθιστορημά­ των, που είναι χαμηλό σε σύγκριση με την ποίηση ακόμα και με το δοκίμιο. Μάθαμε όμως ότι ο κατάλογος, από τον οποίο γίνονται οι επιλογές για την αγορά των βιβλίων, είναι αυτός που καταρτίζει η υπηρεσία της Εθνικής Βιβλιοθήκης, η οποία είχε καταγράψει 960 τίτλους βιβλίων λογοτεχνίας απ’ τους οποίους οι 400 περίπου ήταν ποίηση.

Η τιμή του βιβλίου στην ΕΟΚ .....§

Λ,,

v iifT k m

- τ *

j

τ

ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ ότι οι γάλλοι πρότειναν, σε έκθεσή τους προς την ΕΟΚ, μια ενιαία πολιτική για ορισμένα θέματα του βιβλίου και στις δέκα χώρες της κοινότητας. Με στόχο τη μετάφραση των βιβλίων, ζήτησαν να δημιουργηθεί ένα ειδικό ταμείο μεταφραστικής βοήθειας, που θ’ αντλεί τους πόρους του από το φόρο προστιθέμενης αξίας επί της λιανικής τιμής των βι­ βλίων και θα χρηματοδοτεί τους κοι­ νοτικούς εκδότες. Μια άλλη πρόταση είναι να γίνει προσπάθεια ώστε να ευ­ αισθητοποιηθεί η κοινή γνώμη στα νέα λογοτεχνικά ρεύματα των χωρών μελών της ΕΟΚ, με μερικά μαθήματα στα σχολεία, με στενή συνεργασία των βιβλιοθηκών και συχνές συναντή­ σεις των εκδοτών. Η ανησυχία των γάλλων για το θέμα

χρονικα/5 των βιβλίων παρουσιάστηκε μετά από τη μακροχρόνια και προβληματική διαμάχη ανάμεσα στον γάλλο υπουργό πολιτισμού Ζακ Λανγκ και στο βιβλιοπωλείο FNAC διαμάχη, που προήλθε από την απόφαση του πρώ­ του να βάλει το βιβλίο στη διατίμηση. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, στο οποίο κατέφυγαν οι αντίδικοι, αναγνώρισε ότι ένα κράτος νομιμοποιείται να επι­ βάλλει «ενιαία τιμή» λιανικής πώλη­ σης σε κάθε αντίτυπο, χωρίς να κατα­ στρατηγούνται οι αρχές του ελεύθε­ ρου συναγωνισμού, σύμφωνα με τις οποίες επιτρέπεται σε κάθε εκδότη να ορίζει ελεύθερα την τιμή του βι­ βλίου του σε όποιο επίπεδο θέλει. Απ’ την άλλη πλευρά όμως επιβάλλεται στους βιβλιοπώλες να σεβαστούν την καθορισμένη τιμή, ώστε να ζήσουν και οι «μικροί». Και επειδή το βιβλίο παίζει κάποιον ειδικό ρόλο στα πολιτι­ στικά πράγματα, πρέπει να θεωρείται προϊόν ειδικής οικονομικής μεταχεί­ ρισης. Το δικαστήριο παραχώρησε τη δυνατότητα έκπτωσης στα βιβλία ει­ σαγωγής από τις άλλες χώρες της ΕΟΚ. Το υπερβιθλιοπωλείο FNAC έσπευσε να εκμεταλλευτεί αυτή την ευκαιρία. Μετά από αυτή την απόφα­ ση, εγκαινιάζεται μια καινούρια αντί­ ληψη για το βιβλίο, μιας ευρωπαϊκής πολιτικής θα λέγαμε, έτσι όπως την πρότειναν οι γάλλοι και η οποία εκτεί­ νεται και σε τομείς άλλους εκτός απ’ την τιμή του βιβλίου.

Συνεχίζει ο «Ίκαρος» ΤΟΝ τελευταίο μήνα του ’84 ένας θά­ νατος έπληξε την εκδοτική μας οικο­ γένεια; ο θάνατος του Νίκου Καρύδη, του ποιητή, που μαζί με τον Αλέκο Πατσιφά και τον Μάριο Πλωρίτη ίδρυ­ σαν μέσα στην κατοχή τον εκδοτικό οίκο Ίκαρο, ο οποίος με αυστηρότητα και συνέπεια πλούτισε τον εκδοτικό μας χώρο με σημαντικές σελίδες της λογοτεχνίας μας. Το 1944 κυκλοφόρησε η πρώτη ποιητική συλλογή του Καρύδη, το «Λιοπύρι» και ακολούθησαν «Η τε­ λευταία θάλασσα», 1945, «Η χαμένη βροχή», 1947, «Έξι ποιήματα», 1950, «Χρώματα», 1957, «Ενθύμιον», 1972, «Έως την είσοδο», 1980 και το 1983 «Καπνός αι ημέραι μου» συλλογή για την οποία το «Διαβάζω» αφιέρωσε κριτική στις σελίδες της Επιλογής του τεύχους 73. Οι περισσότεροι αναγνώ­ στες μας θα διάβασαν στις εφημερί­ δες για τον ξαφνικό χαμό του Καρύ'δη, καθώς και εκτενή σχόλια για την προσφορά του στη λογοτεχνία, ως δημιουργού και ως εκδότη, αλλά και στο χώρο του θεάτρου, ως συνεργάτη του θεάτρου Τέχνης και αργότερα ως μέλομς του διοικητικού συμβουλίου του Εθνικού Θεάτρου. Σ’ ένα τέτοιο σχόλιο και εμείς σκοπό δεν έχουμε να

εξαντλήσουμε την πολύχρονη και πο­ λυσήμαντη προσφορά του αλλά να σας ανακοινώνσουμε κάτι ευχάριστο: ότι ο Ίκαρος ανοίγει και πάλι τα φτε­ ρά του για ένα σίγουρο και σταθερό πέταγμα. Με δυο νέες γυναίκες, που με πολλή όρεξη και αγάπη θέλουν να συνεχίσουν την πορεία του εκδοτικού οίκου. Είναι ςι δυο κόρες του Νίκου Καρύδη, που, παραμερίζοντας όσο μπόρεσαν τις θλιβερές συνέπειες ενός θανάτου, δουλεύουν για να συ­ νεχίσουν τον Ίκαρο. Τους ευχόμαστε «Καλή Επιτυχία»!

Και ξανά Ερουρέμ ΠΟΛΛΑ Ερουρέμ ακούστηκαν μέχρι να εκδοθεί το «ΕΡΟΥΡΕΜ». το περιο­ δικό ποικίλης ύλης, που διατηρεί, μέ­ σα στη βαρυχειμωνιά. τη ζεστασιά που μας έφερε και πέρυσι, όταν διαβάσα­ με τα κείμενά του και παρατηρήσαμε τις φωτογραφίες του. Με μεγάλη σι­ γουριά, (που κρύβει αρκετή μετριο­ φροσύνη) οι υπεύθυνοι του περιοδι­ κού γράφουν στην εισαγωγή τους ότι το χρονικό διάστημα που μεσολάβησε από το προηγούμενο τεύχος, το τρί­ το, ώς το τέταρτο, που κυκλοφόρησε πρόσφατα, είναι ικανό να σβήσει κάθε

μνήμη. Ε, όχι παιδιά του ΕΡΟΥΡΕΜ! Δεν είναι τόσο εύκολο να ξεχάσουμε ένα περιοδικό με μια φυσιογνωμία τό­ σο χαρακτηριστική, που εντυπώσιασε με τη σύνθεσή του, την εικονογράφη­ ση και γενικά την ύλη του. Φέτος, βοηθούμενοι από καινούρια κείμενα, από καλύτερες φωτογραφίες και σχέ­ δια, προχωρείτε την αισθητική του, που χαρακτηρίζει, από την πρώτη σε­ λίδα ώς και την τελευταία, αυτό το περιοδικό. Βέβαια δεν συμφωνούμε πάντα με όλα τα κείμενα αλλά παρα­ δεχόμαστε ότι φτιάχνετε ένα πρόσω­ πο ντόμπρο, ελληνικό, που δημιουργείται μακριά από μόδες που αιφνιδίως ενσκήπτουν και μας «συναρπά­ ζουν». Για όσους από τους αναγνώ­ στες μας δεν σας γνωρίζουν, κλείνου­ με με ένα απόσπασμα από το εισαγω­ γικό σας σημείωμα στο περιοδικό, έτσι, όπως το «προσεχώς» στο σινέμά: «...Για άλλη μια φορά τα παιδιά όχι «με τα μαλλιά και με τα μαύρα ρούχα» αλλά τ’ άλλα - εμείς, τα «κα­ λά παιδιά» με το συναίσθημα- κι έτσι είναι αφού έτσι νομίζετε και τι να εξη­ γήσουμε αφού εδώ πατάτε κι εκεί πη­ γαίνουμε - χωμένοι σε πάγκους βι­ βλιοπωλείων, σε προαύλια εκκλησιών και σε πάρτι, σε διαδρόμους σχολών και σαλόνια αναμονής θα περιπατού­ με, θα ψαχνόμαστε».

6/χρονικα

3 1^ δ ιά λ ο γ ο ( Όλα τα γράμματα, που απευθύνονται αποκλειστικά στο «Διαβάζω“ και που παρουσιάζουν κάποιο γενικότερο εν­ διαφέρον, δημοσιεύονται είτε ολόκληρα (εφόσον είναι σύντομα) είτε αποσπασματικά (εάν είναι εκτενή). Για το λόγο αυτό, παρακαλούνται οι αναγνώστες που μας γρά­

Σχετικά με τη βιβλιογρα­ φία του Γκριμ Από τον τόνο της επιστολής του, που δημοσιεύτηκε στο τεύχος 111, ο κ. Χρίστος Ρήγας αφήνει να εννοηθεί ότι ηθελημένα(ί) πα­ ραλείψαμε τα ονόματα των μ ετα ­ φραστών στα βιβλία των Εκδό­ σεων Πεχλιβανίδη & Σία «Ατλαντίς». Εμείς δεν εντοπίσαμε να αναγράφεται σε κανένα μέρος του βιβλίου το όνομα του μ ετα ­ φραστή, γ ι' αυτό καλό θα ήταν ο επιστολογράφος μας να απευ­ θυνθεί στις ίδιες τις εκδόσεις για να λύσει την απορία του. (Βλ. και ορισμένα λήμματα για τους Γκριμ όπου δεν αναγράφεται το όνομα μεταφραστή στις εκδό­ σεις για τις οποίες γίνεται λόγος, στον τόμο: Εμμ. Μοσχονάς. Βι­ βλιογραφικός οδηγός 1981. Σ. ΕΚ. Β. Αθήνα. 1983. Σελ. 447).

Για την αρχαία ελληνική γραμματεία Αγαπητό μου «Διαβάζω», Επιτρέψτε μου να σας συγχαρώ για την ωραία πρσπάθειά σας ν’ αφιερώ­ νετε τεύχη του «Διαβάζω» σε διάφο­ ρους συγγραφείς δικούς μας και ξέ­ νους. Με τα υψηλής ποιότητας άρθρα . και μελετήματα που περιλαμβάνουν κάθε φορά τα τεύχη του περιοδικού σας, μας κατατοπίζουν πληρέστατα πάνω στο έργο και στην προσωπικό­ τητα των συγγραφέων αυτών. Παρά­ κλησή μας είναι να αφιερώνονται τεύ­ χη του «Διαβάζω» σε περισσότερους συγγραφείς της αρχαίας μας γραμμα­ τείας - κλασικούς και μετακλασικούς

φουν να είναι όσο πιό σύντομοι μπορούν και να σημειώ­ νουν το πλήρες ονοματεπώνυμο και την ακριβή διεύθυνσή τους. Πάντως, για να δημοσιευθεί ένα γράμμα, πρέπει νά χει φτάσει στα γραχρεία του περιοδικού τουλάχιστον τρεις εβδομάδες πριν από την ημέρα κυκλοφορίας του τεύχους.

- αλλά και της μεσαιωνικής περιόδου Είναι γνωστό ότι σήμερα τα κλασικά μας γράμματα περνούν μια σοβαρή κρίση σε παγκόσμια κλίμακα. Το γεγο­ νός αυτό επισημάνθηκε με έντονο τρόπο στο Διεθνές Συνέδριο Yta την Κλασική Φιλολογία που έγινε στη Ρώ­ μη τον περασμένο Σ/βριο, και επισημαίνεται συχνά από Παν/μια και άλλα σχετικά ιδρύματα. Αλλά, αν η μείωση του ενδιαφέροντος για την αρχαία ελληνική και λατινική λογοτεχνία -ιδιαίτερα για την ελληνική- είναι πια γεγονός στο εξωτερικό, εδώ στη χώ­ ρα μας πρέπει να κινητοποιηθούμε όλοι για να τονωθεί το ενδιαφέρον και η σπουδή της αρχαίας μας γραμ­ ματείας για πολλές και εύλογες αι­ τίες. Ιδιαίτερα τονίζεται η ανάγκη για προγραμματισμό σειρών ερμηνευτι­ κών εκδόσεων των αρχαίων μας κλα­ σικών -τόσο για τους μυημένους όσο και για το ευρύτερο κοινό. Είναι οδυ­ νηρό πράγματι το γεγονός ότι δεν αξιωθήκαμε ν’ αποκτήσουμε ακόμη ελληνική σειρά κριτικών ή ερμηνευτι­ κών εκδόσεων της αρχαίας μας γραμ­ ματείας υψηλής βέβαια στάθμης, και παράλληλα σειρά ερμηνευτικών εργα­ σιών γύρω από τα κείμενα της κλασι­ κής μας λογοτεχνίας. Στο σημείο αυ­ τό θα θέλαμε να υπογραμμίσουμε ότι χρειαζόμαστε τέτοιες ερμηνευτικές εκδόσεις και για τη Μέση Εκπαίδευ­ ση, αλλά και για τους φοιτητές των φιλοσοφικών Σχολών μας. Αξίζει να μνημονευθούν εδώ μερικές τέτοιες εκδόσεις -που θα έπρεπε να χρησιμο­ ποιηθούν ως πρότυπα: είναι η έκδοση λ.χ. των «Ορνίθων» του Αριστοφάνη από τον Φ. Κακριδή, οι εκδόσεις της Ακαδημίας Αθηνών, οι ερμηνευτικές εκδόσεις μερικών τραγωδιών του Σο­ φοκλή από τον Γ. Μαρκαντωνάτο και μερικές άλλες. Ευχής έργο θα ήταν να ιδρυόταν Ιν­ στιτούτο Κλασικών Σπουδών κατά το πρότυπο εκείνου που υπάρχει στο Λονδίνο -που θ’ αναλάμβανε το δύ­ σκολο αλλά ωραίο αυτό εγχείρημα. Το Ινστιτούτο αυτό θα είχε τη δυνατότη­

τα και ποικίλες άλλες εκδόσεις να προγραμματίσει, και σεμινάρια να ορ­ γανώσει, και έρευνες ν’ αναλάβει και υποτροφίες να προωθήσει κι ένα σω­ ρό άλλες αναγκαίες δραστηριότητες να κάνει. Πιστεύουμε ότι από τις στήλες του αξιόλογου περιοδικού σας θα βοηθή­ σετε σημαντικά προς αυτήν την κα­ τεύθυνση, που όπως νομίζουμε είναι αναμφίβολα δραστηριότητα εθνική.

Με τιμή Θ Χ Ζαχαρής, φιλόλογος

Περί των δοκιμίων του Έσσε Αγαπητό «Διαβάζω»

Σου γράφω σχετικά με το δοκίμιο της Μαρίας Θ. Παξινού «Η Άγνωστη Πλευρά Ενός Μύθου», που δημοσιεύθηκε στο τεύχος σου που αφιερώθη­ κε στον Έρμαν Έσσε. Σ’ αυτό η Μ. Παξινού μιλάει για την «τέλεια αδια­ φορία» με την οποία αντιμετωπίστηκε στη χώρα μας η δοκιμιακή πλευρά του Έσσε. Αλλά αυτό δεν είναι ακριβές. Υπάρχει, σε μετάφραση δική μου, το βιβλίο «Σκέψεις-Δοκίμια» του Έσσε από τις εκδόσεις «Νεφέλη». Τα δοκί­ μια που υπάρχουν σ’ αυτό δεν είναι πολλά και ορισμένα έχουν δοθεί απο­ σπασματικά, ωστόσο, συμβαίνει να εί­ ναι όλα από τα πιο βασικά και αντι­ προσωπευτικά του - αρκετά από αυ­ τά, άλλωστε, αναφέρει και η ίδια ως τα πιο χαρακτηριστικά του.

Νανά Ησαΐα

Την επιστολή της κ. Ν. Ησαΐα, η οποία συνεργάστηκε στο αφιέ­ ρωμα για τον Ερμαν Εσσε, θέσα­ με υπόψη της κ. Μ. Θ. Παξινού, η οποία θεώρησε δικαιολογημένο το παράπονο της κ. Ν. Ησαΐα για την εν λόγω παράλειψή της.

χρονικα/7

Γράμμα ανεπίδοτο στον Γιώργο Ιωάννου Φίλε μας, η είδηση της απουσίας σου μας συνέτριψε και μας συνέβη, όπως συνήθως συμβαίνει σε παρόμοιες πε­ ριπτώσεις, να ξαναθυμηθούμε τους απόντες μας σ' ένα προσκλητήριο μνήμης χωρίς κοσμικούς θορύ­ βους· μας στέρησε τη φωνή για να πούμε λόγια όπως: δεν είναι δυνατόν, είναι άδικο. Ωστόσο θα σου εξομολογηθούμε κάτι που θα σου φανεί παρά­ λογο και ίσως να σε κάνει να κλείσεις τα μάτια σου - αυτό τον χαρακτηριστικό σου μορφασμό - και να μας παρατηρήσεις με τόνο έμπειρου δάσκαλου σε μαθητές. Τη μέρα που έφευγες για τη Θεσσαλονίκη δε στάθηκε δυνατό να σε συνοδεύσουμε. Κάπως έτσι η έλλειψη που νιώθαμε τουλάχιστον, δεν έγινε εγκατάλειψη. Είχες καιρό να περάσεις από τα γραφεία μας. Την τελευταία φορά, καθώς ο δρόμος σου σ’ έφερε στον πρώτο όροφο, όπως χαρακτηριστικά έλεγες, η προσοχή σου στράφηκε σε μια κόκκινη μπλούζα, με κουμπάκια που πολύ σου άρεζε. Έκανες σαν παιδί. Κάθε επίσκεψή σου αφορούσε τον καθένα μας ξ ε ­ χωριστά και ποτέ δεν υπήρξε, ούτε για μια φορά, επίσκεψη σκοπιμότητας ή επίδειξης. Τα σχόλια, οι παρατηρήσεις σου, οι κρίσεις σου, οι αποδοκιμασίες ή επιδοκιμασίες σου - «μορφώνε­ τε τους Έλληνες» μας είχες πει μια φροά στον Κέ­ δρο-, είχαν χαρακτήρα εύστοχης νουθεσίας, τόνο φιλικό. Μεμιάς όλοι αφήναμε τα τηλέφωνα να κου­ δουνίζουν, τις εκκρεμότητες να εκκρεμούν και στε­ κόμαστε απέναντι σου, έτοιμοι για ένα αστείο, για κάτι απρόοπτο που θα μας έβγαζε από τη ρουτίνα της καθημερινότητας. Ήσουν τόσο ευπροσήγορος, ανθρώπινος, που σε κάθε «αρμένικη βίζιτα» (έτσι δεν την έλεγες;) λες και άφηνες το συγγραφικό σου κύρος πλάι στο «τσόλι της πόρτας» όπως κάνουν οι άλλοι με τις ομπρέλες τους. Στα ταβερνάκια μετά την «Εντοπία», και η κατ’ επανάληψη ομολογία σου: «περιμένω να αποστρατευθώ για να γράψω» ■οι προσωπικές μας απόψεις για το έργο σου και ο τρόπος που τις δεχόσουν, οι εμπειρίες σου μ ε τους εκδότες, τους συναδέλφους

σου, τους θαυμαστές σου και τους θαυμαστές των έργων σου, η Θεσσαλονίκη, οι κουβέντες σου για τον Σεφέρη, τον Κατσίμπαλη κι άλλους γνωστούς κι επώνυμους «ζώντες και τεθνεότες», και η επιθυμία σου: αν ήταν δυνατό, να γνώριζες έναν προς έναν τους αναγνώστες των βιβλίων σου, όχι μόνο για μας, αλλά και για άλλους στενότερους ίσως φίλους σου, φανέρωναν το πάθος σου να συνδιαλέγεσαι με τους ανθρώπους, να μπαίνεις στο πετσί τους κι ό,τι ήθελε προκύψει- τις φασαρίες και τους καβγάδες τους ορεγόσουν, σ' έκαναν πάσχοντα έφηβο. Τα ανταλλάγματα βλέπεις! Δ εν θέλουμε, εμείς οι φίλοι σου, να μπούμε σε χωράφια ξένα ■ να κάνουμε αποτίμηση του συνολι­ κού σου έργου. Εξάλλου αυτή η απόπειρα είναι μ ε­ γάλη, ο χρόνος λίγος και η δουλειά των ειδικών. Για μας, ό,τι κι αν πούνε οι άλλοι, η απουσία σου σ ’ έκανε συχνότερα παρόντα στις συζητήσεις μας.

- Γ ι α θυμήσου τον Γιώργο τότε που... Παρασυρθήκαμε. Ας μας συγχωρέσεις τα αποσιω­ πητικά και τις μισές κουβέντες που ποτέ δε συμπα­ θούσες. Ντόμπρα πράγματα ήθελες, σταράτα. εξομολογητικά χωρίς τερτίπια και φιοριτούρες. Όπως μας μίλαγες ανοιχτά και ξάστερα -σπάνια με ευκο­ λονόητα υπονοούμενα-, έτσι έγραφες και τα πεζογραφήματά σου, γι' ανθρώπους και τόπους που αγάπησες, που γίναν ένα με σένα. Η απόσταση θα μας στερήσει το χιούμορ, τον αυ­ τοσαρκασμό, τη λιτότητα, τα ελληνικά σου, τα ση­ μεία της στίξης στο λόγο σου. Όμως, μας απόμειναν τα βιβλία σου. Μικρή στοίβα σε πρώτη ζήτηση, σ’ εύκολα ράφια, για στοχασμό, αναψυχή και γνώ­ ση. Ας είναι. Σε κέρδισε η «πρωτεύουσα των προσφύ­ γων». Οι φίλοι σου Τα «παιδιά του Διαβάζω»

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ]

Από 6 μέχρι 19 Φεβρουάριου 1985

Λ

s

CD <

I

1

*

2. Α. Βλάχου:. Μια φορά και έναν καιρό ένας διπλωμάτης (Εστία)

Πρίσμα - Πειραιάς

CD <

Μεθενίτης - Πάτρα

| Κλάδος - Ηράκλειο

Κοτζιά - Θεσ.

Λέσχη του Βιβλίου - Αθ.

Κατώι του Βιβλίου - Θεσ.|

•3

Εξαρχόπουλος - Αθ.

<

Εστία - Αθ.

I 1. Λ. Μπουνιουέλ: Η τελευταία πνοή (Οδυσσέας)

Δωδώνη - Αθ.

ώ <

Ελευθερουδάκης - Αθ.

ΒΙΒΛΙΑ

|

Επειδή όμως είναι τεχνικά αδύνατο να δημοσιεύονται όλα τα βιβλία που αναφέρουν οι βιβλιοπώλες, ο πίνακας περιλαμβάνει τελικά εκείνα τα βιβλία που δηλώθηκαν από δύο του­ λάχιστον βιβλιοπώλες. Όσο για το ενδιαφέρον και την ποιότητα των βιβλίων του πίνακα, σκόπιμο είναι να συμβου­ λεύεστε τις σελίδες της «Επιλογής».

|

Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικό­ τερα βιβλία ενός δεκαπενθήμερου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρησαν δεκαπέντε βιβλιοπώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τα τρία βιβλία που είχαν τις πε­ ρισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κα­ τά το διάστημα αυτό. Έτσι, το βιβλίο με τις μ ε­ γαλύτερες πωλήσεις σημειώνεται με τρεις αστε­ ρίσκους (**), το αμέσως μετά με δύο (**) και το τελευταίο με έναν ( * ) .

8 ο α.

..

Λ

A

3. Γ. Ξανθούλης: Το καλοκαίρι που χάθηκε στο χειμώνα (Καστανιώτης)

Λ

4. Α. Εμπειρικού: Η σήμερον ως αύριο και ως χθες (Άγρα)

«

5. 0. Ελύτη: Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου (Ύψιλον) 6. Γ. Ιωάννου: Η πρωτεύουσα των προσφύγων (Κέδρος)

Λ

7. Μ. Δημητρίου: Το Ελληνικό Σοσιαλιστικό Κίνημα (Πλέθρον)

8. Μ. Κούντερα: Γελοίοι έρωτες (Οδυσσέας) 9. Μ. Ρεζάν: ... Χωρίς πρόγραμμα (Φυτράκης)

.

26 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Με χιλιάδες βιβλία ιστορικά, λογοτεχνικά, πολιτικά, οικονομικά, λεξικά κ.ά. από 2 5 δραχμές

ΜΠΑΡΜΠΟΥΝΑΚΗΣ Αριστοτέλους 4 * Εγνατίας 150

Το ΚΑΤΩΙ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Αριστοτέλους 6 * Τηλ. 27.18.53

Τ Α Τ Ρ ΙΑ Μ Ε Γ Α Λ Α ΒΙΒ ΛΙΟ Π Ω Λ Ε ΙΑ

Φιλανδικά γράμματα Το «Διαβάζω», στη σειρά των αφιερωμάτων τον, έχει προσπαθήσει να προσεγγίσει τις εθνικές λογοτεχνίες χωρών που οι εκπρόσω ποί τους όεν είναι γνω στοί στον τόπο μας. Είναι όμως γεγονός ότι ανάμεσα σ ’ αυτές υπάρχουν, συχνά, πολλά κοινά σημεία. 'Ενας από τους λόγους για τον οποίο επιδιώξαμε αυτό το αφιέρωμα στα φιλανδικά γράμματα είναι για τί φέτος συμπληρώνονται 150 χρόνια από τη δημοσίευση της συλλογής τον φιλανδικού έπους «Κάλεβάλα», επέτειος π ου η Φ ιλανδία γιορτάζει μ ε μεγάλη επισημότητα, και η οποία αναδεικνύει κάποια ιδιαίτερη ίσως σχέση των Φ ιλανδών μ ε τα γράμματα και τις παραδόσεις τους. Α λλά κι ο μεγάλος αριθμός εκδόσεων και βιβλιοθηκών στην αραιοκατοικημένη αυτή χώρα επιβεβαιώνει αυτή την εντύπωσή μας και μας π αρακινεί σε μια παραπέρα γνωριμία μ ε την πνευματική της παραγωγή, που, με άρθρα και συνεντεύξεις φιλανδώ ν συγγραφέων, προσπαθήσαμε να προσεγγίσουμε με το σημερινό αφιέρωμα. Σχεδιασμός αφιερώματος: Φίλιππος Δρακονταειδής και Δημοσθένης Κούρτοβικ. Γενική επιμέλεια: Γιώργος Γαλάντης.

10/αφιερωμα Δ η μ ο σ θ έ ν η ς Κ ο ύ ρ τ ο β ικ

Η φιλανδική γλώσσα

|%

f

|π |

\ύ

Ιϊ

Τα φιλανδικά τα μιλούν σήμερα ως μητρική τους γλώσσα γύρω στα πέντε εκατομμύρια άνθρωποι. Από αυτούς, τα 4Χ2 εκατομμύρια ζουν στη Φιλανδία (οι υπόλοιποι 300.000 κά­ τοικοι της χώρας μιλούν σουηδικά, που είναι η δεύτερη επίσημη γλώσσα της Φιλανδίας, πλάι στα φιλανδικά). Το υπόλοιπο μισό εκα­ τομμύριο είναι Φιλανδοί εγκατεστημένοι στο εξωτερικό, κυρίως στη Σουηδία. Η φιλανδική γλώσσα δεν είναι ινδοευρωπαϊκή. Μαζί με τα καρελικά, τα εσθονικά, τα λαπωνικά, τα ουγγρικά και διάφορες άλλες γλώσσες ανήκει στον λεγόμενο φιννοουγγρικό κλάδο της ουραλικής ομογλωσσίας, που περιλαμβάνει ακόμα τον σαμογετικό κλάδο. Οι 20 συνολικά γλώσσες αυτής της ομογλωσσίας θεωρούνται ανατολικής (πιθα­ νότατα ασιατικής) καταγωγής. Οι πιο πολυμίλητες από αυτές είναι τα ουγγρικά (13 εκ.), τα φιλανδικά και τα εσθονικά (1 εκ.). Οι υπόλοιπες μιλιούνται από ολιγάριθμους λαούς, εγκατεστημένους κυρίως στο χώρο της Σοβιετικής Ένωσης, που όλοι μαζί μόλις φτάνουν το ένα εκατομμύριο. Ας σημειωθεί ότι οι ουραλικές γλώσσες έχουν συγγένεια με τις αλταϊκές, στις οποίες ανήκει και η τουρκι­ κή. Τα κυριότερα γνωρίσματα της φιλανδικής γλώσσας (κοινά με τις άλλες φιννο-ουγγρικές γλώσσες) είναι:

α. Η εξαιρετικά μεγάλη αναλογία των φωνηέντων στις λέξεις, β. Οι φωνητικοί νόμοι της αρμονίας των φωνηέντων (ορισμένα φωνήεντα αλληλοεπηρεάζονται) και της μετήχησης (ορι­ σμένα σύμφωνα μεταβάλλονται μέσα στη λέξη κατά την κλίση της), που, μαζί με τον πλούτο σε φωνήεντα, κάνουν τη φι­ λανδική γλώσσα πολύ εύηχη, γ. Η χρήση επιθημάτων για την έκφραση σχέσεων που στις ινδοευρωπαϊκές γλώσ­ σες δηλώνονται συνήθως με προθέσεις (π.χ. 8ιιοιηΐ=η Φιλανδία, Suomesta= από τη Φιλανδία, Suomessa=<roi Φιλαν­ δία, διιοπιεσιι=προς τη Φιλανδία κλπ.). Το αποτέλεσμα είναι να έχει η φιλανδική γλώσσα 15 πτώσεις! δ. Η ύπαρξη ενός ιδιαίτερου ρήματος για την έκφραση της άρνησης και της απαγόρευσης (στη θέση του όχι και του μη των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών), ε. Η πλήρης απουσία γένους των λέ­ ξεων. Η φιλανδική γλώσσα είναι πολύ πλούσια λεξιλογικά και έχει εξαιρετική ικανότητα να παράγει σύνθετες λέξεις. Χάρη σ’ αυτή την ικανότητα μπορεί να εκφράζει άνετα σύγχρο­ νες έννοιες της επιστήμης, της τεχνολογίας κλπ., χωρίς να είναι αναγκασμένη να δανεί­ ζεται σε τόσο μεγάλο βαθμό όσο άλλες γλώσ­ σες ξένους (κυρίως αγγλικούς) όρους.

αφιερωμα/11

Χρονολόγιο 7η χιλ. π.Χ .: Πρώτα ίχνη ανθρώπινης πα­ ρουσίας στη Φιλανδία (οι πρώτοι κάτοικοι ήσαν πιθανώς Λάπωνες).

1ος αιώ να ς π .Χ .: Οι Φίννοι, λαός ουραλοαλταϊκής καταγωγής, αρχίζουν να εγκαθί­ στανται στο έδαφος της Φιλανδίας, προερχό­ μενοι από τη νότια πλευρά του Φιννικού κόλ­ που.

1820-1830: Αρχίζει να αφυπνίζεται η φιλαν­ δική εθνική συνείδηση.

1831: Ιδρύεται η «Εταιρία Φιλανδικής Λογο­ τεχνίας».

1157: Ο βασιλιάς.της Σουηδίας, Ερρίκος Θ' αρχίζει την εκστρατεία του εναντίον των Φίν­ νων. Εκχριστιανισμός της Φιλανδίας.

1835-1836: Ο Elias Lonnrot (Λαίνροτ) δημο­ σιεύει την πρώτη έκδοση του Κάλεβάλα, του μεγάλου φιλανδικού έπους, με βάση το υλικό που συγκέντρωσε κατά τις περιοδείες του στη χώρα. (Ακολουθεί, το 1849, δεύτερη έκδοση, συμπληρωμένη και αναθεωρημένη από τον ίδιο).

12ος-13ος αιώ νας: Η Φιλανδία θέατρο συγ­ κρούσεων ανάμεσα στους Σουηδούς, τους Δανούς και τους Ρώσους.

1863: Η φιλανδική γλώσσα αναγνωρίζεται επίσημα ως ισότιμη με τη σουηδική στη δημό­ σια διοίκηση.

1323: Συνθήκη του Σλύσσελμπουργκ ανάμε­ σα στη Σουηδία και τη Ρωσία (κράτος του Νόβγκοροντ). Η Φιλανδία παραχωρείται στη Σουηδία, ενώ η Καρελία περιέρχεται στους Ρώσους. Η συνθήκη αυτή σφραγίζει την κα­ τοπινή πολιτική, κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική εξέλιξη της Φιλανδίας.

1870: Δημοσιεύονται οι Εφτά αδελφοί του Αλέξη Κίβι, το αριστούργημα της φιλανδικής λογοτεχνίας.

1530-1540: Ο λουθηρανισμός επικρατεί στη Φιλανδία.

1540: Ο ιερωμένος Μίκαελ Αγκρίκολα (αρ­ γότερα επίσκοπος του Τούρκου) εκδίδει το Αλφαβητάριο, που είναι το πρώτο γραπτό μνημείο της φιλανδικής γλώσσας. Μερικά χρόνια αργότερα μεταφράζει και δημοσιεύει την Καινή Διαθήκη.

1550: Ίδρυση του Ελσίνκι από τον βασιλιά της Σουηδίας Γουστάβο Βάσα.

1580-1617: Σε πολέμους με 'τη Ρωσία, η Σουηδία κατακτά τα εδάφη της Καρελίας, της Ινγκρίας και του Καίκισαλμι, που τα προσαρτά στο «Μεγάλο Δουκάτο της Φιλαν­ δίας».

1898-1904: Καταπιεστική διακυβέρνηση της χώρας από τον πανσλαβιστή στρατηγό Μπαμπρικόφ, που δολοφονείται το 1904 από έναν Φιλανδό πατριώτη.

1917: Στις 6 Δεκεμβρίου η Φιλανδία ανακηρύσσεται ανεξάρτητο κράτος.

1918: Ά γριος εμφύλιος πόλεμος (ΓενάρηςΜάης) ανάμεσα στους Κόκκινους, που υπο­ στηρίζονται από τους Ρώσους μπολσεβίκους, και τους Λευκούς του στρατηγού Μάννερχεϊμ. Οι Λευκοί επικρατούν, με τη βοήθεια των Γερμανών.

1939: Το βραβείο Νόμπελ για τη λογοτεχνία απονέμεται στον Franseemil Sillanpaa.

1939-1940: Ρωσοφιλανδικός πόλεμος. Ηρωι­ κή αντίσταση των Φιλανδών. Με τη συνθήκη ειρήνης η Φιλανδία χάνει το 1/8 των εδαφών της.

1710-1721: Τα ρωσικά στρατεύματα ερημώ­ νουν τη χώρα. Με τη συνθήκη του Νύσταντ (1721), η Φιλανδία χάνει ξανά την Καρελία και την Ινγκρία.

1941-1944: Για να ανακτήσει τα χαμένα εδά­ φη, η Φιλανδία παίρνει μέρος στη γερμανική εκστρατεία κατά της ΕΣΣΔ.

1809: Η Φιλανδία παραχωρείται από τη Σουηδία στη Ρωσία και εντάσσεται στη ρωσι­ κή αυτοκρατορία ως «μεγάλο δουκάτο» με εκτεταμένη αυτονομία.

1948: Συμφωνίες αμοιβαίας φιλίας και συ­ νεργασίας με την ΕΣΣΔ.

1812: Το Ελσίνκι γίνεται πρωτεύουσα της Φιλανδίας, αντικαθιστώντας το Τούρκου.

1947: Συνθήκη ειρήνης με τους Συμμάχους.

1950-1970: Ταχύτατη εκβιομηχάνιση της χώ­ ρας.

ισθένης Κούρτοβικ

Σύντοι

ική λογοτεχνία .

' ftfim a πρωτμη φύση της: εϊτ^ ^ Λ ^ ^ ^ ^ ^ ^ Λ &'ψϋ^^^^^ε^^γΙιιΒνΜ τ'ι^ο φόρεμά της είτε λαμπροστόλιστη με την πολύχρωμη καλοκαιρινή της βλάστηση, έχει πάντα κάτι το παρθε­ νικό και νεανικό - κι όμως, εκείνα τα σταχτοκάστανα, λεία βράχια της, που τόσο εντυπωσιάζουν τον ξένο, είναι τα αρχαιότερα πετρώματα του κόσμου. Έπειτα, ο λαός της: οι Φιλανδοί είναι φιλοπρόοδοι αλλά και παραδοσιοκράτες, Κλειστοί αλ_Ιάτχ&τφιλόξενοι, απίστευτα όοαστπααΜ«4&ο~Μάΐζαΰιοολάτοε<^, με τη ζωή τους να κινείται ανάμεσα σ’ g\av συψΐΨ/ρο ορθολογισμό κτέναν όΖνοχλχο συναισθηματισμό. Στον ξένο που έρχεται σ’ επαφή με τη φιλανδική κουλτούρα κάνει εντύπωση μια ενθουσιώδης πί­ στη στην τεχνολογία, που από τη σκοπιά τού σκεπτικιστή φαίνεται σχεδόν αφελής, αλλά την ίδια στιγμή η φιλανδική κουλτούρα είναι γεμάτη από προχριστιανικά, παγανιστικά στοιχεία, που οι Φιλανδοί τα φυλάνε ευλαβικά. Η Φιλανδία υπήρξε για αιώνες πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στη Σουηδία και τη Ρωσία, αλλά παράλληλα και χωνευτήρι τριών (τουλάχιστο) διαφορετικών πο­ λιτισμών. Οι φυλετικές, γλωσσικές και πολιτι­ στικές ρίζες των Φιλανδών βρίσκονται στην Ανατολή, ίσως πέρα απ’ τα Ουράλια, αλλά η πο­ λιτική, οικονομική και κοινωνική δομή της χώ­ ρας τους είναι καθαρά δυτική. Ό λες αυτές οι αντιφάσεις αποτυπώθηκαν και αποτυπώνονται στη φιλανδική λογοτεχνία σ’ όλη τη διάρκεια της εξέλιξής της και της δίνουν ένα ξεχωριστό χρώμα. Οι Φιλανδοί συνηθίζουν να λένε, με ανάμικτα αισθήματα αιδημοσύνης και περηφάνειας, ότι η λογοτεχνία τους είναι πολύ νεαρή. Αυτό αληθεύ­ ει μόνο σ’ ό,τι αφορά την έντεχνη λογοτεχνία τους, που πραγματικά έχει ζωή μόλις ενάμιση αιώνα. Ομως η λαϊκή τους ποίηση, που στάθηκε για τους Φιλανδούς λογοτέχνες μόνιμη πηγή έμ­ πνευσης, χάνεται στα βάθη του χρόνου και φτά­ νει ίσως ώς τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες, όταν τα φιλανδικά φύλα εποίκησαν τη βόρεια πλευρά του Φιννικού κόλπου. Το περί­ φημο λαϊκό έπος «Κάλεβάλα» είναι για τους Φι­

λανδούς ό,τι για εμάς τα ακριτικά έπη ή για τους αρχαίους Έλληνες τα ομηρικά έπη. Ωστόσο, το γλωσσικό όργανο όλης αυτής της ποίησης, η φιλανδική γλιόσσα, είναι από τις τε­ λευταίες ευρωπαϊκές γλώσσες που καταξιώθη­ καν στον γραπτό λόγο και αναγνωρίσθηκαν επί­ σημα στην εκπαίδευση και στη δημόσια διοίκη­ ση. Το πρώτο γραπτό κείμενο στα φιλανδικά, το «Αλφαβητάριο» του Mikael Agricola, είδε το φως της μέρας μόλις το 1540. Αλλά ο δρόμος ώς την επικράτηση της φιλανδικής γλώσσας ήταν ακόμα μακρύς. Για τρεις ολόκληρους αιώνες οι λόγιοι της Φιλανδίας έγραφαν τα (έτσι κι αλλιώς μέτρια) έργα τους στα σουηδικά, θεωρώντας τη γλώσσα του λαού βάρβαρη και χυδαία. Ο ρο­ μαντισμός μπαίνει στη Φιλανδία με σουηδόγλ'ωσσα διαπιστευτήρια: ο Φρανς Μίκαελ Φρανζέν (Franzen, 1772-1847), ο πρώτος πραγματικά αξιόλογος ποιητής στη φιλανδική λογοτεχνία, γράφει αποκλειστικά στα σουηδικά. Το ίδιο και ο Γιόχαν Λούντβιγκ Ρούνεμπεργκ (Runeberg, 1804-1887), ο ποιητής του φιλανδικού εθνικού ύμνου, και ο Ζαχαρίας Τοπέλιους (Topelius, 1818-1855), συγγραφέας μυθιστορημάτων και διηγημάτων με θέματα από την ιστορία της Φι­ λανδίας. Ο πρώτος που τόλμησε να γράψει ποίηση στη φιλανδική γλώσσα ήταν ο κατά τα άλλα μέτριος ποιητής Γιάακκο Γιούτεϊνι (Juteini, 1781-1855). Αλλά η αποφασιστική καμπή έγινε με τον Έ λιας Λαίνροτ (Lonnrot, 1802-1884). Γιατρός το επάγ­

αφιερωμα/13 γελμα, αφιέρωσε ωστόσο το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη συλλογή και επεξεργασία των λαϊκών επικών ασμάτων, που τα δημοσίεψε ως ενιαίο έπος με το όνομα «Κάλεβάλα», για πρώτη φορά το 1835-6 και σε μια δεύτερη μορφή το 1849. Ο Λαίνροτ πρόσφερε έτσι την πιο ατράν­ ταχτη απόδειξη πως η φιλανδική γλώσσα είναι ικανή για ύψιστα λογοτεχνικά δημιουργήματα. Και συνέβαλε όσο λίγοι στην ανακάλυψη και αποκατάσταση μιας ξεχασμένης, αγνοημένης ον­ τότητας: του φιλανδικού λαού. Γιατί πραγματικά, η κατάσταση στη Φιλανδία είχε αλλάξει σημαντικά. Το 1809 είχε τερματισθεί η μακραίωνη σουηδική κυριαρχία και η χώ­ ρα είχε ενσωματωθεί στη ρωσική αυτοκρατορία ως μεγάλο δουκάτο με εκτεταμένη αυτονομία. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν άρχισε να δια­ μορφώνεται με γρήγορο ρυθμό μια ξεχωριστή εθνική συνείδηση κι ένα αρκετά δραστήριο εθνι­ κό κίνημα. Το 1831 ιδρύθηκε η Εταιρία Φιλανδι­ κής Λογοτεχνίας, που επρόκειτο να παίξει ση­ μαντικότατο ρόλο στην καλλιέργεια των φιλαν­ δικών γραμμάτων. Η φιλανδική γλώσσα -στην καθιέρωση της οποίας εστιάζονταν κυρίως οι προσπάθειες των Φιλανδών εθνικιστών- άρχισε να κερδίζει έδαφος, παρά τα εμπόδια που της έβαζε κατά διαστήματα η ρωσική λογοκρισία. Η εξέλιξη αυτή έφτασε στο αποκορύφωμά της το 1863, όταν ένα διάταγμα του τσάρου Αλέξαν­ δρου Β' όρισε ότι, μέσα σε διάστημα 20 χρόνων, η φιλανδική γλώσσα έπρεπε να γίνει ισότιμη της σουηδικής στη δημόσια διοίκηση. Και πράγματι, το 1883 η επαγγελία αυτή εκπληρώθηκε. Στην πλούσια σε ερεθίσματα και ζυμώσεις δε­ καετία του 1860 αρχίζει και, ουσιαστικά, τελειώ­ νει η δημιουργική δράση του Αλέξη Κίβι (Κϊνΐ, 1834-1872). Ο πρώτος αυτός σημαντικός εκπρό­ σωπος της φιλανδόφωνης λογοτεχνίας είναι συ­ νάμα και ο μεγαλύτερος της. Ο Αλέξης Κίβι ήταν γιος ενός πάμφτωχου και μέθυσου ράφτη. Η σύντομη ζωή του ήταν γεμάτη στερήσεις, απο­ γοητεύσεις και κατατρεγμούς, που τον οδήγησαν στην τρέλα και στον πρόωρο θάνατο, σε ηλικία μόλις 38 χρόνων. Ο Κίβι εμφανίσθηκε στα φι­ λανδικά γράμματα το 1864 με δύο θεατρικά έρ­ γα: το δράμα Kullervo και την κωμωδία Nummisuutarit (Οι παπουτσήόες του ρεικόκαμπου). Τα έργα αυτά κινούν αμέσως την προσοχή και ο Κί­ βι κερδίζει την εύνοια του κόμματος των Φιλαν­ δών εθνικιστών. Όμως η εύνοια αυτή μετατρέπεται σε ανάθεμα το 1870, όταν ο Κίβι δημοσι­ εύει, έπειτα από χρόνια δουλειάς, το αριστούργη­ μά του -κ αι αριστούργημα της φιλανδικής λογο­ τεχνίας: το Seitseman Veljesta (Οι εφτά αδελφοί). Ο ρεαλισμός και η ειλικρίνεια, με την οποία πε­ ριέγραφε ο Κίβι τη φιλανδική λαϊκή ψυχή, ενό­ χλησαν και εξόργισαν τους θιασώτες μιας εξιδανικευμένης, ψεύτικης αντίληψης για τον φιλαν-

Αλέ'ξης Κίβι

δικό λαό. Ωστόσο, οι Εφτά αδελφοί έχουν αναγνωρισθεί από καιρό ως ένα από τα λίγα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας που καταφέρνουν να φανερώσουν με τόση δύναμη, ζωντάνια, λυρι­ κή έξαρση και χιούμορ το χαρακτήρα, τα πάθη, τους κρυφούς καημούς και τα όνειρα ενός ολό­ κληρου λαού. Ο Κίβι έκανε με τον φιλανδικό λαό ό,τι ο Λαίνροτ με τη φιλανδική γλώσσα: τον έβγαλε από την αχλύ του μύθου και τον παρου­ σίασε με σάρκα και οστά, με δική του προσωπι­ κότητα και δική του κουλτούρα. Η φιλανδική λογοτεχνία είχε βρει πια το δρό­ μο της. Η δεκαετία του 1880 κυριαρχείται από το ρεαλισμό, και είναι πολύ χαρακτηριστικό για τη φιλανδική πολιτιστική ζωή ότι ο κυριότερος εκ­ πρόσωπός του είναι μια γυναίκα: η Μίννα Καντ (Canth, 1844-1897), επηρεασμένη από τον Ίψεν, γράφει δράματα που καταγγέλλουν τις κοινωνι­ κές διακρίσεις σε βάρος της γυναίκας. Το πιο πολυσυζητημένο από αυτά είναι το Tyomiehen Vaimo (Η γυναίκα του εργάτη, 1885), που δεί­ χνει πώς ένας ανεπρόκοπος άνδρας καταστρέ­ φει, με τις ευλογίες του νόμου, τη γυναίκα του. Ρεαλιστικά είναι και τα πρώτα έργα ενός άλλου σημαντικού συγγραφέα, του Γιούχανι Ά χο (Aho, 1861-1921), που με τα μυθιστορήματα Rautatie (Ο σιδηρόδρομος, 1884) και Papin tytar (Η κόρη του παπά, 1885) περιγράφει τη ζωή των χωρικών και της μεσαίας τάξης, αντίστοιχα. Αρ­

14/αφιερωμα γότερα ο Ά χο στράφηκε στο νεορομαντισμό - το καινούριο ρεύμα που άρχισε να επικρατεί στη φιλανδική λογοτεχνία στη δεκαετία του 1890 για να πετύχει το 1911, με το σπουδαίο μυθιστό­ ρημα Juha, μια σύνθεση του ρεαλισμού με το ρο­ μαντισμό. Ο φιλανδικός νεορομαντισμός άνθησε σε μια περίοδο που έφτανε στη Φιλανδία ο απόηχος του ευρωπαϊκού συμβολισμού και η επίδραση του Κνουτ Χάμσουν, ενώ, από την άλλη μεριά, το φιλανδικό έθνος αντιμετώπιζε την έξαρση του ρωσικού πανσλαβισμού. Στην πεζογραφία, οι κυριότεροι εκπρόσωποι του φιλανδικού νεορο­ μαντισμού είναι, εκτός από τον Ά χο, ο Γιοχάννες Λίννανκόσκι (Linnankoski, 1869-1913) και ο Βόλτερ Κίλπι (Kilpi, 1874-1939). Αλλά τους κα­ λύτερους καρπούς του τους έδωσε στο χώρο της ποίησης, με το έργο τού Λάριν-Κύαιστι ( LarinKyosti, 1873-1948), του Ό ττο Μάννινεν (Manninen, 1872-1950), του Βέικο Άντερο Κόσκεννιέμι (Koskenniemi, 1885-1962) και πάνω απ’ όλα του Έινο Λέινο (Leino, 1878-1926), του μεγαλύ­ τερου ποιητή στην ιστορία της φιλανδικής λογο­ τεχνίας. 'Οπως συμβαίνει με κάθε μεγάλο ποιη­ τή, έτσι και στην περίπτωση του Λέινο οι κάθε είδους «-ισμοί» αδυνατούν να δώσουν το πραγ­ ματικό στίγμα της ποίησής του και στενεύουν τα όριά της. Στη σχετικά σύντομη και ταραγμένη ζωή του (πέθανε από σύφιλη), ο Λέινο άντλησε στοιχεία από τη φιλανδική λαϊκή ποίηση,ιδιαίτε­ ρα από το «Κάλεβάλα», για να δώσει λυρικές δημιουργίες με σπάνια στιβαρότητα, φρεσκάδα και ψυχική ένταση. Χαρακτηριστικό δείγμα της ποίησής του και της αίσθησής του για τη ζωή εί­ ναι το θαυμάσιο «Τραγούδι του σκιέρ», που πα­ ραθέτουμε σε διπλανή στήλη. Προς το τέλος της πρώτης δεκαετίας του εικο­ στού αιώνα, και ενώ στην Ευρώπη κυοφορούν­ ται κοσμοϊστορικά γεγονότα που μια από τις συνέπειές τους θα είναι η δημιουργία του φιλανδι­ κού κράτους, μια σημαντική μερίδα συγγρα­ φέων, πολλοί από τους οποίους είχαν θητεύσει στο νεορομαντισμό, στρέφεται ξανά προς το ρεαλισμό και συχνά μάλιστα φτάνει ώς το να­ τουραλισμό. Τα θέματά τους τα αντλούν κυρίως από τη ζωή των φτωχών ξωμάχων, ενώ αντιμε­ τωπίζουν με κριτική διάθεση τις ανώτερες τάξεις και τις γραφειοκρατικές δομές της ζωής στις πό­ λεις. Ο Γιούχανι Ά χο κάι ο Βόλτερ Κίλπι, για τους οποίους μιλήσαμε πιο πάνω, διαπρέπουν και σ’ αυτό το νέο κίνημα. Δυο άλλοι αξιόλογοι εκπρόσωποί του είναι ο Μάιγιου Λάσσιλα (Lassila, 1868-1918), που με το χιουμοριστικό μυθι­ στόρημα Tulitikkuja lainaamassa (Τα δανεικά σπίρτα, 1910) έδωσε μια ζωηρή εικόνα της ζωής στη Βόρεια Καρελία, και η Μαρία Γιότουνι (Jotuni, 1880-1943), που διακρίθηκε κυρίως στο διήγημα. Αλλά οι σημαντικότερες μορφές αυτού

Έ ιν ο Λ έινο (1878 - 1926)

Το τραγούδι του σκιέρ Όμορφα είναι όταν γλιστράει ανάλαφρα ο σκιέρ πάνω στο χιόνι που αστράφτει πέρα ώς πέρα, κι ο ουρανός απλώνεται καθάριος πάνωθέ του- μα πιο όμορφα όταν ολόγυρα γυμνά στέκουν τα δέντρα, ο άνεμος ουρλιάζει, ο δρόμος είν’ κλειστός και όόστου στροβιλίζεται το χιόνι στον αγέρα. Όμορφα είναι όταν γλιστράει ανάλαφρα ο σκιέρ κι έχει ένα σύντροφο μα ζί του στο ταξίδι, όταν το μονοπάτι μπρος του είν’ ανοιχτό · μα πιο όμορφα όταν μονάχος ταξιδεύει, μονάχος, ολομόναχος το δρόμο του ανοίγει και μόνος με τη νύχτα αντιπαλεύει. Όμορφα είναι όταν γλιστράει ανάλαφρα ο σκιέρ ξέροντας απ’ τα πριν για πού τραβάει, όταν ζεστό ένα τζάκι τον προσμένει - μα πιο όμορφο είναι, πιο αντρίκιο, όταν σε τύχης άγνωστης το κάλεσμα υπακούει δίχως να ξέρει το σωστό ποιό είναι για το λάθος. Κι είναι όμορφα όταν γλιστράει ανάλαφρα ο σκιέρ κι έχει την αναγάλλια μες στα στήθια, κι η ελπίδα σα δαυλός μέσα στη νύχτα φέγγει ■ μα κι όλα ανάποδα αν του ’ρθούν, αυτός μπροστά τραβάει με ιδρωμένο μέτωπο, σφιγμένη την καρδιά, τον Χάρο στο πλευρό του γαντζωμένο. (Μετάφραση: Δημοσθένης Κούρτοβικ)

αφιερωμα/15 του ρεύματος είναι ο Ίλμαρι Κίαντο (Kianto, 1874-1970) και ο Γιόελ Λέχτονεν (Lehtonen, 1881-1934). Ο πρώτος έδωσε δυο σπουδαία μυθι­ στορήματα με θέμα την αθλιότητα της ζωής στις καθυστερημένες δασώδεις επαρχίες της Φιλαν­ δίας: το Punainen νϋνα (Η κόκκινη γραμμή, 1909) και το Ryysyrannan Jooseppi (Ο Ιωσήφ από το Ρννσνραντα, 1924). Ο δεύτερος έδωσε ένα πραγματικό αριστούργημα: το μυθιστόρημα Putkinotko (1919-20), που περιγράφει μια καλο­ καιρινή μέρα στη ζωή της οικογένειας ενός φτω­ χού αγρότη και διεισδύει στις κοινωνικές αιτίες του φιλανδικού εμφύλιου πολέμου. Πραγματικά, στις 6 Δεκεμβρίου 1917 η Φιλαν­ δία είχε ανακηρυχθεί ανεξάρτητο κράτος και από το Γενάρη ώς το Μάη του 1918 είχε σπαραχτεί από έναν θηριώδη εμφύλιο πόλεμο ανάμεσα στις επαναστατικές δυνάμεις (τους «Κόκκινους») και τη συντηρητική παράταξη (τους «Λευκούς»), που βγήκε νικήτρια από τη σύγκρουση. Αυτός ο εμφύλιος σπαραγμός είναι το βασικό θέμα που πραγματεύεται ο γνωστός συγγραφέας Φρανς Έεμιλ Σίλλανπε (Sillanpaa, 1888-1964) στο σπου­ δαίο μυθιστόρημά του Hurskas kurjuus (Ευσεβής μιζέρια, 1919), με ήρωα έναν φτωχό και ανήμπο­ ρο ξωμάχο που μπλέκει στη λαίλαπα του πολέ­ μου και τουφεκίζεται τελικά χωρίς να έχει φταί­ ξει. Αλλά το θέμα που απασχόλησε τον Σίλλανπε στα κατοπινά μυθιστορήματά του είναι η ενότη­ τα του ανθρώπου με τη φύση. Ο Σίλλανπε ύμνη­ σε με έξοχο τρόπο τη φιλανδική φύση και το 1939 τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ -ο μόνος ώς σήμερα Φιλανδός λογοτέχνης που κέρδισε αυτή τη διάκριση. Στο μεταξύ, η σουηδόγλωσση λογοτεχνία της Φιλανδίας, της οποίας η παραγωγή μετά την κα­ θιέρωση της φιλανδικής γλώσσας είχε περιορισθεί πια στη σουηδόφωνη μειονότητα της χώρας, ακολουθούσε ιδιαίτερη εξέλιξη, διαμορφώνον­ τας βαθμιαία μια ξεχωριστή φιλανδική συνείδη­ ση. Στο δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα, είχε βγάλει έναν σπουδαίο ρεαλιστή, τον Καρλ Άουγκουστ Τάβαστσέρνα (Tavaststjerna, 18601898). Αλλά στις αρχές του εικοστού αιώνα αναδείχνει το λαμπρότερο ώς σήμερα αστέρι της: την ποιήτρια Έντιθ Σαίντεργκραν (Sodergran, 1892-1923). Η Σαίντεργκραν πέρασε το μεγαλύ­ τερο μέρος της λιγόχρονης ζωής της στα σανατό­ ρια της Ευρώπης και στη μοναξιά του ερημικού σπιτιού της, στο καρελικό δάσος, για να πεθάνει φυματική στα 31 της χρόνια. Σ’ όλη της τη ζωή έμεινε άσημη και παραγνωρισμένη. Μόνο πολύ αργότερα αναγνωρίσθηκε η αξία και η σημασία, της πολύχυμης εξπρεσιονιστικής της ποίησης, που εγκαινίασε τον φιλανδοσουηδικό «μοντερνι­ σμό» (το κυρίαρχο ποιητικό κίνημα της δεκαε­ τίας του 1920) και μέσω αυτού επηρέασε ολόκλη­ ρη τη σκανδιναβική ποίηση.

Έ ν τιθ Σ α ίντεργκρα ν (1892 - 1923)

Εμείς οι γυναίκες είμαστε τόσο κοντά στη μελαχρινή γη. Ρωτούμε τον κούκο τι προσδοκάει από τήν άνοιξη, απλώνουμε τα χέρια μας γύρω στους γυμνούς κορμούς των πεύκων, αναζητούμε στο ηλιόγερμα σημάδι και συμβουλή. Κάποτε αγάπησα έναν άνθρωπο, δεν πίστευε σε τίποτε... Ή ρθε μια μέρα παγερή με τα μάτια αδειανά, έφυγε κάποια μέρα βουρκωμένη με τη λήθη στο μέτωπο. Α ν το παιδί μου δε ζει, είναι δικό του... Μετάφραση: Αντώνης Μυστακίδης [Μεσεβρινός]

16/αφιερωμα Στη δεκαετία του 1920 εμφανίσθηκε στη φιλανδόγλωσση λογοτεχνία ένα καινούριο κίνημα, αντίστοιχο των Φιλανδοσουηδών μοντερνιστών, που πήρε το όνομα Tulenkantajat («Λαμπαδηφόροι»). Το κίνημα αυτό έχει σημασία κυρίως επει­ δή αναγγέλλει για πρώτη φορά μια μαζική στρο­ φή του ενδιαφέροντος των Φιλανδών λογοτε­ χνών από τη ζωή της υπαίθρου στη ζωή της πό_λης. Χωρίς να σπάσουν εντελώς τους δεσμούς τους με τις παραδοσιακές ποιητικές φόρμες, οι «Λαμπαδηφόροι» προσπάθησαν να εκφράσουν ένα πιο κοντινό στη σύγχρονη ζωή αίσθημα, δεί­ χνοντας ενδιαφέρον για την τεχνολογία και έχοντας έντονη τάση προς τον κοσμοπολιτισμό. Οι «Λαμπαδηφόροι» έδρασαν κυρίως στο χώρο της ποίησης, όπου οι σημαντικότεροι εκπρόσω­ ποί τους είναι η Κάτρι Βάλα (Vala, 1901-1944), ο Λάουρι Βίλγιανεν (Viljanen, 1900 -), ο Ύργαι Γύλχε (Jylha, 1903-1956), η Έλινα Βάαρα (Vaara, 1903 -) και, πάνω απ’ όλους, ο Ούουνο Κάιλας (Kailas, 1901-1933), που θεωρείται ο κλασι­ κός εκφραστής της ομάδας. Λιγότερο χαρακτη­ ριστικό για το κίνημα είναι το ποιητικό έργο του Π. Μούσταπε (Mustapaa, 1899-1973), που όμως επηρέασε σημαντικά τη μεταπολεμική φιλανδική ποίηση. Στην πεζογραφία, οι πιο αξιόλογοι εκ­ πρόσωποι των «Λαμπαδηφόρων» ήταν ο Ούντο Σέππενεν (Seppanen, 1904-1955) και ο Μίκα Βάλταρι (Waltari, 1908-1979). Ο τελευταίος έγινε παγκόσμια γνωστός μετά τον πόλεμο για τα ιστο­ ρικά μυθιστορήματά του, τα δύο σημαντικότερα από τα οποία, Ο Αιγύπτιος και Ο Μαύρος Ά γ ­ γελος, μεταφράσθηκαν και στα ελληνικά. Δύο άλλοι αξιομνημόνευτοι πεζογράφοι, ο Τόιβο Πέκκανεν (Pekkanen, 1902-1957) και ο Πένττι Χάανπε (Haanpaa, 1905-1955), είχαν δεσμούς με το κίνημα των «Λαμπαδηφόρων», ακολούθησαν όμως πιο ανεξάρτητο δρόμο. Ο πρώτος, που προερχόταν από εργατικό περιβάλλον, περιέ­ γραψε με νεύρο τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες του μεσοπολέμου, ιδίως στο μυθιστό­ ρημά του Tehtaan varjossa {Στη σκιά της φάμπρι­ κας, 1932). Ο δεύτερος ήταν οξύς κοινωνικός κριτικός και αντιμιλιταριστής, και πλάι στα θαυμάσια διηγήματά του, έγραψε, μετά τον πό­ λεμο, δύο πολύ σημαντικά μυθιστορήματα: τα Yhdeksan miehen saappaat {Οι μπότες εννιά ανόρών, 1945) και Jauhot {Το αλεύρι, 1949). Στις αρχές της δεκαετίας του ’30 το κίνημα των «Λαμπαδηφόρων» είχε σβήσει ουσιαστικά και παρατηρήθηκε μια στροφή προς το παραδο­ σιακό στυλ και μια κλασικότερη μορφή αισθαντικότητας. Από τους ποιητές που εξέφρασαν αυ­ τή την τάση ξεχώρισαν ιδιαίτερα ο Κάαρλο Σάρκια (Sarkia, 1902-1945) και η Σάιμα Χάρμαγια (Harmaja, 1913-1937). Μια πιο ιδιότυπη περί­ πτωση αποτελεί ο Ά αρο Χέλλαακόσκι (Hellaa-

koski, 1893-1952). Η στοχαστική, πλούσια σε ει­ κόνες ποίησή του, που εισάγει για πρώτη φορά σουρεαλιστικά στοιχεία στη λυρική παράδοση της Φιλανδίας, επηρέασε πολύ τους μεταπολεμι­ κούς ποιητές. Το 1936 ιδρύεται μια νέα λογοτεχνική ομάδα με το σημαδιακό όνομα «Σφήνα» (Kiila). Η ομά­ δα εκφράζει ριζοσπαστικές πολιτικές αντιλή­ ψεις: είναι το πρώτο δηλωμένα αριστερό κίνημα στο χώρο της φιλανδικής λογοτεχνίας. Κυριότεροι εκπρόσωποί της αναδείχτηκαν οι ποιητές Ά ρβο Τούρτιαϊνεν (Turtiainen, 1904-1980) και Βίλγιο Κάγιαβα (1909 -) και η πεζογράφος Έλβι Σίνερβο (Sinervo, 1912-). Η τελευταία έγραψε μετά τον πόλεμο ένα αξιόλογο μυθιστόρημα εμ­ πνευσμένο από την πολεμική εμπλοκή της Φι­ λανδίας: το Toveri, iila peta {Σύντροφε, μην προδώσεις, 1947). Η Φιλανδία δοκιμάσθηκε σκληρά στον β' παγ­ κόσμιο πόλεμο. Πολέμησε δυο φορές εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης, την πρώτη ως αμυνόμε­ νος και τη δεύτερη ως επιτιθέμενος, και κατόπιν αναγκάστηκε να στραφεί εναντίον της χιτλερικής Γερμανίας. Την κατέκλυσαν εκατοντάδες χιλιά­ δες πρόσφυγες από τις χαμένες ανατολικές επαρ­ χίες και υποχρεώθηκε μετά τον πόλεμο να πλη­ ρώσει στην ΕΣΣΔ πολεμικές αποζημιώσεις τέ­ τοιου ύψους, που δεν της επέτρεπαν άλλη λύση από την επιστράτευση όλων των παραγωγικών δυνάμεών της για να πετύχει μια εσπευσμένη εκ­ βιομηχάνιση. Μέσα σε είκοσι χρόνια η όψη της Φιλανδίας άλλαξε. Από χώρα κυρίως αγροτική μετατράπηκε σε ανεπτυγμένη βιομηχανική χώρα, με ένα από τα υψηλότερα βιοτικά επίπεδα στον κόσμο. Οι παραδοσιακές δομές και σχέσεις κλο­ νίσθηκαν ανεπανόρθωτα, η μεταπολεμική Φι­ λανδία έπρεπε να ψάξει για να βρει μια καινού­ ρια ταυτότητα. Αυτή η νέα κατάσταση επηρέασε, όπως ήταν φυσικό, το χαρακτήρα της φιλανδικής λογοτε­ χνίας. Ο β' παγκόσμιος πόλεμος σημαίνει μια βαθιά τομή στην εξέλιξή της. Η τομή αυτή είναι πιο έκδηλη στην ποίηση. Ενώ μερικοί ποιητές καταφέρνουν να δώσουν πολύ σημαντικά έργα, χρησιμοποιώντας παραδοσιακές μορφές -όπως ο πληθωρικός και νευρώδης Λάουρι Βίιτα (Viita, 1916-1965) και η αισθαντική Ά ιλα Μέριλουότο (Meriluoto, 1924 - ) - οι περισσότεροι ωστόσο αποδεσμεύονται από την ομοιοκαταληξία, το μέ­ τρο, την παραδοσιακή αρμονία και επιδιώκουν μια πιο ελεύθερη έκφραση. Δέχονται επιδράσεις από τους μοντερνιστές της δεκαετίας του ’20, από τον Μούσταπε και τον Χέλλαακόσκι, τη σουηδική ποίηση, τον Τ.Σ. Έλιοτ, ακόμα και από την κινέζικη και τη γιαπωνέζικη ποίηση. Δεν αποτελούν ενιαίο κίνημα, ούτε υφολογικά ούτε ιδεολογικά. Οι περισσότεροί τους όμως δεί­ χνουν μια προτίμηση για την εικόνα απέναντι

αφιερωμα/17 στο αφηρημένο διανόημα, αναφέρονται συχνά στο άγχος και την αλλοτρίωση της ζωής στο απρόσωπο περιβάλλον της σύγχρονης πόλης και (έπειτα από μια σχετικά σύντομη στράτευση στο αριστερό κίνημα της δεκαετίας του I960) χαρα­ κτηρίζονται από ιδεολογικό σκεπτικισμό και δυ­ σπιστία για την πολιτική. Ο κορυφαίος εκπρό­ σωπος αυτής της νέας ποίησης είναι ο Πάαβο Χάαβικκο (Haavikko, 1931 -). Ποιητής οικουμε­ νικός και με απίστευτα πλατιά γκάμα ενδιαφε­ ρόντων, αντλεί θέματα από την ιστορία (ακόμα και τη βυζαντινή ιστορία) για να στοχαστεί πά­ νω στο πρόβλημα της σχέσης του ανθρώπου με την πολιτική εξουσία. Εκτός από την ποίηση, ο Χάαβικκο διακρίθηκε επίσης και ως πεζογράφος και δραματουργός. Στοχαστικός, αλλά σε προσωπικότερο, εσωτερικότερο επίπεδο είναι και ο Τούομας Άνχαβα (Anhava, 1927 -), που έχει διακριθεί ιδιαίτερα και ως μεταφραστής (έχει μεταφράσει στα φιλανδικά Καβάφη). Μια πλη­ θωρική, ανήσυχη, ανυπόταχτη μορφή της μετα­ πολεμικής φιλανδικής ποίησης υπήρξε ο Πένττι Σάαρικόσκι (Saarikoski, 1937-1983). Οικουμενι­ κός και με βαθιά παιδεία, μεταφραστής της Βί­ βλου, του Ομήρου, του Τζόυςκαι άλλων κλασι­ κών της παγκόσμιας λογοτεχνίας, άφησε πίσω του μια ποίηση μέσα από την οποία ξεχειλίζει η αντισυμβατική, ριζοσπαστική, άναρχη προσωπι­ κότητα αυτού του αριστερού μποέμ. Στους κορυφαίους ποιητές της μεταπολεμικής περιόδου ανήκουν ακόμα η αισθαντική Χέλβι Γιούβονεν (Juvonen, 1919-1959), η πληθωρική και στοχαστική Έεβα-Λίισα Μάννερ (Manner, 1921 -), η Μάργια-Λίισα Βάρτιο (Vartio, 19241966), που περισσότερο από κάθε άλλο μεταπο­ λεμικό λογοτέχνη άντλησε στοιχεία από τη φι­ λανδική λαϊκή ποίηση, ο Λάσσε Χέικκιλε (Heikkila, 1925-1961), ο Γύρι Σρεκ (Schreck, 19271982), ο Πένττι Χόλαππα (Holappa, 1927 -), η Μάιλα Πύλκκαινεν (Pylkkonen, 1931 -) και ο Βέιναι Κίρστινε (Kirstina, 1936 -). Οι ακόμα νεότεροι ποιητές δείχνουν γενικά μια κούραση από τη σύγχρονη τεχνοκρατούμενη κοινωνία και μια νοσταλγία για τη φύση. Ανάμεσά τους ξεχω­ ρίζουν ο Πένττι Σάαριτσα (Saaritsa, 1941 -), ση­ μαντικός και ως μεταφραστής, η Σίρκκα Τούρκκα (Turkka, 1939 -) και ο Κάι Βέστερμπεργκ (Westerberg, 1946-). Ο κορυφαίος εκπρόσωπος της μεταπολεμικής φιλανδοσουηδικής ποίησης (και από τους κορυ­ φαίους σύγχρονους ποιητές του σκανδιναβικού χώρου) είναι ο Μπου Καρπελάν (Carpelan, 1926 -). Η ποίησή του εντυπωσιάζει με τη λαγαρότητά της και την πλαστικότητα των εικόνων της. Δυο άλλοι σημαντικοί Φιλανδοσουηδοί ποιητές είναι ο Λαρς Χουλντέν (Hulden, 1926 —) και ο Κλάες Άντερσον (Andersson, 1937 -). Στην πεζογραφία η αλλαγή είναι λιγότερο

Μπου Κάρπελαν (1926 - )

Κοίταξε πίσω της, σκυμμένη καθώς ήταν πάνω απ’ τη^μπανίερα και το νερό έσταξε απ’ το μισοστραγγισμένο πουκάμισο. Μήπως χτυπούσε κάποιος στην πόρτα, μήπως δεν ήταν μόνη; Φαίνεται θ’ άκουσε λάθος. Ξάφνου είδε τα χέρια της να κινούνται μηχανικά: μακριά κοκαλιάρικα δάχτυλα, πρησμένες αρθρώσεις σαν κόμποι, κοκκινίλες καισαπουνάδα. Κάτι την έκανε να καθήσει στο σκαμνί και ν’ ακουμπήσει στο νιπτήρα. Ή ταν σαν το χλωμό φως να έγινε ακόμα χλωμότερο. (Μετάφραση: Δημοσθένης Κούρτοβικ)

18/αφιερωμα

Πάαβο Χάαβικκο (1931 -)

Ο Τάφος του Αγαμέμνονα Γεννήθηκα σε χώρα βορεινή που τ’ όνομά τής είναι Υστερία. Αλλά το μόνο που μου ’μείνε από κει είν’ ένα κάιποιο βλέμμα όταν καμιά φορά σηκώνομαι τη νύχτα και κάθομαι ανακούρκουδα μπρος στον άνεμο. (Μετάφραση: Δημοσθένης Κούρτοβικ)

δραματική. Ο β' παγκόσμιος πόλεμος, αλλά και ο εμφύλιος (που δεν έχει «χωνευτεί» ακόμα και εξακολουθεί να είναι ταμπού για πολλούς Φι­ λανδούς) εμπνέουν έργα γραμμένα σε κλασικό στυλ, αλλά όχι γι’ αυτό ασήμαντα. Μιλήσαμε ήδη για το μυθιστόρημα της Έλβι Σίνερβο Σύν­ τροφε, μην προόώσεις και για τα έργα του Χάανπε. Ο Λάουρι Βίιτα, που τον γνωρίσαμε ιός ποιητή, έδωσε το 1950, με το περίφημο μυθιστό­ ρημα Moreeni (Μοραίνα), μια πανοραμική εικό­ να της κοινωνικής εξέλιξης της Φιλανδίας από τον α' παγκόσμιο πόλεμο ως την οικονομική κρί­ ση της δεκαετίας του ’30. Παγκόσμια φήμη γνώ­ ρισε ο Βέιναι A iw a (Linna, 1920 -) με το πολυμεταφρασμένο αντιπολεμικό μυθιστόρημά του Tuntematon sotilas (Ο άγνωστος στρατιώτης, 1954), που έχει για πρωταγωνιστή τον Φιλανδό φαντάρο στον β' παγκόσμιο πόλεμο, ενώ ακόμα καλύτερη είναι ίσως η τριλογία του ΤάάΙΙά pohjantahden alia (Εδώ, κάτω απ’ το πολικό αστέρι, 1959-62), που παρακολουθεί την πορεία της φι­ λανδικής υπαίθρου από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα ώς τη δεκαετία του ’50. Στον εμ­ φύλιο πόλεμο του 1918 αναφέρεται ο Πάαβο Χάαβικκο με το μυθιστόρημά του Yksityisia asioita (Ιδιωτικές υποθέσεις, 1960), γραμμένο σε πιο πρωτοποριακό στυλ, ενώ τον β' παγκόσμιο πόλεμο έχει για θέμα της η Κέρττου-Κάαρινα Σούοσάλμι (Suosalmi, 1921 -) στις δύο σπου­ δαίες νουβέλες που αποτελούν τη συλλογή Rakas Rouva (Αγαπητή κυρία, 1979). Διαφορετικά καταπιάνεται με τον πόλεμο ο Βέιγιο Μέρι (Meri, 1928 -). Το συγκεκριμένο ιστορικό συμβάν τον ενδιαφέρει μόνον ως αφορ­ μή για να δείξει ότι ο πόλεμος κάνει κάθε πλευ­ ρά της ανθρώπινης ζωής γκροτέσκα και παράλο­ γη. Με την ιδιότυπη αφήγησή του, που είναι γε­ μάτη από παράξενες, εξαντλητικά ακριβείς εικό­ νες και θυμίζει κινηματογραφικό σενάριο, ο Μέ­

ρι είναι σίγουρα ο πιο πρωτότυπος μεταπολεμι­ κός συγγραφέας της Φιλανδίας και ένας από τους κορυφαίους της. Το πρώτο του μυθιστόρη­ μα, το Manillakoysi (Το μανιλόσκοινο, 1957), που τον έκανε διεθνώς γνωστό, θεωρείται και το καλύτερό του, ενώ ένα άλλο, Τα γεγονότα του 1918, (1960) που εκτυλίσσεται στον φιλανδικό εμ­ φύλιο, έχει μεταφρασθεί στα ελληνικά. Ορισμένοι συγγραφείς καλλιέργησαν ένα κρά­ μα ψυχολογικού και κοινωνικού ρεαλισμού. Κυριότεροι εκπρόσωποι αυτού του είδους είναι δυο γυναίκες, η Έ ιλα Πέννανεν (Pennanen, 1916 -) και η Έεβα Γιόενπέλτο (Joenpelto, 1921 -), που πραγματεύονται συνήθως ιστορικά θέματα. Ά λ ­ λοι, όπως ο Γιούχα Μάννερκόρπι (Mannerkorpi, 1915-1980), είναι στραμμένοι σε περισσότερο υπαρξιακά προβλήματα. Η Μάργια-Λίισα Βάρτιο, που τη γνωρίσαμε πιο πάνω ως ποιήτρια, έδωσε αξιόλογα πεζογραφήματα, όπου το ονει­ ρικό και μυθικό στοιχείο δένεται με το ρεαλιστι­ κό. Στους αντίποδες αυτού του στυλ συναντάμε τον Βέικο Χούοβινεν (Huovinen, 1927 -), που στα απολαυστικά χιουμοριστικά μυθιστορήματά του διακωμωδεί και κριτικάρει καταστάσεις της σύγχρονης ζωής. Ο Ά νττι Χύρυ (Hyry, 1931 -), από την άλλη μεριά, αναζητεί στα έργα του ένα παρελθόν χαμένο κάπου στο μεταίχμιο ανάμεσα στην παλιά, αγροτική και τη σύγχρονη, εκβιομηχανισμένη Φιλανδία. Μια ιδιαίτερα πετυχημένη και δημοφιλής συγγραφέας είναι η Έεβα Κίλπι (Kilpi, 1928 -), που δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις σχέσεις των δύο φύλων. Το πολυσυζητη­ μένο και πολύ μεταφρασμένο μυθιστόρημά της Tamara (1972) ξεσήκωσε σκάνδαλο για την τολμηρότητά του, όταν πρωτοδημοσιεύθηκε, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένα ειλικρινές και βαθιά αληθινό σχόλιο για τον διαφορετικό τρό­ πο που βιώνουν τον έρωτα ο άνδρας ναι η γυ­ ναίκα.

αψιερωμα/19

+

> >

>

Στους νεότερους πεζογράφους φαίνεται καθα­ ρότερα το άγχος και η μοναξιά του σημερινού ανερμάτιστου ανθρώπου, η κριτική στάση απέ­ ναντι στη δομή και τη λειτουργία της σύγχρονης κοινωνίας, καθώς και η αναζήτηση καινούριας ταυτότητας μέσα στον καινούριο κόσμο. Μερικοί συγγραφείς, όπως η Μάργια-Λέενα Μίκκολα (Mikkola, 1939 -) και ο Άλπο Ρούουτ (Ruuth, 1943 -), διέπρεψαν σ’ έναν ριζοσπαστικό κοινω­ νικό ρεαλισμό, ενώ άλλοι, όπως ο Χάννου Μέκελε (Makela, 1943 -) και ο Ά νττι Τούουρι (Tuuri, 1944 -), ασχολούνται με τον αγώνα του ατόμου να βρει ένα δρόμο στο χάος του σημερινού κό­ σμου. Ο τελευταίος εντυπωσιάζει με τη φαινομε­ νικά ξερή, μπεχαβιοριστική αφήγησή του, που ωστόσο είναι πολύ κατάλληλη για ν’ αποδώσει τον απρόσωπο, αυτοματικό χαρακτήρα της σύγ­ χρονης ζωής. Ο Μάρττι Γιόενπόλβι (Joenpolvi, 1936 -), συνδυάζοντας με υπέροχο τρόπο το κω­ μικό με το τραγικό στοιχείο, μας παρουσιάζει αντιήρωες ξεκομμένους απ’ τις ρίζες τους, αιχ­ μαλωτισμένους σε μια ζωή με ασφυκτικά στενά περιθώρια. Ο Γιόενπόλβι διακρίνεται κυρίως ως διηγηματογράφος, αλλά έχει γράψει κι ένα σπουδαίο μυθιστόρημα, το Kaikki allenuksella ( Ό λα με έκπτωση, 1973), όπου περιγράφει τη στάση των διαφόρων γενεών απέναντι στην και­ νούρια Φιλανδία της μεταπολεμικής περιόδου. Το μυθιστόρημα αυτό πρόκειται να κυκλοφορή­ σει προσεχώς στα ελληνικά. Πρέπει να μνημονευθούν δύο ακόμα σημαντι­ κοί πεζογράφοι: Ο Χάννου Σάλαμα (Salama, 1936 -) παρουσιάζει ανθρώπους να εξεγείρονται εναντίον των ψυχοκοινωνικών καταβολών τους, χωρίς να μπορούν να δώσουν στην εξέγερσή τους συγκεκριμένο πρόγραμμα πέρα από μια υπαρξιακή λαχτάρα για ελευθερία. Το μυθιστό­ ρημά του Juhannustanssit (Ο χορός του Ά η Γιαννιού, 1964) είχε ως αποτέλεσμα την καταδίκη του για βλασφημία, ενώ ένα άλλο του μυθιστόρημα, το Siina nakija missa tekija (Ουόέν κρυπτόν υπό τον ήλιον, 1972), παρακολουθεί, για ένα διάστη­ μα σχεδόν μισού αιώνα, τις τύχες μιας ομάδας κομμουνιστών εργατών, που στη διάρκεια του πολέμου με τη Σοβιετική Ένωση μπλέχτηκαν σ’ ένα σαμποτάζ κατά της ίδιας τους της πατρίδας. Και τα δύο αυτά μυθιστορήματα ανήκουν στις κορυφαίες στιγμές της μεταπολεμικής φιλανδι­ κής λογοτεχνίας. Από την άλλη μεριά, ο πρόωρα χαμένος Τίμο Μούκκα (Mukka, 1944-1973), που επωνομάσθηκε «ο Λώρενς της νεότερης πεζογρα­ φίας» εξαιτίας της μυστικιστικής του στάσης απέναντι στο σεξ, έγινε παγκόσμια γνωστός με

την κινηματογράφηση του πρώτου του μυθιστο­ ρήματος Maa on syntinen laulu (Η γη είναι το αμαρτωλό μας τραγούδι, 1964), που παίχτηκε και στην Ελλάδα. Στο ίδιο διάστημα, η σουηδόγλωσση πεζογρα­ φία της Φιλανδίας δείχνει μια αξιοσημείωτη ζω­ τικότητα. Καθώς η σουηδόφωνη μειονότητα εί­ ναι συγκεντρωμένη στα αστικά κέντρα, οι Φιλανδοσουηδοί συγγραφείς φαίνονται πιο εξοι­ κειωμένοι με τα προβλήματα της σύγχρονης ζωής στην πόλη. Οι περισσότεροί τους προέρχονται από περιβάλλον μεγαλοαστικό, εναντίον του οποίου εξεγείρονται. Ο Κρίστερ Τσίλμαν (Kihlman, 1930 -) τονίζει περισσότερο το απαγορευ­ μένο ερωτικό στοιχείο αυτής της εξέγερσης, ενώ ο Γιόχαν Μπάργκουμ (Bargum, 1943 -) χρησιμο­ ποιεί συχνά τη φόρμα του αστυνομικού θρίλερ για να πραγματευθεί κοινωνικά προβλήματα και είχε τη μεγαλύτερη επιτυχία του με το μυθιστό­ ρημα Den privata detektiven (Ο ιδιωτικός ντεντέκτιβ, 1980). Ο Άντερς Κλέβε (Cleve, 1937 -) έδωσε μια συγκλονιστική εικόνα της φτωχολο­ γιάς του Ελσίνκι με τη συλλογή διηγημάτων Gatstenar (Πέτρες του λιθόστρωτου, 1959). Ο Χένρικ Τίκκανεν (Tikkanen, 1924-1984) στάθηκε ένας ακούραστος φιλειρηνιστής και σαρκαστής των ηθικών στιγμάτων της σύγχρονης κοινωνίας. Η γυναίκα του Μέρτα Τίκκανεν (1935 -), που διακρίνεται και ως ποιήτρια, ξεπέρασε τα σύνο­ ρα της Φιλανδίας με το πασίγνωστο μυθιστόρη­ μά της Man kan inte valdtas (Ο βιασμός ενός άνδρα, 1975), που μεταφράσθηκε και στα ελληνι­ κά. Τέλος, πρέπει ν’ αναφέρουμε και μια θαυμά­ σια συγγραφέα βιβλίων για παιδιά όλων των ηλικιών: την Τόβε Γιάνσον (Jansson, 1914 -), τρία από τα μυθιστορήματα της οποίας έχουν μεταφρασθεί και στα ελληνικά. Αυτή η αναγκαστικά σχηματική περιγραφή της εξέλιξης της φιλανδικής λογοτεχνίας από το ξεκίνημά της ώς τις μέρες μας είχε, πάνω απ’ όλα, σκοπό να επισημάνει πώς η πορεία αυτή καθρεφτίζει την αγωνία ενός λαού που έψαχνε και ψάχνει ασταμάτητα να βρει τη δική του ταυ­ τότητα, πρώτα ως έθνος και κατόπιν ως ριζικά μεταμορφωμένη κρινωνία. Οι προφανείς ιστορι­ κές και κοινωνικές ομοιότητες με τα «καθ’ ημάς» κάνουν εξαιρετικά ενδιαφέρουσα τη σύγκριση των δύο λογοτεχνιών, της φιλανδικής και της ελ­ ληνικής, και ίσως επιτρέπουν την αμοιβαία άν­ τληση διδαγμάτων - ή τουλάχιστον τη διεύρυνση της προοπτικής μας στον κόσμο μας και στο μέλ­ λον.

20/αφιερωμα

Φίλιππος Δ. Δρακονταειδής

Ελλύδα-Φ ιλανδιά : θεματικές-ποιητικές " συγγένειες

Η Φιλανδία μοιάζει τόσο μακρινή κι αλλιώτικη, ώστε δεν περνάει από το νον η ιδέα πως μπορεί να υπάρχουν κάποια κοινά σημεία με την Ελλάδα. Πολλοί ονομά­ ζουν το Ελσίνκι «Αθήνα του Βορρά», θέλοντας να τονίσουν την πολιτιστική αίγλη της φιλανδικής πρωτεύουσας, δίχως να εννοούν βέβαια πως υπάρχει κάποια σχέση με τη δική μας νεοελληνική πρωτεύουσα. Το Ελσίνκι έχει μια μεσογειακή ζεστα­ σιά, που και πάλι στερείται της ακαταστασίας και της επιπολαιότητας που χαρα­ κτηρίζει τα δικά μας πράγματα. Αν εγκαταλείπουμε αυτά τα σημεία «επαφής», που κάνουν τη Φιλανδία προσιτή κι όχι τόσο αλλιώτικη, στο χώρο της λογοτεχνίας τα πράγματα διαφέρουν τελείως. Εκεί η λογοτεχνία σημαίνει κάτι, εκεί ο συγγρα­ φέας είναι δημόσιο σεβαστό πρόσωπο, εκεί το έργο εντάσσεται στη γενική εθνική πορεία κι είναι ο ήχος της εποχής και των απαιτήσεών της. Το ίδιο θα μπορούσε να συνέβαινε και σ’ εμάς, γιατί είμαστε κι εμείς ένας μικρός λαός, γιατί μι­ λάμε μια γλώσσα που κανένας άλλος δεν μιλάει, γιατί περάσαμε από λογιών κατοχές, γιατί έχου­ με κι εμείς απειλές από εκεί όπου δεν το φαντα­ ζόμαστε. Θα μπορούσαμε κι εμείς να είχαμε συμφωνήσει στις αρχές ότι η γλώσσα είναι το ιε­ ρό στοιχείο, ότι η λογοτεχνία (σε συνδυασμό με κάθε άλλη τέχνη) βελτιώνει τις πιθανότητες επι­ βίωσης σ’ έναν κόσμο επικίνδυνο και παρακμα­ σμένο, ότι ο τόπος μας πρέπει να είναι ο θησαυ­ ρός των θησαυρών μας και το μοναδικό αντικεί­ μενο συνεχούς φροντίδας μας. Ονειρεύομαι πως η Φιλανδία θα μπορούσε να ήταν ένα καλό πα­ ράδειγμα προς μίμηση. Και μ’ ερεθίζει το γεγονός ότι τα κοινά σημεία είναι βαθύτερα απ’ όσο πιάνει το μάτι. Η φιλαν­ δική δημοτική ποίηση θυμίζει τα δικά μας τρα­

γούδια και ποιήματα. Το έπος «Κάλεβάλα», έτσι όπως το συνέθεσε ο λόγιος Λαίνροτ στις αρχές του 19ου αιώνα έχει κάτι από τον ακριτικό κύ­ κλο και διαφέρει εξίσου απ’ όλα τ’ άλλα έπη των ευρωπαϊκών λαών, όπως το «Τραγούδι του Ρολάνδου» στη Γαλλία ή ο «Μπήγουολφ» στην Αγ­ γλία. Τα γεγονότα είναι πολύ πιο ανθρώπινα και το υπερφυσικό στοιχείο δεν περιέχεται σε μεγά­ λες κι αβάσταχτες δόσεις. Υπάρχει στο «Κάλε­ βάλα» κάτι φωτεινό και λιγότερο επίπλαστο απ’ ό,τι σε άλλα έπη. Η υπόλοιπη δημοτική ποίηση έχει την απλότητα κι ευθύτητα που βρίσκουμε στις δικές μας παραλογές, ενώ, το ερωτικό στοι­ χείο, πανίσχυρο και συχνά ύπουλο, φέρνει στο νου κυπριακά ερωτικά τραγούδια. Ο χώρος δεν επιτρέπει να δοθούν παραδείγ­ ματα σύγκρισης, αλλά θα συνοψίσουμε ομοιότη­ τες τεχνικής κι απόδοσης, αφήνοντας στην άκρη

αφιερωμα/21 κοινά θέματα, που παρατηρούνται σε πλήθος λαών. Στη φιλανδική δημοτική ποίηση εντυπω­ σιάζει ο λόγος του ήρωα προς τη φύση, λόγος συμπυκνωμένος ωστόσο και σαφής, μ’ επιμονές σε ορισμένες σταθερές. Οι αποστροφές προς τα δέντρα, τα πουλιά και τα ποτάμια είναι ό,τι βρί­ σκουμε σε τραγούδια δικά μας όπως Του νεκρού αδελφού, του Γέρο-Δήμου (για ν’ αναφέρω δύο από τα πιο γνωστά) κ.λ.π. Με κυριεύει η σκέψη πως ορισμένες επιδράσεις από εδώ προς τα εκεί μπορεί να υπάρχουν. Το ζήτημα δεν έχει διερευνηθεί κι οι θέσεις που θ’ αναπτύξω πρέπει να γίνουν δεκτές με κάθε επιφύλαξη. Η φιλανδική δημοτική ποίηση αναπτύσσεται, αποκλειστικά σχεδόν, στην περιοχή της Καρελίας, στα νότια και ανατολικά των σημερινών συνόρων, σε μια έκταση που κατέχει σήμερα η σοβιετική Ρωσία κι επεκτείνεται αρκετά βαθιά στο ρωσικό έδαφος. Πρόκειται για μια περιοχή πεδινή, όπου η ηπιότητα του κλίματος κι η γειτνίαση με τα μεγάλα ποτάμια την κάνουν τόπο περάσματος από τη Σκανδιναβία προς τα νότια. Η δημοτική ποίηση της Καρελίας, προφορική κι αναπαραγόμενη από τυφλούς συχνά λαϊκούς τραγουδιστάδες με συνοδεία του Κάντελε, ενός οργάνου που θυμίζει στο σχήμα το κανονάκι, τον βυζαντινό κανόνα (κι ίσως η λέξη κάντελε να προέρχεται από τον κανόνα), έχει θέματα και ομοιότητες τεχνικής με τη βυζαντινή ποίηση του 10ου-12ου αιώνα. Αν μάλιστα συνδυάσουμε αυ­ τό το γεγονός με τον τρόπο απαγγελίας και με τη μορφή του στίχου (οκτασύλλαβοι/δεκασύλλαβοι), γρήγορα νιώθουμε οικειότητα. Δεν θ’ αρ­ γήσουμε μάλιστα να τη θεωρήσουμε αρκετά «ελ­ ληνική», αν σκεφτούμε πως σ’ εκείνους τους αιώνες η φρουρά των βυζαντινών αυτοκρατόρων ήταν Βαράγκοι και πως οι βόρειοι μισθοφόροι ήταν ευπρόσδεκτοι, ενώ οι βυζαντινοί πήγαιναν κι έρχονταν στις περιοχές της ευρωπαϊκής Ρω­ σίας, εκχριστιανίζοντας, εκπολιτίζοντας κι εμ­ πορευόμενοι. Ο πειρασμός ν’ αποδοθεί «ελληνι­ κότητα» στη δημοτική ποίηση της Φιλανδίας γί­ νεται εντονότερος, αν λάβουμε υπόψη μας ότι στην Καρελία συναντιούνται έθιμα και τελετουρ­ γίες ορθόδοξης εκκλησίας, με παγανιστικά στοι­ χεία που ποτέ δεν έλλειψαν από την ορθοδοξία. Κι όλ’ αυτά δεν έχουν τίποτα το ρωσικό, οπότε υποθέτει κανείς πως αποτελούν ίχνη απ’ ευθείας επαφών με το Βυζάντιο. Η ποίηση της Καρελίας είναι ο πολιτιστικός κορμός της Φιλανδίας. Και τα λογοτεχνικά μη­ νύματα της Ευρώπης μπολιάστηκαν εκεί με τον ίδιο τρόπο που πέρασαν στον δικό μας Σολωμό και με την ίδια καθυστέρηση που έφτασε ο ρο­ μαντισμός στον δικό μας Παλαμά. Οι ιστορικές και κοινωνικές πραγματικότητες έκαναν τη Φι­ λανδία να παραμείνει μια ουσιαστικά αγροτική χώρα ώς το 1960 σχεδόν. Τότε αρχίζει η εκβιομη­

χάνιση κι η γνώριμή μας εσωτερική μετανάστευ­ ση. Η ταχύτητα με την οποία επιτελέστηκαν τέ­ τοιες αλλαγές έχει δημιουργήσει μια λογοτεχνία, ποιητική κυρίως (και μόλις πρόσφατα περισσό­ τερο πεζογραφική), όπου εκφράζονται η αγωνία της ζωής σ’ έναν κόσμο αφιλόξενο, η μοναξιά στις μεγαλουπόλεις, η ανοησία της καταναλωτι­ κής κοινωνίας, η διάσταση με το παρελθόν κι η αμφισβήτηση του παρόντος. Η αντίστοιχη με τη δική μας ποιητική γενιά του ’70 κραυγάζει τον πόνο της με τον ίδιο τρόπο και σαρκάζει πιο ανελέητα ίσως. Αν για μας το φως κι η θάλασσα είναι μια διέξοδος και μια παρηγοριά, για τους Φιλανδούς συγγραφείς το νερό των λιμνών και το πράσινο των δασών είναι αναβάπτιση κι ελπί­ δα. Η αναφορά σε συγκεκριμένα ονόματα για τεκμηρίωση όσων ειπώθηκαν εδώ μου φαίνεσαι άχρηστη, αφού η φιλανδική λογοτεχνία μας είναι άγνωστη κι αφού στις σελίδες αυτού του αφιε­ ρώματος, ο αναγνώστης θα μπορέσει να επιβε­ βαιώσει τα στοιχεία που του δίνονται από την ανθολόγηση που ακολουθεί και τις μελέτες που τη συνοδεύουν. Μένει για το τέλος ένα άλλο σημείο ομοιότη­ τας ανάμεσα στις δύο χώρες: η άγνοια της μιας για την άλλη. Εμείς, σε αυτό το σημείο, υπερτε­ ρούμε: με τον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Ρίτσο, και πρώτιστα τον Καβάφη, έχουμε μια σημαντική παρουσία. Τ’ όνομα μάλιστα του Καζαντζάκη φιγουράρει στις περισσότερες πλαστικές σακού­ λες όπου οι βιβλιοπώλες βάζουν τα βιβλία των αγοραστών. Δεν νομίζω πως κανείς μας γνωρίζει κάποιο όνομα Φιλανδού συγγραφέα, εκτός ίσως από τη σουηδόφωνη Τούβε Γιάνσον, γνωστή για τα παιδικά της βιβλία και τα περίφημα «μουμιντρόλ». Ωστόσο, οι νεότεροι Φιλανδοί πεζογράφοι είναι, αντίθετα με τους Έλληνες συναδέλ­ φους τους, μεταφρασμένοι στα ελληνικά: στη γλώσσα μας υπάρχουν βιβλία του Βέιγιο Μέρι και της Μαργαρίτας Τίκανεν. Θα έλεγα πως υπάρχει στη Φιλανδία μια απροθυμία για τη με­ τάφραση νεότερων ελληνικών έργων, που δεν έχουν «καζαντζακική» χροιά κι ατμόσφαιρα. Κι η έλλειψη συντονισμένης και συνεπούς πολιτικής για την προβολή των ελληνικών γραμμάτων στο εξωτερικό, δεν φαίνεται πως θα βελτιώσει τα πράγματα στο μέλλον. Αντίθετα, η ύπαρξη του «Πληροφοριακού Κέντρου Φιλανδικής Λογοτε­ χνίας» στο Ελσίνκι, ανεξάρτητου οργανισμού που συνδέεται με την Εταιρεία Συγγραφέων, το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού, την Εθνι­ κή Βιβλιοθήκη και τους κυριότερους εκδότες της Φιλανδίας κι απασχολεί τρεις ανθρώπους (που κάνουν για 1003!) παρέχει τη βεβαιότητα πως εκείνοι θα τα καταφέρουν καλύτερα από εμάς. Και να που συλλαμβάνω πάλι τον εαυτό μου να ονειρεύεται πως η Φιλανδία θα μπορούσε να ήταν ένα καλό παράδειγμα προς μίμηση! Β

22/αφιερωμα

Μαρία Μαρτζούκου

Κάλεβάλα Τα 150 χρόνια του φιλανδικού έπους Στις αρχές του 19ου αιώνα, μετά από έναν πόλεμο ανάμεσα στη Σουηδία και τη Ρωσία, η Φιλανδία έγινε αυτόνομη, υπό την επικυριαρχία του τσάρου, κι έτσι τερματίστηκε η μακρά σουηδική κατοχή. Την ίδια εποχή άρχισε και η αφύπνιση της εθνικής συνείδησης του φιλανδικού λαού, με πρωτεργάτες το φιλόσοφο Ζ.Β. Σέλμαν (1804-1881), τον εθνικό ποιητή της Φιλανδίας Ζ.Λ. Ρούνεμπεργκ (18041877) και το φιλόλογο και ερευνητή της φιλανδικής δημοτικής ποίησης Έλιας Λαίνορτ (1802-1884). Ο Έλιας Λαίνορτ έκανε δύο ταξίδια στην Καρελία, την περιοχή που βρίσκεται και από τις δύο μεριές των σημερινών συνόρων με τη Σοβιετική Ένωση και συγκέντρωσε χιλιάδες παραλογές από δημοτικά τραγούδια της περιοχής, τα οποία απεικόνιζαν μια προχριστιανική εποχή της φι­ λανδικής ιστορίας* και είχαν διατηρηθεί προφο­ ρικά από γενιά σε γενιά. Πιστεύοντας ότι ο Όμηρος συνέθεσε τα έπη του από τη λαϊκή πα­ ράδοση, που είχε διατηρηθεί προφορικά, προσ­ πάθησε να συνθέσει με τον ίδιο τρόπο το φιλαν­ δικό έπος. Συνέθεσε έτσι την Κάλεβάλα (από το όνομα ενός από τα δύο μυθικά έθνη που αναφέρονται στα τραγούδια. Το άλλο είναι η Πόχγια ή Πόχγιολα), η οποία αποτελούνταν από 32 ραψω­ δίες και εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1835, πριν από 150 χρόνια. Μετά από την πρώτη αυτή έκδοση της Κάλε­ βάλα, πολλοί νέοι Φιλανδοί έκαναν το ίδιο με τον Λαίνορτ ταξίδι, στην προσπάθειά τους να ανακαλύψουν ποιήματα που του είχαν τυχόν διαφύγει. Του έστειλαν έτσι χιλιάδες κομμάτια. Ο Λαίνορτ χρησιμοποίησε και αυτά και επιμή­ κυνε το έπος σε 50 ραψωδίες (περίπου 22.000) στίχοι). Η δεύτερη έκδοση έγινε το 1849. Τα ποιήματα που χρησιμοποιήθηκαν για τη σύνθεση της Κάλεβάλα δεν ξεπερνούν το 1/55 αυτών που καταγράφτηκαν. Ο Λαίνορτ και οι σύγχρονοί του πίστευαν ότι η Κάλεβάλα δεν ήταν μια απλή συλλογή δημοτι­ κών τραγουδιών, αλλά απεικόνιζε μια συγκεκρι­ μένη προχριστιανική εποχή. Οι σημερινές έρευ­ νες έχουν αποδείξει ότι τα τραγούδια της Κάλε­

βάλα απεικονίζουν διάφορες φάσεις μιας ευρύ­ τερης προχριστιανικής περιόδου της Φιλανδίας. Στην 42η ραψωδία, της οποίας αποσπάσματα ακολουθούν, έχουμε μια εξιστόρηση της αρπα­ γής του Σάμπο, Ο ήρωας της Κάλεβάλα, Ίλμαρίνεν, θέλει να παντρευτεί τη βασιλοπούλα της Πόχγια, αλλά η βασίλισσα Λόουχι του ζητά να φτιάξει πρώτα το Σάμπο, ένα μυστηριώδες αντι­ κείμενο, που φέρνει σ’ όποιον το αποκτήσει αιώ­ νια υγεία και ευτυχία. Ό ταν αργότερα η γυναί­ κα τού Ίλμαρίνεν πεθαίνει, αυτός, μαζί με τους άλλους ήρωες της Κάλεβάλα, τον Βάιναμόινεν και τον Λέμμινκάινεν, πηγαίνουν στην Πόχγια και αρπάζουν το Σάμπο. Στην 43η ραψωδία, το Σάμπο καταστρέφεται στη θάλασσα και τα θρύ­ ψαλά του, που φτάνουν στην ακτή, φέρνουν στην Κάλεβάλα αιώνια ευτυχία. Την προέλευση και τη σημασία της λέξης Σάμ­ πο δεν την ξέρουμε. Ο λαός πίστευε πως αποτε­ λούνταν απ’ αυτά που η θάλασσα και η γη μάς δίνουν: ψάρια, δημητριακά κλπ. Ο ποιητής Πάαβο Χάαβικο, στο σενάριο της τηλεταινίας Rauta-aika (Εποχή του σιδήρου), την οποία σκηνοθέτησε ο Κάλε Χόμπερι, ένας από τους μεγαλύτερους Φιλανδούς σκηνοθέτες, παρουσιάζει το Σάμπο σαν μηχανή που κόβει κί­ βδηλα νομίσματα. Έχει εκφράσει επίσης τη γνώ­ μη ότι τα κίβδηλα αυτά νομίσματα ήταν βυζαντι­ νά. Είναι γεγονός ότι στη Φιλανδία έχουν βρεθεί βυζαντινά νομίσματα, γνήσια και κίβδηλα. ★ Ο χριστιανισμός ήρθε στη Φιλανδία γύρω στο 1.100 μ.Χ.

Αποσπάσματα από την 42η ραψωδία τον έπους Κάλεβάλα

Ο γερο-Β άιναμόινεν κι ο Σ έππο Ίλμ αρίνεν κι ο γιο ς της Λ έμ π η ς ο τρελός μ ε τα χρυσά μ α λλιά τον, τα ξίδι ξεκινήσανε π α στο π λα τύ το κύμα κα τά τα μέρη τον βορρά, στη σκοτεινή την Π όχγια εκ εί που άντρες χάνονται, π νίγο ντα ι πα λικάρια. (...) Σ α ν κ άπ οια ώρα φ τά σανε σ τον ταξιδιού το τέρμα β γά λα ν τη βάρκα στη στεριά, μ α ζέψ α ν τα πα νιά της κι έπ ειτα την εδέσανε στο υ ς χάλκινους τους κάβους. Ύ σ τερ α π ερπατήσ ανε κ α τά τη μ έσ α χώρα. Τους ρώ τησ’ η βασίλισσα, ρω τά η κυρά της Π όχγιας: «Σαν τ ί μ α ντά τα φ έρνουνε τα πα λικάρια πού ’ρθαν;» Κ ι ο γερο-Β άιναμόινεν είπε μ ’ α υ τά τα λόγια: «Το σάμπο θά ’θελαν να δουν το ύ τα τα π α λικάρια ένα κομμάτι θέλουμε να πά ρουμ ε μ α ζ ί μας». Κ αι η κυρά της Π όχγιολας τού ’π ε μ ’ α υ τά τα λόγια: «Το σάμπο δε μο ιρ ά ζετα ι και β γά λ τ’ από το νον σου. Ω ραίο ’ναι να το κρ α τά ς μ έσ α στα δυο σου χέρια μ έ σ ’ στη ν πετρώ δη Π όχγιολα, στα χά λκινα τα σπίτια κι ωραίο νά ’σαι μ όνος σου ο κύριος τον σάμπο». Κ ι ο γερο-Β άιναμόινεν δευτέρω σε κα ι είπε: «Α ν μέρο ς δ ε μ α ς δώ σετε τον πλουμ ισ τού του σάμπο τ ό τ’ όλο θα το πά ρουμ ε στη γρή γορή μ α ς βάρκα». (...)

24/αφιερωμα

Κ ι ο γερο-Β ά ιναμ όινεν π η ρ ’ όργα νο στο χέρι τρ α γο ύ δ ι άρχισ ε γλνκ ό , α π ’ τα κ α λ ύ τερ ό τον. Κ αι το ύ το ι σα ν ακούσανε, μ είν α ν να τον θα υ μά ζου ν οι ά ν τρες όλοι στη σειρά κι οι γελα σ τές γυ ν α ίκ ες τα πα λικ ά ρ ια δά κρυ ζα ν, γο ν ά τιζα ν τ ’ αγόρια. Σ ιγά -σ ιγά κουράσ τη κα ν, γύ ρ α ν να κοιμηθούνε κ α ι κοιμή θηκα ν νιοι κ α ι νιες κ α ι κοιμή θηκα ν γέροι απ ό το ν Β ά ιναμόινεν το γελα σ τό τρα γού δι. Κ ι ο γερο-Β ά ιναμ όινεν π ο ύ ’να ι σοφ ός κα ι ξέρει μ ά για γλ υ κ ά το υ ς έκανε, να κοιμη θούνε μέρες. Ε ίπ ε σ τον ύπ νο κι έφ τα σ ε κ α ι κλείσ ε το υ ς τα μ ά τια κι έκλεισε τα μ α τό φ υ λλα και α π οκοίμ ησέ τους. Κ ο ιμ ήθη κ’ έτσ ι ο λα ό ς κι οι δ υ ν α το ί λεβ έντες κι οι κ οπελιές οι λ υ γ ερ ές κα ι τα μω ρά στις κούνιες όλος τη ς Π ό χγια ς ο λ α ό ς κοιμά τα ι κι ησυχάζει. Το σά μπο π ή γα νε να δ ο υ ν π ο υ β ρίσκοντα ν κρυμμένο μ έ σ ’ σ τη ν π ετρώ δη Π όχγιολα, στα χά λκινα τα σ π ίτια μ ε τ ’ α π ’ εννέα κλειδ α ριές κ αι δεκ α π έντε σύρτες. Κ ι ο γερο-Β ά ιναμ όινεν μο υ ρ μ ο ύ ρ ισ ε τρ α γο ύ δ ι μ π ρ ο σ τά σ τη ν π ό ρ τ ’ απ ό χαλκό του πέτρ ινο υ του κάσ τρου κι οι π ό ρ τες εκινήθη καν κι οι κ λειδ α ριές ραγίσαν. (...) Κ ι ο γερο-Β ά ιναμ όινεν είπε μ ’ α υ τά τα λόγια : «Ω συ κ α λ έ τη ς Λ έ μ π η ς γιε κα ι φ ίλε μ ο υ μ ε γά λ ε ά ρ π α ξ ’ το σά μπο από τη γη κ α ι φ έρε το μ α ζ ί σου». Κ ι ο Λ ε μ π ιά δ η ς ο τρελός μ ε τα χρυ σά μ α λλιά του φ ω ν’ άλλη δεν περίμενε κα ι δ ε ύ τερ ’ άλλα λό για !

Κι αυτά τα λόγια έλεγε σαν έμπαιν’ εκεί μέσα: «Εγώ ’μ α ι α π όγονος θεού, δύναμη μ έσ α μ ’ έχω το σά μπο να μετα κινώ μ ε το δ ε ξ ί το πό δ ι κ α ι μ έ σ ’ στα χέρια μ ο υ τα δυο στη β άρκα να το φέρω.» (...) Φ έραν το σά μπο 'στο σκαρί, το φ έρα ν στο καρά βι κι έπ ειτα μ έ σ ’ σ τα κ ύ μ α τα εσπρώ ξα νε τη β άρκα κι έπ εσ ’ εκείνη στο νερό κ α ι σ τ ’ α φ ρισμένο κύμα. (...)

■Κ ι ο γερο-Β ά ιναμ όινεν φ εύ γει χα ρές γιο μ ά το ς απ ό τη ν κ ρ ύ α Π ό χγιο λα και π ά ει κ α τά τη γη του. Κ ι ευχή θη κε σε μ ια στιγμή: «Ε μπρός καρά βι, φ εύ γα α π ό τη μ α ύ ρ η Π όχγιολα, τις άγνω στες τις χώρες. Α γ έ ρ α φ ύ σ α τα π α νιά κι εσύ νερό βοήθα δύναμη δώ σε στα κουπιά , να φ ύ γ ει το καρά β ι πάνω σε το ύ τα τα νερά, τα ανοιχτά πελάγη. Ν ά ν ’ τα κ ο υ π ιά τόσο μ ικρά , ά σ χ ετ’ οι κω πηλάτες μ ικ ρ ο ί οι π ερα τά ρη δες, π α ιδ ιά οι κυβερνήτες, δώ σ’ τα κ ο υ π ιά σου Σ α λ ε υ τή ,1 τρ νιο σου το καρά βι νά ’χει κα ινού ρια τ ’ άρμ ενα κ α ι γρ ή γο ρ ο τιμόνι κ α ι κ ά τ σ ’ ο ίδιος σ τα κ ο υ π ιά να φ ύ γ ει το καράβι. Ά σ ’ το να γίν ει φτερω τό, τη θά λασσα να σχίσει πάνω στο κύ μα τ ’ αλμυρό να τρέξει να π ρ ο φ τά σ ει. » (...)

αφιερωμα/25

Α ρ μ έ ν ιζα ν στη θά λασ σα μ ία και δύο μ έρ ες στη θά λασσα την αλμυρή, το πέλα ο το γα λά ζιο, την τρίτη μ έρ α στη σειρά λ έει π ά λ ’ ο Λ εμ π ιά δ ης: «Γέρο γ ια τ ί δεν τρα γουδά ς, δε λε ς ένα τραγούδι, το σά μπο ’ναι στα χέρια σου στου γυ ρισ μ ο ύ το δρόμ ο.» Κ ι ο γερο-Β ά ιναμ όινεν κ ά τι σα ν τέτοια τού ’πε: «Είναι νω ρίς για τις χαρές, νω ρίς γ ια τα τραγούδια. Τ ρα γούδ ια θα μ α ς τα ίρ ια ζα ν μ α και χα ρά μεγά λ η α ν φ α ίνοντα ν από μ α κ ρ ιά τη ς Κ άλεβ α τα μ έ ρ η .» Κ ι ο Λ εμ π ιά δη ς ο τρελός: «Μ πορώ να τραγουδήσω μ ε όλη μ ο υ τη δύναμη έν ’ ακριβό τρ α γο ύ δι ίσως α π ’ ά λλου ς πιο σεμνά, ίσως πιο μαζεμένα. Α φ ο ύ εσ ύ δεν τρα γο υ δά ς, εγώ θα τραγουδήσω ». Κ ι ά ρ χισ ’ α υ τό ς να τρα γο υ δά , τον κόσμο να τρα ν τά ζει τρέμουν τα γένια τα πυκνά , κουνιέτα ι το πη γο ύ νι φ τ ά ν ’ η φω νή μ α κ ρ ιά πολύ, π ά ν ’ α π ’ το ν κρύο πόντο π ίσ ’ από δώ δεκα χω ριά και δεκα π έντε λόφ ους. Ο γερ α ν ό ς πο υ κά θ ο ντα ν στο καρα β ιού την πλώ ρη κ α ι κ ο ίτα ζε τα π ό δ ια του κα ι μ έ τρ α γε τα νύχια το Α εμ π ιά δ η ως ά κουσ ε ετρόμα ξε και φ εύγει. Ε τρ ό μ α ξ ’ α π ’ το μο υ γκρη τό , το φοβερό τρα γο ύ δι κ α ι μ α κ ρ ιά επ έτα ζε, στη ς Π όχγιολα ς τα μέρη. Κ αι κ α τά ’δώ σα ν έφ τασε, στη ς Π όχγιολα ς το υ ς β ά λτου ς έκρω ζ’ ακόμα μ ια φορά, έσ κουξε θυμω μένος και ξύ π νη σε την Π όχγιολα κα ι όλους το υ ς ανθρώ πους. (...) Της Π ό χγια ς η βασίλισσα εθύμω σ’ από τούτο β λέπει να π έ φ τ ’ η αξία της, να χ ά ν ’ η δύναμή της. Π ροσ εύχετα ι π ρ ο ς τη θεά και λέει μ ’ α υ τά τα λόγια : «Π α ρθένα12 κόρη τ ’ ο υρα νού και λ α τρ εμ έ ν’ Ο μίχλη ρίξε την ά χ λ ’ από ψ ηλά στη ς θά λασσα ς τα πλά τη και φώ να ξε την κα τα χνιά να ’ρθει να τη σκεπάσ ει έτσι π ο υ ο Β ά ιναμόινεν να μ η ν μ π ο ρ ε ί να φ ύγει. Κ ι α υτό αν δεν είναι αρκετό, Ίκ ο υ ,3 π α ιδ ί δια βόλου β γες έξω από τα κ ύ μ α τα κι α π ’ το γα λά ζιο πόντο κ α ι π ν ίξ ’ το υ ς ό λου ς στη σειρά τής Κ άλεβ α το υ ς άντρες. Κ άνε τα μ α ύ ρ α κ ύ μ α τα ο τά φ ο ς το υ ς να γίνουν κάνε το σά μπο να β ρεθεί στο σ π ίτι μ α ς κα ι πάλι. Κ ι αυ τό αν δεν είναι αρκετό, Ο ύκκο,4 θεέ μ εγά λ ε τ ’ α γέρα συ χρ υ σ έ θεέ, του κόσμου κυβερνήτη ξεσήκω σ’ άγριο καιρό και δ υ ν α το ύ ς βοριάδες. Σ τείλ ε το κύ μ α το σκληρό τη β άρκα του ς να σπά σει έτσι π ο υ ο Β ά ιναμόινεν να μ η ν μ π ο ρ ε ί να φ ύγει.» (...)

1.

2.

3.

4.

Πρόκειται για τον Άχτο, θεό της θάλασσας, αντίστοιχο του αρχαιοελληνικού Ποσειόώνα. Προσωποποίηση της ομίχλης, η οποία ήταν θεότητα. Θαλάσσιο τέρας, γιος τον διαβόλου. θεός αντίστοιχος του αρχαιοελληνικού Δία.

Μ ετάφραση: Μ αρία Μ αρτζούκου

26/αφιερωμα

Κρίστι Σίμονσούουρι

Προοπτικές της σύγχρονης φιλανδικής ποίησης Υπάρχει άραγε κάποιος λόγος που μας κάνει να βεβαιώνουμε ότι σήμερα η φιλαν­ δική ποίηση είναι πιο ενδιαφέρουσα, ότι μιλάει για πιο σημαντικά πράγματα και ταυτίζεται καλύτερα με τις σύγχρονες τάσεις της παγκόσμιας σκέψης από την πε­ ζογραφία; χωρίς να θέλω να μπω σε θεωρήσεις υπερβολικά ιστορικο-κοινωνικολογοτενικές, θα ήθελα να εκθέσω τις ακόλουθες απόψεις πάνω στο θέμα: Η ποίηση προκύπτει από την άμεση εμπειρία, που με τη μορφή κάποιου ανοίγματος στις εντυπώσεις προϋποθέτει συγχρόνως μια κάποια συνείδηση του εγώ, ως υποκείμε­ νου αποκαλυπτικών σημασιών. Με αυτή την έννοια, είναι ευνόητο ότι ένας ποιητής ζει την εποχή του με τρόπο διαφορετικό από έναν πεζογράφο. Όμως η φύση της ποίησης είναι τέτοια που επιτρέπει την ύπαρξη ενφς μέ­ ρους του ασυνείδητου, ή της ονειροπόλησης, πράγμα που κρατά τον ποιητή σε κάποια από­ σταση από το ίδιο το γεγονός. Αυτό είναι κάτι που δεν μπορεί να ειπωθεί για τον Φιλανδό πε­ ζογράφο ο οποίος ήταν πάντα περισσότερο στρατευμένος, περισσότερο μαχητικός απέναντι στα δύσκολα προβλήματα της εποχής του, αντί­ θετα με τον ποιητή που στρέφει όλη του την προ­ σοχή στην περιγραφή μονάχα της ψυχικής του κατάστασης ή της φυσικής ομορφιάς. Και όμως, αν κοιτάξουμε από κοντά τα ποιη­ τικά ρεύματα του παρελθόντος, θα διαπιστώ­ σουμε αναγκαστικά ότι έχουν γίνει βαθιές αλλα­ γές. Οι ποιητές μας άνοιξαν και αυτοί διάπλατα πόρτες και παράθυρα στη ζωή της εποχής τους και κυρίως στον υπόλοιπο κόσμο, ανταποκρινόμενοι έτσι στο κάλεσμα των «Λαμπαδηφόρων», του εξπρεσιονιστικού φιλανδικού κινήματος που

ιδρύθηκε το 1924· έμαθαν λοιπόν να κοιτάζουν «πάνω απ’ το κεφάλι του Στάλιν», σύμφωνα με τη συνταγή του Σάαρικόσκι στα 1969. Αν η επαναξιολόγηση του παρελθόντος υπήρ­ ξε το κύριο χαρακτηριστικό της μεταπολεμικής φιλανδικής πεζογραφίας, η ποίηση διακρίθηκε από ένα εξαιρετικό πνεύμα αναζήτησης, προσ­ παθώντας να συλλάβει και να εκφράσει το ανέκ­ φραστο, το μη ιδωμένο. Διάσταση αντιλήψεων, εμφάνιση νέων ιδεών, νεοτερισμοί: όλ’ αυτά αν­ τανακλώνται με εκπληκτική πιστότητα στον κα­ θρέφτη της ποίησής μας. Μονό από το 1950 και μετά εκδηλώνεται η πρώτη και πραγματική τάση μοντερνισμού. Με τη στέρεη πλατιά δομή της, η καινούρια ποίηση αποκόβεται, από την αρχή κιόλας, από την ποίηση της εποχής που σημα­ δεύτηκε από τους ποιητές του ελεύθερου στίχου όπως οι Κάτρι Βάλα, Έντιθ Σαίντεργκραν, ή Ά αρο Χέλλακόσκι. Πρόκειται για μιαν άλλη γε­ νιά ποιητών και όσοι προηγήθηκαν δεν μπορούν ν’ αντισταθούν και να μην αλλάξουν και αυτοί ύφος μόλις τη γνωρίσουν. Για παράδειγμα ανα-

αφιερωμα/27

φέρουμε την περίπτωση της Έεβα-Λίισα Μάννερ, με το έργο της Tama matka (Αυτό το ταξίδι, 1956). Στο εξής αναζητιέται μία έκφραση πυκνή και παραστατική συγχρόνως, η οποία, χρησιμο­ ποιώντας μια γλώσσα πολυεπίπεδη, θα μιλούσε, δίχως να σκοντάφτει, για τη θέση του ανθρώπου απέναντι στον κόσμο. Οι Τουόμας Άνχαβα, Λάσσι Νούμι, Πένττι Χόλαππα, Πάαβο Χάαβικκο συγκαταλέγονται μεταξύ εκείνων των καθα­ ρών ποιητών, των απαλλαγμένων από το βάρος των ιστορικών και άλλων αναφορών, και των οποίων η διαφάνεια, ας το σημειώσουμε παρεπιπτόντως, ταιριάζει πολύ καλύτερα στο πνεύμα της φιλανδικής γλώσσας. Η μοντερνιστική τάση στηρίζεται σε δύο δεδο­ μένα: το πρώτο είναι η διάλυση των ψευδαισθή­ σεων πού προκάλεσε ο πόλεμος και το δεύτερο, το άνοιγμα, φαινόμενο αρκετά νέο, προς τους εκτός της Ευρώπης πολιτισμούς: της Αμερικής (βόρειας και νότιας), της Ά πω Ανατολής κ.λ.π. Το 1960, ο Πέρττι Νιέμινεν εκδίδει μία κινέζικη ποιητική ανθολογία και ο Τουόμας Άνχαβα μια γιαπωνέζικη, μεταφράσεις που έγιναν την κα­ τάλληλη στιγμή και που έφεραν στην ποίηση κά­ τι άλλο, κάτι διαφορετικό. Παρόλ’ αυτά, η νέα ποιητική έκφραση παραμένει μακριά από την πραγματικότητα της υπαίθρου. Επιθυμώντας ν’ αποκτήσει δύναμη και υπερασπίζοντας την πρω­ τοτυπία της, αποκτά νόημα, κυρίως αποδοκιμάζοντας οποιαδήποτε μορφή εξουσίας. Αναμφί­ βολα μας εκπλήσσει η τρομερή βία με την οποία αυτοί οι αρχάριοι ανεβαίνουν στα 1960 να κατα­ λάβουν τις οχυρωμένες θέσεις που κρατούν οι

πρεσβύτεροι, όμως αποτελεί και αυτή μέρος της ίδιας εικονοκλαστικής μανίας. Αυτοί οι τελευταίοι, οι καταξιωμένοι ποιητές, δεν σταματούν παρόλ’ αυτά την πορεία τους και εξελίσσονται, ο καθένας στη δική του κατεύθυν­ ση· πρόκειται συγκεκριμένα για έναν Άνχαβα ή για έναν Χάαβικκο, που ο καθένας τους δη­ μιουργεί τη δική του σχολή. Την ίδια εποχή, οι νεοφερμένοι ανησυχούν για τα κοινωνικά προβλήματα και προσανατολίζον­ ται προς μία πολιτική δέσμευση χωρίς αμφιλογία. Ως γραφή είναι λοιπόν μια ποίηση που κα­ ταστρέφει κάθε δομή και συνοχή για ν’ ανοίξει το δρόμο σε μιαν ασυνήθιστα τρομακτική δύνα­ μη. Ο Πένττι Σάαριτσα, που πρωτοεμφανίζεται αυτή την εποχή, λέει δικαιολογημένα ότι πρόκει­ ται για μια ποίηση ακατέργαστη: Το Αυτό που πράγματι συμβαίνει, (1962) του Πένττι Σάαρικόσκι μπορεί να θεωρηθεί το παράδειγμα ενός έρ­ γου που δίνει φωνή σ’ αυτό το αίσθημα ανησυ­ χίας, μαζί με μια νέα πολιτική συνείδηση που συνδέει το εγώ με τους άλλους, με ένα ύφος που περιφρονεί όλους τους γνωστούς κανόνες. Το ίδιο ισχύει και για τους Μάττι Ρόσσι, Άνσελμ Χόλλο και μερικούς άλλους. Παρόλη την ομοιο­ μορφία των θεμάτων της, η ποίηση αυτή μπόρεσε να διευρύνει το πεδίο δράσης της χρησιμοποιών­ τας γλωσσικές «ιδιοτροπίες», νεολογισμούς, πα­ ραθέματα, κολάζ κ.λ.π. Κάθε είδους χάπενιγκς βρίσκουν τη θέση τους σ’ αυτή, όπως παλιά στα σαλόνια και τους δρόμους του Ελσίνκι. Από το 1970, άγνωστοι ακόμα μέχρι τότε νέοι προβληματισμοί διαφαίνονται: μεταξύ άλλων η καθημερινότητα της ύπαρξης, η δυσκολία του να

28/αφιερωμα ζεις, οι κίνδυνοι ενός πολέμου, η μόλυνση του περιβάλλοντος. Ή τεράστια σημασία που έχει ο σύνδεσμος με τη φύση επιβάλλεται σιγά σιγά λό­ γου χάρη στη συνείδηση των ποιητών. Ο κοινω­ νιολόγος Άλλαρντ είναι σε θέση πια να μιλήσει για ένα νέο-υποκειμενισμό που θα έκανε αμέσως την ποίηση μη στρατευμένη. Οι Έλενα Άνχαβα, Λίισα Λάουκάρινεν, Ρίστο Ράσα, Χάνου Σάλακκα και Τόμι Τάμπερμαν το αποδεικνύουν με γε­ γονότα, με έργα όπου αφήνονται σε ενδόμυχες εξερευνήσεις, οι οποίες εξάλλου προσδίδουν έναν αναντίρρητο τόνο αλήθειας στην άψογη δουλειά τους. Κατά τα άλλα, οι ποιητές αυτοί, δίχως να πρωτοτυπούν, το μόνο που κάνουν από άποψη γραφής είναι να επαναλαμβάνουν συνη­ θισμένες εκφράσεις, για να μην πούμε τετριμμέ­ νες. Ένα άλλο ρεύμα που πρέπει να συγκρατήσου­ με είναι το ρεύμα της ποίησης ροκ, μεγάλη έκρη­ ξη της εποχής. Ο Ά ρτο Μέλλερι κρίνει ότι αυτή η ποίηση πρέπει να θεωρηθεί ως ουσιαστική έκ­ φραση της ποιητικής επανάστασης από το 1970. Αυτή η ποίηση, χαραγμένη στη σάρκα της μουσι­ κής που συνοδεύει, ξαναβρίσκει έτσι ενστικτωδώς την ομοιοκαταληξία, πράγμα που μειώνει κάπως την αξία της. Πάντως, ποιητές όπως ο Μέλλερι, ο Λάινε, ο Ίντο, ο Τίιχονεν και άλλοι, αντλούν την έμπνευσή τους από αυτή την ίδια μουσική. Εκείνοι που πρωτοεμφανίστηκαν μετά τον πό­ λεμο, παραμένουν παρόλ’ αυτά ο σκληρός πυρή­ νας της σύγχρονης ποίησης. Οι περισσότεροι από αυτούς, για να μην αναφέρουμε παρά τους Λάσσι Νούμι, Τουόμας Άνχαβα, Πένττι Χόλαππα, Έεβα-Λίισα Μάννερ, Πένττι Σάαρικόσκι, Πάαβο Χάαβικκο, μπόρεσαν ευαίσθητοι πάντα στα θέματα των καιρών, ν’ ανανεωθούν, παραμένοντας συγχρόνως πιστοί στους εαυτούς τους, διατηρώντας ένα προσωπικό ύφος. Η ποίηση δεν χαρακτηρίζεται καθόλου από τη φιλοσοφία της κακομοιριάς που αμαυρώνει τη φιλανδική πεζο­ γραφία και την κάνει απελπιστικά διδακτική και όχι λιγότερο μονότονη. Όμως, αν συμβεί στους ποιητές ν’ αποτολμήσουν ν’ ασχοληθούν με την πεζογραφία το κάνουν με τρόπο ελεύθερο και με μια προτίμηση για θέματα όσο γίνεται λιγότερο φιλανδικά. Ό πω ς η Μάννερ (Varokaa, voittajat, 1972), ο Χόλαππα (Muodoumuntoksia, 1959) ο Χάαβικκο (Sasi Claudius Civiliksen salaliittolaisten pd\diilla. 1964), ο Νούμι (Maisema, 1949). Συμβαίνει σε ορισμένους η δημιουργία να κα­ λύπτει πολλές δεκαετίες, ενώ άλλοι καλούνται να συνθέσουν ένα ή δύο έργα μόνο. Είναι φανε­ ρό ότι η άσκηση της ποίησης δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί επάγγελμα και, επομένως, πόρος ζωής. Αποτέλεσμα: ο ποιητής πρέπει να έχει και δεύτε­ ρο επάγγελμα. Στη Φιλανδία, πολλοί από τους ποιητές, και όχι μόνο από τους λιγότερο αξιόλο­

γους, ασχολούνται με μεταφράσεις. Μερικά πα­ ραδείγματα: ο Άνχαβα μετέφρασε γιαπωνέζικη λογοτεχνία· ο Νιέμινεν έργα κινέζικα, ο Σάαρικόσκι Έλληνες, Λατίνους και Αγγλοσάξονες ποιητές, ο Χόλαππα Γάλλους, η Μάννερ Ισπα­ νούς και Γερμανούς, ο Σάαριτσα Λατινο­ αμερικάνους. Εννοείται ότι αυτές οι μεταφρά­ σεις συνετέλεσαν στο να εμπλουτίσουμε τις γνώ­ σεις μας γύρω από την ποίηση των άλλων και έτσι να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας. Μετά το 1980, το πεδίο της ποίησης εξαπλώνε­ ται ακόμα περισσότερο. Ό λο και πιο πολλά έρ­ γα βλέπουν το φως στη Φιλανδία. Το φθινόπωρο του 1980, βγαίνουν σαράντα νέοι τίτλοι και ξέ­ ρουμε πολύ καλά ότι οι εκδότες κρατούν μόνο το 1% των χειρογράφων. Οι διάφορες τάσεις, που έχουν εκδηλωθεί κα­ τά καιρούς, αντιστέκονται στη φθορά του χρό­ νου και συνεχίζουν να μας πείθουν για τη ζων­ τάνια τους ακόμα και αν δεν βρίσκονται πια στο προσκήνιο. Ένας άλλος παράγοντας που έχει σφραγίσει την ποίησή μας: το φολκλόρ. Στοιχεία των μύθων και των παραδόσεων της χώρας μας συναντάμε συχνά στους Μάττι Ρόσσι, Σίρκκα Τούρκκα, Κάι Βέστεμπεργκ, για να ονομάσουμε μερικούς. Στη σημερινή εποχή, αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο είναι η ποικιλία των ρευμάτων και θα ήταν δύσκολο να πούμε ποια από αυτά πα­ ρουσιάζουν μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Πάντως, μέσα απ’ όλ’ αυτά εμφανίζεται μια σαφής τάση ν’ αντιμετωπίζονται τα προβλήματα της Φιλαν­ δίας σε σχέση με τα παγκόσμια γεγονότα. Έτσι, μια ιδέα σαν αυτή της ειρήνης ανάμεσα στα έθνη, δεν αφήνει αδιάφορους τους Φιλανδούς συγγραφείς. Κάτι που δεν σταμάτησε επίσης να τους απασχολεί σοβαρά, είναι οι μετακινήσεις του πληθυσμού προς τις πόλεις, μετακινήσεις και ξεριζωμοί που έγιναν αισθητοί με τρόπο σκληρό και που βρήκαν απήχηση ακόμα και στην ποίηση. Τέτοιου είδους ερωτήματα απα­ σχολούν τους ποιητές μας σήμερα, ερωτήματα που μπορούμε να πούμε ότι συναντούν τα παγ­ κόσμια προβλήματα το ίδιο όπως και τις δυσκο­ λίες της σύγχρονης ζωής. Ποιο μέλλον θα μπορούσαμε να προβλέψουμε για την ποίησή μας; Πιστεύω πως η θέση που κατέχει στο κέντρο της λογοτεχνίας μας θα παραμείνει αμετάβλητη. Με αυτό το δεδομένο, η απαίτηση στην οποία θα πρέπει να περιμένουμε πως θα συμμορφωθεί, θα είναι σίγουρα για μια πιο μελετημένη μορφή που θα τείνει προφανώς προς μίαμεγαλύτερη εξειδίκευση. έναν μεγαλύτε­ ρο σεβασμό της ποιητικής μορφής, αρκεί οι ποιητές να εγκαταλείψουν τα τοπικά θέματα και να κοιτάξουν όλους τους ορίζοντες γύρω τους. Μετάφραση: Εύη Βαγγελάτου

αφιερωμα/29

Πέκκα Τάρκκα *

* m

η) *

■

ο» ·

■

■* ■

Ρεαλισμός και μοντερνισμός «Η σύγχρονη φιλανδική λογοτεχνία είναι ένα είδος αναχρονισμού. Εχει συγκεν­ τρώσει το ενδιαφέρον της κυρίως στην Ιστορία. Μια δυο επιτυχίες αυτού του εί­ δους προκάλεσαν ολόκληρη χιονοστιβάδα από τριλογίες που θέμα τους έχουν το παρελθόν μας. Είναι γραμμένες με μεγάλη φροντίδα, με σοβαρότητα και με πολλές τύψεις και, όπως στο δημοτικό σχολείο, βάζουν κάτω από τη μύτη μας επεξηγημα­ τικούς πίνακες». Μ’ αυτόν τον τρόπο εκφραζόταν στα 1978 ο με­ γάλος κριτικός Έρνο Πάασιλίννα. Άποψη που αμέσως επιδοκίμασε ο μεγαλύτερος ίσως «μοντερνιστής» πεζογράφος της εποχής μας, ο Βέιγιο Μέρι. Ο Μέρι που καμιά εκτίμηση δεν τρέφει γι’ αυτού του είδους το ρεαλισμό, θεωρεί ότι για να είναι ρεαλιστικό ένα έργο δεν αρκεί ν’ αναφέρει μερικά από τα κοινωνικά προβλήματα της επο­ χής μας. Αυτό που χρειάζεται είναι κυρίως ν’ αναφέρεται στο ανθρώπινο ον στην ολότητά του, να εκθέτει όλη την πορεία της ζωής, ακριβώς μέτ σα στο «σταθερό και γαλήνιο πνεύμα του μον­ τερνισμού». Ο Πάασιλίννα αναφέρει έναν από τους «ανα­ χρονιστικούς» συγγραφείς, τον Κάλλε Πέεταλο που άρχισε να γράφει το 1971 έναν κύκλο μυθι­ στορημάτων που βρίσκεται αυτή τη στιγμή, στον δωδέκατο τόμο. Αυτοβιογραφική, η αφήγηση αυτή, που έχει ήδη φτάσει τις 6.700 σελίδες, δεί­ χνει έναν ήρωα που γύρω στα 1920 αφήνει τα φι­ λανδικά δάση για να βρεθεί μέσα στη θύελλα του β' παγκόσμιου πολέμου και να γνωρίσει το ξεκί­ νημα της εσωτερικής μετανάστευσης στη χώρα. Ο Πέεταλο είναι αφηγητής αργός και, όπως οι παλιοί παραμυθάδες στα χωριά, εξηγεί τα πάντα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια ώστε οι ανα­ γνώστες (ακροατές) να μην χάνουν ούτε λέξη από την ιστορία και να είναι σίγουροι για την αυθεντικότητά της. Η κριτική δεν κατάφερε να εξηγήσει αυτό το φαινόμενο και οι σπάνιοι ξένοι αναγνώστες βρήκαν μπόλικο υλικό για να δια­ σκεδάσουν. To Literary Supplement των Times

έγραψε σχετικά: «Εδώ, δεν καπνίζει κανείς ούτε ένα τσιγάρο δίχως να το βγάλει απ’ το πακέτο του, δίχως να το βάλει σε μια ξύλινη πίπα, δίχως να το ανάψει, δίχως να τραβήξει μια ρουφηξιά, δίχως να φυσήξει τον καπνό, δίχως να το κρατή­ σει μια στιγμή ανάμεσα στα δάχτυλά του, και τέ­ λος, δίχως να το σβήσει. Ακόμα και στις ερωτι­ κές σκηνές, ο άντρας ξεκουμπώνει ένα ένα τα κουμπιά του παντελονιού του...». Πρέπει να πούμε πως ο Φιλανδός αναγνώστης δεν νιώθει καθόλου ενοχλημένος από αυτή την αργή αφήγηση. Λένε πως στην ύπαιθρο, ολόκλη­ ρα χωριά συγκεντρώνονται τον βαρύ χειμώνα για να διαβάσουν τον καινούριο τόμο του Πέε­ ταλο που πήραν σαν χριστουγεννιάτικο δώρο. Όσο για τους κατοίκους των πόλεων, αυτοί τον διαβάζουν για να κατευνάσουν τη νοσταλγία τους, γιατί ο Πέεταλο μιλάει για μια ζωή και μιαν εποχή όπου οι ανάγκες του ανθρώπου, λί­ γες και πολύ απλές, περιορίζονταν στα αναγκαία και όπου η κοινωνία δεν ήταν ακόμα αυτό το παράλογο τέρας που έγινε στις μέρες μας. Έχουν πουληθεί μέχρι σήμερα 1.780.000 αντίτυπα αυτού του έργου, αριθμός αφάνταστος για τη Φιλανδία. Αν τουλάχιστον τα βιβλία του, που οι εκδό­ σεις τους κάνουν βέβαια το συγγραφέα τους μια ξεχωριστή περίπτωση, παρουσίαζαν εθνογραφι­ κό ενδιαφέρον! Όμως, δεν είναι ο μόνος που ασχολείται με τέτοια θέματα, υπάρχουν χίλιοι σαν κι αυτόν και οι τόμοι τους γίνονται κάθε μέ­ ρα που- περνά όλο και περισσότεροι. Εδώ και

30/αφιερωμα δώδεκα χρόνια, σύμφωνα με τους υπολογισμούς μου, τουλάχιστον έντεκα κύκλοι, έντεκα μακρο­ σκελή μυθιστορήματα έχουν τελειώσει ή τελειώ­ νουν όπου νά ’ναι. Τα καλύτερα από αυτά, όπως τα έργα της Έεβα Γιόενπέλτο και του Γόρνα Όγιαχάργιου αποκαλύπτουν, ανάλογα με το δη­ μιουργό τους, έναν διαφορετικό χαρακτήρα. Διακρίνονται στην Γιόενπέλτο ψυχολογικές κα­ ταστάσεις ακριβείς, ζωντανές, που προχωρούν βαθιά, ενώ ο Όγιαχάργιου ακολουθεί μια μυθο­ ποίηση σχεδόν μπαρόκ. Η πιο διαδεδομένη προ­ σέγγιση βρίσκεται όμως μέσα στα πλαίσια του ρεαλισμού. Ο Χάικι Τούρουνεν συγγραφέας που κατάγεται από τη βόρεια Καρελία και ένας από τους εκπροσώπους της τοπικιστικής τάσης, υπο­ στηρίζει πως ο ρεαλισμός θα παραμείνει η λυδία λίθος για το συγγραφέα που θέλει να είναι πι­ στός στο παρελθόν της χώρας του και στα κοι­ νωνικά προστάγματα που υπαγορεύουν τη συμ­ περιφορά όλων μας, τόσο τη δική του όσο και των άλλων. Στην πολεμική που άρχισε μεταξύ μοντερνιστών και ρεαλιστών δεν θα τεθεί μόνο ζήτημα επιλογής θεμάτων ή τρόπου ανάπτυξής τους, αλ­ λά δύο κοσμοθεωριών καθώς και δύο διαφορετι­ κών τρόπων γραψίματος. Αυτή η διαμάχη διαρκεί πάνω από είκοσι χρόνια. Στα 1959 κάνει την εμφάνισή του ο πρώτος τόμος της τριλογίας του Βέινο Λίννα, Εδώ, κάτω απ’ το πολικό αστέ­ ρι, έργο που χαρακτηρίστηκε σαν «εθνικό μυθι­ στόρημα» και που ο δεύτερος τόμος του, Οι κόκ­ κινες φρουρές του Τάμπερε (I960), περιγράφει με πολύ ρεαλισμό τον εμφύλιο πόλεμο του 1918. Όμως, σχεδόν την ίδια εποχή, στα 1960 για την ακρίβεια, ορισμένοι από τους πιο σημαντικούς μοντερνιστές συγγραφείς όπως ο Πάαβο Χάαβικκο και ο Βέιγιο Μέρι, δημοσιεύουν μυθιστορήματά τους σχετικά με τον ίδιο εμφύλιο πόλεμο γραμμένα σύμφωνα με μία αντίληψη των γεγονό­ των που δεν έχουν καμιά σχέση με την αντίληψη του Λίννα, ο ρεαλισμός του οποίου γενικεύει και εντάσσει τις φάσεις της εξέλιξης του ατόμου μέ­ σα στην Ιστορία ολόκληρης της κοινωνίας. Ό σο για τους μοντερνιστές, αυτοί ξεχωρίζουν το γε­ γονός από την Ιστορία, για να τονίσουν τον μο­ ναδικό και αυτόνομο χαρακτήρα των ανθρώπι­ νων φαινόμενων μέσα σ’ αυτή την Ιστορία. Ο Τουόμας Άνχαβα, μοντερνιστής κριτικός, έξέφρασε στα 1963 τη γνώμη ότι «ένας πραγματικός συγγραφέας δε νιώθει ποτέ την επιθυμία ν’ αν­ ταλλάξει την άμεση εμπειρία του με προϋπάρχουσες αλήθειες ή με ιδανικά. Δηλαδή αρνείται να γενικεύει και να δημιουργεί κλίμακες ιδιαίτε­ ρων αξιών που θ’ αποδεικνύονταν ακατάλληλες σε προσωπικό επίπεδο και δεν θ’ αποτελούσαν ένα υλικό σαν τ’ άλλα». Συχνά γίνεται σύγκριση της μεθόδου που χρησιμοποιούν οι μοντερνιστές μας με εκείνη των πρωταγωνιστών του Νέου Μυ­

θιστορήματος και, στα πλαίσια του Νέου Μυθι­ στορήματος, με τη μέθοδο του Κλοντ Σιμόν που επισκέφθηκε πολλές φορές τη Φιλανδία στη διάρκεια της δεκαετίας του ’60 και μίλησε για τα βιβλία του. Ο Βέινο Λίννα απάντησε σ’ αυτές τις επιθέσεις με ένα δοκίμιο που γράφτηκε το 1964: «Απόψεις πάνω στο μυθιστόρημα». Παίρνει σαν παραδείγ­ ματα τον Κλοντ Σιμόν και τον Σάμουελ Μπέκετ, που οι αντιλήψεις τους για τη ζωή εκφράζουν, κατά τη γνώμη του, έναν υπερβολικό υποκειμε­ νισμό αν, μιλώντας γι’ αυτούς τους συγγραφείς, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ακόμα τη λέξη «αντικειμενικότητα». Ο Λίννα εξηγεί πως η ει­ κόνα της ζωής που μας δίνει το μυθιστόρημα των μοντερνιστών είναι κατά βάθος ανορθολογική και, όπως και στο Νέο Μυθιστόρημα, διακρί­ νουμε σ’ αυτή μία έντονη τάση απόκρυψης της αρχής της αιτιότητας: «Αν μπορούμε να πούμε ότι το παραδοσιακό μυθιστόρημα έχει πολλά κοινά σημεία με τον ευρωπαϊκό ορθολογισμό που έχει σημαδέψει τους τρεις ή τέσσερις τελευ­ ταίους αιώνες, πρέπει να πιστέψουμε πως το Νέο Μυθιστόρημα αποτελεί τη διαπίστωση της αποτυχίας τού εν λόγω ορθολογισμού» δηλώνει ο Λίννα. Κατά κάποιο τρόπο, οι αξίες που προτεί­ νει με την τριλογία του προσδίνουν στον σύγχρο­ νο φιλανδικό ρεαλισμό τις πνευματικές του βά­ σεις, βάσεις που κάνουν τη χώρα βόρειο παρά­ δεισο, ή μάλλον τον καλύτερο από τους μικροα­ στικούς κόσμους. Ο Ούγγρος κριτικός Lajos Szopori Nagy, μι­ λώντας για το διεθνές μυθιστορηματικό είδος που είναι το οικογενειακό χρονικό, εκφράζει την έκπληξή του για το γεγονός ότι αυτός ο τύπος μυθιστορήματος αναπτύχτηκε και επέζησε στη Φιλανδία μέχρι τις μέρες μας, και δείχνοντας με­ γάλη ζωτικότητα, έδωσε τους καλύτερους καρ­ πούς του μετά τον β' παγκόσμιο πόλεμο. Τα έρ­ γα αυτά παρουσιάζουν μία ακόμα ιδιαιτερότη­ τα: Αν στην Ευρώπη το οικογενειακό χρονικό, στις αρχές του 20ου αιώνα, περιγράφει συχνά την πάρακμή μιας αστικής οικογένειας, το αντί­ στοιχο φιλανδικό, που εμφανίστηκε με κάποια καθυστέρηση, φέρνει στο προσκήνιο χωρικούς, τεχνίτες, ή προλετάριους που προσπαθούν ν’ ανέβουν σ’ ένα ανώτερο κοινωνικό στρώμα όπου θα γίνονταν και αυτοί πλήρη μέλη της αστικής τάξης ή της τάξης των διανοουμένων. Η οικογέ­ νεια είναι πάντα η βασική μονάδα, όπως και τα ενδιαφέροντά της που περνούν, παρόλες τις αν­ τιξοότητες της ζωής, από πατέρα σε γιο σα να επρόκειτο για σκυταλοδρομία. Το γεγονός αυτό μπορεί να φαίνεται περίεργο σε μιαν εποχή όπου, εγκαταλείποντας τις συνήθειες, τις οικογε­ νειακές και κοινωνικές παραδόσεις, και αντιμε­ τωπίζοντας μόνοι τον κόσμο, πολλοί άνθρωποι ανακαλύπτουν ένα πιο αυθεντικό «οικογενειακό

αφιερωμα/31 πνεύμα» είτε σε κάποια ομάδα είτε στην ομαδική εργασία. Το είδος του ρεαλισμού που κοιτάζει προς τα πίσω δεν είναι φυσικά στάσιμο νερό. Στα τελευ­ ταία αυτά χρόνια εμπλουτίστηκε με μια γοητευ­ τική φαντασία και με μυθικά στοιχεία. Συναντά­ με σ’ αυτό διάφορες τάσεις: κυρίως τη φιλοδυτι­ κή και περιπετειώδη που εκπροσωπείται από τον Γιόρνα Όγιαχάργιου ή την τάση που δίνει μεγα­ λύτερη προσοχή στην καθημερινή ζωή των γερά ριζωμένων στη γη τους ανθρώπων, όπως η ανα­ τολική Φιλανδία ενός Χάικκι Τούρουνεν. Το έρ­ γο του Όγιαχάργιου οφείλει τη ζωντάνια του στις διαμάχες που φέρνουν αντιμέτωπες πολλές διαφορετικές κοινωνικές κατηγορίες, ενώ το έρ­ γο του Turunen στις μεταναστευτικές κινήσεις των ανθρώπων, στην αστικοποίηση της υπαί­ θρου κ.λ.π. Το πλούσιο ζωντανό ύφος τους δη­ μιούργησε, π.χ. στη Σουηδία, τη φήμη μιας Φι­ λανδίας τύπου «άγριας δύσης» και μιας χώρας που οι συγγραφείς της είναι ευθείς, απότομοι, πρωτόγονοι. Ο Βέιγιο Μέρι δικαίωσε το μύθο της πρωτόγο­ νης φιλανδικής ζωτικότητας, εκφράζοντας ό,τι έπρεπε να σκεφτεί κανείς και ακολουθώντας ο ίδιος το δικό που έργο στο δρόμο που πάντα ήταν δικός του, το δρόμο των μοντερνιστών και ακολουθούμενος εδώ και μερικά χρόνια από τον Ά νττι Τούουρι που η φήμη του εξαπλώθηκε τό­ σο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Ο 'Ανττι Τούουρι τοποθετεί συχνά τα μυθιστορήματα και τις νουβέλες του στο χώρο της βιομηχανίας (ο ίδιος είναι μηχανικός). Όμως, εδώ και λίγο καιρό, τοποθετεί τα έργα του σε διάφορους χώ­ ρους και φτάνει στο σημείο να οδηγήσει έναν από τους ήρωές του στην Κεντρική Ευρώπη. Κά­ ποια λόγια που έβαλε στο στόμα ενός από τα πρόσωπα μιας νουβέλας του, ενός Γερμανού επι­ χειρηματία, αξίζει ν’ αναφερθούν: «Έχω πάντα την εντύπωση, λέει ο επιχειρηματίας, ότι στη φι­ λανδική γλώσσα οι λέξεις δεν έχουν γίνει για να συνομιλούμε, αλλά κυρίως για να δώσουν μια σφαιρική έκφραση στις διάφορες ψυχικές κατα­ στάσεις». Ακόμα και αποκομμένη από τα συμφραζόμενα, η παραπάνω φράση εκφράζει από­ λυτα αυτό που είναι ίδιον του φιλανδικού πνεύ­ ματος: τη δημιουργία ατμόσφαιρας μέσα από ένα ιδιαίτερο αφηγηματικό ύφος που πετυχαίνεται χάρη σε κάποια βραδύτητα, ή, για να το πούμε καλύτερα, χάρη σε μια βέβαιη βραδύτητα. Όμως, δεν είναι φυσικά ίδια η περίπτωση του Ά νττι Τούουρι ο οποίος δεν αποτελεί μέλος των «ζωγράφων ατμόσφαιρας»· το ύφος του παραμέ­ νει πάντα καθαρό και συγκεκριμένο, σχεδόν στε­ γνό, οι παρατηρήσεις του είναι ζυγισμένες, οι λέξεις του ακριβείς. Του συμβαίνει ακόμα να εκ,φράζεται με αριθμούς. Η λογοτεχνική του συμ­ περιφορά δεν προδίδει ποτέ την προσπάθεια κι

έτσι στερείται κάθε ακαμψίας. Με μεγάλη δεξιοτεχνία ο Ά νττι Τούουρι χρησιμοποιεί πολλούς αφηγητές συγχρόνως και τυπώνει το έγχρωμο φιλμ των ανθρώπινων πράξεων με τη βοήθεια μιας κάμερας ικανής να αποτυπώνει γρήγορα τα στιγμιότυπα που ορισμένα απ’ αυτά δεν παύουν να είναι αληθινά στην ωμότητά τους. Τον Τούουρι τον ενδιαφέρει ο άνθρωπος πρώτ’ απ’ όλα ως άτομο, και τον περιγράφει σε μια συνεχή πά­ λη εναντίον της κακοτυχίας, πάλη από την οποία, με εξυπνάδα και θέληση, βγαίνει νικητής φτιάχνοντας την τύχη του στα μέτρα του, ενώ συγχρόνως αποκτά βαθιά συνείδηση των προ­ βλημάτων της ζωής και του θανάτου. Ο ατομικισμός που ομολογεί ο Τούουρι στα βιβλία του βρίσκεται έτσι σε αντίθεση με όλα τα εγκώμια που εκφράστηκαν από τους ρεαλιστές υπέρ της συλλοΤΙκότητας. Οι μοντερνιστές περι­ λαμβάνουν ακόμα στις γραμμές τους τιμητές που άξια εκπροσωπούνται από τον Έρνο Πάασιλίννα που αρνείται ακριβώς την κατά παραγγελίαν αισιοδοξία των οικογενειακών κύκλων. Το όνο­ μα του Πάασιλίννα συνδέθηκε καταρχήν με τον πολιτικό ριζοσπαστισμό, όντας όμως δημοσιο­ γράφος, παύει σιγά σιγά ν’ αναμιγνύει την πολι­ τική με τα γράμματα για ν’ αφιερωθεί αποκλει­ στικά σε μιά κριτική ιδεών τόσο πνευματική όσο και άτεγκτη που τον κάνει μακρινό συγγενή του Σουίφτ, ενώ συγχρόνως εξακολουθεί να καταδι­ κάζει κάθε προσβολή της φυσικής και ηθικής ακεραιότητας του ανθρώπου. Η πιο καθησυχαστική πραγματικότητα δείχνει, χάρη σ’ αυτόν, τις αποτυχίες και τις αδυναμίες της. Χρησιμο­ ποιεί συχνά μια ψευτογλώσσα ειδικού για να σπρώξει κάποιο συλλογισμό ώς τις ακραίες συνέπειές τόυ και να ξεγυμνώσει έτσι τον παραλογισμό των ανθρώπινων πράξεων, παραλογισμό που ο ίδιος δεν καταδικάζει, αλλά τον θεωρεί

32/αφιερωμα αβέβαιη, αφού οι νέοι αυτοί «αναρχικοί», μην έχοντας κανένα πρόγραμμα, σπαταλούν την ενεργητικότητά τους αλόγιστα δεξιά κι αριστε­ ρά.

σαν φυσιολογική παράμετρο της συμπεριφοράς μας και του τρόπου που εργαζόμαστε. Το μυθιστόρημά του Kadonnut atmeija (Ο χα­ μένος στρατός) διηγείται τις περιπέτειες ενός συντάγματος που χάνει κάθε επαφή με τους δι­ κούς του αλλά και με τον εχθρό. Αυτός ο στρα­ τιωτικός μικρόκοσμος φεύγει για έναν μάταιο περίπατο μέσα στο πυκνό δάσος. Σε λίγο τα κί­ νητρα, κι αργότερα ο σκοπός αυτής της αναζή­ τησης σβήνουν και τέλος ξεχνιούνται. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο πόλεμος εξαφανίζεται από αυτούς τους ανθρώπους και ήρωας του μυθιστορήματος γίνεται πια το φιλανδικό δάσος. Ο υπαινιγμός για ένα σύστημα συντεταγμένων που έχει αποτύχει, όπως κάτι τέτοιο θα λεγόταν για ένα πλοίο, είναι ξεκάθαρος και το κείμενο αυτό είναι πάντα επίκαιρο. Από το 1980, είδαμε να κάνουν την εμφάνισή τους στη φιλανδόγλωση λογοτεχνία συγγραφείς που δεν αισθάνονται διόλου να τους αφορά η διαμάχη των ρεαλιστών και των μοντερνιστών. Αυτοί οι νεοφερμένοι είναι πολύ νέοι, μόλις πά­ νω από τα 20, και η εισβολή τους στη σκηνή των γραμμάτων έγινε με πολύ θόρυβο. Αποκαλούνται αντιδιανοούμενοι, όχι χωρίς λόγο. Το ροκ εί­ ναι γι’ αυτούς κοινή θρησκεία και ο Χένρι Μίλλερ είναι ο προφήτης τους, - ο Χένρι Μίλλερ που είχε απορριφθεί πριν από 10 χρόνια και ξαφνικά ξαναστήθηκε στο βάθρο του. Νιώθουν τρόμο μπροστά στην πνιγηρή ατμόσφαιρα και το κλίμα των εκδοτικών οίκων και των λογοτεχνι­ κών περιοδικών, προτιμώντας τον γεμάτο κό­ σμο, τους ήχους, τις φωνές, τα χρώματα το δρό­ μο. Η επανάστασή τους παραμένει παρόλ’ αυτά

Αν υπάρχει σήμερα ένας σημαντικός συγγρα­ φέας που κρατιέται μακριά απ’ τη διαμάχη μοντερνιστών και ρεαλιστών, αυτός είναι ο Μάττι Πούλκινεν που πρωτοξεκίνησε την καριέρα του το 1977. Η πλοκή του πρώτου μυθιστορήματος του Ja pesdpuu itki (Και το δέντρο των γενεθλίων έκλαψε), εκτυλίσσεται στον ίδιο χώρο που έχει ήδη περιγράφει ο Χάικκι Τούρουνεν. Και όμως, δεν θα μπορούσαμε να φανταστούμε δυο έργα τόσο ανόμοια. Οι αλλαγές της κοινωνίας στον Πούλκινεν γίνονται αντιληπτές μέσ’ απ’ τη συ­ νείδηση των προσώπων αντί να περιγράφονται απ’ έξω, πράγμα που τους δίνει κάποιο δικό τους χρώμα ανάλογα με τα πρόσωπα, τις γενιές, την κοινωνική θέση των μεν και των δε. Και όμως, ακολουθώντας αυτή την τακτική, ο Πούλ•κινεν ανατρέχει πάντα σε λεκτικά μέσα που δα­ νείζεται από τη μπαλάντα και το παραμύθι. Δεν διστάζει, με τον τρόπο που ένας Μάλερ ή ένας Σοστακόβιτς χρησιμοποιούν στις συμφωνίες τους, να παρεμβάλλει χοντρούς αστεϊσμούς στα πιο συγκινητικά σημεία του έργου του. Στο δεύ­ τερο μυθιστόρημά του, Elaman Lerrat (Οι κυ­ ρίαρχοι της ζωής), 1980, ο Πούλκινεν συγκεν­ τρώνει κυρίως την προσοχή του στις μεθόδους της ψυχιατρικής θεραπείας. Είναι ένα είδος ψυχοδραματικού θρίλερ όπου έρχονται αντιμέτω­ ποι δύο συγγραφείς, δύο ντοστογεφσκικά πρό­ σωπα, για να δουν ποιος θα υπερισχύσει του άλ­ λου. Ο κύριος ήρωας χρωστάει την «ανάστασή του» στις ιδέες του R.D. Laig. Λέγεται πως ο Βέινο A iw a ζήτησε να δει το νέο μας συγγραφέα, μετά την εμφάνιση αυτού του έργου, με σκοπό να έχει μαζί του μια σοβαρή συζήτηση, και τον ανάγκασε ν’ απαντήσει στην ερώτηση: η σκηνή της τελικής έκστασης του μυ­ θιστορήματος σημαίνει τον αποπροσανατολισμό του ορθολογισμού; Δεν ξέρουμε την απάντηση του Πούλκινεν, ξέρουμε όμως, διαβάζοντας τα κείμενά του, πως δεν θα μπορούσαμε να τον κα­ τατάξουμε ανάμεσα στους μοντερνιστές έτσι όπως κατατάσσουμε τον Βέιγιο Μέρι. Ο Πούλκινεν σπάει τις παλιές συμβατικότητες και το ύφος του μας αγγίζει σε ό,τι πιο βαθύ έχει η ανθρώπι­ νη ύπαρξη. «Οι λέξεις και οι υποθέσεις του κό­ σμου υπακούουν στην ίδια κυκλοφορία» διακη­ ρύσσει. Θα μπορούσαμε ίσως ν’ ανακαλύψουμε κάποια συγγένεια ανάμεσα σ’ αυτόν και τους νεότουρκους της σύγχρονης λογοτεχνίας, όμως ο Πούλκινεν καθόλου δεν προσπαθεί, στους οραματισμούς του, να σπάσει τους δεσμούς με την εμπειρική και κριτική βάση της τέχνης. Μετάφραση: Εύη Βαγγελάτου

αφιερωμα/33

Βέιγιο Τρέκκα

Οι σουηδόφωνοι συγγραφείς στη Φιλανδία Ο Γιόχαν Λούντδικ Ρούνεμπεργκ (1804-1877), που θεωρείται, πάντοτε ο εθνικός ποιητής της Φιλανδίας, έγραφε στη σουηδική γλώσσα. Ο Γιόχαν Βίλχελμ Σνέλμαν (1806-1881), πολιτικός, φιλόσοφος, οπαδός τον Χέγκελ, ιδεολόγος ιδρυτής του κι­ νήματος της φιλανόικότητας, έγραφε και αυτός στα σουηδικά, αλλά επιθυμούσε να κάνει τη φιλανδική γλώσσα, γλώσσα τον φιλανδικού πολιτισμού, δηλαδή γλώσσα της εκπαίδευσης, της νομοθεσίας, των επιστημών και της λογοτεχνίας σύμφωνα με την εγελιανή φιλοσοφία περί Κράτους. Ήθελε με αυτόν τον τρόπο να διευρύνει, να ενισχύσει, να ανυψώσει τα θεμέλια της εθνικής παιδείας, έτσι ώστε η Φιλανδία να μπορέσει ν’ αποτελέσει πραγματικό έθνος. Πράγματι, μέχρι το 1809, η Φιλανδία που αποτε­ λούσε αναπόσπαστο τμήμα της Σουηδίας, χρησι­ μοποιούσε τη σουηδική γλώσσα στην εκπαίδευ­ ση, τη διοίκηση, τη λογοτεχνία. Ο καθηγητής Μάττι Κλίγκε, καθηγητής Ιστορίας σε σουηδική γλώσσα, στο Πανεπιστήμιο του Ελσίνκι, ο οποίος παράλληλα γράφει και στα φιλανδικά, τονίζει ότι: ο Χένρικ Γκάμπριελ Πόρτχαν (17391809) είχε θεωρήσει απόλυτα φυσικό να γίνει η σουηδική η προεξέχουσα πολιτιστική γλώσσα στη Φιλανδία, έκρινε όμως πως έπρεπε να γίνει σεβαστή η φυσική ροή των πραγμάτων, και πως κανείς δεν έπρεπε ν’ αναγκαστεί να εγκαταλεί­ πει τη μητρική του γλώσσα. Παρόλ’ αυτά, ο Πόρτχαν εμφανίζεται στις μέρες μας ως ο πιο μεγάλος εργάτης της φιλανδικότητας στα τέλη του 18ου αιώνα. Ο Ρούνεμπεργκ και ο Ζαχαρίας Τοπέλιους (1818-1898), λίγα χρόνια μικρότερος του, εθεωρούντο Φιλανδοί συγγραφείς αναγκασμένοι να γράφουν στη σουηδική γλώσσα για λόγους κα­ θαρά ιστορικούς. Περίμεναν τη μέρα όπου όλοι οι Φιλανδοί συγγραφείς θα έγραφαν στα φιλαν­ δικά. Ακόμα και ο Σνέλμαν που είχε μάλιστα

προφητέψει ότι ο Ρούνεμπεργκ θα ήταν ο τελευ­ ταίος ποιητής της Φιλανδίας που θα έγραφε στα σουηδικά. Στα τέλη του 19ου αιώνα φαινόταν πια πως είχε δίκιο, αφού ο Ρούνεμπεργκ και ο Τοπέλιους δεν είχαν πραγματικούς διαδόχους. Πράγματι, Ανάμεσα στους λίγους συγγραφείς πού εξακολουθούσαν να γράφουν στα σουηδικά, οι πιο προικισμένοι πέθαναν νέοι ή είδαν τη λο­ γοτεχνική τους δραστηριότητα να τερματίζεται πρόωρα για διάφορους λόγους. Την ίδια εποχή, στη φιλανδική λογοτεχνία κυριαρχούσε ένας μι­ κρός αριθμός νέων συγγραφέων που προέρχον­ ταν από την κυρίαρχη τάξη των Σουηδοφιλανδών δημοσίων υπαλλήλων, και που διάλεξαν αποφασιστικά να γίνουν Φιλανδοί συγγραφείς. Και λίγο πριν από τον πρόωρο θάνατό του, ο Karl August Tavaststjerna (1860-1898) θα πει πως αισθανόταν σαν ξεριζωμένος, σαν «πατριώ­ της χωρίς πατρίδα», συναίσθημα που καμιά φο­ ρά καταλάμβανε τους σουηδόφωνους διανοούμε­ νους της εποχής. Στα τέλη του 19ου αιώνα, μετά το θάνατο του Τάβαστσέρνα και του Τοπέλιους, η προφητεία του Σνέλμαν έδειχνε πως θα γινόταν πράγματι-

34/αφιερωμα κότητα πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι προβλεπόταν, αφού δεν απέμενε στη Φιλανδία κανένας σουηδόφωνος συγγραφέας. Όμως τίποτα τέτοιο δεν έγινε. Πράγματι, μόνο τον 20ό αιώνα η σουηδόφωνη λογοτεχνία έδειξε την πραγματική της ζω­ τικότητα. Μπορούμε να φτάσουμε στο σημείο να πούμε πως η σουηδόφωνη λογοτεχνία της Φιλαν­ δίας στην πραγματικότητα, δεν υπήρξε πριν από τις αρχές αυτού του αιώνα. Είδε το φως με τους συγγραφείς και τους δοκιμιογράφους που ήταν στραμμένοι προς τη Γαλλία και τη Σκανδιναβία, τους οποίους συχνά αποκαλούσαν «Ευτερπιστές» από το όνομα του περιοδικού τους. Αργότερα ήρθαν οι Μοντερνιστές, με πρώτους στη σειρά την Έντιθ Σαίντεργκραν και τον Έλμερ Ντικτόνιους. Και από τότε, ο αριθμός αυτών των συγγραφέων συνέχισε ν’ αυξάνει. Ό ταν στα 1919 ιδρύθηκε ο σύλλογος των σουηδόφωνων συγγραφέων της Φιλανδίας, αριθμούσε 65 μέλη. Στις μέρες μας αριθμεί 189 (1981). Ο αντίστοιχος φιλανδικός σύλλογος η «Suomen Kirjaliitto» αριθμεί 502'μέλη. Αυτό που προκαλεί ίσως τη μεγαλύτερη εντύπωση είναι ότι ιδρύθηκε σε μία εποχή όπου ο σουηδοφιλανδικός πληθυσμός μειώθηκε τόσο σε απόλυτο αριθμό όσο και σε ποσοστό (12,8% το 1900, 6,3% το 1980). Λίγο μένει για να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι αυτή η εντυπωσιακή αύξηση των Σουηδοφιλανδών είναι μία μορφή αυτοάμυνας, η έμμε­ ση συνέπεια του γεγονότος ότι οι Σουηδοί της Φιλανδίας έχασαν την επιρροή που ασκούσαν στον τομέα της διοίκησης και της εκπαίδευσης, στην πολιτική και την οικονομική ζωή της χώρρας. Πράγματι, οι αγρότες, οι μικρο-ιδιοκτήτες, οι τεχνίτες και οι εργάτες αποτελούσαν την πλειοψηφία του σουηδόφωνου πληθυσμού και στη Φιλανδία. Όμως, μετά από σχεδόν χιλιετή συνύπαρξη με τη Σουηδία, έπρεπε, μέχρι το 1809, να γίνει κανείς «Σουηδός» για να μπορέσει να σταδιοδρομήσει στη δημόσια διοίκηση. Γι’ αυτόν το λόγο, μέχρι τον β' παγκόσμιο πόλεμο, το σύνολο των ανώτερων δημοσίων υπαλλήλων (ή θα μπορούσαμε να πούμε της ανώτερης τά­ ξης), περιλάμβανε έναν πολύ σημαντικό αριθμό Σουηδοφιλανδών οι οποίοι αναγκάστηκαν, μετά το 1917, να μάθουν να μιλούν τέλεια τη φιλανδι­ κή γλώσσα. Ουσιαστικά, αυτή η υπεροχή των σουηδόφωνων διοικητικών υπαλλήλων είναι που προκάλεσε την έξαρση του φιλανδικού εθνικι­ σμού και τη γλωσσική διαμάχη στις δεκαετίες του ’20 και του ’30, τις δύο πρώτες δεκαετίες της Ανεξαρτησίας της Φιλανδίας. Σήμερα, το να έχει κανείς τη σουηδική ως μητρική του γλώσσα, δεν προσφέρει πια κανένα πλεονέκτημα, αλλά ούτε και δημιουργεί κανενός είδους εμπόδιο: εξαιτίας των όλο και πιο στενών δεσμών ανάμε­ σα στη Φιλανδία και τα άλλα βόρεια κράτη στον πολιτιστικό, διοικητικό και εμπορικό τομέα, εί­

ναι χρήσιμες οι δωρεάν γνώσεις της σουηδικής γλώσσας έξω από τα σύνορα της Φιλανδίας. Βέβαια, δεν πρέπει να υπερβάλλουμε τους λό­ γους της εθνικής και υποκειμενικής καταξίωσης που σπρώχνουν έναν νέο Σουηδοφιλανδό ή μια νέα Σουηδοφιλανδή να διαλέγει, πιο συχνά από έναν Φιλανδό ή μια Φιλανδή, το επάγγελμα του συγγραφέα. Δεν είναι σίγουρο ότι, όποιος είναι αποκλεισμένος από μια πανεπιστημιακή ή διοι­ κητική σταδιοδρομία, καταλήγει να διαλέγει το γράψιμο για να ολοκληρωθεί και να ικανοποιή­ σει τις φιλοδοξίες του. Όμως, οπωσδήποτε υπάρχει σ’ αυτή την εκογή ένα στοιχείο κατα­ ξίωσης, το ίδιο όπως και στη μεγάλη αύξηση του αριθμού των γυναικών-συγγραφέων στη δεκαε­ τία του ’70. Δεν πρέπει ακόμα να ξεχνάμε τους καθαρά υλικούς λόγους αυτής της αύξησης, αμέσως μετά τον β' παγκόσμιο πόλεμο, αφού εκείνη την εποχή ιδρύθηκε το σύστημα των εθνικών υποτροφιών, επιτρέποντας έτσι στους σουδόφωνους συγγρα­ φείς -ο ι οποίοι έχουν ένα αναγνωστικό κοινό πιο περιορισμένο από τους φιλανδόφωνους συγ­ γραφείς- ν’ αφιερωθούν ολοκληρωτικά στο γρά­ ψιμο, τουλάχιστο κατά περιόδους. Όσον αφορά την απονομή των υποτροφιών, για τους σουηδόφωνους συγγραφείς ισχύουν τα ίδια κριτήρια που ισχύουν και για τους φιλανδόφωνους: θεωρούνται και αυτοί ισότιμοι φιλανδοί συγγραφείς. Παρόλ’ αυτά, η κατάσταση στην οποία βρί­ σκεται ο Σουηδοφιλανδός συγγραφέας δεν είναι απλή: Είναι πάνω απ’ όλα συγγραφέας Σουηδός ή συγγραφέας Φιλανδός; Λόγω της γλώσσας του, ανήκει στη σουηδική λογοτεχνία που παράγεται στη Σουηδία: κατά συνέπεια, μπορεί να διδαχτεί περισσότερα πράγ­ ματα από τον Αύγουστο Στρίντμπεργκ παρά από τον Αλέξη Κίβι. Στις αναζητήσεις στη λογοτε­ χνία, επειδή πιο γενικά η διδασκαλία της λογο­ τεχνίας συνδέεται στενά με τη φιλολογία, οι Σουηδοφιλανδόί που μελετούν τη βόρεια φιλο­ λογία, έχουν μια ολοκληρωμένη διδασκαλία της σουηδικής λογοτεχνίας (και εν μέρει της νορβη­ γικής και της δανέζικης), αλλά μιαν ανεπαρκή διδασκαλία της φιλανδικής λογοτεχνίας. Επιπλέον, οι περισσότεροι από τους Σουηδοφιλανδούς πρέπει να καταφεύγουν στη Σουηδία για ό,τι αφορά τη λαϊκή λογοτεχνία, τους κύ­ κλους αναγνώσεων, τα περιοδικά και όλη τη,λο­ γοτεχνική παραγωγή της σειράς. Μερικοί διαβά­ ζουν, τουλάχιστον καθημερινά, μιαν εφημερίδά της Στοκχόλμης, ενώ στη σουηδόφωνη περιοχή της Οστροβοθνίας κοιτάζουν συχνότερα τη σουηδική τηλεόραση παρά τη φιλανδική, γιατί η φιλανδική δεν προγραμματίζει παρά μόνο έξι ώρες εκπομπών την εβδομάδα στα σουηδικά, εκτός από τα είκοσι λεπτά των καθημερινών ει-

αφιερωμα/35 δήσεων. Η γλωσσική και πολιτιστική γειτνίαση της Σουηδίας με τη σουηδόφωνη Φιλανδία προκάλεσε, όπως ήταν φυσικό, μία μετανάστευση προς τη δύση, η οποία έπληξε πρώτα τον σουηδόφωνο πληθυσμό. Είναι πάντως αξιοσημείωτο το γεγο­ νός ότι λίγοι μόνο σουηδόφωνοι συγγραφείς μετανάστευσαν στη Σουηδία, παρόλο που εκεί το κοινό τους είναι συχνά μεγαλύτερο. Αντίθετα, επειδή οι δυνατότητες σταδιοδρομίας και δου­ λειάς είναι μεγαλύτερες στη Σουηδία, είναι πιο συνηθισμένο το φαινόμενο να μεταναστεύουν σ’ αυτή σουηδόφωνοι δημοσιογράφοι και μελετητές της λογοτεχνίας που δεν κατέχουν πολύ καλά τη φιλανδική γλώσσα. Ό σο για τις προοπτικές, δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά, είτε κατοικεί κανείς στη Σουηδία είτε στη Φιλανδία. Σχηματοποιώντας πολύ, μπορούμε να πούμε λοιπόν πως ο Ρούνεμπεργκ και ο Τοπέλιους εμ­ φανίζονταν ως Φιλανδοί που έγραφαν στα σουηδικά, πως ο Τάβαστσερνα, κοσμοπολίτης συγγραφέας της δεκαετίας του 1880, αναζητούσε την πραγματική του πατρίδα, και ότι οι «Ευτερπιστές», όπως και οι διάδοχοί τους, θεωρούσαν τους εαυτούς τους Σουηδούς συγγραφείς που από κοινή σύμπτωση γεννήθηκαν στη Φιλανδία η οποία μπορεί και να καταβροχθιστεί από τη Ρωσία των Τσάρων. Οι Μοντερνιστές, πρώτη γε­ νιά’ των συγγραφέων της ανεξάρτητης Φιλαν­ δίας, ήταν οι πρώτοι που εμφανίστηκαν συγγρα­ φείς Σουηδοφιλανδοί φιλανδικής καταγωγής, που συγχρόνως προέρχονταν από τη σουηδική λογοτεχνία και αποτελούσαν ειδική λογοτεχνική οικογένεια. Οι συγγραφείς αυτοί, όπως η Ε. Σαίντεργκραν, ο Ε. Ντικτόνιους, ο X. Όλσσον, ο Ράμπε Ένκελ, ο Γκ. Μπγαίρλιγκ, οι αδελφοί Χένρι, Ραλφ και Όσκαρ Πάρλαντ προέρχονταν τόσο από τη σουηδική όσο και από τη φιλανδική Φιλανδία. Πρέπει εξάλλου να σημειωθεί ότι πολλοί από αυτούς είχαν μορφωθεί στη Ρωσία ή στην Καρελία. Η Έντιθ Σαίντεργκραν, της οποίας ο πατέρας ήταν γιος ενός αγρότη της Οστροβοθνίας, μετανάστης στην Αγία Πετρού­ πολη, πήρε μαθήματα από τους Ρώσους Φουτουριστές και Συμβολιστές που διάβαζε. Στη σύντο­ μη ζωή του, ο Χένρι Πάρλαντ (1908-1930) κατάφερε να δημιουργήσει επαφές με τόυς Ρώσους Φορμαλιστές και κυρίως με τον Sklovskij τον οποίο και έκανε γνωστό στον σουηδό αναγνώ­ στη. Ακόμα, η Σουηδία ακολούθησε νωρίτερα και με τρόπο πιο ειρηνικό το ρεύμα της οικονομικής ανάπτυξης και το γεγονός αυτό άφησε φυσικά έντονα τα σημάδια του στη λογοτεχνία. Αυτός είναι ο λόγος που σήμερα η σουηδική λογοτεχνία της Φιλανδίας θεωρείται μία λογοτεχνία ξένη, κυρίως από την κριτική που της γίνεται στον τύ­ πο και τη δημοσίευσή της από τους εκδότες. Εί­

ναι λοιπόν ουσιαστικά η τύχη και οι λογοτεχνι­ κές συγκυρίες που προσδιορίζουν το ενδιαφέρον για τον ένα ή τον άλλο σουηδόφωνο συγγραφέα στη Φιλανδία. Για ν’ αγγίξουν το κοινό της Φιλανδίας, οι σουηδόφωνοι συγγραφείς συχνά πρέπει να μετα­ φράζονται. Πρόκειται βέβαια για πολύπλοκο ελιγμό, αλλά ορισμένοι συγγραφείς αποκτούν έτσι περισσότερους αναγνώστες στα φιλανδικά παρά στα σουηδικά. Συμβαίνει ακόμα, πολύ σπάνια όμως, να γράφουν συγχρόνως και στις δύο γλώσσες. Συνέβη επίσης σουηδόφωνοι συγ­ γραφείς να γράφουν από την αρχή αποκλειστικά στα φιλανδικά. Μέχρι τώρα, τέτοιες περιπτώσεις ήταν μεμονωμένες, μπορεί όμως να γίνουν πε­ ρισσότερες στο μέλλον. Ένας παράγοντας μπο­ ρεί να συντελέσει σ’ αυτό: το ότι η σουηδική γλώσσα, σαν γλώσσα καθημερινή, εξαφανίζεται όλο και περισσότερο, κυρίως στις δίγλωσσες πό­ λεις όπου υπερτερεί η φιλανδική γλώσσα, όπως το Ελσίνκι. Παρόλ’ αυτά η θέση του σουηδόφωνου συγγραφέα παραμένει ασαφής. Ό μως, μέχρι αυτή τη στιγμή, το μέλλον για τη σουηδική λογοτεχνία της Φιλανδίας προβλέπεται ανέφελο. Γράφονται και εκδίδονται έργα όσο ποτέ πριν. Η στράτευση των συγγραφέων γίνεται από πιο πλατιά κοινωνικά στρώματα, κυρίως χάρη στο εθνικό σύστημα υποτροφιών και υπάρ­ χουν πολλοί ελπιδοφόροι ταλαντούχοι νέοι. Από λογοτεχνική άποψη, μπορεί να είναι γό­ νιμο το ν’ ανήκεις σε μια γλωσσολογική μειονό­ τητα με πολιτισμικές παραδόσεις τόσο διαφορε­ τικές όσο είναι οι σκανδιναβικές (δυτική Ευρώ­ πη), οι φιλανδικές και οι ρωσικές. Ο Μπρέχτ, που είχε καταφύγει κάποια στιγμή στη Φιλανδία για να γλιτώσει απ’ το ναζισμό, είπε πως αυτή η χώρα κατοικείται από ανθρώ­ πους που σωπαίνουν σε δύο γλώσσες... Είναι ίσως αλήθεια. Δύο, όμως, είναι και οι γλώσσεξ που γράφονται -τουλάχιστον δύο, αφού η τρίτη, της Λαπωνίας, τώρα γεννιέται σαν γλώσσα της λογοτεχνίας. Μετάφραση: Εύη Βαγγελάτου

36/αφιερωμα

Δημοσθένης Κούρτοβικ

Μερικές συγκρίσεις ανάμεσα στη φιλανδική και την ελληνική λογοτεχνία* Πρέπει να ξεκαθαρίσω απ’ την αρχή ότι οι συγκρίσεις στις οποίες αναφέρεται ο τίτλος αυτού του κειμένου δεν, έχουν να κάνουν με φιλολογικούς παραλληλισμούς ανάμεσα στις δύο λογοτεχνίες, αλλά με ορισμένες στάσεις ζωής, όπως διαγράφον­ ται στην κάθε μια απ’ αυτές τις λογοτεχνίες. Γιατί, σε τελευταία ανάλυση, ο λόγος που ενδιαφερόμαστε για τη λογοτεχνία ενός άλλου λαού είναι η επιθυμία μας να μάθουμε αν η ψυχή του αισθάνεται μ ’ έναν τρόπο που να φωτίζει καλύτερα τα δικά μας προβλήματα, να διευρύνει τους ορίζοντές μας και να μας κάνει να νιώ­ θουμε λιγότερο μόνοι στην αναζήτηση ενός δρόμου μέσα στη ζωή. Από τα πολλά θέματα και μοτίβα που θα μπο­ ρούσε να πάρει κανείς ως σημεία αναφοράς για να συγκρίνει τη φιλανδική λογοτεχνία με την ελ­ ληνική, θα διαλέξω δύο βασικά: τον πόλεμο, και τα προβλήματα που δημιουργεί στο άτομο η γορ­ γή μετάβαση από μια αγροτική σε μια βιομηχανι­ κή κοινωνία.

1. Ο πόλεμος μας προσφέρει ένα καλό μέτρο σύγκρισης των δύο λογοτεχνιών. Η Φιλανδία όχι μόνο δοκιμάσθηκε σκληρά στον β' παγκόσμιο πόλεμο, όπως η Ελλάδα, αλλά, επιπρόσθετα, έχει κι αυτή πίσω της έναν άγριο εμφύλιο πόλε­ μο (γνωστό ως «γεγονότα του 1918») ανάμεσα στην επαναστατική αριστερά και τις αστικές δυ­ νάμεις. Εύλογα λοιπόν αναρωτιέται κανείς τι ίχνη άφησαν αυτές οι ιστορικές αναστατώσεις στις δύο λογοτεχνίες κι αν τα ίχνη αυτά είναι συγκρίσιμα μεταξύ τους. Δεν χρειάζεται να πούμε πολλά πράγματα για τη θέση που έχουν στην ελληνική λογοτεχνία γε­ γονότα όπως η μικρασιατική εκστρατεία, ο ελληνοϊταλικός πόλεμος, η κατοχή και ο εμφύλιος. Τα γεγονότα αυτά εξακολουθούν να εμπνέουν * Διάλεξη που έγινε στις 7.12.1983, στα πλαίσια της πρώτης συνάντησης Ελλήνων και Φιλανδών συγγραφέων στην Αθή-

τους Έλληνες λογοτέχνες. Αλλά και στη Φιλαν­ δία οι πολεμικές εμπειρίες του 1918 και του 1939-44 αποτελούν μόνιμη πηγή έμπνευσης για τους συγγραφείς και μάλιστα έδωσαν μερικά έργα-σταθμούς στην ιστορία της φιλανδικής λογο­ τεχνίας, όπως το Hurskas Kurjuus (Ευσεβής μιζέρια) του νομπελίστα F.E. Sillanpaa, με θέμα τον εμφύλιο πόλεμο, και το Tuntematon sotilas (Ο άγνωστος στρατιώτης) του V. Linna γύρω απ’ την εμπλοκή της Φιλανδίας στον β' παγκόσμιο πόλεμο. Παρατηρούμε όμως αμέσως μια διαφορά: ενώ στην Ελλάδα ένα λογοτεχνικό έργο, που η δράση του εντάσσεται στα πλαίσια της μικρασιατικής καταστροφής ή του εμφύλιου, δύσκολα, πολύ δύσκολα μπορεί ν’ αποφύγει τη συγκεκριμένη αναφορά σ’ αυτά τα γεγονότα, η φιλανδική λο­ γοτεχνία μόνο σε ορισμένες, σχετικά σύντομες φάσεις της εξέλιξής της, ασχολήθηκε με τις πολε­ μικές εμπειρίες του φιλανδικού λαού καθεαυτές· από ένα σημείο κι ύστερα, το συγκεκριμένο ιστο­ ρικό γεγονός γίνεται απλώς η αφορμή, ένα αδρό πλαίσιο για το συγγραφέα, που το χρησιμοποιεί για ν’ αναπτύξει γενικότερα ή και άλλου είδους προβλήματα. Αυτή η διαφορά δεν οφείλεται μόνο σε ιστορι­ κές ιδιαιτερότητες^ όπως το ότι στην Ελλάδα τα

αφιερωμα/37 πολεμικά γεγονότα είχαν μεγαλύτερη διάρκεια και το εμφυλιοπολεμικό κλίμα κράτησε ουσια­ στικά ώς τα μέσα της δεκαετίας του ’70. Σχετίζε­ ται άμεσα και με το γεγονός ότι ο πόλεμος, όπως αποτυπώνεται στη φιλανδική λογοτεχνία, βιώνεται διαφορετικά απ’ τον Φιλανδό απ’ ό,τι απ’ τον Έλληνα. Στην ελληνική «πολεμική» λογοτε­ χνία, ο πόλεμος δεν τελειώνει με την τελευταία σελίδα του βιβλίου. Ο αναγνώστης έχει την αί­ σθηση ότι συνεχίζεται σαν μια αέναη κατάστα­ ση, στην οποία δύσκολα μπορούμε να φαντα­ στούμε εναλλακτική λύση. Αν ο ήρωας δεν σκο­ τωθεί (όπως στο Η ζωή εν τάφω του Μυριβήλη) θα μας αφήσει με την αγωνία ενός αβέβαιου μέλ­ λοντος σημαδεμένου απ’ τον πόλεμο (όπως στη Φωτιά του Δ. Χατζή ή στο Νούμερο 313228 του Βενέζη) ή μ’ ένα μεγάλο ερωτηματικό (όπως στο Κιβώτιο του Ά ρη Αλεξάνδρου). Δεν πρόκειται τόσο για απαισιοδοξία, όσο για μια αίσθηση ότι ο άνθρωπος μπλέκεται τόσο πολύ στην αναμπουμπούλα του πολέμου, ώστε πολύ δύσκολα μπορεί να ξεφύγει απ’ αυτήν, έστω κι αν τυπικά ήρθε η ειρήνη. Είναι πια ο ίδιος μέρος και προέ­ κταση του πολέμου. Στη φιλανδική λογοτεχνία το αίσθημα αυτό εί­ ναι μάλλον ξένο. Εκεί ο πόλεμος είναι μια δοκι­ μασία που έχει ένα τέλος, οι μαχητές είναι εσω­ τερικά έτοιμοι να επιστρέφουν σε μιαν άλλη, ει­ ρηνική ζωή, να ξεχάσουν. Στο μυθιστόρημα του Linna, Tuntematon sotilas (Ο άγνωστος στρατιώ­ της), το κλασικό πολεμικό έργο της φιλανδικής λογοτεχνίας, το τέλος του πολέμου βρίσκει τους πρωταγωνιστές νικημένους, αλλά ο πρωινός ήλιος που τους κοιτάζει καλοσυνάτα κρύβει την υπόσχεση ότι η ζωή θα ξαναβρεί τον παλιό της ρυθμό. Σ’ ένα άλλο μυθιστόρημα-σταθμό της φι­ λανδικής λογοτεχνίας, το Manillakoysi (Το μανιλόσκοινο) του Veijo Meri, οι στρατιώτες, που επιστρέφουν με άδεια απ’ το μέτωπο, περνούν την ώρα τους λέγοντας κωμικοτραγικές πολεμι­ κές ιστορίες, που απομυθοποιούν πέρα για πέρα τον πόλεμο. Ο ίδιος ο πόλεμος δεν τους νοιάζει, τον έχουν ξεπεράσει. Μάλιστα, στο μυθιστόρημα του ίδιου συγγραφέα Τα γεγονότα του 1918, που αναφέρεται στον εμφύλιο πόλεμο της Φιλανδίας, μια ομάδα ερυθροφρουρών εξαναγκάζουν έναν στρατιώτη των Λευκών να τους πιάσει αιχμάλω­ τους και να τους παραδώσει, για να τελειώσει επιτέλους ο εφιάλτης του πολέμου. Βέβαια, στο Hurskas kurjuus του Sillanpaa, ο ήρωας εκτελείται στο τέλος. Επομένως ο πόλε­ μος, ο εμφύλιος πόλεμος, σφραγίζει μια για πάν­ τα τη μοίρα του. Αλλά είναι χαρακτηριστική η περιγραφή του ήρωα απ’ το συγγραφέα: ο Γιούχα Τόιβόλα είναι ένας άνθρωπος που δεν ξέρει να οδηγεί το πεπρωμένο του, είναι έρμαιο των περιστάσεων και γίνεται επαναστάτης σχε­ δόν κατά σύμπτωση. Ακόμα και η εκτέλεσή του

Τρεις γελοιογραφίες για τον Σίλανπίε

είναι μια αναποδιά της τύχης, γιατί είναι αθώος γι’ αυτό που τον κατηγορούν. Ας συγκρίνουμε τον Γιούχα Τόιβόλα με τον ήρωα του Κιβώτιου του Α. Αλεξάνδρου. Αντίθετα με τον πρώτο, ο δεύτερος έχει μπλεχτεί συνειδητά σε μια κατά­ σταση που απαιτεί απ’ αυτόν την επιστράτευση όλων των ικανοτήτων του, για ν’ αντιληφθεί τε­ λικά ότι ανάλωσε τις δυνάμεις του σε μια παρά­ λογη επιχείρηση και να συντρίβει κάτω απ’ το βάρος αυτής της γνώσης. Το Κιβώτιο περιστρέφεται γύρω από μια βασι­ κή ιδέα: μια αποστολή, που είναι ολότελα παρά­ λογη, σχεδιάζεται και εκτελείται σύμφωνα με μιαν αυστηρή λογική. Αυτή η κεφαλαιώδης αντί­ φαση, η μετατροπή της ακραίας λογικής στο αν­ τίθετό της, είναι ένα θέμα που το βρίσκουμε επανειλημμένα στη φιλανδική πολεμική λογοτε­ χνία των τελευταίων τριάντα χρόνων. Στο διήγη­ μα του V. Men, Tappaja (Ο φονιάς), ένα απ’ τα αριστουργήματα της παγκόσμιας διηγηματογραφίας, ένας δεινός ελεύθερος σκοπευτής καταφέρ­ νει, άθελά του βέβαια, να περάσει μια σφαίρα μέσα απ’ το κρανίο δύο εχθρών χωρίς να τους θίξει κανένα ζωτικό νεύρο και, νεκρός πια ο ίδιος, προκαλεί το σχόλιο: «Παραήταν καλός σκοπευτής!». Η απόλυτη ακρίβεια συμπίπτει με την ανακρίβεια... Ανάλογη αίσθηση «παράλογης λογικής» μάς δίνει το μυθιστόρημα του Erno

38/αψιερωμα Paasilinna Kadonnut armeija (Ο χαμένος στρα­ τός). Είναι οπωσδήποτε ενδιαφέρουσα αυτή η σύγκλιση, έστω και περιστασιακή, ανάμεσα σε έργα δύο εθνικών λογοτεχνιών που τόσο διαφέ­ ρουν στην αντιμετώπιση του πολέμου.

2. Έρχομαι τώρα στο δεύτερο σημείο που θα ήθελα να επισημάνω: τη στάση του συγγραφέα απέναντι στα προβλήματα που δημιουργεί η γρήγορη μεταμόρφωση μιας αγροτικής κοινω­ νίας σε βιομηχανική. Τόσο η Φιλανδία όσο και η Ελλάδα γνώρισαν μια ταχύτατη βιομηχανική ανάπτυξη μετά τον πόλεμο, έστω κι αν υπάρχουν σημαντικές διαφορές στην ποιότητα αυτής της ανάπτυξης. Και στις δύο χώρες το αποτέλεσμα ήταν να κλονισθεί αυτό που λέμε πολιτιστική ταυτότητα. Το άτομο, ξεκομμένο απ’ τις ρίζες του, στερημένο από κάθε είδους βεβαιότητες, βρίσκεται ανερμάτιστο μέσα σ’ έναν ψυχρό, απρόσωπο κόσμο που ισοπεδώνει την προσωπι­ κότητα και κάνει τον άνθρωπο απλή μονάδα. Ίσως να μπορούσε να προσαρμοσθεί σ’ αυτόν τον κόσμο, ίσως ακόμα να προσπαθούσε να επε­ νεργήσει πάνω του, αλλά η αλλαγή έγινε τόσο απότομα που δεν είχε τον καιρό ν’ αναπροσανατολισθεί. Στέκει ακόμα με το ένα πόδι στον πα­ λιό κόσμο και το άλλο στον καινούριο. Πώς αν­ τανακλάται αυτή η κατάσταση στις δύο λογοτε­ χνίες; Το ζήτημα αυτό δεν είναι εύκολο ν’ αναλυθεί, και ο κυριότερος λόγος είναι ότι, τόσο οι κοινω­ νικές αλλαγές που επισημάναμε πιο πάνω, όσο και τα λογοτεχνικά έργα που τις αντανακλούν, είναι πολύ πρόσφατα και δεν έχουμε την απαιτούμενη χρονική απόσταση για να τ’ αποτιμή­ σουμε σωστά. Γι’ αυτό δεν μπορούμε προς το παρόν παρά να κάνουμε μερικές παρατηρήσεις με αποσπασματικό και δοκιμαστικό χαρακτήρα. Θα έλεγα, καταρχήν, ότι και οι δύο λογοτε­ χνίες στέκονται αμήχανες μπροστά σ’ αυτό το πρόβλημα και δυσκολεύονται ή φοβούνται να το αγγίξουν. Στην ελληνική λογοτεχνία συναντάμε μερικές προσπάθειες να προσεγγισθούν μερικές πλευρές του, όπως π.χ. στο Διπλό βιβλίο του Δ. Χατζή, την Κυρία Κούλα του Μ. Κουμανταρέα ή τον Οργισμένο Βαλκάνιο του Ν. Νικολαΐδη. Αλ­ λά δεν υπάρχει σφαιρική προσέγγιση του προ­ βλήματος. Η νέα γενιά των λογοτεχνών μας (Β. Ραπτόπουλος, Π. Τατσόπουλος) καταφέρνει να δώσει πανοραμικότερες εικόνες του καινούριου κόσμου, αλλά μιλάει ακόμα για λογαριασμό του εαυτού της κι όχι κάποιου ευρύτερου συνόλου. Στη Φιλανδία, το πρόβλημα της ανταπόκρισης του λογοτέχνη στη νέα κατάσταση περιπλέκεται απ’ το γεγονός ότι, ώς τώρα, η φιλανδόφωνη λο­ γοτεχνία ήταν κατά κύριο λόγο μια λογοτεχνία της υπαίθρου και των μικρών πόλεων. Θα έλεγα ότι η σουηόόφωνη λογοτεχνία έχει καταφέρει να

προσαρμοσθεί ευκολότερα στις απαιτήσεις του καινούριου κόσμου, ακριβώς επειδή υπήρξε σχε­ δόν εξαρχής μια λογοτεχνία που άνθησε στις με­ γάλες πόλεις. Ο Anders Cleve περιέγραψε με συγκλονιστικό τρόπο τη μιζέρια της φτωχολο­ γιάς του Ελσίνκι γύρω στο 1960, ο Johan Bargum τη σύγκρουση της νέας γενιάς μ’ ένα άκαμπτο, ασφυκτικό, μεγαλοαστικό περιβάλλον. Αλλά τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια και η φιλανδόφωνη λογοτεχνία δείχνει σημάδια πως αποφάσισε ν’ απαντήσει στην πρόκληση των καιρών. Ο Martti Joenpolvi, λόγου χάρη, είναι απ’ τους σημαντικότερους εκπροσώπους αυτής της τάσης: Μας παρουσιάζει «αντιήρωες» να κι­ νούνται αδέξια, σχεδόν κωμικά, μέσα σε καθη­ μερινές καταστάσεις, για ν’ αποκαλυφθεί στο τέ­ λος ότι κουβαλούν μέσα τους κάποιο τραγικό μυστικό που τους δίνει αμέσως ανθρώπινες δια­ στάσεις. Ένας άλλος εκπρόσωπος αυτού του σύγχρονου ρεύματος, ο Antti Tuuri, μιλά για τον αγώνα του ανθρώπου να βρει το δρόμο του μέσα σ’ έναν απρόσωπο κόσμο. Συχνά έχει κανείς την αίσθηση πως δρόμος δεν υπάρχει. Σ’ ένα σύντο­ μο διήγημά του, ο ήρωας, αφού επισκεφτεί μετά πολλά χρόνια το πατρικό του, συναντάει φεύ­ γοντας, στο δρόμο, μια παράξενη γριά που του λέει: «Αυτός ο δρόμος δεν πάει παραπέρα», κι όταν αυτός ρωτάει γιατί, του απαντάει: «Γιατί από τώρα είμαι εσύ». Αυτή η αίσθηση του αδιέ­ ξοδου υπάρχει σίγουρα σε μερικά έργα της πρόσφατης ελληνικής λογοτεχνίας. Ένα πολύ χαρακτηριστικό γνώρισμα της φι­ λανδικής λογοτεχνίας γενικά, και της μεταπολε­ μικής ειδικά, είναι η μεγάλη αναλογία γυναικών συγγραφέων. Κι όχι μόνον αυτό, αλλά θα έλεγα ότι οι Φιλανδέζες λογοτέχνιδες αρθρώνουν σε γενικές γραμμές πιο άμεσα και πιο καθαρά τα προβλήματα της εποχής τους απ’ όσο οι άνδρες συνάδελφοί τους. Ας μην ξεχνάμε ότι τον κοινω­ νικό ρεαλισμό τον εισήγαγε στη Φιλανδία γύρω στο 1880 μια γυναίκα, η Minna Canth. Σήμερα, συγγραφείς όπως η Eeva Kilpi ή η ποιήτρια Sirkka Turkka είναι πιο κοντά στην πραγματικότη­ τα από πολλούς άνδρες συνάδελφούς τους. Δεν θα μπορούσα να πω ότι υπάρχει αντίστοιχο στην ελληνική λογοτεχνία, παρά την όλο και μεγαλύ­ τερη συμμετοχή των Ελληνίδων στη λογοτεχνική παραγωγή του τόπου μας. Τελειώνοντας, βλέπουμε ότι οι δύο λογοτε­ χνίες ασχολούνται με κοινά προβλήματα, που τα προσεγγίζουν από διαφορετικό δρόμο. Οι λύσεις ή απαντήσεις που δίνονται στην πρόκληση της πραγματικότητας, δεν είναι κατ’ ανάγκη ασυμβί­ βαστες μεταξύ τορς, αλλά συμπληρωματικές. Κι αυτό είναι που κάνει τις λογοτεχνικές επαφές ανάμεσα στους δύο λαούς ενδιαφέρουσες και απαραίτητες.

αφιερωμα/39

Συνεντεύξεις πέντε Φιλανδών συγγραφέων Πέντε απ’ τους γνωστότερους κι αντιπροσωπευτικότερους συγγραφείς της Φιλαν­ δίας μιλούν για το έργο τους, για τη φιλανδική λογοτεχνία και για τη στάση τους απέναντι στα προβλήματα της κοινωνίας και τον συγγραφέα. Τις συνεντεύξεις πή­ ρε, ειδικά για το «Διαβάζω», ο Δημοσθένης Κονρτοέικ το καλοκαίρι του 1984.

Βέιγιο Μέρι Γεννημένος το 1928 στο Βίιπουρι (που σήμερα ανήκει στην ΕΣΣΔ), ο Βέιγιο Μέρι (Veijo Meri) είναι ίσως ο πιο πρωτοποριακός και σίγουρα ο πιο πρωτότυπος συγγραφέας της σημερινής Φιλανδίας. Στα μυθιστορήματα και όιηγήματά του, που συνήθως έχουν για θέμα τον πόλεμο, ο Μ. προσπαθεί, χρησιμοποιώντας σουρεαλιστικά στοιχεία και μια εξαιρετικά ιδιόμορφη, σεναριακή γραφή, να αποκαλύψει τον παραλογισμό του πολέμου ~\αι τις παραμορφώσεις που προκαλεί στη ζωή και στις πράξεις των ανθρώπων. Το πρώτο μυθιστόρημά του Manillakoysi (Το μανιλόσκοινο, 1957) είναι και το γνωστότερο του και του χάρισε διεθνή φήμη. Ένα άλλο μυθιστόρημά του, Τα γεγονότα του 1918, που αναφέρεται στον φιλανδικό εμφύλιο πόλεμο, έχει μεταφρασθεί στα ελληνικά. Ο Μ. τιμήθηκε το 1973 με το βραβείο λογοτεχνίας των σκανδιναβικών χωρών. Τα βιβλία σου έχουν συνήθως για θέμα τον πόλεμο. Σε ενδιαφέρει ο πόλεμος αυ­ τός καθεαυτός ή μήπως πιστεύεις ότι στον πόλεμο συμπυκνώνεται ο παραλογισμός της ανθρώπινης ζωής; Δεν με ενδιαφέρει ιδιαίτερα ο πόλεμος ή ο στρα­ τός, παρά μόνο τούτο δω: πώς μπορεί ο συνηθι­ σμένος άνθρωπος, ο στρατιώτης, να αντέξει αυ­ τή την κόλαση, αυτή την παραφροσύνη; Πώς μπορεί να κοροϊδέψει, να εξαπατήσει τον στρατό και τον πόλεμο, χωρίς να αποκαλυφθεί η απάτη του και τον εκτελέσουν; Πώς μπορεί να διατηρή­ σει το λογικό του, τη διανοητική του υγεία, την

ατομικότητά του και μια κάποια ελευθερία κινή­ σεων ή τουλάχιστο την ψευδαίσθηση μιας τέ­ τοιας ελευθερίας, την ψευδαίσθηση της αλήθειας και της δικαιοσύνης; «Ο καλός στρατιώτης Σβέικ» είναι, κατά τη γνώμη μου, σπουδαίο έρ­ γο, είναι το μόνο μεγάλο πολεμικό μυθιστόρημα που χλευάζει τον πόλεμο, που φτύνει στα γένια του Χάρου, όπως έγραψε κάποτε ο Αλέξης Κίβι, ο εθνικός συγγραφέας της Φιλανδίας. Ο στρατός σε μαθαίνει να αγαπάς τον πόλεμο και να σκο­ τώνεις με μαστοριά. Ο συγγραφέας μπορεί να σου μάθει πώς να επιβιώσεις στον πόλεμο χωρίς να σκοτώσεις κανένα, σαμποτάροντας τον πόλε­ μο, «αποστρατιωτικοποιώντας» τον στρατό και

40/αφιερωμα γελοιοποιώντας τις ένδοξες πολεμικές αναμνή­ σεις. Ό τα ν παλεύεις με τον πόλεμο, πρέπει να προσπαθείς να του βάλεις τρικλοποδιά, να του ρίξεις άμμο στα μάτια και να του κατεβάσεις το παντελόνι. Ό σο για τα παράσημα, πρέπει να πουληθούν στα παλιατζίδικα. Έτσι κι αλλιώς τα συρτάρια τους είναι γεμάτα από παράσημα, που δεν στοιχίζουν ούτε όσο το μέταλλο που ξοδεύ­ τηκε για να φτιαχτούν. Το ύφος σου, που θυμίζει σενάριο κινημα­ τογραφικής ταινίας, είναι οπωσδήποτε πολύ ασυνήθιστο στην παγκόσμια λογοτε­ χνία. Δείχνεις να παραιτείσαι από εσωτε­ ρικές περιγραφές. Τι σχέση έχει αυτό με το αίσθημά σου για τη ζωή ή με την κο­ σμοθεωρία σου; Προσπαθώ να διώξω από τα κείμενά μου κάθε περιττή και άχρηστη λέξη, να τα κάνω να διαβά­ ζονται όσο γίνεται πιο ευχάριστα. Συχνά διαβά­ ζουμε πεζογραφήματα που κατά 60% μιλάνε για πόρτες που ανοίγουν, για αφίξεις και αναχωρή­ σεις, όπως σ’ ένα κακό θεατρικό έργο. Κάνω στα κείμενά μου «κάτ», όπως γίνεται στις ταινίες. Η σχολαστική προσήλωση του συγγραφέα στη χρο­ νολογική σειρά, η ασθματική αφήγηση μιας ιστο­ ρίας από την αρχή ώς το τέλος, παράγει ένα σω­ ρό νεκρά, πληκτικά κείμενα, που κουράζουν τον αναγνώστη και ελαττώνουν την όρεξή του για ζωή. Προσπαθώ να πετύχω μια όσο γίνεται πιο ζωντανή και νευρώδη αφήγηση, κόβοντας τα πε­ θαμένα κλαδιά από το ζωντανό δέντρο. Δεν κρύβω τις γνώσεις και τις εμπειρίες μου από τον μέσο αναγνώστη. Έχω εμπιστοσύνη στην κρίση του και στο λογικό του, αν και μου έχουν πει ότι ακόμα και τα παλιά μυστικά δεν πρέπει να τα φανερώνουμε στο λαό, γιατί έτσι χάνει την εμπι­ στοσύνη του στο κράτος και στο σύστημα. Σε μια δημοκρατία, όλοι έχουν το δικαίωμα να ξέρουν ό,τι ξέρουν οι λίγοι και εκλεκτοί. Δική τους υπόθεση είναι να αποφασίσουν αν θέλουν να διαβάσουν και να ακούσουν. Το καθήκον του συγγραφέα είναι να είναι ειλικρινής και να λέει ανοιχτά αυτό που ξέρει. Αυτό, άλλωστε, είναι και δικαίωμά του. Το μυθιστόρημά σου «Το μανιλόσκοινο» είχε μεγάλη επιτυχία σε πολλές χώρες. Αλ­ λά σε γενικές γραμμές οι Φιλανδοί λογοτέ­ χνες δύσκολα γίνονται γνωστοί στο εξωτε­ ρικό. Πού οφείλεται αυτό κατά τη γνώμη σου, αν βέβαια εξαιρέσουμε το γνωστό πρόβλημα της γλώσσας; Η λογοτεχνία μιας μικρής χώρας δεν ενδιαφέρει το παγκόσμιο κοινό, εκτός κι αν βρει αυτή τη

χώρα μια μεγάλη καταστροφή, ας πούμε ένας πόλεμος. Ακόμα και τότε, όμως, το ενδιαφέρον σβήνει πριν προλάβουν να μεταφρασθούν βιβλία από αυτή τη χώρα. Οπωσδήποτε, είναι προτιμό­ τερο να φυλάγεται η χώρα σου από εθνικές συμ­ φορές παρά να πληρώνεις την επιτυχία σου στο εξωτερικό με ένα τέτοιο αντίτιμο. Σ’ ολόκληρο τον κόσμο γράφεται καλή λογοτεχνία, ακόμα και σε πολλές μικρές χώρες. Αν κάποιος κριτικός που ζει και λειτουργεί σε κάποια από τις μητροπόλεις του κόσμου αποφασίσει να παρουσιάσει τη λογοτεχνία μιας μικρής χώρας και πετύχει τη δημοσίευση κάμποσων πραγματικά καλών βι­ βλίων, τότε η λογοτεχνία μιας μικρής χώρας μπορεί να κινήσει το ενδιαφέρον του παγκό­ σμιου κοινού. Αλλά και πάλι αυτά τα βιβλία δεν πρόκειται να γίνουν μπεστ-σέλερ, εκτός αν είναι αρκετά εξωτικά ή δίνουν οδηγίες και συμβουλές πώς να γιατρέψει κανείς τις .αρρώστιες του ή πώς να αυξήσει τη σεξουαλική ικανότητά του. Αν τα μόνα που προσφέρουν είναι κοινός νους, γνήσια βιώματα και αισθήματα, ομορφιά, ξεσκέπασμα των μεγάλων ψεμάτων, τότε δεν πρόκει­ ται να γίνουν μπεστ-σέλερ. Ούτε ένας εκδότης δεν θα ενδιαφερθεί γι’ αυτά. Η μόνη λύση είναι να προσπαθεί κανείς να γράφει τόσο καλά, ζων­ τανά καί συναρπαστικά, ώστε να πουλάει η ποιότητα. Ο συγγραφέας μιας μικρής χώρας πρέπει να γράφει πολύ καλύτερα από το συγ­ γραφέα μιας μεγάλης χώρας, για να μπορεί να τον συναγωνισθεί επί ίσοις όροις. Αυτή είναι η μόνη λύση. Το 1978 κατηγόρησες τους Φιλανδούς συγγραφείς ότι δραπετεύουν από το πα­ ρόν στο παρελθόν, ψάχνοντας να βρουν μιαν ειδυλλιακή εποχή, καλύτερη από τη δική μας. Ισχύει ακόμα αυτή σου η άπο­ ψη; Τι γνώμη έχεις για τα καθήκοντα ενός σημερινού συγγραφέα; Μόνον οι συγγραφείς που θέλουν απλώς να ψυ­ χαγωγήσουν το κοινό τους εξακολουθούν σήμε­ ρα να γράφουν αισθηματικές ιστορίες του «πα­ λιού καλού καιρού». Η φιλανδική λογοτεχνία ξαναγύρισε στο παρόν. Οι λογοτέχνες μας αντι­ μετωπίζουν πια καινούριες προκλήσεις: τη μό­ λυνση του περιβάλλοντος, τη μετατόπιση της εξουσίας από το κοινοβούλιο και τους άλλους δημοκρατικούς φορείς στους ιθύνοντες της οικο­ νομίας, στον κομματικό μηχανισμό και στις συν­ δικαλιστικές οργανώσεις, τον αυξανόμενο κίνδυ­ νο του πολέμου, τα όπλα που δημιούργησε η καινούρια τεχνολογία και που μπορούν να πλήξουν οποιοδήποτε στόχο προκαλώντας αναρίθ­ μητα θύματα, τους νέους εκείνους που αρνούνται το κοινωνικό συμβόλαιο και δείχνουν κατα-

αψιερωμα/41 ατροφικές τάσεις, την παντοδυναμία της εμπορι­ κής κουλτούρας του ψέματος... Παντού βλέπου­ με να παραβιάζεται η ηθική επιταγή του Καντ. Ο άνθρωπος χρησιμοποιείται ως μέσο, χωρίς κα­ νείς να του εξηγεί για ποιο σκοπό και με ποιο

τρόπο. Δεν είναι πια αυτοσκοπός παρά μέσο της πράξης. Ακόμα και η γλώσσα εξαναγκάζεται να υπηρετεί τακτικούς στόχους, και όχι τη χωρίς όρους αλήθεια, τη δικαιοσύνη και την ελευθερία που επιλέγουν τα άτομα.

Έεβα Κίλπι

Η Έεβα Κίλπι (Eeva Kilpi), από τις γνωστότερες και δημοφιλέστερες συγγραφείς της σημερινής Φιλανδίας, γεννήθηκε το 1928 στην Καρελία. Πριν αφοσιωθεί εντελώς στη συγγραφική δραστηριότητα υπήρξε καθηγήτρια ξένων γλωσσών. Από το 1970 ώς το 1975 διατέλεσε πρόεδρος του Συνδέσμου Φιλανδών Λογοτεχνών. Στα μυθιστορήματα και τα διηγήματά της η Κ. εξετάζει με ξεχωριστό ενδιαφέρον τη σχέση της σημερινής γυναίκας με τη ζωή γενικά και με το άλλο φύλο ειδικά. Ιδιαίτερη αίσθηση έκανε το τολμηρό μυθιστόρημά της Ταμάρα (1972), που έχει μεταφρασθεί σε εννέα ξένες γλώσσες. Έεβα Κίλπι, τι σημαίνει να είσαι γυναίκα συγγραφέας σε μια χώρα όπως η Φιλαν­ δία; Πιστεύεις ότι η Φιλανδέζα συγγρα­ φέας δείχνει περισσότερη ευαισθησία από όση ο άνδρας συνάδελφός της στα προ­ βλήματα της εποχής μας; Η Φιλανδέζα συγγραφέας βρίσκεται σήμερα σε ευνοϊκή θέση, από την άποψη ότι έχει για στή­ ριγμά της μια μακρόχρονη παράδοση, που φτά­ νει ώς τις ξακουστές τροβαδούρισσες του παλιού καιρού, καθώς και την ενθάρρυνση και τα και­ νούρια ενδιαφέροντα που έδωσε στις γυναίκες το φεμινιστικό κίνημα. Η «γυναικεία λογοτε­ χνία» είναι σήμερα πολύ δημοφιλής, αποτελεί μάλιστα και μόδα. Αυτό είναι πλεονέκτημα, αλ­ λά κρύβει και κινδύνους: την αδιάκοπη επανά­ ληψη διαφόρων εύκολων «κλισέ», τη στείρα επι­ θετικότητα, την επιφανειακότητα. Πρέπει βέ­ βαια να αγωνισθούμε εμείς οι γυναίκες, αλλά πρέπει επίσης να μπορούμε να σκεφτούμε και πέρα από τη φάση του αγώνα. Δεν είναι δυνατό

να πετάμε το παιδί (και τον άνδρα) μαζί με τ’ απονέρια της μπανιέρας. Η σκέψη μας πρέπει να εξελίσσεται συνεχώς. Πολλές λογοτέχνιδες το έχουν καταλάβει αυτό και προσπαθούν να ανταποκριθούν σ’ αυτή την πρόκληση. Και ίσως ακριβώς οι γυναίκες να μπορούν να ανταποκριθούν σ’ αυτήν καλύτερα από τούς άνδρες, γιατί η άποψη της γυναίκας για τη ζωή ήταν ανέκαθεν προσωπικότερη, θετικότερη απέναντι στα παι­ διά, τα αισθήματα και τη φύση, φιλειρηνικότερη. Οι γυναίκες συγγραφείς παίζουν σήμερα πολύ σημαντικό ρόλο στη φιλανδική λογοτεχνία, αλλά αυτό το ξεχνούν συχνά οι μελετητές και οι κριτι­ κοί, όταν χαράζουν το περίγραμμα της λογοτε­ χνίας μας: τις περισσότερες φορές αναφέρουν ως παραδείγματα μόνον άνδρες συγγραφείς και, όχι σπάνια, βγάζουν συμπεράσματα που δίνουν την εντύπωση ότι δεν υπάρχει καθόλου λογοτεχνία γραμμένη από γυναίκες. Έ να άλλο αρνητικό φαινόμενο είναι ότι στη Φιλανδία οι περισσότεροι άνδρες διαβάζουν μό­

42/αφιερωμα νο βιβλία γραμμένα από άνδρες, κυρίως πολεμι­ κά και οικονομικά. Αντίθετα, το γυναικείο ανα­ γνωστικό κοινό έχει πιο πολύπλευρα ενδιαφέ­ ροντα, διαβάζει τόσο γυναίκες όσο και άνδρες συγγραφείς. Πάντως, οι λεγάμενες «ήπιες αξίες» απλώνον­ ται σιγά σιγά στη σκέψη των ανθρώπων, παρά τις εντάσεις που δημιουργεί η πολιτική των με­ γάλων δυνάμεων, και η γυναικεία λογοτεχνία συμβάλλει αποφασιστικά στη διάδοσή τους. Το μυθιστόρημά σου «Ταμάρα» σοκάρισε πολύ στη Φιλανδία, όταν δημοσιεύθηκε πριν από 12 χρόνια. Αν και το έργο αυτό δεν έχει, κατά τη γνώμη μου, τίποτα το πορνογραφικό, πολλοί το επέκριναν για ηθικούς λόγους. Μήπως είναι δύσκολο να μιλήσει και να γράψει κανείς ανοιχτά στη Φιλανδία για τις σχέσεις ανάμεσα στα δυο φύλα; Η «Ταμάρα» είναι ερωτικό μυθιστόρημα, από τα πρώτα, αν όχι το πρώτο, που είδαν το φως της δημοσιότητας στη Φιλανδία. Στη λογοτεχνία μας, όπως άλλωστε και στη λογοτεχνία πολλών άλλων χωρών, δεν υπάρχει παράδοση ερωτικού μυθιστορήματος. Ό ταν άρχισα να γράφω την «Ταμάρα», έπρεπε πρώτα απ’ όλα να ξεκαθαρί­ σω μέσα μου σε τι διαφέρει το ερωτικό μυθιστό­ ρημα από την πορνογραφία. Κατά τη γνώμη μου, η διαφορά είναι η εξής: το ερωτικό μυθι­ στόρημα περιγράφει τη σεξουαλική και ερωτική ζωή του ανθρώπου από την πλευρά ολόκληρης της προσωπικότητάς του. Επομένως περιγράφει και τα βάσανα και τη δυστυχία, που τόσο συχνά φέρνει ο έρωτας. Αυτό δεν το κάνει ποτέ η πορ­ νογραφία, που δεν ενδιαφέρεται καθόλου για τη συναισθηματική ζωή του ανθρώπου. Ίσως η «Ταμάρα» να μην μπορούσε καθόλου να κυκλοφορήσει στη Φιλανδία στις αρχές της δεκαετίας του ’60. Αλλά προς τα τέλη εκείνης της δεκαετίας άρχισαν να επικρατούν πιο φιλε­ λεύθερες αντιλήψεις. Αυτό το δείχνει και το γε­ γονός ότι οι αρχές της δεκαετίας του ’70 είναι η περίοδος που άνθησε η σεξουαλική φιλολογία. Η «Ταμάρα» μεταφράσθηκε σε εννιά γλώσσες, αλλά μόνο πέρσι που κυκλοφόρησε στη Δανία κίνησε ιδιαίτερη προσοχή στο εξωτερικό και έγι­ νε μάλιστα μπεστ-σέλερ. Ίσως να ήμουν δέκα χρόνια μπροστά από την εποχή μου και σήμερα να ήταν η καταλληλότερη στιγμή για να δημοσιευθεί η «Ταμάρα». Άλλωστε, το κύριο, το εσωτερικό μήνυμα αυτού του βιβλίου είναι ότι, παρά την αναπηρία μας και την αδεξιότητά μας, πρέπει τουλάχιστο να προσπαθήσουμε να πλη­ σιάσουμε ο ένας τον άλλον.

Στο διήγημά σου «Σαββατοκύριακο», λες ότι ο άνδρας και η γυναίκα είναι απρόσι­ τοι ο ένας για τον άλλον, η συμβίωσή τους σημαίνει αδιάκοπη διαμάχη και ανεκπλή­ ρωτο καημό, αλλά πότε πότε σμίγουν στην αγάπη. Εννοεί μήπως ότι ακόμα και του έρωτα η δύναμη έχει όρια, ότι σε τελευ­ ταία ανάλυση ο άνθρωπος είναι μόνος στον κόσμο; Στη δική μου, την ατομική φιλοσοφία χρησιμο­ ποιώ τον όρο «βασική μοναξιά». Είναι ένα αί­ σθημα, μια επίγνωση ότι κατά βάθος ο άνθρω­ πος βιώνει πάντα μόνος τη μοίρα του. Παρόλη την αγάπη, παρόλες τις στιγμές της κοινής έκ­ στασης, παρόλο τον κοινό πόνο, ο άνθρωπος δεν μπορεί να μοιραστεί καμιά εμπειρία του με άλ­ λους. Στον έρωτα οι άνθρωποι έρχονται πιο κον­ τά ο ένας στον άλλον, αλλά ωστόσο δεν μπορούν ποτέ να ξεπεράσουν τα όρια της «μοναξιάς» τους. Αυτό δεν το θεωρώ αρνητικό. Αντίθετα, είναι κάτι που με παρηγορεί συχνά. Ίσως μάλιστα σε μερικές δύσκολες στιγμές να δυναμώνει την αυ­ τοπεποίθησή μου και να με βοηθά να καταλάβω μια συμπεριφορά που μου φαινόταν ακατανόη­ τη. Πρέπει να το παραδεχτούμε: βιώνουμε τη ζωή με πολύ διαφορετικούς τρόπους, ο καθένας έχει τη δική του, την ατομική εμπειρία του και μόνον αυτή. Είναι πράγματι εκπληκτικό ότι, πα­ ρόλα αυτά, τα πάμε σχετικά καλά μεταξύ μας. Από την άλλη μεριά, εκτιμώ πολύ την ενσυναίσθηση, την ικανότητα να μπορεί κανείς να μπαί­ νει στο πετσί του άλλου. Εδώ και αρκετό καιρό έχω αρχίσει να βλέπω όλο και πιο πολύ τη ζωή από τη σκοπιά των φυτών και των ζώων - άλλω­ στε περνάω ένα μεγάλο μέρος του χρόνου μόνη μου σε μια καλύβα στο δάσος, όπου και γράφω. Τα φυτά και τα ζώα αρχίζουν να ασφυκτιούν σ’ αυτόν τον κόσμο, που έχτισαν οι άνθρωποι για τους εαυτούς τους. Ίσως, ακολουθώντας κάποιο αόρατο μονοπάτι, να κατάφεραν να περάσουν τα όρια του εγώ μου και να μου μεταδώσουν άμεσα την αγωνία τους. Δεν είσαι μόνο πετυχημένη και δημοφιλής συγγραφέας, παρά υποστηρίζεις επίσης το ειρηνιστικό κίνημα, την προστασία του περιβάλλοντος και των ζώων, και ταξι­ δεύεις συχνά. Ποια είναι η γνώμη σου για τη «στρατευμένη λογοτεχνία;» Η «στρατευμένη λογοτεχνία» είναι μια άχαρη έκ­ φραση και γεννάει την εικόνα μιας άχαρης λογο­ τεχνίας. Όμως, από την άλλη μεριά, πώς είναι δυνατό να γράψει κανείς κάτι, οτιδήποτε, χωρίς να πάρει θέση απέναντι στη ζωή, τον κόσμο, τον

αφιερωμα/43 εαυτό του; Η επίδραση της λογοτεχνίας δεν πε­ ριορίζεται ποτέ στο αισθηματικό επίπεδο. Η λο­ γοτεχνία αλλάζει ή υποστηρίζει ορισμένες αντι­ λήψεις ακόμα και όταν η ομολογημένη πρόθεσή της είναι η «αντικειμενική» περιγραφή, που άλ­ λωστε δεν πιστεύω ότι υπάρχει. Είμαι ένα άτομο που, από κοινωνική άποψη, ξύπνησε καθυστερημένα και κατέληξε σε μια στάση που θα την έλεγα «ανένταχτη στράτευση». Ό τα ν το έγραφα αυτό στις αρχές της δεκαετίας του ’70, μου έλεγαν πως δεν μπορεί να υπάρξει κάτι τέτοιο. Σήμερα βλέπω αυτή την «ανένταχτη στράτευση» να απλώνεται ολοένα, σαν διαμαρ­ τυρία ενάντια στην κομματική ακαμψία και μονολιθικότητα, που μένει πάντα πίσω από την εξέλιξη των γεγονότων και της συνείδησης και καταπνίγει τις εσωτερικές αντιφάσεις της. Μι­ λώντας για «ανένταχτη στράτευση», θέλω να το­ νίσω τη λέξη «στράτευση». Κατά τη γνώμη μου,

Μάρττι

ο άνθρωπος πρέπει να παίρνει θέση, να εκφρά­ ζει τη θέλησή του, την απογοήτευσή του και τις επιθυμίες του. Ο συγγραφέας είναι από εκείνους τους σπάνιους ανθρώπους που έχει τη δυνατότη­ τα να κάνει τη φωνή του ακουστή και να πει σ’ εκείνους που παίρνουν αποφάσεις πώς νιώθει ο μεμονωμένος άνθρωπος. Πώς θα μπορούσε να αφήσει αυτό το προνόμιο αναξιοποίητο; Νομίζω πως ολόκληρη η στρατευμένη λογοτε­ χνία, οι μπροσούρες, τα αγωνιστικά τραγούδια, μαζί και τα κλασικά έργα που άφησαν εποχή, γεννήθηκαν από τέτοια ερεθίσματα. Τα όρια ανάμεσα στη στρατευμένη και την «καθαρά αισθητική» λογοτεχνία άρχισαν να ξε­ θωριάζουν από τότε που η παγκόσμια αγωνία για το μέλλον κυρίεψε τη συνείδηση των ανθρώ­ πων. Ό π οια κι αν είναι τα καθήκοντα της λογοτε­ χνίας, ένα από αυτά είναι σίγουρα να βοηθήσει.

Γιόενπόλβι

Ο Μάρτη Γιόενπόλβι, (MarttiJoenpolvi) γεννήθηκε το 1936 στην Καρελία. Πριν αρχίσει να ζει αποκλειστικά από τη συγγραφική του δουλειά, εργάσθηκε επίσης ως πωλητής σε κιγκαλερία και διαφημιστής. Ο Γ. είναι κυρίως μάστορας του διηγήματος. Όσο λίγοι συγγραφείς της Φιλανδίας, ασχολείται με τον σημερινό «μέσο» άνθρωπο, τον ξεκομμένο από τις ρίζες του και αιχμαλωτισμένο σε μια ζωή πληκτική, προγραμματισμένη και χωρίς φαντασία. Στην αφήγησή του το τραγικό και το κωμικό στοιχείο συμβαδίζουν χέρι με χέρι, πίσω από τη φαινομενική αταραξία κρύβεται το έντονο πάθος του συγγραφέα. Από τα μυθιστορήματά του, το καλύτερο είναι το Kaikki Alennuksella (Όλα με έκπτωση, 1973) που πρόκειται να κυκλοφορήσει προσεχώς στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Κέδρος». Μάρττι Γιόενπόλβι, μερικές φορές παρα­ θέτεις τα λόγια του Τσέχοφ: «Αγαπητοί μου άνθρωποι, πόσο πληκτική είναι η ζωή σας, πόσο της λείπει η φαντασία». Αλλά

στα διηγήματα και τα μυθιστορήματά σου μπαίνεις με πάθος στο πετσί αυτών των ανθρώπων που ζουν πληκτικά και χωρίς φαντασία. Γιατί; Μήπως από οίκτο, από-

44/αφιερωμα γνώση ή μήπως από το αίσθημα ότι και αυτοί ακόμα οι άνθρωποι μπορούν να αναπτύξουν κάποιον ιδιόμορφο, σύγχρο­ νο ρομαντισμό, να αναζητήσουν μια και­ νούρια διάσταση στη ζωή τους; Η συγγραφική δουλειά είναι για μένα το ουσια­ στικό περιεχόμενο της ζωής και των εμπειριών μου. Δεν μπορώ να διαχωρίσω τη λογοτεχνία από τη ζωή. Ό σ α έγραψα και γράφω είναι η ει­ κόνα του αισθήματος που έχω για τη ζωή, είναι το ίδιο το πάθος μου για τη ζωή. Η ζωή είναι μια ραψωδία. Οι «φωτεινές αξίες» του κόσμου τόσο του εσωτερικού όσο και του εξωτερικούαλλάζουν με την ηλικία. Η φράση του Τσέχοφ ισχύει ακόμα, αλλά σή­ μερα ο Τσέχοφ θα τη διατύπωνε πιο ψυχρά. Σου φέρνει ανατριχίλα να βλέπεις με τι ρυθμό χάνε­ ται η φαντασία από τη ζωή των ανθρώπων. Σή­ μερα περιγράφουμε τις ψυχικές διαθέσεις μας εξωτερικά, με τεχνικά μέσα, το περιεχόμενο δεν προσφέρει ερεθίσματα, δεν εμπνέει. Στη Ρωσία του Τσέχοφ οι άνθρωποι μπορούσαν τουλάχιστο να κάθονται στη βεράντα και να πλήττουν. Μπο­ ρεί να έπλητταν, αλλά παράλληλα ονειροπολού­ σαν, σκέφτονταν τη ζωή, άκουγαν τη φύση, με­ ρικοί έπλαθαν μια εσωτερική αντίληψη για τη ζωή. Σήμερα η πλήξη και ο φόβος αυξάνονται. Δεν μπορείς πια να πεις τους ανθρώπους «αγαπη­ τούς» με τη γλώσσα του Τσέχοφ. Βλέπω τη συμπάθειά μου για το ίδιο μου το είδος να χάνεται. Ό ταν σκέφτομαι την εκμετάλλευση που κυριαρ­ χεί στον κόσμο, την αφροσύνη, την καταστροφή και τον πόνο που προκάλούν άνθρωποι σε αν­ θρώπους, τότε το αίσθημα του μίσους δεν είναι μακριά. Ό τα ν ήμουν νέος, την εποχή που έγραφα τα πρώτα μου βιβλία, είχα μια ολότελα ιδεαλιστική και ουμανιστική αντίληψη για τον άνθρωπο, που κατέρρευσε στα μέσα της δεκαετίας του ’60. Κα­ τάλαβα πως είχα υπερτιμήσει τον άνθρωπο και τις δυνατότητές του. Ό ταν στα τέλη της ίδιας δεκαετίας, απαύδισμένος από τον φιλανδικό λουθηρανικό πουριτανισμό, αποχώρησα από την Εκκλησία, αποφάσισα να γραφτώ στην Εταιρία Προστασίας των Ζώων. Έτσι κι έκανα. Αυτή η πράξη μου είχε βαθιά συμβολική σημασία. Στα έργα σου τα κύρια πρόσωπα δείχνουν ξεριζωμένα, ανερμάτιστα σαν να μην έχουν ούτε σπίτι ούτε σκοπό. Πιστεύεις πως αυτή η κατάσταση χαρακτηρίζει γενι­ κά τον άνθρωπο του καιρού μας, ανεξάρ­ τητα από χώρα, πολιτισμό και κοινωνική τάξη; Η λέξη «ανερμάτιστος» είναι σήμερα πολύ χλωμή

και είναι ίσως μια αποκλειστικά κοινωνιολογική έκφραση. Εγώ πιστεύω πως έχουμε να κάνουμε με κάτι πολύ σοβαρότερο: με μια βαθιά κρίση, που συγκλονίζει τα ίδια τα θεμέλια του υπαρξια­ κού αισθήματος του ανθρώπου. Η μονόπλευρή αφοσίωση στις αισθησιακές ηδονές είναι λογική συνέπεια του υπαρξιακού μας άγχους. Σκέφτομαι τον αρχαίο άνθρωπο, που θεωρού­ σε ότι η γη είναι το κέντρο του σύμπαντος. Αυτή η σκέψη τού έδινε ασφάλεια. Αλλά η κατοπινή αχαλίνωτη ανάπτυξη της ανθρωποκεντρικής αν­ τίληψης έφερε συμφορές. Ο άνθρωπος διέρρηξε τους δεσμούς του με τη φύση, την πρωταρχική και ουσιαστικά τη μόνη βάση της ανάπτυξής του. Ό ,τι αρπάζει ο άνθρωπος από την υπόλοι­ πη ζωντανή φύση, το αρπάζει από τον εαυτό του, φτωχαίνει τον εαυτό του. Ο ζωικός κόσμος, γενικά η φύση, είναι ο σύν­ τροφος της ζωής του ανθρώπου. Αυτό οι πε­ ρισσότεροι άνθρωποι δεν το εκτιμούν. Η φύση υποβαθμίζεται σε αντικείμενο εκμετάλλευσης. Ό ταν μια μέρα η φύση θα κοντεύει να ξεψυχή­ σει, ο άνθρωπος θα καταλάβει έντρομος πόσο μόνος είναι στο σύμπαν. Φοβάμαι ότι εκείνη τη στιγμή θα είμαστε έτοιμοι, ως είδος, να αυτοκτονήσουμε συλλογικά -το δηλητήριο πάντως έχει ήδη χυθεί στο ποτό μας. Προέρχεσαι από εργατικό περιβάλλον. Αυτό δεν είναι συνηθισμένο πολύ για έναν Φιλανδό συγγραφέα. Πώς βλέπεις τη «στρατευμένη» λογοτεχνία. Η θητεία στη «στρατευμένη» λογοτεχνία δεν ανήκει στην εικόνα που έχω για το συγγραφέα. Καταλαβαίνω και επιδοκιμάζω τους στόχους της «στρατευμένης» λογοτεχνίας. Συχνά συνδέονται με διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες και με διαφορετικές αντιλήψεις του συγγραφέα για τη ζωή και τον άνθρωπο. Εμένα αυτό που με απα­ σχολούσε ανέκαθεν περισσότερο ήταν η υπαρ­ ξιακή προβληματική. Σέβομαι τη στρατευμένη λογοτεχνία με την πα­ ραδοσιακή της έννοια, αρκεί να μιλάει τη γλώσ­ σα της ζωής. Έ να παράδειγμα είναι τα «Σταφύ­ λια της οργής» του Στάινμπεκ. Ο στρατευμένος λογοτέχνης πρέπει να έχει πρώτα απ’ όλα αν­ θρωπιά. Σ’ αυτή την ψυχρή εποχή της απρόσω­ πης πληροφόρησης το συναίσθημα είναι μια αξία από την οποία δεν πρέπει να παραιτείται η στρατευμένη λογοτεχνία. Μόνο στη συγκινησια­ κή αμεσότητα μπορεί να βρίσκεται το μέλλον και η «ανταγωνιστικότητα» της λογοτεχνίας. Η πολιτικοποιημένη λογοτεχνία της δεκαετίας, του ’60 δεν παρήγαγε στη Φιλανδία ούτε ένα έρ­ γο που να αντέχει στο χρόνο. Ή ταν μια λογοτε­ χνία της μπροσούρας, και οι εκπρόσωποί της

αφιερωμα/45 έχουν σήμερα έντονο το αίσθημα της ματαίωσης. Βρίσκεις κοινά σημεία ανάμεσα στα έργα σου και τα έργα ξένων συγγραφέων; Ποιοι βρίσκονται πιο κοντά στη δική σου προ­ βληματική; Βρίσκω ομοιότητες κυρίως στο επίπεδο των ευ­ αισθησιών. Θα ήθελα να αναφέρω ιδιαίτερα τον Μπέρναρντ Μάλαμουντ. Η σκέψη του και ο συ­ ναισθηματικός του κόσμος μου φαίνεται ότι συγ­ γενεύουν πολύ με τις δικές μου ευαισθησίες. Γενικά, εκτιμώ ιδιαίτερα τους Αμερικανοεβραίους συγγραφείς ως εκφραστές του σημερι­

νού μας κόσμου. Νομίζω ότι η πολιτιστική «νη­ σίδα», στην οποία βρίσκονται, προσφέρει μια θαυμάσια οπτική γωνία για να δει κανείς την αμερικανική και γενικά την παγκόσμια πραγμα­ τικότητα. Ο μυστικισμός μάλιστα του Ισαάκ Σίνγκερ κάνει την αφήγησή του δροσερή, υπερχρο­ νική, λιτή και λαγαρή, ανάλογη με τις καλύτερες στιγμές της γιαπωνέζικης λογοτεχνίας. Στον σημερινό, οικουμενοποιημένο κόσμο μας βλέπουμε διάφορα πράγματα να ωριμάζουν ταυ­ τόχρονα σε διάφορα σημεία της γης. Αυτό μπο­ ρεί να έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση πα­ ράλληλων τάσεων, σκέψεων, εικόνων, συμπερα­ σμάτων και συναισθημάτων.

Μπου Καρπελάν

Από τους κορυφαίους σύγχρονους ποιητές του σκανδιναβικού χώρου γενικότερα, ο Μπου Καρπελάν (Bo Carpelan) γεννήθηκε το 1926 στο Ελσίνκι και ανήκει στη σουηόόφωνη μειονότητα της Φιλανδίας. Οι πρώτες ποιητικές συλλογές του έχουν συμβολιστικά στοιχεία, αλλά κατόπιν ο Κ. παραιτήθηκε ολότελα από σύμβολα, παρομοιώσεις κλπ., για χάρη μιας ποίησης ' που προσπαθεί να συλλάβει όσο το δυνατό πιο άμεσα και καθαρά την πραγματικότητα. Το 1977 ο Κ. τιμήθηκε με το βραβείο . λογοτεχνίας των σκανδιναβικών χωρών. Από το 1980 είναι καθηγητής της λογοτεχνίας και τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Ελσίνκι. Εκτός από ποιήματα, ο Κ. έχει γράψει επίσης μυθιστορήματα και βιβλία για παιδιά. Μπου Καρπελάν, ανήκεις στη σουηδόφωνη μειονότητα της Φιλανδίας. Τι πλεονε­ κτήματα και τι μειονεκτήματα έχει αυτό για σένα, ως ποιητή; Ένα σημαντικό πλεονέκτημα είναι η δυνατότητά μου να δρέπω καρπούς από τρία δέντρα, τρεις κουλτούρες: τη φιλανδόγλωσση, τη φιλανδοσουηδική και την κυρίως σουηδική. Ένα άλλο πλεονέκτημα είναι η μεγάλη παράδοση που έχει η σουηδόγλωσση λογοτεχνία της Φιλανδίας στο

μοντερνισμό. Υπάρχει ένα ακόμα πλεονέκτημα: ως μειονοτικός συγγραφέας, έχω την υποχρέωση να προσέχω περισσότερο τη γλώσσα μου, που εί­ ναι το εργαλείο μου ως συγγραφέα, η ταυτότητά μου και η αφετηρία για τη δουλειά μου. Τα μειονεκτήματα τώρα: το περιορισμένο ανα­ γνωστικό κοινό, οι φτωχοί εκδοτικοί οίκοι, τα χαμηλά τιράζ (ιδιαίτερα όταν δεν βρίσκονται σουηδικοί οίκοι πρόθυμοι να συνεργασθούν με τους δικούς μας για την έκδοση ενός βιβλίου). Η φιλανδοσουηδική μειονότητα στη χώρα μας δεν πολυδιαβάζει λογοτεχνία.

46/αφιερωμσ Ποιες σχέσεις έχει η φιλανδοσουηδική ποίηση με την κυρίως σουηδική; Μπορού­ με μήπως να πούμε ότι αντανακλά μια ιδιόμορφη φιλανδική συνείδηση; Οι ρίζες της φιλανδοσουηδικής ποίησης βρί­ σκονται στη Φιλανδία, γι’ αυτό και η ποίηση της Σουηδίας της είναι πιο ξένη απ’ όσο η φιλανδόγλωσση. Στη δεκαετία του ’20 και του ’30 ο φιλανδοσουηδικός μοντερνισμός επηρέασε σημαν­ τικά τους νέους ποιητές της Σουηδίας, ιδιαίτερα την ομάδα «De Fem Unga». Έ να χαρακτηριστι­ κό γνώρισμα του μοντερνισμού μας είναι ότι είχε στραμμένο το βλέμμα του προς την Ευρώπη, ενώ η ποίηση της Σουηδίας ήταν πάντα περισσότερο επιρρεπής σε διάφορες μόδες. Σήμερα, η διαφο­ ρά ανάμεσα στη φιλανδόγλωσση και τη σουηδόγλωσση ποίηση της Φιλανδίας δεν είναι μεγάλη· και στις δύο συναντάμε π.χ. την ίδια φυσιολατρεία, την ίδια αναζήτηση του συγκεκριμένου. Στην ποιητική συλλογή σου Den svala dagen (Η δροσερή μέρα,1961) λες: «Μην ψά­ χνεις στο βουβό γρασίδι, ψάξε για το βου­ βό γρασίδι». Μήπως αυτή η στάση, που πολλοί την περιγράφουν ως «μυστικισμό της πραγματικότητας», χαρακτηρίζει ολό­ κληρη την ποιητική παραγωγή σου; Ποιες τάσεις, αλήθεια, κατηγορείς με τον παρα­ πάνω αφορισμό σου;

Προσπάθησα με αυτή τη φράση να υποδείξω ένα δρόμο για να ξεφύγουμε από το υπερβολικά βα­ ρύ κλίμα της συμβολικής ποίησης. Πιστεύω ότι ένα καλό ποίημα προσπαθεί να είναι όσο γίνεται πιο λαγαρό, πιο ανοιχτό, πιο συγκεκριμένο και μουσικό. Το καλό ποίημα κρατάει σε εγρήγορση τις αισθήσεις του ποιητή και του αναγνώστη. Αν αυτό είναι «μυστικισμός της πραγματικότητας», ας είναι. Είμαι αντίθετος σε κάθε τάση που δεν είναι παρά μια περαστική μόδα. Το ποίημα μιλά για πράγματα που αφορούν όλους τους ανθρώ­ πους: για τη γέννηση, τα νιάτα, τις εποχές του χρόνου, τα τοπία, τα βάσανα, τις χαρές και τις λύπες, τις ανθρώπινες σχέσεις, τον έρωτα, τη γλώσσα, το θάνατο, τη σιωπή, τη μοναξιά κλπ. Το ποίημα συγκεντρώνεται σε κάτι συγκεκριμένο για να ανοίξει τα μάτια και τις αισθήσεις του ανθρώπου σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Ό σο προσωπικότερο και εντονότερο είναι το ποίημα, τόσο μεγαλύτερο είναι το βεληνεκές του. Το ποίημα δεν είναι διατριβή, είναι μια ζωντανή εικόνα, καρπός μιας εμπειρίας που δίνει στον ποιητή και στον αναγνώστη μια καινούρια εμπειρία. Το κα­ λό ποίημα είναι βαθιά ανθρώπινο και -α ν είναι πηγαίο και έντονο- είναι πάντα «στρατευμένο» στην υπόθεση του ανθρώπου, ακόμα και όταν μιλά για ένα δέντρο ή για ένα ηλιοβασίλεμα, όπως μας δείχνει η κινέζικη και η γιαπωνέζικη ποίηση.

Γιόχαν Μπάργκουμ

Ο Γιόχαν Μπάργκουμ (Johan Bargum), που γεννήθηκε το 1943 στο Ελσίνκι και ανήκει στη σονηδόφωνη μειονότητα, είναι, παρά τη μικρή ηλικία τον από τους πολνγραφότερονς λογοτέχνες της Φιλανδίας. Έχει γράψει μυθιστορήματα, διηγήματα, δράματα για το θέατρο, το καμπαρέ και την τηλεόραση. Από τα μνθιστορήματά του, που συχνά δανείζονται στοιχεία από την αστυνομική λογοτεχνία, τη μεγλύτερη επιτυχία είχε ώς τώρα το Den privata detektiven (Ο ιδιωτικός ντετέκτιβ, 1980). Ο Μπάργκουμ είναι από το 1983 πρόεδρος του Συνδέσμου Φιλανδοσουηδών Λογοτεχνών.

αφιερωμα/47 Γιόχαν Μπάργκουμ, τι σημαίνει να είσαι σουηδόφωνος συγγραφέας στη Φιλανδία; Τι πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα βλέ­ πεις σ’ αυτή την ιδιαιτερότητα; Ας δώσω πρώτα μερικά στοιχεία για τη θέση της σουηδικής γλώσσας στη Φιλανδία: Η Φιλανδία είναι δίγλωσση χώρα, οι επίσημες γλώσσες της είναι τα φιλανδικά και τα σουηδι­ κά. 6% του πληθυσμού, δηλαδή περίπου 300.000 άνθρωποι, έχουν για μητρική τους γλώσσα τη σουηδική. Ο σουηδόφωνος πληθυσμός είναι συγκεντρωμένος στα παράλια της χώρας, πράγ­ μα που έχει μεγάλη σημασία για τη συνοχή και την ταυτότητα των Φιλανδοσουηδών. Αντίθετα με πολλές άλλες γλωσσικές μειονότητες, οι Φιλανδοσουηδοί έχουν στη διάθεσή τους ένα ανε­ πτυγμένο πλέγμα από κοινωνικούς και πολιτι­ στικούς θεσμούς: υπάρχουν σουηδόγλωσσα πα­ νεπιστήμια, σουηδόγλωσσες εφημερίδες και πε­ ριοδικά, θέατρα, εκδοτικοί οίκοι κλπ. Με άλλα λόγια, στη Φιλανδία μπορεί κανείς να ανατρα­ φεί στα σουηδικά και να μιλάει τη μητρική του γλώσσα στην περίοδο εκείνη της ζωής του που διαμορφώνεται η γλωσσική του ταυτότητα. Κάθε χρόνο εκδίδονται στη Φιλανδία γύρω στα 50 λογοτεχνικά έργα στη σουηδική γλώσσα, αριθμός πολύ μεγάλος, αν σκεφτεί κανείς το πο­ σοστό των σουηδόφωνων στον συνολικό πληθυ­ σμό. Ο Σύνδεσμος Φιλανδοσουηδών Λογοτε­ χνών αριθμεί περίπου 200 μέλη. Το να γράφει κανείς σουηδικά στη Φιλανδία συνδέεται με ορι­ σμένες λίγο-πολύ ευνόητες δυσκολίες. Τα βιβλία των Φιλανδοσουηδών συγγραφέων τυπώνονται σε χαμηλά τιράζ, πράγμα που φυσικά περιορίζει και τα έσοδα του συγγραφέα από τα συγγραφικά δικαιώματα. Αλλά τα μειονεκτήματα αυτά αί­ ρονται σε μεγάλο βαθμό χάρη σε ένα καλά οργα­ νωμένο σύστημα αρωγών και υποτροφιών, που αναπτύχθηκε τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια. Τα βιβλία των Φιλανδοσουηδών συγγραφέων δυσκολεύονται συχνά να ξεφύγουν από τα στενά όρια του γλωσσικού τους κύκλου, αλλά ακόμα και να κινηθούν με επιτυχία στη φιλανδοσουηδική και τη σουηδική αγορά. Οι δυσκολίες αυτές αναφέρονται στη μετάφραση και τη διανομή, και σε τελευταία ανάλυση στη μορφωτική πολιτική και τα χρήματα. Πιστεύω, ωστόσο, ότι δεν πρέπει να υπερτιμά­ με αυτές τις δυσκολίες. Η αξία της λογοτεχνίας δεν μετριέται με τα τιράζ και τον πληθυσμό. Η λογοτεχνία δεν είναι ποσότητα, αλλά ποιότητα. Είναι πολύ σημαντικότερο να νιώθουν οι συγ­ γραφείς ότι ανήκουν σε μια λαϊκή κοινότητα, ότι έχουν μια πρωτογενή ταυτότητα, εθνική και γλωσσική. Οι Φιλανδοσουηδοί συγγραφείς, αν­ τίθετα με πολλές άλλες γλωσσικές μειονότητες,

μπορούν να γράφουν στη δική τους γλώσσα για τη φιλανδική πραγματικότητα. Η εθνική ταυτό­ τητα συμβαδίζει με τη γλωσσική: ουσιαστικά, κανένα φιλανδοσουηδικό βιβλίο δεν έχει για θέ­ μα του τη Σουηδία, τη γειτονική χώρα όπου τα σουηδικά είναι η γλώσσα της πλειοψηφίας, και κανένας Φιλανδοσουηδός συγγραφέας δεν αφή­ νει τη μητρική του γλώσσα για να γράψει στα φιλανδικά, τη γλώσσα της πλειοψηφίας στη Φι­ λανδία. Είσαι ιδιαίτερα πολύπλευρος συγγρα­ φέας. Εκτός από μυθιστορήματα και διη­ γήματα, γράφεις επίσης θεατρικά έργα και σενάρια για τηλεοπτικές ταινίες. Πολλοί συγγραφείς παραπονούνται σήμερα για την παντοδυναμία της εικόνας στη ζωή μας. Εσύ βλέπεις κινδύνους σ’ αυτή την κατάσταση; Μπορεί ο συγγραφέας να χρη­ σιμοποιήσει θετικά την εικόνα; Η ερώτηση είναι ενδιαφέρουσα και, όπως π ι­ στεύω, είναι δύσκολο να βρεθεί απάντηση. Είμαι σίγουρος ότι επηρεαζόμαστε από όλες τις εικό­ νες που μας βομβαρδίζουν σήμερα περισσότερο από ποτέ άλλοτε, προπάντων ίσως από τις τη­ λεοπτικές εικόνες. Αλλά η επίδραση αυτή που δεχόμαστε είναι δύσκολο να εντοπισθεί και να περιγράφει, γιατί σε πολύ μεγάλο βαθμό αφορά διαδικασίες που διαδραματίζονται στο υποσυ­ νείδητο. Αλλά, για οικονομία χώρου και για χάρη της σαφήνειας, επίτρεψέ μου να περιορίσω κάπως την ερώτησή σου: επηρέασε η τηλεόραση τον τρόπο που δραματουργού με; Η τηλεόραση είναι ένα «γρήγορο» μέσο, οι ει­ κόνες είναι ανυπόμονες, δεν υπάρχουν πολλά περιθώρια για παύσεις, για μακροσκελείς διαλό­ γους, για βαθυστόχαστες αναλύσεις. Το βασικό είναι ο ρυθμός - κι έπειτα, ας μη ξεχνάμε πως η παραγωγή αυτών των εικόνων κοστίζει πανάκρι­ βα. Αυτά πρέπει να τα παίρνει κανείς υπόψη του όταν γράφει για την τηλεόραση. Εξάλλου, η «αι­ σθητική της τηλεόρασης» καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τη διαφήμιση. Πολλές από τις τηλεο­ πτικές ταινίες που βλέπουμε στη χώρα μας παράγονται από εμπορικές τηλεοπτικές εταιρίες στις ΗΠΑ και στην Αγγλία. Και στις δύο αυτές χώρες, οι τηλεθεατές μπορούν να διαλέξουν ανάμεσα σε διάφορα κανάλια. Εννοείται ότι το συμφέρον των τηλεοπτικών παραγωγών είναι να παραμένει υψηλή η ακροαματικότητα των προ­ γραμμάτων τους, διαφορετικά δεν συμφέρει τις ιδιωτικές επιχειρήσεις να πληρώνουν για τις διαφημίσεις που προβάλλονται στην οθόνη κάθε είκοσι λεπτά, κι αυτό με τη σειρά του κλονίζει τα

48/αψιερωμα

* >+ οικονομικά θεμέλια των τηλεοπτικών εταιριών. Με άλλα λόγια: μια τηλεοπτική ταινία πρέπει να αρχίζει αμέσως με κάτι δυνατό (ένα φόνο, μια μοιχεία, μια ληστεία τράπεζας, ή, γιατί όχι, με ένα φάντασμα - στον «Άμλετ» ο Σαίξπηρ είναι ουσιαστικά ένα είδος προδρόμου), ώστε να εμ­ ποδίσει τους τηλεθεατές να αλλάξουν κανάλι για να δουν κάτι πιο ενδιαφέρον. Κατόπιν η καμπύ­ λη της δραματικής έντασης μπορεί να πέσει όμως αμέσως πριν από την πρώτη δέσμη διαφη­ μίσεων πρέπει να υπάρξει μια καινούρια κορύ­ φωση, κάτι που να κάνει τους τηλεθεατές πε­ ρίεργους για τη συνέχεια. Αυτό με τη σειρά του οδηγεί στο επιθυμητό αποτέλεσμα: οι θεατές βλέπουν και τις διαφημίσεις. Έτσι αναπτύσσεται σιωπηρά μια εντελώς και­ νούρια δραματουργική αντίληψη, που βρίσκεται σε έντονη αντίθεση με την κλασική δραματουρ­ γία (π.χ. με τον Σοφοκλή, τον 'Γψεν, τον Τσέχοφ), αφού η τελευταία αυτή βασίζεται σε πιο παρατεταμένες, πιο αργές και προσεχτικότερα επεξεργασμένες σκηνές. Επηρεαζόμαστε από όλους αυτούς τους παρά­ γοντες ως δραματουργοί; Επηρεάζομαι εγώ από αυτούς; Και, αν ναι, πώς; Δεν ξέρω. Το πρόβλημα περιπλέκεται από το γεγονός ότι η δημιουργική διαδικασία της συγ­ γραφής ενός δραματουργήματος συνδέεται ανα­ πόσπαστα με το υποσυνείδητο του δραματουρ­ γού. Μπορούμε βέβαια να πούμε ότι διαλέγουμε τα θέματά μας, τις εικόνες μας, τη γλώσσα μας, τις μεταφορικές εκφράσεις μας - κι ωστόσο ξέ­ ρουμε ότι κι αυτά διαλέγουν εμάς. Μήπως, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, συνη­ θίζουμε να διαλέγουμε γρήγορες, ευκολοχώνευ­ τες, επιδερμικές λύσεις στην περιγραφή των αν­ θρώπων και των σχέσεών τους; Ίσως πράγματι υπάρχει αυτός ο κίνδυνος. Αν συμβαίνει αυτό, τότε παραμονεύει κατ’ επέκταση και ένας άλλος κίνδυνος, ο κίνδυνος να αποσυντεθούμε όλοι μας, όχι μόνον οι δραμα­ τουργοί, να διαλυθούμε ως άτομα και να χάσου­ με την ικανότητά μας να καταλαβαίνουμε σε βά­ θος την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου. Είναι μια τραγική προοπτική, από την οποία δεν* μπο­ ρούμε να περιμένουμε τίποτα καλό. Εκτός από μερικές εξαιρέσεις, η φιλανδι­ κή λογοτεχνία δύσκολα ξεπερνάει τα σύ. νορα της ίδιας της Φιλανδίας. Πού οφεί­

»» * *** ■» λεται αυτό κατά τη γνώμη σου, χωρίς φυ­ σικά να αναφερθούμε στα γλωσσικά αίτια; Νομίζω ότι οι αιτίες πρέπει να αναζητηθούν έξω από τη Φιλανδία και τον φιλανδόγλωσσο χώρο. Φυσικά, μπορεί να πει κανείς ότι η φιλανδική λογοτεχνία είναι ειδικά φιλανδική, αυτό όμως είναι σχεδόν κοινοτοπία, που ισχύει για τη λογο­ τεχνία κάθε χώρας. Οπωσδήποτε, η φιλανδική λογοτεχνία ήταν πάντα στενά συνυφασμένη με τις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις που δια­ δραματίζονταν στη Φιλανδία. Αλλά πρέπει να θυμόμαστε ότι η Φιλανδία δεν είναι μια απομο­ νωμένη νησίδα στον κόσμο, κάτι που δυστυχώς εμείς οι Φιλανδοί έχουμε μερικές φορές την τάση να το ξεχνάμε. Οι εξελίξεις των τελευταίων εκα­ τό χρόνων -ο εθνικός ρομαντισμός, ο αγώνας για μια εθνική ταυτότητα, οι έντονες ταξικές συγ­ κρούσεις, οι πόλεμοι, η περίοδος μετά τον δεύτε­ ρο παγκόσμιο πόλεμο- συνδέεται αναπόσπαστα με τις εξελίξεις στην υπόλοιπη Ευρώπη (κάτι που ισχύει σε όχι μικρότερο βαθμό και για την Ελλάδα). Με αυτή την έννοια, δεν υπάρχει ου­ σιαστικά κανένα κομμάτι της φιλανδικής λογοτε­ χνίας που να είναι ακατανόητο ή ειδικά φιλαν­ δικό. Τα τελευταία δέκα χρόνια έγιναν αρκετές με­ ταφράσεις φιλανδικών έργων σε ξένες γλώσσες, περισσότερες από άλλοτε. Αυτό είναι κυρίως αποτέλεσμα φιλανδικών προσπαθειών, ήρθαμε σε επαφή με μεταφραστές, προσπαθήσαμε να κι­ νήσουμε το ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία και την κουλτούρα μας. Δεν ήταν πάντα εύκολο αυ­ τό. Αλλά οι δυσκολίες βρίσκονται λιγότερο στη δομή και το χαρακτήρα της φιλανδικής λογοτε­ χνίας και περισσότερο στην τάση των μεγάλων γλωσσικών χώρων να απομονώνονται, να πι­ στεύουν από άγνοια και έπαρση πως ό,τι έρχεται από έξω είναι αδιάφορο και περιφερειακό. Ας πάρουμε ένα παράδειγμα: μια πρόσφατη έρευνα δείχνει ότι στη βιβλιαγορά των ΗΠΑ η λογοτε­ χνία των σκανδιναβικών χωρών (Φιλανδίας, Σουηδίας, Δανίας, Νορβηγίας και Ισλανδίας) αποτελεί μόνο το 0,07%(!). Εδώ έχουμε να κά­ νουμε με μια από τις φαινομενικές αντινομίες της πολιτιστικής ζωής: τα μικρά έθνη, που συχνά παλεύουν κάτω από αντίξοες συνθήκες για να κρατήσουν ζωντανή τη δική τους κουλτούρα, εί­ ναι πολύ πιο ευαίσθητα στα σήματα που έρχον­ ται από το περιβάλλον τους παρά τα μεγάλα έθνη με όλα τα μέσα που διαθέτουν.

αψιερωμα/49

Μένης Κουμανταρέας

Το έβδομο ταξίδι στη Φιλανδία Ό ταν ήμουν νεαρός καί δούλευα σε ναυτιλιακά και ασφαλιστικά γραφεία -δου­ λειές που κράτησαν χρόνια- τα καλοκαίρια με την άδειά μου το έσκαγα για κάποιο νησί, κάθε φορά και διαφορετικό. Σ ’ αυτές μου τις διακοπές μ ’ άρεσε να πηγαίνω μόνος, όχι γιατί δεν αγαπούσα τις παρέες -το αντίθετο συνέβαινε- αλλά γιατί, για μια φορά το χρόνο τουλάχιστο, ήθελα να χάνουν τα ίχνη μου. Κι όποτε από το σπίτι μου ή τις συντροφιές μου με ρωτούσαν «πού πας;» είχα πάντα έτοιμη την απάντηση, που την ψάρευα μέσα από τις λίμνες της Βόρειας Ευρώπης και τις συμφωνίες του Σιμπέλιους. «Πάω στη Φιλανδία», έλεγα. Στις 24 Μαρτίου του ’84, στο αεροπλάνο της Φιναίρ που με παίρνει για το Ελσίνκι, σκέφτομαι με κάποια ειρωνεία ότι το ταξίδι αυτό πραγμα­ τοποιείται, αφού στο μεταξύ έγιναν πραγματικότης πράγματα πολύ πιο απίθανα, όπως το γρά­ ψιμο εφτά βιβλίων πεζογραφίας κι αντίστοιχων τόμων με μεταφράσεις, πράγματα που στη μα­ κρινή εποχή του ’60, μου φαινόντουσαν πολύ πιο δύσκολα από ένα ταξίδι στη Φιλανδία, και εξα­ κολουθούν να είναι. Και το πιο αστείο ήταν ότι με καλούσαν εκεί εξαιτίας των βιβλίων αυτών. Αφορμή, αυτό το νεανικό όνειρο ή ψέμα να γίνει αλήθεια, στάθηκε η γνωριμία μου το Δεκέμβρη του ’83 με μια ομάδα Φιλανδών συγγραφέων στην Αθήνα. Ή ταν μια συμπαθητική παρέα από πεζογράφους και ποιητές που συνόδευε η υπευθυνη πο­ λιτιστικών σχέσεων για τη λογοτεχνία'στο Ελσίν­ κι, Μαργιαλένα Ράουταλίν, μια νέα γυναίκα, ψηλή, εύσωμη, με εύθυμα και κάποτε πειραχτικά μάτια, απίθανα δραστήρια όπως διαπίστωσα αρ­ γότερα επί τόπου. Αφού τελείωσαν οι επίσημες εκδηλώσεις στην Πρεσβεία τους, κι αφού μας διάβασαν και τους διαβάσαμε κι εμείς για τη λο­ γοτεχνία μας σε μια ανόμοια σύναξη συγγρα­ φέων, όπου η Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών αν­ τιδικούσε με τη δική μας Εταιρία Συγγραφέων «τα ίδια γίνονται και σ’ εμάς», μας διαβεβαίω­ σαν οι Φιλανδοί - έλληνες και ξένοι καταλήξαμε σε μια ταβέρνα στο Παγκράτι. Οι πεζογράφοι της παρέας είναι τρεις. Ο Γιόχαν Μπάργκουμ, σουηδόφωνος, ένας σαραντά­

ρης που μοιάζει τριαντάρης, ευγενικός, χαμηλό­ φωνος με καστανά μάτια που σε κοιτούν με κά­ ποια συστολή. Θα τον γνωρίσω καλύτερα στο Ελσίνκι. Η Έεβα Κίλπι, γύρω στα πενήντα, μα­ κροπρόσωπη, σιωπηλή, με μια αξιοπρέπεια και μια θλίψη στα μάτια. Στο τραπέζι κάθομαι δί­ πλα της, «πώς σας φαίνεται εδώ», τη ρωτώ, «σας αρέσει;» «Βέβαια», μου λέει, μ’ έναν τόνο μελαγ­ χολίας στη φωνή της. «Νοσταλγήσατε καθόλου την πατρίδα σας;» Μου κάνει νόημα με το κεφά­ λι «ναι» και χαμογελά με τα σχιστά τατάρικα μά­ τια της. Κατάγεται από την Καρελία, το ανατο­ λικό τμήμα του φιλανδικού εδάφους που σήμερα το μισό κατέχουν οι Ρώσοι. Το διήγημά της «Σαββατοκύριακο» στον τόμο «Η Φιλανδία γρά­ φει», που μας μοιράζουν, είναι προσγειωμένο, τρυφερό και δείχνει τις σχέσεις μιας Φιλανδέζας που βρίσκεται σε ξένη χώρα δίχως να ξέρει τη γλώσσα, και που βρίσκει μόνα μέσα συνεννόη­ σης, το αίσθημα και την τέχνη. Ό τα ν ταξίδεψα στο Ελσίνκι, η Έεβα έλειπε. Βρισκόταν στην Αυστραλία, στην κόρη της -η ίδια είναι χωρι­ σμένη- κι έτσι δεν την ξανάδα. Ο τρίτος πεζογράφος της συντροφιάς δεν έχει κλείσει τα πε­ νήντα. Λέγεται Μάρττι Γιόενπόλβι, μέτριο ανά­ στημα, γεροδεμένος, με κόκκινο πρόσωπο και παιδικά μάτια. Θα μπορούσε να ήταν μαραγκός ή ψαράς. Από τη στιγμή που πατήσαμε στην τα­ βέρνα δε σταμάτησε να πίνει. Δε μιλά καμιά γλώσσα έξω από τα φιλανδικά, συνεννοούμαστε με νοήματα και τη μεσολάβηση τρίτων. «Είναι κλεισμένος στον εαυτό του και τρομερά συναι­

50/αφιερωμα σθηματικός», μου εξηγεί η Μαργιαλένα, «απόψε είναι από τις λίγες φορές που ξανοίγεται». Το λέει σα μια δασκάλα που συνοδεύει ένα νηπια­ γωγείο και συστήνει τα μικρά της. Το διήγημα του Μάρττι «Ο υδραυλικός» που διαβάζω στην εξαίρετη μετάφραση του Δημοσθένη Κούρτοβικ, είναι γραμμένο με εξαιρετική οικονομία μέσων και μια τέχνη που θυμίζει κάπως Στάινμπεκ και Τσέχοφ. Ο αντρικός χαρακτήρας του έργου βγαίνει τραγικά μέσα από κωμικές καταστάσεις. Στο μεταξύ, ο Μάρττι πίνει σα σφουγγάρι, κάθε τόσο κατεβάζει τη γροθιά του στον ώμο μου για να με διαβεβαιώσει για τα αισθήματά του. Κάθε φορά περιμένω αυτό το χτύπημα με κρυφή προσ­ δοκία και τρομάρα. «Νιώθει καλά εδώ», μου με­ ταφράζει η Μαργιαλένα, «μπορεί και εκτονώνε­ ται». Πίνει κι η ίδια και μιλά με όλους για όλα. Μοιάζει η ψυχή της συντροφιάς. Η Κίλπι αποδοκιμάζει με τα μάτια τον Μάρττι για την ελευ­ θεριότητα των τρόπων του, ο Μάρττι κοκκινίζει σαν παιδί, κι όλοι γύρω γελούν μ’ ένα βροντερό φιλανδέζικο γέλιο. Ό ταν αργότερα βρέθηκα στη γενέτειρά του, το Τάμπερε, μια πόλη βορεινά του Ελσίνκι, ο Μάρττι είχε μόλις δεχτεί ένα βρα­ βείο πεζογραφίας σε φιλανδέζικες κορώνες -κ α­ θόλου οι ψωροχιλιάδες των κρατικών μας βρα­ βείων- κι ήταν τρεις μέρες και τρεις νύχτες στου­ πί. Το αλκοόλ, στη Φιλανδία, είναι το μέσο που εκδηλώνει κανείς χαρές και λύπες. Μου μήνυσε, μέσω τρίτων, τη λύπη του που δεν μπόρεσε να με συναντήσει. Τα υπόλοιπα μέλη της συντροφιάς είναι ποιη­

τές. Ο Μπου Καρπελάν είναι ο μεγαλύτερος σε ηλικία, έζησε μια ζωή βιβλιοθηκάριος, δίδαξε Ιστορία Τέχνης και όπως πολλοί Φιλανδοί συγ­ γραφείς, ζει τώρα με κρατική υποτροφία. Το βράδι εκείνο τραγουδούσε συμφωνίες του Μπράμς, απάγγελλε στίχους του Χέλντερλιν και του Καβάφη. Επιφορτισμένος από έναν φίλο του Φιλανδό ποιητή που χρόνια μεταφράζει τον Αλεξανδρινό, με ρωτούσε πού θα έβρισκε τα απαραίτητα βοηθήματα. Στο Ελσίνκι που συνάν­ τησα τον Μπου, καθισμένοι αναπαυτικά σ’ έναν καναπέ στο Κέντρο Προώθησης της λογοτεχνίας τους, συζητάμε για το πόσο αδέξια φερνόμαστε τον πρώτο καιρό, όταν, επιτέλους, βρισκόμαστε απαλλαγμένοι από βιοτικές φροντίδες και πόσο μετά μας φαίνεται ότι δε δουλεύουμε αρκετά. Ο Μπου, που είναι σουηδόφωνος, τρέμει να ξαναγυρίσει στη βιβλιοθήκη του. «Είμαι ηλικιωμέ­ νος», μου λέει, «και πρέπει να γράψω όσα έχω ακόμα να γράψω». Είναι μακροπρόσωπος, οστεώδης, με γυαλιά, κάπως ο τύπος του δια­ νοούμενου που μας έχει συνηθίσει ο Μπέργκμαν στις ταινίες του. Μεταφράζει σουηδικά τον Πάαβο Χάβικο, τον μεγάλο ποιητή που πήρε στην Αμερική το 'δεύτερο μεγάλο βραβείο μετά το Νόμπελ, μεταφράζει και άλλους Φιλανδούς σουηδικά, γράφει παιδικά βιβλία, και μόλις γύ­ ρισε από το Παρίσι όπου ένας μικρός εκδοτικός οίκος τού εξέδωσε μια ολιγόστιχη συλλογή. Θέ­ λει, ακόμα, να γράψει ένα μυθιστόρημα-χρονικό για κάποιον πρόγονό του, αδελφό του παππού του, που έζησε όλη του τη ζωή στην αφάνεια, κάτω από τη σκιά του μεγάλου μουσουργού, του Γιαν Σιμπέλιους. Ο πιο μικρός της συντροφιάς, σε ηλικία, είναι ο πρασινομάτης Πέντι Σάαριτσα, γεννημένος το ’41. Στην παγκρατιώτικη ταβέρνα, συνοδεύει τον Μπου στο τραγούδι και μας πετά πειράγματα. Μολονότι φαίνεται ανοιχτόκαρδος, επικοινωνώ μαζί του δυσκολότερα απ’ ό,τι με τους άλλους. Θα τον ξαναδώ κι αυτόν στο Ελσίνκι. Οι Φιλανδοί πέταξαν πίσω στη μυθική χώρα των καλοκαιρινών μου διακοπών. Λίγους μήνες αργότερα παίρνω μια πρόσκληση από τη Μαργιαλένα Ράουταλίν να επισκεφτώ τη Φιλανδία. Κάθε βράδι στην τηλεόραση, βλέπω το δελτίο καιρού και παρακολουθώ τις θερμοκρασίες στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Τέλη Μαρτίου, παρα­ μονή της εθνικής μας γιορτής, πετώ για το Ελ­ σίνκι. Πώς νά ’ναι, τάχα, όταν ένα όνειρο γίνεται αλήθεια; Τώρα οι πάντες, οικογένεια, φίλοι, ξέ­ ρουν το ταξίδι μου, μόνο εγώ δεν νιώθω βέ­ βαιος. Το αεροπλάνο γλιστρά πάνω σε σύννεφα που μοιάζουν προάγγελος του χιονιού. Μια Φιλανδέζα αεροσυνοδός σκύβει και μου προσφέρει το δίσκο με το μεσημεριανό, σερβιρισμένο μέσα σε αποστειρωμένα πακετάκια. «Κίτος», της λέω,

αφιερωμα/51 «ευχαριστώ», στη γλώσσα της, κι είναι η μοναδι­ κή φιλανδική λέξη που θα μάθω. Στο αεροδρόμιο του Ελσίνκι, με υποδέχεται ό σύνδεσμος των Φιλανδών Γιούσι Κόρχονεν που είναι ελληνιστής στο Πανεπιστήμιο και μιλά άψογα τα ελληνικά. Νέος, σωματώδης, με ξανθά αραιά γένεια, έχει μεταφράσει Έλληνες συγγρα­ φείς κι είναι φανατικός Λενινιστής. Το σπίτι του βλέπει στη θάλασσα, μα το μόνο που εγώ βλέπω είναι χιόνι και πάγος. Μες στο δωμάτιο το παιδί του ολόγυμνο χοροπηδά κι η γυναίκα του μικροκαμώμένη δοκιμάζει τις γόβες που θα φορέσει στη δεξίωση της 25ης Μαρτίου. Ο ήλιος έξω φω­ τίζει την άσπρη επιφάνεια εκτυφλωτικά. Ό ταν βραδιάσει, στο δρόμο νιώθω το κρύο να με πε­ ρονιάζει. «Ξέρεις», λέω του Γιούσι που επιμένει να μην πάρουμε ταξί, «τα πόδια μου δεν τα αι­ σθάνομαι.» «Δεν είναι τίποτα», μου απαντά, «έχουμε οκτώ βαθμούς υπό το μηδέν, περπάτα γρήγορα, η άνοιξη φέτος καθυστέρησε». Κι εμείς στην Αθήνα, συλλογίζομαι, στην παρέλαση της 25ης Μαρτίου παρελαύνουμε νέοι και γέροι με γαλάζια πουκαμισάκια και πουλόβερ ριγμένα στους ώμους. Στη δεξίωση της 25ης, πάντως, στην πρεσβεία, Έλληνες και Φιλανδοί κάνουμε πηγαδάκια, συ­ ζητώντας από τέχνη μέχρι πολιτική. Μόνο ο πρε­ σβευτής μας, παχύς και ράθυμος, τεμπελιάζει στην πολυθρόνα του. Αυτός δε νοιάζεται παρά μόνο για μεζεδάκια και βότκα. Το βράδι, σ’ ένα θέατρο της πόλης, η Δόμνα Σαμίου και το συγ­ κρότημά της χορεύουνε δημοτικά. Πάω βαριεστημένα. Αρχίζουν οι καραγκούνες και οι συρτοί. Ξαφνικά, αυτή η μουσική ηχεί απίστευτα έξω από την Ελλάδα. Νιώθω να ζωντανεύω όλος. Ούτε πρόφτασα να πατήσω στη Φιλανδία, πώς ξαφνικά με κυριεύει αυτός ο πατριωτισμός; Καθώς ένας καλαματιανός τελειώνει μέσα σε σύννεφα από σκόνες, σφυρίγματα και σπαράγ­ ματα από τοπία πελοπονησσιακά, κρατώ ένα λυγμό στο λαρύγγι. Έξω το κρύο σφυρίζει, και νιώθω τα πόδια μου οδοντογλυφίδες στα δόντια του βοριά. Την άλλη μέρα το πρωί, αγοράζω ένα μακρύ σώβρακο από ένα κατάστημα της γειτονιάς, στη φοιτητική πανσιόν που μου παραχώρησαν οι Φι­ λανδοί και όπου μοιράζομαι μπάνιο και κουζίνα μ’ έναν μελαχρινό μελαγχολικό Ρώσο. Το Ελσίν­ κι είναι στον ίδιο παράλληλο με το Λένινγκραντ, μια πτήση ώς εκεί βαστά όσο από ΑθήναΘεσσαλονίκη. Πίνω καφέ με τον Ρώσο φοιτητή, ενώ από το παράθυρο βλέπω τα σταχτιά και γκρίζα χτίρια του Ελσίνκι που, δεν ξέρω γιατί, μου θυμίζουν Βερολίνο. Σε λίγες μέρες, ο Ρώσος με αποχαιρετά. Τη θέσή του παίρνει ένας ακοι­ νώνητος μυστηριώδης Κινέζος, καθόλου πρόθυ­ μος να μου ανοίξει τα Σινικά Τείχη. Βουβός υποκλίνεται κάθε φορά που με βλέπει. Το ίδιο

Πένττι Σάαριτσα

κάνω κι εγώ. Στο τραμ που παίρνω για να πάω στα γραφεία της κυρίας Ράουταλίν, που έχει ετοιμάσει το πρόγραμμα της εβδομαδιαίας επίσκεψής μου, κάθομαι δίπλα σε κυρίες που φοράν γούνινα παλτά. Οι άντρες έχουν στο κεφάλι καλπάκια και με μάτια γκριξογάλανα με καρφώνουν χωρίς να με βλέπουν. Θυμάμαι στη δικτατορία, έξω από του Απότσου, τον Τσίρκα μ’ ένα γκρίζο, σε σχήμα δίκωχου, γούνινο καπέλο αστρακάν, και που, μολονότι Αιγυπτιώτης του Νείλου, φαινό­ ταν εξαιρετικά υπερήφανος γι’ αυτό. Αφήνω το τραμ με τους γουνοφορεμένους επι­ βάτες του και επισκέφτομαι τη Μαργιαλένα στο γραφείο της. Μ’ ένα μεταξωτό μαντήλι ριγμένο στους ώμους κι ένα μάλλινο γκρίζο απαλό φόρε­ μα με ξεναγεί στα γραφεία. Οι τοίχοι είναι ντυ­ μένοι με ξύλο κι αφίσες κρεμασμένες σκορπίζουν τη φιλανδέζικη λογοτεχνία στα πέρατα της γης. Είναι απίθανη η δραστηριότητα του γραφείου αυτού που στη βάση του είναι ιδιωτικό και έχει μόνον ένα σύνδεσμο με το φιλανδέζικο Υπουργείο Πολιτισμού. Σκέφτομαι ότι, αν εμείς είχαμε παρόμοιο γραφείο και οργάνωση, η ελλη­ νική λογοτεχνία σε μερικές δεκαετίες θα ήταν γνωστή σε όλη την Ευρώπη. Μελαγχολώ. Στη μεγάλη αίθουσα, με υποδέχεται αναρτημέ-

52/αφιερωμα

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ - GALLERY - ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΪΑΝΟΣΐ I

Διατίθενται ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑΣ του Γ .θ . ΒΑΦΟΠΟΥΛΟΥ Ένα χρονικό που αφορά τη Θεσσαλονίκη του αιώνα μας

βιβλία περιοδικά ξένος τύπος χαρτικά - σχολικά εκδόσεις τέχνης μεταξοτυπίες λιθογραφίες γκραβούρες παλιά βιβλία

ΙΑΝΟΣ

ΑΡΚΤΟΤΕΛΟΥΣ 7 - βΕΣ/ΝΙΚΗ - ΤΗΛ. 277.004

νο το εξώφυλλο του «Διαβάζω» το αφιερωμένο στον Καβάφη, κι οι κάμερες της φιλανδέζικης τηλεόρασης περιμένουν. Ένας σκηνοθέτης με εξαιρετικά εγγλέζικα, που με κάνει να ντρέπομαι για τα δικά μου, με φωτίζει και μέσα σε λίγα λεπτά, αντίθετα με τη δική μας τηλεόραση, όλα είναι έτοιμα για συνέντευξη. Λέω λίγα λόγια για τη νεοελληνική λογοτεχνία τα δικά μου γραφτά, το πόσο αισθάνομαι συντροφικά με τη λογοτε­ χνία τους, που κι αυτή αποτείνεται σε λίγα εκα­ τομμύρια κατοίκους. Διαβάζουν, άραγε, λίγο όσο εμείς; Οι αναλογίες, μου λένε, είναι ίδιες. Η λογοτεχνία είναι πάντα μια υπόθεση μερικών χιλιάδων ανθρώπων που γράφουν και διαβάζουν. Κάτι σαν τους σταυροφόρους τον 12ο αιώνα. Με ρωτούν για την πολιτική κατάσταση στην Ελλά­ δα, τους απαντώ ξορκίζοντας τη μνήμη της δι­ κτατορίας και, παρόλα τα υπάρχοντα προβλήμα­ τα, εκφράζω την ανακούφισή μου που έχουμε μια κυβέρνηση δημοκρατική. Το βράδι, στο στρωμένο με χιόνι Ελσίνκι, με πηγαίνουν στο εστιατόριο Κάπελι στην Εσπλανάντ, που είναι το κέντρο της πόλης. Παρέα με μέλη του ελληνοφιλανδικού τρώμε ακούγοντας βαλς από μια μικρή ορχήστρα που παίζει με εξαιρετική προσήλωση και μελαγχολία. Σπάνια έχω δει μουσικούς να παίζουν με τόση θλίψη υποτίθεται εύθυμα κομμάτια. Οι Φιλανδοί στο σύνολό τους είναι άνθρωποι σιωπηλοί και μοιά­ ζουν καθρέφτης του τοπίου τους. Μόνο το καλο­ καίρι, για δυο μήνες, τα πάντα πρασινίζουν, οι λίμνες λάμπουν βαθιές γαλάζιες κι ο χλωμός ήλιος καψαλίζει τα γυμνά σώματα των ανθρώ­ πων. Έπειτα, ξαναρχίζει η σκοτεινιά, οι άνθρω­ ποι, όταν δε βλέπουν τηλεόραση, πίνουν, κι όταν δεν πίνουν ταξιδεύουν στην κοντινή Ρωσία. «Γιατί στη Ρωσία;» ρωτώ τον Γιούσι. «Γιατί εκεί το αλκοόλ είναι φτηνότερο», μου απαντά και αδειάζει μια χοντρή μπύρα. Μέσα στο εστιατό­ ριο, που όλα είναι φώτα και τζαμαρίες, μερικά ζευγάρια σηκώθηκαν να χορέψουν, ακούω τους ήχους του βαλς και βλέπω έξω την καρδιά του Ελσίνκι με τα παλιά μέγαρα και τους φαρδείς δρόμους να στροβιλίζεται στο χιόνι. Την άλλη μέρα, δίνω μια διάλεξη στο Πανεπι­ στήμιο, μέσα σε μια αίθουσα με αραιό ακροατή­ ριο, μέλη του ελληνοφιλανδικού, ελάχιστους συγγραφείς, τουλάχιστον κανέναν απ’ όσους γνώρισα στην Ελλάδα. Επιγράφω την ομιλία μου «Η πόλη και τα γραπτά μου», τους περιγρά­ φω τη γειτονιά που μεγάλωσα και πόσο ρόλο έπαιξε εκ των υστέρων στα γραψίματά μου, τους αναφέρω νεοέλληνες συγγραφείς αρχίζοντας από τον Παπαδιαμάντη και καταλήγοντας στον Χα­ τζή, τον Τσίρκα, τον Ιωάννου, τον Ταχτσή, τον Φραγκιά και μερικούς άλλους. Όσους προλα­ βαίνω. Τους εξηγώ το διχασμό που πέρασε η γλώσσα μας και λέω τις απόψεις μου για το ρόλο

αφιερωμα/53 του σύγχρονου πεζογράφου στην πατρίδα μου. Ο Γιούσι με μεταφράζει υπομονετικά, το κοινό προσηλωμένο με ευλάβεια παρακολουθεί, στο τέλος χειροκροτούν ευγενικά. Οι Έλληνες φοι­ τητές και πανεπιστημιακοί ζητούν περισσότερες εξηγήσεις. Στο τέλος τούς λέω κι εγώ «κίτος» και πάμε, πάλι, σε κάποια ταβέρνα. Το μακρύ σώ­ βρακό μου δεν το φορώ πια. Οι χώροι μέσα πα­ ραείναι θερμασμένοι κι αποφασίζω να γυμνάσω το κορμί μου στο βορεινό κλίμα. Τη νύχτα ονει­ ρεύομαι πως είμαι ένας Φιλανδός συγγραφέας που επισκέπτεται την Αθήνα και τον πηγαίνουν στον Παρθενώνα και στις Στήλες του Ολυμπίου Διός. Την επομένη κάνω μια βόλτα μόνος στο Ελσίν­ κι. Φτάνω σ’ ένα σημείο ανοιχτό σαν πλατεία και παγωμένο όπου λειτουργεί ένα είδος λαϊκής αγοράς. Στοιβαγμένα πάνω σε πάγκους βλέπω τομάρια από τάρανδους με εξαίσιες ραβδώσεις, μαυροκάστανες και κιτρινοκάστανες πάνω στο λευκό τρίχωμα, κι αφού κάνω λίγο ανατολίτικο παζάρι, αγοράζω έναν για ενθύμιο. Κρατώ με υπερηφάνεια τον άσπρο μου τάρανδο και κοιτά­ ζω τα χέρια μου. Έχουν μπλαβίσει. Δίπλα στους τάρανδους, λουλούδια -πού βρέθηκαν μέσα σε τόση παγωνιά τόσα χρώματα και τόσες ποικι­ λίες; κι ακόμα παραδίπλα υψώνεται σαν μίσχος ένα κατάρτι καραβιού. Σίγουρα έχω παραισθή­ σεις. «Πώς βρέθηκε αυτό το καράβι εδώ;» ρωτώ δειλά έναν περαστικό, κι εκείνος με τη βορεινή απάθειά του μου λέει, «βρισκόσαστε στο λιμάνι του Ελσίνκι, κύριε». Κι αλήθεια, σιγά σιγά γύρω μου σχηματίζονται σκελετοί από σκάφη, άλλα μικρά κι άλλα μεγάλα, επιβατηγό ή φορτηγά, και κάτι άλλα περίεργα με πέδιλα και μεγάλες σχάρες, τα παγοθραυστικά, όπως μου εξηγούν. Κι αμέσως, μεταφέρομαι σε κάποιο μυθιστόρημα που οι ήρωες φτάνουν στ’ απώτατα σημεία του Πόλου και περιμένω από στιγμή σε στιγμή τον Αμούδσεν ή τον Σκοτ να φανούν αυτοπροσώ­ πως. Τρώω σ’ ένα μικρό ρεστοράν του λιμανιού με έτοιμα φαγητά, κρέας τάρανδου κομμένο σε ψι­ λές φέτες. Ο δικός μου τάρανδος, τυλιγμένος σε μια τσάντα νάυλον, με κοιτάει επιτιμητικά. Εγώ κοιτάζω δύο νέους, με γκρίζα κοστούμια ψαροκόκκαλο, παρόμοια μ’ εκείνα που φορούσαν οι πατεράδες μας, άψογοι με τα στρογγυλά γυαλά­ κια τους να τρώνε και να συζητάνε σοβαρά. Σί­ γουρα τίποτα φοιτητές ή νεαροί υπάλληλοι που δραπέτευσαν από τις αρχές του αιώνα κι έχω συ­ νέχεια την εντύπωση πως αντί για το Ελσίνκι βρίσκομαι στο Όσλο και ότι οι άνθρωποι αυτοί είναι ο Γιάλμαρ και ο Γκρέγκερς της «Αγριόπαπιας». Περισσότερό χιόνι την άλλη μέρα. Φυσά ένας άνεμος θαλασσινός που με περονιάζει. Η Μαργιαλένα πάντα πρόθυμη και περιποιητική με συ-

Ο Μένης Κουμανταρέας σε δρόμο τον Ελσίνκι

νοδεύει ώς το σταθμό όπου παίρνω το τρένο για το Τάμπερε. Σ’ αυτή τη βιομηχανική πόλη του βορρά, πηγαίνω στο πανεπιστήμιο να δώσω τη διάλεξή μου. Οι πορτοκαλιές ταπετσαρίες μες στο βαγόνι είναι το μοναδικό χρώμα της διαδρο­ μής. Έξω απλώνεται ένα ατέλειωτο άσπρο σεν­ τόνι που διακόπτουν παγωμένα δέντρα και αθέατες λίμνες. Θυμάμαι εκείνο το απίθανο φιλμ κατασκοπείας που εκτυλίσσονταν σε χιονισμένες εκτάσεις στη Φιλανδία και που είχα δει ένα κα­ λοκαίρι στην Αίγινα. Σίγουρα, λέω μέσα μου, βλέπω κινηματογράφο. Δέντρα γυμνά, εκτός από τα έλατα που κρατάν το φύλλωμά τους. Το πράσινο είναι σα να το έχεις φωτογραφίσει με άσπρο φίλτρο. Πολλά από τα μέρη που περνώ δεν αποκλείεται να είναι λίμνες κι ένας Φιλανδέζος μηχανικός που κάθεται δίπλα μου και θέλει να κάνει εξάσκηση στα εγγλέζικά του, μου μιλά για τρυπάνια που μ’ αυτά σπάνε τον πάγο και ψαρεύουν πέστροφες, ενώ στο χάρτη βόρεια, μου δείχνει τη Λαπωνία. Αφήνω τον μηχανικό να μιλά μόνος του και κοιτώ έξω. Οτιδήποτε έχει χρώμα προβάλλεται έντονα πάνω στο χιόνι. Οι πάγκοι στους σταθ­ μούς, κόκκινοι και κίτρινοι, κι οι φορεσιές των ανθρώπων, ιδίως κάτι πορτοκαλιές ολόσωμες φόρμες. Τα ξερά κλαδιά πάνω στο χιόνι είναι σκέτη χαρακτική. Άθελά μου, μου έρχονται στο μυαλό φράσεις από συμφωνίες του Σιμπέλιους.

54/αφιερωμα Σίγουρα αυτές οι συγχορδίες των βιολιών κι οι συγκοπές των χάλκινων δε θα μπορούσαν ν’ ανήκουν πουθενά αλλού, παρεξόν εδώ, ανάμεσα Ελσίνκι και Τάμπερε. Στο πανεπιστήμιο με υποδέχονται ένας νεαρός πανεπιστημιακός και μια καλοδιατηρημένη με­ σόκοπη καθηγήτρια που είναι σύζυγος ενός γνω­ στού ποιητή που λέγεται Κίρστινα. Στη μικρή τάξη των παιδιών που δίνω τη διάλεξή μου δεν υπάρχουν ελληνόφωνοι, γ ι’ αυτό κι ο νεαρός διαβάζει από χειρόγραφο τη μετάφραση του Γιούσι. Διαβάζω μόνο λίγες αράδες στα ελληνι­ κά για ν’ ακούσουν οι ακροατές τον ήχο, και γράφω με λατινικούς χαρακτήρες στον πίνακα το όνομα του Καβάφη και του Σεφέρη. Τα παι­ διά που είναι πολύ νέα και μοιάζουν περισσότε­ ρο με μαθητές λυκείου, με ακούνε λίγο αποπρο­ σανατολισμένα. Πώς έπεσα ξαφνικά μες στην τάξη τους; Ίσως έτσι σκούρος και μελαχρινός μέσα στο μαύρο μου πουλόβερ, να με θεωρούν για κάποιον Ινδό φύλαρχο που ξέπεσε στη χώρα τους να διδάξει τα νέα ελληνικά. Στο τέλος μού κάνουν αθώες ερωτήσεις και μου ζητούν να γρά­ ψω ελληνικά το όνομά μου. Το κοιτάζουν, όπως θα έβλεπαν μια αφρικανική επιγραφή. Στην έξο­ δο, με περιμένει ο δημοσιογράφός της τοπικής εφημερίδας. Καμώνομαι τον γενναίο, βγάζω το παλτό μου, και με τραβάν αράδα φωτογραφίες στο χιόνι. Πίνω καφέ με την κυρία Κίρστινα και τον άν­ τρα της ο οποίος μου φέρνει τα χαιρετίσματα του Μάρττι Γιόενπόλβι, που δεν μπόρεσε ακόμα να σταθεί στα πόδια του. Είναι κι ο ίδιος ο αγγε­ λιοφόρος πιωμένος, κι όταν σε μια στιγμή σηκώ­ νεται να πάει στο τηλέφωνο, έχω την αίσθηση ότι, από στιγμή σε στιγμή, θα σωριαστεί χάμω. Στο γυρισμό, χώνομαι σ’ ένα σινεμά του Ελ­ σίνκι, όπου παίζεται η ζωή του Σούμαν. Φεύγω πριν από το τέλος, και πέφτω πάνω σε ομίχλη. Γύρω μου οι άνθρωποι χάνονται κι εμφανίζονται χωρίς να το καταλάβω και τα χτίρια τρεμουλιάζουν σαν μέσα σε αντικατοπτρισμό. Βρίσκω ένα ταξί και γυρίζω στην πανσιόν μου. Εκεί όλα εί­ ναι ζεστά, μια τηλεόραση στο λίβινγκ ρούμ παίτ ζει κάποιο ακατανόητο φιλανδέζικο σίριαλ και από τη διπλανή σάουνα μπαινοβγαίνουν θεόρα­ τοι άντρες με πετσέτες περασμένες στους γο­ φούς. Με προσκαλούν με το βλέμμα και δεν εί­ μαι σίγουρος για τι πράγμα. Ανεβαίνοντας στο δωμάτιό μου που είναι αφόρητα εργένικο με στοιβαγμένα χοντρά πουλόβερ, και άπλυτα σκεύη του καφέ, διπλώνομαι σε υπόκλιση, αντα­ ποδίδοντας τον μυστηριώδη χαιρετισμό του Κι­ νέζου συγκάτοικού μου. Την άλλη μέρα, ραντεβού με τον πεζογράφο Βέιγιο Μέρι που ζήτησα να γνωρίσω μόνος μου. Είχα διαβάσει τη μετάφραση του Κούρτοβικ στο «Η Φιλανδία γράφει» δύο μικρών διηγημάτων

του Μέρι και μου είχαν κάνει βαθιά εντύπωση. Στο ένα απ’ αυτά, που έχει τον τίτλο «Ο φονιάς», ένας στρατιώτης ξέρει τόσο καλό σημάδι που ση­ μαδεύοντας έναν εχθρό περνά τη σφαίρα μέσα από το κρανίο του χωρίς ν’ αγγίξει καμιά νευρι­ κή απόληξη κι η σφαίρα βγαίνει πίσω από το κε­ φάλι του αφήνοντάς το άθικτο. Ο Βέιγιο Μέρι, που είναι κυρίως γνωστός από το «Μανιλόσχοινο» που αφορά τον ρωσοφιλανδικό πόλεμο, είναι ένας γλυκύτατος εξηντάρης με άσπρο δέρμα χαρακωμένο και λαδιά ευκίνητα μάτια. Οι τρόποι του είναι αδέξιοι σαν παιδιού, μα πίσω τους μαντεύεις μια δύναμη και μια υπε­ ρηφάνεια. Νιώθω μαζί του άνετα και ζεστά και συζητάμε σαν παλιοί καλοί γνώριμοι αφού το θέμα μας είναι -τι άλλο;- η λογοτεχνία. Με πη­ γαίνει να φάμε στο εστιατόριο «Κόσμος» που έχει όνομα ελληνικό και συχνάζουν ηθοποιοί, ζωγράφοι και συγγραφείς. Συναντάμε μέσα πα­ λιούς μου γνώριμους, τον Πέντι Σάαριτσα που είναι πολύ πιο φιλικός μαζί μου αλλά το ίδιο αδιαπέραστος, και τον σουηδόφωνο Γιόχαν Μπάργκουμ που με υποδέχεται θερμά και προσφέρεται να μου κάνει μια βόλτα στο Ελσίνκι. Ο «Κόσμος» είναι όντως ελληνικός, από την άποψη ότι όλοι φωνάζουν μέσα και χειρονομούν, τρώνε και πίνουν ασταμάτητα. Μοιάζει να είναι κά­ ποιο στέκι αμιγώς καλλιτεχνικό, ένα έίδος πα­ λιού Απότσου, απ’ αυτά που έχουν προ πολλού εκλείψει από την Αθήνα. Αποχαιρετώ τον Βέιγιο Μέρι με τα λαδιά μάτια του και την κουρασμένη άσπρη γλυκύτητά του -θ α πρέπει να ήταν πολύ όμορφος νεαρός - και κλείνω ραντεβού την άλλη μέρα με τον Μπάργκουμ. Ο Γιόχαν οδηγεί το αυτοκίνητό του με τη σι­ γουριά επιχειρηματία πολυεθνικής εταιρίας και δεν παύει να μου μιλά, ενώ γυρίζουμε τ’ αξιο­ θέατα στο Ελσίνκι. Σταματάμε για λίγο στο Σουηδικό θέατρο που παίζεται ένα έργο του, χωνόμαστε σ’ ένα δαίδαλο από διαδρόμους και καμαρίνια και από το θεωρείο βλέπουμε ένα τέ­ ταρτο της ώρας από το έργο που ο Γιόχαν μου εξηγεί την υπόθεση και που εγώ αμέσως ξεχνάω. Το μνημείο Σιμπέλιους που ζητώ να δω, είναι λίγο έξω από την πόλη. Μπροστά στο χώρο του μνημείου, είναι σταματημένο ένα πούλμαν με Ρώσους τουρίστες. Είναι ντυμένοι μονόχρωμα, οι περισσότεροι έχουν βαριά προφορά, μαζί τους βρίσκεται μια γυναίκα που περπατά με με­ γάλα βήματα και καπνίζει με κοφτές, νευρικές κινήσεις. Μας κοιτάζουν με την άκρη του μα­ τιού. Γυρίζω και κοιτάζω τον Γιόχαν. Μου φαί­ νεται ότι χαμογελά. «Εμείς όμως», θυμάμαι μια φράση της Έεβα Κίλπι, «είμαστε από τους κα­ λύτερους νικημένους του κόσμου». Κοιτάζω τους μετάλλινους σωλήνες του Σιμπέλιους που ορθώνονται σαν κάποιο πελώριο εκ­ κλησιαστικό όργανο μέσα στο τοπίο με τις σημύ­

αφιερωμα/55 δες. Έ να όργιο κάποιου γλύπτη μεθυσμένου από τη μουσική του Φιλανδού βάρδου. Στριφογυρί­ ζω στα πόδια του μνημείου και προσπαθώ ν’ αποσπάσω από τη μνήμη μου μια φράση μουσι­ κής του συνθέτη. Μάταια. Τα χιόνια του ΙΥψπερε ήταν πιο φιλόξενα για τη μουσική του. Μπαί­ νουμε ξανά στο αυτοκίνητο κι αυτή τη φορά περνάμε να πάρουμε τη Μαργιαλένα και κατευθυνόμαστε σ’ ένα προάστιο όπου είναι το σπίτι του Γιόχαν και της Μαριάνε. Είναι ξύλινο, χω­ μένο σ’ ένα δασάκι, με φιλανδέζικα έπιπλα, γνή­ σια όπως στα επιπλάδικα της οδού Πατησίων. Ό λοι ζητούν να μάθουν τις εντυπώσεις μου και συζητάμε τη δυνατότητα να εκδοθεί κάποιο από τα βιβλία μου στα φιλανδικά. Σκέφτομαι την κυ­ ρία Κούλα να τα έχει φτιάξει μ’ έναν νεαρό του Ελσίνκι με μακρύ κασκόλ και πράσινα μάτια, και ξυπνώ μόνο όταν βλέπω τη Μαργιαλένα να μου γελά. «Μόνο που πριν εκδοθείς φιλανδικά», μου λέει, «θα πρέπει να περάσεις από τη μεγάλη δοκιμασία». Φοράει πάλι ένα χρωματιστό μαν­ τήλι και τα γαλανά μάτια της στο παχουλό της πρόσωπο αστράφτουν εύθυμα. Η δοκιμασία είναι η σάουνα. Σάουνα από ξύ­ λα έλατου φρεσκοκομμένα, κι όχι με ηλεκτρισμό.

ΝΕΑ Ο ΙΚ Ο Λ Ο ΓΙΑ Κ υ κ λ ο φ ο ρ ε ί το 5 ο τεύχο ς

Βρίσκεται σ’ ένα μικρό σπίτι, πλάι στην κύρια κατοικία. Εκεί είναι και το γραφείο του Γιόχαν όταν δουλεύει. Με υποδέχονται αραδιασμένοι στα ράφια παλιοί φίλοι, ο τυφλός Όμηρος, ο εύθυμος Ραμπελαί κι ο ανδροπρεπής Έρνεστ Χέμινγουαίη. Βλέπω τα φιλανδέζικα έλατα και τις σημύδες να λικνίζοντα στον κρύο άνεμο και το χιόνι που αφράτο στοιβάζεται στα σκαλοπά­ τια και σκέφτομαι το πατρικό μου σπίτι στην οδό Χέυδεν με τον Ηλεκτρικό, και την οδό Αιγίνης όπου μένω τώρα, με τον ακάλυπτο που αφή­ νει να φανούν τα άπλυτα της αντικρυνής πολυ­ κατοικίας. Πώς γράφουν εδώ οι άνθρωποι; Και πώς, άραγε, γράφουμε εμείς του Νότου; Και σε τί, τάχα, εμποδίζει το μέρος, όταν έχει κανείς κάτι να πει; Δεν ξέρω κανένα έργο του Μπάργκουμ κι ούτε αυτός ξέρει κάτι δικό μου. Με τη διπλή αυτή άγνοια γδύνεται πρώτος, γδύνομαι κι εγώ και μέσα στον ιδρώτα που τρέχει πάνω μου ποτάμι, κουβεντιάζουμε δυο γυμνοί συγγραφείς. Γελάει. Γελάω κι εγώ. Σύντομα βγαίνω από τη σάουνα γιατί νιώθω το πετσί μου να ξεφλουδίζεται. Σκουπίζομαι κι ανανεωμένος στρώνομαι στο τραπέζι με τά φιλανδέζικα φαγητά. Αυτή τη φο-

Σ Α ΡΩ Ν ΙΚ Ο Σ . Μ Π Ο Ρ Ε Ι ΝΑ ΚΑΘΑΡΙΣΕΙ; Γιά το σχεδιαζόμενο έργο της Ψυττάλειας. την ιστορία του και τις πολιτικές του επιπτώσεις, γράφουν οι Α. Λασκαράτος και Δ. Παπαϊω άννου ΚΥΝΗΓΙ: Σ Π Ο Ρ Η Δ Ο Λ Ο Φ Ο Ν ΙΑ ; Μικρός φάκελος γιά ένα ζήτημα που αποκτάει δραματικές διαστάσεις. Αρθρα των Κ. Χατζημπίρου. Λ. Αυκιαρδοποάλου. Γ. Σαμιώ τη. Τ ΡΙΤΟ Σ Κ Ο Σ Μ Ο Σ Οι τύψεις του δυτικού πολιτισμού και η υποκρισία. Μ ε αφορμή την Αιθιοπία. Του Μ . Μ ο όινο ύ. Π Α ΡΕΜ Β Α ΣΕ ΙΣ Αριστερά - Πολιτισμός - Οικολογία, του Λ. Λο υλο ύδ η . ΚΩΔΙΚΕΣ Γλωσσαμύντορες και γλώσσοσώστες, του Γ. Σχίζα. Α ΠΟΣΤΡΟΦ ΕΣ Ο Μάνος Χατζηόάκις μιλάει, για την Αθήνα και τον Ερωτα στον Σ. Τσαγκαρουσιάνο. ΣΥΝ Ε Ν ΤΕ ΥΞΗ Νοσολογία και περιβάλλον ή η λανθάνουσα επιδείνωση της υγείας του νεοέλληνα, με τον Δ. Τριχόπουλο.

56/αφιερωμα ρά δεν καταβροχθίζω τον τάρανδό μου. Με ταΐ­ ζουν παχιά ζαμπόν, πλατιά μαρουλόφυλλα και πεντανόστιμες σάλτσες. Την άλλη μέρα φεύγω με βροχή κι έναν αέρα που έρχεται ίσια μέσα από τον κόλπο του Ελσίν­ κι και σπάει κόκαλα. Ευτυχώς που έχω συνεννοηθεί με το θυρωρό για ένα ταξί να με περιμέ­ νει πεντέμισι το πρωί στην πόρτα. «Να είστε κά­ τω εγκαίρως, πέντε και' εικοσιπέντε», μου πα­ ραγγέλνει. Φοράω τα πιο ζεστά ρούχα μου, και με τον τάρανδό μου υπό μάλης, κατεβαίνω νύχτα ώρα σαν τον κλέφτη. Μέσα στην απόλυτη σκο­ τεινιά της φιλανδέζικης αυγής, περιμένω τον τα­ ξιτζή. Είναι πολύ νέος, σχεδόν παιδί, με σπασμένα εγγλέζικα μου εξηγεί ότι δουλεύει τις μικρές ώρες όταν τα κόμιστρα είναι μεγαλύτερα, ο πα­ τέρας του είναι νταλικιέρης κι εκείνος θέλει να σπουδάσει. Μιλάμε για το κρύο, τη μοναξιά των πόλεων κι ενώ το αεροπλάνο της Φινναίρ δια­ γράφεται στον ορίζοντα, μπαίνω σ’ αυτά τα μα­ κρόστενα οχήματα που μεταφέρουν τους επιβά­ τες από τις πύλες των αεροδρομίων στο στόμα των μεγάλων μπόινγκ. Αφήνω πίσω μου το Ελ­ σίνκι που τώρα έμεινε ένας άσπρος λεκές πάνω στο χάρτη. Μέσα από πυκνές στοιβάδες σύννε­ φων πετώ, αποδημητικό πουλί κι εγώ, στο Νότο.

Βιβλία

Φιλανδών

Στο αεροδρόμιο της Ρώμης όπου βγαίνω τράν­ ζιτο, περιμένοντας το δρομολόγιο της Ολυμπια­ κής γι’ Αθήνα, πέφτω πάνω σ’ έναν γνωστό μου Έλληνα που λείπει από την Ελλάδα εφτά μήνες. Μιλάμε σα λιμασμένοι τα ελληνικά. «Ξέρεις», του λέω σε μια στιγμή, «αυτό είναι το έβδομο ταξίδι που κάνω στη Φιλανδία». Με κοιτάει απορημένος. Μα κι εγώ απορώ. Πώς να του δώ­ σω να καταλάβει; Η άνοιξη του ’84 πέρασε. Πέρασε και το καλο­ καίρι κι είναι πάλι χειμώνας. Κάθομαι ξυλια­ σμένος στο γραφείο μου -οι ένοικοι της πολυκα­ τοικίας λείπουν στις εργασίες τους και το καλο­ ριφέρ αργεί- μα νιώθω τον φιλανδικό τάρανδό μου ξαπλωμένο στα πόδια μου να με ζεσταίνει. Προσπαθώ να φανταστώ πώς θα ήταν το ζώο αυτό όσο ήταν ακόμα ζωντανό κι ελεύθερο. Το βλέπω να καλπάζει με τα κέρατά του πολύκλωνα και όρθια μέσα στη στέπα του χιονιού κάτω από τον ήλιο του μεσονυχτιού. Κι όπως ο Νιλς Χόγκερσον, στο σκανδιναβέζικο παραμύθι της Σέλμας Λάγκερλεφ, πετάει μ’ ένα κοπάδι αγριόχηνες, έτσι κι εγώ τρέχω καβάλα στον τάρανδό μου. Σκέφτομαι τους Φιλανδούς φίλους μου, συγγραφείς και όχι, κι ώς το επόμενο ταξίδι μου, φανταστικό ή όχι, χτυπώ ρυθμικά τα πλήκτρα της γραφομηχανής μου.

Συγγραφέων

Colliander, Tito: Ο δρόμος των ασκη­ τών, μετ.: Αρχιμανδρίτης Ευσέβιος Βίττης, εκδ. «Ακρίτας», 4η έκδοση 1983.

Jrnsson, Tove: Η οικογένεια ΜούμινΤρολλ, μετ.: Λίνα Κάσδαγλη, εκδ. «Με­ τόπη». 1980.

Jansson, Tove: Κομήτης στη χώρα των Μούμιν, μετ.: Λίνα Κάσδαγλη, εκδ. «Με­ τόπη», 1981, Jansson, Tove: Τρελό καλοκαίρι στη χώρα των Μούμιν, Μετ.: Λίνα Κάσδα­ γλη, εκδ. «Μετόπη», 1982.

Larni, Martti: Για τέτοια πράγματα δε μιλάνε, μετ.: Γιάννης Γαβριηλίδης, εκδ. «Κέδρος», 1982.

Meri, Veijo: Τα γεγονότα τον 1918,

στα ελληνικά

μετ.: Δημοσθένης Κονρτοβικ, εκδ. «Ά λμπατρσς», 1982.

Sodergran, Edith: Ποιήματα, μετ.: Αντώνης Μνστακίδης (Μεσεβρινός), εκδ. «Τα τετράδια τον Ρήγα», 1980.

Tikkanen, Marta: Ο βιασμός ενός άνδρα, μετ.: Γεωργία Κνριακάκον, εκδ. «Νεφέλη», 1980.

Waltari, Mika: Ο Αιγύπτιος, μετ.· Γιάννης Λάμψας, εκδ. «Κάκτος», 1982.

Waltari, Mika: Ο Μαύρος Άγγελος , μετ.: Γιάννης Λάμψας, εκδ. «Κάκτος», 1982. Η Φιλανδία γράφει, Δεκαεφτά σύγ­ χρονοι Φιλανδοί συγγραφείς, επιλογή και μετάφραση; Δημοσθένης Κούρτοβικ, εκδ. «Πορεία», 1983.

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ r

επ ιλ ο γ ή

η επαγωγός σχέση του Μαρξ τον αρχαιοελληνικό στοχασμό Π Α Ν Α ΓΙΩ ΤΗ ΚΟ Ν Δ ΥΛΗ: Ο Μ αρξ και η αρχαία Ελλάδα. Αθήνα, Στιγμή, 1984, Σελ. 65

Η σχέση του Καρλ Μαρξ με τον φιλοσοφικό στοχασμό και την τέχνη της αρχαίας Ελλάδας είναι γενικά γνωστή και πολυμνημονευμένη. Ωστόσο, σχεδόν πάντα, οι όποιες αναφορές σε αυ­ τήν στάθηκαν αποσπασματικές και είχαν μάλλον ευκαιριακό χαρακτήρα: Με τη μορφή υποσημειώσεων, πλαγίων επισημάν­ σεων, νύξεων ή επικουρικών και, πάντως, δευτερευόντων επι­ χειρημάτων. Ο Παναγιώτης Κονδύλης στην πρόσφατη μελέτη του διεξέρχεται το σύνολο του θέματος αναλαμβάνοντας την ερμηνεία του όχι μόνο μέσα στα όρια της ίδιας της μαρξικής θεωρητικής παραγωγής αλλά και με βάση τους όρους σχηματι­ σμού της, δηλαδή τις ιστορικές και φιλοσοφικές προϋποθέσεις κάτω από τις οποίες διαμορφώθηκε, ανελίχθηκε και συγκροτή­ θηκε σε σώμα. Ο μελετητής μάς είχε ήδη από το 1983 προετοιμάσει με την εισαγωγή και τις ερμηνευτικές του σημειώ­ σεις στη διδακτορική διατριβή τού Μαρξ «Διαφορά της Δημοκρίτειας και Επικούρειας φυσικής φιλοσο­ φίας». Στο τωρινό του πόνημα αποδεικνύει όχι μόνο το βάθος της σχέσης του Μαρξ με την αρχαία Ελλάδα (και τη σταθερή παραμονή της τελευταίας μέσα σε όλη τη διάρκεια του έργου του είτε ως επί­ δραση ύφους είτε ως γραμματολο­ γική γνωστική πηγή, είτε ως συνε­ χές διανοητικό δρώμενο που σημα­ τοδοτεί τη θεωρία), αλλά και τις

σταδιακές της μεταμορφώσεις αντιστικτικά προς την ωρίμανση του φορέα της. Τρεις βασικές φάσεις διακρίνει ο συγγραφέας στην επαφή του Μαρξ με την αρχαιοελληνική φιλοσοφία: Μια καταφατική, μια δεύτερη κρι­ τική και μια τελευταία αξιολογική που συναιρεί με διαλεκτικό τρόπο τις δύο προηγούμενες σε μια τελική ερμηνευτική σύνθεση. Η πρώτη από αυτές, σημειώνει ο Π. Κονδύ­ λης, αποτελεί προϊόν της αστικής παιδείας του Μαρξ όπως διαμορ­ φώθηκε στη Γερμανία υπό την επί­ δραση του διαφωτισμού. Ο Μαρξ

κατά την περίοδο αυτή προωθεί έναν παγανισμό με τιτανικές και προμηθεϊκές αιχμές (που έχουν σα­ φώς αντιχριστιανικό περιεχόμενο). Διατηρώντας ως βάση την προμηθεϊκή πλευρά κυρίως, ελέγχει τον Πλούταρχο και τους κλασικούς για την αβέβαιη γνώση που προτείνουν και, επομένως, για τις πύλες που ανοίγουν στην απροκάλυπτη είσο­ δο του Θεού. Το ίδιο κάνει και με τον Δημόκριτο τον οποίο απορρί­ πτει για τον αγνωστικισμό του, ενώ, αντίθετα, προκρίνει τον Επί­ κουρο για την εκκενωμένη από οιαδήποτε μεταφυσική ευδαιμονία Ο Π. Κονδύλης δείχνει πώς γίνε­ ται μια μαρξιστική προσέγγιση στο ίδιο το μαρξικό έργο: Ο Μαρξ πα­ ρουσιάζεται και ερμηνεύεται ως περίπλοκο παράγωγο των υλικών συνθηκών (αστική καταγωγή) και του διανοητικού κλίματος της επο­ χής (διαφωτιστικές αναζητήσεις της πεπαιδευμένης αστικής γερμα­ νικής τάξης που έρχεται σε σύγ­ κρουση με τη φεουδαρχία και το πνευματικό της επιστέγασμα, τον χριστιανισμό, διαθέτοντας, ωστό­ σο, έναν ελλιπή, τουλάχιστο εν

58/οδηγος σχέσει με τη Γαλλία, ριζοσπαστι­ σμό). Ο μελετητής είναι διαρκώς αποδεικτικός. ΓΓαυτό και στο ση­ μείο αυτό αποκαλύπτει (εξυπονοώντας την περισσότερο) την πα­ ρέμβαση των ανθρώπων (στο επί­ πεδο της ιντελιγκέντσιας) που συ­ νειδητοποιούν την ιστορία τους. Ο Μαρξ επεξεργάζεται τη θεωρία του, αναλαμβάνοντας να καλύψει το ριζοσπαστικό κενό των γερμανών φιλοσόφων. Για το λόγο αυτό προσδίδει προμηθεϊκές διαστάσεις στον αρχαιοελληνικό στοχασμόστον αρχαίο έλληνα κοσμοπλάστηάνθρωπο που αντικαθιστά τον Θεό. Ο Π. Κονδύλης σημειώνει ότι ο Μαρξ έμεινε πιστός καθόλη τη διάρκεια του έργου του στον εζεγερμένο άνθρωπο-Τιτάνα. Θέση συζητήσιμη, μια και όπως προκύ­ πτει από την κατοπινή μαρξίκή θεωρητική παραγωγή (οι άνθρωποι -και όχι ο άνθρωπος- υποκείμενα και, ταυτόχρονα, αντικείμενα της ιστορίας τούς) έννοια του υπο­ κειμένου υποοτέλλεται σημαντικά μέσα στο έργο του. Ωστόσο, ο συγ­ γραφέας είναι πολύ προσεχτικός. Ξέρει πώς να προστατέψει τον Μαρξ αυτής της περιόδου: Τον εξετάζει από την άποψη του ενδια­ φέροντος του για την «οντολογική θεμελίωση της ανθρώπινης ελευθε­ ρίας» και όχι από την πλευρά της μάλλον ευόίλωτης, θεωρητικά/επιστημονικά, αντιδημοκρίτειας κριτι­ κής του. Ακόμη πάρα πέρα: Τον διερευνά ως προς την επιτυχία του να δείξει, κατ’ αντίθετη από τη μέ­

χρι τότε παραδεκτή φορά, τις δια­ φορές ανάμεσα στον Επίκουρο και τον Δημόκριτο και, κυρίως, ως προς την ανακάλυψη από μέρους του των συνεπειών που είχε η Επι­ κούρεια κοσμολογική θεώρηση στο επίπεδο της κοινωνικής και οντο­ λογικής ελευθερίας των ανθρώπων. Πριν περάσει στη δεύτερη φάση ο Π. Κονδύλης κάνει μιαν ιδιαίτε­ ρα ενδιαφέρουσα παρέκβαση για το ύφος της μαρξικής γραφής. Αποδεικνύει τη διαλεκτική ενότητα μορφής και περιεχομένου, αναλύει τους μορφολογικούς προσδιορι­ σμούς με βάση το κλασικότροπο ρεύμα της εποχής για αποφθέγματα και παρουσιάζει συστηματικά τα αρχαιοελληνικά γνωστικά αποθέ­ ματα του Μαρξ τα οποία όχι μόνο τροφοδοτούν συνεχώς το ύφος του αλλά και το ποικίλουν ακατάπαυστα με το πλήθος των ερανισμών που του παρέχουν. Αν κατά τη διάρκεια της πρώτης φάσης ο Μαρξ θέτει την αρχαία ελ­ ληνική φιλοσοφία πάνω σε ένα κοσμοδιορθωτικό βάθρο, περνώντας στην ώριμη περίοδο της σκέψης του και ανακαλύπτοντας τη σημα­ σία του φαινομένου της ιδεολογίας (ερευνητικό κατόρθωμα το οποίο εύστοχα ο Π. Κονδύλης εντοπίζει ως ένα από τα κυριότερα πρωτότυ­ πα στοιχεία του μαρξικού έργου) οδηγείται σε μια βασική τροπο­ ποίηση της θεωρητικής οπτικής του για το στοχασμό της αρχαίας Ελλά­ δας. Εκείνο που τον βοηθάει πολύ σε αυτό είναι το πόρισμα της έρευ-

Φ Vλίξη ^

ΦΡΑΝΣΟΤΑΤΡΤΦΩ(μ*τ. θ «ν*β η ςθ.Νιάρχβς): Τ ιS v ttp e u ο ντα ιοί χ

νάς του για την ιδεολογία. Η τε­ λευταία, λέει ο Μαρξ, διαμορφώ­ νεται και προκύπτει από το κοινω­ νικό είναι. Επομένως, και η αρχαι­ οελληνική φιλοσοφία υφίσταται ορισμένους αδήριτους ιστορικά πε­ ριορισμούς. Παύει πλέον να είναι μήτρα αξιών και απελευθερωτικών εννοιών και τοποθετείται μέσα στον οικονομικό και κοινωνικό σχηματισμό που την παράγει. Εδώ, ο μελετητής ανοίγει τη μεγάλη το­ μή. Ο Μαρξ, σημειώνει, είναι φι­ λόσοφος της βιομηχανικής επανά­ στασης (έστω κι αν επιζητεί τη. ρι­ ζική μεταβολή του κοινωνικού πλέγματος που την περιβάλλει ή ακριβώς γι’ αυτό). Κρίνει, λοιπόν, με βάση το νεότευκτο τότε βιομη­ χανικό φαινόμενο, όλες τις προη­ γούμενες κοινωνίες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, συνδυάζοντας τη θεω­ ρία του για τη βιομηχανική κοινω­ νία και τις επεξεργασίες του για την ιδεολογία παίρνει την αναγ­ καία απόσταση από την αρχαία ελ­ ληνική σκέψη και αναλαμβάνει να ερμηνεύσει τα συμπεράσματά της: Οι αρχαίοι έλληνες φιλόσοφοι αρνούνται τη χρηματιστική διάσταση και αποδέχονται κατ’ αποκλειστι­ κότητα την οικονομική (ανταλλα­ κτικές αξίες χρήσης η πρώτη, πολ­ λές και διαφορετικές αξίες χρήσης η δεύτερη) υπερασπιζόμενοι την οικονομική αυτάρκεια της κλειστής κοινωνίας που τους εξέθρεψε. Για όσο διάστημα παραμένει στη δεύτερη φάση, ο Π. Κονδύλης δεν περιορίζεται απλώς στο να αναφέ­ ρει τα χαρακτηριστικά της αλλά και ενδιαφέρεται να αφηγηθεί την ανέλιξη του Μαρξ μέσα από αυτήν και, ακόμη περισσότερο, να δείξει το μετασχηματισμό της σκέψης του ο οποίος στηρίζεται στις ίδιες τις επεξεργασίες και τις αναλύσεις του. Έτσι, ικανοποιεί το αποδει­ κτικό ζητούμενο: Την απόσχιση της μαρξικής θεωρίας από το νεανικό στάδιο των φιλοσοφικών (και εν πολλοίς επαναληπτικών) διατυπώ­ σεων και τη μετατροπή της σε αιχ­ μηρή σύλληψη της ιδεολογίας, της κοινωνίας και της ιστορίας. Και, συνεπώς, την αντίστοιχη μεταβολή της σχέσης της με τους αρχαίους έλληνες κλασικούς που δεν παρου­ σιάζονται πια με γενικό τρόπο ως θεμελιωτές της ανθρώπινης ελευθε­ ρίας αλλά ειδικά ως παραγωγικοί στοχαστές του καιρού τους. Σε ό,τι αφορά στη σχέση του Μαρξ με τη βιομηχανική κοινωνία και στην κάλυψη του θεωρητικού

οδηγος/59 του ορίζοντα από τις λειτουργίες και τους νόμους της, ο Π. Κονδύλης αποφαίνεται με ακρίβεια και εντατική προσοχή. (Ο Μαρξ εξετά­ ζει την ιστορία των κοινωνιών από την πλευρά της εμφάνισης του δυ­ τικοευρωπαϊκού καπιταλισμού). Ωστόσο, αφήνει ένα περιθώριο για το οποίο χωρεί συζήτηση. Αν το πράγμα έχει έτσι, τότε η φεουδαρ­ χία μεταβάλλεται σε ένα είδος ερευνητικού ιδεότυπου που ισχύει παντού και πάντα πριν τις καπιτα­ λιστικές παραγωγικές σχέσεις. Υπενθυμίζω εδώ τον Ε. Χομπσμπάουμ ο οποίος, προσπαθών­ τας να προτείνει λύσεις γι’ αυτό ακριβώς το πρόβλημα, θέτει υπο­ κατηγορίες και κάνει λόγο για δια­ φορετικές κοινωνικές διαρθρώσεις και συνύπαρξη διαφόρων οικονομικο-κοινωνικών τρόπων ζωής μέ­ σα στον ίδιο σχηματισμό. Εκείνο, ωστόσο, που έχει σημασία είναι ότι ο μελετητής δείχνει τη βαθιά και διαρκή θητεία του Μαρξ τόσο στο βιομηχανικό φαινόμενο όσο και στους θεωρητικούς του (τους οικο­ νομολόγους του αστικού φιλελευ­ θερισμού). Και το βασικότερο: την κριτική που άσκησε ο τελευταίος -έχοντας αφομοιώσει και υπερβεί τις φιλελεύθερες οικονομικές θεω­ ρίες- στο έργο των αρχαίων ελλήνων στοχαστών. Ό χ ι για να τους απορρίψει ιστορικιστικά αλλά για να ανακαλύψει πίσω από τις δια­ τυπώσεις τους τα διαρθρωτικά στοιχεία της κοινωνίας μέσα στην οποία έδρασαν, προχωρώντας ταυ­ τόχρονα στην άρνηση της ιδεολογι­ κής χρήσης της αρχαιοελληνικής σκέψης που γινόταν από τους μελε­ τητές του καιρού του (Π. Κονδύλης). Στην τρίτη φάση ο συγγραφέας (αφού κάνει μια δεύτερη και τελευ­ ταία παρέκβαση για τον τρόπο που αντλεί ο Μαρξ γνώση για την κοι­ νωνική ιστορία από τις αρχαίες πη­ γές) σχολιάζει ένα κείμενο του Μαρξ για την αρχαία ελληνική τέ­ χνη. Την οποία ο τελευταίος δεν αντιμετωπίζει ως ιδεολογική α­ πλώς μορφή ενός κατώτερου οικονομικο-κοινωνικού είναι, αλλά ως διαλεκτική τροφό του παρόντος μέ­ σα στη διαδικασία της παγκόσμιας κοινωνικής ολοκλήρωσης. Από την άλλη πλευρά, η τέχνη της ελληνικής αρχαιότητας δεν αποτελεί κορύφω­ ση που η σημερινή ιστορική ματιά παρατηρεί από ένα χαμηλότερο επίπεδο αλλά την παιδική ηλικία

της ανθρωπότητας που παρέχει στην τωρινή ανδρική Λη χάρη και την ομορφιά της ύπαρξής της. Η θέση αυτή του Π. Κονδύλη για την αισθητική κοινωνική θεωρία του Μαρξ παραπέμπει δίχως δυσκολία στον «δημιουργικό ιστορισμό» του Δημήτρη Γληνού (μια πρόταση για την αξιοποίηση στο παρόν των αρ­ χαιοελληνικών στοιχείων στην οποία προχώρησε ο ημέτερος στο­ χαστής μέσω των σχέσεών του με τον νεοελληνικό διαφωτισμό) που ιδιαίτερα εύστοχα ανέπτυξε σε πρόσφατη ομιλία της στη Σχολή Μωραίτη η Ά ννα Φραγκουδάκη. Ο σχολιασμός του μαρξικού αυ­ τού κειμένου από τον Π. Κονδύλη σηματοδοτεί όλη τη θεωρητική επε­ ξεργασία της μελέτης του και πα­ ρουσιάζει σφαιρικά την οπτική της έρευνάς του: Ο Μαρξ δεν υποκύ­ πτει στην ίδια την ανακάλυψή του (το ειδικό βάρος και τη λειτουργία της ιδεολογίας) για να ερμηνεύσει τη σημερινή σημασία της αρχαίας ελληνικής τέχνης· τον βοηθάει σε αυτό η προηγούμενη θητεία του στον Χέγκελ και μέσω αυτού στον Χέλντερλιν. Η μαρξική σκέψη δια­ τηρεί από τη διαλεκτική διαδικα­ σία τη σύλληψη του «όλου»· την «αλήθεια» (τις ζωτικώς επιβιώνουσες διαστάσεις) των εκάστοτε αρ­ νήσεων που ενοποιούνται στη σύν­ θεσή τους. Έτσι, θέτει περιορι­ σμούς στο αντικείμενό της (την ιδεολογία) και αναγνωρίζει την αρχαιοελληνική τέχνη μέσα στους ιστορικούς της όρους, απομακρυ­ νόμενη ταυτόχρονα από την ιδεο­ λογική και επομένως μυθευτική λα­ τρεία της αρχαίας ελληνικής αισθη­ τικής παραγωγής. Ο Παναγιώτης Κονδύλης μέσα σε ένα σύντομο και πυκνό κείμενο (που εκτός των άλλων αποτελεί και γλωσσικό υπόδειγμα) αναδεικνύει πρώτα τη διαρκή και δυναμική σχέση του Μαρξ με τον αρχαιοελ­ ληνικό στοχασμό και κατόπιν (πράγμα πολυτιμότατο) τη θέση του απέναντι σε αυτόν. Θέση που προδίδει όχι την άκρατη απορία του, ούτε τον αρχαιοελληνικό θρίαμβο επάνω του, αλλά τη διηνεκώς ενεργό δράση της σκέψης των αρχαίων ελλήνων μέσα στη συνεί­ δησή του και τους ερευνητικούς της στόχους. Αξίζει κάθε κόπο να παρακολουθήσουμε τη γοητευτική αυτή περιπέπειτα του Μαρξ με αφηγητή το συγγραφέα. ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

πλαίσιο Γ

ι

ΕΛΛΗΣ ΠΑΓΟΡΟΠ ΟΥΛΟΥ: Ένας γάμος στην Κατοχή. Αθήνα, Κάμειρος, 1984. Σελ. 61.

ΜΝΗΜΕΣ της από τους τελευταίους μήνες της Κατοχής μεταφέρει σε τούτο το κείμενο η Έλλη Παγοροπούλου. Και τις μεταφέρει με απλότητα, καταγράφοντας το «καθημερινό» εκείνων των ημερών, που συνάμα είναι και «ηρωικό», τόσο σαν αγώνας επιβίωσης όσο και σαν θέση αντίθεσης στον κατακτητή. Κι είναι χαρακτηριστικό ότι, καμιά μεγαλοστομία, καμιά «τοποθέτηση» πολιτική δεν περνά μέσα από τις σελίδες, (εκτός, ίσως, από κάποια «αστική» προέλευση). Η «έλλειψη», όμως, δεν φτωχαίνει την αφήγηση. Αντίθετα, μάλλον την πλουτίζει σε πιστότητα.

Ε Υ Τ Υ Χ ΙΑ Σ Κ Α Ρ ΥΔ Η : Όμηρος και Τραγικοί. Αθήνα, Φιλιππότης, 1984. Σελ. 120.

ΜΙΑ γενική προσέγγιση του Ομήρου, των τριών τραγικών (Αισχύλου, Σοφοκλή, Ευριπίδη) και του Αριστοφάνη, επιχειρεί σε τούτο το βιβλίο η Ευτυχία Καρύδη, βασισμένη σε δεδομένες -μαρξιστικές- θέσεις. Η αντίστροφη αυτή κίνηση (από τις θέσεις στο υλικό), συνδυασμένη με έναν επιθετικό «συναισθηματισμό» στην ανάπτυξη των κειμένων, οδηγεί βέβαια συχνά σε ερμηνείες αυθαίρετες, που όμως δεν είναι και χωρίς ενδιαφέρον. Αντίθετα, μάλιστα, η αναζήτηση στηριγμάτων σε συγκεκριμένους χώρους, δίνει

60/οδηγος

συμβολή στην παιδαγωγική γνώση ΧΡ . ΦΡΑΓΚΟ Υ: Ψ υχοπαιδαγω γι­ κή. Θέματα παιδαγωγικής, ψυχο­ λογίας, παιδείας, διδακτικής και μάθησης. Γ ' έκδοση. Αθήνα, Gu­ tenberg, 1984. Σελ. 444.

Το ν’ αποφασίζεις να παρουσιάσεις ένα βιβλίο παιδαγωγικής, όσο κι αν αυτό είναι, τουλάχιστον αναγνωστικά, απόλυτα κα­ τανοητό, είναι σαν να περιγράφεις ή να προσπαθείς να περι­ γράφεις terram incognitam για την ελληνική πραγματικότητα. Κι όμως το σύγγραμμα του Χρ. Π. Φράγκου, καθηγητή στο πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, «Θέματα παιδαγωγικής, ψυχολο­ γίας, παιδείας, διδακτικής και μάθησης», αν και σίγουρα, κα­ τά τη γνώμη μου, δεν κάνει αυτή την terrain cognitam σου δίνει δυνατότητες, και μάλιστα ικανοποιητικές, να προσπαθήσεις εσύ να την κάνεις. Σημαντικό δείγμα της δουλειάς που γίνεται στα Γιάννενα πάνω στα παιδαγωγικά θέματα, το θεωρώ σαν το πρώτο μελέτημα, όποιου θέλει ν’ ασχοληθεί σοβαρά με την αγωγή των παιδιών, και ειδικά τη σχολική αγωγή. Πριν διατυπώσω οποιαδήποτε κρί­ ση για το βιβλίο, πρέπει να δηλώ­ σω ότι έχει ένα σπουδαιότατο προ­ σόν· σου δείχνει ξεκάθαρα, -μιλά­ με για την πλειοψηφία αυτών που ασκούν παιδαγωγία- τι δεν ξέρεις. Ο Χρ. Φράγκος ένιωσε, ίσως και βίωσε, τη μεγαλύτερη αδυναμία του κοινού του, των εκπαιδευτικών κυρίως, δηλαδή το «πασάλειμμα». Λίγος Γκούντμαν, Πιαζέ, Φρενέ, Χολτ, πολύς Ντράικορς και Νηλ, για τους ριζοσπάστες Παιδαγωγικό Μανιφέστο, για τους «ειδικευμέ­ νους» Ίνγκενκαμπ και αυτοσχεδιά­ ζουμε. Βέβαια ανάμεσα σ’ αυτούς ισχυρότατες οι καταβολές Μελανίτη, Γεωργούλη, Εξαρχόπουλου και της «αφορισμένης» αλλά εξακολου­ θητικά ισχύουσας Ερβαρτιανής με­ θόδου. Άγνωστες οι σκέψεις του Γληνού, του Δελμούζου, κ.ά. Σ ’ αυτή την πραγματικότητα, σ’ αυτό το «κομφούζιο», ο Χρ. Φράγ­ κος προσπαθεί και, κατ’ εμέ, βάζει κάποια τάξη. Καταδείχνει, και

όποιος θέλει δουλεύει, αφού γνω­ ρίσει τα δοσμένα, προβληματίζε­ ται, δουλεύει για να δουλέψει σω­ στά. Το βιβλίο του, χωρισμένο σε έξι μέρη, περισσότερο εκθέτει παιδα­ γωγικές θεωρίες, και μάλιστα με επάρκεια, παρά αναπτύσσει από­ ψεις του καθηγητή· φυσικά αυτές δε λείπουν. Η ψυχοπαιδαγωγική δεν είναι λεξικό παιδαγωγικών θεωριών. Αυτό είναι, ίσως, και το μεγαλύ­ τερο προσόν του. Η παρουσίαση (κριτική;) των δοσμένων παιδαγω­ γικών απόψεων. Καλές ή κακές με­ ταφράσεις παιδαγωγικών αντιλή­ ψεων έχουμε πολλές. Σύνοψη όμως αυτών των απόψεων, αυστηρά επι­ στημονική παρουσίαση, κυρίως κα­ τανοητή, χωρίς διθυράμβους ή ου­ ρές, αμφιβάλλω, αν υπάρχει σ’ άλ­ λο πόνημα· γιατί αναμφίβολα πρό­ κειται περί πονήματος. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου ο κ. Φράγκος προσπαθεί, και κατορ-

θώνει, να ορίσει την «ψυχοπαιδα­ γωγική». Κατορθώνει να κάνει κα­ τανοητό τον δύσκολο διαχωρισμό, αλλά και συσχετισμό, παιδαγωγι­ κής και ψυχολογίας. Να καθορίσει το σκοπό και τα ιδεώδη, της. Να καταδείξει τη σύγχυση με τα εκάστοτε επιδιωκόμενα της παιδαγω­ γικής και ειδικά της σχολικής. Αναφέροντας μια σοφή ρήση του Γληνού: «πώς μπορεί να νοηθεί από τη μια μεριά υποταγή της παι­ δαγωγικής ενέργειας σ’ ένα εξωτε­ ρικό ιδανικό και από την άλλη με­ ριά υποταγή και προσαρμογή στους νόμους της ψυχικής εξέλιξης του παιδιού», κατορθώνει να φα­ νερώσει τις αντινομίες των διαφό­ ρων θεωριών και την παντελή έλ­ λειψη, ας μου συγχωρεθεί το από­ λυτο, ελληνικού εκπαιδευτικού προσανατολισμού· μιμούμαστε, και μάλιστα ανεπιτυχώς, και αυτοσχε­ διάζουμε. Πάντως ο συγγραφέας, φαντάζομαι ύστερα από έντονο προβληματισμό για τα ελληνικά παιδαγωγικά πράγματα, καταλήγει σε οχτώ θέσεις (σελ. 53-54) που, όπως λέει, «στοιχειοθετούν μια μορφή ιδεολογικής γενίκευσης» και που καλό θα είναι να μελετήσουν όσοι ασκούν παιδαγωγικό έργο. Σ’ αυτές τις θέσεις πουθενά ο συγγρα­ φέας δε θέλει βιασμό της θέλησης του παιδιού· ούτε καν υπολανθάνοντα. Αναγνωρίζει το παιδί ως δέκτη και πομπό, ελεύθερο και όχι ελευθερίστικο. Ξεκάθαρες οι θέσεις του στον προσδιορισμό των αναζητήσεων της σύγχρονης παιδαγωγικής: «Ο τύπος του ανθρώπου που θέλει να

οδηγος/61 διαμορφώσει η σύγχρονη παιδαγω­ γική δεν προσδιορίζεται με στατι­ κούς τρόπους αλλά με δυναμικές σχέσεις και συναρτήσεις· τα στοι­ χεία δηλαδή που διαμορφώνουν τον μαθητή δεν είναι προσθετικής ή συσσωρευτικής μορφής, αλλά διαλεκτικά και αντιθετικά και αναφέρονται ως ιδιότητες της συνολι­ κής μορφής του» ή όταν υποστηρί­ ζει θέσεις, όπως ότι «με την παιδα­ γωγική επιδιώκουμε την σκόπιμη βελτίωση, αλλ’ όχι την αλλοίωση της ανθρώπινης συμπεριφοράς» θέ­ σεις που καλό είναι να τις σκεφτό­ μαστε συχνά, γιατί είτε με την έλ­ λειψη είτε με την υπερβολή τις έχουμε παρεξηγήσει. Στο δεύτερο μέρος του συγγράμ­ ματος αναφέρονται σχεδόν όλα τα στάδια εξέλιξης (και όχι πάντα προς το καλύτερο) της παιδαγωγι­ κής. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται, και σωστά κατά τη γνώμη μου, στις απόψεις του Herbart, μια και αυτές ταλάνισαν, και δυστυχώς εξακο­ λουθούν να ταλανίζουν, τα σχολειά μας. Αναφέρεται διεξαγωγικότατα σ’ αυτό που ο συγγραφέας, πολύ ορθά, ονομάζει «παιδαγωγική πα­ ρεκτροπή». Μια παρεκτροπή που, σχεδόν, από τους περισσότερους εκπαιδευτικούς, κάθε βαθμίδας, θεωρείται το Α και το Ω της παι­ δαγωγίας. Τελειώνοντας, αναφέρει σχεδόν όλες τις σύγχρονες παιδα­ γωγικές τάσεις αποφεύγοντας, σο­ φά, να προτείνει κάποια ως πανά­ κεια. Στο επόμενο τμήμα εξετάζεται η σχέση νοημοσύνης και περιβάλλον­ τος. Απομυθοποιούνται ορισμένες απόψεις, που μας βολεύουν, που θέλουν αυτά τα δύο ανεξάρτητα και γίνεται μια ιδαίτερη μνεία στις έρευνες και τα πορίσματα του Πιαζέ. Το τέταρτο μέρος ίσως είναι η κατεξοχήν έκθεση των προβληματι­ σμών του κ. Φράγκου, έμμεσα ή άμεσα δοσμένων, προβληματισμών

πάνω σε θέματα πάντα «καυτά», αμφιλεγόμενα και διερευνητέα, όπως τα κίνητρα της μάθησης στο σχολείο, το άγχος του μαθητή, η συμπεριφορά του παιδαγωγού - εκ­ παιδευτικού και άλλα. Συνεχίζοντας ο συγγραφέας κα­ ταλαβαίνει ότι αυτό που λείπει, σχετικά με τη μάθηση, δεν είναι τό­ σο οι συνταγές, όσο η ενημέρωση και ειδικά η ενημέρωση στο τι εν­ νοούμε, τέλος πάντων, με τον όρο μάθηση. Τι θέλουμε να μάθει ο παιδαγωγούμενος και πώς μπορεί να γίνει αυτό. Έτσι, αντί να προ­ τείνει τρόπους (ίσως και ο ίδιος εξακολουθεί να προβληματίζεται) θεωρεί καλύτερο να δείξει, μέσα από μια πληρέστατη παράθεση θεωριών, το τεράστιο πρόβλημα αυτής της διαδικασίας. Στο τελευταίο τμήμα του βιβλίου παραστατικότατα παρουσιάζεται, το πρόβλημα της διδασκαλίας στο σχολείο, της διδακτικής μεθοδολο­ γίας, της συμπεριφοράς της «ιερής δυάδας» μαθητή-δασκάλου, τι μπορεί να γίνει, κατά το συγγρα­ φέα για να παραμείνει αυτή η δυά­ δα ιερή, ερωτική. Τελειώνοντας θέλω να επισημάνω και κάποιες άλλες αρετές του βιβλίου- επαρκής βιβλιογραφία, αντικειμενική, όσο είναι ανθρώπι­ νος δυνατό, παράθεση των διαφό­ ρων παιδαγωγικών απόψεων και δυνατότητα, κάτι που λείπει στον καιρό μας, κατανόησης των γραφομένων. Ο κ. Φράγκος φρόντισε ν’ απομακρυνθεί επιμελώς από την επιθυμία δημιουργίας «νεοελληνι­ κού λογίου ύφους». Κατανοώντας τη σοβαρότητα του θέματός του, και χωρίς να το στερεί καθόλου από την επιστημονική σκέψη, προσπάθησε να κάνει τα σύνθετα απλά, χωρίς να τα γυμνώσει από τη σημαντικότητά τους, τα όντως δυσ­ νόητα κατανοητά· και τα κατάφερε. ΑΝΤΩΝΗΣ ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ

π ρίσμα βιβλία παιχνίδια χαρτικα μπουμπουλινας 48 & υψηλαντου πειραιας ■τηλέφωνο: 41.72.366

συνέπεια στην όλη θεώρηση, και ολοκληρώνει -έστω και συνοπτικά- την άποψη.

7 Μέρες Αμφισβήτηση. Αθήνα, Κίνηση, 1984. Σελ. 137.

ΠΡΙΝ από ένα χρόνο και κάτι, έγινε στην Αθήνα ένα 7ήμερο εκδηλώσεων, με συζητήσεις ανάμεσα σε διάφορες ομάδες αμφισβήτησης δεδομένων πλευρών του κοινωνικοπολιτικού συστήματος. Και οι εισηγήσεις των συζήτήσεων, που δημοσιεύονται σε τούτο το βιβλίο, δίνουν ένα ευρύ φάσμα προτάσεων εναλλακτικών τρόπων ζωής και οργάνωσης της κοινωνίας. (Ό πω ς, άλλωστε, ευρύ ήταν το φάσμα των επιμέρους τομέων, καλύπτοντας από την οικολογική προστασία ώς το δικαίωμα της σεξουαλικής επιλογής και από την αναγκαιότητα ύπαρξης ελεύθερης ραδιοφωνίας ώς την κίνηση για ορθή αντιμετώπιση του προβλήματος των ναρκωτικών). Η Α ΙΑ Σ Μ ΙΧ ΑΛΟ Σ: Για ένα νέο ανθρωπισμό. Αθήνα, Καλέντης, 1984. Σ ελ. 51.

ΕΠΙΣΤΡΑΤΕΥΟΝΤΑΣ ένα μεγαλόσχημο στις αποστροφές του ύφος για να κάνει περισσότερο άμεσο το κείμενό του, ο Ηλίας Μιχάλος σε τούτο το δοκίμιό του αναπτύσσει την αναγκαιότητα μιας καινούριας γραμμής πλεύσης του ανθρώπινου είδους. Μια αναγκαιότητα που πηγάζει από το γεγονός της ανεπάρκειας πια των ώς τώρα κατευθυντηρίων δυνάμεων και της επιβουλής των πάσης φύσεως δογματισμών στη διαμόρφωση της υγιούς κοινωνίας και του ατόμου. Έτσι, σε αντιστάθμισμα, η νέα γραμμή

62/οδηγος

τα εύγλωττα προϊόντα ενός τεχνίτη O' HENRY: Το δώρο των μάγω ν. Εικονογράφηση Lisbeth Zwerger, μετάφραση Λ ίλη Γίαλέσσα-Λεοντ ι­ δού. Αθήνα, Άμμος, 1984. Σελ.24.

«Το δώρο των μάγων» (μαζί με το «Τελευταίο φύλλο») από τα πιο αγαπητά διηγήματα του δημοφιλή στην Αμερική διηγηματογράφου Ουίλλιαμ ΣίτνευΠόρτερ ( θ ’ Ηενρυ). Ο Ο ’ Ηενρυ εί­ ναι προϊόν μιας πεζογραφίας με εμπορικό στόχο -τους ανα­ γνώστες των περιοδικών ευρείας κυκλοφορίας στα τέλη του πε­ ρασμένου αιώνα. Ασχολήθηκε σχεδόν αποκλειστικά με τον αστικό κόσμο του κοινού του και έγραψε με περιγραφική υπομονή την εσωτερική ιστορία των μεγάλων πόλεων την εποχή που αναδεικνύονταν. Υπακούοντας ακριβώς στις απαιτήσεις της αγοράς, ο 0 ’ Henry καλλιέργησε τα εντυπωσιακά στοιχεία του διη­ γήματος -το σύντομο ευρηματικό μύθο και τη φευγαλέα εντύπωση. Σπάνια ο αναγνώστης καταφέρνει

να αδράξει την πλοκή και να εποι­ κίσει ο ίδιος το έργο με τη δημιουργικότητά του. Τα διηγήματά του είναι τελειωμένα προϊόντα ενός τεχνίτη που χτίζει το ανθρωπογενές περιβάλλον με εύγλωττη τρυφε­ ρότητα για τα αντικείμενα. Οι άν­ θρωποι, ιστορημένοι με υπαινιγ­ μούς, σμίγουν και χάνονται μέσα στον αστικό περίγυρο. Η ελληνική μετάφραση του διη­ γήματος αποδίδει σωστά τις ευαι­

ΔΙΑΔΡΟΜΗ σ Μηνιαία εφημερίδα για την αυτοδιοίκηση Πλ. Κουμουνδούρου 25,

τηλ. 3230727

Κυκλοφόρησε το διπλό τεύχος 8-9 Αφιέρωμα στην Τοπική Αυτοδιοίκηση • Πόλη και συμμετοχικές διαδικασίες • Δήμος Κυβερνήτης • Πολιτική διάσταση Πολεοδομίας - Χωρο­ ταξίας

σθησίες του συγγραφέα. Η όμορφη πραγματικά εικονογράφηση της αυστριακής Λίζμπεθ Ζβέργκερ, θυ­ μίζει κάποια σκανδιναβικά και γερμανικά πρότυπα, αλλά δεν αγ­ γίζει με τη λεπτότητά της την πραγ­ ματικότητα του Αμερικανού Ο’ Henry. Οι φιγούρες είναι δουλεμέ­ νες με βικτωριανή επιμέλεια αλλά η μέριμνα για τον περίγυρο, που αποτελεί και το ξεχωριστό γνώρι­ σμα του συγγραφέα, απουσιάζει. Τα αχνά διαγράμματα του χώρου μέσα σε γκρίζους και ανοιχτούς καφέ τόνους, οι δουλεμένες ανθρώ­ πινες μορφές, τοποθετημένες έντε­ χνα και ανορθόδοξα, προσφέρουν, μια κορωνίδα γραφικής τέχνης. ΘΑΝΟΣ ΒΕΡΕΜΗΣ

• Τοπική Αυτοδιοίκηση και Πανεπιστήμιο • Εργαζόμενοι στο Δήμο Αθηναίων • Πολιτιστική αποκέντρωση • Δημοτικές Επιχειρήσεις • Προϋπολογισμός του Δ.Α.

• Πόλη - Γυναίκες • Πόλη - Νεολαία ακόμα: • Αναφορά στο Ρυθμιστικό Σχέδιο • Νέα από τα 7 Διαμερίσματα του Δ.Α.

• Μια γνώμη για την έκθεση «Κιτς» και • Ο «Κηπουρός» και το περιβόλι του □ Κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία: ΗΜΙΟΡΟΦΟΣ, ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ, ΑΣΤΑΡΤΗ, ΑΙΟ­ ΛΟΣ, ΠΟΡΕΙΑ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΤΥΠΟΣ, ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΕΚ/^ΣΕΙΣ, ΚΑΝΑΚΗΣ, ΠΑΡΑ ΠΕΝΤΕ, ΝΕΑ ΣΥ­ ΝΟΡΑ, ΘΕΜΕΛΙΟ, ΤΟΛΙΔΗΣ, ΣΠΑΝΟΣ, ΜΗΝΥ­ ΜΑ, ΧΝΑΡζ GUTENBERG.

οδηγος/63

μικρά ναυάγια σε μεγάλα λιμάνια Τ Α Σ Ο Υ ΚΟΡΦΗ: Πατρογνωσία. Διηγήματα. Αθήνα, Πρόσπερος, 1984. Σελ. 67.

Στα διηγήματα της «Πατρογνωσίας» ο αναγνώστης ας μη γυρέ­ ψει έναν αφηγηματικό σκελετό. Μια υποτυπώδης πλοκή δίνει αφορμή σε μνημονικές περιδιαβάσεις. Η ενότητα του κάθε κομματιού -καθώς και όλης της συλλογής- στηρίζεται στην ατμόσφαιρα που οικοδομείται υπομονετικά γύρω από τον ισχνό, κατά κανόνα, αφηγηματικό πυρήνα. Οι λέξεις, προσε­ κτικά -αλλ’ όχι τολμηρά- διαλεγμένες, νομίζεις πως αιωρούνται σε έναν αραχνοΰφαντο ιστό. Ο άξονας αμετακίνητα σταθε­ ρός: το αφηγηματικό εγώ σε αδιαμεσολάβητη συστοιχία με το συγγραφικό εγώ. Η παρεμβολή μιας persona δεν φαίνεται να απασχόλησε το συγγραφέα. Παρακάμπτει, νομίζω, την προζαϊκή προβληματική παρασυρμένος από τη γοητεία της ποιητι­ κής υποβολής. Προσδόκιμη παράκαμψη από έναν ποιητή που περιστασιακά κατα­ φεύγει στην πεζογραφία, με την ανεπίγνωτη ίσως πρόθεση να παροχετεύσει μέσα στην ευρύχωρη κοίτη του αφηγηματικού λόγου τα ποιητικά απόνερα που ελέγχει στα λιτά ποιήματά του. Με τον τρόπο αυτό, όμως, η αφηγούμενη ύλη αραιώνει, κάποιες στιγμές, σε βαθ­ μό εξατμίσεως. Μένει, ωστόσο, ένας μελαγχολικός απόηχος μιας ζωής σπαταλημένης σε έναν κόσμο που αν και υποβάλλεται ως νοσταλγημένος δεν γίνεται ποτέ οι­ κείος. Αν δεν είναι απροκάλυπτα εχθρικός, είναι επώδυνα ξένος. Ο αφηγητής ταξιδεύει την πάσχουσα ευαισθησία του σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης. Και παρα­ μένει, όποιο κι αν είναι το περιστασιακό-γεωγραφικό στίγμα του, ένας ναυτίλος κλεισμένος στο στενοφασματικό προσωπικό του όρα­ μα. Ο κόσμος, ως ζητούμενο, μέσα στις μαιανδρικές μνημονικές περι­ πλανήσεις του, παίρνει συχνά τη

δυσπροσδιόριστη μορφή μιας γυ­ ναίκας που είναι περισσότερο αφορμή αγχώδους επικοινωνιακής ροπής και λιγότερο, αν όχι καθό­ λου, πεδίο επικοινωνιακής πλήρω­ σης. Οι πόρνες των βρώμικων σοκακιών του κόσμου γίνονται ση­ μεία της αμφιθυμικής του προσέγ­ γισης: αντικείμενα μιας έντονης, αλλά ένοχης επιθυμίας. Η ψευδαί­ σθηση της χαλάρωσης σε κάποια φίλια ακρογιάλια της πατρίδας, δεν ανατάσσει τη δυσφορία από μια μοίρα με την οποία το εγώ αδυ­ νατεί να συμφιλιωθεί κι από την οποία δεν μπορεί να αποδράσει. «Πήρε μόνος τους απόμερους δρό­ μους. Φαινομενικά ασυμβίβαστος, προσέχοντας, όμως, να μη χάσει το πλοίο». Κι αλίμονο, δεν θα χάσει ποτέ το πλοίο που θα τον επαναφέ­ ρει σταθερά σε έναν κόσμο όπου είναι «όλα άψογα, ρυθμισμένα από τα πηλίκια». Ο άλλος κόσμος, του ρυθμισμένου έστω ταξιδιού, θα παραμείνει κάτι μεταξύ θρυμματισμέ­ νης νοσταλγίας και βασανιστικής

θα πρέπει να στηρίζεται στην ελεύθερη σκέψη και σε μια σειρά άξιων αξιών. ΜΗΝΑ Π ΑΠ ΑΖΟΓΛΟΥ:

Σχέσεις σχολείον-οικογένειας. Α θή να , Επικαιρότητα, 1984. Σελ. 127.

ΤΟΝ καμβά που οριοθετεί σήμερα την πρωτοβάθμια και δευτοβάθμια εκπαίδευση, παρουσιάζει συνοπτικά το πρώτο μέρος τούτου του βιβλίου. (Στο δεύτερο υπάρχουν διάφορα άρθρα με καθαρά επικαιρικό, δημοσιογραφικό - και συχνά επιθετικό χαρακτήρα, δημοσιευμένα το ’82 και ’83). Ειδικότερα, αντικείμενο του κυρίως κειμένου είναι τα στοιχεία εκείνα που καθορίζουν τις κατευθύνσεις της κρατικής πολιτικής, αλλά και οι υπόλοιποι παράγοντες (συνδικαλιστικοί, κλπ.), που υπεισέρχονται και επηρεάζουν την κατάσταση, κρινόμενοι πάντα κάτω απ’ το πρίσμα του πολιτικού διαχωρισμού «προοδευτικών» και «συντηρητικών» δυνάμεων. ΡΕΝΑΣ Θ Ε Ο Λ Ο Γ ΙΔΟ Υ : Και

ό,τι ήθελε προκύψει. Α θή να , Καστανιώτης, 1984. Σελ. 175.

ΤΟ ιδιότυπο χιούμορ της Ρένας Θεολογίδου έχει βρει στα χρονογραφήματα την καλύτερή του διέξοδο. Και τέτοια χρονογραφήματα, δημοσιευμένα την τελευταία διετία στον εβδομαδιαίο «Ταχυδρόμο», περιλαμβάνει τούτο το βιβλίο. Αλλά, τα χρονογραφήματά της δεν έχουν καμιά σχέση με το σοβαρό ή σοβαροφανές ύφος του παλιότερου είδους. Αντίθετα, φτάνει στο αποτέλεσμα από τη δίοδο του υπερτονισμού του

64/οδηγος φαντασίωσης. Περνώντας μέσα από σπασμένες εικόνες, άπιαστες και φευγαλέες αισθήσεις, ρευστές αναπολήσεις φορτισμένες αισθη­ σιακά, θα επανέρχεται επίμονα ως αντιστικτικό αρμονικό παραπλή­ ρωμα στον άλλο κόσμο, όπου η ζωή «είναι μετρημένη με το κουμ­ πάσο» ή «ασφυκτιά μέσα στα αδυ­ σώπητα πρέπει». Οι ασπόνδυλες ιστορίες της «Πατρογνωσίας» μοιάζουν με «ιστορίες του μετρό. Αυτές που ζεις ή ακούς, πιασμένος από μια χειρολαβή του τρένου, έτοιμος να πέσεις, να γίνεις ένα με τους ανθρώπους μα, πάντα, την τε­ λευταία στιγμή, συγκροτούμενος». Η «Πατρογνωσία», νιώθει κανείς τον πειρασμό να παρατηρήσει, εί­

ναι μια αυτοσυγκρατούμενη άσκη­ ση αυτογνωσίας. Η παρατήρηση δεν αναφέρεται στο βιωματικό υλι­ κό αλλά στον τρόπο της εκφοράς του. Ο ποιητής ρυθμίζει με σωστό μέτρο την ελλειπτική μνημονική αποδέσμευση, αλλά ο πεζογράφος δεν πιάνει τολμηρά τη σκυτάλη για μιαν εναργή δραματική ανάπλαση της αίσθησης. Ο αναγνώστης, κατά κανόνα, δεν λησμονεί ότι το αφη­ γηματικό εγώ, ανεξαρτήτως του ρηματικού προσώπου με το οποίο εκφράζεται, αναπολεί (και κάποτε προβαίνει σε σκληρούς απολογι­ σμούς ζωής) από την ασφάλεια του γραφείου του. Η περιπέτεια της γραφής είναι κι αυτή συγκρατημέ­ νη. Το αποτέλεσμα, παραταύτα,

δεν προδίδει το εγχείρημα. Ο νό­ στος, η μοναξιά, το ανικανοποίη­ το, η οδύνη των αισθήσεων και οι πληγές τήξ μνήμης, δίνονται με λε­ πταίσθητες πινελιές. Κι η πίκρα μιας ζωής θυσιασμένης στο καθή­ κον, στα αδυσώπητα «πρέπει», σκιαγραφείται με στωικότητα και ευγένεια, ενώ η απώλεια -των άλ­ λων, των όμορφων πραγμάτωναναδύεται με μια διακριτική, χα­ μηλόφωνη υποβλητικότητα, χωρίς οξείς τόνους και δραματικές κορώ­ νες. Στις σελίδες της «Πατρογνω­ σίας» ακούγονται μόνο οι μεταδραματικοί απόηχοι ενός προσωπικού δράματος που παίχτηκε στα λιμά­ νια του κόσμου. ΣΠΥΡΟΣ ΤΣΑΚΝΙΑΣ

αποτυχίες και ψευδαισθήσεις μιας γενιάς ΔΗ Μ Η ΤΡΗ Ν Ο ΛΛΑ : Τα καλύτε­ ρα χρόνια. Πεζογράφημα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1984. Σελ. 48.

«Τα Καλύτερα χρόνια» είναι το τέταρτο κατά σειρά βιβλίο του Δημήτρη Νόλλα. Έχουν προηγηθεί η «Νεράιδα της Αθήνας», 1974, β' έκδοση 1982, η «Πολυξένη», 1974, β' έκδοση, 1978, γ' έκδοση 1982 και το «Τρυφερό δέρμα», 1982, β' έκδοση 1984 (Α' κρατικό βραβείο διηγήματος 1983), όλα πεζογραφήματα. Στη «Νεράιδα της Αθήνας» ο Νόλλας, αναρχίζων και οργισμέ­ νος, παρουσιάζει με μοντέρνα γραφή τα ταραγμένα χρόνια της δεκαετίας του ’60 στην Αθήνα. Η εν πολλοίς χαμένη γενιά της επο­ χής εκείνης, παρουσιάζεται εδώ με τρόπο ευφυή, η ειρωνεία εναλλάσ­ σεται με τον εφιάλτη, μες απ’ τ’ όνειρο φωτίζεται η πραγματικότη­ τα και το αντίστροφο. Η αμφισβή­ τηση των πάντων ξεπροβάλλει διαυγέστατη, η απογοήτευση συμ­ πλέκεται με τη χωρατατζίδικη διά­ θεση του συγγραφέα, που διαθέτει σε μεγάλο βαθμό γνήσια ευθυμογραφική και κάποιες φορές οξεία σαρκαστική φλέβα.

Στην «Πολυξένη», η αποτυχία αυτής της γενιάς, μεταφέρεται στις χώρες της δυτικής Ευρώπης. Η ζωή του νέου Έλληνα μετανάστη παρουσιάζεται μες από τη μείξη μνημών σε συνδυασμό με την προσ­ πάθεια εγκλιματισμού του σε ξένα μέρη. Στο βιβλίο αυτό, που, όπως και στο προηγούμενο, δεν υπάρχει συγκεκριμένος μύθος, αλλά σκιές μύθων, ο μπλαζεδισμός, άλλο γνώ­ ρισμα του συγγραφέα, κυριαρχεί

περισσότερο απ’ ό,τι στη «Νεράιδα της Αθήνας». Με τη συλλογή διηγημάτων «Το τρυφερό δέρμα», ο λόγος γίνεται πιο έλλογος, οι αναδρομές στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’60 δεν λείπουν, πάντως σε μεγάλο μέρος των διηγημάτων, αν μιλάμε για διηγήματα, ο λόγος ξαφνικά γίνε­ ται παραληρηματικός, αναπτύσ­ σοντας εσωτερικούς μονολόγους μες απ’ τους οποίους ελλοχεύει πι­ κρή μοναξιά και ασυνεννοησία. Η γλώσσα, κράμα αργκό-δημοτικής και καθαρεύουσας, παρωδεί τα πάντα, αλλά σε χώρους ιδιωτικούς, όπου η ψευδαίσθηση λειτουργεί καταλυτικά και κάποτε εκμαιεύει τη λύτρωση από τη στυγνή πραγμα­ τικότητα. Στο «Τα καλύτερα χρόνια», δεν θά ’ταν καλύτερο να παρεμβληθεί ένα «μας» ανάμεσα στα καλύτερα

οδηγος/65 και τα χρόνια; Η δράση φαίνεται στερεότερη από ποτέ, συνεχώς πα­ λινδρομώντας από το παπελθόν στο παρόν. Μ’ αυτόν τον τρόπο, μέσα σ’ ένα εικοσιτετράωρο, πα­ ρουσιάζεται ένας μισοαποτυχημένος ηθοποιός της γενιάς του ’60. Πάντως και δω παρεμβάλλονται άσχετα με το μύθο πράγματα, αλλά και η μαεστρία παρουσίασης του εφιάλτη, όπως κι ορισμένων θά ’λεγε κανείς φετιχιστικών αντικειμέ­ νων, προσδίδουν για μια ακόμη φορά τα κάποια χαρακτηριστικά αυτής της γραφής. Το στόρυ είναι απλό και στηρί­ ζεται στην ύπαρξη μιας ψευδαί­ σθησης, πως υπάρχει δήθεν κάποιο σπίτι, μερίδιο του οποίου θέλει να διεκδικήσει ο πρωταγωνιστής. Αν κι ο μύθος κάνει προσιτό τον Νόλλα στον μέσο αναγνώστη, ο λό­ γος δεν είναι ο αστραφτερός των προηγούμενων βιβλίων, μάλιστα εδώ τα ευρηματικά λογοπαίγνια του συγγραφέα τον υπονομεύουν προς το τέλος, αλλά κι η διάθεση ενός κεφιού φοβάμαι πως σε κάνει ν’ αναρωτηθείς, αν ο δημιουργός παίρνει στα σοβαρά τον ήρωά του ή τον χρησιμοποιεί σαν άθυρμα στα χέρια του, μόνο και μόνο για να διασκεδάσει με διάφορες σκαμ­ πρόζικες ή μη καταστάσεις μέσα στις οποίες τον εμπλέκει. Κι αυτός είναι ο γενικότερος φό­ βος μου για τη μέχρι στιγμής πεζο­ γραφία του Δημήτρη Νόλλα. Μή­ πως δηλαδή, τελικά μες από την

απελπισία, ο Νόλλας διασκεδάζει, κατά κύριο λόγο, γράφοντας, και μετά ενδιαφέρεται για όλα τ’ άλλα, αν και ορισμένες σελίδες του, οι περισσότερες στη «Νεράιδα της Αθήνας» δείχνουν τις μαεστρικές του ικανότητες, ιδιαίτερα, το επα­ ναλαμβάνουμε, στην καταγραφή εφιαλτών. Ό λα τα ώς σήμερα, μικρά σε όγ­ κο, βιβλία του Δημήτρη Νόλλα, νο­ μίζω πως θα μπορούσαν να εντα­ χτούν σ’ ένα μυθιστόρημα-μαρτυρία για την τελευταία εικοσιπενταετία, του οποίου τα κεφάλαια θα ενέτειναν τη φρεσκάδα ενός ψηφιδωτού-προσώπου, χάρη και στο σαρκασμό αλλά και στην καταγρα­ φή εφιαλτών, απ’ όπου υποσυνεί­ δητα θα αγγιζόταν τουλάχιστον η βαθύτερη ψυχογραφία μιας τόσο κρίσιμης και καθοριστικής για τό­ σα πράγματα εποχής. Και προς τα εκεί πιστεύω ότι ο Νόλλας θα θέλει να προσανατολι­ στεί με τη δημιουργία έστω κι ενός σκιώδους μύθου. Αν όχι, υπάρχει ο κίνδυνος, ο γλυκός κίνδυνος, ο συγγραφέας του βιβλίου «Τα καλύ­ τερα χρόνια» να πέσει θύμα της ευ­ φυΐας του, του σαρκασμού του και των ευρηματικών καλαμπουριών. Επιμένουμε να περιμένουμε τη σύνθεση όλων των χαρακτηριστι­ κών αυτής της γραφής, σε μια νέα και σε αλματώδη απόσταση από τις προηγούμενες προσπάθειες. Η ωρι­ μότητα έφτασε. Γ.Κ. ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΗΣ

παραλογισμού, ο οποίος διέπει την ελληνική κοινωνία και ιδιαίτερα τις διάφορες πτυχές της πολιτικής ζωής. Έτσι, η εύθυμη ειρωνεία μεταβάλλεται σχεδόν σε σαρκασμό. ΒΑΪΟΣ ΠΑΓΚΟΥΡΕΛΗΣ Χ Α Ρ Η ΒΛ Α Β ΙΑ Ν Ο Υ : Υπνοβασίες. Αθήνα, Πλέθρον, 1983. Σελ. 43.

ΣΥΧΝΑ, ο τίτλος μιας ποιητικής συλλογής μπορεί να είναι ενδεικτικός της όλης θεματολογίας του βιβλίου. Χωρίς αυτό να σημαίνει παγιωμένο κώδικα συμπεριφοράς. Στη συγκεκριμένη περίπτωση ο Βλαβιανός επιβάλλει ένα κλίμα αναπόλησης, κάτι σαν υπνοβασία στο παρελθόν. Το μέλλον, όποτε εμφανίζεται, κρατά μια απαισιόδοξη νίκη. Σχήμα οξύμωρο μα τόσο γνωστό στους καιρούς μας. Ο χρόνος που κερδήθηκε ή χάθηκε, ο έρωτας ξάφνιασμα χωρίς προοπτική, οι φίλοι χωρίς μια αυτοσυντήρηση να τονίζουν τη μοναχική πορεία του ποιητή ακροβάτη. Ο Βλαβιανός παρά τις διάφορες επιρροές, πετυχαίνει ένα ποιητικό κλίμα. Ωστόσο η άσκηση σε μια μέθοδο κατάκτησης προσωπικού λόγου, του είναι αναγκαία, για να μην ισοπεδωθεί αργότερα από τις γνωστές πια ποιητικές φόρμες. ΑΘΗΝΑ ΠΑΠΑΔΑΚΗ

ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ Π ΑΙΔΙΑ Σ Ο Φ ΙΑ Σ ΦΙΛΝΤΙΣΗ: Ο

Αράπης μας. Μυθιστόρημα. ΘεσσΙνίκη, Α .Σ . Ε.-Χαρταετός, 1984. Σελ. 90.

ΤΟ οδοιπορικό ενός γάτου στη σύγχρονη κοινωνία δίνει την ευκαιρία στη συγγραφέα να

66/οδηγος

η ηρωική απολύτρωση και ο φριχτός θάνατος Τ ΖΟ ΖΕ Φ ΚΟ Ν ΡΑΝ Τ: Η Τρέλα τον Αλμάγερ. Μτφ. Χριστίνα Μ πάμπον-Π αγκονρέλη. Αθήνα, Καστανιώτης, 1984. Σελ. 235.

Η τρέλα τον Αλμάγερ (εκδόθηκε το 1894) είναι το πρώτο μυθι­ στόρημα του Josef Theodor Konrad Nalecz Korzeniowski, του γνωστότερου ως Joseph Conrad (1857-1924). Σ’ αυτό το πρώτο του έργο ο συγγραφέας περιγράφει τον βαθμιαίο ξεπεσμό, την ηθική παρακμή και το θάνατο του ολλανδού εμπόρου Αλμάγερ στην εχθρική ζούγκλα του Βόρνεο. Οι επιχειρηματικές αποτυ­ χίες του μαζί με τα μεγαλεπίβολα σχέδιά του κρατούν τον Αλ­ μάγερ σταθερά σ’ αυτή τη χώρα των Ανατολικών Ινδιών, σε μια χώρα-ζούγκλα τόσο ξένη προς τον «πολιτισμένο» εισβολέα της, ώστε η μοναξιά και ο ξεριζωμός τον καταπιέζουν όλο και πιο πολύ, όλο και πιο βασανιστικά. Άραβες και Μαλαίσιοί έμποροι τον εξαπατούν, τον μετατρέπουν σε άβουλο εργαλείο και μη συνειδός όργανο στις ίντριγκές τους· οι δε συμπατριώτες του Ολλανδοί, που ασκούν στο νησί μιαν ασταθή αποικιοκρατική κυριαρχία, τον υποπτεύονται για παράνομη εμπο­ ρία όπλων. Τη γυναίκα του, τέλος, κόρη ενός Μαλαισίου πειρατή, ο κόσμος της οποίας του ήταν ανέκα­ θεν ξένος, την παντρεύτηκε μόνο και μόνο, επειδή έτρεφε ελπίδες ν’ αποκτήσει τα πλούτη του Λίνγκαρντ, του λευκού κηδεμόνα της -και η ζωή του μαζί της είναι αφό­ ρητη. Παρά ταύτα όμως τον κρα­ τούν στο Βόρνεο το τρελό του όνει­ ρο ν’ ανακαλύψει μια μέρα το θη­ σαυρό που έκρυψε ο Λίνγκαρντ στη ζούγκλα, κι ο πόθος του να φύγει με την κόρη του, τη μιγάδα Νίνα, και να γυρίσει πλούσιος στην Ευρώπη. Η Νίνα στέκεται αναπο­ φάσιστη ανάμεσα στις συμπληγάδες των κόσμων του πατέρα της και της μητέρας της· όταν όμως ερω­ τεύεται έναν Μαλαίσιο, τον Ντέιν, τα γεγονότα αρχίζουν να εξελίσ­ σονται: απαρνείται τον ανίκανο, να τα βγάλει πέρα μόνος του, πατέ­ ρα της, και μαζί του απαρνείται και τον εισαχθέντα δια των όπλων

ευρωπαϊκό πολιτισμό, που τόσο λί­ γο κατάφερε τελικά ν’ αλλάξει τη ζούγκλα και τους κατοίκους της· ακολουθούν ατέλειωτες ίντριγκες, μια επέμβαση του ολλανδικού στό­ λου, ο θάνατος του Ντέιν, η τελευ­ ταία απόπειρα του Αλμάγερ να ορ­ γανώσει επιχείρηση ανακαλύψεως των θησαυρών του Λίνγκαρντ, η αποτυχία του. Κλονισμένος ο Αλ­ μάγερ αναζητά τη λησμονιά στο όπιο και πεθαίνει. Το μυθιστόρημα αυτό του Κόνραντ δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι ανήκει στα σπουδαιότερα έργα του. Είναι οφθαλμοφανέστατο ότι οι πιο πολλές μορφές του κατάγον­ ται λογοτεχνικά από έναν κόσμο ρομαντικό, που όσο εκτυλίσσεται η αφήγηση, κλισάρεται όλο και πε­ ρισσότερο στα ρομαντικά πρότυπα, ενώ το ύφος τρυ αναδεικνύει -και πέραν της αφηγηματικής αυστηρό­ τητας, που θυμίζει R.L. Stevensonμε μεγάλη συχνότητα τόσο το ξεθώριασμα όσο και την υπερβολική, τη μεγαλοποιημένη ρητορικότητα ορι­ σμένων ησσόνων συγγραφέων της μόδας περί τα τέλη του 19ου αιώ­ να. Εκείνο που κάνει σπουδαίο το έργο είναι η θεματική του, η σχέση του πολιτισμένου ανθρώπου με το «πρωτόγονο» -ρομαντικής καταγω-

γής κι αυτή, και δη κατ’ ευθείαν από τον Wiliam Wordsworth-, θε­ ματική που απαντάται μετεξελιγμένη στα κατοπινά του μεγαλειώδη έργα: στον Ν έγρο τον «Νάρκισσος» (1897), στην Καρδιά τον Σκότονς (1899) -κυρίως εκεί- και στον Λ ό ρ ­ δο Τζιμ (1900). Προτού προχωρήσω στη σχέση του Κόνραντ με το πρωτόγονο στοιχείο, σημειώνω ότι, και στην Τρέλα τον Αλμά γερ και στα προρρηθέντα έργα του, το συγγραφέα τον απασχολούν τόσο η αντιφατικότητα που ενεδρεύει στα όνειρα -που έφεραν άνθρωποι, όπως ο Αλμάγερ, από την πολιτισμένη Δυ­ τική Ευρώπη- για εύκολο πλουτι­ σμό και επιτυχίες, όσο και το τι μέ­ νει τελικά απ’ αυτά τα όνειρα, που κατά κανόνα δεν είναι τίποτ’ άλλο από απογοήτευση, απελπισία και διαρκής φόβος, και που έχουν ως τελικό, φριχτό, αποτέλεσμα την ηθική και σωματική παρακμή του Ευρωπαίου εισβολέα, του ξένου σώματος. Από τις θεωρητικές μελέτες του βιολόγου Johannes von Vexkiill γνωρίζουμε ότι παρόλο που δεν υπάρχει απόλυτη αντικειμενική πραγματικότητα, ίδια για όλα τα έμβια όντα, η ζωή είναι παντού τέ­ λεια: τόσο στον ελάχιστο όσο και στον μέγιστο κύκλο. Όλοι οι βιο­ λογικοί οργανισμοί, ακόμα και οι πλέον ατελείς, είναι όχι μόνο angepasst (προσαρμοσμένοι) αλλά και εντελώς eingepasst (εναρμονισμέ­ νοι) στο περιβάλλον τους. Το αυτό συμβαίνει και |ιε τον κάθε άνθρω­ πο χωριστά. Περαιτέρω: το υποδεκτικό σύστημα (Merknetz) του κά­ θε βιολογικού είδους -το σύστημα δηλαδή που δέχεται τα εξωτερικά ερεθίσματα- και το δραστικό σύ­

οδηγος/67

στημα (Wirknetz)- το σύστημα δη­ λαδή με το οποίο το βιολογικό εί­ δος αντιδρά στα εξωτερικά ερεθί­ σματα -δημιουργούν τον λειτουργι­ κό κύκλο (Funktionskreis). Προκειμένου μάλιστα περί του ανθρώπου, ο κύκλος αυτός μεγαλώνει σε έκτα­ ση, καθόσον προστίθεται το συμ­ βολικό σύστημα (Symbolnetz), το οποίο ορίζει τον άνθρωπο όχι πλέον ως animal rationale αλλά ως animal symbolicum, το οποίο δεν ζει πια σε σύμπαν φυσικό αλλά σε σύμπαν συμβολικό και είναι φυσι­ κό (και όχι μόνο λογικό) να αφίσταται το συμβολικό σύμπαν του «πολιτισμένου» Αλμάγερ του συμ­ βολικού σύμπαντος της «άγριας» γυναίκας του και της μιγάδας κό­ ρης του. Ο άνθρωπος εξαρτώμενος απ’ το φυσικό περιβάλλον σε όλες του τις άμεσες ανάγκες και τα κα­ θημερινά πρακτικά ενδιαφέροντα, και εναρμονιζόμενος με τον κόσμο γύρω του, έδωσε· τις πρώτες μυθο­ λογικές του εξηγήσεις του σύμπαν­ τος μαζί με τις πρώτες εξηγήσεις της ίδιας του της καταγωγής. Σ ’ αυτό το κράμα πρωτόγονης κοσμο­ λογίας και ανθρωπολογίας διαπι­ στώνεται ιστορικά, για πρώτη φο­ ρά, η αδυναμία ν’ ανακαλυφθεί η φύση του ανθρώπου με τον ίδιο τρόπο που ανακαλύπτονται και ερ­ μηνεύονται τα φυσικά πράγματα, γιατί τα δεύτερα χαρακτηρίζονται από μόνες τις αντικειμενικές τους ιδιότητες, ενώ στην περίπτωση του πρώτου, του ανθρώπου δηλαδή, φερέγγυο είναι μόνο το κριτήριο της συνείδησής του. Και φυσικά όταν μιλάμε για συνείδηση, δεν ει­ σάγουμε, ούτε κατ’ ιδέαν, οποιονδήποτε αξιολογικού χαρακτήρος προσδιορισμό, οσονδήποτε αυτο­ νόητος κι αν είναι, όπως λ.χ. πολι­ τισμικός, εξελιγμένος κλπ. Μ’ άλλα λόγια, η συνείδηση του «πολιτισμέ­ νου» δυτικοευρωπαίου και η συνεί­ δηση του «πρωτόγονου» ανθρώπου των αποικιών βαραίνουν το ίδιο στη ζυγαριά. Και για να επιστρέ­ φω στο κράμα ανθρωπολογίαςκοσμολογίας, αναφέρω αυτό που ■έγραψε ο Ernst Cassierer, ότι, δη­ λαδή, όποιος ζει αρμονικά με τον εαυτό τον, το δαίμονα τον, ζει αρ­ μονικά και μ ε το σύμπαν, γιατί τό­

σο η προσωπική όσο και η συμπαντική τάξη είναι ετερώνυμες εκφρά­ σεις και διαφορετικές εκδηλώσεις μιας κοινής υποκειμένης αρχής, εί­ τε πρωτόγονης είτε πολιτισμένης. Ο Κόνραντ αντιλαμβάνεται την

όλη εμπειρία του πρωτόγονου από την άποψη του ηθικού πολιτισμού· την αντιλαμβάνεται ως απολύτρω­ ση από τους ηθικούς φραγμούς του πολιτισμού. Ο Α λμάγερ είχε αφή­ σει το σπίτι τον με ελαφριά καρδιά και ελαφρότερη τσέπη, μιλώ ντας καλά αγγλικά και ικανός στην αριθμητική, έτοιμος να κατακτήσει τον κόσμο και σίγουρος γ ι’ αυτό

(σελ. 9). Πρόκειται για μια απολύ­ τρωση, για ένα «ξεφόρτωμα», που αποκτά τρόπον τινά ηρωική μορ­ φή, αν συγκριθεί με την ηθική κε­ νότητα του σύγχρονου πολιτισμέ­ νου ανθρώπου κι αν συνδεθεί με το θαρσείν που προαπαιτείται, για ν’ ακολουθηθεί αυτή η ανθρώπινη δυνατότητα ώς την πιο ακραία έκ­ φανσή της. Αυτό το θαρσείν όμως, η αναγκαιότητα του οποίου είναι άφευκτη, υποστηρίζει τη θεμελιώ­ δη υπόθεση ότι η πρωτόγονη ορμή -εφόσον φυσικά ενδώσει κανείς σ’ αυτή- θα καταστρέψει τελικά τον πολιτισμένο άνθρωπο. Ο Κόνραντ με την αφήγησή του, αν και δεν έχει ως πρωταρχικό σκοπό την ανάδειξη της άμεσης αν­ τιμετώπισης της κοινωνικής πραγ­ ματικότητας, διαπλάσσει το πλέον «αρμόδιο» πλαίσιο, για να συμπεριλάβει την «πρωτόγονη» κατανόη­ ση. Εντοπίζουμε όλα τα βασικά χαρακτηριστικά του «πρωτόγονου» μοτίβου: ανιμισμό, κοσμικό δέος, ιεροτελεστίες. Τα πράσινα και φ αι­ νομενικά ειρηνικά νησιά φρουρού­ σαν τις εισόδους της γης της επα γ­ γελίας, και κράτησαν το μυστικό τους μ ε όλη την άσπλαχνη γαλήνη της τροπικής φύσης (σ. 13)· ακίνη­ τη (Η Νίνα) μέσα στην πνιγερή ηρεμία της τροπικής νύχτας, μ π ο ­ ρούσε να βλέπει σε κάθε αστραπή το δάσος και στις δύο όχθες τον ποταμού να λ υγίζει μπροστά στο έξαλλο ρεύμα της τρικυμίας που πλησίαζε, την πάνω μεριά τον π ο ­ ταμού να γίνεται αφρός από το μαστίγωμα του ανέμου και τα μαύρα σύννεφα να κομματιάζονται σε φανταστικά σχήματα π ο υ σέρνον­ ταν χαμηλά πάνω απ ’ τα δέντρα που κουνιόντουσαν (σ. 25)· υπήρχε μέσα της ο φ όβος για το άγνωστο (σ. 28)· έμαθε τη γλώσσα εύκολα μ α δεν καταλάβαινε παρά λίγα πράγματα από τη νέα πίστη π ου οι καλές καλόγριες της δίδαξαν, αφ ο* μοιώ νοντας γρήγορα μόνο τα παγανιστικά στοιχεία της θρησκείας

τοιχογραφήσει με θαυμαστή οξυδέρκεια και να ιστορήσει με αξιοπρόσεκτο χιούμορ τις κοινωνικές ανισότητες και τα προβλήματα ανθρώπων... και γάτων! Έ νας κάποιος γάτος, ακολουθώντας τη ζωή και τη μοίρα των ανθρώπων που τον αγαπούν, κατορθώνει να δει και να ζήσει γεγονότα, ανθρώπους και τόπους, να τα φιλτράρει μ’ ευαισθησία και κριτική διάθεση και να τα διηγηθεί με αφοπλιστική ειλικρίνεια και κάποτε πικρό χιούμορ. Εξαίρετο, δείγμα γραφής κοινωνικού μυθιστορήματος με ποικίλες προεκτάσεις και σημασίες και πολλές απολαυστικές στιγμές. Χ Ο Ρ Χ Ε ΑΜ Α Ν ΤΟ : Ο

παρδαλός γάτος και η Σπαθάτη Χελιδόνα Μια ιστορία αγάπης. Π αραμύθι. Αθήνα, Αποσπερίτης, 1984. Σελ.

78.

ΕΝΑ τρισχαριτώμένο συμβολικό παραμύθι για παιδιά πάνω από 10 ετών, παιδιά που διαθέτουν αναπτυγμένα το γλωσσικό αισθητήριο και το αίσθημα του χιούμορ. Με άξονα το ειδύλλιο ενός γάτου και μιας χελιδόνας, ο Αμάντο παντρεύει μέσα σ’ ένα εξαίσιο ποιητικό κείμενο τ’ όνειρο του ανθρώπου να δραπετεύσει προς την ελευθερία και τ’ όνειρο του θεού ν’ αγαπηθεί από τον άνθρωπο. Έ να υποδειγματικό κείμενο για τους συγγραφείς ιφου θυσιάζουν την έμπνευσή τους σε λογής σκοπιμότητες για χάρη του ρεαλισμού· για παιδιά-αναγνώστες που έχουν απαιτήσεις και θέλουν κάτι περισσότερο από την ψυχαγωγία. Η ωραιότατη μετάφραση συμπληρώνεται από εμπνευσμένα κείμενα του Καρυμπιέ. ΑΝΤ. ΔΕΛΩΝΗΣ

(σ. 29). Ο Κόνραντ -όντας ο λογοτεχνι-

J

68/οδηγος κός αντίπους του D.H. Lawrenceασκεί οξύτατη κριτική στην κοινωνικοπολιτική ζωή που χαρακτηρί­ ζεται από τα ηθικά δεδομένα του Δυτικού Πολιτισμού, ενώ ταυτό­ χρονα θεωρεί το πρωτόγονο -ανε­ ξαρτήτως της γοητείας που εκλύειανεπιθύμητη ακρότητα. Ο συγγρα­ φέας λαμβάνει ως δεδομένη μιαν άποψη του κόσμου και δημιουργεί μια συνείδηση, όπου η πρωτόγονη εμπειρία, όπως κι αν εκληφθεί, όπως κι αν εξετασθεί, θεωρείται αφύσικο φαινόμενο· η idee maitresse, για να χρησιμοποιήσω τον όρο του Η. Taine, του Κόνραντ συνίσταται στο να βρει την κατάλληλη συμπεροφορμιστική στάση που οφείλει να παίρνει ο πολιτισμένος άνθρωπος απέναντι στο πρωτόγονο μοτίβο -θεωρούμενο ως κάτι το «δυνάμει» ανθρώπινο- όπως κι αν εμφανίζεται. Δεν τον ενδιαφέρει, ή

τουλάχιστον δεν τον απασχολεί, το αν αυτή η ιδέα παραμένει προσκολλημένη στα συνειδητά και πολι­ τισμένα πρότυπα-πλαίσια, όπου ανήχθη, -και επομένως, καθώς θα εμφανίζεται ότι είναι όχι μόνο μέ­ ρος της δημιουργημένης στο μυθι­ στόρημα άποψης του κόσμου αλλά και συνειδητή υπόθεση και δύσκο­ λο πρόβλημα, θα εξακολουθεί να είναι μια «αλλότρια» εναλλακτική λύση. Το. πρωτόγονο μοτίβο του Κόνραντ -υπό την έννοια ότι προωθεί μιαν «έξωθεν» επιστροφή στον προ-πολιτισμένο modus vivendi- ενέχει τον κίνδυνο να αντιμετω­ πίζεται non in bona fide, γιατί η πρωτόγονη ορμή είναι αδύνατο να πραγματοποιηθεί στην καθημερινή ζωή, με συνέπεια να θεωρείται μια κατά το μάλλον ή ήττον ακίνδυνη ικανοποίηση για τον πολιτισμένο άνθρωπο, ένα άνετο συναίσθημα

ηθικής ανωτερότητας. Παρόλη όμως αυτή τη συγκρατημένη στάση του, που θα δικαιολογούσε σε πρώτο βαθμό τα παραπάνω και θα συνιστούσε καταφανώς αδυναμία του, τα πράγματα δεν είναι έτσι, γιατί αυτός ο εμφανής δισταγμός του Κόνραντ να ερμηνεύσει χωρίς περιστροφές τα όσα ενυπάρχουν ή υπονοούνται στο «μυθικό» του υλι­ κό, αναδεικνύεται σε προσόν, αν λάβουμε υπόψη μας -γιατί σ’ αυτό κατέτεινε, πιστεύω, ο συγγραφέαςτη διαρκή σ’ όλο του το έργο προσ­ πάθεια να διατηρείται η λεπτότατη ισορροπία που υφίσταται ανάμεσα στην πραγματική δράση και τη φανταστική κατανόηση. Η μετάφραση της κας Χριστίνας Μπάμπου-Παγκουρέλη είναι σε γε­ νικές γραμμές καλή. ΓΙΩΡΓΟΣ Δ. ΚΕΝΤΡΩΤΗΣ

α σ rOUOOCDCOισ η . ΤΟΜΑΣ ΝΤΕ ΚΟΥΙΝΣΙ

. ·«> ·········< »· # *: ···* ’*·· ···* 1···« .·*··! ··. . :: .··: ·········· ·· ·· ·· ·· ·· ·· ···· *·.

5-6

ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΣΕΙΣ ΕΝΟΣ ΑΓΓΛΟΥ ΟΠΙΟΦΑΓΟΥ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΚΑΒΗ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ ΝΕΦΕΛΗ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 9 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 36.07.744 - 36.39.962

οδηγος/69

η απολύτρωση του ήρωα από μάρμαρο Μ Π ΡΑ Ν ΙΜ ΙΡ Σ ΤΣΕΠ ΑΝ ΟΒ ΙΤΣ: Η Απολύτρω ση. Μετ. Λεω νίδας Χ ατζηπροδρομίδης. Α θήνα , Καρανάσης, 1984. Σ ελ. 266.

Έ νας άνθρωπος επιστρέφει -έτσι τυχαία, περιστασιακά- στον τόπο που πριν χρόνια είχε αγγίξει -πάλι τυχαία και περιστασιακά- το μέγιστο της ατομικής προσφοράς προς το συνάνθρω­ πο. Είναι ένας άνθρωπος -δείγμα των θυμάτων-νικητών του τελευταίου πολέμου. Αυτοεξόριστος, χωρίς οικογένεια, με τραυματικές εμπειρίες, με όνειρα που έχουν πεθάνει, μ’ ελπί­ δες που φυτοζωούν, μ’ απομεινάρια ερωτικού παρελθόντος που δεν καρποφόρησε. Επιστρέφει, λοιπόν, σ’ αυτόν τον τόπο που είχε πράξει -χωρίς ταυ­ τόχρονη βίωση- το μεγάλο γεγονός της ζωής του και διαπιστώνει πως οι κάτοικοι θυμούνται αυτήν την προσφορά του, τη θυμούνται, ζούνε κάτω από τη σκιά του ανδριάν­ τα που υψώσανε προς τιμήν του. Ό μως πιστεύουν πως ο ήρωάς τους είναι νεκρός -πω ς είχε πεθάνει τη στιγμή της ηρωικής του έκ­ φρασης. Ο άνθρωπος ζητά την αναγνώρι­ ση της ταυτότητας του εαυτού του με το άγαλμα - στην ουσία ζητά τη δικαίωση μιας ζωής που δεν μορφοποιήθηκε σε ιδέα. Μια απαίτηση που επιφέρει τη σύγκρουσή του με τους ντόπιους, αφού θίγονται ατο­ μικά συμφέροντα και κλονίζεται η κατεστημένη ιστορία -κλονίζεται απομυθοποιούμενη. Οι ήρωες είναι φτιαγμένοι από σίδερο ή μάρμαρο. Δεν μπορεί να είναι φτιαγμένοι από σάρκα, αίμα, ιδρώτα. Δεν γίνεται να έχουν ξεχάσει τους κοινωνικούς κανόνες. Δεν νοείται να οδηγούν φορτηγά γεμά­

τα με κουτιά μπύρας, ούτε να προσπαθούν να στριμώξουν σε κά­ ποιο δάσος την κοπέλα που τους είχε κάνει ότο-στοπ. Ο απρόσωπος μηχανισμός άμυ­ νας της κοινωνίας συμμαχεί με τα προσωπικά συμφέροντα, υψώνεται μπροστά στον βέβηλο και προσπα­ θεί να τον εκμηδενίσει. Ό χ ι σαν βιολογική παρουσία. Μα σαν ιστο­ ρικό γίγνεσθαι. Θα το πετύχει, χω­ ρίς όμως να τον νικήσει. Ο Γρηγόριε Ζένταρ -αυτό είναι το όνομα του ανθρώπου- θα υπο­ γράψει την παραίτησή του από την κυριότητα του αγάλματος-συμβόλου. Μα έτσι κερδίζει την από­ λυτη ελευθερία, την απολύτρωση από το παρελθόν, τη δυνατότητα να ζήσει το μέλλον. Αυτός είναι -σε τρομερά γενικές γραμμές- ο μύθος του μυθιστορή­ ματος του Στσεπάνοβιτς. Το εύρη­ μα θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί με τη μορφή της φάρσας. Ή να εκτονωθεί μέσα στο κοινωνικό δράμα. Θα ήταν εξίσου αποτελε­ σματικό με το ντύμα της σάτιρας.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΡΑΝΑΣΗ Ζωοδόχου Πηγής 49-51 Αθήνα. Τηλ.: 36.22.416 36.25.660

ΑΔΕΛΦΟΙ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ Κ ο λ ο κ ο τ ρ ώ ν η 92 Π ε ιρ α ιά ς Τ η λ . 411 2 2 5 8

Τα πληρέστερα βιβλιοπωλεία Βιβλία όλων των εκδόσεων Τ ιμ ές χ α μ η λ ές

Ηλια Μ*Χ0λό.υ '

ΓΙΑ ΕΝΑ ΝΕΟ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟ Κεντρική.Διάθεση:

ΚΑΛΕΝΤΗΣ & ΣΙΑ Ε.Ε. Τηλ. 32 34 270 U S 3 ί 781

105 62 ΑΘΗΝΑ

70/οδηγος Ο Στσεπάνοβιτς επέλεξε ένα κράμα ατμόσφαιρας του Κάφ: υπαρξιακής ενδοσκόπισης του Ντοστογιέφσκι και κοινωνικής κρι­ τικής του Κούντερα. Το αυτοσυντηρούμενο ταλέντο του μόλις που απέφυγε τη σύνθλιψη. Το μυθιστό­ ρημα καταφέρνει να κρατά κάποιο ύφος, όχι όμως και το αμείωτο εν­ διαφέρον του αναγνώστη. Η ημε­ ρολογιακή -στις λεπτομέρειεςγραφή δεν κάνει πάντοτε καίριες επιλογές. Τα γεγονότα δεν πείθουν -πάντα- για την αναγκαιότητά τους. Εκείνο που υπερέχει είναι -ευτυ­ χώς- η σύγκρουση -μα και ταύτι­ ση- φυλακισμένου και δεσμοφύλα­

κα. Μια σχέση σίγουρα πρωτότυ­ πη, όσο και πανάρχαια. Ο Στσεπά­ νοβιτς την αναλύει και στις τρεις διαστάσεις του χώρου της. Οφείλω να ομολογήσω πως το κείμενο δεν κατάφερε να με τραβή­ ξει κοντά του. Αλλά πρέπει επίσης να ομολογήσω πως κι εγώ δεν κατάφερα να ξεδιαλύνω απόλυτα το βαθμό υπαιτιότητας του συγγρα­ φέα, απ' εκείνον του μεταφραστή. Φοβάμαι πως ο του δευτέρου είναι ιδιαίτερα σημαντικός. Εκφράσεις του τύπου: «φυλακίστικο δωμά­ τιο», «ξενοδοχειακό δωμάτιό» ή «Μαρς, έξω!», μάλλον απωθούν, αλλά και φράσεις όπως: «Εμείς, η αλήθεια, δεν βιαζόμαστε πουθενά,

για σένα έχουμε και αρκετή υπομο­ νή και χρόνο!», σίγουρα σ’ εμποδί­ ζουν να επικοινωνήσεις και να ταυτιστείς με το πρόσωπο που του έχει επιβληθεί να τις εκφέρει. Αλλά -τρίτη και τελευταία ομο­ λογία- ειλικρινά δεν καταλαβαίνω πώς είναι δυνατόν ο ίδιος άνθρω­ πος να μετέφρασε άλλες σελίδες με ιδιαίτερα αποτελεσματική -στην αμεσότητά της- σύνταξη. Παρά­ δειγμα οι αράδες -απόσπασμα του κειμένου- που διαβάζει κανείς στο οπισθόφυλλο. Δεν ξέρω. Σημεία των καιρών και των εκδόσεών μας -υποθέτω. Μα είναι κρίμα. ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ

αναφορές σε πηγές ποίησης άλλης Μ.Γ. Μ ΕΡΑ ΚΛΗ : Δεκαπέντε ερ­ μηνευτικές δοκιμές στον Οδυσσέα Ελύτη. Αθήνα, Πατάκης, 1984. Σελ. 248.

Το κριτικό μελέτημα του Μ.Γ. Μερακλή «Δεκαπέντε ερμηνευ­ τικές δοκιμές στον Οδυσσέα Ελύτη» φανερώνει από την πρώτη στιγμή το σκοπό της δημιουργίας του. Γράφει ο συγγραφέας στο προλογικό του σημείωμα: «Από το έργο του Ελύτη αποφά­ σισα να διαλέξω τα κείμενα που διδάσκονται στη μέση εκπαί­ δευση. Στο πρόβλημα της εκλογής των κειμένων ήταν αυτό μια πρακτική λύση, που ευνοεί την πρόθεσή μου. Και γιατί τα κεί­ μενα που πέρασαν στα σχολικά αναγνώσματα είναι, γενικά, πολύ όμορφα και αντιπροσωπευτικά και γιατί, με το να περά­ σουν στα σχολικά προγράμματα, θα έχουν ως υποχρεωτικούς αναγνώστες, τουλάχιστον, τις χιλιάδες των μαθητών». Ώριμος στοχαστής ο Μ. Γ. Μερακλής και πανεπιστημιακός ερευνη­ τής των κειμένων έδωσε πλατιές αναλύσεις και ανάτρεξε σε πηγές ελληνικών πανέμορφων μύθων, που προσδίδουν απροσδόκητες οπτικές στους χρησμικούς στίχους του Ποιητή. Διαβάζοντας το βιβλίο αυτό του Μ. Γ. Μερακλή χαίρεται κανείς όχι μόνο την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, αλλά έναν πλούτο ολόκλη­ ρο από τους θησαυρούς της λαο­ γραφίας μας που είναι σίγουρα μια άλλη φιλοσοφία, λειασμένη από τους καιρούς. Είναι μια άλλη ποίη­

ση, βιωμένη από τη φυλή μας. Μα, πάνω απ’ όλα, χαίρεται κανείς τον πνευματικό πλούτο του ίδιου του μελετητή. Τα ποιητικά και πεζά κείμενα του Ελύτη που αναλύει είναι: 1. Η Μάγια, 2. Το τρελοβάπορο, 3. Ο ζωγράφος Θεόφιλος και ο Ελύτης, (εκτός κειμένου), 4. Η πορεία προς το μέτωπο, 5. Η μεγάλη έξο­ δος, 6. Της δικαιοσύνης ήλιε νοη­ τέ, 7. Η τρελή ροδιά, 8. Στα χτή­ ματα βαδίζαμε όλη μέρα, 9. Γύρι­ σα τα μάτια δάκρυα γιομάτα, 10. Η Μαρίνα των βράχων, 11. Ο ύπνος των γενναίων, 12. Ο ήλιος,

13. Κείνοι που επράξαν το κακό, 14. Άνεμοι, 15, Ηλικία της γλαυ­ κής θύμησης. Επίσης, το βιβλίο είναι εμπλου­ τισμένο με βοηθητικές σημειώσεις, με ποιητικές συσχετίσεις, με ανα­ φορές σε πλατωνικά χωρία ή εκ­ κλησιαστικά κείμενα, που αποκα­ λύπτουν τις βαθιές ρίζες της ποίη­ σης του Ελύτη μέσα στον πνευματι­ κό μας πολιτισμό. Ιδιαίτερα αξιόλογες είναι οι ερ­ μηνείες των πεζών κειμένων του «Άξιον Εστί»: «Η πορεία προς το μέτωπο» και «Η Μεγάλη Έξοδος». Λόγος εμπνευσμένος του μελετητή. Ματιά εμβριθής και διεισδυτική, όπως, για παράδειγμα, η ανάλυση της ελυτικής φράσης: «Και η Άνοιξη ολοένα τους κυρίευε». Πα­ ραθέτω ενδεικτικά ένα μικρό από­ σπασμα: « Ο Ελύτης πιστεύει στη μεγάλη δύναμη της φύσης: από αυ­ τή μπορούμε να ηθικοποιηθούμε», γράφει. Πόσο ακριβής η ανάλυση. Από τη φύση μπορούμε να ηθικο­ ποιηθούμε. Και αυτό είναι το ποιη­ τικό μήνυμα του Ελύτη. Και συνε­ χίζει ο κ. Μερακλής: «... η μαγευ­ τική φύση -ω ς φύση και ως ένσαρ-

οδηγος/71 κη νιότη- γινόταν ο αντίπαλός τους και ο πολύ πιθανός νικητής τους, που απειλούσε να ματαιώσει το εγ­ κληματικό έργο τους· γι’ αυτό έκλειναν με απόγνωση τα μάτια: για να μην προδοθούν, για να μην παραδοθούν στη δύναμη της φύ­ σης, που ήταν η δύναμη της ομορ­ φιάς». Όμως, εκτός από τα δυο πεζά κείμενα, εξαιρετικές είναι και οι άλλες αναλύσεις, οι επισημάνσεις μιας οπτικής ιδιαίτερης, οι αναφο­ ρές σε πηγές ποίησης άλλης. Βέβαια, ένα έργο είναι πάντα εκτεθειμένο σε διάφορες ερμηνείες. Κι ένα έργο μεγάλο, όπως είναι η ποίηση του Ελύτη, έργο πολυεπίπεδο και χρησμικό, επόμενο είναι να έχει προκαλέσει αντιφατικές απόψεις. Αυτό, άλλωστε, το γνωρί­ ζει ο κ. Μερακλής. Και μ’ αυτή τη βεβαιότητα ανοίγει την εργασία του, προασπίζοντας έτσι τη θέση του με τη γνώση των αντίθετων απόψεων, που θέλουν το έργο του Ελύτη μεταφυσικό και θέλουν ν’ αποχρησμοδοτεί το μυστήριο του κόσμου. Και δεν έχει βέβαια καμιά σημα­ σία αν εγώ ανήκω σ’ αυτούς τους άλλους, που είδαν την ποίησή του από μια πλευρά καθαρού μυστικισμού, από μιαν οπτική αποχρησμοδότησης των Μυστηρίων, από μια

διάσταση υπέρβασης. Για μένα ο ποιητικός οραματισμός του Ελύτη είναι Μεταφυσική και Υπέρβαση. Όμως, τις θέσεις μου αυτές τις έχω ήδη γράψει στο βιβλίο μου «Οδυσσέας Ελύτης - Ένα Όραμα του Κόσμου». Και τούτη την ώρα δε μι­ λώ για το πώς προσέγγισα εγώ την ποίησή του. Καθένας κάνει τη δική του προσπέλαση σ’ ένα έργο, ανα­ ζητώντας την προσωπική του διαί­ σθηση για τον κόσμο. Κι αν στο βιβλίο του κ. Μερακλή υπάρχουν κάποια πράγματα για τα οποία εγώ προσωπικά έχω διαφο­ ρετική γνώμη, αυτό καμιά σχέση δεν έχει με την αξία του μελετήματος. Παράδειγμα: «Η Μαρίνα των Βράχων». Πιστεύω πως δεν απευ­ θύνεται σε μια υπαρκτή γυναίκα. Ο Ελύτης στην ερωτική του ποίηση μπορεί να δανείζεται από τη συμ­ βατική κόρη το πρόσωπο, αλλά από κει και πέρα το ερωτικό του αντικείμενο είναι η θεία Λάμψη της ποίησής του. Ή , ακόμα, η Πυθική Φωνή των χρησμών του. Αυτή που του φέρνει τα μηνύματα από το Άγνωστο και που ταυτίζεται με τις πηγές της ψυχής του. Ή για να πω ένα άλλο παράδειγμα: στην ανάλυση του ποιήματος «Ο Ύπνος των Γενναίων». Πιστεύω πως οι «τύψεις» αποδίδονται σαφώς στον ουρανό και όχι στους ανθρώπους

για το πώς κατάντησαν τα έργα του θεού. Κι ύστερα, εκείνη η λέξη «Καιρός» με κεφαλαίο «Κ», που επανέρχεται αδιάκοπα μέσα στην ποίηση του Ελύτη, είναι πιστεύω μια έννοια της πυκνότητας και της ποιότητας του άστρου μας. Της υλικότητας του κόσμου. Κι όταν λέει: «κει τους απάλλαξε ο Και­ ρός», θέλει πιστεύω να τονίσει αυ­ τή τη μεταφυσικότητα της έκφρα­ σης. Τα πρόσωπα έγιναν πια ακαιρικά. Απεκδύθηκαν την εγκοσμιότητά τους. Τούτη η λέξη υπονοεί την άλλη διάσταση. Όμως, όπως το είπα και πριν, είναι επόμενο, ένα έργο μεγάλο και πρισματικό, όπως είναι η ποίηση του Ελύτη, να επιδέχεται διαφορε­ τικές ερμηνείες. Να έχει επάλληλες οπτικές. Κι αυτό το γνώριζε πρώ­ τος ο κ. Μερακλής, όταν με αδρές και θετικές γραμμές χάραζε στέρεα τις απόψεις του στον τόμο αυτόν, που τόσο πλατιά και πλούσια βοη­ θά τον αναγνώστη, όχι μόνο να κα­ τανοήσει και να χαρεί την ποίηση του Ελύτη (από την οπτική βέβαια της δικής του «θέσης»), αλλά και να άπολαύσει τις πηγές του λαογραφικού μας θησαυρού, που είναι σίγουρα μια άλλη ποίηση. ΜΑΡΙΑ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΔΟΥ -ΠΟΘΟΥ

μια ευσυνείδητη μελέτη ημερολογίου ΦΙΛ. ΣΤΕΦ. ΔΡΑΓ Ο Υ Μ Η : Ημε­ ρολόγιο-Α λεξάνδρεια 1916. Εισαγω γή-επιμέλεια-σχόλια Γιώργος I. Ιωάννον. Α θήνα-Γιάννινα, Δωδώ­ νη, 1984. Σελ. 206.

Χρήσιμα είναι τα ημερολόγια προσωπικοτήτων με τις αναμνή­ σεις τους και χρήσιμα αυτά που αναφέρονται στον απόδημο περιφερειακό ελληνισμό. Έ να τέτοιο πόνημα κυκλοφόρησε το 1984 στις εκδόσεις «Δωδώνη» με συγγραφέα τον Φίλιππο Στεφ. Δραγούμη (1890-1980) και επιμελητή έκδοσης τον φιλόλογο λο­ γοτέχνη Γιώργο Ιωάννου. Μέρος του προσωπικού αρχείου του Φ. Δραγούμη, αυτό το τμήμα που αποτέλεσε, το περιεχόμενο του βιβλίου για το οποίο γίνεται εδώ λόγος, αν και σύντομο (1.3.1916-

25.9.1916 και Οκτ. 1916), μεταφέ­ ρει τον σημερινό αναγνώστη στην εποχή του α ' παγκόσμιου πόλεμου και του εθνικού διχασμού στην ελ­ ληνική ομογένεια της Αλεξάν­

δρειας και της Αιγύπτου γενικότε­ ρα, και μάλιστα μέσα από την πένα ενός υπεύθυνου εκπρόσωπου της ελληνικής πολιτείας. Βασικό χαρακτηριστικό του κει­ μένου αυτού είναι η αντίληψη -τις πιο πολλές φορές αρνητική- που αποκόμιζαν οι Έλληνες του ελλαδικού χώρου σχετικά με την αιγυπτιώτικη ομογένεια. Είναι αποκα­ λυπτικά όσα γράφονται από τον

72/οδηγος Φίλιππο Δραγούμη, αδελφό του Ίωνα που κι αυτός είχε χρηματίσει διπλωματικός στην Αλεξάνδρεια το 1905, και έρχονται σε αντίθεση με άλλες γραπτές μαρτυρίες, αναμνή­ σεις και εντυπώσεις, που έγραψαν και δημοσίεψαν προγενέστερα ή και σύγχρονα με τον Δραγούμη για τον ελληνισμό της Αίγυπτου, λό­ γιοι συγγραφείς, που επισκέφτηκαν την Αίγυπτο. Και αναφέρομαι σε κολακευτικές για τους Αιγυπτιώτες περιγραφές, όπως των Αλ. Ρ. Ραγκαβή,*1 Γ. Τσοκόπουλου,2 Γ. Παρασκευόπουλου3 κ.ά. Ο Δραγούμης, ίσως από τους λί­ γους, εκφράζει γραπτά την αντίθε­ ση του προς την ιδεολογία της πλειοψηφίας των Ελλήνων της Αί­ γυπτου που είχαν ταχθεί με το μέ­ ρος του Ελευθέριου Βενιζέλου και της ENTENTE. Ασφαλώς η αντί­ θεσή του αυτή, μια και ο ίδιος υπο­ στηρίζει την κωνσταντινική «ουδε­ τερότητα», συντείνει ώστε να απο­ κομίσει αυτές τις εντυπώσεις που χάραξε στο Ημερολόγιό του, όχι και τόσο κολακευτικές για τον ελ­ ληνισμό της Αίγυπτου. Ο ελληνικός διχασμός βρήκε και στην Αίγυπτο την έκφρασή τουαυτό το κλίμα το ζει ο Δραγούμης, και εκφράζεται ανάλογα. Μάλιστα δεν διστάζει να γράψει πως η ελλη­ νική ζωή της Αιγύπτου τον κρατά αδιάφορο και «το μόνο ενδιαφέρον στην Αλεξάνδρεια είναι οι εντόπιοι φελλάχοι και οι μαύροι Σουδανοί»4... Η νοσταλγία του για την Ελλά­ δα, κάτι εξάλλου φυσικό, είναι διάχυτη στο κείμενο του Δραγού­ μη. Γράφει συχνά: «Δεν μ’ ενδια­ φέρει για την ώρα ο αιγυπτιακός ελληνισμός για ν’ αφοσιωθώ σ’ αυ­ τόν»5... Βρίσκει τους Αιγυπτιώτες παραδόπιστους και «πως στην Ελ­ λάδα ο λαός είναι πολύ ανώτερος από τους εδώ (σημ. της Αιγύ­ πτου)»6... Ζει μοναξιά ο Δραγούμης. Πα­ ρόλο που μένει στην Αλεξάνδρεια στο σπίτι τ>, αδελφής του Μαρίκας, συζύγου Μιχάλη Καζούλη, και πότε πότε βλέπει και Ίΐα άλλη αδελφή του τη Χαρίκλεισ, σύζυγο Γιάννη Κοκκώνη, που ζει στο Κάι­ ρο, νιώθει μόνος στον «πολυποίκι­ λο όχλο στους δρόμους».7 Είναι νέος, ρομαντικός, ακόμη δεν έχει δημιουργήσει δική υ οικογένεια, και αυτά τα συναίσθήματά του εξηγούνται. Πνευματικός άνθρωπος ο Φίλ :-

πος Δραγούμης δεν χάνει ευκαιρία και αυτοχαρακτηρίζεται «μετριό­ να συναντιέται με τους εκλεκτότε­ τητα που την μισεί». ρους εκπρόσωπους της αλεξανδρι­ Ο επιμελητής της έκδοσης, με τη νής κουλτούρας: Κ.Π. Καβάφης, φιλολογική του οξυδέρκεια, αλλά Παύλος και Γιώργος Πετρίδης, και τη συγγραφική του λογοτεχνική Στέφ. Πάργας, Γιάννης Κεφαλλη- ευαισθησία, σχολιάζει και τοποθε­ νός, συντροφιές της «Νέας Ζωής» τεί το Η μερολόγιο-Α λεξάνδρεια και των «Γραμμάτων», είναι η φι1916 σε ιστορικά και άλλα πλαίσια, λολογική-λογοτεχνική παρέα του με πολύ Ορθό τρόπο. Δίνει τις απα­ και συζητά μαζί τους, πάντα όμως ραίτητες ιστορικές και άλλες λε­ στις συζητήσεις τους όλα καταλή­ πτομέρειες, και αξιολογεί τη μορφή γουν στον αντιβενιζελισμό του. του Δραγούμη, της οικογένειάς Γράφει σχετικά: «Η διανοητικότη­ του, του γραπτού του λόγου, των τα των εδώ Ρωμιών είναι απελπι­ γνώσεών του, των συναναστροφών στική. Ό ταν πρωτοήρθα εδώ, κά­ του. Είδε ο Γιώργος Ιωάννου και πως είχα κλονίσει το Μιχάλη τον συμβουλεύτηκε πηγές, καθώς και Καζούλη (σημ. είναι γνωστό πως ρώτησε πρόσωπα, κι έτσι πλαισίω­ ήταν βενιζελικός). Τώρα όμως τον σε το Ημερολόγιο-Αλεξάνδρεια ξανάπηξαν οι μοιρολογίστρες του 1916 του Φίλιππου Δραγούμη με Βενιζέλου, τόσο που καταντά αδύ­ επιστημοσύνη και γλαφυρότητα, με νατο να συζητώ μαζί του, γιατί σωστή οριοθέτηση. Η συστηματική υποπτεύεται κάθε λόγο μου. Απο­ του δουλειά φαίνεται στην εισαγω­ φάσισα να μη μιλήσω πια μπρος γή, μα πιο πολύ στο επίμετρο, του για τα πολιτικά πράγματα».8 όπου δημοσιεύει με φωτοτυπική Λύση που δίνει ο Έλληνας στα μέθοδο επιστολές του Καβάφη αδιέξοδα της πολιτικής συζήτησης, προς τον Δραγούμη, καθώς και ένα αν δεν διαπληκτιστεί «μέχρις εσχά­ χρήσιμο ευρετήριο προσώπων του των». Ημερολογίου. Διαβάζει ο Δραγούμης στις Για τον μελετητή της ιστορίας ελεύθερες ώρες του Όσκαρ Ου- των Ελλήνων της Αιγύπτου στους άιλντ, Π. Γιαννόπουλο, Τολστόι, δυο τελευταίους αιώνες είναι μια Πλούταρχο, Ντοστογέφσκι κ.ά. χρήσιμη ευσυνείδητη μελέτη ημερο­ Πάει σε συναυλίες, όμως «είναι λογίου. Στα γνωστά, προστίθεται η αδιάκοπη η αγωνία για να μπορέ­ δημοσίευση μιας ακόμη πηγής, από σει να παρακολουθήσει κανείς τη όπου βγαίνει το κοίταγμα της ελλη­ μουσική..., γιατί... νεόπλουτος κό­ νικής ομογένειας της Αιγύπτου σμος όλο το διάστημα μιλεί και από μια άλλη σκοπιά. Αυτό ίσως φωνάζει».9 Ά δικη η γενίκευση είναι το καινούριο. Τα άλλα, λίγο γιατί από το κοινό της Αιγύπτου, πολύ, είναι γνωστά για το μάτι του ελληνικό, αραβόφωνο και άλλο ξε­ ειδικού ερευνητή της εποχής, της νόφωνο, πέρασαν η Σκάλα του Μι­ περιοχής και του υλικού αυτού, λάνου, το Covent Garden, η όπερα όμως οπωσδήποτε άγνωστα για το του Παρισιού με επιτυχείς εμφανί­ ελλαδικό κοινό. Και αυτή είναι μια σεις και απήχηση. ακόμη χρησιμότητα της δημοσίευ­ Εντύπωση προκαλεί η άποψή σης του Η μ ερολόγιου-Αλεξάνδρεια του για τα ελληνικά σχολεία της 1916 του Φίλ. Στεφ. Δραγούμη. Αλεξάνδρειας, που άλλοι, και ευ­ τυχώς οι πιο πολλοί, τα αξιολόγη­ ΕΥΘ. Θ. ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗΣ σαν. Γράφει: «Το σύνολο της εκ­ παίδευσης είναι τέτοιο που κάνει Σημειώσεις τα παιδιά ανίκανα να εκφράσουν 1. Α. Ραγκαβή, Εκδρομή εις Αίγυπτον, σωστά τα νοήματα και τα αισθήμαπερ. «Εστία», τόμ. 26 (1888), σσ. τά τους και ανίκανα να κάνουν κα­ 481-484, 513-517, 547-551, 596-601. μιά σειρά σκέψεις δικές τους. Με 2. Γ. Τσοκόπουλου, Αιγυπτιακοί έκαμε φοβερή εντύπωση η στενο­ αναμνήσεις, μέρος A Ελληνική χώρια και η μπερδεψιά που βασι­ Αλεξάνδρεια, Αθήναι 1896.· 3. Γ. Παρασκευόπουλου, Η μεγάλη λεύει στο μυαλό τους».10 Ελλάς, Αθήναι 1898. Ο Φίλιππος βρίσκει πως χάνει 4. Ημερολόγιο, ι . 39. τον καιρό του στην Αλεξάνδρεια.

5. Ημερολόγιο, α. 54. Η μικροπρέπεια των «εδώ» Ελλή­ 6. Ημερολόγιο, σ. 55 νων (σημ. δηλαδή των Αιγυπτιω7. Ημερολόγιο, α. 56. τών), η απόοταση από την Ελλάδα, 8. Ημερολόγιο, σ. 73. η απλή υπ'ηρεσία που επιτελεί στο 9. Ηιιερολόγιο. σ. 80. προξενείο, δεν τον ικανοποιούν 10. Ημερολόγιο, σ. 90.

ΔΕΛΤΙΟ 6 Φεβρουαρίου19 Φεβρουάριου 1985

βιβλιογραφικό δελτίο αριθ. 114

% J o Βιβλιογραφ ικό Δ ελτίο συντάσσεται με την πολύτιμη συνερ­ γα σία τον .βιβλιοπω λείου της «Εστίας», τη διεύθυνση και το προσω πικό τον οπ ο ίο ν ευχαρι­ στούμε θερμά.

• Η ταξινόμηση των βιβλίω ν γίνε­ ται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, π ροσαρ­ μοσμένο στην ελληνική βιβλιο­ γραφ ία.

• Σ ε κάθε κατηγορία βιβλίων προη γούντα ι αλφ αβητικά ο ι έλ-

ΓΕΝΙΚΑ ΕΡΓΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. Ευρετήριο δημοτικού αρχείου Ναυπλίου. 1828-1899. Αθήνα, Κέν­ τρο Νεοελληνικών Ερευνών/Ε.Ι.Ε., 1984. Σελ. 147. Δρχ. 400. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ/ ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ. Κα­ τάλογος περιοδικών της βιβλιοθήκης. Αθήνα, 1984. Σελ. 60.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Επιμέλεια:

Έφη Α πά κη

ληνες σ υγγραφ είς και ακολου­ θούν ο ι ξένοι.

• Η κατάταξη των ξένων συγγρα­ φέω ν γίνετα ι σύμφωνα με το ελ­ ληνικό αλφάβητο.

• Σ την κατηγορία των περιοδικών δεν π εριλαμβάνονται εβδομαδι­ αία έντυπα.

• Για την ακόμη μεγαλύτερη πλη ­ ρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μα ς στέλ­ νο υν έγκα,ιρα τις καινούριες εκ­ δόσεις τους.

μετασχηματισμοί. Αθήνα, Θεωρία, 1984. Σελ. 135. Δρχ. 300. ΤΖΙ ΤΖΑΠ. Το μήνυμα του Γκουρού Νανάκ. Αθήνα, Πύρινος Κόυμος, 1984. Σελ. 196. Δρχ. 400.

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΠΑΡ νΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΧΟΟΥΝ ΜΑΡΓΚΑΡΕΤ. Σύγχρονη αστρολογία. Ανά­ λυση και πρακτική εφαρμογή. Μετ. Ανδρέας Τσάκαλ η ς - Όλγα Μαύρου. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1984. Σελ. 313. Δρχ. 1500.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ

ΓΕΝΙΚΑ ΓΕΝΙΚΑ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ. Φιλοσοφία και ησκεία. Αθήναι, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, 1985. Σελ. 185. Δρχ. 400. ΤΟΛΗΣ Ε.Δ. - ΤΟΛΗΣ Α.Δ. Παγκοσμιοδυναμικοί

ΓΑΛΑΝΑΚΗΣ ΕΙΡΗΝΑΙΟΣ. (ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΚΙΣΑΜΟΥ ΚΑΙ ΣΕΛΙΝΟΥ). Επανάσταση συνειδή­ σεων. Αθήνα, 1984. Σελ. 28. Δρχ. 80.

74/δελτίο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΜΑΡΣΕΛΛΟΥ ΣΥΛΒ1Α. Διακόσμηση εσωτερικών χώρων. Αθήνα, 1984. Σελ. 48. Δρχ. 400.

ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΓΕΝΙΚΑ ΚΟΝΣΟΛΑ ΝΤΟΡΑ Ν. Η πρώιμη αστικοποίηση στους πρωτοελλαδικούς οικισμούς. Αθήνα, 1984. Σελ.

209. Δρχ. 600.

ΧΡΙΣΤΟΦΟΓΛΟΥ ΜΑΡΘΑ. Η εικόνα του σώματος στη ζωγραφική του Χρόνη Μπότσογλου. Αθήνα, Ά γρα, 1985. Σελ. 46. Δρχ. 500.

ΓΛΥΠΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΑΜΩΝΙΔΗΣ. Το Κυπριακό (1981-1982). Αθήνα, 1985. Σελ.. 31. Δρχ. 200.

ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΚΥΡΙΑΖΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣ. Δ. Ελληνικά παραδοσια­ κά κεραμικά. Αθήνα, ΕΟΜΕΧ, 1984. Σελ. 216. Δρχ.

1500.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΡΙΣΗΣ Α. Επαγγέλματα που χάνονται. Αθήνα, Μπάυρον, 1985. Σελ. 88. Δρχ. 600.

ΓΕΝΙΚΑ ΣΦΗΚΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Η ελληνική φύση μέσα στους αιώνες. Αθήνα, 1985. Σελ. 112. Δρχ. 240.

ΜΟΥΣΙΚΗ

HO ΑΛΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Το ξύπνημα της κοιμισμένης γης. Αθήνα, 1984. Σελ. 182. Δρχ. 300.

ΜΗΛΙΟΥ ΓΙΑΝΝΗΣ - ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΣ ΘΑΝΟΣ. Στην υπηρεσία του έθνους. Αθήνα, Εταιρεία Νέας Μουσικής, 1984. Σελ. 129. Δρχ. 350.

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΓΛΩΣΣΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ

ΓΕΝΙΚΑ

DEGLERIS NIKOLAOS. Travail de la clinique de ma­ ladies mentales et de 1’ encephale du C.H.S. SainteAnne. Ioannina, 1984. P. 95.

Διήμερο Κοραή. Προσεγγίσεις στη γλωσσική θεωρία, τη σκέψη και το έργο του Κοραή. Αθήνα, Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών Ε.Ι.Ε, 1984. Σελ. 256. Δρχ.

450.

ΤΕΧΝΕΣ

ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

ΑΡΧΑΙΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΜΑΝΤΑΣ ΣΠΥΡΟΣ I. Τα ηπειρώτικα γεφύρια. Αθή­ να, Λαϊκό Πολύπτυχο, 1984. Σελ. 143. Δρχ. 2300.

ΠΟΥΛΙΑΝΟΣ ΑΛΕΞΗΣ I. Ομήρου Ιλιάδα. Μετά­ φραση σε αιγαιοπελαγίτικο δημοτικό τραγούδι. Τόμοι:

δελτιο/75 Α',Α-Μ, Β',Ν-Ω. Αθήνα, 1984. Σελ. 228 + 251: Δρχ.

1300(οι δυο τόμο»).

ΜΠΟΥΝΙΑ-ΠΑΣΠΑΛΙΑΡΗ ΠΟΠΗ. Προσανάμματα. Αθήνα, 1984. Σελ. 84, Δρχ. 300. ΞΕΝΟΠΟΥΔΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Αναδυομένη. Αθήνα, Βλάσσης, 1985. Σελ. 198. Δρχ. 250·

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΟΙΗΣΗ ΑΠΑΡβΙΝΌΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Τηλεθάνατοι. 1975-1984. Αθήνα, Διογένης, 1984. Σελ. 135;. ΔΑΔΑΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Δόκιμος σε συντεχνία. Αθήνα*, στιγμή, 1984. Σελ. 45. ΔΟΞΑΣ ΓΙΩΡΓΗΣ Τ. Η δημοκρατία του έτσι θέλω;... Αθήνα, 1984. Σελ. 62. ΖΕΥΓΩΛΗ-ΓΛΕΖΟΥ ΔΙΑΛΕΧΤΗ. Φθινοπωρινό φως. Ποιήματα. Αθήνα, ©ι· εκδόσεις τιον Φίλων, 1984.. Σελ. 98. Δρχ. 350. ΚΑΡΑΘΑΝΑΣΗΣ ΚΏΣΤΑΣ. Κόκκινη κλωστή. (Ποιήματα). Αθήνα, 1984. Σελ. 102. ΠΑΠΑΛΕΟΝΑΡΔΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Συνομιλίες με τη Ναοτάσια Φίλιππο®να. Αθήνα, Σύγχρονα· Βιβλία, 1984. Σελ. 52. Δρχ.. 300. ΠΥΡΠΑΣΟΣ ΧΡΗΣΤΌΣ. Ανθρώπινα. Ποιήματα. Αθήνα, 1984. Σελ. 62. Δρχ. 200. ΣΤΟΓΙΑΝΝΙΔΟΥ ΜΑΪΡΑ. Οι κήποι της αδρεναλίνης. Αθήνα, Εταιρεία Νέας Μουσικής, 1985. Σελ. 42.

ΞΕΝΟΠΟΥΔΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ, Ο κατήφορος. Αθήνα, Βλάσσης, 1985.. Σέλ. 47Τ. Δρχ'.. 500. ΞΕΝΟΠΟΥΔΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Ο κοσμάκης. Τόμος Β': Το κέντρον:. Αθήνα··, Βλάσσης, 1985. Σελ. 164. Δρχ.

250. ΞΕΝΟΠΟΥΔΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Ο κοσμάκης. Τόμος Γ': Τελευταία· όνειρα. Αθήνα, Βλάσσης, 1985. Σελ.

206. Δρχ . 250. ΞΕΝΟΠΟΥΔΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Ο κοσμάκης. Τόμος Δ.':· ©γυρισμός. Αθήνα, Βλάσσης, 1985. Σελ. 220. Δρχ.

250: ΞΕΝΟΠΟΥΔΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Δάουρα. Το κορίτσι που σκοτώνει. Αθήνα, Βλάσσης, 1985. Σελ. 270. Δρχ.

40©. ΞΕΝΟΠΟΥΔΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Πλούσιοι και φτωχοί. Αθήνα, Βλάσσης, 1985. Σελ. 430. Δρχ. 500. ΞΕΝΟΠΟΥΔΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Το φάντασμα. Αθήνα, Βλάσσης, 1985. Σελ. 317. Δρχ. 400. ΑΓΓΜΑΤΟΦ ΤΣΙΝΓΚΙΖ. Η λεύκα με το κόκκινο μαν­ τήλι και το μάτι της καμήλας. Ε ' έκδοση. Μετ. Γιώργης Δενδρινός. Αθήνα, Ειρήνη, 1984. Σελ. 172. Δρχ.

500. ΓΚΟΜΕΖ-ΑΡΚΟΣ ΑΓΟΥΣΤΙΝ. Το παιδί και το καρ­ βέλι. Μετ. Κώστας Ασημακόπουλος-Ντίνα Σιδέρη. Σύγχρονη Λογοτεχνία, αριθ. 21. Αθήνα, Ζαχαρόπου­ λος, 1985. Σελ. 304. Δρχ. 300.

ΜΠΑΓΕΣΤΕΡ ΘΕΣΑΡ. Η μορφή στις φλόγες. Μωρίας έπαινος. Αθήνα, Κέντρο Ισπανικών Σπουδών, 1983. Σελ. 139.

GOYT1SOLO JUAN. Στοιχεία ταυτότητος. Μετ. Σταυρούλα Παπαδάκη κ.ά. Αθήνα, Κέντρο Ισπανικών Σπουδών, 1984. Σελ. 421.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΜΑΙΗΛΕΡ ΝΟΡΜΑΝ. Αρχαία απογεύματα. Μετ. Μαν. Ζουμπουλάκης. Αθήνα, Κάκτος, 1985. Σελ. 476. Δρχ. 700.

ΓΟΝΑΤΑΣ Ε.Χ. Ο ταξιδιώτης. Αθήνα, στιγμή, 1984. Σελ. 37. ΚΑΡΑΤΖΑΦΕΡΗ ΙΩΑΝΝΑ. Ζευγάρια της Αθήνας. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1985. Σελ. 139. Δρχ. 350. ΚΑΤΣΑΒΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Ανταριασμένα χρόνια. Μυ­ θιστόρημα. Αθήνα, 1984. Σελ. 157. ΛΑΓΚΕ ΕΡΣΗ. Αδελφέ μου Κάιν. Ελληνική Λογοτε­ χνία, αριθ. 12. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1985. Σελ. 109. Δρχ. 200. ΛΑΜΠΕΛΕ ΦΟΥΛΑ. Ισπανικό πανδοχείο. Αθήνα, Τεκμήριο, 1985. Σελ. 188. Δρχ. 320. ΜΕΤΣΙΜΕΝΙΔΗΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Νάτσκας. Ελληνική Λογοτεχνία, αριθ. 10. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1985. Σελ. 332. Δρχ. 350. ΝΤΟΜΑΛΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. Ο Βλαδίμηρος. Σκιαγραφία. Λάρισα, 1985. Σελ. 47.

ΜΙΛΛΕΡ ΧΕΝΡΥ. Μαύρη άνοιξη. Μετ. Λουκάς Θεοδωρακόπουλος. Σύγχρονη Λογοτεχνία, αριθ. 1. Αθή­ να, Ζαχαρόπουλος, 1985. Σελ. 235. Δρχ. 300.

ΜΕΛΕΤΕΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ Σ. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Τετράδια εργασίας 7. Σεμιναριακά μαθήματα. Αθήνα, Κέντρον Νεοελληνι­ κών Ερευνών/Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, 1984. Σελ.

150. Δρχ. 200. ΣΑΧΙΝΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ. Μεσοπολεμικοί και μετα­ πολεμικοί πεζογράφοι. Β' έκδοση. Αθήνα, Εστία, 1984. Σελ. 214. Δρχ. 400.

ANTONIOU TAKIS. Zeitenwechsel. Berlin, Publica, 1984. Pag. 92. Η δύναμη της άνοιξης. (Από το περιοδικό Plamen). Μετ.-επιλογή Ρενέ Ψυρούκη. Αθήνα, στιγμή, 1984. Σελ. 78.

76/δελτιο στές. Αθήνα, Πλέθρον, 1985. Σελ. 331. Δρχ. 800.

ΘΕΑΤΡΟ ΕΡΓΑ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΣΤΟΥΛΑ. Περιθωριακοί. Αθήνα, Θεωρία, 1984. Σελ. 84. ΠΛΑΚΑΝΤΩΝΑΚΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. Οι αμέτοχοι. Θέα­ τρο, αριθ. 1. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1985. Σελ. 89. Δρχ. 150. ΤΣΕΧΟΦ ANTON Π. Ο βυσσινόκηπος. Κωμωδία σε τέσσερις πράξεις. Μετ.: Αντιγόνη φιλι.τποπούλου. Αθήνα, Θέατρο της Άνοιξης, 1985. Σελ. 114. Δρχ.

300.

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΜΑΝΤΖΟΥΝΕΑΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Κ. (ΠΡΩΤΟΠΡΕ­ ΣΒΥΤΕΡΟΣ). Η ακτινοβολία της Σπάρτης δια μέσου των αιώνων. Αθήναι, 1984. Σελ. 94. Δρχ. 200.

MONCEL ΊΉ . DU. Οδοιπορικό του 1843. Από την Αθήνα στο Ναύπλιο. Μετ. Ειρήνη Λούβρου. Αθήνα, Ολκός-Αριάδνη, 1984. Σελ. 200. Δρχ. 2800.

ΠΑΙΔΙΚΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΒΟΛΟΝΑΚΗΣ ΕΛ.Κ. Θεματογραφία αρχαίας ελληνι­ κής γλώσσας. Αθήνα, Σμυρνιωτάκης, 1985. Σελ. 271. Δρχ. 500.

ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΑΝΑΓΝΩΣΜ ΑΤΑ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΒΟΓΑΣΑΡΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ. Πωλ Νορ (Νίκος Νικολαίδης). Αθήνα, Δωδώνη, 1985. Σελ. 295. Δρχ. 500. ΖΑΜΠΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Μια ζωή στους προμα­ χώνες. Αθήνα, 1984. Σελ. 250. Δρχ. 650. ΚΥΠΡΑΙΟΥ ΕΛΕΝΗ. Λόγια φωτιάς. Αθήνά, Ελληνι­ κή Ευρωεκδοτική, 1984. Σελ. 298. Δρχ. 500. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Μάρκος Αυγέρης. Ο αντιστασιακός. Αθήνα, Θουκιδίδης, 1984. Σελ. 152. Δρχ. 300. ΠΑΝΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΥ ΚΑΣΣΙΑΝΗ. Τριντατρία χρόνια κοινωνική λειτουργός. Β ' έκδοση. Αθήνα, Γρηγόρης, 1985. Σελ. 192. Δρχ. 450. ΜΠΩΒΟΥΑΡ ΣΙΜΟΝ ΝΤΕ. Οι γυναίκες θα νική­ σουν. Συνέντευξη στην Έλλη Νικολαΐδου. Αθήνα, Γλάρος, 1985. Σελ. 91. Δρχ. 200.

TRACEY MICHAEL. Ο άνθρωπος του B.B.C. Μια βιογραφία του σερ Χιού Γκρην. Μετ. Γιάννης Λάμψας. Αθήνα, Κάκτος, 1985. Σελ. 284. Δρχ. 500.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΕΞΕΝΤΙ ΣΑΜΠΑ. Πώς ταξιδεύουν τα παιδιά στον κόσμο. Εικ. Έρικα Ουράι. Αθήνα, Περγαμηνή. Σελ.

57. Δρχ. 350.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική επιθεώρηση. Τεύχος 281. Δρχ. 50. ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΤΗΣ ΑΡΝΑΙΑΣ. Φύλλο 74. ΑΡΜΟΝΙΚΗ ΖΩΗ. Αυτοθεωρία-μεταμόρφωση. Τεύ­ χος 8. Δρχ. 150. ΤΟ ΒΗΜΑ. Δημοσιογραφικό όργανο της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης. Φύλλο 186. ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ. Τριμηνιαία έκδοση της Ένωσης Ελλήνων Βιβλιοθηκάριων. Τεύχος

2. ΓΛΩΣΣΑ. Περιοδική έκδοση γλωσσικής παιδείας. Τεύχος 7. Δρχ. 200. ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ. Μηνιαία επιθεώρηση τέ­ χνης, κριτικής και κοινωνικού προβληματισμού. Τεύ­ χος 37. Δρχ. 150. ΓΥΝΑΙΚΑ. 15μερο γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 913. Δρχ. 100.

ΓΕΝΙΚΟ ΠΡΟΞΕΝΕΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΗΝ ΑΛΕΞ ΑΝ ΔΡΕΙ Α/ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΣ ΑΛΕ­ ΞΑΝΔΡΕΙΑΣ. Αβερώφειο Γυμνάσιο. 100 χρόνια ζωής. Αθήνα, Εταιρεία Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορι­ κού Αρχείου, 1985. Σελ. 42. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΙΧΑΛΗΣ. Το ελληνικό σοσιαλιστικό κίνημα. Τόμος Α ': Από τους ουτοπιστές στους μαρξι­

ΔΑΥΛΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 38. Δρχ. 120. ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ. Τεύχος 33. Δρχ.

80. ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ. Φύλλο 59. Δρχ. 1,50. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 112. Δρχ. 150.

δελτιο/77 ΕΜΕΙΣ. Ο κοσμος της Εθνικής Τράπεζας. Τεύχος 2.

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχη 1382, 1383. Δρχ. 200.

ΕΜΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ. Φύλλο 61.

ΟΥΡΑΝΟΙ. Αεροδιαστημική επιθεώρηση. Φύλλα 236, 237. Δρχ. 50.

ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ. Τεύχος 53/1984.

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΝΕΑ. Φύλλο 25.

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ. Δίμηνη επιθεώρηση κοι­ νωνικών επιστημών. Τεύχος 21. Δρχ. 200.

ΠΑΝΘΕΟΝ. Γυναικείο δεκαπενθήμερο περιοδικό. Τεύχος 822. Δρχ. 80.

ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Τεύχος 98. Δρχ. 250. ΗΧΟΣ ΚΑΙ Hi-Fi. Τεύχος 143. Δρχ. 90.

ΠΑΡΟΥΣΙΑ. Περιοδική έκδοση λαϊκής επιμόρφωσης νομού Πιερίας. Τεύχος 1. Δρχ. 100.

ΘΕΜΑΤΑ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΕΧΝΩΝ. Τεύχος 16. Δρχ.

2000.

ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Περιοδική έκδοση γραμμάτων-τεχνών. Τεύχος 27.

ΘΟΥΡΙΟΣ. Κεντρικό όργανο της ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος. Τεύχος 195. Δρχ. 40. ΚΑΜΕΙΡΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό του ελλαδικού χώ­ ρου. Τεύχη 42-44, 45-47, 48-53.

ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ. Εφημερίδα θέσεων και αντιθέσεων. Φύλλο 5. Δρχ. 20. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Μηνιαία περιοδική έκδοση γραμμάτων και τεχνών. Φύλλο 99. Δρχ. 7.

ΛΑΚΩΝΙΚΑΙ ΣΠΟΥΔΑΙ. Περιοδικόν σύγγραμμα της Εταιρείας Λακωνικών Σπουδών. Τόμος Ζ '. Δρχ. 1000.

ΣΥΛΛΕΚΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό για συλλέκτες. Τεύχος 51. Δρχ. 100.

Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη" λογοτεχνία. Τεύχος 41. Δρχ. 150.

ΤΑ ΣΥΜΑΪΚΑ. Επιστημονικό περιοδικό σύγγραμμα. Τόμος Δ '. Δρχ. 1000.

Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ. Φύλλο 24.

ΣΧΟΛΙΑΣΤΗΣ. Τεύχος 23. Δρχ. 130.

ΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΙΑ. Περιοδική έκδοση μουσικής θεω­ ρίας και πράξης. Τεύχος 1. Δρχ. 350.

ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ. Περιοδική έκδοση της Επιστημονικής Ένωσης του ΚΘΨΠΑ. Διπλό τεύχος 3-4. Δρχ. 250.

78/δελτιο 23 Ιανουαρίου5 Φεβρουάριου 1985

κριτικογραφία

Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Σ την Κ ρ ιτιχογραφ ία περιλαμβάνονται όλες ο ι επώ νυμες β ιβλιοκριτικές π ου δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθ η ναϊ­ κό τύπο. Π εριλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες φ υσικά φ ροντίζουν να μα ς στέλνουν ο ι συντάκτες τους. Για κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σε παρένθεση: το όνομα του κριτικού κα ι ο τίτλος του εντύπου (βλ. Υπόμνημα), καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής, αν πρόκειται για εφημερίδα, ή ο αριθμός έκδοσης, α ν πρόκειται για π ερ ω δ ικό έντυπο.

Υπόμνημα ΚΡΙΤΙΚΟΙ Α θ: Π. Αθηναίος ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώτης BA: Β. Αγγελοπούλου ΒΠ: Βάιος Παγκσυρέλης ΓΜ: Γ. Ματξουράνης ΓΣ: Γ. Σαββίδης ΔΚ: Δ. Κονιδάρης ΓΠ: Γ. Παναγιώτου ΔΓ: Δ. Γιάκος ΔΖ: Δ. Ζαβές ΔΠ: Δ. Παπακωνσταντίνου ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΕΑ: Ε. Αρανίτσης ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΛ: Ε. Παππά ΕΠ: Ε. Παμπούκη EM: Ε. Μόσχος ZB: Ζ. Βθλάση ΘΠ: θ . Μ. Πολίτης ΚΑ: Κ. Ανδρόνικός ΚΓ: Κ. Γουλιάμος ΚΔ: Κ. θ . Δημαράς ΚΕ: Κ. Εμονίδης ΚΗ: Σ. Κατσίμης ΚΚ: Κ. Καραχάλιος ΚΝ: Κ. Ντελόπουλος ΚΣ: Κ. Σταματίου ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΑΑ: Λ. Αποσκίτης ΜΑ: Μ. Αποστολάτος ΜΚ: Μ.Κοντολέων ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλου ΝΜ: Ν. Μπούτβας ΝΠ: Ν. Παπανδρέου

ΟΠ: ΌϊΠαρατηρητής ΤΙΑ: Α.Ήαπανδρόπουλος ΠΛ: Π. Λινάρδος-Ρυλμόν ΠΜ: Π. Μηλιώρη ΠΠ: Π. Ήαγκράτης ΣΤ: Δ.Σταμέλος ΤΘ: Τ.'ΘεΟδωρόπουλος ΤΑ: Τ. Λειβοίδίτης ΤΣ: Σ. ΤΓσακνιάς ΦΚ: Φ.'Κονόύλης ΦΤ: Φ. Τριάρχης

ΕΝΤΥΠΑ ΑΗ: Απογευματινή ΑΚ: Ακρόπολις ΑΝ: Αντί ΑΠ: Απανεμιά ΑΥ: Αυγή ΒΟ: Βορειοελλαδικά ΒΡ: Η Βραδυνή Π : Γιατί ΓΤ: Γράμματα και Τέχνες ΓΥ: Γυναίκα ΔΓ: Διαγώνιος ΔΙ: Διαβάζω ΔΛ: Διάλογος ΔΠ: Δεκαπενθήμερος Πολίτης ΔΣ: Δαυλός ΕΒ: Εμείς και το Βιβλίο ΕΓ: Ελεύθερη Γνώμη Ε θ : Έθνος ΕΛ: Ελευθεροτυπία ΕΚ: Ελικώνας ΕΟ: Εποπτεία ΕΣ: Ελεύθερος (Στερ. Ελλ.)

ΕΨ: Επιστημονική Σκέψη ΕΩ: Ελεύθερη Ώ ρα ΗΜ: Ημερήσια ΗΧ: Ήχος και Hi-Fi ΘΟ: Θούριος ΚΑ: Καθημερινή ΚΛ: Κυπριακός Λόγος CO: Cosmopolitan ΛΕ: Η Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή ΝΕ: Τα Νέα ΝΗ: Νέα Εποχή ΝΣ: Νέα Εστία ΟΜ: Ομπρέλα ΟΠ: Οδός Πανός ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΑ: Πάνθεον ΠΕ: Περισκόπιο της Επιστήμης Π θ: Πολιτικά θέματα ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΛ: Πολιτιστική ΠΟ: Πολίτης ΠΡ: Πόρφυρας ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΕ: Σύγχρονη Εκπαίδευση Σ θ : Σύγχρονα Θέματα ΣΚ: Σκιάθος ΣΛ: Συλλεκτικός Κόσμος ΣΠ: Σπουδές ΣΣ: Σύγχρονη Σκέψη ΣΥ: Συμβολή ΤΑ: Ταχυδρόμος ΤΕ: Τριφυλιακή Εστία ΤΟ: Τομές ΤΤ: Τετράγωνο ΦΣ: Φιλολογική Στέγη ΧΑ: Χάρτης ΧΡ: Η Χριστιανική

Τύπος

Ψυχολογία

Καρύκόπουλος Π.: 20 χρόνια ελληνικού τύπου (ΔΣ, ΒΡ, 29/1), (ΓΜ, ΑΥ, 27/1) Ρεζάν Μ.: Χωρίς πρόγραμμα (ΓΜ, ΟΤ, 31/1), (ΠΜ, ΠΑ, 29/1).

Καραφουλίδης Γ.: Υποβολή (ΛΑ, ΠΕ, 72)

Οργανισμοί Ο ευρωπαϊκός κοινωνικός χάρτης του Συμβουλίου της Ευρώ­ πης και το Διεθνές σύμφωνο οικονομικών, κοινωνικών και πο­ λιτιστικών δικαιωμάτων του ΟΗΕ (Α.Δ.Π , ΟΤ, 24/1).

Φιλοσοφία Βότση Ο.: Οδύνη και εύδια (Α θ , ΗΜ, 22/1) Marx Κ.: Η διαφορά της δημοκρίτειας και επικούρειας φυσι­ κής φιλοσοφίας (Δ. Δημητράκος, ΟΤ, 24/1).

θρησκεία Godwin S.: Μυστηριακές θρησκείες του αρχαίου κόσμου.

Πολιτικές επιστήμες Καββαθάς Β.: Αιθιοπία (ΚΤ, ΕΘ, 30/1) Κουλουμπής Θ.-Wolfe S.: Εισαγωγή στις διεθνείς σχέσεις (Γ. Δημητρακόπουλος, ΟΤ, 31/1) Κύρου Α.: Ελληνική εξωτερική πολιτική (ΔΣ, ΒΡ, 5/2)

Εκπαίδευση Ασπρογέρακας-Γρίβας Κ.: Η κατάσταση στα πανεπιστήμια της Ελλάδας μετά το νόμο πλαίσιο (Χ.Χ, Νέα Ηγεσία, 1).

δεΑτ10/79 θετικές και εφαρμοσμένες επιστήμες Λουτασάκης Α.: Βελονισμός (ΛΑ, ΠΕ, 72) Κλάρκ Α.: Τα μυστήρια του κόσμου (ΛΑ, ΠΕ, 72) Stanfielf W.: Γενετική (ΛΑ, ΠΕ, 72)

Τέχνες Λαλαούνης Η.: Μεταμορφώσεις (ΔΣ, Βρ, 5/2) Παπα'ίωάννου Θ.: Ενθύμιον Αθηνών (ΣΤ, ΕΛ, 24/1) Σιατόπουλος Δ.: Το θέατρο της Ρωμιοσύνης (Σ.Γ.: Τσίρος, ΚΑ, 24/1) Σπιτάμπελος Λ.: Το τρελό βιβλίο (ΒΠ, ΔΙ, 111) Χατζή-Μιχοπούλου Ζ.-Μιχαλόπουλος Μ.: Σιδεριές μπαλκονιών (ΚΤ, ΕΖ, 30/1).

Γλώσσα

Φακίνος Μ.: Ο Ιωσήφ εξαφανίζεται (ΚΤ, ΕΘ, 23/1), (ΓΜ, ΑΥ, 27/1), (ΚΣ, ΝΕ, 26/1) Χατζημιχάλη Ε.: Το καπηλειό του 'Αγγέλου (Δ. Λάλα-Κρίστ, ΔΙ, 111) Χριστοδούλου Δ.: Καφετέρια (ΚΣ, ΝΕ, 2/2) Μπαζέν Ε.: Με την οχιά στο χέρι (ΓΜ, ΑΥ, 27/1) Μπερνανός Ζ.: Η χαρά (ΑΘ, ΗΜ, 22/1) Φράνσις Κ.: Νυχτερινός ουρανός (ΠΜ, ΠΑ, 29/1)

Μελέτες-Δοκίμια Βακαλόπουλος Α.: Ανδρέας και Κώστας Καρκαβίτσας (ΘΤ, ΑΥ, 23/1) Γρηγόρης Γ.: Αντώνης Πρόκος (Μ. Δ. Στασινόπολος, ΝΣ, 1381) Δάλλας Γ.: Ο Καβάφης καί η δεύτερη σοφιστική (ΣΤ, ΕΛ, 24/

*)

Καλιόρης Γ.: Ο γλωσσικός αφελληνισμός (ΠΑ, ΟΤ, 24/1).

Ποίηση Αναστασιάδη Ν.: 1) Το συμπαγέτ 2) Αυτόε ο άλλοτ κόσμοε 3) Παρουσίες (ΦΤ. Δραιιινή. 23/1). Ανθήλης Τ.: Στο απόγειο των ανέμων (ΔΣ, ΒΡ, 5/2) Αρχαία Έδδα (Γ. Κεντρωτής, ΔΙ, 111). Βαρβέρης Γ.: Το ράμφος (Ε. Αστρινάκη, ΡΙ, 3/2). Βοζίκης Π.: Καθ’ οδόν (ΑΦ, ΑΚ, 2/2) Δεπούντης 1.: Systema naturae (ΑΦ, ΑΚ, 2/2). Δεσπούντη Γ.: Μακρινή στοργή του ήλιου (ΑΦ, ΑΚ, 2/2). Ελύτης Ο.: 1) Σαπφώ, ανασύνθεση και απόδοση (ΕΛ. ΓΥ.

919),

2) Το ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου (ΕΖ, ΕΛ, 31/1). Ζευγώλη-Γλέζου Δ.: Φθινοπωρινό φως (ΔΣ, ΒΡ, 5/2) Καρούζος Ν.: Αντισεισμικός τάφος (Τ. Πηλείδης, ΚΑ, 31/1). ΚατσίμηςΣ.: Οι ρήτορες (ΒΠ, ΔΙ, 111). Μιχαήλ Κ.: 1) Ακρέστερα 2) Εκ του ανεσπέρου (ΘΠ, ΕΣ, 18/

Δοξιάδη-Τριπ Α.: Σαν μητέρα προς μητέρα (ΔΣ, ΒΡ, 29/1) Λαζάνας Β.: Φ. Χαίλντερλιν (Σ. Μακρής, ΝΣ, 1381) Μαλάνος Τ.: Η δύναμη των αισθητικών συγκινήσεων (ΒΠ, ΔΙ, 111) Μελικής Γ.: Η εθνολογία στο ραδιόφωνο και την τηλεόραση (ΒΠ, ΔΙ, 111) Μιχάλος Ν.: Για ένα νέο ανθρωπισμό (Ν. Ντος, ΕΛ, 2/12), (ΚΤ, ΕΘ, -30/1) Πρεβελάκης Π.: Άγγελος Σικελιανός (ΚΤ, ΕΘ, 3/2) Τερζάκης Α,: Του καιρού της δοκιμασίας (ΑΘ, ΗΜ, 22/1) Τσάτσου I.: Ιχνηλασία (ΔΣ, ΒΡ, 5/2) Τσούρας Ν.: Η δεσποτεία του λόγου (ΔΓ, Αυγή Πύργου, 21/1) Ζακόμπ Μ.: Συμβουλές σ’ ένα νέο ποιητή (ΓΜ, ΑΥ, 27/1) Ροντάρι Τ.: Γραμματική της φαντασίας (Ν. Σκούτερη - Διδα­ σκάλου, ΔΠ, 25/1) Φρομ Ε.: (Επιμ.) Σοσιαλιστικός Ουμανισμός. (Ν. Δεμερτζής, ΔΙ. 111) Χορκάιμερ Μ.: Παραδοσιακή και κριτική θεωρία (Κ. Σιμό-

1)

Ξηρός Θ.: Η Ατζέντα (ΘΠ, Πρωτοπορία Αμαρουσίου, 22/12) Παπαθανασόπουλος θ .: Ηρακλής Καιόμενος (Ε.Ν. Μόσχος, ΝΣ, 1381) Παππά Λ.: Μέσα σε καθρέφτες (ΔΣ, ΒΡ, 29/1) Πολυχρονόπουλος Γ.: 'Ενα καλύτερο τραγούδι (ΚΤ, Ε θ , 30/1) Πρόγιας Π.: Πολιορκία (ΔΣ, ΒΡ, 5/2) Σταυρινού Μ.: Το σώμα της ψυχής (Λ. ΧατζοπούλουΚαραβία, ΚΑ, 31/1) Χριστογιάννης Γ.: Απολιθωμένα μειδιάματα (ΔΣ, ΒΡ, 29/1)

Πεζογραφία Αγγελόγλου Α.: Ρωμιοσύνη (Π. Ναθαναήλ, ΚΑ, 31/1) Αθανασιάδης Τ.: Οι τελευταίοι εγγονοί (ΚΣ, ΝΕ, 2/2) Βαλτινός Θ. κά.: Τρία διηγήματα (ΚΣ, ΝΕ, 26/1) Ζατέλη Ζ.: Περσινή αρραβωνιαστικιά (ΚΣ, ΝΕ, 2/2) Ιωάννου Γ.: Η πρωτεύουσα των προσφύγων (ΚΣ, ΝΕ, 2/2) Καλατζής Κ.: Η μπιραρία του Μονάχου (ΚΣ, ΝΕ, 26/1) Μποσινάκης Δ.: Ο μονόδρομος (ΓΜ, ΑΥ, 27/1) Νενεδάκης Α.: Ο Σηκουάνας στο σπίτι μου (ΚΣ, ΝΕ, 2/2) Ξενόπουλος Γ.: Άπαντα (ΔΣ, ΒΡ, 5/2) Πασιαρδής Μ.: Συμβάντα (ΒΠ, ΔΙ, 111) Πλασκοβίτης Σ.: Το τρελό επεισόδιο (ΓΜ, ΑΥ, 27/1), (ΚΣ, ΝΕ, 2/2) Ρένος.: Οι εξάγγελοι (ΚΣ, ΝΕ, 26/1) Ρίτσος Γ.: Με το σκούντημα του αγκώνα (ΚΣ, ΝΕ, 2/2) Σουρούνης Α.: Τα τύμπανα της κοιλιάς και του πολέμου (ΚΣ, ΝΕ, 26/1)

Κωνσταντινίδου Ν.: Της νύχτας τα γραμμένα (ΦΤ, Ταχυδρό­ μος Καβάλας, 11/1) Λιγνάδης Τ.: Γνωριμία με το θέατρο (Ειρ. Μπ., ΚΑ, 24/1) Μαρουλάκης Ν.: Το μαγικό τσουκάλι (Β. Παπαδοπσύλου, Ανοιχτό σχολείο, Τ.) Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου Λ.: Ιστορίες που κανένας δεν ξέρει (Α. Δελώνης, ΔΙ, 111) Ντε Τόρε Ο.: Πειρατές και κουρσάροι (Α. Δελώνης, ΔΙ, 111) Dellessevt Ε.: Πώς το ποντίκι έφαγε κατακούτελα μια πέτρα κι ανακάλυψε τον κόσμο (Β. Παπαδοπούλσυ, Ανοιχτό Σχολείο, 1)

θεατρικά έργα Μητροπούλου Κ.: Η τελευταία παράσταση (ΓΜ, ΑΥ, 27/1)

Ιστορία Αντωνακάτου Ν.: Μεσσηνία (ΣΤ, ΚΑ, 24/1) Βακαλόπουλος Α.: Ιστορία της Θάσου (ΦΤ, Ημερολόγιο Κα­ βάλας, 28/1 και Δραμινή 15/1) Σαββίδης Α.: Τα χρόνια σχηματοποίησης του Βυζαντίου (Τ. Μανιατέα, Νέα Ηγεσία, 1) Ντελαρύ Ζ.: Η Ιστορία της Γκεστάπο (ΚΝ, ΚΑ, 24/1)

Μυθολογία Αισώπου μύθοι (ZB, ΡΙ; 3/2)

Μ ια επανόρθωση Σ το υπόμνημα των κριτικών της Κ ριτικογραφ ίας. για αρκετό διάστη­ μα, γραφόταν το όνομα Ε. Λ ά ππ α αντί του ονόματος της κ. Ε. Π α π ­ πά. Ζητούμε συγνώμη

80/μικρες αγγελίες

μ ικ ρ έ ς α γ γ ε λ ί ε ς

fftsRPl ΤΟ «ΔΙΑΒΑΖΩ» ζητά επειγόν­ τως να στεγαστεί σε καινούρια γραφείά ή τριάρι διαμέρισμα, στο κέντρο, περιοχή Ομήρου Σόλωνος - Ιπποκράτους. Τηλ.: 36.26.910 - 36.40.488 - 36.40.487 - 36.03.011.

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ Πολυτεχνείου στο πτυχίο παραδίδει μαθήμα­ τα Φυσικής-Χημείας σε μαθη­ τές γυμνασίου. Τιμές προσιτές. Τηλ.: 34.57.326 * ΑΓΓΛΙΚΗ γλώσσα. Μαθήμα­ τα. μεταφράσεις. Τηλ.: 95.68.145 *

★ «ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΘΕΩΡΗΜΑ». Ποιήματα. Ο πομπός εκπέμπει δήθεν με βάθος/ο δέχτης συλ­ λαμβάνει δήθεν το βάθος/και κόμπλεξ νοημοσύνης κατά βά­ θος. Τάκης Μιχόπουλος, Ξυλόκαστρο. Διάθεση: Τ. Πιτσιλάς, Σοφοκλέους 4, Αθήνα.

«Η ΧΩΡΑ ΜΟΥ» Γρηγόρη Γρηγοριάδη. Μια έκδοση του βι­ βλιοπωλείου Ζερμιναλ.

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΛΠΙΔΑ. Σταύρου Παπανικολόπουλου, μυθιστόρημα-περιπέτεια για πυρηνικό πόλεμο. Σελ. 270. Δρχ. 300. Δωρικός.

ΕΝΟΙΚΙΑΖΕΤΑΙ, πλατεία Εξαρχείων, Οικονόμου 3, υπό­ γειος χώρος φωτεινός, 60 μ2, με ανεξάρτητη είσοδο, κατάλλη­ λος για αποθήκη ή εργαστήριο. Τηλ.: 36.25.179 - 36.03.687

·¥■ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ από αγγλικά, γαλλικά και επιμέλεια-διορθώσεις κειμένων. Τηλ.: 68.13.428.

ΑΘΙΚΤΗ, η σειρά «πέρα από τον. κόσμο μας» πωλείται μισο­ τιμής. Τηλ.: 68.13.428

(Κάθε λέξη στις «μικρές αγγελίες» στοιχίζει 10 μόνο δραχμές)

ΤΟΛΕΝΤΡΘ ’Έκδοση λόγου καί Τέχνης ΠΕΡΙΕΧ ΟΜ ΕΝΑ Διάλογος μέ τόν ΚΩΣΤΑ ΤΑΧΤΣΗ. (Σ υνομιλητής ό Μ. Τσιλιμίδης). ΤΑΣΟΣ ΛΕΙΒΑΔΙΤΗΣ: Πέντε ποιή μα τα. ΑΛΕΞ. ΚΟΤΖΙΑΣ: Ευρυδί­ κη. (Μ ικρό απ όσ πα σ μ α θ εα τρ ικ ή ς κω μω δίας).

Ευρωπαϊκή δορυφορική Τηλεόραση· επικοινωνία ή άπομονωτισμός; Τό «Δ» μιλάει μέ π α ρ ά γον τες τής πνευμ ατικ ής ζωής. ’Α παντού ν οί: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΜΑΝΤΟΣ. ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΙΤ ΕΔΟΠΟΥΛΟΣ. ΑΛΕΞ. ΚΟΤΖΙΑΣ. ΝΙΚΟΣ ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. ΚΩΣΤΑΣ ΤΑΧ ΤΣΗΣ. ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ.

30 χρόνια άπό τόν θάνατο τού Thomas Mann ’ Επιστολή τού Τ. Mann στόν Eduard K orrodi (άπόδοση: Ν ανά Ήσαίά) ΤΟ ΔΕΝ ΤΡΟ ΠΡΟΤΕΙΝΕΙ (βιβλία πού διακρίναμε). ΤΑ ΦΥΑΛΑ: 'Η είδηση. Μ ικρές άγγελίες. Ή άνάγνωση. Ταρζάν. Ή κλασσική παράσταση. Λόγος καί εικόνα. Τό βιβλίο.

Τιμή τ ε ύ χ ο υ ς δρ χ. 180

ΡΟΥΛΑ ΚΑΚΛΑΜΑΝΑΚΗ: Δύο π οιή μα τα. ΓΙΑΝ ΝΗΣ ΚΟΝΤΟΣ: Ποίημα. ΝΙΚΟΣ ΚΑΡΥΔΗΣ: Τό παλιό πα ρ α μ ύθ ι (Διήγημα). ΓΙΩ Ρ ­ ΓΟΣ ΔΑΝΙΗΛ: Στήν Κ ούβα ( ' Ο δοιπορικό·α πόσ πασ μα ). JAROSLAV SEIFERT: Π έντε ποιή μα τα (Ν όμπελ ’84· απόδοσ η: Γ.Δ. Κεντρωτής). ALAIN ROBBE G R IL L E T : Έ ν α μέλλον γιά τό μτ-θιστόρημα (απόδοση: Σ π. ’ Ηλιόπουλος). ΑΝΤΡΕΑΣ ΑΓΓΕΛΑΚΗΣ: Ποίημα. ΚΩΣΤΑΣ ΜΑΥΡΟΥΔΗΣ: Ο ικογένεια Π ολάτου (μικρά α π ο σ π ά σ μ α τα νουβέλλας). THOMAS BERNHARD: Συζήτηση καί δύ ο ποιή μ α τα (άπόδοση: Π. Γερένης, Γ.Δ. Κεντρωτής). ΣΩ Τ. ΠΑΣΤΑΚΑΣ: Δύο ποιήματα. HALDUN TANER: Ο π ερ ίπ α το ς τού Σ ά ντσ ο (Διήγημα· απόδοση: ’Αλκμήνη Διαμαντοπούλου).

Συμ π ληρ ώ σ τε τή σειρά των αφ ιερω μάτω ν του

ΑΙΑΒΑΖΩ

Κωνσταντίνος Θ εοτόκης (No 14)* Β ιβλία για π α ιδ ιά (No 24)* Γ υναικείος λόγος (No 36)* Γκέοργκ Λ ούκατς (No 41) Τα διδα κτικά βιβλία της μέσης εκπαίδευσης (No 47) Φ ραντς Κ άφκα (No 50)* Νέοι Λογοτέχνες (No 50)* Νίκος Κ α ζαντζάκης (No 51)* Μαρσέλ Προυστ (No 52)* Ουίλλιαμ Φοϊκνερ (No 54)* Α γγλική λογοτεχνία (No 56) Σ οβιετική Λ ογοτεχνία ( No 57)* Αντίσταση και λογοτεχνία (No 58) Λ ατινοαμερικανική λογοτεχνία (No 59) Ονορέ ντε Μ παλζάκ (Νό 60) Δημήτοης Γληνός (No 61) Τζέημς Τ ζόυς (No 62) Κώστας Χ ατζηαργΰρης (No 63) Η γενιά τω ν μπήτνικ (No 64) Οι επίγονοι του Φ ρόυντ (No 65) Ζ αν Ζενέ (No 66) Επιθεώ ρηση Τέχνης (No 67) Α γιον Ό ρ ο ς (No 68) Νέοι λογοτέχνες (No 69) Γερμανόφωνο θέατρο (No 70) Σημειω τική (No 71) Α ριστοφάνης (No 72) Ζ ακ Ιίρεβέρ (No 73) Μ ικροασιατικός ελληνισμός (No 741 Λ ογοτεχνία και κινηματογράφ ος (No 75) Ιταλική λογοτεχνία (No 76) Μ αρκήσιος ντε Σ αντ (No 77) Κ. Π. Καβάφης (No 78) X. Λ. Μ πόρχες (No 79)

★

Μ ιλάν Κούντερα (No 80) Μ αργκερίτ Γιουρσενάρ (No 81) Α δα μά ντιος Κοραής (No 82) Καρλ Μ αρς (No 83) Σ ύγχρονα ολλανδικά γράμματα (No 84) Μ πορίς Β ίαν (No 85) Αστυνομική λογοτεχνία (No 86) Νέοι λογοτέχνες (No 87) Κώστας Β άρναλης (No 88) Νεοελληνικό θέατρο (No 89) Τόμας Μαν (No 90) Φ ρειδερίκος Νίτσε (No 91) Κω νσταντίνος Θ εοτόκης (No 92) Ρολάν Μ παρτ (No 93) Π α ιδικό βιβλίο (No 94) Ναπολέων Α απαθιιοτης (No 95) Εμμανουήλ Ροίδης (No 96) Εμίλ Ζολά (No 97) Σ ταντάλ (No 98) Βιβλίο και φυλακή (No 99) Λ αϊκό αισθηματικό μυθιστόρημα (No 100) Μ ακρυγιάννης (No 101) Λ ουκια νό: (No 102) Ντιντερό (No 103) Ιϊλ λ ο ; Ά γ ρ α : (No 104) Ιούλιος Βερν (No 105) Θ εόφιλος Καΐρης (No 106) Α ρ χαία λυρική ποίηση (No 107) Περό, Γκριμ, Ά ντερ σ εν (No 108) Έ ρ μ α ν Έ σσε (N o 109) Αλμπέρ Καμύ (No 110) Β ίκτω ρ Ουγκύ (No 111) Έ ν τγκ α ρ Ά λ α ν Πόε (No 112) Φ ύσης Κόντογλου (No 113) Φ ιλα νδικά γράμματα (No 114)

Τα τεύχη που σημειώνονται με αστερίσκο έχουν εξαντληθεί.

. Ομήρου 34 1Θ6 12 Αθήνα τηλ. 36.40.488 - 36.40.487 - 36.26.910