Τεύχος 191

ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛ

Υ περαγορά βιβλίου ς τ ο ν π ε ι ρ α ι α Για Πρώτη Φορά στην Ελλάδα 50 χιλιάδες τίτλοι βιβλίων σε 5 ορόφους Για καλό και φθηνό βιβλίο

ΠΕΙΡΑΙΑΣ

ΜΕ ΕΥΚΟΑΙΕΣ ΠΛΗΡΩΜΗΣ

Εγκυκλοπαίδειες μισοτιμής ισόγειο Κολοκοτρώνη

ημιόροφος Κολοκοτρώνη

ελληνική και ξένη λογοτεχνία

παιδικά - παιδαγωγικά ίίιίίλία

ισόγειο Νοταοά

ναυτικά - κομπιοντερς - αρχιτεκτονικά - ηλεκτρονικά - κλπ. τεχνικά ϋιίίλία

ημιόροφος Νοταρά

1ος όροφος Νοταρά

νέες εκδόοεις - γυν. θέματα - λευκώματα περιοδικά

ιατορία - πολιτική - if ιλοοοψία κοινωνιολογία - ψυχολογία - ποίιμιη μελέτες

I. Μποστάνογλου & ΣΙΑ Ο.Ε. 1) Σωτήρος 13, τηλ. 41,71,330 2) Κολοκοτρώνη 92, τηλ. 41,12.258 3) Νοταρά 75, τηλ. 41.12.258 νΐΙΟ υίΛΙ IV IV d l3U

VIVQIB AOVJONVIZOUIAI ZVIVdl3U

ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΓ

ΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ - ΠΕΙΡΑΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ

< ΙΑΣ ΜΠΟΣΤΑΝΟΓΛΟΥ ΒΙΒΛΙΑ

VIV8I0

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΠΩΙΗΜΟΥ (ΠΑΙΖΩ ΚΑΙ ΜΑΘΑΙΝΩ) Γιαχαρούμενεςκαι ψδιακοπές

η νίθ)^

10 δώΡ°

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΩΝ Δ ΙΑ Κ Ο Π Ω Ν Μ Ο Υ

: ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΩΝ I I J f l Δ ΙΑ Κ Ο Π Ω Ν Μ Ο Υ

|

>

: « λ·Λ <■** Ιπ> *'-·& δαμο Ι'ΟΤ ----

i* V

Δ-VMOI oy ' ----

ΜΑΝΟΙ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ ANN ΑΑΠΌΥΡΛ-ΒΛΟΓΙΑΝΝΠΉ

ΜASOI ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ ΑΝΝΑ ΛΓΓΟΥΡΑ-ΒΛΟΓΙΑΝΝΊΤΗ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΩΝ ΛΙ ΑΚΟΠΩΝ ΜΟΥ (ΠΑΙΖΩ ΚΛΙ ΜΑΘΑΙΝΩ)

ΤΟ ΒΙΒ ΑΙΟΤΩΝ ΛΙΑΚΟΠΩΝ ΜΟΥ (ΠΑΙΖΩ ΚΑΙ ΜΑΘΑΙΝΩ)

Για παιδιά am τέλαωσαν την

Για παιδιά not τελείωσαν την

Α' ΤΑΞΗ

Η’ ΤΑΞΗ

Εικονογράφηση: ΑΝΘΗ ΙΟΦΟΚΛΕΟΥΙ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΠΩΝ NJOY I

‘H fe s a J

ν

|Γΐ Τ\

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΙΑΜΟΤΗ

ΕΚΔΟΣΕ^ΑΝΙΩΤΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

ΜΑΝΟίϊ^^ΕΩΝ ΑΝΝΑ ΑΓΓ^ΙΛΒλ°Π AΝΝΤΤΗ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟίί ^ Ο Π Ω Ν ΜΟΥ Για πΜ&*1

Εικονογράφηση: ΑνΘΗ ΙΟΦΟΚΛΕΟΥΙ

·*Λ V Of/ J U n ': η

Λλπο t-ar

ΜΑΝΟΙ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ ΑΝΝΑ ΑΓΓΟΥΡΛ ΒΛΟΠΑΝΝΙΤΗ

ΜΑΝΌΙ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ ΑΝΝΑ ΑΓΓΟΥΡΛ-ΒΛΟΓΙΑΝΝΙΤΗ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΩΝ ΛΙΑΚΟΠΩΝ ΜΟΥ (ΠΑΙΖΩ ΚΑΙ ΜΑΘΑΙΝΩ)

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΩΝ ΛΙΑΚΟΠΩΝ ΜΟΥ (ΠΑΙΖΩ ΚΑΙ Μ ΑΘΑΙΝΩ)

Γιο παιδιά not1τέλεκοσαν την

Γιο παιδιά not τελείωσαν την

την

/tew

Δ'ΤΑΞΗ

Ε' ΤΑΞΗ

■ © *

Εικονογράφηση: ΠΑΘΗ!

Εικονογράφηση: ΣΤΑΘΗΙ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ,[ΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Τα πιο

Γ ]\ \ Μ . Λ » ' j i

ΤΙς δ,ακοπέ(:

με τη' ψρονίιδο i f ,δ6οε(4ν Καστανιώτη

ΔΙΑΒΑΖΩ

Ισπανικά

ΔΕΚΑΠ ΕΝ Θ Η Μ ΕΡΗ ΕΠΙΘ ΕΩΡΗ ΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒ ΛΙΟ Υ

Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

Σύνταξη: 36.40,487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.42.789 Συνδρομές: 36.42.765

Ε τα ιρ εία Ι σ π α ν ικ ώ ν Σ π ο υ δ ώ ν ΜΙΓΚΕΛ ΝΤΕ ΘΕΡΒΑΝΤΕΕ Καποδιστρίου 2, Τηλ. 3628880

Τεύχος 191

Θερινά εντατικά τμήματα

11 Μ α ΐον 1988

(Ιουνίου - Ιουλίου)

Τιμή: Αρχ. 300

Διδάσκουν Ισπανοί καθηγητές πτυχιούχοι ισπανικών πανεπιστημίων

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος

Πληροφορίες - εγγραφές: πρωί: Τετάρτη & Παρασκευή 10-1 απόγευμα: Κάθε μέρα 4.30 - 9.30

Διευθυντής: Γιώργος Γιιλάντης υνταξη; Κατερίνα Γρυπονησιώτου. ετοίλης Καλαμάρας. Κιίιστας ΚαλημίΒρακλής Γΐαπαλέξης, Νίνη [’((! φ'*Πι" Σπάθή. Καίτη Τοπάλη. Γιάννη: Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή υνορομίς; Κατερίνα Γρυπονησιώτου . ^ ‘«φημίσεις: Ηρακλής Παπαλέϊης “ •λιοοποίηση.Μοντάζ: Νένη Ράις ■λιοσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ. Ηίηττού 219, τηλ. 75.16.333 υιτογραη,(σεις-Μοντάζ: I, Χριστοδουακος _ | Κοργιαλάς Ο.Ε.. Λ. Μετιιζά ’ τηλ· 36.41.134 Αφοί Τααλήάρη Ο.Ε.. ΦυΒ κι S' Ku|*a n (><>, τηλ. 26.10.918 Ο*.. δεσί«: Νικ. Κατριβάνος και Σία • t., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Οινομή; Νέο Πρακτορείο Τύπου

Ι6ιθΗτήτης-Ηχ6ότης: Γιώργος Γαίίαλάς Κ,νΤρική Λιόθεση:

Αθήνα; Π.η,,,-,νης Διονύσιος ««λόγγο,, | τΊλ· 36.20,889 '■’τοοαλονίκη: ««βλιΟΛι.,λείο 71 Κ,|τζιά και Σία Όηιιοκή 78 Τ,Ι>· 279.720. 268.940

-

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΑΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Το Σχέδιο Νόμου για το βιβλίο (γράφει ο Μπ. Καβροχωριανός)

Α. Παναγόπουλος: Θουκυδίδης Άγγελος Βλάχος: Θουκυδίδης Ολόρου οτέταρτος τραγικός Κώστας Ζουράρις: Δείμος δήμιος δημούχος ή πώς ο φόβος φυλάει τα έρημα στον Θουκυδίδη Ανδρέας Παναγόπουλος: Η Θουκυδιδική έρευναστηνεποχή μας G. L. Huxley: Ο Θουκυδίδης για την αύξηση της αθηναϊκής δύνα­ μης Τάσος Κουκουλιός: Ελληνικά βιβλία και μελέτες για τον Θουκυδί­ δη

9 14 19 33 56 59

ΣΥΝΙ-ΜΈΥΞΙ1 Κωνσταντίνος Τρυπάνης: Η πορεία ενός ερευνητή (συνομιλία με τον Θ. Φωσκαρίνη)

64

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΑΙΔΙΚΟ: Γράφουν οι Ελένη Χωρεάνθη και Μ. Αναστασοπούλου ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει η ΑΟηνά Παπαδάκη ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ο Μάνος Κοντολέων ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ: Γράφει ο Ηλίας Κεφάλας ΔΟΚΙΜΙΟ: Γράφει ο Γεράσιμος Ζώρας ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφουν οι Χρίστος Παπαγεωργίου, Κ. Σ. Σφαέλλου και Νικ. Φορόπουλος

75 79 81 85 87

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΚΡΓΠΚΟΓΡΑΦΙΑ

’ΤΛΟ/υαφΚ,,, ' ' ΙΜ1! Πω Τ ^Κ,'μίπύ Κ 2ΐ1Γ4 “Η“ΫαοΛπΗΙ'λ0' -"Ι'ίυέλ,, Γαλάντης

7

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

ν

Τ .Λ

6

σ τ ο ε π ό μ ε ν ο « Δ ια βά ζω »

αφιέρωμα στον Φ. Γκ. Λόρκα

37 45

χρονικα/7

τα βιβλία της «γνώσης»

0 .β Ι Κ α ο ιΕ ,ϊ " β ^ ΐα π ο υ &ε

*

ΠΑΜΠΛΟ ΝΕΡΟΥΔΑ

ΕΚΑΤΟ ΕΡΩΤΙΚΑ ΣΟΝΕΤΑ (CIEN SONETOS DE AMOR) Δίγλωσση έκδοση

QSbb

HAM|]Α°

ΝΕρι

r ji .'* * '

*VA"

UV«1"·

itH*

Περιλαμβάνονται τέσσερα σχέδια των Πάμπλο Πικάσσο καί Γιώργου Γουναρόπουλου.

εκδόσεις «γνώση» Κ Ι v r p w n Λ ιο Ο ιο η 7 ω ο 6 ο * ο υ rm yn c 1 9 ,1 0 6 81 Λ β η να , ΤηΛ. 567,0901

567 1190

7 78 6 α Λ '

Αέ / Φ *<

Τβ ν'

Αντ ικείμενο τον παρόντος αφιερώματος τον «Διαβάζω» αποτελεί ο σνγγραφέας πον με το έργο τον απέρριψε έμπρακτα το κόρος τον περίφημου αφοριομού τον Αριστοτέλη («Περί ποιητικής» Ι451 Β) ότι «η (δραματική) ποίηση

fe v ο ητιμιλητι'μ

ιοι· ι«| ιι\ιι!ι|ΐ«τος, Λνίη,ιίιΐ'. Ιΐαναγώπουλος, Κπίτ. καθηγητής της Φιλολογίας υτο ΙΙανιπιιιτήμιο Αθηνών, ι ίνιιι ιιπιύθυνος για την ιπίλογη των ουνιυγιιτών xm την ςπιμίλι κι της ύλης, αλλά χόΟι υννιηιγάτης ιίνκι υπιφικινος γιο τΐ] δική τον ονμβολή.

10/αφιερωμα

Θ ουκυδίδης Α. Παναγόπουλος είναι φ ιλοσοφικότερη και σπουδαιότερη από την ιστοριογραφία». Είναι αυτός που συνοδέυσε στην εξορία μ εγά λους πολιτικούς (και τον Ελευθέριο Βενιζέλο, που μ α ς άφησε μ ά λιστα και μια έξοχη μ ετά φ ρα σ η), αυτός που κατέθελξε αρχα ί­ ους και νέους αναγνώ στες και κριτικούς (με εξαιρέσεις τον Διονύσιο τον Αλικαρνασσέα και τον F. MCford - διαβόητους «Θ ουκυδιόομάστιγες» της αρχαίας και νέας εποχής, αντίστοιχα), α υτός που έκαμε τον λόρδο Macauley να γρά φ ει ότι το Έ βδομο Βιβλίο των Ιστοριών είναι το «άκρον άωτον της ανθρώ πινης τέχνης» («the ne plus ultra o f human art»), αυτός που για την ερμηνεία του έχουν γρ α φ εί εκατοντάδες βιβλία και χιλιάδες άρθρα, ο μ εγα λύτερο ς ιστορικός όλων των εποχώ ν όλων των ^αώ ν της γης, ο Θ ουκυδίδης Ό λό ρ ο υ Αλιμούσιος.

' ί ~ \ σο πιο ταραγμένοι, ψυχροπολεμικοί και V - / θολοί είναι οι καιροί στο παγκόσμιο πο­ λιτικό στερέωμα, τόσο επιτακτικότερη φαίνεται να γίνεται η ανάγκη για ανάγνωση και έρευνα του Θουκυδίδη. Γιατί, ό,τι κι αν συμβαίνει, αυ­ τός είναι εκεί, νηφάλιος, φιλοσοφημένος, αιώνια επίκαιρος ή μάλλον «υπεριστορικός» (με τη ση­ μασία που έδωσε στον όρο ο L. Althusser), όχι βέβαια για να αποφασίσει ή να δώσει λύσεις, αλ­ λά για να διδάξει'. Στον κίνδυνο, τον φόβο, τη βία, τη σύγχυση, την αδικία και την καταπίεση ανθρώπου από άνθρωπο της κάθε εποχής κι όχι λιγότερο της δικής μας, αυτός έχει απαντήσει ψύχραιμα: «/.../ καί τών μελλόντων ποτέ ανθις κατά το άνθρώπινον τοιοντων καί παραπλήσιων ίαισΟαι» (1.22.4) και «/.../ γιγνόμεναμέν καίαίεί έσόμενα, έως άν ή αύτή φνσις άνΟρώπων ή» (3.82.2). Οι πληροφορίες για τη ζωή του Θουκυδίδη εί­ ναι λιγοστές, μια και οι βίοι που μας παραδίδονται από τους βυζαντινούς χρόνους (ο εκτενέ­ στερος αποδίδεται στον Μαρκελλίνο), είναι τόσο αντιφατικοί και συγκεχυμένοι, ώστε να θεω­ ρούνται αξιόπιστοι μόνο στο βαθμό που συμφω­ νούν με τις πληροφορίες, που ο ίδιος ο Θουκυδί­ δης μάς δίνει για τον εαυτό του στην Ιστορία του. Από την άλλη πλευρά, η εικοσάχρονη εξο­ ρία του μακριά από την Αθήνα, καθώς και το γεγονός ότι πέθανε αφήνοντας το μοναδικό του έργο ατέλειωτο, συνέβαλαν ιίιστε να μην αποκτήσι ι φήμη στη διάρκεια της ζωής του. Έτσι, μέχρι να καταξιωθεί, οτιδήποτι αξιόλογο θα μπορούσε να είχε παραδοθεί για τη ζωή του, είχε χαθεί.

αφιερωμα/11

ΒΙΟΣ ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ

(συνοπτικά και βάσει των πηγών) Γεννήθηκε στην Αθήνα, στο δήμο Αλίμου, σίγουρα πριν το 454 π.Χ.· ίσιο? σχετίζεται με τον Θουκυδίδη το γιο του Μελησία, ενώ ο ίδιος ήταν γιος του Ολόρου. Επέζησε του Αθηναϊκού λοιμού του 430-427. Σαν στρα­ τηγός το 424 απέτυχε να απελευθερώσει την Αμφίπολη από την επίθεση του Βρασίδα και γΓ αυτό εξορίστηκε για 20 χρόνια· γύρισε στην Αθήνα και πιθανώς πέθανε εκεί βίαια λίγο μετά το 399· θάφτηκε στον οικογε­ νειακό τάφο του Κίμωνα. Είχε το δικαίωμα να εκμεταλλεύεται ορυχεία χρυσού στη Θράκη. Οι πηγές των παραπάνω πληροφοριών για τη ζωή του είναι: α) το ίδιο του το έργο, ειδικότερα τα κεφάλαια: II.48.3 (σχετικά με τον λοιμό), IV.105.2 (σχετικά με τα ορυχεία), V.26 (σχετικά με την Αμφίπολη και την εξορία)· β) δύο Βίοι (στις εκό. OCT και Teubncr)· γ) ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς (Θουκυδίδης)· δ) ο Πλούταρχος (Κίμων 4)· ε) ο Παυσανίας (1.23.9).

Συνεπώς, για μια καλύτερη παρουσίαση της ζωής του Θουκυδίδη, είναι απαραίτητη η εξέτα­ ση των λιγοστών βιογραφικών του στοιχείων κά­ τω από το πρίσμα των πνευματικών και πολιτι­ κών παραγόντων της εποχής του. ς συνδυάσουμε πρώτα όσα λέει ο ίδιος με τις παραδόσεις που κυκλοφορούσαν γΓ αυ­ τόν στην όψιμη αρχαιότητα. Σε τέσσερα σημεία της Ιστορίας του, ο Θουκυδίδης κάνει δηλώσεις που ρίχνουν φως στην προσωπική του ζωή: 1 ) στην αρχή, λέει πως καταπιάστηκε με το έργο του από το ξέσπασμα κιόλας του ΓΙελοποννησιακού πολέμου κι εξηγεί γιατί το έκανε· 2) στο II βιβλίο, κεφ. 48.3 παραθέτει την πληροφορία πως κι ο ίδιος προσβλήθηκε από τον λοιμό· 3) στο IV βιβλίο, κεφ. 104.4, 105.1, κατά την περιγραφή της εκστρατείας στη Θράκη το 424, πέρα από την πληροφορία της εκλογής του στο αξίωμα του στρατηγού εκείνο το έτος, αναφέρει πως το όνο­ μα του πατέρα του ήταν Όλορος και πως είχε περιουσία κι επιρροή στη Θράκη· 4) στο V βι­ βλίο, κέφι. 26, κατά την εξιστόρηση των γεγονό­ των μετά την ειρήνη του Νικία, λέει πως, εξαιτίας της αποτυχίας του στην Αμφίπολη, εξορί­ στηκε από την Αθήνα για είκοσι χρόνια, στη διάρκεια των οποίων του δόθηκε η ευκαιρία να έρθει σε επαφή και με τι ς δύο παρατάξεις. Από το όνομα του πατέρα του μπορούμε να ουμπεράνουμε πως ο Θουκυδίδης συγγένευε μί­ τον Μιλτιάδη και τον Κίμωνα. που ανήκαν στο πλούσιο γένος των Φιλαϊδών, ενώ παράλληλα εί­ χε κληρονομήσει ένα πλούσιο κτήμα με χρυοω-

Α

αφιερωμα/13

12/αφιερωμα ρυχεία στη Θράκη. Έτσι εξηγείται η εκλογή του στο αξίωμα του στρατηγού το 424, καθώς και η παραμονή του στη Θράκη κατά τη διάρκεια των είκοσι χρόνων της εξορίας του - γεγονός που επιβεβαιώνεται από τις άφθονες και λεπτομε­ ρειακές γνώσεις του για το βόρειο αυτό τμήμα του ελληνικού κόσμου. Επιπλέον, η εξορία τού έδωσε τη δυνατότητα να έρθει σε επαφή με τους ανταγωνιστές της πατρίδας τού και να κρίνει το Αθηναϊκό κράτος από κάποιαν απόσταση. Εξάλλου, όπως καταφαίνεται και από τη λεπτο­ μερειακή αφήγησή του για την Αθηναϊκή εκ­ στρατεία και τις Συρακούσες, οι οικογενειακές του σχέσεις πρέπει να του εξασφάλιζαν την οι­ κονομική άνεση να ταξιδεύει κατά τη διάρκεια της εξορίας του, για να συγκεντρώσει αυθεντικές πληροφορίες. πό την άποψη της ηλικίας του Θουκυδίδη, η πληροφορία του Μαρκελλίνου ότι πέθανε Α λίγο παραπάνω από 50 ετών παρουσιάζει ενδια­ φέρον αν συνδυαστεί με τις δηλώσεις του Θου­ κυδίδη. Ο ίδιος στο V βιβλίο, κεφ. 26, μιλώντας για τον Πελοποννησιακό πόλεμο, αναφέρει πως τον έζησε ολόκληρο και σε ηλικία που του επέ­ τρεπε να έχει ώριμη κρίση. Αν λάβουμε τώρα υπόψη μας και την εκλογή του στο αξίωμα του στρατηγού το 424 (αξίωμα που οπωσδήποτε θα προϋπόθετε ως κατώτατο όριο ηλικίας τα 30 χρόνια), συνάγεται πως πρέπει να γεννήθηκε γύ­ ρω στο 460 ή λίγο αργότερα. Από την άποψη της χρονολογίας του θανάτου του ενδιαφέρον είναι το κεφ. 100 στο II βιβλίο, όπου ο Θουκυδίδης εκθειάζει τις στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις τόυ βασιλιά της Μακεδονίας Αρχέλαου. Το χωρίο αυτό, σε συνάρτηση με τη παρατήρηση πως ο Θουκυδίδης πουθενά δεν κά­ νει αξιολόγηση των πράξεων προσώπων εν ζιυή, αποτελεί terminus post quern για το θάνατο του ιστορικού. Ά ρα, αν ο Αρχέλαος πέθανε το 399, ο Θουκυδίδης ζούσε και μετά από αυτή τη χρο­ νολογία, όταν θα έγραφε την Ιστορία του. Είναι πιθανό επίσης πως δεν έζησε πολλά χρόνια μετά τον πόλεμο, αφού η αφήγησή του δεν καλύπτει και τα 27 χρόνια του πολέμου, αλλά σταματά ξαφνικά στα γεγονότα του 21ου έτους, του 411. Σχετικά με τον τόπο του θανάτου του, οι βίοι αναφέρουν πως τον τάφο του ή το κενοτάφιό του μπορούσε να το δει κανείς στην Αθήνα, ανά­ μεσα στους οικογενειακούς τάφους της συγγενι­ κής του οικογένειας του Κίμωνα, έξω από τη Μελιτική Πύλη, όπου υπήρχε μάλιστα και το επιτύμβιο «Θουκυδίδης Ολόρου Αλιμούσιος». Περαιτέρω, εκτός από την παράθεση των λιγοστών βιογραφικών στοιχείων του Θουκυδίδη, που μόλις επιχειρήθηκε, πρέπει να ληφθεί υπό­ ψη και το πνευματικό και πολιτικό κλίμα, που αναμφισβήτητα σφράγισι τη σκέψη και το όλο */><■

L·' . 1»/ a lUtio

ti itM iiiKirioti u lv tim i \ jt n i t

την τρίτη 25ετία του 5ου αι., με τη διανοητική επανάσταση και το νέο τρόπο σκέψης που αυτή εισήγαγε, επηρέασε το πνεύμα του Θουκυδίδη και τον έμαθε να παρατηρεί και να κρίνει τα γε­ γονότα ανεξάρτητα από την παράδοση και τις αυθεντίες, έχοντας ως μοναδικό γνώμονα τη λο­ γική. Έτσι ο Θουκυδίδης διαφέρει ριζικά από τον Ηρόδοτο, ακριβώς επειδή πρώτιστα τον εν­ διαφέρει όχι η εξωτερική εμφάνιση αλλά τα αί­ τια και το βαθύτερο νόημα των ιστορικών γεγονότων. λλά η πολιτική σκέψη του Θουκυδίδη σφραγίστηκε κυρίως από την πρώιμη γνω­ Α ριμία του με την πολιτική της Αθήνας του Περι­ κλή. Κι εδώ πρέπει να λεχθεί πως ο Θουκυδίδης θαύμαζε απεριόριστα την πολιτική του Περικλή, έχοντας συνειδητοποιήσει πως η επιβίωση των πόλεων εξαρτιόταν από την επιδέξια χρήση της δύναμης, ενώ οι κληρονομημένες παραδόσεις δεν ήταν παρά πολυτέλεια. Η ρεαλιστική αυτή στά­ ση, επηρεασμένη, όπως είπαμε, και από το δια­ νοητικό κλίμα της εποχής, είναι αξιοσημείωτη, αν συνυπολογιστεί με τη συγγένεια του ιστορι­ κού με το γένος των Φιλαϊδών. Διότι, παρόλο που ο Θουκυδίδης γεννήθηκε και μεγάλωσε σε μια περίοδο όπου η δύναμη όλων αυτών των με­ γάλων συντηρητικών οικογενειών υποχωρούσε μπροστά στην Αθηναϊκή δημοκρατία, ανεπηρέα­ στος από την ατμόσφαιρα έντονης κριτικής του Περικλή που επικρατούσε, κατόρθωσε να σπά­ σει την οικογενειακή παράδοση και να γίνει «εκ πεποιθήσεως» οπαδός του Περικλή και της «ηγε­ μονικής» δημοκρατίας που εκπροσωπούσε. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί πως, καθώς περ­ νούσαν τα χρόνια, ο Θουκυδίδης προσανατολι­ ζόταν προς μία πιο συντηρητική στάση, αποκηρύσσοντας την επεκτατική πολιτική των ριζο­ σπαστικότερων διαδόχων του Περικλή. Στη με­ τάφραση αυτή συνέβαλαν ουσιαστικά η προσω­ πική του ατυχία στην Αμφίπολη (σχετικά με την οποία ωστόσο τονίζει πως δεν οφείλεται σε δικό του σφάλμα, αλλά στην απουσία στρατιωτικής ενίσχυσης) καθώς και η αποτυχία της Σικελικής εκστρατείας που κστ’ ουσίαν ήταν το επιστέγα­ σμα της αποτυχίας του αθηναϊκού επεκτατισμού. Έτσι στο II βιβλίο, κεφ. 65, τονίζει πως η κύρια αιτία της τελικής ήττας της Αθήνας ήταν η εγκα­ τάλειψη της μετριοπαθούς πολιτικής του Περι­ κλή από τους ακραίους δημοκρατικούς που υπο­ στήριζαν μια πιο τολμηρή επέκταση. II Αθήνα, λοιπόν, στην οποία ολοκληρώθηκε η διαμόββ$*7 ση της σκέψης του Θουκυδίδη, δεν ήταν/κέίνή ιης περιόδου που ο Περικλής κέρδιζε τις/πρώτες του μεταρρυθμίσεις, αλλά η Αθήνα της i^TtiM? περιόδου του Περικλή, όταν ο μι γάλος πολίτι­ κοι. είχε γίνει σχεδόν συντηρητικός οι σύγκριση με τους ηγέτι ς μια ακόμη πιο ακραία . δημόκρα

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ (431-404 π.Χ.) Α.' Πολιτική-Στρατιωτική Ιστορία

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

Αρχίζει ο Π.Π. μεταξύ Αθηνών και Σπάρτης (431) Εκφωνείται ο Επιτάφιος του Περικλή (Θουκ. II. 35-46) Πεθαίνει από το λοιμό ο Περικλής (429, γενν. 500 περ.) Η Ειρήνη του Νικία (421) Γεννιέται ο Επαμεινώνδας των Θηβών (420-362) Ανανεώνεται ο Πελοποννησιακός Πόλεμος (420) Σικελική εκστρατεία (415-413) Άλλα γεγονότα του Πελοπ. Πολ. (-404)

Β.' Λογοτεχνία-θέατρο

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

«Διδάσκεται» η Μήδεια του Ευριπίδη (431) Ο Αριστοφάνης «διδάσκει» τις Νεφέλες (423) Πεθαίνει ο Κρατίνος, εκπρόσωπος της Αρχαίας Κωμωδίας (421) Ο Αριστοφάνης «διδάσκει» την Ειρήνην (421) Ο Ευριπίδης «διδάσκει» τις Τρωάδες (415) Ο Αριστοφάνης «διδάσκει» τους Όρνιθες (414) Ο Ευριπίδης «διδάσκει» την Ιφιγένειαν εν Ανλίδι (407) Πεθαίνει ο Ευριπίδης (406, γενν. 484) Πεθαίνει ο Σοφοκλής (406, γενν. 496) Ο Αριστοφάνης «διδάσκει» τους Βατράχους (405)

ΙΥ ΙΙαιδεία-Φιλοσοφία-θρησκεία

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

Ανεγείρεται ο ναός του Απόλλωνα στη Ρώμη (431) Γεννιέται ο Πλάτων (427-347) Πεθαίνει ο Ηρόδοτος (424, γενν. 485) Εξορίζεται ο Θουκυδίδης (424) Πεθαίνει ο φιλόσοφος Πρωταγόρας (415) Γεννιέται ο Διογένης ο κυνικός (περ. 411) Ο Πλάτωνας γίνεται μαθητής του Σωκράτη (407-399)

Δ.' Εικαστικές τέχνες

1. Πεθαίνει ο γλύπτης Πολύκλειτος (περ. 420, γενν. 465) 2. Ολοκληρώνεται το Ερεχθείο στην Ακρόπολη της Αθήνας (περ. 407) Κ.' Καθημερινή ζωή-Οικονομία

1. Ο πληθυσμός της Ελλάδας ανέρχεται οι: δύο εκατομμύρια πολίτες και ένα εκατομμύριο δούλους 2. Ο λοιμός της Αθήνας (430-427) 3. Οι Σπαρτιάτες εισάγουν χημικά προϊόντα στον πόλεμο (άνθρακα, θειάφι και πίσσα) 4. Ο Ιππόδαμος ο Μιλήσιος χτίζει τη Ρόδο και κατασκευάζει το λιμάνι της (407)

14/αφιερωμα

Θουκυδίδης Ολόρου ο τέταρτος τραγικός Άγγελος Σ. Βλάχος

Στις εκπληκτικές κορυφές της οροσειράς των δημιουργών που ανέδειξε η Αθήνα του 5 αι. π.Χ. υψώνονται τέσσερεις, ξεχωριστές και ισάξιες. Οι τρεις μεγάλοι τραγικοί, Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης και ο τέταρτος, ο Θουκυδί­ δης που είναι, και αυτός, τραγικός δημιουργός. ίναι πολλά χρόνια που άρχισα να ατενίζω τον μεγάλο ιστορικό ως δημιουργό έργου τραγικού, όχι βέβαια κατά τη μορφή, αλλά κα­ τά τον τρόπο με τον οποίο παρουσίασε, διαπλάθοντάς την, τη δραματική περιπέτεια της πολύχρονης εξοντωτικής συγκρούσεως που μά­ στισε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο. «Κίνησις γάρ αύτη μεγίστη δή τοϊς Έλλησι έγένετο καί μέρει τινί τών βαρβάρων, ώς δ’ είπεϊν καί έπί πλείστον ανθρώπων». Το αίσθημα αυτό που είχα, ότι ο Θουκυδίδης είναι τραγικός, ήταν, στην αρχή, αμυδρό και αόριστο. Με σταματούσε κάπως αυτό που λέει ο ίδιος (I, 22)«... καί ές μέν άκρόασιν ίσως τό μή μυθώδες αύτών άτερπέστερον φανεΐται...» Το μυθώδες όμως ασφαλώς σημαίνει εδώ το «φανταστικό», το «μυθολογικό» (επέμβαση θεών, μεταμορφώσεις, αιθέριες μετακινήσεις) και όχι τον μύθο, δηλαδή τον λόγο, την ιστόρη­ ση. Αλλά όσο εξοικειωνόμουν με το θαυμαστό κείμενό του, τόσο ένιωθα, ιδίως διαβάζοντας τις δημηγορίες του, την ίδια έξαρση, την ίδια ψυχική ένταση που μου δημιουργεί η ανάγνωση τραγωδιών ιδίως του Αισχύλου και του Σοφο­ κλή. Την ιδέα να προβληθεί ο Θουκυδίδης ως ο τέταρτος τραγικός την ανέπτυσσα σε φίλους επαίοντες λέγοντας: «Δεν θα βρεθεί κανείς να γράψει μια τέτοια μελέτη;» Μερικοί γοητεύ­ ονταν από το προτεινόμενο τόλμημα και απο­ κρίνονταν: «Γιατί δεν την γράφεις εσύ;» Ά λ ­ λοι θεωρώντας, υποθέτω, παράξενα αλλόκοτο να u ιχειρηθεί η εξομοίωση του ποιητικού λό­ γοι μι τον πι !'/>. να ' ν. ξομοιωθούν ο Θουκυόίδ. με τ< ιοχ '·. σώπαιναν αποδοκιμαστι ενώ ι into·- ' ία ολοένα και περισσό­

Ε

τερο την πεποίθηση ότι η μοναδικότητα του Θουκυδίδη συνίσταται στο ότι εξιστορεί, βέ­ βαια, με θαυμαστή ακρίβεια και αντικειμενικό­ τητα, πραγματικά γεγονότα αλλά με τρόπο και ύφος τραγωδίας, υψιόνοντας τον πεζό λόγο στο αξίωμα του ποιητικού και πλάθοντας, με τα συμβάντα της τραγικής περιπέτειας που διηγεί­ ται τον μύθο του Πελοποννησιακού πολέμου ώστε να παρουσιάζει, ανάγλυφα όχι «τά καθ’ έκαστον» του πολέμου αυτού, αλλά «τά καθ’ όλου» του οιουδήποτε πολέμου. Ερείσματα εσωτερικά, στο κείμενο του Θου­ κυδίδη έβρισκα άφθονα, αλλά έξωθεν μαρτυ­ ρίες;

I

ν<ίι στενότατα συγγενής με την ένταση στον «ναγνο)αγη μιας τραγωδίας ή (στην αρχαιότη(ί) στον θεατή που έβλεπε λίγα μόνο δρώμενα και. άκουε, κυρίως τον λόγο. Τρίτος έξωθεν μάρτυς, ο Πλούταρχος: «Ό “ουκυδίδης άεί τώ λόγω πρός ταύτην άμιλλάτ,αι χήν ένάργειαν olov θεατήν ποιήσαι τόν α*ροατήν» (de Gl. Atli. ΙΙ/ 2 , 121).

Τέταρτος έξωθεν μάρτυς, αποφασιστικός επίκουρός μου και στερεότατο υπομόχλιο, βρέ’|κε ο Αριστοτέλης που, στην ανάπτυξη του εριφημου ορισμού του της τραγωδίας, λέει: " Εστιν μέν ούν τό φοβερό καί ελεεινόν έκ τής • ειος γίγνεσθαι, έστι δέ καί έξ αυτής τής συ”Τ«σεως τών πραγμάτων, όπερ έστί πρότερον •<u π°ιητοΰ άμείνονος. δει γαρ καί άνευ τού Λ , οϋτω συνιστάναι τόν μύθον, ιοστε τόν ουοντα τά πράγματα γινόμενα καί φρίττειν ' έλεεΐν έκ τών συμβαινόντων.» (Ποιητική, β). Προηγουμένως σημειώνει: «...ή γάρ τής τραΥψ ίας δύναμις καί άνευ άγώνος καί ύποκρι0",ν Ιι,τιν (1450 β): Επίσης... «ή μέν γάρ ποίη'ζ Μάλλον τά καθ' όλου ή δέ ιστορία τά καθ’ έσ i°T°fV λέγε*-(}451 ε). Τέλος λέει: «Μύθος δ' °uv εις, σύχ' ώσπερ τινές οΐονται έάν περί ένα II πολλά γάρ καί άπειρα τώ ένί συμβαίνει (1451

ρώτη έξωθεν μαρτυρία βρήκα στον Κ. Παπαρρηγόπουλο που γράφει: (του Θουκυδίδου) όστις άποκρύπτων έαυτόν έπιμελώς, I υποδύεται άλληλοδιαδύχως, ώς είς καί μόνος ' τού Θέσπιδος ύποκριτής, τα διάφορα τού Δρά­ Ί ματος πρόσωπα και πράγματα». Δεύτερη έξωθεν μαρτυρία βρήκα στον Διό­ νυσο τον Αλικαρνασσέα που λέει, για τον Ηρό­ δοτο, «τή κρατήστη ποιήσει την πεζήν φράσιν όμοιαν γενέσθαι». Αν τούτο μπορεί να υποστηριχθεί για τον Πατέρα της Ιστορίας, πόσω μάλ­ λον πρέπει να λεχθεί για τον Θουκυδίδη. Αστόχησε ο Λλικαρναοοεύς χαρίζοντας τη δια- ... δυσκολία είναι ν’ απσδειχθεί, και μόνο, πίστωσή του μόνο στον Ηρόδοτο. Αν, Αλικοι ^ Τι) κείμενο του Θουκυδίδη συχνότατα «λένασσι υς και αυτός, ο Ηρόδοτος γοητεύει και Γ» . < τ κα**’ όλου» και μάλιστα τόσο ώστε να τέρπει, ο Θουκυδίδης συναρπάζει και συγκ$>ς 1Αίρουν από «τά καθ’ έκαστον». νίζιι σε τέτοιο βαθμό ώστε πραγματικά «δι \ " έλέου καί φόβον, περαίνει την τοιούτων πάθηΔ να 1 σιρίοσυμι . πσο, το παρόν, ιη δυ μάτων κάθαρσιν». II ένταση που δημιουργεί σκολίο αυτή τότε μπορούμε να πούμι: στον αναγνώστη το κείμενο του Θουκυδίδη ιι

Π

ό τ ι ο Θουκυδίδης είναι «ό μοναδικός άφηγητής ό άποκρύπτων έαυτόν έπιμελώς» όπως στην εποχή του Θέσπιδος (ο Αισχύλος πρώτος εισήγαγε τον δευτεραγωνιστή). ό τ ι υπάρχει τραγικός λόγος «καί άνευ τού όράν» όταν «συνίσταται ό μύθος (διάβαζε πλο­ κή) ώστε τόν άκούοντα τά πράγματα γινόμενα καί φοίττειν καί έλεείν έκ τών συμβαινόντων». ό τ ι υπάρχει τραγικός λόγος και χωρίς αγώ­ να, «ή γάρ δύναμις τής τραγωδίας καί άνευ άγώνος καί ύποκριτών έστΐν». Αλλά το έργο του Θουκυδίδη είναι ένας «καθ' όλου» αγών μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης και γέμει από έξο­ χους «καθ’ έκαστον» αγώνες μεταξύ προσώ­ πων: τις εκπληκτικές αντιθετικές δημηγορίες του ιστορικού. Κλασικό είναι το παράδειγμα της περί Μυτιληναίων δημηγορίας του Διοδότου του Ευκράτους που, μεταξύ άλλων, λέει «Ού γάρ περί τής έχείνων άόιχίας ήμΐν ό άγών (δηλαδή η συζήτηση στην Εκκλησία του Δή­ μου) εί σωφρονούμεν, αλλά περί τής ήμετέρας εΰβουλίας». ό τ ι ο μύθος δεν είναι «πάν περί ένα» εφό­ σον «πολλά γάρ καί άπειρα τφ ένί συμβαίνει». Ο μύθος του Θουκυδίδη είναι ο πόλεμος μι όλες τις τροπές του, τις αναπάντεχες μεταστρο­ φές καταστάσεων, τις φρικτές στιγμές του, όταν φτάνει στην ακμή του ο παλμός τού μί­ σους μεταξύ των αντιπάλων, ή τις ελεεινές στιγμές του όταν ένας από τους δύο εχθρούς παθαίνει μεγάλη συμφορά Πλαταιείς, Σπαρ­ τιάτες στη Σφακτηρία, Μήλιοι, Αθηναίοι στη Σικελία. ό τ ι ο Θουκυδίδης είναι τραγωδός αφού το έργο του καθάπτεται και των «καθ’ έκαστα»

αφιερωμα/17

16/αφιερωμα και τ<ον «καθ' όλου» και γι' αυτό μετεωρίζεται στο επίπεόο του «ές αεί». ού όμως το κύριο στοιχείο, το κεντρικό θέμα του μύθου που επέτρεψε στον Θουκυόίόη να τον όιαπλάσει και να τον παρουσιά­ σει ως τραγωδία της οποίας το βασικό στοιχείο είναι το αδιάλλακτο, το «αναπόφευκτο» που όηιηουργείται είτε από την αντικειμενική συ­ γκυρία η τι από την ποιότητα του ήθους των αντίπαλων ανθρώπων που οδηγούνται «εξ άναγκη;» στη σύγκρουση, επειδή δεν υπάρχει η σιι ;οΛι>; του συμάιόασμού: Το κεντρικό σημείο tin ιιί Οου. στο ι ργο του Θουκυδίδη όρίσκεται ,.τ,ι ·ι ·ονο: οτι ο ελληνικό; χώρο; δεν μπορεί

Π

• ....... . .

ι *ι ο, Ι.το.οτιι και την Αθήνα και

γι’ αυτό άλλωστε η αναμέτρηση των δύο πρω­ ταγωνιστών θα ξεχειλίσει πολύ πέρα από τα στενά ελλαδικά όρια, προς τη Σικελία σε πρώ­ τη φάση, προς την Ιωνία σε δεύτερη φάση, με τελικό αποτέλεσμα τη μεγάλη εξασθένιση του ελληνισμού για πολλά χρόνια. Το αναπόφευκτο της συγκρούσεως το συλ­ λαμβάνει και το διατυπώνει ο Θουκυδίδης από την αρχή του έργου (I. 29). «Τήν μέν γάρ άληθεστάτην πρόφασιν, άφανεστάτην δέ λόγψ τους Αθηναίους ηγούμαι μεγάλους γιγνομένους καί φόβον παρέχοντας τοϊς Λακεδαιμονίοις άναγκάσαι ές τό πολεμείν». Πόλεμος προληπτι­ κός, ο Πελοποννησιακός. Οι Λακεδαιμόνιοι αναγκάζονται να πολεμήσουν έχοντας αδρανή­ σει πολύ καιρό προτού η Αθήνα καταστεί αήτ­ τητη και τους επιβληθεί. Η Αθήνα αναγκάζεται να μην υποχωρήσει γιατί κινδυνεύει να χάσει την ηγεμονία της την οποία (ομολογεί ο Περι­ κλής) «ώς τυραννίδα γάρ ήδη έχετε αυτήν, ήν λαβεΐν μέν άδικον δοκεϊ είναι, άφεϊναι δέ έπικίνδυνον». Και εδιό όπως και σε κάθε τραγική κατάσταση, δεσπόζει η Ανάγκη. Αυτά για τον «μύθο» του Πελοποννησιακού πολέμου που μας παρουσιάζει ο Θουκυδίδης. τρόπος με τον οποίο μας τον παρουσιάζει είναι τρόπος δαιμόνιος (κανείς ποτέ δεν τόλμησε να τον μιμηθεί) με κύρια χαρακτηρι­ στικό την παρεμβολή (στη διήγηση των δρωμέ­ νων) των δημηγοριών που προσδίδουν τον παλμό του «άγώνος» λόγου, παλμό όμοιο με τον «άγώνα» λόγου με τον οποίον είναι δι ά­ σπαρτες όλες οι τραγωδίες. Οι δημηγορίες του Θουκυδίδη είναι τόσο έντεχνα εντεθημένες στον διηγηματικό λόγο ώστε ν’ αποτελούν ένα ενιαίο λοχμό με την ιστόρηση των γεγονότων. Οι αντίπαλοι στις τραγωδίες ρητορεύουν γιο να δικαιολογήσουν τις πράξεις τους, να υπερα­ σπίσουν τη θέση του, να . άρουν το κίνητρα που τους ωθούν στην πράξη ή και να επικαλεσθούν σπαρακτικά, τη θεία επέμβαση. Οι αντί­

Ο

παλοι του Θουκυδίδη, είτε από δύο εχθρικά στρατόπεδα είτε από εσωτερικά αντίπαλα κόμ­ ματα, «αγωνίζονται» και αυτοί για να επιβά­ λουν την άποψή τους, να αποτρέψουν μια ενδε­ χόμενη εξέλιξη, ν’ αντικρούσουν μια κατηγο­ ρία, να προκαλέσουν την επιείκεια. Ο τρόπος αυτός μας κάνει να ζούμε την ιστο­ ρική συγκυρία, μας αναγκάζει να παλλόμεθα ωσάν σύγχρονο των γεγονότων ακροατήριο, από τους κραδασμούς που δημιουργούν τα λε­ γάμενα από τους ρήτορες και τα ιστορούμενα από τον επιμελώς αποκρυπτόμενον αφηγητήν. Παρακολουθούμε με, έλεο και φόβο την βαθ­ μιαία εξαφάνιση κάθε ηθικής αρχής και την κυρίαρχο στύση της σκοπιμότητος που κορυφώνεται με όλη της την ωμότητα στον διάλογο των Μηλίων αφού έχουν προηγηθεί άλλες, ανή­ κουστες πράξεις ωμότητας στην Κέρκυρα και την Σπάρτη. Το ύφος του Θουκυδίδη, ιδίως στις δημηγο­ ρίες, είναι τόσο πυκνό, ώστε αγγίζει τα όρια της συντομογραφίας και πάμπολλες είναι οι επιγραμματικές φράσεις του που χρωματίζουν έντονα τον λόγο με υψηλή ποιητική υφή, αν ποίηση είναι, όπως εγώ τουλάχιστον νομίζω, ένα σύμπλεγμα λέξεων που δεν εκφράζει ακρι­ βώς κάτι συγκεκριμένο και όμως, από τη σειρά και το συνδυασμό των λέξεων αυτών αφυπνίζει συναισθήματα και δημιουργεί ψυχικούς παλ­ μούς που όμως δεν τους προκαλούν, ερμηνευό­ μενες λογικά, οι ίδιες αυτές λέξεις. Αν αρμόζει στον Αισχύλο το του Αριστοφά­ νη μεγάλων γνωμών καί διανοιών ανάγκη ϊυα καί τά γε ρήματα τίκτειν (Βατρ. 1059) αρμόζει εξίσου στον Θουκυδίδη του οποίου ο λόγος δεν είναι ποικιλμένος ή ηδυσμένος αλλά εξελίσσεται σ' ένα επίπεδο επιβλητικού μεγα­ λείου που δημιουργεί στον αναγνώστη και έξαρση και δέος. Ο Αριστοτέλης όμως κάνει μια σαφέστατη διάκριση μεταξύ ποιήσεως και ιστορίας... «δι’ ό καί φιλοσοφώτερον καί σπουδαιότερον ποίη* οις Ιστορίας έστίν, ή μέν γάρ ποίησις, μάλλον τά καθ’ ολου ή δέ ιστορία τά καθ' έκαστον λέ­ γει» (1451 β). Ας επιχειρήσω μιάν ανταπόόιτξη στηρίζομενος στο «μάλλον». Θαρρώ ότι τον Θουκυδίδη απασχολούν πολύ περισσότερο τα καθ' όλου παρά τα καθ' έκαστον. Δεν ιστορεί μόνο lWf|y ειδικά τον ( 1; λο.τσννηοιακό πόλεμο, αλλεί/^ον πόλεμο -καθ' όλου» με τι; αβέβαιες τροπές τή9 τύχης, μι την επίδραση που έχει η ένοπλη (έναταραχή στη ανμπεριφορά του ανθριίιπ’ρυ κισ. στη συνιχί| τη; κοινωνία, και μι τα dctciέοι.ιΐιι τη; ανθρώπινη-, η ύοι Ασφαλώς ο Πελοπον

_ /

,

νησιακός πόλεμος είναι το καθ’ έκαστον αλλά είναι το στυμόνι μέσα από το οποίο περνάει το δικό του υφάδι ο ιστορικός και το υφάδι αυτό είναι τα «καθ’ όλου», τα «ές αεί». Μπορεί, δια­ βάζοντας Αισχύλο, να μας διατρέχει το αίσθη­ μα ότι υπάρχουν αιώνιοι νόμοι προγενέστεροι θεών τε και ανθρώπων, νόμοι προς τους οποίου5 τα πάντα συμμορφούνται εκούσια ή ακού° Ui - και φρίττομε- αλλά διαβάζοντας Θουκυ­ δίδη επίσης φρίττομε με τον «ανθρώπειον», το στοιχείο αυτό το δημιουργό της Ιστορίας, η οποία διαμορφώνεται και οδηγείται από δυνάθεΐζ υλικές ή πνευματικές που δημιουργεί ο ίδιος ο άνθρωπος αλλά εκφεύγουν απολύτως οπό τον έλεγχό του όχι μόνο επειδή καραδοκεί τ° τυχαίο, το «συμβεβηκός» τ°υ Αριστοτέλη - θα το μετέΨ(?αζα το ατύχημα - αλλά κι επειδή η επενέργεια των δυνά­ μεων αυτών έχει εντελώς απρό­ βλεπτες συνέπειες και προε­ λάσεις. Οπως ο Σοφοκλής θαυμάζει οπεριόριστα τον άνθρωπο Πολλά τά δεινά κούόέν άν­ θρωπον δεινότερο ν πέλει «λλά καταλήγει στην πικρή σκέψη ότι Ά διόα μόνον , φεϋξιν ούκ έπάξεται ετοι και ο Θουκυδίδης εκδηλώ­ νει τον θαυμασμό του για τη υν«μη του λόγου αλλά και δεν •υποκρύπτει πόσο, και συχνά, ο °γ°ε οψάλλει και στις προβλέ­ ψεις του και στους σκοπούς π°υ επιδιώκει αφού «τού τε Λ , μ ο υ τόν παράλογον όσος στι πρίν έν αύτώ γενέοθαι ^θοδιάγνωτε» όπως λέει ο ηναίος πρέσβυς στους Λακεδαιμονίους. Θουκυδίδης περνάει συνεχώς από τα «καθ’ σ Μσ,Τον>> σπαι«καθ’ όλου» και το σαφέστερα πειικο παθάδειγμα είναι τα όσα συμπεραίνει ο τ° ι-’ΐκός μετά τα «καθ’ έκαστον» της περιγρα­ φή ΧΤ)ζ εμφύλιας συρράξεως στην Κέρκυρα, π< λ")0νΤ<ίΙ α^ σω? τ(( «καθ’ όλου»: «Και έπέπεσε νν' , κα^ Χαλεπά κατά στάσιν ταΐς πόλεσι, γι«μενα μέν καί άεί έσόμενα, έως άν ή αυτή φύζ ανθρώπων ή». Και λίγο πιο πέρα ένα άλλο έΗκιο «καθ’ όλου». Οι αντίπαλοι «...καί τήν 111 ιτ αν αξίωσιν των όνομάτων άντήλλαξαν τή ■·» (για να δικαιολογούν τις πράξεις ακόμα και την σημασία των λέ<lJn τον Αριστοτέλη: «Έτσι δέ καθ’ όλι θέν, τψ ποίψ τά ποί’ άττα συμβαίνει λέγε

ή πράττειν κατά τό εϊκός ή τό άναγκαΐον, ού στοχάζεται ή ποίησις ονόματα έπιτιθεμένη, τό δέ καθ’ έκαστον, τί ’Αλκιβιάδης έπραξε ή τί έπαθεν» ( 14516, 11) - ένδειξη ότι αναφέρεται στον Θουκυδίδη. Νομίζω ότι εδώ ο Αριστοτέλης σφάλλει εξοστρακίζοντας το ιστορικό γεγονός από τα «Θέ­ ματα» της ποιήσεως, τα «καθ’ έκαστον» διότι πώς ο Φρύνιχος έγραψε την τραγωδία του «Μι­ λήτου "Αλωσις» που απαγορεύτηκε μάλιστα επειδή συγκλόνιζε το αθηναϊκό ακροατήριο; Το κύριο στοιχείο του τραγικού δεν είναι αν το θέ­ μα είναι μυθολογικό (φανταστικό) ή πραγματικό (ιστορικό). Το κύριο στοιχείο είναι ο Τρόπος επεξεργασίας και παρουσιάσεώς του που το κα­

θιστά «καθ’ όλου» ή «καθ' έκαστον». Το «τί Αλ­ κιβιάδης έπραξεν ή έπαθεν», ιστορημένο στεγνά και σχολαστικά ασφαλώς μένει στο χαμηλό επί­ πεδο του «καθ’ έκαστον» αλλά αναταράζεται ο αναγνώστης του Θουκυδίδη όταν διαβάζει την εκπληκτική σε πειστικότητα και σοφιοτία δημη­ γορία του Αλκιβιάδη μπροστά στην Απέλλα της Σπάρτης (ΥΙ, 89-93). Αισθάνεται και εννοεί ότι εδιό μιλάει ο Προδότης, όλων των καιρών και όλων των περιστάσεων, ο προδότης «καθ’ όλου», ο προδότης πρότυπο, είτε «μηδίζων ή λακωνίζων», στους κλασικούς χρόνους, είτε «σαρακινόφρων» στους βυζαντινούς χρόνους, είτε «Νενέκος» του 2 1 . Όταν ο δαιμόνιος Θουκυδίδης βάζει στο στό­ μα του δαιμόνιου Αλκιβιάδη την περίφημη φρά­ ση «ούδ’ ίπί πατρίδα οΰσαν έτι ήγοΰμαι νύν !έναι, πολύ δέ μάλλον τήν οΰκ οΰσαν άνακτά-

αφιερωμα/19

18/αφιερωμα σθαι», πώς να μην καταληφθεί από έλεο και φό­ βο; Και εξακολουθεί με το αποστομωτικό σόφι­ σμα: «καί φιλόπολις ούτος όρθώς, ούχ’ ός ας την έαυτοϋ άπολέσας μη έπίη άλλ’ ός άν έκ παντός τρόπου διά τό έπιθυμείν πειραθή αυτήν άναλάβη».

ο θράσος, η υπεροψία και το βρένθος, όπως τα εκφράζει ο Θουκυδίδης αποκτούν μια διάσταση «καθ’ όλου» που εκπλήσσει και δη­ μιουργεί σύγχυση φρενών. Μας κάνει να εγγίζομι: τον σκοτεινό πυθμένα της καταπτώσεως όπου ο άνθρωπος οδηγείται από το πάθος, το ίδιο πά­ θος που οδηγεί τη Μήδεια να εκδικηθεί τον Ιάσωνα με την τερατώδη παιδοκτονία. Κραυγή μα­ νίας μιας απελπισμένης αλλά αδιάλλακτης ψυ­ χής. Και στους τραγικούς και στον Θουκυδίδη βρίσκεται ένα άλλο κοινό στοιχείο. II πεποίθηση εκείνου που είναι ισχυρός ότι έχει δίκαιο και μπορεί να συμπεριη ι ρθεί κατά ίο συμφέρον του. Ο ΙΙοομηθεύς του Αισχύλου λέει πικρά •·απ·κ. σί

Τ

τραχύς όστις άν νέον κρατή», και έρχεται, ευκρι­ νέστατη ηχώ, ο Αθηναίος του Θουκυδίδη που λέει στους δύστυχους Μηλίους. «Ήγούμεθα γάρ τό τε Θειον δόξη, τό άνθρώπειον δέ σαφώς διά παντός υπό φύσεως άναγκαίας ού άν κρατή άρχειν...» Αν είναι ποίηση οι περίφημοι στίχοι του Αισχύ­ λου *Έμοιγε μέ όή κλανμάτων έπίσσυτοι πηγαί κατεσβήκασιν, ονό' ένί οταγών (Αγαμ. 807-8) ποίηση είναι, ασφαλώς και η περίφημη φράση του Θουκυδίδη όταν περιγράφει την κατάθλιψη του αθηναϊκού στρατεύματος που, απελπισμένο, επιχειρεί να σωθεί δια ξηράς, από τις Συρακού­ σες. «...σιστε δάκρυσι πάν τό στράτευμα πλησθέν καί άπορίρ τοιαύτη μή ραδίως άφορμάσθαι, καίπερ έκ πολέμιας τε καί μείζω ή κατά δάκρυα τά μέν πεπονθότες ήδη τά δέ περί τών έν άφανεΐ δεδιότας μή πάθωσι». Γέμουν οι τραγικοί από τα καθ' όλου απο­ φθέγματα, γέμει και ο Θουκυδίδης: «Πρός γάρ τόν έχονθ' ό φθόνος έρπει» ( Σοφ. Αίας, 157). « Ό δ’ άντοφείλων άμβλύτερος, είδώς ούκ ές χάριν άλλ’ ές όφείλημα τήν αρετήν άποδώσων». (Θουκ. 11.40) «Τυφλός έν αύτοίς (βροτοϊς) έλπίδας κατώκισα». (Αισχ. Προμ.

250). «Ελπίς δέ παραμύθιον ούσα τούς μέν άπό περιουσίας χρισμένους αύτή κάν βλάψη, ού καθεϊλε» (Θουκυδ. Υ 103). «Άλλ- ή τυραννίς πολ­ λά τ' άλλα εύδαιμονεϊ/κάξεστιν αύτή όράν λέγειν θ’ ά βούλεται». (Σοφ. Αντιγ. 506-7). «Και ημείς ούτε θέντες τόν νόμον (ού άν κρατεί άρχειν) ούτε κειμένφ πρώτον χρησάμενοι, όντα δέ παραλαβόντες και έσόμενον ές αεί καταλείψοντες χρωμεθα αυτψ...» (Θουκ. Υ. 105). «Πόλις γάρ ούκ ίσθ’ ήτις άνδρός έσθ’ ενός» (Σοφ. Αντιγ. 737). «Έγίγνετο δέ λόγιο μέν δημοκρατία, έργψ δέ τού πρώτου άνδρός άρχή». (Θουκ. II. 65). Στον Θουκυδίδη υπάρχουν πάμπολλα απο­ φθεγματικά. «Άμαθία μέν θράσος, λογισμός δε όκνον φέρει», «άδηλα γάρ τά τών πολέμων και έξ ολίγου τά πολλά»... «έμπειρότεροι έγένοντσ μετά κινδύνων τάς μελέτας ποιούμενοι». «Πόσο γάρ ή Ελλάς έοιδηροφόρει», · Δούλοι γάρ φρό­ νημα τό αιφνίδιον καί άπροσδόκητον καί τψ πλείστιο παραλόγω ξυμβαίνων.». Αρκούν όμως τα παραθέματα, κουραστικά ίσως για τον αναγνώστη αλλά πειστικά, ελπίζω, για τη συνεξομοίιοση που επιχείρησα. Μου επι­ τρέπουν να προβάλω ότι ο Θουκυδίδης είναι ο Αισχύλος της Ιστορίας. Υ,Γ Στα στενά πλαίσια που επιβάλλουτ/ρΓ t^ c , χνικοί όροι ενό. ιι ύχους-αφιεριίιματος σικέ) να συμπιέσω όσο ήταν επιτρεπτό, την ανά­ πτυξη του θέματος που έλαβε τη μορφής ενός προχείρου σκασιη ήματος.

Δεϊμος δήμιος δημοΰχος ή Πώς ο φόβος φυλάει τα έρημα στον Θουκυδίδη* Κώστας Ζ ουράρις “Και ιδού καμμία δωδεκάρια ψωρόσκυλα που ηθέλανε να μου εμποδίσουνε το δρόμο. Και μή θέλοντας εγώ να τα κλωτσοβολήσω... εστοχαστήκανε πως τα οκιάζομαι. Και ήρβ αν βαδίζοντας σιμώτερά μου· όμως εγώ εκαμώθηκα πως σκύβω να πιιρω πίτριε, και έφυγαν όλα...» Δ. Σολωμός: η Γυναίκα της Ζάκυνθος

Στον Χάρρυ Κλυνν που είναι δικός μας, «αλλά και πολύ πρώτος»

(Θουκ. Η, 89)

' ί 'Μιο , από t(1 οπιι έκδοοιν ΙίιΙίλίο. Utoiidrin παραπαπαΐΊ). Ιύιιιιγιιιγή στην απορία ιη ΤίΜιΓίκής-. στις ιχδ όοιI. | .άντιε:

αφιερωμα/21

20/αφιερωμα 1. Αείμος δήμιος ...καί δσφ δυνατώτεροι αυτοί αυτών έγίγνοντο καί ημείς έρημότεροι (Γ11). Η δύναμη των άλλων, εμάς τους άλλους μάς ερημώνει. Όσο πιο δυνατοί εκείνοι, τόσο πιο έρημοι εμείς. Δυνατώτεροι αυτοί; Αλλοίμονο σ’ εμάς τα έρημα. Γιατί; Δεν έχει γιατί. Γιατί έτσι: ... δια παντός, υπό φύσεως αναγκαίας ου άν κρατή άρχειν (Ε105). Έτσι, κατά πάντα και δια πάντα, μια φύση αναγκαστική, η ανάγκη της φύσης μας, μας κά­ νει να άρχουμε μόλις επικρατούμε. Δια παντός, μια φύση, μια ανάγκη με κάνει, μόλις έπικρατώ, να γίνομαι εγώ η Αρχή του τέλους σου κι εσύ να σφαδάζεις κάτω από το κράτος της Αρχής μου. Κι αυτό είναι νόμος, είναι ο Νόμος. Κι αυτόν τον νόμο εμείς τον χρησιμοποιούμε ή μας χρησι­ μοποιεί... Καί ημείς ούτε θέντες τόν νόμον, ούτε κειμένω πρώτοι χρησάμενοι... χρώμεθα αύτώ (Ε105). Τον' βρήκαμε αυτόν τον νόμο. Και μας βρήκε. Ούτε εμείς τον κάναμε, ούτε εσείς... Ό ­ ντα δε παραλαβόντες, ναι, πάντοτε υπήρχε και τον παραλάβαμε μαζί και οι χαμένοι και οι κερ-, δισμένοι... και έσόμενον ές άεί καταλείψοντες... Ναι, αιώνιος ο νόμος θα υπάρχει παντοτινά και μετά από εμάς, όταν θα έχουμε χάσει την Αρχη­ γία. Ο αμείλικτος νόμος της Αρχής της δικής μου, που είναι το τέλος σου, κάποτε θα περάσει σε άλλους. Και θα είμαι εγώ πια ο νικημένος. Αλλά αυτός ο Νόμος, που νέμει την Αρχή και τον Φόβο, την εξουσία σε κάποιον, τον πανικό στον κάποιον άλλο, αυτός αδυσώπητος θα παρα­ μένει ές άεί, στον αιώνα τον άπαντα, διαλέγο­ ντας νέους θριαμβευτές και νέους συφοριασμέ­ νους ές άεί. Αυτήν την διανομή δεν την θελήσαμε, δεν την διαλέξαμε... Κατηναγκάσθημεν (Α75). Ναι, ακό­ μα και την εξουσία δεν την επιθυμήσαμε, θρο­ νιαστήκαμε αρχηγοί διότι κατηναγκάσθημεν μά­ λιστα μέν ύπό δέους (Α75)... έπειτα καί τιμής, ύστερον καί ώφελίας... Απίστευτο και όμως αυθύπαρκτο: καταναγκα­ στήκαμε μέχρι θανάτου υπό του δέους μας. Επειδή τρέμαμε τους Πέρσες, γι’ αυτό αναγκα­ στήκαμε και τους τσακίσαμε. Κι ύστερα βέβαια ήρθε και η τιμή, η ψωροπερηφάνεια κι έπειτα βέβαια ήρθε ο λουφές, ωφέλιμος κι αυτός, δεν λέμε... Εί άρχήν έδεξάμεθα... ύπό τριών μεγίστων νικηθέντες, τιμής καί δέους καί ώφελίας (Λ76) ... Ναι πιστέψτε τα απίστευτα: Είμαστε οι πρώτοι, κι·- χουμι την Αρχή, επειδή νικηθήκαμε! Μας νίκησαν και μας έσπρωξαν σ’ αυτά που κάναμε, οι τρεις μέγιστες Εριννύες, η τιμή, ο φόβος και το συμφέρο' Κίμ "τι αρχηγοί, επειδή είμαστε οι νικηθέντι . Λπλ ότι τώρα, την Ηριννύα που I έζωνι από παντού, την κάναμε Ευμενίδα για

μας και Σκύλα για σας. Υπομονή, έχει ο καιρός γυρίσματα... Κακοί δεν είμαστε, που είμαστε αρ­ χηγοί. Νικημένοι είμαστε και μεις σαν και σας, από το Δέος. Είμαστε ές άεί, φοβισμένοι αρχη­ γοί και προσωρινοί. Άλλωστε τα ξέρετε, άεί καθεστώτος τόν ήσσω ύπό τού δυνατωτέρου κατείργεσθαι (Α76), τί να κάνουμε; Πάντα αυτό είναι το καθεστώς, τον αδύνατο να τον έχει στο κάτεργο ο δυνατώτερος. Και εμείς τα ξέρουμε καλά και μιλάμε προς ειδότας, σε ξύπνιους, ότι... δυνατά δέ οί προύχοντες πράσσουσι καί οί ασθενείς συγχωρούσιν (Ε89). Αυτά έχει η ζωή... Οι προύχοντες προέχουν και πράττουν τα δυνατά κι αν μπορούν και τα αδύνατα, κι όσο για τους νικημένους και τους ασθενείς τί να κάνουν; Συγχωρούν... Χέρι που δεν μπορείς να δαγκώσεις, φίλησέ το... Είσαστε έντρομα αθύρματα στα χέρια μας, διότι σας νικήσαμε. Και σας νικήσαμε επειδή νι­ κηθήκαμε από τον φόβο, που μας προξενούσατε. Και για να νικήσουμε τον φόβο μας, σας νικήσα­ με και σας φυλακίσαμε μέσα στον τρόμο σας. Κι αυτός ο τρόμος σας, θυμηθείτε, είναι εκείνο το δέος, που νοιώθαμε απέναντι σας... Ο πρώτος μας φόβος νίκησε και μας ανάγκασε να γίνουμε Αρχή. Η Αρχή του τέλους σας... Ο φόβος μας, έγινε ο δήμιός σας. Εμείς δυνατώτεροι λόγιο φόβου κι εσείς ερημύτεροι λόγιο του νικητήριου φό­ βου μας. Δείμος δήμιος.

£ «

2. Έρως; Φόνος. Ελπίς; Παραμύθια. ...έλήζοντο... άλλήλους (Α,5) Δεν μάθαμε ποτέ γιατί γεννιόμαστε τρομαγμέ­ νοι μόλις ο πέλας, ο πλησίον, έρχεται κοντά μας, όταν εμείς πάμε να προσπελάσουμε τον ομογά­ λακτο διπλανό μας. Δεν θα γνωρίσουμε ποτέ γιατί αργοσβύνουμε αλαφιασμένοι, όταν ο φτυ­ στός μας, ο όμοιος, πάει να ψηλαφίσει την ματι« μας με το βλέμμα του. Οι παλιοί σοφοί όμως, μας έδειξαν, ότι αρχή σοφίας φόβος κάποιου Κυρίου είναι, οι μύστες πάντα μας μύησαν στην ^ ^ σοφία του φόβου τους, καί οί παλαιοί τών ποιη* τών τάς πύστεις τών καταπλεόντων πανταχοϋ όμοίως έρωτώντες εί λησταί είσίν (Λ,5). Πάντα ρωτούν οι ποιητές αυτούς που καταπλέουν στα νερά τους: μήπως είστε ληιπές; Γιατί όμως νάναι έτσι; Κανείς μας δεν το ξέρε1 κι οι ποιητές, αυτοί δηλαδή που πάντα κάτι κά­ νουν, δεν μας το λένε. Μας λένε μόνο ότι πρέπει i να φοβώμαστε: μήπως ο απέναντι μας ι ίναι^,λή? I Tq^ στής; Κι εμείς τρομαγμένοι από ίο ψόβητρίκτης σκιάς μας, της σκιάς του ομοουοίου, τούΤιπΕ ναντι, εμείς νικημένοι από τον φόβο μας, π ρ ο j σπαθούμε να τον νικήσουμε. Παλεύουμι νικημ· ■ 1 νοι, να φονεύσουμι ιον φόβο μας, ιον πέλας. | τον διπλανό μας, το φόβητρό μας.

Κι αν δεν τα καταφέρουμε; Μα είναι δυνατόν; Ολη η επιθυμία μας είναι ένας έρως φόνου. Ολη μας η λαχτάρα ένας έρως φόνου του φό­ βου. Και ελπίζουμε. Και ελπίζουμε ότι θα σκο­ τώσουμε τον απέναντι ληστή, η ελπίδα μας είναι οτι ο έρως του φόνου θα νικήσει τον φόβο. Ερως δήμιος. Ό λα για μας είναι ελπίδα, γινό­ μαστε όλως έρως του φόνου. ...ελπίς καί ό έρως έπί παντί, ό μέν ήγούμενος, ή δ’ έφεπομένη... καί όντα άφανή κρείσσω έστί τών όρωμένων δεινών. (Γ45) Έρως ηγούμενος. Ο έρως ηγέτης προηγούμεν°ζ και η ελπίδα επομένη, την επομένη. Αποτέ­ λεσμα; Δεινά. Εχουμε τέτοια ασίγαστη λαχτάρα να φονεύ­ ο υ μ ε τον φόβο μας, που δεν βρίσκουμε ανά­ δ υ σ η ποτέ μας. Όταν χάνουμε, η πενία της ήττ«ζ μας γεμάτη μίσος, μας σπρώχνει στην τόλμη. Αλλά και η εξουσία, όταν γευόμαστε την νίκη, μας δαμά­ ζει, ύβρει (Γ45), με την πλεονε­ ξία. Αφανή δεινά που με δια­ μελίζουν: φόβος δέ με καί πό­ θος κατεμερίσατο. (Δαμασκηνός). Κι έρχεται η ελπίδα από δίπ\ α και ρίχνει λάδι στην φωτΐα· Ναι, άλλη μια φορά, ξανά. Δοκίμασε ξανά, θα φτάσεις παποτε στον φόνο, στον φόνο *ου άλλου. Όσο ζης, να ελπί­ ζεις tov θάνατο του άλλου, του Φόβου σου... Ο κίνδυνός σου ψάχνει ελπίδα. Κι είναι η ελπίδα αυτή σαν των συφοριασμένων: Ελπίς δέ κινδύνιρ παραμύθιον ούσα ΙΈ103).,. Δεν κάνει ούτε για Παρηγοριά η ελπίδα, ακόμη κι Ί Χειροπιαστή, η φανερή ελπίδα κ Κι όσο για τις αφανείς ελπίδες - εσύ προχώρα , εχει ο θεός - αυτές σε αφανίζουν. Η ελπίδα ιν«ι παραμύθι. Για τα αλλού μην ελπίζεις... ι°χι πάντα ό άνθρωπος, μετ’ έλπίδων λυμαίνε(Ε103) τόν άνθρωπο. Αηστές... έλήζοντο... (<Λληλους, μετ’ έλπίδων. Νέκρωσις έμπαθής.

3· Αλλά και πολύ πρώτος, δικέ μου! „ Η έάρ γένος τό τών Θρακών... έν ώ θαρρήση, ψονικώτατον έστί.

φάβος του άλλου χαράζει για τους συμπαί. 1 s ληστές, τον κύκλο του φιόνου. Αλληλοφοβία ί λ 'ν - κΐ'κλοφέρνιι οι αλληλοσφαγή. Άλλήλους... μα ° ντΐ> °* άμοιβαία ληστές. Κι η ελπίδα που μ«τ 7ΠΚ’αΜ,'θιάζι ι εμψυχώνοντας ιον πανικό βαί κ* <U’TT' επιδεινώνει τον κύκλο της αμοι((ς φρίκης. Για να γλυτώσουμι εμείς, μία εί­

ναι η λύση: η διάλυση των άλλων. Διότι εμείς, μετά τού πιστού τής έπιστήμης (ΣΤ72) καί έκ πολλού έμπειρίαν έχοντας αποκτήσει, γνωρίζου­ με επάνω στο πετσί μας την παγερή ανακύκλωση του Νόμου. Ναι, μία είναι η πορεία: άρχειν τών έκεί, ϊνα μή ύπακούωμεν άλλου (ΣΤ87). Αν δεν πάμε για άρχοντες, μένουμε δούλοι. Και γρήγο­ ρα! Πρέπει να γρηγορούμε, να βιαζόμαστε, αν δεν θέλουμε να βιαζόμαστε από τους άλλους: πάντες γάρ αυθημερόν άξιούσιν ούχ όπως ίσοι, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΠΟΛΥ ΠΡΩΤΟΣ αύτός έκαστος εί­ ναι (Η89). Ναι, μεγάλε! Το έπιασες! Οι πάντες θέλουν να είναι και πολύ πρώτοι. Και αυθημε­ ρόν μάλιστα! Πρόλαβέ τους, τους αλήτες, δικέ μου, εί λησταί είσίν... Όρμα, διότι κύκλος τών άνθρωπηίων έστί πρηγμάτων, περιφερόμενος δέ ούκ έρ άεί τούς αυτούς εύτυχέειν (Ηρόδοτος 1,207). Κάνε μπάσιμο, και πολύ πρώτος, μήπως και σταματήσεις τον κύκλο, μη σου φάνε την πρωτιά οι λιγδιάρηδες και δεν εύτυχέεις! Έλα και πολύ πρώτος, γιατί στο σφύριξε ο δικός σου: αί αύταί δόξαι άνακυκλοϋνται έν τοΐς άνθρώποις (Αριστοτέλης: Με­ τεωρολογικά 339β, 29), ό,τι τραβάει η όρεξή σου το λαχτα­ ράει κι ο διπλανός σου, τρομά­ ρα του! Ό ,τι προλάβεις, γιατί αλ­ λιώς θα γίνει γκέητ 14, αλανιά­ ρη μου... Αλλά ο κύκλος είναι άεί πε­ ριφερόμενος. Και προσπαθών­ τας απεγνωσμένα να μην ανα­ κυκλώσω τον τρόμο μου, αγωνιώντας να είμαι πρώτος για να μην είμαι έσχατος, βογγώντας εγώ κι ο πανικός μου πάνω στον φόβο του άλλου, στήνω αιματοβαμμένους κύκλους του Νταχάου και του Γκουλάγκ, γίνο­ μαι Χίτλερ και Στάλιν, ενώ σας ορκίζομαι, ήθε­ λα να είμαι roi Ubu και Χάρυ Κλυνν... Καταντούμε στα δεινά τα έσχατα, γιατί φιοβόμαοτε μήπως καταντήσουμε έσχατοι. Το γνωρί­ ζουμε, μετά του πιστού της επιστήμης (ΣΤ72) μας, πως όποιος πρώτος πάρει θάρρος, γιατί νοιώθει ασφάλεια, εκείνος και πρώτος θα παρα­ βεί τον τρόμο, που του προξενώ και θα με πε­ τσοκόψει: καί όποτέροις θάσσον παράσχοι άσφάλεια θάρσος, οΰτοι πρότεροί τι καί παραβήσεσθαι έμέλλον (Π 2). Το θάρρος του παρα­ βιάζει τον φόβο του, άρα με βιάζει. Ο νόμος εί­ ναι νέμεοις: οί δέ έπειόή έλαβον όπλα, ούτε ήκροώντο έτι τών άρχόντων (Γ27). Κι η αγρύπνια μας είναι τούτη: πώς να μην πάρουν όπλα αυτοί, για να μείνουμε άρχοντες εμείς, με τις

αφιερωμα/23

22/αφιερωμα ακροάσεις μας., με τα όλα μας... Διότι, αλλοίμονο, είμαστε οι σαφέστατα γιγνώσκοντες (Β40), μετά τού πιστού τής επιστή­ μης (ΣΤ72): ...όσω μάλιστα καί έλεύθεροι ήσαν τό πλήθος οί ναύται, τοσούτω καί θρασύτατα προσπεσόντες τόν μισθόν άπήτουν (Η84). Φεύ, όσο πιο ελεύθεροι είναι οι συμπαίκτες μας, τόσο πιο θρασύσατα απαιτούν τον μισθό τους, τα κέ­ ρατά τους. Υπάρχει αδήριτη η ομοιοστασία των τυχών μας: η ελευθερία σου αποθρασύνει το θάρρος σου και αποσαθροινει το θάρρος μου. Συμπέρασμα τραγικό διότι ομοιοστατικό: εί­ μαστε ές αεί καταδικασμένοι νά άγωνιζόμαστε περί τών μεγίστων, έλευθερίας ή άλλων αρχής (Γ45). Ή η ελευθερία μου, αναπόφευκτα, είναι μια Αρχή πάνω στον σβέρκο του, ή η δική σου Αρχηγία σκοτώνει την ελευθερία μου. Κλαυσίγελως: ή και πολύ προ'πος, μεγάλε, ή και πολύ βλήτο δικέ μου! Και μην ξεχνάς: το γένος των Θρακών και των λοιπών ανθρώπων, μόλις πάρει θάρρος, φονικώτατον έστί. Εδώ, δεν τελειώνουν τα δεινά μας; Δεν αγγί­ ξαμε τον πάτο; Δεινή αφέλεια... Πολλά τα δεινά κουδέν δεινότερον... Ο κύ­ κλος της τραγωδίας ανακυκλώνει τον νεκροφόρο χορό του στα δεινότερα: όχι μόνον για να ξορκί­ σουμε τον φόβο μας πρέπει να σκοτώσουμε τον , ομογάλακτο αδελφό μας, που είναι ο φόβος μας, αλλά αυτόν τον φόνο, μόνον οι χειρότεροι τον καταφέρνουν. Η ζωή δεν ανήκει στους τολμη­ ρούς απλώς και τους ελπιδοπαρμένους. Η ζωή ανήκει στους φαυλότερους... Ο φόβος που έχουν οι φαύλοι είναι δραστικός. Σκοτώνει τους καλύ­ τερους. Ο φόβος· των φαυλοτέρων είναι ο δημε­ γέρτης και ο ηγέτης. Φαύλος δεΐμος δήμιος. Φαύλος δεΐμος δημούχος. Ο φαυλότερος των φό- · βων είναι πάντα ο νικητής. Ναι: καί οί φαυλότεροι... περιεγίγνοντο· τώ γάρ δεδιέναι τό τε αυτών ενδεές καί τό τών εναντίων συνετόν... τολμηρώς πρός τά έργα έχώρουν (Γ83). Έτσι είναι, οι φαυλότεροι υπερέ­ χουν μέσα στον κύκλο της εκκλησίας του Δήμου. Γιατί; Διότι φοβούνται την γύμνια του φόβου τους... δεδιέναι το αϊτών ενδεές. Φοβούνται και τους συνετούς που είναι εναντίον τους και έτσι τολμηρώς προς τα έργα προχωρούν. Συμπέρασμα: οι φαυλότεροι είναι πάντα δυνατώτεροι, διότι φοβούνται δυο φόβους. Οι συ­ νετοί είναι ασύνετοι, διότι προσπαθούν να μην φοβούνται και χάνουν. Ο κύκλος της τραγωδίας εδώ πια γίνεται κλαυσίγελως, αλλά κλαυσίγελως τράγων: βρωμάει και ζέχνει γλίταα και λίγδα,., ΐί Αγορά ανήκει στους αγοραίους τράγους, ο ιε­ ρός κύκλος της εκκλησίας του Δήμου είναι φαύ­ λος κύκλος, και οι φαυλότεροι, νταβατζήδες, μαστρωποί, ρίχνουν τις ζείμπεκιές τους και τους κύκλους,.,: Και οι φαυλότεροι, μαγκιά τους, πε­ ρί εγίγνοντο.

Κάλλιο γαϊδουρόδενε παρά γαϊδουρογύρευε καθώς τα σπίτια είναι όλα καμωμένα από πνρκαϊέζ οι κάτοικοι ξονν μέοα οτις φλόγες καίγονται συνεχώς και ξαναγεννιούνται συνεχώς. Ν. Εγγονόπουλος: Τα κληίιοχύμΐίαλα της σιωΛηί

Δεν υπάρχει λοιπόν τέρμα στον ατέρμονα κύ­ κλο του φόβου μου, που φοβάται τον φόβο σου; Δεν μπορώ να συζώ με τον πέλας, με τον πλη­ σίον φτυστό μου, στην κοινή μας εκκλησία του Δήμου, ύπομιμνήοκων καί τής έν αυτή άνεπιτάκτου πάσιν ές τήν δίαιταν έξουσίας; (Ζ69)· Έχουμε κολαστεί ές αεί, νά προσπαθεί ο καθέ­ νας μας να κάνει επίταξη στην ζωή του άλλου, για να μην αργοπεθαίνει από το φόβο του; Είναι καθημερινό παραμύθι, το καθ’ ημέραν άδεές και άνεπιβούλευτον πρός άλλήλους; (Γ37). Δεν υπάρχει λύση του φόβου μου, χωρίς διά­ λυση του πλησίον διπλανού μου; Ίσως όχι, ίσως ναι, ψελλίζει με αμήχανη ο&· φροσύνη ο Θουκυδίδης. Υπάρχει ίσως η εξη? μιάμιση λύση, που μάλλον παράλυση είναι, αλλά τί να κάνουμε; Στην αναβροχιά καλό είναι το χαλάζι. Πρώτα-πρώτα λοιπόν, φρόντιζε^*·, ρούχα σου νάχεις τα μιοά. Δίπλα σου, απένάνΐ' σου, γύρω-γύρω σου, ιί ληοταί ι ίοίν, τ < ^ ^’λ|: πεις αυτούς; I . λοιπόν: προεπιβουλεύειν άύτοώ μάλλον ή άντιπιβουλιύεΐν (Α33). Καλύτερα ίου ι τιβουλεύεσαι εσύ από τα πριν, ?ιαρα μι να σ' ίχουν κάνει αυτοί αλοιφή, κι εσύ να ψ'1'

-h

Χνεσαι... Αλλά, πού είσαι, ακόμη καλύτερα: αλ­ λά και ών βούλονται μέν, δύνανται δ’ ου (τόν Υαρ έχθρόν ούχ ών δρά μόνον, αλλά καί τής διά­ β α ς ΠΡΟΑΜΥΝΑΣΘΑΙ ‘/ρή. εϊπερ καί μή προφυλαξάμενός τις, ΠΡΟΠΕΙΣΕΤΑΙ) (ΣΤ' 38). Εσύ πρώτος πρέπει να χτυπήσεις με το first strike όλα όσα θέλουν αυτοί κι όχι απλώς όσα μπορούν, γιατί τότε θα είναι αργά. Για να μην μάθεις πρώτος, πρέπει να μην πράξεις δεύτερος. Ατύπα πρώτος, όχι μόνο την είονεί πράξη τους, αλλά και την εικαζόμενη πρόθεσή τους (καί της διάνοιας προαμύνεσθαι χρή). Κι αν ο διπλανός σου ξέρει ότι ξέρεις και γνω­ ρίζει ότι πας να τον προλάβεις να μη προλάβει, Τοχε ίσως μπορεί, και οι δυο σας, το κακό να το Προλάβετε... Ή να το μαλακώσετε. Γι’ αυτό και η δεύτερη αμήχανη συνταγή του Θουκυδίδη, που χωρίς να είναι η λύση για τον Φαύλο κύκλο της φρίκης, δεν είναι τουλάχιστο *ΐαλυαη του εχθρού-εταίρου μου: δεχόμαστε τήν π°ός άλλήλους τών καθ’ ημέραν έπιτηόευμάτων "ποψίαν, ού δΓ οργής τόν πέλας, εί καθ’ ηδονήν τ! δρά (Β37). Ναι. ελευθέριος πολιτεύομεν και η • λευθερία μας είναι μια καθημερινή προς αλλήλου5 υποψία. Δεν αγαπάμε άλλήλους, υποπτευό­ μαστε άλλήλους. Κι αυτή η εποπτεία, αυτή η μεΤαξυ μας καθημερινή υποψία μάς κάνει πιο προ­ σεκτικούς τον ένα προς τον άλλο. Η αμοιβαία ' ”(,7Τιστ(α μας, γεννάει την αμοιβαία επαγρύ^ νησΐ| κι αυτή είναι κάτι σαν νοσταλγία αγάπης, αφού έτσι αποφεύγουμε τα χειρότερα. Ρ ,, ται ο Γιάννης το θεριό και το θεριό τον ήαννη κι έτσι συνυπάρχουμε μι μοιρασμένο τον ψαθο και (ή,0|,( TI|V αγρυπνία. , υπάρχι ι ίσος φόβος ανάμεσα στους ου(υταίκτε; εχθρού;, τότι ίσω.. υπάρώτ μια συ­

μπαιγνία αποτροπής του φόνου. Αν οι αιχμές του φόβου είναι εξ ίσου μοιρασμένες στους κοινωνούς-τραγωδούς, τότε ίσως μπορούμε να ελπί­ ζουμε... Ό χι βέβαια τήν ύπό πάντων όμολογουμένην άριστον είναι ειρήνην (Δ62). Αυτό είναι αδύνατον στην εκκλησία των πολιτών-οπλιτών. Μπορεί ίσως να γευτούμε μια εύθραυστη και πρόσκαιρη όμαιχμίαν (y\J8). Καλό είναι κι αυτό. Θα χαμηλώσουμε προσω­ ρινά, όμού τις αιχμές του φόβου μας και χάρη στην ισορροπία του τρόμου, θα φρονιμέψουμε, μέχρι την επόμενη ελπίδα του έρωτα, μέχρι τον επερχόμενο πόθο της ελπίδας, για να ξαναριχτούμε τότε, αχόρταγοι, στον αμοιβαίο φόνο του φόβου μας, του διπλανού μας. Κι αυτή η ομαιχμία που όλο τρεκλίζει, στήνει, παρηγοριά μας, έναν ταλαίπωρο νόμο, τον νόμο της άχαρης καθημερινής ταλαιπωρίας μας: το αντίπαλον δέος μόνον πιστόν εις συμμαχίαν. Αυ­ τή είναι η καλύτερη δυνατή μοίρα μας: η μοιρα­ σιά της φρίκης. Στην πόλη των πολιτώνοπλιτών, το καλύτερο που μπορείς να ελπίζεις είναι μια ομαιχμία, μια συμμαχία, μια πάντα προσωρινή και ένοπλη ανακωχή, όταν το ισόπα­ λο, το αμοιβαίο δέος αναγκάζει τους ισόβιους οπλίτες να γίνουν προσωρινοί πολίτες... Και μην παραμυθιάζεσαι σαν εξαπτέρυγο με τήν ύπό πάντων δμολογουμένην άριστον είναι ειρήνην (Δ62). Εσύ ζης στην πόλη των πολιτών-οπλιτών. Η πόλις θα σε ακολουθεί... Πάντα στην πόλη αυτή θα φτάνεις. Για τα αλλού, μη ελπίζεις, πολυδάκρυτον γένος, εσύ. Να προσκυνάς το αντίπαλον δέος, να του ανά­ βεις καντήλι. Πάλι καλά που έδωσε ο θεός και σου έδωσε αυτήν την μιζέρια. Γιατί, άνθρωποι είμαστε, άρα περιφερόμενα λάθη, οδίτες και οδοιπόροι... τα παρόντα πανδοχείον εστί, που λέει κι ο Χρυσόστομος,... δοχείον απορριμάτων. Πάλι καλά, γιατί το αντίπαλον, ισόπαλον, αμοι-τ βαίο δέος, περιορίζει τουλάχιστον την ζημιά, την ζημιά του λάθους που είμαστε και του λά­ θους που - έλπίς καί έρως έπί παντί - έπιμένουμε να είμαστε. Περιορίζει την ζημιά, διότι δεν είναι δυνατόν να την καταργήσει: μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλλίτερη από αυτή; Καινούριους τό­ πους δεν θα βρεις... Ά ρα θα ξαναθελήσεις να σκοτώσεις το φόβο σου, τον διπλανό σου. Κι εκείνος το ίδιο θα ξαναπροσπαθήσει. Αφού θα γίνει, που θα γίνει το κακό, τότε έξ ίσου γάρ δεδιότες, προμηθίι,ι μάλλον έπ’ άλλήλους έρχόμεθα (Δ62). Ναι, αν φοβόμαστε εξ ίσου, τότε με πε­ ρισσότερο μυαλό, προμηθίι,ι, και όχι σαν μετανοιωμένοι Επιμηθείς, θα συγκρουόμαστε. Θα βγάζουμε ο ένας το μάτι του άλλου, με σύνεση: Αν εξ ίσου φοβόμαστε. Κι όταν είσαι Πρσμηθεύς, όταν το μυαλό σας το δίνει κιιι σε σένα και στον ι ταίρο-αντίπαλο, ο κοινός σας φόβος, τότε, ναι, περιορίζεις ίσως τη ζημιά... Το μάτι του δι­ πλανού σου, που το βγάζεις μι ηπιότητα, είναι

αφιερωμα/25

24/αφιερωμα λιγότερο βγαλμένο από το μάτι, που το βγάζεις με φανατισμό... Ο ταλαίπωρος νόμος της ισορροπίας του τρό­ μου, είναι σοφός νόμος: πάντα υπό δέους συνίσταται (ΣΤ' 33). Όλες οι ενώσεις και οι συμφω­ νίες κι όλες οι ομοσπονδίες, συμφωνίες και σπουδές του δέους είναι. Ό λα τα συμμαζεύει κι όλα τα προστατεύει ο φόβος. Κι όταν πάλι αδιόρθωτοι, θα ξαναγυρνούμε στον φαύλο κύκλο του φόνου του φόβου μας, του πλησίον μας, πάλι καλό μας κάνει ο φόβος. Όλη μας η προπαρασκευή της αλκής στα έργα της αέναης φρίκης, πρέπει να είναι φοβισμένη, για να γίνει φοβερή. Μετά φόβου... τας μετά φό­ βου παρασκευής άσφαλεστάτας... (ΣΤ34). Όσο πιο πολύ φοβάμαι, τόσο καλύτερα προσπαρασκευάζομαι για να σκοτώσω τον φόβο μου, τον διπλανό μου. Μετά του φόβου μου, οι παρασκευές του φό­ νου σου γίνονται ασφαλέστατες. Μετά φόβου, οι παρασκευές του φόνου ασφαλέστατες, κι ανά­ σταση καμμία; Στην < πόλη των πολιτών οπλιστών, «εκεί, καθώς τα σπίτια είναι όλα κα­ μωμένα από πυρκαϊές, οι κάτοικοι ζουν μέσα στις φλόγες, καίγονται συνεχώς και ξαναγεννιούνται συνεχώς». Τα πάντα υπό δέους συνίσταται, μετά φόβου. Τα πάντα μετά φόβου καί­ γονται, μετά φόβου ξαναγεννιούνται. Τα πάντα. Στην εκκλησία του Δήμου, στην εκκλησία μας, ακόμα κι ο Ά γιος δεν θέλει φοβέρα;

5. Τα καλά και συμφέροντα ταις ψυχαίς υμών. Νάτη, η τέλεια εικόνα της εξουσίας: στα σκυλιά που δαγκώνουν όλοι γινόμαστε υπάκουοι. Σαίκοπηρ: Βασιλιάς Ληρ.

Κάλλιο γαϊδουρόδενε λοιπόν, παρά γαϊδουρογύρευε, και να ασκείς δυσπιστία καθημερινή και προληπτική φοβία, εις βάρος του ετέρου στην εκκλησία του Δείμου και του Δήμου... Ο Θουκυδίδης συμφωνεί με τον ιερό και ανίε­ ρο λαό του και μας προτείνει ύστατη συνταγή, την χαρμολύπη: τον φόβο, που τ’ αρνάκια στη στάνη παγώνει, αλλά τα έρημα τα σώνει. Δύπη πολλή, χαρά μικρή. Ήμερη στάνη, άνθρωπείως (Ε 103), δεν υπάρ­ χει. Η αγέλη είναι ές άεί ανήμερη. Μόνη ηρεμία, η ομαιχμία... Άριστη ειρήνη είναι η ένοπλη ισο­ παλία. Και το αντίπαλο δέος είναι η μόνη συμμαχία για την συμμορία. Μόρια ισόπαλα φοβι­ σμένα, αγέλη εξημερωμένη με το φόβο, τέχνην αγελαιοτροφικήν... Ο Αλιμούοιος τραγικός προτείνει την χαρμο­ λύπη της έντρομης, μετά φόβου ισοπαλίας, επει­ δή μετά του πιστού της επιστήμης ξέρει, ότι κι εμείς, ο κλεινός και έκλυτος λαός του, επιφανέοτατε ών ίομεν τά μέν ήδι'α καλά νομίζουαι, τά

δέ συμφέροντα δίκαια (Ε105). Ξέρουμε κι εμείς καλά, γι’ αυτούς τους άλλους, δηλαδή για τους άλλους και για μας: στον κύκλο της αγοραίας χαρμολύπης των οπλιτών-πολιτών, δεν υπάρχει δίκαιο και άδικο. Το δίκιο σου με αδικεί και το άδικό μου έχει δίκιο. Η εκκλησία του Δείμου δεν είναι Καλλίπολη, δεν είναι Ουρανούπολη. Δεν χορεύουν τον πυρρίχιο στον κύκλο της Αγοράς, οι καλοί και οι κακοί, παλεύοντας για το δίκιο και την Δευτεριά. Η εκκλησία του Δείμου είναι κύκλος φυσικός, όχι μεταφυσικός. Ποια είναι λοιπόν τα καλά; Τα δικά μου τα ήδέα και γλυκά. Και ποια δίκαια; Τα δικά μου τα καλά και τα συμφέροντα. Η εκκλησία του Δείμου, δεν είναι όικαιόπολις, είναι δικαιοστάσιο. Το δίκιο και το άδικο, δεν είναι κατά φύσιν στάσεις, είναι ίσως υπέρ φύσιν αναστάσεις και οπωσδήποτε παρά φύσιν καταστάσεις. Σταθμεύουν λοιπόν εκτός εκκλη­ σίας του Δείμου, σέ ένα ού τόπον τών άεί άτο­ πων (Γ38). Όλοι εμείς οι κοπρίτες-πολίτες, μετά του πι­ στού της επιστήμης, το γνωρίζουμε: για μας, ούδέν άλογον ότι συμφέρον ούδ’ οίκεΐον ότι μή πι­ στόν (ΣΤΓ85). Ναι, για να νοιώθω εγώ ελεύθε­ ρος, δεν μπορώ να σ’ έχω απέναντι μου ελεύθε­ ρο. Φοβάμαι. Για να είσαι οικείος μου, δεν σε θέλω ελεύθερο, σε θέλω πιστό. Δεν σε μπορώ αυτεπίτακτο, μόνο επιταγμένο σε αντέχω. Για να είσαι οικείος μου σε θέλω οικέτη και ικέτη. Δού­ λο ξεφτιλισμένο. Μα είναι άδικο; Είναι το δίκιο μου. Είναι παράλογον; Ουδέν άλογον αν είναι συμφέρον μου... Ό λα αυτά είναι απάνθρωπα; Αντιθέτως, όλα αυτά λέγονται μετά του πιστού της επιστήμης και είναι απλώς τραγικά, άρα φιλάνθρωπο. Φι­ λάνθρωπο; βεβαίως, αφού τα διατυπώνει ο Θου­ κυδίδης, που έχει εκ πολλού εμπειρίαν: ού γάρ περί τής έκείνων αδικίας ήμΐν 6 άγών, εί ΣΩΦΡΟΝΟΥΜΕΝ, άλλά περί τής ήμετέρας εύβουλίας, ήν τε γάρ άποφήνω πάνυ άδικούντας αυ­ τούς, ού διά τούτο καί άποκτείνω κελεύσω, εί μή συμφέρον... (Γ44) Κι εδώ ο Θουκυδίδης ξεμπερδεύει μια και κα­ λή μ’ όλη την δυτική μεταφυσική του καλού και του κακού, με τις κακές βάσεις του θανάτου, ΤΙ τα καλά τανκς, που χορεύουν στην Κόκκινη Πλατεία, με τους άδικους καπιταλιστές και τους ακριβοδίκαιους κομμουνιστές, με τον βάρβαρο Τούρκο και τον πολιτισμένο 'Ελληνα. Όλα αυτά είναι χαζοχαρούμενη μεταφυσική για Έλληνες νεανίσκους (Η69) ή δυτικόφρονες εισαγωγής· Μετά του πιστού της επιστήμης, μας ανοίγει "< μάτια ο Θουκυδίδης. Εάν οωφρονούμι... A y w ’ φρονούμε λοιπόν, ο αγώνας μας δεν γίνειαι γ>Γ< να πάφει η αδικία και άλλα ηχηρά παρόμΟα1· Αλλά για να επικρατήσει η σωστή βούλήσή. Ί ευβουλία μας.

Και ιδού η Θονκυόίόεια ηπιότιμα: Ας σωφρονουμε και ας στηριχτούμε στην καλή μας φρόνησΠ· Όχι στον φανατισμό όπου μας οδηγεί μοι­ ραία η βλακώδης αντίληψη, ότι μας πνίγει το δί*ιο μας κι ότι οι άλλοι μας αδικούν. Και ιδού η λογική αλληλουχία της θουκυδίβειας πραότητας: ι. Πάντα φοβόμαστε τους πέλας, τους πλησίον μσς, εί, λησταί εϊσίν. Επομένως ο άλλος δεν. είναι ούτε καλός ούτε κακός, είναι ές άεί επίφοβος «άλλος». Άρα, μετά του πιστού της επιστήμης, γνωρί­ ζουμε ότι κι εμείς για τον άλλο, για τον εταίρο-αντίπαλο, είμαστε επικίνδυνοι «άλλοι». Αρα δεν παραμυθιαζόμαστε με κουραφέξαλα, ο κα­ λός κι ο κακός, το δίκιο ή η αδικία. Ο πέλας είναι πάντα απροσπέλαστος.

5. Επομένως δεν ψάχνουμε, βούλοι όντες των άεί άτο­ πων, μια καλύτερη Καλλίπο­ λη, μια αρμονική Ουρανού­ πολη, που θα υπάρξει, όταν to καλό νικήσει το κακό. Το καλό και το κακό συνυπάρ­ χουν στον καθένα μσς ές άεί, °ρα και στον ιερό και'ανίερο κύκλο της Αγοράς ές άεί. Είμαστε όμοιοι και φτυστοί, θαζί Λοξίες αφιλάγαθοι και Λοξίες Κυριακοί.

■ Αφού λοιπόν κανείς από τους αντιπάλους-ισοπάλους σ?ην αθλιότητα και στην ευ-_ νενεια< ,γΓν επιδκί)κει την κατίσχυση του Κα/ι0υ και του Δικαίου, μένει μόνη η έρημη αμοιβαία αναγνώριση του εκατέρωθεν συμφέ­ ροντος, μετά φόβου πάντα... Αφού μοιάζουμε και δεν μονοιάζουμε, γιατί να μην τα συνταιy ρεζουμέ; Συμπέρασμα τελικό και ήπιο: είμαστε καταδι­ κασμένοι στην συμβίωση, διότι σε κανένα ποΤ' βεν συμφέρει να βασιλεύει επί πτωμάτων.

1 Αρχή μου σε χρειάζεται πειθήνιο μεν αλλά ζωντανό, Πώς αλλιώς θα πιστοποιώ ότι άρχω και θα επαληθεύω ότι υπάρχω; Μάλιστα μετριάζυμεν (Α,76), άρα υπάρχουμε. του ώ*1 <ύτ(,νιΗΊ 11 στην κατ’ οικονομίαν ανοχήν 0(· (*λλου και στην ένοπλη συνύπαρξη των αντιτων. Χάνουμε την ιδεολογική ψευδαίσθηση ζου Ι 7τιλ>0Χήζ των δικών μας οραμάτων, κερδίΤ(, ,1" ‘Ί'ως την κουτσή-στραβή συνεύρεση όλων ^ κ'Φαρμάτιυν. Μετά φόβου... προσέλθετι.

Vl(( 1 ^‘ας Δημούχος. Φόβος πολιούχος. Γα πάλοι l' JU> <ιντ,πάλου δέους συνίσταται. Στέκομαι μι , ύ1 τον διπλανό μου, κρατιέμαι φόβο Ή'βο δίπλα σ’ αυτόν, που δεν είναι κακός,

που δεν είναι καλός: είναι ο ομογάλακτος πλη­ σίον μου. Με φοβάται και τον φοβάμαι. Ευτυ­ χώς, γιατί δεν κυνηγάμε παραδείσια παραμύθια. Ανοχή επιδιώκουμε κι εγώ και ο έτερος εταίρος μου. Ανοχή, με αντίπαλον πάντα το δέος, για να γίνουμε κατ’ ανοχήν οικείοι, στον κοινό μας οί­ κο ανοχής. Δεν θα τον πείσω για το δίκιο μου, δεν θα βρει το δίκιο του μαζί μου. Απλά, πρέπει να ζήσουμε: τρομαγμένοι και μαζί. Έ ς άεί, πολυδάκρυτον γένος. Τούτο το θουκυδίδειο μέτρο, που απορρίπτει την αιμοσταγή ιδεολογία της πάλης μεταξύ κα­ λού και κακού, το ξαναπαίρνει ο τρισέγγονος του, ο Μακρυγιάννης. «... εις τον δρόμον οπού ’ναι το χωρίον του Χατζηχρήστου, το Μπολάτι το ’χε πιασμένο ο ΦΙΛΟΣ μας ο Νικήτας να ΜΑΣ ΒΑΡΕΣΗ. Τους ριχτήκα­ με απάνω τους και τους ΤΖΑΚΙΣΑΜΕ... Κοντέψαμε να φά­ με το βράδυ ψωμί με τον αδελ­ φό μου Νικήτα. ΑΠΟ ΤΡΙΧΑ ΓΛΥΤΩΣΕ». Μνημείο της αντιιδεολογικής και κατά λόγον θουκυδίδειας ηπιότητας τούτος ο Μακρυγιάννης: δεν υπάρ­ χουν ιδεολογικές διαφορές. Ο Νικήτας είναι φίλος κι όμως θα μας βαρέσει. Κι εμείς ναι, θα τον τζακίσου με, όχι τον φίλο απλώς, αλλά τον ομογάλακτο αδελφό μας, τον Νικήτα. Γιατί; ι Δεν υπάρχει γιατί. Πάντα έτσι γίνεται, γινόταν και θα γίνεται μέσα στον φαύλο κύκλο της εκκλησίας του Δείμου. Το αίνιγμα της φρίκης δεν θα βρει ποτέ τον Αινικτή του, αυτά τα δεινά είναι γιγνόμενα μεν και άεί έσόμενα, έως άν η αυτή φύση τών ανθρώπων (Γ82). Και ξέρουμε ότι ο Νικήτας κι εγώ είμαστε εξ ίσου υβριστές και εξ ίσου ικέτες, εξ ίσου ισόθεοι και εξ ίσου θηρία, που παλεύουν υπέρ ελευθερίας ή άλλων αρχής μέσα στον κοινό μας φαύλο κύκλο του εξ αδιαιρέτου οίκου ανοχής μας. Γι’ αυτό ακριβώς μόλις τον τζακίσω τον Νικήτα, θα φάμε ψωμί μαζί. Γιατί όλα είναι συγκεχυμένα και διά­ χυτα στην εκκλησία του Δείμου. Όλοι, έντρομος πολτός, ουζούμε μέσα στην κοινή μας ιδιοτέλεια, την εγωιστική μας ιδιολατρεία και την νοσταλγία της ιερής συνουσίας. Όλοι είμαστε ένα περίπου που ψάχνεται, ένα έτερον ήμισυ, που ψάχνει το φιλέταιρον χαμένο κορμί του. Όλοι, χαμένα κορμιά μέσα στην μιογάγκεια της ιαχής και του φόβου μας. Κι έτσι , η μόνη λύση είναι να περιο­ ρίσω την ζημιά. Ναι, θα σκοτωθούμε με τον Νι­ κήτα, μέχρι τελικής πτώσης και μετά την τελική πτώση, εντελώς νεκροί ή ημιθανείς, θα ξανακά-

26/αφιερωμα τσουμε να τσουγκρίσουμε τα γεμάτα και να ευ­ λογήσουμε το ψωμί. Και την στιγμή της πάλης, το γνωρίζουμε καλά, μετά του πιστού της επι­ στήμης, γνωρίζουμε την τραγική ειρωνεία της αμηχανίας μας: σκοτωνόμαστε ούτε κακός εναντίον καλού, ούτε δίκαιος εναντίον αδίκου. Σκοτωνόμαστε, διότι σκοτωνόμαστε. Τελεία και παύλα. Γι’ αυτό χωρίς εμπάθεια, χωρίς φανατι­ σμούς και ιδεολογίες, είμαστε κι εσύ αδελφέ μου Νικήτα κι εγώ μαζί, οί ές αεί βουλόμενοι άπόνως μεν ύμών άρξαι, αν γίνεται, χρησίμως δ’ ύμάς άμφοτέροις σωθήναι (Ε91). Αν γίνεται. Κι έτσι, αν μπορώ να σε εξουδετερώσω χωρίς να σε εξοντώσω ή να σου κάτσω στον σβέρκο, απόνως για μένα και με τη σωτηρία σου χρήσιμη για σένα και για μένα, θα το κάνω με ψυχραιμία, χωρίς ανώφελο αίμα. Κι αν αμφότεροι, χρησί­ μως μπορούμε να φυτοζωούμε, εσύ ψιλονικημένος κι εγώ ψιλοκερδισμένος, αυτό πρέπει να επι­ διώκουμε, αμφότεροι. Διότι ο αγών μας, εί σωφρονοΰμεν, υπέρ της κοινής μας ευβονλίας γίνε­ ται κι όχι υπέρ της σταυροφορίας κατά της αδι­ κίας και άλλα παραμύθια για ημιάγριους. Συμπέρασμα αβίαστο: ο Μακρυγιάννης δεν θα γδάρει τον Νικήτα, θα τον «τζακίσει», απλώς την στιγμή, την αναπόφευκτη της τραγωδίας. Η επόμενη στιγμή θα είναι για την κοινή τράπεζα: υπάρχει καιρός για το αιμοσταγές τσούγκρισμα και καιρός για το χαροποιό τσούγκρισμα. Η επι­ δίωξη της ευβουλίας, οδηγεί στην αποδοχή του περίπου, που γίνεται ο υπέρτατος νόμος του φαύλου κύκλου της Πόλης. Και το περίπου, ω του θαύματος, ενεργεί θεραπευτικά: το περίπου, το μια έτσι, μια αλλοιώς, το ούτε καλός ούτε κα­ κός, το ο καλός κι ο κακός αντάμα, σε μετρίαν σύγκρασιν, σε κράμα, όλος αυτός ο ντολμάς της χαρμολύπης, όλη τούτη η μισγάγκεια της ευτέ­ λειας κάι της ευγένειας, ναι, το περίπου, νικά το ακριβώς. Και το περίπου, θεραπεύει τον φαύλο κύκλο τιυν κοπριτών-πολιτών από τον φανατι­ σμό. Το περίπου, νόμος αυτογνωσίας και διαγω­ γής των οπλιτών-αγιογδυτών, επιτρέπει στην εκ­ κλησία του Δείμου, να φοβάται λιγώτερο, να σκοτώνει λιγώτερους κι όταν τους σκοτώνει, να τους σκοτώνει με πραότητα. Και είναι πασίγνω­ στο: Ο νεκρός, που έχεις σκοτώσει με ηπιότητα, είναι λιγότερο νεκρός από τον νεκρό, που σκο­ τώνεις με λύσσα. Συμπέρασμα αβίαστο: ο Μακρυγιάννης θα εί­ ναι μια φίλος και μια εχθρός με τον αδελφό του τον Νικήτα, ο κψρός της πολιτικής του δεν θα είναι ούτε άκαιρος, ούτε πρόσκαιρος. Θα είναι καίριος: χωρίς ιδεολογία, χωρίς καταληψία. Όταν τραγικά πρέπει, θα σκοτώνει τον αδελφό κι όταν παύει να πρέπει, θα συνεορτάζει με τον νεκρό η ζωντανό αδελφό. Γι' αυτό και ο Λιόδοτος θα νικήσει, την μεγά­ λη νίκη της ευβουλίας απέναντι στον ίδιο τον

αφιερωμα/27 εαυτό του: ναι, οι Αθηναίοι, δεν θα σφάξουν τους Μυτιληναίους, επειδή δεν τους ενδιαφέρει η αδικία, που τους έκαναν οι συμμορίτες οι Μυτιληνιοί, αλλά το συμφέρον. Συμπέρασμα αβία­ στο: η ευβουλία μάς οδηγεί πάντοτε στην επιεί­ κεια, το διαρκές συμφέρον μας, επιβάλλει πάντα τον συμβιβασμό. Μάλιστα μετριάζομεν (Α,76). Το σχήμα δείχνει παράδοξο αλλά είναι στιλ­ πνής ηπιότητας: 1. Δεν αγαπάμε κανένα. Τους φοβόμαστε όλους.

2. Ά ρα δεν υπάρχουν για μας καλοί, κακοί, δί­ καιοι ή άδικοι.

3. Επομένως δεν επιδιώκουμε τον επί γης θρίαμ­ βο της δικαιοσύνης, αλλά την αμοιβαία ησυ­ χία μας.

4. Την ησυχία μας επιδιώκουμε, δηλαδή, να κα­ θόμαστε εμείς στον σβέρκο του άλλου, αλλά απόνως. Αν είναι επιπόνως, δεν αξίζει τον κόπο, διότι κατά τα άλλα, όλοι είμαστε τα ίδια σκατά και τα ίδια εξαπτέρυγα: πολύ τε διαφέρειν ου δει νομίζειν άνθρωπον άνθρώπου (Α84), όλοι τους ίδιοι είναι, τα ίδια και τα ίδια, η ζωή είναι παιχνίδια. Κωμικοτραγι­ κός κλαυσίγελως.

5. Συμπέρασμα αβίαστο: με τον φόβο καταργού­ με την ουτοπία της Καλλίπολης και μη επιδιώ­ κοντας την Ουρανούπολη και την Φιλοκαλία, φτάνουμε στην εναρμόνιση των συμπαικτών και την φιλοκαλία της αμοιβαίας ανοχής: μά­ λιστα μετριάζομεν (Α76). Βάζουμε νερό στο κρασί μας, μετριάζουμε τα πάθη μας. Ο φόβος φυλάει κι ομορφαίνει τα έρημα... Ο φόβος φονεύει τον φόβο., Θανάτφ θάνατον πατήσας;

6. ...πρ ός την ύψ οποιόν καταβέβηκεν κένωσιν; πότε Βούδας, πότε Κούόας, πότε Ιησούς και Ιούδας... έχω καταλάβει ήδη της ζωής μου το παιχνίδι. Ρασούλης

, Οχι. Η θουκυδίδεια ηπιότητα θα παραμείνει ε5 αεί μια ευβουλία που εξυπηρετεί την ανθρωπαρέσκειά μας. Μετριάζομεν (Α76) την βουλιμία όχι για να διακονήσουμε τον πέλας, αλλά Υΐ-α να τον χρησιμοποιήσουμε απόνως για μας, <mlv κατά λόγον - εί σωφρονοϋμεν - επιδίωξη τιΊς ιδιολατρείας μας. Γινόμαστε ήπιοι χωρίς αΥάπη, αλλά μετά του πιστού της επιστήμης, που θας δείχνει, ότι ο συμβιβασμός, άρα και η ηπιόττΒα, μας σι)μφ£ρει πιο ποχύ απ’ όσο ο φανατι­ κ ό ς. Είμαστε ενάρετοι κατ’ ανάγκην... Όσα ')FV ητάνει η αλεπού, τα κάνει μετρίαν σύγκραοιν του φαύλου, του μέσου και του πάνυ ακρι6°ές (ΣΤ 18). Ναι, η θουκυδίδεια ηπιότητα της ομαιχμίας ( εν θα λυώσει ποτέ μέσα στην λάβρα του άλλου, άεν θα γίνει ποτέ καύσις καρδίας και υπέρ του «ιμονος, όπως, διάπυρος, μας καθικετεύει ο αββάς Ισαάκ ο Σύρος. Η εκκλησία του Δείμου α παραμείνει ές αεί αντιπάλου δέους ευβουλία.

ομαιχμίας παρθενιάν, όπου όλοι μας, παρθένοι από κάθε υποψία αγάπης προς τον πλησίον λη­ στή, εις την προς αλλήλους καθ’ ημέραν υποψίαν - εί λησταί είσίν - εξ ίσου γάρ δεδιότες... μετριά­ ζομεν. Συμμορίτες και δεδιότες, τρομαγμένοι, ήπιοι και μαζί. Ναι. Άρχειν των εκεί, μετά φό­ βου, ίνα μη υπακούωμεν άλλου. Ή μήπως, μετά φόβου, πίστεως και αγάπης προσέλθετε; Όχι. Η θουκυδίδεια ηπιότητα θα μείνει πάντοτε με την στιλπνή αλαζονεία του Παρθενώνα. Μη μ’ ακουμπάς, δεν σε ψαύω. Αναφής, ...χωρίς Αφή του Άλλου. Ο Θουκυδίδης μετά του πιστού της επιστήμης, δεν θα ακολουθήσει την πυρίκαυστη επιστημο­ λογία του μεγάλου Βασιλείου:... άλλήλων ϊσόδουλοι, άλλήλων κύριοι, καί έν τή άμάχω ελευ­ θερία τήν άκριβεστέραν δουλείαν άλλήλους άντεπιδείκνυται, ήν ούκ ανάγκη περιστάσεως πρός βίαν έπήγαγε... άλλά γνώμης τό αύθαίρετον. Με την αυθαίρετη ελευθερία μας, ναι, ας γινόμαστε άλλήλων ισόδουλοι, ώστε χωρίς την βία της ανάγκης να είμαστε όλοι μεταξύ μας κύ­ ριοι. Ο Άη Βασίλης ξεπερνά γελώντας τον τραγικό φαύλο κύκλο της ισορροπίας του τρόμου, προτείνοντας το ζεύγμα άλλήλων ισόδουλοι - αλλήλων κύριοι. Τί πιο απλό, απέναντι στο άρχειν των εκεί ίνα μη υπακούωμεν άλλων; Αλλά και τί πιο ακατόρθωτο, αν δεν ψάχνουμε την νηφάλιον μέθην, αν δεν σε παροτρύνω, αν θέλεις, γενοΰ όλος ιάς πΰρ; Χωρίς πυρομανείς της ζωοποιού κενώσεως υπέρ του ληστή και υπέρ του δαίμονος ακόμη, ο Θουκυδίδης, θα έχει πάντα δίκιο: πιο νηφάλια θα είναι μια εκκλησία του Δείμου, εί λησταί είσίν... Τα άλλήλων ισόδουλοι άλλήλων κύριοι, μη τα ψάχνεις... Δεν είναι για μας. Άμαχος ελευθερία, χωρίς μάχη των φτυστών και αδελφών, θα υπάρχει μόνον, όταν επιδιώ­ κουμε, αμοιβαία, να είμαστε ίσοι δούλοι ο ένας του άλλου. Και τότε, αβίαστα, γινόμαστε ίσοι κύριοι ο ένας του άλλου. Απλό και ακατόρθωτο; Ο Θουκυδίδης, κράτιστος γνώμων (A 138) και ελάχιστον Διαλλακτής, δεν ελπίζει, φανερές ελ­ πίδες, στην ύψοποιόν συγκατάβασιν, που θα άντεχαν να πράξουν οι οπλίτες-πολίτες. Δεν πι­ στεύει ότι οι κοπρίτες θα αντέξουν να κατέβουν αυτοί, για να υψωθεί ο πλησίον κοπρίτης, ώστε έτσι, όλοι μαζί να νικήσουν, μέσα στην ταπείνω­ ση και την χαρά της προσφοράς, τον κοινό τους Φόβο. Ο Θουκυδίδης είναι σαφής: οι κοπρίτες θα παραμείνουν κοπρίτες ές άεί και η κόπρος τους, υψοποιός ή ουγκαταβαίνουσα, κόπρος ές άεί φανατική. Και ο Θουκυδίδης παραπέμπει τον Μέγα Βασίλειο δια τα περαιτέρω, ως σαλταρισμένο... Είναι απλό: όταν προτείνει το ζεύγμα αλλήλων ισόδουλοι άλλήλων κύριοι, η ορθόδοξη παράδοση της καθ' ημάς Ανατολής πιστεύει, ότι

28/αφιερωμα η εκκλησία του Δήμου μπορεί να αποτελείται στού της επιστήμης, δηλαδή μόνον μετά φόβου από δημοκράτες κατά χάριν και μετοχήν, δηλα­ και βεβαίως χωρίς αγάπη. Ά φ ’ έαυτού δύναται δή από ισοθέους αριστοκράτες. Μόνο ισόθεοι κινείσθαι πρός τό αγαθόν άδιδάκτως, ό ήμέτε­ αριστοκράτες, που πυρπολούνται από μανικό ρος νους; Ποτέ. Ο Θουκυδίδης αρνείται την θεοπνευστία του έρωτα για τον πέλας, μπορούν να λυώσουν μέσα στην ζωοποιόν κένωσιν, εκκενώνοντας αυτοί την αββά Ισαάκ. Ο ήμέτερος νους ούτε άδιδάκτως, ούτε αφ’ εαυτού μπορεί να κινηθεί πρός τό αγα­ ανθρωπαρέσκειά τους, για να χαρεί ο διπλανός, θόν. Το μόνο αγαθόν που γνωρίζει ο Θουκυδί­ ο ζωοποιός. Μόνον οι δημοκράτες, όταν όμως νοιώθουν δης είναι το φαύλος του τραγικού κύκλου, η εκ­ αριστοκράτες, αντέχουν να αδειάσουν αυτοί με κλησία του Δήμου, πότε ιλαρή, πότε τραγική, νηφάλια μέθη για τον διπλανό τους, ώστε όλοι ποτέ όμως αγαθή. Και η μόνη θουκυδίδεια παραχώρηση στους μαζί να γεμίσουν μια πάγκοινη μέθεξη ευωχίας: αγαθούς, που εμπιστεύονται τους φαύλους: τά γίνομαι χαλί να με πατήσεις, σύ μου ισχύς... συ μέν ελέγχων, τά δέ φυλάσσων, τά δέ καί διδά­ μου και δύναμις, συ μου αγαλλίαμα... σκων (ΣΤ38). Έλεγχος, επιφυλακή, διδαχή: η Μαγικό χαλί γίνομαι για σένα, κένωσις υψοήπια αγία Τριάς της θουκυδίδειας δυσπιστίας, ποιός, εγώ για σένα, και πετάμε, υιοί φωτός, και πάντοτε μετά φόβου, διότι, εί λησταί είσίν, προς μία άνω Σικελία... Τίνες ούτοι οϊ ώσεί νετί θα απογίνουμε; ...Και όσω δυνατώτεροι αυ­ φέλαι πέτανται; Οί εν σαρκί περιπολοΰντες θεοί, διάπυρη ευχαριστιακή περιπολία, δημοϋχοι στήν τοί... και ημείς ερημότεροι. πυρίμορφη εκκλησία... Ό δΐτες τής άποταγής, κοινοβίτες τής συνουσίας. Ό λα αυτά που πέτα7. Οί τολμητίες τών θόλων νται, ο Θουκυδίδης τα ακούει βερεσέ. Ξέρει ο Διαλλακτής, ότι οι δημοκράτες της εκκλησίας ...μή τείνειν άγαν του Δήμου, θα είναι πάντα Λοξίες ημίθεοι, που Σοφοκλίέον;: Αντιγόνη θα κοιτούνε τον διπλανό τους λοξά και θα κα­ Μα, με τίποτα δεν απογειώνεται αυτός ο Θου­ ταντούνε πάντα οχλοκράτες: φθονουργέ, φοκυδίδης; Μένει εκεί προσηλωμένος στην λάσπη νουργέ και αλάστορ λαέ... μας, άπτερος χρονοκράτωρ της ανθριόπινης τέ­ Ξέρει ο άριστος Εικαστής, ότι πάντα τε π§ός φρας, που δεν έχει φτερά; τό παραχρήμα περιδεές, όπερ φιλεΐ δήμος ποιεϊν Αν ψάχνουμε στα των «Ιστοριών» του, την έτοιμοι ήσαν εύτακτεϊν (Η 1): αλλοίμονο, την ευ­ ιστορία μιας περιπέτειας, που ξεπερνάει από ταξία στον Δήμο, δεν την παράγει η υψοποιός υπερχείλιση αγάπης τον εαυτό της, θα χτίζουμε κένωσις της εκκλησίας αλλά η εκκλησία του Δείές άεί πάνω στις αφανείς ελπίδες. Η μόνη θουμου, το περιδεές. Μόνον με τον φόβο γίνονται κυδίδεια ύλη είναι ο τύπος των ήλων, που καρ­ εύτακτοι, οι άτακτοι. Ο Δήμος φιλάει τον Δείμο. φώνουν για πάντα την εκκλησία του Δήμου στην Και ο Δείμος φυλάει τον Δήμο, από τον ίδιο του ανακύκλωση της μοίρας της: το καρφί μου, μετά τον εαυτό, το πολυδράκρυτον γένος. Ο Θουκυδίδης πιστεύει στην ηπιότητα, που ■ ςιόβου. πάει να σε καρφώσει. Πουθενά στις «Ιστορίες», δεν υπάρχει το ίχνος προτείνει ο τραγικός φαύλος κύκλος της πόλης: πάντα τε πρός τό παραχρήμα περιδεές. Η συνε­ μιας διακονίας της αγάπης για τον πέλας, που­ χώς άμεση παρουσία του αντιπάλου δέους, δια­ θενά ο διπλανός μου δεν γίνεται μέσα από την μορφώνει την ισορροπία και τις ήπιες προστρι­ δική μου αποταγή, η απόπειρα αθανασίας μοι>. Κανείς δεν χαρίζει τίποτα σε κανένα, γιατί ο κα­ βές του Δήμου. θένας είναι ίσος μεταξύ ίσων, δηλαδή ο καθένας Η εμπιστοσύνη του αββά Ισαάκ του Σύρου δεν χωρά στην εκκλησία του Δείμου: ό ήμέτερος νομιμοποιείται να έχει την κυρίαρχη, χωρίς πέ­ ρας, θέληση κι όλες οι πολυμορφίες των θελή­ νους, άφ’ έαυτού δύναται κινείσθαι πρός τό αγαθόν άδιδάκτως; "Απαγε τής Αποσταθερο­ σεων είναι αυθαίρετα ίσες. Ά ρα ο καθένας ίσος είναι κυριαρχικά ανόμοιος με τον φτυστό διπλα­ ποιητικής βλασφημίας! Αυτά είναι ύποπτοι αρι­ στερισμοί, που μόνον διάλυση μπορούν να προ­ νό του, αφού η κάθε θέληση έχει δικαίωμα, να μη μοιάζει με καμμιά άλλη. Ο ανόμοιος λοιπι>ν τείνουν στην εκκλησία των κοπριτών-κοινωνιών. ίσος ζει σ' έναν ατέρμονα κύκλο ομοιοστασίβί Ο ήμέτερος νους, για την ησυχία του μόνον ένα των θελήσεων. Όλες οι θελήσεις στέκονται η !ι1(ί νου μπορεί να έχει: εϊ λησταί είοίν οι διπλανοί απέναντι στην άλλη, δίπλα στην άλλη, γύρ·11" μου. Ή μήπως, εΐρήνευοον έν οεαυτώ καί είρηγύρω από τον φαύλο τραγικό κύκλο της εκκλη­ νεύσει σοι ό ουρανός καί ή γή; Ο αιθεροβάμων σίας του Δήμου, ύλες αλληλο-υποέίλέποντραώ Ισαάκ δεν έχει θέση μέσα στον τραγικό φαύλο όλες αλληλο-αναιρούνται, διότι όλες έχουν· 1 Ίν κύκλο του Θουκυδίδη. (δια, όμοια στάση νομιμότητας: οι θελήσι ις ι ' ν“ Ο εαυτός μου ειρηνεύει μόνον με την ειρήνη ομοιοοτατικές, διότι όλες είναι ίσες μι ταξΰ τοί’ί που εκκρίνει η απειλή του αντιπάλου δέους. και όλες κινούνται ακίνητα, ι πιδιώκοντας Αδιδάκτως; Όχι βέβαια. Μι την διδαχή του πι­

αφιερωμα/29

r

***

ί

αμε.ακίνητα επαναληπτική τους ικανοποίηση. Κι είναι όλες τους νομιμοστατικές, γιατί η ισότη­ τα της ανομοιότητάς τους, εξισώνει και την αντι­ θετική τους νομιμότητα. Ο κύκλος των θελήσεων είναι ατέρμων, φαύλος και κωμικοτραγικός: Συνωστικός των ίσων, ομοιοστατική αλληλεπικάλυΨη των φιλοδοξιών, κίνηση ακίνητη όλων των θελήσεων προς την αμετακίνητη ηδονή τους, ακινησία πεισματική όλων των παικτών μέσα ατην αυτονομία τους, ανθρωπαρέσκεια όλων των ανομοίων προς το αυτο-είδωλό τους, ούχ όπως ‘αοι, αλλά καί πολύ πρώτος αύτός έκαστος είναι (Η,89). Αύτοείδωλον έγενόμην καί άρτι κείμαι γυμνός... ** εκκλησία του Δήμου είναι μια γύμνια. Μα ποια είναι τότε, η φανερή ελπίδα στον -ουκυδίδη; Μόνον ο φόβος θα φυλάει ές άεί τα

Όίβα; 1 ά έρημα, δεν θα μπορούν ποτέ να σηκώ­ νουν κεφάλι, να γίνουν ελεύθερα, όχι διότι θα °! προ°τατεύει ο καλός τους φόβος των διπλαων, εί λησταί είσίν, αλλά ελεύθερα, γιατί πάνε « αγκαλιάσουν τη φωτιά; Η πολιτική ελευθερία ναι καταδικασμένη να είναι μια οπλιτική τέ'VT1 01 π°λίτες-οπλίτες δεν θα απελευθερωθούν τ<. για να γίνουν αναστενάρηδες, πυρίμορφον ΧΊβα του Λόγου; Αυστυχώς ποτέ: η εκκλησία θα μείνει πάντοτε °υ Δείμου και η ελευθερία θα είναι για πάντα « υντρομη ομαιχμΐα. Αυτή είναι η·μόνη φανερή ? στον Θουκυδίδη. Κ ι όμως...

Κι A

°θω?. ανεπαίσθητη έλλαμψη, όλο το 0ουιοειο σώμα, το διατρέχει υποδόρειο κάτι που νλο' Τ<)ν ι,ι(,(,°· Κάτι, πότε άρρητο αλλά εύ«ττο και πότε δυσπρόσιτα ρητό, που κάνει λα(ν αν^0",πους να νικούν τον εαυτό τους, δηκαι ^ Τ<>ν του ομογάλακτου αδελφού τους ν« ψηλαφούν πυρσοί αυτοί και υπερούσιοι, αθανασίας τους. που' <<Ι'1° 7^ν,ται Τ,Ιν κάθε μονάκριβη στιγμή, ζον'π" <<ν,ι0",ππι · μέσα οι νηφάλια μέθη, γνωρί, 111. ΊΟ'μοι την γνώση που προκαλεί τρόμο "αζουν τον τρόμο τους μι την γνώση που

ιερή κοινότητα, που ανακεφαλαιώνει τα πρόσω­ πα, πέρα από το πεπρωμένο των προσώπων: Άνδρες οί συναράμενοι τούδε τού κινδύνου, μηδείς ύμών έν τή τοιάδε άνάγκη συνετός βουλέσθω δοκεϊν είναι, έκλογιζόμενος άπαν τό περιεστός ημάς δεινόν, μάλλον ή άπερισκέπτως εΰελπις όμόσε χωρήσαι τοίς έναντίοις... (Δ,10). Η θουκυδίδεια νηφαλιότητα ανθίζει εδώ, μέσα από την νήψη των προσώπων, που καταργούν το πρόσωπο του φόβου τους, για να ιερουργήσουν

την άφατη εκφαντορία της κοινής μήτρας. Άνδρες, όπως σας έκανε η ιερή μητρίς σας. μέσα στην μυητική τελετή, στα Απατούρια, εκεί­ νη την τρίτη Κουρεώτιδα μέρα, όταν κούρεψαν την εφηβεία σας, για να σας μυήσουν στην οπλιτική φάλαγγα των πολιτών. Άνδρες πια, που εί­ πατε στον εαυτό σας: θα καρώ μοναχός των θα­ λερών πραγμάτων. Ναι, εσείς που όλοι μαζί, μυημένοι της πόλης, την κρατάτε στους ώμους σας μέσα στον κίνδυνο: ας μη θελήσει κανείς σας, ζωσμένος από την ανάγκη να φανεί συνε­ τός. Κανείς σας μη σκεφτεί λογικά όλα τα δεινά, που μας περικυκλώνουν. Κι ο καθένας απερί­ σκεπτος και εύελπις κι όλοι μαζί ενάντια στα ενάντια.,. Απίστευτο κι όμως εκφαντορικό: Ο Θουκυδί­ δης, λάτρης της επιστήμης, μετά του πιστού της επιστήμης του, αναγνωρίζει ότι οι πολίτες παύ­ ουμε να ζούμε στην εκκλησία του Δείμου, μόνον όταν εγκαταλείψουμε την επιστήμη, που μας επι­ βάλει σαν ελάχιστη, ισόρροπη ομαιχμΐα, το αντί-

30/αφιερωμα παλον δέος μεταξύ πολιτών-οπλιτών. Ο κράτιστος γνώμων, που μας θυμίζει ότι μόνον ή επι­ στήμη άντέχοι (ΣΤ69), αυτός ο ίδιος, χωρίς να δείχνει ότι αντιφάσκει, μας ζητά, για να μην χτί­ ζουμε μια πόλη πάνω στον φόβο, να γίνουμε απερίσκεπτοι, και κανείς μας, να μην είναι συνε­ τός μέσα στην ανάγκη. Μηδείς υμών συνετός, μηδείς έκλογιζόμενος άλλά καθένας μας άπερισκέπτως εϋελπις στό όνομα τής Πόλης; Η πολιτι­ κή κοινωνία, για να μην είναι το κράτος του ζό­ φου, πρέπει να πάψει να είναι εκλογιζόμενη; Πρέπει να τα χαλάσει με την κατά λόγον επιστή­ μη, που επιβάλλει μετά φόβου, την αμοιβαία δυ­ σπιστία και να γίνει υπέρ τον λόγον απερίσκεπτη αγάπη της Πόλης όπου ο κάθε κοινωνός εγκατα­ λείπει την οπλιτική δυσπιστία του και χαρίζεται στην πόλη; Δωρεάν έλάβατε, δωρεάν δότε; Ο Θουκυδίδης, κβφπτο-οπαδός της νηφάλιου μέ­ θης: Ο Αλιμούσιος Λοξίας, άριστος εικοστής, δυ­ στυχώς για μας, ούτε λέγει, ούτε κρύπτει, αλλά σημαίνει (Ηράκλειτος). Κι όταν ο Θουκυδίδης δεν τα καταφέρνει ούτε να κρύβει, ούτε να λέει, αλλά γίνεται σήμαντρο, αυτό σημαίνει για μας, ότι δεν μας πέφτει λόγος... Τον λόγον έχουν τα ξόανα, τον λόγον έχουν οι ιππουρίδες και τα μελτέμια της συμφοράς, τον λόγον έχουν τα άλο­ γα των παρθένων, τα νυκτερινά κηρύγματα της αισιοδοξίας, τ’ ανεξερεύνητα πελάγη της ζωής (Εγγονόπουλος). Εμείς βέβαια θα παραμένουμε κοπρίτεςοπλίτες στην κονίστρα, με μια γεύση τρικυμίας στα χείλη μας, θέλοντας πάντα να προστατεύου­ με τον φόβο μας και τρομάζοντας να τολμήσουμε την απερισκεψία μας. Κι έτσι, θα μείνουμε πά­ ντα μέσα στον φαύλο κύκλο της χαρμολύπης μας, πότε γέλιο, πότε κλάμα, πότε πολίτες της σκόνης και πότε μετεωρίτες της λάμψης. Φαύλος Δήμος και μετά φόβου. Κι όμως, εδώ στο Δ, 10, τη μια από τις δυο φορές, που τα των «Ιστοριών», δεν μιλάνε για πολίτες αλλά μας λένε πώς αναπνέουν οι ισό­ θεοι, το νεύμα αυτό των «Ιστοριών», δεν μας νουθετεί για τα απερινόητα; Εδώ, δεύτερη και τελευταία φορά δεν διδασκόμαστε ότι υπάρχει και για μας οδός, αν τολμήσουμε; Ναι, μηδείς υμών συνετός βουλέοθω δοκεϊν εί­ ναι, ο καθένας μας ας είναι απερισκέπτως εύελπις, αν επιτέλους θελήσουμε την εκκοπή του εγωιστικού μας θελήματος και θελήσουμε όλοι μαζί την θέληση του Κοινού της κοινωνίας: δεν βούλεσαι να μείνεις συνετός για το τομάρι σου, γίνεσαι απερίσκεπτος για την Πόλη σου. Σύνεση για σένα η ΙΙόλη και τα μυαλά σου στο μίξερ για τη Πόλη. ί που υπάρχει μια όχι αφανής ελπίςπαραμύθιον, αλλά φανερή ελπίς, να πάψουμε να είμαστε πολίτες στ · εκκλησία του Δείμου και

αφιερωμα/31 να προβιβαστούμε οδίτες της περιπέτειας, τολ­ μητίες των θόλων: καί παρά δύναμιν τολμηταί καί παρά γνώμην κυνδυνευταί καί έν τοΐς δεινοϊς εύέλπιδες (Α70). Νάτην, εδώ στο Α,70 η άλ­ λη μια φορά όπου ο Θουκυδίδης προδίδει την επιστήμη για την θεοπτία. Ίσως είναι η μόνη ευκαιρία ν’ απαλλαγούμε από την εριστική τέχνη, την πολιτική και ν’ αγγί­ ξουμε την θεοπτική: αν τολμήσουμε άνευ φόβου να φοβίσουμε το μετά φόβου, αν τολμήσουμε όχι την ισόρροπη ομαιχμία, αλλά την ανισόρροπη θεοπτία. Απερισκέπτως, μηδείς συνετός, κοινωνός. Πώς; Αν τολμήσουμε. Πέρα από την δύναμή μας. Καί παρά δύναμιν τολμηταί. Αν διακινδυνεύσουμε. Παρά την συνετή μας γνώμη. Καί παρά γνώμην κινδυνευταί. Αν ελπίζουμε. Μέσα και πέρα από τα δεινά. Καί έν τοΐς δεινοΐς εύέλπιδες. Τί να τολμήσουμε και ποια να διακινδυνεύσου­ με; Τα άπιαστα και τα έσχατα. Να τολμήσουμε να πιάσουμε το φόβο μας από τα κέρατα, να τον δαμάσουμε. Να τολμήσουμε να χαϊδέψουμε το χέρι των διπλανών μας, ακόμη κι αν, εί λησταί είσίν. Να δοκιμάσουμε μια ζωή όπου ο ιδιώτης είναι κοινότης. Αποδημηταί (Α70) του αμοιβαίου φό­ βου, τολμηταί της συντροφιάς, κινδυνευταί της εγωκεντρικής μας ησυχίας. Μήτε... έχειν ήσυχίαν (Α70). Αλλά φοβόμαστε, ζαρώνουμε μέσα στην συρρικνωμένη από τον πανικό μας ιδιοτέλεια. Κυνη­ γούμε την ησυχία μας και γι’ αυτήν κυνηγούμε τους διπλανούς μας. Η βολή μας χρειάζεται ές αεί την βολή μας εναντίον των άλλων. Βάλλω, καταβάλλω, άρα ησυχάζω. Γιατί όμως δεν αντέχουμε την θεοπτία και βαλτώνουμε στην εριστική μας ησυχία; Διότι το γεώδες φρόνημα μας ανακαλεί πάντα στην τέφρα του τάφου. Η ησυχία μου είναι η λεηλασία σου. Ησυχάζω όταν ανησυχείς, δηλαδή εφησυχάζω τον φαύλο κύκλο μου. Κι έτσι κυκλοτερής η Άτη, ανακυκλώνει τον φαύλο κύκλο: Όταν δεν μπορούμε να μείνουμε ισόθεοι, βουλιάζουμε σκωληκόβρωτοι. Μέχρι τί­ νος τή γή προσπεπήγαμεν καί καθάπερ οί σκώληκες, περί τόν βόρβορον έγκαλινδούμεθα; Μα τί ρωτάς Ά γιε Χρυσόστομε! Πάντοτε γινόμαστε πηχτή λάσπη σκουληκιασμένη, όταν φοβόμαστε να φοβίσουμε τον φόβο μας, όταν φοβόμαστε να γίνουμε φωτεινοί. Και πηγμένοι στον βάλτο του αμοιβαίου πανικού, μένουμε σκοτεινοί. Τ’ αδέλν*. <(>κι σου οι Κινέζοι λένι. Ά γ ιι. ότι ο φόβος είναι σκότος... /*, Κι ο φόβος μας, το σκότος μας. οδηγούν θρασύδειλο γνόφο, εκεί πέρα στον ζόφο: 1 ωθ · που ο φόβος μου ησυχάζι ι μόνον όταν πιάνει τον

δικό σου πιο τρομαγμένο φόβο. Και τότε όλοι οι εγκύκλιοι του φαύλου κύκλου ησυχάζουμε. Όλα είναι ήσυχα στην πόλη. Όλα νόμιμα, κι όλα ακί­ νητα στην τεφροδόχο πόλη, που ησυχάζει με τον αμοιβαίο Δείμο, τον παρά λίγο πυρίπνοο Δήμο. Ολα άριστα. Και ήσυχαζούση μέν πόλει τά άκίνητα νόμιμα άριστα (Α71).

8· Ο Λόγος δημούχος, η Χάρις πολιούχος; /ο/ νυν εν ήθος μοννον έν σαυτώ φόρει, ψής έσύ, κονόέν άλλο, τοϋτ’ όρθώς έχειν. , , OTIJ λάρ αυτός ή φρονεϊν μόνος όοκεϊ ή γλώσσαν, ήν ονχ άλλος, ή ψνχήν εχειν, °ντοι όιαπτυχθέντες ώφθησαν κενοί.

είναι να είναι ισόμοιροι: ισόμοιροι κακόμοιροι. Κι η μέση λύση είναι πια γνωστή: για να μη κα­ ταντήσουν ισόμοιροι κακόμοιροι, ας γίνουν του­ λάχιστον αντίπαλοι ισόπαλοι. Πώς όμως; Με την ισοπλία, με την ομαιχμία, με το ισόπαλον δέος; Ό χι. Ο Διαλλακτής νοιώθει ότι μια τέτοια μέση λύση, που θα ισορροπεί την ωμή βία, ανισορροπεί δυνητικά την πολιτεία. Η ένο­ πλη ισοπαλία εγκυμονεί συνεχώς την πάνοπλη βία. Κάτι πρέπει να υπάρχει, που να μαλακώνει

Σοφοκλέους: Αντιγόνη

θ α μια στιγμή ακραία, διείδαμε ότι υπάρχει αναταση. Πεσμένοι, όπως νομίζαμε, για πάντα, ατον φαύλο κύκλο του δείμου, ψηλαφήσαμε εφ’ απαξ xr)v ανάσταση μέσα από την έκρηξη της ε ευθερης κραυγής μας: έν τώ κεκραγέναΐ με θ°ς σέ, παρά δύναμιν τολμηταί και παρά γνώΠ ν κινδυνευταί, άποδημηταί γιά μιά εκκλησία °Η Ανω ,Διίμ°υ>νικηταί τού άμοιβαίου δείμου. Η ακραία στιγμή είναι για τους ακραίους. Την νασταση την κατακτούν οι επαναστάτες. Κι μειζ είμαστε μέσοι. γκαλινδούμεθα έντρομοι περί τον βόρβορον, ει; θίκρο-μεσαίοι, αγοραίοι. Ξαναπέσαμε, ξα«πεφτουμε, ημέτεροι εναντίον υμετέρων, σκώδήμιοι και δημαγωγοί και διεκδικούμε ^σσαλέα τα δίκηα μας και τ' άδικά μας, τα κέΟ Τ θα5- τα κεράτια έξ ών έσθίουσιν οί χοίροι. . “ ουκυδίδης το ξέρει. Το ξέρει ότι η ανάσταση αν Ε1 νίκθυνδοταση, ότι οι νεκροί πολίτες της ^γοραΐας τύρβης πρέπει να θελήσουν να σκοτώκαλί Tr*V- εθπ°θή τους νέκρωση και να γίνουν τη ιπ°λίτες. Ξέρει ότι η επανάσταση εναντίον αμοιβαίας αθλιότητας, θέλει επαναστάτες. δηλ<ΗΛ'πανϋ0τάτί:5 ε*ναι π«ντοτε αριστοκράτες, «δη πάντα λίγοι και ζούνε όσο χρόνο φωτίζει ^ «τροπή: Nous voulons, nous aurons Γ au-de!a π · Ilos J«urs (Ανδρέας Μπρετόν), εκεί κι αλλού, Ηαι ,(<πΐ) Τα θ«ρμαρένια αλώνια, παντού όπου ο ζ του χρόνου μας αγγίζει τον Υπεράχρονο, τέο εκκλ,'.σία του δήμου όμως διαρκεί εικοσιΗαι Ε ρ < ω Ρες το εικοσιτετράωτο, με ημεραργίες μ«Τ(Γ1°ωρ£ες> θ' εργατοώρες και χρονοεπιδό0 ( ’ εκΤ()5 οχεδίου και επανωσηκώματα. Ο θ« ΐιΌ ξέρει: η εκκλησία του δήμου θα πα«λλού'μ λ ^ ζ θ,κΙ,(,*Μεο«ί« υπεραγορά. Για τα ρ

'Ι'^'λίτες-οπλίτες της εκκλησίας του Δείμου, «πανια και μόνον σπάνιοι θα ζούνε μετα^ {υζ ισόθεοι. λω να Λ,,ιλλακτ^ βλέπει tov τραγικό κλαυοίγε ΐ'όύν <<ν<)κυ*λώνεται: αν οι πολίτες δεν μπο ν« είναι αμοιβαίοι ισόθεοι, η μοίρα τους

τις ανισόρροπες υποψίες, που να γαληνεύει τις ισόρροπες δυσπιστίες. Στόχος της εκκλησίας του Δήμου δεν μπορεί να είναι η αγάπη, αυτό το ξέρουμε πια, αυτήν την κατάρα την δεχόμαστε πια. Σκοπός μας όμως δεν μπορεί να είναι ούτε η ησυχία, το έχειν ησυχίαν, γιατί αυτό το πετυχαίνει μόνον η φοβέ­ ρα, γιατί τάσκιαζε η φοβέρα κι ήσαν όλα σιωπη­ λά... Αν επιδιώκουμε την αμοιβαία ησυχία, τότε ξαναγυρίζουμε νικημένοι στο αντίπαλον δέος, μόνον πιστόν ές συμμαχίαν. Η ησυχία μας οδηγεί μοιραία, ξανά στην εκκλησία του Δείμου. Δείμος, δημούχος. Ό χι. αφού δεν είμαστε άξιοι για την ανάστα­ ση. την εσχατιά, ας παλέψουμε για τα ενδιάμε­ σα: τήν δέ ύπό πάντων όμολογουμένων άριστον είναι ειρήνην (Δ62). Ναι, η ειρήνη είναι μια ανώτερη μορφή πάλης για τους πολίτες-οπλίτες, ξεπερνά την ησυχία. H ησυχία εφησυχάζει, κοι­ μίζει τον αμοιβαίο φόβο, και η ησυχία της πόλης θα μοιάζει με ησυχία κοιμητηρίου. Η ειρήνη είρει τους φόβους μας, τους συνενώνει, τους συνά­ πτει. Με την ειρήνη οι φόβοι μας δεν κοιμούνται «πλώς, είναι αναγκασμένοι να ουζήοουν ενωμέ­ νοι, ειρηνευμένοι. Κι αυτό είναι λιγότερο χλια­ ρό, από το χλιαρό της ησυχίας. Πώς θα πετύχουμε την μετρίαν, χλιαρή ούγκρασιν που είναι η ειρήνη;

αφιερωμα/33

32/αφιερωμα Τελευταία νουθεσία, που μας χαρίζει ο Νουνε­ χής·

Ένας είναι ο τρόπος, δυο οι υποστάσεις του. Πώς θα παλαίψουμε για την υπό πάντων όμολογουμένην άριστον είναι ειρήνην; Με τον λόγο καί την χάρη. Πρώτα-πρώτα μας θυμίζει: άντέλεγε δέ ούδείς έκ των άλλων, ΔΕΔΙΩΣ (Η 66). Δεν αντέλεγε κα­ νείς, επειδή φοβόταν. Άρα: ο λόγος είναι εχθρός του φόβου. Και ο λόγος έξω βάλλει τον φόβο: τό δέ πάν πλήθος τών οπλιτών, άπό πολ­ λών καί πρός πολλούς λόγων γιγνομένων, ήπιώτερον ήν ή πρότερον (Η93). Ναι οι λόγοι οι πολ­ λοί, που απευθύνονται από πολλούς προς τους πολλούς κάνουν ηπιώτερο το πλήθος των οπλιτών-πολιτών. Και σιγά-σιγά συγχωρούν, συγκλί­ νουν για την εκκλησία, εκκαλούν περί ομονοίας: συνεχώρησαν... έκκλησΐαν ποιήσαι... περί όμονοίας (Η93). Ο λόγος είναι δάσκαλος ειρήνης, η αντιλογία στηρίζει την δημοκρατία. Πολλήν αντιλογίαν και σχετλιασμόν (Η53), χρησιμοποιεί, ώ τής ειρω­ νείας, ο Πείσανδρος για να πείσει τους Αθηναί­ ους ότι τους πρέπει η τυραννία: Με την αντιλογία και την κοροϊδία, ο Πείσαν­ δρος προσπαθεί να καταργήσει την αντιλογία, δηλαδή την δημοκρατία. Γι’ αυτό και η απαντα­ χού Τυραννία τρέμει την αντιλογία και την κο­ ροϊδία. Ναι, η κοροϊδία είναι η θεά της Αγοράς, μας θυμίζει ο άλλος δάσκαλος του Γένους, ο Βάρναλης. Χρή δέ τόν αγαθόν πολίτην μή έκφοβούντα τούς άντεροΰντας (Γ42), επιμένει ο Θουκυδίδης. Δεν πρέπει ο αγαθός πολίτης να εκφοβίζει τους αντιφρονούντας, τόυς αντιρρησίες, αν θέλουμε να έχουμε σώφρονα πόλιν (Γ42). Οι αντιφρονούντες είναι το άλας της γης, η αναψυχή του Λαού. Και η ετυμηγορία πέφτει αμείλικτη: τούς τε λόγους οοτις διαμάχεται μή διδασκάλους τών πραγμάτων γίγνεσθαι, ή άσύνετος έστίν ή ίδίςι τι αύτώ διαφέρει! (Γ42). Οι λόγοι είναι οι δάσκαλοι των πραγμάτων. Οι πολλοί λόγοι, άρα οι αντίθετοι, οι αντικρουάμενοι λόγοι. Οι λόγοι και οι αντερούντες, διδάσκαλοι των πραγμάτων: κι όποιος το αντι­ μάχεται αυτό, ή ασύνετος είναι, ή ιδιοτελής. Συμπέρασμα θουκυδίδειο αμείλικτο: Δυστυχώς, η δημοκρατία χρειάζεται πολίτες συνετούς και μέσα στην αντίρρησή τους ανιδιοτελείς κι όχι κουτούς και στην ιδιοτέλι ιά τους υποτελείς. Δη­ μοκράτες είναι μόνον οι ξύπνιοι και σεμνοί... Οι άλλοι, ή τρώνε το κουτόχορτο, που τους ταΐζουν οι δημαγωγοί ή οι ίδιοι συνωμοτούν ιδιοτελώς λαθροχειρίες... Μετά πολλών λόγων, πολλήν αντιλογίαν και σχετλιασμόν οι αντερούντες. Και χωρίς φοβο, όλη αυτή η φασαρία Τα λόγια δεν πριπιτ ποΐί

να τελειώνουν μέσα στην εκκλησία του Δήμου. Ναι, ήρθαμε στα λόγια, αλλά πάλι καλά, διότι δεν ήρθαμε στα χέρια. Ναι, τα λόγια σου με σφάζουν, αλλά πάλι καλά. Γιατί αλλοιώς χαλεπώτατον... λόγου τελευτάν, διότι καί τού βίου ό κίνδυνος εγγύς μετ’ αυτού (Γ59). Εδώ ακριβώς τα σφαχτάρια οι Πλαταιείς, άθελοι θεοπρόποι, μας μυούν στην άφατη βρώση και πόση του τραγικού. Ναι, οι Πλαταιείς ξέ­ ρουν ότι πρέπει να μιλάνε, να μιλάνε συνέχεια, γιατί αν σταματήσουν, θα σταματήσει κι η ζωή τους. Αν κατέβουν από το βήμα, κατεβαίνουν στον Άδη. Η αλαζονεία της Σπάρτης τους επέ­ τρεψε την φρικτή άσκηση της τραγικής ειρω­ νείας: να μην τελειώσει ο λόγος τους, διότι τού λόγου τελευτάν... καί τού βίου ό κίνδυνος εγ­ γύς... Εκεί που τελειώνει ο λόγος, εκεί αρχίζει ο θάνατος. Δός μοι λόγον, Λόγε... Σώτερ, Λόγε... Κάλλος, Λόγε.... έξαναστάς ύπερέλαμψας, καλλωπίσας τούς βροτούς θείαις αύγαϊς. Και χρειάζεται συνέχεια ο λόγος, υπομονή και επιείκεια. Τα λόγια των άλλων, όσο κι αν με σφάζουν είναι η θεία αυγή μου. Πρέπει σιγάσιγά να τα χωνεύω, να με χωνεύουν μέσα τους, γιατί ο βίος μου είναι βραχύς, αλλά ο βίος της εκκλησίας του Δήμου δεν. είναι βραχύς, είναι αθάνατος. Πρέπει την εκκλησία του Δήμου να διασώζουμε από τον κοινό μας Δείμο. Πρέπει με τον καλό και τον κακό μας λόγο, που είναι βρα­ χύς, να στεριώνουμε ένα Δήμο, που δεν είναι βραχύς, μια ομόφωνη να φωνάζουμε Βουλή της κοινής αθανασίας: βουλεύεσθε συν βραδέως ως ού περί βραχέων (Α78). Βουλεύεσθε βραδέως, με υπομονή, με καταλλαγή. Βραδέως βουλεύεσθε. Ού περί βραχέων άλλα περί μακρών, πολύ μακρυνών: για την κοινότητα της χάρης. Με την χάρη της υπομονής. Ναι, κι όταν όλα ξεπέσουν κι ακόμα ξεφτίσει κι ο λόγος, μπορεί ακόμα να σώσει τον εαυτό της η εκκλησία του Δήμου από το κράτος του Λει­ μού. Ακόμη και μέσα στο έγκλημα, η εκκλησία δυναται λΰσαι, μπορεί να διαλύσει τον φόβο, χωρίς να καταφύγιι στον αμοιβαίο τρομο, αστυνόμε της ησυχίας. Πώς; Μι την χάρη, που σου χαρίζουν όταν χαρίζεσαι. Μι την χάρη. Κάνε μου τη χάρη, έχε χάρη: ') γάρ τελευταία χάρις καιρόν ίχουοα, κάν έλάσσων ή, δυνατοί μεΐζον έγκλημα λΰσαι (Α.42Γ Ακόμη και μέσα στην απόλυτη φρίκη, μπορούμ^· να λύσουμι τα δεσμό, που μας ενώνουν με W * ' γκλημα: Αν χαριστούμε στον πέλας, αν κάτειχα-· ρίσουμε στον διπλανό μας. Ό ταν χαρίρρύΙ11' στον καιρό τον πρόσκαιρο φόβο του καιρού . / 0 τε. ακούσαντι (I .’.8), (Ια ακούσουμε την χάση.

Η Θουκυδιδική έρευνα στην εποχή μας Ανδρέας Παναγόπουλος

ί ·'

Η τελευταία μεγάλη στροφή στη Θουκυδιδική έρευνα σημειώθηκε το 1972 με την ταυτόχρονη εμφάνιση δύο μεγάλων έργων, του The Origins of the Peloponnesian War («Η προέλευση του Πελοποννησιακού Πολέμου», New York, 1972) του Θ.Ε.Μ. de Ste Croix και το The Athenian Empire («Η Αθηναϊκή Αυτοκρατορία», Oxford 1972) του Russel Meiggs. p

4

ίχαν προηγηθεί βέβαια μερικά πολύ σημα' ντικά βιβλία και κατά την προηγούμενη δε­ καετία, όπως το έργο του F.E. Adcodk, Thucydi, a,!(l His History («Ο Θουκυδίδης και η Ιστοθία του», Cambridge, 1963), του Η.Ρ. Stahl, Tliuydtdes: Die Stellung ties Menschen im geschicII u'ken Prozess («Η θέση του ανθρώπου στην ιστορική διαδικασία», Munchen, 1966), του Kurt y°n f'ritz, α' τόμος του Die griechische GeschicScnreibung («Η ελληνική Ιστοριογραφία», Berf]n ,, Τ 532-823), του J. 11.Finley, Three Essays () n ‘ hucydides («Τρία δοκίμια για τον ΘουκυδίΤ1>’. Cambridge Mass., 1967), |είχε προηγηθεί 25 Χρονιά νωρίτερα το άλλο του σπουδαίο έργο με / λ ο Thucydides], του H.D. Westlake, Indivifuls in Thucydides («Τα πρόσωπα στον Θουκυι , i’S Campridge, 1968), και επιτέλους (!) το ’j""" τυυ Otto Luschnat *Thukydides del Histo1r» («Θουκυδίδης ο Ιστορικός») στη R.E., auPplementband, XII, 1971, με 268 στήλες (!). ατα την ακόμη προηγούμενη δεκαετία κορυIII μ" Π?αν '"αίΐεί τα έργα τηε Jacqueline de Ro « ν ' Tliucydide cl /' impirialisme athenien («() τικυδίδης και ,, Αθηναϊκός ιμπεριαλισμός», '^54) και Histoire et raison che: Thucydide Ι(,Τ1Τ' ’θία και λογική στον Θουκυδίδη, i’aris, " Του ( , Meyer. Die Urkunden im Gescliic-

αφιερωμα/35

34/αφιερωμα htswerk des Thukydides («Οι πηγές στο ιστορικό έργο του Θουκυδίδη», Miinchen, 1955) και του H.J. Diesner, Wirtschaft und Gesellschaft bei Thu­ kydides («Οικονομία και κοινωνία στον Θουκυ­ δίδη», Halle, 1956). Ακόμη πιο παλιά είχαν επηρεάσει τη Θουκυδιδική έρευνα τα μεγαθήρια της γερμανικής κυ­ ρίως αρχαιογνωστικής και ιστορικής σχολής όπως ο Eduard Schwartz, ο W. Schadewalt, ο A. Grossinsky και ο Η. Patzer. Και ώς εδώ τα πράγματα είναι λίγο-πολύ αντι­ κειμενικά' αυτά είναι, πράγματι, τα σημαντικό­ τερα έργα του αιώνα μας για τον Θουκυδίδη μέ­ χρι το 1971, όπως ήδη εκτιμήθηκαν από τη σύγ­ χρονη έρευνα. Από εδώ και πέρα όμως η επιλο­ γή γίνεται αναπόφευκτα εντελώς υποκειμενική, γιατί ο χρόνος ζωής των νέων έργων δεν επιτρέ­ πει (ιδιαίτερα σε όσα εκδόθηκαν μετά το 1980) μια αντικειμενικότερη κρίση για την επίδρασή τους. Γιατί, όπως έγραψα και στην περίληψη της ανακοίνωσής μου, θα επιχειρήσω μια σταχυολόγηση των πιο σημαντικών, κατά τη γνώμη μου, βιβλίων για τον Θουκυδίδη κατά τα τελευταία χρόνια. «Σημαντικά», θεωρούνται εδώ εκείνα τα έργα, που προϋποθέτουν (και αποδέχονται, αμ­ φισβητούν ή απορρίπτουν) ολόκΧήρη την προη­ γούμενη εργασία της Θουκυδιδικής έρευνας και φαίνεται ότι θα επηρεάσουν τις επόμενες γενιές Θουκυδιδιστών. αν τέτοια επέλεξα να παρουσιάσω σύντομα, Σ εκτός από τα έργα των Ste Croix και R. Meiggs του 1972, που έδωσαν και την τελευταία μεγάλη ώθηση στη σύγχρονη άνθηση των Θουκυδιδικών σπουδών, και τα έργα: α) το 8ο βιβλίο του H.C.T. 6) της Virginia Hunter 1973 και 1982 γ) του Peter Pouncey δ) του Rawlings και ε) του Robert Connor. Από την πλευρά των Ελλήνων, που έγραψαν βιβλία σε ξένη γλώσσα, ασχέτως από την ανταπόκρισή τους στη διεθνή κριτική, αναφέρω μόνο ονομαστικώς τα έργα του Ευαγγ. Σούλη, του Ά γγ. Βλάχου, της Ναννώς Μαρινά­ του, του Αντώνη Ρεγγάκου και του γράφοντος το παρόν. Το βιβλίο του Goffrey Ε.Μ. dc Ste Croix για την προέλευση του Πελοποννησιακού πολέμου, The Origins of the Peloponnesian War, είναι η πρώτη σοβαρή απόπειρα μαρξιστικής ανάλυσης των αιτίων του Πελοποννησιακού πολέμου. Χω­ ρίς να υποτιμά την ιστορική και ιστοριογραφική αξία του Θουκυδίδη και τον θαυμαστό, για την εποχή του, ρεαλισμό, ιδιαίτερα στην εκτίμηση ΐ: προβολή της οικονομίας και της θέλησης για ( ’«μη ως κύριων μοχλών στην ιστορία, ο Ste ( roix υποστηρίζει τολμηρά, και σ' ένα βαθμό το < ιδι ικνύπ, ότι Θουκυδίδης ποτέ δεν καίά>■<;,ε ;Άή· > τα "«οκά αίτια του Πελοπον,ιακ ιολέμοι (πρόλογος, αελ. XII) και

επιμέλεια του Sir Keneth J. Dover βγήκε το 1970 και καλύπτει από το V. κεφ. 24 μέχρι το VII βι­ βλίο, ενώ οι τρεις πρώτοι τόμοι, με υλικό και επιμέλεια μόνον του A.W. Gomme είχαν αρχίσει να βγαίνουν από το 1945.

φέρνει ως παράδειγμα, ανάμεσα σ’ άλλα, και το Μεγαρικό ψήφισμα, το πρώτο εμπορικό εμπάρ­ γκο του Δυτικού κόσμου. Το δεύτερο κύριο χαρακτηριστικό του έργου του Ste Croix είναι η σαφής διάκριση που κάνει ανάμεσα στον τρόπο αντιμετώπισης από τον Θουκυδίδη, των εσωτερικών υποθέσεων της Αθήνας, όπου ο ιστορικός τάχτηκε έμμεσα υπέρ μιας συμβατικής ηθικής, και στην αντιμετώπιση των εξωτερικών υποθέσεων, στις οποίες αναγνώ­ ρισε εντελώς αμοραλιστικές μεθόδους. Σ’ αυτή τη διάκρισή του επηρέασε και άλλους ερευνητές. Το έργο του Ste Croix προκάλεσε από έκπληξη και δυσαρέσκεια μέχρι οργή και θαυμασμόπράγμα που συμβαίνει μόνο με τα μεγάλα έργα. Και πριν οι αρχαιογνώστες συνέλθουν από τις ποικίλες συγκινήσεις που τους προκάλεσαν The Origins of the Peloponnesian War, εννιά χρόνια αργότερα, το 1981, ήρθε το μνημειώδες The Class Struggle in the Ancient Greek World («Η πάλη των τάξεων στον αρχαίο ελληνικό κόσμο»), δια­ λεκτική ανάλυση της πάλης των τάξεων ολόκλη­ ρης της ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας, έργο που έχει ήδη αρχίσει να επηρεάζει σοβαρά ολόκληρη την αρχαιογνωστική έρευνα της επο­ χής μας-

.

τσι ολοκληρώθηκε σε 36 χρόνια ο σχολια­ σμός, όχι μόνο ιστορικός, του έργου του Θουκυδίδη για τον Πελοποννησιακό πόλεμο, ο οποίος διάρκεσε, χωρίς τα προεισαγωγικά, 27 Χρόνια, δηλ. 9 χρόνια λιγότερο από το H.C.T.. Κατ’ αυτόν τον τρόπο αχρηστεύθηκε εντελώς κά­ θε προηγούμενο έργο, εκτός από κάποιες φιλο­ λογικές και κριτικές (εκδοτικές) παρατηρήσεις του αντίστοιχου των Classen-Steup των αρχών του αιώνα μας. Για τους «παροικούντας εν Ιε­ ρουσαλήμ» το Lebenswerk αυτό του Gomme κυθιως, με τη γενναία συμβολή των Andrewes και Dover, αποτελεί τώρα το αδιαφιλονίκητα σημα­ ντικότερο έργο της Θουκυδιδικής έρευνας όλων των εποχών όλων των λαών της γης. Βέβαια του εΧουν γίνει επικρίσεις σε κάμποσο σημεία, κα­ θώς και διορθώσεις, προσθήκες, αναιρέσεις πλπ., αλλά κανείς πια δεν αρνείται τη θεμελιώδη του αξία: πρόκειται για να το πούμε απλά ένα

Ε

εαυτό του και τους συνεργάτες του. Μόνο που τώρα πλάι στο H.C.T., το The Roman Revolution και την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β' θα έβαζα το The Class Struggle in the Ancient Greek World και τον «Ίβυκο» (πρόγραμμα ηλε­ κτρονικών υπολογιστών στα κλασικά) του David Packard. Και ασφαλώς δεν ξέρουμε τι μας επι­ φυλάσσουν ακόμη τα υπόλοιπα 12 χρόνια του αιώνα μας και της δεύτερης χιλιετίας. Αλλά κα­ λύτερα ας επιστρέφουμε πάλι στο θέμα μας. Ιδιαίτερη αξία σ’ αυτόν τον 5ο τόμο έχουν δύο παραρτήματα, ένα με τίτλο «Indication of Incom­ pleteness» («Ενδείξεις ημιτέλειας», από τον ίδιο τον Andrewes) και το άλλο «Strata of Composi­ tion» («Στρώματα σύνθεσης», από τον Sir Ken­ neth Dover) και οι εξαιρετικά πολύτιμοι ενιαίοι πίνακες για όλο το έργο και για τους πέντε τό­ μους. Στα addenda του τέλους αναγνωρίζει τη συμβολή πολλών Θουκυδιδιστών σε επιμέρους

ι

ο βιβλίο εξάλλου του R. Meiggs είναι τώρα από τότε που εκδόθηκε, το standard έργο για την Α ' Αθηναϊκή Συμμαχία ή Κράτος ή Ιμπε­ ριαλισμό ή Κοινοπολιτεία μετά από τα έργα του George Meautis και της Jaqueline de Romilly. Τα έργα του Wolfgang Schuller, Die Herrschaft der Athener ini Ersten Seebund («Η κυριαρχία των Αθηναίων κατά την πρώτη Συμμαχία», Berlin/New York, 1974) και Die Stadt als Tyrann Athens Herrschaft iiber seine Bundesgenossen («Η πόλη τύρρανος - Η κυριαρχία της Αθήνας στους συμμάχους της», Konstanz, 1978), δεν φαίνεται να έχουν προσθέσει τίποτε σημαντικό στα όσα υποστήριξε ο R. Meiggs, έχουν όμως επαινεθεί για την βιβλιογραφτκή τους πληρότητα. Αντίθε­ τα, το θέμα ερευνήθηκε σε κάποιες νέες πτυχές του τόσο από τον John Rexine, Thucydides and Tacitus on the Nature of Power («Οι ιδέες του Θουκυδίδη και του Τάκιτου για τη φύση της δύ­ ναμης», 1980) και τον G. Huxley, Thucydides on the Growth of Athenian Power («Οι ιδέες του Θουκυδίδη για την ανάπτυξη της Αθηναϊκής δύ­ ναμης», Dublin, 1983. Δημοσιεύεται εδώ σε με* τάφραση). Το 1981 βγήκε με μεγάλη καθυστέρηση ο πέ­ μπτος και τελευταίος τόμος του γιγάντειου σ υ λ ­ λογικού έργου των Gomme-Andrewcs-I)over,/^)p Historical Commentary on Thucydides (·■ I να ιστορικά υπόμνημα στον Θουκυδίδη») με επιτε­ λεία του Antony Andiewes που καλύπτει φ 8ο βιβλίο. Ο προηγούμενος, ο τέταρτος, ιό μ ο ς μι

Τ

/*

‘φαραίτητο vademecum στον Θουκυδίδη, και °Υω των συγκρίσεων και παραβολών προς άλ• ζ πηγές, πολλούς άλλους συγγραφείς, ιδιαίτε­ ρα ιστορικούς, καθώς και ιστορικές επιγραφές, ,,Φ Slne quo non εργαλείο για ο,τιδήποτε σχεδόν λει να ερευνήσει κανείς σ’ αυτόν. Θυμάμαι, ,αι παρακαλώ να μου συγχωρεθεί η παρέκβαση, όταν το 1979 στην Οξφόρδη συζητούσα με τον Andrewes για μια μεταφραστική συνεργασία Ρας κ«ι χο έφερε η κουβέντα για το H.C.T., τού ,πσ οτι κατά τη γνώμη μου, όταν το έργο ολοηρωθεί, θα αποτελέσει το μεγαλύτερο ίσως καρθωμα στο σύνολο των αρχαιογνωστικών επι­ στήμων του 20ού αιώνα. Μου απάντησε χωρίς ”ταγμό: «μετά από την αποκρυπτογράφηση ’I I ραμμικής μ· <ιπή Χον Μ. Ventris και και το ( Η ^"mun Revolution («Η Ρωμαϊκή Επανάοτα«ε λ >υ ^ ona^ Syme (του 1939)». Δεν μι έπειVi τώρα πιστεύω πως στάθηκε πολύ γεν° "Ό'Ψ προς τους άλλους και σεμνός για τον

θέματα, όπως του H.D. Westlake, του J. Wilson, τόυ L. Robert, του R. Sealey, του D.M. Lewis, του Ρ. Cartledgc, του Μ Η. Hansen, του Ρ. Har­ ding, του D. Lateiner, του F. Ferluato, του W.K. Pritchett, Kromcyer, R.S. Stroud, Foug6res κ.α.

Virginia Hunter, ένας από τους δυνατότε­ ρους «χωρίζοντες» της εποχής μας στο λε­ H γόμενο «Θουκυδιδικό Πρόβλημα» μας είχε ειδο­ ποιήσει δέκα χρόνια πριν για τις εικονοκλαστι­ κές της προθέσεις. Με το Thucydides the Artful Reporter («Θουκυδίδης, ο καλλιτέχνης “α­ νταποκριτής”», Toronto, 1973) έδειξε δυναμικά ότι κάτι εντελώς προσωπικό είχε να πει για τον Θουκυδίδη και ότι ήξερε πά>ς να το κάμει. Σε μια κριτική μου του 1975 (Πλάτων, 27) είχαν αναγνωρίσει τη διαλεκτική της δύναμη και την πειστική, στα επιμέρους προβλήματα, επιχειρη­ ματολογία της Hunter, αλλά για λόγους, που εκεί είχα εξηγήσει και που δεν προλαβαίνω να

36/αφιερωμα επαναλάβω εδώ, τελικά κερδίζει στα σημεία αλ­ λά χάνει στο τελικό αποτέλεσμα, γιατί ο Θουκυ­ δίδης ήταν μεγάλος τεχνίτης, όχι όμως στην «α­ νταπόκριση» λόγων και έργων, αλλά στην ιστο­ ριογραφία. Ανάμεσα στο 1973 και το 1982, οπότε βγήκε το δεύτερο βιβλίο της που κατά το ήμισυ αναφέρεται στον Θουκυδίδη Past and Process in Herodotus and Thucydides («Παρελθόν και δια­ δικασία στον Ηρόδοτο και στον Θουκυδίδη») η καθηγήτρια Hunter στηριζόμενη στο εδάφιο V. 26.1-2, το γνωστό ως «Δεύτερος πρόλογος», υποστηρίζει γενναία τις χωριστικές της απόψεις μ’ ένα άρθρο στο περιοδικό Historia 26 (1977) με τίτλο «The Composition of Thucydides’ history: a New Answer to the Problem» («Η σύνθεση της Ιστορίας του Θουκυδίδη: μια νέα απάντηση στο πρόβλημα»). Εκεί η Hunter υποστηρίζει, χωρίς πάλι να το αποδεικνύει, ότι ο λεγόμενος «Δεύτε­ ρος πρόλογος» συνεπάγεται «ένα προηγούμενο έργο», δηλ. μια ιστορία του «δεκαετούς ή Αρχιδάμειου πολέμου», που υποτίθεται ότι ο Θουκυ­ δίδης είχε συμπληρώσει και ίσως εκδώσει (!!!) στη μικρή διάρκεια της επισφαλούς Ειρήνης του Νικία (421). Αλλά η χωριστική σχολή συνολικά στην εποχή μας μπορεί να κερδίζει, αν κερδίζει, μικρομάχες, τον πόλεμο όμως τον κερδίζουν οι ενωτικοί, οι οποίοι και δεν αφήνουν να υποβαθ­ μιστούν οι Θουκυδιδικές σπουδές σε φιλολογική έριδα για τη σύνθεση του έργου και το πρόγραμ­ μα εργασίας του Θουκυδίδη. Η μεγάλη Jacqueli­ ne de Romilly, ο σοβαρότερος εκπρόσωπος των χωριζόντων στην εποχή μας, είχε προς αυτή την κατεύθυνση κάπως παράδοξα επισημάνει πριν λίγα χρόνια σε διάλεξή της στη Φιλοσοφική της Αθήνας ότι με αυτή τη λογική, μακροχρόνια και μακροσκοπικά, ένας πιθανός Θουκυδίδης των δύο Παγκοσμίων πολέμων του 20ού αιώνα, θα μπορούσε, τηρουμένων των αναλογιών, κυρίως των μεγεθών, να θεωρήσει την περίοδο του Με­ σοπολέμου (1919-38) ως ειρηνικό διάλειμμα ενός και του αυτού πολέμου. Αλλά βέβαια άλλο 24 χρόνια συνεχών εχθροπραξκίιν και τρία επισφα­ λούς ειρήνης και άλλο δέκα χρόνια συνεχούς πο­ λέμου και δεκαεννέα συνεχούς ειρήνης. ’ αυτό της το δεύτερο βιβλίο η Hunter, στην Εισαγωγή, ισχυρίζεται ότι προσφέρει δύο Σ μοναδικότητες στην έρευνα (α) την πρώτη συ­ στηματική σύγκριση των δύο μεγάλων ιστορικών και (6) την εισαγωγή εννοιών που προέρχονται από τη σύγχρονη ιστοριογραφία και από τη με­ θοδολογία των κοινωνικών επιστημών. Αλλά, κατά τη γνώμη μου, και οι δύο είναι ψευδομονα­ δικότητες (α) γιατί τη σύγκριση την έκαμε πρώ­ τος και μάλιστα χωρίς τυμπανοκρουσίες και πο­ λύ αποτελεσματικότερα ο Gommc και δευτερευόντως οι Andrewes και Doves στο //.( '. 7 και (β) γιατί το να μπάοεις καινούριες έννοιες, ακό­

αψιερωμα/53 μη και μεθόδους, σε παλαιά πράγματα δεν είναι διόλου σημαντικό. Σημαντικό είναι να αξιοποιή­ σεις σωστά τα σύγχρονα μεθοδολογικά εργαλεία στην έρευνα του αρχαίου κόσμου, όπως π.χ. έκαμε ο Ste Croix και μάλιστα ένα χρόνο νωρίτε­ ρα από την Hunter, αλλά φυσικά δεν προλάβαι­ νε, και αν ακόμα ήθελε, να το αναγνωρίσει ή και να το αξιοποιήσει στο δικό της έργο η Hunter. Έπειτα φοβάμαι ότι δεν πρόσεξε όσο έπρεπε τους ερευνητές της πολιτικής επιστήμης ή άλλων κοινωνικών επιστημών, πολλοί από τους οποί­ ους θεωρούν τον Θουκυδίδη αποκλειστικά δικό τους «πεδίον δράσεως», όπως ο μαθητευόμενος κουρέας το κεφάλι του κασίδη, και ξεκινούν τη Θουκυδιδική τους έρευνα από τον Thomas Hob­ bes και καταλήγουν στον George Sabine. Η Hun­ ter, με ανάλογη αυτοπεποίθηση, υποστηρίζει πως βρήκε το κλειδί (το λέει έξι φορές) για την έρευνα των δύο ιστοριών όσον αφορά τον τρόπο που οι δυο αυτοί ιστορικοί αντιλαμβάνονται το μακρινό τους παρελθόν και τις απόπειρές τους να το εξηγήσουν ιστορικά, και ότι το κλειδί αυτό είναι η έννοια «διαδικασία» (process), δηλ. η διαλεκτική κίνηση από την ανάπτυξη στην κρίση και από την κρίση στην παρακμή. Αυτή τη δια­ δικασία (με την διαλεκτική σημασία του όρου) τη θεωρούν και οι δύο ιστορικοί, πιστεύει η Hunter, ως κοινό κεντρικό αντικείμενο μαζί με τους κινδύνους τους εγγενείς σε κάθε «αρχή» (εννοεί ηγεμονισμό), δηλ. ο μεν Ηρόδοτος των Περσών, ο δε Θουκυδίδης των Αθηναίων. Εν­ διαφέρουσες κατασκευές, που απέχουν παρα­ σάγγες από την πραγματικότητα. Ούτε ο Ηρόδο­ τος ούτε ο Θουκυδίδης είχαν, όπως φαίνεται, διαβάσει τις σύγχρονές μας ιστοριογραφικές και κοινωνιολογικές μεθόδους ανάλυσης για να θέ­ λουν, και μάλιστα από κοινού, να τις εφαρμό­ σουν στο ιστορικό τους έργο, όπως θα έκαναν π.χ. δύο μαθητευόμενοι στρουκτουραλιστές, δηλ. να εφαρμόσουν για άσκησή τους τον γλωσσολογικό δομισμό σε δύο διαφορετικά ποιήματα και να καταλήξουν στα ίδια αποτελέσματα. Πάντως παρά το ότι και ως δομίστρια και ως «χωρίζουσα» η Hunter φαίνεται να έχει ή αγνοή­ σει ή παρερμηνεύσει τις γόνιμες εργασίες της de Romilly και του Αμερικανού Immerwahr, εντού­ τοις και με το έργο της αυτό έχει αρχίσει να ελ­ κύει, όπως και με το πρώτο, μεγάλο ενδιαφέρον και θα ασκήσει μεγάλη επιρροή στη Θουκυδιδική έρευνα, μάλλον αρνητική, δηλ. ως παράδειγ­ μα προς αποφυγήν. Αλλά να το αγνοήσει δεν μπορεί κανείς. αντίποδας στόχου και μεθόδου της I Ιιιήθ ' είναι το τρίτο έργο του Donald Kagaii.flh*' Ο Peace of Nidus and the Sicilian Pxpedition («11 1·' ρήνη του Νικία και η Σικελική εκστρατεία»1981), ο οποίος έτσι ολοκληρώνει την τι ιράιομΊ

*·**

δική του ανάλυση του Πελοποννησιακού Πολέ­ μου μετά το The Outbreak of the Peloponnesian War («Η έκρηξη του Πελοποννησιακού Πολέ­ μου», 1969), και The Archidamian War («Ο ΑρΧιδάμειος Πόλεμος», 1974), και γράφει, όπως και στα προηγούμενα έργα του, παραδοσιακή, ακαδημαϊκή, θα έλεγα, ιστορία του Πελοποννησιακού πολέμου με βάση κυρίως τον Θουκυδίδη κ«ι τις άλλες πηγές, ιστορία πολιτικοστρατιωτικιί και διπλωματική. Αγνοεί σχεδόν εντελώς την κοινωνική διάσταση του προβλήματος και εντε­ λώς την οικονομική και φαίνεται ότι θα ασκήσει 1*ικρή επιρροή στη Θουκυδιδική έρευνα, αν και δεν είναι κατώτερο του έργου της Hunter, αλλά ειναι πολύ πιο προσγειωμένο και σχεδόν χρονικ°Υραφικό. Λζ δούμε τώρα τα βιβλία δύο αμιγών στρου-

^ « λ ι σ τ ώ ν : το έργο των Peter R. Pouncey: Pevs - eCeSS‘l'es War: Λ Study of Thucydides' 'g lnusfn («Οι αναγκαιότητες του πολέμου: Coh V|? TT^ απαισιοδοξίας του Θουκυδίδη», Τ 1, a Univ. Press, 1980) σκοπεύει, και κατά δίοοΗ*'^ 9,κ,ι,ν ομοτέχνων το καταφέρνει, να Stahl ">011 Τ1ζ *^<mS TTI5 De Romilly και του "τγζζ%ίχΚ / Μ< τ,Ι φύση και την αιτία της απαΐσιοδο.« ρΐΗοι'10 ),.^ουκυδ(όη, που αυτός και μαζί του μι Ο ρ( τ,ζ βρίσκουν υπεραπλουστευμένες. αναζητάει το δικό του κλειδί, που το ®ουκ*ΑΛ“ΛΐΗν(,ητική υποδομή» του έργου του «η 'Ή Αυτό τον οδηγεί στη διαπίστωση ότι ΟΧιτεκτονική έννοια της Ιστοβίας του θ ο υ ­

κυδίδη και η τελική εξήγηση όλων, όσων γίνο­ νται, είναι η ανθρώπινη φύση»: ο χαρακτήρας, που τα βασικά του στοιχεία, επιθετικότητα, φό­ βος και συμφέρον, είναι παρορμητικά. Αυτά τα ίδια είναι που ανεγείρουν μια κοινωνία (όλες οι έννοιες, αν προσέξει κανείς, είναι από τη δομική ορολογία) και έχουν τη δύναμη να την γκρεμί­ σουν μέσα από κάποιες διαδικασίες, που κατα­ λήγουν στην εμφύλια διαμάχη. Ένα άλλο συστα­ τικό της «διανοητικής υποδομής» του Θουκυδί­ δη, κατά τον Pouncey, είναι μερικές βασικές ισορροπίες, ισοδυναμίες στη σκέψη του ιστορι­ κού, που εκδηλώνονται στη στάση του - και την κρίση του - τόσο για άτομα (όπως π.χ. για τον Αλκιβιάδη) όσο και για γεγονότα (όπως τα επει­ σόδια της Μήλου). Αυτό τον οδηγεί σε διπλή στάση απέναντι στην ανθρώπινη φύση, κάποια ανοχή ή και επιδοκιμασία της θέλησης για δύνα­ μη από τη μία πλευρά και από την άλλη κάποια απαισιόδοξη συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι

αυτή ακριβώς η τάση μπορεί να καταστρέψει μια κοινωνία. Και για να μη φανεί ότι είναι μονομε­ ρής στην ανάλυσή του ο Pouncey δέχεται ότι ο Θουκυδίδης αποφεύγει κάποτε αυτή τη νομοτελιακή άποψη για την ανθρωπότητα και την ιστο­ ρία ακόμη και μέσα ιπην αδήριτη αναγκαιότητα του πολέμου' και, να, μέσα από τη φθαρτική διαδικασία προβάλλουν δυο ατομικές εξαιρέ­ σεις, ο Βρασίδας και ο Ερμοκράτης, λες και η ιστορία τούς εφεύρε για να επιβεβαιώσουν τη στρουκτουραλιστική κατασκευή του κ. Pouncey. Συνολικά φαίνεται ότι το έργο αυτό ασκεί επιρ­ ροή και θα ασκήσει ακόμη μεγαλύτερη, ιδιαίτε­ ρα ανάμεσα στους δομιστές και τους εκπροσώ­ πους της πολιτικής επιστήμης, ιδιαίτερα σ’ αυ­ τούς που αρνούνται οι ίδιοι τον εαυτό τους και το έργο τους. Και ας μου επιτραπεί να αναφέρω ότι παρακολούθησα έκπληκτος κάπου μια διάλε­ ξη για τον Θουκυδίδη από έναν τέτοιο «πολιτικό επιστήμονα», που υποβίβασε το πολιτικό φαινό­ μενο σε ατομικό-ψυχολογικό και μάλιστα χωρίς

54/αφιερωμα να αναφέρει την πηγή του. Ο Θουκυδίδης θα τη­ ρούσε σίγουρα απέναντι σ’ αυτό το φαινόμενο, «ισοδυναμία» στάσεων: κατανόηση για τη θέλη­ ση για δύναμη του ομιλητή και μελαγχολία για την ανθρώπινη φύση. ο βιβλίο του H.R. Rawlings III, The Structu­ re of Thucydides’ History («Η δομή της Ιστο­ ρίας του Θουκυδίδη», Princeton, 1981) είναι ακόμη πιο «κατασκευαστικό» και αυτό ασφαλώς ασκεί και θα ασκήσει κάποια επιρροή ιδιαίτερα στους κύκλους των ομοτέχνων εκείνων, που πι­ στεύουν ότι ο δομισμός με τα διάφορα μοντέλα του αποτελεί ένα passe-partout κλειδί για όλα και για την έρευνα του αρχαίου κόσμου, και ιδιαίτερα για την ερμηνεία του Θουκυδίδη. Το βασικό δομικό μοντέλο του Rawlings είναι και αμιγώς χωριστικό: το κλειδί του είναι η «δι­ πλή θέα», όπως αποκαλεί την κατά τη γνώμη του αντιμετώπιση του Πελοποννησιακού Πολέμου από τον Θουκυδίδη ως δύο αυτοτελών και σχε­ δόν ισομήκων πολέμων και ο κύριος στόχος του είναι η επανεξέταση της ερμηνείας του πολέμου από τον Θουκυδίδη και των τρόπων με τους οποίους ο ίδιος ο ιστορικός οδηγεί τους αναγνώ­ στες του να δεχθούν την εγκυρότητα της ερμη­ νείας του. Το έργο όμως αυτό πάσχει όχι μόνο από τις εγγενείς και αναπόφευκτες μεθοδολογι­ κές αδυναμίες όλων των διδακτορικών διατρι­ βών (ήταν μαθητής του R. Connor και στο θέμα αυτό, όπως θα δούμε, παρακάτω, κυριολεκτικά μεταφορικά «βρήκε το δάσκαλό του») δηλ. από φόρτο, περιττών κάποτε λεπτομερειών και από επιχειρηματολογία, που αναπτύσσεται αργά και δύσκολα, αλλά,πάσχει και από το βασικό ελάτ­ τωμα όλων των μονιστών: δεν είναι πάντοτε προσεκτικός στη διάκριση ανάμεσα στη γνώμη του Θουκυδίδη και σ' συτό που πράγματι έγινε, γιατί τα δύο τους πολύ συχνά διαφέρουν, ακόμη και για όσα γεγονότα δεν έχουν άλλη πηγή πλη­ ροφοριών - κι αυτά είναι τα πιο πολλά.

Τ

αι τώρα το βιβλίο του W.R. Connor: Thucy­ dides (Princeton, 1984). Μας είχε προϊδεά­ Κ σει για τη διεισδυτικότητα και πρωτοτυπία της σκέψης του στα δύο προηγούμενα έργα του, Theopompus and Fifth-Century Athens («Ο Θεόπομπος και η Αθήνα του πέμπτου αιώνα», Cambridge, Mass., 1968) και New Politicians of Fifth Century Athens («Νέοι πολιτικοί της Αθή­ νας του πέμπτου αιώνα», Princeton, 1971), αλλά κανείς δεν θα μπορούσε να προβλίψει τη ριζοσπαστικότητα και τολμηρότητα του νέου του βι­ βλίου. Ο κεντρικός πυρήνας της αιρετικής ερμηνευτι­ κής προσέγγισης του Θουκυδίδη από τον Καθη­ γητή Connor είναι η οκέψη-κλειδί ότι ο Αλιμούοιος διαμορφώνεται και εξελίοαι ται στη

αφιερωμα/55

A διάρκεια της συγγραφής του Πελοποννησιακού πολέμου και προσδοκά από τον αναγνώστη του να το δεχτεί αυτό και να κάμει κι αυτός το ίδιο. Πιο αναλυτικά: τον ενδιαφέρον μας, κατά τον Connor, πρέπει να εστιασθεί στο ρόλο που παί­ ζει ο αναγνώστης στο να δοθεί νόημα στο κείμε­ νο του Θουκυδίδη. Ό τι ο ιστορικός χρησιμο­ ποίησε την αντικειμενικότητα όχι τόσο ως μια σταθερή αρχή ορθής παρουσίασης του υλικού του, όσο ως μέσον επικοινωνίας με τους αναγνώ­ στες του, τους οποίους ανεπαίσθητα «εμπλέκει» στην παθολογία του πολέμου και της ιστορίας· Και καθώς τα θέματα και οι ιδέες του Θουκυδί­ δη επιστρέφουν και αναπτύσσονται, οι αρχικές αντιδράσεις του αναγνώστη δοκιμάζονται και μεταβάλλονται σταδιακά μέχρι που να αχθεί και να συμβάλει ο ίδιος σε μια βαθύτερη κατανόηση του πολέμου και της ιστορίας. Η εικονοκλαστική αυτή μέθοδος, όσο κι αν συναντάει εκ πρώτης όψεως τη δυσπιστία του αναγνώστη, είναι πολύ αξιοπρόσεκτη. Όσοι μά­ λιστα είχαν τη σπάνια τύχη ν’ αφιεριύσουν μερι­ κά χρόνια αποκλειστικά στην έρευνα του Θου­ κυδίδη, αυτοί πείθονται ευκολότερα, γιατί οι ίδιοι έζησαν και δοκίμασαν αυτήν τη διαλεκτική και διαρκώς μεταβαλλόμενη «μέθεξη», αυτήν τη σταδιακή στροφή από τη διανοητική και ερευνη­ τική, σχεδόν ex officio, περιέργεια και ενδιαφέ­ ρον σε βιωματική συμμετοχή και συνεχές αυτοξε­ πέρασμα των σκέψεων και των εκτιμήσεών τους από τις πρώτες προς τις ύστερες φάσεις εξέλιξη? του πολέμου. Και νιώθουν ότι αυτός που πρώτος ξεπερνούσε διαλεκτικά τον εαυτό του συνέχω?· ήταν ο ίδιος ο Θουκυδίδης, καθώς προχωρούσε στην εξιοτόρηση των συμβάντων και την παρου­ σίαση των λόγων (= δημηγοριών), και μετά αυ­ τοί οι ίδιοι. Το νιώθαμε όλοι, αλλά κάποιος έπρεπε να δώσει μια συγκεκριμένη φόρμουλα ο αυτή τη βασική σκέψη και να την αναγάγει σε εργαλείο δουλειάς και σε μέθοδο ανάλυσης του όλου έργου του Θουκυδίδη. Και για να μπόρεσε1 να το κάμει αυτό ο Connor, δεν έγραψε βιβλίο για ένα επιμέρους θέμα στον Θουκυδίδη, αλλα ένα γενικό έργο με τίτλο Θουκυδίδης και με μέρους κεφάλαια τα 8 βιβλία του, που να αποτε­ λούν ταυτόχρονα εισαγωγή και βασικά vaderni·’ cum στον Θουκυδίδη. Τώρα, είτε συμφωνεί νείς είτε όχι με τη σκέψη του Connor, δεν " μπορεί να διδάξει ή να ερευνήσει με πληρότητ<* Θουκυδίδη, αγνοιόντας την πρόταση του < °1’' nor. Το ίδιο βέβαια προσπάθησαν να κάμουν οι αμιγείς οτρουκτουραλιοτές, αλλά, όπως είΛ** με, δεν φαίνεται ότι θα πείσουν πολλούς. J " ',1' επιτέλους, στο βιβλίο του Connor ο δομι<ηι*>ς ή*' αποτελεί αυθαιρεσία, αλλά μια πολύ//χθ,Ιι'|ώ, ανάλυση περιεχομένου των ι πιμέρους βίβλιω των Ιστοριών του Θουκυδίδη, μι βάση ιη ασ<| και αδιαφιλονίκητη στον Θουκυδίδη ατρουκτι"

θαλιστική αρχή της κυκλικής σύνθεσης της Α ρ­ χαιολογίας στο Α' Βιβλίο, του κεντρικού μέρου; του Β' βιβλίου και ολόκληρων των Σικελικοί (Βιβλία VI και VII).

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ

Με τα παραπάνω δεν πρέπει να νομισθεί ότι ο Connor πρεσβεύει πως ο Θουκυδίδης αποτελεί «πανάκεια» όλων των δεινών της εποχής μας, όπως τείνουν πολλοί να τον θεωρήσουν. Όπως ο !^ιοζ επισημαίνει στα Συμπεράσματά του (σελ. «()): «Τελικά οι Ιστορίες αρνούνται να εκδώσ°υν ετυμηγορία. Όσοι δεν αρκούνται στα όρια τήζ ιστορίας ως μορφής της λογοτεχνίας και ως Τθοπου σκέψης, θα είναι πάντα ανικανοποίητοι θε εναν τέτοιο περιορισμό και είτε θα απορρίπτουν το έργο του Θουκυδίδη είτε θα επιδιώκ° υν να επιβάλλουν επάνω του μεγαλύτερες κα­ τασκευές. Αλλά για όσους είναι πρόθυμοι να αφουγκραστούν, μιλάει ακόμα με τιμιότητα, λο­ γική και συμπάθεια». Αυτά όσον αφορά στον Connor. Λ ύο λόγια τώρα για την ελληνική προσφορά στη διεθνή βιβλιογραφία για τον ΘουκυδίΤ Θα περιοριστώ εδώ να αναφέρω, χωρίς ζίολόγηση, μόνο όσα σχετικώς πρόσφατα έργα. Φιλολογικά ή ιστορικά ή ιστορικοφιλολογικά. Υθαφτηκαν από Έλληνες ερευνητές για τον Θουτιδιδη σε μια από τις πιο διαδεδομένες ξένες Υ ωσσες: εκτός από τον Καθηγητή John Rexine. °υ ήδη ανάφερα και που είναι Έλληνας της ασποράς, μονογραφίες για (ή και για) τον "ουκυδίδη και (ή) για τον ΓΙελοποννησιακύ Πότμ° έχουν γράψει οι εξής ερευνητές: 1) ο ΕυάγJ °ς Συύλης (Xenophon and Thucydides. A stuH dl" -^6 ^ ‘slor'c“l methods of Xenophon in the Tl Cn‘c.'' n '^ 1 special reference to the influence of “W ide* - Ξενοφώντας και Θουκυδίδης. Μια άτι “ I Των ιστ°ρι*ών μεθόδων του Ξενοφώντα u Ελληνικά” με ειδική αναφορά στην επίδραλο ν υ Θουκυδίδη», Athens, 1972), 2) ο Άγγε^ Βλάχος (Partialites chez Thucydide - μετάίαση χης Άννας Μωραίτου από το ελληνικό η Νρολτ)Φίες οτον Θουκυδίδη, Αθήνα, 1974), 3) Θ()ΐ Μαριγότου (Thucydides and Religion ο Τ υδίδηζ και Θρησκεία, Konigstein, 1981), 4) und Wandel des Μορφή και μεταλλα . mv bei Thukydides |ιη 2 * ττ'? ακέΨης ton Θουκυδίδη για τη δύνακ(” ,L’rmes Einzelschriften, 48, Stuttgart, 1984) jtJ ti ” Υράφων το παρόν (Captives and Hostages ροι " V °P°nnesian War Αιχμάλωτοι και όμη^4 9 7 8 ) οτον Πελοποννηοιακό Πόλεμο, Athens, H‘*J "Refugees and Fugitives in the Pelopon λ,,,,''" W;" " («Πρόσφυγες και φυγάδες στον ||ι , Ι ^ ' — ό Πόλεμο» Ε Ε Φ Σ Γ Ι Α , Β ' 27, Ι98Θ Η ελληνική συμμετοχή είναι αξιοοη ,ίΤΊ ριοοότι ρο ποιοτικά παρά ποσοτικά

^ΖιΖ\ς Ρεγγάκος {Form

(...Πέρασα από τον κινηματογράφο στην πο­ λιτική με μια μικρή κίνηση. Ήταν την ημέ­ ρα που αυτοπυρπολήθηκε στην κορυφή της Vaclavske Namesti ο Jan Palach. Τα κείμενα των ξένων ανταποκριτών σφαγιάστηκαν από μια αμείλικτη λογοκρισία. Πέρασε μό­ νον η είδηση τη στιγμή που ο κόσμος είχε ανάγκη από ολόκληρη την αλήθεια,: η οποία είναι κάτι παραπάνω από την είδηση. Στην Πράγα παιζόταν τις μέρες εκείνες το φιλμ του Jean-Luc Godard Με κομμένη την ανά­ σα, και το ίδιο βράδυ κάθισα στη γραφομη­ χανή μου και έγραψα το πρώτο πολιτικό κείμενο με τη μορφή κινηματογραφικής κρι­ τικής. Τίτλος: «Οι Πραγινοί παρακολου­ θούν με κομμένη την ανάσα το τέλος». Το αποφασιστικό βήμα είχε γίνει. Από τότε η κινηματογραφική κριτική έγινε το προσω­ πείο αυτής της πολιτικής πράξης. Πολλά φιλμ εξυπηρέτησαν αυτή την πράξη: Ο άν­ θρωπος που έβλεπε τα τρένα να περνούν, Επάγγελμα ρεπόρτερ, Η εργατική τάξη πάει στον παράδεισο και τόσα άλλα. To FILM FAUST τα δημοσίευε αυτούσια. Ένας ολό­ κληρος κώδικας αναπτύχθηκε βαθμιαία. Οι φίλοι τα αποκρυπτογραφούσαν. Αποκαθιστούσαν το πολιτικό σώμα του λόγου στην ουσία του.:.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΟΕΣ

56/αψιερωμα αφιερωμα/57

---

Ο Θουκυδίδης για την αύξηση της Αθηναϊκής δύναμης* G.L. Huxley «Ανάμεσα στις πολιτικές υποθέσεις, δεν υπάρχει καμιά που να υπόκειται σε τόσους κινδύνους λαθών, όσο εκείνη της σωστής αξιολόγησης και δίκαιης κρίσης των όσων αφορούν στη δύναμη και τις δυνατότητες επικράτησης». λόγια του Bacon, στο δοκίμιό του «Για την αληθινή ισχύ των βασιλείων», θα γίνουν αμέσως παραδεκτά από οποιονδήποτε προσπά­ θησε κάποτε να υπολογίσει την αύξηση της Αθη­ ναϊκής δύναμης στη διάρκεια της Πεντηκονταε­ τίας και να καθορίσει το μέγεθος της στην αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου, με την αμφίβο­ λη βοήθεια θραυσμένων επιγραφών και, ανάμε­ σα στις άλλες μαρτυρίες, αποσπασμάτων από ' χαμένα ελληνικά ιστορικά έργα. Οπωσδήποτε, μια σωστή εκτίμηση της δύναμης και των δυνα­ τοτήτων επικράτησης των Αθηνών, στα χρόνια που μεσολάβησαν από τη συντριβή των Περσών στη Σαλαμίνα, τις Πλαταιές και τη Μυκάλη, έως το ξέσπασμα του πολέμου ανάμεσα στην Αθη­ ναϊκή συμμαχία και τους Πελοποννήσιους, το 431 π.Χ., πρέπει να βρίσκεται στον Θουκυδίδη, όχι μόνο γιατί υπήρξε άγρυπνος και προσεκτι­ κός εκτιμητής των γεγονότων, μα ακόμη και επειδή ήταν, σύμφωνα με τον Thomas Hobbes, «ο πολιτικότερος των ιστοριογράφο)ν».

Τ

την αρχή της Ιστορίας του, ο Θουκυδίδης· δηλώνει πως άρχισε τη συγγραφή αμέσως μόλις ξέσπασε ο πόλεμος, θεωρώντας πο)ς θα ήταν ο μεγαλύτερος από κάθε άλλον μέχρι εκείνη την εποχή, γιατί και οι αντίπαλοι ήταν καλά εξο­ πλισμένοι, και η υπόλοιπη Ελλάδα ετοιμαζόταν να μπει στη μάχη, παίρνοντας το μέρος του ενός ή του άλλου. Για να δικαιολογήσει αυτή του τη θέση, κάνει μιαν αναδρομή στην ασημαντότητα των προηγουμένων συρράξεων. Στο σημείο αυτό αφήνεται να περιγράφει ελεύθερα την αύξηση της Αθηναϊκής Επικράτειας και μετά βάζει στο στόμα του Περικλή μια διεξοδική έκθεση των Αθηναϊκών πόρων σε άνδρες, πλοία και χρήμα­ τα κατά τον πρώτο χρόνο του πολέμου, Θ Τρωϊκός Πόλεμος, λέει, ήταν ασήμαντος σε σχέση με τον συγκαιρινό του, τον ΙΙελοποννησιακό, γιατί οι Μυκήνες ήταν τόπος μικρός και ο Ομηρικός κατάλογος των πλοίων, στο Β της Ίλιάόας, αποδεικνύει πως δεν εκστράτευσαν πολλοί, Η αιτία του μικρού αριθμού τους δεν έγκιιται στο γεγονός της έλλειψης εμψύχου αλλά

Σ

αψύχου υλικού. Από τον Τρωϊκό μέχρι και τους Περσικούς Πολέμους, οι συμπλοκές γίνονταν με­ ταξύ γειτόνων και όχι μεταξύ συμμαχιών, εκτός βέβαια από τον πόλεμο ανάμεσα στους Χαλκιδαίους και τους Ερετριείς. Ακόμη και στην περί­ πτωση των Περσικών Πολέμων, της μεγαλύτερη? μέχρι τότε συμπλοκής, το τέλος δόθηκε σύντομα με μερικές μάχες στη στεριά και τη θάλασσα. Αντίθετα, ο Πελοποννησιακός Πόλεμος δεν υπήρξε μόνο μεγαλύτερος σε χρονική έκταση, μα και σε έκταση απωλειών και για τις δυο παρατά­ ξεις. Η αρχαιολογική έρευνα μπορεί να αποδεί­ ξει πως η καταστροφή του Μυκηναϊκού Πολιτι­ σμού δεν συγκρίνεται με τις καταστροφές, που περιγράφει ο Θουκυδίδης. Έξω όμως από τιζ αποδείξεις που του πρόσφερε το παρόν και το παρελθόν, ήταν ο ίδιος σε θέση να υπερασπιστεί την άποψή του πως ο πόλεμος εκείνος υπήρξε «ο πιο αξιοσημείωτος από όλους τους προηγούμε­ νους». αφήγηση της αύξησης της Αθηναϊκής ναυ­ τικής δύναμης από την εποχή της ήττας των Περσών μέχρι και την καταστολή των εξεγέρ­ σεων στη Σάμο και το Βυζάντιο, εκτείνεται απο το κεφάλαιο 89 ώς το κεφάλαιο 17 του Πρώτου βιβλίου και γίνεται με λέξεις εξαιρετικά προσεγ­ μένες, όπως πάντα. Ο ιστορικός δεν λέει πως 9 Αθηναϊκή ισχύς διογκώθηκε κατευθείαν από το 479 π.Χ. και μετά, μα πως η δύναμή τους ήταν κάπως μεγαλύτερη από πριν και σιγά-σιγά μεγά­ λωσε. Όσο η διήγηση προχωρά, πυκνώνουν οι αναδρομές στο παρελθόν. I I Αθήνα κυριάρχύ01 από την αρχή στη Συμμαχία της Δήλου, μέθ(ϋ των έλληνοταμιών οι οποίοι ήταν Αθηναίο*· Έτσι, δεν φαίνονται παράξενες οι ιξεγέρ 0*ε*5 στις οποίες οδήγησαν κυρίως οι δυσάρεστες ε­ ντυπώσεις της πρωτοκαθεδρίας αυτής. Ο* s γέροιις όμως δεν κράιησαν πολύ και η Λθ.ηνά1' κή ηγεμονία ξαναβρήκε γρήγορα τη δύνα|ο^τΐ|ί,; ί)η Π Ακόμη σημαντικότερα υπήρξαν τα *'· τεΛυ μ-' »τ>ΐ?ν os Αθηναϊκής στρατηγικής. Και πρώτα η α ω ·*1Μ ** εκοτρατευτικού σώματος (την οποία ο ΗβυβΜ’Οΐδης δεν κρίνει) στην εξέγερση των ειλώτων

Η

*

Ο0°ς Ιθώμη. Αν και ο Κίμων ήταν ιδεολογικά σοχή στην Κόρινθο και την Ποτίδαια, παρά στα Τιλος των Σπαρτιατών, αυτός και οι στρατιώτες Μέγαρα και την Αίγινα, ίσως λόγω της μη εμπό­ ^ου αντιμετωπίστηκαν με καχυποψία. Έπειτα τα λεμης κατάστασης των τελευταίων με την Αθήνα οθη συνεχίστηκαν με την αποκλειστική συμμα- παρά το ότι είχαν μικροδιενέξεις μαζί της. Χ*α της Αθήνας με το Άργος και τη Θεσσαλία, Σε κανένα από αυτά τα ζητήματα οι Αθηναίοι τ ανάμιξη στην Αιγυπτιακή εξέγερση εναντίον δεν ήταν αποδεδειγμένα ένοχοι, όπως παραδέ­ των Περσών κατέληξε σε ολοσχερή καταστροφή χτηκαν αργότερα και οι Σπαρτιάτες. Η συμμαχία τ°υ Αθηναϊκού στόλου. Η εκστρατεία στην Κύ- της Αθήνας με την Κέρκυρα ενόχλησε την Κό­ π9° μόλις και μετά βίας κατάφερε ν' αποδείξει ρινθο, αλλά δεν αποτελούσε παραβίαση της ει­ " <05 9 Αθήνα μπορούσε να σταθεί ακόμη στα πό- ρήνης. Και οι Αθηναίοι, σαν ηγεμόνες, είχαν το tct της. Ένα τρίτο λάθος ήταν η προσπάθεια δικαίωμα να καταστείλουν τις εξεγέρσεις στα 9μιουργίας ερείσματος στη Βοιωτία. Το λάθος νησιά του Αιγαίου, ακόμη και μετά το κλείσιμο γ>Ταν στρατηγικό, γιατί το μεγαλύτερο μέρος της ειρήνης με την Περσία, αφού η Συμμαχία της οιωτικής γης ξέφευγε από τον στρατιωτικό Δήλου είχε μόνιμο χαρακτήρα για την Ελλάδα. Λ.εγχο των Αθηναίων, και πολιτικό, γιατί η Η Αίγινα είχε νικηθεί και αποτελούσε μέλος της οηναϊκή δημοκρατία δεν φαινόταν και τόσο συμμαχίας. Η παρέμβαση της Σπάρτης στην πε­ ' υπρόσόεκτη σε μια «παλιά ολιγαρχία» σαν την ριστολή της αυτονομίας των νήσων του Αιγαίου Η°ιωτική. δεν μπορούσε να έχει νομική βάση.

■ ^ απώλεια της Βοιωτίας ήταν κέρδος για την Τα προβλήματα με τα Μέγαρα, αντίθετα, έκα­ , ώναϊκή δύναήη, η εξέγερση των Μεγάρων ναν τους Λακεδαιμόνιους να θέλουν να παρέμ°Ηως και η Τριακονταετής ειρήνη της Αθήνας με βουν διπλωματικά υπέρ των Μεγάρων, πράγμα τ°υς Λακεδαιμόνιους, μείωσε τη ναυτική κυ- που έκαναν, αλλά χωρίς αποτέλεσμα. ""Όχία της. Πέντε χρόνια αργότερα η Αθήνα Μπλέκεται σε πόλεμο με τα νησιά-συμμάχους τα 432 π.Χ. η Αθήνα, επιβάλλοντας την οι­ αΜ° και Μίλητο. Στην καταστολή των εξεγέρκονομία της σε όλη την Επικράτεια της συμ­ ev<,V' Τ0,ν °^τΥαΘΧικών αυτών πόλεων οφείλεται μαχίας, ήταν πολύ ισχυρή και όλα έδειχναν πως Μΐ'ριτ και η γοργή ανάπτυξη της Αθηναϊκής η ισχυροποίησή της αυτή συνεχιζόταν. Ο ίδιος ο ισΧυος. Θουκυκίδης πιστεύει πως η ισχυροποίηση αυτή εξακολουθεί μέχρι και το ξέσπασμα τού πολέ­ ^ τ,1 συνέχεια ο Θουκυδίδης εστιάζει την προ- μου. Αέει πως οι Σπαρτιάτες όταν αποφάσισαν οοχή Τ<>υ στα προβλήματα που οδήγησαν να δι«λύσουν την Ειρήνη, κατέχονταν από φόβο τον ήΐάλΐ,°Ί ττ^ Τριακονταετούς ειρήνης. Πρώ- ότι η Αθήνα μπορούσε να αποδειχθεί πιο δυνατή ’ν τη διένεξη ανάμεσα στην Κόρινίΐο και την απ’ όσο έδειχνε. Την εξήγηση αυτή μας υποβάλ­ ν ,’ ΘΧυρα για την Επίδαμνο. Δεύτερον: το γεγο- λουν τα ίδια τα λόγια του, των οποίων το νόημα 5 °yi 9 Ποτίδαια ήταν κτήση Κορινθιακή και είναι <Vri οι Σπαρτιάτες αποφάσισαν τον πόλεμο, t E.’Xu π9Υ< με το μέρος της μητρόπολης. Και φοβούμενοι τη διαρκή αύξηση της Αθηναϊκής ,1 Τον:, Το ϊ)τι 9 αυτονομία του Αιγαίου είχε δε- δύναμης. Θ ιστορικός χρησιμοποιεί τη λέξη γιΜιυτιί txTtcS ττ|ν Αθήνα. Ένα τέταρτο θέμα το γνομίνονς και αυτό μας ξεκαθαρίζει την άποψη σ*11 <ιπασχόληοε πολύ τη σκέψη του Περικλή των Σπαρτιατών, σύμφωνα με την οποία η Αθή­ |V>tv ΤΠΙ’ έδωσε μεγάλη έκταση ο Θουκυδί- να, αν οι Σπαρτιάτες δεν παρενέβαιναν, θα έθε­ J , 9 ' « v . « "Μεγαρικό ψήφισμα», δηλ. ι<> ότι τε σι κίνδυνο άλον τον Ελληνικό χώρο με τη ΐ "Ίν«ί«' ‘Μΐέκλειαν του Μεγαρι ί από την διαρκή αύξηση των δυνάμεών της. II έκφραση WW Αθήνας και από τα λιμάνια της Ι·.πι άληΟιατάτη πρυφαοις, που αναφέρεται στα γε­ τκκχς. ο Θουκυδίδης δίνει περισσότερη προ­ γονότα της Κέρκυρας, της Ποτίδαιας και της Αί-

Σ

58/αφιερωμα

αφιερωμα/59

Μ* % 0ΧΡΟΜΛ ΦΧΤΛ · ΤΑ ΦΤΤΟΦΛΡΜΛΚΛ ΚΑΙ 01 ΑΠΙΠΤΟΧΙΙΙ ton · οικογιωγραφιλ APrmrm · οι ακριλιχ τηι λφρικηι

Μ Α ΪΟ Σ

1 9 Β Β

Τ Ε Υ Χ Ο Σ

Α Σ

ΜΑΗΣ ’68/ΑΦΙΕΡΩΜΑ_______ Γιώργος Μαραγκός: Είκοσι χρόνια

μετά Δημήτρης Κωστόπουλος: Το χρονι­

κό των γεγονότων Ντάνυ Κον Μπεντίτ: Ζω τη συνέχεια

της ιστορίας

ΟΙΚΟΓΕΩΓΡΑ ΦΙΑ___________ Μιχάλης Μοδινός: Αργεντινή, πώς σβήνει μια παραγωγική μηχανή

ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ____________ Τριαντάφυλλος Αλμπάνης: Οι επι­

πτώσεις από τη χρήση τους

ΕΠΙΔΗΜΙΑ __ Μιχάλης Καρανδεινός: Το πρόβλημα των μεταναστευτικών ακριδών

ΦΥΣΗ Άρης Αλεξάκης: Αναφορά στο Ζα-

γόρι

ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑ Γιάννης Σχίζας: Παραλειπόμενα για

τον ΓΟΚ

ΕΡΕΥΝΑ___________________ Γιώργος Ριτζούλης: Δεν είμαστε πι­ στοί κανενός στρατοπέδου: Η γερμανική οργάνωση BUND _____

γινας, κατά τη βαθύτερη άποψη του Θουκυδίδη παίρνει τον χαρακτήρα του άφανεστάτη, και έτσι στην πρόταση την μέν γάρ άληθεστάτην πρόφααιν, άφανεστάτην όέ λόγω φαίνεται να χρησιμοποιεί τη ρίζα «ληθ-» με την αρχική ετυ­ μολογική της σημασία. Η αιτία, λέει, ήταν μπρο­ στά στον καθένα αλλά κανένας δεν την κατονό­ μαζε. Και όμως ο ιστορικός, από τις δημηγορίες των Σπαρτιατών που ενσωματώνει στο έργο του, αφήνει να διαφανεί η συνείδηση αυτής της αι­ τίας, που χαρακτηρίζει άφανεστάτη. Βέβαια ο Θουκυδίδης λέει πως η αύξηση της Αθηναϊκής δύναμης δεν ήταν ένας απλός φόβος των Σπαρτιατών. Βάζει τον Περικλή να κάνει έναν απολογισμό της Αθηναϊκής ισχύος από τον οποίο φαίνεται πόσες δυνάμεις είχε. Ο λόγος του Περικλή, σήμερα, αντιμετωπίζεται σαν λογοτέ­ χνημα. Από τα στοιχεία που δίνει όμως βλέπου­ με πως στο ταμείο της Αθήνας εισέρρεαν κάθε χρόνο 600 τάλαντα από φόρους των συμμάχων, ποσό μεγαλύτερο από τα 460 τάλαντα της εποχής του Αριστείδη (αν και δεν μας παρέχεται το με­ τρικό σύστημα). Ο φόρος υπολογιζόταν και σε χρήματα και σε πλοία. Σίγουρα, το ποσό αυτό τίθεται υπό αμφισβήτηση μια και οι πηγές δεν συμφωνούν απόλυτα. Θουκυδίδης μάς δίνει μιαν ακόμα ένδειξη της συνεχούς αύξησης της Αθηναϊκής δύ­ Ο ναμης ανάμεσα στην έναρξη του πολέμου και το ξέσπασμα του λοιμού (πανούκλας) που έπληξε την Αθήνα. Στο 2.31, περιγράφει μιαν αποστολή 100 πλοίων στα Μέγαρα, υπό την ηγεσία του Πε­ ρικλή. Ο αριθμός αυτός των πλοίων ήταν ο με­ γαλύτερος που υπήρξε μέχρι εκείνη την εποχή σε μια μόνη επιχείρηση. Η αλήθεια είναι ότι η δύ­ ναμη των Αθηνών αυξανόταν συνεχώς μέχρι και την εξάπλωση του λοιμού που σάρωσε την πόλη· Και οι Σπαρτιάτες δεν είχαν άδικο, όταν ξεκίνη­ σαν τον πόλεμο φοβούμενοι μια ταχύτερη ανά­ πτυξη της Αθήνας. Σύμφωνα, τέλος, με τον Θουκυδίδη, η κατάλη­ ξη του πολέμου σφραγίστηκε από τα λάθη των διαδόχων του Περικλή. Οι υπολογισμοί του, συμπληρωμένοι με διάφορα άλλα στοιχεία της εποχής φαίνονται βάσιμοι και έτσι η άποψη πως η πραγματική αιτία του πολέμου ήταν ο φόβος των Σπαρτιατών για την αύξηση της Αθηναϊκή? δύναμης, δεν φαίνεται να απέχει πολύ από την αλήθεια. Λhslraclίιιμ-Γνίιτάΐ| ραση: Γιώργος Μπλάνα? Σημείωοη /

'ο

-Thucydides on the Ciiowih of Alhemim Powci··.

(Dublin. 19H.1), 191 201 II 7Π'ρ(λΤ)ψΥ| έγινι um'> τον I ι,ώργο Μ/τλάνιι μι την uftnu ton <ηιγγρ«Μ| id hi Ηαοιλιχή ΙολονΛικιι ΑκοΛημίο και την ι ;πμι λτ\0ήχι ° ΑνΛ^ίας I Ιονογό/τοΐ'λος,

Ελληνικά βιβλία και μελέτες για τον Θουκυδίδη Τάσος Κ ουκουλιός

’■Εκδόσεις-Μεταφράσεις, II. Μελέτες, III. Βιβλία και άρθρα για τη διδασκαλία Τθυ Θουκυδίδη, IV. =ένα έργα μεταφρασμένα στα ελληνικά.

τ Ελληνικές εκδόσεις και μεταφράσεις τον έργου του Θουκυδίδη Αθανααόπουλος Α., Δημηγορίαι Πλαταιέων και Θη­ βαίων, Αθήναι 1969 (εισαγωγή, κείμενο, μετάφΡ·’ σχόλια). νααοπουλος Α.Κ., Οι δημηγορίες Κλέωνα και Διοδότου (εισαγωγή, κείμενα, μετάφρ., σχόλια, Αλ ί:' ^°9Φ°λογική θεώρηση), Αθήνα 1979 ςίου Δ., Μετάφρασις Επιταφίου τον Περικλέονς η θονκνόίόον, Αθήναι 1946 σιλόπουλος Ν., θουκυόίδον ο Περικλεούς ΕπιτάΨίος (εισαγωγή, κείμενο, μετάφρ., ερμηνευτικές Βεν.ϊ·ίΐσΤ,μΕιώσι;ΐζλ Αθήναι 1958 ςελος Ελευθ., θουκυόίδον Ιστορίαι, Οξφόρδη Βεονα λ/40 (μ0ν0 Ιστό φράση) ν «ρσάκης Γρ., «Μετάφρασις του Επιταφίου του Περικλεούς», στο Αεβιακόν Ημερολόγιου, 1950, Β 3Ι-37' Τ| Ά’ός Ini., Η ρομέικη γλόοα, Κέρκυρα 1814. (Περι­ λαμβάνεται μετάφραση στη Δημοτική του Επι­ ταφίου του Περικλή του Θουκυδίδη - αναδημο­ σιεύεται στα Άπαντα Ιιυ. ΙΙηλαρόι, επιμ. Γ. ΒαΒλο

,αθέτου- Αθήνα 1935

Χ°ξ Αγγ,, θονκνδίδου Ιστορία, τ. Α'-Δζ Αθήνα, αλαξίας, 1965-68 και Ηριδανός, 1977 (μόνο "κι μετάφραση) ύΥσπαπαδάκος Α., Εκλεκτά μέρη από τον θουκν1"”/· Θεσσαλονίκη 1974 και 6' εκδ., Μαλλιάθης-Παιδεία, 1986 (εισαγωγή, κείμενα κατ’ επιλσγην, μετάφρ,, σχόλια) ίΐρπαπαδάκος Λ., θονκνδίδου Ιστορία. Τα κν} ΐ θ'στερα μέρη από το έργο, (εισαγωγή κείμενα κ,<τ επιλογήν, μετάφρ., σχόλια), 2 τόμοι, Θεσ­ σαλονίκη 1Θ82

Γεωργοπαπαδάκος Α., Θουκυδίδη Ιστορία, Θεσσαλο­ νίκη, Μαλλιάρης-Παιδεία, 1985 (μόνο μετάφράση) Γουδής Δ., Θονκνόίόον ο Περικλέονς Επιτάφιος, Εν Αθήναις 1921, ανατύπ. Παπαδήμας, 1974 Δούκας Νεόφυτος. Είναι ο πρώτος από τους Έλληνες που ασχολήθηκε στα νεότερα χρόνια με τον Θουκυδίδη. Το έργο εκδόθηκε σε 10 τόμους στη Βιέννη το 1805. Περιλαμβάνει εισαγωγή, κείμε­ νο, παράφραση και κριτικά σχόλια. Οι δύο τε­ λευταίοι τόμοι περιέχουν κατάλογο ενδόξων ανδρών και πίνακες λέξεων. Ζερβός 1.. Θουκυδίδης, Αθήναι 1910-1913 (μόνο μετά­ φραση) Ζηκίδης Γ., θονκνδίδου ο Πελοποννησίων και Αθη­ ναίων πόλεμος (βιβλία Ι-ΙΙΙ, με σχόλια) εν Αθήναις 1893-1902 Κακριδής Ι.Θ., Περικλέονς Επιτάφιος (κείμενο, μετά­ φραση, σχόλια, επιλεγόμενα) δ' έκδοση, Αθήνα 1959 (α' έκδ., Θεσσαλονίκη 1937) Καλλιτσουνάκης I., «Επιτάφιος», λήμμα στο Εγκυκλο­ παιδικόν Λεξικόν του «Ηλιου» (περιέχει κείμε­ νο και μετάφραση του Επιταφίου) τόμ. Η', σελ.

98-115 Καλοκαιρινός Κ., Επιτάφιος τον Περικλή, Θουκ. II 34-46, Ερμηνευτική έκδοση, Αθήνα, εκδ. Γρηγόρη, 1981 Καρβέλας Γ., Θουκυδίδης (βιβλία 1-11) (κείμενο, μετά­ φραση, σημειώσεις) στη σειρά του «Παπύρου», Αθήναι 1939 Κουμανταράκης Λ., θουκυόίδον Επιτάφιος τον Περίκλέους (ΙΕ 34-47) (κείμενο, μετάφραση, σχό­ λια), Εκδοτικός Οίκος «ο Πλάτων», Αθήναι 1951 Κουμανταράκης Λ., θονκνόίόον Ιστορία Πελοποννησιακού Πολέμου, τόμ. 1-8 (κείμενο, μετάφραση, σχόλια), Αθήναι, 1963-1964 Κρίτος Γ., Οι δημηγορίες του Θουκυδίδη σχολιασμέ­ νες, Αθήνα 1961 (κείμενο, μετάφραση, σχόλια)

αφιερωμα/61

60/αφιερωμα Λαμπρίδη Έλλη, θονκνόίόου Ιστορία, χόμ. 1-4 (σύ­ ντομη εισαγωγή του Ι.Θ. Κακριδή, πρόλογος, μετάφραση, σχόλια της Έ. Λαμπρίδη), Αθήνα, Γκοβόστης, 1962 Μαρκαντωνάτος Γ., Θουκυδίδη ο Επιτάφιος τον Περι­ κλή, Εριιηνευτική έκδοση, Αθήνα, Gutenberg, 1984 Μελάς I., Περικλέους Επιτάφιος, β' έκδ., Αθήνα 1972 (εισαγωγή, μετάφραση) Μιστριώτης Γ., Θουκυόίδου Ξνγγραφή, τόμοι 8, Αθήναι 1902-1907 (εισαγωγή, κείμενο, σχόλια) Ξιφαράς Π., Θουκνόίδον Ιστορία Πελοποννησιακού Πολέμου (στη σειρά Ζαχαροπούλου), 6' έκδ., Αθήναι 1956 (κείμενο, μετάφραση, σχόλια) Πάλλης Αλέξ., «Θουκυδίδης», στο βιβλίο Κούφια Κα­ ρύδια, Λίβερπουλ 1915 (μόνο το I βιβλίο, μετά­ φραση, κριτικά σχόλια) Πανταζής-Μίσιος Αρ., Θουκνόίδον Ξνγγραφή, τεύχη 4, Αθήναι 1882-98 (κείμενο, σχόλια) (φωτοτ. ανατύπωση σε 8 τεύχη, Αθήναι 1958) Παππάς Φ., Θουκνόίδον Ιστορία, βιβλία Α'-Η' (στη σειρά του «Παπύρου»), Αθήναι 1953 (κείμενο, μετάφραση, σχόλια) Σούλης Ε.Μ., θουκνόίδον Ιστορία, 6ι6λ. 1, (μόνο με­ τάφραση), Αθήνα χ.χ., (πολυγραφ. έκδοση για τους φιλολόγους του Δ.Μ.Ε.) Σουμελίδης Γ., Περικλ.έους Επιτάφιος, Αθήναι 1949 Σταματάκος I., Θουκνόίδον Ξνγγραφής βιβλία I και Π, εκδ. Δημητράκου, εν Αθήναις 1939 Τσακαλώτος Ευστρ., Θουκνόίδον Μετάφρασις και Σχόλια (βιβλία Ι-ΙΙΙ), εκδ. Δημητράκου, εν Αθήναις 1930 Φραγκούλης Α.Κ.. Θουκυδίδη ο Επιτάφιος του Περι­ κλή, (εισαγωγή, ανάλυση, κείμενο, μετάφρ., σχόλια), Αθήνα, εκδ. Πατάκη, 1983

II. Ελληνικές μελέτες για τον Θουκυδίδη και το έργο του Αλιβιζάτος Γ., Λι πρώται επιδημίαι ευλογίας εν Ευρώ­ πη και ο κατά Θουκυόίόην λοιμός των Αθηνών, Αθήναι 1950 Anastassiou A.A., «Eine σύγκρισις von Demosthenes und Thukydides bei Dionysios von Halikarnass», στο Χάρις K.l. Βουρβέρη. Αφιέρωμα των μα­ θητών του επί τή εξηκονταπενταετηρίδι του βίου αυτού, Αθήναι 1964, σελ. 297-304 Βαμβουδάκης Ε.Γ., «Φιλοκαλούμέν τε γάρ μετ' εύτελείας...», Πλάτων 3 1951, 109-112 Βασιλειάδης II.. «Αι παλαιαί και η παρούσα πανδημία χολέρας», Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, LV 1980, σελ. 186-200 [λοιμός) Βερναρδάκης Γρ., Σχόλια εις τας δημηγορίας του Θου­ κ υόίόου, θ' έκδ., Αθήναι 1885. Φωτοτυπ, ανα­ τύπωση, εκδ. Παπαδήμα, 1976 Βερτσέτης Κ., «Ερμηνεία χωρίων των Ιστοριών του Θουκυδίδου», Πλάτων 13, 1961, σελ. 252-257 [θουκ. II 37, III 12,3, III 56,7) Βλάχος A.S., Parltalilts <7ιez Thucydide, Alhdncs 1970 και στα ελληνικά, Μεροληψίες του Θονκυδί-

όον, Αθήνα 1974 Βώρος Φ.Κ., «Το πρόβλημα της ιστορικής γνώσης», Φιλοσοφία V-VI 1975-1976, 59-85 Βώρος Φ.Κ., «Διάλογος Μηλίων και Αθηναίων: Ένα μήνυμα σύγχρονης πολιτικής σκέψης και πρά­ ξης», Μηλιακά, 1, 1982, σελ. 200-226. Αναδη­ μοσιεύεται στο Φ.Κ. Βώρου, Δοκίμια Ιστορίας, Κοινωνιολογίας και Γενικής Παιδείας, Αθήνα, εκδ. Παπαδήμα, 1984, σελ. 116-146 Γεωργούλης Κ., «Θουκυδίδης», λήμμα στο Εγκυκλο­ παιδικόν Λεξικόν του «Ηλιου», τ. Θ', 692-697 Γεωργούλης Κ., «Αι περί της δράσεως του Κλέωνος μαρτυρίαι του Θουκυδίδου και το γενετικόν πρόβλημα της Θουκυδιδείου συγγραφής», Πλά­ των II 1959. 172-201. Γεωργούλης Κ., «Βλέμμα εις την πνευματικήν εξέλιξην του Θουκυδίδου», Πλάτων» II 1959, 465-486 Γεωργούλης Κ., «Θονκνδίδεια», Πλάτων 4 1952, 155184 ΓκίκαςΣ., «Το στοιχείο της εξιδανίκευσης και της προ­ παγάνδας στον Επιτάφιο τον Περικλή», Νέα Παιδεία 42, άνοιξη 1987, 113-126 Ζαχαρόπουλος Δ., Πραγματεία περί της θουκνόίδον Ιστορίας, Αθήναι 1865 (μετάφραση από τα Λα­ τινικά της εισαγωγής του E.F. Poppo στην έκ­ δοσή του του Θουκυδίδη) Ηλιού Ηλ., Το μήνυμα τον Θουκυδίδη, δοκίμιο, Αθή­ να, Κέδρος, 1980 Kakridis I.Th., Der Tliukydideische Epitaphios. Ein stilistischer Kommcntar. Zetemata XXVI. Μϋηchen 1961 (δες και το επόμενο) Κακριδής Ι.Θ., Ερμηνευτικά σχόλια στον Επιτάφιο του Θουκυδίδη, Αθήνα 1966 (α' έκδ. 1941) Καλλιτσουνάκης 1., «Επιτάφιος», λήμμα στο Εγκυκλο­ παιδικόν Λεξικόν του «Ηλιον», τ. Η', 98-115 Καλλιφατίδης Κ.Ι., Ερμηνευτικές παρατηρήσεις οτον Διάλογο των Μηλίων, Θεσσαλονίκη 1965 Karavites Ρ., «Eucrgesia in Herodotus and Thucydides, as a factor in interstate relations», Revue Interna­ tional de.s Droits de I’ Antiquite, XXVII 198, 6979 Karavites P., « The enduring mystery of Nicias (_I hue. 7«> 85, 5), Klio LXII 1980, σελ. 307-310 Καψάλης Γ., Οι δύο κορυφαίοι ύμνοι της Αθηναίκήί Δημοκρατίας. Η πομπή των Παναθηναίων. ( επιτάφιος τον Περικλή στο Θουκυδίδη. Λθην(< 1952 Κορδογιαννόπουλος II., Νομικοί και Πολιτειολογία’ υπομνηματισμοί εις τον Επιτάφιον τον Πεβ1 κλέους, Αθήναι 1968 Κορρές Σ.Γ., «Οι επιτάφιοι λόγοι, I: Ο Δημοσθένουί δοκών», Πλάτων 5 1953, 120-125 [σύγκρισύ Ρ Επιτάφιο] Κουτσιλιέρης Α., «Περί της σημασίας του παρά Θ"’ κυδίδη επιθέτου λιμηρά», Πλάτων 8 1956, I" 186 Λογοθέτης Κ.Ι., «Σύμμεικτα κριτικά και ερμην®"*1 κά». Πλάτων Μ 1961. 184 198 |Θουκ. II 39, Λ\ Λογοθέτης Κ.Ι., «Θουκυδίδειον χωρίον», Πλάτυ^κ^μ 1968, σελ. 112 |VII 75, 4| /Τ Ρ \ Λυπουρλής Λ., «Ελπίδας μέγαν τι έσεσθαι. . δίδης και η ιπποκρατική πρόγνωση», ι"° %1 τρα. Τιμητικός τόμος Σ.Γ Καψωμένου', t ltaw1 λονίκη 1975,87-105 \ ΔυπουρλήςΛ., «Θουκυδίδη II .37, I··. Επιστημ Ι··’<'”1

ρίς Φιλοσοφ. Σχ. Πανεπιστ. Θεσσαλονίκης 321 1983, σελ. 265-280 Μαγγίνας Σ.Χ., «Ιστορικά πρόσωπα εις την αρχαίαν ελληνικήν τραγωδίαν και η δραματική σύνθεσις του ιστορικού έργου του Θουκυδίδη», στο Τι­ μητικόν αφιέρωμα Κωνατ. I. Μερεντίτη, Αθήναι 1972, 273-303 Μαντξουράνης Δ., «Περίπτωσις διπλωματικού διαλό­ γου εις την Ιστορίαν του Θουκυδίδου», Πλάτων 19 1967. 234-248 Marinatos-Kopff Ν. & Rawlings H.R., «Panolethria and divine punishment. Thucydides 7, 87, 6 and He­ rodotus 2, 120, 5» La Parola del Passato XXXIII 1978. 331-337 lv*arinatos N., «Nicias as a wise advisor and tragic War­ ner in Thucydides», Rhilologus CXXIV 1980, 305-310 "larinatos N. Thucydides and religion, Beitr. zur Klass.

Philol., CXXIX, Konigstein, Hain, 1981 larinatos N., «Thucydides and oracles», Journal of Hellenic Studies, Cl 1981, 139-140 Μσρκαντωνάτος Γ., «Θουκυδίδειον ύφος», Πλάτων 30 1978, 55-57 Μασούρης Δ., «Βλέμμα εις χωρίον περί Θουκυδίδου του Μαρκελλίνου», Πλάτων 17 1965, 120-123 ‘ααστροδημήτρης Π.Δ., «Εσωτερικά! επιδράσεις του Θουκυδίδου επί τον Κριτόβουλον» Αθηνά 65 1961, 158-168 ‘αελισσαρόπουλος Κ., 431 π.X., Περικλεούς Επιτά­ φιος - 1948 μ.Χ., Παγκόσμια Διακήρυξη τον ΟΗΕ για τα δικαιώματα του ανθρώπου, Αθήνα 1950 Μερεμέτης Α., «Επιτήδευσις, πολιτεία και τρόποι. Συμβολή εις την ερμηνείαν του Επιταφίου του Θουκυδίδου», Στασίνος 1 1963, 43-73 ■ehaelidis-Nouaros A., «Causes of war in Plato, Διοτίμα III 1975, 61-65 |αιτίες πολέμου στον ΘουκυΜ 6C6,1] itsos M.Th., «Une inscription d’ Argos, Bulletin de Correspondance llelienique CVII 1983, 243-249 [Θουκ. V, 59 και 60] παΥΐόνας Α., «Η ιστορική σκέψη των αρχαίων Ελλή­ νων», Μηνιαία Επιθεώρηση Τέχνης 23 1985, 11.

18 πάρμπας I.. Εννοιολογική διερεύνηση χωρίων τον j, Θουκυδίδη, Θεσσαλονίκη 1973 αναγόπουλος Α., «Αι χρήσεις του εκπίπτειν εις τον n Θουκυδίδην», Πλάτων 28 1976, 237-238 αναγόπουλος Λ., «Θουκυδίδης ο νηφάλιος υπεριp στορικός», Το Βήμα της Κυριακής, 1.9.85 nag?P0ulos Λ., «Α note on Thuc. V 77, I, 3», Επιατημ. Επετηρίς Φιλοσοφ. Σχ. Πανεπιστ. Αθηρ. νών Β 24 (1973-74), 1975, σελ. 1136-1138 ‘"'agopoulos A., Captives anil Hostages in the I’eloponoesiun War, Athens, Grcgoris Publ. 1978. 258 Ρ·

σελ·

anagopoulos A., «Fugitives and Refugees in the Pelo­ ponnesian War», Επιστημ. Επετηρίς Φιλοσοφ. ΣΧ· Πανεπιστ. Αθηνών Β' 27 (1978-79), 1980, "ΐλ. 247-296 topouloH C , «ι listoirc ct dialcctiquc chcz Thucydit*e*. "T O Hommages Λ Jean Cousin. Rencontres avec 1 antiquitii classiquc. Ann. littir. De T Universiti de Bcsungon CCLXXIII, Paris, l.cs Bclll's Lettres, 1983, σελ. 95-106 *

Papadimitriou I.Th., «An unnoticed manuscript of Thu­ cydides in the hands of Bessarion», Θηααυρίαματα VII 1970, 272-288 Papadimitriou I.Th,, «Some echoes of Thucydides in Himerius’ Orationes», Helikon XI-XII 1971-1972, 469-473 Παπανικολάου Α.Δ., «Η σημασία του ο πας παρά Θουκυδίδη. VIII 43, 2, άναλαβών τήν πάσαν στρατιάν...», στο Τιμητικόν αφιέρωμα Κωνατ.

I. Μερεντίτη. Αθήναι 1972, 345-349

Παπαντωνίου Γ.Α., «Το προοίμιον της συγγραφής του Θουκυδίδου. Παρατηρήσεις εις το περιεχόμενον και την σύνθεσιν αυτού», Επιστημ. Επετη­ ρίς Φιλοσοφ. Σχ. Πανεπιστ. Αθηνών 8 1957-58, 468-491 Παπαντωνίου Γ.Α., «Θουκυόίδεια», Επιστημ. Επετ. Φιλοσοφ. Σχ. Πανεπιστ. Αθηνών 9 1958-59, 404-430 [εξετάζονται 11 χωρία του I και 9 χω­ ρία του II] Παπαντωνίου Γ.Α., «Θουκυδίόεια», Επιστημ. Επετ. Φιλοσοφ. Σχ. Πανεπιστ. Αθηνών 10 1959-60, 483-500 [εξετάζονται 21 χωρία του Θουκ.] Παπαντωνίου Γ.Α., «Η πολιτική των Αθηναίων εν Λέσβω μετά την υποταγήν αυτής», Επιατ. Επετ. Φιλοσοφ. Σχ. Πανεπιστ. Αθηνών 14 1963-64, 486-491 Παπαντωνίου Γ.Α., «Η αποστασία των Θασίων», Επιυτημ. Επετ. Φιλοσοφ. Σχ. ΙΙανεπ. Αθηνών 15 1964-65, 271-291 Παπαντωνίου Γ.Α., «Θουκυδίδεια», στο Τιμητικόν αφιέρωμα Κωνατ. I. Μερεντίτη, Αθήναι 1972, 351-356 Παπασταύρου I., Περικλής ο Ξανθίππου, Αθήναι 1972. Πελεκίδης Σ., «Γύρω από τα Ποτειδαιατικά», Επιστημ. Επετ. Φιλοσοφ. Σχ. Πανεπιστ. Αθηνών 6 1950, 447-491. ΙΙιοπιρίγκος Κ.Α., Η πολιτική σκέψη του Θουκυδίδη, Πρόλογος Αρ. Σκιαδά, Αθήνα, εκδ. Πνευματι­ κός, 1985 Ρουσόπουλας Α., Εισαγωγή εις τον Θουκυδίδην, ΛΟήναι 1961 (μετάφραση της εισαγωγής του G. BOhmc στην έκδοσή του του Θουκυδίδη) Soulis Ε.Μ., Xenophon and Thucydides. A study on the historical methods of Xenophon in the Hcllcnica with special reference to the influence of Thucy­ dides. Athens 1972 Σούλης E.M., «Οι αρχές της Δυτικής επεκτατικής πο­ λιτικής των Αθηνών και η εξέλιξή της ώς την

62/αφιερωμα εκστρατεία στη Σικελία το 415», Τεύχος 1, 1981 25-41 Σούλης Ε.Μ., «Η ιστορική μέθοδος του Θουκυδίδη», Τεύχος 2 1982, 15-31 Σούλης Ε.Μ., «Ο Θουκυδίδης και το πολιτικό και δια­ νοητικό περιβάλλον του», Νεοελληνική Παιδεία 1, Απρ. 1985, 100-117 Σούλης Ε.Μ., Εισαγωγή στο Θουκυδίδη και την εποχή του. Μαθήματα για τους μετεκπαιδευόμενους φιλολόγους, Αθήνα χ.χ., 144 σελ. (πολυγρ.) Σούλης Ε.Μ., «Οι ρητορικοί λόγοι στους αρχαίους ιστορικούς. Ηροδότου 3, 80-83, Θουκυδίδη 7, 77», στο Σεμινάριο 4, Αρχαία Ελληνικά, Πα­ νελλήνια Ένωση Φιλολόγων, Αθήνα 1984, σελ.

39-51 Σούλης Ε.Μ., «Η Ιστορία του Θουκυδίδη και ο ορι­ σμός της ποίησης κατά τον Αριστοτέλη», Νεοελληνική Παιδεία 10, Καλοκ. 1987, 118-127 Σπυριδάκης Κ., Ο Επιτάφιος του Περικλέους και αι εν αυτώ πολιτικοί σκέψεις τον θονκνδίόον. Λευ­ κωσία 1950 Σπυριδάκης Κ., «Θουκυδίδεια, α) Ο Περικλής παρά Θουκυδίδη, β) Ερμηνεία ενός χωρίου του Θουκυδίδου», Στασίνος 1 1963, 13-28 Στάθης Ε.Σ., «Ερμηνευτικά. Θουκ. 3, 82, 1», Ελληνικά 27 1974, 139-147 Σταματάκος I., «Παρατηρήσεις και συμπεράσματα πε­ ρί της αξίας των κριτικών υπομνημάτων των εκδόσεων του Θουκυδίδου», Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών XXXIX 1964, 429-449 Σταματάκος I., Τα κριτικά υπομνήματα των εκδόσεων του Θουκυδίδου. Λθήναι 1966 Σταματάκος Σ.Β., «Κριτικά και ερμηνευτικά σημειώ­ ματα», Πλάτων 11 1959, 169-171 [Θουκ. II 43,6 και II 44,1] Σταματάκος Σ.Β., «Κριτικά και ερμηνευτικά εις τον παρά Θουκυδίδη Επιτάφιον του Περικλέους», Πλάτων 20 1968, 273-274 Stylianou P.J., «Thucydides, the Panionian Festival and the Ephesia (III 104) again», Historia XXXII 1983, 245-249 Συκουτρής I., «Επιτάφιοι προς τιμήν των πεσόντων εις τα αρχαίας Αθήνας», στο Μελέται και άρθρα I. Σνκουτρή, Αθήναι, Εκδ. του Αιγαίου, 1956 Tasolambros L., VFhukydidcs I 4-8. Die Minoika» Πλά­ των 16 1964, 304-315 Tasolambros L., «Thucydides' I 71», Πλάτων 17 1965, 246-259 Tasolambros L., «Beitrag zur Erklarung Thukydides 7,75,4». Πλάτων 19 1967, 136-139 (με περίληψη στα ελληνικά) Tasolambros L., Thucydides Π1 82 or On scholarship and political thought, Athens 1970, 30 σελ.

Tasolambros L., In defence of Thucydides, Athens, Grcgoris, 1979 'λάμπρος Λ., II παρερμηνεία ενός χωρίου τον Θουκυδίδη, Αθήνα 1962, 39 οελ. [VI 93, 2*3] Τασολάμπρος Λ., Θουκυδίδη το πρώτο κεφάλαιο, Ερ­ μηνεία και μετάφραση, Αθήνα 1967 Τζαννετάτος Η., «Λι διαιρέσεις του έργου του ΘουκυΛίδου». Επιοτ Επετηρίς Φιλοοοη. Σχ, Πανί πιοι. Αθηνών 7 1957, 492*529 Τζαννετάτος Η., «Ο Θουκυδίδης και η αρχή της αμύνης εναντίον της επιΟίσεως», Αθηνά I.VIII 1954, 199-234 Τζαννετάτος Η., «II ιέίδόμη ιστορία του Θουκυδίδου

Λ και νέα ερμηνεία αμφισβητουμένου χωρίου», Αθηνά LIX 1955, 140-149 Τζαννετάτος Θ., «Ο Θουκυδίδης ως πηγή παρά τψ Πλουτάρχω βιογραφούντι», Επιστ. Επετ. Φιλοσοφ. Σχ. Πανεπιστ. Αθηνών 8 1957-58, 492-529 Τζαννετάτος Θ., «Ο Θουκυδίδης παρά τω Πλουτάρχψ φιλοσοφούντι», Αθηνά LXII 1958,'204-247 Γουρλίδης Γ.Α., Ανάλεκτα φιλολογικά, Αθήναι 1969 [σχόλιο για τον Επιτάφιο] Triantaphyllopoulos J., «L’ equita aristotelica», Alti del­ la Accademia Mediterranea delle Science, I 1983, Suppl. 1, σελ. 7-18 [σύγκριση με τη μέθοδο του Θουκυδίδη] Trimis D., «Das historische Denken der Griechen vor Aristoteles und besonderes des Aristoteles selbst», Πλάτων 25 1973, 71-81 Φλώρος Α.Θ., «Παρατηρήσεις εις το 7ον βιβλίον του Θουκυδίδου και εις τον Πίνακα του Κέβητος», Πλάτων 8 1956, 86-90 Φλώρος Α.Θ., «Στρατιωτικοί γνώσεις του Θουκυδί­ δου και του Αρριανού», Πλάτων 9 1957, 53-57 Χριστοδούλου Γ.Α., «Θουκυδίδεια, III 37-48», Πλά­ των 20 1968, 113-124

III. Βιβλία και άρθρα για τη διδασκαλία του Θουκυδίδη Αθανασόπουλος Α., Δημηγορίαι Πλαταιέων και Θη­ βαίων, Αθήναι 1969 (εισαγωγή, κείμενο, μετάφρ., σχόλια] Αθανασόπουλος Α., Οι δημηγορίες Κλέωνα και Δίοδότου, Αθήνα 1979 (εισαγωγή, κείμενα, μετάφρ-ι σχόλια, μορφολογική θεώρηση) Βανδώρος Γ.-Κουκουλιός Τ.. Θουκυδίδη Ιστορία. Σι­ κελικά, Επεξεργασία των βιβλίων 7 και 8 για τη διδασκαλία από μετάφραση. Αθήνα, εκδ. Γρηγόρη, 1978, β' έκδοση αναθεωρημένη. 1987 Βατούγιου Στ., «Μεθοδολογικές αρχές και κριτήρθ* προσέγγισης των Σικελικών του Θουκυδίδη», στο Σεμινάριο 8, Μορφωτική αξία κσι διδακτι­ κή των ιστορικών κειμένων της Αρχαίας Ελλη­ νικής Γραμματείας, Πανελλήνια 'Ενωση Φιλο­ λόγων. Αθήνα 1987 I κίκας Σ., Ο Επιτάφιος Θουκυδίδη-Περικλή, Αθήνα 1984 I ραικύς Κ.Ν. «Ερμηνευτική προσέγγιση στα Σικελικά του Θουκυδίδη», Νέα Παιδεία 7, φθιν. 1978, 107-12(1 και mo ίδιο, 8, χειμ. 1978, 93-106 I ραικός Κ.Ν.. «Ο Επιτάφιος του Θουκυδίδη», Νέο Παιδεία 26, φθιν. 1983, 96-118 I ραικος Κ.Ν., «Θουκυδίδης. Προτάσεις για την ερμη­ νευτική προσέγγιση του Θουκυδίδη», Νέα lla f δεία 33, χειμ. 1985.81-98 -- Δουλαβέρας Α Ν. .'Αντικειμενικοί στόχοι διδαο)αιλβί^ν για την ερμηνευτική προσέγγιση του Ι ηιΜφΟΝ του Περικλή. Νέα Παιδεία 40. φθιν. 1986, 95 102 και στο ίδιο, 41. χειμ. 1987, Ι05-1ΐίε % I υαγγελινός Ν . Διάγραμμα διδασκαλίας, Θουκ, VTI 69-74», στο Εισηγήσεις 6 , Κ I Μ I Α0ήν“ 1977, σελ, 77-82 Καλοκαιρινό Κ , I ιιτάψια . του Πιρικλη, ΘουΧ. Ν

αφιερωμα/63 34-46, Ερμηνευτική έκδοση, Αθήνα, εκδ. Γρητων ιστορικών κειμένων της Αρχαίας Ελληνι­ γόρη,1981 κής Γραμματείας, Πανελλήνια Ένωση Φιλολό­ οτσιλίδης Ν., «Θουκυδίδης: Διδασκαλίαγων, Αθήνα 1987 Προβληματισμοί», Φιλόλογος 45, φθιν. 1986 Τοπούζης Κ., «Διδασκαλία Αρχαίων Ελληνικών Κει­ 218-229 μένων. Θουκ. Περικλέους Επιτάφιος, κεφ. 37», αρκαντωνάτος Γ., Θουκυδίδη ο Επιτάφιος του Περι­ Νέα Παιδεία 11, φθιν. 1979, 65-74 κλή, Ερμηνευτική έκδοση, Αθήνα, εκδ. Guten- Τσαγκαράκης Εμ.-Φραγκίσκος Εμ., Θουκυδίδη Πλαberg, 1984 ταϊκά (εισαγωγή, κείμενο, σχόλια, ασκήσεις, παγιόνας Α., «Η ερμηνεία της ιστορίας από το Θου­ παραρτήματα), Σχολική Βιβλιοθήκη Κολλεγίου κυδίδη στο φως της σύγχρονης μεθοδολογίας Αθηνών, Αθήνα 1977 της ιστορίας», στο Σεμινάριο 8, Μορφωτική Τσαγκαράκης Εμ., «Ειδικές διδακτικές επισημάνσεις αξία και διδακτική των ιστορικών κειμένων της στο κεφ. Α' 1-8 του Θουκυδίδη», Νέα Παιδεία Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, Πανελλήνια 40, φθιν. 1986, 103-112 Μ Ένωση Φιλολόγων, Αθήνα 1987 Φραγκούλης Α.Κ., Θουκυδίδη ο Επιτάφιος του Περι­ π«ρδάνη Σοφ.-Σταυροπούλου Π.-Χαραμής Π., κλή (εισαγωγή, ανάλυση, κείμενο, μετάφρ., «Παρατηρήσεις στη διδακτέα ύλη των Σικελι­ σχόλια), Αθήνα, εκδ. Πατάκη, 1983 κών του Θουκυδίδη: Αναλυτικό πρόγραμμα εισαγωγή-κείμενο», στο Σεμινάριο 8, Μορφωτι­ κή αξία και διδακτική των ιστορικών κειμένων της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, Πανελλήw νια Ένωση Φιλολόγων, Αθήνα 1987 πάρμπας Ι.Α., Θουκυδίδη Δημηγορίες Κλέωνα και Διοδότου. Επεξεργασία ερμηνευτική, λογική και αισθητική, ασκήσεις, Θεσσαλονίκη, εκδ. ^ Κωνσταντινίδη, 1979 G. Bohme, Εισαγωγή εις τον θονκυόίόην, μετάφρ. Α. π°λλας Θ., «Παρουσίαση μιας διδακτικής ενότητας: Ρουσόπουλος, Αθήναι 1861 [με τον τίτλο αυτό Θουκυδίδη 6, 18-19», στο Σεμινάριο 8, Μορφω­ μεταφράστηκε η εισαγωγή του G. Bohme στην τική αξία και διδακτική των ιστορικών κειμέ­ έκδοσή του του Θουκυδίδη] νων της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, ΠαBurn A.R., Ο Περικλής και η Αθήνα, Αθήναι, εκδ. n νελλήνια Ένωση Φιλολόγων, Αθήνα 1987 Γαλαξία, 1970, μετάφρ. Π. Αναγνωστόπουλος •ταδόπουλος Ν.Γ., «Διάγραμμα διδασκαλίας, Bury J.B., Οι Αρχαίοι Έλληνες Ιστορικοί, Αθήνα, Θουκ. VII 69-72», στο Εισηγήσεις δ', Κ.Ε.εκδ. Παπαδήμα, 1970, μετάφρ.-συμπληρ. βι­ ,, Μ.Ε., Αθήνα 1977, 83-87 βλιογραφία Φ.Κ. Βώρος αΛακωστούλα-Γιανναρά Γ.Α.-Παπαδόπουλος Α.Finley J.H., Θουκυδίδης, Αθήνα, εκδ. Παπαδήμα, Στέφος Α., «Θουκυδίδη Ιστορία ΣΤ' 24-29 και 1985, μετάφρ.-αναλυτική βιβλιογραφία Τ. Κου33-34» (διδασκαλίες), στο Η διδασκαλία στα κουλιός Κείμενα. Β. Η Αρχαία Ελληνική Γραμματεία Hennicke Μ., «Die Hybris im Geschichtsbild Thukydi­ (από μετάφραση - από το πρωτότυπο), 6' έκδ., des und Caesars» (με ελληνική μετάφραση Κ. η ΛΗήνα, εκδ. Παπαδήμα, 1984, σελ. 55-73 Μερεντίτη), Πλάτων 17 1965, ανατύπ., Αθήναι «νικολάου Κ.Ν. «Θουκυδίδης», Νέα Παιδεία 4, 1966 *1 Π(( Χειμ. 1978, 73-80 •τανικολάου Κ.Ν., «Ερμηνευτική προσέγγιση του Jaeger W., Παιδεία, Αθήναι χ.χ, τόμ. Α', σελ. 420-446, «Ο Θουκυδίδης ως πολιτικός στοχαστής», μεΘουκ. VII 77», στο Εισηγήσεις δ', Κ.Ε.Μ.Ε., τάφρ. Γ.Π. Βέρροιος. Π ( Αθήνα 1977, 72-76 Poppo E.F., Πραγματεία περί της Θουκυδίδου Ιστο­ 5 °ης Ν.Ι., «Τα προβλήματα που ανακύπτουν από ρίας, Αθήναι 1865, μετάφρ. Δ. Ζαχαρόπουλος τη διδασκαλία των Σικελικών του Θουκυδίδη [με τον τίτλο αυτό μεταφράστηκε από τα λατινι­ Πλατύ <'[ΤΤ| ^ Γυμνασίου», Φιλόλογος 15 1979 κά η εισαγωγή του E.F. Poppo στην έκδοσή του Έ _ . 28 Δημηγορίαι εκ των Ιστοριών του Θουκυ­ του Θουκυδίδη] δίδου, Δημοσθένους Τ’ Φιλιππικός, Αθήναι Romilly J. de, «Η αισιοδοξία του Θουκυδίδη», Εποχές ^«κελλ . (εισαγωγές, μεταφράσεις, σχόλια).

3 1963, 26-34 (από δυο διαλέξεις στο Γαλλ. Λύ­ σριάόης | ., (Θουκυδίδη ο Επιτάφιος του Περί· κειο Θεσσαλονίκης κσι στο Γαλλ. Ινστιτούτο χέη, Αθήνα, εκδ. Gutenberg, 1979 (εισαγωγή, της Αθήνας, Μάρτ.-Απρίλ. 1963, μετάφραση Σούλης p μ ,UT/ “I V , σχόλα») Δ.Ο. Θοιβιδοπούλου) is ι-.ινι., . . επεκτατική πολιτική των Αθηναίων loolc 11., «Ο λοιμός της Αθήνας και η περιγραφή του <>πως τη μελέτησε ο Θουκυδίδης στον Πελοποναπό το Θουκυδίδη», Πρακτικά της Ακαδημίας νησιακό πόλεμο», στο Σεμινάριο 8, Μορφωτική Αθηνών 53 1978, 225-247 **ζία και διδακτική των ιστορικών κειμένων της Westlake H.D., «Τα πρόσωπα στο Θουκυδίδη, κεφ. Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, Πανελλήνια XI, Νικίας», Νέα Παιδεία 41, χειμ. 1987, 94, . Uv"'OT) Φιλολόγων. Αθήνα 1987 104 και mo ίδιο 42, άνοιξη 1987, 127-134 - μι ν ουλ°5 Λ.Γ., Θουκυδίδου Περικλέους Επιτά­ τάφρ. Ευ. Γκαμπλέτσα. φιος, Λθήναι 198(1 ? Δ «Θουκυδίδη I, 94-97 (η ανάληψη της ηγε­ * Αναλυτική βιβλιογραφία για τον Θουκυδίδη, ξένη και ελλη­ μονίας από την Αθήνα): διδακτική προσέγγιση νική, μι θεματική ταξινόμηση των τίτλων, έχει δημοσιευτεί ,.UI φιλολογική ερμηνεία (Β Λυκείου)», στο me Παράρτημα στην ελληνική μετάφραση του έργου του /ανάριο 8, Μορφωτική αξία και διδακτική I II Finley, Θουκυδίδης, Αθήνα, εκδ. ΓΙαπαδήμι». 1985,

IV. Ξένα έργα μεταφρασμένα στα ελληνικά

64/συνέντευξη

συνεντευξη/65 Πείτε μου, αν κάποιος περίεργος σήμερα σας ρωτούσε: «ποιος είναι ο Κωνσταντίνος Τρυπάνης;» τί θα του λέγατε; Δεν ξέρω τι θα του απαντούσα. Είναι ένας φιλό­ λογος, ο οποίος έχει διδάξει πολλά χρόνια στην ΑγΥλία και εις την αγγλική, ο οποίος αγαπά πάρα πο­ λύ τα κλασικά γράμματα, κι ο οποίος ελπίζει ότι Μπορεί να βοηθήσει κομμάτι στην επάνοδο των κλασικών σπουδών στην Ελλάδα. Αυτό είναι ο Κων°ταντίνος Τρυπάνης στη βάση του.

Κωνσταντίνος Τρυπάνης η πορεία

Πώς ήταν το ξεκίνημα; Το ξεκίνημα ήταν από το νησί της Χίου, όπου πέΡασα τα παιδικά μου χρόνια, όπου σπούδασα εις το Υυμνάσιο της Χίου και κατόπιν ήρθα εις τας Αθήνας ω<ϊ φοιτητής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ετελείω° α τις σπουδές μου εδώ κι επήγα εις την Γερμανία. Μετά, όταν επανήλθα από την Γερμανία, έγινα υφηγητής των κλασικών γραμμάτων του Πανεπι°ΤΓΙΜίου Αθηνών. Ήρθε βέβαια ο πόλεμος και διεκοπησαν οι εργασίες του Πανεπιστημίου κι ευθύς Μετά τον πόλεμο επήρα την έδρα των μεσαιωνικών και νέων ελληνικών εις το Πανεπιστήμιο της Οξ-

>

D Ο.

W

Η οικογένειά σας ήταν μεγαλοαστική, αστι­ κή; - πώς θα τη λέγαμε;

Ο Κωνσταντίνος Τρυπάνης είναι γνωστός ως τέως

w

5 ·>·»

Ο

θ'

> W

Η

υπουργός Πολιτισμού της περιόδου (1974-79). Δεν έπαψε όμως ποτέ να είναι ένας μύθος και συνάμα ένα ερωτηματικό. Μιλούν για τη φιλολογική ευρυμά­ θεια, τις διδασκαλίες του, αλλά τα κείμενά του, γραμ­ μένα όλα σχεδόν στα αγγλικά, παραμένουν αμετά­ φραστα κι εξαντλημένα. Οι ιδιότητες του ακαδημαϊ­ κού, του υπουργού επί Καραμανλή και οι πολλές δια­ κρίσεις του, μερικές απ' αυτές μοναδικές για Έλληνα επιστήμονα, δεν βοηθούν καθόλου για να σχηματί­ σουμε τα ακριβή χαρακτηριστικά του. Ποιος είναι; Τί έχει προσφέρει; Τί πιστεύει; Πώς εί­ ναι τελικά αυτός ο αθόρυβος δάσκαλος; Σ' αυτά τα ερωτηματικά προσπαθεί ν' απαντήσει η συνομιλία μας. Μολονότι φειδωλός ο ίδιος στις εξομολογήσεις, αποκαλύπτει εδώ για πρώτη φορά την πορεία ενός ερευνητή πολύ διαφορετικού από τους άλλους της ελληνικής μας επικράτειας. Υπάρχουν, το μαντεύω, σημεία που θα διαφωνούσε κανείς με κάποιες αρχάό ή κάποια του τακτική. Προσπεράστε τα. Έχει μεγαλύ­ τερη σημασία, νομίζω, ο πλούτος από μια εμπειρία ζωής θρεμμένης με τις ρίζες του κλασικού ελληνικού πνεύματος (αρχαίου, μεσαιωνικού και νεότερου), ποϋ δυστυχώς στον τόπο μας έχει τόσο σκληρά δόκιμαστεί. /ς ' Αφορμή γι' αυτή τη συνάντηση στάθηκε η προειοί' μασία για την ελληνική έκδοση της μελέτης τού Ελληνική Ποίηση: από τον Όμηρο στον Σεφέρη” · που θα κυκλοφορήσει σύντομα.

Αστική θα την πείτε την οικογένειά μου. Ο πατέΡας μου ήταν θιομήχανος. Βιομήχανος κι η οικογένεια ήταν απλώς αστική;

Αστική θα την έλεγα. Δεν μου αρέσουν οι διακρί. ι<>· Ο πατέρας μου ήταν βιομήχανος, εγκατεστηΜ νος στη Μικρά Ασία κι είχε φύγει πολύ πριν από ήν καταστροφή. Είχε κλωστοϋφαντουργείο κι έκαε υφάσματα, χασές να πούμε, τέτοιο πράγμα. Ο αππος μου ήταν μηχανικός - πρακτικός, όχι σπουππ°ί έν° ς ~ κι εκείνος ξεκίνησε τη βιομηχανία του u τΡρα Μου. Η οικογένεια κατάγεται από τη Χίο. Η ΠτεΡα μου ήταν επίσης από τη Χίο, κόρη του γυt “ ^άρχη Γεωργίου Ζολώτα, ο οποίος είναι κι ο λ ° ρ·κ6ς της Χίου. Από κει αγάπησα τα αρχαία ελΠ ικά. Ένας άνθρωπος εξαιρετικά καλλιεργημέαπ<^ τους γυμνασιάρχες του παλιού καιρού, υ ξέρανε καλά τα ελληνικά. Είχατε λοιπόν από παιδί αυτή την κλίση στη φιλολογία.

τ έ ο * ^ 1010' ΤΓ|ν 0<Ρε1λω κατά Μεγάλο μέρος στη μηλά ι ^ ° υ' ^ οπο*α- ω9 κόρη Ζολώτα, ήξερε πολύ καλην αήαρχα1α ελληνικά και ήξερε όλη την αρχαία ελ0J ,ΚΜ ,στορία. Ως παιδιά λοιπόν πάρα πολύ μας ειΜατ τ ' Τ α^ ρΦ,α Μου κι εμένα, σ' αυτά τα πράγρη ^ TrK άρεσε και την ενεθάρρυνε αυτή την κλίαί;νΛαΐ ε1χε 10 Μεγάλο χάρισμα να μας τα δίνει όλα ρε τρόπο μη σχολαστικό. ψ ο πατέρας σας ήταν το Ιδιο; Γοπ, "1ΙΤέρας μου όχι Δεν ήταν άνθρωπος των Μματων αλλά της πρακτικής ζωής.

-εκινήσατε δηλαδή την καριέρα σας κάτω από τις πλέον ευνοϊκές προϋποθέσεις. Αυτό είναι αλήθεια. Τα μαθητικά σας χρόνια βλέπετε να έχουν κάποια αντιστοιχία, κάτι κοινό, με των σημε­ ρινών παιδιών; Όχι, δεν έχουν. Ήταν πολύ διαφορετικά. Πρώταπρώτα, είχαμε κάθε μέρα, και το Σάββατο ακόμα, αρχαία ελληνικά δύο ώρες, τις δύο πρώτες της ημέρας, 8-10, μ’ ένα πεντάλεπτο διάλειμμα εις στο μέσον. Εδίδετο πάρα πολύ μεγάλη έμφαση εις τα αρχαία ελληνικά καθώς και εις την ιστορία, δύο μαθήματα εις τα οποία πιστεύω και εις τα οποία, φυσικά, είχα επίδοση. Όσο γι ’ αυτό, νομίζω υπήρξατε άριστος μα­ θητής σ' όλα τα στάδια της εκπαίδευσής σας. Πήραμε άριστα εις τα πτυχία μας εις το Πανεπι­ στήμιο κ.λπ. Εξωσχολικές επιδόσεις; Εμένα πάντα μου άρεσε πάρα πολύ το τένις. Κι έπαιζα τένις τότε και μετά. Μάλιστα έπαιξα τένις και για την Ελλάδα, το 1929, στο Ζάγκρεμπ και στη Βουδαπέστη. Όσον αφορά τα αρχαία ελληνικά πιστεύετε ότι είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τα παι­ διά του γυμνασίου; Νομίζω, ναι. Και πιστεύω ότι είναι καλό να διδα­ χθούν εις το γυμνάσιο, ώστε, όταν πλέον τα παιδιά έρθουν στο λύκειο, να μπορούν να πλησιάσουν τα αρχαία μ' έναν πιο ώριμο τρόπο. Να 'χουν περάσει πρώτα από τις γλωσσικές δυσκολίες, τις οποίες ευ­ κολότερα περνάει κανείς όταν είναι μικρός, για να μπορούν κατόπιν να διαβάσουν τα κείμενα και να τα χαρούν ως φιλολογία. Γιατί τώρα στο λύκειο όταν αρχίζουν τα παιδιά είναι, βλέπετε, 15-16 ετών. Είναι πια αργά για ν’ αρχίσουν μια κλασική γλώσσα. Ενώ αν έχουν ήδη τα 3 χρόνια της λεγάμενης γλωσσικής διδασκαλίας μπορούν μετά να 'ρθουν στα κείμενα, να τα χαρούν και να τα δουν σαν νοή­ ματα: - το ήθος τους και το ύφος τους. Επιπλέον στο γυμνάσιο τώρα δίδεται πάρα πολύ μεγάλη έμ­ φαση εις τις μεταφράσεις. Διαβάζονται μεταφρά­ σεις αρχαίων συγγραφέων οι οποίες είναι χρήσιμες, πολύ χρήσιμες, και πρέπει να συνεχίσει να γίνεται αυτή η διδασκαλία των μεταφράσεων, αλλά η μετά­ φραση πάντοτε προδίδει το κείμενο. Υπάρχει πάντα ένα μέρος το οποίον δεν μπορεί να αποδώσει την πραγματική διάστασή του. Οι μεγάλες έννοιες, τα μεγάλα νοήματα μεταφράζονται από γλώσσα σε γλώσσα, κι από μορφές της βέβαια, όπως είναι από τα αρχαία στα νέα, αλλά το ύφος, το στυλ, δεν με­ ταφράζονται. Κι εις οιονδήποτε λογοτεχνικό έργο, μέρος του περιεχομένου του είναι η μορφή του. Επομένως, θυσιάζοντας κατ’ ανάγκην τη μορφή θυ­ σιάζουμε κι ένα μέρος του περιεχομένου του. Υπάρχει όμως ένα φοβερό προηγούμενο με

66/συνεντε υξη τη διδασκαλία των αρχαίων που παλιά γινό­ ταν μ ’ έναν τρόπο πολύ μικρολόγο και τυπι­ κό. Βασιζόταν μόνο στους γραμματικούς τύ­ πους και στο συντακτικό και καθόλου στην ουσία των κειμένων. Είναι λανθασμένος ο τρόπος με τον οποίο εγίνετο. Γι' αυτό πάρα πολλά παιδιά τα αντιπάθησαν τα αρχαία ελληνικά. Κι αυτό ακριβώς δεν πρέπει να επαναληφθεί. Πρέπει να γίνει η διδασκαλία τους με τον σωστό τρόπο. Δηλαδή, με τον τρόπο που γίνε­ ται εις τις χώρες που επέτυχαν εις τη διδασκαλία των αρχαίων. Μπορείτε να γίνετε πιο σαφής; Διδάσκονται από μεθόδους με απλοποιημένα κεί­ μενα και σιγά-σιγά προχωρούν από τα απλούστερα εις τα πιο σύνθετα προβλήματα. Όλα τα γραμματι­ κά και συντακτικά προβλήματα δίνονται βαθμιαία και συνοδεύονται με κείμενα απλοποιημένα εις την αρχαία γλώσσα, ώστε το παιδί αμέσως να συλλάβει αυτά τα πράγματα και να τα ξεκαθαρίσει στο μυαλό του. Έτσι ερχόμεθα εις τα πραγματικά αρχαία κεί­ μενα κι όταν φθάσουμε εκεί δεν υπάρχει πια δυ­ σκολία. Εμείς, αντίθετα, επαίρναμε ένα κομμάτι αρ­ χαίου κειμένου, του Πλάτωνα ας πούμε, και κάναμε μία νεκροτομία επάνω του. Προσπαθούσαμε, κατ' αυτόν τον τρόπο, να φτάσουμε στη γραμματική και το συντακτικό επάνω σ' ένα μεγάλο αρχαίο συγγρα­ φέα. Αυτό δεν πρέπει να γίνεται. Πρέπει όταν θα φθάσουμε εις τους μεγάλους συγγραφείς να είμα­ στε ήδη κύριοι των γραμματικών και συντακτικών φαινομένων. Μα ξεκινούμε στο γυμνάσιο από τον =ενοφώντα, τις τραγωδίες. Κακώς. Πρέπει να ξεκινήσουμε από πολύ απλού­ στερα πράγματα.

γους. Γιατί αυτή τη στιγμή δε νομίζω πως έχουμε αρκετούς. Βεβαίως. Μετά τις σπουδές σας διδάξατε από το 194774 (για 27 χρόνια) σε πολλά ξένα πανεπιστή­ μια (Οξφόρδης, Καίμπριτζ, Σικάγου, Χάρβαρντ, Ν. Υόρκης, Πρίνστον, Βιέννης), με λαμπρές προοπτικές. Τα αποτελέσματα αυ­ τής της καριέρας θα μπορούσατε να τα έχε­ τε κι εδώ; Νομίζω όχι. Οι συνθήκες εδώ ήταν πολύ πιο δύ­ σκολες. Εκεί τα πράγματα ήταν πολύ πιο στρωτά, πολύ πιο εύκολα. Θα μπορούσε κανείς, εάν εργαζό­ ταν να επιδοθεί και να επιτύχει. Κι αυτό έγινε. Πιστεύετε ότι για τη μελέτη της αρχαίας ελ­ ληνικής φιλολογίας προσφέρονται μεγαλύ­ τερες προοπτικές στο εξωτερικό απ' ό,τι στην Ελλάδα; Κατά τούτο, ότι το γενικό πνεύμα είναι ευνοϊκό στα κλασικά γράμματα της αρχαίας Ελλάδος. Ενώ εδώ επειδή ακριβώς διδάχτηκαν μ’ έναν τρόπο πά­ ρα πολύ σχολαστικό και δυσάρεστο προκάλεσαν αντίδραση και δεν υπάρχει αυτό το πνεύμα θαύμα' σμού K a t ωφελείας από την επαφή με τα κλασικό γράμματα, το οποίον υπάρχει στο εξωτερικό. Οι ξέ­ νοι θαυμάζουν πάρα πολύ τη νεοελληνική ποίηση·

...έχουν μαζέψει από όλα τα αρχαία ελληνικά κείμενα...

67 εκατομμύρια λέξεις. Καμιά γλώσσα δεν έχει τέτοιο πλούτο

Δηλαδή; Να πάρετε ένα κομμάτι του Ξενοφώντα ας πούμε, και να αντικαταστήσετε τις λέξεις οι οποίες είναι δύσκολες με ευκολότερες. Και να πείτε ότι πρόκει­ ται περί απλοποιημένου κειμένου κι όχι περί του Ξενοφώντος. Έτσι σιγά-σιγά πλησιάζετε κι όταν πια θα φτάσετε εις τον Ξενοφώντα τον ίδιο δεν θα έχε­ τε δυσκολίες.

Τη θαυμάζουν πραγματικά. Την έχουν μεταφράσε1 και τη διδάσκουν πολύ ωραία. Νομίζω, απ’ όλους τους νεοέλληνες ποιητές εκείνον τον οποίον πε­ ρισσότερο θαυμάζουν είναι ο Καβάφης. Βεβαίώς Λ έρχεται και ο Σεφέρης και τώρα ο Ελύτης. . Το Ρίτσο;

Αυτή η μεταγλώττιση δεν θα προδώσει το κείμενο; Εάν ξεκαθαρίσουμε ότι είναι ένα στάδιο προκα­ ταρκτικό για να φτάσουμε το πραγματικό κείμενο δεν είμεθα ανειλικρινείς. Δηλαδή κάτι σαν μεταφορά του Παπαδιαμάντη στη δημοτική; Είναι δύσκολη η σύγκριση αλλά περίπου έτσι. Αυ­ τά τα κείμενα όμως θα είναι απλώς γυμνάσματα, κατόπιν θα κάνουμε το πραγματικό κείμενο. Πάντως, πρώτ' απ' όλα χρειαζόμαστε φιλολό­

συνεντευξη/67

-

Το Ρίτσο δεν τον γνωρίζουν πάρα πολύ στον δυ­ τικό κόσμο. Δεν τον γνώριζαν, ορθότερα. Τώρα βε­ βαίως τον γνωρίζουν πολύ περισσότερο. Εγώ θαυ­ μάζω πολλά έργα του Ρίτσου. Τα θεωρώ πολύ καλ<τ Αλλά δεν ήταν τόσο γνωστός όσο ο Σεφέρης ή 0 Ελύτης.

\

Ποιο έργο του Ρίτσου σας αρέσει; Μου αρέσει πολύ η «Τετάρτη Διάσταση»,. ν „ ϋελα εδώ να προσθέσω ότι εκείνος ο οποίος. ί1 βοήθησε πάρα πολύ να καταλάβω και να ε^βαθυνυ στον Ρίτσο είναι το ωραίο βιβλίο του Πρεθελα|<Γ1 Πραγματικά άνοιξε έναν ολόκληρο κόσμο.

Κι όσον αφορά την πεζογραφία; Κι η πεζογραφία μας είναι πολύ αξιόλογη αλλά οεν είναι τόσο γνωστή εις το εξωτερικό, εκτός από τ°ν Καζαντζάκη που όλοι τον ξέρουν και τον θαυύαζουν. Πολύ πιο πίσω είναι ο Μυριβήλης. Εγώ αγαπώ τον Μυριβήλη πολύ. Είναι ένας πολύ καλός συγ­ γραφέας, καλύτερος ίσως από τον Βενέζη και πλη­ ρέστερος στην εμβάθυνση των χαρακτήρων, κυριως στη «Ζωή εν Τάφω». Εκεί παρουσιάζει θαυμα°τά την ψυχολογία του στρατιώτη. Εξίσου πετυχηΜενο του είναι και «Η Δασκάλα με τα Χρυσά Μά­ τια». Όσον αφορά τους φοιτητές από την πείρα σας βλέπετε τον Έλληνα φοιτητή να υστερεί έναντι των ξένων στις υποχρεώσεις και τα δικαιώματά του; Εργάζονται περισσότερο οι ξένοι. Γι' αυτό δεν παρχει αμφιβολία. Εργάζονται και γνωρίζουν ότι α κοπιάσουν για να πετύχουν το δίπλωμά τους, οω, νομίζω, το παίρνουν λιγάκι ξώφαλτσα. ΥπάρX υν βεβαίως κι οι εξαιρέσεις αλλά πολλοί ελπίζουν περάσουν με όσο το δυνατόν λιγότερο κόπο. Αυτές είναι οι υποχρεώσεις του αλλά σχετι­ κά με τα δικαιώματά του ο Έλληνας φοιτη­ τής πρέπει ν ’ αντιμετωπίσει ακόμα την έλλειΨη συγγραμμάτων, αιθουσών, κατάλληλων επιστημονικών οργάνων και πολλά άλλα δει­ νά. Ναι, είναι πραγματικά φαύλος κύκλος. Εσείς θα μπορούσατε να ξαναδιδάξετε και μάλιστα σε ελληνικό Πανεπιστήμιο; Α, βέβαια, ευχαρίστως. Δεν ξέρω αρκετά ποιες είπια ° 1 ° υνθ,<Ικε<ί αήΜερα, και φυσικά είμαι μεγάλος ότ ’ περάσει το όριο, αλλά η πείρα μου, απ' στά^ ^ouv ^Ψ ίγητής και δίδασκα εις το Πανεπιλούπ ° A?r|v(‘)v Μ°ύ ήταν πολύ ευχάριστη. Με ωφεΑυτήε πάΡα πολύ η κοινή συνεργασία μαζί τους, έναι ^ ΕΠ?φή με τουίί νέοας ανθρώπους την οποία οι η ί*0/ ° ^ ε Ρα' με του9 φοιτητές και τους νέους, την α° °χ ^ΡΧονται καμιά φορά και με βλέπουν εις η ν . καοημ1α ή στο σπίτι με κάνουν να πιστεύω ότι καλή° ^ ΕχΙά είναι πολύ αξιόλογη. Είναι πάρα πολύ οκηχ Παιδιά ΟΤΓ1 νέα γενιά αλλά μπλεγμένα σε δύκολες περιστάσεις. Μερικοί καθηγητές είναι επιθετικοί όταν τους γίνεται κριτική. Η Κα Αρβελέρ είχε δη­ λώσει κάποτε δημοσίως ότι «θυμώνει όταν δημοσιεύονται κριτικές δυσμενείς για τα βι­ βλία της και ότι θα τον φάει το μαύρο σκοτά<όποιον τολμήσει να γράψει εναντίον της».

Αυτό είναι πολύ άσχημο και μικρόψυχο πράγμα. Θα δεχόοασταν μια κριτική αμφισβήτησης; α(ως, πολύ ευχαρίστως. Δεν πρέπει κανείς να θήσ, ι Γ*ν κΡιτ,κή Αν μεν είναι δικαία θα σε θοη rrti.i μ ν ε,να· άδικη, δεν πειράζει, δεν σε θλάκριτική είναι βοηθητική γιατί συντελεί, τα

πράγματα τα οποία είναι λάθος ή είναι ατελή να μπορέσεις να τα συμπληρώσεις. Επιπλέον προσθέ­ τει, γιατί η επιστήμη είναι αποτέλεσμα κοινής προ­ σπάθειας. Επομένως, και η κριτική είναι μέσα στην κοινή προσπάθεια. Ενας δημιουργός, ένας συγγραφέας, πι­ στεύετε ότι ωφελείται από τη σπουδή του στο πανεπιστήμιο; Νομίζω ναι. Έρχεται σ' επαφή με τους μεγάλους συγγραφείς. Γίνεται πάντοτε μια ανάλυση των έρ­ γων τους η οποία τον εισαγάγει εις το πνεύμα τους και νομίζω ότι η επαφή στο πανεπιστήμιο του δίδει μία κατεύθυνση την οποία δεν πιστεύω ότι ως ερα­ σιτέχνης θα μπορούσε ποτέ να πάρει.. Αυτό όμως σημαίνει πως υιοθετεί μια ξένη τακτική ερμηνείας και ανάγνωσης - συχνά για τα ελληνικά δεδομένα ολέθρια - η οποία του αφαιρεί την πρωτοβουλία ν ’ ανακαλύψει την ουσία του έργου. Κάθε διδάσκων νομίζω, ότι έχει το δικό του αντίκρυσμα για το έργο που εξετάζει. Και το τι θα πάρει ο διδασκόμενος είναι δική του δουλειά. Αλλά ο δι­ δάσκων δεν μπορεί παρά να πει εκείνα τα οποία πι­ στεύει ο ίδιος. Δε νομίζω ότι υποδουλώνουν ένα δι-

...εδώ (τα αρχαία ελληνικά) επειδή ακριβώς διδάχτηκαν μ’ έναν τρόπο παρά πολύ σχολαστικό και δυσάρεστο προκάλεσαν αντίδραση... δασκόμενο ο οποίος είναι έξυπνος, ενδιαφέρεται κι έχει πραγματικά πνευματικό περιεχόμενο. Κι ούτε πρέπει να υποδουλώνεται. Το κείμενο μιας μελέτης μπορεί να είναι ισο­ δύναμο της καλλιτεχνικής δημιουργίας ενός ποιήματος ή ενός πεζού; Μπορεί μια μελέτη να είναι τέχνη; Ξέρετε, υπάρχει πάντοτε, και πρέπει να υπάρχει, ένα καλλιτεχνικό στοιχείο στη διδασκαλία, στο γρά­ ψιμο των βιβλίων και παντού. Όταν είναι πάρα πο­ λύ ξηρό και σχολαστικό αποτυγχάνει. Το καλό βι­ βλίο όποιο και να είναι το θέμα του μπορεί να είναι τέχνη. Γιατί κι εκεί το ποιητικό στοιχείο στη γλώσ­ σα προσθέτει πάρα πολύ ιδίως στην αξία του δοκι­ μίου. Αλλιώς το διαβάζεις όταν είναι ωραία γραμμέ­ νο κι αλλιώς όταν δεν είναι. Συναντάτε τέτοιο πνεύμα στα συγγράμματα των καθηγητών των εδώ Πανεπιστημίων; Μερικών, βεβαίως. Δεν έχω πρόχειρα να πω, πά­ ντως έχω βρει μερικά πολύ καλογραμμένα ακόμα και σε καθαρά επιστημονικό επίπεδο.

68/συνεντευξη Στη φιλολογία είναι εμφανής η αλληλεγγύηαλληλεξάρτηση των τεχνών με το λόγο. Υπάρχει κάτι παρόμοιο σε κάποια περίοδο της λογοτεχνίας μας; Ξέρετε, στην αρχαιότητα ο Σιμωνίδης... Ποιος από τους δύο; Ο Σιμωνίδης ο Κείος, είπε το περίφημο ότι ό,τι είναι η ζωγραφική είναι και η ποίηση. Υπάρχει αυτή η απόδοση εικόνων και η απόδοση του λυρισμού. Ο λυρισμός είναι ένα πράγμα περίεργο. Εγώ τον απο­ καλώ «λυρική αλήθεια» που είναι διαφορετική από τη «λογική αλήθεια». Η «λογική αλήθεια» κινείται σ’ ένα επίπεδο άσπρου-μαύρου και δεν υπάρχει τίπο­ τα εν τω μεταξύ. Στη «λυρική αλήθεια» κινείται σε πολλά επίπεδα συγχρόνως και πολλές φορές σε α­ ντιφατικά επίπεδα. Κι όμως όλα μπορούν να συνυ­ πάρχουν. Κι αυτό είναι το μεγαλείο και η ελευθερία του λυρισμού. Κι αυτό τον λυρισμό μπορείς να τον εκφράσεις είτε με λόγια σε ποίηση, είτε σε πεζό λό­ γο, είτε με χρώματα και σχήματα στη ζωγραφική, είτε με πέτρα, μέταλλο κλπ. ακόμα και με την κινη­ ματογραφική ταινία. Ο Κακογιάννης έχει λυρισμό απίστευτο στις κινηματογραφικές του ταινίες. Μπο­ ρείς να τον εκφράσεις με όλες τις τέχνες. Γιατί στο βάθος υπάρχει αυτή η λυρική αλήθεια η οποία ενώ­ νει τις τέχνες. Η νεοελληνική μας μουσική επίσης έχει μιαν αδιάσπαστη σχέση με την ποίησή μας από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα κι έχουμε κι εκεί πολ­ λά πετυχημένα παραδείγματα όπως με τους Χατζιδάκι-Θεοδωράκη. Του Χατζιδάκι ιδίως είναι πάρα πολύ ωραία στο είδος της. Πώς βλέπετε τη σχέση της ποίησης με την πολιτική; Να σας πω. Όπως σε όλα τα μέρη του κόσμου υπάρχει κι εδώ ποίηση στρατευμένη, αλλά η καλή μεγάλη ελληνική ποίηση δεν είναι στρατευμένη. Δεν είναι, επομένως, υπόδουλη μιας πολιτικής κατευθύνσεως. Είναι κάτι το ελεύθερο και πρέπει να είναι. Μα υπάρχει ποίηση που να μην είναι στρα­ τευμένη; Βεβαίως υπάρχει. Υπάρχουν πάρα πολλά ποιήμα­ τα που έχουν φιλοσοφικό περιεχόμενο χωρίς να έχουν μία ειδικά πολιτική ή κομματική χροιά. Ο Ομηρος, η τραγωδία (Πέρσες), η αρχαία κωμωδία όλη, ο Σολωμός, το δημοτικό μας τραγούδι, η Αγία Γραφή, ο Καβάφης ακόμα, δεν κάνουν στρατευμένη ποίηση; Δεν είναι στρατευμένη η ποίησή τους. Βέβαια κά­ θε πολιτιστική εκδήλωση έχει πολιτικό περιεχόμε­ νο, δεν υπάρχει αμφιβολία. Οι «Πέρσες» όμως δεν είναι πολιτικό έργο, ούτε ο Αριστοφάνης. Υπάρχει και πολιτική ποίηση αλλά όχι μόνον με πολιτικό στοιχείο. Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να εκφραστεί το πολιτικό περιεχόμενο ενός έργου. Ο Αριστοφάνης έγραψε έργα με πολιτικό περιε­ χόμενο, έγραψε όμως και άλλα που δεν μπορείτε

συνεντευξη/69 να τους αποδώσετε πολιτική χροιά. Αν πάρετε για παράδειγμα τη «Λυσιστράτη», θα δείτε ότι είναι κα­ θαρά αντιπολεμικό έργο. Στον «Πλούτο» όμως δεν υπάρχει ανάλογο πολιτικό περιεχόμενο. Επιπλέον διαφορετικός είναι ο τρόπος που εκφράζεται το πο­ λιτικό νόημα στον Αριστοφάνη απ' αυτόν του Ρίτσου λ.χ. Και το έργο τους έχει διαφορετικές πολι­ τικές αποχρώσεις. Ο ίδιος ο Καβάφης δεν ήθελε καθόλου να εξυπηρετήσει μια πολιτική θέση. Ασχέτως.. Όχι, έχει σημασία αυτό, ξέρετε. Το αν δηλαδή ξεκινάτε για να εξυπηρετήσετε μια πολιτική θέση ή αν το ίδιο το έργο σας καταλήγει από μόνο του να έχει πολιτικό περιεχόμενο. Γιατί στο τέλος, όπως λέει και ο Πλάτων, η κάθε πράξις και η κάθε δράσις έχει πολιτικό περιεχόμενο. Επομένως και ορισμένα ποιήματα έχουν πολιτικό περιεχόμενο χωρίς να εί­ ναι επίτηδες στρατευμένα κομματικά ποιήματα. Η δική σας σχέση με την πολιτική πόντιος άρχισε το 1974 όταν επιστρέψατε στην Ελ­ λάδα. Λένε πως αυτή την επιστροφή την οφείλετε στον Καραμανλή. Δεν είναι ακριβές. Δεν οφείλεται η επιστροφή μου στον Καραμανλή. Είχα ήδη επιστρέψει, γιατί μετά τη μεταπολίτευση μ’ έκαναν ακαδημαϊκό. Με­ τά την κυβέρνηση εθνικής ενότητος ο Καραμανλής στην πρώτη του κυβέρνηση με κάλεσε - ήμουν ήδη ακαδημαϊκός - και μου ανέθεσε το υπουργείο Πολι­ τισμού. Πώς αποφασίσατε να μπείτε στην Ακαδημί°· Να σας πω. Μου το εζήτησαν. Μ’ εκάλεσαν γιατί ήταν επιτυχής η εργασία μου εις το εξωτερικό ώς καθηγητού, και μ’ εκάλεσαν να υποβάλω. Μου εζή' τησαν μάλιστα οι Τσάτσος και Ζακυθηνός, να τους γράψω γράμμα ότι αν εκλεγώ θα κατοικήσω εις τα8 Αθήνας. Ε, βεβαίως αυτό είχα σκοπό να κάνω. Ποια είναι κατά τη γνώμη σας η προσφορά της Ακαδημίας; Πολλαπλή. Πολύ μεγαλύτερη απ' ό,τι νομίζει κα­ νείς, ξέρετε. Σε πάρα πολλά στάδια και σε πάρ πολλά πράγματα είναι ένα σώμα το οποίο 0οηθε και μπορεί να βοηθήσει υπεράνω κομματικών αντί δράσεων και αντιλήψεων. Υπεράνω της αντιθέσεων που μπορεί να υπάρχει μεταξύ Πανεπιστημίων, επι στημών, ατόμων. Είναι ένα σώμα το οποίον έχει π λύ σοβαρή αποστολή και εκτελεί πολύ σοβαρό ερ^ γο. Ένα πράγμα να σας πω: Τα πολλά κοινά προ γράμματα τα οποία έχουμε με τις ξένες ΑκαδηΜ1^ Υπάρχει ένα κοινό πρόγραμμα για τις εκδόσεις τ αρχαίων ελληνικών αγγείων. Τα αρχαία εΜΠνι αγγεία που βρίσκονται εις τα ελληνικά μουσεία τα εκδόσουμε εμείς. Τα αντίστοιχα των γαλλικ.ω μουσείων όπως είναι του Λούβρου, τα εκδίδει γαλλική Ακαδημία. Στην Αγγλία η αγγλική Ακοού μία, Εμείς ήδη έχουμε εκδόσει δύο τόμους γ " ' 1' 0 χει ακόμη ο γλωσσικός χάρτης της Ευρώπης’ οποίος γίνεια ι σε συνεργασία με τις άλλες ακαοΠ μίες. ν * .;ν .

Ο Κωνσταντίνος Τρυπάνης γεννήθήκε στη Χίο στις 22-1-1909. Σπούδα­ ζε νομ1κά και κατόπιν κλασική φιλο­ λογία στα Πανεπιστήμια Αθηνών, “ ερολίνου, Μονάχου και Οξφόρδης. Εχει ανακηρυχτεί διδάκτωρ του Ιαν. Αθηνών και τιμηθεί με Master’s degree και Doctor Litteratum Humallarun του Παν. Οξφόρδης. Διετέλεσε ^Φήγητής κλασικής φιλολογίας στο αν· Αθηνών (1939-47), καθηγητής Μεσαιωνικής και νέας ελληνικής φιλο­ λογίας και γλώσσας στο Παν. Οξφόρήζ (1947-68), καθηγητής κλασικών Υρομμάτων στο Παν. Σικάγου (1968Ρ4)· Μετά το 1974 επέστρεψε στην λλάδα και εξελέγη τακτικό μέλος ττ1ζ Ακαδημίας Αθηνών, υπήρξε Μούργος πολιτισμού επί κυβερνήσεως Καραμανλή (1974-77), και γένιος γραμματέας της Ακαδημίας Αθηων (1980-85). Έχει γράψει πολλές Φιλολογικές μελέτες και άρθρα δημο­ σιευμένα κυρίως σε αγγλόφωνες και Υερμανόφοτνες εκδόσεις. Ανάμεσα °τα επιστημονικά έργα που έχει εκδύέ'λ Ε^ναΐ ^ Μνημειώδης φιλολογική Μ °°η των ύμνων του Ρωμανού του ελωδού (σε συνεργασία με τον Ρ. Τι είναι αυτός ο γλωσσικός χάρτης; Σε ποια σημεία της Ευρώπης μιλούνται οι διάφο^ 8 γλώσσες. Γιατί, βλέπετε, υπάρχουν στην Ελλάρ · , Και ορισμένες ομάδες οι οποίες μιλούν για παειγμα τα αλβανικά. Ακόμη και γύρω εις την Αθήφ τ° Μαρκόπουλο, το Λιόπεσι είναι χωριά αλθανόy να κα' ελληνόφωνα μαζί. Ενδιαφέρονται λοιπόν μια Τ° γ^ωσσικδ Χάρτη της ξυρώπης όλης. Υπάρχει Πο μεγάλων κοινών προγραμμάτων η οποία ροάγεται. Ο χάρτης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, μέοΠ° υμε' Κάθε ένα κΡάτος είναι υπεύθυνο για το φΤρ0ς Tr18 ρωμαϊκής αυτοκρατορίας το οποίο πέuoiv* σα εις τα ούνορά του. Ένα μέρος της ρωαυτσ αυτοκΡατοΡΐ<3ς ήταν βεβαίως η Ελλάς. Κι μεν? ,ΠΡ^Πει εμείς να τα δώσουμε. Γίνονται πολλά των ° σπουδα1α προγράμματα. Αλλά εκτός τούπαο τ° Μεγαλύτερο και σπουδαιότερο έργο είναι η ^λχ?σκευι<' Του ελληνικού λεξικού της Νεότερης ΜενάλΙΚ^<' Ελώσαας. Εδώ έχει γίνει μια πάρα πολύ V(0Y ΛΓ| ΠαΡεξήγηση και θέλω, παρακαλώ, να το το-

TQ>^ v ,n,p0KclTai περί ενός κοινού λεξικού, όπως δήΜία λ ,Κ^ς γλώσσα8· που έβγαλε η γαλλική ακαηα!μνσπ> 1 . 0 ^ΦόΡδτ1 της αγγλικής γλώσσας, που άτών V ° Λα 1α ΥΡαπτδ κείμενα και βάσει των γρα°αΐών1«·Ι* ^ νων παλαιών, νεοτέρων, ακόμη και μεκων, αντλούν τα γλωσσικά στοιχεία. Εδώ

Maas) κάτω από τον τίτλο «Sancti Ro­ mani Melodi Cantica» (1963, 1970), «Callimachi Fragmenta» (1968)’ «Ομηρικά Έπη» (1975), «Greek Poe­ try from Homer to Seferis» (1983) και πολλές δικές του ποιητικές συλλογές. Είναι εταίρος της Βρεταννικής Βα­ σιλικής Εταιρείας Γραμμάτων του Ιν­ στιτούτου Ανωτάτων Σπουδών Prin­ ceton U.S.A. και του Διεθνούς Ινστι­ τούτου Γραμμάτων και Τεχνών Ελβε­ τίας. Μέλος της Εταιρίας Βυζαντινών Σπουδών Μ. Βρεταννίας όπου εχρημάτισε και πρόεδρος, και μέλος της Αμερικανικής Εταιρίας Βυζαντινών Σπουδών. Επίτιμος Εταίρος της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών (1970) και Αρχών Μέγας Ιερομνήμων του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1971) . Τακτικό μέλος της Ακαδημίας Μεσαιωνικών Σπουδών Η.Π.Α., επί­ τιμο μέλος της Βυζαντινής Αρχαιολο­ γικής Εταιρίας. Έχει τιμηθεί με διά­ φορα βραβεία και με το βραβείο Got­ tfried von Herder και επανειλημμένα η Σουηδική Ακαδημία τού έχει ανα­ θέσει να προτείνει υποψήφιους φιλο­ λογίας για το βραβείο Nobel.

έχουν συγκεντρωθεί και συγκεντρώνονται όλοι οι ομιλούμενοι τύποι της ελληνικής γλώσσας συμπε­ ριλαμβανομένων και των γραπτών τύπων. Έχουν σταλεί τα τελευταία τριάντα χρόνια αποστολές σε διάφορα μέρη για να μαζέψουν γλωσσικό υλικό όπως τα ομιλούν. Έχουμε συγκεντρώσει περίπου 6 εκατομμύρια τύπους λέξεων, οι οποίες φυσικά, για να καταταγούν και να εκδοθούν χρειάζονται πάρα πολλά χρόνια. Είναι μία προσπάθεια η οποία ξεκίνη­ σε το 1909 με προοπτική ογδόντα ετών. Δεν είναι κάτι που μπορεί να γίνει σε δύο-τρία χρόνια. Τώρα μας λέγουν ότι με τα computers μπορεί να επισπευθεί πάρα πολύ αυτό κι ελπίζω ότι θα γίνει. Είναι ση­ μαντικό γεγονός. Βλέπετε, έγινε τελευταία ένα διε­ θνές συνέδριο εδώ, (μέσω του ιδρύματος Γουλανδρή), με θέμα την αρχαία ελληνική γλώσσα και το μεγάλο θησαυρό των ελληνικών. Έχουν μαζέψει από όλα τα αρχαία ελληνικά κείμενα λέξεις και τις έχουν περάσει από computers στην Αμερική. Και ξέ­ ρετε πόσες είναι; Είναι 67 εκατομμύρια λέξεις. Κα­ μιά γλώσσα δεν έχει τέτοιο πλούτο. Μοναδικό φαι­ νόμενο. Αυτές οι λέξεις προέρχονται από γραπτές πηγές της εποχής του Ομήρου έως τον 4ο αιώνα μ.Χ. Όλον δηλαδή τον αρχαίο κόσμο. Θέλουν τώρα να προχωρήσουν και εις το Βυζάντιο και εις τα νεό­ τερα ελληνικά. Όταν θα μαζευτούν όλα αυτά θα ε ί­ ναι ένα καταπληκτικό φαινόμενο τόσων εκατομμυ­ ρίων λέξεων. Τι πλούτος σκέψεως και εκφράσεων που περιέχεται σ’ αυτές τις λέξεις!

συνεντευξη/71

70/συνεντευξη Πραγματικά αξιέπαινη πρωτοβουλία. Μακάρι και η Ακαδημία μας να ολοκληρώσει το δικό της πρόγραμμα. Θα 'ναι μια ευκαιρία να απο­ κατασταθεί μιας και θεωρείται χώρος αρτη­ ριοσκληρωτικός και ύποπτος για τη στάση που τήρησε επί δικτατορίας (εξαιρουμένου του Π. Κανελλόπουλου). Δεν ήμουν εδώ το διάστημα της δικτατορίας επο­ μένως δεν μπορώ να εκφράσω γνώμη. Αλλά πάντως γνωρίζω πως η Ακαδημία προσπάθησε να εξευρεθεί τρόπος να ανταπεξέλθει στις δυσκολίες που είχε τότε. Το οποίο σημαίνει; Ακούστε, πράγματα που δεν είδα εγώ ο ίδιος, διότι απούσιαζα, δεν επιθυμώ να εκθέσω. Σεις κατά τη διάρκεια της δικτατορίας κάνα­ τε κάποια κίνηση έξω; Όχι.

Προς το παρόν την αποφεύγω.

γων και της αντιπολιτεύσεως τότε. Μετά τα έστει­ λαν οι ίδιοι.

Έχετε όμως ισχυρούς φίλους αν κρίνω από τις φωτογραφίες εδώ γύρω (Καραμανλής, Τσάτσος, βασίλισσα, βασιλική οικογένεια).

Εννοείτε το ΠΑΣΟΚ; Βέβαια.

Βεβαίως έχω πολλούς αγαπητούς φίλους.

Πώς βρήκατε το Υπουργείο Πολιτισμού και τί κάνατε σ' αυτό; Στην αρχή ήταν πολύ δύσκολα τα πράγματα, όπως καταλαβαίνετε. Προσπάθησα όσο γινόταν δυ­ νατό να είμαι αντικειμενικός και δίκαιος. Είναι πάρα πολύ δύσκολο υπουργείο. Έχει πάρα πολλά πράγ­ ματα: αρχαιολογία, τέχνες, θέατρο. Υπάρχουν εκεί όλα αυτά τα οποία είναι εξαιρετικά δύσκολα και για τα οποία όλος ο κόσμος έχει γνώμη. Γιατί αν είσα­ σταν υπουργός γεωργίας ας πούμε, οι γεωργοί γνωρίζουν για σας. Ο κοινός άνθρωπος δεν γνωρί­ ζει τα περισσότερα προβλήματά σας. Ενώ τα προ­ βλήματα του Υπουργείου Πολιτισμού όλοι τα γνω­ ρίζουν κι όλοι έχουν γνώμη που πολλές φορές είναι αντίθετη από τη δική σας. Είναι εξαιρετικά δύσκολο υπουργείο.

Νομίζετε ότι ένας επιστήμονας δεν πρέπει να έχει σχέση με την πολιτική; ^

Υπεκφυγές. Κι αυτό είναι μια πολιτική στάση. Η κάθε στάση του ανθρώπου είναι πολιτική στην ευΡύτερη έννοια. Κι όταν ψηφίζετε; Ή δεν ψηφίζετε; Βέβαια και ψηφίζω. Κάθε δημοκρατικός πολίτης Χει υποχρέωση να ψηφίζει. Εγώ είμαι συντηρητιων δημοκρατικών αρχών.

Σας επηρέασε καθόλου η δικτατορία; Ψυχικώς με επηρέασε αλλά όχι επαγγελματικώς. Πώς γνωριστήκατε με τον Καραμανλή και τί είναι αυτό που συνετέλεσε στο να συνεργα­ στείτε ως υπουργός του; Νομίζω περισσότερο απ' όλα συνετέλεσε ο Τσάτσος, τον οποίο εγνώριζα από παλιά. Εκείνος είναι που με συνέστησε στον Καραμανλή.

Οι εντυπώσεις σας από την προσωπικότητά του; Μου έκανε πάντα την εντύπωση ενός πολύ θ ετι­ κού.ανθρώπου με λίγα λόγια. Πράγμα που μου αρέ­ σει. Πώς αποφασίσατε να αναλάβετε το. Υπουργείο Πολιτισμού δεδομένου ότι δεν ε ί­ χατε ποτέ πριν κάποια επαφή με την πολιτι­ κή κατάσταση; Ήτανε μια στιγμή ιστορική για την Ελλάδα που ενόμισα ότι όλοι έπρεπε να προσφέρουμε τις υπη­ ρεσίες μας κι όταν μου το εζήτησε ο Καραμανλής τού εξήγησα ότι δεν είχα καμία απολύτως πολιτική πείρα αλλά ότι ευχαρίστως εάν μπορώ να βοηθήσω, θα βοηθήσω, κι έτσι ανέλαθα αυτό το υπουργείο. Ο ίδιος επενέβη καθόλου στις εργασίες σας; Καθόλου. Είσασταν ελεύθερος να κάνετε ό,τι θέλετε; Απολύτως. Δεν ήοαν και πράγματα τα οποία να είχαν, ας πούμε, μια γενικότερη πολιτική σημασία. Εκείνο το οποίο είχε γίνει ζήτημα ήταν με την απο­ στολή των αρχαίων εις το εξωτερικό. Αλλά αυτό το ήθελε ο Καραμανλής το ήθελα κι εγώ Είχε γίνει πάρα πολύ μεγάλο θέμα εκ μέρους των αρχαιολό­

Οχι, η δική μου διάθεση αυτή τη στιγμή είναι αντιπολιτική.

Υπάρχουν λάθη ή παραλείψεις της περιόδου που είσασταν Υπουργός Πολιτισμού (197479);

Μετά την αποχώρησή σας από την Ακαδημία ως προέδρου της ποιες είναι τώρα οι δραοτηριότητές σας;

Πάντοτε βλέπει κανείς πράγματα τα οποία θα μπορούσαν να είχαν γίνει διαφορετικά. Και πάντοτε βλέπει ότι δεν τέλειωσαν ορισμένα πράγματα τα

ανηαμθ^νει κανείΡ Μέρος εις την τάξη εις την οποία λέο ElC’ Την ολ°Μέλεια καθώς επίσης και σε πολουέ επΊ Ρ οπέ9 όπου εξετάζονται ορισμένα θέματα, ζ η τ ο ύ ν τ α ι και λαμθάνονται αποφάσεις. Ακόμη εις Ακ * ιά<ροΡε9 αυτές συνεργασίες και με τις ξένες ΐο °Πμίες βοηθώ πάντοτε κι εγώ, αλλά εκείνο εις ήτα°Π° '0ν κατέγινα ιδίως μετά την αποχώρησή μου Oun £tc\ Trl Μετάφραση του βιβλίου μου «Από τον Υικά Ρ° ^ ΤΟν ^εφέρη», από τα αγγλικά στα ελληκαι το οποίο θα κυκλοφορήσει σύντομα.

f

...η επαφή με τους φοιτητές και τους νέους σήμερα με κανουν να πιστεύω ότι η νέα γενιά είναι πολύ αξιόλογη

Και ο γύρω κόσμος; Πώς βλέπει ένας ακαδη­ μαϊκός τα κοινωνικά γεγονότα, την τρομο­ κρατία;

οποία άρχισε. Υπάρχουν όμως κάποια για τα οποία είμαι πολύ υπερήφανος. Ποια; Η σύσταση της «Επιτροπής Ακροπόλεως” , Ρ οποία ήταν πολύ πετυχημένη. Την έδρα που ιδρύ­ σαμε των νεοελληνικών σπουδών εις το Χάρθαρντ· Επίσης μία μεγάλη επιτυχία. Υπάρχουν πολλές εκ­ δηλώσεις που αν τις σκεφτεί κανείς θα δει ότι απέ­ δωσαν. Πώς βλέπετε την τωρινή κατάσταση που επυ κρατεί στο Υπουργείο Πολιτισμού; Δε θέλω να το απαντήσω αυτό. Γιατί αν το ντήσω επαινετικά θα νομίζουν ότι είναι ευγξ αν το απαντήσω μη επαινετικά θα νομίζουν όττ ^ετνατ απρέπεια. /ζ \ Ποια είναι η σχέση σας με την πολιτικ κά;

α

**·11 «λυρική αλήθεια» είναι διαφορετική από τη «λογική αλήθε ια»... λ ^ ίΦ Ρ ίκ η . Και δεν βλέπω πώς μπορεί να καταπο^θεί. Υπάρχουν τόσες εστίες... ρ Ρψήοουμε όμως αυτή τη συζήτηση γ ι’ άλΑους και ας μιλήσουμε για τα κείμενα και τα βιβλία σας. «Η ροπή των Ησιοδείων επών °τους Ομηρικούς ύμνους>· (1939, 1940) τί ε ί­ ναι, ριβή μου αυτή έγινε πριν από τη νεότερη jrou υποστηρίζει ότι τα ομηρικά έπη ανήπροφορική παράδοση Υπήρχαν στην αρΓΠΒ δύο σχολές τις οποίες ονόμαζαν επικής

ποιήσεως: η ομηρική σχολή, η οποία είναι το ηρωι­ κό έπος, και η διδακτική σχολή, το διδακτικό έπος, που είναι ο Ησίοδος. Οι ομηρικοί ύμνοι είναι εισα­ γωγές σε απαγγελίες επικών ποιημάτων. Ένα είδος ευχαριστίας, προσφοράς προς το θεό, πριν να γίνει η απαγγελία του έπους που γινόταν μπροστά σε ακροατήριο με τη συνοδεία λύρας. Επειδή, λοιπόν, αυτοί οι ύμνοι ανήκουν στην ομηρική παράδοση, βλέπουμε ότι υπάρχει και μία παράδοση του Ησιό­ δου κι αυτό παρακολούθησα. Έχετε σταθεί πολύ στο ομηρικό πρόβλημα. Καρπός του είναι το βιβλίο «Τα Ομηρικά Έπη» που μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε και στα ελληνικά το 1974. Διαβάζοντάς το μου γεννήθηκε η απορία ποιες ήταν οι πηγές του Ομήρου. Δεν υπάρχει τίποτα πριν από τον Όμηρο. Ο Όμη­ ρος είναι το παλαιότερο έργο της ελληνικής λογο­ τεχνίας το οποίο υπάρχει. Αλλά μέσα από το έργο το ίδιο υπάρχουν ορισμένα πράγματα τα οποία δεί-

...η καλή μεγάλη ελληνική ποίηση δεν είναι στρατευμένη χνουν ότι ήταν έργο μιάς προφορικής παραδόσεως, η οποία θα πρέπει να ήταν μακριά και μεγάλη παρά­ δοση. Θα πρέπει να είναι η παράδοση αυτή ηλικίας περίπου πεντακοσίων ετών. Μας πηγαίνει πίσω ώς τη μυκηναϊκή εποχή. Υπάρχουν εκεί στοιχεία της παραδόσεως τα οποία έχουν μπει μέσα στο ποίημα, τους λεγάμενους λογότυπους. Τι είναι οι λογότυποι; Λογότυποι είναι ορισμένες φράσεις οι οποίες έχουν θέση σε μια ορισμένη μεριά του μέτρου και μεταδίδονται από γενεά σε γενεά και μπαίνουν σε ποιήματα τα οποία γίνονται μέσα εις την ίδια παρά­ δοση την προφορική και μεταφέρουν στις φράσεις αυτές ένα πολιτιστικό και γλωσσικό στοιχείο, το οποίο ανήκει σε πολύ παλαιότερες γενεές και το οποίο μπαίνει μέσα στα ομηρικά ποιήματα. Σας εν­ διαφέρει το ομηρικό ζήτημα: Το παρακολουθώ. Τα ομηρικά ποιήματα γρά­ φτηκαν τον 8ο αιώνα, αναφέρονται όμως στον 12ο. Πώς είναι δυνατόν αν όχι ένας, πολλοί... σύμφωνοι, πολλοί ποιητές να αναφέρονται με τόση γνώση στον 12ο; Οφείλεται στους λογότυπους οι οποίοι μεταφέ­ ρουν από γενεά σε γενεά, όπως είπαμε, ορισμένα γλωσσικά και πολιτιστικά στοιχεία. Και είναι υπεύ­ θυνοι για πολλές σύνθετες περιγραφές πραγμάτων που ποτέ δεν υπήρξαν με τη μορφή που τα βρί­ σκουμε σήμερα στα ομηρικά έπη. Έτσι ένα κομμάτι από πυλαιότερο τύπο περικεφαλαίας παρατίθεται στην περιγραφή ενός κομματιού νεοτέρας περικε-

72/συνεντευξη

συνεντευξη/73

φαλαίας και δημιουργείτε! μία σύνθετη περιγραφή περικεφαλαίας που ποτέ δεν υπήρξε. Καταλήγουμε ένεκα αυτών των λογοτύπων σ' ένα καινούριο αμάλγαμα.

το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου και άνθισε κυ­ ρίως στην Αλεξάντρεια. Κι έχω καταγίνει με μεγά­ λες μορφές της ποιήσεως αυτής, όπως ο Θεόκρι­ τος, ο Καλλίμαχος, ο Απολλώνιος ο Ρόδιος.

Υπάρχει αντιστοιχία των ομηρικών επών με τις σάγκας, ας πούμε, άλλων κρατών;

Δεν υπάρχει σ' αυτή την ποίηση μια εμφανής κάμψη;

Δεν υπάρχει άμεση επίδραση και δεν υπάρχει και καμιά πραγματική αντιστοιχία.

Υπάρχει κάμψη, χωρίς αμφιβολία. Δεν μπορεί να συγκριθεί ούτε με τον Όμηρο, ούτε με την τραγω­ δία, ούτε με τη μεγάλη λυρική ποίηση αλλά είναι πάντως πάρα πολύ καλή ποίηση ενός ορισμένου εί­ δους.

Γιατί στα ομηρικά έπη υπάρχουν μόνο νύξεις στις οικογένειες και στους ήρωες της αρχαίας τραγωδίας; Υπήρχε μια σειρά άλλων επών, τα λεγάμενα κύ­ κλια έπη, τα οποία όμως έχουν χαθεί και τα οποία δεν ήταν τόσο σημαντικά. Μιλούσαν για μυθολογι­ κές μορφές και η τραγωδία πήρε πολλές υποθέσεις της απ’ αυτά τα έπη και από τα ομηρικά. Πού οφείλεται ότι ορισμένα έργα της αρ­ χαίας γραμματολογίας χάθηκαν κι άλλα επι­ βίωσαν; Αυτό είναι ένα πολύ περίπλοκο πρόβλημα. Ένα μεγάλο μέρος εξαφανίστηκε όταν επικράτησε ο λε­ γόμενος αττικισμός που εξαπλώθηκε από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως και τον 4ο μ.Χ. Σύμφωνα με τα κρι­ τήρια των αττικιστών της εποχής έγινε και η επιλο­ γή των έργων τα οποία επιβίωσαν. Φανταστείτε, ο Σοφοκλής έγραψε 90 τραγωδίες κι έχουμε μόνο 7. Όσες και του Αισχύλου. Ναι. Το ίδιο και με τον Ευριπίδη μόνο που οι δι­ κές του διασωθείσες τραγωδίες είναι περισσότερες κι έχει μάλιστα κολλήσει και μία ο «Ρήσος», η οποία είναι του 4ου αιώνος, δεν είναι του 5ου. Και πώς φαίνεται αυτό; Από τη διάρθρωση του έργου κι από το είδος της διαγραφής των χαρακτήρων. Σε ποιον το αποδίδετε; Αγνωστον τίνος είναι. Πάντως είναι του 4ου αιώ­ νος έργο. Είναι πάρα πολύ καλό και πολύ κοντά στο ύφος του Ευριπίδη γι' αυτό αποδόθηκε σ' αυτόν. ΤΙ προοπτικές ανοίγονται για το ομηρικό ζή­ τημα; Πάρα πολύ μεγάλη πρόοδο δεν θα δούμε από κει που φτάσαμε τώρα. Φτάσαμε στο ζήτημα να παρα­ δεχτούμε ότι πρόκειται περί μιάς συνθέσεως η οποία δεν ανήκει σε γραπτή παράδοση. Η τεχνική του στίχου είναι τέτοια ώστε να δείχνει ότι ανήκει στην προφορική παράδοση. Έχετε ασχοληθεί και με την Αλεξανδρινή Ποίηση ιδίως στο ομώνυμο βιβλίο σας του 1943, ((«Alexandrian Poetry» 1943 & «Callimac­ hus» 1956). Η αλεξανδρινή ποίηση μ' αρέσει πολύ. Είναι ένα ιδιαίτερο είδος ποιήσεως, το οποίο ξεκίνησε μετά

··. τους τόνους εισήγαγαν στην αλεξανδρινή εποχή... σχα νεα ελληνικά και οι τί>εις τόνοι είναι δυναμικοί εξίσου, εν« σημείο είναι αρκετό για να το δείξει αυτό

Δεν είναι μία μάλλον νεκρή, σήμερα, εργα­ στηριακή ποίηση; Όχι, δεν είναι. Μα τα «Αργοναυτικά·> μοιάζουν συχνά με γραμματολογική παράθεση στοιχείων. Δεν πρέπει να το πείτε αυτό. Διότι στο 3ο βιβλίο, το οποίο είναι ο έρως της Μήδειας προς τον Ιάσωνα είναι ένα πάρα πολύ ζωντανό και ποιητικό βιβλίο και πρώτη φορά το ερωτικό στοιχείο μπαίνει ως κί­ νητρο μέσα εις το έπος. Και η επίδραση ήταν πάρο πολύ μεγάλη, ιδίως εις τον Βιργίλιο, εις την «Αινειάδα». Έχει πολλά στοιχεία ενδιαφέροντα και κα­ λά. Νομίζω ότι υστερεί από τον Καλλίμαχο. Ο Καλλίμαχος θεωρείται καλύτερος, λεπτότερος και λεπτομερέστερος στη χρήση των μέτρων τού, στη χρήση της γλώσσας του κ.λπ. Είναι πάρα πολύ ένας ποέτα ντόκτους, όπως λέγεται. Ποιητής επι­ στήμων, να πούμε. Ο Καλλίμαχος ήταν υπέρ τω^ συντόμων και πολύ καλά δουλεμένων ποιημάτων· ενώ ο Απολλώνιος ήταν για τα μεγάλα παραδοσιακό έπη. Έχετε γράψει στ' αγγλικά την ιστορία τηό νεοελληνικής ποίησης «Από τον Όμηρο ώό τον Σεφέρη» (1981). Τί σας παρακίνησε να ΐ° κάνετε;

Βεβαίως. Το Βυζάντιο μάς χάρισε σπουδσιδτΠύ θρησκευτική ποίηση. Είναι η μεγάλη του π^ο&Ψ°Μ στα ελληνικά Γράμματα Μας χάρισε τη λειίο,υρΥ11 ποίηση (τροπάρια, κοντάκια, κανόνες). Λεν υιιάρΧ' μία γενεά Ελλήνων από της σήμερον έως τον ΟΡ

τράρχη, γραμμένα προ της τουρκικής καταλήψεως (1571). Μετά την τουρκική κατάληψη δεν έχω πλέον ασχοληθεί με την κυπριακή λογοτεχνία.

Είστε ο πρώτος και μοναδικός φιλόλογος που συγκέντρωσε κι επιμελήθηκε το έργο του Ρωμανού του Μελωδού ("«Sancti Romani Melodi Cantica» 1963, 2 τόμοι) σε αγγλική έκ­ δοση. Σκοπεύετε να το εκδόσετε στα ελληνι­ κά;

Δεν τη θεωρώ χαμηλότερης αξίας καθόλου, αλλά δεν είμαι ο ίδιος αρκετά ενημερωμένος. Πάντως η κυπριακή λογοτεχνία αποτελεί συνέχεια της ελλη­ νικής γλώσσας. Τόσο μπορώ να το πω και να το πα­ ρακολουθήσω. Αλλά να αξιολογήσω τους νεότε­ ρους ποιητές της Κύπρου δεν είμαι εις θέσιν. Και ιδίως τους ζώντες, όπως δεν έχω περιλάβει κανέναν από τους ζώντες δικούς μας.

°X ‘ Ρε τον Ρωμανό κατέγινα με τα κείμενά του. θτυνΡΥ° T0U’ και ®εν νοΜίζω ότι θα επανέλθω. ΔυΤ ό υ η ί δεν υπάΡΧ°υν στπν Ελλάδα αυτοί οι δύο Ακαδ · ς Va υπάΡΧ°υν δμως στη βιβλιοθήκη της

Από τα μαθητικά μου χρόνια μ' ενδιέφερε πολύ το θέμα, γι' αυτό. Τότε το ζήτημα ήταν να ξεκινήσε' κανείς από τον Όμηρο και να φτάσει μέχρι τον Πολαμά. Δεν υπήρχαν Σεφέρης και Ελύτης. Ύστερο δεν υπήρχε καμιά τέτοια ιστορία, Δηλαδή δε υπήρχε στ' αγγλικά τίποτα το οποίο να δείχνε στους ξένους την εξέλιξη της ποίησής μας από τ° Όμηρο έως τις μέρες μας. Κάτι το οποίο μπορούο να βοηθήσει την ελληνική υπόθεση. Εξετάζετε καθόλου σ' αυτή τη μελέτη τ1 περίοδο της βυζαντινής αυτοκρατορίας Υ την οποία αποφεύγουν να εμβαθύνουν ιστορίες της λογοτεχνίας μας;

να μ|Ίν εξέφρασε τους πόθους και τους πόΤο s ΤΓ'(’ ^ ^ ετΡα· Είναι άνευ διακοπής η συνέχεια, ηα μου β ^λίο χωρίζεται σε πέντε κομμάτια: 1) 3> ελληνική ποίηση, 2) η ελληνιστική ποίηση, φ β βυζαντινή ποίηση, 4) η τουρκοκρατία και η ΡαΥκοκρατία και 5) η νεότερη Ελλάδα.

Υπάρχει κάποια αντιστοιχία των έργων του Ρωμανού με τους ψαλμούς της ρωμαϊκής εκ­ κλησίας λ.χ.

Για λόγους πολιτικούς ή γιατί θεωρείτε την παραγωγή χαμηλότερης αξίας;

Για τη μελέτη σας αυτή ασφαλώς θα κατα­ φύγατε στις υπάρχουσες Ιστορίες νεοελλη­ νικής λογοτεχνίας όπως είναι του Δημαρά, του Πολίτη και του ΒΙτι. Βεβαίως. Θεωρείτε καλούς αυτούς τους οδηγούς:

)'

κια τ„ V',WS εχει γράψει αυτά τα θαυμάσια κο άναλπ, ,οπο1α ε*ναι κηρύγματα έμμετρα δεν θρΙ Μανόι·Υ α. πουθενδ αλλού σε καμία γλώσσα. Ο πΟΙΓ|τή ^ εΧ<ϋδδς είναι ο καλύτερος θρησκευτ ΤΟν 0ι,ο*° έχουμε κι από τους κορυφα ^ τβ(' ελληνικής παραδόοεως.

Ν-7 Λ Αναφέρεστε καθόλου στην κυπριακή no κή a*., ' "Ρύ Μόνον ολίγο στην· 'παλαιότ» π λον, " <’ '" 1ini 11" ρη ι" ■κι «<

ϊ*ί.. Ιποί I,.ί ΐ λ, μ ,,, σονέτα το . ,, rivoi ΥοτεχνΙο w. " 'χν1α iΠαρακολούθησα ία

ΥΡαμμένα με τη φραγκική επίδραση το

Και τα τρία αυτά τα οποία αναφέρετε είναι πολύ καλά βιβλία. Και του Δημαρά είναι άριστο βιβλίο και του Πολίτη είναι - βέβαια συντομότερο - θαυμάσιο βιβλίο και του Μ. Villi σοβαρό. Τα βιβλία που σας λέω είναι πολύ χρήσιμα και σπουδαία. Μιλούν όλα για όλη τη νεοελληνική λο­ γοτεχνία, Εγώ ξεχώρισα την ποίηση. Δηλαδή σ' αυ­ τά τα βιβλία θα πρέπει να παραλείψετε κεφάλαια για να δείτε ποια είναι η συνέχεια της ποιήσεως εκεί πέρα. Ενώ στο δικό μου υπάρχει η συνέχεια της ποιήσεως κατευθείαν και μόνον γιατί αυτό ήταν το θέμα του, Όσον αφορά τώρα τα βιβλία νομίζω

74/συνεντευξη ότι του Πολίτη είναι πολύ υπεύθυνο. Εγώ θαυμάζω τον Πολίτη ξέρετε. Αναμφισβήτητα έχει προσφέρει πολλά στα Σολωμικά. Είναι μοναδική η εργασία του. Η «Ιστορία όμως της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» είναι επίτομος και είναι φυσικό να παραλείπονται ορισμένα ονόματα αλλιώς θα παρέθετε ονόματα το ένα μετά το άλλο, αν θέλετε να τους συμπεριλάβετε όλους. Όταν παραλείπει ονόματα για ιδεολογικούς λόγους ή άλλες αφορμές το νομίζετε σωστό; Οι ιδεολογικοί λόγοι δεν πρέπει ποτέ να επηρεά­ ζουν: Δεν έχουν καμία σχέση με τη λογοτεχνική αξία ενός έργου. Υπάρχουν μερικοί τους οποίους έχει παραλείψει, δεν υπάρχει αμφιβολία. Δε νομίζω ότι τους έχει παραλείψει για την αιτία που αναφέ­ ρετε.

...τη ζωή μου και την καριέρα μου την αφιέρωσα στη μελέτη της ποίησης Ένα βιβλίο σαν του Πολίτη που δεν αναφέ­ ρει τους: Αλεξίου Ε„ Αλεξανδρόπουλο Μ. Άμαντο, Βουρνά, Γεωργούλη, Θεοδωρίδη, Καββαδία, Καλοσγούρο, Καρθαίο, Κόκκινο, Κορνάρο Θ„ Κοτζιά Κ., Λεκατσά, Λιπέρτη, Λεοντάρη Β., Μαυροειδή-Παπαδάκη, Μαρτινέγκου-Μουτζάν, Μητροπούλου Κ., Μπαστιά, Μυρτιώτισσα, Μωραϊτίδη Αλ., Μπάρα, Πανσέ­ ληνο Ασ., Ποριώτη, Ρωμανό Μελωδο Ρώτα, Σβορώνο, Σκουζέ, Στασινόπουλο Μ., Σταύ­ ρου Π., Σταύρου Τ., Σούκα, Σημηριώτη, Συκουτρή, Ταρσούλη Αθ., κ.ά. πόσο υπεύθυνα και επιστημονικά μπορεί να εκφράσει τον τίτλο του της «Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας»: Τί να σας πω. Είναι ζήτημα κρίσεώς του. Παρ' όλα αυτά είναι καλό βιβλίο. Επίσης έχετε κάνει ως συμπλήρωμα της μ ε­ λέτης σας και μία ανθολογία ελληνικής ποίη­ σης στις εκδόσεις Penguin (1971). Αυτό είναι ένα βιβλίο προϊόν θυμού. Διότι σε ένα από τα μεγάλα συνέδρια που έγιναν το 1962 στην Αμερική, στο Dumbarton Oaks, σηκώθηκαν και είπαν πως δεν υπάρχει συνέχεια στην ελληνική παράδο­ ση, ότι έχει διακοπεί κι ότι δεν έχουμε καμιά απευ­ θείας σχέση με τους αρχαίους 'Ελληνες. Βεβαίως τους είπα ότι είναι αδύνατο να συμβαίνει κάτι τέ ­ τοιο, εφόσον η νέα ελληνική γλώσσα είναι κατευ­ θείαν απόγονος της αρχαίας ελληνικής. Αυτό ση­ μαίνει ότι πάντοτε εις το νότιο άκρο της βαλκανι­ κής χερσονήσου υπήρχε λαός ελληνικός. Και ξέρω πως έχετε αφιερώσει εκεί αρκετές σελίδες στη βυζαντινή λογοτεχνία.

Βεβαίως πολλές. Έχω σταθεί ιδίως στα θρησκευ­ τικά και εκκλησιαστικά ποιήματα τα οποία είναι πρώτης τάξεως. Αντιπροσωπεύουν ένα είδος ποιήσεως το οποίο είναι μοναδικό στο Βυζάντιο και μο­ ναδικό στον κόσμο. Παρατηρώ τώρα στη συνομιλία μας ότι χρη­ σιμοποιείτε συχνά τύπους της καθαρεύου­ σας.

€ jriAoyn

Έτσι έμαθα. Δεν το κάνω επειδή θέλω να επιβιώ­ σει η καθαρεύουσα. Υπήρξε μια εποχή που μας διόρθωναν: να μην πείτε «μούρη» να πείτε «πρόσω­ πο», μην πείτε «κούτελο» αλλά «μέτωπο» κ.ο.κ.

η ευαισθησία των λέξεων και των χρωμάτων

Η καθαρεύουσα δεν εμπλούτισε τη γλώσσα μας;

'τ ίΛΚ

Βεβαίως, και εξακολουθεί να την εμπλουτίζει. Αλ­ λά πρέπει να χρησιμοποιούμε τις καταλήξεις της δημοτικής όταν χρησιμοποιούμε λέξεις της καθα­ ρεύουσας.

o

Τελευταία θα θελα να μιλήσουμε για τα ποιήματά σας. Μία επίδοσή σας που μένει στο περιθώριο. Μπορούμε να πούμε ότι όλες αυτές οι μελέτες και η φροντίδα σας γενικά· προς την ελληνική ποίηση, είναι εξαιτίας μιας ανεκδήλωτης τάσης για να γράψετε ποίηση, η οποία τάση δεν καλλιεργήθηκε όσο θα θέλατε: Δεν τα συνέδεσα τα δύο. Έχω γράψει ποιήματ° και τα ποιήματά μου τα είδα σαν κάτι το ανεξάρτί" το. Επηρεασμένα βέβαια από την ελληνική παράδο­ ση την ποιητική, αλλά όχι σε σχέση με την επιστη­ μονική κατάταξή της. Δεν θα μπορούσατε αντί επιστήμονας τήά κλασικής φιλολογίας, ειδικευμένος ° ^ νεοελληνική ποίηση, να είστε ένας καλόζ ποιητής; Δε νομίζω. Όση ας πούμε ποιητική διάθεση^Κ ΰ την εξέφρασα σε ποιήματα στα αγγλικά. Δε/γ,όΡ1^ ότι εμπόδισε το ένα το άλλο. Βεβαίως τη £ωή<ΐ“ ,υ και ιην καριέρα μου την αφιέρωσα στη μι Χέ ιΠ W ποίησης και στην επιστήμη κι όχι στην πρι»1|ΠL,t1" δημιουργία* <h

7

···ru]'n<»/ ti „ iivr/HiH'v urn τι φιιιιΐκιιΟίτ-ή

Σαττερλ,μττό,

«Σαπερλιμπό» είναι το δεύτερο βιβλίο της Φιλομήλας ΒακάΧώοο τ υρΤ “ ννθπθύλθυ’ που παρουσιάστηκε πρόσφατα στο YeamJD5 l , ! J 5 λ°Υοτεχνίας. Το πρώτο της βιβλίο, ένα καλοόμο0(η„ ° ’ ευαισ®Τ1το και τρυφερό παιδικό ανάγνωσμα, με πολύ νη Ηποχή1κονοΥ^οφηση της ίδιας, κυκλοφόρησε από τη «Σύγχρο-

Είστε υπέρ του μονοτονικού: Ναι. Υπάρχει μεγάλη διευκόλυνση στα παιδιά γιατί δεν έχουν μάθει τους κανόνες τονισμού και πνευμάτων. Γιατί οι τόνοι είναι κάτι που το εισήγαγαν στην αλεξανδρινή εποχή για να δείξουν πώς προέφεραν οι αρχαίοι τη γλώσσα. Είναι μία ένδειξη της μουσικής προφοράς την οποία είχαν οι αρχαίοι Έλληνες των κλασικών χρό­ νων. Με την εφαρμογή του μονοτονικού αλλαγή νοήματος υπάρχει πολύ σπανίως, σχεδόν ποτέ. Σή­ μερα προφέρουμε την οξεία, περισπωμένη και βα­ ρεία με τον ίδιο δυναμικό τρόπο, γιατί όταν διαβά­ ζουμε τα νεότερα κείμενα αλλά και τα αρχαία, δεν είναι μουσική η δική μας προφορά. Κι επειδή στα νέα ελληνικά και οι τρεις τόνοι είναι δυναμικοί εξί­ σου ένα σημείο είναι αρκετό για να το δείξει αυτό·

^ Α Σ ^ Α Κ Α Λ Η 'ΣΥ ΡΟ Π Α ΝΝΟΠΟ ΥΑ ° Υ:

Τ" δειλό λιοντάρι. Αθήνα, Ν τ ο ν ν τ ο ύ μ η , 1 986 Ο ι μι ν ^ - \ ν Χν ί α τ ΐ ιζ \ Αθήνα· Ν τ ο ^ τ ο ν μ η , 1987. Ζωγραΐπς. Φιλομήλα Βαχάλη-Σνρογιαννοπούλου.

Υλώσσα0716^ 1^ 10”’ π°υ σημαίνει λιοντάρι με καρδιά λαγού στη εκ(Ρθασ Τ<"ν ’ ων’ είνα^ ενα βϊβλίο χαριτωμένο, πιο ανεβασμένο Υράφν,Π„1κ„ ίίπό το π(?ώτο και με αρκετά προχωρημένη εικονοίδια ' Π· Η συγγραφέας, που είναι και ζωγράφος, ζωγραφίζει η Της δεν ’ 1<ϊ Της' Γ1“ τούτο 01 ΥΡαμμε? τ,ι,ν μορφών στα βιβλία *άποιΕΓ αΐ,σχηματοποίΤ1μένες αυστηρά, ταχρώματάτης, αμυδρά ΐ0 πεοι ° ρεζ’ 6 VCtl ισοΡΡ°πημένα και τέλεια εναρμονισμένα με αποτέλεεχθμεν° τ° υ βιβλίου, ώστε να δίνουν ένα καλλιτεχνικό έγαν τό ° μα “ κοπός τι15 δεν είναι να εισαγάγει καινά δαιμόνια σ’ Κόσμο °°ι f , λωτο και ευαίσθητο χώρο, μήτε ν’ μποδογυρίσει τον Υνώσειζ αλλ“ επιστρατεύοντας την πλούσια ευαισθησία και τις Και υπε,»15’ VU πλτ)αιάσει με αγάπη και τρυφερότητα, με αφέλεια Va δεί ν ' υνοττ1τα το παιδί των 8-10 χρόνων και να το βοηθήσει οης κ αποιες κρυμμένες ομορφιές και κάποιες αλήθειες της φύ0τ° ξύπν'Ιζ κάποιες αξίες, συμβάλλοντας απλά και αληθινά 6°ηθών ,*μ,< Τμζ ήθικής συνείδησης των μικρών αναγνωστών και γ(Τ(1 ySTOt τον κόσμο να γίνει ανθρωπινότερος. * Η , θέπ "‘■“ περλιμπύ» η συγγραφέας μυεί τα παιδιά στο σπουΧρονης κ τΤ)ζ μεταμόσχευσης οργάνων, σ’ αυτό το θαύμα της σύγ°6Yaviou ·ρθυρΥΐκτ1'5’ που όίνει τη δυνατότητα σε ορισμένα μέλη δίν0υν J (",ν' που πέθαναν βίαια να συνεχίσουν να ζουν και να μπορώ -και ευτυχία σε άλλους καταδικασμένους. Κι από όσο Kcti Τ() , p τη στιγμή να ξέρω είναι η πρώτη που το επιχείρησε *αιπ ‘ ‘Τ με επιτυχία και πειστικότητα, χωρίς διδακτισμούς ΐΤολ.ογίι;ς,

r

Ο τιΐά'κρ<>' μετ<|νάστες» είναι το τρίτο της βιβλίο και αναφέρε~^Χ°λι·( {\) (°, ιν<* αλλο εξίσου σημαντικό πρόβλημα που μας απα>0rt)1 Tr>v καταστροφή του περιβάλλοντος από την αλόγιμ<(τικήν '* "ποίηση, που εξαφάνισε το πράσινο, περιόρισε εγκλη^ΐκήΐΚ ά' <ιπ<*ν()Ρ(ι,π <1 τον ελεύθερο χιόρο και κατέστησε προβληm $ h ,v ' “Ι ^ η ΤΜζωή, κυρίως στις πόλεις, όχι μόνο των άν ''λΧοι και των ζώων. «Οι μικροί μετανάστες» δεν είναι '· 11,1 οικογένεια ποντικιίιν, που αναγκάστΐ|καν να εκπα-

il»(M >V'OVVOW|ήοι>

!ΐΤ£ρλιμπό

76/επιλογή

επιλογη/77

χριστούν από τη γη των πατέρων τους, προκειμένου να ζήσουν ελεύθερα και χωρίς ν’ απειλείται η ζωή τους, στην εξοχή, μέσα στα αγαθά της φύσης. Η Φιλομήλα Βακάλη-Συρογιαννοπούλου προτιμάει τις ιστορίες με πουλιά και ζώα, γιατί τη βοηθούν να περάσει καλύτερα τα μηνύματά της στα παιδιά, όμως σε σχέση με τον άνθρωπο. Οι ιδιότη­ τες που αποδίδει στα ζώα και στα πουλιά δεν ξεπερνούν τα όρια του εφικτού. Το κοίταγμα του κόσμου γίνεται από μιαν εντελώς διαφορετική γωνία, με έναν δικό της τρόπο: βλέπει τα αράγματα με τόση αγάπη και στοργή, με τόση καλοσύνη και τρυφερότητα, σαν να έρχεται από την περιοχή της αγνότητας και της αθωότη­ τας. Και είναι αυτό πολύ σημαντικό για ένα δημιουργό: Το παρθενικό αντίκρυσμα του κόσμου σε συνδυασμό με μιαν αέναη προ­ σπάθεια για βελτίωση και ανανέωση των εκφραστικών του μέσων.

Φιλομήλα Βακάλη - Συρογιαννοττούλου

\jk m e <κ ι

τσι’ αυτό που βιώνει ο αναγνώστης δεν είναι τα ίδια τα γεγοπαιΧ',° τα σκ^Τ1θ1Ί5 πραγματικότητας, αλλά ο τρόπος που το μια 1 αντιλ°μβάνεται και βιώνει αυτή την πραγματικότητα. Με απο τ° ματη π,νευματικιί διεόΥ«σία, ο υποψιασμένος αναγνώστης στασιοποιείται από την οπτική γωνία της παιδικής συνείδησης cm, απ°κωδικοποιεί τις εικόνες, που του παρουσιάζονται μέσα ποπναυτην’. γΐ“ ν“ φτάσεΐ σε μιαν αντικειμενική αντίληψη της με τΙ μ,“ τι?οττ1τας> που θα ερμηνευθεί και θα κατανοηθεί σύμφωνα στο } ν 1κτ) του εμπειρία και γνώση, η οποία όμως θα τον οδηγήσει ιοιο συναίσθημα φόβου και θλίψης για το παιγνίδι της χαράς Ίζ ζωής, που χαλάει ο πόλεμος.

ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

ο πόλεμος μέσα από πα ιδικά μάτια ΔΕΣΠ Ο ΙΝΑΣ ΛΑΛΑ-ΚΡΙΣΤ: Παίρνω Αμπάριζα και Βγαίνω.

Αθήνα, Σ ύ γ χ ρ ο ν η Ε π ο χ ή , 1987. Σελ. 94.

πρώτη συλλογή διηγημάτων της Δέσποινας-Λάλα Κριστ φαί­ νεται να είναι μία συνέχεια μα και μία εξέλιξη των εκδόσεών της για παιδιά, που προηγήθηκαν. Αυτή τη φορά όμως οι ιστορίες δεν είναι φανταστικές και δεν είναι τόσο για παιδιά, παρά το γε­ γονός ότι οι ήρωες των διηγημάτων αυτών είναι παιδιά πριν ακό­ μα μπουν στην εφηβεία. Παιδιά που παίζουν αμπάριζα, κρυφτό και αμάδες στους δρόμους κάποιας λαϊκής συνοικίας της Αθήνας, παιγνίδια που μπερδεύονται με το παιγνίδι των μεγάλων, που εί­ ναι ο πόλεμος, και που τα παιδιά φαίνεται να αντιλαμβάνονται κυρίως σαν κάτι που επεμβαίνει με το φόβο, την πείνα και το θά­ νατο και τους χαλάει το παιγνίδι. Η επέμβαση,αυτή του πολέμου με όλες τις τραγικές του συνέ­ πειες προϊδεάζεται στο δισέλιδο εισαγωγικό διήγημα με τίτλο «Φόβος». Το διήγημα αυτό, αν και πολύ σύντομο, καταφέρνει μέ­ σα από μία αξιοθαύμαστα συμπυκνωμένη παράθεση μεταφορικών εικόνων να μεταδώσει όλη την τραγικότητα του πολέμου και τον φόβο που βυθίζεται στις ψυχές των παιδιών, όπως «η σειρήνα που διαπερνά τους τοίχους του σπιτιού και σχίζει τη ζωή τους στα δύο». Έτσι ο ερχομός του πολέμου σηματοδοτείται από τον ήχο της σειρήνας, που συλλαβίζει «κίνδυνος» και κουβαλάει φόβο, ενώ ο θάνατος, που είναι το φυσικό επακόλουθο του πολέμου, υποδηλώνεται με τη συμβολική εικόνα, όπου ο πατέρας λιώνει με τη βαριά αρβύλα του το μικρό ποντικό μέσα στο υπύγειοκαταφύγιο.

Η

πρώτη πρόταση του διηγήματος, που ιπέκει μόνη, είναι μια Η συγκλονιστική εικόνα-σύμβολο του πολέμου που έρχεται με τη μορφή του λύκου για να κατασπαράξει τα αδύναμα παιδιά: «Η πόρτα τραντάζεται από τα άγρια χτυπήματα». Είναι ο λύκος, το θεριό, που τελικά σκαρφαλώνει στη στέγη και «πετά τα κεραμίδια με πάταγο στο δρόμο και ανοίγει τρύπα να χωθεί μες στο δωμάτιο και το παιδί σπαράζει μέσα στην κούνια και θέλει να γλιστρήσει από τα μαλλιαρά χέρια που το έχουν ήδη αδράξει». Στη συνείδηση του παιδιού η πραγματικότητα του πρώτου βομβαρδισμού του πο-

μου. φιλτράρεται μέσα από την ιστορία του κακού λύκου και υτιςεται μ’ αυτήν. Τα τραντάγματα στα πορτοπαράθυρα, η τρύ“ σττ1 οτέγη είναι αποτέλεσμα της προσπάθειας του λύκου να τοΕΙ Τ ' °πΐ'τΐ’ και τα Μαλλιαρά χέρια του πατέρα, που αρπάζουν παιδί για να το μεταφέρουν στην ασφάλεια του καταφύγιου, <νονται τα τρομακτικά χέρια του λύκου.

Ντουντούμη

^ ’ αυτό το σημείο και μετά από μια τέτοια διαδικασία καταπαιδί ν° ησ? ζ’ ° ι|ποΨιασμένος αναγνώστης και το ανυποψίαστο Τα ό Των δΐηγτ)μάτων ταυτίζονται μέσα από τα ίδια συναισθήμαθεία π°'^ ακΡιδ<ί)? συμβαίνει μέσα στο υγρό, σκοτεινό υπόγειο της σειούν °π°^ εχει καταφύγει όλη η γειτονιά μετά το χτύπημα της νεύετ ° Ταν ΤΟ φ °δισμένο βλέμμα του μικρού παιδιού συγχωΥΗΐαταΐ,με Τ0 δΧεμμα του μικρού ποντικού και «τα μάτια τους απαράΗ<Ι)ν0νταί 0X0 α ίαμτΐμα του τρόμου». Η τεχνική αυτή της αντιν»υ ανεσηζ-της παιδικ,ίζ οπτικής γωνίας με αυτή τού υποψιασμέλεσιια υγνωστΤ)’ που λειτουργεί έξω από το κείμενο, και τα αποτεδίδετπα τηζ αλληλεπίδρασής τους έχουν σαν αποτέλεσμα να μεταΤο σοκ ° φ° βθς κ“ 1 η θλίψη με μΐα πΐκρ,ί τρυφεράδα, χωρίς όμως ένα τ,ης πρωταρχικής εμπειρίας που το προκαλεί. Αυτό δίνει άλλετ 1αΐΤερο λΡώμα στη συλλογή αυτή και τη διαφοροποιεί από ξ ιστορίες με θέμα την κατοχική εμπειρία. ^ το διήγημα «Η Νίκη», τα παιδιά κάνουνε μέρος του παιγνιμ°ΐοάίΡυ τουζ την υποδοχή των νικημένων Ιταλών στην Αθήνα και Τους ; ° νταΐ τ° ν ενθ°υσιασμό και το θρίαμβο των μεγάλων για <Ρ«ντά£<Τ1μενθυς εχθρούς’ π,ου 0X0 μυαλό της μικρής αφηγήτριας Φ ω τ ε ιν ^ Τ ™ "^ΥΡ10 θηρία» ενώ οι δικοί τους, οι νικητές, σαν Φρουο°'1 ηρωες· ° τ α ν όμως η συνοδεία με τους νικητές«μί(ί p και τους νικημένους-αιχμαλιίπους πλησιάζει ήταν σαν ρή · νΊ λσυρίόα Λουριοα ααππ ’ ανθρώπινη κακομοιριά», και μια «τρυφεl"L πιίκ

νόμΐζαρ0<ΗΥεμίζεΐ Την κα<?διά· <<Μια πίκρα για τους Ιταλούς που ζεύτηκ(εχ"ρ°ύς P°u> Ρια πίκρα για τα παιδιά τους Έλληνες, που για Χ()^ίν χα όπλα τους και σκύψανε οι ώμοι από το σίδερο και ομέν() (1ώ(ι)ματικό που αν και ίππευε φαινόταν το ίδιο κουραμό, fo f '' ^ <Ιν ΤΙ Φ'»νή της μάνας καθάρισε από τον κόμπο στο λαιχλέίνει ° ε καθαράκ«ι αποφασιστικά την εντολή της, με την οποία στ°ν αδ λ'11-10 διήΥτΐμα: «“Γιωργάκη, μάζεψε τη σημαία”, είπε δ(, φ( ,Φσ μου». Η απλή αυτή πρόταση που καταγράφει το παι0iv. llJ[((r,"Vl 1 τ°ν αναγνώστη με το πικρό μήνυμα, ότι στον πόλεμο νικητές και νικημένοι παρά μια «-ανθρώπινη κακονημα “, ' 7 πτωσΐ) της αξίας «άνθρωπος», που στο επόμενο διήμ<<ζί ίου ρ<ι,Τη ^υσία», ταυτίζεται με το σκύλο και πεθαίνει Λόυ ""υρλιάζοντας το ουρλιαχτό του σκύλου» και η βροχή κ°^Ηιά ; : μ;"νε· λ,0θίζ διάκριση, «καθάριζε τα αίματα, έπλενε τα

78/επιλογη

εττιλογη/79 ° CtJ T'v °δηγησει στη δική του μαύρη άμαξα. Τέλος, η Μαρίτσα το «Μνημόσυνό στη Γειτονιά μου» αρνείται να συμβιβαστεί με τη φιλοσοφία των μεγάλων ότι «έτσι είναι ο πόλεμος, σαν να ταν παραιτητος ο πόλεμος. «“Δεν θέλω να ’ναι πόλεμος” έκλαιγε και Τ ,εγε δυνατά κι όλο βιαζόταν να τελειώσει ο πόλεμος». Κι όταν ακης σκοτώνεται από αδέσποτη στου Μακρυγιάννη στα μεταλ- ° Χ - Χρόνια, η Μαρίτσα δηλώνει ότι ο θάνατος είναι «ζαβοπης ’ μια ζαβολιά που χαλάει το παιγνίδι της ζωής και της αγά-

« / ^ \ άνθρωπος δε γίνεται ποτέ άνθρωπος με πόλεμο» είναι η τεV_y λευταία σκέψη του γέρου που αποφασίζει να πεθάνει μαζί με το σκύλο του για να μη ζήσουνε κι οι δυο την ταπείνωση της πείνας, που είναι το θέμα του διηγήματος, που ακολουθεί, με τίτ­ λο «Πείνα». Τραγικές και ταυτόχρονα παθητικές εικόνες πείνας καταγράφονται με τα μάτια των παιδιών, ασχολίαστες και γι’ αυ­ τό πιο τραγικές. Η απλή ιστορία της οικογένειας που ξεσπιτώνε­ ται μες στο χειμώνα για να παραχωρήσει το σπίτι τους στους Ιτα­ λούς, το βασανιστικό αίσθημα της πείνας, το ξεπούλημα για λίγη τροφή, και το έπαθλο της προσπάθειας, πέντε πατάτες για όλη την οικογένεια. Και όλ’ αυτά δοσμένα μέσα από την τρυφεράδα της παιδικής οπτικής της αφηγήτριας, που, παρά την προσπάθειά της να μισήσει τον εχθρό, γιατί έτσι πρέπει, δεν καταφέρνει να νιώσει μίσος γι’ αυτόν τον ίδιο εχθρό που την τροφοδοτεί με μπανανότες και χιλοπίτες. μετά την πείνα ο «Θάνατος», που βιώνεται κατά τη Κ αιδιάρκεια του παιγνιδιού, όταν ο οκτάχρονος Γιάννης πέφτει στη μέση του δρόμου από τις ριπές Γερμάνικού οπλοπολυβόλου. Δεν υπάρχει τίποτα θεατρικό στις αντιδράσεις της μικρής που πα­ ρακολουθεί τη σκηνή, όμως ο βαθύς πόνος μεταφέρεται με το πά­ γωμα της φράσης: «Παιδιά δεν πάει, βγείτε, παιδιά δεν πάει, ένας τρελός μας χάλασε το παιγνίδι», μιας φράσης που η μικρή συμπαίχτρια φωνάζει δυνατά μέσα της, αλλά δεν καταφέρνει να αρθρώ­ σει με ζωντανή φωνή. Τα βασικά θέματα της συλλογής - ο φόβος, η πείνα, ο θάνατος γίνονται ένα αναπόσπαστο στοιχείο της ζωής των παιδιών σε όλα τα διηγήματα που ακολουθούν και που σταδιακά συνθέτουν μια ολοκληρωμένη εικόνα της κατοχής και της μετακατοχικής περιό­ δου του εμφυλίου. Τα παιδιά μαθαίνουν να δέχονται αδιαμαρτύ­ ρητα τη ζωή, όπως έρχεται, γιατί «έτσι είναι ο πόλεμος», όπως τους λένε οι μεγάλοι, όμως μέσα τους ονειρεύονται έναν άλλο κό­ σμο χωρίς πόλεμο, καλύτερο, όπως το παιδί του διηγήματος «Για Ξύλα», που χτίζει στη φαντασία του ένα σπιτάκι πάνιυ στο πεύκο, κάτω από την προστατευτική κάλυψη που προσφέρουν τα κλωνά­ ρια του, και τρώει τη φανταστική μπομπότα του «που αρμύριζε λιγάκι όταν τα δάκρυά του άγγιζαν τα ξεραμένα χείλη». 'Η όπως ο δεκατριάχρονος Μητσάκης στο «Μια Περιπέτεια χωρίς Τέλος», που ονειρεύεται να περάσει τη γραμμή του ορίζοντα με τη βεβαιό­ τητα ότι θα βρεθεί «σε άλλο κόσμο πολύ καλύτερο από τούτον που του έλαχε με πόλεμο και πείνα». Ή ακόμα το Γιωργάκι στο «Τόκος και Κεφάλαιο», που ονει­ ρεύεται ότι είναι χαρταετός και πετάει ψηλά και φωνάζει στα παι­ διά κάτω να αφήσουνε καλούμπα για να πάει πιο ψιηλά. Και ο φόβος του ήταν ότι, αν μάζευαν την καλούμπα, δε θα πετούσε πια. «Και όταν άγγιξαν τα πόδια του στο χώμα έπαψε πια να φωνάζει για καλούμπα και τότε του ’ρθε τούτο δω το κλάμα». αι το κορίτσι-αφηγητής του διηγήματος «Οι Κυρίες της Τι­ Κ μής» δραπετεύει μέσα στον κόσμο που απεικονίζουν τα φλι­ τζάνια του καφέ της μητέρας της, έναν κόσμο όλο ευγένεια και αβρότητα, όπου ο ιππότης απλώνει το χέρι του στην κυρία που βγαίνει από την άμαξα για να την καλωσορίσει σ’ έναν κόσμο ζωής και αγάπης. Και όταν η κυρα-Στυλιανή, η γειτόνιοοα, πε βαίνει, η μικρή, που παρακολουθεί τη σκηνή πίσω από τις γρίλ λιες, την ταυτίζει με την κυρία της παράστασης του φλιτζανιού και το θάνατο με τον ιππότη, ντυμένο στα μαύρα όμως και βιαστι-

πεζογραφία ΠΑΤΡΙΚ ΖΙΣΚ1ΝΤ: Το κοντραμπάσου. Αθήνα, Ψυχογιός, 1987. Τα τελευταία χρόνια πολύς Λ°' γος γίνεται για έναν νέο συγγΡ0' φέα, τον Πάτρικ Ζίσκιντ, που 7° μυθιστόρημά του το «Άρωμ0*1 χάρη στις φιλοσοφικές προεκτ01' σεις του, αποτελεί παγκόσμ·0 best seller κατά τα δύο τελευτσ·0 χρόνια. Το πρώτο του 6ι6λι° (1984) ήταν τ ο « Κ ο ν τ ρ α μ π ά σ ο υ ” που κυκλοφορεί τώρα στα ελλΠ' νικά και θα μπορούσε να κτηρισθεί ως δραματικός μονόλο' γος γιατί καθώς συμβαίνει και Ρ£ το βιολί ή το βιολοντσέλλο μετ01' χειριζόμαστε την ίδια λέξη τόσο για το όργανο όσο και το μουΟ1' κό που το χρησιμοποιεί. Το κοντραμπάσσο, λοιπόν, 70 βιβλίου είναι ένας μουσικός 170 ταυτίζεται με το όργανό του. Κ°· τέληξε σ' αυτό όχι από αγάϊω αλλά από ανάγκη, αφού δοκίμ(< σε προηγουμένως τρία τέο<»Ρα άλλα. «Δεν υπάρχουν άνθρ^ ποι... (με) ψυοική κλίση σ’ αυπ» Ο δρόμος προς το κοντραρ'1*1 αο περνάει από., ατιογοη71 σεις» ομολογεί ο κονιριιμπασσ στας αφού μάταια προαπάθΠ να μας πείσει για τις ικανέετΠ" και ιις αμι τές του οργάνου. Λλλι ιιάλληλες αποτυχίες , δημιουργήσει ινιονο κατωτερότητας στον μουοίΚο για να εξηγήσιι το ατομικό ιου ηθικό, έπαινει 1 [

IX.

X "■

V ε ολα τα διηγήματα, είτε αυτά είναι στο πρώτο πρόσωπο, στο 0π0υ η (Τ Ίγιίτρια είναι Ί αν(ΰνυμη αδερφή του Γιώργου, είτε κάπ τρΐΤ0 πρόσωπο’ όπου 0 αφηγητής ταυτίζεται με τη συνείδηση εκτρ υ μΐκρ° ύ αγοριού’ Ί οπτική Υωνί« είναι ενός παιδιού. Η '/ήιιοτ0^ 11 χρΐίση της ε ν ικ ή ς της ροής-της-συνείδησης στα διηc α που είναι γραμμένα στο τρίτο πρόσωπο δίνει αμεσότητα διπνύμπεΐρΐεζ π° υ ,βιώνουν τα παιδιά και αποδίδει δομικά άρτια κή Λ ’ δπως είναι το «Τόκος και Κεφάλαιο», που έχει κυκλιπου ρ°μΐΊ βασισμένη στη ροή της συνείδησης του μικρού αγοριού, τρυαίΡ ' χ ° κεντρικό? άξονας του διηγήματος. Ανθρώπινη, γεμάτη σθπο,ρα0α Χαΐ αι’Υκίνηση, η συλλογή αυτή αποκαλύπτει την ευαιματοΓ Της συγΥραφεως, που δίνει ένα δείγμα μεστού γραψί5, φορτωμένου μηνύματα, σε μια άψογη γλώσσα, πολύπλευσει τ πλ«στική, μια γλώσσα γυναικεία, ικανή να κουβαλήεκείνΡΓ συνα(σ0Τ1μα σε συνειδητά επίπεδα και να τροφοδοτήσει ς τις πλευρές του ανθρώπου που τον κάνουν άνθρωπο. ΜΑΡΙΑ Θ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΑΟΥ

ποιητική αποκαθήλωση ζωής I s L j

^ U

ΚΥι>ΟΥ: II αφύπνιση και τα πουλιά. Αθήνα, Ν r φ έ -

Λη , 1987. Σελ. 64.

Ο τΚ λεί?°ς Κυρου ανήκει καθώς οι ειδικοί εκτιμούν στη γενιά νόημά τ ,*ττα^· ° ρ ° ς βαρύς, θα έλεγα δυσβάσταχτος, γιατί το δ° της VU <’,',,ατ°δ°τείται μόνο από μια χρονική πολιτική περίοαιτίες - δ“ 5· Χαρ«κτηρισμός που περιορίζει τις γενεσιουργές οιχό το γ -Τ|Τταζ κυρίως στην κοινωνική τους υπόσταση. Είναι φυγε(ρει ><ιροζ τ,ι,ν ποιητικών συνειδήσεων εκείνης της εποχής να δονείτα,ρ° ς Τ<< τρ<<νικ<1 γεγονότα του καιρού. Όμως ο λόγος που δεν διευ i<W|i μΐα κ<(1 μόνη κ(Ην")νική εμπειρία είναι ελλιπής αν πολλούς''1'V ' °-1 άλλες προεκτάσεις. II ποιητική αυτή γενιά έχει γική πολλκ;Τι>θσ(')ίΤΟυζ π<Η' 11 ε,,αισθησία τους άγγιξε με θεματολορΐασότε } απ ,τί1τα Τ0 μοιραίο τέλος. Φυσικό είναι, λοιπόν, οι πε­ π°υ τουςι 0· ·<π αυτούς να μη δέχονται τούτο το φιλολογικό ορισμό > ι ιδιοκτήτες μιας λέξης ικανής ν«χ χαρακτηρίσει κά'ρωπινο ον, Γιατί Τ( άλλο είναι η ύπαρξη παρά μια ήττα ’•γάντι °τη δεσποτεία του θανάτου.

Ο ο,!,'"" μ* ν,α 10,1 «υτή συλλογή, ποιήματα της έχουν πα•ιδιό,υ,,,,;..... "! (<ν,< 1,1 άλλο βιβλίο αποδεικνύοντικ έτσι μιαν •I · νοτητα, εξατομικεύει για μια ακόμη φορά το εγώ.

« κοντραμπάσσο του. Επιπλέον ομολογεί πόσο βασανίζεται από το Οιδιπόδειο και, όπως λέει, ζη­ τά να το εκτονώσει αγκαλιάζο­ ντας το πιο «θηλυκό, λόγω σχή­ ματος, όργανο της ορχήστρας» όπως το ονομάζει, το κοντρα­ μπάσσο. Πρόκειται δηλαδή για άτομο βαρυμένο με δυο ταυτοχρόνως συμπλέγματα, άτομο δη­ λαδή μοιραία νευρωτικό. Κι όταν σ αυτά προστίθεται κι ο καταδι­ κασμένος έρωτός του για το αστέρι της Οπερας, μια νεαρή σοπράνο που όλοι ερωτικά τρι­ γυρίζουν, οδηγείται βαθμηδόν σε παροξυσμό τρέλας. Βιβλίο με ψυχολογική ανάλυση σε βάθος, με πλούτο σωστών παρατηρήσεων και στρωτή μετά­ φραση.

Κ. Σ. ΣΦΑΕΛΛΟΥ

80/εταλογη

εττιλογη/81

μέσα από μια ποιητική στοχασμών. Ο μονόλογος της απομόνωσης περισσότερο παρά ποτέ πνευματικός κρατάει μια σχέση πολλα­ πλού συμβολισμού. Η μοναξιά όχι σε μια φάση μετάβασης, αλλά ταξινομημένη σε είδη, σχεδόν μοναστηριακή με την έννοια της επι­ λογής, με μοναδική έξοδο προς τη βασανιστική μα και μόνη περιο­ χή ασφάλειας, τη μνήμη.

a

ΑΛΚΗΣ ΖΕΗ: Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα. Αθήνα, Κ έ · δ ρ ο ς, 1987. Σελ. 348.

Άγρια θηρία κυκλοφορούν στους δρόμους ο αέρας Σάπιος τρέχεις κυνηγημένος για το σπίτι Εκεί κλείνεις πόρτες κλείνεις παράθυρα κλείνεις Τ' αυτιά σου και το στόμα σου φοράς την προβιά Και στρώνεσαι όλη νύχτα στο παιχνίδι της μνήμης.

Γ

ο εγχείρημα της σύλληψης του χρόνου μέσιυ του μνημονικού, κατορθώνεται μεν, αλλά μοιάζει ανώφελο σε μια προσπάθεια συμφιλίωσης με τη βαθύτερή του ουσία.

Τ

Γυρίζεις το διακόπτη στην απώτερη Μνήμη και βλέπεις μ' ενάργεια Πώς λειτουργεί ένα κύκλωμα κλειστό. Ο Κύρου δηλώνει την απορρύθμιση ιός την καταστροφή ενός κό­ σμου που κατακερματίστηκε σε μια προσπάθεια προσωπικών αυτοσχεδιασμών μα και συλλογικού αγώνα. Ακόμα και η φόρμα των στίχων με την απουσία στίξης φέρνει στην επιφάνεια πνεύμονες άσθματος που έχουν διανύσει μεγάλες αποστάσεις ζωής και μόλις προλαβαίνουν ν’ αρθρώσουν έναν ποιητικό λόγο καθηλωτικού διαγγέλματος. Η κοινωνική αλλοτρίωση που ακινητοποιεΐ κάθε ευπρόσιοπη φυγή, έστω και με τη βίαιη άρνηση της μη υποταγής, έχει ταπεινώσει όλες τις αξίες. Μόνη διέξοδος οι πειρατές Μόνη κρυφή ελπίδα Άλλοι καιροί Σήμερα κι αυτοί να εκλιπαρούν Από τα κύματα τα ερτζιανά Κάποια μορφή αλλοτρίωσης.

Κλεΐτος Κ 'jpvj

ΤΑ ΠΟΤΛΙΑ ΚΑΙ Η ΑΦΪΙΙΝΊΣΗ

Emmas νεφεαη ΑΘΗΝΑI'*;

ς και η «γλώσσα που μας δένει πέρα από το θάνατο» μοιάζει οραματική άλλου κόσμου. Με την ποιητική αυτή αποκαθή­ Ω λωση οδηγείται στον τάφο η έννοια του πάτριου εδάφους, ο έρω­ τας, το συλλογικό που έγινε κοινιονικό. Τίποτα δεν έχει ειδικό βάρος, ούτε καν οι λέξεις. Κι όλα σε λίγο επαναλαμβάνονται Σ' ένα νέο προσκήνιο. Η φαντασιακή πανοπλία του ανθρώπου έχει μεταμορφωθεί σε μνημείο αλλοτινού αλληγορικού επιτεύγματος. Είναι αλήθεια πως ο ποιητής δεν επιτρέπει την παραμικρή διαφυγή.

Κ .Η

Λ(-)ΗΝΛ ΓΙΛΠΑΑΑΚΗ

τ η .

θ ' αρχίσει πάλι ένας γνωστός Καινούργιος γύρος. Μι μια ποίηση εξομολογητική, σχολαστική στους χαμηλόφωνους τόνους, ο Κύρου δηλώνει πως απλοί παράμετροι είναι οι κοινωνι­ κές συνθήκες για τη σταδιακή αφαίμαξη του ατόμου και πως ο χρόνος είναι ο μεγάλος νικητής, υποκινητής φθοράς και ήττας.

πολιτικό Roman:

£ ~ ί Αλκή Ζέη ανήκει σ’ εκείνη τη γενιά των νεοελλήνων που κα ανδρώθτ1κε κατ“ τη διάρκεια της κατοχής, της αντίστασης οχ 1 7 ,^Τυλίου. Κι ακόμα ανήκει στο χώρο εκείνο, ο οποίος « πλαίσια πάντα αυτής της γενιάς - έλαβε ενεργό μέρος στη διαΟψωση των ιστορικών και κοινωνικοπολιτικών εξελίξεων εκείρ,των Χρόνων. π ο υ ^ 1’ λοιπόν’ ε^ ορισμ°ύ Ί Αλκή Ζέη, ένα από τα πρόσωπα τη δ EX0W Τ0 δικαίωρα ~ ° σο και τήν υποχρέωση - να καταθέσουν I ικια του; εμπειρία, να προσθέσουν την προσωπική τους άπομια Υυρω * 7 μια περίοδο καίρια του ελληνικού έθνους - καίρια, κοιν XCU κατ“ Τη διάρκειά της θεμελιώθηκαν οι δομές κράτους, μέγοωνΐας -κ“1 ατόμων οι οποίες και θα καθόριζαν το μέλλον gV τις μέρες μας και ακόμη πιο πέρα - αυτού του τόπου. ΐέ ε αια’ στο σημείο αυτό - και πάντα μέσα στα πλαίσια μιας κατάθεσης, που αποφασίζει να υλοποιηθεί με τη μορφή Χήμ^νωσάατρς λαϊκής εμβέλειας - μπορεί κανείς να θέσει τα ερω0ι 7 <<Μήπως ο σχετικός χώρος έχει, πλέον, κορεσθεί; Μήπως Τ°ν κ7 ° ιες αναΦορές/λογοτεχνικά πονήματα έχουν, ήδη, κλείσει Tir „ · ° τους; Μήπως τις νέες γενεές, αυτές οι παλιές εμπειρίες 0 Τήνουν, λίγο πολύ αδιάφορες;» διοτήαπδντήσειζ ανήκουν, ασφαλώς και κυρίως, σε άλλων αρμοαξίωη7 ν οημειώματα. Η λογοτεχνική προσέγγιση έχει σαν πρώτο ανείτ' ΤΤ1ζ πως ανεπίκαιρα δεν υπάρχουν, αλλά μόνο Γι’ καιροί τρόποι ανάπτυξης. π(7 7 το’ λοιπόν, ξαναγυρίζουμε στην Άλκη Ζέη και εδώ θα της ν 1 ν° υ,πενΗυμίσ°υμε το τι σημαίνει το όνομα «Ζέη» στο χώρο Η,γ.1(,''<1νικήζ λογοτεχνίας. Είναι ένα όνομα που παραπέμπει σε λ “ ’ τα °π°ία αναπλάθουν με ρεαλιστική, αλλά και τρυφερή όμωΓ ελνικ®τητα, τα γεγονότα των 50 τελευταίων χρόνων - κυρίως 2έηζ Εκεινα που καλύπτουν τη δεκαετία 1935-1945. Δεν είναι η κ α λ ύ 7 ° ΥΤ' 11 οπο^α πραγματώνει κάτι τέτοιο. Είναι όμως από τις βει Χαΐ Ί μοναδική η οποία καταφέρνει να συμπεριλάττάς !!? °τυ μ^ιστορήματά της το αφοπλιστικό της παιδικής μαπραγμ, T° επ,(Τττΐμονιχ<) της ιστορικής καταγγελίας. Κι ακόμα ενθουμοιΤ7 εΐ μΐα εντελώς ιδιότυπη σμίξη του διακριτικού με το μυθαντο "· *ζ' ^ Ζε,1 υποκινεί - αναφέρομαι πάντα στα δυο κύρια μεγάλ<>°,"η||1,ΐτίί Της V>« νέους: «Το καπλάνι της βιτρίνας» και «Ο «νών7 περίπατος του Πέτρου» - η Ζέη, λοιπόν, υποκινεί έναν προέλευοη' '* 1π<ιν<ΧΟΤ<ΧΤ«πότητά του δεν αρνιέται την αστική της νόττμα'ν Τ*Τ’Τ'Μννφέας αυτή έχει μια άνεση αφήγησης, την ικαθένο ))( U Πλάθει ζωντανούς ήρωες καθώς τους βλέπει με το παρχάδια 7 7 l,i? που γνωρίζει να ορά και όνειρα και αγώνες και φυτική πλήΥ(;'?· Με την Άλκη Ζέη για να καταλήξουμε η 'I ■ ^°ΥοτεΧν^Η απέκτησε επαναστατική ιδεολογία και νδ%άιεΠ’Μ'νη τίχν’' Υλύκανι από τη μυθοποίηση της καθημεριJV j

,U τ<< ΐ'ψόδια, λοιπόν, αποφασίζει να εισέλΟει και στο ρ<> Τ,Ι5 λογοτεχνίας για μεγάλους. Και μάλιστα, όχι μόνο

επιλογη/83

82/επιλογη με τα ίδια εφόδια, αλλά και με το ίδιο - έστω, χρονικά διευρυμένο - θέμα. «Η Αρραβωνιατικιά του Αχιλλέα» είναι η μυθιστορηματική κά­ λυψη της γενιάς της κατοχής, της αντίστασης και του εμφυλίου. Αυτής της γενιάς που χτυπήθηκε - το τελευταίο χτύπημα - από την χούντα του ’67. Αυτής της γενιάς που βρήκε την αναγνώρισή της στα χρόνια που διανύουμε τώρα. Όμως η Ζέη δεν φτάνει την ιστορία της μέχρι τις μέρες μας. Αρχίζοντάς την από την αντίσταση, την οδηγεί και τη σταματά στα χρόνια της Απριλιανής δικτακτορίας. Δε νομίζω πως η επιλογή να τελειώνει σ' εκείνα τα χρόνια το μυθιστόρημα, έγινε με κριτήρια μυθιστορηματικής οικονομίας. Μάλλον την επέβαλε η διάθεση να παραμείνει όλο το έργο μέσα σ' ένα κλίμα ατομικού προβληματισμού και εθνικού αδιεξόδου. Η Ζέη - η γενιά της Ζέη, μοιάζει να διστάζει μπροστά στην πλήρη αποδοχή μιας αναγνώρισης. Το στίγμα της είναι το χαμένο όνερο· η διάψευση. Ένα οδοιπορικό, λοιπόν, είναι τούτο το βιβλίο. Οδοιπορικό στο χώρο - Αθήνα, Ρώμη, Τασκένδη, Μόσχα, Παρίσι. Ένα οδοι­ πορικό στο χρόνο. Μια τοιχογραφία προσώπων. Μια σύγκρουση συναισθημάτων. Μια κατάθεση ιστορικών ντοκουμέντων, έτσι όπως τα βίωσε το άτομο. Και, τέλος, είναι μια τολμηρή απόφαση: να καταγγελθεί το λάθος, να ομολογηθεί το ξεγέλασμα, να επανατοποθετηθούν τα σύμβολα. Όλα αυτά είναι - ή, μάλλον, φιλοδόξησε να είναι η «Αρραβω­ νιαστικιά του Αχιλλέα». Θέλησε να μορφοποιηθεί σαν λαϊκό ανά­ γνωσμα, γιατί έτσι θα επικοινωνούσε με τα «αγνοούντο» πλήθη. Θέλησε να καταχωρηθεί σαν πολιτικό κείμενο, γιατί έτσι θα κατα­ ξίωνε την αναμφισβήτητη τολμηρότητα των επανατοποθετήσεων (αυτών των επανατοποθετήσεων που όλοι τις κουβέντιαζαν και κανείς δεν τολμούσε να τις γράψει)*. Θέλησε, τέλος, να είναι η εξομολόγηση ενός ανθρώπου, γιατί έτσι θα ξόρκιζε το στοιχειό που κατασπάραξε όνειρα και νιάτα. Ένα μυθιστόρημα, λοιπόν, γνήσια επαναστατικό είναι το τελευ­ ταίο πόνημα της 'Αλκής Ζέη. Επαναστατικό ως προς το περιεχό­ μενό του. Ας δούμε τώρα, αν συμβαδίζει η θεματολογική επαναστατικότητα, με μια αντίστοιχη μορφική. ναφέραμε, πιο πάνω, τα εφόδια με τα οποία η Ζέη μπήκε στο χώρο της πολιτικής λογοτεχνίας για παιδιά και κατέλαβε μια αξιόλογη θέση. Με τα ίδια προσπαθεί να οριοθετήσει την α­ ντίστοιχη θέση της και στο χώρο του πολιτικού μυθιστορήματος για μεγάλους. Και αποτυγχάνει. Γιατί η λογοτεχνία που απευθύ­ νεται σε παιδιά μπορεί να έχει πάρα πολλά κοινά σημεία με αυτήν που αφορά μονάχα τους μεγάλους. Έχει, όμως, και κάποιες δια­ φορές. Και μια από αυτές - κατά πολλούς η σημαντικότερη - είναι ο τρόπος που ορούνται τα γεγονότα. Ένας τρόπος που εκπέμπει τη φρεσκάδα της παιδικής ηλικίας, που εκπέμπει το φυσιολογικά απόλυτο, το επίσης φυσιολογικά γνωσιολογικό πεπερασμένο. Αυ­ τά τα στοιχεία πρέπει ν' απουσιάζουν στην περίπτωση που το κεί­ μενο απευθύνεται μόνο σε ενήλικες. Γιατί σε τυχόν διαφορετική περίπτωση, η αφοπλιστική αφέλεια μετατρέπετε» σε ψυχοπνευματική αναπηρία, το συναισθηματικό φορτίο σε μελλοδραματική εκφόρτιση, η έκφραση καλωούνης σε είδος συμβιβασμού. Κι ακόμα το τρυφερό παραπέμεπει στο γλυκερό. Το απλό γίνεται απλοϊκό. Και τελικά το ρομαντικό γίνεται το θεμέλιο για να χτιστεί το ρομάντζο. Είναι η γωνία όρασης, αυτή που καθορίζει και επιβάλλει αυτές

ΐιζ μεταμορφώσεις. Έτσι - για παράδειγμα - η μικρή ηρωίδα στο «Καπλάνι της ώτρίνας» χρησιμοποιείται (συγγραφικά εννοώ) για να καταγράΨει· μέσα από την τρυφερή νοηματικότητα της ηλικίας της, πολλά κ<?1 πολυσήμαντα. Αλλά πώς είναι δυνατόν η ίδια καταγραφή να °ελουμε να υλοποιηθεί από την «Αρραβωνιατικιά του Αχιλλέα», μφού χο παιδί έχει πια ενηλικιωθεί; ι όμως η Ζέη το επιχειρεί και να πώς δημιουργείται τελικά ένα μυθιστορηματικό πρόσωπο που ενώ δηλώνεται η πολιτι­ κοποιημένη του υπόσταση, αυτό διολισθαίνει σε μια εκφραστικό­ τατα που φέρνει στο νου άλλοτε σελίδες από τα βιβλία της Άννα^αρία Σελίνκο κι άλλοτε πλάνα από Χολιγουντιανές παραγωγές τιΊζ δεκαετίας του '50. Αλλά η «Ντεζιρέ», για παράδειγμα από το λωρο των ιστορικών ρομάντζων, και το «Διακοπές στη Ρώμη», απ° τις κινηματογραφικές εκφράσεις, ήξεραν πως είναι καθαρά *αι απόλυτα έργα μιας ιδεολογικής συνέχειας (μιας συντήρησης, ^ην πλατιά έννοια του όρου). Η «αρραβωνιαστικιά» όμως δεν ξαίνεται να αποδέχεται κάτι τέτοιο. Έτσι, λοιπόν, η συγγραφέας αΦήνει έκθετα τα δημιουργήματά της καθώς συνειδητά τα χρίζει πθοσωπα συμμετοχής σε πολιτικά συμβάντα, ενώ ασυνείδητα τα '■’Κοχρεώνει να υποστούν τις αποκοπές ρομαντικών ηρώων. , ήρωίδα διαθέτει εσωτερικό σθένος και εξωτερική αδυναμία, *V(U° ουσιαστικότερος τρόπος έκφρασής της είναι ο ερωτικός (συ­ λήσεις σε φανάρια του μισοσκόταδου, μυρωδιές ραφινάτων χωμάτων να διαφεύγουν από τη βαλίτσα με τα ρούχα που στέλ° π <ϊ1 ,στου5 πρόσφυγες). *’αράλληλα, θα αφήνεται σε ένα συνεχές ταξίδι στο χώρο και 0 Χρόνο, σε μια αναζήτηση όπου όλα είναι συγκεχυμένα (τα θυφερά ραντεβού, οι επώόυνες αναμετρήσεις, η μιζέρια, η ξενι‘•let),

Κ

//

Ψ

χ ρ ρ χ β ιο ν ιχ σ τικ ιχ το υ Λ χ ύ ./.ε χ

U

Η μορφή της είναι αξιαγάπητη, αλλά το αξιαγάπητο δε διαγράν 1 το μονοδιάστατο. Ό πω ς, άλλωστε, μονοδιάστατα, ακιαγραΜουνται: ο σύζυγος - πεζός όσο και δίκαιος, ο εραστής - τρυφεόσο και ανώριμος.

η τη .

Α

Q παιδικός φίλος - μόνιμα ερωτευμένος με την ηρωίδα, η μητέδυ " αιώνιο έκφραση θυληκότητας, το παιδί - η χαρισματική άλλ ενός ονείρου που πνίγηκε. Και δίπλα σ’ αυτούς τόσοι κ ,°ι (κατάσκοποι που τους βρίσκεις να σε περιμένουν με πανάμ · u παλτά και καλλιτέχνες που αλλάζουνε στρατόπεδα για τα ε(ν{ίι(ί ^α? γυναίκας κ.α.π.). Όλοι είναι τύποι προκαθορισμένοι, Μόνιτ'>ποι που συναντιώνται σε συναισθηματικά μυθιστορήματα, οουν π° υ ιό,ίι έχουν επιφορτισθεί με το επιπλέον βάρος να δηλώαπό πα,ζ, εεναι αντάρτες, εξόριστοι, κρατούμενοι. Και, τελικά, χ„ τ<<, μύρια όσα είχαν συμβεί εκείνα τα χρόνια, τα μύρια όσο 0ών α’ ^ το μόνο που χρησιμοποιεί είναι η θυσία των νεατην ^κοριτσιών «οι συμμαθήτριες», έτσι τις αναφέρει. Ομολογώ to <ίμ1 σ0ΤΤΙτώ τουζ. αλλά επίσης ομολογώ το ξάφνιασμά μου για συνν ' ° ν ύ°να^,κ() της αναφοράς τους. Έχουμε, μάλλον, ένα π<ι γ *1<Ι !*ό λάθος καθώς με μια τεχνική καθαρά λογοτεχνίας για Ηΐιν' "/ *<’7Τ<)" Ί οικονομία των αναψερόμενων είναι αναγκαστικός έύα ; ν · ,πιχιτρε(ται η δημιουργία συναισθηματικής φόρτισης σ' π»υ U 1ι,Τι>ρημα για ενήλικες (στο οποίο απαιτείται η ποικιλία αβιθετει την εγγύηση της μη εξαίρεσης). Ο

πωζ επίσης συγγραφικής αντιμετώπισης λάθος είναι και η " ώ αναφορά στο ταξίδι της ηρωίδας στη Ρώμη. Γιατί πώς

ΤΑ ΚΗ ΜΗΤΣΑΚΑ ΚΗ: θαλάσσιες ανεμώνες, η Γοργόνα, η Νεφέλη και ο Ιππόκαμπος. Αθή­ Οι

να, Αντιποιητική παραποίηση, 1987. Σελ. 101 Τα ποιήματα του Τ. Μ. προοφέρονται στο αναγνωστικό κοι­ νό με την ελπίδα ότι θα τϊιχουν καλής υποδοχής, αφού ενεργο­ ποιούν δυνάμεις που είναι κρυμ­ μένες βαθιά μέσα μας, με ευγέ­ νεια και ειλικρίνεια, στοιχεία που τα κάνουν βιώσιμα και ζωογόνα. Χωρίς να ξεπερνούν το επίπεδο του μέσου Έλληνα που διαβάζει ποίηση αραιά και που, έχουν ε­ ντούτοις μια καλλίγραμμη και εξουθενωτική διαύγεια που τα κάνει καθημερινά και οικεία, σε σημείο που να διαβάζονται απνευστί. Τα θέματα είναι παρ­ μένα από διάφορες καταστάσεις που έζησε ο ποιητής και ξεκινάνε απ' τον έρωτα και την αγάπη για να φθάσουν σε υψηλά πεπραγ­ μένα που δύσκολα πληοιάζονται. Πέρα απ' τις οποιεσδήποτε α ­ ντιρρήσεις που θα μπορούσε να είχε κανένας για τη μορφή, τη δομή και το πλέξιμο του στίχου, η ουλλογή είναι ενδιαφέρουσα και γονιμοποιεί με τρόπο άμεσο και ρεαλιστικό το σπέρμα της ζωής.

ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΓΙΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

84/επιλογή μπορεί να αποδεχτεί κανείς μια κοπέλα που γαλουχήθηκε μέσα στην αντίσταση (και μάλιστα στην αριστερότερη έκφραση της), που κινδύνεψε να πεθάνει, που είδε τους συναγωνιστές της να δολοφονούνται, πώς - επαναλαμβάνω - ν’ αποδεχτεί κανείς ότι είναι δυνατόν αυτή η κοπέλα να δραπετεύει στο εξωτερικό με σκο­ πό να καταλήξει σε μια άλλη χώρα, σ’ ένα άλλο πολίτευμα - αυτό που για χάρη του αγωνίστηκε - και να περνά το χρόνο της αναγκαστικής της διαμονής/αναμονής στη Ρώμη - ενδιάμεσο σταθ­ μό της πορείας της - ολομόναχη (μα από ολάκερη την Ευρώπη, το κομμουνιστικό κίνημα μόνο μια Γαλλίδα βρήκε να της δώσει για σύνδεσμο, μια Γαλλίδα που ζούσε μίλια μακριά;), ολομόναχη, λοιπόν, στην αρχή και μετά ερωτροπώντας στα πάρκα και στα συντριβάνια της αιώνιας πόλης. Ό χι, κάπου μέσα σ’ όλα αυτά βρίσκεται ένα λάθος - λάθος όχι τόσο της ηρωΐδας, μα αυτής που την έπλασε. Γιατί αν θέλουμε να δούμε τη διαμονή στη Ρώμη, σαν το τόσο φυσιολογικό ιντερμέδιο έρωτα και ξεσπάσματος ελευθε­ ρίας, μέσα σε μια ζωή σφιγμένη από την έννοια του καθήκοντος αν θέλουμε, έτσι να το δούμε (και άλλωστε αυτό είναι); θα έπρεπε κι αυτό με τη σειρά του να κρατήσει χώρο τόσων σελίδων όσων αντιστοιχούν στο στιγμιαίο ενός ξεσπάσματος που δεν έχει συνέ­ χεια, και όχι χώρο σχεδόν εφάμιλλο μιας αισθηματικής νουβέλας. Αλλά, γενικά, όλο το μυθιστόρημα δεν χαρακτηρίζεται από τις αρχές μιας αφηγηματικής οικονομίας. Έτσι, όμως χάνει τους στό­ χους του, χάνει και τα εφόδια που θα τους πραγματοποιούσαν. ο θέμα αυτού του βιβλίου ασφαλώς και δεν είναι ο έρωτας, όπως και το πρόβλημα που θίγει δεν είναι ατομικό. Θέμα και πρόβλημα είναι αυτός ο τόπος και οι άνθρωποί του. Πολύ σωστά η Ζέη εξατομικεύει το γενικό. Λογοτεχνία κάνει. Όμως, ενώ η πορεία από το όλο στο μέρος συντελείται, δεν βρίσκει δρόμους να εκφράσει και την αντίστροφη κατεύθυνση, αυτή που θα επαναφέ­ ρει το μέρος στο όλο. Έτσι ο κύκλος δεν κλείνει. Το μυθιστόρημα βαραίνει μονόπαντα και τελικά - αν θέλουμε να το δούμε στις διαστάσεις που μπορούσε να έχει - βουλιάζει. Και τα πρόσωπά του καταδικάζονται σε μια απόλυτη υποκειμενικότητα. Αδυνα­ τούν να γίνουν και σύμβολα.

Τ

νακεφαλαιώνοντας, λοιπόν, καταθέτουμε την εκτίμηση που μας δημιουργεί η τολμηρότητα της Ζέη να καταγγείλει, να Α ομολογήσει, να συμπονέσει, να καταδικάσει. Είναι πολύ σημαντι­ κό ν’ ακούς από άνθρωπο της δικιάς της γενιάς και της δικιάς της προσφοράς, πως η επανάσταση δεν έχει μόνο γροθιές σφιγμένες και τυφλή υπακοή και εξόριση κάθε μικρής ομορφιάς. Αλλά, αντιθέτως, έχει - πρέπει να έχει - το θάρρος της αυτοκριτικής - το θάρρος του χαδιού, τη συντροφιά μιας καθημερινής, μικρής πολυ­ τέλειας. Τέτοιου είδους αλήθειες σημαντικές αλήθειες - λέει η Ζέη. Κι ακόμα τολμά να σαρκάσει αυτό το είδος της αντιστάτης που γίνεται ερήμην των πολλών, που λες πως είναι μια πράξη για τους πολλούς, αλλά αφορά τους λίγους. Αναγνωρίζεται, λοιπόν, η τόλμη όλων αυτών και η απόλυτα ει­ λικρινής άρθρωση του περιεχομένου τους. Η διαφωνία βρίσκεται στον τρόπο λογοτεχνικής ενσάρκωσης αυτής της τόλμης. Υπάρχει μια ανακολουθία μεταξύ φόρμας και περιεχομένου. Το τελευταίο το περιεχόμενο, δηλαδή είναι μοντέρνο (με την έν­ νοια πως επανατοποθετεί). Η φόρμα, αντίθετα, είναι συντηρητική σε σημείο αντίδρασης (τα συνεχή φλας-μπακ που πάνω τους δο­ μείται η αφήγηση, δεν χαρίζουν παρά μόνο έναν επιφανειακής

Γ

επιλογη/85 π(?οέλευσης νεοτερισμό). ΐα αι ασφαλώς, μια τέτοια αντίφαση θα ήταν δυνατόν - αν γινόνε συνειδητά - να δημιουργούσε ένα έργο γνήσια και πολυδιάι«τα ανατρεπικό. όλο°μωζ ~ στην πεθίπτωσιΊ της «αρραβωνιαστικιάς» - η Ζέη έριξε «ιδ Τ° ττ^ οτί1ν τόλμη να κοινοποιήσει τα μέχρι τώρα *-κώς» συζητούμενα. Και με μια -υποσυνείδητη, τάχα; - διαν((/'Τΐκ°τΤ1τα’ επελεί=ε εναν τρόπο κοινοποίησης που όχι μόνο δεν τρεπει, αλλά αντίθετα συντηρεί τη συμπάθεια του αναγνώστη.

L .ιστορία Ν Ι Κ Ο Υ Κ Ρ Α Ν ΙΔ ΙΩ Τ Η :

Οι διαπραγματεύσεις Μακαρίον-Χάρντι γκ, 1955-1956. Α θ ή ν α . Ο λ ­ κ ό ς , 1987. Σ ε λ . 95.

Κ 1 0μως πεΡα απ° την αναμφισβήτητα δικαιούμενη συμπάθειά ννώ μας’ τ° μυθιστ°ρημα επιβεβαιώνει στη συνείδηση του αναστπ ^ Τ° γεγονός πω? Ί δημιουργός του έχει μια αξιοθαύμαικανότητα να κατασκευάζει φράσεις με φορτισμένο συναισθηπ ο λ λ ι *“1 ενδιαΦέθ°υσεζ ιδεολογικές θέσεις. Και ίσως αυτές οι τερα απλων αναΥνώσεων φράσεις να είναι όχι μόνο τα σημαντικότο έ σ^μεια,του βιβλίου, αλλά και μια πρόταση για το πώς το ίδιο *«ταβ °>~ πέρ“ α,πό συναισθγΐματικές αναγωγές και συγγραφικές α ,ο λ ο ,ν 5 ~ θα 1ί®ε^ε να ε^λε ενσαρκωθεί. Όμως τα πράγματα λέα» β' ,T'ouv μιαν ®λλη πορεία. «Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλ*αι να ηκε,τΤ|ν Ηντ«πόκριση από τη γενιά για την οποία - ίσως από αι ~ γ.ραΦτηκε, αλλά οι διάδοχοι και επίγονοι - έστω κάποιοι να g Του? ~ των ηρώων προσώπων του βιβλίου, ακόμα ψάχνουν οι,ν το μτ>θιστόρημα-ζωή των πνευματικών τους αναδοχών.

Είναι περιττό να προβάλλοιψ£ την προσωπικότητα του Νίκιώ Κρανιδιώτη στο αναγνωστικό κοινό, αφού μέχρι σήμερα η ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ ρουσία του στα ελληνικά γραΗ' Σ,η«ίωι>ση ματα είναι δεδομένη, όχι μόνο Υ,σ *1 1 το λογοτεχνικό του έργο μα *** ^ Ο η α ι^ ,ν /ί 401 °τ?ν καθαί?« « -----I λογοτεχνικό -------- /V --------- Λ χώρο V και όε λαμβάνω υπόψη τη μη μυΟιτη νεότερη κυπριακή ιστορία· >α υνν προδιαγραφών Π9οθιαγραψών κατάθεση του Χοάνη Χρόνη Μίοοιου. βιβλία του: «Δύσκολα χρόνοι" (Κύπρος 1950-1960), «Οι διεθνείς διαστάσεις του Κυπριακού»' «Ανοχύρωτη Πολιτεία» (Κύττρ0» 1960-1974, Α και Β τόμος) *α\ «Δύο κρίσιμες φάσεις του πριακού», τον έχουν καθιερώο£ σαν τον πιο υπεύθυνο μελετη^Ι του Κυπριακού προβλήματος·1 γεγονότα που μέχρι σήμερα Ρσ’ περιέγραψε δεν είναι απότοκ ΚΛ[>θΛΟΥ Ε. ΜΩΡΑΪΤΗ: Μεγάλη Ανθολογία Ελληνικού Σονέτ""· Αθήνα, 1987. Σελ. 688 μιας τυπικής διπλωματικής ° * διοδρομίας, που λόγω της ° σεως και των καθηκόντων του ιεί' Ο ν έ ΐ ? ^ τ(,μ°ς της Μεγάλης Ανθολογίας του Ελληνικού Σοχε αντιμετωπίσει, αλλά είναι κσ π°η θέλει°υ.E'Vetl ενΗ πΡ«Υμ«τικό απόκτημα για κάθε βιβλιόφιλο, περισσότερο από μια φωνή βΥ1? πάνω εχει σττ1 βιβλιοθήκη του μια επαρκή αναγνώσιμη ύλη νίας που ξεσπά σε ώρες τ τε ρ ιαι> ντρώνει ο ,π ο^ στ1· Ο ανθολόγος Κάρολος Μωραίτης συγκελογής και υπευθυνότητας. π° ιήτές (ι,°νΐ »τ.α απ<,) 215 παλιότερους και νεότερους Έλληνες Η μικρή αυτή μελέτη που *,ιΤ(Q τελεί ανακοίνωση στο ττλαω ®°υ). oovr ' V Των ))π°β,)ν κ«ι εκπρόσωποι του Κυπριακού χώσυνεδρίου για το Κυπριακό, Η είναι Εντυ νωνονψ ς ένα σύνολο 1150 ποιημάτων. Το σύνολο αυτό θέμα: «Οι συστηματικές και |01 ιτιΐ κΗι δετικό, παρά τις οποιεσδήποτε ατέλειες, ρικές πλευρές του Κυπριακό ' ’ ΉΑολογικές. που έγινι στο Πανεπιστήμιο ( ' -j +— οαλονίκης (28-30 Α·π«ιΧΙ«>ινΊ?“ τ,,"ν ποιητών είναι αλφαβητική, όπως συνήθιζε ται από το Ινστιτούτο Δ ιεθ,νό ^ό Τ κ'λη Αβλιχο ^ *·" 0λΕ5 °λ' δ0ν τις ανθολογίες, Αρχίζει από τον IΜιμοσίου Δικιιίοο και Διεθνών '

« την υπευθυνότητα του συγγρα­ φέα. Παρουσιάζοντας με κάθε λεπτομέρεια τα διατρέξαντα στις διαπραγματεύσεις που άρχισαν τον Οκτώβριο του 1955 και κατέ­ ληξαν σε ναυάγιο στις 29 Φε­ βρουάριου 1956, μεταξύ Μακα­ ρίου και Χάρντιγκ, δεν αρκέστηκε στις προσωπικές μαρτυρίες, αλ­ λά εμπλούτισε την εισήγησή του με άγνωστα μέχρι σήμερα στοι­ χεία του Φόρεϊν Ό φφ ις. Το θέμα αυτό σε γενικές γραμμές, όπως ο ίδιος μας λέει στον πρόλογό του, το έχει διαπραγματευθεί και σε προηγούμενα βιβλία του (σ. 11). Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λε­ πτομέρειες των γεγονότων, επι­ σημαίνουμε την τελευταία συμπε­ ρασματική παράγραφο: Τα αίτια της αποτυχίας των διαπραγμα­ τεύσεων (σσ. 91-95), όπου ο συγ­ γραφέας επιμερίζοντας τις ευθύ­ νες της αποτυχίας για τη λύση του Κυπριακού, δέχεται σαν χα­ μένη ευκαιρία τις προτάσεις Χάρντιγκ.

Ν1Κ. Λ. ΦΟΡΟΠΟΥΛΟΣ

σημαντικό συλλεκτικό υλικό

Q

ι )ι

ι ο ν I )ι ι ι ο ι ι Α π ν ι κ ί ] ! , , ( Ι ΐ ι ΐ ) δ ι ΐ κ ν '

°0,’ ‘ΐίειδή Ίίειδή ^0 Χαΐ τελε,ώνει 1“ Τ(,ν Στυλιανό Χρυσομάλλη. Ωοτό<<νβ<)λογ(,, 0,,*V, π 0ο κ ,|μινη περίπτωση πρόκειται για μια ειδική ν,ος % ατο , γ 1 °* 1 απ^"’? ονοματική, μια ανθολογία που ουγχρό" και Τ,Ιν ανάπτυξη του συγκεκριμένου αυτού ποιητι-

ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ

86/επιλογη

επιλογη/87 τιΊν επικράτηση του ελεύθερου στίχου το σονέττο ή και άλλα λού π° ΙΤ|μ“ των θα συνεχίζουν να αποτελούν πειρασμούς για πολκαι ευκαιρίες επιστροφής, μερικής έστιυ και περιοριϊι στα μοτίβα της παράδοσης. χε αρό τι5 ελλείψεις, λοιπόν, και τις επουσιώδεις λοιπές ατέμόνον η·,προ<?φορ“ 7ου Κάρολου Μωραΐτη, σαν συλλεκτικό και μετ , υλ1κ° , παύει να είναι σημαντικότατη. Το γεγονός αυτό συιi f f 1 ,περισσ°τερο απ’ όλα και χρειάζεται την ανεπιφύλακτη ^α ρα σ τα σ ή μας.

1

κού είδους, του σονέττου, θα έπρεπε, ίσως, η κατάταξη να γίνει χωριστά, κατά περιόδους. Θα ήταν έτσι ευχερέστερη η κατανόηση και, ενδεχομένως, η αφομοίωση, ποιοτικά και ποσοτικά, της ιστο­ ρικής εξέλιξης της σονεττογραφίας, την οποία άλλες εποχές ευ­ νόησαν περισσότερο και άλλες λιγότερο. t

Κάρολος Μωραίτης εφοδιάζει την ανθολογία του με μια εκτενή εισαγωγή, στην οποία υπερισχύουν τα ιστορικής'ση­ μασίας σχόλια. Αρχίζει από τις μικρές θεωρητικές νύξεις με τις οποίες υποδηλώνεται το σονέττο ως πλέον έξοχο και δύσκολο εί­ δος της ποιητικής τεχνικής και συνεχίζει με την αναζήτηση των πρώτων ποιημάτων που μπορούν να ανταποκριθούν στη φόρμα του σονέττου. Αναφέρονται έτσι τα Σικελικά δημοτικά τραγούδια, οι ποιητές της Σικελικής Σχολής (12ος-13ος αιώνας) και οι τροβα­ δούροι της Προβηγκίας. Ο Πετράρχης με τον υψηλό λυρισμό του ήταν ο πρώτος που εδραίωσε την τεχνική του σονέττου και προκάλεσε με το κύρος του τη διάδοσή του σε όλη την Ευρώπη.

Ο

μικρή μελέτη του Δ. Ζακυθηνού «Το σονέττο στην νεοελλη­ νική ποίηση» (1926) και οι απόψεις του Ηλία Βουτιερίδη, δημοσιευμένες το 1928 στη Νέα Εστία, είναι οι πρώτες πηγές που μπορεί να αναζητήσει κανένας και να αντλήσει στοιχεία για το Ελληνικό σονέττο. Από τις μελέτες αυτές ξεκινάει και ο Κάρολος Μωραίτης και φθάνει στη νεότερη βιβλιογραφία στην οποία κυ­ ριαρχούν τα ονόματα των Κ. Δημαρά, Δ. Πολίτη, Καρ. Μητσάκη, Κ. Σάθα κ.α. Οι πηγές αυτές χρησιμοποιούνται εξονυχιστικά και για την ανεύρεση του πρώτου γράψαντος ελληνικό σονέττο. Συνο­ πτικά, η χαρτογράφηση και η αναδίφηση των στοιχείων που αφο­ ρούν το ελληνικό σονέττο διακλαδίζονται στις ενότητες: «Από τον Γ αιώνα μέχρι τις αρχές του ΙΘ'», «από το 1834 μέχρι τις παραμο­ νές του Β' παγκοσμίου πολέμου», και «το σονέττο στη μεταπολεμι­ κή του δημιουργία». Εδώ, θίγεται το πέρασμα του σονέττου μέσα από τις διάφορες σχολές (Φαναριώτικη, Επτανησιακή, Παλιά Αθηναϊκή, Νέα Αθηναϊκή κ.λπ.), εξαίρονται και σχολιάζονται οι καλύτεροι εκπρόσωποι κατά εποχή και η έρευνα κλείνει με την ιστορική επισκόπηση του σονέττου στην Ευρωπαϊκή ποίηση.

Η

ην εισαγωγή «φορτώνουν», μάλλον, παρά στηρίζουν, τρεις πρόλογοι, που δεν διαψεύδουν τον κανόνα ότι τα καλά βιβλία Τ στέκονται μόνα τους. Ο Καριοφύλλης Μητσάκης, ένας από τους προλογίζοντες, σημειώνει μια αποδεκτή παρατήρηση: «Μερικές φορές έχει κανείς την εντύπωση ότι κάποιοι ποιητές ήσσονος ση­ μασίας αντιπροσωπεύονται από υπερβολικά μεγάλο αριθμό ποιη­ μάτων και παράλληλα ότι κάποιοι άλλοι σημαντικοί ποιητές παραλείπονται εντελώς: Γ. Βαφόπουλος, Ανθούλα ΒαφοπούλουΣταθοπούλου, Δ. Καπετανάκης, Ν. Καρβούνης, Σπ. Δίτινας, Ν.Παππάς, Ν. Τωμαδάκης, Ν. Χαντζάρας κ.α. Και συνεχίζει, πα­ ρατηρώντας ότι έμειναν εκτός ανθολογίας όλοι οι νεότεροι, οι με­ τά το μεσοπόλεμο ποιητές. εβαίως, ο βιολογικός κύκλος του σονέττου συνεχίστηκε από τους ποιητές της α' μεταπολεμικής γενιάς (Λημάκης, Πατρί­ κιος, Δάλλας, Κόρφης. Στεργιόπουλος) και συνεχίζεται από τους ποιητές της γενιάς του ’60, καθώς και του ’70, και, ακόμα, των νεότατων του ’80. Σε όλες τις περιπτώσεις αυτές παρτηρείται η τήρηση της παλιάς φόρμας και κάπου-κάπου αναφαίνεται μια έξυπνη παρίκλιση (π.χ. Το κουτσό σονέττο, Γ. Δανιήλ) ή κάπουκάπου μια άλλη χιουμοριστική απόκλιση, Το σίγουρο είναι ότι

Β

ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

.πεζογραφώ ΝΙΚΟΥ ΣΑΡΑΝΤΑΚΟΥ: Μετά την αποψί­ λωση. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1987. Σελ. 251 Για τις κακουχίες, τις ταλαιπ^' ρίες και τους εξευτελισμούς υφίστανται οι στρατευμένοι καΤ τη διάρκεια της θητείας τούψ έχουν γραφτεί πάρα πολλά, τόθ° που το θέμα να φαίνεται κατ' <*Ρ χήν κορεσμένο. Παρ' όλα αι>τ το βιβλίο του Ν. Σ. γραμμένο Ρ αρκετή διάθεση σάτυρας, ειΡ®*, j νείας και σαρκασμού απέναντι ; αυτή την καλοστημένη μΠΧσ'ί^ I προσθέτει ένα ακόμα λιθαρ°κ στην εν λόγω φιλολογία. Τα ωΠ : Υήματα έχουν μικρό έως μεοσ' μέγεθος και καταπιάνονται σλ j με ό,τι συμβαίνει στο στρατό Ρε σα στην καθημερινή ρουτίνα, * θώς όλοι περιμένουν το αΤΓ0?η. \ τήριο έχοντας όχι πάντα συνει°|^ τοποιήσει τις αλλαγές,που I στράτευμα έχει επιφέρει (’1" ! ψυχοκοινωνική τους συμττερ'Ψ __ j ρά. Οι ιστορίες απ' το στρατό . τόσο διαδεδομένες ανάρε°ης > στους άντρες σε καιρούς ε,Ρ9ψ) j - μπορεί να συντελέοουν σε Ρ καινούρια αντιμετώπιση 1 ^·\ όλου θέματος και σε μια νέα j οταοη, yiu το συμφέρον αυ1 . των νέων που αφήνουν τα , ντα, προκειμένου να υττηΡ'Ρλ, οουν μια ιδέα μάλλον άδικά10 γητη για τη διάρκειά της.

ο Κ. Τσάτσος οραματιστής της ελευθερίας και της ενωμένης ευρώπης K\0,h1TAn ' IN °α Υ· ΤΣΑΤΣΟΥ: ° Σύγχρονος κόσμος. Δοκίμια.

>να· ° ' ε κ ό ο σ ε ι ς τ ων φ ί λ ω ν , 1987. Σελ. 204.

Ο σονύ>1αβά^°υμε μίϋ συλλογή δοκιμίων, είναι επόμενο η προμέρ0υ, ί ' ] μας να όιασπάται και να έλκεται από τα διάφορα επιτ°υ ν ΘΡατα, πράγμα που δε θα συνέβαινε στην περίπτωση Ρεν0 να .Χ“ με yu αναγνώσουμε μία ενιαία μελέτη. Έτσι είναι επόβλου του κ / ν μενει μια κεντρική ιδέα, κάτι σαν καταστάλαγμα θεματική „ ι”λί° υ ’ °ταν πια θα το βάλουμε στο ράφι. Όμως η τροπική 1 π°λυμερεια και η εξαιτίας της πολυμορφική και πολυβάλλει ο ρν 0εγγ" ,τικη προσπάθεια που αναγκάζεται να καταβλ,ΐΡ»τΐσ,ιΡηστ° τε Λοκιμι°Υρ«φος Υ>« τη λύση των ποικίλων προ^ qcooxZ Ι Γ : μα? CV αε κάτι πολύ σημαντικό: στο να εξίοου εωΓντΑ λΐΊ ερ2 Λ°ν ίδι° το συγγραφέα. Αυτό δεν θα ήταν Ρεν<> ή ( 'J , · ' ™ διαβάζαμε ένα μορφικά και θεματικά ενιαίο κείβΐυτό επε ν , ( περίπτωση, των δοκιμίο)ν, αυτό είναι κατορκές μεριέ 'πλησιάζουμε το στοχαστή από πολλές και διαφορετιΗ"ι μέσα α ^ ά ΐ ι τ απύ ποικίλε? οπτικές γωνίες, σφαιρικά, Ηαι ° ίδιος ν „ τ ° Κ(1 πΡ.σμ,Ιτα, τιΚΚί· όσα ακριβώς μεταχειρίζεται . «τα την εξέταση των αντικειμένων του.

Λ το” Η ? ' * 1, ’*0' -?τΐ!ν περίπτωση του Σύγχρονον Κόσμου °τ° βιβλίο ,,,,τ WVTIVO" Γσατσου. Τα 21 δοκίμια που περιέχονται κούςάξονΕΓ ϋ, κινούνται γύρω από δύο βασικούς θεματολογιJ' 121) που irpm ,ενας κυρ'σρχεί στο πρώτο μέρος του βιβλίου (σελ. "ρχήν εξετά1:ι·'τ"χΠ·ι”<)κί Μπολιτικού προβληματισμού. Εδώ κατ’ Ροκοατύ,^ α1. " ° νόημα της ελευθερίας» και η έννοια της δηΡελλον tikt ^V,"" Γχεΐ ό'σμορφωθεί στην εποχή μας. καθώς και «Το 'IS οημοκρι είν«ι. Σιιν(((ι,,·μθκ' " τιας>>’, όπως ο ίδιος έβλεπε ότι θα έπρεπε να "Το άτ„.ϋν<Ιφή ειναι και άλλα προβλήματα: πώς πρέπει να είναι ί τ ^ ^ ρ σ τ α ί ' ^ ’π'ον της εξουσίας», ποια είναι · Γα ανθρώπινα διw !<ι |ΐ*αμ;>,,!(1,,,’κ,<’ι:ΐζ ι,πσρχουν ανάμεσα στην Γρομοκρατία και ^ Ηε¥ ^ θ έ 11,'? .: * ν,^ ί’πο,," · Ι τ ’Ι ,»,νι'λ 'ι α π ερνάει σε πιο εξει! 4 ,ντ) ^ > υ yiν ,Ία τ,*ν αν(*Υ>*αία ηπι ωη ίλιμη «Επιστροφή στα | ' Ν,<n ‘I {Η·11 ’^λιτιομοί μόνον όταν αποηλούν δη { "Λ'.’τοοι, </,, ",'Μ1 Μ°ν<<δι γ*α ujv · ί;λπ»Ηΐίροτυπία ·, για \ * Γθ1' *ι,ποιι» χ.α. Γίλος οι τρία άλλα δοκίμια

ΔΟΚΙΜΙΟ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΙ" ΤΣΑΤΣΟΥ

Ο ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ Δοκίμια ΛΙΎΤεΡΗ ΓΚ ΛΟΙΗ

οι κ.κΛοεκιε ίων At t HNA I I I ·

φι \ un

Συμπληρώστε τή σειρά των αφιερωμάτων

88/επιλογη

" ΔΙΑΒΑΖΩ

ασχολείται με προβλήματα ηθικής και πολιτικής συμπεριφοράς («Περί βλακείας», «Περί αναίδειας», «Περί Αιδούς»), κείνα όμως τα δοκίμια που αποτελούν πραγματική πνευματι­ κή παρακαταθήκη του Κ. Τσάτσου είναι τα συμπεριλαμβανό­ μενα στο δεύτερο μέρος του τόμου (σελ. 125-200). Ό λα περιστρέ­ φονται γύρω από το φλέγον θέμα «Ενότης του ευρωπαϊκού πολιτι­ σμού». Κι αλλού εξετάζεται «Το νόημα της Ευρώπης», αλλού «Η υποδομή» της, αλλού «Η πνευματική κρίση στη σύγχρονη Ευρώ­ πη». Ακολουθεί ο «Διάλογος για το μέλλον του Ευρωπαϊκού Πο­ λιτισμού», το δοκίμιο «Το παρελθόν και το μέλλον της Ευρώπης», καθώς και η διάλεξή του για τα «Εξήντα χρόνια Πανευρώπης». Από τα δοκίμια του πρώτου μέρους του βιβλίου διαφαίνονται καθαρά οι κατευθυντήριες αρχές που διέπουν τη σκέψη του Κ. Τσάτσου, στον τομέα του πολιτικού και ηθικού προβληματισμού του. Η δεοντολογία του είναι διαυγής και στηρίζεται σε θεμελιώ­ δεις έννοιες: δημοκρατία-ελευθερία. Και τις δύο προσπαθεί να τις αποκαθάρει από βλαβερά παρασιτικά καρκινώματα και να τις οροθετήσει εκ νέου. Εύκολα διαπιστώνουμε ότι η φιλοσοφική σκέψη του Τσάτσου υπέρκειται της πολιτικής του ταυτότητας. Βλέπει τα πολιτικά πράγματα σε θεωρητικό κυρίως επίπεδο: τα αναλύει, αναζητεί τις βασικές απαρχές τους και τα εξετάζει θεω­ ρητικά στον αφετηριακό τους χώρο. Καμιά φορά υπεισέρχεται και σε πιο εξειδικευμένα προβλήματα και ίσως πιο επιφανειακά. Και εδώ όμως δημιουργώντας βαθιές τομές φτάνει πάλι στα κύρια θέ­ ματα που τον απασχολούν: δημοκρατία και ελευθερία. Έτσι τα επιμέρους θέματα ανάγονται σε γενικότερα και οι θέσεις του στο­ χαστή αναφέρονται σε όλο και μεγαλύτερο αντικείμενο.

Δ Ε Κ Α Π Ε Ν Θ Η Μ Ε Ρ Η Ε Π ΙΘ Ε Ω Ρ Η Σ Η Τ Ο Υ Β ΙΒ Λ Ι Ο Υ

Ε

ην ίδια μεθοδολογία χρησιμοποιεί και στο δεύτερο μέρος του Σύγχρονον Κόσμον, που όπως αναφέραμε και πιο πάνω περι­ Τ λαμβάνει δοκίμια σχετικά με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Αυτός ο πολιτισμός και η ιστορική προσφορά του σε παγκόσμια κλίμακα ωθούν τον Τσάτσο στην αναζήτηση του κοινού ευρωπαϊκού ιδεώ­ δους, το οποίο και αποτελεί τον συνεκτικό κρίκο της ενωμένης Ευρώπης. Με τα δοκίμια αυτής της κατηγορίας (καθώς και με άλ­ λα συναφή δημοσιεύματά του) ο Τσάτσος κατατάσσεται κι αυτός στη χορεία των εμπνευσμένων εκείνων διανοητών που πρόσφεραν πολλά στην οικοδόμηση και εδραίωση της Ευρωπαϊκής Κοινότη­ τας. «Η Ευρώπη ενσαρκώνει ορισμένες αξίες πολιτισμού που θέλομε να διαφυλάξομε και να αναπτύξομε και που όλες εκβάλλουν στην ιδέα της ελευθερίας της ανθρώπινης προσωπικότητας. Αυτό είναι το κοινό ιστορικό χρέος όλων των ευρωπαΐων. Αυτό το χρέος για να εκπληρωθεί πρέπει να το νοιώσομε ως κοινό, και ως κοινό χρέος να το επιδιώξομε». Μέσα σ’ αυτά τα λόγια διαφαίνεται και η αιτία για την οποία ο Τσάτσος ήταν φανατικός υπέρμαχος της ευρωπαϊκής ενότητας. Ήταν φυσικό για τον Κ. Τσάτσο, που είχε ενστερνισθεί την άποψη ότι οι βασικές αξίες του ευρωπαϊκού πο­ λιτισμού εκβάλλουν όλες στην ιδέα της ελευθερίας, να γίνει οπα­ δός της ιδέας της Ενωμένης Ευρώπης. Αυτήν έβλεπε σαν τη μόνη διέξοδο, το μόνο πέρασμα (σε παγκόσμια κλίμακα) προς την Ελευθερία. Είχε κατανοήσει καλά ότι η πολιτιστική ιστορία και παράδοση της γηραιός ηπείρου ήταν, είναι και θα είναι ο θεματοφύλακας των μεγάλων αξιών του ανθρωπίνου πνεύματος και επο­ μένως και της Ελευθερίας. ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ Γ. 7.ΩΡΑΣ

Α η ι^ ο σ η και Λογοτεχνία (No 58) · ‘Λατινοαμερικανική λογοτεχνία (No 59) · ‘Ονορέ ντε yS n« S T u ημηΤρης Γλην0ζ (Ν° 61) * *Τζέιμ5 Τζ™ς (No 62) · Κώστας Χατζηαρ(ν Γ ^ Ν° 63) * Η Υενια των μπητνικ (No 64) · Οι επίγονοι του Φρόυντ (No 65) . Ζαν Ζενέ ^ « Τ έ χ η , ς (No 67) · Άγιον Όρος (No 68) · .Νέοι Λογοτέχνες (No 69) · (^μανοφωνο θέατρο (No 70) · ‘Σημειωτική (No 71) . Αριστοφάνης (No 72) . Ζακ Πρεβέρ Ιταλικό ι Μικρ“ σι“τικος ελληνισμός (No 74) · Λογοτεχνία και κινηματογράφος (No 75) · Μ λ< ; Γ Τ 1ϋ (Νο 76) · Μαρκήσιος ντε Σαντ (No 77) · Κ.Π. Καβάφης (No 78) · X Λ

.μ α ρ τ υ ρ ία

Κ°θαη?(Νο°82!).# 1^ίλΓΜΚθΐ ν^ ρα« ΐ ϋ * ? .* Μαρν*ερίτ ^ ρ σ ε ν ά ρ (No 81) · Αδαμάντιος Βίάν (Νλ *«Λ2 δ Καρλ Μ“Α ρξ Ν° 83 * Συγχρ0να ολλανδικά γράμματα (No 84) · Μπορίς λης (No 88)f· · Αστυνομικη Λογοτεχνια (No 86) · Νέοι Λογοτέχνες (No 87) . Κώστας Βάρν«: • Κων?, Νεοελληνικό θέατρο (No 89) · Τόμας Μαν (No 90) · Φρειδερίκος Νίτσε (No 91) Ν α π Ξ ν Α ΐνθς«

^

(ο ΐ° 92> * Ρ° λάν Μπαρτ (Ν° 93) * Παιόικό βιβλίο <Ν« Μ> ·

<Νο 98 Γ A“ " aHlum»5 <Ν° 95> * Εμμανουήλ Ροίδης (No %) · Εμίλ Ζολά (No 97) · Σταντάλ Υίάννης fN o In n καΐΛφυλακτ> (Νο 99) * Aai*° αισθηματικό μυθιστόρημα (No 100) · ΜακρυΙούλ.η5 ο 101) Λουκιαν°5 (No 102) · Ντιντερό (No 103) · Τέλλος Άγρας (No 104) ·

ΤΖΟΝ PINT: Επιλογή απ’ το έργο τον. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1987. Σελ. 286. Ενα βιβλίο του συγγραφέα τ° ϋ έργου «Δέκα μέρες που συγκλόνι σαν τον κόσμο», με άρθρα τ° γραμμένα για την ειρήνη και Τ,1 αποφυγή των πολέμων, αοφ*) λώς προκαλεί το ενδιαφέρον ]ώ θε φίλου της Ιστορίας που θέλε να πληροφορηθεί για τις διάψ“ ρες επαναστάσεις σ' ολόκληΡν τον κόσμο. Τα κείμενα, γραμμ έν0 με δημοσιογραηιική αλλά κο" εκλεκτική πένα, παραδίδοντ στον αναγνώστη, ο οποίος εΧι ιώ" την ευχέρεια να κρίνει και να γκρίνει γεγονότα και πολέμο^ν που δεν πέρασαν απαρατήρΦ απ' το γνωστό συγγραφέα, μ6® στη δίνη και τους σκοπέλους Ό δουλειάς του. Άλλοτε πάλι συγγραφέας καταφεύγει σε V κρές και καθημερινές συγκΡ0 σεις απ' τις οποίες αντλεί Η γάλες του ανθρωπιστικές ώέί ' που συντάραξαν την οικοι>Ρ£ , με την πληρότητα και την ειλ|ΚΡ νεια που είναι διατυπωμ<ν , Ένα βιβλίο μοναδικό στο , ι& ^ τ ο υ που αξίζει π ρ ο σ ο χ ή ς α *°ϊ0. και για την επιμελημένη του εΚ οη.

χ.π·

Περό Κ Γ Ά *10 105> ΓΜθ ΐΜ ΐλ° ΈΚαίρηξ (Ν° 106> * Αρχαία λυρικτ) π°ά|ση (No 107) · Ουγχό (Ν ‘ ,’ι η νΙ ερσεν Ν° * ! ? * ΠΕρμαν Εσσε (Νθ 109) · Αλμπέρ Καμύ (Νο 11Μ> · Βίκτωρ Y e C l , ί ι Τ “ ρ Αλαν Ποε (No 112) · Φώτης Κόντογλου (No 113) . Φιλανδικά ί Κ ΐ ί · Σαμουελ Μπεκετ (No 115) · Κοσμάς Πολίτης (No 116) · Το δοκίμιο (No (Νο ΐ 2 θ ί ΐ Ι αι ρ° ς Π χί'ληξ (Ν° Π8) * Κοινωνι°λογία (No 119) · Ελληνικός Υπερρεαλισμός Ηατα JJL ΜαΥ1ακοφσκι (No 121 ) · Ευγένιος Ιονέσκο (No 122) · Κυπριακά γράμ2αν-Πωλ% 23 2 ° Χ^ υμορ (No 124) · Μισέλ Φουκώ (No 125) · Ζακ Λακάν (No 126) .

(No 130) · Τ ρ Ν° 2?) * Θεσσαλονίκτ1 (No 128) · Βυζάντιο (No 129) · Ελληνικό παραμύθι Μαογν,, · Ντοστογιεφοκι (No 131) · Ντ. X. Λώρενς (No 132) · Τ.Σ. Έλιοτ (No 133) · Γιώον(1Λ , τΐ’ρας 1Ν° 134) * Αριστοτέλης (No 135) · Σιμόν ντε Μπωβουάρ (No 136) · δρέ«ς ΐ " 137) · Φ Σ· φιτ^ραλντ (No 138) · Τένεση Ουίλιαμς (No 139) · Αν* Φ° υτ?υρ*°μό? (Νθ 14Ι) · ΓιώρΥ°? Σεφέρης (No 142) . Γκυστάβ (No 146) 1 λι1? Τ Γλωσσ°λ°Υια (No 144) · Ουμπέρτο Έκο (No 145) · Βιβλίο και στρατός Κρί0Χι JL* Α^ ξα^ ρο? Αουμας (No 147) · Βιβλία για το καλοκαίρι (No 148) · Άγκαθα BlW i v u r, ? (Ν° m * Αντ° νέν Αρτώ (Νο 151) · Όσκαρ Ουάιλντ (No 152) · (No 156) · κ λψ 153) * Γ Β· ΓκαίΤΕ <Ν° ,54) * Αυτοβιογραφία (No 155) · Μετάφραση εη (No isoi ‘^ ας Καρυωτάκης (No 157) · Κλωντ Λεβί-Στρως (No 158) · Έρνεστ Χεμινγου(Νο 162)‘. ιο Ζαν,,ΚθκΤω (Νο ,60) * Μάρτιν Χάιντεγκερ (No 161) · Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ 164) · Αλ,* χ αν<Άυση καΐ Λ°Υ°τεΧνία (No 163) · Σύγχρονοι Αγγλόφωνοι Φιλέλληνες (No 167) · λ , 7 ° 5 Παπαδιαμάντης (No 165) · Παναγής Αεκατσάς (No 166) · Αίσωπος (Ν« Τής Τοί,Γ,Γ (Ν° 168) * Αντ0ν Ταέχωφ (Νο ,69) · Αλληλογραφία (No 170) · Στρα° μΐΚΌς1(Ν« Ι ϊ ,7 ,) * Επιλ°Υή βιβλίων ’‘’V 87 (No 172) · Τζων Στάινμπεκ (No 173) · (No m i . * ° 1 ιπιατήΡΐς στον κόσμο μας (No 175) · θερβάντες (No 176) · Βολταίρος βιβλίο (No , Ι Τ ^ 0 ,78) * Μθλΐερος (No 179) · Δημήτρης Χατζής (No 180) · Παιδικό ΚριΤ,κή (Ν 'JJfJ (Ψ6'' <Νο 181) · Ντάοιελ Χάμμετ (No 182) · Πωλ Βαλερύ (Ν« 183) ·

* Ζωοί Μ° Μ * Μονοική και Λογοτεχνία (No 185) · Διανοούμενοι και Εξουσία (No 186) (No 189) · n J” IY S * 187i * Βΐ6λί° κα1 Νέες Τεχνολογίες (No 188) · Το Νέο Μυθιστόρημα • Νίκος Καζαντζάκης (No 190) · Θουκυδίδης (No 191)

*νχΐ| « ο υ ιιημυκ,ινονωι μι; ιω τιψ αχυ ίχ υ ο ν εξα ντλη θεί.

Λ . Μεταξά 26 - 106 81 Αθήνα. Τηλ. 36.40.488 - 36.40.487 - 36.42.78V