Τεύχος 84

ΔΙΑΒΑΖΩ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Ολλανδικά ατα

ΜΑΡΣΕΛ ΜΠΡΙΟΝ: Λεονάρντο Ντά Βίντσι. ΤΣΕΖΑΡΕ ΜΠΡΑΝΤΙ: Άρκάδιος ή περί γλυπτικής. ΓΚΥΓΙΩΜ ΑΠΟΛΙΝΑΙΡ: Κυβιστές ζωγράφοι. ΓΚΑΜΠΡΙΕΛ ΓΚ. ΜΑΡΚΕΣ: 1Η αφήγηση ένός ναυαγού. ΓΚΑΜΠΡΙΕΛ ΓΚ. ΜΑΡΚΕΣ: Ή κηδεία τής μεγάλης μάμα. ΓΚΑΜΠΡΙΕΛ ΓΚ. ΜΑΡΚΕΣ: Θάνατος σταθερός πέρα άπ’ τό θάνατο. ΓΚΑΜΠΡΙΕΛ ΓΚ. ΜΑΡΚΕΣ: Μάτια γαλάζιου σκύλου. ΕΡΜΑΝ ΕΣΣΕ: Τό τελευταίο καλοκαίρι τού Κλί. ΕΡΜΑΝ ΕΣΣΕ: ' Η ινδική βιογραφία. ΜΠΟΡΙΣ ΒΙΑΝ: Πορνογραφικά γραπτά. ΜΠΟΡΙΣ ΒΙΑΝ: ’Αναζητώντας τόν χαμένο βαρόνο. ΜΠΟΡΙΣ ΒΙΑΝ: Τά χρονικά τού ψεύτη. ΧΕΝΡΥ ΜΙ^ΕΡ: Ο καιρός τών! δολοφόνων. ΠΕΤΕΡ ΧΑΝΤΚΕ: ’Αμέριμνη δυστυχία. ΦΡΑΝΤΣ ΚΑΦΚΑ: F,ράμμα στόν πατέρα. ΓΚΥ ΝΤΕ ΜΩΠΑΣΑΝ: Ο θείος μου ό Ιούλιος. ΠΑ-ΚΙΝ: Οικογένεια. ΘΟΡΝΤΟΝ ΟΥΑΙΛΝΤΕΡ: ,Τό γειρύρι τού Σάν Αοιής Ρέ. ΓΚΥΣΤΑΒ ΦΛΩΜΠΕΡ: Αλληλογραφία. ΑΛΝΤΟΥΣ ΧΑΞΛΕΝ: Μετά άπό πολλά Καλοκαίρια: ΑΛΑΙΝ ΡΟΜΠ ΓΚΡΙΓΙΕ: Τό σπίτι τών ραντεβού. ΑΜΑΡΑΝΤΟΣ ΑΜΑΡΑΝΤΙΔΗΣ: Τό Τονικό μουσικό σύστημα.

TONY ΜΠΕΝΕΤ: Φορμαλισμός καί μαρξισμός. ΖΑΝ - ΜΙΣΕΛ ΠΑΛΜΙΕ: ΛΑΚΑΝ. ΣΟΥΖΑΝ ΣΟΝΤΑΓΚ: Ή αισθητική τής σιωπής. ΤΖΑΙΗΣΟΝ ΞΕΝΑΚΗΣ: Επίκτητος. ΓΚΥ ΟΚΕΓΚΕΜ: Ιστορική εικόνα τής ομοφυλοφιλίας. ΕΡΙΚ ΣΑΛΤΜΑΝ: Εισαγωγή στή μουσική τού εικοστού αιώνα. ΚΡΙΣΤΟΦΕΡ ΣΜΩΑ: Μουσική, κοινωνία, παιδεία. ΟΤΤΟ ΚΑΡΟΛΥ: Εισαγωγή στή μουσική. ΖΑΝ ΠΙΕΡ ΒΕΡΝΑΝ: Μύθος καί σκέψη στήν αρχαία Ελλάδα. ΝΙΚΟΣ ΛΗΜΟΥ: ’ Η χώρα τού εδώ καί τώρα. ΝΙΚΟΣ ΔΗΜΟΥ: Κοινοτοπίες. ΝΙΚΟΣ ΔΗΜΟΥ: Ξένα ποιήματα. ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ: ’ Η οντολογία τού Μάρτιν Χάϊντεγγερ. ΚΙΚΗ ΔΗΜΟΥΛΑ: Τό λίγο τού κόσμου. ΘΑΝΟΣ ΒΕΛΟΥΔΙΟΣ: Ελληνοκεντρική φαντασιομετρική τέχνη. ΚΩΣΤΑΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΔΟΣ: Συγκεκριμένη ποίηση. ΣΠΥΡΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ: Εισαγωγή στήν ιστορία τού ΙΡΑΚ. Μικρόνεφέλη ΡΟΥΘ ΚΛΙΓΚΜΑΝ: Οί άνείπωτες ιστορίες τού ζωγράφου Τζάκσον Πόλλακ. ΕΙΓΚΝΕΣ ΝΤΕ ΜΙΛΛ: Οί επαναστάτες τού χορού. ΣΑΜΟΥΕΛ ΜΠΕΚΕΤ: Τρία εύκαίριακά Κομμάτια. ΧΑΙΛΝΤΕΡΛΙΝ: Δύο ύμνοι σ’ ελεύθερεςεστροφές. ΛΕΩΝΙΔΑ ΧΡΗΣΤΑΚΗ: ' Η γαλάζια ψύχωση στή„ζωή καί τό έργο τού : Γκρέοργκ Τράκλ. .*

έκδόσεις ΝΕΦΕΛΗ Μαυρομιχάλη 9. Αθήνα 10679

V.

Τηλ: 36.19962 — 3607744

19544964 Εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ ...δημιουργούμε αναγνώστες

α τελευταία χρόνια παρατηρήθηκε μια έντονη εξέλιξη στο χώρο της πεζογραφία μας, μια εξέλιξη που τη διακρίνει η αύξηση πεζών κειμένων τα οποία εκδίδονται από πολλούς εκδό­ τες και που προέρχονται από νέους, νεότερους αλλά και από πιο παλιούς συγγραφείς. Η ποιητική μας παραγωγή ανθεί πάντοτε και δεν υποχώρησε παραδίνοντας την πρώτη θέση στην πε­ ζογραφία. Τα σημάδια δείχνουν πως κάποια σοβαρή στροφή γίνεται προς τον πεζογραφικό λόγο. Οι οιωνοί φαί­ νονται καλοί για μια άνθιση εκεί που όλοι την ευχόμαστε και αναμέναμε. Νέοι συγγραφείς έκαναν την εμφάνι­ σή τους «πολλά υποσχόμενοι», αλλά και παλαιότεροι πήραν μια δεύτερη ανάσα και υπόσχονται κι αυτοί ένα νέο μερίδιο ανεξάρτητα από την προηγούμενη επίδοσή τους. Ο αριθ­ μός των εκδόσεων, ακόμη και με τα ατελέστατα και συχνά μη αξιοσέβαστα στατιστικά μας βιβλιογραφικά στοι­ χεία, φαίνεται καθαρά πως αυξήθηκε. Οι όροι που ενθαρρύνουν το γεγονός και οι λόγοι που το προκαλούν, ίσως, είναι πολλοί. Ανάμεσά τους, κι ένας που οι ιστορικοί και μελετητές της λο­ γοτεχνίας μας δε θα πρέπει να αγνοή­ σουν γιατί σχετίζεται άμεσα με τις γε­ νικότερες εξελίξεις των πραγμάτων τα οποία επηρεάζουν παντοιοτρόπως και τα πνευματικά. Είναι η οικονομική και

Τ

ιδεολογική πλευρά η οποία προσδιορί­ ζεται από τη δραστηριότητα των εκδο­ τών η πρώτη, και τον προβληματισμό των συγγραφέων η δεύτερη. Θα μιλή­ σουμε για την πρώτη, η οποία παίζει ένα ρόλο όχι τόσο φανερό, αλλά απο­ φασιστικό. παραγωγή και διάθεση στην αγο­ ρά βιβλίων, σήμερα, βρίσκεται στα χέρια εκατοντάδων επαγγελματιών και εμφανίζει μια ανισότητα αντι­ μετώπισης, επίδοσης και απόδοσης. Η κλίμακα αρχίζει από τη μικρή βιοτεχνι­ κή, σχεδόν οικογενειακή δραστηριό­ τητα, και ανεβαίνει προς μεγάλες ορ­ γανωμένες ικανές επιχειρήσεις με με­ γάλους κύκλους εργασιών και υψηλές παραγωγές. Οι πρώτοι φυτοζωούν προσπαθώντας να υπερνικήσουν στοι­ χειώδη οργανωτικά ζητήματα, όπως το άλυτο για τους περισσότερους - τη διακίνηση των προϊόντων τους. Η επι­ λογή αξιόλογων για έκδοση βιβλίων για τους πρώτους είναι μια αγωνία που δημιουργείται από την ανυπαρξία προ­ γραμματισμού, την έλλειψη ικανότη­ τας επιλογής, την αδυναμία προώθη­ σης και την κάψα της άμεσης, ταχείας εμπορικής επιτυχίας, η οποία μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα θα μεταβάλει την οικονομική καχεξία τους σε οι­ κονομική ευμάρεια. Αν προστεθεί και η έλλειψη εμπιστοσύνης εκ μέρους

Η

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

συγγραφέων προς ανοργάνωτους και αφερέγγυους μικροεκδότες, το πρό­ βλημά τους ευρύνεται. Αντίθετα, οι εκδότες με παράδοση, εκείνοι οι οποί­ οι έχουν συλλάβει το σωστό ρόλο της δουλειάς, δεν αντιμετωπίζουν τέτοια προβλήματα γιατί δεν δίνουν καμιά στιγμή την εντύπωση πως πρόκειται μόνο για εμπορικές επιχειρήσεις που παράγουν και εμπορεύονται προϊόντα καθημερινής κατανάλωσης, αλλά β ι ­ β λ ί α , κάτι τελείως διαφορετικό. Στην περίπτωση αυτή, η λειτουργία τους δημιουργεί μιαν αμφίδρομη κίνηση: εκείνη προς το κοινό και του αναγνω­ στικού κοινού προς αυτούς. Είναι το κλειδί της επιτυχίας: η δημιουργία σχέσεων εκδότη και κοινού σε μια βά­ ση αμοιβαίας εμπιστοσύνης και αντα­ πόκρισης. Και ναι μεν η καλή οργάνω­ ση και η οικονομική ευρωστία είναι προϋποθέσεις βασικές, αλλά αν δε συμπληρώνονται από μια πνευματική φιλοσοφία, κάποια στιγμή θα οδηγού­ σαν σε αδιέξοδα. Η φιλοσοφία ενός εκδοτικού πρέπει να περιέχει τη φιλο­ δοξία της δημιουργίας σταθερών και μόνιμων σχέσεων με το κοινό. Οι εκ­ δοτικοί οίκοι - μονάδες οι οποίες κι­ νούνται στο χώρο της οικονομίας - εί­ ναι ταυτόχρονα και κέντρα επηρεασμού των πνευματικών πραγμάτων, ακόμη και για τα ελληνικά μέτρα και σταθμά και την κάποια αοριστία στους

προσανατολισμούς και στις επιδιώξεις τους. Η καλή οργάνωση, η προβολή, η προώθηση, η διάθεση, η συνεπής εκ­ δοτική πολιτική, η προσπάθεια δη­ μιουργίας γοήτρου και η φιλοδοξία διαδραμάτισης κάποιου ρόλου στο πνευματικό προσκήνιο δεν έχουν ακό­ μη κερδηθεί, γιατί μοιάζουν-όλα αυτά τα ουσιώδη για ένα εκδοτικό μη εξερευνητέα, αμελητέα. Κι όμως οι εκδό­ τες, οι οποίοι βασίζονται σ’ αυτά τα δεδομένα, πηγαίνουν μπροστά. Μια στιβαρή εκδοτική πολιτική, η οποία συνεπάγεται τη διάθεση της παρου­ σίας στον πνευματικό χώρο και του επηρεασμού των πραγμάτων του, απο­ βαίνει σε όφελος αυτού που την ασκεί. Η πνευματική αυτή στάση μπο­ ρεί να συμβαδίζει με την οικονομική.' Η πρώτη υποβαστάζει τη δεύτερη, η δεύτερη φροντίζει την πρώτη. συνδυασμός οδηγεί στο δρόμο της επιτυχίας με μακροπρόθεσμη προοπτική και σταθερή εξέλιξη. Η επι­ λογή συγγραφέων με θεσπισμένα κρι­ τήρια ειδικής ομάδας συνεργατών, η καλή «συσκευασία» των εκδόσεων, η υποδειγματική προβολή και διάθεσή τους, η αναζήτηση νέων προικισμένων λογοτεχνών - οι οποίοι αξίζει να δοκι­ μαστούν έστω και εάν προκαλέσουν μια οικονομική επιβάρυνση που δεν θα καλυφθεί, η καθιέρωση αγαθών

Ο

Γ Γενναδίου 6 (πάροδος Ακαδημίας) - Τηλ.: 36.15.783

σχέσεων με τους ίδιους τους συγγρα­ φείς, ώστε να αισθάνονται την προσ­ τασία του εκδότη, είναι μερικά από τα στοιχεία τα οποία συνθέτουν τη δη­ μιουργική παρουσία ενός εκδοτικού οίκου. Ακόμη, ο συνεχής εφοδιασμός της αγοράς με τα καταξιωμένα έργα καθιερωμένων συγγραφέων - γύρω από τους οποίους θα δημιουργηθούν νέοι κύκλοι στους οποίους θα περιφέ­ ρονται οι νεότεροι προκειμένου να εξασφαλιστεί η συνέχεια και η συνέ­ πεια - είναι η προϋπόθεση για τη δη­ μιουργία παράδοσης, την οποία ένας εκδότης έχει μεγάλη ανάγκη για το παρόν και το μέλλον του. Με τα στοι­ χεία αυτά θα αντιμετωπίσει τις πρακτι­ κές δυσκολίες, τους ανταγωνισμούς, αλλά και τις εσωτερικές αμφιβολίες και ανησυχίες των άμεσων συνεργα­ τών του. Η στάση αυτή θα οδηγήσει κάποια στιγμή την προσοχή του κοι­ νού προς την εκδοτική φίρμα η οποία θα τηρήσει επίμονα τις προδιαγραφές αυτές, γιατί θα καταφέρει να το πείσει πως ενδιαφέρεται για το κοινό αυτό. Δεν είναι βέβαια μόνο η εξασφάλιση της ποιότητας των εκδόσεων και των έργων εκείνη η οποία θα δώσει την επιτυχία, είναι και η επίτευξη και εδραίωση σχέσεων εμπιστοσύνης και κατανόησης ανάμεσα σε εκδότη και αναγνώστες, εάν βέβαια ο πρώτος ενδιαφέρεται να αποκτήσει αναγνώστες των βιβλίων του και όχι μόνο αγορα­ στές των προϊόντων του. υτά όλα είναι ίσως γνωστά. Είναι όμως επιθυμητέα στο βαθμό που Α όλοι θα έπρεπε να επιθυμούν; Είναι γνωστό, πάντως, πως στην πληθώρα των εκδοτών υπάρχουν πολλοί που πι­ στώνονται και με μια πνευματική συμ­ βολή, η οποία απορρέει από την ανα­ ζήτηση και επιβολή και άλλων στόχων πέρα από τους οικονομικούς. Άλλοι

συνεχίζοντας μια παράδοση, άλλοι, νεότεροι, δημιουργώντας μια παρό­ μοια δική τους. Αποτέλεσμα: η ανά­ πτυξη γοήτρου ανάμεσα στους ανα­ γνώστες, η ανταπόκρισή τους,τέλος η επιβολή του εκδότη. ΚΕΔΡΟΣ εργάζεται πάνω σ’ αυτές τις συντεταγμένες τριάντα χρό­ νια. Το 1954 έκανε την πρώτη του έκ­ δοση. Σήμερα αριθμεί περισσότερες από χίλιες. Προχωρεί δίνοντας τις μά­ χες του, γιατί προσπαθεί να μην αποστεί από τις αρχές που έταξε στα πρώτα του βήματα. Σ’ αυτά τα τριάντα χρόνια εξασφάλισε τη μόνιμη συνερ­ γασία γνωστών συγγραφέων, αλλά ανακάλυψε και νέους άγνωστους, τους δοκίμασε, τους έδωσε την ευκαι­ ρία, δεν τα κατάφερε πάντοτε, έκανε λάθη, το ξέρει. Άλλοτε γιατί έκανε λάθος στις επιλογές του, άλλοτε γιατί αυτές δεν τον δικαίωσαν. Τώρα που ανδρώθηκε όμως μπορεί να μιλήσει για επιτυχίες. Μπόρεσε να έχει μόνιμα γυρισμένο προς το μέρος του το εν­ διαφέρον των αναγνωστών, το οποίο αύξησε και το ανάγκασε να σκύψει πά-. νω στα κείμενα πολλών νέων και να γνωρίσει τη νέα λογοτεχνία. Κατάφε­ ρε ακόμη να περάσει το όνομά του στα στόματα και των περιστασιακών αναγνωστών, οι οποίοι κάπου άκουσαν πως ο ΚΕΔΡΟΣ μπορεί να έχει κάτι και γι’ αυτούς. Διαδραμάτισε το ρόλο του συντελεστή στη διαμόρφωση νέων ρευμάτων και τάσεων, αυτών που κό­ μισαν οι νέες επιλογές του. Πεζογράφοι, ποιητές, δοκιμιογράφοι, συγγρα­ φείς και εικονογράφοι παιδικών βι­ βλίων, μεταφραστές, έχουν φτιάξει το κοινό τους, πέρασαν το έργο τους στην πνευματική ζωή του τόπου, δια­ βάζονται και συζητούνται, μεταφρά­ στηκαν σε ξένες γλώσσες. Από την απέναντι πλευρά δημιουργήθηκε ένα

Ο

κοινό που ανταποκρίνεται στην προσ­ φορά του. Τα κριτήρια επιλογής του ΚΕΔΡΟΥ αποδείχτηκαν πως, παρά τις καραδοκούσες δυσκολίες, φορμάρι­ σαν μια καλή ομάδα συγγραφέων με ένα παρόν κι ένα μέλλον ανοιχτό μπροστά τους. Το βιβλίο είναι ένα όχημα μεταφοράς γνώσεων και σαν τέτοιο το αντιμετωπίζει, πράγμα που ίσως να εξηγεί την επιβολή του ως μια πολιτιστική μονάδα στον κόσμο των εκδοτών, ανάμεσα στους οποίους πολλοί το εμπορεύονται μόνο ως όχη­ μα. Η κοινωνική προσφορά ενός εκδο­ τικού, η συμβολή του στη διαμόρφωση των πνευματικών πραγμάτων, αποτε­ λεί σοβαρή ευθύνη με όλες τις δυσκο­ λίες, τις αποδοχές, τις εναντιώσεις και τις κατακτήσεις. ήμερα, ξεφυλλίζοντας τον τελευ­ ταίο κατάλογο του ΚΕΔΡΟΥ, στο μέρος της ελληνικής πεζογραφίας, θα μετρήσουμε εκατόν είκοσι οκτώ ονό­ ματα συγγραφέων που αντιπροσω­ πεύονται με περισσότερους από διακόσιους τίτλους. Οι εξαντλημένοι τίτ­ λοι δεν αναφέρονται. Ο αριθμός των εκδόσεων για πολλά βιβλία φθάνει τις 20, ορισμένα έχουν ξεπεράσει τις 25, ενώ πάμπολλα έχουν ξεπεράσει τις 10! (Και μάλιστα σε μικρά χρονικά διαστή­ ματα από την πρώτη τους έκδοση.)

Σ

ΚΕΔΡΟΣ έχει εξασφαλίσει τη μό­ νιμη συνεργασία μερικών σπου­ δαίων ονομάτων, τα οποία επί χρόνια εκδίδουν τα έργα τους κάτω από τη φίρμα του. Ο Γιάννης Ρίτσος, ο Κώ­ στας Βάρναλης, η Μέλπω Αξιώτη, ο Στρατής Τσίρκας έχουν συνδεθεί μαζί του σε βαθμούς συγγένειας. Η μόνιμη συνεργασία τους έχει προσδώσει στο εκδοτικό μια ιδιαίτερη αίγλη καθώς τα ονόματά τους κυκλοφορούν συνεχώς σε αμέτρητους τίτλους και αριθμούς εκδόσεων.

Ο

ΚΕΔΡΟΣ

τον ίδιο κατάλογο υπάρχουν και πολλά ακόμη ονόματα συγγρα­ φέων οι οποίοι εκδίδουν τα έργα τους στον ΚΕΔΡΟ και τα οποία έχουν πάρει τη θέση τους στα γράμματά μας. Από την παλαιότερη σειρά διαβάζουμε τα ονόματα: Άρης Αλεξάνδρου, Βασίλης Βασιλικός, Στρατής Δούκας, Αλέξαν­ δρος Κοτζιάς, Τατιάνα ΓκρίτσηΜιλλιέξ, Αριστοτέλης Νικολάΐδης, Ασημάκης Πανσέληνος, Σπύρος Πλασκοβίτης, Κώστας Σούκας, Διδώ Σωτη­ ρίου, Αντρέας Φραγκιάς.

Σ

αι οι νεότεροι: Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, Πέτρος Αμπατζόγλου, Θανάσης Βαλτινός, Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Μάρω Δούκα, Γιώργος Ιωάννου, Παντελής Καλιότσος, Νίκος Κάσδαγλης, Μένης Κουμανταρέας, Χριστόφορος Μηλιώνης, Κωστούλα Μητροπούλου, Μάριος Χάκκας, Γιώρ­ γος Χειμωνάς, Δημήτρης Χριστοδού­ λου.

Κ

φήμη που συνοδεύει τους συγ­ γραφείς αυτούς, τα έργα τους με τις πολλές εκδόσεις, το κοινό που απέκτησαν, είναι μια πραγματικότητα για τα γράμματά μας. Η σύγχρονη ελ­ ληνική πεζογραφία σε ένα σοβαρό πο­ σοστό έχει ενισχυθεί από τις προτε­ ραιότητες της εκδοτικής πολιτικής του ΚΕΔΡΟΥ, ο οποίος δεν έχει στα­ ματήσει να προβληματίζει τους διεκπεραιωτές του, το επιτελείο του το οποίο δεν επαναπαύεται, αλλά συνε­ χώς - και μέσα σε αντιγνωμίες και δια­ στάσεις απόψεων - εργάζεται, ώστε να συνεχίσει την πορεία στις γραμμές που χαράχτηκαν κατά την ίδρυσή του. Αυτός ο συγκερασμός των αγωνιών εί­ ναι εκείνος ο οποίος μετατρέπει τη φι­ λοδοξία σε δημιουργία.

Η

Τώρα πια μπορούμε να μιλάμε αλλιώς για την πεζογραφία του καιρού μας.

Τρεις πρωτοπόροι Έλληνες συγγραφείς εμπιστεύτηκαν τα βιβλία τους στα «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» Α.Α. Λιβάνη Σωτηρία Σταυρακοπούλου

Στέλλα Βογιατζόγλου

Η ΛΑΠΑΡΑΤΟΜΗ

ΣΚΟΝΗ ΚΟΛΛΗΣΕ ΣΤ’ ΑΥΤΙΑ ΜΑΣ

Άντώνης Σουρούνης

Άντώνης Σουρούνης

ΟΙ ΣΥΜΠΑΙΧΤΕΣ

ΤΑ ΤΥΜΠΑΝΑ ΤΗΣ ΚΟΙΛΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΕΣ ΕΚΑΟΣΕΙΣ: «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ, Σόλωνος 94, τηλ. 3610589

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Ομήρου 34, Αθήνα - 106 72 Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.26.910

Τεύχος 84 28 Δεκεμβρίου 1983 Τιμή: Δρχ. 100

Π Ε Ρ ΙΕ Χ Ο Μ Ε Ν Α

Εκδότης: Άννα Πετρίδου Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Νίκος Στεφανάκης Σύνταξη: Σοφία Γεμενάκη, Δημήτρης Δεληπέτρος, Θεοδώρα Ζερβού, Βασίλης Καλαμαράς, Κώστας Καλημέρης, Ηρα­ κλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Μαρία Στασινοπούλου, Ελένη Στεφανάκη Γραμματεία Σύνταξης: Γιώργος Σαρηγιάννης Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάξ: Νένη Ράις Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 - 75.14.958. Διαφάνειες εξωφύλλου: Δ. Π. Αγγελής, Πειραιώς 1, τηλ. 32.44.325 Φωτογραφίσεις-Μοντάξ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοριαλιάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, τηλ. 36.41.134 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυ­ λής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Κεντρική διάθεση: Αθήνα: Πομώνης Διονύσιος Ζαλόγγου 1 τηλ. 36.20.889 Πειραιάς: Βιβλιοπωλείο «Κιβωτός» Δραγάτση 1 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά και Σία Τσιμισκή 78 τηλ. 279.720, 268.940

ΧΡΟΝΙΚΑ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ελευθέριος Στάθης: Η ολλανδική γλώσσα Αντριέττα Στάθη - Schoorel: Σύντομη ιστορία της ολλανδικής λογο­ τεχνίας Ιωάννα Ντουλλαάρτ: Η σύγχρονη ολλανδική λογοτεχνία Ρ. Λ. Κ. Φόκκεμα: Κατευθύνσεις και πρόσωπα στην ποίηση της Ολλανδίας και Φλαμανδίας μετά το 1945 Πέντε Ολλανδοί ποιητές Αλέξ. Ζήρας: Ό ψ εις και κατευθύνσεις στη μεταπολεμική ποίηση της Ολλανδίας Ντίνυ Σχάουτεν: Εξερεύνηση του κόσμου των γυναικών Γ. Γ. Όφερστεεχεν: Βίλλεμ Φρέντερικ Χέρμανς Β· Παγκουρέλης: Οι μεταμορφώσεις του λόγου στο θεατρικό κείμε­ νο

12 13 19 24 29 36 39 51 60

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γράφει ο Θεόδωρος Γεωργίου ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ: Γράφει ο Σ. Μ παφαλούκος ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Γ. Καραβασίλης ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν οι Esther Silvestri - Ά γγ ελο ς Βαμβακινός ΜΕΛΕΤΕΣ: Γράφει ο Β. Χατζηβασιλείου

63 65 67

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφει ο Β. Παγκουρέλης

65

69 71

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

73

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

78

Κύπρος: Πρακτορείο βιβλίου Χρ. Ανδρέου και Σία Ρηγαίνης 64 Λευκωσία

Σ το επόμενο «Διαβάζω»

Υπεύθυνος τυπογραφείου: Βαγγέλης Παπαθανασόπουλος, Υμηττού 2L9

αφιέρωμα στον Μπορίς Βίαν

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

8

10

ΧΡΟΝΙΚΑ Επειδή η διαφορά είναι δικαίωμα

προ λεγο μένα

ΕΠΕΙΔΗ η ανάγκη και η αδυναμία μας είναι πηγή κέρδους για πολλούς επί­ δοξους «κοινωνούς του ΠαραδείΕπειδή ζούμε το δικό μας μεσαίωνα φοβισμένοι μέσα στην άγνοια και τις προκαταλήψεις. Επειδή δεν δεχόμαστε αυτά τα κοι­ νωνικά δεδομένα για μας. Επειδή ο σπαστικός, κι αν δυσκο­ λεύεται να μιλήσει, να γράψει ή να περπατήσει, σκέφτεται, αισθάνεται, νιώθει, ερωτεύεται. Επειδή δεν δεχτήκαμε να σέρνουμε την αναπηρία μας μακριά από την αν­ θρώπινη συναναστροφή. Επειδή θέλουμε να εξουσιάζουμε τον εαυτό μας, τη ζωή μας, την πο­ ρεία μας. Επειδή πιστεύουμε ότι έχουμε ίσο δικαίωμα στις χαρές και τους πόνους της ζωής. Επειδή πιστεύουμε και γι' αυτό επι­ διώκουμε να είναι η διαφορά δικαίωΑυτά όλα είναι οι απαντήσεις που δίνει η συντακτική επιτροπή στο πρώ­ το τεύχος περιοδικής έκδοσης, με τίτλο «Επειδή η διαφορά είναι δικαίω­ μα», στο ενδεχόμενο ερώτημα που θα της έθεταν «γιατί αυτό το περιοδι­ κό;». Νομίζουμε ότι δεν προσθέτουμε τί­ ποτα παραπάνω λέγοντας ότι στις σα­ ράντα σελίδες αυτού του εντύπου υπάρχουν πραγματικά ενδιαφέροντα άρθρα, μαρτυρίες και καταγγελίες, που μας προβλημάτισαν για την άνιση μεταχείριση των σπαστικών, για τον

αποκλεισμό τους από την αρτιμελή κοινωνία μας. Η μαχητική εκδοτική ομάδα της Εταιρείας Σπαστικών Βορείου Ελλά­ δος έχει περιλάβει στις σελίδες του πρώτου τεύχους της και ένα ποίημα του Χορστ, που τελειώνει μ' αυτά τα λόγια: «Θέλω να σκέφτομαι εγώ ο ίδιος, να μιλώ, να πράττω, δηλαδή να ζω».

Βιτρίνες βιβλίου ΠΡΙΝ από αρκετό διάστημα, ο Δήμος Αθηναίων είχε την πρωτοβουλία να εγκαταστήσει βιτρίνες με ελληνικές εκδόσεις σε κεντρικά σημεία της πρωτεύουσας. Αυτή η ενέργεια του δήμου προβλήθηκε Kat υποστηρίχθηκε από τη μεγαλύτερη μερίδα του αθηναϊκού τύπου. Οι εκδόσεις, που θα γέμιζαν τις βιτρίνες, δεν διευκρινί­ στηκε ποτέ αν θα ήταν πρόσφατες, παλιές, μόνο ελλήνων συγγραφέων, ενδεικτικές των εκδοτικών οίκων, ή αν θα είχαν κοινό θεματικό άξονα Πέρασε αρκετός καιρός από τότε, και με τα κρύα του χειμώνα, τις συν­ νεφιές, τις βροχές ξανακοιτάξαμε τις

Επανόρθωση Στο ρ επ ορ τάζ μας του τ εύ χ ο υ ς 81 για τα «βιβλία του χειμώ να» (σελ. 13), η μετάφραση των «Ποιη­ μάτων» του Τ. Σ. Έ λιοτ (έκδ. «Κ έδρος») α π ο δ ό ­ θηκε στην Τζένη Μ αστοράκη, ενώ έχ ει γίνει από τ ο ν Α ριστοτέλη Νικολαΐδη.

βιτρίνες-περίπτερα του δήμου και μας έπιασε βαθιά μελαγχολία. Σκονι­ σμένες, απεριποίητες, σκοτεινές, δεν σου επιτρέπουν να διακρίνεις τι υπάρχει στα ράφια τους. Τα εξώφυλ­ λα και οι σελίδες των βιβλίων, στραπατσαρισμένα από την υγρασία και την πολυκαιρία, παρουσιάζουν ένα θλιβερό θέαμα εγκατάλειψης -σαν αυτά τα εκθετήρια, που μοιάζουν με άδεια κλουβιά ζωολογικού κήπου, να στέκουν εκεί για να μας υπενθυμί­ ζουν τις καλές προθέσεις και τα ωραία λόγια που έμειναν ανεφάρμοΔεν θα μπορούσε κάποιος από τους τόσους που ασχολούνται με τα ζητή­ ματα του δήμου να ελέγχει αυτά τα περίπτερα; Μέχρι τώρα σ’ όλες τις επίσημες εκδηλώσεις που είχαν σχέ­ ση με την προβολή και την προώθηση του βιβλίου ο δήμαρχος και άλλα μέ­ λη του δημοτικού συμβουλίου με λό­ γους τους μας έδειξαν ότι πράγματι έχουν προβληματιστεί για την υπόθε­ ση που λέγεται ελληνικό βιβλίο. Γιατί αφήνουν τέτοιες λεπτομέρειες, που γίνονται αντιληπτές καθημερινά από χιλιάδες ανθρώπους, να τους κατηγο-

Πώς κρίνονται οι πνευματικοί δημιουργοί; ΟΙ πνευματικοί δημιουργοί και οι καλ­ λιτέχνες δεν κρίνονται μόνο από το έργο τους, αλλά και από τη στάση τους απέναντι σε μεγάλα γεγονότα του τόπου καθώς και από τη συμπερι­ φορά τους στην καθημερινή ζωή, αφού σαν διάσημα πρόσωπα έχουν στραμμένα πάνω τους χιλιάδες μάτια που παρακολουθούν και ερμηνεύουν τις εκδηλώσεις τους. Στο παρελθόν πολλοί διάσημοι και με σεβαστό έργο πνευματικοί δη­ μιουργοί έχασαν την εκτίμηση του αναγνωστικού κοινού εξαιτίας της συμπεριφοράς τους ή της αντίδρασής τους στα θλιβερά γεγονότα της νεό­ τερης ιστορίας μας- άλλοι πάλι κέρδι­ σαν την εκτίμηση του κόσμου, αν και δεν είχαν αξιόλογο έργο, μόνο και μόνο χάρη στη στάση τους στις αντί­ στοιχες καταστάσεις.

χρονικα/9 Το πρόβλημα του συγγραφέα που με το έργο του προβάλλει ιδανικά και που μ' αυτά κατακτά τους αναγνώ­ στες του και έρχεται ύστερα με τις εκδηλώσεις του να τα αναιρέσει, δεν είναι φαινόμενο μόνο ελληνικό. Άλ­ λωστε είναι χαρακτηριστικό ενός με­ γάλου μέρους της ανθρωπότητας άλ­ λα να πιστεύει και για λόγους σκοπι­ μότητας άλλα να πράττει. Οι παραπάνω σκέψεις έγιναν με αφορμή τα επεισόδια που προξενήθηκαν στην κεντρική αίθουσα του Εθνι­ κού Θεάτρου με ευκαιρία μια συζήτη­ ση που προκάλεσε η διεύθυνση της κρατικής σκηνής μετά από τις αρνητι­ κές κριτικές που γράφτηκαν στον αθηναϊκό τύπο για την εναρκτήρια παράσταση της χειμερινής περιόδου.

Πρώτο πολιτιστικό συνέδριο νομού Ιωαννίνων ΤΟ πρώτο πολιτιστικό συνέδριο του νομού Ιωαννίνων έγινε στα Γιάννενα στις 3 και 4 Δεκέμβρη. Τα θέματα που αναπτύχθηκαν στις τρεις συνεδρίες είναι: «Πολιτιστικό κίνημα - Πολιτιστι κή ανάπτυξη», με εισηγητή το Σπύρο

Εργολάβο, καθηγητή, δημοτικό σύμ­ βουλο Δήμου Ιωαννίνων. «Λαϊκός πο­ λιτισμός», με εισηγήτρια τη Βασιλική Ρόκόυ, πανεπιστημιακό. «Πολιτιστικό κίνημα και νεολαία», με εισηγητή τον Παναγιώτη Κώστα, εκπρόσωπο φοιτη­ τικών και μαθητικών συμβουλίων. Το πολύ ενδιαφέρον: «Χαρτογράφηση πολιτιστικής υποδομής νομού Ιωαννί­ νων - Αποκέντρωση», με εισηγήτρια τη Θεοδώρα Ντούλια, υπάλληλο υπουργείου Πολιτισμού. «Κινηματο­ γράφος. Γενική θεώρηση - Προβλήμα­ τα στο χφρο της επαρχίας», με ειση­ γητή εκπρόσωπο κινηματογραφικής λέσχης πλαισιωμένο από ομάδα με­ λών. «Κοινωνικές διαστάσεις της θεα­ τρικής αποκέντρωσης», με εισηγητή το Θ. Γράμματά, λέκτορα Φιλοσοφι­ κής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννί­ νων. «Πολιτιστική κληρονομιά και η σύγχρονη αντιμετώπισή της», με ει­ σηγητές τον Σ. Δάκαρη, καθηγητή Φι­ λοσοφικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννί­ νων, και Δ. Κωνστάντιο, επιμελητή αρχαιοτήτων. «Εικαστική ταυτότητα και δημιουργία στην επαρχία», με ει­ σηγητή τον Π. Μπέχλη, συντηρητή έργων τέχνης. «Μουσική στον ηπει­ ρωτικό χώρο», με εισηγητή τον Δ. Μέτσιο, καθηγητή μουσικής. Την οργάνωση ανέλαβαν η Νομαρ­ χία Ιωαννίνων και το Νομαρχιακό Συμ­ βούλιο σε συνεργασία με την τοπική

αυτοδιοίκηση και τους πολιτιστικούς φορείς και συμμετείχαν το υπουργείο Πολιτισμού και Επιστημών, 220 πολιτι­ στικοί σύλλογοι, 309 δήμαρχοι και πρόεδροι κοινοτήτων, φοιτητικά και μαθητικά συμβούλια και οι λοιποί μα­ ζικοί φορείς του νομού Ιωαννίνων.

Αυστριακό βιβλίο ΔΕΚΑ μέρες, από τις 29/11 ώς τις 8/ 12, κράτησε η έκθεση του αυστριακού βιβλίου, που φιλοξενήθηκε στο Ινστι­ τούτο Γερμανικής Γλώσσας Γκλάις, στην Αγία Παρασκευή. (Το απομακρυ­ σμένο εκθετήριο στέρησε από πολ­ λούς Αθηναίους την απόλαυση της γνωριμίας με τις αυστριακές εκδό­ σεις.) Πάνω από χίλιους τόμους πενήντα πέντε εκδοτικών οίκων περιλάμβανε η έκθεση. Τα θέματά τους άρχιζαν από λογοτεχνία και έφταναν μέχρι τα βιβλία διδασκαλίας της γερμανικής γλώσσας. Η αισθητική που διάκρινε όλα τα βιβλία και η εικονογράφηση που πρόβαλλε τους ονειρικούς κό­ σμους στα παιδικά κορυφωνόταν στην πρόσφατη έκδοση με θέμα την απελευθέρωση της Βιέννης από την τουρκική πολιορκία, πριν τρακόσα χρόνια.

πύρινο: cosivios ΒΙΒΛΙΑ - ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΥΡΙΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 16 ΤΗΛ. 3602883

ΑΡΧΑΙΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ - ΙΕΡΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΓΙΟΓΚΑ - ΙΝΔΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΙΔΕΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ

Από 30 Νοεμβρίου έως 13 Δεκεμβρίου

Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικό­ τερα βιβλία ενός δεκαπενθήμερου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρησαν δεκαπέντε βιβλιοπώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τα τρία βιβλία που είχαν τις πε­ ρισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κα­ τά το διάστημα αυτό. Έτσι, το βιβλίο με τις με­ γαλύτερες πωλήσεις σημειώνεται με τρεις αστε­ ρίσκους (**), το αμέσως μετά με δυο ( * ') και το τελευταίο με έναν (*).

3

I

2

!

[

1

1

I

I

?

1 I

*

!5 I 1θί

Χνάρι - Αθ.

Επιλογή-Αθ.

I ! ||

I

Χατζούλη - Λάρισα

1

i

Κοτζιά-Θεσ.

I Β ΙΒ Λ ΙΑ

Λέσχη του Βιβλίου - Αθ.

Επειδή όμως είναι τεχνικά αδύνατο να δημοσιεύονται όλα τα βιβλία που αναφέρουν οι βιβλιοπώλες, ο πίνακας περιλαμβάνει τελικά εκείνα τα βιβλία που δηλώθηκαν από δυο του­ λάχιστον βιβλιοπώλες. Όσο για το ενδιαφέρον και την ποιότητα των βιβλίων του πίνακα, σκόπιμο είναι να συμβου­ λεύεστε τις σελίδες της «Επιλογής».

Εστία-Αθ.

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ]

1. Κυρ: Καστρί, ενταύθα (Κάκτος) 2. Φ. Μπιούμπη: Η τελευταία παράσταση (Εξάντας) 3. Γ. I. Ράλλη: Χωρίς προκατάληψη 'Ία το παρόν και το μέλλον (Ελληνική Ευρωεκδοτική)

.

Λ

4. Γ. Ιωάννου: 0 Ευρωπαίος (Καστανιώτης) 5. Κ. Π. Καθάφη: Τα αποκηρυγμένα (Ίκαρος) 6. Δ. Μ. Μπότσαρη: Η δυναστεία Παπανδρέου (Ισοκράτης) Σημείωση: Στο βιβλιοπωλείο Σύγχρονη Εποχή το βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις ήταν: X. Βαλντές Βιβό: Ο Λουίς και ο Τζων στο Μοραθάν (Σύγχρονη Εποχή)

Βιβλιοπωλείο «ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΣ» Μέτωνος 62, Χολαργός 1η παράλληλος της Μεσογείων,

• • •

Κάτι νέο στο χώ ρο του βιβλίου Αναγνω στήριο Παιδική γωνιά

· · ·

Αυστηρή επιλογή βιβλίων Εκπτώ σεις Ειδικές προσφορές

Ένα βιβλιοπωλείο στο Χολαργό που θα το ζήλευε το κέντρο ΚΑΛΕΝΤΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ Ε.Ε. Γραφεία: Κολοκοτρώνη 15, τηλ. 32.34.270

Σύγχρονα ολλανδικά γράμματα Εδώ και πολλά χρόνια, ανάμεσα στην Ο λλανδία κάι στην Ελλάδα έχει αναπτυχθεί ένας στενός φιλικός δεσμός. Δεσμός π ου δνναμώθηκε τα χρόνια της δικτατορίας, όταν η Ο λλανδία συμπαραστάθηκε ενεργά στον αγώ να του ελληνικού λαού. Η γεω γραφική απόσταση που χωρίζει τις δύο χώρες είναι και η βασική αιτία για την ελλιπή γνώση που έχει ο ένας λα ός για την πολιτιστική δραστηριότητα του άλλου. Οι πρόχειρες εικόνες π ου έρχονται στο νου μας όταν ακούμε το όνομα αυτής της χώρας είναι τα ποτάμια της, οι μ ύλοι της και η χαρακτηριστική τοπική ενδυμασία. Κ ι όμως η Ο λλανδία έχει να παρουσιάσει ένα πολύ ενδιαφέρον σύγχρονο πολιτιστικό πρόσωπο, όπως διαπιστώσαμε κι από τον ολλανδικό μήνα που έγινε στην Α θήνα το Σεπτέμβρη και Οκτώβρη αυτού του χρόνου. Η ζωγραφική της, που εδώ και αιώνες βρίσκεται πάντα στο προσκήνιο αυτής της τέχνης, οι ανανεωτικές προτάσεις της για τη σύγχρονη αντίληψη του χορού, του θεάτρου, του κουκλοθέατρου και του κινηματογράφου· η αρχιτεκτονική της, που προβάλλει μια διαφορετική άποψη στα μέχρι τώρα δεδομένα, και η σύγχρονη λογοτεχνία της, που από το ’40 μέχρι σήμερα, ενώ παρακολουθεί την εξέλιξη των ευρωπαϊκών γραμμάτων και τους μεγαλύτερους σταθμούς τους, π α ρ ’ όλα αυτά έχει να προτείνει κι εδώ ένα δικό της πρόσωπο. Το «Διαβάζω», θέλοντας να προσεγγίσει τα σύγχρονα ολλανδικά γράμματα, συγκέντρωσε στις σελίδες του άρθρα που καλύπτουν το χώρο της γλώσσας, της ιστορίας της ολλανδικής λογοτεχνίας, της πεζογραφίας, του θεάτρου, της γυναικείας λογοτεχνίας και της ποίησης. Για την τελευταία μάλιστα, που έχει θαυμαστές και έξω από τα σύνορα της πατρίδας της, φιλοξενούμε δύο διαφορετικές αναλύσεις των σημαντικότερων σταθμών της νεότερης ολλανδικής ποίησης από το ’40 μέχρι τις μέρες μας, μια ολλανδική και μια ελληνική. Το αφιέρωμα επιμελήθηκε ο Γιώργός Γαλάντης

12/αφιερωμα

Η ολλανδική γλώσσα Υ πάρχει μια πλατιά διαδεδομένη σύγχυση και άγνοια γύρω από την ολλανδική γλώσσα. Μερικοί έχουν την εντύπωση ότι τα ολλανδικά είναι περί­ που η ίδια γλώσσα μ’ αυτήν που μιλιέται στη Β ό­ ρειο Γερμανία. Πολλοί περισσότεροι έχουν τη γνώ­ μη ότι τα φλαμανδικά είναι κάποιο μίγμα ολλανδι­ κών και γαλλικών. Ποια όμως είναι η αλήθεια; Τι είναι η ολλανδική γλώσσα, ποια ήταν η εξέλιξή της και από ποιους μιλιέται σήμερα; Η ολλανδική γλώσσα, όπως και η γερμανική, η αγγλική, η σουηδική, η νορβηγική, η δανέζικη, η ισλανδική, εξελίχθηκε στη σημερινή της μορφή από διαλέκτους των germanic γλωσσών. Τον όρο germanic (γερμανικά) δεν πρέπει να τον συγχέουμε με τη σημερινή γερμανική. Η σημερινή γερμανική γλώσ­ σα εξελίχθηκε και αυτή από διαλέκτους των germa­ nic γλωσσών. Η γερμανική εξελίχθηκε από τις germanic διαλέ­ κτους που μιλιόνταν στις νότιες και κεντρικές πε­ ριοχές της Γερμανίας. Η ολλανδική από τις germa­ nic διαλέκτους που μιλιόνταν στα δέλτα των μεγά­ λων ποταμών. Η διαφορά μεταξύ γερμανικής και ολλανδικής είναι και γλωσσολογική και γεωγραφική. Είναι δε τόσο ανεξάρτητη και αυτόνομη όσο είναι (και εί­ ναι) και οι λοιπές germanic γλώσσες (αγγλική, δα­ νέζικη, σουηδική κλπ.). Η ολλανδική πήρε την ονομασία της από τις επαρχίες των Κάτω Χωρών Βόρειο και Νότιο Ολ­ λανδία, όπου και άκμασε και έλαβε την τελική της μορφή. Εξάλλου η γλώσσα που μιλιέται από τους Φλαμανδούς του Βελγίου, που αποτελούν το 60% του βελγικού πληθυσμού, δεν είναι άλλη από την ολλανδική, παρά τις μικροδιαφορές που υπάρχουν (και πού δεν υπάρχουν!). Είναι ενδιαφέροντα τα στοιχεία που αναφέρονται στους διάφορους κατακτητές που πέρασαν α π’ αυτή την περιοχή και, στις επιδράσεις που είχαν στη διαμόρφωση της γλώσσας, με αποκορύφωμα τη διαμάχη στό Βέλγιο, μέχρι πολύ πρόσφατα, μεταξύ Φλαμανδών και Βαλλόνων (ολλανδόφωνων και γαλλόφωνων), που κατέληξε τελικά το 1973 στην αναγνώριση, στο Βέλγιο, της ολλανδικής σαν επί­ σημης γλώσσας των Φλαμανδών. Περιβαλλόμενη από τρεις μεγάλες γλωσσικές π ε­ ριοχές -αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά- μια καθόλου ασήμαντη κοινότητα είκοσι εκατομμυρίων μιλά και γράφει μια και μόνο γλώσσα, την ολλανδική. Σχέδιο τον Escher

ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΣΤΑΘΗΣ

αφιερωμα/13

Αντριέττα Στάθη-Schoorel

Σύντομη ιστορία της ολλανδικής λογοτεχνίας

Σ ’ αυτή τη σύντομη ανασκόπηση της ολλανδικής λογοτεχνίας χρησιμοποιήθηκε εξ ανάγκης η πιο απλή μέθοδος: μια χρονολογική αφήγηση μοιρασμένη σε περιόδους ενός αιώνα. Οι πρώτες φάσεις (12ος και 13ος αιώνας) Μόνο στο 12ο αιώνα βρίσκουμε ένα ολοκληρω­ μένο λογοτεχνικό έργο στα ολλανδικά. Τα πε­ ρισσότερα μεσαιωνικά κείμενα προέρχονται από το νότιο τμήμα των Κάτω Χωρών (το σημερινό Βέλγιο), το οποίο κυριαρχούσε τότε και πολιτι­ κά και πολιτιστικά. Η Φλαμανδία ήταν όμως φέουδο των βασιλιάδων της Γαλλίας και φυσικά η γαλλική επίδραση ήταν πολύ μεγάλη. Τα πε­ ρισσότερα κείμενα ήταν είτε μεταφράσεις είτε διασκευές γαλλικών προτύπων. Κατά την περίοδο αυτή κυριαρχούν οι συλλο­ γές βίων αγίων, που σπάνια όμως έχουν κάποια λογοτεχνική αξία, και τα ιπποτικά μυθιστορήμα­ τα, που είναι πάλι διασκευές από γαλλικές, αγ­ γλικές, ανατολικές ή και κλασικές πηγές. Οι διασκευές από τα γαλλικά πρότυπα συγ­

κεντρώνονται γύρω από το βασιλιά Καρλομάγνο. Το έργο «Ραϊνάουτ φαν Μονταλμπάαν» (Renout van Mantalbaen), η ιστορία ενός ιππότη που με τα τέσσερα αδέρφια του πάνω σ’ ένα τε­ ράστιο άτι, που ονομάζεται Μπέιγααρτ (Beyaart), πολεμά εναντίον του βασιλιά, είναι ακόμη πολύ δημοφιλές. Έ να άλλο έργο, το «Κάρολος και Έλεγκαστ» ιστορεί πώς ο Κάρολος, υπακούοντας σε μια ουράνια εντολή, πάει να κλέψει και μέσα σ’ αυτή την περιπέτεια ανακαλύπτει μια συνωμοσία εναντίον του. Οι διασκευές από τ’ αγγλικά πρότυπα συγκεν­ τρώνονται γύρω από τον Αρθούρο και τους ιπ­ πότες του. Το μόνο ανατολικό ρομάντζο που διασώθηκε είναι μια εκδοχή του Φλόρις έντε Μπλανσε-

* Για το γράψιμο αυτού τον άρθρου χρησιμοποιήθηκε το βι­ βλίο τον Reinder Ρ. Meyer «Literature of the Low Countries».

14/αφιερωμα φλούρ (Floris ende Blancefloer), μια ιστορία αγάπης κάπου στο Βυζάντιο. Τα δυο κλασικά μυθιστορήματα γράφτηκαν από τον Γιάκομπ φαν Μάρλαντ (Jacob van Marlant): «Οι άθλοι του Αλεξάνδρου» και «Η ιστο­ ρία της Τροίας». Στο δεύτερο μέρος του 13ου αιώνα όμως το εν­ διαφέρον για τα ιπποτικά μυθιστορήματα μειώ­ νεται, η αίγλη του ιππότη έσβηνε και οι αστοί, που η δύναμή τους ολοένα αύξανε, στρέφονταν σε μια πιο ρεαλιστική λογοτεχνία. Τότε γράφτη­ καν πολλά διδακτικά ποιήματα από τον ίδιο τον Μάρλαντ και άλλους. Έ να ενδιαφέρον φαινόμενο της περιόδου εί­ ναι η μυστική λογοτεχνία, αρχικά γραμμένη κυ­ ρίως από καλόγριες. Η μεγαλύτερη ποιήτρια εί­ ναι η Χάντεβικ (Hadewych), η οποία πρέπει να καταγόταν από οικογένεια ευγενών. Η σχέση της με το Θεό μοιάζει μ’ αυτήν ενός ιππότη με το φεουδάρχη του. Περιγράφει τη θεία αγάπη σε παθιασμένη γλώσσα. Η Χάντεβικ αλληλογρα­ φούσε με γερμανούς και γάλλους μυστικούς και το έργο της -ποιήματα, πεζά και γράμματααποτελεί μια κορύφωση της μεσαιωνικής λογοτε­ χνίας. Δυο πρωτότυπα και πολύ ζωντανά ποιή­ ματα είναι τα: α) «Μπεατρέις» (Beatrys), η ιστο­ ρία μιας καλόγριας που φεύγει από το μοναστή­ ρι της και πάει να συζήσει με τον αγαπημένο της και κατόπιν κάνει ακόμη και την ιερόδουλο για να ζήσει τα παιδιά της. Μετά από χρόνια γυρίζει στο μοναστήρι και μαθαίνει ότι η Παναγία την αντικαθιστούσε όλο τον καιρό που έλειπε· και β) «Φάντεν Φος Ρεϊνάρντε» (Vanden Vos Reinarde, Για την αλεπού Ρεϊνάρντε), που είναι ένα έπος ζώων, προϊόν της χαρακτηριστικής ατομιστικής κουλτούρας που δημιουργήθηκε στις ολλανδικές πόλεις. Το ποίημα σατιρίζει τα πάντα και τους πάντες, βασιλιάδες, ευγενείς, κληρικούς και γεωργούς, με μοναδική εξαίρεση τους αστούς, με πολύ χιούμορ και αρκετό κυνισμό.

Διδάσκαλοι και ψυχαγωγοί (14ος αιώνας) Αυτός ο αιώνας χαρακτηρίζεται από τον αγώνα εναντίον των Γάλλων. Το βόρειο τμήμα των Κά­ τω Χωρών αρχίζει στα μέσα του 14ου αιώνα να πλησιάζει τη Φλαμανδία οικονομικά και πολιτι­ στικά. Από λογοτεχνική άπσψη η περίοδος αυτή δεν έχει να παρουσιάσει πολλά ενδιαφέροντα πράγματα. Γράφονται πολλά χρονικά με ελάχι­ στη λογοτεχνική αξία, συνεχίζοντας την έκδηλη διδακτική παράδοση που άρχισε με τον Μάρ­

λαντ. Πιο ενδιαφέρουσα είναι η συνέχεια της λο­ γοτεχνίας του μυστικισμού της Χάντεβικ, με τον γνωστό μυστικό Γιαν φαν Ρέσμπρουκ (Jan van Ruusbroec). Αυτός επηρέασε πολύ το θρησκευτι­ κό κίνημα του Gert Groote (Μοντέρνα αφοσίω­ ση - Devotio Moderna). Το κίνημα αυτό ανησυ­ χούσε για την ηθική και τη θρησκεία της καθημε­ ρινής ζωής και είχε μεγάλη απήχηση. Ιδρύθηκαν θρησκευτικές κοινότητες που προετοίμασαν το κλίμα για τους μετέπειτα Ολλανδούς ουμανιστές. Ερωτικά ποιήματα, τραγούδια και μπαλάντες γράφονται συνέχεια. Μια ωραία μπαλάντα ιστο­ ρεί τον κυρ Χάλεβεϊν (Halewyn), είδος Κυανοπώγωνα, που δελεάζει τις κοπέλες με το τραγού­ δι του και τις θανατώνει, ώσπου να τιμωρηθεί και ο ίδιος από μια έξυπνη παρθένα. Το γαλλικό ποίημα «Roman de la Rose» μετα­ φράζεται -50 χρόνια πριν από τη μετάφραση του Chaucer- και βρίσκει αμέσως πολλούς θαυμα­ στές και μιμητές. Ένα χαρακτηριστικό λογοτεχνικό φαινόμενο της περιόδου είναι το έμμετρο παραμύθι (sproke). Το τραγουδούσαν ή το διηγούνταν ποιητές που ταξίδευαν από πόλη σε πόλη και από αυλή σε αυλή. Τα «σπρόκεν» παρουσιάζουν έντονα δραματικά στοιχεία και πολύ πιθανόν απ’ αυτά να πηγάζουν τα πρώτα θεατρικά -μη θρησκευτι­ κά- έργα στην Ολλανδία.

Ρητορικές στοές αιώνας) Αυτός ο αιώνας βλέπει μεγάλες πολιτικές αλλα­ γές. Οι δούκες της Βουργουνδίας κατάφεραν να καταλάβουν το μεγαλύτερο μέρος των Κάτω Χω­ ρών. Οι δούκες είχαν μεγάλο οργανωτικό ταλέν­ το και επεδίωξαν να συνενώσουν τα μικρά κρα­ τίδιά τους σ’ ένα καινούριο κράτος. Η προσπάθειάτους ναυάγησε και έτσι οι Κάτω Χώρες παρέμειναν μια ομοσπονδία κρατιδίων. Είναι όμως ο αιώνας της οργάνωσης. Ακόμη και. η λογοτεχνία οργανώνεται σε «ρητορικές στοές» (Rederykers Kamers), είδος συντεχνίας λογοτεχνών. Εύποροι αστοί μαζεύονται εκεί και φτιάχνουν περίπλοκα ποιήματα (παλίνδρομα, δηλ. καρκινικούς στίχους, ακροστιχίδες, λογο­ παίγνια) και θεατρικά έργα. Χαρακτηριστική εί­ ναι η ανταγωνιστικότητά τους. Οργανώνουν πο­ λύ συχνά διαγωνισμούς θεατρικών έργων. Το 1498 είκοσι μια τέτοιες στοές έλαβαν μέρος σε διαγωνισμό. Οι διαγωνισμοί αυτοί έμοιαζαν με πανηγύρια που διαρκούσαν εβδομάδες ολόκλη­ ρες. Επίσης οργάνωναν θεατρικές αναπαραστά­ σεις ιστορικών επεισοδίων, κατά παραγγελίαν συνήθως της κυβέρνησης.

αφιερωμα/15

Το χειρόγραφο από το ποιητικό έργο «Μπεατρέις»

Οι ρητορικές στοές δέσποζαν στη λογοτεχνία μέχρι το 17ο αιώνα και βοήθησαν ουσιαστικά στην εξάπλωση της λογοτεχνίας. Το παράξενο έθιμο των Ολλανδών να φτιά­ χνουν μέχρι και σήμερα στιχάκια για τους συγγε­ νείς και φίλους σε γιορτές, όπως στη μεγάλη γιορτή του Αγίου Νικολάου, έχει οπωσδήποτε τις ρίζες του σ’ αυτές τις στοές. Τα μέλη των συντεχνιών αυτών ενδιαφέρονταν περισσότερο για την τεχνική του λόγου παρά για την ουσία, αλλά, αναμφισβήτητα, ανέβασαν το επίπεδο γενικά, και όχι μόνο από πλευράς τεχνι­ κής του λόγου, της λογοτεχνίας. Εξάλλου, άφη­ σαν πίσω τους δυο έργα αναντίρρητης αξίας: το αλληγορικό θρησκευτικό έργο «Elckerlyc» (Ο καθένας), που περιγράφει τη μοίρα του απλού ανθρώπου, και το αγιογραφικό δράμα «Mariken van Nimweghen» (Μαρίκεν φαν Νίμβεχεν). Το έργο αυτό είναι το αριστούργημα του μεσαιωνι­ κού δράματος των Κάτω Χωρών. Η Μαρίκεν, ψυχικά πληγωμένη από τη σκληρή στάση της θείας της, συμφωνεί να συζήσει με το Διάβολο. Ζούνε στην Αμβέρσα, όπου ο Διάβολος δρέπει άφθονες ψυχές ανδρών που σκοτώνονται για την αγάπη της όμορφης Μαρίκεν. Γυρίζοντας πάλι στη γενέτειρά της, την πόλη Νίμβεχεν, η Μαρί­ κεν βλέπει ένα θεατρικό έργο -πάνω σε κάροπου δείχνει ότι και ο χειρότερος αμαρτωλός μπο­ ρεί να σωθεί αν μετανοήσει. Ύστερα από καβγά με τον πρώην εραστή της, το Διάβολο, παίρνει τον καλό δρόμο και γίνεται καλόγρια. Το έργο είναι πολύ ρεαλιστικό, σε μια εποχή που αφθονούν οι αλληγορίες, και περιέχει έξοχες και πι­ κάντικες σκηνές. Τα έργα της περιόδου είναι κατά κανόνα ανώ­

νυμα, αλλά στο τέλος του αιώνα φανερώνεται η επίδραση της Αναγέννησης. Οι καλλιτέχνες δεν ικανοποιούνται πια με την ανωνυμία και θέλουν προσωπικές δόξες, όπως οι ποιητές Ντε Ρώφερε και Ντιρκ Πόττερ (De Rovere, Dirck Potter), που εμφανίζονται με τα ονόματά τους.

Μεταρρυθμιστές και ουμανιστές (16ος αιώνας) Ο 16ος αιώνας είναι μια περίοδος μετάβασης όπου οι μεσαιωνικές αντιλήψεις υποχωρούν στα­ διακά και κάνουν τόπο στις καινούριες ιδέες. Τρεις είναι οι κύριες αλλαγές: ο ουμανισμός, η Αναγέννηση και η Μεταρρύθμιση. Επιπλέον οι Κάτω Χώρες υφίστανται μεγάλες εσωτερικές αλ­ λαγές. Λόγω του 80χρονου πολέμου με την Ισπα­ νία το κέντρο βάρους της πολιτικής, οικονομικής και πολιτιστικής ζωής μετατοπίστηκε στην επαρ­ χία της Ολλανδίας -γύρω από το Άμστερνταμ. Πολλοί ποιητές και συγγραφείς εγκαθίστανται στο βόρειο μέρος. Η καθολική Ισπανία κρατούσε το νότιο τμήμα των Κάτω Χωρών και για τούτο οι διαμαρτυρόμενοι διατρέχανε μεγάλους κινδύ­ νους από την Ιερά Εξέταση. Η εφεύρεση του τυπογραφικού πιεστηρίου ήταν η αιτία να διασωθούν πολύ περισσότερα έργα. Τα πρώτα κείμενα που τυπώνονται δεν φαίνονται να έχουν επηρεαστεί βαθιά από την Αναγέννηση, αλλά συνεχίζουν την παράδοση των ρητορικών στοών. Ο ίδιος ο Έρασμος έγρα-

16/αψιερωμα φε στα λατινικά, όπως οι περισσότεροι ολλανδοί ουμανιστές. Είναι χαρακτηριστικό για την εποχή αυτή ότι δίπλα στη λογοτεχνία της ομιλουμένης υπήρχε και μια ισχυρή λογοτεχνία στα λατινικά, με καλούς ποιητές σαν τον Γιάνες Σεκούντες (Ja­ nus Secundus), που τον αναγνώρισε και η γαλλι­ κή ομάδα ποιητών «η Πλειάδα» με τους Ronsard, du Bellay, Dorat κ.ά. σαν μεγάλο πρόδρομό τους. Το 1523 μεταφράστηκαν τα έργα του Έ ρα­ σμου στα ολλανδικά από τις ρητορικές στοές και οι καινούριες ιδέες του ουμανισμού και της Με­ ταρρύθμισης εισχώρησαν σ’ αυτούς τους κύ­ κλους. Τόσο δυναμικά επικράτησε το πνεύμα του λουθηρανισμού, που οι αρχές, που πάντοτε είχαν υποστηρίξει τις στοές ηθικά και οικονομι­ κά, τώρα άρχισαν να παίρνουν σκληρά μέτρα εναντίον των μελών τους, με λογοκρισία και αποκλεισμό των διαμαρτυρομένων. Μερικοί χά­ σανε και τη ζωή τους ακόμα στην πυρά. Ο Λούκας ντε Χίρε (Lucas de Heere) και ο Γιαν φαν ντερ Νωτ (Jan van der Noot) είναι χα­ ρακτηριστικοί ποιητές αυτής της μεταβατικής περιόδου. Και οι δυο τους γεννήθηκαν στην Αμ­ βέρσα, αποκήρυξαν την καθολική πίστη και έφυ­ γαν από την πατρίδα τους. Σαν ποιητές βρίσκον­ ται μεταξύ των ρητορικών στοών και της Ανα­ γέννησης. Ο Γιαν φαν ντερ Νωτ γνώρισε τους Ronsard και Dorat και επίσης τον Spenser στην Αγγλία. Ο Νωτ είναι από τους πρώτους ποιητές που απαίτησαν μια υψηλή κοινωνική θέση για τον ποιητή. Συγκρίνει, όχι ιδιαίτερα μετριόφρονα, τον εαυτό του με τους Όμηρο, Πίνδαρο, Βιργίλιο και Οράτιο. Το 1585 η Αμβέρσα καταλαμβάνεται από τους Ισπανούς και από τότε άρχισε η οριστική φυγή μορφωμένων και μη προς την Ολλανδία. Μεταξύ αυτών ήταν και ο Σίμον Στεβίν (Simon Stevin), μαθηματικός, μηχανικός, φυσικός και γεωγρά­ φος, που δημιούργησε μια επιστημονική ορολο­ γία γι’ αυτά τα θέματα με βάση την ολλανδική γλώσσα. Το αποτέλεσμα ήταν η ολλανδική, μόνη μέσα στις ευρωπαϊκές γλώσσες, να διαθέτει τη δική της ορολογία για τις θετικές επιστήμες. Άλλες σπουδαίες προσωπικότητες είναι ο Πέτρους Πλάνσιους (Petrus Plancious), η μεγαλοφυΐα πίσω από τα επικά ταξίδια των Ολλανδών στις Ινδίες, ο Κάρελ φαν Μάντερ (Carel van Mander),· ποιητής και ο πρώτος ιστορικός της τέ­ χνης των Κάτω Χωρών με το βιβλίο του «Το βι­ βλίο των ζωγράφων». Ο Μάρνιξ φαν Σιντ Αλντεχόντε (Marnix van Sint Aldegonde), ποιητής, μεταφραστής της Βίβλου και ο πιο εύγλωττος εχθρός της καθολικής εκκλησίας. (Μάλλον αυτός έγραψε και τον εθνικό ύμνο της Ολλανδίας.) Ο Λόντεβεϊκ Έλσεφιβ (Lodewyik Elsevies), μεγά­ λος εκδότης, που εγκαταστάθηκε στην πόλη Λέυντεν, και πολλοί άλλοι. Το νότιο τμήμα πα-

ρήκμασε μαζί με τη γλώσσα του, αφού οι καθο­ λικές αρχές θεωρούσαν την ολλανδική σαν την επικίνδυνη γλώσσα του επαναστατικού και αιρε­ τικού βόρειου τμήματος. Αντίθετα, στο Άμστερ­ νταμ η ομιλουμένη γλώσσα προωθείται ιδιαίτερα από δύο συγγραφείς, τον Χέντρικ Σπίχελ (Hen­ drick Spiegel) και τον Ντιρκ Κώουρχερτ (Dirk Coourhert). Η γραμματική του Σπίχελ «Διάλο­ γος της ολλανδικής γραμματικής» άσκησε μεγάλη επιρροή για πολύν καιρό.

Ο χρυσός αιώνας (17ος αιώνας) Στ 17ο αιώνα ο διαμελισμός του ολλανδόφωνου λαού μονιμοποιήθηκε. Το νότιο τμήμα έμεινε αποικία της Ισπανίας και ύστερα της Αυστρίας και η εξέλιξή του ανακόπηκε τρομερά. Το βόρειο τμήμα όμως γνώρισε μια τεράστια άνθιση. Η Ολ­ λανδία ήταν η πρώτη αβασίλευτη δημοκρατία στην Ευρώπη και πολλοί την επισκέπτονταν για να δουν πώς λειτουργούσε το σύστημα. Ή ταν μια περίοδος πυρετώδους δραστηριότη­ τας και δημιουργικότητας. Το καινούριο κράτος αναγκαζόταν να πολεμά με διάφορες χώρες, την Αγγλία, τη Γαλλία και την Ισπανία, για να δια­ τηρήσει τη δημοκρατία του και την ανεξιθρησκεία του. Πρόσφυγες όλων των ειδών, Εβραίοι, Ουγενότοι', Προσκυνητές (Pilgrim Fathers), και λόγιοι όπως ο Λωκ, ο Ντεκάρτ κ.ά. βρίσκουν άσυλο στην Ολλανδία. Οι πόλεις Λέυντεν και Άμστερνταμ γίνονται τα εκδοτικά κέντρα του φιλελεύθερου κόσμου και οι Γαλιλαίος, Ντε­ κάρτ, Σπινόζα, Λωκ και άλλοι επιστήμονες τυ­ πώνουν εκεί τα έργα τους. Το πιο θεαματικό χαρακτηριστικό'του χρυσού αιώνα είναι το έργο των ζωγράφων και τα επι­ τεύγματα των επιστημών (Ά ντονι φαν Λεούβενχοοκ, Κριστιάν Χεούχενς, Χύχο Χρότιους και Σπινόζα (Anthonie van Leeuwenhoeck, Christian Huygens, Hugo Grotius και Spinoza). Όσον αφορά στη λογοτεχνία, η γλώσσα ήταν φανερό εμπόδιο για να γίνει παγκόσμια γνωστή. Μόνο τα έργα των συγγραφέων που εκφράστηκαν στα λατινικά πέρασαν εύκολα τα σύνορα της Ολλαν­ δίας. Ο 17ος αιώνας βλέπει την παρακμή των ρητο­ ρικών στοών. Το 1650 περίπου θεωρήθηκαν ξε­ περασμένοι θεσμοί. Στο Άμστερνταμ συγκεν­ τρώθηκαν μερικοί από τους πιο γνωστούς συγ­ γραφείς γύρω από μια στοά, την «Εχλαντίρ», την οποία προσπάθησαν να αναδείξουν σε κέντρο ποίησης της Αναγέννησης. Τελικά όμως διαλύ­ θηκαν σαν στοά και ίδρυσαν την Ολλανδική Ακαδημία.

αφιερωμα/17 Λίγα λόγια για τους τέσσερις σημαντικότερους συγγραφείς αυτής της περιόδου. Ο Πίτερ Χωφτ (Pieter Hooft) ήταν ένας τυπικός ποιητής της Αναγέννησης, πολύ μορφωμένος και διαβασμέ­ νος σε πολλές γλώσσες. Καταγόταν από πλούσια οικογένεια. Με την ιδιότητα του δικαστικού εκ­ προσώπου κατοικούσε στο κάστρο Μέουντερσλοτ (Muiderslot), κοντά στο Άμστερνταμ, που το κατέστησε πολιτιστικό κέντρο. Έγραψε λυρι­ κά ποιήματα καί θεατρικά έργα, από τα οποία η κωμωδία «Warenar» (Βάρεναρ) έγινε πολύ δη­ μοφιλής. Το μεγάλο του έργο όμως είναι η «Ιστο­ ρία των Κάτω Χωρών», όπου πραγματεύεται την επανάσταση των Ολλανδών εναντίον των Ισπα­ νών. Ο Χωφτ βασιζόταν στο έργο του Τάκιτου και είνα. ένας σπάνιος αντικειμενικός ιστορικός. Ο Χέρμπραντ Μπριντέρο (Gerbrand Bredero) ήταν γιος εύπορου τσαγκάρη αλλά σύχναζε στους ίδιους καλλιτεχνικούς κύκλους με τον Χωφτ. Έγραψε πολλά ερωτικά ποιήματα, αλλά έγινε γνωστός κυρίως για τα θεατρικά του έργα. Ο Μπριντέρο ήταν πιο κοντά στο λαό από τον αριστοκράτη Χωφτ, και οι περιγραφές του των χαρακτήρων είναι έξοχες. Το αριστούργημά του είναι «Ο Ισπανός από το Μπράμπαντ», όπου σατιρίζει τους πρόσφυγες από το νότιο τμήμα (επαρχία Μπράμπαντ), οι οποίοι συχνά περιφρονούσαν τους ντόπιους του Άμστερνταμ, που τους θεωρούσαν αγροίκους. Με το έργο αυτό του Μπριντέρο η πόλη του Άμστερνταμ έπαιρνε την εκδίκησή της. Ο Γιοστ φαν ντεν Φόντελ (Joast van den Vondel), που οι γονείς του κατά­ γονταν από την Αμβέρσα, είναι ο μέγας δραμα­ τουργός. Γι’ αυτόν η δραματική τέχνη πρέπει να εκδηλώνεται περισσότερο εικονογραφικά παρά δραματικά. Τα έργα του βασίζονταν στις ιστο­ ρίες της Παλαιός Διαθήκης και στην ιστορία της Ολλανδίας και επηρεάστηκε από τον Σενέκα, τον οποίο διάβαζε στα λατινικά. Είναι μεγαλο­ πρεπή, αλλά έχουν περιορισμένη δράση και η

Γ> ·46,ν '

ι

εκδοοεις

αλεΒιζοπουλοο Φ ΕΙΔΙΟΥ 14-16 Α Θ Η Ν Α ιπλ. 3600.059

^

I ΆΝαΚ αΤΑ ι

.....κι άλλα πολλά

περιγραφή των χαρακτήρων είναι φτωχή. Το με­ γάλο του έργο «Λούσιφερ» (Lucifer, Εωσφόρος) συγκρίνεται συχνά από τους κριτικούς με το έρ­ γο του Μίλτωνα «Ο χαμένος παράδεισος». Ο Κονσταντέιν Χεούχενς (Constantijn Huy­ gens) ήταν από πλούσια οικογένεια. Σαν διπλω­ μάτης έκανε πολλά ταξίδια στην Αγγλία, όπου γνώρισε το έργο των λεγάμενων μεταφυσικών ποιητών. Θαύμαζε ιδιαίτερα τα ποιήματα του Ντόνε (Donne), τα οποία και μετάφρασε. Το δι­ κό του έργο έχει πολλή συγγένεια με τους μετα­ φυσικούς ποιητές, είναι δύσκολο και σκοτεινό και είναι γεμάτο από εξεζητημένες μεταφορές. Με λίγα λόγια, έγραψε μια ποίηση για λίγους, όπως και ο Πίτερ Χωφτ.

Κλασικιστές και ρομαντικοί (18ος αιώνας) Σαν να κουράστηκε ο 18ος αιώνας από τη μεγά­ λη δραστηριότητα του προηγούμενου. Στασιμό­ τητα, παρακμή και φθορά. Η Ολλανδία έπαψε να παίζει το ρόλο μεγάλης δύναμης, λόγω της σχετικά μικρής της έκτασης και του μικρού πλη­ θυσμού της. Στη λογοτεχνία ο γαλλικός κλασικι­ σμός (Racine, Corneille), δέσποζε στην αρχή τού αιώνα. Στο Άμστερνταμ ιδρύεται μια ακαδημία με σκοπό να αποκαταστήσει τη γλώσσα και να της δώσει την καθαρότητα και την απλότητα που, όπως ισχυρίστηκαν, είχε χάσει με τις υπερβολές του 17ου αιώνα. Οι κλασικοί κριτικάρανε τα έρ­ γα των προγενεστέρων τους, αν και τα δικά τους τα έργα ήταν μάλλον στεγνά και ρητορικά. Λίγη ποίηση γράφτηκε στο κλασικό στυλ.

•η οχτωΒριανη επανάσταση φωιοΥραφικα νιοκουμεν ια

•ελληνες στα λαικα απελευθερωτικά Χρησιου Ααζου κινήματα

π

I I I I

18/αψιερωμα Στο δεύτερο μέρος του αιώνα βλέπουμε πλέον μιαν έντονη αντίδραση κατά του κλασικισμού. Δεν υπήρξαν αξιόλογοι ποιητές ώς την εμφάνιση του Βίλλεμ Μπίλντερντεϊκ (Willem Bilderdyk). Ο Μπίλντερντεϊκ άφησε ένα ογκώδες έργο. Όσο ξούσε δέσποζε στη λογοτεχνική σκηνή, αλλά οι μεταγενέστεροι κριτικοί αμφισβήτησαν συνολικά το έργο του, που το βρήκαν κούφιο και στομφώ­ δες. Η εξέλιξη του μυθιστορήματος είναι περισσό­ τερο ενδιαφέρουσα. Το πρώτο μοντέρνο μυθι­ στόρημα γράφτηκε από δυο γυναίκες, την Ελίσαμπεθ Βολφ (Elisabeth Wolf) και την Ά αχε Ντέκεν (Aagje Deken), και ονομάζεται «Η ιστο­ ρία της δεσποινίδας Σάρα Μπούρχερχοτ». Το βι­ βλίο αυτό γνώρισε τεράστια επιτυχία και έχει τη μορφή του επιστολογραφικού μυθιστορήματος του 'Αγγλου Richardson. Επίσης γράφτηκαν αισθηματικά μυθιστορήμα­ τα από τον Ρέινφις Φέιτ (Rhynvis Feith), αλλά η υπερβολική μελαγχολία και η θλίψη του είδους προκαλούσαν αποστροφή σε πολλούς.

Ηθικολόγοι και αντιηθικολόγοι (19ος αιώνας) Στην αρχή του αιώνα αυτού η εθνική ζωή της Ολλανδίας βρισκόταν σε μεγάλη παρακμή. Λίγο πολύ είχε γίνει μια αποικία της Γαλλίας και οι ναπολεόντειοι πόλεμοι την έφεραν στό χείλος της οικονομικής καταστροφής. Ο Ναπολέων θεω­ ρούσε την Ολλανδία τιποτένια: η ιλύς των γαλλι­ κών ποταμιών. Η λογοτεχνία ακολούθησε τη μοίρα του ολλανδικού έθνους: πομπώδη πατριω­ τικά ποιήματα γράφτηκαν για να τονώσουν το πεσμένο ηθικό του λαού. Το 1815 η Ολλανδία έγινε βασιλευόμενη δημο­ κρατία. Πρώτος της βασιλιάς ήταν ο Γουλιέλμος ο Α ', απόγονος του Γουλιέλμου της Οράγγης (του Σωπηλού), που στον 16θ αιώνα άρχισε την επανάσταση κατά των ίσπάνών. Με τη γενιά του 1830 αρχίζει ένα δεύτερο κύ­ μα ρομαντισμού, αυτή τη φορά εμπνευσμένο από τους 'Αγγλους Sir Walter Scott και Byron. To ιστορικό μυθιστόρημα του στυλ του Scott γνώρι­ σε μια εξέλιξη με τα βιβλία των Γιάκομπ φαν Λένεπ, Μποσμπώμ-Τουσαίν και Άρνοουτ Ντροστ (Jacob van Lennep, Bosboom-Toussaint, Arnout Drost). Οι μιμητές του Μπάυρον όμως ήταν ανάξιοι του μεγάλου άγγλου ρομαντικού. Τα έργα τους 1είναι πομπώδη και φλύαρα. Στον κριτικό τομέα της λογοτεχνίας δεσπό­

ζουν δύο αξιοσημείωτοι κριτικοί: ο Εβερχάρντους Πότχιτερ (Everhardus Potgiter), ο οποίος ήταν επίσης και καλός ποιητής, και ο Κόνραντ Μπούσκεν Χουέτ (Konrad Busken Huet), πρώην παπάς και μετέπειτα δημοσιογράφος και κριτι­ κός της τέχνης. Και οι δυο τους κατόρθωσαν να υψώσουν κάπως το επίπεδο της κριτικής και της λογοτεχνίας. Οι Πότχιτερ και Βούσκεν Χουέτ τόνισαν ιδιαίτερα τη μεγάλη αξία και τη ζωντά­ νια του χρυσού αιώνα και παρακινούσαν τους συμπατριώτες τους να εμπνευστούν από το πνεύ­ μα του, ξεπερνώντας τη νοοτροπία του Γιαν Σάλι (Jan Salie), ενός τύπου απαθούς και αυτάρε­ σκου Ολλανδού από ένα βιβλίο του Πότχιτερ. Η πιο μεγάλη φυσιογνωμία του 19ου αιώνα είνά αναμφισβήτητα ο Μουλτατούλι (ψευδώνυμο τοτ Έντουαρντ Ντάβερς Ντέκερ-(Eduard Douwers Dekker). To πρώτο μυθιστόρημά τού, «Μαξ Χάβελααρ» (Max Havelaar), είναι μια αυτοβιο­ γραφία και συγχρόνως μια σκληρή επίθεση κατά της αποικιοκρατικής νοοτροπίας της ολλανδικής κυβέρνησης στις Ινδίες (σημερινή Ινδονησία). Το βιβλίο «Μαξ Χάβελααρ» (φανταστικό όνομά του ολλανδού διοικητή στο νομό Λεμπάκ της νήσου Ιάβα) είναι ακόμη ολοζώντανο. Μεταφράστηκε σ’ όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες ι.,τός από την ελληνική και έχει παίξει έναν πραγματικά απο­ φασιστικό ρόλο στην αποικιοκρατική πολιτική του ολλανδικού κράτους. Ο Μουλτατούλι είχε πολύπλευρη μόρφωση και στα βιβλία του πραγματεύεται διάφορα θέματα: πολιτική, θρησκεία, λογοτεχνία, χειραφέτηση των γυναικών κλπ. Οι Μουλτατούλι, Χουέτ και Πότχιτερ άσκη­ σαν αυστηρή κριτική στην ολλανδική κοινωνία, αλλά η ποιητική γενιά του 1880 είχε τελείως δια­ φορετικές αντιλήψεις απ’ αυτούς. Επηρεασμένοι από τους άγγλους ποιητές Shelley και Keats οι ποιητές της γενιάς αυτής λάτρευαν το τέλειο κάλλος και εξέφρασαν στην Ολλανδία την ιδέα της τέχνης για την τέχνη. Συγκεντρώθηκαν γύρω από το φιλολογικό περιοδικό «Ο Νέος Οδηγός». Η υποκειμενικότητα και η ενδοσκόπηση των ποιητών αυτών και ιδιαίτερα των Κλως (Kloos) και Φερβέι (Vervey) τους φέρνουν πολύ κοντά στους γάλλους συμβολιστές. Η γενιά του 1880 δεν συγκατανεύει ν’ απασχο­ ληθεί ποτέ με τα προβλήματα της κοινωνίας, πράγμα που το θεωρούσε ανάξιο της μεγαλοπρέ­ πειας ενός ποιητή. Όμως καινούριες ιδέες γεν­ νήθηκαν. Μερικοί συνεργάτες του περιοδικού «Ο Νέος Οδηγός» άρχισαν ν’ αναζητούν κάτι πιο πέρα από την αισθητική του τέλειου κάλλους και δημοσίευαν άρθρα με σοσιαλιστικές τάσεις. Τελικά το περιοδικό διαλύθηκε, λόγω των συγ­ κρούσεων μεταξύ ριζοσπαστών, σοσιαλιστών και αισθητιστών.

αψιερωμα/19

Ιωάννα Ντουλλαάρτ

Η σύγχρονη

ολλανδική λογοτεχνία Από τα τελευταία ακόμα χρόνια του 19ου αιώνα και την αρχή του 20ού, πολλά αλλάζουν ριζικά στο Δυτικό κόσμο κάτω από την επίδραση της Βιομηχανικής Επανάστασης. Ο κόσμος συνειδητοποιεί τη μιζέρια και τις φοβερές συνέπειες ζωής της εργατικής τάξης και επηρεάζεται από το όραμα μιας καινούριας κοινωνίας μέσα στην οποία κάθε άνθρωπος θα πρέπει νά ’χει τις ίδιες ευκαιρίες και δικαιώ­ ματα. Αυτή η καινούρια νοοτροπία έγινε βέβαια επίσης αισθητή και στο χώρο της λογοτεχνίας. Ό πω ς λένε, οι λογοτέχνες είναι οι σεισμογράφοι μιας κοινωνίας. Έτσι, οι ολλανδοί ιμπρεσιονιστές συγγραφείς της δεκαετίας του 1880 -το λε­ γόμενο κίνημα του ’80- που είχαν επηρεαστεί από τον ατομικισμό'των 'Αγγλων Shelley και· Keats, εντυπωσιασμένοι από τις. .σοσιαλιστικές ιδέες, νιώθουν την ανάγκη να συνδεθούν με τα κοινωνικά προβλήματα της εποχής τους. Ό ταν το 1894 ιδρύεται το Ολλανδικό Εργατι­ κό Κόμμα, πολλοί από τους γνωστούς συγγρα­ φείς όπως ο Χέρμαν Χόρτερ (Herman Gorter) (που έγραψε το ποίημα «Παν», το οποίο αποτελείται από 12.000 στίχους), η Χάνριετ Ρόλαντ Χοστ και ο Χέρμαν Χέγιερμαν (Hanriette Roland Holst, Herman Heyermans), γίνονται μέλη του, κόμματος, Η αντικειμενική πραγματικότητα παύει να είναι το πιο σημαντικό γι’ αητούς τους

λογοτέχνες: αυτό που τώρα τούς ενδιαφέρει εί­ ναι η ιδέα- μια ιδέα που δεν είναι προσωπική, αλλά βρίσκει την αξία της μέσα στήν κοινότητα, μέσα στην κοινωνία. Ο Φρέντερικ φαν Έιντεν (Frederik van F.eden), γιατρός, φιλόσοφος και συγγραφέας, επη­ ρεασμένος από τον άγγλο λογοτέχνη William Morris, δεν περιγράφει μόνο τις κοινωνικές αδι­ κίες και τα ψυχολογικά προβλήματα των ανθρώ­ πων της εποχής αυτής, αλλά επίσης ιδρύει μκ^ κοινότητα όπου προσπαθεί να εφαρμόσει τις ιδέες της ελεύθερης κοινωνίας με βάση το κοινό­ βιο.,. Έ νας από τους μεγαλύτερους μυθιστοριογράφους της Ολλανδίας, ο Λουί Κουπέρες (Louis Couperus, 1863-1923), δεν ανήκει σε αυτό το κί­ νημα των λογοτεχνών που ασχολούνταν με τις

20/αφιερωμα κοινωνικές αξίες και τα σοσιαλιστικά προβλήμα­ τα γύρω στα 1900. Η αντίδρασή του στην κατε­ στημένη κοινωνία είναι διαφορετική αλλά ακα­ τανόητη από τους σύγχρονους του κι έτσι η εκτί­ μηση που απόλαυσε κατά τη διάρκεια της ζωής του ήταν ελάχιστη. Στα έργα του ο Κουπέρες πε­ ριγράφει και ψάχνει τις μυστικές αξίες στην ψυ­ χή των ανθρώπων. Η μοίρα, η μυθολογία (π.χ. ο Ηρακλής), οι δυνάμεις μέσα κι έξω από τον άν­ θρωπο είναι τα κυριότερα θέματα των βιβλίων του. Σ’ ένα από τα πιο γνωστά του βιβλία, τη «Σιωπηλή δύναμη», ο Κουπέρες περιγράφει τα προβλήματα μιας οικογένειας στην τότε ολλανδι­ κή αποικία της Ινδονησίας. Ήδη εκεί προβλέπει την ήττα του αποικισμού των Δυτικών Δυνά­ μεων, επειδή, γι’ αυτόν η πίστη των υπερδυνάμεων στην ανωτερότητά τους δεν έχει πλέον κα­ μιά επαφή με τη φύση και την πραγματικότητα. Η αντίδραση στον ιμπρεσιονισμό γίνεται ακό­ μα πιο αισθητή γύρω στα 1910. Αντί του «αισθη­ τικού ιδεώδους», στο οποίο έτειναν οι λογοτέ­ χνες του κινήματος του ’80, οι συγγραφείς στο εξής προσπαθούν να αγγίξουν ένα «ηθικό ιδεώ­ δες». Η καινούρια γενιά θέλει πρώτα απ’ όλα να ικανοποιεί την επιθυμία της για ευτυχία. Λόγω του ότι η κοινωνία γύρω τους δεν μπορεί να τους προσφέρει αυτή την ευτυχία, ξεφεύγουν από την πραγματικότητα στο όνειρο, τη μυστικότητα της ζωής και τη φαντασία. Υπάρχει ένας ρομαντικός πόθος για το αιώνιο, το ατέλειωτο «άλλο», για το οποίο η γήινη πραγματικότητα είναι μόνο ένα σύμβολο. Γι’ αυτούς τους λόγους τα έργα του κι­ νήματος αυτού λέγονται συχνά νεορομαντικάσυμβολιστικά. Οι ποιητές Π. Ν. φαν Έικ, Γ. Σ. Μπλουμ, Α. Ρόλαντ Χοστ και Κάρελ φαν ντε Γουστέιν (Ρ. Ν. van Eyck, J. C. Bloem, A. Ro­ land Holst, Karel van Woestygne) επηρεάστηκαν από τους γάλλους συμβολιστές Verlaine και Bau­ delaire. Ένας τυπικός νεορομαντικός συγγρα­ φέας είναι ο Άρθουρ φαν Σχέντελ (Arthur van Schendel). Στις νουβέλες του περιγράφει περιπέ­ τειες του παλιού καιρού καθώς και περιπέτειες σε ξένες χώρες. Κατά τη διάρκεια του Α' Παγκόσμιου Πόλε­ μου, στον οποίο η Ολλανδία δεν συμμετείχε άμε­ σα, η λογοτεχνική κίνηση είναι αρκετά μικρή. Ενώ στις γειτονικές χώρες οι κοινωνικές συνέ­ πειες του πολέμου είναι τεράστιες, οι ολλανδοί συγγραφείς δεν φαίνεται να ρυγκινούνται από όσα συμβαίνουν γύρω τους. Υπάρχει μια ατμό­ σφαιρα απελπισίας λόγω του πολέμοί.1 και μια απογοήτευση λόγω του ότι η Ρωσική Επανάστα­ ση δεν έφερε όσα περίμεναν. Μια φωνή σ’ αυτή τη γενική σιωπή έρχεται απο το συγγραφέα Νέσκιο (Nescio), που περι­ γράφει τον ιδεαλισμό και τη μη κοινωνική συμ­ περιφορά των νέων καλλιτεχνών, οι οποίοι δεν

έχουν άλλο σκοπό στη ζωή από το πώς να ζουν χωρίς σκοπό. Ίσως εξαιτίας αυτής της μη συμμετοχής της Ολλανδίας στον πόλεμο, ο εξπρεσιονισμός στην ευρωπαϊκή τέχνη να μην έγινε πολύ αισθητός στη χώρα αυτή· ενώ στις γειτονικές χώρες γίνεται μια επανάσταση κατά της κατεστημένης τέχνης, οι Ολλανδοί δεν φαίνονται να θέλουν να ξυπνή­ σουν από το όνειρο της ήσυχης ζωής τους. Ο συγγραφέας Σλάουερχοφ (Slauerhoff) συνε­ χίζει τη ρομαντική παράδοση κι έγινε ιδιαίτερα γνωστός επειδή ήταν από τους πρώτους που περιγράψανε τη ζωή στη θάλασσα, τους ναύτες που σιχαίνονται την καθημερινότητα και ψά­ χνουν στη μοναξιά και στην ακόλαστη ζωή να απελευθερωθούν από τη συμβατικότητα του κό­ σμου. Και είναι βέβαια αξιοπαρατήρητο ότι σε μια χώρα όπου οι άνθρωποι ζουν άμεσα δεμένοι με τη θάλασσα, πολύ λίγα πράγματα είχαν γρα­ φτεί γι’ αυτή τη στενή τους σχέση μέχρι τότε. Στην ολλανδόφωνη Φλαμανδία του Βελγίου όμως ο Πάουλ φαν Οστάγιεν (Paul van Ostayen) θα γίνει ένας από τους πιο γνωστούς εξπρεσιονιστές στην Ευρώπη. Οι διεθνείς επιδράσεις του κινήματος dada και οι επιδράσεις των σουρεαλι­ στικών βιβλίων οδήγησαν τον Πάουλ φαν Οστά­ γιεν να γράψει τα βιβλία «Music Hall», «Το σή­ μα» και «Οι γιορτές του πόνου και του φόβου». Ο μόνος Ολλανδός που κατά κάποιον τρόπο επηρεάστηκε από τον εξπρεσιονισμό κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’20 είναι ο Μάρσμαν (Marsman), ο οποίος στα ποιήματα και τις νου­ βέλες του δείχνει την ίδια επίμονη τάση για μια σφοδρή ζωή που έδειχναν και οι σύγχρονοί του στο εξωτερικό. Ό πω ς και σ’ όλη την Ευρώπη, έτσι και στην Ολλανδία τα χρόνια πριν από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν αρκετά δύσκολα. Η οικονομική κρίση του 1929 είχε ταράξει την Ευρώπη και την Αμερική. Μερικά χρόνια αργότερα οι συνθήκες φέρνουν τον Χίτλερ στην εξουσία στη γειτονική Γερμανία. Αρχικά οι ολλανδοί λογοτέχνες δεν ήθελαν να ασχολούνται με όλα αυτά τα δυσάρεστα πράγμα­ τα, και σαν αντίδραση στογ εξπρεσιονισμό και σ’ αυτά τα γΤ/σνότα η γενιά του ’30 επιστρέφΕΙ στον ατομικισμό καί ΤΡ διανοουμενισμό, που ήταν και τα χαρακτηριστικά ΐΟΙ> κινήματος του 1880. Η επίδραση του εξπρεσιονισμού στην ολ­ λανδική λογοτεχνία, που ήδη δεν ήταν μεγάλη, εξαφανίζεται τελείως. Η γενιά του ’30 θεωρεί σημαντικό πράμα την προσωπικότητα του συγ­ γραφέα, ενώ η τέλεια χρήση της φόρμας μπαίνει σε δεύτερη θέση. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι ο£ν δίνουν σημασία στη μορφή, αλλά είναι πιο πολύ ^ ια αντίδραση κατά της άποψης ότι το να γράφεις π^οιποιημένα και μελετημένα φτάνει για να είσαι ένας σημαντικός λογοτέχνης. Τα προ­

αφιερωμα/21 βλήματα και τα θέματα του κόσμου χρειάζονται κατ’ αυτούς μια διανοουμενίστικη και υπεύθυνη αντιμετώπιση. Παρά τον ατομικισμό που διακρίνει αυτή τη γενιά, δεν υπάρχει βέβαια αδιαφορία για τα πο­ λιτικά γεγονότα της Ευρώπης, αλλά αυτό είναι μια ατομική και όχι κοινωνική έκφραση. Οι αν­ τιπροσωπευτικοί ατομικιστές Εντγκάρ Ντυ Περρόν και Μέννο Τερ Μπράακ (Edgar Du Perron, Menno Ter Braak) της.γενιάς αυτής μένουν αρχι­ κά σε κάποια απόσταση από τα προβλήματα της εποχής τους, αλλά όταν ο κίνδυνος του φασι­ σμού γίνεται πιο έντονος, ο Τερ Μπράακ νιώθει την ανάγκη να αναμιχθεί και να προστατέψει τη δημοκρατία και την ανθρωπότητα από το φασι­ σμό. Έτσι ιδρύει τον Οργανισμό Διανοουμένων κατά του Φασισμού, αλλά όταν οι Γερμανοί μπαίνουν στην Ολλανδία, αυτοκτονεί. Ο Ντυ Περρόν, ο οποίος είχε διεθνείς επαφές και στον οποίο είναι αφιερωμένο το «La condi­ tion humaine» του Malraux, ακριβώς εξαιτίας αυτών των επαφών ήταν σε θέση να κρίνει καλύ­ τερα και από όλες τις πλευρές τα γεγονότα και τις αντιδράσεις στη χώρα του. Το 1940, όταν μπαίνουν οι Γερμανοί, πεθαίνει όμως και. αυτός από καρδιακή προσβολή. Ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της εποχής αυτής, αλλά και χρόνια αργότερα, εί­ ναι ο γιατρός Σίμον Φένστεϊκ (Simon Venstyk, 1898-1971), για τον οποίο ειπώθηκε ότι γράφει πιο γρήγορα απ’ όσο μπορεί να διαβάσει ο Θεός -λόγω του ότι έγραψε αφάνταστα πολλά βιβλία. Θέματα γύρω από την ανθρώπινη ψυχή, το φό­ βο, το θάνατο, τη βία και τη λύπη θίγονται σχε­ δόν σε όλα του τα βιβλία. Ένας άλλος πολύ εντυπωσιακός και ξεχωρι­ στός συγγραφέας του καιρού αυτού είναι ο Μπόρντεβεϊκ (Bordewyk). Επηρεασμένος από τον κυβισμό και το σουρεαλισμό, καταφέρνει να δημιουργήσει στα έργα του ένα τελείως δικό του ύφος, όπου τα πρόσωπα φτάνουν να είναι πε­ ρισσότερο χαρακτηριστικοί τύποι παρά συγκε­ κριμένοι άνθρωποι οι οποίοι δρουν σε ένα μηχα­ νοποιημένο κόσμο. Στο βιβλίο «Μπιντ» η χρεο­ κοπία του φασιστικού συστήματος περιγράφεται μέσα από ένα σχολείο, όπου ο διευθυντής στο τέλος δεν αντέχει πια τις απαιτήσεις στις οποίες τον υποβάλλουν οι ίδιες οι σκληρές ιδέες του. Στο χαρακτηριστικό σουρεαλιστικό έργο του «Τα ζώα που μουγκρίζουν» περιγράφει τη φαν­ ταστική ζωή των αυτοκινήτων σ’ ένα χώρο στάθ­ μευσης το καλοκαίρι, θέλοντας να δώσει μια διάσταση της καθημερινής αλλοτρίωσης των αι­ σθημάτων. Ένας από τους σπουδαιότερους Ολλανδούς ποιητές του 20ού αιώνα είναι ο Χέρριτ Άχτερμπερχ (Gerrit Achterberg), ένας πρόδρομος της σύγχρονης ποίησης. Σύμφωνα με το περιεχόμενο

των ποιημάτων του, κεντρικό θέμα των οποίων είναι ο προσωπικός υπαρξισμός και τα προβλήματά του, ο Άχτερμπερχ δεν ανήκει τόσο στη γενιά του ’30 όσο στο κίνημα των Kierkeg^r, Sar­ tre και Heideggert. Κατά τη διάρκεια'του Β' Παγκόσμιου Πόλε­ μου οι δραστηριότηίες των συγγραφέων είναι πολύ περιορισμένες. Πολύ λίγοι ήταν αυτοί που προσαρμόστηκαν στις φασιστικές ιδέες, ενώ οι περισσότεροι πέρασαν στην αντίσταση κάνοντας παράνομες εκδόσεις, ιδιαίτερα όταν κατάλαβαν πως αυτός ο πόλεμος ήταν ένας πόλεμος κατά των βασικών αξιών του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Εν τω μεταξύ πολλά βιβλία απαγορεύτηκαν από τη γερμανική κυβέρνηση κατοχής, όπως εξάλλου είχε γίνει και στην ίδια τη χώρα τους. Κομουνι­ στές, σοσιαλιστές και εβραίοι συγγραφείς βρέθη­ καν κλεισμένοι σε φυλακές και στρατόπεδα της Ολλανδίας, όπως ο Φένστεϊκ, αλλά μέχρι και στο Νταχάου της Γερμανίας, απ’ όπου πολλοί δεν βγήκαν ποτέ. Αμέσως μετά τη λήξη του πολέμου κυκλοφο­ ρούν πολλά προσωπικά ημερολόγια ανθρώπων που έγραψαν τις εντυπώσεις τους και τα συναισθήματά τους κατά τη διάρκεια αυτών των δύ­ σκολων χρόνων, αλλά δυστυχώς πολλοί απ’ αυ­ τούς δεν κατάφεραν να επιζήσουν. Το «Ημερο­ λόγιο της Άννας Φρανκ», που μεταφράστηκε σχεδόν σε όλες τις γλώσσες, είναι ένα χαρακτη­ ριστικό παράδειγμα. Μεταξύ άλλων, πολύ γνω­ στές γίνονται οι νουβέλες της Μάρχα Μίνκο (Marga Minco), που περιγράφουν τόσο απλά τα φριχτά γεγονότα του πολέμου και τα προβλήμα-

22/αφιερωμα

τα των Ολλανδών Εβραίων, που τελικά σοι αφή­ νουν μια ήρεμη αίσθηση. Γύρω στα 1950 το Παρίσι ξαναγίνεται τι πολι­ τιστικό κέντρο της Ευρώπης και πολ?.οί από τους νέους Ολλανδούς συγγραφείς περνάνε μερι­ κά χρόνια στη γαλλική πρωτεύουσα, όπου ο Sar­ tre και ο Camus έχουν μεγάλη επίδραση στους νέους συγγραφείς. Αυτή η καινούρια γενιά, απελπισμένη από τα γεγονότα, αηδιάζει με την κατεστημένη τάξη και την εκλεκτική κοινωνία των συγγραφέων που δεν γράφουν για την αν­ θρωπότητα, αλλά για τις υψηλές, «εκλεκτές» τά­ ξεις στις οποίες ανήκουν και οι ίδιοι. Η μεγάλη ανανέωση στην ολλανδική λογοτε­ χνία, εμπνευσμένη από την αλλαγή στο χώρο της ζωγραφικής, συνέβη γύρω στα 1950. Η παράδο­ ση στην ολλανδική ποίηση δεν είχε σχεδόν μέχρι τότε επηρεαστεί από τις επαναστατικές αλλαγές που είχαν γίνει σε άλλες χώρες εδώ και μισόν αιώνα. Ποιητές όπως ο φαν Οστάγιεν, ναι μεν είχαν κάνει κάποια προσπάθεια να αποκοπούν από τις παλιές ηθικές, αισθητικές και θρησκευτι­ κές αξίες, αλλά ο κόσμος θεωρούσε τα έργα τους πιο πολύ σαν ενδιαφέροντα πειράματα παρά σαν ένα καινούριο ρεύμα με συνέχεια. ΓΓ αυτό οι ιδέες των ποιητών της γενιάς του ’50, των λεγά­ μενων «πειραματιστών», προκαλούν αρχικά ένα σεισμό στο λογοτεχνικό κόσμο της Ολλανδίας. Οι αντιπροσωπευτικότεροι ποιητές της γενιάς αυτής είναι ο Λούσεμπερ, ο Σχήρμπεκ, ο Κάουενααρ, ο Φίνκενοχ, ο Κάμπερτ, ο Έλμπερχ και ο

'Αντρείους (Lucebert, Schierbeec, Kouwenaar, Vinkenoog, Campert, Elburg και Andrews). Στα ποιήματά τους υπάρχει μια άμεση έκφραση των πραγμάτων από τα οποία επηρεάζονται, τόσο άμεση που συχνά δεν υπάρχει στίξη -γιατί αυτό διακόπτει τη σκέψη και τα αισθήματα που θέ­ λουν να εκφράζουν- δεν υπάρχει ομοιοκαταλη­ ξία -γιατί αυτό τους εμποδίζει να αφήσουν ελεύ­ θερη τη σκέψη τους- η λέξη είναι το πιο βασικό στοιχείο ενώ η λογική είναι υποτελής κι ακόμα αυτή η άμεση έκφραση της σκέψης έχει επίσης σαν αποτέλεσμα εκεί που σταματά η σκέψη να σταματά και η πρόταση, είτε έχει τελειώσει είτε όχι, και αν μια σκέψη προκαλεί μια άλλη σκέψη, είτε λογική είτε όχι, θα πρέπει να γραφτεί. Εναντίον αυτής της νοοτροπίας του συμβιβα­ σμένου μικροαστού και των παραδοσιακών τους μυθιστορημάτων, που είχαν ξεσηκώσει την αντί­ δραση των ποιητών, τάσσονται και οι πεζογράφοι. Αυτή η καινούρια γενιά των συγγραφέων εκφράζεται στα βιβλία της όσο το δυνατόν πιο άμεσα, αυθόρμητα, ενστικτώδικα και διαρκώς καινοτομώντας. Πιστεύουν πως τα πάντα στο δυτικό κόσμο παραείναι τακτοποιημένα, ακόμα και στην τέχνη. Αρχικά, οι καινούριες ιδέες και οι αντανακλάσεις στα έργα τους σοκάρουν το ολλανδικό κοινό, αλλά σύντομα οι νέοι αναγνω­ ρίζουν στα ίδια αυτά έργα τους προβληματι­ σμούς τους πάνω στη μοναξιά, την αλλοτρίωση, τους φόβους τους, τη σκληρότητα της ζωής και το σεξ. Τα θεμέλια του καινούριου αυτού μυθιστορή­ ματος τα βρίσκουμε στους Proust, Gide, Joyce, Kafka, στην αμερικάνικη λογοτεχνία και στη φι­ λοσοφία των Sartre, Nietzsche και Freud. Ο συγγραφέας Β. Φ. Χέρμανς έχει σαν βασικό θέμα την έλλειψη κάθε σκοπού στη ζωή. Τα πρό­ σωπα στα βιβλία του έχουν στόχους που ποτέ τους δεν θα μπορέσουν να φτάσουν: για τον Χέρμανς ο κόσμος κυριαρχείται από το χάος και τη μοίρα. Οι ιδεολογίες που οι άνθρωποι επι­ νόησαν είναι απλώς όνειρα που δίνουν ελπίδες αλλά που ποτέ δεν θα γίνουν πραγματικότητα, γιατί το χάος πάντα συνεχίζει να κυριαρχεί. Μια ειδική θέση στη μεταπολεμική λογοτεχνία έχει ο Χέραρντ φαν Χετ Ρέιβε (Gerard van Het Reve), ο οποίος με τα έργα του σοκάρισε αρκε­ τά, λόγω των απόψεών του για την ομοφυλοφι­ λία και της προσωπικής του αντίληψης γιατοΘεό. Στα βιβλία του υπάρχει μια μελαγχολία για την ανθρώπινη παρακμή, και μια έμμονη ιδέα θανά­ του. Για ένα διάστημα ο φαν Χετ Ρέιβε φεύγει στην Αγγλία, όπου και γράφει στα αγγλικά. Ένα από τα πιο γνωστά του αυτά έργα είναι οι «Βραδιές», η ιστορία ενός νέου που μέσα από τα όνειρά του και τις σκέψεις του εκφράζει την έλ­ λειψη επαφής και συνεννόησης μεταξύ των αν­

οφ:ερ(2ΐιο/23 θρώπων λόγω μιας γενικότερης μεταπολεμικής μελαγχολίας. Ο συγγραφέας Χάρρυ Μούλις (Harry Mulisch) σοκάρισε και αυτός στην αρχή αρκετά το ολλαν­ δικό κοινό, αλλά με έναν τρόπο διαφορετικό απ’ αυτόν του φαν Χετ Ρέιβε. Ένα βασικό ρόλο στα έργα του παίζει η φαντασία, κάτι που ο ρεαλι­ στικός ολλανδικός λαός δεν είχε συνηθίσει. Η προσφυγή στη φαντασία είναι για τον Μούλις αναγκαία για να ξεφύγει από την πραγματικότη­ τα, που πολλές φορές τον αηδιάζει. Εκτός από μυθιστορήματα ο Μούλις γράφει και βιβλία πάνω στα πολιτικά και κοινωνικά γε­ γονότα της εποχής του. Η περιγραφή της Κουβανικής Επανάστασης, όπου ο Φιντέλ Κάστρο γίνεται για τον Μούλις ένας άνθρωπος με μονα­ δικές αξίες, και το βιβλίο το «Κουμπί», στο οποίο περιγράφει την απειλή ενός πυρηνικού πολέμου, θεωρούνται από τα πιο σημαντικά έρ­ γα του. Ο καλλιτέχνη ς-συγγραφέας Γιαν Βόλκερς (Jan Wolkers) δεν έγινε γνωστός και έξω από την Ολ­ λανδία μόνο γιατί πάρα πολλά από τα έργα του έχουν μεταφραστεί, αλλά και γιατί το βιβλίο του «Τα τούρκικα λουκούμια» (1969) έγινε κινηματο­

ΤΑ Α Γ Ν Ω Σ Τ Α

ΝΟΜΠΕΑ

γραφική ταινία με μεγάλη επιτυχία. Αυτή η ερω­ τική ιστορία, στην οποία η πρωταγωνίστρια πε­ θαίνει από καρκίνο στον εγκέφαλο, θεωρήθηκε από τον παγκόσμιο τύπο σαν το πιο αναίσχυντο αριστούργημα του καιρού μας. Υπάρχουν ακόμα δυο νέοι συγγραφείς που έχουν την ίδια νοοτροπία, που πρέπει να ανα­ φερθούν. Ο πρώτος είναι ο Γιαν Κρέιμερ (Jan Cremer), που με το βιβλίο του «Εγώ ο Γιαν Κρέιμερ» (1964), το οποίο μεταφράστηκε σε πά­ ρα πολλές γλώσσες, αναστάτωσε τον κόσμο. Ο ήρωας του βιβλίου αυτού περιφρονεί τις αρχές της κατεστημένης τάξης, που πίσω από τον εφη­ συχασμό της κρύβει σκληρότητα και προκατάλη­ ψη. Ο δεύτερος είναι ο Ζακ Χάμελινγκ (Jacques Hameling), που στο τέλος της δεκαετίας του ’60 εκπλήσσει με τα μυθιστορήματά του. Με τη φαν­ τασία του ξέρει να υπαινίσσεται ένα μυστήριο κόσμο όπου ο άνθρωπος γίνεται πλέον ένα πλασματάκι που κυριαρχείται από τις μυστικές δυ­ νάμεις της φύσης. Η γενιά των συγγραφέων του ’50-’60 παραμένει πρωτοποριακή στην ολλανδική λογοτεχνία, κάνοντάς την γνωστή σε παγκόσμια κλίμακα.

ΤΗΣ Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Σ

Μόλις κυκλοφόρησαν τρία

IΔΙΑΘΕΣΗΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ «ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ» ΠΡ. ΚΟΡΟΜΗΛΑ38ΤΗΛ.

- ΑΘΗΝΑ «Γ

24/αψιερωμα

Ρ. Λ. Κ. Φόκκεμα

Κατευθύνσεις και πρόσωπα στην ποίηση της Ολλανδίας και Φλαμανδίας μετά το 1945 Μεταπολεμικά η ολλανδική ποίηση αναπτύχθηκε γύρω από το πρόβλημα της σχέ­ σης μεταξύ λέξεων και αντικειμενικού κόσμον (πραγματικότητας). Το πρόβλημα αυτό είναι φυσικά παμπάλαιο και έχει διερεννηθεί και κατά την Αρχαιότητα και στην Αναγέννηση. Η διαπραγμάτευση όμως τον προβλήματος αυτού, όχι σε διατρι­ βές, όπως έκαναν στο παρελθόν, αλλά μέσα στην ίδια την ποίηση είναι κάτι και­ νούριο για τους ποιητές. Το γεγονός αυτό μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνο για το ότι οι μεταπολεμικές μεταστροφές στην ολλανδική ποίηση δεν έχουν παρά ελάχιστη θεω­ ρητική υποστήριξη. Η πράξη του να γράφεις ποίηση είναι τώρα ταυτόχρονα και θεωρία. Με­ γάλοι ποιητές σαν τον Χέρριτ Άχτερμπερχ (Gerrit Achterberg, 1905-1962) και τον Λίο Φρόμαν (Leo Vroman, 1915), που προσελκύουν ακόμα το ενδιαφέρον των νεότερων γενεών, δεν έχουν δια­ τυπώσει σχεδόν καθόλου με πεζό τρόπο τις από­ ψεις τους πάνω στην ποίηση, και το παράδειγμά τους ακολούθησαν και οι νεότεροι ποιητές. Οποτεδήποτε θεωρητικολογούν, χρησιμοποιούν επιχειρήματα που θυμίζουν παρόμοιες δηλώσεις καλλιτεχνών. Ή , όταν μιλούν για την ποίησή τους, μιλούν γι’ αυτήν μέσα στα ίδια τα ποιήματά τους. Και δεν είναι εδώ το τέλος της ιστορίας. Η έλλειψη θεωρητικών άρθρων συνδέεται με μια απέχθεια για την αφηρημένη σκέψη και τις πα­ ραδεδεγμένες αντιλήψεις για τη γλώσσα και την πραγματικότητα. Οι ποιητές που κατέλαβαν εξέχουσα θέση γύρω στο 1950 απορρίπτουν τη δι­

κτατορία της σκέψης, μαζί δε και την εξουσία της γραμματικής και της κοινωνικής τάξης. Κα­ τά κάποιον τρόπο η αντιαυταρχική τους στάση αποτελεί την ολλανδική συνέχεια του ευρωπαϊ­ κού υπερρεαλισμού. Η συμμετοχή τους στο εκ­ πληκτικό αυτό γεγονός βοηθά επίσης στο να εξη­ γηθεί η έλλειψη θεωρητικού στοχασμού. Το κίνημα της δεκαετίας του ’50 (ονομασία που δηλώνει περισσότερο την αναστάτωση που προκάλεσε παρά το χαρακτήρα της ομάδας) αναγνωρίστηκε αμέσως σαν μια ιδιαίτερη συμβο­ λή στην εξέλιξη της μοντέρνας τέχνης, χωρίς αυ­ τό να προσφέρει στους θεωρητικούς και κάποιο σπουδαίο κίνητρο για να εξηγήσουν λεπτομε­ ρειακά το τι πράγματι επεδίωκαν αυτοί οι επο­ νομαζόμενοι ανακαινιστές. Επειδή οι ποιητές του κινήματος της δεκαε­ τίας του ’50 απορρίπτουν την πλαστότητα της γλώσσας και τον αντικειμενικό κόσμο (πραγμα­ τικότητα) με επαναστατικό πάθος, η επανάστα­ σή τους φαίνεται να περιβάλλεται από ένα ρο­ μαντικό ένδυμα. Δεν αποδέχονται τήν πράγματι-

αφιερωμα/25 κότητα όπως εμφανίζεται στη λογοτεχνία, τη φι­ λοσοφία και την κοινωνία, και καταφεύγουν στη γλώσσα και στις παρορμήσεις του υποσυνειδή­ του. Πιστεύουν ότι εδώ υπάρχει μια ανέγγιχτη, αγνή ομορφιά που μπορεί να οδηγήσει πίσω σ’ έναν πρωτόγονο, φυσικό τρόπο ζωής, όπου οι πλατωνικές διχοτομήσεις επιλύονται μέσα από την υλική ενότητα του συνειδητού. Πράγματι, αυτή η φυγή και επιστροφή στρώνουν το δρόμο της πραγματικότητας -πραγματικότητας γυμνής, χωρίς φερετζέ, μιας υπαρξιακής πραγματικότη­ τας όπου ο άνθρωπος, αβοήθητος και γυμνός, ζει μέσα στο φόβο και τη μοναξιά. Είναι δε πε­ ρίεργο ότι μέσα σ’ αυτό το ρομαντικό υπαρξιακό κλίμα, ο ρόλος του ποιητή είναι σημαντικός: εί­ ναι ο μάγος ή η προσωποποιημένη αθωότητα, εν συνειδήσει του πεπρωμένου του. Η επόμενη γενιά ποιητών αντιδρά με σκεπτικι­ σμό απέναντι σ’ αυτή την κενόδοξη νοοτροπία και την πίστη στη μαγεία των λέξεων. Στην ατμόσφαιρα της δεκαετίας του ’60 ο ποιητής έχει χάσει τη δύναμή του πάνω στην πραγματικότητα και την πίστη του στη γλώσσα. Μερικοί ποιητές της δεκαετίας του ’60 αποδέχονται την πραγμα­ τικότητα όπως είναι αλλά τονίζουν ότι η γνώση μας για τον γύρω μας αντικειμενικό κόσμο είναι σχετική, ενώ άλλοι τονίζουν τους περιορισμούς που επιβάλλει η γλώσσα. Στο μέτρο που δεν αναγνωρίζουν κάποια βασική διάκριση μεταξύ ποίησης και πραγματικότητας, αποτελούν μια δεύτερη άνθιση του ντανταϊσμού που θυμίζει τη διαχρονικά καταξιωμένη θεωρία του μιμητι­ σμού. Έτσι, κατά τη δεκαετία του ’60 η ολλανδική ποίηση ελευθερώνεται εν μέρει από τα ευρωπαϊ­ κά δεσμά και συμμετέχει σε μια υπερατλαντική αναβίωση η οποία εγκαταλείπει οριστικά το ρο­ μαντισμό της τέχνης της ποίησης και τάσσεται υπέρ της τεχνικής στο γράψιμο της ποίησης. Κατά κανόνα, κάθε τι πραγματικό μπορεί τώ­ ρα να χρησιμοποιηθεί σαν τροφή της φαντασίας, έτσι ώστε μπορεί κανένας να μιλά για την ποίηση ως σύνθεση από προσχεδιασμένα γεγονότα. Οι ευρέτες (finders) της ποίησης αντλούν την ύλη τους απ’ ευθείας από την πραγματικότητα των αντικειμένων και των φαινομένων, ενώ οι αρχι­ τέκτονες των ποιημάτων αντλούν κυρίως την ύλη τους από τις λογοτεχνικές πραγματικότητες, βα­ σισμένοι σε ποιητές σαν τον Ezra Pound και τον Τ. S. Eliot. Αντίθετα με τους ευρέτες, που ενδιαφέρονται για τη σχέση μεταξύ ποίησης και πραγματικότη­ τας, που οδηγεί στην επανεκτίμηση της συνηθι­ σμένης καθημερινής πραγματικότητας, οι αρχι­ τέκτονες νομίζουν ότι η σχέση μεταξύ ποίησης και γλώσσας είναι βασική στη σχέση μεταξύ τέ­ χνης και πραγματικότητας. Βλέπουν την πραγ­ ματικότητα του ποιήματος σαν ουσιωδώς διάφο-

Λούσεμπερ

ρη από τη γύρω μας πραγματικότητα, γιατί το ποίημα είναι ένας κόσμος σε λέξεις. Δεν θεω­ ρούν ότι η ποίηση και η πραγματικότητα θα πρέ­ πει ν’ αντιστοιχούν. Ξεκινούν από την πίστη ότι το ποίημα δεν είναι αναγκαίο να επιδεικνύει την αφοσίωσή του στην πραγματικότητα, αλλά στον εαυτό του. Ο κόσμος του ποιήματος θα πρέπει ν ’ αποτελεί μια ολότητα με συνοχή: τίποτε δεν πρέ­ πει να φεύγει προς τα έξω, κάθε ξεχωριστό πράγμα θα πρέπει να συμβάλλει στο σχηματισμό του συνόλου. Η εξέλιξη της ρομαντικής υπαρξιακής ποίησης σαν μιας δύναμης ποίησης μέσω μαγικών επικλή­ σεων και ανάπτυξης της συνείδησης, ποίησης η οποία με κριτικό πνεύμα πλησιάζει τη θεωρία της αντιστοιχίας και της συνεκτικότητας, συμβα­ δίζει με μια μεταβολή στην εκτίμηση των ανθρώ­ πινων ικανοτήτων, όπως το αίσθημα και η νόη­ ση. Για χρόνια οι ποιητές της δεκαετίας του ’50 ακολουθούσαν έναν ποιητικό και κοινωνικό δρόμο που πρόσφερε ελάχιστο χώρο για την κα­ θοσίωση του νου. Ζώντας με τις αισθήσεις, χρησιμοποιούσαν το σώμα σαν μέτρο και διάλεγαν μάλλον υλικές πα­ ρά νοητικές εμπειρίες. Επανειλημμένα τόνιζαν την αντίφαση ανάμεσα στη σκέψη και την ύπαρ­ ξη. Ενδιαφέρονται για την εμπειρία και όχι για το στοχασμό. Οπωσδήποτε οι ποιητές της δεκαετίας του ’60 απορρίπτουν μια τέτοια άτεγκτη επιλογή. Τούτο γίνεται κιόλας φανερό από την κριτική ανάλυση των ορίων της ποίησης. Παρά ταύτα μεγάλο μέ-

26/αφιερωμα

μα και η καλλιέργεια των γεγονότων δεν φαίνε­ ται ν’ αφήνει χώρο για εσωτερικές παροτρύν­ σεις. Ο ποιητής ανοίγει το δρόμο για τα γεγονό­ τα ενώ ο ίδιος είναι περισσότερο ή λιγότερο απών. Ό πω ς και νά ’χει το πράγμα, μετά από την επιλογή και κατάταξη των γεγονότων συχνά μια άποψη παρουσιάζεται, μια και δεν υπάρχει κανένας κόσμος μέχρι τη στιγμή που ερμηνεύε­ ται. Αυτό σημαίνει ότι πράγματι αντικειμενική ή συγκεκριμένη ποίηση είναι αδύνατον να υπάρ­ ξει, γιατί οι λέξεις, όσο κι αν είναι συγκεκριμέ­ νες, πάντα παραμένουν αφηρημένες. Αν και ποίηση και πραγματικότητα είναι δυο ξεχωριστές έννοιες, τούτο δεν αλλάζει το γεγο­ νός ότι αλληλοεπηρεάζονται, οποτεδήποτε ο νη­ φάλιος ποιητής διερωτάται πάνω στην πραγμα­ τικότητα και το λογοτεχνικό κόσμο. Επιπλέον, ο μοντέρνος ποιητής δεν είναι σκεπτικιστής μόνο όσον αφορά στα γεγονότα που τον περιβάλλουν, αλλά διερωτάται και για τον ίδιο τον εαυτό του. Παρά ταύτα, η πνευματική προσέγγιση ερωτη­ μάτων ζωής και θανάτου και η προσέγγιση ανε­ ξιχνίαστων συναισθημάτων δεν μπορεί παρά να είναι σχετική σ’ αυτή την εποχή που έμαθε να δυσπιστεί για πάρα πολλά συναισθήματα, όπως ακριβώς έχει ξεμάθει και τις μεγάλες λέξεις. Οι ποιητές που αναμειγνύουν την ευαισθησία με το πνεύμα, διαπραγματεύονται το ερώτημα της

ζωής με ειρωνεία και με μια τάση μείωσης της σημασίας του ερωτήματος. Έτσι, οι μεταπολεμικοί Ολλανδοί ποιητές δια­ κινδύνευσαν κάμποσες βεβαιότητες. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’50 γκρέμισαν το ιδεαλιστικό είδωλο του ανθρώπου και του κό­ σμου. Στη διάρκεια της δεκαετίας του ’60 η πε­ ρισσότερο ρεαλιστική τους θεώρηση υπέσκαψε τις αναζητήσεις μας γύρω από τη γλώσσα και την πραγματικότητα ή φώτισε τις απόψεις μας γύρω από τη ζωή μ’ έναν ιδιαίτερο τρόπο. Έ να καινούριο πρόβλημα γεννήθηκε μαζί με αυτόν το μοντερνισμό. Μολονότι μπορεί κάποιος να υποστηρίξει ότι όλη η ποίηση είναι «δύσκο­ λη», στο μέτρο που δεν επικοινωνεί άμεσα και συνοπτικά, αλλά παρεκκλίνει από την καθημερι­ νή ομιλία, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η μοντέρνα ποίηση είναι μάλλον πιο δύσκολη απ’ ό,τι η πα­ ραδοσιακή ποίηση. Η παραδοσιακή ποίηση δέ­ χεται μια λογική αιτιότητα, ακόμη δε κι όταν η γλωσσική δομή είναι περιπεπλεγμένη, σχεδόν πάντα αναφέρεται σε αναγνωρίσιμη ανθρώπινη συμπεριφορά και γεγονότα. Η αναγνωρισιμότητα και η καταληπτότητα χαρακτηρίζουν την πα­ ραδοσιακή ποίηση. Η μοντέρνα ποίηση συχνά δεν είναι καταληπτή γιατί είτε εκθέτει παράλο­ γες τάσεις, που αντιστρατεύονται τη λογική προ­ σέγγιση του κόσμου, είτε δημιουργεί το δικό της φανταστικό κόσμο με λέξεις που δεν συμβιβά­ ζονται με το δοκιμασμένο και αληθινό κόσμο. Η μοντέρνα ποίηση προσπαθεί να πείσει τους αν­ θρώπους για το αντίθετο, ότι δηλαδή ο δοκιμα­ σμένος κι αληθινός κόσμος είναι ένας ψεύτικος κόσμος κι ότι ο φανταστικός κόσμος της ποίησης αποκαλύπτει την αληθινή πραγματικότητα. Εί­ ναι διαμετρικά αντίθετη προς την παραδοσιακή ποίηση, που υπερβαίνει την καθημερινή πραγμα­ τικότητα και τη μετατρέπει σε αφηρημένη ιδέα. Τέτοιου είδους αφαίρεση εξασφαλίζει σιγουριά, ενώ η μοντέρνα συγκεκριμενοποίηση είναι ανη­ συχητική. Διασπά τον αυτοματισμό στη σκέψη μας, στην ενέργειά μας, στην πράξη μας και στη γνώση μας. Γενικά, τούτο είναι το χαρακτηριστι­ κό της μοντέρνας ποίησης: Κάνει τα πράγματα «ξένα» με τη δημιουργία συμπυκνωμένης, δύ­ σκολης μορφής, για να αντιπαραταχθεί στη δύ­ ναμη της συνήθειας και στον αυτοματισμό των αντιλήψεών μας. Το 1929 ο ρώσος θεωρητικός Sklovsky περιέ­ γραψε αυτή τη διαδικασία ως εξής: «Ο αυτομα­ τισμός καταβροχθίζει όλα τα πράγματα, τα ρού­ χα μας, τα έπιπλά μας, τη γυναίκα μας, το φόβο μας για τον πόλεμο. Για να κάνουμε τη ζωή απτή πάλι, για να αισθανθούμε “τα πράγματα” , για να φτιάξουμε μια πέτρα από την πέτρα, υπάρχει αυτό που αποκαλούμε τέχνη. Σκοπός της τέχνης είναι να κάνει τα πράγματα αντιληπτά, έτσι ώστε κάποιος να τα βλέπει κι όχι μόνο να τ’ αναγνω­

αφιερωμα/27 ρίζει. Η πορεία της τέχνης είναι η πορεία της αποξένωσης και της δυσκολοκερδισμένης μορ­ φής, που μεγαλοποιεί τη δυσκολία και τη διάρκεια της αντίληψης, έτσι ώστε η πορεία της αντίληψης στην τέχνη να είναι αυτοσκοπός που πρέπει να παραταθεί. Τέχνη είναι το μέσο για να βιώσει κανείς τη δημιουργία πραγμάτων. Ό ,τι έχει κιόλας γίνει, δεν έχει καμιά σημασία για την τέχνη». Ο Σίμπρεν Πόλετ (Sybren Polet, γεν. 1924) γράφει ότι η ποίησή του δεν ασχολείται με μια άλλη πραγματικότητα αλλά με το να κάνει την πραγματικότητα στην οποία όλοι ξούμε «πιο εναργή, πιο διαφανή». Κατά τον ίδιο τρόπο οι ποιητές της δεαετίας του ’50 θεωρούν τους εαυ­ τούς τους κοινωνικούς πληροφοριοδότες. Όμως, γεγονός παραμένει ότι το άτομοάνθρωπος, που ο ποιητής διατείνεται ότι υπο­ στηρίζει, σπάνια καταλαβαίνει τα σύμβολα της τέχνης, που τόσο πολύ χρειάζεται. Αν και είναι αλήθεια ότι γενικά η χρήση των λέξεων έχει εκλαϊκευτεί, όμως ο αριθμός των αναγνωστών δεν έχει αυξηθεί. Τελικά, αυτοί Λου αντιλαμβά­ νονται την αξία της μοντέρνας τέχνης δεν είναι αυτοί που τη χρειάζονται και περισσότερο, δη­ λαδή οι σκλάβοι της ευημερίας και οι άνθρωποι της εξουσίας, που υπόκεινται και περισσότερο στον αυτοματισμό και την αβουλία. Αλλά δεν εί­ ναι μόνον αυτοί συντηρητικοί και ευχαριστημέ­ νοι με τον τρόπο ζωής τους· και οι αδύναμοι εί­ ναι το ίδιο συμβατικοί και συντηρητικοί όσον αφορά την τέχνη. Και οι δυο ομάδες, θεωρητικά αντίπαλες, συναντιόνται στην απόρριψη της μοντέρνας τέχνης, που τη θεωρούν στοιχείο απο­ καλυπτικό της συνείδησης και ανησυχητικό. Γι’ αυτό, δεν είναι τυχαίο που ο μοντέρνος ποιητής γνωρίζει ότι ασκεί ένα παλιό επάγγελ­ μα, που, σαν και άλλα παλιά επαγγέλματα, όπως π.χ. ο τσαγκάρης ή ο γανωτής, είναι καταδικα­ σμένο να εξαφανιστεί μέσα στην ολική μηχανο­ ποίηση της ύπαρξης. Ο αυτοματισμός στριμώ­ χνει τον τεχνίτη στα περιθώρια της ύπαρξης, όπου τραβά την προσοχή μόνο του τουρίστα, που επιθυμεί τη διασκέδασή του. Τούτο σημαίνει δυο πράγματα: απ’ τη μια μεριά, η ύπαρξη του λουδδιστή ανθρώπου σημαίνει ότι η αναδη­ μιουργία είναι μια αναγκαία προϋπόθεση για ν’ αντέξει κανείς τη σύγχρονη ζωή, κι απ’ την άλλη μεριά, ο δημιουργικός άνθρωπος αντλεί το δι­ καίωμα της ύπαρξής του απ’ αυτή την ανα­ γκαιότητα. Στο μεταξύ ο μοντέρνος ποιητής που γράφει καταληπτά, τις περισσότερες φορές δεν εκτιμάται όπως ίσως του άξιζε. Για παράδειγμα, η απλή ποίηση του Σ. Μπέντιγκ (C. Budding, γεν.

1918) θεωρείται απλά παράδοξη. Οι άνθρωποι βρίσκουν την ποίησή του διασκεδαστική, αλλά, λένε, δεν είναι δα και ποίηση αυτή! Προφανώς ο

μέσος αναγνώστης δεν επιθυμεί να του βάζεις την πραγματικότητα μπροστά στα μάτια του, κι είναι ευχαριστημένος με τις λογικές εξηγήσεις και με μια περιορισμένη άποψη του κόσμου, χω­ ρίς ν’ αντιλαμβάνεται ότι και αυτή η άποψη εί­ ναι παραποιημένη. Σίγουρα στην ποίηση της δεκαετίας του ’50 ο αναγνώστης βιώνει το ποίημα μέχρι τα κόκαλά του, χωρίς να αντιλαμβάνεται από πού ξεπηδά αυτή η εμπειρία. Το «υλικό ποίημα» που γράφει ο ποιητής της δεκαετίας του ’50 αντιστοιχεί στη σωματική εμπειρία του αναγνώστη. Το 1953 ο Χέρριτ Κάουενααρ (Gerrit Kouwenaar, γεν.

1923) έγραφε: «Οι ποιητές προσπαθούν να γυ­ μνώσουν τη λέξη από το φανταστικό της στρώμα της ρηχότητας και να της δώσουν πάλι μια απτή λειτουργία. Μέσα από τις γνήσια ανθρώπινες εμ­ πειρίες προσπαθούν να ξαναανακαλύψουν κάτι από το αρχικό γυμνό ον (για ν’ αποφύγουμε τη θρησκευτικά σπιλωμένη λέξη “αγνότητα”) και να ξαναρχίσουν από κει. Τα ποιήματά τους είναι συγχρόνως “ποιήματα αθωότητας και εμπει­ ρίας” . Κατ’ αυτό τον τρόπο το αισθητικό μέτρο αλλάζει από το γεμάτο κουλτούρα όμορφο-ή-άσχημο στο “εμπειρικό” πραγματικό -ή-εξωπραγματικό». Αυτές οι λέξεις θυμίζουν ότι η επανάσταση

28/αφιερωμα στην ποίηση υποκινήθηκε από την ανανεωτική δύναμη της ομάδας Cobra στην τέχνη. Ο εκπρό­ σωπος της ομάδας αυτής Κόνσταντ Νίουενχαουζ (Constant Neuwenhuys) ανάγγειλε τη γέννηση της ομάδας γράφοντας στο ονομαστό του μανι­ φέστο το 1948: «Η ζωντανή τέχνη δεν αναγνωρί­ ζει καμιά διάκριση μεταξύ όμορφου και άσχη­ μου γιατί δεν χαράσσει αισθητικά πρότυπα. Το άσχημο, που λειτουργούσε σαν συμπλήρωμα του όμορφου στην καλλιτεχνική παραγωγή της κουλ­ τούρας των τελεύταίων αιώνων, ήταν ένα μόνιμο κατηγορητήριο της αφύσικης αυτής ταξικής κοι­ νωνίας, μια επίδειξη της περιοριστικής επίδρα­ σης που ασκούσε η αισθητική της δεξιοτεχνίας πάνω στη φυσική δημιουργική πνοή. Δεν υπάρ­ χει αυτή η διάκριση στην ομιλία του παιδιού. Το παιδί δεν γνωρίζει άλλο νόμο εκτός από το αυ­ θόρμητο αίσθημα για τη ζωή, και ανάλογα εκ­ φράζεται. Το ίδιο ισχύει και για τους πρωτόγο­ νους πολιτισμούς, αυτό δε ακριβώς είναι εκείνο που κάνει αυτούς τους πολιτισμούς μαγεμένους στα μάτια του σημερινού ανθρώπου, που είναι αναγκασμένος να ζει σε μια μακάβρια ατμό­ σφαιρα της ψευδολογίας και της στειρότητας». Δεν είναι καθόλου παράξενο που τα πιο κάτω λόγια του Κάουενααρ θυμίζουν το μανιφέστο, αφού το 1949 και ο ίδιος μαζί με τον Λούσε μπερ (Lucebert, γεν. 1924) και τον Γιαν X. Έ /μπερ (Jan G. Elburg, γεν. 1919) σχημάτισαν ένα ,μήμα της Cobra. Συνεχίζει λοιπόν ο Κάουεναε ρ: Και σε άλλες περιοχές της μεταπολεμικής εμπειρίας, εκτός από την ποίηση, μπορεί κανείς να επισημάνει αυτή τη χειραψία μεταξύ αθωότητας και εμπειρίας, αυτό τον αγώνα για το αυθεντικό, το

ΣΠΥΡΟΥ ΚΟΚΚΙΝΟΥ

Η οικονομία δεν είναι προνόμιο των οικονομολόγων Ένας βιομηχανικός εργάτης παρατηρεί και αναλύει τα φαινόμενα του σύγχρονου καπιταλισμού

Εκδόσεις Γλάρος ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 31 . ΑΘΗΝΑ 14

εξελιγμένο, το αδιαίρετο. Για παράδειγμα, ας σκεφτούμε το αυθόρμητο ενδιαφέρον, ιδιαίτερα μεταξύ της νέας μεταπολεμικής γενιάς, γι’ αυτές τις καλλιτεχνικές εκφράσεις που έχουν εξελιχθεί κατά το μάλλον ή ήττον ανεξάρτητα από την «επίσημη» κουλτούρα και που έχουν έτσι διατη­ ρήσει κάτι από το ανθρώπινο πάθος για έκφρα­ ση: λαϊκή μουσική και χορός, αυθεντική τζαζ, παιδικές ζωγραφιές, προϊστορική τέχνη, η τέ­ χνη των επονομαζόμενων πρωτόγονων κοινω­ νιών. Έτσι υπάρχει ένα ενδιαφέρον για αυθόρ­ μητη δημιουργικότητα, όχι πλέον γιατί προτιμάται το ασυνήθιστο ή το εξωτικό, αλλά από μια πικρή ανάγκη: ο άνθρωπος της σάρκας και των νεύρων φαίνεται να είναι πιο σπουδαίος από το εξιδανικευμένο πορτρέτο του. Οι ιστορικοί της τέχνης έχουν τονίσει ότι οι ιδέες-κλειδιά του μα­ νιφέστου του 1948 -ο δημιουργικός λαουτζίκος, οι παιδικές ζωγραφιές, η λαογραφία, η αντικουλτούρα, η αντιαισθητική- έχουν τις ρίζες τους στην επανάσταση του 1848, που πολιτικά ήταν παρόμοια με την επανάσταση της αριστε­ ρός, και στην περίοδο που την ακολούθησε. Αν και το γεγονός τούτο προσφέρει μια παράδοξη ιστορική προοπτική ως προς το «καινοφανές» των ιδεών, κάποιο άλλο σημείο φαίνεται πιο σπουδαίο. Πολλοί αποκάλεσαν τους ποιητές της δεκαετίας του ’60 «πειραματικούς». Δεν μπορεί όμως κάποιος να τους περιγράψει λέγοντας ότι πειραματίζονταν. Η ολλανδική λέξη «πειραματι­ κός» δεν προέρχεται από τη λέξη πείραμα, αλλά από τη γαλλική λέξη «εμπειρία» (experience). Τούτο συνάγεται από τα λόγια του Constant Neuwenhuys: «Η προβληματική περίοδος στην εξέλιξη της μοντέρνας τέχνης έφτασε στο τέλος της και συνεχίζεται από μια πειραματική περίο­ δο. Αυτό σημαίνει ότι οι κανόνες στους οποίους θα υπακούει η καινούρια δημιουργικότητα προέρχονται από την εμπειρία που αποκτήθηκε απ’ αυτή την αχαλίνωτη ελευθερία». Το ίδιο συ­ νάγεται και από τα λόγια του Κάουενααρ που αναφέρθηκαν πιο πάνω, το ίδιο δε προκύπτει και από το «πειραματικό ποίημα» του Λούσεμπερ: Οι μέρες των μονόπλευρων κινημάτων πέρασαν από δω και πέρα η πειραματική ποίηση είναι μια θάλασσα στα στόματα όλων αυτών των ποταμιών που κάποτε τους δώσαμε ονόματα σαν το dada (δεν είναι δα και όνομα) και από τότε είμαστε ατμός που κανένας πια δεν ονοματίζει. (Περιοδικό «Writing» Μετάφραση: Ελευθέριος Στάθης)

αφιερωμα/29

Πέντε ολλανδοί ποιητές Ο Λ ίο Φρόμαν, ο Χέρριτ Κάονενααρ, ο Ρούτχερ Κόπλαντ, ο Λούσεμπερ καί η Γιούντιτ Χέρζμπεργκ είναι χαρακτηριστικοί εκπρόσωποι μιας ομάδας ποιητών που με τη στάση τους και το έργο τους διαμόρφωσαν το νεότερο πρόσωπο της ολλανδι­ κής λογοτεχνίας. Συμμετείχαν στα ανανεωτικά κινήματα της τέχνης, και ειδικότε­ ρα της ποίησης, που εκδηλώθηκαν από το 1940 ώς τις μέρες μας.

Αίο Φρόμαν Ο Φρόμαν (Leo Vroman) γεννήθηκε το 1915 στη Χούντα (Gouda) .και σπούδασε βιολογία στην Ουτρέχτη. Ζει μόνιμα στην Αμερική, όπου κατέ­ ληξε μετά από περιπλανήσεις σε πολλές χώρες. Μερικές από τις ποιητικές του συλλογές είναι: «Ποιήματα» (1946), «Ποιήματα στα αγγλικά» (1953), «Εισαγωγή σ’ ένα κενό» (1955), «Υπνοβατείν» (1957), «Κουτσές μύγες» (1963), «Θεός και θεά» (1967). Η ευθύτητα και η ειλικρίνεια είναι τα χαρα­ κτηριστικά της ποίησης του Φρόμαν. Η ευκαμ-

ψία του πνεύματός του τον κάνει να συνενώνει αποκλίνοντες τομείς της πραγματικότητας σε εξαιρετικά συναρπαστικά ποιήματα.. Όμως το άνετο και παιχνιδιάρικο ύφος τους δεν μας κρύ­ βει ότι ό,τι αγγίζει το βλέπει από την προοπτική του θανάτου. Η περιέργεια του βιολόγου διατυ­ πώνει την έκπληξή της για την περίπλοκη μορφή και το εύθραυστο της κατασκευής και της φύσης του ανθρώπου. Η περιέργειά του αυτή συχνά συμπλέκεται με το παρελθόν του, με τα χρόνια που ζούσε στην Ιαπωνία, στην Ινδονησία και στην Ολλανδία.

Ινδικό καλοκαίρι Τρώω το φαγητό μου στο μπαλκόνι, πίνω νερό από ένα ποτήρι και τότε ξαφνικά μου φαίνεται πως πέφτω μέσα από μια τρύπα στη μνήμη μου. Αφήνω το ποτήρι. Δ εν θα γυρίσει στο χέρι μου τώρα που σκέφτομαι τον ωκεανό που με χωρίζει απ’ την πατρίδα μου,

30/αφιερωμα πικρό νερό, βαθύ και άπατο όπου τα δελφίνια και οι πνιγμένοι στραγγαλίζονται στα βάθη κι έτσι εξαφανίζονται προτού καν φύγουν. Κάποτε γλιστρώ σαν χέλι προς τα κει, παραστρατίζοντας ονειροβουτώ στον πάτο του ωκεανού, μα η χώρα που ονειρεύομαι αποκρίνεται μόνο με ρέγγες παστές για τί η Ολλανδία είναι σκοτεινή και μικρή και χωράει στα όριά της μονάχα μια ροδοκόκκινη βασίλισσα κι αυτή με μικρή συνοδεία. Εκεί, όποιος μιλά ανασαίνει στη φάτσα κάποιου άλλου όποιος χειρονομεί κόβει κάποιον στη μέσητο κάθε γέλιο παραξενεύει μπερδεύοντας το πλησίασμα με το μίσος. Ακόμη και τ’ αυτιά αν βουλώσω -κα ι θα το κάνω για ν’ αναπλάσω τον παλιό φλοίσβο του αφρού σε κάποια ακρογιαλιά εκείνης της Ολλανδίας -ακόμη και τότε προτιμώ τη νοσταλγία απ’ την πατρίδα. Ά σ ε με απαλά να τσαλαβουτήσω με καιρό εξαγνισμένο μέσα σ’ αυτό το ψηλό δάσος του ξένου αέρα, σ ’ αυτή τη χώρα την πλημμυρισμένη από φθινόπωρο όπου η άνοιξη του θανάτου έχει αρχίσει. Τα πάρκα εδώ ’ναι παραγεμισμένα με δέντρα που το φως τους φτιάχνει μια λίμνη από τεράστιους φυλλοειδείς ήλιους. Μέσ’ στις φωτιές τα πεσμένα φύλλα αργοκαίγονται σε πεθαμένες μπούκλες. Το γιόμα ξεδιπλώνεται κι αργά ο ήλιος βράζει κόκκινος. Γλυκά κορίτσια που δεν ξέρουν πόσο κοντινή είναι η φθορά τους νιώθουν τα σώματά τους να λικνίζονται μέσα στα μπλου-τζην τους, ιδρώνουν με τον αργό θάνατο του σκουριασμένου φωτός που βάφει κόκκινα τα μάγουλά τους ενώ οι γιοί της Ουγγαρίας, Ιταλίας, Ισπανίας, περπατούν σε φωτιά που κανείς δεν βλέπει αναμμένη με τις τρίχες των μυαλών τους αναμμένη με τα φθινοπωρινά φύλλα που γίνονται ατμός σαν την ξερή κόκκινη βροχή. Τα λευκά φευτο-ράντζα οι τοίχοι τους χαρακωμένοι απ’ τους ίσκιους των κλαριών γίνονται πάλι ορατά. Χειμώνας γρήγορα. Λοιπόν, σηκώνομαι, είναι αργά αν και σχεδόν το ίδιο φωτεινά όπως και πριν. Αφήνω το ποτήρι μου στο πιάτο, μπαίνω μέσα, κλείνω την πόρτα. (Μ ετ.: Ελευθέριος Στάθης

αφιερωμα/31

Χέρριτ Κάουενααρ Ο Κάουενααρ (Gerrit Kouwenaar) γεννήθηκε το 1923 στο Άμστερνταμ και έχει τιμηθεί με τα βραβεία «Γιαν Κάμπερτ» και «Ρ. Σ. Χωφτ» (κρατική διάκριση για τη λογοτεχνία). Εκτός από το ποιητικό του έργο έχει εκδώσει πεζογρα­ φήματα και έχει μεταφράσει στη γλώσσα του αρ­ κετά σύγχρονα θεατρικά έργα. Μερικές από τις ποιητικές συλλογές του είναι: «Έ να ανοιξιάτικο πρωινό» (1941), «Πίσω από μια λέξη» (1953), «Χωρίς ονόματα» (1962), «Αυ­

τοψία/ανώνυμα» (1965), «100 ποιήματα» (1969). Σε μια συνέντευξή του είπε για το έργο του: «Αυτό που θέλω να κάνω με την ποίησή μου εί­ ναι να φτιάχνω υλικό. Δεν θέλω να γράφω για κάτι, δεν θέλω μια ιστορία, ένα συμπυκνωμένο αίσθημα, μια λέξη σαν μεταφορικό μέσο. Αυτό που θέλω να κάνω είναι να επαναφέρω τη λέξη στην υλικότητά της. Θέλω να ξεφύγω από την αφηρημένη έννοια».

Η μέρα Τη μέρα πού ’μοννα εκεί τα ρολόγια χτυπούσαν εφτά οι γείτονες στο μπαλκόνι, μιλούσαν για ειρήνη ο πατέρας μου έλειπε για ν’ αναφέρει μια φωτιά η μητέρα μου ήταν ευτυχισμένη για τί είχε γιο οι θείοι κόβανε τα κέικ, βρισκόμουν ερμητικά κλειδωμένος ο κόσμος αμέσως αποκρίθηκε μ ’ επιδείξεις αθλοπαιδιών αυτοκίνητα γεμάτα οπαδούς πλημμύριζαν το δειλινό οι θείες περπατούσαν άφωνες με ζεματιστό νερό ο ταχυδρόμος πάνω στο γρήγορο ποδήλατό του χαιρέτησε το γιατρό τα μάτια της πόλης έστεκαν ανυπόμονα στον ήλιο του δειλινού για τί εγώ ήμουν εκεί σε μια σκάφη ασφάλτου για τί εγώ ήμουν εκεί η λατέρνα έπαιζε μαλακά στο βάθος εκείνο το βράδι ο πατέρας μου γύρισε σπίτι μ ’ ένα παλτό ευωδιαστό από το κάψιμο ανεβοκατέβαινε τα σκαλιά μέσ’ στα μποτίνια του κάπνισε ένα τσιγάρο στο μπαλκόνι ήπιε ένα ποτήρι κρασί και σκέφτηκε πως μπορώ να επιπλέω. (Μετ.: Μαρίνα Ιωσήφ)

Αυτοψία Στραγγαλίζω μια λέξη, το χέρι όντας πράγμα γυρίζει μ ’ ένα τσίμπημα θανάτου το ψωμί που φουσκώνει σαν ένα στήθος, μια θάλασσα, ένα καρβέλι, Εγώ κατατρώω τον εαυτό μου Κοίτα κείνο το κρέας αγαπημένε, το μαχαίρι στην ήμερη ζαρκαδίσια σάρκα, απο­ καλύπτει ένα μυστήριο θανάσιμο δίπλα μου, φιλικό και ξένο, σαν ινδικό δυναμωτικό που συγκρούεται με το λιθάρι, σάρκα καταψυγμένη μέσα στο νερό

32/αφιερωμα το βλήμα πέτυχε το στόχο του η αιτία του θανάτου μπορεί να φαγωθεί στη γλώσσα (το παρελθόν μια γιορτή για όλη τη φαμίλια), βγαίνοντας απ’ το σαγόνι στο χιόνι, το ταξί­ μετρο γογγύζει, ο τοίχος πίσσα μαύρος, έγκλημα ένα ματάκι. (Μετ.: Ελευθέριος Στάθης)

Ρούτχερ Κόπλαντ

^

Ο Κόπλαντ (Rutger Kopland, γεν. 1934, ψευδώ­ νυμο του Ρ. X. φαν Χώφντακκερ) εργάζεται ως ψυχίατρος στο τμήμα επιστημονικών ερευνών του Πανεπιστημίου του Χρόνινγκεν. Επίσης, γράφει λογοτεχνικές κριτικές σε ολλανδική εφη­ μερίδα. Μερικές ποιητικές συλλογές του που έχουν εκδοθεί είναι: «Ανάμεσα σε κατοικίδια ζώα» (1966), «Η λατέρνα του χτες» (1968), «Ό λα πάνω σε ποδήλατο» (1969), «Αυτός που βρίσκει δεν έψαξε καλά» (1972). Τα ποιήματα που ακολουθούν («Φρέσκο μα­ ρούλι» και «Θα ξαναγίνει τίποτ’ άλλο εδώ») εί­

ναι αντιπροσωπευτικά δείγματα της ειρωνικής ποίησης του Κόπλαντ. Περιέχουν όλα τα χαρα­ κτηριστικά της ειρωνείας σε μια συμπυκνωμένη μορφή, όπως π.χ. η ανακολουθία μεταξύ αυτού που λέγεται και αυτού που εννοείται, οι μορφολογικές ρωγμές, η ύπουλη ελαφρότητα του ύφους, τα κωμικά εφέ και οι καθημερινές διατυ­ πώσεις. Τα ποιήματα αυτά δείχνουν ότι ο Κόπλαντ αν­ τιμετωπίζει την καταπιεστική ζωή εξορκίζοντάς την με τέλεια ειρωνικούς ή και αυτοχλευαστικούς στοχασμούς.

Φρέσκο μαρούλι Ό λα μπορεί να τ ’ αντέξω το μαρασμό των φασολιών τα λουλούδια που πεθαίνουν, μπορώ να παρακολουθήσω το μικρό παρτεράκι γης με πατάτες να το ξεσκάβουν χωρίς να χύσω δάκρυ, είμαι σκληρός σε κάτι τέτοια. Αλλά το φρέσκο μαρούλι το Σεπτέμβριο μόλις φυτεμμένο, ακόμα αδύναμο σε μικρά, υγρά παρτέρια, όχι. (Μετ.: Μ αρίνα Ιωσήφ)

αψιερωμα/33

Θα ξαναγίνει τίποτ’ άλλο εδώ Τίποτα δεν έμεινε απ’ την παλιά εξοχή, οι κήποι, το γρασίδι όπου κάποτε κάτι έπρεπε να συνέβηκε Θα ξανασυμβεί τίποτα εδώ Θα πρέπει να το καταγράψω με τέτοιον τρόπο Που να μη χρειάζεται Να ψάξω πια, Αλλά μονάχα να κλάψω. (Μετ.: Μαρίνα Ιωσήφ)

Κάτω απ’ τη μηλιά Γύρισα σπίτι, ήταν γύρω στις οκτώ και σπάνια απαλά, γι’ αυτή την εποχή τον χρόνον Το παγκάκι του κήπον ήταν έτοιμο Κάτω απ’ τη μηλιά. Πήγα να κάτσω και καθόμουνα Να κοιτάζω πώς ο γείτονας στον κήπο τον ασχολιόταν Με το σκάψιμο, η νύχτα βγήκε απ’ τη γη Έ να γαλαζωπό φως κρεμιόταν Στη μηλιά. Τότε, σιγά σιγά παραέγινε όμορφα Για νά ’ναι αληθινά, τα πράγματα της μέρας εξαφανίζονταν μπροστά στη μυρωδιά του σανού, υπήρχαν πάλι παιχνίδια στο χόρτο και μακριά στο σπίτι γελούσαν τα παιδιά στο μπάνιο μέχρι εκεί που καθόμουν, μέχρι τη μηλιά Και αργότερα άκουγα τις φτερούγες Από χήνες στον ουρανό άκουγα πόσο ήσυχα και άδεια γινόταν Ευτυχώς ήρθε κάποιος, κοντά μου να κάτσει, για νά ’μ αι σωστός, εσύ ήσουνα που ήρθες κοντά μου κάτω απ’ τη μηλιά σπάνια μαλακά και κοντά για την ηλικία μας. (Μετ.: Μαρίνα Ιωσήφ)

34/αψιερωμα

Λούσεμπερ Ποιητής και ζωγράφος ο Λούσεμπερ (Lucebert, γεν. 1934, ψευδώνυμο του Λουμπέρτους Γιακόμπους Σβάνστντεϊκ) ήταν από τα βασικά στελέχη της καλλιτεχνικής ομάδας «Cobra» μαζί με τους ποιητές Γιαν'Ελμπερ, Χέρριτ Κάουενααρ, Ρέμκο Κάμπερ και τους ζωγράφους Κάρελ Άπελ, Κορνέιγ και Κόνσταντ Νίουενχαουζ. Ορισμένες από τις ποιητικές του συλλογές που έχουν εκδοθεί είναι: «Τρίγωνο στη ζούγκλα», «Τα ζώα της δημοκρατίας» (1951), «Απόκρυφα» (1952), «Το αναλφάβητο όνομα» (1952), «Της αβύσσου και του αεροπόρου» (1953), «Παγίδα για τον Κύριο των μυγών» (1959), «Ποιήματα 1948-1963» (1965), «....αύριο ο κόσμος» (1972).

Το 1953 ο Λούσεμπερ ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας των ποιητών της γενιάς του ’50. Ό λοι αναγνώρισαν ότι ήταν ο σημαντικότερος και ο πιο ολοκληρωμένος ποιητής της ομάδας. Ό ταν του απένειμαν το κρατικό βραβείο λογοτεχνίας το 1967, η επιτροπή χαρακτήρισε την ποίησή του ως εξής: Η πλούσια ποικιλία γλωσσολογικών και μορφολογικών στοιχείων στην ποίησή του συνο­ δεύεται από μια εξίσου μεγάλη αφθονία μοτίβων και θεμάτων, τα οποία κυμαίνονται από την πο­ λιτική σάτιρα μέχρι τις ανθρώπινες αδυναμίες, από αντιθέσεις όπως μοναξιά εναντίον κοινω­ νίας και ψυχή εναντίον ανιμαλισμού, μέχρι το πρόβ. ημα της θέσης και της λειτουργίας του ποιητή μέσα σ’ έναν κόσμο μηχανοποιημένο.

Μονρ (Moore) είν’ η γη που παρασύρεται και κατρακυλά ανάμεσα στους ανθρώπους είναι ο αέρας που αναστενάξει και φυσά ανάμεσα στους ανθρώπους οι άνθρωποι μένουν αδρανείς σαν τη γη οι άνθρωποι στέκονται μετουσιωμένοι σαν αέρας απ’ τα στήθη της μάνας μεγαλώνει ο γιος απ’ το μέτωπο του πατέρα ανθίζει η θυγατέρα υγρό και ξερό σαν ποτάμια και όχθες το δέρμα τους σαν δρόμοι και κανάλια ατενίζουν το σύμπαν το σπίτι τους είν’ η αναπνοή τους οι χειρονομίες τους είναι κήποι που καταφεύγουν και είναι ελεύθεροι είν’ η γη που παρασύρεται και κατρακυλά είν’ ο αέρας που αναστενάζει και φυσά ανάμεσα στους ανθρώπους (Μετ.: Ελευθέριος Στάθης)

Σχολείο ποίησης δεν είμαι θελκτικός ριμαδόρος είμαι ένας σβέλτος απατεώνας της αγάπης, βλέπω το μίσος από κάτω της και από πάνω ένα καγχάζον τέχνασμα. λυρισμός είναι η μητέρα της πολιτικής, είμαι απλά αγγελιαφόρος της επανάστασης κι ο μυστικισμός μου, σάπιος σανός ιρεμάτων, όπου η αρετή υιοθετεί τον πόνο της.

αφιερωμα/35 δηλώνω ότι οι βελουδένιοι ποιητές χάνονται ντροπαλά και ουμανιστικά. Και από τούόε οι λαιμοί από καυτό σίδερο παραγκωνισμένων βασανιστών θα ανοίξουν μουσικά. Και γω που ζω σ’ αυτό τον τόμο της ποίησης σαν ποντικός στη φάκα, ακόμα αναπολώ τον οχετό της επανάστασης, βρυχώμενος: στιχοπλόκοι, χλευάστε, χλευάστε αυτό το πολύ, γοητευτικό σχολείο ποίησης. (Μετ.: Μαρίνα Ιωσήφ)

Γιοΰντιτ Χέρζμπεργκ Η Χέρζμπεργκ (Judith Herzberg) γεννήθηκε στο Άμστερνταμ το 1934 και δημοσίευσε ποιήματα της για πρώτη φορά το 1963. Εκτός από την ποίηση ασχολείται με τη συγγραφή θεατρικών έργων και σεναρίων για την τηλεόραση και τον κινηματογράφο. Το θεατρικό της έργο «Χαιρεκακία», που τιμήθηκε με το κρατικό βραβείο «Γιαν Κάμπερτ 1982», παρουσιάζει την επίδρα­ ση του Δεύτερου Παγκόσμιου Πόλεμου στη νεό­ τερη γενιά. Η ποίησή της χαρακτηρίζεται από μια ευαι­ σθησία για τη λεπτομέρεια και τη λεπτή, συχνά

ειρωνική, χρήση της καθομιλουμένης γλώσσας. Η προσοχή της στρέφεται περισσότερο στο «συ­ νηθισμένο» παρά στο «ασυνήθιστο» και κάνει μια προσπάθεια ώστε το «συνηθισμένο» να φαί­ νεται ασυνήθιστο. Το ποιητικό της έργο έχει τιμηθεί με το βρα­ βείο Γιαν Κάμπερτ το 1981 και αποτελείται από τις εξής συλλογές: «Θαλασσινό ταχυδρομείο» (1963), «Χορτάρι λιβαδιού» (1968, «Μύγες» (1970), «Τό φως που περνά ξυστά» (1971), «27 τραγουδάκια της αγάπης» (1971) και «Μπότσχολ» (1980).

Επιλογή επαγγέλματος Κι όταν τη ρώτησαν τι θά ’θελε να γίνει είπε «Μετά χαράς ανάπηρη» και φαντάστηκε τον εαυτό της, πόδια νεκρά σε καφετί καρώ κουβέρτα τυλιγμένα, να τη σπρώχνουν ο αφοσιωμένος σύζυγος και οι χλωμοί της γιοι κι αυτή να μην κολλάει ούτε ένα γραμματόσημο, ούτε ένα γράμμα να γράφει, ούτε ένα ταξίδι να κάνει. Τότε, επιτέλους θά ’τανε πραγματικά ελεύθερη να δείχνει όσο θλιμμένη ήθελε, στα μαγαζιά να παίρνει τη σειρά των άλλων, στις παρελάσεις να κάθεται μπροστά, να μη φορεί ωραία φορέματα και κάθε βράδι με πνιχτούς λυγμούς θα έλεγε «δεν κλαίω για μένα αλλά για ό,τι εσύ τραβάς». Κι οι δυο της γιοι θα μ έναν πάντα πλάι της, θα της αφιέρωναν τη ζωή τους και τίποτε ποτέ της δε θα πάθαινε, ποτέ, ποτέ δε θα φθειρόταν. (Μετ.: Μ αρίνα Ιωσήφ)

36/αφιερωμα

Αλέξ. Ζήρας

Ό ψεις και κατευθύνσεις στη μεταπολεμική ποίηση της Ολλανδίας Αν η μεγάλη καμπή στη μορφική εξέλιξη της νεοελληνικής ποίησης εντοπίζεται γύρω στο 1930, η αντίστοιχη στροφή της ολλανδικής ποίησης σημειώνεται μόνο μετά από τον Β ' Παγκόσμιο Πόλεμο. Με μια πρώτη ματιά αυτό θα φανεί τουλάχιστον παράδοξο, γιατί οι νεοτεριστικές τάσεις που εμ­ φανίστηκαν στη γλώσσα και τη μορφή της ποίη­ σης, κατά το μεσοπόλεμο, είχαν μια τέτοια ρα­ γδαία εξάπλωση ώστε, ιδιαίτερα στον ηπειρωτι­ κό ευρωπαϊκό χώρο, οι παραδοσιακές αισθητι­ κές αξίες υποχωρούσαν διαρκώς μπροστά στην ανατρεπτική δύναμη του εξπρεσιονισμού, του dada και του σουρεαλισμού. Η μόνη πιθανή εξή­ γηση γι’ αυτή τη διατακτική πορεία της.ολλανδι­ κή ποίησης -με μοναδική εξαίρεση τον φλαμανδικής καταγωγής Πάουλ φαν Οστάγιεν, που συν­ δέθηκε ήδη από το 1920 με την καλλιτεχνική πρωτοπορία της Ευρώπης- είναι η βαριά και καταλυτική παρουσία των μεγάλων Ολλανδών ποιητών του ’30, Μένο τερ Μπράακ και Ε. Ντυ Περόν, που όχι μόνο κυριάρχησαν στο λογοτε­ χνικό προσκήνιο της χώρας τους, σ’ όλο το μεσο­ πόλεμο, αλλά και οριοθέτησαν τις εμφανίσεις των νεότερων, εμποδίξοντάς τους να ανανεώ­ σουν την παραδοσιακή μορφή της ποίησης (επι­ φύλαξη για ό,τι ήταν ξένο και φόβος για κάθε τι που θα αλλοίωνε τη συμπαγή, λογική δομή του στίχου). Η αποφασιστική ρήξη στην ολλανδική ποίηση παρατηρείται γύρω στα τέλη της δεκαετίας του ’40, με τους Γιαν Έλμπουρχ, Χέρριτ Κάουενααρ και Λούσεμπερτ, τη λεγάμενη ομάδα των «εμπειριστών» του Μανιφέστου του 1948. Η ρή­ ξη είναι συνολική, αφού οι ποιητές της ομάδας

αυτής αρνούνται όχι μόνο* την κυριαρχία του λό­ γου αλλά και την αυθεντία των γραμματικών κα­ νόνων, όπως, κατά προέκταση, και την καθιερω­ μένη κοινωνική τάξη. Κατά μια έννοια, αν και μονόπλευρα, έχουμε εδώ τη συνέχεια της αντιαυ­ ταρχικής στάσης του γαλλικού σουρεαλισμού: άρνηση κάθε συνειδητής πρόθεσης να ωραιο­ ποιηθεί η γλώσσα και η πραγματικότητα. Το επίκεντρο του προβλήματος για την ομάδα του Μανιφέστου του 1948 βρίσκεται πραγματικά εκεί: στο ότι χρειάζεται να επαναπροσδιοριστεί ο άνθρωπος μποστά στη σχέση του με τη γλώσσα και την πραγματικότητα. Μέσα από τη ριζοσπα­ στική τους διάθεση οι «εμπειριστές» ολλανδοί ποιητές -ο ριζοσπαστισμός για μια αισθητική ανανέωση είχε ήδη προηγηθεί στις εικαστικές τέ­ χνες- αδιαφορούν για την πραγματικότητα, όπως αυτή έχει δοθεί ώς τώρα από τη λογοτε­ χνία, τη φιλοσοφία και τις επιστήμες· στήνουν όμως προσεκτικό αυτί στη σκοτεινή και αδιερεύνητη γλώσσα του υποσυνείδητου. Πιστεύουν ότι, απέναντι στο συμβατικά ωραίο που προβάλλει η λογική τάξη των πραγμάτων, μπορεί να αναδυθεί από το υποσυνείδητο ένα άλλο, ακαθόριστο μέσω της κοινής αντίληψης, ωραίο, που ανανεώ­ νει διαρκώς την παρθενικότητά του και που μας οδηγεί σε μια πρωτογενή μορφή ζωής, σε μιαν άλλη παιδική ηλικία, όπου ξαναβρίσκουμε τη χαμένη ενότητα της συνείδησης. Η ρομαντική αυτή στάση αντίκρυ στην καθημερινή πράγματι-

αφιερωμα/37 κότητα προτείνει και προϋποθέτει μια πραγματι­ κότητα υπαρξιακή, προσωπική- ο ρόλος που έχει να παίξει εδώ ο ποιητής είναι καθοριστικός: εί­ ναι ο προφήτης που ανταποκρίνεται στο μυστικό κάλεσμα και που αναλαμβάνει να θέσει σε κίνη­ ση όσες δυνάμεις της ανθρώπινης φύσης δεν έχει καταστρέφει ο σύγχρονος πολιτισμός. Άρνηση της διανόησης. Θρησκευτική πίστη στις ανθρώπινες αισθήσεις. Αν υπάρχει στους Ολλανδούς ποιητές του Μανιφέστου του 1948 μια πολιτική θέση, αυτή είναι άμεσα συνδεδεμένη με την αρχή ότι οι κοινωνικές αξίες πρέπει να κα­ θοριστούν και πάλι, γιατί, απλούστατα, είναι δημιουργήματα της τυραννικής κυριαρχίας του λόγου, της λογικής, πάνω στις αισθήσεις. Εικά­ ζοντας πως ξουν μέσα από τις αισθήσεις είναι επόμενο το ότι συγκεντρώνουν το ενδιαφέρον τους, ως ποιητές, στο σώμα, βλέποντάς το σαν μέτρο κάθε εμπειρίας. Εμπειρία και όχι σκέψη. Η διάσταση ανάμεσα στο ανθρώπινο είναι και στη διανοητική του σύλληψη έχει γι’ αυτούς πρωταρχική σημασία. Μια ιδεαλιστική εικόνα του ανθρώπου και του κόσμου του, όπως αυτή, προτείνει τον τύπο του «φυσικού» ποιήματος, του ποιήματος που ο αναγνώστης εμπειρικοποιεί μέσω της συγκίνησης, έστω και αν δεν το κατα­ λαβαίνει νοητικά. Είναι η σωματική εμπειρία του ποιήματος αυτή που μας ενδιαφέρει, ή, όπως έγραφε ο Κάουενααρ, το 1953: «Το σώμα, οι εμ­ πειρίες των αισθήσεων και ό,τι συνδέεται με αυ­ τές (...) είναι οι τρόποι και τα μέσα για να εισδύσουμε στην ανθρώπινη ύπαρξη». Αν λοιπόν οι ποιητές της δεκαετίας του ’50 καλλιέργησαν, κατά μια έννοια, τα μη λογικά στοιχεία της γλώσσας της ποίησης -α ς μη μας διαφεύγει ότι η ομάδα του Μανιφέστου του 1948 διαμορφώθηκε ουσιαστικά πριν από τον πόλε­ μο- η γενιά που ακολούθησε και που βγαίνει μέ­ σα από το μεταίχμιο των ετών 1940-1944 γειώνεται και πάλι στην πραγματικότητα. Ο ποιητής, εδώ, όχι μόνο έχει χάσει τη δύναμη της προφη­ τείας και της υπέρβασης του πραγματικού, αλλά, ακόμα περισσότερο, δέχεται τον κόσμο όπως έχει. Σε αντίθεση με τους «εμπειριστές» του ’50, όσοι εμφανίστηκαν γύρω στα τέλη της πρώτης με αρχές της δεύτερης μεταπολεμικής δεκαετίας, κυρίως μέσα από τις σελίδες του πρωτοποριακού περιοδικού Barbarber, νιώθουν ξένοι κάτω από την ετικέτα του ρομαντικού ποιητή, αυτού που θέλει να καταργήσει τη συμβατική γλώσσα για να επινοήσει μια γλώσσα απόλυτα προσωπική και «σωματική». Το κάθε τι απ’ όσα μας περι­ βάλλουν μπορεί να γίνει τροφή για τη φαντασία. Χρησιμοποιώντας ασυνήθιστες ώς τώρα οπτικές γωνίες η ποίηση μπορεί να γίνει μια μορφή πα­ ρατήρησης, κατόπτευσης των μη συμβατικών όψεων του συμβατικού, τών φαινομενικά άγνω­

στων πτυχών ενός συνηθισμένου γεγονότος. Εκ­ πρόσωποι αυτής της γενιάς, όπως ο Χανς Βεράγιεν ή ο Χέρμαν Κόνιν, αντιστρέφουν το πρό­ βλημα που είχε θέσει η ομάδα του Μανιφέστου του 1948: δεν είναι η σχέση ποίησης και πραγμα­ τικότητας αυτή που ενδιαφέρει τόσο, όσο η σχέ­ ση ποίησης και γλώσσας. Αυτό σημαίνει, με άλ­ λα λόγια, ότι η αρχιτεκτόνηση της γλώσσας της ποίησης παίρνει την πρωτοκαθεδρία. Αποσπώντας και απομονώνοντας θραύσματα της πραγμα­ τικότητας και εντάσσοντάς τα στο ποίημα, ως ει­ κόνες, φράσεις, συνθήματα, καθορίζουν και μια καινούρια οπτική στη σύνθεση και στην ανάγνω­ ση του ποιήματος: η πραγματικότητα της ποίη­ σης είναι διαφορετική από την πραγματικότητα του κόσμου, γιατί η πρώτη πραγματικότητα εί­ ναι καμωμένη με λέξεις, έστω και αν οι λέξεις έχουν τις ρίζες τους στο συμβατικό λεκτικό μας. Σε μια επίμονα αρχιτεκτονημένη ποίηση ο ίδιος ο δημιουργός της περιορίζεται στο ρόλο του υποβολέα. Η προφητική φωνή των ποιητών του ’50 έχει τώρα σβήσει. Καμιά έξαρση, κανέ­ νας συγκινητικός τόνος, καμιά λυρική, ατομικιστική και προσωπική χροιά. Η χειραγώγηση της γλώσσας γίνεται με τέτοιο τρόπο ώστε να ενσω­ ματώνει μέσα της την τραχύτητα της σύγχρονης ζωής: την εισβολή στην καθομιλούμενη όρων που προέρχονται από την τεχνολογία, την οικο­ νομία, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Ίσως να μην ήμαστε και πολύ άστοχοι αν λέγαμε ότι οι κατευθείαν πρόγονοι αυτής της ποίησης, που φέρνει στο στόχαστρό της την απλή και άμεση χρήση της γλώσσας, είναι οι πρόγονοι των αμερικανών ποιητών της γενιάς beat: η Μάριαν Μουρ, ο Ουόλας Στήβενς, ο Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς. Μ’ αυτή την αναζήτηση ξένου εδά­ φους για να θρέψει τις καινούριες ρίζες της, η ολλανδική μεταπολεμική ποίηση διασπά και τη μοναχική, ερμητική θέση της, για να στοιχιστεί

38/αφιερωμα με τα άλλα ιδιώματα μιας ποιητικής γλώσσας που τείνει να καταργήσει σήμερα τις απόλυτα τοπικιστικές μορφές της. Για παράδειγμα ας δούμε το παρακάτω ποίημα του Ρόλαντ Γιόρις, όπου το στοιχείο της εικόνας δείχνει τη γείωση του ποιητικού λόγου: Η σιωπή κινούμενη προς την άκρη τον τραπεζιού τους έφερνε όλο και περισσότερο μαζίσκιά σωρευόταν στον περιορισμένο χώρο ενός μικρού παράπλευρον τριγώνου. (Ποιήματα, 1958-1978) Μια ρεαλιστική απεικόνιση του φανταστικού ή μια φανταστική αναπαράσταση της πραγματι­ κότητας; Ίσως και τα δυο. Με την ελαχιστοποίηση των λέξεων που χρησιμοποιούνται για την οργάνωση του ποιήματος έχουμε σαν αποτέ­ λεσμα τη διεύρυνση της οπτικής του αλλά και την πύκνωση της νοηματικής του έντασης. Ένα λεκτικό παιχνίδι; Μπορεί. Όμως ένα παιχνίδι σοφά μελετημένο που έχει στρατευτεί στη / ανα­ ζήτηση μιας κοινόχρηστης ποιητικής ύλη „ έστω

και αν την εκμεταλλεύεται συχνά με μια επιστη­ μολογική διαδικασία. Αυτή τη συσσώρευση φαι­ νομενικά ασύνδετων λέξεων -που έχουν σαν σκοπό τους να συνδέσουν και πάλι, για λογαρια­ σμό του ποιητή, κάποιο συναίσθημα, κάποια ανάμνηση, κάποια κατάσταση- ο Τ. Σ. Έλιοτ θα μπορούσε να τη δεχτεί ως «αντικειμενική συ­ στοιχία». Γιατί ο τρόπος με τον οποίο αντιμετω­ πίζουν οι σύγχρονοι Ολλανδοί ποιητές, όπως λ.χ. ο Γιαν Έεμανς, ο Ρούτχερ Κόπλαντ ή η Γιούντιτ Χέρζμπεργκ, το ίδιο το ποίημα, δηλ. ως έργο μιας γλωσσικής τέχνης, δεν μας συνδέει μόνο με τη μεγάλη παράδοση της πρωτοπορίας της ποίη­ σης -τον Μαλλαρμέ ή τον Ρεμπό- αλλά μας ξα­ ναφέρνει και στο επίκεντρο την ουσιαστική ση­ μασία που έχει η ποίηση: να προστατεύει τη γλώσσα από τη φθορά, αντλώντας από τα ήδη φθαρμένα συμφραζόμενα: Χειμώνα κι ωστόσο η νύχτα δεν είναι χωρίς προοπτική, όσο υπάρχει χιόνι πάνω στη γη ποτέ δεν έχει απόλυτο σκοτάδι, όχι υπάρχει η διαύγεια μιας πίστης πως δε θα σκοτεινιάσει απόλυταυπάρχει ελπίδα όσο υπάρχει χιόνι. Χέρμαν ντε Κόνιν («Ενώ χιονίζει ακόμα πάνω στη γη», 1975)

Μόλις κυκλοφόρησαν τρία άγνωστα κείμενα κορυφαίων Ελλήνων

Αργβρης Εφταλιώτης

Ιάκωβος Πολυλάς

Η μαζώχτρα

Τα τρία φλωριά

παρατηρητής

αφιερωμα/39

Ντίνυ Σχάουτεν

Εξερεύνηση του κόσμου των γυναικών Μια επισκόπηση Θα ήταν παράλογο να σκεφτεί κανείς ότι οι γυναίκες δεν έχουν τις ίδιες δυνατότη­ τες με τους άντρες σε ό,τι αφορά τη λογοτεχνική παραγωγή. Το γράψιμο, στο κάτω κάτω, είναι μια ταπεινή δραστηριότητα που απαιτεί μικρή δαπάνη: εκείνο που χρειάζεται είναι ένα μολύβι και ένα μεγάλο μπλοκ, και να κλειστείς στο σπίτι. Στην παγκόσμια λογοτεχνία υπάρχει ένας μα­ κρύς κατάλογος με διάσημα ονόματα γυναικών συγγραφέων. Εντούτοις, μέχρι πολύ πρόσφατα, η ολλανδική λογοτεχνία ήταν βασίλειο ανδρών, ιδιαίτερα στον τομέα του πεζού λόγου. Ό λ α τα αξιόλογα μυθιστορήματα, για παράδειγμα, μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, προέρχονται από τις πένες ανδρών: Β ίλλεμ Φρέντερικ Χέρμανς (Willem Frederik Hermans), Χέραρντ βαν Τρέφε (Gerard van Trefe), Χάρρυ Μούλις (Harry Mulisch), Ούγκο Κλάους (Hugo Claus), Λουί-Πωλ Μπόον (Louis-Paul Boon). Οι συγγραφείς α ν π ασχολήθηκαν ιδιαίτερα με τη βασανιστική σύγ­ χυση της μεταπολεμικής γενιάς, ενώ λίγες γυναί­ κες έχουν να αντιπαραθέσουν παραγωγή επάνω σ’ αυτό το θέμα -μόνη εξαίρεση το μικρό αλλά εντυπωσιακό έργο της Μάρχα Μίνκο (Marga Minco). Γενικά, φαινόταν σχεδόν φυσικό να πε­ ριορίζονται οι γυναίκες συγγραφείς στην ποίηση και τα παιδικά βιβλία.

Υπάρχουν θέματα που σε μια συγκεκριμένη εποχή θεωρούνται τόσο αυτονόητα, ώστε δεν διανοείται ποτέ κανείς να τα προσέξει ιδιαίτερα. Κανείς δεν επιχειρεί να ερευνήσει τις αιτίες, μέχρις ότου η κοινωνική συνείδησή περνά σε μια νέα φάση. Μια ανάλογη νέα φάση φαίνεται ότι προκάλεσε η διαρκώς αυξανόμενη ενημέρωση του κόσμου γύρω από την κοινωνική θέση των γυναικών. Πάντως, με την ανάπτυξη του φεμινι­ στικού κινήματος στη δεκαετία του ’60, αυξήθη­ κε και το ενδιαφέρον για τη γυναικεία λογοτε­ χνική έκφραση, οπότε ακολούθησε το ερώτημα γιατί το έργο των γυναικών συγγραφέων τόσο πολύ καιρό ήταν φυσικό να θεωρείται μικρότε­ ρης σημασίας. Είναι ενδεχόμενο, μέσα από μια παλιά παρά­ δοση ανδρικής λογοτεχνικής παραγωγής, να υπήρχε μικρότερη εκτίμηση στα θέματα που συ­ νηθίζουν να επιλέγουν οι γυναίκες συγγραφείς. Η Βιρτζίνια Γουλφ έλεγε ότι οι’ άνδρες γράφουν

40/αφιερωμα για το ποδόσφαιρο και για τους πολέμους, ενώ οι γυναίκες για τη μόδα και για τα αισθήματα των γυναικών μέσα στο σαλόνι. Οι περιγραφές των γυναικείων αισθημάτων μέσα στα σαλόνια είναι αλήθεια ότι δεν περιέχουν ιδιαίτερα μηνύ­ ματα. Ο κόσμος της γυναίκας είναι μικρότερος από εκείνον του άνδρα, και επομένως ο κόσμος που περιγράφουν οι γυναίκες συγγραφείς είναι περισσότερο περιορισμένος. Είναι γεγονός ότι, πολύ συχνότερα από 6,τι στην περίπτωση των ανδρών, το έργο τους μπορεί να χαρακτηριστεί σαν «ψυχο-ρεαλισμός», αυτό όμως δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι η γυναικεία λογοτεχνική έκ­ φραση είναι λιγότερο σημαντική. Γάμος και οικογενειακή ζωή, σχέσεις μεταξύ εραστών, συζύγων, γονιών και παιδιών, πολύς «εσωτερικός» κόσμος και λίγος «εξωτερικός» κό­ σμος -αυτά είναι τα θέματα που κατά παράδοση χρησιμοποιήθηκαν από την πλεισψηφία των γυ­ ναικών συγγραφέων. Αυτό ισχύει και στην περί­ πτωση των σπουδαιότερων γυναικών συγγρα­ φέων που συναντούμε στην ιστορία της ολλανδι­ κής λογοτεχνίας.

Ο 18ος αιώνας Εκπαίδευση Η Ελίζαμπετ (Μπέτσι) Γουλφ (Elisabeth-Betje Wolff, 1738-1804) και η Ά χατα (Ά αχι) Ντέκεν

(Agatha-Aagje Deken, 1741-1804), δυο διανοού­ μενες γυναίκες του 18ου αιώνα, έγραψαν ένα μυ­ θιστόρημα σε ύφος αλληλογραφίας, με τίτλο «Σάρα Μπέρχερχαρτ» (1782), που μέχρι σήμερα θεωρείται ένα από τα πλέον εντυπωσιακά έργα της ολλανδικής λογοτεχνίας. Δημιούργησαν ένα πλήθος προσώπων πού αλληλογραφούν μεταξύ τους, και μέσα από αυτό το πλήθος των φωνών είχαν την ευκαιρία να περάσουν αρκετές προο­ δευτικές κοινωνικές ιδέες με πνευματωδέστατο και πειστικότατο τρόπο. Το μυθιστόρημα πραγ­ ματεύεται την εκπαίδευση ενός νέου κοριτσιού που παρουσιάζεται σαν ιδανικό παράδειγμα ηθικής ανεξαρτησίας και υπευθυνότητας. Οι χα­ ρακτήρες παίρνουν μορφή μέσα από τους διαλό­ γους, ενώ τοποθετώντας την ιστορία σε υπαρ­ κτούς τόπους και κοινωνικά συστήματα η Γουλφ και η Ντέκεν κατόρθωσαν να αποδώσουν την ηθική της εποχής τους. Με πρότυπο το βιβλίο αυτό, η ολλανδή βαρό­ νη Μπέλλε βαν Ζάουλεν (Belle van Zuylen, 17401805), προικισμένη συγγραφέας της ίδιας επο­ χής, έγραψε ένα ανάλογο μυθιστόρημα με τίτλο «Επιστολές από το Νεσατέλ» (1784) -μια παρέ­ λαση ιδεών για την εκπαίδευση των γυναικών. Η Μπέλλε βαν Ζάουλεν (που αρχικά δημοσίευε τα έργα της με το όνομά της, ενώ μετά το γάμο της με τον ελβετό παιδαγωγό του αδερφού της, Ντε Σαρριέρ, υπέγραφε ως Κυρία Ντε Σαρριέρ) αλ­ ληλογραφούσε με το Βολταίρο και ήταν στενή φίλη του Μπενζαμέν Κονστάν. Το περίφημο ψυ­ χολογικό μυθιστόρημα αυτού του τελευταίου,

αφιερωμα/41 «Άντολφ» (1816), βασίζεται στο δεύτερο μέρος των «Επιστολών από το Νεσατέλ» -που κυκλο­ φόρησε ξεχωριστά με τον τίτλο «Η ιστορία του Καλίστ» (1787). Ένα μεγάλο μέρος του έργου της Κυρίας Ντε Σαρριέρ θίγει το πρόβλημα της περιορισμένης ελευθερίας των γυναικών. Τα σύντομα μυθιστορήματά της «Ο ευπατρίδης» και «Η δεσποινίς Χένλυ» είναι μια εξέγερση κατά των περιορι­ σμών που είχαν επιβληθεί στο φύλο της. Οι πρόσφατες επανεκδόσεις αυτών των βιβλίων, καθώς και μια επιλογή των επιστολών της, με γε­ νικό τίτλο «Επαναστάτρια και γοητευτική», προκάλεσαν βαθιά εντύπωση. Το κοινό και διαρκώς αισθητό στοιχείο στο έργο και τα αυτοβιογραφικά κείμενα αυτών των τριών γυναικών είναι ο αγώνας τους να δραπε­ τεύσουν μέσα από τον κοινωνικό κορσέ που οι γυναίκες ήταν υποχρεωμένες να φορούν. Οι ιδέες τους πηγάζουν από το πνεύμα του 18ου αιώνα, που αναγνώρισε τα «δικαιώματα των γυ­ ναικών», παράλληλα με τα «ανθρώπινα δικαιώ­ ματα». Ο ρομαντικός 19ος αιώνας έφερε την αν­ τίδραση· ένα διάχυτο πνεύμα συντηρητισμού σταμάτησε στην άνθησή της κάθε κίνηση για τη χειραφέτηση των γυναικών. Για το λόγο αυτό, ο 19ος αιώνας δεν μας άφησε ιδιαίτερα φωτεινά δείγματα του τύπου των κειμένων της Γουλφ και της Ντέκεν, ή της Μπέλλε βαν Ζάουλεν.

Ο 20ός αιώνας Υ παρξιακή αγω νία Καμιά ιδιαίτερα επαναστατική γυναικεία φυσιο­ γνωμία δεν παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια ολόκληρου αιώνα, μέχρις ότου έκανε την εμφά­ νισή της η εβραία συγγραφέας Κάρρυ βαν Μπρέχεν (Carry van Bruggen, 1881-1932) με φι­ λοσοφικά δοκίμια και μυθιστορήματα. Το θέμα που χαρακτηρίζει το έργο της είναι η αντίθεση ανάμεσα στο άτομο και το σύνολο, ένα θέμα που κορυφώνεται στο κυριότερο φιλοσοφικό της δο­ κίμιο, «Προμηθέας» (2 τόμοι, 1919): μια συμβο­ λή στην προσπάθεια να γίνει κατανοητή η ανά­ πτυξη της έννοιας του ατομικισμού στη λογοτε­ χνία. Σ’ αυτή τη μελέτη αντλεί τα παραδείγματά της από την παγκόσμια λογοτεχνία, ξεκινώντας από τον Αισχύλο και μέχρι τους δύο συγγραφείς που κατ’ εξοχήν την επηρέασαν, τον Σόου και τον Γκάλσγουωρθυ. Στα μυθιστορήματά της ανέ­ πτυξε ένα προσωπικό, μοναδικό ύφος -έναν τρόπο γραφής ανάλογο με εκείνον της Βιρτζίνια Γουλφ. Το τελευταίο, αυτοβιογραφικά μυθιστό­ ρημά της, με τίτλο «Εύα» (1927), είναι ένα εντυ-

Μπέλλε βαν Ζάουλεν

πωσιακό πορτρέτο μιας γυναίκας που πέρασε τη ζωή της μέσα στις πίκρες. Τα διηγήματα με θέμα τα νεανικά της χρόνια, που τα έζησε μέσα σε μια απομονωμένη, φτωχή εβραϊκή κοινότητα, εκδόθηκαν σε συλλογή με τον τίτλο «Το μικρό σπίτι στο κανάλι» (1921) και συνεχίζουν να έχουν πολλούς αναγνώστες χάρη στον ιδιαίτερο μελαγχολικό τους τόνο. Αποδί­ δουν την ατμόσφαιρα που περιέβαλλε τις παρα­ δοσιακές εβραϊκές γιορτές, αλλά και αντανα­ κλούν όλα τα στοιχεία που συνέτριψαν τη ζωή της Κάρρυ βαν Μπρέχεν. Δεν μπόρεσε ποτέ να ξεπεράσει την απομόνωση που γνώρισε σαν παι­ δί Εβραίων μέσα σ’ ένα αντισημιτικό περιβάλ­ λον. Το 1932 αυτοκτόνησε, αφού υπέφερε για χρόνια από κατάθλιψη. Υπαρξιακή απελπισία χαρακτηρίζει επίσης το έργο μιας άλλης σημαντικής συγγραφέως του 20ού αιώνα, της Άννα Μπλάμαν (Anna Blaman, 1905-1960). Τα θέματα που χρησιμοποιούσε -η μοναξιά, ο φόβος της ζωής και ο ανολοκλήρωτος έρωτας- προκάλεσαν αίσθηση όταν κυκλοφόρη­ σαν τα μυθιστορήματά της. Έγραψε μόνο τέσσε­ ρα βιβλία, από τα οποία εκείνο με τον τίτλο «Μοναχική περιπέτεια» (1948) υπήρξε ιδιαίτερα τολμηρό για τα δεδομένα της εποχής, επειδή πε­ ριέγραφε μια σχέση λεσβιακή. «Οι ηττημένοι» (ημιτελές, 1960) θεωρούνται γενικά το καλύτερό της μυθιστόρημα· ο τίτλος είναι χαρακτηριστικός του έργου της Μπλάμαν, από την άποψη ότι ασχολείται ιδιαίτερα με ανθρώπους που είναι πάντα ηττημένοι με την κοινωνική έννοια του όρου, αν και καταφέρνουν να παραμένουν αλη­ θινοί με τους εαυτούς τους. Η Μπλάμαν εισήγαγε εντυπωσιακές νέες φόρμες στο μεταπολεμικό πεζό λόγο και, ακολουθώντας τη «γυναικεία»

42/αφιερωμα

παράδοση, είναι γνωστή για τις διορατικές ανα­ λύσεις συγκινήσεων και τις περιγραφές του «εσωτερικού» κόσμου που επιχειρεί.

^εκαετία του ’60 Φεμινισμός Οι γυναίκες που γράφουν σήμερα φαίνεται να ακολουθούν αυτή την ίδια παράδοση· έτσι το «εξερεύνηση του κόσμου των γυναικών» είναι κατάλληλος τίτλος για μια σύντομη παρουσίαση της εντατικής γυναικείας λογοτεχνικής παραγω­ γής τα τελευταία χρόνια. Είναι ένα φαινόμενο που μπορούμε να πούμε ότι βαδίζει παράλληλα προς την αυξανόμενη επίγνωση των γυναικών όσον αφορά την κοινωνική τους κατάσταση αυτά τα τελευταία χρόνια.

Σεξ και πολιτική Μια σπουδαία αφορμή γι’ αυτή τη «λογοτεχνι­ κή» εξερεύνηση ήταν τα δοκίμια της Αντρέας Μπερνίαρ (Andreas Burnier), που επανεκδόθηκαν σε μια μεγάλη συλλογή ποικίλων κειμένων για το φεμινισμό, την επιστήμη και τη λογοτε­ χνία, με τίτλο «Ποίηση, αγόρια και η συντροφιά λογίων γυναικών» (1971, μια παραλλαγή του βι­ βλίου του Καίσλερ «Ποίηση, γυναίκες και η συν­ τροφιά λογίων ανδρών»). Η Μπερνίαρ σαν δοκι­ μιογράφος είναι διασκεδαστική, μοχθηρή και πνευματώδης. Συχνά στηρίζει τα επιχειρήματά της σε μια έξυπνα αντεστραμμένη αντίληψη των πριγμάτων, μέσα από την οποία η υποτιμημένη θέση των γυναικών αναδύεται απότομα -τεχνική που χρησιμοποιεί και στα μυθιστορήματά της.

Η επιχειρηματολογία της Μπερνίαρ για την παρουσία των γυναικών στη λογοτεχνία έγινε με ενθουσιασμό δεκτή από το αναγνωστικό κοινό. Εντελώς ξαφνικά, παρατηρήθηκε ένα απροσδό­ κητα μεγάλο ενδιαφέρον για το έργο συγγρα­ φέων όπως η Χέλλα Χάασε (Hella Haasse), η Αντρέας Μπερνίαρ, η Χάννες Μέινκεμα (Hannes Meinkema), η Ντούσκα Μέισιν (Doeschka Meijsing), η Μένσι βαν Κέλεν (Mensje van Keulen) και η Χέστερ Ά λμπαχ (Hester Albach). Οι πωλήσεις έφτασαν πραγματικά στα ύψη. Μ’ αυτά τα δεδομένα, το βιβλίο της Ά νια Μέ­ λενμπελτ (Anja Meulenbelt) «Το τέλος της ντρο­ πής» (1976) μπορεί να χαρακτηριστεί εκρηκτικό. Η Ά νια Μέλενμπελτ το αποκάλεσε «προσωπική ιστορία». Είναι μια αναφορά στη δική της μετα­ στροφή προς το ριζοσπαστικό φεμινισμό και τις λεσβιακές σχέσεις -έξω από πολιτικές πεποιθή­ σεις. Το βιβλίο προκάλεσε έντονες συζητήσεις· πολλοί κριτικοί το χαρακτήρισαν φτηνό και αμ­ φισβήτησαν τη λογοτεχνική του αξία. Η Ά νια Μέλενμπελτ, που αρνείται να δεχτεί ότι υπάρχει διάκριση ανάμεσα σε καθαρά λογοτεχνικό βιβλίο και σε φυλλάδες, θεωρεί το μυθιστόρημά της οδηγό για τους φεμινιστές. Η μέθοδος που χρη­ σιμοποιεί μοιάζει μ’ εκείνη της Έρρικα Γιονγκ και της Σούζαν Μπρέγκερ- εξάλλου, και το δικό της βιβλίο είναι «μια έκρηξη οργής». Αντιμετω­ πίζει το παρελθόν σε αντιπαράθεση με το π < ον κατά τρόπο πολύ πειστικό, αν και από το ( ιόλίο λείπουν απόψεις άλλων πέρα από τις δικές της. Περιγράφει την απογοήτευσή της από σεξουαλι­ κές εμπειρίες που συμπτωματικά την οδήγησαν σε μια πολιτική επιλογή: να προσχωρήσει στον «φεμινιστικό σοσιαλισμό», ένα κίνημα που νωρί­ τερα είχε αποτελέσει αντικείμενο των άρθρων και των βιβλίων της.

Στράτευση Η έκδοση των απομνημονευμάτων της Ά ννι Ρομέιν-Φερσχόρ (Annie Romein-Verschoor, 18991978), με τίτλο «Κοιτάζοντας πίσω με κατάπλη­ ξη» (2 τόμοι, 1970-71), δεν προκάλεσε ευτυχώς ανάλογες άγριες συζητήσεις για την (καταφανή) λογοτεχνική ποιότητα μιας ακόμα αυτοβιογρα­ φίας. Η Ά ννι Ρομέιν, ιστορικός και κοινωνιολόγος της λογοτεχνίας, έγραψε αρκετές μελέτες με μαρ­ ξιστική απόκλιση, μεταξύ των οποίων «Οι Κάτω Χώρες κοντά στη θάλασσα», σε συνεργασία με τον άνδρα της, Γιαν Ρομέιν, γνωστό ιστορικό. Σ ’ όλη της τη ζωή ενδιαφερόταν για την πολιτική, αλλά ήδη από το 1937 είχε διαγράφει, όπως και ο άνδρας της, από το κομουνιστικό κόμμα για «έλλειψη κομματικής πειθαρχίας». Τα τελευταία χρόνια της ζωής της έγραψε πολλά κριτικά δοκί­ μια επάνω σε θέματα που αφορούν τις γυναίκες·

αφιερωμα/43

πάντως, το φεμινιστικό κίνημα την απασχολούσε από πολύ νωρίς. Καθιερώθηκε σαν κοινωνιολό­ γος της λογοτεχνίας το 1935, με τη διατριβή της για «το γυναικείο μυθιστόρημα». Η εικόνα μιας εποχής, ιδωμένη με τα μάτια ενός προσώπου όπως η Ά ννι Ρομέιν, που έπαι­ ξε καθοδηγητικό ρόλο σ’ αυτήν, ανανέωσε το εν­ διαφέρον για μια άλλη πρωτοποριακή μορφή: τη Χανριέττε Ρόλαντ Χολστ-βαν ντερ Σχαλκ (Henriette Roland Holst-Van der Schalk), πεζογράφο και ποιήτρια, που πέθανε το 1952. Γεννήθηκε τριάντα χρόνια πριν από την Ά ννι Ρομέιν και, όπως εκείνη, ήταν μαρξίστρια που πήρε ενεργό μέρος στην πολιτική οργάνωση των εργατών κα­ τά το τέλος του 19ου αιώνα. Η Χανριέττε Ρόλαντ Χολστ, η ποιητική φωνή του σοσιαλισμού, έγρα­ ψε πολλές μελέτες για οικονομικά θέματα και αρκετές βιογραφίες, μεταξύ των οποίων της Ρόζα Λούξεμπουργκ και του Τολστόι. Τα απομνη­ μονεύματά της, με τίτλο «Η φωτιά που καίει ακόμα» (1949), κυκλοφόρησαν πρόσφατα σε επανέκδοση.

Οικογενειακό δράμα Αξίζει να σημειωθεί ότι όλες οι γυναίκες συγ­ γραφείς που κυκλοφορούν σήμερα έργα τους, σε γενικές γραμμές βρίσκονται στο μεταίχμιο αυτο­ βιογραφίας και μυθιστορήματος. Η Μάνικα βαν Παίμελ (Monika van Paemel), φλαμανδή συγ­ γραφέας, αποτελεί το αντιπροσωπευτικότερο παράδειγμα. Το τρίτο της μυθιστόρημα, με τίτλο «Μαργαρί­ τα» (1976), είναι η βιογραφία της γιαγιάς της, αλλά ταυτόχρονα είναι και μια ανάλυση της δικής της σχέσης μ’ αυτή τη νευρωτική γυναίκα που την ανέθρεψε. Μέσα από ταραγμένες εικό­

νες και μονολόγους προσπαθεί να φέρει στην επιφάνεια τις απελπισμένες απόπειρές της να αποτινάξει την επιρροή της γιαγιάς της. Συγκε­ χυμένες αντιθέσεις αυτού του είδους, γραμμένες με νοσηρή δύναμη, είναι επίσης ο κεντρικός μύ­ θος των δύο πρώτων μυθιστορημάτων της, «Η αμαζόνα με το γαλάζιο μέτωπο» (1971) και «Η αντιμετώπιση» (1974). Και στα δύο βιβλία οι ηρωίδες απορρίπτουν το είδος των προσδοκιών που κατά παράδοση έτρεφαν οι γυναίκες και που το περιβάλλον τους είχε κάθε λόγο να υπο­ δαυλίζει. Οι γυναίκες στα έργα της Μάνικα βαν Παίμελ αγωνίζονται να αποκτήσουν ένα νέο τύ­ πο, που θα τις βοηθήσει να αισθάνονται ελεύθε­ ρες. Τον παραλληλισμό γάμος-κλουβί πραγματεύε­ ται και η Μιρέιγ Κοττανζέ (Mireille Cottenje), μια άλλη φλαμανδή συγγραφέας. Πέρασε πολλά χρόνια στο Βελγικό Κογκό, όπου έζησε δύό συ­ ζυγικές τραγωδίες, που είναι το θέμα των βι­ βλίων της «Το ημερολόγιο της Κάρλα» και «Λά­ βα» (1973). Στα μυθιστορήματά της η Κοττανζέ υποστηρίζει μανιωδώς τη θέση ότι ο γάμος είναι φυλακή. Το ίδιο ισχύει και για το μυθιστόρημα «Αιώνιο καλοκαίρι» (1969), καθώς και για την πραγματεία της με θέμα το διαζύγιο και με τίτλο «Δεκατρείς από μας σηκώθηκαν από το τραπέζι». Το βιβλίο «Ένας απρεπής αποχαιρετισμός» (1977) της Χέλεν Κνόππερ (Helen Knopper) εί­ ναι ένα έργο γεμάτο συγκινησιακή αρμονία. Η Χέλεν Κνόππερ δεν μπορεί να παρηγορηθεί για το θάνατο του πατέρα της, και αυτό το γεγονός την ωθεί στην εξερεύνηση του παρελθόντος. Η Μέττε, το κύριο πρόσωπο, μια γυναίκα μέσης ηλικίας, παθαίνει νευρικό κλονισμό όταν πεθαί­ νει το σκυλί της, η Σάτσα: «Γιατί η Σάτσα έμοια­

44/αφιερωμα ζε καταπληκτικά με τον πατέρα μου. Δεν το είχα προσέξει μέχρι που πέθανε. Και γιατί λέω πως έμοιαζε με τον πατέρα μου; Γιατί είδα ότι υπάρ­ χει μόνο ένα είδος θλίψης». Η αναζήτηση εξηγή­ σεων, που είχε αναβληθεί για είκοσι οκτώ χρό­ νια, την οδηγεί πίσω στους τόπους όπου συνέβησαν οι τραγωδίες της ζωής της. Η Μέττε αισθά­ νεται ένοχη για το θάνατο του πατέρα της, και γι’ αυτό αναπλάθει γεγονότα ανακαλώντας πρό­ σωπα και τόπους. Δεν υπάρχει παρελθόν, παρόν ή μέλλον, αποφαίνεται. Ό λα είναι ένα. Είναι καταπληκτικό πόσο καλά η Χέλεν Κνόππερ κα­ τορθώνει να μεταβιβάσει την ψυχολογική σύγχυ­ ση της Μέττε στον αναγνώστη: δημιουργεί μια ανεξίτηλα συγκλονιστική εντύπωση, που πολλοί συγγραφείς προσπάθησαν να πετύχουν, αλλά σπάνια τόσο αποτελεσματικά.

Πόλεμος Η Μάρχα Μίνκο κουβαλά ανάλογες εμπειρίες, αλλά είναι περισσότερο συγκρατημένη. Η επιτυ­ χία του έξοχου χρονικού της με τίτλο «Πικρά βό­ τανα» (1957) και θέμα την καταδίωξη των Εβραίων κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγ­ κοσμίου Πολέμου, που μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, οφείλεται αναμφίβολα σ’ αυτό το συγ­ κρατημένο ύφος, την τεχνική της ν’ αφήνει πολ­ λά ανείπωτα -και μ’ αυτή τη μέθοδο μεταβιβάζει στον αναγνώστη σαφέστατα την τραγική φύση του θέματός της. Το μυθιστόρημα «Ένα άδειο σπίτι», ακριβώς όπως και το βιβλίο της Χέλεν Κνόππερ «Ένας απρεπής αποχαιρετισμός», είναι μια αναφορά στις ανεξάλειπτες εμπειρίες του πολέμου, που καταδυναστεύουν το παρόν. Με μορφή αποσπα­ σματικού ημερολογίου, η Μάρχα Μίνκο παρου­ σιάζει τα προβλήματα δύο εβραίων γυναικών, της Σέφα και της Γιόνα, που είναι υποχρεωμένες να κρύβονται σ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου. Είναι οι μόνες από τις οικογένειές τους που επι­ ζού ν οι άλλοι εκτελέστηκαν από τους Γερμα­ νούς. Και οι δυο επιστρέφουν στην πόλη όπου γεννήθηκαν και εκεί προσπαθούν να αρχίσουν μια νέα ζωή. Η Σέφα, που θέλει να ξεχάσει, εν μέρει το κατορθώνει, χωρίς όμως συμπαράσταση από τους ανθρώπους πο την περιστοιχίζουν και που δεν καταλαβαίνουν γιατί βασανίζεται τόσο από το παρελθόν: «Και προσπαθείς να φανταστείς τα πράγματα όπως ήταν;» «Προσπαθώ να τα δω όπως είναι τώρα.» «Γιατί; Για να κάνεις τις συγκρίσεις σου;» «Γιατί γυρίσαμε πίσω. Γιατί ο κόσμος εξακο­ λουθεί να γυρίζει.» Η Γιόνα έχει κλειστεί στον εαυτό της. Δεν μπορεί να ξεχάσει ότι έπρεπε να κρύβεται από

τους Γερμανούς, και έτσι στην ουσία ήταν μια απόβλητη. Κατά συνέπεια, χάνει την πίστη στους λίγους φίλους που της είχαν μείνει. Αυτοκτονεί. ΓΓ αυτήν όλα τα σπίτια είναι άδεια.

Γονείς και παιδιά Το έργο της Μένσι βαν Κέλεν περιέχει ελάχιστα αυτοβιογραφικά στοιχεία. Το βιβλίο της «Προε­ τοιμασία χωρισμού» (1976), με θέμα μια κόρη που μισεί τη μητέρα της, έχει το ύφος μαύρης κωμωδίας που προκαλεί σύγχυση, αλλά και ανα­ κούφιση ταυτόχρονα. Το πρώτο της μυθιστόρη­ μα, «Το καλοκαίρι του Μπλέικερ» (1972), έγινε αμέσως ευνοϊκά δεκτό. Η τεχνική της Μένσι βαν Κέλεν να περιγράφει τις μικρές αθλιότητες από μια απόσταση που επιτρέπει την ειρωνεία, θεω­ ρήθηκε εντελώς αυθεντική. Το βιβλίο «Προετοι­ μασία χωρισμού» αφηγείται την ιστορία της Χάνα, δεκαεννιά χρονών, που καταπιέζεται από μια αυστηρή μητέρα και μια εγωκεντρική αδελ­ φή. Η Χάννα, δειλή και μάλλον άχαρη, επιχειρεί κάπου κάπου να αντισταθεί, γιατί φοβάται ότι μπορεί να πεθάνει «χωρίς να έχει ποτέ φιλήσει άνδρα». Αντίσταση χωρίς νόημα κατά των αν­ θρώπινων περιορισμών, είναι η ειδικότητα της Μένσι βαν Κέλεν. Έ χει μια προτίμηση στην πε­ ριγραφή της δυστυχίας του μικρού ανθρώπου με τις περιορισμένες δυνατότητες. Αυτό είναι το θέ­ μα του βιβλίου «Το καλοκαίρι του Μπλέικερ». Καταγράφοντας τη Θλιβερή ύπαρξη των κατώτε­ ρων τάξεων, η βαν Κέλεν συνεχίζει μια τυπικά ολλανδική παράδοση, τον πεσιμιστικό ρεαλισμό· σ’ αυτό το πνεύμα γράφτηκαν τα καλύτερα ολ­ λανδικά μυθιστορήματα, όπως εκείνα του Λούις Κουπέρας (Louis Couperus), του Μαρσέλλας Έμαντς (Marcellus Emants) και του Γ. βαν Άουτσχοορν (J. van Oudshoorn). Η ειλικρίνεια του ρεαλισμού της βαν Κέλεν έχει κατά καιρούς αμφισβητηθεί από τους κριτι­ κούς της λογοτεχνίας. Δεν εμβαθύνει στο θέμα της και η απόσταση που κρατά από τους χαρα­ κτήρες της υποδηλώνει κακέντρεχή ευχαρίστηση. Ή μήπως συμπάθεια; Η τελευταία σκηνή του βι­ βλίου «Προετοιμασία χωρισμού» είναι, απ’ αυτή την άποψη, διφορούμενη: τραγωδία ή κωμωδία; Στο τέλος του βιβλίου η Χάννα οχυρώνεται πίσω από το πτώμα της μητέρας της, που σέρνει με μοχθηρία σ’ όλο το σπίτι. Έτσι ορθώνει ένα φραγμό που την αποκλείει από τον έξω κόσμο, αφού απέτυχαν οι πρόσπάθειές της να δημιουρ­ γήσει μια ευυπόληπτη κοινωνική ζωή. Αλλά η ίδια η Χάννα συνειδητοποιεί την κωμική πλευρά της κατάστασης, και μ’ αυτό το στοιχείο η Μένσι βαν Κέλεν κάνει το πάτωμα να τρίζει κάτω από τα πόδια των κριτικών. Οι κύριοι χαρακτήρες της έχουν μόνιμη και οδυνηρή συναίσθηση της

αφιερωμα/45 γελοιότητας τους, και η βαν Κέλεν απλά κατα­ γράφει τα πράγματα χωρίς να χύνει ούτε ένα δά­ κρυ. Το μυθιστόρημα «Ρόμπινσον» (1976), γραμμέ­ νο από τη νεαρή συγγραφέα Ντούσκα Μέισιν, αναφέρεται σε μια δεκαεπτάχρονη μαθήτρια γυ­ μνασίου. Η Μέισιν καταγράφει το αίσθημα απο­ μόνωσης που τυραννά τη Ρόμπινσον, με τον ίδιο ψύχραιμο τρόπο της Μένσι βαν Κέλεν. Η Ρόμ­ πινσον, που έχει ανδρικό όνομα γιατί ο πατέρας της την ήθελε αγόρι, αισθάνεται ότι έχει προδοθεί όταν ανακαλύπτει ότι ο πατέρας της έχει σχέ­ σεις με μια γυναίκα με την οποία η ίδια είναι ερωτευμένη: τη δασκάλα των γερμανικών. Η δυ­ σπιστία που αισθάνεται προς τη μητέρα της και ένα συμμαθητή της, τον Ντάνιελ -και οι δυο εκ­ πρόσωποι της εφησυχασμένης μέσης τάξης, που η Ντούσκα Μέισιν δεν μπορεί να ανεχτεί με κα­ νένα τρόπο, όπως άλλωστε φαίνεται από το υπό­ λοιπο έργο- αποδεικνύεται δικαιολογημένη. Και οι δυο τους μετέχουν σε ραδιουργίες που δεν μπορεί να συλλάβει το φτωχό μυαλό της. Αμήχα­ νη η Ρόμπινσον, είναι υποχρεωμένη να παρακο­ λουθεί πώς η μητέρα της βγάζει από τη μέση τη δασκάλα των γερμανικών και πώς ο συμμαθητής της ο Ντάνιελ, ένας μάλλον σχολαστικός νεαρός, συνεργάζεται σ’ αυτή την «προδοσία». Η Ρόμ­ πινσον αισθάνεται μετέωρη. Ο κόσμος της παιδι­ κής της ηλικίας έχει μείνει πίσω, ενώ ο κόσμος των ενηλίκων μοιάζει να αρνείται να τη δεχτεί. Έ χει πάντως το συναίσθημα ότι ούτε και η ίδια ίσως θα ήθελε να γίνει δεκτή σ’ αυτό τον κόσμο. Είναι τρομαγμένη από την προδοσία γύρω της, και κυρίως από την προδοσία των δύο ανθρώ­ πων που πραγματικά εμπιστευόταν, του πατέρα της και της Τζοάννα Φρέιντα, της δασκάλας των γερμανικών. Προδοσία και απομόνωση είναι επίσης τα θέ­ ματα του δεύτερου μυθιστορήματος της Μέισιν με τίτλο «Πίσω από τη γάτα» (1977). Σ’ αυτή την περίπτωση, μια γυναίκα χωρίς όνομα -ο κύριος χαρακτήρας- που μιλά σε πρώτο πρόσωπο, είναι αυτή που προδίδει -και κάνει κάθε μορφή προ­ σέγγισης ή συμπάθειας προς το πρόσωπό της αδύνατη, στην προσπάθειά της να οπλιστεί κατά της αναπόφευκτης ανατροπής του φανταστικού της κόσμου. Η Ντούσκα Μέισιν έχει σε μεγάλο βαθμό την ικανότητα να δημιουργεί στα έργα της ένταση ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα. Τι ακριβώς συνέβη στο παρελθόν; Η σκέψη του κύριου χαρακτήρα σ’ αυτό το τελευταίο βιβλίο -της γυναίκας- είναι θολωμένη από τις φαντα­ σιώσεις του παρελθόντος και του παρόντος. Οι φαντασιώσεις αυτές συγχέουν και ταυτόχρονα αποξενώνουν το παρελθόν και το παρόν της γυ­ ναίκας. Η δομή του βιβλίου είναι εξαιρετικά

Μένσι φαν Κέλεν

προσεγμένη και όλα τα στοιχεία του χρόνου χα­ ρακτηρίζονται από μια ιδιαίτερη λειτουργικότη­ τα. Από άποψη τεχνικής επιδεξιότητας και απο­ τελεσματικής δομής, η Ντούσκα Μέισιν είναι αυ­ τή τη στιγμή η σπουδαιότερη γυναίκα συγγρα­ φέας της Ολλανδίας. Τεχνική επιδεξιότητα εξάλλου χαρακτηρίζει τα πρώτα δημοσιεύματά της με τίτλο «Οι πετει­ νοί» (1974), μια συλλογή από ζωηρά σύντομα διηγήματα. Εδώ ο κύριος χαρακτήρας δεν είναι πάντα γυναίκα. Το γεγονός ότι στα μυθιστορή­ ματα «Ρόμπινσον» και «Πίσω από τη γάτα» ο πρωταγωνιστής είναι γυναίκα, μοιάζει αυθαίρε­ τη μάλλον επιλογή αν λάβουμε υπόψη μας το σύ­ νολο του έργου της Μέισιν, έχει όμως τις συνέπειές του στον τρόπο με τον οποίο υφίστανται ορισμένες σχέσεις. Και στα δύο βιβλία, αυτό ση­ μαίνει σχέσεις πατέρα-κόρης, μητέρας-κόρης, καθώς και σεξουαλικές σχέσεις, με κύριο άξονα την αυθόρμητη προστατευτική στάση γονέων και εραστών. Η Ρόμπινσον, όπως και η πρωταγωνί­ στρια στο μυθιστόρημα «Πίσω από τη γάτα», αν­ τιδρούν εντελώς αμυντικά. Στην πραγματικότη­ τα, αισθάνονται προσβεβλημένες, επειδή θεω­ ρούν τη στάση αυτή άρνηση της ανεξάρτητης ύπαρξής τους, και άρνηση της υπευθυνότητάς τους. Η αγω νία να είσαι γυ ν α ίκ α Σαν πρωταρχικό θέμα, και χωρίς τον ελάχιστο υπαινιγμό οίκτου για το φύλο της, η Μέισιν στο

46/αψιερωμα βιβλίο της «Πίσω από τη γάτα» αποφεύγει εν γνώσει της να δώσει σαφή εικόνα του υποκειμέ­ νου. Το φύλο του κύριου προσώπου δεν ενδια­ φέρει ιδιαίτερα ούτε δίνεται έμφαση σε προβλή­ ματα που θα μπορούσαν να αφορούν ειδικά τις γυναίκες. Αυτή η έμφαση όμως υπάρχει στο έργο τής Μίσα ντε Φρέεντε (Mischa de Vreede). Εδώ η έν­ νοια των ιδιαίτερα γυναικείων προβλημάτων πα­ ραμένει στο επίπεδο της βιολογίας. Η ντε Φρέεντε περιγράφει, με μεγάλη δόση ειρωνείας, εντελώς γυναικεία θέματα, όπως το φούσκωμα του στήθους, η εμμηνόρροια, ο οργασμός, η εμ­ μηνόπαυση και η σχέση μεταξύ ακμής και σεξ. Στο μυθιστόρημα «13, ένα βιβλίο κοριτσιών» (1976), η Λίλυ στα δεκατρία της χρόνια έχει για πρώτη φορά περίοδο. Ανάλογη έκρηξη μιας ση­ μαντικής φάσης στη ζωή μιας γυναίκας αποτελεί το βιβλίο «Ο εαυτός μου επιτέλους» (1977), όπου η Μίσα ντε Φρέεντε σκιαγραφεί το πορτρέτο της Άχατα. Στα τριάντα τρία της, η Ά χατα αρνείται να συνεχίσει να λιβανίζει το εγώ του συζύ­ γου της, και είναι αποφασισμένη να γίνει «ο εαυτός της επιτέλους». Αυτό αποδεικνύεται δυ­ σκολότερο από ό,τι νόμιζε, επειδή η ανέμελη και αδέσμευτη σεξουαλική ζωή που είχε οραματι­ στεί, φαίνεται να αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν μοιράζεται μ’ έναν άνθρωπο στον οποίο μπορεί να υπολογίζει. Άλλο ένα παρόμοιο πορτρέτο εί­ ναι το βιβλίο με τον τίτλο «Πόθος» (1973) -η πι­ κρή ιστορία μιας γυναίκας που βλέπει τη ζωή της να χάνεται καθώς μάταια ελπίζει να βρει ένα σύζυγο. Ακόμα περισσότερο απαισιόδοξη, σε ό,τι αφο­ ρά τη ζωή των γυναικών, είναι η Χάννες Μέινκεμα. Έγραψε δύο συλλογές με μικρά διηγήματα και δύο μυθιστορήματα, ένα από τα οποία, με τίτλο «Και ύστερα θα πιούμε καφέ» (1976), είχε μεγάλη επιτυχία. Κόρες που επαναστατούν ενάντια στις μητέρες τους -ένα από τα θέματα της Μέισιν-, μια τέτοια προοπτική είναι πολύ περισσότερο σημαντική, αλλά και πολύ περισσό­ τερη απρόσιτη στην περίπτωση των γυναικών που περιγράφει η Μέινκεμα. Οι ιστορίες της εί­ ναι γεμάτες από άθλιες σχέσεις ανάμεσα σε μητέ­ ρες και κόρες, και μ’ αυτό τον τρόπο κατακρίνει ανεπιφύλακτα τον προορισμό που υποτίθεται ότι πρέπει να έχουν οι γυναίκες. Μητέρες που απο­ δέχτηκαν το ρόλο της υπηρέτριας, της παρηγο­ ρήτρας και του αυτοθυσιαζόμενου «αγγέλου του σπιτιού» και τον έπαιξαν τόσο πολύν καιρό ώστε κατέληξαν να χάσουν την προσωπικότητά τους, είναι ένα τρομακτικό παράδειγμα για τις κόρες τους. Βλέπουν στις μητέρες τους την ψυχολογική παραμόρφωση της γυναίκας που δεν επέβαλε τον εαυτό της σαν ανεξάρτητο άτομο, επειδή αποδέχτηκε την παραδοσιακή εικόνα της γυναι­

κείας φύσης. Τα κείμενα της Μέινκεμα σχετικά με γυναίκες που έχουν υποταχθεί, καθώς και με γυναίκες που προσπαθούν να επαναστατήσουν, αφήνουν να διαφανεί ένα αίσθημα απελπισίας. Η επανάσταση άλλωστε δεν βοηθά ούτε τις κό­ ρες τους να ξεφύγουν από τη μοίρα τους -μοιά­ ζουν στις μητέρες τους περισσότερο από όσο φαντάζεται κανείς. Η καταθλιπτική εικόνα του κόσμου των γυναι­ κών που περιγράφει η Μέινκεμα έρχεται σε οξεία αντίθεση με την εικόνα που δίνει η Χέστερ Άλμπαχ. Στα μυθιστορήματά της «Το ντεμπούτο» (1975) και «Μια υγιής σχέση» (1977) οι απε­ λευθερωμένες ηρωίδες ξεκινούν γεμάτες ενθου­ σιασμό να κατακτήσουν τον κόσμο. Δεν τα κα­ ταφέρουν πολύ καλά, αλλά και δεν κάθονται να θρηνήσουν για τις αποτυχίες τους. Στα μυθιστορήματά της η Άλμπαχ χρησιμοποιεί ύφος απλό, άμεσο και εύθυμο. Ασχολείται με τα συγκεχυμέ­ να αισθήματα των. μαθητριών όταν ανακαλύ­ πτουν το σεξ, και ποτέ δεν ολισθαίνει στη βαριά ατμόσφαιρα που μερικές φορές πνίγει τα κείμενα της Χάννες Μέινκεμα. Σκιαγραφεί μια ειρωνική εικόνα των «κοσμικών» κύκλων του Άμστερ­ νταμ, όπου δεν πρέπει να παίρνει κανείς το σεξ πολύ στα σοβαρά, και το ηθελημένα αφελές ύφος της ταιριάζει θαυμάσια σ’ αυτό το θέμα. Οι κρι­ τικοί αντιμετώπισαν μάλλον περιφρονητικά τον εύθυμο, αδέσμευτο τόνο της Άλμπαχ. Χωρίς ιδιαίτερο λόγο, για να πούμε την αλήθεια, αλλά επειδή μ’ αυτό τον τρόπο θέλησαν να υπαινιχθούν ότι ένα βιβλίο δεν μπορεί να είναι απλά ευχάριστο. Η στάση τους είναι ίσως χαρακτηρι­ στική για μια χώρα όπου ακόμα και στη λογοτε­ χνία τείνει να επικρατήσει ένα μάλλον βαρύ κλί­ μα;

Η γυναικεία άποψη Έξω απ’ αυτή την παράδοση της κατήφειας και της ανίας έχουν τοποθετήσει το έργο τους τρεις από τις πλέον προικισμένες γυναίκες συγγραφείς στην Ολλανδία: η Αντρέας Μπερνίαρ, η Έθελ Πόρτνοϋ (Ethel Portnoy) και η Ρενάτε Ρούμπινσταϊν (Renate Rubinstein). Παρόλο ότι η φύση του έργου καθεμιάς είναι εντελώς διαφορετική, υπάρχουν εντούτοις σημεία σύγκρισης, δεδομέ­ νου ότι και οι τρεις φροντίζουν με σύνεση να τη­ ρούν ανεξάρτητη στάση όταν πρόκειται για σύγ­ χρονα φαινόμενα, τύπους και αξίες της κοινω­ νίας μέσα στην οποία κινούνται και οι ίδιες. Η Έθελ Πόρτνοϋ, ολλανδοαμερικανικής κα­ ταγωγής, δημιούργησε ένα δικό της προσωπικό ύφος με τα σύντομα διηγήματά της -διηγήματα που αμφιταλαντεύονται ανάμεσα σε ταξιδιωτι­ κές εντυπώσεις, αναμνήσεις της παιδικής ηλι­ κίας, οικογενειακές ιστορίες και μικρά δοκίμια.

αφιερωμα/47 Γράφοντας για τον εαυτό της αλλά και για άλλα πρόσωπα, είναι απαλλαγμένη από κάθε έπαρσηδεν δημιουργεί χαρακτήρες. Το έργο της διακρίνεται για το έκπληκτο ύφος με το οποίο αντιμε­ τωπίζει τα καθημερινά γεγονότα. «Δεν έχω τίποτα να χάσω, όμως φοβάμαι» (έκ­ δοση 1978), είναι το τέταρτο βιβλίο της πλέον αξιόλογης Ολλανδής χρονογράφου, Ρενάτε Ρούμπινσταϊν. Τα προηγούμενα βιβλία της είναι συλ­ λογές των χρονογραφημάτων της, μεταξύ των οποίων «Εβραία στην Αραβία - Ξένη στο Ισ­ ραήλ» (1967), που αναφέρεται σ’ ένα ταξίδι της στη Μέση Ανατολή, και «Μικρό κινέζικο λεξι­ κό» (1975), που αναφέρεται σ’ ένα ταξίδι της στην Κίνα. Το βιβλίο «Δεν έχω τίποτα να χάσω, όμως φοβάμαι» είναι ένα αυτοβιογραφικό κείμε­ νο για τον «πανικό του διαζυγίου». Αποτελείται από τα χρονογραφήματα που έγραφε την εποχή που ζούσε την εμπειρία του δικού της διαζυγίου, όταν ήταν αδύνατο να γράψει για οτιδήποτε άλ­ λο, και συμπληρώνεται από ένα μεταγενέστερο σχόλιο. Έ να αυτοβιογραφικό ντοκουμέντο γεμά­ το ειλικρίνεια, για το οποίο μέχρι τώρα προσπαθεί να δικαιολογηθεί, επειδή θεωρεί ότι η αγωνία που προέρχεται από ατομικά προβλήματα είναι ασή­ μαντη σε σχέση με ευρύτερα ανησυχητικά γεγονό­ τα. Στα γεγονότα αυτά θα έδινε προτεραιότητα αν η οδύνη του διαζυγίου δεν την εμπόδιζε να σκέ­ πτεται για άλλα πράγματα. Το βιβλίο σκιαγραφεί τη μεγάλη της ντροπή για τον «αναξιοπρεπή της πόνο», που δεν μπορεί βέβαια να αντιμετωπιστεί με αξιοπρέπεια. Εντούτοις, αυτό που τολμά να φέρει στην επιφάνεια η Ρενάτε Ρούμπινσταϊν είναι μια έντιμη, συνετή και αξιοπρεπής απάντηση σ’ αυτό τον πόνο. Εξερεύνηση του κόσμου των γυναικών. Οι συγ­ γραφείς που αναφέρθηκαν εδώ γράφουν σχεδόν χωρίς εξαίρεση για τις πράξεις, τις σκέψεις και τις εμπειρίες των γυναικών. Φαινομενικά οι γυ­ ναίκες συγγραφείς συγκεντρώνουν την προσοχή τους σ’ ένα μικρό κόσμο, τον κόσμο «των συναι­ σθημάτων των γυναικών μέσα στο σαλόνι». Πα­ ράλληλα όμως είναι γεγονός ότι αυτή η ιδιαίτερη προσοχή φέρνει στην επιφάνεια πράγματα που διαφορετικά θα είχαν περάσει απαρατήρητα. Στα σαλόνια άλλωστε συμβαίνουν πολύ σοβαρό­ τερα πράγματα από ό,τι φαντάζεται κανείς.

Τα επ ίκα ιρα στοιχεία του πα ρελθόντος: Χ έλ λ α Χ ά α σ ε Η Χέλλα Χάασε (Hella Haasse, γεννήθηκε το 1918, στη Μπατάβια/Τζακάρτα-Ινδονησία) έγραψε μυ­ θιστορήματα και δοκίμια. Παρουσιάζει ιδιαίτερο

ενδιαφέρον για τον τρόπο με τον οποίο αφήνει να φανεί, μέσα από τους χαρακτήρες των έργων της, η κληρονομιά του πολιτιστικού παρελθόντος. Έγραψε πολλά ιστορικά μυθιστορήματα, μεταξύ των οποίων «Το δάσος της προσδοκίας» (1948), που αναφέρεται στη ζωή του Καρόλου της Ορλεά­ νης (15ος αι.), και «Η πορφυρή πόλη» (1953), που τοποθετείται στη Ρώμη την εποχή του ΜιχαήλΆγγελου. Στα μυθιστορήματά της η Χέλλα Χάασε θέτει διαρκώς τη σχέση ανάμεσα στο παρόν και το πα­ ρελθόν. Για να φτάσει στο σκοπό της, απέβαλε βαθμιαία την παραδοσιακή μορφή του ιστορικού μυθιστορήματος, και το αντιπροσωπευτικότερο δείγμα αυτής της εξέλιξης είναι ένας πρωτότυπος «διάλογος» που εκδόθηκε το 1976 με τίτλο «Μια επικίνδυνη υπόθεση». Πρόκειται για την αλληλο­ γραφία ανάμεσα σ’ έναν αντικομφορμιστή μαρκήσιο του 18ου αιώνα και μια γυναίκα του 20ού, έχουμε δηλαδή ένα φιλολογικό παιγνίδι με το πα­ ρελθόν. Το βιβλίο της «Η κυρία Μπέντινκ ή Ένας ασυμ­ βίβαστος χαρακτήρας» (1978) αναφέρεται σε μια αντικομφορμίστρια γυναίκα, επίσης του 18ου αιώνα, αλλά βασίζεται κατά κύριο λόγο στην πραγματική ιστορία- γι’ αυτό θα μπορούσε κάλλιστα να θεωρηθεί ιστορική μονογραφία. Για να αποφύγει κάθε ομοιότητα με τη λογοτεχνία, η Χέλλα Χάασε προτίμησε να χρησιμοποιήσει αυ-

48/αφιερωμα

Χέλλα Χάααε

Χάννες Μέινκεμα

θεντικό υλικό, όπως επιστολές, έγγραφα και ημε­ ρολόγια, που διάνθισε με τα δικά της κείμενα.

η αντίστασή της είναι μάταιη, αφού δεν μπορεί να καταφύγει σε μια εναλλακτική λύση που να αξίζει περισσότερο. Το ίδιο πρόβλημα αντιμετωπίζουν όλες οι γυναίκες στο έργο της Μέινκεμα: ακόμα και όταν αντιδρούν, η αντίδρασή τους αυτή έχει λανθασμένη αφετηρία, ξεκινά δηλαδή από αβε­ βαιότητα για τον εαυτό τους που έχει σαν συνέ­ πεια τη συναισθηματική εξάρτηση από τους άλ­ λους. Εξάλλου, αδυναμία και αβεβαιότητα χαρακτη­ ρίζουν τη Ρόζα στο μυθιστόρημα «Και ύστερα θα πιούμε καφέ», όταν σαρκάζει την οικογενειακή ζωή, αλλά ξαφνικά αρνείται στον εαυτό της το δικαίωμα να είναι σαρκαστική: «Μην κατακρίνεις τους γονείς σου, Ρόζα, πήγαινε και στάσου στη γωνία μέχρι να μάθεις να φέρνεσαι». Αυτό το απόσπασμα αποδίδει το διεισδυτικό τρόπο με τον οποίο οι ήρωες της Μέινκεμα αντιμε­ τωπίζουν τους εαυτούς τους. Η ειρωνεία με την οποία οπλίζουν τους εαυτούς τους είναι άκρως λυτρωτική για τον αναγνώστη, αν όχι για τις γυ­ ναίκες που περιγράφει η Μέινκεμα. Η αβεβαιότη­ τα για την ίδια τους τη συμπεριφορά τις κρατά δέσμιες της άθλιας κατάστασής τους. Οι απόπειρές τους να ξεφύγουν, δεν καταλήγουν πουθενά. Η Μέινκεμα δεν κατονομάζει τη γενεσιουργό αι­ τία, και αυτή είναι η αδύνατη πλευρά του έργου της. Συχνά οι περιγραφές της είναι μάλλον επίπε­ δες και στερούνται δομής, χωρίς την ξεκάθαρη παρουσία ενός συγγραφέα που παρακολουθεί από κάποια απόσταση ανθρώπους και γεγονότα. Εν­ τούτοις, σαν εικόνες της άθλιας ύπαρξης ανθρώ­ πων που έχασαν κάθε πίστη, ελπίδα και αγάπη, παρουσιάζουν εκπληκτικό ενδιαφέρον: αποδεικνύουν πόσο απογοητευτική και ζοφερή φαίνεται η ηθική που ίσχυε στη δεκαετία τού ’70 όσον αφο-

Η εξαθλιω μένη άποψ η το ν παρόντος: Χ ά ννες Μ έινκεμα Η Χάννες Μέινκεμα γεννήθηκε το 1943 και εμφα­ νίστηκε στο χώρο της λογοτεχνίας το 1974 με το μυθιστόρημα «Ο σεληνοφάγος». Ακολούθησε το 1975 μια συλλογή μικρών διηγημάτων με τον τίτλο «Το καλοκαίρι έρχεται πολύ αργά». Με το τρίτο βιβλίο της, το μυθιστόρημα «Και ύστερα θα πιού­ με καφέ» (1976 - μπεστ-σέλερ), η Χάννες Μέινκε­ μα έγινε η περισσότερο γνωστή ολλανδή συγγρα­ φέας, με το ευρύτερο αναγνωστικό κοινό. Στη συ­ νέχεια εκδόθηκε μια άλλη συλλογή μικρών διηγη­ μάτων της με τίτλο «Πρόσφατα χήρα και άλλα διηγήματα» (1977). Τα διηγήματα και τα μυθιστορήματα της Μέιν­ κεμα δεν είναι πολύ εύθυμα. «Δεν βλέπω τίποτα για γέλια», λέει η Ρόζα στο μυθιστόρημα «Και ύστερα θα πιούμε καφέ». Ο τίτλος αυτού του βι­ βλίου είναι μια αναφορά στον καφέ σαν το εθνικό σύμβολο για το «χουζούρι»: η ώρα του ομαδικού καφέ στους ασφαλείς κόλπους της ιδανικής (συνή­ θως μεσοαστικής) οικογένειας. Το βιβλίο της Μέινκεμα είναι μια επίθεση σ’ αυτό τον προσποιη­ τό κόσμο, στην υποκρισία που κρύβεται πίσω από ένα ιδανικό με πλήθος οπαδών. Η ασφάλεια μέσα στους κόλπους της οικογένειας είναι μόνο μια απατηλή προστασία, όπως την έζησαν η Κίκκερ («Ο σεληνοφάγος»), η Ρόζα («Και ύστερα θα πιούμε καφέ») και η Κάριν, το κύριο πρόσωπο σε ένα μικρό διήγημα με τον τίτλο «Η νύφη». Στο διήγημα αυτό η Κάριν είναι αντίθετη με τον τρόπο ζωής της οικογένειάς της, αλλά καταλαβαίνει ότι

αφιερωμα/49

Έθελ Πόρτνοϋ

Αντρέας Μπερνίαρ

ρά το σεξ, τον έρωτα, το γάμο και την οικογενεια­ κή ζωή.

της Καταρίνα Ίρμα Ντεσώρ (Catharina Irma Dessaur, γεννήθηκε το 1932), καθηγήτριας της εγκλη­ ματολογίας στο πανεπιστήμιο της ολλανδικής πό­ λης Νέιμεχεν (Nijmegen). Κάποια στιγμή, η ίδια χαρακτήρισε τον εαυτό της, με σκωπτική διάθεση, γιαγιά της φεμινιστικής επανάστασης. Αυτό ήταν μια ουσιαστική παρατήρηση από πολλές απόψεις, μόνο που διαθέτει υπερβολικά κριτικό πνεύμα και είναι υπερβολικά ατομίστρια για ν’ αφήνει τον εαυτό της να παρασύρεται από οποιοδήποτε ομα­ δικό κίνημα: «από το ποδόσφαιρο και τους χίπυς μέχρι τις διαδηλώσεις». Αντιτίθεται μονίμως και μανιωδώς στις άκαμπτες θέσεις και τα καταστρο­ φικά δόγματα, που εισχωρούν σε κάθε μαζικό κί­ νημα, συμπεριλαμβανομένου και του φεμινισμού. Η πνευματική της απαισιοδοξία δεν της επιτρέπει να παραβλέπει την ομοιότητα που υπάρχει στον υπερβολικό ιδεαλισμό, για παράδειγμα, του φροϋδικού, του μαρξιστικού και του φεμινιστικού δόγματος. Θα προτιμούσε να είχε ζήσει την εποχή των μεγάλων ορθολογιστών διανοητών, είπε κά­ ποτε. Αυτό είναι φανερό στα μυθιστορήματά της, που παρουσιάζουν επιμέρους θεωρίες για τον («ανδρικό» προσθέτει πάντα η Μπερνίαρ) πολιτι­ σμό μέσα στον οποίο ζούμε. Η Αντρέας Μπερνίαρ σπούδασε μαθηματικά και φιλοσοφία- έζησε παντρεμένη δέκα χρόνια, παρά το γεγονός ότι όταν ήταν τριών χρονών ανα­ κάλυψε «ότι ο καλός θεός είχε κάνει κάποιο λάθος με το σώμα μου». Η οργή και η απογοήτευσή της ότι δεν γεννήθηκε αγόρι, αποτελεί τη βάση του αυτοβιογραφικού μυθιστορήματος της «Η ώρα των αγοριών» (1969), που περιγράφει τις εμπει­ ρίες μιας νεαρής Εβραίας, της Σιμόν, τον καιρό του πολέμου. Είναι μια σκληρή ιστορία. Η πραγ­

Σ ύγχρονο φολκλόρ: Έ θ ελ Π όρτνοϋ Η Έθελ Πόρτνοϋ γεννήθηκε στη Φιλαδέλφεια, σπούδασε στο Παρίσι και προς το παρόν ζει και εργάζεται στη Χάγη. Δημοσίευσε δύο συλλογές μικρών διηγημάτων, «Πέτρα και κόκαλο» (1972) και «Η νύφη που καί­ γεται» (1974), και αργότερα το θεατρικό έργο «Η Μπέλλε βαν Ζάουλεν συναντά τον Καλιόστρο» (1978). Η Έθελ Πόρτνοϋ δεν δημιουργεί χαρακτήρες στα διηγήματά της, που άλλωστε είναι σύντομα, αυτοβιογραφικά δοκίμια μάλλον παρά καθαρή λογοτεχνία. Μια ενότητα διηγημάτων από τη συλ­ λογή «Η νύφη που καίγεται» έχουν τον υπότιτλο «Αγάπη και ζωή των γυναικών»· πρόκειται για ένα κωδικό θέμα που ταιριάζει σε πολλά από τα διηγήματά της. Μόδα, μαγειρική, εμμηνόρροια, γάμος, παιδιά: αυτά είναι τα ασήμαντα πράγματα από τον κόσμο των γυναικών που περιγράφει, αλλά το αποτέλεσμα κάθε άλλο παρά ασήμαντο είναι. Με τα κείμενά της, που αντιπροσωπεύουν μια φιλοσοφία πολιτισμού σε μικρή κλίμακα, δίνει μια προσωπική, έξυπνη και πνευματώδη ερμηνεία για το φολκλόρ της σημερινής κοινωνίας. Η επικείμενη πτώ ση το ν α νδρικού πολιτισμού: Α ντρ έ α ς Μ περνίαρ Αντρέας Μπερνίαρ είναι το ανδρικό ψευδώνυμο

50/αφιερωμα ματική όμως φρίκη δεν αγγίζει τη Σιμόν, που ζει κρυμμένη σε ξένες οικογένειες που την ανατρέ­ φουν. Ξεφεύγει από τα γεγονότα που συμβαίνουν γύρω της, με τη βοήθεια της φαντασίας της, μαγι­ κών εικόνων και πράξεων, που η Μπερνίαρ απο­ δίδει με ποιητική μορφή μέσα στο πεζό κείμενο. Η Σιμόν ονειρεύεται μια σεξουαλική μεταμόρφωση. Ό ταν αυτή η μεταμόρφωση δεν γίνεται, βουλιάζει μέσα σ’ ένα ανακάτεμα αμηχανίας, φόβου και μο­ ναξιάς. Η χρονική δομή του βιβλίου «Η ώρα των αγοριών» είναι αξιοπρόσεκτη: τα χρόνια του πολέ­ μου, όπου τοποθετείται η νιότη της Σιμόν; αναφέρονται σε αντίστροφη φορά. Έτσι το βιβλίο τε­ λειώνει με έναν πρόλογο. Ακόμα πολυπλοκότερο είναι το ταξίδι στο πα­ ρελθόν που γίνεται με το πρώτο μυθιστόρημα της Μπερνίαρ, «Ένα χαμόγελο ικανοποίησης» (1965). Το κύριο πρόσωπο λέγεται επίσης Σιμόν. «Κάθε βιβλίο περικλείει κίνδυνο», λέει η Σιμόν στην αρχή. «Ο κίνδυνος συνδέεται με το ταξίδι, το ταξίδι με τη θάλασσα, η θάλασσα με την ψυχή. Κάθε βιβλίο είναι ένας κίνδυνος που θέλει να βγει στη θάλασσα, που δεν επαναλαμβάνει απλά τον εξωτερικό κόσμο με λέξεις (σαν το δάχτυλο μιας αυστηρής νταντάς επάνω σε παλιές πληγές), ούτε κάνει εύκολο έναν αποχωρισμό. Ό ποιος θέλει να εισχωρήσει στην ψυχή, πρέπει να περάσει από την ανυπαρξία, δηλαδή μέσα από το φόβο». Αυτός ο ορισμός όπως ακούγεται από το στόμα της Σιμόν, είναι επίσης μια ταιριαστή περιγραφή των λογοτε­ χνικών απόψεων της Μπερνίαρ και, επιπλέον, μια εξήγηση για την πολύπλοκη δομή του έργου της. Το μυθιστόρημα «Ένα χαμόγελο ικανοποίη­ σης» περιέχει μάλλον περισσότερη αισιοδοξία από την «Ώ ρα των αγοριών», παρόλο που η Σιμόν του «Χαμόγελου» είναι εξίσου απόβλητη κοινωνικά, όχι σαν εβραία αλλά σαν λεσβία. Η εύθυμη διάθε­ ση αυτού του βιβλίου ξεπερνά τη μελαγχολία που ενυπάρχει, αφού αυτή τη φορά η από καιρό ανα­ μενόμενη σεξουαλική μεταμόρφωση συμβαίνει πράγματικά. Ύστερα από μια σειρά περιπετειών όπου η Σιμόν προσπαθεί να συναντήσει ανθρώ­ πους που, όπως και εκείνη, έχουν τοποθετήσει οι ίδιοι τους εαυτούς τους ή έχουν τοποθετηθεί από τους άλλους έξω από τις κοινωνικές δομές (μποέμ, φοιτητές, πόρνες και οι παρέες τους, καλλιτέχνες αποτυχημένοι εν μέρει ή ολοκληρωτικά, ομοφυλό­ φιλοι), η περιπλανώμενη ηρωίδα βρίσκει τη θέση της σ’ αυτό τον κόσμο σαν εργάτρια σε ορυχείο. «Επιτέλους είχα βρει την ήσυχη, σκληρή ύπαρξη που πάντα γύρευα. Λιτότητα, φύση, και μια απλή, χρήσιμη ανδρική ύπαρξη. Κοίταξα τα μεγάλα, δυ­ νατά χέρια μου, αισθάνθηκα τους μυς κάτω από τα ρούχα της δουλειάς, και χαμογέλασα με ικανο­ ποίηση».

«Τζην» του βιβλίου «Η ακόλαστη που κλαίει» (1970). Η ομοφυλοφιλία σ’ αυτό το μυθιστόρημα δεν είναι πλέον πρόβλημα, αλλά αυτονόητο γεγο­ νός. Η Τζην, που ενσαρκώνει τις ιδέες της Μπερ­ νίαρ για την επιβολή των γυναικών στην κοινω­ νία, πραγματικά αγωνίζεται να απελευθερώσει τον «τέταρτο κόσμο» από αιώνων καταπίεση του «σεξουαλικού φασισμού». Η Τζην συνειδητοποιεί αυτή την καταπίεση του γυναικείου τμήματος της ανθρωπότητας στη συγκέντρωση μιας μαρξιστι­ κής φοιτητικής οργάνωσης. Μυστικά μια μικρή ομάδα γυναικών προετοιμάζει τη μόνη αληθινή επανάσταση. Αρπακτικές δυνάμεις προσπαθούν να καταστρώσουν ένα αιμοβόρο σχέδιο. Αλλά πριν ακόμα φτάσουν τα πράγματα σ’ αυτό το ση­ μείο, η Τζην είναι πεπεισμένη ότι η στρατηγική τους δεν θα φέρει αποτελέσματα. Έ χει χάσει τους ανθρώπους που αγαπούσε, τον ένα μετά τον άλλο, και ό,τι απομένει είναι μοναξιά και φόβος, φόβος που η Τζην προσπαθεί να δαμάσει με οράματα για τη μετενσάρκωση της Κόρης, σαν Λυτρωτή των Γυναικών. Ό χ ι των Γυναικών, αλλά του ανθρώ­ πινου γένους, αφού για την Μπερνίαρ η ανθρωπό­ τητα είναι πάντα γένους θηλυκού. Οι περιπέτειες των ηρωίδων της Μπερνίαρ -αληθινοί πολεμιστές ενός γυναικείου ανταρτο­ πόλεμου- έκαναν τα μυθιστορήματά της να φαί­ νονται σαν σύγχρονες πειρατικές ιστορίες. Εξίσου ασυνήθιστη είναι η συχνά παράξενη δομή των έρ­ γων της, όπου χρησιμοποιεί ποικιλόμορφα στοι­ χεία. Τα μαγικά της οράματα, οι ποιητικές περι­ γραφές, οι λυρικές ωδές, τα δοκιμιακά κείμενα και οι σατιρικές μεταστροφές έχουν σαν αποτέλε­ σμα ένα ύφος μπαρόκ, που είναι περισσότερο πα­ ρά ποτέ εμφανές στο βιβλίο της με τον τίτλο «Ταξί­ δι στα Κύθηρα» (1978). Πρόκειται για την πλέον άμεση απόδοση του αγώνα των πρωταγωνιστριών της Μπερνίαρ εναντίον κάθε αποπροσανατολι­ σμού σ’ έναν πολιτισμό του οποίου την καταστρο­ φή η ίδια προφητεύει. Απόπειρες προσέγγισης αυτού του αγώνα βρί­ σκονται και στα διηγήματα της συλλογής με τον τίτλο «Ο τρόμος του βορρά» (1967). Το διήγημα με τον ομώνυμο τίτλο αποδίδει μια σύγχρονη ιεροτε­ λεστία μαγισσών. «Για μένα ο τρόμος του βορρά είναι όλες οι καταστάσεις που ζει ο άνθρωπος μόλις μπει στην εφηβεία. Παρόλο που ο φόβος και ο πόνος είναι πράγματα βαρύτερα στα παιδιά από ό,τι στους έφηβους - η δυστυχία χτυπά ένα παιδί σαν ξαφνι­ κή βροχή των τροπικών. Για μένα το ταξίδι από τη γέννηση στο θάνατο είναι το ταξίδι προς το βορρά, προς μια λαμπερή, μοναχική, καταραμένη συνεί­ δηση.»

Ακόμα περισσότερο μπλέκεται σε περιπέτειες η

(Μετάφραση: Άλκηστις Σουλογιάννη)

αφιερωμα/51

Γ. Γ. Όφερστεεχεν

Βίλλεμ Φρέντερικ Χέρμανς: ένας κόσμος σύμπτωσης και απάτης Το πρώτο μυθιστόρημα τον Β. Φ. Χέρμανς (W. F. Hermans) με τίτλο «Επιφύλαξη» γράφτηκε πριν από σαράντα και περισσότερα χρόνια και εκόόθηκε πριν από τριάντα πέντε περίπου χρόνια. Αλλά όποιος ξαναδιαβάζει το βιβλίο σήμερα, μένει έκπληκτος από τον τρόπο με τον οποίο θέματα και ιδέες που κυριαρχούν στα μετα­ γενέστερα μυθιστορήματά τον παρουσιάζονται εδώ. Για το λόγο αυτό, τα υφολογικά χαρακτηριστικά, εντελώς ξεκάθαρα ήδη εκείνη την εποχή, είναι το ίδιο εντυπω­ σιακά όπως τότε. Εξίσου εντυπωσιακή είναι και η άποψή του για το υπαρξιακό πρόβλημα, που αποκτά μια τόσο πειστική μορφή όταν ανακαλεί έναν κόσμο όπου όλες οι σχέσεις συνοψίζονται στον τίτλο «Πεί­ σμα και παρανόηση» της πρώτης συλλογής σύν­ τομων διηγημάτων του Χέρμανς. Αυτός ο σύνδε­ σμος ανάμεσα στην «Επιφύλαξη» και σ’ όλα τα μεταγενέστερα βιβλία του μπορεί να θεωρηθεί σαν μια αποφασιστική ένδειξη ότι ο Χέρμανς διαθέτει το χάρισμα του αυθεντικού συγγραφέα. Καθένα από τα μυθιστορήματα και τα διηγήματά του -η ουσία του έργου του, παρόλο που και τα δοκίμια και τα θεατρικά του έργα δεν είναι δυνατό να αγνοηθούν- όχι μόνο αποδεικνύει άμεσα ότι είναι ένα οργανικά αύταρκες σύνολο, αλλά παρουσιάζουν όλα μαζί μια αμοιβαία σχέ­ ση μεταξύ τους κατά τρόπο που το ένα να απο­ καλύπτει απόψεις του άλλου που δεν υποπτεύε­ ται κανείς. Ο λόγος είναι σαφής: υπάρχει ένας κόσμος του Χέρμανς, όπως ακριβώς υπάρχει και ένας κόσμος του Πόε ή ένας κόσμος του Χένρυ Τζέιμς -ο Χέρμανς βλέπει τη ζωή από μια οπτι­ κή γωνία που είναι εντελώς δική του (και, φυσι­ κά, έχει αρκετό ταλέντο για να επιβάλλει τις απόψεις του στους αναγνώστες!) Η ατμόσφαιρα του πρώτου μυθιστορήματος

του Χέρμανς είναι παράδοξη, αλλά απόλυτα δι­ καιολογημένη: μερικοί από τους κύριους χαρα­ κτήρες μεγαλώνουν σε μια κοινότητα μορμόνων. Το γεγονός υτό προϋποθέτει μια ιδιαίτερη θρη­ σκευτική κατάσταση και εξηγεί τη συμπεριφορά της Ονίτα, που είναι ερωτευμένη με τον ετεροθα­ λή αδελφό της Τζέρομπηαμ, χωρίς όμως ανταπό­ κριση (παρόλο που ο Τζέρομπηαμ δημιουργεί μια σχέση με μια άλλη ετεροθαλή αδελφή του). Η Ονίτα νομίζει ότι βρίσκει τη λύση των προβλη­ μάτων της σε μια απόπειρα επιστροφής στη χα­ μένη θρησκεία της αρχαίας Αιγύπτου. Ίσως θεωρηθεί ευνόητο ότι σεξουαλικές σχέσεις μετα­ ξύ αδελφών είναι δυνατό να αναπτύσσονται ιδιαίτερα σ’ ένα περιβάλλον όπου η πολυγαμία ίσχυε μέχρι πριν από μια γενιά- αλλά αν θελήσει κανείς να δει στο θέμα κάτι περισσότερο από μια απλή προτίμηση του συγγραφέα στα παρά­ δοξα σχήματα, θα πρέπει να λάβει υπόψη του πόση σημασία έχει αυτό ακριβώς το θέμα στα μεταγενέστερα μυθιστορήματα του Χέρμανς (για παράδειγμα, «Τα δάκρυα της ακακίας» και «Έχω πάντα δίκιο», ή εκείνος ο υπερρεαλιστι­ κός τίτλος «Ο Θεός Ντένημπαρ Ντένημπαρ ο Θεός»). Πράγματι, η σχέση μεταξύ αδελφού και αδελφής υπονοεί λιγότερη σεξουαλικότητα στα

52/αφιερωμα περισσότερα από τα άλλα βιβλία, αλλά αυτό δεν επηρεάζει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα τους. Αν, τελικά, έτσι είναι τα πράγματα, πάντως αρκετά συχνά δεν χρειάζεται ιδιαίτερη προσπάθεια να ανακαλυφθεί μια άλλη ερωτική σχέση κάτω από εκείνη πςυ πραγματικά παρουσιάζεται. Για πα­ ράδειγμα, στο βιβλίο «Τα δάκρυα της ακακίας», ο Άρθουρ Μούττα, το κύριο πρόσωπο, δη­ μιουργεί ένα δεσμό με τη γυναίκα του καλύτερου φίλου του, που συνδέεται με την αδελφή του Άρθουρ: η φύση της ερωτικής επιλογής του Άρθουρ, που έχει την έννοια της υποκατάστα­ σης (αλλά και της εκδίκησης) είναι αρκετά σα­ φής. Εδώ επομένως έχουμε ήδη ένα βασικό θέμα του έργου του Χέρμανς, που στην «Επιφύλαξη» εξελίσσεται λογικά από τη θεμελιώδη κατάσταση που επιλέγεται για την πλοκή. Αλλά υπάρχει κά­ τι επιπλέον. Το γεγονός ότι ένα πλήθος από ετε­ ροθαλείς αδελφούς και αδελφές κατάγεται από ένα και τον αυτό πατέρα, γεννά κατ’ ανάγκη μια ειδική σχέση από τη μεριά του όχι μόνο προς το πρόσωπο του πατέρα, αλλά και προς την υπό­ λοιπη οικογένεια. Στην «Επιφύλαξη» υπάρχει ένας πατριάρχης που ελάχιστα αναφέρεται σ’ όλο το βιβλίο. Αυτό δεν συμβαίνει βέβαια με όλα τα μυθιστορήματα του Χέρμανς· πάντως όμως σ’ όλα τα κείμενά του βρίσκουμε μια ειδική σχέση προς το πρόσωπο του πατέρα, και σε συν­ δυασμό με τη σχέση αυτή, υπάρχει συνήθως και η αίσθηση ότι κάποιος είναι ξένος μέσα στο ίδιο του το περιβάλλον. Η Ονίτα θεωρεί την αιγυπτιακή θρησκεία σαν ένα κόρπους αληθειών που έχει χαθεί. Δεν μπο­ ρεί να πείσει κανένα γι’ αυτές τις αλήθειες· για τους άλλους, είναι παρανοϊκή. Κάποια στιγμή θα καταλήξει σε μια κλινική που διευθύνει ένας νοτιοαμερικανός, ο Φέρντιναντ -άλλος ένας που δεν γνώρισε ποτέ τον πατέρα του (είναι νόθος). Αργότερα, και ο Τζέρομπηαμ μπαίνει σ’ ένα άσυλο για να νοσηλευθεί (παρόλο που δεν μπο­ ρεί να χαρακτηριστεί παράφρων -ο Φέρντιναντ είναι περισσότερο παράφρων απ’ αυτόν). Τελι­ κά, ο Τζέρομπηαμ και ο Φέρντιναντ ξανασυναντιόνται όταν ο Φέρντιναντ στέλνεται στο άσυλο, μετά το βαλσάμωμα της Ονίτα, που αυτοκτόνησε. (Η ίδια τού είχε ζητήσει να τη βαλσαμώσει· αλλά το σώμα της έτσι κι αλλιώς είναι καταδικα­ σμένο στη φθορά.) Εντούτοις στο ίδρυμα ο Φέρντιναντ θεωρείται ακίνδυνος (αλλά ο αναγνώ­ στης ξέρει ότι είναι δολοφόνος). Αρκετό «Πεί­ σμα κα παρανόηση»... Τα λίγα στοιχεία της ιστορίας, που έδωσα, πε­ ριέχουν, όπως είπα και πιο πάνω, μερικά θέματα που κυριαρχούν στο έργο του Χέρμανς. Ένα χα­ ρακτηριστικό σημείο, για παράδειγμα, είναι η αδυναμία της Ονίτα να μεταδώσει στους άλλους την αλήθεια που γνωρίζει. Δεν υπάρχει κανένας λόγος η δική της αλήθεια να ισχύει λιγότερο από

την αλήθεια των άλλων, απλά και μόνο επειδή η πλειοψηφία της ανθρωπότητας ακολουθεί άλλα «συστήματα απάτης». Αργότερα, ο Χέρμανς ανέ­ πτυξε αυτόν ακριβώς το συλλογισμό σ’ έναν τόμο διηγημάτων με τον τίτλο «Παράνοια». Επομέ­ νως, η Ονίτα μπορεί να χαρακτηριστεί παρανοϊ­ κή; Ίσως ναι, με τα συμβατικά δεδομένα- αλλά ο Χέρμανς αφήνει το θέμα ανοιχτό, και έτσι κατα­ λήγουμε στην οπτική γωνία από την οποία αντι­ μετωπίζονται τα γεγονότα σ’ αυτό το βιβλίο, κα­ θώς και στα υπόλοιπα. Δεν υπάρχει διαφορά, ως προς το «περιεχόμενο της αλήθειας», ανάμε­ σα στην «υποκειμενική» πίστη της Ονίτα και την «αντικειμενική» πίστη της κοινότητας μέσα στην οποία μεγάλωσε και ζει. Επομένως, σ’ αυτά τα πλαίσια, η Ονίτα δεν μπορεί να χαρακτηριστεί παρανοϊκή -ή, αν τελικά είναι, τότε κάλλιστα είναι παρανοϊκοί και όλοι οι άλλοι. Αν μεταφερθεί σε γενικές, όχι καθαρά θρη­ σκευτικές, διαστάσεις η κατάσταση μπορεί να παρουσιαστεί ως εξής: δεν υπάρχει αντικειμενι­ κή αλήθεια -ή μάλλον, δεν είναι γνωστή σε μας. Ό ,τι συλλαμβάνουν οι αισθήσεις μας, είναι η δι­ κή μας πραγματικότητα, η τάξη που οι ίδιοι επι­ βάλλουμε σ’ αυτό που στην πραγματικότητα εί­ ναι μόνο χάος. Κατά συνέπεια, όλες οι ανθρώπι­ νες σχέσεις στηρίζονται στην απάτη, στην πλάνη, στο ακατανόητο. Κατά τύχη, η μεγαλύτερη παρεξήγηση μέσα στην οποία έζησαν η Ονίτα και ο Τζέρομπηαμ, αποκαλύπτονται μόνο στην τελευταία σελίδα: η προκατάληψη που απαγόρευε τον έρωτα ανάμεσά τους (και οδήγησε τον Τζέρομπηαμ στην αγ­ καλιά μιας άλλης ετεροθαλούς αδελφής, ίσως απλά επειδή δεν ήταν τόσο όμορφη όπως η Ονί­ τα), είναι ανύπαρκτη μεταξύ των μορμόνων. Όλη η δυστυχία που υπέφεραν δεν οφειλόταν σε τίποτα άλλο παρά σε μια εσφαλμένη ερμηνεία του δόγματος. Αδέλφια που έχουν σεξουαλικές σχέσεις μετα­ ξύ τους, ή θέλουν να έχουν σεξουαλικές σχέσεις αλλά δεν τολμούν η απρόσιτη μορφή του πατέ­ ρα σε μια πολυγαμική κοινότητα- ένας θρησκό­ ληπτος παράφρων που όμως δεν είναι περισσό­ τερο παράφρων από τους άλλους· ένας δολοφό­ νος που οι γιατροί τον κατατάσσουν στις ακίν­ δυνες περιπτώσεις... Μπορώ να φανταστώ ότι ένας αναγνώστης που δεν είναι εξοικειωμένος με το κλίμα του Χέρμανς, όλα αυτά τα βρίσκει κά­ πως υπερβολικά εξωτικά, και θυμίζουν έργα γκραν-γκινιόλ (όπως συμβαίνει άλλωστε με πολ­ λούς αναγνώστες, στην αρχή τουλάχιστον). Αλλά ο άμεσος σκοπός μου είναι να δείξω ότι όλα αυ­ τά δεν είναι παρά η ακραία, νεανική εκδοχή εκείνου του στοιχείου που εξελίχθηκε στα μετα­ γενέστερα μυθιστορήματα σε μια αυθεντική άπο­ ψη της ανθρώπινης κατάστασης· είναι η άποψη των συγγραφέων που αντιμετωπίζουν την αν­

αφιερωμα/53 θρώπινη ύπαρξη σε όλες τις διαστάσεις και τις έννοιες της και ανάλογα μ’ αυτά τα δεδομένα δη­ μιουργούν τους χαρακτήρες στα μυθιστορήματά τους. Ό πω ς είπα, ο πρώτος τόμος σύντομων διηγη­ μάτων του Χέρμανς είχε τον τίτλο «Πείσμα και παρανόηση» (1948). Και αυτό το βιβλίο, ένα μέ­ ρος του οποίου γράφτηκε παράλληλα με την «Επιφύλαξη», μοιάζει εκ των υστέρων σαν ένα είδος άσκησης επάνω στο «κλίμα» και τα κύρια θέματα του Χέρμανς. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι ιστορίες αυτές καθαυτές δεν είναι αξιόλο­ γες. Κατά γενική γνώμη, το δεύτερο μυθιστόρημα του Χέρμανς, «Τα δάκρυα της ακακίας» (1949), παραμένει μέχρι σήμερα το πλέον εντυπωσιακό έργο του. Η ιστορία τοποθετείται στην εποχή του πολέμου, γύρω στην περίοδο της απελευθέ­ ρωσης της Ολλανδίας, το 1945. Είναι αυτονόητο γιατί ο Χέρμανς χρησιμοποιεί τον τελευταίο πό­ λεμο σαν χρονικό υπόβαθρο, τόσο εδώ όσο και σ’ άλλα βιβλία: η απάτη, η προδοσία και η πα­ ρανόηση ποτέ δεν επικρατούν τόσο πολύ όσο στον πόλεμο. Αλλά αυτό επίσης σημαίνει ότι ο πόλεμος είναι τόσο κατάλληλο θέμα για τον Χέρ­ μανς, επειδή του δίνει τη δυνατότητα να επιβά­ λει στους αναγνώστες την άποψή του για υπαρ­ ξιακά θέματα με τον πειστικότερο τρόπο. Το κύριο πρόσωπο στο μυθιστόρημα «Τα δά­

κρυα της ακακίας», ο Άρθουρ Μούττα, ζει με τη γιαγιά του και την ετεροθαλή αδελφή του (!) Καρόλα σ’ ένα Άμστερνταμ που περιζώνεται όλο και περισσότερο από τρόμο και πείνα. Ο πλούσιος πατέρας του ζει στις Βρυξέλλες -και παίζει ένα μεγάλο ψυχολογικό ρόλο και μόνο ένα μικρό πρακτικό ρόλο στη ζωή του Άρθουρ. Σαν αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης, ο Ά ρ ­ θουρ είναι ξένο σώμα μέσα στην παράξενη σύν­ θεση της οικογένειάς του, αν και η σχέση του με την Καρόλα έχει μάλλον κάποιο νόημα. Ο καλύ­ τερος φίλος του, ο Όσκαρ, που έχει ένα δεσμό με την Καρόλα, συλλαμβάνεται από τους Γερμα­ νούς· ο Άρθουρ δεν ξέρει γιατί. Είναι κάτι σχε­ τικό με την Καρόλα και επίσης με τον Ερνστ, ένα γερμανό λιποτάκτη, που κρύβει η «οικογέ­ νεια» του Άρθουρ και έχει κι αυτός ένα δεσμό με την Καρόλα. Ο Όσκαρ είναι ένας ήρωας της Αντίστασης ή, όπως ισχυρίζονται άλλοι αργότε­ ρα, ένας προδότης (μετά την απελευθέρωση συλλαμβάνεται πάλι); Και η Καρόλα; Και ο Ερνστ; Ο Άρθουρ δεν ξέρει, και δεν έχει τρόπο να το μάθει. Με όσους μιλάει, ο καθένας έχει τη δική του πραγματικότητα: για μερικούς ο Όσκαρ εί­ ναι ένας άγιος, για άλλους ένας εγκληματίας. Για τον Άρθουρ υπάρχει μόνο ένας τρόπος να σταθεί όρθιος σ’ αυτό τον ακατανόητο, άγνωστο κόσμο: η ανηλεώς έντιμη συμπεριφορά. Ο Άρθουρ είναι ευτυχισμένος για λίγο (εν

Χάνς Ρίχτερ

Ν1ΑΝΤΑ

• Κυκλοφορεί στη σειρά ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ • Με 179 εικόνες • Τό κλασικότερο καί πληρέστερο βιβλίο γιά τό ΝΤΑΝΤΑ γραμμένο άπό έναν άπό τους πρωταγωνιστές του

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΥΠΟΔΟΜΗ 3ης Σεπτεμβρίου 22 τηλ. 5234790

54/αφιερωμα πάση περιπτώσει, έτσι, υποθέτει ο αναγνώστης), όταν ζει με την Αντρέα, τη γυναίκα του Όσκαρ, που έχει συλληφθεί. Ο Όσκαρ απελευθερώνεται -κατά λάθος, αλλά και πάλι ο Άρθουρ δεν το ξέρει- και η Αντρέα γυρίζει ήσυχα στον άντρα της απορρίπτοντας τον Άρθουρ χωρίς δισταγμό. Ό ταν απελευθερώνεται η Ολλανδία, ο Άρθουρ σκοτώνει τον Ερνστ, που αποδείχτηκε άνθρωπος των Ες-Ες (γι’ αυτόν πιθανώς το λόγο, ο Όσκαρ συλλαμβάνεται πάλι, λίγο αργότερα), και κατα­ φεύγει στις Βρυξέλλες, στον πατέρα του. Εκεί γίνεται δεκτός με απρόσμενη εγκαρδιότητα. Η ζωή του παίρνει άλλη τροπή, κυρίως γιατί τα πάει πολύ καλά με την καινούρια γυναίκα τού πατέρα του, που γίνεται η πρώτη μητέρα που γνώρισε ποτέ (μολονότι δεν είναι βέβαια η δική του μητέρα). Αλλά ούτε αυτή η πρωτόγνωρη σι­ γουριά διαρκεί για πολύ- ο Άρθουρ δεν μπορεί να επιβιώσει σ’ αυτό το φυτώριο των δολοπλο­ κιών, που είναι το σπίτι στις Βρυξέλλες, γεμάτο από τους απογόνους και το συγγενολόι του πα­ τέρα του. Κατατάσσεται στο βρετανικό στρατό με άλλο όνομα. Η μεγάλη σημασία που είχε γι’ αυτόν η σχέση του με τον πατέρα, φαίνεται από μια τραγική παρεξήγηση, όταν εκείνος κατορθώ­ νει να αποκτήσει ένα πλαστό διαβατήριο για λο­ γαριασμό του. Ο Άρθουρ πιστεύει ότι θα μπο­ ρέσει να φέρει επιτέλους το όνομα του πατέρα του (πράγμα που δεν είχε συμβεί μέχρι τώρα)· αλλά το διαβατήριο που παίρνει έχει το όνομα ενός σκοτωμένου Εβραίου. Η πόρτα που θα τον οδηγούσε μέσα στη ζωή του πατέρα του έκλεισε γι’ αυτόν τελειωτικά. Επιπλέον, όταν γυρίζει στις Βρυξέλλες, μερικούς μήνες αργότερα, μα­ θαίνει ότι η «μητέρα» του έχει πεθάνει· υπάρχει ακόμα κάποιος εκεί να του πει ότι το φταίξιμο είναι δικό του. Η απελπισία τον καταβάλλει, πο­ ρεύεται προς την καταστροφή του. Η ατμόσφαιρα του βιβλίου «Τα δάκρυα της ακακίας» είναι περισσότερο κοντά στον πραγμα­ τικό κόσμο που ξέρουμε από ό,τι η ατμόσφαιρα της «Επιφύλαξης», και κατά συνέπεια τα κεντρι­ κά θέματα που αναπτύσσονται αποκτούν επίσης ένα περισσότερο ρεαλιστικό χαρακτήρα. Αυτός ο Άρθουρ Μούττα αισθάνεται τον εαυτό του απόβλητο -αυτή η πραγματικότητα του φαίνεται σαν ένας αδιαπέραστος ιστός ψεύδους και απά­ της, και για να την πολεμήσει, διαθέτει σαν μόνο όπλο ανηλεή, αμείλικτη τιμιότητα (είναι κάτι που ο αναγνώστης καταλαβαίνει εύκολα), στα πλαίσια μιας ύπαρξης που κυριαρχείται από συγκινησιακά δεσμά, καταδικασμένα να σπά­ σουν. Εντούτοις, το γεγονός ότι η ζωή για τον Μούττα είναι βασανιστική, δίνει την εντύπωση ότι οφείλεται, και σ’ αυτό το βιβλίο, κατά κύριο λόγο σε ειδικές περιστάσεις. Στα μυθιστορήματα που ακολούθησαν βλέπουμε πως οι πρωταγωνι­

στές, ενώ δεν είναι υποχρεωμένοι να ζουν μέσα σε παρόμοια εξαιρετικές καταστάσεις, όμως αποδεικνύονται εξίσου ανίκανοι να δημιουργή­ σουν έναν ικανοποιητικό για τους εαυτούς τους τρόπο ζωής. Το επόμενο μυθιστόρημα του Χέρμανς είχε τον τίτλο «Έχω πάντα δίκιο» (1951). Και εδώ, αδελ­ φή και πατέρας ορίζουν τη ζωή του κύριου προ­ σώπου, του Λόντεβεϊκ Στέχμαν. Αυτή τη φορά, απρόσιτη είναι η αδελφή, η Ντέμπορα, επειδή έχει αυτοκτονήσει. Πάντα ήταν ένα παράδειγμα για τον Λόντεβεϊκ, και τώρα πραγματικά δεν μπορεί να απαλλαγεί από την παρουσία της. Αρ­ χίζει ένα δεσμό με μια νοσοκόμα (στα ολλανδι­ κά, όλες οι νοσοκόμες προσφωνούνται «αδελ­ φές»), αλλά κι αυτός ο δεσμός δεν μπορεί τα ξεφύγει από την Ντέμπορα. Στο βιβλίο αυτό η θέση του πατέρα είναι δια­ φορετική. Δεν είναι πια μια απόρθητη, εξω­ πραγματική μορφή σε δεύτερο πλάνο -ή, μάλ­ λον, αυτό ακριβώς είναι, αλλάμετηνψυχολογική διάσταση των όρων. Ολόκληρη η ύπαρξη του Λόντεβεϊκ εξουσιάζεται από τους κανόνες που ο μικροαστός πατέρας του προσπάθησε να του επιβάλει και ταυτόχρονα από τις απόπειρές του να ξεφύγει απ’ αυτούς -απόπειρες χωρίς επιτυ­ χία. Αυτές οι δυο τάσεις κυριαρχούν σ’ ολόκλη­ ρο το βιβλίο: ο Λόντεβεϊκ δεν μπορεί να φέρει σε λογαριασμό τους πεζούς σκοπούς του πατέρα του, αλλά αυτό δεν τον εμποδίζει να επιδιώκει πάντα περισσότερα. Ακόμα και από εκείνα που είχε προβλέψει ο πατέρας του. Νά ένα τυπικό απόσπασμα: «Και μια γέρικη φωνή άρχισε να μι­ λά μέσα του. Πάντα θέλεις να κάνεις όσα δεν μπορείς, αλλά παραμελείς ακόμα και τα απλούστερα καθήκοντά σου. Δεν έβλεπε τον πατέρα του σαν ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, ή έστω και σαν μια αόριστη οπτασία μπροστά του. Ο πατέ­ ρας του τον περιέβαλλε σαν μια βασανιστική φυ­ λακή από καουτσούκ». Αυτό και μόνο το από­ σπασμα είναι αναμφίβολα αρκετό για να δείξει ότι κάτω από τον τίτλο «Έχω πάντα δίκιο» κρύ­ βεται ένα ρεαλιστικό βιβλίο. Η μορφή του πατέ­ ρα ήρθε να καταλάβει το πραγματικό -και όχι πλέον το καθαρά ψυχολογικό- κέντρο της σκη­ νής· αλλά έτσι η καταλυτική επίδραση που ασκεί γίνεται περισσότερο ισχυρή. Η ρεαλιστική φύση του βιβλίου είναι φανερή στη δομή και το ύφος του. Θα μπορούσε κάλλιστα να θεωρηθεί το πλέον καταχθόνιο μυθιστό­ ρημα που έγραψε ο Χέρμανς. Ό λες οι θέσεις των προγενέστερων μυθιστορημάτων -το απόλυ­ τα παράλογο της ύπαρξης, απάτη σ’ όλες ίις αν­ θρώπινες σχέσεις, η εξωτερική κατάσταση του κύριου προσώπου- βρίσκονται εδώ- αλλά ο ανα­ γνώστης βλέπει πως ό,τι συμβαίνει στον Λόντεβεϊκ Στέχμαν δεν είναι πάντα «μοιραίο», αποτέ­

αφιερωμα/55 λεσμα περιστάσεων γιά τις οποίες δεν ευθύνεται στο ελάχιστο. Είναι εντυπωσιακό, και ταυτόχρο­ να τυπικό του Χέρμανς, αυτό που λέει ο Λόντεβεϊκ: «Με βάλανε στον κόσμο· κάνω ό,τι μπορώ για να επιβιώσω. Αυτό είναι όλο». Επιπλέον, η τιμιότητα του Λόντεβεϊκ, που του προξενεί διαρκώς περισσότερες δυσκολίες, συχνά τον κά­ νει μοναδικό, επειδή δεν έχει σκοπό να κάνει απάτες μέσα σ’ έναν κόσμο όπου άλλοι δεν δι­ στάζουν ποτέ, για χάρη της σταδιοδρομίας τους ή και για οποιαδήποτε άλλη αιτία. Παρ’ όλα αυ­ τά όμως είναι πρώτα απ’ όλα θύμα, όπως και κάθε άλλος που δεν μπορεί να απαλλαγεί από τα νεανικά του χρόνια και την ανατροφή του. Και κυρίως, είναι η στενοκεφαλιά του περιβάλλοντος του που καταστρέφει τη ζωή του Λόντεβεϊκ Στέχμαν -δηλαδή, για άλλη μια φορά οι ειδικές, αν και κοινότοπες, περιστάσεις. Η επόμενη μεγάλη επιτυχία του Χέρμανς ήταν η αριστουργηματική συλλογή σύντομων δηγημάτων με τον τίτλο «Παράνοια» (1953). Και εδώ βρίσκουμε «πανουργίες και απάτες», που όμως αυτή τη φορά προέρχονται από τη φύση της περιβάλλουσας πραγματικότητας. Δεν υπάρχει αλήθεια, υπάρχει μόνο χάος. Ό ,τι ζούμε, ισχύει στην πραγματικότητα μόνο για μας τους ίδιους. Κατ’ αυτό τον τρόπο, απάτη και πλάνη μεταφέρονται σ’ ένα φιλοσοφικό, σχεδόν μεταφυσικό επίπεδο. Εδώ τίθεται αναπόφευκτα ένα ερώτημα. Έ να μυθιστόρημα δεν υπάρχει ακριβώς δυνάμει μιας έντασης μεταξύ της προσωπικής πραγματικότη­ τας των χαρακτήρων του 'βιβλίου και «της» πραγματικότητας στην οποία ο αναγνώστης μπο­ ρεί να πιστεύει σαν κάτι που υπάρχει έξω και ανεξάρτητα απ’ αυτούς τους χαρακτήρες; Χωρίς αυτή την ένταση, πώς μπορεί ποτέ μια ιστορία να γίνει «τραγική», απολογισμός μιας σύγκρου­ σης ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον; Είναι σχεδόν σαν να έθεσε ο ίδος ο Χέρμανς στον εαυτό του και αυτό το ερώτημα, και φαίνε­ ται να δίνει ένα πρότυπο απάντησης. Και ακόμα άλλες δυο απαντήσεις στο ίδιο ερώτημα, στα επόμενα δυο μυθιστορήματά του, «Ο Θεός Ντένημπαρ Ντένημπαρ ο Θεός» (1956) και «Το σκο­ τεινό δωμάτιο του Δαμοκλή» (1958). Τα βιβλία αυτά, αν και υπάρχει απέραντη διαφορά μεταξύ τους, έχουν εντούτοις ένα κοινό σημείο: ο ανα­ γνώστης δεν θα μάθει ποτέ τι είναι «αλήθεια» και τι είναι «φανταστικό», τι είναι «αντικειμενική πραγματικότητα» και τι είναι η «υποκειμενική πραγματικότητα» των χαρακτήρων. Στ’ αλήθεια, δεν είναι εύκολο να δοθεί μια πραγματική περίληψη του βιβλίου «Ο Θεός Ντέ­ νημπαρ Ντένημπαρ ο Θεός», γιατί κάθε αναγνώ­ στης έχει τη δική του προσωπική ερμηνεία των γεγονότων. Μπορώ μόνο να πω πώς «διάβασα»

Βίλλεμ Φρέντεριχ Χέρμανς

εγώ το βιβλίο και να διευκρινίσω ότι άλλοι θα φτάσουν σίγουρα σε εντελώς διαφορετικές εκδο­ χές. Προσπαθώ να υποστηρίξω τις βασικές μου θεωρίες για τον κόσμο του Χέρμανς σαν συγγρα­ φέα, με τη δική μου ερμηνεία· το αποτέλεσμα όμως ελάχιστα μπορεί να θεωρηθεί σαν απόδει­ ξη, δεν παύει να είναι στην ουσία μια απόπειρα ερμηνείας. «Ο Θεός Ντένημπαρ Ντένημπαρ ο Θεός» δεν ανασκευάζει τις αντιλήψεις μου για την άποψη του Χέρμανς περί πραγματικότητας όπως παρουσιάζεται στα μυθιστορήματά του, και αυτό είναι όλο που μπορώ να πω. Το μόνο που ξέρει ο αναγνώστης για τον Ντέ­ νημπαρ, το κύριο πρόσωπο, είναι ότι ψάχνει κά­ ποια μυστικά έγγραφα που έχουν ξωτική σημα­ σία γι’ αυτόν. Αυτό το μαθαίνουμε στις πρώτες κιόλας σελίδες, το μόνο τμήμα του βιβλίου όπου, ελλείψει αποδείξεων για το αντίθετο, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο συγγραφέας περιγράφει την «αντικειμενική» πραγματικότητα. Ύστερα η ιστορία αλλάζει ξαφνικά τόνο. Ο Ντένημπαρ πηδά από το παράθυρο, και εκείνη τη στιγμή τα πράγματα παίρνουν άλλη τροπή. Ό λες οι ενέργειες εκτελούνται, περιστατικά συμβαίνουν με έναν τρόπο που δεν ανταποκρίνεται στη δική μας εμπειρία της πραγματικότητας. Κατά παρα­ χώρηση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι όσα συμ­ βαίνουν είναι τουλάχιστον κατανοητά... Η λέξη «Ντένημπαρ», πέρα από το όνομα του πρωταγω­ νιστή, στα ολλανδικά σημαίνει αυτό ακριβώς.

56/αφιερωμα Επιπλέον, το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου φαί­ νεται να αποτελεί αναπαράσταση μιας ψυχολο­ γικής, όχι μιας αισθητής πραγματικότητας. Ο Ντένημπαρ έχει να αντιμετωπίσει εχθρούς όλων των ειδών, γίνεται θεός, αλλά τελικά ηττάται στην πάλη με μιαν αντίπαλη θεότητα. Η εντύπω­ ση των φαντασιώσεων που ενυπάρχει στο βιβλίο αποδίδεται ιδιαίτερα με τον τρόπο με τον οποίο συνδέονται (ή δεν συνδέονται) τα γεγονότα -π ε­ ρισσότερο με την εξέλιξη της σκέψης, με συσχε­ τίσεις, παρά με μια πραγματιστική αναλογία αιτίου-αιτιατού. Ακριβώς γι’ αυτό, οι καταστάσεις που παρου­ σιάζονται δίνουν στον αναγνώστη την εντύπωση της εσωτερικής πραγματικότητας ενός προσώπου -του Ντένημπαρ, ας υποθέσουμε. Επομένως, ο κόσμος εκφράζεται αποκλειστικά από την άπο­ ψη ενός ανθρώπου (που δίνει την εντύπωση ότι κατακυριεύεται από παραισθήσεις), και δεν υπάρχει τρόπος να εξακριβώσουμε τι συμβαίνει «στην πραγματικότητα». Γιατί είναι πιθανόν οι παρατηρήσεις του Ντένημπαρ, υπό την επήρεια των παραισθήσεων, να έχουν κάποια σχέση με ό,τι συμβαίνει στον έξω κόσμο, αλλά δεν μπο­ ρούμε να αποδείξουμε αυτή τη σχέση, επειδή γνωρίζουμε τα «πραγματικά» γεγονότα μόνο με τη μορφή αυτών των υποκειμενικών (και παρα­ μορφωμένων) παρατηρήσεων. Κατά συνέπεια,

ΟΣΑ ΘΥΜΑΜΑΙ

ΠΕΤΡΟΣ ΑΙΙΟΣΤΟΛΙΔΗΣ

1900-1969

ΠΕΤΡαε ΑΗΟΣτοΑίΛΗΣ

1

ΟΣΑ 0ΓΜ Α Μ ΑΙ 1 9 0 0 -1 9 6 9 ΟΣΑ OVM AM AI 1 9 0 0 -1 9 6 9

CKAFSSZOSWIIAiL

μετά τις πρώτες σελίδες, η εικόνα που σχηματί­ ζει ο αναγνώστης περιορίζεται αυστηρά στο πε­ δίο των παρατηρήσεων ενός ανθρώπου που υπο­ φέρει από παραισθήσεις -μια ριζοσπαστική μορ­ φή κειμένου σε πρώτο πρόσωπο που βρίσκουμε στα περισσότερα μυθιστορήματα. Συμπτωματικά, όμως, η ιστορία δεν είναι γραμμένη στο πρώτο πρόσωπο -κ αι αυτό πάλι είναι χαρακτη­ ριστικό του ύφους του Χέρμανς. Ο αναγνώστης αντιμετωπίζει αυτή την υποκειμενική πραγματι­ κότητα σαν να ήταν αντικειμενική· και, στο μέ­ τρο των όσων γνωρίζει, μπορεί να είναι κι έτσι. Γι’ αυτόν δεν υπάρχει αποδεδειγμένα αντικειμε­ νική πραγματικότητα στο μυθιστόρημα, υπάρχει μόνο χάος, όπου επιβλήθηκε μια τάξη αυστηρά προσωπική. Ακόμα όμως κι αυτή η ερμηνεία δεν θα είχε πού να στηριχτεί, αν δεν υπήρχαν οι εισαγωγι­ κές σελίδες. Εντούτοις, σ’ αυτές τις μερικές εκα­ τοντάδες λέξεων που υποτίθεται ότι περιγράφουν την «πραγματικότητα», υπάρχουν ποικίλες λε­ πτομέρειες, που διαφαίνονται άλλωστε και μέσα στις «παραισθήσεις» του υπόλοιπου βιβλίου. Και μαζί μ’ αυτές τις λεπτομέρειες ένα κλειδί -ένα μικρό κλειδί που μπορεί να ξεκλειδώσει την πόρτα ανάμεσα στην υποκειμενική και την αντι­ κειμενική αλήθεια. Μ’ αυτά τα δεδομένα, δέχο­ μαι το γεγονός ότι ο Ντένημπαρ πηδά από το παράθυρο και στη συνέχεια κείτεται πληγωμένος

« jis h s a * .

από τον πρόλογο: ... Η δική μου η γενιά από το τέλος του περασμένου αιώνα μέχρι σήμερα, έζησε μέσα σε μια παγκόσμια δίνη γεγονότων, Α' Παγκόσμιος Πόλεμος, Οκτω­ βριανή επανάσταση, Β' Παγκόσμιος, ψυχρός πόλε­ μος κ.λ.π. Στην Ελλάδα το κύμα φουσκώνει, Γουδί-Βενιζέλος, Πόλεμος 1912-13, Βενιζέλος-Κωνσταντίνος, Μικρα­ σιατική Καταστροφή, Μεταξάς, Αλβανία, Κατοχή, Ε­ θνική Αντίσταση, Εμφύλιος, 21η Απριλίου και αγω­ νιώδη προσπάθεια να αποκατασταθεί κάποια γαλή­ νη... μερικά από τα περιεχόμενα:

ΓΚΑΡΝΙΖΟΝ ΟΥΣΙΑΚ 1922-1923

ΒΡΑΒΕΙΟ ΙΠΕΚΤΣΙ

• Από τα Γιάννενα στη Σμύρνη (1896-1922) • Ο πόλεμος του 40 · Κατοχή (1941-1944) • ΕΔΕΣ (1944-1945) · Η ωραία Βάρκιζα (1945-1946) • Από το ημερολόγιο του Αϊ-Στράτη (Δεκέμβρης 46 - Οκτώβρης 47) • Αθήνα - Γιάννενα - Γυάρος (1950-1969)

1982

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΑΡΟΣ

Γ. Γενναδίου 6 (πάροδος ’Ακαδημίας) - Τηλ.: 36.15.783

αφιερωμα/57 θανάσιμα στο έδαφος. Σ’ όλο το βιβλίο υπάρ­ χουν παρατηρήσεις του τύπου «όλη μου η ζωή είναι μια μεγάλη πτώση». Παραδέχομαι ότι, αν είναι αυτός ο τρόπος προσέγγισης του βιβλίου «Ο Θεός Ντένημπαρ Ντένημπαρ ο Θεός», τότε οι πρώτες σελίδες του είναι εντελώς αποκαλυπτικές. Αλλά αυτές οι λί­ γες διαφορετικές σελίδες δεν υπάρχουν χωρίς λόγο: ο αναγνώστης δικαιολογημένα τις χρησι­ μοποιεί στην προσπάθειά του να καταλάβει τι συμβαίνει. Στην ουσία, αυτό σημαίνει ότι γίνε­ ται διάκριση ανάμεσα στα πραγματικά γεγονότα που υπογραμμίζουν τις λέξεις του κειμένου και στην υπέρτατη ροή των ίδιων των λέξεων που περιγράφουν την προσωπική πραγματικότητα του Ντένημπαρ. Και αυτή η διάκριση κατέχει διαρκώς τον αναγνώστη. Εμένα προσωπικά σαν αναγνώστη, για παράδειγμα, μου κάνει εντύπω­ ση η διαρκής επανάληψη ιδεών και εκφράσεων που ανακαλούν την εικόνα του γκαράζ: η μυρου­ διά της βενζίνας (που υπάρχει χωρίς κανένα συγκεκριμένο λόγο), αχιβάδες (που θυμίζουν τις αντλίες της Σελ, χωρίς να αναφέρονται ιδιαίτερα από το συγγραφέα), αυτοκίνητα και εξαρτήματα αυτοκινήτων, σπασμένες μοτοσικλέτες κλπ. Αλ­ λά δεν υπάρχει κανένα γκαράζ στην ιστορία του Ντένημπαρ... παρά μόνο στις πρώτες σελίδες: ο Ντένημπαρ πηδά από ένα παράθυρο που βρί­ σκεται επάνω από τη μια πλευρά ενός γκαράζ. Πράγμα που σημαίνει ότι πεθαίνει δίπλα σ’ ένα γκαράζ. Δεν είναι δυνατό να δώσω εδώ πε­ ρισσότερες λεπτομέρειες γι’ αυτή τη σχέση ανά­ μεσα στα γεγονότα και τις παραισθήσεις· αλλά ελπίζω ότι αυτές οι λίγες παρατηρήσεις είναι αρ­ κετές για να δείξουν το χαρακτήρα του βιβλίου (τουλάχιστον όπως τον καταλαβαίνω εγώ). Έ χει διατυπωθεί η άποψη ότι ο τελικός σκο­ πός του Χέρμανς στο βιβλίο αυτό αποδυναμώνε­ ται από το γεγονός ότι δίνει στον αναγνώστη την ευκαιρία να υποθέσει ότι υπάρχει μια «πραγμα­ τική» πραγματικότητα, και να ψάξει να τη βρει. Αυτό όμως δεν ισχύει. Το θέμα είναι ότι είμαστε αυστηρά περιορισμένοι μέσα στην πορεία της σκέψης του κύριου προσώπου του βιβλίου, και δεν μπορούμε να διακρίνουμε, περισσότερο από όσο μπορεί αυτό, τι είναι «η» πραγματικότητα και τι είναι προσωπική εμπειρία. Σε σχέση και πάλι με το πρώτο μυθιστόρημα του Χέρμανς, την «Επιφύλαξη», θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο κόσμος του βιβλίου «Ο Θεός Ντένημπαρ Ντέ­ νημπαρ ο Θεός» είναι ένας κόσμος όπως εκείνος της Ονίτα, αλλά τώρα ιδωμένος εντελώς μέσα από τα δικά της μάτια. Δεν είναι τυχαίο ότι η ιδέα μιας θρησκευτικής ερμηνείας της ύπαρξης -«η» μορφή μιας υποκειμενικής διάταξης του χάους, αν προτιμάτε- μπαίνει και στις δυο περι­ πτώσεις. Εντούτοις, και «Ο Θεός Ντένημπαρ Ντένημπαρ ο Θεός» επιτρέπει ταυτόχρονα μια

Μεταμόρφωση: Σχέδιο τον Escher

εντελώς διαφορετική ερμηνεία αυτής της θρη­ σκευτικής άποψης: το βιβλίο μπορεί να θεωρηθεί σαν μια παραβολή της «δημιουργίας» όπου οι έννοιες εμπειρία-φαντασία-δημιουργία (συγγρα­ φή) αφομοιώνουν η μια την άλλη και δεν διαφέ­ ρουν στην ουσία. Η αυστηρή, «κλασική», τυπική δομή του βι­ βλίου «Τό σκοτεινό δωμάτιο του Δαμοκλή» κά­ νει το μυθιστόρημα να είναι ο φιλολογικός αντί­ ποδας του «Ντένημπαρ» από κάθε σχεδόν άπο­ ψη, εκτός από το ιδιαίτερο και πλέον σημαντικό χαρακτηριστικό του ανακαλούμενου κόσμου: ο αναγνώστης δεν μπορεί να πει τι «συμβαίνει πραγματικά» και τι είναι «φανταστικό». Δίνω μια σύντομη περίληψη του βιβλίου· άλλωστε, η κεντρική ιδέα του βιβλίου αυτού μπορεί να πα­ ρουσιαστεί σε μια σύντομη περίληψη ευκολότερα από ό,τι «Ο Θεός Ντένημπαρ ...». Ο κύριος χα­ ρακτήρας, ο Όζεβαουτ, μετέχει στην αντίσταση κατά των Γερμανών, κατά τρόπο ριψοκίνδυνο, κάτω από τις οδηγίες κάποιου Ντόρμπεκ, που του μοιάζει φυσιογνωμικά όπως μια εικόνα μοιάζει στην αντανάκλασή της μέσα στον καθρέ­ φτη (δηλαδή, είναι όμοιοι και όμως αντίθετοι). Κάποια στιγμή ο Όζεβαουτ συλλαμβάνεται από τους Γερμανούς. Αρνούνται ή δέχονται το γεγο­ νός της πραγματικής ύπαρξης του Ντόρμπεκ ανάλογα αν τους βολεύει ή όχι. Μετά την απε­ λευθέρωση της Ολλανδίας, ο Όζεβαουτ συλλαμβάνεται πάλι, από τους Συμμάχους αυτή τη φο­ ρά. Οι ολλανδικές και οι βρετανικές αρχές δεν αντιδρούν διαφορετικά από τους Γερμανούς, και ο αναγνώστης αισθάνεται ότι γνωρίζει όλο και λιγότερο ποια είναι η αλήθεια σ’ αυτή την ιστο­ ρία. Ακόμα και η ερμηνεία ενός ψυχιάτρου ότι ο Ντόρμπεκ είναι απλώς η προέκταση του εγώ τού Όζεβαουτ (και ότι ο Όζεβαουτ είναι διανοητι­ κά άρρωστος), δεν είναι δυνατό να αγνοηθεί. Κανείς δεν ξέρει την αλήθεια για τον Ντόρμπεκ, ο οποίος, συμπτωματικά, ανάμεσα στα άλλα χα­ ρακτηριστικά έχει και εκείνα της μορφής του πατέρα. Ούτε είναι εύκολο να ξεκαθαριστεί αν ο Όζεβαουτ είναι προδότης με τη συνήθη έννοια του όρου ή όχι. Εν πάση περιπτώσει, ο ίδιος πι­ στεύει ακράδαντα ότι όσα έκανε, τα έκανε κάτω από τις διαταγές του Ντόρμπεκ. Αυτό θυμίζει λίγο τον Όσκαρ στα «Δάκρυα της ακακίας»,

58/αφιερωμα που ο κύριος χαρακτήρας του βιβλίου, ο Ά ρθουρ Μούττα, το ίδιο δεν μπορεί να αποφασίσει αν είναι ήρωας ή προδότης. Ό χ ι χωρίς λόγο, ο Χέρμανς τοποθέτησε «Το σκοτεινό δωμάτιο του Δαμοκλή» και πάλι στον καιρό του πολέμου και της εχθρικής κατοχής -εποχή που του είναι οι­ κεία σαν θέμα· μια ενδιαφέρουσα, αλλά και ση­ μαντική λεπτομέρεια, είναι ότι ο συγγραφέας εστήριξε πολλά από τα γεγονότα του βιβλίου του στα νομικά έγγραφα μιας πραγματικής δίκης. Αυτά τα δυο βιβλία - «Ο Θεός Ντένημπαρ Ντένημπαρ ο Θεός» και «Το σκοτεινό δωμάτιο του Δαμοκλή»- δίνουν έμφαση και τα δυο στην αδυναμία του ανθρώπου να διακρίνει ανάμεσα στην αντικειμενική και την υποκειμενική πραγ­ ματικότητα (και κατ’ επέκταση στην άρνησή του να δεχτεί το αξίωμα ότι οι απόψεις της πλειοψηφίας έχουν εν προκειμένω μεγαλύτερη ισχύ). Στη συνέχεια, ο Χέρμανς επιστρέφει σε μια πα­ ραλλαγή του θέματος: τα πάντα είναι παρανόη­ ση, απάτη -δεν έχει σημασία πώς ενεργούμε και τι σκεφτόμαστε, οι λογικές σχέσεις είναι φαινο­ μενικές, δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα. (Πραγματικά, αισθάνομαι ότι πρέπει να τονίζω διαρκώς ότι ο Χέρμανς δεν αναπτύσσει αυτές τις απόψεις μέσα από ένα σύνολο λέξεων, αλλά απλά κτίζει τον κόσμο των βιβλίων πάνω σ’ αυτή τη βάση, πράγμα που ο αναγνώστης αντιλαμβά­ νεται βέβαια μόνος του.) Ο Άλφρεντ, η κυρίαρχη μορφή στο μυθιστό­ ρημα «Ποτέ μην ξανακοιμηθείς» (1966), είναι ένας νεαρός γεωλόγος που κάνει έρευνες στο βό­ ρειο άκρο της Νορβηγίας, σε γεωλογικά φαινό­ μενα που, κατά τις εκτιμήσεις του δασκάλου του, προκλήθηκαν από πτώση μετεωριτών. Ένας νορβηγός καθηγητής χαρακτηρίζει αυτή τη θεωρία άτοπη, και αυτός ο καθηγητής, ίσως εσκεμμένα, είναι υπεύθυνος για το γεγονός ότι οι απαραίτητοι χάρτες είναι άπρόσιτοι στον Ά λφρεντ. Η γεώτρηση γίνεται με αντίτιμο φοβερές στερήσεις, και δεν οδηγεί σε τίποτά, εκτός από το θάνατο ενός νορβηγού φίλου του Άλφρεντ. Υπάρχει ένας περίεργος συσχετισμός ανάμεσα στον Άλφρεντ και αυτόν το νεαρό, τον Αρν. Για παράδειγμα, και οι δυο έχουν επαναστατήσει ενάντια στους πατεράδες τους, αλλά καθένας με διαφορετικό τρόπο, σαν διχασμένος Λόντεβεϊκ Στέχμαν (από το βιβλίο «Έχω πάντα δίκιο»), Ο Άλφρεντ «κάνει ό,τι μπορεί» (μια μόνιμη έκ­ φραση του Χέρμανς), εκπληρώνει ό,τι αισθάνε­ ται σαν επιβεβλημένο γι’ αυτόν καθήκον -να πετύχει τα αποτελέσματα στην επιστημονική του έρευνα που ο πατέρας του, βοτανολόγος που σκοτώθηκε σε θανατηφόρα πτώση από το βουνό, δεν μπόρεσε να πετύχει. («Μερικές φορές σκέ­ φτομαι ότι ακόμα κάνω ό,τι μπορώ για να τον

πατέρα του μαζί του παντού όπου πάει- μπορού­ με ακόμα να πούμε ότι η προσπάθεια να εφαρ­ μόσει τη θεωρία του δασκάλου του (στην οποία εκείνος σύντομα παύει να πιστεύει) είναι μια ψυχολογική παραλλαγή αυτού του θέματος της υπακοής σ’ έναν πατέρα. Η αντίδραση του Αρν είναι διαφορετική: στην κυριολεξία δεν δέχεται τίποτα από τον πατέρα του. Δεν θα πάρει απ’ αυτόν ούτε την εξάρτυση που χρειάζεται για μια τόσο δύσκολη αποστολή, με αποτέλεσμα οι λεπτές του μπότες να τον κά­ μουν να γκρεμιστεί και να σκοτωθεί όπως ακρι­ βώς και ο πατέρας του Άλφρεντ. Δεν είναι δυ­ νατό να εξετάσω εδώ περαιτέρω τον πραγματικά σπουδαίο ρόλο που παίζουν στο βιβλίο αυτού του είδους οι αντιστοιχίες. Εκείνο που μπορώ να πω, είναι ότι ο θάνατος του Αρν φαίνεται στον Άλφρεντ σαν σημείο της δικής του προσωπικής αποτυχίας. Ο Άλφρεντ αποφασίζει να γυρίσει σπίτι, αλ­ λά μόλις εγκαταλείπει το χώρο των ερευνών του, πέφτει ένας μετεωρίτης και αμέσως ξεκινά για εκεί μια αποστολή, ίσως για να αποδείξει τη «δι­ κή του» θεωρία. Αυτός πραγματικά είναι ένας κόσμος «όπου όλοι κοροϊδεύουν όλους» και «όπου το σχεδόν τίποτα θεωρείται βέβαιο», όπως λέει κάπου ο Αρν. Τελευταία παρεξήγηση: όταν ο Άλφρεντ γυρίζει σπίτι, η μητέρα τού δίνει ένα ζευγάρι μανικετόκουμπα από μετεωρίτη που είχε αγοράσει ο πατέρας του γι’ αυτόν και που αρχικά είχε σκεφτεί να του τα φυλάξει σαν δώρο για τη στιγ­ μή που θα έπαιρνε το διδακτορικό του με θέμα τη δημιουργία κρατήρων από μετεωρίτη... Ο αναγνώστης μπορεί εύκολα να επισημάνει τα χαρακτηριστικά θέματα του Χέρμανς σ’ αυτή την περίληψη του βιβλίου. Εντούτοις, αντί να ασχοληθώ ιδιαίτερα μ’ αυτά, προτιμώ να δείξω με συντομία τη σχέση ανάμεσα σ’ αυτά τα θέμα­ τα κάι την άποψη περί πραγματικότητας που απαντάται σ’ όλα τα μυθιστορήματα και τα διη­ γήματα του Χέρμανς: Σ’ ένα άρθρο για το «Έχω πάντα δίκιο» (ένα βιβλίο που συγκέντρωσε αρκετό ενδιαφέρον, από το γεγονός ότι ο συγγραφέας διώχτηκε δι­ καστικά για καλυμμένη προσβολή της ρωμαιο­ καθολικής εκκλησίας), ο Χέρμανς έγραψε: «Δεν μελέτησα ποτέ ψυχολογία. Ο μυθιστοριογράφος δεν χρειάζεται να γνωρίζει τίποτα απ’ αυτή την επιστήμη. Το μόνο που έχει να κάνει, είναι να γράψει ένα βιβλίο σύμφωνα με μια συγκεκριμένη μέθοδο -μια ψευδοψυχολογική μέθοδο, αν προ­ τιμάτε. Σ ’ αυτή τη μέθοδο μπορούμε καμιά φορά να δούμε εμφανή σημεία συγγένειας με την “πραγματική” επιστημονική ψυχολογία. Αλλά ο μυθιστοριογράφος δεν είναι υποχρεωμένος να συμμορφωθεί προς τις απαιτήσεις της επιστημο-

αφιερωμα/59 ευχαριστήσω.») Μ’ αυτό τον τρόπο, σέρνει τον ασχολίες του. Το αναφέρω απλώς, χωρίς να τολ­ νίκης ψυχολογίας, και ούτε άλλωστε είναι απα­ μώ να καταλήξω σε συμπεράσματα που οδηγούν ραίτητο να είναι πειστικός. Αν όμως η συγγένεια μακριά. Γιατί ποιος μπορεί να πει ποια είναι η αυτή γίνεται διαρκώς φανερή στα μυθιστορήμα­ αιτία και ποιο το αποτέλεσμα στην προκειμένη τα, αυτό συμβαίνει επειδή αυτή η συγγένεια εί­ περίπτωση; Αλλά υπάρχουν άλλες περισσότερο σημαντικές ναι δυνατή τόσο στην πραγματικότητα όσο και ενδείξεις «αυτοβιογράφησης». Μερικά σημεία στη φαντασία, τη λογοτεχνία». Λίγη σημασία έχει αν αυτό είναι αλήθεια ή της είναι ήδη εμφανή στη συλλογή σύντομων όχι. Το απόσπασμα μας δίνει άλλη μια εικόνα διηγημάτων με τον τίτλο «Παιδί θαύμα ή όλα για το τι είναι «πραγματικότητα» κατά Χέρμανς, χάθηκαν» (1967). Σ’ ένα διήγημα, για παράδειγ­ και τι νομίζει ότι είναι η λογοτεχνία ή τι μπορεί μα, το κύριο πρόσωπο είναι ένας συγγραφέας, να κατορθώσει. Αλλά δεν μας εμποδίζει να πράγμα που συμβαίνει για πρώτη φορά στα έργα προσθέσουμε, με τη σειρά μας, ότι οι ψυχολογι­ του Χέρμανς. Το διήγημα τελειώνει ως εξής: κές προσεγγίσεις είναι απαραίτητες για να γίνει «Ό λοι οι επιτυχημένοι συγγραφείς κολακεύουν κατανοητός ο φιλολογικός κόσμος του Χέρμανς. το κοινό τους, δεν το αντιμετωπίζουν με κακή Η ψυχολογία μπορεί να μας βοηθήσει να εισχω­ διάθεση, όπως εγώ. Πράγμα που δεν αλλάζει το ρήσουμε βαθύτερα σ’ έναν κόσμο σαν τον δικό γεγονός ότι, από τα νεανικά μου χρόνια, ο κό­ του, που κυριαρχείται τόσο φανερά, και όχι σμος δεν με συμπαθούσε, ακόμα και όταν είχα σπάνια κατατυραννείται, απο τη μορφή του πα­ Iκαλή διάθεση. Δημιουργικός μηδενισμός, επιθε­ τέρα. Αν θεωρήσουμε αυτό τον τελευταίο παρά­ τική συμπάθεια, εντελώς μισάνθρωπος». Αυτό γοντα σαν σημείο εκκίνησης, δεν υπάρχει τίποτα το απόσπασμα μπορεί να θεωρηθεί σαν μια -με­ περίεργο στο γεγονός ότι ο Χέρμανς παρουσιά­ ροληπτική- προσωπογραφία του συγγραφέα ζει αυτό τον κόσμο σαν χάος και ολόκληρη σειρά Χέρμανς. Η αυτοπροσωπογραφία ενός συγγρα­ από ανυπέρβλητα εμπόδια. Η μόνη απάντηση φέα που δεν παριστάνει τον πειθήνιο υπηρέτη στο τακτοποιημένο, ομόφωνα αποδεκτό σύμπαν των αναγνωστών του. όπου κυριαρχεί ο πατέρας, είναι ένα νέο σύμπαν ■ όπου ο πατέρας έχει υποταχθεί- ή, με άλλα λό­ (Μετάφραση: Άλκηστις Σουλογιάννη) για, πρέπει να χρησιμοποιηθεί η έσχατη μέθο­ δος, και οποιαδήποτε τάξη να θεωρηθεί σαν ψεύδος και αυθαίρετη ερμηνεία. Για να γκρεμι­ στεί η ψευδής τάξη, είναι αναγκαία η αυστηρή τιμιότητα -μια τιμιότητα που δεν είναι ηθική ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΙ0Γ1ΤΣΛΚΗΣ ποιότητα, αλλά μια τελευταία, απελπισμένη προσπάθεια για να κατανοήσουμε ανθρώπους και καταστάσεις. ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ Αυτή η τιμιότητα χαρακτηρίζει όλα τα κύρια ΚΑΙ πρόσωπα στα βιβλία του Χέρμανς, όσες άλλες αρετές και ελαττώματα κι αν έχουν. Και αυτό ΟΜΑΔΙΚΗ ΔΗΜΙΟΓΡΓΙΑ χαρακτηρίζει τον Χέρμανς σαν συγγραφέα, όσες Το παράδειγμα τοϋ Καραγκιόζη άλλες αρετές και ελαττώματα κι αν έχει. Αλλά έτσι φτάνουμε στο σημείο επαφής ανάμεσα στο συγγραφέα και το έργο του, ένα σημείο όπου ο ίδιος ο Χέρμανς επίσης φαίνεται ότι έχει φτάσει, από άλλο δρόμο. Μέχρι πρόσφατα, απ’ ό,τι μπο­ ρούσε να κρίνει ο αναγνώστης, είχε τη φήμη ότι αποτελούσε κλασικό παράδειγμα συγγραφέα με ιδιαίτερα μεγάλο ταλέντο να απεικονίζει κατα­ στάσεις που ο ίδιος δεν είχε ζήσει. Αλλά έχω την εντύπωση ότι τα τελευταία χρόνια εισήγαγε στο έργο του ένα αμεσότερα αυτοβιογραφικό στοι­ χείο. Το γεγονός ότι ο κεντρικός χαρακτήρας στο βιβλίο «Ποτέ μην ξανακοιμηθείς» ασκεί το ίδιο επάγγελμα με το συγγραφέα (υφηγητής της γεωφυσικής), είναι μια μικρή ένδειξη ότι οι από­ ΚΕΔΡΟΣ ψεις του Χέρμανς για το παράλογο που χαρα­ κτηρίζει όλες τις ανθρώπινες προσπάθειες απέ­ ναντι στην αδιάφορη συνέχεια του σύμπαντος, μπορεί να έχουν σχέση με τις επιστημονικές

60/αφιερωμα

Β. Πάγκου ρέλη ς

Οι μεταμορφώσεις του λόγου στο θεατρικό κείμενο

Έ να ερέθισμα για σκέψεις με αφορμή τις τάσεις του νεότερου ολλανδικού θεάτρου Ο θεατρικός λόγος, το κείμενο δηλαδή που απαγγέλλουν και ερμηνεύουν οι ηθο­ ποιοί, διαφυλάχτηκε ανάμεσα στους αιώνες μέσα από τον γραπτό λόγο. Και όχι μόνο διαφυλάχτηκε (όπως συνέβη ιδιαίτερα με τους κλασικούς, όπου η γραφή ενός έργου είχε άμεση σχέση με την επακόλουθη παράσταση), αλλά και αναπτύχθηκε μέσα από τον γραπτό λόγο, στους τελευταίους αιώνες, όπου πολύ συχνά ένα έργο γράφεται χωρίς την άμεση προοπτική σκηνικής παρουσίασής του και μετά «ανακα­ λύπτεται» σαν κείμενο με θεατρικές δυνατότητες. Στον εικοστό αιώνα1 όμως, και κυρίως στις μεταπολεμικές δεκαετίες, το θέατρο με γρήγορα βήματα προχώρησε στους δρόμους που ξεπερνούν το γραπτό κείμενο. (Άλλωστε, τώρα πια τα μέσα καταγραφής του θεατρικού έργου, με τον κινηματογράφο, το μαγνητόφωνο και το βίντεο,

επιτρέπουν την καταγραφή και των παραστάσεων και των έργων που γεννιούνται μέσα απ’ αυτές).2 Αυτοί οι νέοι δρόμοι είναι σφιχτά δεμένοι με τις έννοιες της πρωτοπορίας και του πειραματισμού. Και γίνονται ιδιαίτερα αισθητοί εκεί που,

αφιερωμα/61 πλάι στο καθιερωμένο θέατρο του γραπτού λό­ γου, το θέατρο ρεπερτορίου, είναι ανεπτυγμένο σε μεγάλο βαθμό και το θέατρο έρευνας -είτε η έρευνα αφορά τα εκφραστικά μέσα είτε το ίδιο το περιεχόμενο.3 Και στον ευρωπαϊκό χώρο, εκτός από τη Γερ­ μανία (και ίσως περισσότερο κι απ’ αυτήν), ένα τέτοιο μοντέλο παραδειγματικής ανάπτυξης του θεάτρου έρευνας είναι η Ολλανδία. Το φαινόμενο δεν είναι παράδοξο, αν αναλογιστεί κανείς πως, μεταπολεμικά, ο προσανατο­ λισμός ολόκληρης της κουλτούρας της περιορι­ σμένης αυτής γεωγραφικά περιοχής είναι στραμ­ μένος προς την αναζήτηση.4 Μια αναζήτηση η οποία δημιούργησε πια ένα είδος σχολής στον τομέα του θεάτρου, αποδεκτής όχι μόνο σε τοπι­ κά πλαίσια, αλλά -χάρη στον όγκο και τις κοινές συνισταμένες της- και σε διεθνή. Τι το καινούριο φέρνει, λοιπόν, αυτή η ολλαν­ δική σχολή θεάματος; Μα ακριβώς το ξεπέρασμα του καθιερωμένου γραπτού θεατρικού κειμένου. Τούτο το «καινούριο» δεν είναι ίσως καινούριο σε άλλες χώρες, σε επίπεδο θιάσων. Είναι όμως σίγουρα καινούριο σε επίπεδο συνολικής προσ­ πάθειας, με ομάδες θεατρικές άσχετες μεταξύ τους και με διαφορετικούς στόχους η κάθε μία. Σε όλες σχεδόν τις ομάδες αυτές -που σημειωτέον έχουν αξιολογότατη απήχηση στο κοινό-, και τις επαγγελματικές και τις πειραματικές ή τις ερασιτεχνικές, κοινό σημείο αναφοράς είναι ότι το θεατρικό δρώμενο γεννιέται γεννώντας συγ­ χρόνως ένα κείμενο. Έτσι, αντιστρέφεται πλήρως η παραδοσιακή σχέση και η παράσταση αντί να ερμηνεύει ένα κείμενο, ερμηνεύεται από αυτό. Το κείμενο εξηγεί, στο θεατή ή στον ίδιο τον ηθοποιό, τη σημασία του δρώμενου. Και ανάλο­ γα με το σε ποιον απευθύνεται, οριοθετείται και από δύο αντίστοιχα ακραία σημεία, που έχουν τη μορφή του αφηγηματικού μονόλογου ή του σενάριου. (Τη μορφή του σενάριου παίρνει το κείμενο γενικότερα σ’ όλα τα «θεατρικά» έργα και τις παραστάσεις του καινούριου ολλανδικού θεάτρου αλλά στην ακραία περίπτωση που αναφέρεταί, κείμενο γίνεται η ίδια η δράση, η οποία εξελίσσεται βάσει του σενάριου. Σ’ αυτό έχει συντελέσει αναμφισβήτητα η μίξη στις παραστά­ σεις πολλών στοιχείων από διάφορες σκηνικές τέχνες και κύρια από τ'Ο ϊ.ορό, ο οποίος, έχοντας εκπληκτική ανάπτυξη και διάδοση, αποτελεί στην Ολλανδία μια μόνιμη βάση για ΤΟ σύγχρονο θέατρο.) Ανάμεσα στις δύο ακραίες περιπτώσεις, κυ­ μαίνονται οι χρήσεις του λόγου, με το κείμενο να διαμορφώνεται ανάλογα. Είτε σαν κολάζ λέξεων και φράσεων, που εικονογραφικά σχεδόν συμ­ βάλλει στο οπτικοακουστικό ερέθισμα του θεα­ τή, είτε σαν «υπότιτλοι» κινήσεων και ατμόσφαι­

ρας, χάνει το ρόλο που καθιερωμένα είχε, υπο­ βαθμίζεται σε «εξουσία» μέσα στη σκηνική πρά­ ξη, κερδίζοντας συγχρόνως σε ποικιλία δυνατο­ τήτων. Έτσι, δήμιουργείται ένα νεοεξπρεσιονιστικό αποτέλεσμα θεάματος, με ρίζες στο ίδιο το εξπρεσιονιστικό (και ντανταϊστικό) κίνημα των αρχών του αιώνα. Και είναι ενδεικτική μια παράσταση, ενός θιά­ σου του Ρότερνταμ (με μέσα το λόγο, το χορό, την κίνηση, τις προβολές και τη μουσική), όπου το «σενάριό» της περιστρέφεται γύρω από την εποχή και τη ζωή του βέλγου ποιητή, κριτικού και γνωστού δανδή Paul Van Ostaijen (18961928) και τα λόγια είναι «δανεικά» από μεγά­ λους εξπρεσιονιστές και ντανταϊστές ποιητές, όπως αυτό του Kurt Schwitters: α. Κύριε β. Παρακαλώ; α. Συλλαμβάνεσθε β. Ό χ ι α. Κύριε συλλαμβάνεσθε β. Ό χ ι α. Κύριε σας λέω συλλαμβάνεσθε β. Ό χ ι α. Κύριε θα πυροβολήσω β. Ό χ ι α. Κύριε θα πυροβολήσω β. Ό χ ι α. Κύριε θα σας πυροβολήσω β. Ό χ ι α. Σας μισώ β. Ό χ ι α. Θα σας σταυρώσω β. Ό χ ι α. Θα σας δηλητηριάσω β. Ό χ ι α. Θα σας αυτοκτονήσω β. Ό χ ι α. Σκεφτείτε το χειμώνα β. Ουδέποτε α. Σας μισώ β. Ουδέποτε α. Σας σκοτώνω β. Σας είπα ουδέποτε α. Θα πυροβολήσω β. Μου το είπατε α. Λοιπόν ελάτε β. Δεν μπορείτε να με συλλάβετε α. Γιατί όχι; β. Το πολύ να με πάτε στο τμήμα α. Θα σας πάω στο τμήμα β. Λοιπόν ορίστε.5 (xVlTV παράσταση, ακόμη κι αυτό το ποιητικό κείμενο, π α 5 ει από μέρα σε μερα’ κόβεται> αλ_ λάζει η σειρά του κ^π ·) Έτσι, η επιλογή των' κειμενων (πρωτοτύπων από τους ίδιους τους δημιουργ!?υς των παραΟΤα-

62/αφιερωμα σεων ή γνωστών και παλιότερων, όπως αυτό του Schwitters) αποκτά αντιστοιχίες με την επιλογή όλων των άλλων μέσων. Κι αυτό έχει σαν αποτέ­ λεσμα το θέμα να γίνεται πιο «καθαρό», να πα­ ραπέμπει σε σύνθετες προσλαμβάνουσες των θεατών, αντί να ενισχύει απλές. Βέβαια, μόνο ο χρόνος μπορεί να δείξει τι εξάπλωση μπορεί να έχει αυτή η κίνηση στη χρή­ ση του θεατρικού λόγου και πόσο θα συμβάλει σε νέες -επόμενες- θεατρικές διαδρομές. Αλλά η σημασία της είναι προφανής αυτή τη στιγμή, σαν συνέχεια της διάλυσης του λόγου, που ήρθε με το θέατρο του παραλόγου, το οποίο, άλλωστε, βρή­ κε ουσιαστική βοήθεια στον εξπρεσιονισμό και τον ντανταϊσμό. Δηλαδή, μετά την περίοδο του διαλυμένου λό­ γου, που όμως παραμένει κυρίαρχο στοιχείο της παράστασης, έρχεται τώρα -με το ολλανδικό θεατρικό κίνημα- η περίοδος της ανεξαρτησίας του σκηνικού δρώμενου από το λόγο, διαλυμένο έστω, χωρίς να πάψει πάντως η χρήση του. Να περιμένει κανείς σαν διάδοχο βήμα την ολοκλη­12 1. Δεν πρέπει να παραβλέπονται και προηγούμενες ανάλογες παρουσίες, όπως το φάσμα ολόκληρου του λαϊκού θεάτρου, η κομέντια ντελ’ άρτε κλπ., όπου το θέαμα συχνά προϋπάρ­ χει του κειμένου. Το ότι δεν επικράτησαν στη συνέχεια της διαδρομής τον θεάτρου, ας αποδοθεί στην επικράτηση του «πολιτισμού» (λόγος) πάνω στο «ένστικτο» (δράση).

2. Η ύπαρξη τρόπου καταγραφής μιας παράστασης είναι τόσο κοσμογονική για το θέατρο, ώστε και μόνη της μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία μιας καινούριας «γλώσσας» γρα­ φής ενός θεατρικού κειμένου, αφού τα γράμματα αντικαθιστούνται πια από τους ήχους και τις εικόνες. Και σε απόλυ­ τα ρεαλιστικό επίπεδο, γιατί ο μελλοντικός αναγνώστης θα πρέπει να αγοράζει ένα βιβλίο με κάποιο θεατρικό έργο, όταν μπορεί να το αγοράσει σέ ταινία, φιλμ ή κασέτα; Και πόσες δυνατότητες ανοίγονται όταν κάποιος «γράφει» θέα­ τρο γι' αυτά τα μέσα;

ρωτική απαγκίστρωση από τη σταθερή «γλώσσα» των λέξεων κα των φράσεων; Να περιμένει την αντικατάστασή της από άλλες «γλώσσες» ρευστές από παράσταση σε παράσταση, με τους ήχους και τους φθόγγους σε πρωτογενείς χρήσεις, απαλλαγμένους από συγκεκριμενοποιήσεις; Είναι τόσο πρόωρο να το πει κανείς, όσο και το ότι το ολλανδικό πείραμα του θεάτρου θα υπάρχει μετά από μία δεκαετία. Αλλά τουλάχι­ στον σ’ αυτή τη δεκαετία μπορεί να σκέφτεται και νά οραματίζεται κανείς για το παρόν και το μέλλον του θεάτρου... Υστερόγραφο: Το θέμα της χρήσης του θεατρι­ κού κειμένου και του λόγου γενικότερα μέσα σε μια παράσταση δεν εξαντλείται βέβαια σε ένα μικρό κείμενο με αφορμή το ολλανδικό θέατρο, έστω κι αν σήμερα είναι ένας από τους κυρτότε­ ρους εκπροσώπους των νέων τάσεων. Γι’ αυτό και το κείμενο αυτό ας θεωρηθεί απλώς μια επι­ σήμανση, μια προσπάθεια να γυμναστούν τα δά­ χτυλα, ώστε να δοκιμάσουν να αγγίξουν τον «τύ­ πο των ήλων». 'Οποια δάχτυλα... Οι δύο κλάδοι είναι αλληλένδετοι. Γιατί η αναζήτηση στον ένα προϋποθέτει συχνά ειδική χρησιμοποίηση του δεύτερου. Έτσι, επί παραδείγματι, η έρευνα στη χρήση του σώματος, στο νεότερο πολωνικό θέατρο, απαιτεί παράλληλα τη γέννη­ ση ενός νέου είδους έργου-κειμένου. Σ’ αυτό παίζει εξίσου ρόλο ο χαρακτήρας των κατοίκων, που έμαθαν μέσα στους αιώνες ακόμη και από την καθημε­ ρινή τους ζωή να «δημιουργούν για το μέλλον», όσο και η θέση της χώρας: ένα από τα μεγαλύτερα σταυροδρόμια της ηπείρου, όπου φτάνουν η γερμανόφωνη, η γαλλόφωνη και η αγγλόφωνη κουλτούρα, καθώς και η σκανδιναβική. Έτσι, δεν είναι ανακόλουθες οι πολιτικές και πολιτιστικές επιλο­ γές. Το ελληνικό κείμενο προέρχεται από τη μετάφραση τον Δημ. Βέσκον («Ποιητική ανθολογία dada», εκδόσεις «Δω-

Μανονέλ Σκόρσα Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΓΚΑΡΑΜΠΟΜΠΟ ΤΟΥ ΑΟΡΑΤΟΥ

’>

X

Χουάν Ρονλφο ΠΕΔΡΟ ΠΑΡΑΜΟ

Η

Ο ο

<

Ταντέονς Κονβίακι ΜΙΚΡΗ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ

Γιάννης Σπανδώνής ΚΑΠΟΤΕ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ Διάθεση: Αθήνα ιηλ. 3234270· θεσ/νίκη τηλ. 280706

Η

Δεληθανάση

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

επιλογή το κράτος ως συσχετισμός δυνάμεων Ν ΙΚ Ο Υ Π Ο Υ Λ Α Ν Τ Ζ Α : Το κρ ά ­ τ ο ς , η ε ξ ο υ σ ία , ο σ ο σ ια λ ισ μ ό ς . Μ ε τ . Γ ιά ν ν η Κ ρ η τ ικ ο ύ . Α θ ή ν α , Θ ε ­ μ έ λ ι ο , 1982. Σ ε λ . 380.

Συμπληρώθηκε ένας χρόνος σχεδόν από τότε που κυκλοφόρησε στην ελληνική γλώσσα το βιβλίο του Νίκου Πουλαντζά «Το κρά­ τος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός» και διαπιστώνει κανείς ότι οι από­ ψεις γύρω από κεντρικά ζητήματα της σύγχρονης πολιτικής σκέ­ ψης που διατυπώνονται στο βιβλίο αυτό δεν προκάλεσαν συζητή­ σεις και προβληματισμούς ούτε ανάμεσα στους κύκλους της επι­ στημονικής κοινότητας ούτε στο επίπεδο της καθημερινής πολιτι­ κής δραστηριότητας. Η διαπίστωση αυτή αποκτά καίρια σημασία, αν σκεφτεί κανείς ότι ζη­ τήματα όπως είναι ο δημοκρατικός δρόμος προς το σοσιαλισμό και ο ρόλος του κράτους και του λαϊκού κινήματος σ’ αυτή τη διαδικασία τίθενται τα τελευταία χρόνια στον τόπο μας ως άμεσα προβλήματα της πολιτικής πράξης. Η εξήγηση του φαινομένου τούτου μπορεί να αναξητηθεί στον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσεται στη χώρα μας η θεωρητική σκέψη και στη σχέση της με τα προβλήματα της ελληνι­ κής κοινωνίας. Μ ια τέτοια όμως ανάλυση δεν είναι στις προθέσεις του παρόντος κειμένου, το οποίο

δεν φιλοδοξεί παρά να παρουσιά­ σει τις βασικές απόψ εις του Νίκου Π ουλαντζά γύρω από τα προβλή­ ματα του κράτους. Για τον Πουλαντζά η παραδο­ σιακή θεωρία του κράτους είναι θεωρία της πολιτικής κυριαρχίας. Κάθε δραστηριότητα του κράτους ανάγεται στην πολιτική κυριαρχία· ο κρατικός μηχανισμός δεν είναι παρά κρατική εξουσία. Στην αντίλήψη αυτή στηρίζεται τόσο η εργαλειακή όσο και η οικονομιστική θεωρία περί κράτους. Σύμφωνα με την εργαλειακή αντίληψη το κρά­ τος είναι ένα πράγμα, ένα όργανο ή εργαλείο στα χέρια της κυρίαρ­

χης τάξης, το οποίο χειρίζεται η ίδια κατά βούληση σύμφωνα με τα συμφέροντά της. Κατά την οικονομιστική-φορμαλιστική αντίληψη το κράτος είναι ένα απλό εξάρτημααντανάκλαση της οικονομικής δο­ μής, από την οποία απουσιάζουν οι κοινωνικές τάξεις και οι ταξικοί αγώνες. Είναι φανερό ότι και οι δύο αυ­ τές θεωρίες στο πρόβλημα ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στο κρά­ τος, την εξουσία και τις κοινωνικές τάξεις απαντούν ως εξής: Υπάρχει ένα κράτος, μια εξουσία, με την οποία οι κοινωνικές τάξεις ανα ­ πτύσσουν σχέσεις συμμαχίας. Η θέ­ ση αυτή παραγνωρίζει" αυτό που ο Π ουλαντζάς ονομάζει «υλικότητα» του κράτους και που δεν είναι π α ­ ρά το σύνολο των πολύπλοκων δε­ σμών του κράτους με τις σχέσεις παραγωγής και τον κοινωνικό κα­ ταμερισμό της εργασίας. Για τον Πουλαντζά ο κοινωνικός καταμερισμός της εργασίας είναι η προϋπόθεση για την ύπαρξη του

64/οδηγος σύγχρονου καπιταλιστικού κρά­ τους, το οποίο σε σχέση με τους προκαπιταλιστικούς τύπους κρά­ τους αποτελεί τομή. Η κοινωνική διαίρεση ανάμεσα στη χειρωνακτι­ κή και τη διανοητική εργασία δεν είναι εμπειρικοφυσιοκρατική διαί­ ρεση, ούτε διάκριση που αφορά μόνο στις ταξικές σχέσεις, αλλά προπάντων είναι διάκριση πάνω στην οποία στηρίζεται η εμφάνιση του καπιταλιστικού κράτους. Το σύγχρονο καπιταλιστικό κράτος ως ιδιαίτερη οργανική σχέση ανάμεσα στη διανοητική εργασία και την πολιτική κυριαρχία είναι το δη­ μιούργημα αυτού του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας. Στο σημείο αυτό γίνεται φανερό ότι ο αποκλεισμός της εργατικής τάξης από τον γραφειοκρατικό μηχανι­ σμό του καπιταλιστικού κράτους οφείλεται όχι μόνο στον ταξικό χα­ ρακτήρα του τελευταίου, αλλά προπάντων στο ότι η γνώση βρί­ σκεται ενσωματωμένη στην εξουΤο υλικό πλαίσιο μέσα στο οποίο υπάρχει το κράτος αποτελείται από το νόμο, το έθνος, το έδαφος, την παράδοση, τις κοινωνικές τάξεις. Η ανάλυση όμως της θεσμικής υλικότητας του κράτους γίνεται με την προοπτική: «να συλλάβουμε την ένταξη της πάλης των τάξεων, και ιδιαίτερα του πολιτικού αγώνα και της πολιτικής κυριαρχίας στο θε­ σμικό πλαίσιο του κράτους» (σελ.

181). Για τον Πουλαντζά το κράτος στη σχέση του με τις κυρίαρχες τά­ ξεις παίζει έναν οργανωτικό ρόλο και στη σχέση του με τις δυνα­ στευόμενες τάξεις έναν αποδιοργα-

Ο ΟΜΙΛΩΝ ΓΑ Ι ΔΑΡΟΣ

νωτικό ρόλο. Πιο συγκεκριμένα, επειδή οι δυναστευόμενες τάξεις υπάρχουν μέσα στο κράτος με έναν «ειδικό τρόπο», τέτοιο ώστε να μην μπορούν να συγκεντρώνουν «μια δική τους εξουσία», αλλά να βρί­ σκονται μόνο σε αντιπαράθεση με την εξουσία των κυρίαρχων τά­ ξεων, δεν μπορούν να αποκτήσουν την κοινωνικοπολιτική αυτονομία τους ούτε να συγκροτήσουν τις συμμαχίες τους μέσα στο κράτος, το οποίο τείνει να τις διαιρεί και να τις αποδιοργανώνει. Αντίθετα, το κράτος οργανώνει «την αστική τάξη σε πολιτικά κυρίαρχη τάξη» (σελ. 181) και υλοποιεί την πολιτι­ κή ενότητα των κυρίαρχων τάξεων. Ο οργανωτικός και ενοποιητικός ρόλος του κράτους απέναντι στις κυρίαρχες τάξεις οφείλεται στη «σχετική αυτονομία» της κρατικής εξουσίας απέναντι στις κυρίαρχες τάξεις που συγκροτούν τον «συνα­ σπισμό εξουσίας». Έ τσι το κράτος, για τον Πουλαντζά, δεν είναι ούτε ένα πράγμα, όπως πιστεύει η εργαλειακή αντίληψη για το κράτος, ούτε ένα υποκείμενο, που διαθέτει απόλυτη αυτονομία, υποτάσσει και ελέγχει τους ανταγωνισμούς των κοινωνικών τάξεων, αλλά είναι μια σχέση, ακριβέστερα είναι: «η υ λ ι κ ή σ υ μ π ύ κ ν ω σ η ε ν ό ς σ υ σ χ ε τ ισ μ ο ύ δ υ ­ νά μεω ν α ν ά μ εσ α σ ε τά ξ εις κ α ι μ ε ­ ρ ίδ ε ς τά ξεω ν, έ τσ ι ό π ω ς α υ τό ς ε κ ­ φ ρ ά ζ ε τ α ι , π ά ν τ ο τ ε μ ε ε ιδ ικ ό τ ρ ό π ο , μ έ σ α σ τ ο κ ρ ά τ ο ς » (σελ. 184). Το

κράτος είναι ένα πεδίο όπου διεξά­ γονται οι ταξικοί αγώνες, ένας χώ­ ρος ο οποίος συμπυκνώνει το συ­ σχετισμό δυνάμεων των τάξεων και μερίδων τάξεων του «συνασπισμού

λλληγορες του rmiNον

J5

εξουσίας», αλλά και το συσχετισμό δυνάμεων ανάμεσα σ’ αυτές και τις δυναστευόμενες τάξεις. Μια τέτοια αντίληψη περί κρά­ τους δημιουργεί τις θεωρητικές και επιστημολογικές προϋποθέσεις για ■το σχηματισμό ενός νέου μοντέλου ανάπτυξης και προώθησης της τα­ ξικής πάλης. Στο εσωτερικό του κράτους η όξυνση των αντιφάσεων μέσα στο «συνασπισμό εξοισίας» είναι η βασική αιτία του φαινομέ­ νου του κρατικού αυταρχισμού, του οποίου συμπτώματα είναι ο αυξανόμενος συγκεντρωτισμός της κρατικής εξουσίας, η παρακμή των κοινοβουλευτικών θεσμών, η ενί­ σχυση της εκτελεστικής εξουσίας. Ο κρατικός αυταρχισμός σημαίνει συρρίκνωση των αντιπροσωπευτι­ κών σχέσεων που συνδέουν τα μέρη του «συνασπισμού εξουσίας». Η κρατική διοίκηση υποκαθιστά τα κόμματα, με αποτέλεσμα να μετατρέπεται η ίδια σε διεκπεραιωτή των λειτουργιών των πολιτικών κομμάτων. Ακόμη, οι μεταβολές που συντελούνται στο εσωτερικό του κράτους συμβάλλουν στην εμ­ φάνιση «ενός κυρίαρχου μαζικού κόμματος, κόμματος κατεξοχήν κρατικού» (σελ. 334 επ.). Μπροστά σ’ αυτή την εξέλιξη, όσον αφορά στη φύση και την υπό­ σταση του σύγχρονου καπιταλιστι­ κού κράτους και εν όψει του ζητή­ ματος της μετάβασης στο δημοκρα­ τικό σοσιαλισμό, ο Πουλαντζάς προτείνει ένα νέο στρατηγικό μον­ τέλο, το οποίο συγκροτείται από: 1) τη διεύρυνση των θεσμών της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας· 2) την ανάπτυξη μορφών άμεσης δημοκρατίας· και 3) την εμφάνιση εστιών αυτοδιαχείρισης. Τελειώνοντας αξίζει να σημειω­ θεί ότι οι απόψεις του Πουλαντζά για τον δημοκρατικό δρόμο προς το σοσιαλισμό και για τον δημο­ κρατικό σοσιαλισμό στηρίζονται σε μια στοχαστική μελέτη των εμπει­ ριών του ευρωπαϊκού εργατικού κινήματος και αποτελούν ό,τι πιο προωθημένο έχει να παρουσιάσει σήμερα η μαρξιστική πολιτική θεω­ ρία. Ο δημοκρατικός δρόμος προς το σοσιαλισμό σύμφωνα με το στρατηγικό μοντέλο του Πουλαν­ τζά είναι η μόνη δυνατότητα να ξεπεραστούν τα αδιέξοδα τόσο της σοσιαλδημοκρατικής εκδοχής όσο και του κρατικού σοσιαλισμού. ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ

οδηγος/65

θετική συμβολή στην ανάπτυξη του προβληματισμού της ελληνικής αριστερός ΣΒΟ ΡΩ ΝΟ Σ - ΤΣΟ ΥΚ ΑΛΑΣ Τ Ρ Ε Ν Τ ΙΝ - Γ ΙΑ Ν Ν Α Ρ Ο Σ - Α Θ Κ Α Ρ Α Τ Ε - Δ ΙΑ Μ Α Ν Τ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ - Α Α Κ Λ Α Ο Υ - Μ ΟΥΦ - ΒΑΚΚΑ - Μ Α Ν Ε Σ Η Σ - Μ Π Υ Σ Ι-Γ Κ Λ Υ Κ Σ Μ Α Ν - Φ Ι Α Ι Ν Η Σ : Η σ η μ ε ρ ιν ή κ ρ ίσ η τ ο υ κ α π ι τ α λ ισ μ ο ύ . Ε β δ ο μ ά ­ δα το ν Κ έντρο υ Μ α ρ ξ ι σ τ ικ ώ ν Σ πουδώ ν, Π ά ν τειο ς, 9 -1 4 Φ ε ­ β ρ ο υ ά ρ ι ο υ 1981. Α θ ή ν α , Θ ε μ έ λ ιο , 1982. Σ ε λ . 204.

Πρόκειται για την έκδοση σ’ έναν τόμο των εισηγήσεων της «Εβδομάδας» που οργάνωσε με το ίδιο θέμα το «Κέντρο Μαρξι­ στικών Σπουδών» στην Πάντειο, μεταξύ 9 και 14 Φεβρουάριου του 1981. Είναι πράγματι δύσκολο ν α γράψει κανείς κριτική για ένα σπονδυλωτό έργο, όταν μάλιστα αυτό είναι δη­ μοσίευση των πρακτικών των ειση­ γήσεων μιας πολιτικής εκδήλωσης, επειδή και πολλά ζητήματα θίγον­ ται και από πολλούς συγγραφείς με διαφορετική σκοπιά ο καθένας. Έ τσι,, μετά από μια σύντομη πα­ ρουσίαση του κάθε εισηγητή και του θέματος που διαπραγματεύθηκε θα προχωρήσουμε σε μερικές σκέψεις που προκύπτουν απ’ την ανάγνωση όλου του βιβλίου και που λίγο πολύ αφορούν όλες τις ει­ σηγήσεις, χωρίς να μπούμε σε λε­

πτομέρειες για την κάθε μια ξεχω­ ριστά. Στην «Εβδομάδα» αυτή μίλησαν: Ο Ν ίκος Σβορώνος, καθηγητής της Ecole Pratique des Hautes Etudes στην έδρα της «Ιστορίας των Θε­ σμών της Βυζαντινής Αυτοκρατο­ ρίας» και μέλος της διοικούσας επιτροπής του Πανεπιστημίου Κρήτης, με θέμα: «Η συμβολή της μαρξιστικής μεθοδολογίας στις επι­ στήμες του ανθρώπου». Ο Κων­ σταντίνος Τσουκαλάς, καθηγητής πολιτικής κοινωνιολογίας και κοι­ νωνικής ιστορίας στο Πανεπιστή. μιο αριθ. VII του Παρισιού (Vin-

πλαίσιο ΕΛΛΗΣ ΠΑΠΠΑ: Οι αρχαίοι έλληνες συγγραφείς στο «Κεφάλαιο» τον Μάρξ. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1983. Σελ. 112. ΤΟ μελέτημα της Έλλης Π απ π ά δίνει με τον πιο ορθόδοξο τρόπο την κομουνιστική θέση απέναντι στους αρχαίους φιλόσοφους, βασισμένη στις αναφ ορές του ίδιου του Μαρξ στο ευαγγέλιο του «Κεφαλαίου». Οι αναλύσεις της συγγραφέω ς για αυτές τις α ναφ ορές δεν καταναλίσκονται στην υποστήριξη μιας νέα ς άποψ ης, αλλά προω θούν τη γνωστή θέση (αν και άγνωστη ουσιαστικά στην Ελλάδα στο ευρύ κοινό, αφ ού σπάνια προσεγγίζονται οι αρχαίοι μέσα α πό τον «επιστημονικό σοσιαλισμό»). Έ τσι, το κείμενο -ό χι όμως και η εισαγωγή τ ο υ - έχει ενδιαφέρον για κάθε μελετητή, κομουνιστή ή μη.

ΛΕΥΤΕΡΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ: Μπορούμε να ελπίζουμε; Αθήνα, Ηράκλειτος, 1983. Σελ. 193. ΜΙΑ σειρά πολιτικών κειμένων (δημοσιευμένων κατά καιρούς σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά), που αντιμετωπίζουν -μέσ α α πό το πρίσμα μιας «ανανεωτικής κομουνιστικής σ κέψ ης»- τη συνεχή επανάσταση, είναι το περιεχόμενο αυτού του βιβλίου. Θέματα-κεντρίσματά

66/οδηγος cennes) και κοινωνιολογίας στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, γενικός διευθυντής του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, με θέμα «Οι νέες μορφές νομιμοποίησης στον σύγχρονο κα­ πιταλισμό». Ο Μ προύνο Τρεντίν, συνδικαλιστής ηγέτης στην Ιταλία, επί πολλά χρόνια γενικός γραμμα­ τέας του Συνδικάτου Εργατών Με­ τάλλου, με θέμα: «Οικονομική κρί­ ση και νέα προβλήματα του εργατι­ κού κινήματος». Ο Γρηγόρης Γιάνναρος, οικονομολόγος, διευθυντής της «Αυγής», με θέμα: «Οικονομι­ κή κρίση, εργατικό και συνδικαλι­ στικό κίνημα». Ο Εμμάνουελ Αθκαράτε, μέλος του Εκτελεστικού Γραφείου του Κ.Κ. Ισπανίας και διευθυντής του θεωρητικού του πε­ ριοδικού «Nuestra Bandiera», με θέμα: «Ο ευρωκομουνισμός μπρο­ στά στη σημερινή διεθνή κρίση». Ο Ά γγ ελος Διαμαντόπουλος, πολιτι­ κός μηχανικός, υπεύθυνος των διε­ θνών σχέσεων του Κ.Κ .Ε. εσωτερι­ κού, με θέμα: «Η κρίση στις διε­ θνείς σχέσεις και το εργατικό κίνη­ μα». Ο Ερνέστο Λακλάου, κοινω­ νιολόγος, λέκτορας στο Π ανεπι­ στήμιο του Έ σσεξ, με θέμα: «Η έν­ νοια της ηγεμονίας στην πολιτική στρατηγική». Η Σαντάλ Μουφ, καθηγήτρια στο City University του Λ ονδίνου, με θέμα: «Ιδεολογίες της νέας δεξιάς στην Ευρώπη». Ο Τζουζέππε Βάκκα, καθηγητής της ιστορίας των πολιτικών θεωριών στο Πανεπιστήμιο του Μπάρι και μέλος της Κ.Ε. του Κ.Κ. Ιταλίας, με θέμα: «Το σύγχρονο κράτος και η κρίση του». Ο Αριστόβουλος Μ άνεσης, καθηγητής του συνταγ-

ΟΙ ΚΑΙΡΟΙ ΑΛΛΑΖΟΥΝ ΠΑΡΕ ΤΗΝ ΟΜΠΡΕΛΑ ΣΟΥ

ΤΟ ΚΑΤΙ ΑΛΛΟ ΣΤΟΝ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΥΠΟ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ

ομπρέλα Υράμματα-τέχνες-πολιτισμός Διευθύνει ο

ΜΑΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΑΤΟΣ • υπογράφουν καταξιωμένα ονόματα

ματικού δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, με θέμα: «Κρίση νομιμό­ τητας και κρίση νομιμοποίησης του σύγχρονου καπιταλιστικού κρά­ τους». Η Κριστίν Μπυσί-Γκλυκσμάν, φιλόσοφος, μέλος του Γαλλι­ κού Κ.Κ., με θέμα: «Τα νέα κοινω­ νικά κινήματα και ο ρόλος του κόμματος». Ο Κώστας Φιλίνης, μέ­ λος του Εκτελεστικού Γραφείου του Κ.Κ.Ε . εσωτερικού, με θέμα: «Διευρυμένη έννοια της πολιτικής και σύγχρονο πολιτικό κόμμα». Α ν και, όπως τονίζεται στην εναρκτήρια ομιλία του Γ. Βούλγα­ ρη, εκ μέρους του Κ .Μ .Α .Σ., «επι­ δίωξη είναι ο συσχετισμός, ο διά­ λογος μεταξύ της ελληνικής και της ευρύτερης ευρωπαϊκής σκέψης και έρευνας», η «Εβδομάδα» περιορί­ στηκε σε συζήτηση μεταξύ εκπρο­ σώπων μιας μόνο, πολύ συγκεκρι­ μένης τάσης του μαρξιστικού κινή­ ματος, εκείνης του «ευρωκομουνι­ σμού», και μάλιστα στην επίσημη εκδοχή του. Θέλουμε να πιστεύου­ με ότι η μονομέρεια αυτή, που δεν συμβάλλει καθόλου στην πραγματι­ κή συζήτηση μεταξύ των διαφόρων ρευμάτων και τάσεων πάνω στα σύγχρονα προβλήματα του διε­ θνούς κινήματος των εργατών και εργαζομένων, δεν οφείλεται σε μια εξίσου δογματική και μισαλλόδοξη αντίληψη μ’ εκείνη του σταλινι­ σμού, που άλλωστε καυτηριάζεται απ’ όλους τους ομιλητές. Μια άλλη βασική αδυναμία της «Εβδομάδας» προκύπτει απ’ το γε­ γονός ότι καμιά εισήγηση δεν ασχολείται άμεσα με το κύριό θέ­ μα, που είναι «η σημερινή κρίση του καπιταλισμού». Δεν υπάρχει καμιά οικονομική ανάλυση του χα­ ρακτήρα της σημερινής κρίσης, των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της και των αιτίων που τα δημιούργη­ σαν. Ο Κ. Τσουκαλάς μάλιστα αμ­ φισβητεί ότι πρόκειται για «πραγ­ ματική ύφεση», αλλά περισσότερο «για ανακοπή των ρυθμών διόγκω­ σης της καπιταλιστικής οικονο­ μίας» που προκαλεί κρίση στις μορφές «νομιμοποίησης» στις σύγ­ χρονες κοινωνίες. Το γεγονός αυτό κατά τη γνώμη του Κ. Τσουκαλά είναι το βασικό πρόβλημα σήμερα! Και οι υπόλοιπες όμως εισηγή­ σεις ασχολούνται κύρια με ζητήμα­ τα που αφορούν στοιχεία του εποι­ κοδομήματος και προβλήματα π ο ­ λιτικής των «ευρωκομουνιστικών» κομμάτων, με στόχο την «προσπά­ θεια διατύπωσης ορισμένων επιλο­

γών στην πολιτική πράξη, που θα συντελούσαν στην υπέρβαση των αντιθέσεων και αντιφάσεων που βρίσκονται στη βάση των σημερι­ νών αδιεξόδων», κατά τη διατύπω­ ση του Ν. Σβορώνου. Έ τσι, το βα­ σικό ζήτημα που εξετάστηκε στη διάρκεια της «Εβδομάδας» ήταν η λεγάμενη «κρίση του κράτους πρό­ νοιας», που προέκυψε από την πε­ ρικοπή των κοινωνικών δαπανών, σαν συνέπεια της αντιπληθα ριστικής πολιτικής των «νεοφιλελεύθε­ ρων» κυβερνήσεων (και όχι μόνο). Είναι όμως φυσικό για τους ευρω­ κομουνιστές να επικεντρώνουν εκεί το πρόβλημα, μια και η αντίληψή τους για τη βαθμιαία μετάβαση στο σοσιαλισμό με μεταρρυθμίσεις στηρίχθηκε θεωρητικά στην υποθετική δυνατότητα της αύξησης του ειδι­ κού βάρους του «κοινωνικού κρά­ τους» έναντι του «κράτους κατα­ στολής» και τη μεταβολή έτσι του συνόλου του αστικού κρατικού μη­ χανισμού σε «σοσιαλιστικό», χωρίς την απαραίτητη, κατά την κλασική μαρξιστική αντίληψη, επαναστατι­ κή καταστροφή του και την αντι­ κατάστασή του από το σοσιαλιστι­ κό κράτος, του οποίου το βασικό χαρακτηριστικό είναι ότι θα φθίνει μέχρι την πλήρη του εξαφάνιση. Σαν συνέπεια λοιπόν της σημερι­ νής κρίσης ήρθε και η κρίση των θεωρητικών κατασκευών του «ευ­ ρωκομουνισμού», πράγμα που φαί­ νεται και στις εισηγήσεις της «Εβδομάδας» αυτής, μια και σε τε­ λευταία ανάλυση καμιά σχεδόν δεν καταλήγει σε συγκεκριμένες προτά­ σεις ή έστω προβλέψεις. Στο σημείο όμως αυτό θα πρέπει να υπογραμμίσουμε μια σειρά από θετικά στοιχεία προβληματικής που θίχτηκαν κύρια από τον Εμμά­ νουελ Αθκαράτε αλλά κι από άλ­ λους ομιλητές (όπως ο Κ. Φιλίνης κι ο Γ. Γιάνναρος). Έ τσι, η αναγκαιότητα της πάλης για την ει­ ρήνη έξω από τους δύο βασικούς συνασπισμούς, της ενίσχυσης του ανεξάρτητου ρόλου της Ευρώπης στη διεθνή πολιτική, της συμμαχίας με τα απελευθερωτικά κινήματα και τους λαούς του Τρίτου Κό­ σμου, του ενιαίου μετώπου μεταξύ σοσιαλιστών-κομουνιστών, είναι, νομίζουμε, πρωταρχικής σημασίας σήμερα για το κίνημα των εργατών και εργαζομένων στις ευρωπαϊκές χώρες. Επίσης ζητήματα πάνω στη φύση του κράτους και της κοινω­ νίας στις χώρες του «υπαρκτού σο-

οδηγος/67 σιαλισμού», πάνω στα νέα αυτόνο­ μα κινήματα κοινωνικής κριτικής (όπως το γυναικείο, των νέων, των εθνικών μειονοτήτων, των οικολόγων κ.ά .), πάνω στον τρόπο οργά­ νωσης του κόμματος και στις σχέ­ σεις του με τις μάζες, είναι βασικής θεωρητικής αλλά και πρακτικής σημασίας. Οπωσδήποτε, παρά τις επιμέρους αδυναμίες έστω και σε βασικά

σημεία, η'διοργάνωση τέτοιων εκ­ δηλώσεων, που φέρνουν σε επικοι­ νωνία την ελληνική σκέψη με την ευρωπαϊκή και τη διεθνή πάνω σε σημαντικά σύγχρονα προβλήματα, και οι αντίστοιχες εκδόσεις, αποτε­ λούν θετική συμβολή στην ανάπτυ­ ξη του προβληματισμού και στο ανέβασμα του επιπέδου της αριστε­ ρός στη χώρα μας. Σ. ΜΠΑΦΑΛΟΥΚΟΣ

του, το Πολυτεχνείο, τα τσεχοσλοβακικά γεγονότα του 1968, ο ευρωκομουνισμός, ο εμφύλιος, το παλαιστινιακό, και άλλα, εσωτερικά και εξωτερικά, αφορμές για μια γενικότερη θεώρηση της εφαρμογής των σοσιαλιστικών ιδεών στην εποχή μας. Και περισσότερο από ανασκόπηση, είναι οπτικές για μελλοντικές κατευθύνσεις ενός ολόκληρου πολιτικού χώρου.

ΔΑΝΑΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΟΠΟΥΛΟΥ: Κείμενα. Αθήνα, Γκούτενμπεργκ, 1983. Σελ. 66.

tvo

με το ααχαίρι στο μεδούλι των πραγμάτων ΖΩΗ ΜΑΝΑΡΗ: Η κύστη ή το λευκοκύτταρο τον οράματος. (Με δεκαπέντε επεξηγηματικά σχόλια). Αθήνα, Τρία Φύλλα, 1983. Σελ. 64.

Χαίρεται πολύ κανείς που αγαπά την ποίηση όταν βρίσκει την ευκαιρία να ανακαλύπτει έναν γνήσιο ποιητή που κάποτε ξα­ φνικά σταμάτησε να εμφανίζεται με συλλογές ή δημοσιεύσεις για μεγάλο διάστημα κι επανέρχεται με τις ίδιες παλιές εκτυ­ φλωτικές του στιγμές μετά από μεγάλο διάστημα, στιγμές που έχουν περάσει από το φίλτρο της ανανέωσης. Αυτά όμως επι­ σημαίνουν και κάτι άλλο. 'Οτι ο ποιητής αυτός ουδέποτε στα­ μάτησε να γράφει και να πιστεύει στην τέχνη του, αδιαφορών­ τας για τις θύραθεν μαρτυρίες και τις απαιτήσεις της «αγο­ ράς», που σε θέλει να εμφανίζεσαι συχνά. Μια τέτοια περίπτωση είναι ο ποιητής Ζώης Μάναρης. Η ευκαιρία ν' α ναφ ερθούμε σ ’ αυτόν δίνεται με την έκδοση της τέταρτης κατά σειράν συλλογής του, σε διάστημα

τριάντα χρόνων, π ου έχει τον κάπω ς περίεργο τίτλο «Η κύστη ή το λευκοκύτταρο του οράματος», Επειδή ο ποιητής αυτός παρέμενε μέχρι τώρα ουσιαστικά άγνω-

ΤΑ γραφτά της Δανάης Στρατηγοπούλου σ ’ αυτό το τομίδιο, ανάκατα ριγμένα ποιήματα και π εζά, μοιάζουν -π ιο πολύ α πό συγκεκριμένη λογοτεχνική δουλειά- με ανάσες και φωνές. Και ανάγκη. Ανάγκη να ξεστομίσει χίλια όσα πράγματα τη βαραίνουν, καθώς κοίταζε (πολλά κείμενα είναι παλιότερα) και κοιτάζει γύρω της σε έναν κόσμο που αυτοκαταστρέφεται αφήνοντας την ελπίδα κεράκια αναμμένα στον αγώνα. ' Ετσι, ένας κυρίαρχος αυθορμητισμός κάνει τη γλώσσα, απλή και άμεση, να προβάλλει τις εικόνες του, οι οπ οίες με τη σειρά τους δημιουργούν καινούριες στον αναγνώστη.

ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟΥ: Τι παράξενα πράματα. Αθήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 173. Ο ΥΠΟΤΙΤΛΟΣ, («Μυθιστόρημα (;)»), δίνει ίσως το στίγμα του βιβλίου τούτου του Γιάννη Ρίτσου, με το ερωτηματικό χαρακτηριστικόν παράγοντα. Μια σειρά αφηγήσεων -γύρω

68/οδηγος

Ζώης Μάναρης στος (μόνο η ανθολογία των Αποστολίδηδων του έδωσε βαρύτητα αφιερώνοντας του αρκετές σελί­ δες), μια και οι προηγούμενες συλ­ λογές του βγήκαν σε λίγα αντίτυ­ πα, θ α αναγκαστούμε να αναφ ερ­ θ ούμ ε για λίγο και σ ε κείνες για να δούμε όσο μπορούμε την πορεία του μέχρι την τελευταία συλλογή, που περιέχει κομμάτια γραμμένα το ’73-· 74. «Οι σταγόνες από τον άνεμο που πέρασε» εγκαινιάζουν την π α­ ρουσία του Μάναρη στην ποίησή μας, στα 1952. Πρόκειται για ερω­ τικό λόγο, καθόλου πρωτόλειο, που αναφέρεται σε κάποιον έρω­ τα π ου π έθ α ν ε και σε θανάτους προσφιλών του προσώπων κατά δεύτερο λόγο. Οπωσδήποτε οι μνή­ μες του συμβολισμού και του χω­ νεμένου υπερρεαλισμού είναι εμ­ φανείς: «Απόψε / π ου πάει κι η τελευταία σελήνη / με το θρύλο των πελαργών / θ α σκορπίσω στη θάλασσα / τη σκόνη της μνήμης σου / θ α σχίσω στον άνεμο / τα όνειρά σου / θ α γίνεις ένα μικρό γυαλιστερό κοχύλι / π ου θ α το φυσώ / και θ α τραγουδάει τα χείλη σου / θ α τραγουδάει τα μάτια σου / θ α τραγουδάει τα μαλλιά σου / ένα μικρό κοχύλι / α πό άνεμο...» Στη δεύτερη συλλογή του, « Ά ­ γονος γραμμή», που κυκλοφόρησε στα 1957, η απαισιοδοξία διαφαίνεται περισσότερο, ο λόγος γίνεται πιο πλαδαρός, η θεματογραφία απλώνεται σε μνήμες επώδυνες της νεότερης Ελλάδας. Ξεχωριστή

θέση εδώ έχουν τα «Οχτώ σχέδια για νοσταλγία», π ου στην πλειονό­ τητά τους π ροσφ έρουν την α π ό ­ λαυση του μικρού σε έκταση ποιη­ τικού κεντήματος: «Τώρα π ου οι δρόμοι στένεψαν / σα ρούχα από καθαριστήριο, / συλλογίζομαι το σώμα σου φλέβα χρυσού / στα κοι­ τάσματα του ανέμου, / συλλογίζο­ μαι το σώμα σου / τρυφερό και διά­ φανο, / όπω ς το πρώτο βλέμμα του Θεού / πάνω στον κόσμο». Πέντε χρόνια χωρίζουν τη δεύ­ τερη α πό την τρίτη συλλογή του, το «Πρόσωπο στην άδεια μέρα». Η ανάβαση συνεχίζεται, ο ποιητής μεστώνει μέσ' στη ζωή, γίνεται φιλοσοφικότερος, αλλά και εγκεφαλικότερος, κι αν η πλαδαρότητα της προηγούμενης συλλογής υ π ο ­ χωρεί κάπως, διακρίνεται εδώ σα­ φ έστερα η αδυναμία συνθετικότητας, π ου τον υποχρεώ νει να καλύ­ ψει. το μεγαλύτερο μέρος του βι­ βλίου με μικρά ποιήματα, όπω ς με το παρακάτω μικρό απόσπασμα α πό το «Εγκώμιο του Γιώργου Σα­ ραντάρη» : «Ιδού τον· / σας δείχνω / τ ’ αληθινό σκήνωμα του ήλιου / καθώς πίνει νερό / απόνα ποτήρι θρυμματισμένο / π ου άφησε πίσω του ο σεισμός. / Προχωρείτε, / εί­ ναι κοντά μας· κρατώ τη φωνή του / μια ξαστεριά στην καρδιά τού χά ους / π ούφ ερ ε η Κατοχή» ή στο συγκλονιστικό «Ας μπορούσα να σε στήσω ολόρθια», α π ’ ό π ου και το απόσπασμα: «Ας μπορούσα να λύσω α π' τα δίχτυα του χωρισμού / το γυρισμό σου / έτσι π ου η ρη­ μαγμένη / μου ζωή, μια τρυφερή' πληγή να γίνει, / και νάσαι εσύ κά­ θ ε ρυάκι της π ο υ θ α ξεδιψά / μ ’ α σκούς ελπίδας και φιλιά / την ξε­ ρή γη μου, / κι α π ’ όλες τις ρωγμές μου, εσύ, π ου θάρχεσαι, / αλλάζον­ τας α π ’ τα βλέμματα το νερό, / διώ­ χνοντας με μια κίνηση τις έγνοιες / πάνω α π ’ αυτά τα έρημα μάτια...» Ο πωσδήποτε αυτή η συλλογή είναι μέχρι στιγμής η πιο ολοκλη­ ρωμένη. Στην «Κύστη ή το λευκοκύττα­ ρο του οράματος» απουσιάζει π αν­ τελώς και πριν α π ’ όλα το ερωτικό στοιχείο. Θα μπορούσαμε να μιλή­ σουμε για στρατευμένη ποίηση, αν δεν ήταν τόσο φ θαρμένος ο όρος. Κατόπιν ο λόγος είναι δουλεμένος όσο π ο τέ άλλοτε και ο Μ. διακιν­ δυνεύει χωρίς να χάνει, συχνά, τη

χρησιμοποίηση λέξεων π ου δύ­ σκολα χωρούν σ ’ ένα ποίημα: φελιζόλ καπότες, αντεράκι, βρακοζώνι κλπ. Οι προσω πικές μνήμες και εμπειρίες, ο συναισθηματισμός έχουν υποχωρήσει και ο Μ. εισορ­ μά σε γενικότερα θέματα που τα κοιτάζει κι α π ’ την πλευρά του ψυχρού παρατηρητή. Είναι η στά­ ση ενός άγρυπνου ποιητή π ου η ζωή τον έχει μάθει πολλά: «... Είν ’ ένας τ όπ ος ντυμένος παρακά­ λια / π ’ αναβλύζει αναβλητικά τρό­ παια / και δε σηκώνει έλα και κά­ τσε να πάρεις / μιαν ανάσα / παρά φ ύ γ ε και τρέχα να γλιτώσεις / γιατί το μέρος ανοίγει και / πέφ τει ο καιρός στα παλιοτόμαρά του / με το κεφάλι σε πισίνα χωρίς νερό». Αλλά και η τεχνοτροπία του έχει εκμοντερνιστεί άφ οβα κι έχει ξεπεράσει τον μεταϋπερρεαλιστικό τρόπο των προηγούμενω ν συλλο­ γών («Χύμηξε μεμιάς τ ’ αναπό­ φ ευκτο / πυροδοτώντας βαλτούς αιώνων / Καθώς α ναστενάξαμε»). Το σ πουδαιότερο στοιχείο όμως, π ου το συναντάμε κάπως στις δύο π ροηγούμενες συλλογές και τώρα μας κατακλύζει, είναι ακόμα πιο βαθιά μια ενατένιση της ζωής μέ­ σα και π έ ρ ’ α π ’ τον τό π ο μας, τα χρόνια μας και τα κοινά μας («Τα χταπόδια», σελ. 12, «Μια πεντάρα για τον πρώτο τυχόντα», σελ. 20, «Πριμοδοτήσεις, πριμοδοτήσεις, σελ. 23, «Υ ποθηκεύοντας ενδόμυ­ χα το χρόνο», σελ. 39, «Σε παλαιό συνάδελφο π ου αυτοκτόνησε νέ­ ος», σελ. 49, κ.ά.). Προχωρώντας πάνω σε μυτερές πέτρες ο ποιητής δεν διασώζεται πάντοτε, ιδιαίτερα όταν οι π ρ ο θέ­ σεις του μέσα α πό την παρουσία συγκεκριμένων περιστατικών ευληπτοποιούνται προδοτικά («Σε ρυθμό μεταπολίτευσης», σελ. 32, «Το χρονικό ή η έκτη παραλλα­ γή», σελ. 32, «Επεξηγηματικό σχό­ λιο 6», σελ. 31, κ.ά.) ή όταν η σι­ γουριά γίνεται οίηση («Η γαλάζια π ερίοδος του Πικάσο», σελ. 24, «Προεκτάσεις πράξεων π ου λεν τον επικήδειό μας», σελ. 19, κ.ά.) και το αποτέλεσμα φαίνεται κά­ πως εξεζητημένο. Ό μ ω ς τι μπορεί να πει κανείς για το παρακάτω θαυμαστό «Επε­ ξηγηματικό σχόλιο 13»; «Ανεβαί­ νει κύμα στη ζωή μου η οδύνη / αποκλειστικά για κείνη / που ήταν ό ,τ ’ υπήρξα και μου τ ’ άρπαξαν /

οδηγος/69 και γένηκ ’ η ψυχή πνοή και φύλλο / και με παρασέρνει με τον ήλιο / να παλεύω ακόμα μες στο φως / καν πέτρα καν μαχαίρι καν θεός.» Δεν είν' ένα ολόδροσο σολωμι­ κό κομμάτι των ημερών μας; Ή το «Επεξηγηματικό σχόλιο 5», π ου κατά κά ποιον τρ όπ ο δίνει και το ήθος της συλλογής: «Ευρύχω­ ρη π ο ύ ν ’ η θυσία / ανοίγοντας κορμί κορμί τον τόπ ο / σε θολωτό ναό / Αιωνία αυτού ψ έλ ν’ η π α ­ τρίδα / πηγαίνοντας ώς το τσαπί / με τα νερά του / Και βιάζεται που / τάχυνε το μνήμα / να κλειδω θού­ με καταγής». Παρά τις κάποιες ανισότητες της συλλογής, π ου ίσως να οφείλον­ ται στο γεγονός πως ο ποιητής

ήθελε να τα πει όλα μονομιάς και σε ανανεωμένο για κείνον ύφ ος, μι­ λάμε για μια σημαντική περίπτωση της νεότερης ποίησής μας με σ πά ­ νια ποιοτικά κομμάτια π ου βρί­ σκονται και στις τέσσερις μέχρι τώρα συλλογές του και π ου δυστυ­ χώς δεν γνωρίζουμε όλη της την πορεία; α φ ενός γιατί δεν έχουμε ολοκληρωμένα δείγματα της δου­ λειάς στο διάστημα ’6 2 -’ 73 και αφ ετέρου γιατί δεν ξέρουμε η γέ­ φυρα ’ 7 3-’ 83 π οιες εκπλήξεις μας κρύβει. Πάντως μιλάμε για έναν ποιητή π ου το μαχαίρι του βρίσκε­ ται μες στο μεδούλι των πραγμά-

α πό πρόσω πα και π ράγματαπου ψάχνουν να καταλάβουν με συγκινητική αθωότητα το παιχνίδι της επαφ ής, τις αλχημείες της ευαισθησίας στις σχέσεις με τον έσω και τον έξω κόσμο. Και η αυτοτέλειά τους δεν τις εμποδίζει αυτές τις καθάριες ζωντανές αφηγήσεις να συνθέτουν μια συνολικότερη διαδρομή, ίδια όπως τα χιλιόμετρα φτιάχνουν μια απόσταση διαφορετικών ερεθισμάτων στον μοναχικό ταξιδευτή του χάρτη.

ΓΙΩΡΓΟΣ Κ. ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΗΣ

ΙΝΤΙΡΑ ΓΚΑΝΤΙ: Η δική μον αλήθεια. Μετ. Μάριου Βερέχτα. Αθήνα, Αλεβιζόπουλος, 1983. Σελ. 246.

η έρημος της ανθρώπινης ύπαρξης ΜΠΟΥΤΖΑΤΙ ΝΤΙΝΟ: Η έρημος των Ταρτάρων. Μετ. Ανταίος Χρυσοστομίδης. Adrjva, Αστέρι, 1982. Σελ. 257.

Εμφανίστηκε και στην Ελλάδα το αριστούργημα του Buzzati το οποίο από την πρώτη του έκδοση στην Ιταλία το 1940 γνώρισε επιτυχία από το κοινό και την κριτική κι αμέσως μεταφράστη­ κε στις κυριότερες ευρωπαϊκές γλώσσες. Πέρασαν 40 χρόνια από τότε που γράφτηκε, κι όμως αυτό το μυθιστόρημα με τον υποβλητικό τίτλο «Η έρημος των Ταρτάρων», κρατά μια φαν­ ταστική ζωτικότητα που γοητεύει ακόμα το σημερινό αναγνώ­ στη -όχι μόνο τον ιταλό. Το έργο φαίνεται να εντοπίζεται έξω α πό τόπ ο και χρόνο, αν και γράφεται στις παραμονές του Δεύ­ τερου παγκόσμιου πολέμου, μέσα σε κείνο το κλίμα «καταπίεσης» π ου είχε κιόλας κολλήσει πολλούς

ιταλούς διανοούμενους, εκείνους π ου σαν τον Buzzati δεν ήταν ενάντιοι στο φασιστικό καθεστώς. Πριν φύγει για την Αντίς Αμπέμπ α , σαν ειδικός ανταποκριτής, παράδω σε το χειρόγραφο στον

Η αυτοπαρουσίαση τούτη της ζωής της Ίντιρα Γ κάνα (με μια συρραφή συνεντεύξεω ν), δεν είναι μόνο η βιογραφία μιας γυναίκας π ου παίζει τόσο μεγάλο ρόλο στον διεθνή πολιτικό στίβο και στη διαμόρφωση μιας πορείας στο εσωτερικό της χώρας της. Είναι μαζί και η παρουσίαση ολόκληρου του χώρου που την περιβάλλει και εξελίσσεται (μαζί της και με τη βοήθειά της) στον αγώνα για ελευθερία, κοινωνική απελευθέρωση και ανάπτυξη. Και, τελικά, γίνεται και μια συνοπτική ιστορία τούτου του τόπ ου στον 20ό αιώνα, συμπληρωμένη με την κρίση του ένδον γνώστη.

ΚΙΝΗΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ: ΒίαΒιααμός. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1983. Σελ.

95. ΓΙΑ διάφορες μορφές βίας -ψυχολογικής, πνευματικής και

70/οδηγος

Ντίνο Μποντζάτι εκδότη Λονγκανέζι· η δημοσίευση του μυθιστορήματος συνέπιπτε με τη ριζική αλλαγή της καθημερινής ζωής του, με το πέρασμα α πό την καθιστική ζωή του δημοσιογρά­ φ ου της «Corriere della Sera» στην ποικίλη και γεμάτη α πρόοπτα ζωή του ειδικού ανταποκριτή. Ό π ω ς εξήγησε ο ίδιος ο συγ­ γραφέας σε μια συζήτηση με το δημοσιογράφο Alberico Sala (την οποία εύστοχα αναφέρει η ελληνι­ κή μετάφραση), η γένεση του έρ­ γου συνδέεται με τη συνειδητοποίηση της ρουτινιέρικης ζωής του δημοσιογράφου -επάγγελμα άλλωστε π ου αγαπούσε πολύ: «... τα χρόνια περνούσαν κι εγώ ανα­ ρωτιόμουν αν η ζωή μου θ α εξα­ κολουθούσε πάντα η ίδια... αν η μεγάλη ευκαιρία θ α παρουσιαζό­ τανε κάποτε ή όχι... βέβαια η ίδια κατάσταση επαναλαμβάνεται σ ’ όλα τα επαγγέλματα, σ' όλες τις σταδιοδρομίες. Ή ταν, τέλος π ά ν­ των, ένα θ έμα αρκετά καθολι­ κό...» Και συνεπώς, για ν ’ α πο­ δώσει την έννοια της ελπίδας και της ζωής π ου κυλά ανώφελα, ο συγγραφέας διαλέγει ένα στρατιω­ τικό περιβάλλον με την πειθαρχία, τους αυστηρούς νόμους του και την αδυσώπητη εφαρμογή τους. Δημιουργεί μια ακαθόριστη και μυθική ατμόσφαιρα, που κρατά μια απόσταση α πό την πραγματι­ κότητα του π ολέμου, μα π ου αναπαρασταίνει όμως εκείνο το κλίμα της όλο άγχος αβεβαιότητας. Η ζωή σαν αναμονή και απάρνηση, το άγχος για τον άγνωστο κ ό­ σμο, το πέρασμα του χρόνου και η μοναχική αξιοπρέπεια του ανθρώ­ που αναδύονται σ αν βασικά θ έμα ­ τα της πεζογραφίας του Buzzati. Η ιστορία του υ πολοχαγού Τζιο-

βάννι Ντρόγκο αναπτύσσεται π ο ­ λύ απλά και συγχέεται με κείνη του οχυρού Μ παστιάνι, μια στρα­ τιωτική εμπροσθοφυλακή στα βό­ ρεια σύνορα μιας απροσδιόριστης χώρας. Στις πρώτες κιόλας σελίδες βρί­ σ κουμε όλα τα θέμα τα της ψ υχο­ λογίας του κεντρικού ήρωα: το μοτίβο του τέλους της νιότης σαν το τέλος της χαράς, το μοτίβο του γρήγορου, αμείλικτου περάσματος των χρόνων (ενδεικτικό σημάδι εί­ ναι κείνο το «... eppure», που α νεξή­ γητα δεν αποδόθηκ ε στην ελληνι­ κή μετάφραση στην αρχή της πρό­ τασης «όλα αυτά είχαν γίνει π α ­ ρ ελθόν», στη σελ. 16) και το μοτίβο της μάνας -πρόσω πο βα­ ρυσήμαντο στη ζωή του συγγρα­ φέα. Ο άνθρω πος υποφ έρ ει στερή­ σεις και κακουχίες κι υποβάλλεται σε χίλια βάσανα με την ελπίδα να δει τους «κόπους του πληρωμέ­ νους» και να δρέψει μια μέρα τους καρπούς της επαγγελματικής του συνέπειας. Ό τ α ν έρθει εκείνη η ποθητή μέρα αρχίζει το «κι όμως» (... eppure...), αρχίζει να νοσταλγεί τα ανέφελα νεανικά χρόνια που ο θάνατος δεν του περνούσε καν α π ’ το μυαλό. Προχωρώντας η διήγηση, με π ε­ τυχημένες πινελιές ξετυλίγεται το μοτίβο του οχυρού και κείνο των βουνών, α πό φράση σε φράση αναδύεται μια «προαίσθηση για μοιραία γεγονότα» και το οχυρό όλο και α πομακρύνεται για να γίνει τέλος μυστηριώδες. Αυτά τα στοι­ χεία -το βουνό και το ο χυρ ό - είναι βιογραφικά· πηγάζουν από την αγάπη του για τη βουνίσια φύση, από το ένα μέρος (ο Buzzati έκανε ορειβασία μέχρι τα εξήντα χρόνια του και του άρεσε να τον κολα­ κεύουν περισσότερο για τα ορει­ βατικά του κατορθώματα παρά για τις καλλιτεχνικές του αρετές), και α πό το άλλο, α πό τον ιδιαίτερο θαυμασμό π ου έτρεφ ε πάντα για τη στρατιωτική ζωή, την π ειθαρ­ χία, τους κανόνες συμβίωσης και τη στρατιωτική στολή. Η συνάντηση με το λο χα γό Ό ρ τιτς αντιπροσω πεύει ένα σημαντι­ κό συμβολικό στοιχείο, π ου υ π ο ­ γραμμίζει την αντικειμενική πρα­ γματικότητα του παράγοντα χρό­ νου, σε σύγκριση με την υ ποκειμε­ νικότητα της ανθρώπινης εμπει­ ρίας. Ανάλογη συνάντηση θ α επα-

ναληφθεί μετά α πό δεκαπέντε χρόνια ανάμεσα στο μεσήλικα πια λοχαγό Ν τρόγκο κι ένα νεαρό υπολοχαγό. Η πλοκή του μυθι­ στορήματος ξεδιπλώνεται ανάμε­ σα σ ’ αυτές τις δυο συναντήσεις, π ου γίνονται κ α θ ’ οδόν π ρος το οχυρό, μαζί με το τελευταίο και οριστικό ταξίδι, π ου όμως γίνεται αντίστροφα, προς τα κάτω, με κα­ τεύθυνση την κοιλάδα και το θ ά ­ νατο. Στο τελευταίο κεφάλαιο ο Buzza­ ti αντιστρέφει την ψυχολογική του άποψ η μεταβάλλοντας σε ηθική νίκη την άθλια μοναξιά του ήρωα, με την οπ οία παίρνει τέλος η ιστο­ ρία του. Ο Ν τρόγκο αντιμετωπίζει το θάνα το σ ’ ένα δωμάτιο π ανδο­ χείου, εγκαταλειμμένος α π ’ όλους, συνειδητοποιώντας σιγά σιγά ότι τη μεγάλη, πολυπόθητη μάχη δεν μπορεί να την περιμένει α πό τα έξω, α πό τη μυθική έρημο ή από χειροπιαστούς εχθρούς, αλλά από το ίδιο του το σώμα, το άψυχο πια και άδοξα γερασμένο σώμα του. Και μέσα από κείνο το χαμόγελο με το ο π οίο σβήνει η ύπαρξη του Ν τρόγκο, ο συγγραφέας επιβε­ βαιώνει την ομορφιά κάθε θανάΠολλά τα πρόσω πα τόυ έργου, όλοι στρατιωτικοί, και κανένας δεν εξατομικεύεται ιδιαίτερα. Πράγμα­ τι, ο αληθινός πρωταγωνιστής εί­ ναι το οχυρό «... με το ιδιαίτερο κιτρινωπό του χρώμα...», απατηλό σύμβολο του μύθου της αναμονής, όραμα ηρωικό και ύψιστο, σε αν­ τίθεση με την εικόνα της ευτελούς καθημερινής ζωής στην πόλη. Το βουνό σα μοναξιά, η πόλη σαν πλή­ θ ο ς , η έρημος σαν αίσθηση του άπειρου, κι όλοι αυτοί οι τόποι, καμιά φορά σε συμβολική αντιπα­ ράθεση μεταξύ τους, αντιπροσω­ π εύ ο υν τις διάφορες όψεις του παράγοντα χρόνου· μπορούμε να π ούμ ε ότι η μυστικόπαθη θεώρη­ ση του χρόνου είναι το αληθινό μοτίβο στο έργο του Buzzati. «... Η τέχνη του -έγραψ ε ο κριτικός Ρ.

Pancrazzi- βρίσκεται στο ότι κανέ­ να α πό τα δυο στοιχεία, η πρα­ γματικότητα και το σύμβολο, δεν υπερισχύει τόσο π ου να εκμηδενί­ ζει το άλλο: όλα είναι φανερά, αλλά και συγχρόνως όλα είναι φαντα­ στικά και ονειρικά...» Η απόδοση σε μια άλλη γλώσσα ενός λογοτεχνικού αριστουργήμα-

οδηγος/71 τος είναι πάντα δύσκολο εγχείρη­ μα (ανεπιτυχής ήταν και η μετα­ φ ορά του στην οθόνη α πό τον ιταλό σκηνοθέτη Zurlini το 1976)· σε μεγαλύτερο ακόμα βαθμό η με­ τάφραση γενικά κινδυνεύει να ισοπεδώνει και να απλοποιεί το πολυσύνθετο των αποχρώσεων

που η αρχική σύνταξη του κειμέ­ νου έχει πλάσει. Αυτό τον κίνδυνο δεν τον ξεπέρασε ανώδυνα, κατά τη γνώμη μας, και η εργασία του έλληνα μεταφραστή.

ESTHER SILVESTRI ΑΓΓΕΛΟΣ ΒΑΜΒΑΚΙΝΟΣ

διαβάζοντας ουμανιστικά τη σύγχρονη ελληνική ποίηση ΚΙΜΩΝ ΦΡΑ Ί ΕΡ: Σύγχρονη ελ­ ληνική ποίηση. Από τον Καβάφη στο Βρεττάκο. Μετ. Θαν. Χατζημιχαηλίδης. Αθήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 204.

Μια διπλή γλωσσική υπόσταση χαρακτηρίζει τον Κίμωνα Φράιερ ως μεταφραστή και κριτικό κι επομένως μια διπλή πολιτι­ σμική περιπέτεια τον στιγματίζει: Στέκεται στο διάμεσο της ελ­ ληνικής και της αγγλόφωνης ποίησης επιχειρώντας την απο­ κρυπτογράφηση των ελληνικών συμβόλων αλλά και την κατά­ δειξη της λειτουργίας τους ως σταθερών αναφορών στην ευρύ­ τατη, αχανή σχεδόν, περιοχή της αμερικανικής και αγγλικής λογοτεχνίας. Είναι σ' αυτό ακριβώς το σημείο που ο Φράιερ συγκροτεί το δικό του θεωρητικό λόγο. Κάτω από τέτοιο πρί­ σμα προτείνω να αντιμετωπίσουμε και την πρόσφατη εργασία του. Πριν πλησιάσει τους σύγχρονους έλληνες ποιητές ο μελετητής εισά­ γει τον αγγλόφωνο κυρίως ανα­ γνώστη στην ιστορική ανέλιξη του χώρου π ου οι τελευταίοι γεννήθη­ καν. Με ακρίβεια εδώ εντοπίζει ως κυριότατο στοιχείο τη διαχρο­ νική παρουσία της ελληνικής γλώσ­ σ ας ως ενιαίου και συνεκτικού

(διαρκώς δε μεταβαλλόμενου) μορ­ φώματος κατά τη διάρκεια πολλα­ πλών διαβάσεων. Δείχνει μερικά α π ό τα αίτια της διγλωσσίας, περι­ γραφικά περισσότερο (κατασκευή μιας αττικίζουσας γλώσσας που πιστευόταν πω ς θ α ανανέωνε το λαμπρό παρελθοντικό πνεύμα δια­ τηρώντας το γράμμα). Καταλήγει,

σωματικής- π ου εξασκείται κυρίως πάνω στις γυναίκες, μιλούν τα 9 κείμενα αυτού του βιβλίου, π ου μοιάζουν περισσότερο με φωνές απόγνωσης (αληθινής ή προσποιητής) παρά με συγκροτημένα δοκίμια ή ντοκουμέντα. Φυσιολογικά, άλλωστε, αφ ού αποτελούν εισηγήσεις σε δημόσια συζήτηση για τη βία και το βιασμό, π ου έγινε στην Α θήνα πριν μερικούς μήνες, και π ου είχε -όπω ς αναμενότανμικρότερη απήχηση α π ό ό,τι τα διάφορα δημοσιεύματα του τύπου για τ ους κά θε λογής δράκους.

ΤΟΜΑΣ ΧΑΡΝΤΥ: Για να ενχαριστήσει την γυναίκα τον. Μετ. Γ. Φνλαχτός - Ν. Χούνος. Αθήνα, Γλάρος, 1983. Σελ.

117. ΑΠΟ μια ευτυχή σύμπτωση τους τελευταίους 12 μήνες κυκλοφόρησαν τρία διαφορετικά βιβλία -η έκδοση αυτή είναι η τρίτη- με διηγήματα του Τόμας Χάρντυ, πράγμα π ου επιτρέπει ένα κάποιο πλησίασμα στο -σχεδ όν άγνωστο ώς τώρα για το ελληνικό κοινό- έργο του. Και το πλησίασμα αυτό είναι αποκαλυπτικό, αφ ού ο Χ άρντυ, ένας α πό τους μεγαλύτερους δεξιοτέχνες του λόγου, ειδικά στα διηγήματά του (και τις «Ιστορίες» του), με μπαστούνι τον ρεαλιστικό περίγυρο, ψάχνει τα υ πόκω φ α όρια της ανθρώπινης ψυχής, όσο λίγοι άλλοι λογοτέχνες κά θε εποχής.

ΒΑΪΟΣ ΠΑΓΚΟΥΡΕΛΗΣ

72/οδηγος ομολογουμένως εύστοχα, ότι το ζήτημα για τον έλληνα ποιητή σή­ μερα δεν είναι να διαλέξει ανάμεσα σε καθαρεύουσα και δημοτική αλ­ λά να βρει μέχρι π οιο σημείο και τι θ α αντλήσει από τις διαφορετικές περιόδους της ελληνικής γλώσσας. Η εισαγωγή κλείνει με μια κριτική αποτίμηση των ρευμάτων π ου συ­ νείχαν την ελληνική ποίηση μέχρι τον Κ. Π. Καβάφη: Παλαιό Σχολή (ρομαντισμός, παρελθοντολογία), Επτανησιακή Σχολή. Νόμιμα, ο Φράιερ κρατά από εδώ τ ον Κάλβο και το Σολωμό μόνο.*1 Τέλος, η Νέα Σχολή των Αθηνών ή κα τ’ άλλους2 η «γενιά του 1880» με πόλο συ­ σπείρωσης τον Κ. Παλαμά. Ιδιαί­ τερη σημασία μέσα στα όρια αυτής της επ οχής αποδίδεται στη γέννη­ ση και ανάπτυξη του συμβολισμού ως προεικάσματος, κάτι σαν ταραγ­ μένη προετοιμασία, της σύγχρονης ποίησης. Εγγίζοντας καθέναν ξεχωριστά α πό τους ποιητές ο μεταφραστήςκριτικός ξεκινά από το διασημότερο και μοναχικότερο προπομ πό του ποιητικού νεοτερισμού, τον Καβάφη. Είναι η αφετηρία μιας ν έ­ ας, όχι ολότελα διαφορετικής, ποι­ ητικής εποχής, η οποία, πάντως, ανανεώνει τουλάχιστον την παρά­ δοση.3 Για όσους ακολουθούν ο Κ. Φράιερ τηρεί μια εν γένει διαδο­ χική χρονολογική σειρά, η οποία καλύπτει ταυτόχρονα τις θεματι­ κές και τεχνικές μεταβολές στον ελληνικό στίχο. Η πρώτη κατηγο­ ρία (που συμπεριλαμβάνει τον Αλεξανδρινό) τιτλοφορείται «Πα­ ραδοσιακοί και πρόδρομοι» στεγά­ ζοντας τους Α. Σικελιανό, Ν. Καζαντζάκη, Κ. Καρυωτάκη, Κ. Ουράνη, Τ. Παπατσώνη.4 Ως προς τον τελευταίο έχει παρατηρηθεί5 ότι μαζί με τον Α. Δρίβα α ποσπάται α πό τους παραδοσιακούς τού μεσοπολέμου και συνοδεύει τους νεοτερικούς του ’30.6 Στη δεύτε­

Σημειώσεις: 1. Ενδιαφέρον, πάντως, παρουσιάζει μια πλειάδα ποιητών της εποχής που δεν αναφέρεται: Βαλαωρίτης, Μαρκοράς, Μαρτζώκης, Μαβίλης, Λασχαράτος.

2. Βλ. Μ. Γ. Μεραχλή: «ΡομαντιχοίΕποχή Παλαμά-Μεταπαλαμιχοί». Ει­ σαγωγή. Η ελληνική ποίηση, Σοχόλης.

3. Βλ. Κώστα Στεργιόπουλον: «Η ανα-

ρη κατηγορία («Παραδοσιακοί και μεταβατικοί») καταχωρούνται οι Α. Μ πάρας, Α. Μάτσας, Δ. I. Αν­ τωνίου, Γ. Σαραντάρης, Ν. Καββαδίας, I. Μ. Παναγιωτόπουλος, Α. Καραντώνης, Π. Πρεβελάκης. Οι τέσσερις πρώτοι μπορούν κάλλιστα να μεταπηδήσουν στη γενιά του ' 30, ενώ για την ποιητική ταυ­ τότητα των δύο τελευταίων εγεί­ ρονται επιφυλάξεις. Οι υπόλοιπες κατηγορίες με τους αντίστοιχους τίτλους («Οι υπερρεαλιστές και η στροφή», «Κοινωνικοί ποιητές», «Θρησκευτικά και κοινωνικά κινή­ ματα») είναι και οι πλέον επιτυχη­ μένες από την άποψ η των ποιητι­ κών θεμάτων και προσώπων που η κά θε μια συμπυκνώνει (με μια έννοια και αρκετά σαφέστερες από τις προηγούμενες).7 Έ να α πό τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία στην εργασία του Κ. Φράιερ (βέβαια για τον έλληνα αναγνώστη που η επάρκειά του στην αγγλόφωνη λογοτεχνία βρί­ σκεται α πό ένα επ ίπ εδο και π ά ­ νω) είναι οι α πόπειρες συγκρίσεων μεταξύ των ποιητών: Ο Ά μ λετ του Σαίξπηρ με τον Καζαντζάκη (για τη σιωπή και το άλας του θ α ­ νάτου), ο Γέητς με τον Καβάφη (κοινή θέληση να μεταπλαστούν στις ιστορικές περιόδους π ου λάτρευσαν), το Σικελιανό (για τις α πόπειρες καλλιτεχνικής ρήξης), το Βάρναλη (απέχθεια προς το γή­ ρας), τον Καρυωτάκη (θάνατος), τον Πεντζίκη (για τις διόδους συ­ νομιλίας με τους νεκρούς). Ο Έ λιοτ με το Σεφέρη, ο Βων με τη Μ πούμη-Παπά, η Μιλέν με το Βρεττάκο, ο Χάουσμαν με τον Καββαδία. Η γλώσσα του κριτικού δείχνει να παίρνει κάτι α πό τη θεματολο­ γία και εικονοποιία των ποιητών του: Με τους μεταφυσικούς σκο­ τεινός, βαρύς από σύμβολα και ψυχρά φλέγόμενος, με τους συμνεωμένη παράδοση». Εισαγωγή. Η ελληνική ποίηση, Σοχόλης.

4. Εδώ δα χρειαζόταν εκτενέστερη αποτίμηση του ελαφρώς θίγόμενου Λαπαδιώτη και αναφορά στους Ά ­ γρα, Παπανιχολάου.

5. Βλ. Αλέξανδρος Αργυρίου: «Νεωτερικοίποιητές του μεσοπολέμου». Εισαγωγή. Η ελληνική ποίηση, Σο6. Βλ. Mario Vitti: «Η γενιά του Τριάντα - Ιδεολογία και Μορφή».

βολιστές φαιός περιπατητής, με τους οπτιμιστές διαφανής και φω­ τεινός. Πίσω από τον κριτικό λόγο διακρίνεται μια τάση για φιλοσο­ φική αναγωγή (έτσι ο Φράιερ π α ­ ρακάμπτει τα κελεύσματα του new criticism για αυστηρή προσήλωση στο κείμενο): ένωση με το θ εό ­ μορφο ανθρώπινο Εν (Καζαντζάκης, Σικελιανός), διάλυση και α π ο ­ σύνθεση (Καρυωτάκης), θεϊκή ορ­ μή που εισπράττεται ως νωχέλεια (Παπατσώνης). Η ανάγνωση π ου διαπράττει ο Κίμων Φράιερ είναι σταθερά ου­ μανιστική. Ανιχνεύει στους έλληνες ποιητές τις σημασίες της αρχαίας τους παράδοσης και τα σύμβολά της ως λεπτές αλλά διαφανείς επεμβάσεις στη γλώσσα τους. Υποστηρίζει ότι ερχόμενοι σε επ α ­ φή με τα ξένα ρεύματα λίγα στοι­ χεία μεταφέρουν α πό τα περιεχό­ μενά τους, επιμένοντας σε μια απτή σχέση με την κλασική παι­ δεία, σε αντίθεση με τους ξένους, π ου ελλείψει παραδόσεω ς αναγκά­ ζονται να τη συλλέξουν από την παγκόσμια πολιτισμική μνήμη. Αν ο Έλιοτ καταλήγει σ τους λατίνους (Βιργίλιος), ο Φράιερ οδηγείται στους έλληνες (Ό μ η ρο ς). Οι όροι, ωστόσο, της προσέγγισής του εί­ ναι οι όροι της σύγχρονης αμερι­ κανικής και αγγλικής ποίησης στις μεταφυσικές της λάμψεις. Το κριτήριο επιλογής που ο Κί­ μων Φράιερ χρησιμοποίησε είναι τα μυθολογικά κοιτάσματα του κά­ θ ε ποιητή. Οι ελλείψεις που επισημάνθηκαν μπορούν έτσι να γί­ νουν κατανοητές. Μ πορεί με α­ σφάλεια κανείς να συμπεράνει ότι πρόκειται για μια συνεκτική κρι­ τική αποτίμηση της σύγχρονης ελ­ ληνικής ποίησης, προσεκτικά αν­ τιπροσωπευτική και επεξεργασμέ­ νη. Φροντισμένη η μετάφραση του Θαν. Χατζήμιχαηλίδη. ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

7.

Ερμής 1977· και του ίδιου: «Ιστο­ ρία της νεοελληνικής λογοτεχνί­ ας». Οόυοοέας 1978. Στις κατηγορίες αυτές περιλαμβά­ νονται οι: Σεφέρης, Κόλας, Εμ­ πειρικός, Εγγονόπουλος, Γκάταος, Ελύτης, Ρίταος, Ν. Παπάς, Ρ. Μπούμη-Παπά, Βρεττάχος, Βαφόπουλος, Μελισαάνδη, Καρέλλη, Θέμελης, Πεντζίχης. Δεν γίνεται, ω­ στόσο, αναφορά στους Οιχονόμου, Αξιώτη, Στογιαννίδη.

ΔΕΛΤΙΟ 30 Νοεμβρίου13 Δεκεμβρίου 1983

β ιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ό δελ τίο α ρ ιθ . 84 • Τ ο Β ι β λ ιο γ ρ α φ ικ ό Δ ε λ τ ί ο συν­ τάσσετε» μ ε τ η ν π ο λ ύ τ ι μ η σ υ ν ε ρ ­

λ η ν ες σ υ γ γρ α φ είς κ α ι α κ ο λ ο υ ­ θ ο ύ ν ο ι ξ έ ν ο ι.

γ α σ ί α τ ο υ β ιβ λ ιο π ω λ ε ίο υ τ η ς « Ε σ τ ία ς » , τ η δ ιε ύ θ υ ν σ η κ α ι το π ρ ο σ ω π ι κ ό τ ο υ ο π ο ίο υ ε υ χ α ρ ι ­ σ το ύ μ ε θερμά .

• Η τ α ξ ιν ό μ η σ η τ ω ν β ιβ λ ίω ν γ ί ν ε ­ τ α ι μ ε β ά σ η το γν ω σ τό Δ ε κ α δ ικ ό Σ ύ σ τ η μ α Τ α ξ ιν ό μ η σ η ς , π ρ ο σ α ρ ­ μ ο σ μ έ ν ο σ τ η ν ε λ λ η ν ικ ή β ιβ λ ιο ­ γ ρ α φ ία .

• Σ ε κ ά θ ε κ α τ η γ ο ρ ί α β ιβ λ ίω ν π ρ ο η γ ο ύ ν τ α ι α λ φ α β η τ ι κ ά ο ι έ λ-

• Η κ α τά τα ξη τω ν ξένω ν σ υ γ γρ α ­

Επιμέλεια: 'Έφη Απάκη

φ έ ω ν γ ίν ε τα ι σ ύ μ φ ω ν α μ ε το ελ­ λ η ν ικ ό α λ φ ά β η τ ο .

• Σ τ η ν κ α τ η γ ο ρ ί α τ ω ν π ε ρ ιο δ ι κ ώ ν δ ε ν π ε ρ ιλ α μ β ά ν ο ν τ α ι ε β δ ο μ α δ ι­ α ία έ ν τ υ π α .

• Γ ια τ η ν α κ ό μ η μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η π λ η ­ ρ ό τ η τα τ ο υ Δ ε λ τ ίο υ , π α ρ α κ α λ ο ύν τα ι οι εκ δ ό τες να μ α ς σ τέλ­ ν ο υ ν έ γ κ α ιρ α τ ις κ α ιν ο ύ ρ ιε ς ε κ ­ δ ό σ ε ις το υς.

1983. Σελ. 189. Δρχ. 350.

ΓΕΝΙΚΑ ΕΡΓΑ Β ΙΒ Λ ΙΟ Γ ΡΑ Φ ΙΑ Βαλκανική βιβλιογραφία. Τόμος VII - 1978 + πα­ ράρτημα. Θεσσαλονίκη, Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Α ίμου, 1982. Σελ. 432 + 326.

Ποια είναι η αλήθεια για τη γιόγκα; (Μια αποκαλυπτι­ κή έρευνα). Α θήνα, Ηλίανθος, 1983. Σελ. 46. Δρχ. 100. ΡΟΔΑΚΗΣ ΠΕΡΙΚΛΗΣ. Η κρίση των καλλιτεχνικών αξιών στο σύγχρονο κόσμο. Δοκίμιο. Α θήνα, Λίνος, 1983. Σελ. 180. Δρχ. 280. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ-ΓΚΙΚΑΣ Ν. Ελληνικοί προβλη­ ματισμοί. Α θήνα, Αστρολάβος / Ευθύνη, 1983. Σελ.

88. Δρχ. 180.

Βιβλιογραφικός οδηγός 1983. Σύνδεσμος Εκδοτών Β. Ελλάδας. Σελ. 64.

HORKHEIMER MAX. Παραδοσιακή και κριτική θεωρία. Μετ. Θεόδωρος Γεωργίου - Μάριος Μαρκίδης. Α θήνα, Έρασμος, 1983. Σελ. 93. Δρχ. 150.

ΧΩΡΑΦΑΣ ΣΤΡΑΤΗΣ. Συμβολή στη βιβλιογραφία του Κ. Χ ατξόπουλου. Αθήνα, Φιλιππότης, 1983. Σελ.

47. Δρχ. 100.

Ν Ε Ο Τ Ε ΡΗ Φ ΙΛ Ο ΣΟ Φ ΙΑ

ΟΡΓΑ Ν ΙΣΜ Ο Ι

ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ ΚΩΣΤΗΣ. Η οντολογία του Μάρτιν Χάιντεγκερ. Α θήνα, Νεφέλη, 1983. Σελ. 213. Δρχ. 300.

ΑΔΕΛΦΟΤΗΣ ΜΗΛΙΩΝ. Μηλιακά. Τόμος Α '. Αθή­ να, 1983. Σελ. 427. Δρχ. 1000.

RUSSELL BERTRAND. Α πό την Αναγέννηση στον Χιουμ. Ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας. Ενότητα VI. Μετάφραση-σημειώσεις Αιμ. Χουρμούζιος. Α θήνα, Α ρσενίδης, Σελ. 440. Δρχ. 560.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΓΕΝ ΙΚ Α Η ενότητα είναι θεότητα. Α ποσπάσματα από ομιλίες του Σρι Σάτυα Σάι Μ πάμπα. Αθήναι, Σρι Σάτυα Σάι,

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝ ΙΚ Α ΦΡΟΜ ΕΡΙΧ. Πειθαρχία και ελευθερία και άλλα δοκί­

74/δελτιο μια. Μετ. Μ αρίνα Λώμη - Αιμιλία Μανούση. Ψυχολο­ γία Συμπεριφορά, αριθ. 16. Α θήνα, Γλάρος, 1983. Σελ.

196.

ΕΦ Α ΡΜ Ο ΣΜ ΕΝ Η Ψ Υ Χ Ο Λ Ο ΓΙΑ GENTIS ROGER. Πίσω από τα τείχη του άσυλου. Μετ. Τασώ Γαϊτάνη. Αθήνα, Δίοδος, 1983. Σελ. 104. Δρχ. 220.

Ο ΙΚ Ο Ν Ο Μ ΙΑ ΚΟΚΚΙΝΟΣ ΣΠΥΡΟΣ. Η οικονομία δεν είναι προνό­ μιο των οικονομολόγων. Οικονομικές Επιστήμες, αριθ.

4. Α θήνα, Γλάρος, 1983. Σελ. 194. Δρχ. 270. ΤΟΜΣΟΝ Ε. Χ ρόνος-εργασία και βιομηχανικός καπι­ ταλισμός. Μετ. Βασίλης Τομανάς. Θεσσαλονίκη, Κατσάνος. Σελ. 80. Δρχ. 150.

Δ Η Μ Ο ΣΙΑ Δ ΙΟ ΙΚ Η ΣΗ Π Α ΡΑ Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ ΙΑ ΜΠΟΥΣΜΟΥΚΗΣ ΑΝΤΩΝΗΣ Δ. Αυθεντικές ιστο­ ρίες παραφυσικών φαινομένων από την Πίνδο. Σελ.

127. Δρχ. 320.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ

ΠΡΟΦΙΛΗΣ Δ . Συλλογική ασφάλεια. Αθήναι, Ινστι­ τούτο Στρατηγικών Μελετών Ελλάδος, 1983. Σελ. 29. Δρχ. 150.

Λ Α Ο Γ ΡΑ Φ ΙΑ ΚΙΟΥΡΤΣΑΚΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Προφορική παράδοση και ομαδική δημιουργία. Το παράδειγμα του Καραγ­ κιόζη. Α θήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 319. ΠΙΣΤΙΚΙΔΗΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Τριγλιά Βιθυνίας. Ιστορία-λαογραφία. Αθήνα, 1983. Σελ. 287. Δρχ. 400.

Θ ΡΗ ΣΚ Ε ΙΟ Λ Ο Γ ΙΑ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-ΠΑΙΔ/ΓΙΚΗ ΚΑΛΒΙΝΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ. Θεσμοί της χριστιανικής θρησκείας. Βιβλίο Α '. Μετ. Αντώνιος Κουλούρης. Α θήναι, Γενική Σύνοδος της Ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας, 1983. Σελ. 304, Δρχ. 600.

ΕΚ Π Α ΙΔ Ε Υ Σ Η ΤΣΙΜΠΟΥΚΗΣ ΙΩΑΝ. Ο θεσμός των εισαγωγικών διαγωνισμών για τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Αθήνα, 1983. Σελ. 190. Δρχ. 400.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΧΑΡΙΤΟΣ ΧΑΡΑΛΑΜ ΠΟΣ. Η ελληνική εκπαίδευα ] κατά την περίοδο της κατοχής (1941-1944). Βόλος, 1983. Σελ. 10.

Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΟ Λ Ο ΓΙΑ

ΧΑΡΙΤΟΣ ΧΑΡΑΛΑΜ ΠΟΣ. Τα ποιήματα του Κ. Π. Καβάφη στα νεοελληνικά αναγνωσματάρια της μέσης εκπαίδευσης. Βόλος, 1983. Σελ. 17.

W EBER M AX. Βασικές έννοιες κοινωνιολογίας. Μετ. Μιχ. Γ. Κυπραίος. Α θήνα, Κένταυρος, 1983. Σελ. 325. Δρχ. 500.

ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ Κ. Δυο λόγια για την έκθεση και μερικά θέματα για τις ανώτατες σχολές. Α θήνα, Gutenberg, 1983. Σελ. 86. Δρχ. 250.

Π Ο Λ ΙΤΙΚ Η ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΠΥΡΟΣ. Τα κρίσιμα ντοκουμέν­ τα του Κυπριακού. Τόμοι A ' + Β' + Γ'. Αθήνα, Λ α­ διάς, 1983. Σελ. 378 + 370 + 416. Δρχ. 2400 (οι τρεις τόμοι).

Π Α ΙΔ Α Γ Ω Γ ΙΚ Η Ά το μ α με ειδικές ανάγκες. Θεσμοί και νοοτροπία. Θεσσαλονίκη, Εταιρεία Σπαστικών Βορείου Ελλάδος, 1983. Σελ. 39. ΡΟΘΕΝΜΠΕΡΓΚ ΜΙΡΑ. Παιδιά με πέτρινα μάτια.

δελτιο/75 Μετ. Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ. Α θήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 317.

ΠΑΙΔΙΚΑ

ΖΑΝΝΟΣ ΑΛΕΞΑΝ ΔΡΟΣ I. Αρχιτεκτονική μορφή και στατική λειτουργία. Α θήνα, Εθνικό Μετσόβιο Π ο­ λυτεχνείο, 1983. Σελ. 242. Δρχ. 1600.

Κ ΙΝ Η Μ Α ΤΟ Γ ΡΑ Φ Ο Σ

Ε Λ Ε Υ Θ Ε Ρ Α Α Ν Α ΓΝ Ω ΣΜ Α ΤΑ

ΚΟΥΣΟΥΜΙΔΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ. Το μιούζικαλ στον κι­ νηματογράφο. Αθήνα, Βασδέκης, 1983. Σελ. 142. Δρχ.

1000.

Α ΛΜ ΠΑ ΝΟ ΠΟΥ ΛΟΥ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ. Χ όπιτι-χοπ. Ει­ κονογράφηση Ειρήνη Σεραφιανού. Νεανική Βιβλιοθή­ κη, αριθ. 21. Α θήνα, Καστανιώτης, 1983. Σελ. 69. Δρχ. 150.

Alfred Hitchcock. Μετ. Γιώργος Σπανός. Α θήνα, Πλέθρον, 1983. Σελ. 224.

ΚΑΣΟΛΑΣ ΜΗΤΣΟΣ. Μια σοφή μαϊμού και ένας τρελός χρυσοθήρας. Μυθιστόρημα. Α θήνα, Κέδρος, 1983. Σελ, 72.

Μ Ο Υ Σ ΙΚ Η

ΜΟΣΤΡΑΤΟΥ ΣΜ ΑΡΑΓΔΑ Δ. Ιστορικά θεών και ηρώων. Α θήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 94.

ΔΡΑΚΟΣ ΠΑΝΟΣ. Ετήσιος οδηγός ελληνικής δισκο­ γραφίας. Α θήνα, 1983. Σελ. 153.

SCHNARR GERTRUD. Το όνειρο του Μιχάλη να πετάξει. Α θήνα, Πατσούρης, 1983. Δρχ. 200.

Προσφορές 1984. Λέσχη του δίσκου. Σελ. 119.

ΧΙΟ Υ Μ Ο Ρ

ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΓΚΙΟΚΑΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ο Καραγκιόζης στη χώρα των θαυμάτων. Α θήνα, Καστανιώτης, 1983. Σελ. 110.

Β ΙΟ Λ Ο ΓΙΑ ΜΠΕΡΝΑΡ ΖΑ Ν . Ο άνθρωπος αλλάζει τον άνθρωπο. Μετ. Π. Δ . Τζήμας. Α θήνα, Ράππας, 1983. Σελ. 196. Δρχ. 350.

ΖΩ Ο Λ Ο Γ ΙΑ ΒΟΥΖΑΣ ΠΕΡΙΚΛΗΣ. Τα ψάρια. Ό σ α ψαρεύονται στα ελληνικά νερά. Εικονογραφημένο λεξικό. Αθήναι, Tele-Press, 1983. Σελ. 76. Δρχ. 450.

ΤΕΧΝΕΣ Ζ Ω Γ ΡΑ Φ ΙΚ Η

ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Της αλλαγής. Αθήνα, Gutenberg, 1983. ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Της κουλτούρας. Α θή­ να , Gutenberg, 1983. ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Της πόπης! Α θήνα, Gu­ tenberg, 1983. Στη χώρα με το... ήπιο κλίμα. Γελοιογραφίες του Κλείτου. Α θήνα, 1983. Δρχ. 1000.

ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ ΣΥ Λ Λ Ο ΓΕΣ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ. Η νομισματική ιστορία της δραχμής. 150 χρόνια δραχμής. Α θήνα, Ελληνικό Νόμισμα. Σελ. 222. Δρχ. 500.

Balias. Επιμέλεια Τότα Ηλιάδου. Σελ. 67.

Ο ΙΚ ΙΑ Κ Η Ο ΙΚ Ο Ν Ο Μ ΙΑ Α ΡΧ ΙΤΕ Κ ΤΟ Ν ΙΚ Η ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗ Σ Δ . Θεωρία εφτάστερη: η μαγεία του Ιόνιου. Α θήνα, Εστία, 1983. Σελ. 271. Δρχ. 1500.

Πρακτικός τεχνικός οδηγός. Ό λ α μόνος σου. Ο φωτι­ σμός στο σπίτι. Α θήνα, Κύκλος, 1983. Σελ. 96. Δρχ.

300.

76/δελτιο ΤΣΟΥΤΑΚΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ. Ακακιών 15. Ποίηση. Αθήνα, 1983. Σελ. 61. Δ ρ χ. 150.

ΓΛΩΣΣΑ ΕΛ Λ Η Ν ΙΚ Η ΓΛΩ ΣΣΑ

Π Ε Ζ Ο ΓΡ Α Φ ΙΑ Το λεξιλόγιο του Μακρυγιάννη ή πώς μιλούσαν οι Έ λ­ ληνες προτού βιαστεί η γλώσσα μας από την καθαρεύ­ ουσα. Τόμοι Α ' + Β' + Γ'. Ιδέα-γενική επιμέλεια Ν. I. Κυριαζίδης. Αθήνα, Ερμής, 1983. Σελ. 1314. Δρχ. 1600 (οι τρεις τόμοι).

ΔΑΡΒΕΡΗΣ ΤΑΣΟΣ. Μια ιστορία της νύχτας 196774. Θεσσαλονίκη, Τρίλοφος, 1983. Σελ. 228. ΚΕΡΕΝΗΣ ΑΝΤΡΕΑΣ. Ο ομιλών γάιδαρος. Αθήνα, Οδυσσέας, 1983. Σελ. 223. ΚΟΝΔΥΛΗΣ ΦΩΝΤΑΣ. Χαίρε ω χαίρε. Και άλλα διηγήματα. Β' έκδοση. Ελληνική Λογοτεχνική Σειρά. Αθήνα, Θεωρία, 1983. Σελ. 123. Δρχ. 250.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΜΑΓΚΛΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Το τραγούδι της ζωής και του θανάτου. Νουβέλες. Αθήνα, Δωρικός, 1983. Σελ. 181. ΜΑΣΤΟΡΑΚΗ ΤΖΕΝΗ. Ιστορίες για τα βαθιά. Αθή­ να , Κέδρος, 1983. Σελ. 50.

ΓΕΝΙΚ Α ΑΞΙΩΤΗ ΜΕΛΠΩ. Ά π α ντα . Μια καταγραφή στην περιοχή της λογοτεχνίας. Και άλλα κείμενα. Τόμος ΣΤ'. Α θήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 273. Δρχ. 450. Αρίωνος ετοπία. Α θήνα, Βιβλιοφιλία, 1983. Σελ. 190. Δρχ. 500. ΖΟΛΩΤΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΙΩ. Σύμμεικτα. Αθήναι, Α κα­ δημία Α θηνών, 1983. Σελ. 735. Δρχ. 2000.

ΞΕΦΛΟΥΔΑΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. Εσωτερική βιογραφία. Έ λληνες Πεζογράφοι, αριθ. 36. Αθήνα, Φιλιππότης, 1983. Σελ. 63. Δρχ. 150. ΠΑΠΑΔΗΜ ΗΤΡΙΟΥ ΜΑΡΙΑ. Η σπηλιά. Μυθιστόρη­ μα. Αθήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 249. ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Το μοναστήρι ναν’ καλά. Ελληνική Λογοτεχνική Σειρά. Αθήνα, Θεωρία, 1983. Σελ. 100. Δρχ. 250.

ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΔΗΜ . Κ. Κριτική του βι­ βλίου. Σειρά Γ'. Αθήνα, 1983. Σελ. 254. Δρχ. 400.

ΡΙΤΣΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Αρίοστος ο προσεχτικός αφηγείται στιγμές του βίου του και του ύπνου του. Β' έκδοση συμπληρωμένη. Α θήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 136.

ΧΑΤΖΗΦΩΤΙΟΥ ΖΑΧΟΣ. Η άνοδος και η πτώσις του πράσινου ράιχ. Α θήνα, Πατσούρης, 1983. Σελ.

138. Δρχ. 350.

ΣΚΟΥΡΤΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Το μυθιστόρημα μιας δολο­ φονίας. Α θήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 176. Δρχ. 300. ΣΟΛΩΜΟΥ-ΞΑΝΘΑΚΗ ΒΑ ΣΑ . Ιερός λόχος. Β' έκ­ δοση. Αθήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 236.

Π Ο ΙΗ ΣΗ

ΣΤΑΜΕΛΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Μ ακρυγιάννης. Το χρονι­ κό μιας εποποιίας. Γ' έκδοση. Αθήνα, Εστία, 1983. Σελ. 224.

Α Ν ΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Μ ΙΧΑΛΗΣ. Γκουεβάρα. Γ' έκδο ση ξαναπλασμένη. Αθήνα, Δρυμός, 1983. Σελ. 46. ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ ΠΑΝΟΣ Δ . Α νθόλιθοι. Εστία, 1983. Σελ. 127.

Αθήνα

ΘΕΟΦΙΛΟΥ ΦΑΙΔΩΝ ΑΣ. Ο μικρός ελληνικός. Θεσ σαλονίκη, Η Μικρή Εγνατία, 1983. Σελ. 53. Καβάφη άπαντα. Τα ποιήματα. Εισαγωγή-σχόλια Μα νώλης Γιαλουράκης. Α θήνα, Ωρόρα. Σελ. 210. Δρχ 150. ΚΟΡΟΠΟ ΥΛΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Αρχή σοφίας. Αθήνα Ά γ ρ α , 1983. Σελ. 13. ΚΟΥΒΑΡΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Οδός ανθρώπου. Αθήνα Φιλιππότης, 1983. Σελ. 42. ΛΑΓΓΟΥΡΕΛΗ ΜΑΡΙΑ. ... πήρε φως. Α θήνα, Ηρι δανός, 1983. Σελ. 60. ΜΑΡΓΑΡΗΣ Β. Κ. Νέοι στίχοι. Γιάννινα, Επίκτητος 1983. Σελ. 33.

ΤΑΞΙΑΡΧΗΣ ΝΤΙΝΟΣ. Η νέα κιβωτός. Δύο νουβέ­ λες. Α θήνα, 1983. Σελ. 73. Δρχ. 150. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Το γκισέ. Μυθιστό­ ρημα. Αθήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 221. ΑΡΣΑΝ ΕΜ ΜΑΝΟΥΕΛ. Εμμανουέλ 3. Μετ. Τατιάνα Καββαδία. Αθήνα, Πλειάς, 1983. Σελ. 223. Δρχ. 150. ΒΙΑΝ ΜΠΟΡΙΣ. Γούνινη ωρίτσα. Μετ. Έ ρικα Περαχιά-Ζεμούρ. Θεσσαλονίκη, Μ παρμπουνάκης. Σελ. 103. Δρχ. 180. ΚΑΙΝΩ ΡΑΙΗΜΟΝ. Ο φίλος μου ο Πιερό. Μετ. Στέργιος Βαρβαρούσης. Αθήνα, Ερατώ, 1983. Σελ. 203. Δρχ. 300. ΚΕΝΩ ΡΕΫΜΟΝ. Το δέρμα των ονείρων. Μετ. Γιώτα Ιωαννίδου. Α θήνα, Αστάρτη, 1983. Σελ. 152. Δρχ. 270. ΚΙΠΛΙΝΓΚ ΡΑΝΤΙΓΙΑΡΝΤ. Απίθανες ιστορίες. Μετ Ντάρα Ζαγκούρογλου. Νεανική Βιβλιοθήκη, αριθ. 23 Α θήνα, Καστανιώτης, 1983. Σελ. 169.

δελτιο/77 BECKETT SAM UEL. Συντροφιά. Μετ. Νόσος Δετζώρτζης. Α θήνα, Λέσχη, 1983. Σελ. 107. ΠΑΤΟΝ Α Λ Α Ν . Κλάψε, αγαπημένη χώρα. Μετ. Κ. Δόλκας. Α θήνα, Νέα Σύνορα, 1983. Σελ. 308. Δρχ.

500. ΧΟΜ ΠΑΝ ΡΑΣΕΛ. Το λιοντάρι του Γιαχίν-Μ ποάζ και του Μ ποάζ-Γιαχίν. Μετ. Τζένη Μαστοράκη. Γράμ­ ματα / Λογοτεχνία, αριθ. 105. Α θήνα, Γράμματα, 1983. Σελ. 191. Δρχ. 300.

Μ ΕΛ ΕΤΕΣ ΚΑΡΒΕΛΗΣ ΤΑΚΗΣ. Η νεότερη ποίηση, Θεωρία και πράξη. Α θήνα, Κώδικας, 1983. Σελ. 238. Δρχ. 400. ΜΗΤΣΑΚΗΣ Κ. Το έμψυχον ύδωρ. (Μελέτες μεσαιω­ νικής και νεοελληνικής φιλολογίας). ΚριτικήΜελετήματα, αριθ. 10. Αθήνα, Φιλιππότης, 1983. Σελ.

562.

Ά π ειρ ο ν ,-1983. Σελ. 149. Δρχ. 300.

HAW THORNE NATHANIEL. Ιδέες και θέματα για διηγήματα. Μετ. Δανάη Μαστοράκη. Φυλλάδια, αριθ.

7. Α θήνα, Ά γ ρ α , 1983. Σελ. 15.

ΘΕΑΤΡΟ ΕΡΓΑ ΦΟ ΝΤΑΡΙΟ. Οι αρχάγγελοι δεν παίζουν φλίπερ. Μετ. Σωτήρης Μαγκριώτης. Θεσσαλονίκη, Κατσάνος. Σελ. 79. Δρχ. 150.

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥΝΗΣ ΠΑΝΟΣ Ν. Ο Ταΰγετος στο έρ,γ ο του Νικηφόρου Βρεττάκου. Αθήνα, Δωδεκάτη Ώ ρ α , 1984. Σελ. 45. Δρχ. 200. ΠΑΠΑ ΔΟΛ Α Μ ΠΑ ΚΗΣ Μ ΑΝΩΛΗΣ. Χώροι της ελευθερίας, II. Πραγματικές ουτοπίες στην Οία της Σαντορίνης ή δημόσια επιστολή στην όποια Ελένη. Α θήνα, Καστανιώτης, 1983. Σελ. 111. ΡΩΤΑΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Κριτικοί στοχασμοί πάνω στην Οδύσσεια του Καζαντζάκη. Αθήνα,- 1983. Σελ. 72. Δρχ. 200. ΣΑ ΒΒΙΔΗΣ Γ. Π. - ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ Δ . Ν - HA A S D IA N A - ΠΙΕΡΗΣ MIX. - ΔΑ Λ Α Σ ΓΙΑΝΝΗΣ - ΜΟΔΙΝΟΣ ΠΟΛΥΣ. Κύκλος Καβάφη. Βιβλιοθήκη Γενι­ κής Παιδείας, αριθ. 14. Α θήνα, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, 1983. Σελ. 217.

ΓΕΝ ΙΚ Α ΠΙΠΕΡΑΚΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ MIX. Σιωνισμός χθες σήμε­ ρα. Α θήνα, 1983. Σελ. 267. Δρχ. 350.

Α Ρ Χ Α ΙΟ Λ Ο ΓΙΑ ΛΙΑΝΕΡΗΣ ΝΙΚΗΤΑΣ. Προβλήματα θεωρητικής αρ­ χαιολογίας. Αθήνα, Ο Πολίτης, 1983. Σελ. 150. Δρχ.

250.

ΣΤΑΜΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Δ. Λόγος ανθηρός χειρονομηθείς. Αθήνα, Καστανιώτης, 1983. Σελ. 82. Δρχ.

200.

Μ Α ΡΤΥ ΡΙΕΣ

ΓΙΟΥΡΣΕΝΑΡ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ. Κριτική παρουσίαση του Κωνσταντίνου Καβάφη. Μετ. Γ. Π. Σαββίδης. Α θήνα, Χατζηνικολή, 1983. Σελ. 104.

ΔΑΣΚΟ ΥΛΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. 1940 μια πορεία στο μέτω­ πο. Π ρολογίζει ο Ν ίκος Ζακόπουλος. Αθήνα, 1983. Σελ. 127. Δρχ. 300.

CAMUS ALBERT. Η εξορία της Ελένης. Μετ. Χρι­ στόφορος Λιοντάκής. Φυλλάδια, αριθ. 8. Αθήνα, Ά γ ρ α , 1983. Σελ. 10.

ΠΟΥΡΝΑΡΟΠΟΥΛΟΣ ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΧΡ. 117 μέρες εκείνο to χειμώνα. (Πολεμικό ημερολόγιο ενός τσολιά 1940-1941). Α θήνα, 1983. Σελ. 167. Δρχ. 400.

ΜΠΑΤΑΪΓ ΖΩΡΖ. Μελέτες για τον ερωτισμό. Μετ. Τασία Χατζή. Α θήνα, Θεωρία, 1983. Σελ. 173. Δρχ.

350. Μ ΠΗΑΝ ΠΗΤΕΡ. Κωνσταντίνος Καβάφης. Μετ. Τζέ­ νη Μάστοράκη. Α θήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 62. Δρχ.

150. Μ ΠΗΑΝ ΠΗΤΕΡ. Νίκος Καζαντζάκης. Μετ. Κατερί­ να Αγγελάκη-Ρουκ. Αθήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 61. Δρχ. 150. ΣΟΛΖΕΝΙΤΣΙΝ Α Λ . - ΑΓΚΟΥΡΣΚΥ Μ. Μέσα από τα συντρίμια. Μετ. Παναγιώτης Σίμιτσεκ. Αθήνα,

Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η ΙΣ ΤΟ ΡΙΑ ΓΚΡΙΤΖΩΝΑΣ ΚΩΣΤΑΣ. Ο Ά ρ η ς Βελουχιώτης και οι Ά γγ λο ι. Ελληνικό Πολιτιστικό Βιβλίο, αριθ. 4. Α θήνα, Γλάρος, 1983. Σελ. 168. ΦΑΡΜΑΚΗΣ-ΚΡΑΒΑΡΙΤΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝ. Πο­ λεμικά πρακτικά 1821-1833. Ναυπακτιακά Μελετήματα, Β'. Εισαγωγή-σχόλια Χαράλαμπος Δ . Χαραλαμπόπουλος. Α θήνα, Α ναγέννηση, 1983. Σελ. 128.

78/δελτιο 16 Νοεμβρίου29 Νοεμβρίου 1983

κριτικογραφία

Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Σ τ η ν Κ ρ ι τ ι κ ο γ ρ α φ ί α π ε ρ ιλ α μ β ά ν ο ν τ α ι ό λ ε ς ο ι ε π ώ ν υ μ ε ς β ιβ λ ιο κ ρ ιτικ έ ς · π ο υ δ η μ ο σ ι ε ύ ο ν τ α ι σ τ ο ν η μ ε ρ ή σ ιο α θ η ν α ϊ­ κ ό τ ύ π ο . Π ε ρ ιλ α μ β ά ν ο ν τ α ι, ε π ίσ η ς , κ α ι κ ρ ι τ ι κ έ ς δ η μ ο σ ι ε υ μ έ ν ε ς σ τ ο ν π ε ρ ιο δ ι κ ό κ α ι ε π α ρ χ ια κ ό τ ύ π ο , ό σ ε ς φ υ σ ι κ ά φ ρ ο ν τ ί ζ ο υ ν ν α μ α ς σ τ έ λ ν ο υ ν ο ι σ υ ν τ ά κ τ ε ς τ ο υ ς . Γ ια κ ά θ ε β ιβ λ ίο σ η μ ε ιώ ν ο ν τ α ι, μ έ σ α σ ε π ά ρ έ ν θ ε σ η : τ ο ό ν ο μ α τ ο ν κ ρ ι τ ι κ ο ύ κ α ι ο τ ί τ λ ο ς τ ο υ ε ν τ ύ π ο υ (β λ. Υ π ό μ ν η μ α ) , κ α θ ώ ς κ α ι η η μ έ ρ α δ η μ ο σ ί ε υ σ η ς τ η ς κ ρ ιτ ικ ή ς , α ν π ρ ό κ ε ι τ α ι γ ι α ε φ η μ ε ρ ίδ α , ή ο α ρ ι θ μ ό ς έ κ δ ο σ η ς , α ν π ρ ό κ ε ι τ α ι γ ι α π ε ρ ιο δ ι κ ό έ ν τ υ π ο .

Υπόμνημα ΚΡΙΤΙΚΟΙ ΑΑ: Α. Αργυρίου ΑΘ: Π. Αθηναίος ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώτης BA: Β. Αγγελοπούλου ΒΠ: Βάιος Παγκουρέλης ΓΜ: Γ. Ματζουράνης ΔΚ: Δ. Κονιδάρης ΓΠ: Γ. Παναγιώτου ΔΓ: Δ. Γιάκος ΔΖ: Δ. Ζαδές ΔΠ: Δ. Παπακωνσταντίνου ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΕΑ: Ε. Αρανίτσης ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΠ: Ε. Παμπούκη ΕΡ: Ε. Ρόζος EM: Ε. Μόσχος ZB: Ζ. Βαλάση ΘΠ: Θ. Μ. Πολίτης ΚΑ: Κ. Ανδρονικάς ΚΔ: Κ. Θ. Δημαράς ΚΕ: Κ. Εμονίδης ΚΛ: Κ. Λάμψα ΚΝ: Κ. Ντελόπουλος ΚΡ: Κ. Ρούφου ΚΣ: Κ. Σταματίου ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλου ΝΜ: Ν. Μπούτβας ΝΠ: Ν. Παπανδρέου ΟΠ: Ο Παρατηρητής ΠΑ: Α. Παπανδρόπουλος

ΠΑ: Π. Λινάρδος-Ρυλμόν ΠΜ: Π. Μηλιώρη ΠΠ: Π. Παγκράτης ΣΔ: Σ. Δρακοπούλου ΣΤ: Δ. Σταμέλος ΤΘ: Τ. Θεοδωρόπουλος ΤΑ: Τ. Λειβαδίτης ΤΜ: Τ. Μενδράκος TP: Κ. Τρίγκου ΤΣ: Σ. Τσακνιάς ΦΤ: Φ. Τριάρχης XX: X. Χειμώνας ΕΝΤΥΠΑ ΑΗ: Απογευματινή ΑΚ: Ακρόπολις ΑΝ: Αντί ΑΠ: Απανεμιά ΑΥ: Αυγή ΒΟ: Βορειοελλαδικά ΒΡ: Η Βραδυνή ΓΙ: Γιατί ΓΤ: Γράμματα και Τέχνες ΔΓ: Διαγώνιος ΔΕ: Δεκαπενθήμερος Πολίτης ΔΙ: Διαβάζω ΔΑ: Διάλογος ΕΒ: Εμείς και το Βιβλίο ΕΘ: 'Εθνος ΕΛ: Ελευθεροτυπία ΕΚ: Ελικώνας ΕΟ: Εποπτεία ΕΠ: Επίκαιρα ΕΣ: Ελεύθερος (Στερ. Ελλ.)

ΕΨ Επιστημονική Σκέψη ΕΩ Ελεύθερη 'Ωρα ΗΜ Ημερήσια ΗΧ Ήχος και Hi-Fi ΘΟ ΚΑ Καθημερινή ΚΛ Κυπριακός Λόγος CO Cosmopolitan ΛΕ Η Λέξη ΜΕ Μεσημβρινή ΝΕ Τα Νέα ΝΣ Νέα Εστία ΟΙ: Οικολογία και Περιβάλλον ΟΠ: Οδός Πανός ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΑ: Πάνθεον ΠΘ : Πολιτικά Θέματα ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΟ: Πολίτης ΠΡ: Πορφύρας ΡΤ: Ριζοσπάστης ΣΕ: Σύγχρονη Εκπαίδευση ΣΘ: Σύγχρονα Θέματα ΣΚ: Σκιάθος ΣΛ: Συλλεκτικός Κόσμος ΣΠ: Σπουδές ΣΣ: Σύγχρονη Σκέψη ΣΥ: Συμβολή ΤΑ: Ταχυδρόμος ΤΕ: Τριφυλιακή Εστία ΤΟ: Τομές ΤΤ: Τετράγωνο ΦΣ: Φιλολογική Στέγη ΧΑ: Χάρτης ΧΡ: Η Χριστιανική

Επετηρίδες

Πολιτική

Δωδώνη. Επιστημονική επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (ΕΑ, ΕΛ, 17/11)

Κωστόπουλος Σ.: ΠΑ.ΣΟ.Κ., 2 χρόνια (Μπ. Κ., Αγωνιστής, 173) Χατζηνικολάου Α.: Κτίζοντας την ελπίδα στα ερείπια της Βηρυττού (ΔΣ, ΒΡ, 22/11), (ΤΜ, ΕΠ, 24/11)

Φιλοσοφία Κονδύλης Π.: Η κριτική της μεταφυσικής στη νεότερη σκέψη (ΣΤ, ΕΛ, 24/11) Παπαδόπουλος Θ.: Οι φιλοσοφικές και κοινωνικοπολιτικές αντιλήψεις του Βενιαμίν Λέσβιου (Φ. Χατζηδάκη, ΔΙ, 81)

Κοινωνιολογία Ελεύθερη ραδιοφωνία (ΒΠ, ΔΙ, 81) Σβάρτσερ Α.: Η μικρή διαφορά (ΠΜ, ΠΑ, 22/11)

Οικονομία Παναγόπουλος Π.: Το πρόβλημα της ελληνικής γεωργίας σή­ μερα (Κ. Λατίφης, ΟΤ, 24/11)

ν

Εκπαίδευση Βεργίδης Δ.: Από την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση στον αυτοδιαχειριστικό πειραματισμό (Κ. Γιαννόπουλος, Σύγ­ χρονη Εκπαίδευση, 13)

δελτιο/79 Έξω από το σχολείο (Κ. Γιαννόπουλος, Σύγχρονη Εκπαίδευ­ ση, 13) Γκουτμάν Π.: Κριτική της κατεστημένης παιδείας (Κ. Γιαννό­ πουλος, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 13) Μαντέλ Ζ. - Βογκτ Κ.: Το παιδαγωγικό μανιφέστο (Κ. Γιαν­ νόπουλος, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 13) Χολτ Τ.: Το σχολείο φυλακή και η ελεύθερη μάθηση (Κ. Γιαν­ νόπουλος, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 13)

Παναγιωτόπουλος Κ. Π.: Το μονοτονικό σύστημα (W., ΟΤ, 24/11)

Κλασική φιλολογία Πανωφοροπούλου-Σιγάλα Α.: Πόπλιου Βεργίλιου Μάρωνος «Αινειάς» (ΔΖ, ΤΕ, 53)

Λογοτεχνία - Γενικά

Σχολικά Αποστολάτος Ε. Ν.: Φυσική (Ν. Δαπόντες, Σύγχρονη Εκπαί­ δευση, 13)

Μπάυρον: Επιλογή από επιστολές, ημερολόγια και ποιήματα (ΒΠ, ΔΙ, 81)

Επιστημολογία

Ποίηση

Κάλφας Β.: Επιστημονική πρόοδος και ορθολογικότητα (Β. Κιντή, ΔΙ, 81)

Γαλάνη Δ,: Μικρή Δήλος (ΔΖ, ΤΕ, 53) Θεοφανόπουλος Κ:: Η Αναπλιώτισσα (Π. Λιαλάτσης, ΚΑ, 17/ 11) Ιακωβίδης Μ.: Εποχές (ΚΣ, ΝΕ, 19/11) Ιεροδιακόνου Α.: Της κώμης Αιγιαλού (ΚΣ, ΝΕ, 19/11) Κακίσης Σ.: Σάηλεντ γούμαν (ΕΑ, ΕΛ, 17/11) , Κατής Κ.: Ο άνθρωπος βίδες (ΔΣ, ΒΡ, 22/11) Κουγέας Β.: Καίγονται χρόνια (Γ. Μπουκουβάλας, Ελληνικός Κόσμος, Νοέμ. 1983), (Γ. Εμίρης - Δ. Κανελλόπουλος, Πολιορκία, 19) Κρανιδιώτης Ν.: Ταξίδι στο νησί του Νότου (ΚΣ, ΝΕ, 19/11) Κυπριάδου Λ.: Νυχτοπατήματα (Κ. Αντωνίου, ΚΑ, 24/11) Κωσταβάρας Θ.: Ο μουγκός τραγουδιστής (ΘΠ, ΕΣ, 19 και 26/11) Λελεμψής Φ.: Η λύπη της βιγόνιας (Ν. Ταξιάρχης, ΡΙ, 27/11) Λιοντάκης X.: Ο Μινώταυρος μετακομίζει (Π. Πέζαρος, ΑΝ, 246) Λυσιώτης Ξ.: Συγκομιδή β' (ΚΣ, ΝΕ, 19/11) Μελισσάνθη: Τα νέα ποιήματα (Τ. Κόρφης, ΜΕ, 23/11) Μάντης Κ.: Αντίμαχα.(ΚΣ, ΝΕ, 19/11) Μοσκόβης Β.: Προσκομιδή (Ε. Μπιστικά, ΚΑ, 17/11) Πετούση-Παπαέλληνα Φ.: Τροχιά (ΚΣ, ΝΕ, 19/11)

Τέχνες Ιωάννου Γ.: Ο Ευρωπαίος (Γ. Πάλλας, Ελεύθερος Τύπος, 20/ 11) Κωνσταντινόπουλος X.: Οι παραδοσιακοί χτίστες της Πελοποννήσου (ΤΜ, ΕΠ, 17/11) Παρασκευαίδης Μ.: Οκτώ σχέδια από τη Λέσβο (Μ. Ελευθεριάδης, Λεσβιακός Κήρυξ, 21/11) Χατζηνικολάου Ν.: Εθνική τέχνη και πρωτοπορία (X. Καμπουρίδης, ΑΝ, 245) Μπουνιουέλ Λ.: Κινηματογραφικό αρχείο (ΣΚ, Ελεύθερη Γνώμη, 27/11) Μπριόν Μ.: Λεονάρντο ντα Βίντσι (ΕΑ, ΕΛ, 17/11) Χίτσκοκ Α.: Κινηματογράφος (ΣΚ, Ελεύθερη Γνώμη, 27/11)

Γλώσσα Καρανικόλας Π.: Η ελληνική γλώσσα μας (Γ. Αμάραντος, ΚΑ, 17/11)

«Καταγγελίες» Μ υθιστόρημ α του γιατρού-συγγραφέα δημήτρη δαλίπη Μ όλις κυκ λ ο φ ό ρη σε. Σ ε όλα τ α π ρ ο δευ τικ ά βιβλιοπω λεία

Κ εντρ ικ ιά διά θεση δημήτρης δα λίπης. Α νθ έω ν 21 τηλ. 852 136 (6-8 μ .μ.) Θ εσ α λονίκη Η ανάσα των νηάτων με την ηλιογένηση ποι> σβήνει τα σκοτάδια. Η κοινωνικιά επανάσταση του άνθρωπου που σπάει τις αλυσίδες του. Μια επαναστατικιά γλώσα λαϊκιά και μια αγωνιστικιά γραφίδα, πρωτοπορούν σε στράτες καινούργιες και πρωτόγνωρες για το εληνικό μυθιστόρημα. Το βιβλίο τ ο υ αύριο Το σ υ ν τ ρ ό φ ι τ η ς νέα ς γενη άς Κ υκλοφορούν του ίδιοτι Συγγραφέα: «Α νη φ ό ρ α» Μυθιστόρημα. «Συγνώμη» Ποιητική Συλλογή «Σ ύγχρονη Οργάνωση υ γεία ς» θεσμικό βιβλίο 600 περίπου σελίδων που αναλύει την αναγκαία δομή περίθαλψης της χώρας μας με Σοσιαλιστικιά υποδομή.

80/δελτιο

μικρές αγγελίες ΑΝ θέλετε να μιλήσετε σε μι­ κρό χρονικό διάστημα αγγλικά όπως ακριβώς μιλάτε τη μητρι­ κή σας γλώσσα, τότε τηλεφω­ νήστε εγκαίρως στο 41.18.377. Μια κοπέλα τελειόφοιτη τής αγγλικής φιλολογίας, μ" πο­ λυετή πείρα, θα σας ενημερώ­ σει σχετικά.

«ΤΟ μαυροκίτρινο αρνί», Γρηγόρη Γρηγοριάδη. Μας μιλάει για «χοντρή» ποίηση κι όχι για κρατικά βραβεία.

ΣΤΗΝ αίθουσα τέχνης «Κωστής Παλαμάς», Πραξιτέλους 181 στον Πειραιά, η Ευδοκία Αδάμ-Βλαβιανού παρουσιάζει τα γλυπτά της από τις 24 Δε­ κέμβρη ώς τις 11 Γενάρη. Η έκθεση θα είναι ανοιχτή τα πρωινά 11-1 και 6-9 το βράδυ.

Πλησής Κ.: Ο έρωτας τού σώματος (ΚΣ, ΝΕ, 19/11) Πρόγιας Π.: Έτσι που μας παγίδεψε ο καιρός (ΔΖ, ΤΕ, 53) Ραβάνης-Ρεντής Δ.: Ρεπορτάζ για .ένα ζεστό Νοέμβρη (ΚΤ. ΕΘ, 16/11) Σπάνιας Ν.: Φόρος τιμής στο Giorgio de Chirico (ΔΖ, ΤΕ, 53) Σπόρου Π.: Ανθρώπινα βήματα (ΑΦ, ΑΚ, 26/11) Στυλιανού Ν.: Λευκοθέα (ΚΣ, ΝΕ, 19/11) Χρυσάνθης Κ.: Η ευτυχία της ζωής (ΚΣ, ΝΕ, 11/11) Μόρρισον Τ.: Σημειώσεις για την όραση (Β. Καλαμαράς, Δ1, 81), (ΤΜ, ΕΠ, 17/11) Μπρασένς Ζ.: Ο γορίλας και άλλα ποιήματα (Β. Χατζηβασιλείου, ΔΙ, 81) Ουνγκαρέττι Τ.: Πρώτη επιλογή (ΚΤ, ΕΘ, 16/Π)

Πεζογραφία Θεοφίλου Α.: Ένα καπέλλο Έλληνες (ΝΣ, ΡΙ, 20/11) Κυριτσοπούλου Ζ.: Η Ζωίτσα (ΤΜ, ΕΠ, 17/11) Οικονομίδου Μ.: Γι’ ανθρώπινες φωνές και τρομπέτα (ΠΜ, ΠΑ, 22/11) Παρασκευαίδης Θ.: Τα λιόδεντρα και οι ξωμάχοι πάνω στη Λέσβο (Μ. Ρούνης, Η Αγροτική, 30/10) Σαμαρτζής Τ.: Η ουσία είναι 2 (Κ. Καλημέρης, ΔΙ, 81) Φωτεινός Κ.: Το πορτόνι. Τα κακά στενά (ΕΖ, ΡΙ, 20/11) 'Αλλεν Γ.: Χωρίς φτερά (Γ. Πάλλας, Ελεύθερος Τύπος, 27/11) Κανταρέ I.: Ο στρατηγός της στρατιάς των νεκρών (ΝΜ, ΡΙ, 27/11) Μπόρχες X. Λ.: Ο Δημιουργός (Γ. Πάλλας, Ελεύθερος Τύπος, 27/11) Μπόρχες X. Λ.: Το βιβλίο των φανταστικών όντων (Α. Φραντζή, ΑΝ, 245) Ναμπόκωφ Β.: Μια ρωσίδα καλλονή (ΕΑ, ΕΛ, 17/11) Πρατολίνι Β.: Χρονικό των φτωχών εραστών (W., ΟΤ, 24/11) Τσάπεκ Κ.: Ο πόλεμος με τις σαλαμάνδρες (ΕΑ, ΕΛ, 17/11) Χάμετ Ν.: Ο κόκκινος θερισμός (X. Βακαλόπουλος, ΑΝ, 245)

Μελέτες Βελουδής Γ.: Αναφορές (X. Καμπουρίδης, ΑΝ, 245) Δελώνης Α.: Εισαγωγή στη μεταπολεμική ελληνική παιδική λογοτεχνία (Α. Ανδρέου, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 13) Δεπούντη Γ.: Μ. Στασινόπουλος (ΑΦ, ΑΚ, 26/11) Λυκιαρδόπουλος Γ.: Η «Ρωμιοσύνη» στον παράδεισο (Γ. Καραβασίλης, ΔΙ, 81) Μαλάνος Τ.: Βάρναλης - Αυγέρης - Καρυωτάκης (ΣΤ, ΕΛ, 24/11) Σακελλαρίου X.: Παθολογία της πνευματικής ζωής (ΣΤ, ΕΛ, 24/11) Σταφυλάς Μ.: Νικηφόρος Βρεττάκος (ΔΣ, ΒΡ, 22/11) Το πέρασμα του Μηνά Δημάκη (ΒΠ, ΔΙ, 81)

Δοκίμια Βέλτσος Γ.: Το τίποτα (ΜΠ, ΟΤ, 24/11) Γεωργάκης Γ.: Υπέρ του ανθρώπου (ΘΠ, ΕΣ, 15/10)

Παιδικά ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ με φροντιστη­ ριακή πείρα παραδίδει μαθή­ ματα φυσικής, χημείας και μαθηματικών σε μαθητές γυ­ μνασίου, λυκείου και υποψή­ φιους ανωτέρων και ανωτάτων σχολών. Τηλ. 45.21.821. (Κάθε λέξη στις «μικρές άγγελίες» στοι­ χίζει ΙΟ μόνο δρχ.)

Κοροβέσης Π.: Η συνέλευση των ζώων (ΕΠ, ’ΔΙ, 81) Σαμίου Δ.: Η Πιρπιρούνα (ΖΒ, ΡΙ, 20/11)

Ιστορία Γάτος Γ.: Πολυτεχνείο (ΚΤ, ΕΘ, 16/11) Δουατζής Γ.: Οι ταγματασφαλίτες (Γ. Μητράλιας, ΟΤ, 17/11) Καιροφύλλας Γ.: Η Αθήνα της Μπελ-Επόκ (ΣΤ, ΕΛ, 24/11) Λούκος Λ.: Τό Αγρίδιον Αροανίας (ΔΖ,' ΤΕ, 53) Μαρασλής Α.: Ιστορία της Πάτρας (ΔΣ, ΒΡ, 22/11) Φάτσης Γ.: Πολυτεχνείο ’73 (ΚΤ, ΕΘ, 16/11) Veber F.: Ο επιτήδειος ουδέτερος (ΣΤ, ΕΛ, 24/11)

Περιοδικά Συν και Πλην (X. Καμπουρίδης, ΑΝ, 245)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΔΩΔΩΝΗ»

ΗΠΕΙΡΟΣ Ε Κ Κ Λ Η Σ ΙΕ Σ ΚΑΙ Μ Ο Ν Α Σ Τ Η Ρ ΙΑ I

<-

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Η Σ Ε