Τεύχος 82

ΈΠ ΙΘ ΕΩΙ

ΑΡΙΘ. 82 t 30.11.83 · ΔΡΧ. 100

Μια σημαντική προσφορά στη «Φεμινιστική βιβλιογραφία> Τα «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» Α.Α. Λιβάνη πλουτίζουν τη γνωστή πια «φεμινιστική σειρά» τους με το νέο βιβλίο τής:

ΑΝΙΑ ΜΕΎ'ΛΕΜΠΕΛΤ ΦΕΜΙΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ

Γιατί φεμινισμός και σοσιαλισμός; Τα νέα καθήκοντα της νοικοκυράς. Γυναικεία επαγγέλματα. Οι σχέσεις εξουσίας στην οικογένεια

ΣΑΣ ΘΥΜΙΖΟΥΜΕ ΒΙΒΛΙΑ - Ε Π ΙΤ Υ Χ ΙΕ Σ - ΣΤΗ ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗ ΣΕΙΡΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» • Ανία Μεΰλεμπελτ: Το τέλος της ντροπής

· Αντριέν Ριτς: Γέννημα γυναίκας

• Ελίζαμπεθ Γκουλντ Νταίηβις: Το πρώτο φύλο · Μαρί Οντίλ Φαρζιέ: Βιασμός • Α γκνίες Σμέντλεϋ: Κόρη της γης

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ -ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ, Σόλωνος 94, Τηλ. 3644453

Έτυχε να διαβάσετε την «Ιστορία του πολιτισμού της ανθρωπότητας» της Ουνέσκο; Έ τυχε μήπως να ιδήτε την επτάτομη «Ιστορία του πολιτισμού του Will Durant; Ή μή­ πως την «Ιστορία του πολιτισμού» του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης (1954) με τον πρό­ λογο του μακαρίτη ακαδημαϊκού Νίκου Βέη (Bees); Αν έχετε την πνευματική δίψα των καλλιεργημένων ανθρώπων για την παραπέρα πο­ ρεία του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού, ζητείστε τώρα (πριν α π ’ τα Χριστούγεννα) τη νέα έκδοση (1979) της

ΚΟΙΛΑΔΑΣ ΤΩΝ ΡΟΔΩΝ το υ Π α ύ λο υ Α μ α δ έ ο υ Ν τή ν α χ

Ολα τα παραπάνω ιστορικά έργα δεν προχωρούν πέρα από το «σήμερα». Στην «Κοιλά­ δα των Ρόδων» (νέα έκδοση 1979, χαρτόδετοι μαζί οι δύο τόμοι, σελίδες 832) που θα την πάρετε «στο κόστος» (δρχ. 500 για τον κάθε τόμο) θα διαβάσετε τα περιστατικά των επομένων εποχών (21 αιώνας και επ.) και την παραλληλόδρομη ισόχρονη εξελικτική πο­ ρεία του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού στη διάρκεια 19 αιώνων. Ιδήτε πρώτα τις σελ. 745 έως 832 κι ύστερα διαβάζετε α π ’ τη σελ. 9 έως την 743 (με τη σειρά), για να βιώσετε την ατμόσφαιρα πνευματικής και κοινωνικής ζωής, όπου πρόκειτα να ζήσουν οι μακρινοί απόγονοι των τωρινών Ευρωπαίων. Ό χι «η Ευρώπη των δέκα» όπως λέμε σήμερα, αλλά «η Οικουμένη των εκατόν δέκα» (ο τελευταίος αριθμός είναι «σχήμα λόγου»). Στα χρόνια που πρόκειται ναρθούν, που λαγο­ κοιμούνται στα όνειρα της τωρινής μας γενεάς, θάχει οργανωθεί μια ιδιότυπα σοσιαλιστι­ κή Πανευρώπη (και Πανοικουμένη), που διαβιώνει μέσα σε μιαν ανώτερη πνευματική ζωή και σ ’ ένα περιβάλλον ψυχικής ευτυχίας και υλικής (σε οικονομικές αξίες και σε τεχνολογικές επιτεύξεις) ευημερίες. Επίσης πολύ αισιόδοξη προοπτική σε θέματα μετα­ φυσικής πίστης. Τα άλλα βιβλία, όσο περνούν οι δεκαετίες, χάνουν την επικαιρότητά τους κι ελαττώνε­ ται η αξία του περιεχομένου τους. Μόνο η «Κοιλάδα των Ρόδων» θα είναι εξαιρετικά δυσεύρετη και περιζήτητη όσο περνάει ο καιρός. Ό τα ν είχε κυκλοφορήσει η πρώτη έκ­ δοση (1972), οι «επαληθεύσεις ζωντανών περιστατικών» που εμπεριέχει, δεν ήταν τόσο εμφανείς όσο είναι σήμερα (1983). Τα κείμενα αυτά μας βοηθούν άλλωστε να συλλάβουμε το νόημα της παλαιός και σεβά­ σμιας (ινδικής προελεύσεως) δοξασίας πώς δεν γεννιόμαστε για μια μόνο φορά. Κεντρική πώληση «Πύρινος Κόσμος» (οδ. Ιπποκράτους 16) (τηλεφ. 3602883). Ο με­ ταφραστής κ. Γ. Παπαχατζής (τηλέφ. 7217072 ώρες 4 έως 5) θα σας διευκολύνει αν σας πουν ότι «εξαντλήθηκε». Πάρτε από τώρα το Χριστουγεννιάτικο δώρο σας (για σας ή για φιλικά πρόσωπα με ανώτερη μόρφωση). Στα κεντρικά βιβλιοπωλεία προμηθεύει αντίτυ­ πα ο «Πύρινος Κόσμος» (Κολλάρος, Ελευθερουδάκης, Σιδέρης, Δωδώνη οδ. Ακληπιού 3, Γρηγοριάδης οδ. Φειδίου κλπ.). Στη Θεσσαλονίκη Εμμαν. Μπαρμπουνάκης οδ. Αριστοτέλους 4, Παν. Ραγιάς οδός Τσιμισκή 41, Κοτζιάς κλπ.).

Συμπληρώστε τή σειρά τών άφιερωμάτων

Η γενιά των μπήτνικ (N o 64) Κ ωνσταντίνοςΘεοτόκης (N o 14) Οι επίγονοι του Φρόυντ (N o 65) Βιβλία για παιδιά (N o 24) Ζαν Ζενέ (N o 66) Γυναικείος λόγος (N o 36) Επιθεώρηση Τέχνης (N o 67) Γκέτοργκ Λούκατς (N o 41) Ά γ ιο ν Ό ρ ο ς (N o 68) Τα διδακτικά βιβλία της μέσης Νέοι λογοτέχνες (N o 69) εκπαίδευσης (N o 47) Γερμανόφωνο θέατρο (N o 70) Φράντς Κάφκα (N o 50) Σημειωτική (N o 71) Νέοι λογοτέχνες (N o 50) Αριστοφάνης (N o 72) Νίκος Καζαντζάκης (N o 51) Ζακ Πρεβέρ (N o 73) Μαρσέλ Προυστ (N o 52) Μικρασιατικός ελληνισμός (N o 74) Ουίλλιαμ Φώκνερ (N o 54) Λογοτεχνία και κινηματογράφος (N o 75) Αγγλική λογοτεχνία (N o 56) Ιταλική λογοτεχνία (No. 76) Σοβιετική λογοτεχνία (N o 57) Μαρκήσιος ντε Σαντ (N o 77) Αντίσταση και λογοτεχνία (N o 58) Κ. Π. Καβάφης (N o 78) Λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία (N o 59) X. Λ· Μ πόρχες (N o 79) Ονορέ ντε Μπαλζάκ (N o 60) Μίλαν Κούντερα (N o 80) Δημήτρης Γληνός (N o 61) Μαργκερίτ Γιουρσενάρ (N o 81) Τζέημς Τζόυς (N o 62) Κώστας Χατζηαργύρης (N o 63)

Μην ξεχνάτε τις Μένη Κουμανταρέα (N o 1) Γιώργο Ιωάννου (N o 9) Διονύση Σαββόπουλο (N o 10) Γαβριήλ Πεντζίκη (N o 11) Ιάκωβο Καμπανέλλη (N o 12) Νίκο Σβορώνο (N o 18) Μέντη Μποσταντζόγλου (N o 19) Νίκο Πουλαντζά (N o 27) Αλέξανδρο Κοτζιά (N o 28) Στρατή Τσίρκα (N o 29) Ζωή Καρέλλη (N o 30) Αλκή Ζέη (N o 33) Γιάννη Τσαρούχη (N o 42) Τάκη Σινόπουλο (N o 46) Νίκα Καρούζο (N o 48) Κ. Θ. Δημαρά (N o 53) Διδώ Σωτηρίου (N o 58)

συνεντεύξεις με τους: Κυριάκο Σιμόπουλο (N o 59) Κώστα Ζουράρη (N o 60) Σπόρο Ασδραχά (N o 61) Εμμανουήλ Κριαρά (N o 62) Αλ. Φ ιλιππόπουλο (N o 63) Καίη Τσιτσέλη (N o 64) Πέτρο Αμπατζόγλου (N o 67) Γιάννη Δουατζή (N o 68) Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ (N o 71) Λιλίκα Νάκου (N o 72) Γιώργη Γιατρομανωλάκη (N o 73) Στρατή Δούκα (N o 74) Φρέντυ Γερμανός (N o 77) • Νάνος Βαλαωρίτης (N o 79) Γιώργο Χειμωνά (N o 80) Μαντώ Αραβαντινού (N o 81)

ο ΔΙΑΒΑΖΩ Μ έχρι τέλος Δεκέμβρη το υ 1983 ετοιμάζονται τα αφ ιερώ ματα

Καρλ Μαρξ Νεοελληνικό θέατρο Αστυνομικό μυθιστόρημα Σύγχρονα Ολλανδικά γράμματα

Α νατρέξτε στα άρθρα το υ ΔΙΑΒΑΖΩ

Οι εγκυκλοπαίδειες και τα κριτήριά τους (N o 9) Ο Παπαδιαμάντης σήμερα (N o 9) Ερωτήματα για την επαρχιακή λογοτεχνία (N o 10) Ιούλιος Βερν: Ταξίδι με το όνειρο (N o 12) Πώς φθάσαμε στο βιβλίο (N o 13) 1941-1944: Η Εθνική Αντίσταση μέσα από βιβλία (N o 14) Ο Γκόρκι και το βιβλίο (N o 15) Η πεζογραφία από το 1880 ώς το 1940 (N o 16) Η πεζογραφία α πό το 1940 ώς τις μέρες μας (N o 17) Η ΕΣΣΔ μέσα από τα κείμενα των ιστορι­ κών της (N o 17) Ελληνική κινηματογραφική βιβλιογραφία (N o 19) Γνωριμία με τον Μισέλ ντε Μονταίνι (N o 20)

Φανταστικό και επιστημονική φαντασία (N o 20) Οι εκδόσεις του Μαρξ (N o 21) Συγκριτική της μοντέρνας ελληνικής ποί­ ησης (N o 22) Εισαγωγή στη μεσοπολεμική πεζογραφία (N o 25) Ξαναδιαβάζοντας τον Θερβάντες (N o 26) Το βιβλίο και τα πολιτικά κόμματα (N o 32) Χίλιες και μία νύχτες (N o 33) Ό λιβερ Τουίστ (N o 34) Το θέατρο του παράλογου στην Ελλάδα (No 37) Ο Ντοστογιέφσκι και το «Έ γκλημα και τιμωρία (N o 38) Ξαναδιαβάζοντας τη «Μαντάμ Μποβαρύ» (N o 42) Ξαναδιαβάζοντας τον Ά γ γελ ο Σικελιανό (N o 46) Το θέατρο του Γιάννη Καμπύση (N o 53)

Τα ημερολόγια της Σιμόν ντε Μπωβουάρ

«Τα τέσσερα βιβλία με τις αναμνήσεις της Μπωβουάρ αποτελούν ταυτόχρονα και την πιο εκρηκτική καταγραφή της πορείας της ανθρωπότητας τα τελευταία πενήντα χρόνια».

LE MONDE

■11 Εκδόσεις Γλάρος ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 31 · ΑΘΗΝΑ 141 . ΤΗΛ. 36 18 457

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Ομήρου 34. Αθήνα - 106 72 Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.26.010

ΠΕΡ Ι Ε Χ ΟΜ Ε Ν A

Τ ε ύ χ ο ς 82 3 0 Ν ο εμ β ρ ίο υ 1983

ΧΡΟΝΙΚΑ

Τιμή: Δρχ. 100

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΔΙΑΛΟΓΟΙ: Γράφουν οι Μηνάς Νιτοόπουλος, Δ. Λιάρος και Γιάννης Σακιώτης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: βιβλία του χειμώνα (Γράφει ο Μίλτος Σαλβαρλής)

Εκδότης: Αννα Πετρίδου Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Νίκος Στεφανάκης Σύνταξη: Σοφία Γεμενάκη, Δημήτρης Δεληπέτρος, Θεοδώρα Ζερβού, Βασίλης Καλαμαράς, Κώστας Καλημέρης, Ηρα­ κλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Μαρία Στασινοπούλου, Ελένη Στεφανάκη Γραμματεία Σύνταξης: Γιώργος ΣαρηΟικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση: Νένη Ράις Στοιχειοθεσία: Ε. Καλέμη και Σία Ο.Ε., Σόλωνος 116, Αθήνα, τηλ. 36.26.126 Διαφάνειες εξωφύλλου: Δ. Π. Αγγελής, Πειραιώς 1, τηλ. 32.44.325 Μοντάζ-φιλμς: Α. Καλέμης, Σόλωνος 116, Αθήνα, τηλ. 36.26.126 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Κεντρική διάθεση: Αθήνα: Πομώνης Διονύσιος Ζαλόγγου 1 τηλ. 36.20.889

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Λ. Βρανούσης: Απάνθισμα έργων και επιστολών Αδ. Κοραή Αικατερίνη Κουμαριανοΰ: «Ερωτομανής» της «εφη μεριδογραφ ίας » Εμμ. Ν. Φραγκίσκος: Η αλληλογραφία Κοραή και οι ολικές εκδόσεις της Στέρ. Φασουλάκης: Ο ευρωπαίος Κοραής Κώστας Κουκουρίδης: Ο Κοραής και η Χίος Θόδωρος Γραμματάς: Κοραής και Φαναριώτ ς Γιώργος Χριστοδούλου: Ο Κοραής ως κλασικός φιλόλογος Κώστας Στεργιόπουλος: Ο Κοραής αφηγητής Στέρ. Φασουλάκης: Κοραϊκή βιβλιογραφία

12 22

29 35 37 41 45 49 52

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: Γράφει η Μαρία Στασινοπούλου ΚΕΡΑΜΙΚΗ: Γράφει ο Τώνης Σπητέρης ΠΟΙΗΣΗ: Γράφουν η Αγγελική Worning και ο Γιώργος Βέης

57 58 60

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφει ο Βάιος Παγκουρέλης

59

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Πειραιάς: Βιβλιοπωλείο «Κιβωτός» Δραγάτση 1 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά και Σία Τσιμισκή 78 τηλ. 279.720, 268.940 Κύπρος: Πρακτορείο βιβλίου Χρ. Ανδρέου και Σία Ρηγαίνης 64 Λευκωσία

Τάσος Βουρνάς: Αδρανώντας στους αγώνες της ελευθερίας, είσαι λειψός

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

73

ΚΡΙΤΙΚΟ ΓΡΑΦΙΑ

78

στο επόμενο «Διαβάζω» Υπεύθυνος τυπογραφείου: Ε. Καλέμη Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

64

ΔΕΛΤΙΟ

αφιέρωμα στον Καρλ Μαρξ

ΧΡΟΝΙΚΑ Εορτασμοί για τον Κοραή; Σ' ΕΝΑ μήνα κλείνει το 1983, χρόνος μεγάλων επετείων του ελληνικού πνεύ­ ματος. Ανάμεσά τους και τα εκατόν πε­ νήντα χρόνια από το θάνατο του Αδα­ μάντιου Κοραή, μιας από τις μεγαλύτε­ ρες προσωπικότητες του νέου ελληνι­ σμού, στον οποίο είναι αφιερωμένο το «Διαβάζω» που κρατάτε στα χέρια σας. Δεν ξέρουμε τι εορτασμούς μας επι­ φυλάσσουν, το μήνα που μας απέμεινε, οι επίσημοι κρατικοί φορείς, αλλά στους έντεκα μήνες που πέρασαν μόνο η ιδιω­ τική πρωτοβουλία τίμησε το μεγάλο στο­ χαστή με την πολύπλευρη προσφορά στην πατρίδα μας. Συμπτωματικά το έργο και η ζωή του Κοραή έχουν μείνει στο ημίφως για τους περισσότερους ’ Ελλη­ νες. Συμπτωματικά πάλι δεν τιμήθηκε μέ­ χρι σήμερα από την πολιτεία όσο θα του άξιζε; Ευτυχώς όμως που ιδιωτικές πρω­ τοβουλίες κάλυψαν με εκδηλώσεις ένα μέρος των εορταστικών προγραμμάτων που θά 'πρεπε να έχουν γίνει από κρατι­ κούς φορείς. Η πρώτη εκδήλωση έγινε στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, στις 29-30 Απριλίου, από το Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών του Ιδρύματος, σε συνεργασία με το Νε­ οελληνικό Ινστιτούτο του Πανεπιστημίου της Σορβόννης. (Σ' αυτό το γεγονός έχουμε αναφερθεί εκτενέστερα στο τεύ­ χος 69 του περιοδικού μας.) Ακολούθησε το Διεθνές Συνέδριο που οργάνωσε το Ομήρειο Πνευματικό Κέν­ τρο, από 11 έως 15 Μαΐου. Πήραν μέρος εβδομήντα μελετητές ειδικοί σε θέματα Διαφωτισμού και Κο­ ραή. Την οργανωτική επιτροπή, για το έργο της οποίας μόνο επαίνους μπορεί να εκφράσει κανείς, αποτέλεσαν οι: καθηγη­ τής Β. Σφυρόερας, πρόεδρος, Σ. Μ. Ξυ­ λά, αντιπρόεδρος του Ομήρειου Πνευ­ ματικού Κέντρου, που επωμίστηκε και τις δαπάνες του συνεδρίου, ο λέκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών Σ. Φασουλάκης, γενικός γραμματέας· μέλη της επιτρο­ πής ήταν ο διευθυντής του Κέντρου Μι­ κρασιατικών Σπουδών Π. Κιτρομηλίδης, ο πρώην γενικός επιθεωρητής Μ.Ε. Π. Μαυρογιώργης, ο φιλόλογος Κ. Δ. Φαφαλιός και ο επιστημονικός συνεργάτης του ΚΝΕ/ΕΙΕ Εμμ. Φραγκίσκος. Οι οκτώ συνεδρίες είχαν θέματα: Ο

προ λεγο μένα Κοραής και οι σύγχρονοί του - Κοραής και εκπαίδευση, με πρόεδρο τον Αλκή Αγγέλου. Ο Κοραής και η κλασική φιλο­ λογία - Ο Κοραής και η γλώσσα (πρόε­ δρος Πολ. Ενεπεκίδης). Κοραής και λο­ γοτεχνία - Κοραής: Πολιτική θεωρία και Πράξη (πρόεδρος Κώστας Δεσποτόπουλος). Κοραής και φιλοσοφύ (πρόεδρος Κώστας Ρωμαίος). Κοραής ιατρική παι­ δεία και επιστήμη - Ο Κορ ιής μετά θά­ νατον (πρόεδρος Αικ. Κγ μμαριανού). Η Χίος στην ε ιοχή του Κοραή - Κοραής και Ευρώπη (πρόεδρος Γεωρ. Μερίκας.) Στην πρώτη συνεδρία, όπου έγιναν αγιασμός, προσφωνήσεις, ανακοινώσεις, πρόεδρος ήταν ο Παν. Ζέπος και στην τελευταία όπου διατυπώθηκαν συμπερά­ σματα, π στάσεις και χαιρετισμοί, ο Κων. Μπόνης. Πενήντα ανακοινώσεις έγιναν κατά τη διάρκεια του συνεδρίου. Εκτός από αυ­ τές των προέδρων, ανακοινώσεις έκαμαν και οι: Κ. Τρυπάνης, G. Μ. Woodhouse, Β. J. Slot, Α. Φωτόπουλος, Τ. Γριτσόπουλος, Γ. Ιωαννίδης, Ε. Μπελιά, R. Baladi6, Β. Μανδηλαράς, V. Rotolo, I. Ταϊφάκος,

Κ. Θ. Δημαράς, Δ. Κόρσος, Δ. Βαγιακάκος, Π. Νούτσος, Π. Δημάκης, Α. Μουλάκης, Π. Κιτρομηλίδης, Β. Σφυρόερας, Ε. Κούκκου, Β. Κύρκος, Ν. Ψημμένος, Α. Πόταγα, Π. Κονδύλης, Α. ΚελεσίδουΓαλανού, Α. Σταυρόπουλος, Κ. Μαμώνη, Γ. Μεταλληνός, Λ. Δρούλια, Σ. λουκάτος, Φ. Ηλιού, Σ. Παπαγεωργίου, R. Clogg, Θ. Παπαδόπουλος. Επίσης ανα­ κοινώσεις έγιναν και από τους συνεργά­ τες του τεύχους μας για τον Κοραή: Αι­ κατερίνη Κουμαριανού, Λέανδρο Βρανούση, Θόδωρο Γράμματά, Στέργιο Φασουλάκη, Εμμανουήλ. Ν. Φραγκίσκο και Γεώργιο Χριστοδούλου.

Χιώτες και πολιτιστική προσφορά ΟΙ Χιώτες, ακολουθώντας το παράδειγμα του μεγάλου συμπατριώτη τους, δεν έπαψαν να ενδιαφέρονται για την πρόο­ δο και την πολιτιστική ανάπτυξη του νη­ σιού τους. Εκτός από το Γυμνάσιο Χίου και τη βιβλιοθήκη Κοραή, υπάρχουν και άλλα ιδρύματα και σύλλογοι, στα οποία έχουν επενδύσει τον προσωπικό τους μό­ χθο και τις περιουσίες τους αρκετοί Χιώ­ τες, με σκοπό να συμβάλουν στην ανά­ πτυξη του τόπου τους: Η Πινακοθήκη και η Λαογραφική Συλ­ λογή του Φίλιππου Αργέντη, που στεγά­ ζεται στο ίδιο οίκημα με τη βιβλιοθήκη Κοραή, το πρόσφατα εγκαινιασμένο Ομήρειο Πνευματικό Κέντρο με τις θαυμάσι­ ες αίθουσες θεάτρου, συνεδρίων και εκ­ θέσεων, άρτια εξοπλισμένες, το ΠΕΚΕΒ,

χρονικα/7 με αίθουσα διαλέξεων, βιβλιοθήκη και πι­ νακοθήκη, το ΦΟΒ, με αίθουσα ομιλιών και βιβλιοθήκη, ο «Φάρος» Βαρβασίου, ο «Φιλοτεχνικός ' Ομιλος», που είναι και το αρχαιότερο σωματείο της Χίου -ιδρύθη­ κε από το Γεώργιο Παπανδρέου όταν ήταν νομάρχης στο νησί, το 1913-, η Περιηγητική Λέσχη και πολλοί νεότεροι σύλλογοι με έντονη δραστηριότητα, όπως ο «Θεατρικός ' Ομιλος» Χίου. Η αγάπη για τον Κοραή είναι έντονη στο νησί. Δρόμοι, πλατείες, πολιτιστικοί σύλλογοι φέρνουν τ' όνομά του. Ένας άλλος ονομαστός χιώτης συγ­ γραφέας ήταν κι ο Γιώργος Θεοτοκάς, που η προσωπική του βιβλιοθήκη έχει δωρηθεί στη Χίο μετά το θάνατό του και αποτελεί ιδιαίτερο τμήμα στη βιβλιοθήκη Κοραή. Μια άλλη σχέση των Χίων με το βιβλίο είναι και η βιβλιοδεσία. Ο χαρακτηριστι­ κός εκπρόσωπος του είδους, ο Ανδρέας Γανιάρης, κατάγεται από το χωριό Καλημασιά· έχει διδάξει μάλιστα και σε άλ­ λους Χιώτες την τέχνη της βιβλιοδεσίας, όπως συμπτωματικά μάθαμε από το βι­ βλιοδέτη Δ. Κρομμύδα, όταν μας οδήγη­ σαν οι θαυμάσιες βιβλιοδεσίες του στο εργαστήρι του. Ύστερα, είναι και τα δύο αξιόλογα περιοδικά που, κυκλοφορούν στη Χίο: τα «Χιακά Χρονικά», που ιδρύ­ θηκαν το 1911 και διευθύνονται από τον Σ. Φασουλάκη, και ο «Φιλοτεχνικός», έκ­ δοση του αντίστοιχου ομίλου που διευθύ­ νεται από τον Κ. Αμπανούδη. Αν υπολο­ γίσουμε και αρκετούς συγγραφείς λογο­ τεχνίας και ιστορικούς που ζουν και εργά­ ζονται στο νησί, συμπεραίνουμε ότι στη Χίο υπάρχει η ζωντάνια και το σφρίγος μιας αληθινής πνευματικής κίνησης.

Τεριάντ και Ελευθεριάδης ΠΡΙΝ ένα μήνα πέθανε στο Παρίσι ο Ευ­ στράτιος Ελευθεριάδης. Για όσους τ' όνομά του δεν θυμ ζει τίποτα, λέμε ότι

Προσθήκη Στη βιβλιογραφία Μιλάν Κούντερα του τεύχους μας αρ. 80 (σελ. 38) έχουμε να προσθέ­ σουμε την παράσταση του έρ­ γου του Κοΰντερα «Ιάκωβος κι αφέντης» (Μετ. Ανδρέα Τσάκαλη. Νέα Σκηνή ΚΘΒΕ 1981-'82) και την έκδοση του θεατρικού έργου του «Οι κλειδοκράτορες» (Μετ. Έρση Βασιλικιώτη. Αθή­ να, Ρηξίπυλον, 1979).

ήταν το ίδιο πρόσωπο που έγινε γνωστό με το ψευδώνυμο Τεριάντ. Γεννημένος στη Μυτιλήνη το 1897, έφυγε στα δεκαοκτώ του χρόνια στη Γαλλία με σκοπό να σπουδάσει εμπορι­ κές επιστήμες. Η αγάπη του όμως για την τέχνη τον οδήγησε στο να ασχοληθεί συστηματικά μαζί της, πότε μέσα από το περιοδικό «Τετράδια Τέχνης», που είχε ιδρύσει ένας άλλος ' Ελληνας, ο Κριστιάν Ζερβός, και πότε μέσα από το καλλιτε­ χνικό περιοδικό «Verve», που είχε συ­ νεργάτες τον Ματίς, τον Βαλερύ, τον Σαρτρ, τον Λεκορμπυζιέ και άλλους. Παρ' όλο που ο Τεριάντ παρέμεινε σ' όλη τη διάρκεια της ζωής του στη Γαλ­ λία, η αγάπη του για την πατρίδα ήταν έντονη και την απέδειξε έμπρακτα κτί­ ζοντας ένα Μουσείο στη Βαριά της Μυ­ τιλήνης, όπου στέγασε τη συλλογή του από έργα του Θεόφιλου, και που το δώ­ ρισε στο δήμο. Επίσης στον ίδιο χώρο στέγασε βιβλιοθήκη, που δώρισε στο υπουργείο Πολιτισμού και Επιστημών. Σ' αυτήν μπορεί να βρει κανείς εκτεθειμέ­ νη όλη την εκδοτική του προσφορά μαζί με τα σχέδια και τις μακέτες των μεγά­ λων ζωγράφων που συνεργάστηκαν μαζί

Βαφοπούλεια δωρεά ΦΑΙΝΕΤΑΙ τα προλεγόμενα αυτού του τεύχους συμπτωματικά οδηγούνται στο να εξάρουν την πρωτοβουλία συμπατριω­ τών μας που με δωρεές συμβάλλουν στην πρόοδο του τόπου. Ο Γιώργος Βαφόπουλος και η γυναίκα του Αναστασία δώρισαν στο δήμο Θεσσαλονίκης εξαώροφο κτίριο για να στεγάσει όσες εκδη­ λώσεις μπορεί να καλύψει ένα πνευματι­ κό κέντρο. Δηλαδή θεατρικές παραστά­ σεις, λογοτεχνικές συγκεντρώσεις, εκθέ­ σεις ζωγραφικής, προβολή κινηματογρα­ φικών ταινιών και σεμινάρια. Ο σεμνός ποιητής της Θεσσαλονίκης έχει ένα μακρύ σύνδεσμο με το βιβλίο,

που δεν εξαντλείται μόνο στην προσωπι­ κή ποιητική του προσφορά. Γύρω στα τριάντα χρόνια ο Βαφόπουλος υπήρξε ιδρυτής, οργανωτής και διευθυντής της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του Δήμου Θεσ­ σαλονίκης.

Καβάφης στο Ινστιτούτο Καβάφης στη Λυρική «ΑΦΙΕΡΩΜΑ στον Καβάφη» έχουν τίτλο τρεις εκδηλώσεις που οργάνωσε με επι­ τυχία και με μεγάλη συμμετοχή κοινού το Γαλλικό Ινστιτούτο της Αθήνας: Στις 8 Νοεμβρίου τα εγκαίνια της έκθεσης «Καβάφης, ο ποιητής της Αλεξάνδρει­ ας», σε συνεργασία με την ' Ενωση των Ελλήνων Αιγυπτιωτών. Το ίδιο βράδι, ο Πέτρος Παπαδόπουλος, καθηγητής του Ινστιτούτου και συνεργάτης του περιοδι­ κού μας, ο Γ. Α. Βλάχος και η Jean-Marie Drot μίλησαν πάνω στο πολύ ενδιαφέρον θέμα: «Πώς να μεταφράζουν τον Καβά­ φη». Ποιήματα διάβασαν η Micheline Uzan και ο Πέτρος Παπαδόπουλος. Στις 10 Νοεμβρίου, ο καθηγητής Γ. Π. Σαββίδης μίλησε με θέμα «Ανέκδοτα σημειώ­ ματα Ποιητικής και Ηθικής». Στην αίθουσα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής τιμήθηκε από την Εταιρεία Ελλή­ νων Λογοτεχνών, στις 7 Νοεμβρίου, ο Καβάφης με εκδήλωση που περιλάμβανε τις ομιλίες: του συγγραφέα και μελετητή Μανόλη Γιαλουράκη «Κ. Π. Καβάφης ο άνθρωπος και το περιβάλλον του», του σκηνοθέτη και συγγραφέα Μήτσου Λυγίζου «Σύντομη ματιά στον Καβάφη» και του ποιητή Γιωργή Κόταιρα «Ο Καβάφης και η αναζήτηση της πρωτοτυπίας». Η εκδήλωση πλαισιώθηκε από ποιήματα του ποιητή μελοποιημένα από το Χρήστο Αλεξόπουλο και ερμηνείες του Διονύση Τρούσα και της Αλέκας Δρακοπούλου και απαγγελίες των ηθοποιών Νίκης Τριανταφυλλίδη και Κώστα Καστανά.

Παράκληση Παρακαλούμε τους συνεργάτες του περιοδικού να α π ο ­ φ ε ύ γ ο υ ν να μας στέλνουν για δημοσίευση συνεργασίες σε φ ω τ ο τ υ π ί ε ς και να κρατούν τα πρωτότυπα για το αρχείο τους. Ας αναλογιστούν ότι τα κείμενα που μας στέλ­ νουν θα διαβαστούν τουλάχιστον τέσσερις φορές, από δια­ φορετικούς ανθρώπους και σε διαφορετικές φάσεις της εκδοτικής διαδικασίας. Και οι φωτοτυπίες δεν είναι απλώς λιγότερο... ευανάγνωστες. Συχνά φέρνουν από τα φωτοτυπι­ κά μηχανήματα ελαττώματα (κενά, κοψίματα κ.ά.) με συνέ­ πειες εμφανείς στην ίδια τη δημοσιευόμενη συνεργασία τους.

δ ιά λ ο γ ο ι Ό λα τα γράμματα, που απευθύνονται αποκλειστικά στο «Διαβάζω» και που παρουσιάζουν κάποιο γενικότερο ενδιαφέρον, δημοσιεύονται είτε ολόκληρα (εφόσον είναι σύντομα) είτε αποσπασματικά (εάν είναι εκτενή). Για το λόγο αυτό, παρακαλούνται οι αναγνώστες που μας γράφουν να είναι όσο πιο σύντομοι μπορούν και να σημειώ-

νουν το πλήρες ονοματεπώνυμο και την ακριβή διεύθυνσή τους. Πάντως, για να δημοσιευθεί ένα γράμμα, πρέπει νά ‘χει φτάσει στα γραφεία του περιοδικού τουλάχιστον τρεις εβδομάδες πριν από την ημέρα κυκλοφορίας του τεύχους,

μη από αυτή του Δ. Λώρου και προσπα­ τυχόν βιαστικούς μιμητές: «Τον στρου­ θούν να οργανωθούν με σκοπό την αυ­ θοκαμηλισμό πολλοί αγάπησαν, την τοάμυνα, τη συλλογή στοιχείων και απε­ στρουθοκάμηλο ουδείς». λευθέρωσή τους από κάθε είδους εξάρ­ Με τιμή τηση.3 Δώφορα κέντρα προστασίας των Μηνάς Νιτσόπουλος ψυχικά διαταραγμένων ατόμων λειτουρ­ Κύριε διευθυντή, Καβάλα γούν ανά την επικράτεια οργανωμένα Στη βιβλιοκριτική του Δ. Λώρου στο βι­ από τους πιο συνειδητοποιημένους ψυ­ βλίο του Σάζ, «Το δεύτερο αμάρτημα», χίατρους, ψυχολόγους, κοινωνικούς λει­ «Διαβάζω», τ. 77, σελ. 45-49, έχω να πα­ τουργούς.4Τελικά η προσωπική μας πεν­ Ο συνεργάτης μας Δ. Λώρος, ρατηρήσω τα εξής: τάχρονη εμπειρία ως κλινικού ψυχολό­ υπόψη του οποίου θέσαμε την Ο Σαζ και η αντιψυχιατρική ή περί γου στην Καβάλα με πείθουν για μια αν­ επιστολή του κ. Μηνά Νιτσόπουστρουθοκαμηλισμού τίθετη τάση της νεοελληνικής κοινωνίας. λου, μας έστειλε την ακόλουθη Δε θέλω να παρακολουθήσω το συνεργά­ 2. Η άτυχη προσπάθεια να δοθεί συγαπάντηση: τη σας Δ. Λώρο στο παραλήρημά του χωροχάρτι (σελ. 49, σημ. 3) στους εκάενάντια στον αμερικανό αντιψυχίατρο στοτε υπεύθυνους (τροχονόμους, δικα­ Σαζ, ενάντια στους έλληνες και στους στές, αρχιτέκτονες, ψυχίατρους, δασκά­ Αγαπητέ συνάδελφε, απανταχού αντιψυχίατρους, και προσωπι­ λους) για τις αντίστοιχες χαώδεις κατα­ Έχω την εντύπωση ότι ίσως κάπου κά (απαράδεκτο) ενάντια στο θεσσαλονιστάσεις (κυκλοφοριακό, δικαιοσύνη, πο­ στρουθοκαμηλίζουμε όλοι. Ο καθένας κιό ψυχίατρο Κλεάνθη Γρίβα, για να μπο­ λεοδομία και κατοίκηση, ψυχιατρική, παι­ εκεί που τον πονάει. Εσείς πάντως νιώθω ρέσω να σταθώ σε δύο σημεία της μαδεία) δείχνει το λιγότερο ανευθυνότητα ότι στρουθοκαμηλίζετε στο επίπεδο της κροσκελέστατης κριπκής βιβλίου -πρό­ και ηθελημένο αποπροσανατολισμό. Ο­ λογικής. Διότι τα όσα λέτε στην πρώτη κειται μάλλον για ολόκληρο εμπαθές πωσδήποτε οι παραπάνω επαγγελματίες σας παράγραφο είναι βαθύτατα αντιφατι­ άρθρο- με το βαρύγδουπο τίτλο: «Το τέ­ δεν είναι οι μόνοι υπεύθυνοι για το χάλι κά. Σ' αντίθεση προς την άψογη λογική λος της ανπψυχιατρικής ως ιδεολογίας». στο χώρο δράσης τους. Σίγουρα όμως της δεύτερης, με την οποία συμφωνώ.

1. Γράψει ο Δ. Λώρος: «Η " ψυχολογι-συμβάλλουν με την αδιαφορία, ωχαδελ' Ομως με παρανοήσατε. Δεν ισχυρίστη­ φισμό, συμφεροντολογία, μικροπολιτική κοποίηση" της κοινωνίας μας (εννοεί την κα ποτέ ότι οι αναφερόμενες επαγγελ­ και συντεχνιακή νοοτροπία στη χειροτέ­ ελληνική, Σημ. δική μας) όχι μόνο δεν ματικές ομάδες είναι άμοιρες ευθυνών. ρευση των παραπάνω καταστάσεων. Σί­ έχει καταλήξει νά 'ναι το υπ' αριθμόν Απλώς, θέλησα να τονίσω όπ στην Αμε­ γουρα και αυτοί αποτελούν μέρος του ένα πρόβλημά της αλλά ούτε καν άρχισε. ρική, στην οποία βρίσκεται και το κύριο συστήματος, στο οποίο γίνεται η απο­ Ακόμα και μέχρι σήμερα δεν υπάρχει πα­ κοινό του Szasz (έχοντας αυτό το κοινό στροφή συνήθως για τα στραβά της ελ­ νεπιστημιακή σχολή ψυχολογίας», (sic) στο μυαλό του γράφει, κι όχι το ελληνι­ ληνικής κοινωνίας. Επομένως ανάλογη Στην παραπάνω πέρα για πέρα ανεύ­ κό), το σύστημα έχει μακριά παράδοση είναι και η συμμετοχή τους σε κάθε προ­ θυνη θέση αντιπαραθέτουμε τα εξής: στο να αβαντάρει αποφασιστικά οτιδήπο­ Σοβαρές επιδημιολογικές έρευνες έ­ σπάθεια επαναπροσδιορισμού των δομών τε θα τραβήξει, σαν αλεξικέραυνο, την στο χώρο ευθύνης τους. χουν αποδείξει ότι τα ψυχολογικά νοσή­ οργή του κόσμου μακριά από τις θεμελι­ ματα στη χώρα μας έχουν τεράστια Τελικά εκφράζω τη λύπη μου για τέ­ ακές του δομές, την καπιταλιστική εκμε­ έκταση.’ Πρόσφατη εμπειρική έρευνα τοιες αλόγιστες προσπάθειες αποπρο­ τάλλευση. (Που δεν αλλάζει υφή με το του υπουργείου Παιδείας δίνει υψηλούς σανατολισμού που επιχειρούνται σε ζω­ να μασκαρεύεται, αλλού, σε γραφειο­ αριθμούς «αποκλινόντων του φυσιολογι­ τικότατα θέματα της σύγχρονης ελληνι­ κρατική καταπίεση. Είναι η Σκύλλα που κού» μαθητών2 σε όλες τις βαθμίδες της κής πραγματικότητας. Και ας μου επιπροσφέρει άλλοθι στη Χάρυβδη και τ' αν­ εκπαίδευσης. Οι ψυχασθενείς ή όσοι χα­ τραπεί η νέα γραφή της γνωστής φρά­ τίστροφο.) Χειροκροτεί λοιπόν όποιον ρακτηρίζονται έτσι έχουν αντίθετη γνώσης, αφιερωμένη στο Δ. Λώρο και σε κατακεραυνώνει την αμαρτωλότητα των

Γιατην αντιψυχιατρική

Σημπώ άηα: 4.

1. Μαδιανός, Μ. - Ζάρναρη, 0.: Η επικρά­ τηση ψυχοπαθολογιών συμπτωμάτων σε τυχαίο δείγμα 4083 ατόμων αστι­ κού και αγροτικού πληθυσμού, Εγκέ­ φαλος, 20, 1983, 9-15. Μαδιανός, Μ. κ.ά.: Γεωγραφική κατα­ νομή των αχιζοφρενικών αρρώστων

στην Ελλάδα, Ιατρική, 43, 1983, 1-5.

2. Νικοδήμου, Σ.: Τα προβληματικά παιδιά-μαθητές στα σχολεία γενικής εκ­ παίδευσης, Εκλογή, 60, 1983, 15-19.

3. Βλέπε τα περιοδικά: Η τρέλα, Ο τοί­ χος, Η ελευθερία είναι θεραπευτική, Ψυχολογικό Σχήμα.

Οπως: Τα Κέντρα Ψυχικής Υγιεινής Αθηνών-Πειραιά-θεοσαλονίκης, Το α­ νοιχτό θεραπευτικό κέντρο (Αθήνα), Κέντρο Κοινωνικής Ψυχιατρικής Καιααριανής-Βύρωνα, Κέντρο Κοινωνικής Ψυχιατρικής Παγκρατίου, Κοινωνικό Κέντρο Αλεξανδρούπολης, Ψυχολο­ γικό Κέντρο Καβάλας.

χρονικα/9 πολιτών σαν υπεύθυνη για το κοινωνικό χάος. (Απ' όπου και η τεράστια επιτυχία των κάθε είδους ιεροκηρύκων, από τον Έλμερ Γκάντρυ του Σίνκλαιρ Λιούις, έως τον αιδεσιμότατο Μπίλλυ Γκράχαμ και τους διάφορους Γκουρού.) Χειροκροτεί όποιον αποδώσει τον στασιμοπληθωρισμό της οικονομίας στους ανίκανους οικονο­ μολόγους. Χειροκροτεί όποιον αποδώσει τη φοβερή εγκληματικότητα στην ύπαρ­ ξη κάποιων διεφθαρμένων αστυνομικών και στην ανυπαρξία καλών εγκληματολόγων. Χειροκροτεί κάθε μικροπωλητή αυ­ ταπατών και κάθε μεγαλέμπορα ελπίδων όταν αυτοί υποσχεθούν ότι, μόλις διώ­ ξουν οι τίμιοι τους κλέφτες από την εξουσία, όλα θα γίνουν τέλεια. Έτσι, νομοτελειακά, το σύστημα θα ηρωοποι­ ούσε οποιονδήποτε χειρουργό ισχυριζό­ ταν ότι κατάργησε τις εγχειρήσεις. (Απ' όπου η τεράστια, αλλά σύντομη, επιτυχία των απατεώνων θεραπευτών των Φιλιππίνων που «εγχείριζαν χωρίς αίμα».) Οποιονδήποτε γιατρό έλεγε ότι κατάρ­ γησε τις αρρώστιες. Οποιονδήποτε πεθαμενατζή έλεγε ότι κατάργησε το θά­ νατο (με κρυογενετική, κρυοαθανασία ή οτιδήποτε άλλο). Κι οποιονδήποτε ψυχί­ ατρο έλεγε ότι κατάργησε τόσο τα ψυ­ χοφάρμακα όσο και τις Ιδιες τις ψυχικές ασθένειες. Δεν έχετε ζήσει σ' αυτό το περιβάλ­ λον για να καταλάβετε ότι και στις ΗΠΑ παίζουν πολύ μεγαλύτερο ψυχικό ρόλο οι διάφορες αντίστοιχες «Αγίες του Αιγά­ λεω», ή οι χαρτορίχτρες, απ' 6,τι οι ψυ­ χίατροι. Συνεπώς, η ψυχική αθλιότητα δεν προάγεται από τους ψυχίατρους όσο ανίκανοι κι αν είναι να την καταργήΠρέπει νά 'χει κανείς ακούσει με τ' αυτιά του φτωχούς έλληνες ψυχασθε­ νείς να λένε ότι έδωσαν 50.000 δραχμές σ' ένα απόγευμα σε μια «μάγισσα» για να τους αποκαλύψει το φίλτρο με το οποίο τους «τρέλανε» (η μάνα τους, ο πατέρας τους, η γυναίκα τους, η CIA, η KGB, οι Εβραίοι, οι Μασόνοι κ,ά.) για να καταλά­ βει πού είναι ο εχθρός, και το πώς αν­ θούν τα δηλητηριώδη μανιτάρια της απά­ της της μη επιστημονικής «ψυχοθερα­ πείας». Άλλωστε, αυτό ακριβώς δεν γί­ νεται, σε πιο ήπια μορφή αλλά σε πολύ πιο γιγάντια κλίμακα, με την επίσημη εκ­ κλησία; Τεράστιο ποσοστό των ιερέων πιστεύει στα δαιμόνια και στους εξορκισμούς τους και διασπείρει τη μαζική αυ­ τή κερδοφόρα μεσαιωνική δεισιδαιμονία. Ενάντια σ' όλ' αυτά δεν εξεγερθήκατε ποτέ. Ούτε σας ανησύχησε το αμερικανοειδές φαινόμενο της εμφάνισης και ευημερίας και στην Ελλάδα διάφορων θρησκευτικών, κρυπτοθρησκευτικών και ψευδοφιλοσοφικών «ομίλων», ακαδημιών γιόγκα, κύκλων «εσωτερισμού», θεοσο­ φίας κλπ. Διότι δεν κατανοήσατε πού βρίσκεται ο εχθρός. Και ποιος είναι. Θα τελειώσω υποδεικνύοντάς σας και κάποιες από τις πολλές αντιφάσεις που

υπολανθάνουν στους συλλογισμούς σας, όπως τουλάχιστον τις ένιωσα να γρονθοκοπούν τη λογική όλων μας. Λέτε: «Οι ψυχασθενείς ή όσοι χαρακτηρίζον­ ται έτσι (1) έχουν αντίθετη (2) γνώμη από αυτή του Δ. Λιάρου (;) και προσπα­ θούν να οργανωθούν (3) με σκοπό την αυτοάμυνα, τη συλλογή στοιχείων και την απελευθέρωση από κάθε είδους εξάρ­ τηση (4). Διάφορα Κέντρα προστασίας (5) των ψυχικά διαταραγμένων (6) λει­ τουργούν ανά την επικράτεια (7) οργα­ νωμένα από (8) τους πιο συνειδητούς ψυχίατρους, ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς.» [οι υπογραμμίσεις και η αρίθμηση των επιχειρημάτων δική μου Δ.Λ.] Το 1 αντιφάσκει προς το 6. Το 2 είναι ■αυθαίρετο και συκοφαντικό απέναντι μου, διότι ποτέ δεν υποστήριξα τίποτα το ενάντιο στα όσα ονειρευόσαστε πιο κά­ τω. Διότι είναι ξεκάθαρο ότι παίρνετε για πραγματικότητα τις ευγενείς σας επιθυ­ μίες πού 'ναι και δικές μου. Νά όμως που εσείς αυταπατάσθε. Το 3 φωτίζεται στο φως του 8 και αποκαλύπτει το τι γί­ νεται: αντί να γίνει αυτο-οργάνωση των αποκαλουμένων «ψυχασθενών» (εγώ αμ­ φισβητώ και αυτό ακόμα το επί-θετο, θε­ ωρώντας ότι κάποιος -μπορεί νά ' ναι αύ­ ριο οποιοσδήποτε από μας- έχει μια προ­ σωρινή διαταραχή. Δεν είναι ψυχασθε­ νής. Με, ή χωρίς, εισαγωγικά), γίνεται «οργάνωσή» τους από επαγγελματίες ανθρωποβοσκούς, άλλοτε καλοπροαίρε­ τους και άλλοτε κακοπροαίρετους -που θησαυρίζουν μάλιστα πουλώντας αντιψυχιατρικό και αντκραρμακευτικό μένος. Το 4 αντιφάσκει προς το 5. Πάντα εξαρτιόμαστε απ' ό,τι μας προστατεύει. Ιδίως όταν αυτό είναι το μεγαλόθυμο κρά­ τος (η επικράτεια !!) που θα φροντίσει στοργικά τους πληγωμένους του υπηκό­ ους μέσα από ευαίσθητους (συνειδη­ τούς, πάντα) επιστήμονες που θα προσλάβει σαν κρατικούς του λειτουργούς. (Η Μαριορή χρειάζεται κατεπειγόντως φε­ ρετζέ...) Η γράφειοκρατικοποίηση όλης της ψυ­ χικής και κοινωνικής ζωής μέσα από την κρατικοποίησή της δεν φαίνεται να φοβί­ ζει κανέναν. Πολλοί μιλάνε για «τομέα» (secteur) παραβλέποντας τους κινδύ­ νους μιας τέτοιας συνεχούς παρακολού­ θησης των πολιτών, από «συνειδητοποιη­ μένους», έστω, ψυχοεπαγγελματίες. Ει­ δικά εσάς ούτε φαίνεται να σας ανησύ­ χησε ποτέ! Κάτω απ' αυτές τις συνθήκες είναι άσκοπο και ανώφελο να προσπαθήσω να σας δείξω ότι, κατά τη γνώμη μου, οι απελευθερωτές σας «σας τάζουν πάλι ελευθερία ανάπηρη». Κοι­ τάξτε μόνο πώς ζουν οι «απελευθερω­ τές» σας. Και τότε θα πάψετε νά ' σαστε τόσο δέσμιος του π λένε. (Παρακαλώ να μην ξεχάσετε, όπως κι ο κύριος Γρίβας, ότι η οργή μου με την ελευθεροκαπηλεία των ανθρωποβοσκών νέου τύπου, που επείγονται να πάρουν

τη θέση των παλιών, δεν συνεπάγεται ταύτισή μου με τους δουλέμπορους.) Δ. Λώρος

Τι συμβαίνει με το διάβασμα; Αγαπητοί φίλοι δημιουργοί του «ΔιαβάΝιώθω την ανάγκη να σας εκφράσω την εκτίμησή μου για όλη την προσπά­ θεια που κάνετε στο χώρο του βιβλίου. Βέβαια η προσπάθεια αυτή θα καταλήγει (υποθέτω) στους ορισμένους φίλους των βιβλίων, που δυστυχώς είναι ελάχιστοι σε σχέση με τον πλούτο που έχει να πα­ ρουσιάσει η έκδοση του ελληνικού βιβλί­ ου καθώς και του ξένου τα τελευταία χρόνια. Έχοντας κάποιες παρόμοιες ανησυχί­ ες, το υπουργείο Πολιτισμού και οι εκδό­ τες οργανώνουν εκθέσεις βιβλίων στην Αθήνα, την Κηφισιά και τη Θεσσαλονίκη. Είναι αυτονόητο ότι γίνονται οι εκθέσεις αυτές για να δημιουργήσουν μια επαφή του μη αναγνωστικού κοινού με το βι­ βλίο. (Σίγουρα υπάρχει και κάποια πρό­ θεση κέρδους, αφού οι εκδότες μπο­ ρούν να πουλάνε βιβλία καινούρια ή ξε­ χασμένα τα οποία έτσι κι αλλιώς σε ελά­ χιστη δημοσιότητα έχουν δοθεί.) Μετά από κάθε τέτοια έκθεση γρά­ φονται αρκετά άρθρα σε ολόκληρο τον τύπο, κατακριτικά ή επιδοκιμαστικά. Συγ­ κεκριμένα, μετά το πρόσφατο φεστιβάλ -που ονομάστηκε και βαλκανικό- γρά­ φτηκαν διάφορα άρθρα που αναρωτιόν­ ταν αν ήταν φεστιβάλ ή καρναβάλ, ανη­ συχούσαν για τη μεγάλη πώληση βιβλίων μαγειρικής και τελικά μισοκαταδίκαζαν το φεστιβάλ. Αλλά μια τέτοια όψη δεν είναι τόσο αντικειμενική. Γιατί, βέβαια, από ό,τι φημολογείται, έγιναν περισσότερες πωλήσεις από την περασμένη χρονιά, κι αυτό σίγουρα είναι πολύ ευχάριστο, όχι από την πλευρά ότι κέρδισαν πάλι οι έμποροιεκδότες, μα από την πλευρά ότι κάτι γί­ νεται στο χώρο του βιβλίου. Κάτι σαν να «σπάει ο πάγος», να σπάει η αποξένωση του νεοέλληνα από το βιβλίο. Μπορεί τα βιβλιοπωλεία να μην αύξησαν τις πωλήσεις, μα το συμπέρασμα είναι πως το βι­ βλίο αποκτά νέους φίλους. Η σχεδόν απογοητευτική αγοραστική κίνηση των βιβλιοπωλείων και η κίνηση των βιβλιοθηκών, που μένει σε χαμηλά επίπεδα, φανερώνει πως οι Έλληνες στο σύνολό τους δεν διαβάζουν. Και ιδι­ αίτερα απογοητευτική είναι η κατάσταση στη νεολαία. Ίσως μια έρευνα εμπερι­ στατωμένη πάνω στο θέμα της σχέσης της νεολαίας και του βιβλίου, έδινε κά­ ποια διαφώτιση για το τι συμβαίνει και ' Εντονα φιλικά Γιάννης Σακιώτης

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Από 2 έω ς 15 Ν οεμβ ρ ίου

Επειδή όμως είναι τεχνικά αδύνατο να δημο­ σιεύονται όλα τα βιβλία που αναφέρουν οι βι­ βλιοπώλες, ο πίνακας περιλαμβάνει τελικά εκείνα τα βιβλία που δηλώθηκαν από δύο τουλάχιστον βιβλιοπώλες.

Πλέθρον - Αθ.

e 3

1. Γ. Ιωάννου: Ο Ευρωπαίος (Καστανιώτης) 2. Π. Μακρή: Μαρξιστές και ορθοδοξία (Επικαιρότητα) 3. Α. Φακίνου: Ιστορία μιας χαμένης γης (Εστία) 4. Δ. Μ. Μπότσαρη: Η δυναστεία Παπανδρέου (Ισοκράτης) 5. ΧΙτσκοκ (Πλέθρον) β. Γ. Γιατρομανωλάκη: Ανδρέας Εμπειρικός (Κέδρος) 7. Γ. Φάτση: Πολυτεχνείο '73 (Καστανιώτης) 8. X. Μέλβιλ: Μόμπυ-Ντικ ή η φάλαινα (Ζώδιο) 9. X. Λ. Μπόρχες: Το βιβλίο των φανταστικών όντων (Libro) 10. X. Ρίχτερ: Νταντά (Υποδομή)

Σημ.: Στο βιβλιοπωλείο Γρηνόρη - Αθ. το βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις ήταν: X. Γιανναρά: Πείνα και δίψα (Γρηγόρη). Στον Ελευθερουδάκη - Αθ.: Β. Καββαθά: Ωραίο το φουστάνι σου Γιώργο μου (Κάκτος). Στη Σύγχρονη Εποχή - Αθ.: Γ. Ρίτσου: Το σώμα και το αίμα (Κέδρος).

Βιβλιοπωλείο «ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΣ» Μ έτωνος 62, Χολαργός 1η παράλληλος της Μεσογείων,

• Κάτι νέο στο χώρο του βιβλίου · Αυστηρή επιλογή βιβλίων • Αναγνωστήριο · Εκπτώ σεις • Παιδική γωνιά · Ειδικές προσφορές Έ να βιβλιοπωλείο στο Χολαργό που θα το ζήλευε το κέντρο ΚΑΛΕΝΤΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ Ε.Ε. Γραφεία: Κολοκοτρώνη 15, τηλ. 32.34.270

Σύγχρονη Εποχή - Αθ.

|

| 3

Μεθενίτης - Πάτρα

I

Εστία - Αθ.

!

Λέσχη του Βιβλίου - Αθ.

3 3

Κοτζιά - Θεσ.

| Ελευθερουδάκης - Αθ.

| Δωδώνη - Γιάννινα

I Δωδώνη - Αθ.

Λ Ι Α

I Γεωργίου - θεσ.

| Γρηγόρη - Αθ.

Β Ι Β

Κατώι του Βιβλίου - Θεσ. |

Οσο για το ενδιαφέρον και την ποιότητα των βιβλίων του πίνακα, σκόπιμο είναι να συμβουλεύ­ εσ τε τις σελίδες της «Επιλογής». |

Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικό­ τερα βιβλία ενό ς δεκαπενθήμερου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρησαν δεκαπέντε βιβλιοπώλες α π ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τα τρία βιβλία που είχαν τις περισ­ σότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι, το βιβλίο μ ε τις μεγαλύτε­ ρ ε ς πωλήσεις σημειώνεται μ ε τρεις αστερίσκους (***), το αμέοως μ£Τά μ£ (**) και το τελ ευ ­ ταίο με έναν (*)■

Αδαμάντιος Κοραής «Επροσπάθησες με όλα τα δυνατά φιλολογικά μέσα να διασπείρης εις τους κόλπους της πατρίδος την φιλοσοφικήν αποστολήν του id ' αιώνος, την ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ λέγω ΙΣΟΤΗΤΑ και ΚΟΙΝΩΝΙΣΜΟΝ (...) Συ ωμιλούσες και έγραφες την γλώσσαν (...) των αληθινών παραστατών της κοινωνικής τελειοποιήσεως (...) Συ εμπρός εις τους οφθαλμούς εκείνων οι οποίοι έχουν νουν να σε μελετήσουν, και καρδίαν να αισθανθούν την διδαχήν σου, δεν είσαι ένας απλός εκδότης των παλαιών συγγραφέων μας, δεν μας επρομήθευσες μόνον ορθά κείμενα, δεν εζήτησες να μορφώσης τον νουν και να πλάσης την καρδίαν των Ελλήνων, με την μόνην φιλοσοφίαν των ενδόξων προγόνων μαςαλλά ένας επαναστάτης κατά την θρησκείαν, φιλοσοφίαν και πολιτικήν, σχετικώς ως προς την Ελλάδα (...) Εκήρυξες την ανεξαρτησίαν του λογικού, την αληθινήν αρχήν και βάσιν της φιλοσοφίας (...) Έμβασες με κοντολογιά εις την κοινήν πατρίδα, όλα τα προοδευτικά σπέρματα της αληθινής πολιτικής (...) Τοιούτος λοιπόν εστάθη, ώ παρευρισκόμενοι! ο σεβάσμιος γέρων απόστολος των δημοκρατικών δογμάτων του αιώνος του, και αναμορφωτής της θρησκείας, φιλοσοφίας και πολιτικής ως προς ημάς...»

L";1'?"'*' t mT0V><K ° e if την δανήν τον Δ. Α. Κρραή, εις τους 1833 Απριλίου 8 ε.ν. α π ο τ ο ν Φραγκίσκον Πυλαρινόν», π. «Le Polyglotie», Παρίσι 1833, φ. 2, σ. 4-8. Αναδημοσι­ εύεται από το : Σταμάτη Πέτρου, Γράμματα από το Άμστερνταμ Επιμέλεια Φίλιππου Ηλιου, Μεγάλο μέρος του εικονογραφικού υλικοί) πο ι περιέχεται στο κοραϊκό αφιέρωμά μας, μας παραχωρήθηκε από το Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών τι υ ΕΙΕ (αρχείο «Νεοελληνική Προσωπογραφία»), Εκφράζουμε τις ευχαριστίες μας.

12/αφιερω μα

Λ. Βρανούσης

Απάνθισμα έργων και επιστολών Αδαμάντιου Κοραή Ο «Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων 3ιβλίων» ανασυγκροτήθηκε μετα­ πολεμικά με πρόεδρο τον Σωκρ. Κουγέσ και γεν. γραμματέα τον I. Μ. Παναγιωτόπουλο, εγκαινίασε μια νέα σειρά εκδόσεων, αλλά προγραμμάτισε και ανατυπώσεις έργων που είχαν κυκλοφορήσει στις παλαιότερες σειρές των εκδόσεών του. Ένα α π ’ αυτά ήταν και η ολιγοσέλιδη επιλογή από τις Επιστολές του Κοραή προς τον Πρωτοφάλτη (α' έκδ. 1911). Η επανέκδοσή της ανατέθηκε στον υποφτ.ινόμενο και το βιβλίο βγήκε (1959) σ ’ ένα τομίδιο υπερεκατό σελίδων, εμπλουτισμένο με περισσότερα κείμενα (στην πρώτη έκδοση του 1911 είχαν φροντίσει να παραλείψουν κάποιες τολμη­ ρές σελίδες του Κοραή), με σημειώσεις, εισαγωγή, βιβλιογραφία κτλ. Ταυ­ τόχρονα αποφασίστήκε να εκδοθούν δύο τομίδια των 150-200 σελίδων με κείμενα του Κοραή και με τον γενικό τίτλο Απάνθισμα έργων και επιστο­ λών. Η επιλογή και η επεξεργασία του υλικού ανατέθηκε επίσης στον υποφαινόμένο. Η ύλη των δύο τόμων, ετοιμοπαράδοτη για το τυπογραφείο, κατατέθηκε στα γραφεία του «Συλλόγου» το 1960. Αλλά η δίτομη αυτή έκ­ δοση, προορισμένη να καλύφει ένα αισθητό κενό την εποχή εκείνη, από αναβολή σε αναβολή, δεν προωθήθηκε ποτέ στο τυπογραφείο. Στο μεταξύ είδαν το φως τα «Άπαντα» του Κοραή (έκδ. Γ. Βαλέτα) και άλλα δημοσι­ εύματα, ο «Σύλλογος» έδωσε προτεραιότητα σε άλλες εκδόσεις και το «Απάνθισμα» εκείνο (ένα ογκωδέστατο ντοσιέ με όλα τα κείμενα, συνοδευμένα με εισαγωγικά σημειώματα, πλήθος υποσημειώσεων κλπ.) έμεινε τελικά στο αρχείο του «Συλλόγου», όπου, παρ’ όλες τις προσπάθειες, δεν ξαναβρέθηκε... Το παλιό μέγαρο του «Συλλόγου Ωφελίμων Βιβλίων» της οδού Ακαδημίας, όπως είναι γνωστό, κατεδαφίστηκε, η επανεγκατάσταση και η επαναλειτουργία γραφείων, αρχείων, αποθηκών κτλ., μετά από αλλε­

άφιερωμα/13

πάλληλες μετακομίσεις, ήταν αναπόφευκτο να δημιουργήσει πολλά προβλή­ ματα. 'Ετσι, «λανθάνει» κάπου και το ντοσιέ με την ύλη για το δίτομο «Απάνθισμα» έργων του Κοραή, που είχε κατατεθεί στα γραφεία του «Συλλόγου» το 1960. Αν, πα ρ’ ελπίδα, το ντοσιέ εκείνο έχει διαρρεύσει σε άλλα χέρια, εύχομαι και ελπίζω ο τυχόν κάτοχός του να διαβάσει τις γραμμές αυτές και να ευαρεστηθεί να μας ανακοινώσει το «εύρημά» του. Από τις κοραϊκές εκείνες εκδόσεις του «Συλλόγου προς Διάδοσιν Ωφελί­ μων Βιβλίων» που επεξεργάστηκα τα χρόνια εκείνα (1959-1960) και που δεν ολοκληρώθηκαν, παραχωρώ ευχαρίστως σήμερα, για το κοραϊκό αφιέ­ ρωμα του περιοδικού «Διαβάζω», τις εισαγωγικές σελίδες που είχα προτά­ ξει στο πρώτο τομίδιο της σειράς (Έπιστολαί προς Πρωτοψάλτην, Αθ. 1959), με την ελπίδα πως θα βρω κάποτε και τα εκτενέστερα σχετικά κείμενα που είχα συντάξει για το δίτομο «Απάνθισμα». Μια από τις δημιουργικώτερες εποχές της ιστο­ ρίας μας είναι, αναμφισβήτητα, η τελευταία πε­ ρίοδος της Τουρκοκρατίας, τα τελευταία 50-60 χρόνια πριν από το 1821: το υπόδουλο Γένος επιταχύνει τα βήματά του προς την ανόρθωση και προετοιμάζει την ανάστασή του. Μακρά κατεργασία αιώνων και οι νέες, προσφορότερες τώρα, ιστορικές συνθήκες φέρνουν στην επιφά­ νεια δυνάμεις που δύσκολα τις διέκρινε κανείς παλαιότερα: ο Νέος Ελληνισμός, εύρωστος στην εφηβική του εξόρμηση, γεμάτος ανησυχίες, αλ­ λά και γεμάτος αυτοπεποίθηση, βαδίζει σταθε­ ρά προς την κατάκτηση της ζωής. Το Μεγάλο Εικοσιένα, πέρ’ από τη θυσία του αίματος, σαν υπέρτατη έξαρση όλων των δημιουργικών δυνά­ μεων ενός λαού, εδώ έχει τις ρίζες του. Ο κοινός φιλαναγνώστης -πρέπει να ομολογηθή- δύσκολα επιχειρεί να παρακολουθήση υπομονητικά τη βασανιστική πορεία του Γέ­ νους μέσα στους ατελεύτητους αιώνες της Σκλαβιάς. Απαράσκευος συνήθως, ολιγόπιστος κάποτε και συχνά ανυπόμονος, γρήγορα ασφυκτιά μέσα στην κατάθλιψη που αποκομίζει: Νύ­ χτα αξημέρωτη τον περιζώνει- και οι κάποιες αναλαμπές που σπαθίζουν πότε-πότε τα ερέβη, άλλο δεν κάνουν, παρά να του δείχνουν πηχτό­ τερο το σκοτάδι. Όμως, λίγο υπομονητικότερα να σκύψη κανείς στην ιστορία των σκοτεινών αυτών αιώνων, αρχίζει σιγά-σιγά να συναρπάζε­ ται από ένα απροσδόκητο μεγαλείο: μπροστά του δεν είναι πια ένας κόσμος που πεθαίνει, αλλ’ ένας κόσμος που γεννιέται. Αυτό γίνεται περισσότερο αισθητό τις τελευταίες δεκαετίες της Δουλείας, όταν η Ιστορία, που έσερνε απελπιστικά αργοκίνητα τα βήματά της τους περασμένους αιώνες, προχωρεί πια με γοργότε­ ρο ρυθμό. Τυπικοί εκπρόσωποι της μεταβατικής αυτής περιόδου είναι οι λόγιοι -μελετημένοι όχι όσο

τους άξιζε, παρεξηγημένοι ίσως κάποτε, αν όχι και συκοφαντημένοι. Μέσα α π ’ αυτούς βγαίνει η χορεία των Διδασκάλων του Γένους, των αφανών και των μεγάλων, των αναγεννητών, των αποστόλων του Νεοελληνικού Διαφωτι­ σμού. Ευγενικοί βλαστοί της Ρωμιοσύνης, απο­ τελούν τη συμπυκνωμένη έκφραση των πόθων και των ελπίδων, των ανησυχιών και των αναζη­ τήσεων, των αγώνων και των αγωνιών του και­ ρού τους και του τόπου τους. Ό ποιον και να θυμηθής, από τους πιο γνωστούς ώς τον πιο αγνοημένον, από το Ρήγα και τον Κοραή ώς τον απολησμονημένο δάσκαλο της επαρχίας ή τον άγνωστο σπουδαστή του Ιερού Λόχου, ο καθέ­ νας, λίγο ή πολύ, αποτελεί μιαν ηρωική ραψω­ δία μέσα στην πολύφωνη εποποιία του Νεοελ­ ληνικού Διαφωτισμού. Και δεν υπήρξε ίσως ώς τότε άλλη εποχή, στην οποία οι λόγιοι ν ’ ασκού­ σαν περισσότερη επιρροή και να διαδραμάτισαν ιστορικώτερο ρόλο στην πορεία του Γένους. Στην πολυκουρσεμένη τούτη γη, που την είχαν λιπάνει, σ’ αλλεπάλληλα στρώματα, οι τέφρες των αιώνων, το αίμα δεν είχε πάψει ποτέ ν ’ αρδεύη τα χερσωμένα εδάφη- όμως έπρεπε κι η γενιά τούτη των διαφωτιστών να ρίξη το σπόρο της, για να φυτρώση και να καρπίση το δέντρο της Ελευθερίας. Κορυφαίος στη χορεία αυτή των αναγεννη­ τών ο Α δ α μ ά ν τ ι ο ς Κο ρ α ής (1748-1833). Καμμιά προγραμματισμένη ενέργεια, καμμιά εύνοια της τύχης και καμμιά Μοίρα δεν τον προώρισε γι’ αυτόν το ρόλο. Η επιταγή των καιρών τον άρπαξε στην τροχιά της, και βρέθη­ κε κάποτε -σχεδόν ανεπάντεχα, αλλ’ ανέκκλη­ τα ταγμένος- ν ’ ανεβαίνη τον ανηφορικό δρόμο του Χρέους, δοκιμασία και δόξα των άξιων τέ­ κνων της Πατρίδας. Κανένα ηγετικό αξίωμα ή δημόσιο λειτούργημα δεν του επέβαλε ποτέ

14/αφΐερωμα

Ο ανδριάντας του Κοραή στα Προπύλαια του Π ανεπι­ στημίου της Αθήνας

συγκεκριμένες ευθύνες. Μόνος του επωμίσθηκε τις ευθύνες και κατέκτησε επάξια στην κοι­ νήν αναγνώριση των ομοεθνών του τη θέση του ηγέτη -φωτιστής κι εμψυχωτής των ραγιάδων, πρεσβευτής του υπόδουλου Γένους στα ξένα, συμπαραστάτης σε κάθε πατριωτική προσπά­ θεια. Και κράτησε εθελοντικά το βαρύ σταυρό του, ακούραστος, ώς την ύστατη πνοή του. Γόνος ευκατάστατης οικογένειας, προωριζόταν και ξεκίνησε να γίνη έμπορος. Δεν τα κατάφερε- αλλού τον τραβούσαν οι ανησυχίες του. Ζητώντας άλλη ικανοποίηση, ξεκίνησε να γίνη γιατρός. Με πολλές στερήσεις και μόχθους έγι­ νε. Αλλά τον κράτησε η ξενιτειά. Ή ταν αργά πια, για να γυρίση πίσω, ν ’ αναπαυθή, όπως άλλοι, θερίζοντας τους καρπούς των μόχθων του. Η επιστροφή στην πατρίδα τον τρόμαζε σαν εθελούσια υποταγή -έστω και συμβατικήστους δυνάστες της, αυτούς που ωρκίσθηκε να πολεμήση. Η Ευρώπη ξάνοιξε τους ορίζοντές του, η τροπή των νέων καιρών διώγκωνε τις ανησυχίες του, επέβαλλε εργήγορση και προε­ τοιμασία: το υπόδουλο Γένος έπρεπε ν ’ αποκτήση αυτοσυνείδηση, να ορθωθή στην αυτο­ πεποίθησή του, για να δώση πανέτοιμο το «πα­ ρών» στην Ιστορία που ερχόταν να κρούση τις θύρες του. Κι ο Κοραής αφήνει την ιατρική, για να γίνη φιλόλογος, μεταλαμπαδευτής της προ­ γονικής σοφίας και αρετής, απόστολος του Ευ­ ρωπαϊκού Διαφωτισμού, συγγραφέας ακούρα­ στος, Διδάσκαλος του Γένους. Ο «φωτισμός του Γένους», στην υπηρεσία του οποίου αυτοεπιστρατεύονται οι πρωτοπό­ ροι της εποχής, με την απώτερη ελπίδα πως αυ­ τός θα οδηγήση κάποτε και στην «ανάσταση του Γένους», δεν ήταν υπόθεση λίγων ετών ή λίγων δεκαετηρίδων, αλλά μακρόπνοο σχέδιο, που στη διακονία του έπρεπε ν ’ αναλωθούν

γενεές επί γενεών. (Ά σχετο αν οι ιστορικές εξελίξεις προκατέλαβαν μεσοστρατίς την προ­ σπάθεια και ξέσπασε, σχεδόν απροσδόκητα, το Εικοσιένα). Ο Κοραής -είναι κι αυτό κάτι από τη μεγαλωσύνη του- αφιερώνεται σ’ ένα έργο, που οι απαιτήσεις κι οι προοπτικές του ξεπερ­ νούν κατά πολύ τις δυνάμεις ενός ανθρώπου και τα χρονικά όρια μιας ζωής. Πρέπει πολύ, πά­ ρα πολύ να πιστεύης, για ν ’ αποδυθής σ’ έναν αγώνα χωρίς την ελπίδα να ιδής και να χαρής ο ίδιος τα επιτεύγματά του, ξέροντας από πριν πως δε θα φτάσης στο τέρμα του σταδίου, όπου στεφανώνουν τους ολυμπιονίκες. Έτσι ξεκίνησε ο Κοραής, άσχετο αν ευτύχησε στο τέ­ λος να ιδή ο ίδιος και να χαρή την αναγνώριση και τη δικαίωσή του. Στη χορεία των ανατροπέων και των ανα­ μορφωτών, που δημιούργησαν τη Νέαν Ελλάδα, ο Κοραής -χωρίς να παύη νά ’ναι τολμηρός ανακαινιστής, αυστηρός ελεγκτής, επίμονος στην πολεμική του, βίαιος κάποτε και σχεδόν πεισματάρης- είναι ωστόσο λιγώτερο γκρεμιστής και περισσότερο οικοδόμος. Στη μνήμη των ανθρώπων όμως επιζούν συνήθως ευκολώτερα οι ανατροπείς και δυσκολώτερα οι οικοδό­ μοι. Ό τα ν το έργο φτάνη στο επιστέγασμά του, ποιος θα θυμηθή και ποιος θα γυρίση να τιμήση ξεχωριστά έναν-έναν τους αφανείς οικοδό­ μους που έστρωσαν το κρηπίδωμα; Εντούτοις, ταπεινός οικοδόμος τάχθηκε ο Κοραής στη με­ γάλη εθνική προσπάθεια της εποχής του. Κι άρχισε το έργο του από πολύ μακριά, από τις πρώτες βάσεις· έψαξε σκάβοντας και βρήκε το στερεό υπέδαφος, για να ρίξη θεμέλια· και οικοδομεί με μιαν υπομονή που προκαλεί το δέ­ ος· λες και θα ζούσε αιώνες! Χαρακτηρίζει κι αυτό την κατασταλαγμένη ωριμότητα των Μεγά­ λων, που εργάζονται με προοπτική την αιωνιό­ τητα. Μπορεί να μην προλαβαίνουν πάντα να ολοκληρώσουν οι ίδιοι το έργο· τα θεμέλια που ρίχνουν όμως είναι και θα μείνουν γερά. Κι ο Κοραής πάνω α π ’ όλα είναι ένας θεμελιωτής. Το έργο του δύσκολα συνοψίζεται σε λίγες γραμμές ή σε λίγες σελίδες· όχι μόνο επειδή εί­ ναι πολύμορφο και εκτεταμένο· αλλ’ επειδή, κυρίως, ο Κοραής και η προσφορά του -κάτι σαν ορόσημο στην πορεία του εθνικού και πνευματικού βίου του Νέου Ελληνισμού- συνυφαίνεται μ’ όλα σχεδόν τα προβλήματα του καιρού του και του τόπου του. Η επιστημονική του αξία ανήκει κυρίως στον τομέα της φιλολογίας. Η ενασχόλησή του με τ ’ αρχαία κείμενα του έδωσε, από πολύ νωρίς μά­ λιστα, διεθνή προβολή. Οι εκδόσεις αρχαίων συγγραφέων εδραίωσαν το κύρος του στην Ευ­

αφιερωμα/15 ρώπη. Οι νεοελληνικές σπουδές, που αναπτύ­ χθηκαν αργότερα, τον αναγνώρισαν επίσης πρό­ δρομό τους. Αλλά τον επιστήμονα Κοραή οι σύγ­ χρονοί του ομοεθνείς πολύ λίγο θα τον εγνώριζαν και πολύ λιγώτερο θα τον ανεγνώριζαν, αν ήταν μόνον ο σοφός του σπουδαστηρίου. Η φή­ μη βέβαια μιλούσε για τον Γραικό του Παρι­ σιού, που είχε κερδίσει την εκτίμηση των σο­ φών της Ευρώπης· αλλ' αυτό και μόνο δεν ήταν αρκετό για να τον ανεβάση και να τον επιβάλη στην πνευματική ηγεσία των ομογενών. Σ' αυ­ τούς είχε αμεσώτερην απήχηση με τα επικαιρικά δημοσιεύματά του, με τα μακρά προλεγόμενα των φιλολογικών του εκδόσεων, με τις πα­ τριωτικές του ενέργειες και με την ασταμάτητη αλληλογραφία του. Τον άνθρωπο της θεωρίας, τον πιστό της αυ­ στηρής επιστήμης, που αποξεχνιέται ιχνηλα­ τώντας με πάθος τη λεπτομέρεια, η πολυθόρυ­ βη αγορά -η αγορά με την αρχαία και τη σημε­ ρινή της σημασία- αν δεν τον απωθή, σπάνια τον δελεάζει και δύσκολα κατορθώνει να τον παρασύρη. Ο τύπος αυτός του σοφού στο κελλί τού σπουδαστηρίου του ζη και χαίρεται την αυτάρκειά του -περίεργο κράμα ολιγάρκειας και πλεονεξίας, πλησμονής και ακόρεστου πάθους. Κι ο Κοραής μια ζωή ολόκληρη δεν εβγήκε σχε­ δόν από το κελλί του. Εντούτοις, δεν ανήκει στους ανθρώπους της αφηρημένης επιστήμης. Η ιδιοσυγκρασία του ή οι περιστάσεις δεν του επέτρεψαν ίσως ν ’ αναπτύξη την αχαλίνωτη πολυπραγμοσύνη ενός Βολταίρου π.χ. ή ενός Μιραμπώ, τους οποίους εθαύμαζε. Νεώτερος τουλάχιστον, όταν έστελνε τις περιγραφές της επαναστάτημένης Γαλλίας στον Πρωτοψάλτη, αφήνει να διαφαίνεται πως φιλοδοξούσε να διαδραματίση κάποιον ανάλογο ρόλο. Με τον καιρό όμως περιχαρακώνεται στο κελλί του· αλ­ λά τον συνοδεύει πάντα, σαν ευλογία ή σαν κατάρα, ο δαίμονας των ευρυτέρων ανησυχιών. Αφοσιώνεται σ’ ένα μακρόπνοο έργο, που απαιτεί την αυστηρότερη αυτοσυγκέντρωση και περισυλλογή· αλλά ο ίδιος ο εαυτός του τον αν­ τιμάχεται. Οι αρχαίοι τον απορροφούν και τον γοητεύουν, η καρδιά του όμως ανήκει στους συγχρόνους. Κάτω από τη φαινομενική νηφα­ λιότητα του σοφού, που συσσωρεύει αλλεπάλ­ ληλες τις ογκώδεις εκδόσεις του, κρυφοκαίει ο πυρετός της ανησυχίας για όλα όσα διαδραματί­ ζονται γύρω του. Αγκομαχά στην εργώδη προ­ σπάθεια που απαιτεί μια έκδοση αρχαίου κειμέ­ νου- οι ξένοι φιλόλογοι θα θαυμάσουν την κρι­ τική αποκατάσταση των γραφών, την ευστοχία της ερμηνείας, τον πλούτο των σχολίων ο ίδιος όμως βιάζεται, θαρρείς, να ξεμπλέξη α π ’ όλα αυτά, για να καταπιαστή με τα προλεγόμενα

Χρονολόγιο Κοραή 1748 Γέννηση στη Σμύρνη 1771 Έμπορος στο Άμστερνταμ 1778 Επιστροφή στη Σμύρνη 1782 Φοιτητής στο Montpellier 1783 Θάνατος πατέρα του Ιωάννη 1784 Θάνατος μητέρας του ΘωμιΛδας (το γένος Ρυσίου) 1786 Πτυχιούχος της ιατρικής (Pyretologiae syno­ psis) 1787 Διδάκτωρ της ιατρικής (Medicus hippocraticus) 1788 Άφιξη στο Παρίσι 1798 Έκδοση Αδελφικής διδασκαλίας 1800 Έκδοση Ιπποκράτους Π ερί αέρων, νδάτων, τόπων (έργο για το οποίο βραβεύτηκε το 1810) 1803 Ανακοίνωση και έκδοση του Memoire sur V etat actuel de la civilisation dans la Gr'ece 1803 Έκδοση Βεκκαρία (η β ’ έκδοση το 1823) 1805 Πρόταση για εκλογή του ως καθηγητή στο College de France (α ') 1805 Έναρξη εκδόσεως «Ελληνικής Βιβλιοθή­ κης» (Πρόδρομος) 1809 Πρόταση για εκλογή του ως ακαδημαϊκού (α') 1811 Υποψήφιος ακαδημαϊκός (β') 1812 Πρόταση για εκλογή του ως ακαδημαϊκού

(γ') 1813 Πρόταση για εκλογή του ως ακαδημαϊκού (δ ) 1814 Πρόταση για εκλογή του ως καθηγητή στο College de France (β') 1815 Έκδοση Συλλογής προλεγομένων (α’ εκδ.)

1816 Πρόταση για εκλογή του ως ακαδημαϊκού

(ε') 1816 Α 'διαθήκη του 1825 Β' διαθήκη του 1827 Έκδοση τελευταίου τόμου (Παρέργων) της «Ελληνικής Βιβλιοθήκης» 1828 Έναρξη εκδόσεως Ατάκτων (τελευταίος τό­ μος: 1835).

1829 Συγγραφή Αυτοβιογραφίας του (έκδ. 1833) 1833 Θάνατος στο Παρίσι ΣΤΕΡ. ΦΑΣΟΥΛΑΚΙΙΣ

16/α φ ιε ρ ω μ α

Φωτοανατύπωση του Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών /Ε.Ι.Ε. από αντίτυπο του Ελληνικού και ιστορικού Αρχείου με την ευκαιρία των 150 χρόνων από το θάνατο του Αδ. Κοραή (1983)

του βιβλίου. Εδώ θα δώση τον καλύτερο εαυτό του. Και, σαν ν' αποξεχνιέται, γράφει, γράφει, θέλοντας όλα να τα πη, για όλους και για όλα να μιλήση. Λίγες σελίδες των προλεγομένων του απευθύνονται στον ξένο κλασσικό φιλόλογο. Οι πιο πολλές γράφονται για να διαβαστούν εκεί κάτω, στην πατρίδα. Και μιλούν για την προγο­ νική αρετή, που πρέπει ν' αναβλαστήση και στους επιγόνους... Παθαίνεται, όταν αγγίζη αυ­ τά τα θέματα. Είναι κυρίαρχος της πέννας του και ξέρει να παρουσιάζη αρχιτεκτονημένα τα γραψίματά του- εδώ όμως θυσιάζει την ποθητή συμμετρία, για να μη θυσιάση τις προσφιλείς του παρεκβάσεις (ολόκληρος π.χ. ο χαριτωμέ­ νος Π απατρέχας είναι μια παρέκβαση στα προλεγόμενα της Ιλιάδος]). Για να επεκταθή περισσότερο, ξεχώρισε αργότερα τα παρεκβα­ τικά αυτά πατριωτικά του γραψίματα από τα καθαυτό προλεγόμενα του βιβλίου και τα προ­ τάσσει στις εκδόσεις των αρχαίων συγγραφέων με τον τίτλο Αυτοσχέδιοί στοχασμοί π ε ρ ί της ελληνικής πα ιδεία ς και γλώααης -απόσταγμα μελέτης των ελληνικών προβλημάτων, κήρυγμα πνευματικής αναγεννήσεως και εθνικής ανορθώσεως. Άλλωστε και οι συγγραφείς που εκδί­ δει έχουν συνήθως επιλεγή για την περίσταση: πλουτάρχειοι ήρωες έπρεπε να είναι οι δημι­ ουργοί της Νέας Ελλάδος· γι' αυτό εκδίδονται

οι «Παράλληλοι βίοι». Αρχαίοι «τακτικοί» και ο Θούριος του Τυρταίου ταιριάζουν πιο πολύ στο κλίμα του Εικοσιένα. Το υψηλό φρόνημα δεν λείπει από τ ’ αρχαία κείμενα· θα διαλέξη όμως και θα σπεύση να εκδώση στη διάρκεια του Αγώνα εκείνα που μπορούν αμεσώτερα να συμβάλουν και στην πολιτική διαπαιδαγώγηση των αγωνιζομένων: τα Πολιτικά του Αριστοτέλους και του Πλουτάρχου κτλ. Και θα προτάξη στα προλεγόμενά τους το πατριωτικότερο κή­ ρυγμα ελευθερίας, αρετής, κοινωνικής δικαιοσύ­ νης και ανθρωπισμού: Πολιτικοί παραινέσεις προς τους Έ λληνας επιγράφεται το υπέροχο αυτό κείμενο (Ελλ. Βιβλ. τόμ. 13). Άλλωστε, ποτέ δεν παρέλειψε και με μικρά επικαιρικά δημοσιεύματα, πατριωτικά και πο­ λιτικά φυλλάδια, να δίνη το «παρών» .σε κάθε περίσταση. Το 1798 βγαίνει με την Αδελφική Δ ιδασκαλία να στηλιτεύση την εθελοδουλία κά­ ποιων ταγών του Γένους -και χύνει τα πρώτα δάκρυα για τον αδικοχαμό του Ρήγα και των συντρόφων του, που εκείνες τις ημέρες έχυναν το αίμα τους για την Ελευθερία. Οι ελπίδες κι οι προσπάθειες του να επωφεληθή το υπόδουλο Γένος an<>τις νίκες των Γάλλων του Βοναπάρτη, που είχαν πατήσει και ελληνικά χώματα, τον κρατούν σε αναστάτωση: γράφει, αλληλογραφεί και προπαγανδίζει- υποβάλλει υπόμνημα στο

α φ ιε ρ ω μ α /1 7 Ναπολέοντα και του ζητάει «την ελπιζομένην α π ’ αυτόν ελευθερίαν της Ελλάδος», τυπώνει το Ά σ μ α πολεμιστήριον (1800), το Σάλπισμα (1801), το Υπόμνημα για την κατάσταση της Ελλάδος (Memoire κτλ. 1803), τον Διάλογο δύο Γραικών (1805) κ.ά. Αργότερα δεν παραλείπει μ' έναν Διάλογο δύο Γραικών κάθε τόσο ν ’ αναπτύσση τις αντιλήψεις του πάνω σ ’ επίκαι­ ρα εθνικά ζητήματα και να θέτη σε κυκλοφορία τα πολιτικά μανιφέστα του, που φθάνουν κά­ ποτε τον φανατισμό του λιβέλλου. Ο τελευταίος «Διάλογος», Τι συμφέρει εις την ελευδερωμένην από Τούρκους Ελλάδα να πράξη εις τας πα ρούσ ας περιστάσεις, δια να μη δουλωδή εις χριστιανούς τουρκίζοντας, (1830, 1831), αποτελεί το αποκορύφωμα ενός φιλελευθερι­ σμού χωρίς ήρία κι ενός αδίστακτου επαναστατισμού, θρεμμένου, θαρρείς, στα παρισινά οδο­ φράγματα... Αλλά, πέρ’ από τα βιβλία και τα λογής δημο­ σιεύματα, ο Κοραής είχεν ευρύτατη απήχηση στους ομογενείς και με τα γράμματά του. Η αλ­ ληλογραφία, αδυναμία και παρηγοριά του ξενι­ τεμένου στην αρχή, παίρνει με τον καιρό τις δια­ στάσεις μια ζωτικής ανάγκης για τον αναχωρητή του Παρισιού. Συχνά δεν είναι πάρεργο γι’ αυτόν η επιστολογραφία· την παίρνει από το περιθώριο και την τοποθετεί στο επίκεντρο των ασχολιών του κάποτε. Είναι άλλωστε κι ένα όπλο στα χέρια του, ο μόνος τρόπος κάποτε να πλησιάση εκεί που θέλει να φτάση και ν ’ ακουστή. Επικοινωνία άμεση και προσωπική. Καθηλωμένος στην καρέκλα του γραφείου του, δεν έχασε ποτέ την επαφή με την πατρίδα και τον Ελληνισμό της διασποράς. Μια ζωή ολό­ κληρη, ασίγαστος κι ακούραστος, αλληλογραφεί ασταμάτητα· ενημερώνεται και ενημερώνει, συγκρατεί και συσπειρώνει τους φίλους και τους συνεργάτες του -διεκπεραιώνει ο ίδιος προσωπικά όλα τα σχετικά με τη διοχέτευση και την κυκλοφορία των βιβλίων του-, διαδίδει τα φώτα του, αποκτά οπαδούς, δίνει τη γνώμη του σε κάθε λογής ζητήματα- δέχεται πρόθυμα -κάποτε μάλιστα κι επιζητεί- να κηδεμονεύη και να καθοδηγή τους κάθε λογής παράγοντες του τόπου, γράφει σε προκρίτους και εφαροεπιτρόπους, σε δασκάλους και ευεργέτες, σε συγγραφείς βιβλίων και εκδότες περιοδικών, σε αγωνιστές και σε λογίους, σε Έλληνες και ξέ­ νους. Από πολύ νωρίς οι επιστολές του εκτιμήθηκαν όπως τους έπρεπε και είχαν την απήχηση που ο αποστολέας τους επιθυμούσε. Οι αποδέ­ κτες τόυς τις αντιγράφουν και τις διατηρούν και κάποτε τις κυκλοφορούν από χέρι σε χέρι σαν «απανταχούσες». Ο Κοραής, που συχνά

«Επιατολαί προς Πρωτοψάλτην». Εξώφυλλο από την έκ­ δοση τον Συλλόγου προς Διάόοσιν Ωφελίμων Βιβλίων

παρακαλεί τον αποδέκτη της επιστολής του να την καταστρέψη μετά την ανάγνωσή της, δεί­ χνει παράλληλα πως ξέρει πολύ καλά τη διάδο­ ση που έδιναν οι φίλοι στα γραψίματά του και κάποτε, πολύ διακριτικά, την συνιστά. Από την πρώτη γνωστή επιστολή του, του 1774, ώς τις τελευταίες της ζωής του, υπολογίζεται ότι δια­ σώθηκαν πάνω από χίλια γράμματα του Κοραή. Και κάθε τόσο η έρευνα φέρνει και άλλα στο φως κι ο αριθμός τους μεγαλώνει. Πολλές φορές ο Κοραής παραπονιέται στους φίλους του για τον δυσβάστακτο κάματο που του προσθέτει η αλληλογραφία. Ή ταν όμως μια διέξοδος απαραίτητη στις ανησυχίες του κι ένα σημαντικό συμπλήρωμα της δραστηριότη­ τας του ανθρώπου που φιλοδοξούσε να κατευθύνη την πνευματική πορεία, τις κοινωφελείς προσπάθειες, τους εθνικούς αγώνες και τις πο­ λιτικές εξελίξεις της πατρίδας και των συμπα­ τριωτών του. Ο μελετητής του Κοραή μπορεί να διεξέλθη με προσοχή και εμβρίθεια όλη την επιβλητική σειρά των φιλολογικών του εκδόσεων, ν ’ ανακαλύψη, να επισημάνη, να γνωρίση και να θαυμάση τον άξιον επιστήμονα, που ανήκε αναμ­ φισβήτητα στους μεγαλύτερους φιλολόγους της εποχής του. Ό μω ς η ωλοκληρωμένη εικόνα του

18/α φ ιε ρ ω μ α Κοραή θα του διαφεύγη, αν παράλειψη να μελετήση τα μικρά -ανώνυμα πολλές φορές- μα­ χητικά φυλλάδιά του και την απέραντη αλληλο­ γραφία του. Εδώ κυρίως αναδύεται περισσότε­ ρο ανάγλυφος ο πραγματικός Κοραής: ο σοφός, ο αγωνιστής -συναθλητής των ηρώων του Εικοσιένα-, ο φορέας όλων των ανησυχιών της εποχής του, ο άνθρωπος, προπάντων, που ανα­ λώθηκε αφειδώλευτα στην υπηρεσία των συ­ νανθρώπων του. Μόνιμος σύντροφος, δοκιμασία και δόξα της ζωής του, η αγρύπνια. Αγρύπνια για όλα: Ο βι­ οπορισμός πρώτα-πρώτα, άδοξος αλλά κι ατε­ λεύτητος αγώνας, που κάμπτει ευκολώτερα συ­ νήθως τους άκαμπτους· έπειτα η επιστήμη, τα αρχαία κείμενα, η έκδοση που ετοιμάι ται, η άλλη που τυπώνεται, η προηγούμενη πο πρέ­ πει να συνεχισθή, η ημιτελής που δεν (ολοκλη­ ρώθηκε, η σύλληψη που κυοφορείται, τα σχέδια που βραδυπορούν, τα χρόνια που φεύγουν, οι δυνάμεις που εξασθενούν, ο θάνατος που καιροφυλακτεί· η υγεία κλονισμένη -από τα πρώτα εφηβικά του χρόνια ώς τα βαθιά γεράματα, κα­ θώς ο ίδιος εξομολογείται, τον εξαντλούν οι αι­ μοπτύσεις και τον έχουν διαβρώσει οι νευρικοί παροξυσμοί- τα βίαια πάθη, από τις τρικυμίες της πρώτης του νιότης ώς τους φανατισμούς, τις εριστικότητες και τις γεροντικές του παρα­ ξενιές, τον συνοδεύουν πάντα, για να φθείρεται πολεμώντας να κρατήση ακλόνητη την ισορρο­ πία του· ο χρόνος όμως που φεύγει, οι περιστά­

σεις που χάνονται, οι αξιώσεις που μεγαλώνουν -οι αξιώσεις του ίδιου από τον εαυτό του, οι αξιώσεις των ξένων ελληνιστών, οι αξιώσεις κι οι προσδοκίες των ομογενών, που προσβλέπουν σ’ αυτόν για όλα- όλ’ αυτά γίνονται άγχος, που δύσκολα κατανικιέταυ και πάνω απ' όλα, η ακοίμητη έγνοια για το Γένος, το υπόδουλο, το επαναστατημένο αργότερα, το ελεύθερο ύστε­ ρα: τα σχολεία, η εκκλησία, οι κοινότητες, ιε­ ράρχες, δασκάλοι, δημογέροντες, εθνικοί ευερ­ γέτες, συγγραφείς, περιοδικά, εφημερίδες, βι­ βλία ξένων περιηγητών, φιλέλληνες και μισέλλη­ νες, Γραικοί και Γραικύλοι, καπεταναίοι, πολιτικοί, κυβερνήτες, όλα, θαρρείς, τον κατα­ διώκουν και τα καταδιώκει... Αυτόν τον Κοραή δεν τον αποδίδει, φοβάμαι, το γνωστό πορτραίτο που μας διέσωσαν οι παλιές χαλκογραφίες- ο απωστεωμένος εκείνος γέροντας, με τα βαθουλωμένα απ ' την αγρύπνια μάτια, με το ρυτιδω­ μένο μέτωπο και το σκαμμένο πρόσωπο, κρύ­ βει πολλά πίσω από τα σφιγμένα χείλη του- το πικρό μειδίαμα -απόπειρα μειδιάματος μάλλονχάνεται σχεδόν, καθώς «ποζάρει» ατάραχος, κουμπωμένος μ’ επιμέλεια και σφιγμένος ώς το λαιμό μέσα στην επισημότητα ή την προσποιη­ τή γαλήνη της στιγμής. Αμφίβολο είναι αν βρή­ κε πράγματι στη ζωή του κάποτε αυτή την ατα­ ραξία ο άνθρωπος που διέτρεξε τα ογδονταπέντε χρόνια της ζωής του ασθμαίνοντας να ξεπεράση τον εαυτό του...

(1958)

Έργα Αδαμάντιου Κοραή Σημειώνονται -όχι σε πλήρη βιβλιογραφική αναγραφή- τ α κ υ ρ ι ώ τ ε ρ α αυ­ τ οτε λή δ η μ ο σ ι ε ύ μ α τ α του Κοραή. Μερικά α π ’ αυτά εκδοθήκαν ανώ­ νυμα ή με διάφορα ψευδώνυμα. Πολλά είχαν επανειλημμένες ανατυπώσεις και πριν και μετά το θάνατο του Κοραή. Ο κατάλογός μας αναγράφει τα έργα στην πρώτη τους έκδοση· σημειώνονται μόνον μερικές επανεκδόσεις που έκανε ο ίδιος ο Κοραής.

Τα πρώτα βιβλία (δυο μεταφράσεις και ένα συμπίλημα) Ορθόδοξος Διδασκαλία, είτουν σύνοψις της χριστια­ νικής θεολογίας, συγγραφείσα παρά του σοφωτάτου... Πλάτωνος... μητροπολίτου Μόσχας, και μετα­ φρασθείσα... εις την ελληνορωμαϊκήν διάλεκτον η προσετέθησαν σημειώσεις διάφοροι και προδιοίκησις περί Κατηχήσεως παρά του μεταφραστού... Εν Λιψία... 1782.

Σύνοψις της Ιεράς Ιστορίας και της Κατηχήσεως, τυπωθείσα νυν πρώτον εις χρήσιν των κοινών σχολεί­ ων του Ελληνικού Γένους. Ενετίησι 1783... Μικρά Κατήχησις, ήτοι γνησία και σύντομος Ομολο­ γία της μη ηνωμένης θρησκείας των Γραικών... Συντεθείσα και κυρωθείσα υπό της εν Καρλοβίτζη εν έτει 1774 συναθροισθείσης... Συνόδου... μεταφρασθείσα δε νυν... εις την ελληνορωμαϊκήν διάλεκτον. Ενετίησι 1783...

αφιερωμα/19 Ιατρικά συγγράμματα (πρωτότυπα και μεταφράσεις)

Παρίσι] 1825. -[Ανατύπωση από τα προλεγόμενα του 6ου τόμου των Παρέργων της Ελλην. Βιβλιοθήκης],

Pyretologiae Synopsis... auctor Diamantes Coray... Monspelii 1786.

Διάλογος δεύτερος περί των ελληνικών συμφερόν­ των. Έκδοσις δευτέρα. Εκ της εν Ύδρα τυπογραφί­ ας 1827. -[Ανατύπωση από τα προλεγόμενα του 16ου τόμου της Ελληνικής Βιβλιοθήκης],

Medicus Hippocraticus... oratio ab auctore D. Coray Smyrnensi... Monspelii 1787.

Medecine clinique ou manuel de pratique, traduit de Tallemand du docteur C. G. Selle... par Coray. Montpellier 1787. -Ανατύπωση το 1795.

Introduction a l’etude de la nature et de la midecine traduite de l’allemand d’apres la seconde edition de M. Selle par Coray. Montpellier 1795.

Observations de ιηέάεεϊηε du docteur C. G. Selle, traduites par le docteur Coray. Paris 1796.

Le Vade-mecum du Midecin... Paris 1796.

Esquisse d’une histoire de la Μέΰεαηε et de la Chirurgie... traduite de l'anglais de M. W. Black par Coray. Paris 1798.

Τι συμφέρει εις την ελευθερωμένην από Τούρκους Ελλάδα να πράξη εις τας παρούσας περιστάσεις, δια να μη δουλωθή εις χριστιανούς τουρκίζοντας. Διάλο­ γος δύο Γραικών, εκδομένος από τον Γ. Πανταζίδην... Εν Παρισίοις... 1830. -Τον ίδιο χρόνο ανατυπώνεται στο Ναύπλιο. Τι συμφέρει εις την ελευθερωμένην από Τούρκους Ελλάδα να πράξη εις τας παρούσας περιστάσεις, δια να μη δουλωθή εις χριστιανούς τουρκίζοντας. Διάλο­ γος δύο Γραικών δεύτερος... Εν Παρισίοις 1831. Σημειώσεις εις το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελ­ λάδος του 1822 έτους. Εκδίδονται... [από τα κατά­ λοιπα του Κοραή] υπό Θεμ. Π. Βολίδου. Εν Αθήναις 1933.

Αρχαίοι συγγραφείς Πατριωτικά-ηολιτικά φυλλάδια κλπ. Αδελφική Αιδασκαλία προς τους ευρισκομένους κα­ τά πάσαν την Οθωμανικήν επικράτειαν Γραικούς, εις αντίρρησιν κατά της ψευδωνύμως... εκδοθείσης εν Κωνσταντινουπόλει Π ατρικής Διδασκαλίας. Εν Ρώ­ μη εν έτει λ ' της Ελευθερίας (,αψ^η'). [= Παρίσι 1798], Ά σ μα πολεμιστήριον των εν Αιγύπτιο περί ελευθε­ ρίας μαχομένων Γραικών. Εν τη κατ’ Αίγυπτον ελλη­ νική τυπογραφία, Ά Ω ' [= Παρίσι 1800]. Σάλπισμα πολεμιστήριον... Εν Αλεξανδρεία, εκ της ελληνικής τυπογραφίας Ατρομήτου του Μαραθωνίου ΧΠΗΗΗΙ [= Παρίσι 1801]. Σάλπισμα πολεμιστήριον. Δευτέρα έκδοσις, διωρθωμένη και ηυξημένη με προσθήκην εις το τέλος... Εν Πελοποννήσω, εκ της ελληνικής τυπογραφίας Ατρομή­ του του Μαραθωνίου (= Παρίσι] 1821. ΜέηιοίΓβ sur Pitat actuel de la civilisation dans la Grece lu έ la Societe des Observateurs de I’Homme... par Coray... [= Paris] 1803. -[Ελληνική μετάφραση στο βιβλίο του Δ. Θερειανού, Αδ. Κοραής, τόμ. Γ ', παράρτ. δ'].

Les Caracteres de Theophraste, traduction nouvelle avec le texte grec, des notes critiques et un discours preliminaire... par Coray... Paris 1798. "Αφιερώνεται: Aux Grecs libres des lies Ioniennes. Ιπποκράτους Περί αέρων, υδάτων, τόπων. Traite d’ Hippocrate des airs, des eaux et des lieux. Traduction nouvel­ le, avec le texte grec..., des notes critiques, historiques et medicates, un discours preliminaire... par Coray... Paris 1800. -Τόμοι I-II. -Δεύτερη έκδοση το 1816Λόγγου Ποιμενικά, Τα κ ατά Δάφνιν και Χλόην. Parisiis... MDCCCII. Ηλιοδώρου Αιθιοπικών βιβλία δέκα. Α χάριν Ελλή­ νων εξέδωκε μετά σημειώσεων... ο Δ[ιαμαντής] Κο­ ραής... Εν Παρισίοις... ΑΩΔ' [= 1804],-Τόμοι Α '-Β'.

Geographie de Stra ion... Paris 1805-1819. -Τόμοι I-V. [Έκδοση καμωμένη, με την προτροπή και την ενί­ σχυση του Βοναπάρτη, από δυο Γάλλους και τον Κο­ ραή. Ο Κοραής μετέφρασε τα βιβλία γ ', δ ', ζ ', η ', ια', ιγ ', ιδ ', ιε' του ελληνικού κειμένου και τα πλού­ τισε με πολλά σχόλια].

Τι πρέπει να κάμωσιν οι Γραικοί εις τας παρούσας περιστάσεις: Διάλογος δύο Γραικών, κατοίκων της Βενετίας, όταν ήκουσαν τας λαμπρός νίκας του Αυτοκράτορος Ναπολέοντος. Εις την Βενετίαν [= Παρί­ σι], εκ της τυπογραφίας Χρύσιππού του Κριτοβούλου, μηνός Δεκεμβρίου έτους 1805.

Πρόδρομος Ελληνικής Βιβλιοθήκης, περιέχων Κλαυδίου Αιλιανού την Ποικίλην Ιστορίαν, Ηρακλείδου του Ποντικού, Νικολάου του Δαμασκηνού τα σωζόμενα. Οις προσετέθησαν και βραχείαι σημειώόεις και Στοχασμοί αυτοσχέδιοι π ε ρ ί της ελληνικής παιδεί­ ας και γλώσσης. Φιλοτιμώ δαπάνη των αδελφών Ζωσιμάδων, παιδείας ένεκα των την ελλάδα φωνήν διδασκομένων Ελλήνων... Εν Παρισίοις... ΑΩΕ' [=1805].

Περί των ελληνικών συμφερόντων Διάλογος δύο Γραικών. Εκ της εν Ύδρα Ελληνικής τυπογραφίας |=

Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 1. -Ισοκράτους Λόγοι και Επιστολαί μετά σχολίων παλαιών. Οις προσετέθησαν

20/αφιερωμα σημειώσεις και των Αυτοσχεδίων στοχασμών π ερί της ελληνικής παιδείας και γλώασης ακολουθία. Φιλοτιμώ δαπάνη των αδελφών Ζωσιμάδων, παιδείας ένεκα των την ελλάδα φωνήν διδασκομένων Ελλήνων. Μέρος πρώτον... Εν Παρισίοις, εκ της τυπογραφίας Φιρμίνου Διδότου, ΑΩΖ' [=1807]. Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 2. -Ισοκράτους... Μέρος Β ... ΑΩΖ' [=1807].

Αντωνίνου αυτοκράτορος, Των Εις Εαυτόν βιβλία ΙΒ'... Εν Παρισίοις... 1816. Πάρεργα Ελληνικής Βιβλιοθήκης, αρ. 5.- Ονησάνδρου Στρατηγικός και Τυρταίου το πρώτον Ελεγείον μετά της ελληνικής εκατέρου μεταφράσεως... Εν Παρισίοις... ΑΩΚΒ' [1822],

Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 3. -Π λουτάρχου Βίοι Πα­ ράλληλοι. Οις προσετέθησαν σημειώσεις και των Αυ­ τοσχεδίων στοχασμών... ακολουθία... Μέρος Α'... Εν Παρισίοις... ι,αωθ' [= 1809].

Πάρεργα, αρ. 6. -Πλουτάρχου τα Πολιτικά, τουτέστι: Περί του ότι μάλιστα τοις ηγεμόσι δει τον φιλόσοφον διαλέγεσθαι· Προς ηγεμόνα απαίδευτον· Ει πρεσβυτέ­ ριο πολιτευτέον Πολιτικά παραγγέλματα· Περί μο­ ναρχίας και δημοκρατίας και ολιγαρχίας... Εν Παρισί­ οις... 1824.

Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 4 -Πλουτάρχου Βίοι... Μέ­ ρος Β'... ;αωι' [1810].

Πάρεργα, αρ. 7. -Επικτήτου Εγχειρίδιον, Κέβητος Πίναξ, Κλεάνθους Ύμνος... Εν Παρισίοις... 1826.

Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 5. -Πλουτάρχου Βίοι... Μέ­ ρος Γ'... .αωια' [1811].

Πάρεργα, αρ. 8. -Αρριανού των Επικτήτου Διατρι­ βών βιβλία τέσσαρα... Μέρος Α '. Εν Παρισίοις... 1827.

Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 6. -Πλουτάρχου Βίοι... Μέ­ ρος Δ'... ,αωιβ' [1812].

Πάρεργα, αρ. 9. -Αρριανού των Επικτήτου Διατρι­ βών... Μέρος Β'. Εν Παρισίοις... 1827.

Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 7. -Πλουτάρχου Βίοι... Μέ­ ρος Ε'... ,αωιγ' [1813]. Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 8. -Πλουτάρχου Βίοι... Μέ­ ρος ΣΤ'... ,αωιδ' [1814], Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 9. -Στράβωνος Γεωγραφι­ κών βιβλία επτακαίδεκα. Μέρος Α '. Εν Παρισίοις... ΑΩΙΕ' [1815]. Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 10. -Στράβωνος... Μέρος Β' ΑΩΙΖ' [1817]. Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 11. -Στράβωνος... Μέρος Γ'... ΑΩΙΖ' [1817], Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 12. -Στράβωνος... Μέρος Δ ... ΑΩΙΘ' [1819]. Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 13. -Α ριστοτέλους Πολιτι­ κών τα σωζόμενα... ΑΩΚΑ' [1821]. Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 14. -Αριστοτέλους Ηθικά Νικομάχεια... ΑΩΚΒ' [1822]. Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 15. -Ξενοφώντος Απομνη­ μονεύματα και Πλάτωνος Γοργίας... Εν Παρισίοις...

1825. Ελληνική Βιβλιοθήκη, αρ. 16. -Λυκούργου Λόγος κα­ τά Λεωκράτονς... Εν Παρισίοις... 1826. Πάρεργα Ελληνικής Βιβλιοθήκης, αρ. 1. -Πολυαίνου Στρατηγημάτων βιβλία οκτώ... Εν Παρισίοις... ΑΩΘ' [1809], Πάρεργα Ελληνικής Βιβλιοθήκης, αρ. 2. -Μ ύθων Αισωπείων συναγωγή... ΑΩΙ' [1810]. Πάρεργα Ελληνικής Βιβλιοθήκης, αρ. 3. -Ξενοκρά­ τους και Γαληνού Π ερί της από των ενύδρων τρο­ φής... Εν Παρισίοις... 1814. Πάρεργα Ελληνικής Βιβλιοθήκης, αρ. 4. -Μάρκου

Ομήρου Ιλιάδος ραψωδία Α ', μετ’ εξηγήσεων πα­ λαιών και νέων. Έκδοσις Βολισσία... Εν Παρισίοις... ΑΩΙΑ' [1811], Ομήρου Ιλιάδος ραψωδία Β... 1817. Ομήρου Ιλιάδος ραψωδία Γ... 1818. Ομήρου Ιλιάδος ραψωδία Δ... 1820. Ιεροκλέους φιλοσόφου Αστεία. Οις προσετέθησαν βραχείαι σημειώσεις καί τινα των ιταλικών νεωτέρων αστείων υπό Μ. του Χίου [= του Κοραή]. Εν Παρισί­ οις... ΑΩΙΒ' [1812]. Τα εις διαφόρους συγγραφείς εκδοθέντας από τον Κοραήν Προλεγόμενα δεύτερον εκδιδόμενα δια συν­ δρομής των ομογενών... [Βιέννη] 1815. Συλλογή των εις την Ελληνικήν Βιβλιοθήκην και τα Π άρεργα Προλεγομένων καί τινων συγγραμματίων του Αδαμάντιου Κοραή· εις την οποίαν προστίθενται όσα κατεχώρησεν εις τον Λ άγιον Ερμήν, ο υ π ’ αυτού συγγραφείς βίος του [κτλ.]... Τόμος Α . Εν Παρισί­ οις... 1833. -['Αλλος τόμος δε βγήκε].

Διάφορα Περί αμαρτημάτων και ποινών... Σύγγραμμα Καίσαρος Βεκκαρίου, μεταφρασθέν εκ της ιταλικής γλώσσης και διά σημειώσεων εξηγηθέν υπό Διαμαν­ τή] Κοραή... Εν Παρισίοις... 1802. [Αφιερώνεται: Τη νεοσυστάτω των Επτά Νήσων Ελληνική Πολιτείμ], Δεύτερη έκδοση, αναθεωρημένη, το 1823. Ο τίτλος διωρθωμένος: Π ερί αδικημάτων και ποινών. [Αφιε­ ρώνεται: Τοις μέλλουσι δικασταίς των Ελλήνων], Διατριβή αυτοσχέδιος περί του περιβοήτου δόγματος των σκεπτικών φιλοσόφων και σοφιστών Νόμω κα­ λόν, Νόμφ κακόν. Εν Λειψία χχωιθ' [=1819],

αφιερωμα/21 Συμβούλή τριών επισκόπων επισταλθείσα κατά το 1553 έτος προς τον Πάπαν Ιούλιον τον τρίτον μεταφρασΟείσα από την λατινικήν γλώσσαν και με σημει­ ώσεις εξηγηθείσα... London... MDCCCXX [= Παρίσι 1820]. Συνέκδημος ιερατικός περιέχων τας δύο προς Τιμό­ θεον και την προς Τίτον επιστολάς του Αποστόλου Παύλου, με δύο κοινός μεταφράσεις και εξηγήσεις διεξοδικός. Εν Παρισίοις... 1831. Ά τα κ τα , ήγουν παντοδαπών εις την αρχαίαν και την νέαν ελληνικήν γλώσσαν αυτοσχεδίων σημειώσεων καί τινων άλλων υπομνημάτων αυτοσχέδιος συναγωγή Τόμος Α' (περιέχων δύο ποιήματα Θεοδώρου του Προδρόμου, με μακράς σημειώσεις και πέντε πίνα­ κας). Εν Παρισίοις... 1828. Ά τακ τα, -Τόμος Β' (γλωσσολογικής ύλης δοκίμιον...), 1829. Ά τα κ τα , -Τόμος Γ' (περιέχων Χιακής αρχαιολογίας ύλην, Δοκίμιον νέας μεταφράσεως της Νέας Διαθή­ κης, Διάλογον περί του εν Ιεροσολύμοις αγίου φω­ τός...), 1830. Ά τακ τα, -Τόμος Δ ', μέρος α' (Αλφάβητον πρώτον Α-Π)... 1832.

Ά τακ τα, -Τόμος Δ ', μέρος β ' (Αλφάβητον δεύτερον Π-Ω)... 1832.

1 ιοί? - Λ ’ . s ΐΛΛψαρητον τρίτον)...

I8d5. Ε τόμος των «Ατάκτων» τυπώθηκε μετά το θάνατο του Κοραή, όπως και τα ακόλουθα:]

Βίος Αδαμάντιου Κοραή συγγραφείς παρά του ίδι­ ου· εις τον οποίον επροστέθη η «κών και το πανομοιότυπον της υ π ’ αυτού συντεθείσης επιταφίου επιγραφής. Φιλοτιμώ δαπάνη των ομογενών. Εν Πα­ ρισίοις... 1833. Τα μετά θάνατον ευρεθέντα συγγράμματα... Τόμοι Α '-Η ', Αθήναι 1881-1891. -Τόμ. Α' (Ύ λη Γαλλογραικικού Λεξικού) 1881. -Τόμοι Β '-Δ ' (Επιοτολαί, επιμ. Ν. Δαμαλά, τ. Α' 1885, Β' 1885, Γα' 1885, Γβ' 1886). -Τόμ. Ε α' (Ιπποκράτους το Περί διαίτης οξέων και αρχαίης ιατρικής) 1887. -Τόμ. Εβ' (Συμπλή­ ρωμα εις το Ιπποκράτους Περί διαίτης) 1889. -Τόμ. ΣΤ' (Απολλώνιου του Δυσκόλου Περί συντάξεως. Κοραή Γραμματική της κοινής ελληνικής γλώσσης) 1888. -Τόμ. Ζ ' (Κριτικαί σημειώσεις εις το Λεξικόν του Ησυχίου) 1889. -Τόμ. Η ' (Δύο σχέδια Λεξικού των αντιθέτων λέξεων) 1891.

22/αφιερωμα

Αικατερίνη Κουμαριανού

«Ερωτομανής» της «εφημεριδογραφίας» Ο χαρακτηρισμός «ερωτομανής» προκειμένου για τον Κοραή δεν αποτελεί σχήμα λόγου, όσο κι αν μπορεί να φαίνεται κάπως περίεργος. Φτάνει να δυμηδούμε πως τον έχει ο ίδιος χρησιμοποιήσει σε πρώιμη εποχή, στα 1792, σε γράμμα του προς τον φίλο του Δημήτριο Λώτο, τον Πρωτοψάλτη της Σμύρνης. Απομακρυσμένος πια από κοντά του -ήταν κιόλας δέκα χρό­ νια που είχε φύγει από τη Σμύρνη-, ζώντας στο Παρίσι καδημερινά τις καινούριες εμπειρίες, μέσα στην ορμή και τη δίνη των επαναστατικών γε­ γονότων, δεν διστάζει όταν χρειάζεται να δηλώσει την προσωπική του στά­ ση, τις αντιδράσεις ή ακόμη τις εσωτερι ιές του διαδέσεις για όσα γύρω του συντελούνται, να γράψει: «Είμαι εροτομανής της ελευδερίας...».1 Θα μπορούσαμε λοιπόν χωρίς επιφυλάξεις να δεωρήσουμε πως αυτός ο χαρα­ κτηρισμός, υιοδετημένος από τον ίδιο, ανταποκρίνεται στην πραγματικό­ τητα του κοραϊκού προβληματισμού, της κοραϊκής κοσμοδεωρίας -δα πρό­ σθετα της κοραϊκής ψυχοσύνδεσης. Μπορούμε συνεπώς να τον κρατούμε στις εφεδρείες μας και να τον χρησιμοποιούμε στις περιπτώσεις εκείνες που τον δεωρούμε πρόσφορο οτις αναλύσεις μας.

«...όστις κλείει το στόμα, δια φόβον ή χάριν... κρίνεται κάκιστος πολίτης.» Κοραής, Διάλογος Δεύτερος. Ύδρα, 1827, 70.

Με τρεις παράλληλες αν και διαφορετικές στην έκφραση και στη συμπεριφορά τους ιδιότητες προσεγγίζει ο Κοραής τον τύπο, διαμορφώνει, κατά τη γνώμη μου, τις σχέσεις του με την εφημεριδογραφία: του συνεπή, ειδοποιημένου ανα­ γνώστη- του ανεπιφύλακτου υποστηρικτή και προπαγανδιστή των πλεονεκτημάτων όσα παρέ­ χει στις ανθρώπινες κοινωνίες, μάλιστα στις δη­ μοκρατικές, η ύπαρξη και καλή λειτουργία του 1. Κοραής, Αλληλογραφία, έκδ. ΟΜΕΔ, ΝΕΚ, τ. A 1964, 247.

τύπου- τέλος, με την ιδιότητα του «εφημεριδογράφου». Πράγματι, στοιχεία αντλημένα από τα δικά του κείμενα τον δείχνουν από πολύ νωρίς ενη­ μερωμένο σε θέματα της ευρύτερης δημοσιότη­ τας: όσα συμβαίνουν στον κόσμο τον ενδιαφέ­ ρουν και τον απασχολούν σοβαρά ως αναγνώ­ στη. Αυτή ακριβώς η εξοικείωσή του με την ανά­ γνωση, την τακτική παρακολούθηση των εφημε­ ρίδων, του δίνει και τις δυνατότητες να διακρίνει τη σημασία και τον ιδιάζοντα χαρακτή­ ρα, τον σημαντικό ρόλο τους στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης ιδίως σε στιγμές κρίσιμες του εθνικού, πολιτικού, κοινωνικού βίου των λαών. Γι' αυτούς τους λόγους άλλωστε τον βλέπουμε, στο ξετύλιγμα της μακριάς ζωής του (17481833), με διάφορες ευκαιρίες να εισηγείται, να ενθαρρύνει και να καθοδηγεί πρωτοβουλίες

αφιερωμα/23 σχετικές με την ίδρυση ελληνικών δημοσιογρα­ φικών φύλλων -στα προεπαναστατικά και στα χρόνια της Επανάστασης.2 Η άλλη ιδιότητα του Κοραή, ως «εφημεριδογράφου», σίγουρα θα μας ξένιζε, αν δεν στηρί­ ζαμε την εκτίμησή μας σε δύο προσωπικές του συμμετοχές, για τις οποίες θ α γίνει λόγος αμέ­ σως πιο κάτω. Ώ ς τώρα βρίσκουμε τον Κοραή αναγνώστη, υποστηρικτή του τύπου, χωρίς εν­ τούτοις να έχει ο ίδιος παρουσιασθεί από τις στήλες των ελληνικών φύλλων της εποχής. ' Οσα έχει να κοινοποιήσει στο ελληνικό κοινό, θέμα­ τα που σχετίζονται με την παιδεία του έθνους, με την οργάνωση του βίου του ελληνισμού -π ά­ ντα με άξονα την παιδεία-, τα δημοσιεύει στους προλόγους των εκδόσεών του, στους Αυ­ τοσχέδιους Στοχασμούς. Ά ρα ο Κοραής δεν δημοσιογραφεί -τουλάχιστον ανοιχτά. Ολίγα άρθρα, φιλολογικού περιεχομένου, κι αυτά όχι επώνυμα, στον «Λόγιο Ερμή», συνιστούν περί­ που το σύνολο της προσφοράς του μέσα από τις στήλες των ελληνικών δημοσιογραφικών φύλλων.3 Μέσα εντούτοις από τα επιστολικά του κεί­ μενα διαπιστώνουμε ότι ο Κοραής, μαζί με τα άλλα πάθη του -και δεν είχε ολίγα- διακατεχόταν και από το πάθος της «εφημεριδογραφίας», λειτουργώντας σχεδόν, θα λέγαμε, με συνέ­ πεια επαγγελματία και διοχετεύοντας την ενδιά­ θετη ροπή τού «ερωτομανούς» συνδυασμένη με ένα ιδιαίτερα οξυμένο ενδιαφέρον για τα πράγ­ ματα της πολιτικής ή άλλης επικαιρότητας μα­ ζί με τη διαμορφωμένη, από πολύ νωρίς, πε­ ποίθηση για την αποστολή του τύπου ως οργά­ νου αιχμής, κατεξοχήν αποτελεσματικού.4 Πραγματικά, στα γράμματά του όσα χρονο­ λογούνται από τον καιρό της δεύτερης «εκδημίας» του, όπως ο ίδιος τη χαρακτηρίζει, από τη

Σμύρνη στη Δυτική Ευρώπη -έτος 1782- γίνεται φανερό ότι, συνεπής αναγνώστης του τύπου, προχωρούσε πέρα από αυτή σε μια πιο προω­ θημένη λειτουργία, αναπαράγοντας για χάρη κά­ ποιων αναγνωστών των επιστολών του, όσα αποταμιεύει από την παρακολούθηση των εφημερίδων: «... με αναγκάζεις να γίνωμαι συγγραφεύς γαζέτας...», γράφει τον Αύγουστο του 1790 στον Πρωτοψάλτη.5 Ειδήσεις που «ακού­ ει» ή διαβάζει τις διαβιβάζει, αφού όμως τις επεξεργασθεί, τις εμπλουτίσει με τις δικές του απόψεις, με γνώμες και κρίσεις. Έ χει κανείς την εντύπωση πως εργάζεται σαν καλός, μεθο­ δικός «ρεπόρτερ», συνδυάζοντας σωστές επι­ λογές της ύλης, σαφές και περιεκτικό ύφος μαζί με προσεκτικό σχολιασμό. ' Ηδη τον Σεπτέμβριο του 1782, σε ένα από τα πρώτα γράμματα προς τον Πρωτοψάλτη, σταλ­ μένο από το Λιβόρνο, ο Κοραής, «ελεύθερος», όπως του σημειώνει, «και από την φυλακήν του

2. « Εν αφ ’ όσα επροξένησεν εις την πολιτικήν τών αν­ θρώπων κοινωνίαν η τυπογραφική τέχνη καλά, είναι και αι πολιτικοί και φιλολογικοί Εφημερίδες... Συμπεραίνεται εκ τούτου, ότι ήθελε πολύ ταχύνει την εις το καλόν της Ελλάδος προκοπήν και βελτίωοιν Εφημερίς πολιτικοφιλολογική, γραμμένη εις την κοινώς λάλουμένην γλώσσαν...» Βλ. Π ρολεγόμενα εις τον A ' Τόμον Παραλλήλων..., στο: Τα εις διαφόρους συγγρα­ φείς εκδοθέντα από τον Κοραήν Προλεγόμενα...

1815, 275-276. Το κείμενο του Κοραή έχει συνταχθεί στα 1808. Στα 1821, σε επιστολή του προς το Ν. Βόμ­ βα, γραμμένη τον Σεπτέμβριο μήνα, ο Κοραής κάνει τις ακόλουθες υποδείξεις: «... συστήσετε... αμέσως εφημερίδας εις έκδοσιν ειδήσεων... Διά των εφημερί­ δων:.. εμπορείτε να εξάψετε γενικόν ενθουσιασμόν και μεγίστη ν πεποίθηαιν εις την απολύ τρωαίν μας...»· «... να γράφετε τας πράξεις σας εις εφημερίδα τυπωμένην, αν ήναι δυνατόν, ειδεμή και χειρογραμμένην...» Κοραής, Αλληλογραφία, ό.π.π., τ. Δ ', 1982, 309 και 310-311.

3. Δε σχολιάζουμε βέβαια εδώ την ενεργό συμπαράστα-

ση του Κοραή για την πρόοδο και βελτίωση του «Λό­ γιου Ερμή» (Βιέννη 1811-1821), ιδίως στη δεύτερη περίοδο της λειτουργίας του (1816-1821), όταν την εκδοτική ευθύνη είχαν αναλάβει ο Θεόκλητος Φαρμακίδης και ο Κωνσταντίνος Κοκκινάκης. Οι συνε­ χείς συμβουλές και υποδείξεις προς τους εκδότες, οι μεσολαβήσεις του για την εξασφάλιση οικονομικών πόρων, αποτυπωμένα καθώς βρίσκονται στα γράμμα­ τά του, αποτελούν τεκμήρια αδιάψευστα που δίνουν και το μέτρο του ενδιαφέροντός του για την πρόοδο του ελληνικού τύπου.

4. «... λάλει, γράφε, κήρυττε... Τα τοιαύτα και άλλα παρό­ μοια, λαλούμενα, γραφόμενα και διά του τύπου ακορπιζόμενα, και αναγινωσκόμενα, εμπορούν να γεννήσουν εις την ψυχήν κανενός από τους νέους μας την όρεξιν και το φρόνημα να εξομοιωθή με τους όν­ τως ενδόξους άνδρας, παλαιούς ή νέους, φίλους της δικαιοσύνης και της ελευθερίας.» Βλ. «Διάλογος Δεύ­ τερος, Π ερί των ελληνικών συμφερόντων...», εκδ. β', Ύ δρα, 1827, 42.

5. Κοραής, Αλληλογραφία, ό.π.π., τ. A ', 128.

Ο ανδριάντας του Αδαμάντιου Κοραή στη Χίο

24/αφιερωμα λοιμοκομείου»,6 τον ερωτά αν θα ήθελε να του «μωρολογήση ολίγον», εννοώντας φυσικά να του μεταδώσει όσα νέα είχε προφθάσει να μά­ θει. Το «μωρολόγημα» κράτησε όσο και η δεκαπεντάχρονη περίπου αλληλογραφία τους, με περίοδο αιχμής, φυσικά, τα χρόνια της Γαλλικής επανάστασης, όταν, με κάθε λεπτομέρεια, με­ ταδίδει στον φίλο του όσα καθημερινά διαδρα­ ματίζονται στο επαναστάτημένο Παρίσι, χαρί­ ζοντας έτσι και για τους μεταγενέστερους μιαν ανεκτίμητη, από πρώτο χέρι μαρτυρία. Κλέβον­ τας χρόνο από τις σπουδές του και τις φιλολο­ γικές ασχολίες του, από τον διαρκή αγώνα για την επιβίωση, στέλνει τακτικά μακροσκελείς αφηγήσεις ανταποκρινόμενος όχι μόνο στην επιθυμία του φίλου του -«Επιθυμείς την πα­ ρουσίαν μου δια τας γαζέτας· εύγε σου! 'Ο θεν κοντά εις την λογιότητά σου δεν ανεπλήρουν άλλην χώραν παρ' εκείνην του νοβελίστου»7αλλά και στη δική του, προσωπική ανάγκη να καταγράφει, να σχολιάζει, να μεταδίδει την επικαιρότητα. Ό χ ι πάντα και αναγκαστικά την πολιτική, αλλά την όποια επικαιρότητα, όπως π.χ. την αναφερόμενη στην «νέαν εύρεσιν του ονομαζομένου Μογγολφιέρου». Ο απλός και εύ­ ληπτος τρόπος της αφήγησης, οι εύστοχες πα­ ρατηρήσεις, το ευχάριστο, συχνά σκωπτικό ύφος που υιοθετεί, μας επιτρέπουν να σημειώ­ νουμε ότι ο Κοραής αισθάνεται την ευχαρίστη­ ση, μαζί με την εσωτερική ανάγκη, αυτού του είδους γραφής και επικοινωνίας: «Αυτός ο ευ­ τυχής άνθρωπος», όπως χαρακτηρίζει τον Μογγολφιέρο, «οδηγούμενος περισσότερον από το αυτόματον, πάρεξ από την σοφίαν του, εύρηκεν εύρημα όχι μόνον περίεργον, αλλ' ίσως και μεγάλης ωφελείας πρόξενον με τον καιρόν μίαν 6. Ο.π.π., 18.

7. Ό .π.π., 42. Είναι χαρακτηριστικός ο όρος τον οποίο χρησιμοποιεί ο Κοραής, έστω με κάποια διάθεση πε­ ριγελαστική, του «νοβελίστον», για να π εριγράφει τον ρόλο του ως ανθρώπου που μεταδίδει νέα. Δανεισμέ­ νος από τον γαλλικό «nouvelliste», σε χρήση ήδη στον αρχόμενο 17ο αιώνα, εδήλωνε άτομα ασχολούμενα με τη συλλογή, σύνταξη και διάδοση ειδήσεων που τις κυκλοφορούσαν, χειρόγραφες ή έντυπες, από χέρι σε χέρι. Είναι οι «nouvelles a la main», οι οποίες είχαν με­ γάλη διάδοση στη Γαλλία πριν αλλά και ύστερα από την ίδρυση εφημερίδων -πρώτη γαλλική εφημερίδα η «Gazette» του Theophraste Renaudot, άρχισε να εκδίδεται το 1631. Σκοπός των «nouvelles a la main» ήταν η ενημέ­ ρωση ιδίως σε θέματα όσα δεν μπορούσαν να περά­ σουν σε έντυπα που κυκλοφορούσαν με την έγκριση της εξουσίας. Θέματα της πολιτικής, θρησκευτικής ζωής, άλλα σχετικά με κοινωνικές συμπεριφορές- ακό­ μη έλεγχος, διαμαρτυρίες, επικρίσεις εναντίον θε­ σμών, κοινωνικών ομάδων είτε ατόμων, αποτελούσαν την ύλη αυτής της «petite presse». Οι «nouvellistes» στά­ θηκαν ανέκαθεν οχληροί για την εξουσία γιατί μετα­ δίδανε συνθήματα εναντίον της και γ ι ' αυτό το λόγο

μεγάλην σφαίραν κατεσκευασμένην από ύφα­ σμα μεταξωτόν ή και από χαρτίον απλούν, γεμί­ ζει ή από εν είδος αέρος ονομαζομένου φλογιστού (του οποίου την φύσιν διά να σε εξηγήσω έπρεπε να έχω μιας εβδομάδος ευκαιρίαν και εικοσιτέσσαρα τετράδια χαρτιού) ή και εξαραιοί μόνον τον περιεχόμενον εις την σφαίραν αέρα διά του πυρός... Ο ευρετής ετιμήθη παρά του μονάρχου με δωρήματα και με τίτλον ευγενείας. Και δεν έμεινεν άλλο παρά το να ευρεθή και ο τρόπος τού να πηδαλιουχήται η σφαίρα και να κατευθύνεται όπου θέλει ο αναβάτης, καθώς εις την θάλασσαν τα πλοία- και τότε θέλει πλέωσιν εν αέρι οι άνθρωποι καθώς και επί θα­ λάσσης... Αυτή η εύρεσις έδωκεν αφορμήν εις πολλά γελοιώδη συμβεβηκότα, διότι εις πολλά χωρία όπου κατέβαινον αι σφαίραι, βλέποντες οι κάτοικοι (άνθρωποι άγροικοι και μηδεμίαν είδησιν έχοντ. ~ κατ’ αρχάς του τοιούτου), τοιούτους υπερμεγέθεις όγκους καταβαίνοντας επί της κεφαλής των και διευθυνομένους υπ' ανθρώπων, έντρομοι και καταπεπληγμένοι έφευγον σταυροκοπούμενοι ως υπό δαιμόνων ελαυνόμενοι. Και τούτο σε λέγω δια να μην εκπλαγής, αν με ιδής καμμίαν ημέραν καταβαίνοντα επί σφαίρας εις το δώμα σου...».8 Βρισκόμαστε αναμφισβήτητα μπροστά σε ένα κείμενο με όλα τα χαρακτηριστικά μιας δημοσιογραφικής αν­ ταπόκρισης, το οποίο όμως παρουσιάζει αρετές ύφους που χαρακτηρίζουν τη δημιουργική λο­ γοτεχνία. Από μια γενικότερη θεώρηση θα εί­ χαμε να σημειώσουμε πως οι επιστολικές περι­ γραφές του Κοραή συνδυάζουν την πιστότητα απέναντι στα γεγονότα -το βλέπουμε καθαρά στα γράμματά του όσα αναφέρονται στη Γαλλι■κή επανάσταση-, τη ζωντάνια της αφήγησης επισύρανε συχνά την οργή των κρατούντων. Μια συνή­ θεια που είχε τις ρίζες της ήδη στον φθίνοντα 15ο αι­ ώνα, όταν σημαντικοί ευρωπαϊκοί εμπορικοί οίκοι καθιερώσανε ένα δίκτυο ανταποκριτών με σκοπό την ενημέρωσή τους για λόγους επαγγελματικούς, εξελί­ χθηκε σε μια μορφή παρα-δημοσιότητας, ελεύθερης και ανεξάρτητης από την εξουσία, συνεπώς επίφοβης. Με ανάλογο τρόπο λειτούργησαν για ένα μεγάλο διά­ στημα χρόνου και οι αλληλογραφίες, που έγιναν το κανάλι για τη διοχέτευση πληροφοριών σε διάφορους τομείς της πολιτικής, κοινωνικής, επιστημονικής ζω­ ής. Ακόμη και όταν η εφημερίδα είχε κατακτήσει πλέον σταθερά τη θέση της μέσα στον σύγχρονο κό­ σμο. Σχετική βιβλιογραφία στο έργο του Daniel Mornet. «hes origines intellectuelles de la revolution franfaise»... Πα­ ρίσι, Armand Colin, 1933, 517. Ε πίσης «Hisloire generale de la presse frantaise»... Παρίσι, PUF, 1969, τ. A ", 27 κεξ. Ό σο για τις εκτενείς επιστολές του Κοραή βλ. ό.π.π., 119, επιστολή προς τον Δημ. Λώτο της 8/9/1789, όπου του σημειώνει: «Τοιαύτη δυστυχία δεν με κατέ­ λαβε ποτέ να γράψω επιστολήν πεντεκαιδεκααέλι8.

-Ο.π.π., 48-49.

αφιερωμα/25 και μιαν ιδιαίτερη φροντίδα για το ύφος. Ανανεούμενες, κάθε φορά, οι αναγνώσεις των κοραϊκών επιστολικών κειμένων -για τα οποία γί­ νεται λόγος εδώ-, μας φέρνουν σε διαφορετικές ποιοτικές αναλύσεις που, με τη σειρά τους, μας παρέχουν δυνατότητες να αναγνωρίζουμε και­ νούριες τής ευαισθησίας του και του στοχα­ σμού του- να προχωρούμε σε καινούριες εκτιμή­ σεις του έργου και της προσωπικότητάς του. Το ερώτημα που αυτόματα έρχεται στο νου μας καθώς μελετούμε αυτή την πλευρά της προσωπικότητας του Κοραή, την πλευρά του «νοβελίστου», ή κάποιες άλλες παρεμφερείς, είνάι σχετικό με τις συγκυρίες και τους μηχανι­ σμούς που λειτουργώντας κάποια στιγμή προσ­ διόρισαν τη στάση και τη συμπεριφορά του απέ­ ναντι στα θέματα της δημοσιότητας. Πηγαίνοντας αρκετά πίσω, στα χρόνια της Σμύρνης, θα μπορούσαμε ίσως να στηρίξουμε την υπόθεση ότι εκεί ήδη, και πριν να μετακι­ νηθεί ακόμη προς τη Δύση, είχε την ευκαιρία να γνωρίσει «τας γαζέτας». Είναι πιθανό ο Βερ­ νάρδος Κεύνος, ο ιερέας της ολλανδικής παροι­ κίας της Σμύρνης, που αγαπούσε και χειραγώ­ γησε τον Κοραή στα νεανικά του χρόνια, να ελάβαινε εφημερίδες της πατρίδας του. Είναι πιθα­ νό ότι ο τελευταίος μπορεί να είχε τη δυνατότη­ τα αν όχι να τις εδιάβαζε, αφού θα επρόκειτο για ολλανδικά φύλλα, τουλάχιστον να είχε απο­ κτήσει κάποια γνώση για το τι εκπροσωπούσα­ νε, τις ανάγκες που καλύπτανε και, ενδεχομέ­ νως, τους σκοπούς που επιτελούσανε. Μια υπό­ θεση. Χωρίς, αναγκαστικά, αποδεικτικό χαρα­ κτήρα, αφού δεν έχουμε στη διάθεσή μας καμιά μαρτυρία σχετική. Αλλά και για την περίοδο της διαμονής του στην Ολλανδία (1772-1778) δεν 9. Βλ. Σταμύτης Πέτρου, «Γράμματα από το Ά μστερ­ νταμ». Επιμέλεια Φίλ. Ηλιού, ΝΕΒ, 1976, 12. Η επι­ στολή αυτή του Στ. Π έτρου χρονολογείται στις 19 Οκτωβρίου 1772. Ο Κοραής ήταν τότε είκοσι τεσσά­ ρων χρόνων. Αδυνατώντας να βρίσκει εξηγήσεις που θα ικανοποιούσαν τη δική του δεκτικότητα ως προς κοινωνικές ιεραρχήσεις και προτεραιότητες, ο Στ. Πέ­ τρου, καθώς μάλιστα αισθάνεται μειωμένος από τη στάση του Κοραή απέναντι του, καταφεύγει στα μεγά­ λα μέσα: γράφει στο αφεντικό, στη Σμύρνη, και τον «ενημερώνει» με κάθε λεπτομέρεια για τη ζωή του Κοραή, δημόσια και ιδιωτική. Διαθέτοντας έμφυτη οξυδέρκεια συνδυασμένη με φιλοκατήγορη διάθεση και κυνισμό: «Διά την αγαπητικήν του σας έγραψα πώς ήταν άρρωστη, η οποία απέθανε· και η αυθεντία (ό.π.π., 30), αυτά μαζί με την ικανότητα να αποτυπώνει φωτογραφικά σχεδόν καταστάσεις, σχέσεις κλπ., μας άφησε μιαν ανεπανάληπτη, πολύτιμη μαρτυρία για τον Κοραή στα νεανικά του χρόνια.

10. Ό .π.π. (73-78).

11. Jacques Godechot, «La grande nation»... Έκδ. B '. Παρίσι, Aubier Montaigne, 1983, 294-295.

Αδαμάντιος Κοραής

διαθέτουμε μαρτυρίες για τον Κοραή-αναγνώστη εφημερίδων. Ο Σταμάτης Πέτρου, που με τόση «γενναιοδωρία» έχει καταγίνει να διαφω­ τίσει τους αποδέκτες των επιστολών του για όλες περίπου τις συνήθειες, τα ενδιαφέροντα ή τα «πάθη» του Κοραή, δε μνημονεύει πουθενά -ίσως δεν το θεωρούσε θανάσιμο «αμάρτημα»τον Κοραή αναγνώστη εφημερίδων, ενώ δεν παραλείπει, κοντά στα τόσα άλλα, να σημειώσει τις σχέσεις του με την τυπογραφία: «Εδόθηκεν να φέρνη όλη μέρα τον τυπογράφον πότε τυπόνει γραφαίς, πότε φατούραις...».9 Μας είναι χρήσιμη αυτή η μαρτυρία του Στ. Πέτρου. Γιατί δείχνει τον Κοραή σε τούτη την πρώιμη φάση της δυτικής του εμπειρίας να ενδιαφέρεται θετικά για την τυπογραφία, που δεν θα αργούσε να γίνει ένα από τα μεγάλα «πάθη» της ζωής του. Μέσα από μια φαινομενικά ουδέ­ τερη καταγραφή τον βλέπουμε, σε τούτη την περίοδο των αναζητήσεων, όταν ακόμη δεν έχουν πάρει σχήμα οι βαθύτεροι προβληματι­ σμοί του, όταν φυσιολογικά τουλάχιστον ο δρό­ μος που ανοίγεται μπροστά του δεν είναι άλλος από το εμπόριο, τον βλέπουμε να κάνει χρήση μεθοδική, σε σημείο που να κινεί την προσοχή του «συνεταίρου» του, της τυπογραφίας για να τυπώνει και τις «φατούραις».101 Από τις πιο δυναμικές εκφράσεις της τυπο­ γραφικής τέχνης ο τύπος, περιοδικός ή καθη­ μερινός, θα πρέπει ασφαλώς να τράβηξε το εν­ διαφέρον και την προσοχή του Κοραή στις ολ­ λανδικές του ημέρες. Τις τελευταίες άλλωστε δεκαετίες του 18ου αιώνα σημειώνεται στην Ολλανδία μια «θαυμαστή ανάπτυξη του τύ­ που», κατεξοχήν του πολιτικού, που μπορεί να κινείται μέσα σε πλαίσια αρκετά ελαστικά και ελεύθερα." Χώρος που διακρίθηκε για την ανοχή του απέναντι σε καινούρια ρεύματα και ιδέες η Ολλανδία πρόσφερε ευνοϊκές συνθήκες για τη δημιουργία τύπου ελεύθερου και ανε­ ξάρτητου. Συχνά στάθηκε και το καταφύγιο ξέ-

26/αφιερωμα νων «εφη μερ ιδογράφων », διωγμένων από ανε­ λεύθερα μέτρα θεσπισμένα στις χώρες τους εναντίον του τύπου. Θα έμοιαζε δύσκολο, γνωρίζοντας τον Κοραή με την ασίγαστη περιέργεια, με το πάθος για τις αναγνώσεις -«... διαβάζοντας τα διαβολεμένα βιβλία τα φραντζέζικα...» του καταμαρτυρεί ο Στ. Πέτρου12-, να υποθέσουμε πως, μέσα στο φιλελεύθερο, ευνοϊκό περιβάλλον της Ολλανδί­ ας, αγνόησε μιαν έκφραση κοινωνική και πνευ­ ματική, μια λειτουργία τέτοιας εμβέλειας όπως ο τύπος. «Νέα δεν έχω να σε γράψω, φιλόκαινε κυρ Δημήτριε, παρεκτός, αν αγαπάς, πλάσματα της διανοίας μου. Η δεινή μέριμνα της θέσεώς μου με ηνάγκασε να αφεθώ εκ πολλού από την ανάγνωσιν των γαζετών. Χθες όμως περί δύσιν ήλι­ ου, αφού ετελείωσα μερικός μελέτας ιατρικός, μην έχων πλέον τί να κάμω, "ιδού, είπον προς τον εαυτόν μου, καιρός να φροντίσω και δια τον Πρωτοψάλτην” . Υπήγα λοιπόν εις τον καφενέν, έπια μίαν λιμονάταν, μετά την λιμονάταν εζήτησα την γαζέταν και εις την γαζέταν εύρη­ κα δύο νέα άξια της περιεργείας σου. Το πρώ­ τον είναι...»13 Είναι φανερό ότι οι γαζέτες, μάλιστα όσες εκπροσωπούν τον πολιτικό τύπο, που παρου­ σιάζει έναν εκπληκτικό δυναμισμό λίγα χρόνια πριν αλλά ιδίως στην περίοδο της Γαλλικής επανάστασης, έχουν περάσει στις προτεραιότη­ τες των κοραϊκών αναγνώσεων. Προτεραιότη­ τες που θα τον συνοδεύουν πλέον ανελλιπώς σ ’ όλο τον βίο του και έως τις ύστατες ημέρες του. Ξέρουμε από δικές του αναφορές, μέσα σε όλα τα χρόνια της αλληλογραφίας του, πως διαβάζει άπληστα τον τύπο τον γαλλικό. Πάντα τα πιο προοδευτικά φύλλα του. Προς το τέλος της ζω­ ής του διαβάζει τον «Constitutionnel» -«Le grand organe liberal»14 την «Tribune», που διακρίνεται για «vehemance republicaine»,15 εφημερίδες δη­ λαδή που ανήκουν στον τύπο της αριστερός και 12. Στ. Πέτρου, ό.π.π., 41.

13. Κοραής, Αλληλογραφία, τ. A ', 66. Η επιστολή είναι γραμμένη τον Ιούλιο τον 1786, από το Μονπελλιέ.

14. Charles Ledre, «La presse ά I'assaut de ία monarchie, 18151848». Παρίσι, Armand Colin, 1960, 252.

15. Ό .π.π., 258. Ο Εμμ. Φραγκίσκος είχε την καλοσύνη να μου υποδείξει δύο χειρόγραφα σημειώματα τον Κοραή, καταχωρισμένα στο Χειρόγραφο του 5ου τό­ μου των Ατάκτων (Manuscrit du 5. vol. des Atacta, Βιβλιο­ θήκη Χίου, αρ. 492). Το ένα αναφέρεται σε δημοσί­ ευμα της αατιρικής-ριζοαπαστικής εφημερίδας «Le Charivari», της 14 Μ αρτίου 1833, σχετικό με την ελλη­ νική στάση απέναντι στον βασιλέα Louis-Philippe: «... λέγει ότι η απ ’ Ελλάδος συγχαίρησις προς τον LouisPhilippe, δια την αποφυγήν του κινδύνου της πιστόλας, ήτο αληθώς βοιωτική». Το δεύτερο, της 10 Μαρτίου

αφιερωμα/27 οι οποίες έδιναν καθημερινές μάχες με την εξουσία χτυπώντας τις ανελεύθερες πρακτικές και τα ανελεύθερα μέτρα της εναντίον του τύ­ που. Ξέρουμε εξάλλου πως παρακολουθεί αδιά­ λειπτα τα ελληνικά προεπαναστατικά φύλλα, όπως ξέρουμε πως διαβάζει και περιμένει πάν­ τα τις εφημερίδες που βγαίνουν στην Ελλάδα, στη διάρκεια του Αγώνα και μετά. Τα κείμενά του, πρόλογοι, φυλλάδια κλπ., των χρόνων αυ­ τών είναι κυριολεκτικά γεμάτα από παροτρύν­ σεις; και συμβουλές στους συμπατριώτες του, όπου συνεχώς, επίμονα και ακούραστος τους θυμίζει τη δύναμη και την αποτελεσματικότητα του τύπου: «... κήρυσσε και μετακήρυσσε τα καλά εις τας εφημερίδας».16 Αναφέρθηκε στην αρχή της σύντομης αυτής διαπραγμάτευσης μια ακόμη συμμετοχή του Κοραή, η οποία τον φέρνει επίσης κοντά στην εφημεριδογραφία. Πράγματι, από κάποια ώρα και πέρα, όταν προβληματισμοί πιο απαιτητικοί τον απορροφούν, όταν τις σκέψεις και τα όνει­ ρα των νεανικών χρόνων διαδέχονται εθνικοί προγραμματισμοί, αραιώνουν και τα μεγάλα, αφηγηματικά γράμματα προς τον φίλο του. Μέ­ σα α π ’ αυτά συνήθιζε ώς τότε να διοχετεύει την εσωτερική, βαθύτερη ανάγκη του για επι­ κοινωνία. Τώρα όμως, οι ανάγκες τις οποίες σκοπεύει να υπηρετήσει είναι ανάγκες του γέ­ νους. Και δεν μπορούν να καλυφθούν παρά με κείμενα που αποδέκτες τους θα είναι όλοι οι συμπατριώτες του. Έτσι, προς το τέλος του 18ου αιώνα αρχίζει να συντάσσει «μαχητικά» φυλλάδια: πρώτο στη σειρά η «Αδελφική Διδα­ σκαλία», δημοσιευμένη στα 1798, με το οποίο ο Κοραής εγκαινιάζει μια πρακτική που θα την ασκήσει για τριάντα χρόνια -και περισσότερο. «Λιβελλογράφος» συνεπής, έγραφε κάθε φορά που έβλεπε την ανάγκη να αντικρούσει, να υπερασπίσει, να ελέγξει, να στιγματίσει πάνω σε θέματα που αν όλα δεν είχαν πάντα άμεση 1833, στην εφημερίδα «Le Bon Sens», «Democratique et populaire», ανέφερε ότι «περιέχει κρίοιν Γεφερσώνος περί βασιλέων: 'Οτι οι σημερινοί δυνάαται της Ευρώ­ πης είναι ηλίθιοι, και διά τί.» Α ς σημειω θεί ότι ο Κο­ ραής απέθανε τον Απρίλιο του ίδιου χρόνου, πράγμα που σημαίνει ότι έως τις τελευταίες στιγμές του όχι μόνο διάβαζε τον τόπο, αλλά τον διάβαζε με χαρτί και μολύβι, κάνοντας κρίσεις για το περιεχόμενο. Και φυσικά ότι διάβαζε τα πιο μαχητικά φύλλα του καιρού του -και τα σατιρικά πολιτικά. Βλ. Οι. Ledri, ό.π.π., 251 και 252. Τον Εμμ. Φραγκίσκο ευχαριστώ θερμά για την υπόδειξη.

16. Κοραής, Αιάλογος δεύτερος, ό.π.π., αημ. 4, ο. 68.

17. Στο «Εισαγωγικό κείμενο», με το οποίο η Λουκία Δρούλια συνοδεύει την πρόσφατη φωτοτυπική έκδοση των «Πολιτικών φυλλαδίων» του Αδ. Κοραή (1798-

αναφορά στην πολιτική ήταν εντούτοις εμ­ πνευσμένα από τη δημοκρατική του ιδεολογία εκφράζοντας την πολιτική του συνείδηση.17 Φυλλάδια που προήλθαν από αντίθετα περι­ βάλλοντα εμφανίζονται με αισθητή πυκνότητα μέσα στον ελληνισμό, ιδιαίτερα από την περίο­ δο της Γαλλικής επανάστασης και στα επόμενα χρόνια. Τα πατριωτικά-επαναστατικά φυλλάδια του Ρήγα ακολούθησαν, για να αντιστρατευθούν το κίνημα του Βελεστινλή, τα πατριαρχικά εγκύκλια γράμματα· την ίδια εποχή κυκλοφο­ ρούν προπαγανδιστικά-πατριωτικά φυλλάδια προερχόμενα από Έλληνες και Γάλλους, στην υπηρεσία της γαλλικής πολιτικής. Άλλα συντάσσονται από λόγιους ή ιερωμένους με την έμπνευση και την επίνευση της Εκκλησίας και περιεχόμενο βίαια ενάντιο στα νέα ιδεολογικά και πολιτικά ρεύματα. Ενάντιο κατεξοχήν για τους έλληνες φορείς αυτών των ρευμάτων.18 Δεν θα μας απασχολήσουν εδώ θέματα σχε­ τικά με την ιστορία της «λιβελλογραφίας» στη Δύση, με τους μηχανισμούς που την εκίνησαν και την ετροφοδότησαν σε ορισμένες κρίσιμες περιόδους. Ας σημειωθεί ότι το είδος είχε ανθί­ σει στην Αγγλία του Εμφυλίου Πολέμου, ήδη στον 17ο αιώνα. Στη Γαλλία η λιβελλογραφία, που βρισκόταν σε ένταση μέσα στον 18ο αιώνα, παρουσίασε, σε μιαν ιστορική και πολιτική συγκυρία ιδιαίτερα οξυμένη στα χρόνια της Πα­ λινόρθωσης, μιαν ασυνήθιστη βιαιότητα και πυκνότητα.19 Πράγματι, ύστερα από το 1815, όταν η εξουσία πολλαπλασίαζε τις πιέσεις της ενάντια στον τύπο παίρνοντας σκληρά μέτρα, και νομοθετικά, προκειμένου να αναστείλει τις αντιδράσεις του, οι «μπροσούρες» αντικαταστή­ σανε συχνά την πολιτική αρθρογραφία. Η σύν­ ταξη αυτών των αυτόνομων φυλλαδίων μέσα από τα οποία διοχετεύονταν οι αντιπολιτευτι­ κές θέσεις και επιθέσεις αποτέλεσε έναν τρόπο εύστοχο ώστε να αποφεύγουν οι εφημεριδογράφοι απαγορεύσεις, κατασχέσεις των εφημερί1831), καμωμένη από το Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών του Ε.Ι.Ε., θίγει προβλήματα σχετικά με τα παρουσιαζόμενα κοραϊκά φυλλάδια, προβλήματα που ανάγονται τόσο στο περιεχόμενο, όσο και στην κυ­ κλοφορία} διάδοση και στην υποδοχή τους εκ μέρους του κοινού.

18. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτε­ χνίας, 1975, 154 κεξ.

19. Για το θέμα βλ. ενδεικτικά του D. Mornet, ό.π.π., ιδίως σελ. 97 κεξ. και 436 κεξ. Ε πίσης στον Ch. Ledri, ό.π.π., ιδίως σελ. 48 κεξ. Πρόσφατα εξάλλου αγγλικά δημοσι­ εύματα με αντικείμενο τη «μαχητική» φιλολογία, όπως εμφανίζεται στην Αγγλία στον αρχόμενο 17ο αι­ ώνα ήδη, παρουσιάζονται από τις στήλες του Times Li­ terary Supplement, 16/9/1983, a. 992.

28/αφιερωμα

I ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ Μ Η Ν ΙΑ ΙΑ ΕΠ ΙΘ Ε Ω Ρ Η ΣΗ

ΤΕΧΝΗΣ

Κυ(^\ο G o Ο α& ό

V'b

"Αποψη στη λογοτεχνία

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ

αΦ

\

ν

λ

u

Η

ί ΐ

δων και αυστηρές ποινές τις οποίες επέσυραν παραβάσεις της σχετικής με τον τύπο νομοθεσί­ ας. ' Ετσι είχε γίνει τρέχουσα πρακτική των τε­ λευταίων η παρουσίαση «επιλήψιμων» πολιτικά άρθρων με τη μορφή «μπροσούρας».20 Καθώς σημειώθηκε ήδη, ο Κοραής, που έζησε έντονα το πνευματικό και πολιτικό κλίμα της Γαλλίας σε μια μακριά διάρκεια, καλλιέργη­ σε με συνέπεια το είδος αυτό της παραδημοσιογραφίας, το οποίο απέβλεπε σε άμεσο, βίαιο κάποτε, επηρεασμό της κοινής γνώμης. Η μακρόχρονη απασχόλησή του άλλωστε με τη σύνταξη μαχητικών φυλλαδίων -ας μην ξεχνού­ με πως το τελευταίο του φυλλάδιο έχει ημερο­ μηνία 30 Οκτωβρίου 183121-, η ταυτόχρονη φροντίδα του για τη γλήγορη εκτύπωση, την όσο το δυνατό ευρύτερη διάδοσή τους, όπως την παρακολουθούμε μέσα στην αλληλογραφία του, δείχνουν καλά τη σημασία που είχε για τον ίδιο η επικαιρική αυτή φιλολογία της οποίας οι στόχοι, συγκεκριμένοι και άμεσοι, καθώς και η τακτική δεν διαφέρανε αισθητά από τους στό­ χους και την τακτική που εφαρμοζόταν από τον τύπο.22 Ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο έχουν δια­ τυπωθεί τίτλοι των κοραϊκών φυλλαδίων είναι ενδ ηκτικός για τις προθέσεις του να προσελκύ­ ει c τεσα τον αναγνώστη· να ερεθίζει τη δεκτικότη- ά του από την πρώτη κιόλας επαφή του με το έντυπο.23 Ανάλογους συλλογισμούς θα μπο­ ρούσαν να προκαλέσουν τα ίδια τα κείμενα του Κοραή. Γραμμένα με δεινότητα διαλεκτική, με επιχειρηματολογία που συχνά μοιάζει ακαταμά­ χητη, με γνώση και σοφία, κάποτε με ιδιαίτερη οξύτητα, ενέχουν στοιχεία όσα θα επέτρεπαν να αναγνωρίσουμε την πλευρά της προσωπικό­ τητάς του αυτήν που βρίσκεται πολύ κοντά στην «εφημεριδογραφία». Σίγουρα η συστημα­ τική μελέτη του λεξιλογίου, η μεθοδική προ­ σέγγιση των φραστικών τρόπων, του κοραϊκού ύφους όπως έχουν διατυπωθεί στα φυλλάδιά του θα δώσει θετικότερες και πιο πειστικές απαντήσεις στις σημερινές σκέψεις.

20. Ch. Ledre, δ.π.π.

21. Ο Κοραής απέδανε τον Απρίλιο του 1833, δύο χρόνια περίπου ύστερα από την έκδοση του Δεύτερου διαλό­ γου. Βλ. και Λ. Δρούλια, ϋ.π.π., 14, όπου τα ακόλουδα: «... μαρτυρείται ότι προετοίμαζε και τρίτο διάλο­ γο...»

22. Για τη γλήρορη διάδοση βλ. και Λ. Δρούλια, δ.π.π., 23. Σημειώνω ενδεικτικά τον πλήρη τίτλο του «Διαλόγου δύο Γραικών»: «Τι συμφέρει εις την ελευβερωμένην από Τούρκους Ελλάδα να πράξη εις τας παρούσας περιστάσεις, δια να μη δουλωδή εις Χριστιανούς τουρκίζοντας... »■

αφιερωμα/29

Εμμ. Ν. Φραγκίσκος

Η αλληλογραφία Κοραή και οι ολικές εκδόσεις της Στις αρχές τον 1818 πέθαινε στην Τεργέστη ο Αλέξανδρος Βασιλείου, ένας από τους πιο έμπιστους φίλους τον Κοραή, άνθρωπος φωτισμένος που δεν διέθετε λιγότερη λογιοσύνη και πατριωτισμό α π ’ όση ικανότητα στο εμπό­ ριο, την κύρια απασχόλησή του. Συνδεόμενος μαζί του με φιλία είκοσι και πάνω χρόνων -είχαν γνωριστεί στα τέλη του 18ου αιώνα στη Γαλλία- εξελί­ χτηκε σε εξ απορρήτων του Κοραή παρά τη γεωγραφική απόσταση που τους χώριζε: εκείνος στη Βιέννη, ο δεύτερος στο Παρίσι. Ο Κοραής τον εμπιστευόταν και τον καθοδηγούσε σε όλα: στις εκτιμήσεις του για τα πρό­ σωπα και πράγματα στο χώρο της παιδείας του γένους, στις παρεμβάσεις του πάνω στα ζητήματα που συντάραζαν στην πρώτη εικοσαετία του 19ου αιώνα την ελληνική διανόηση, όπως το γλωσσικό, στην προώθηση και την οικονομική διαχείριση των υποθέσεων της «Ελληνικής Βιβλιοθήκης», στην εχεμύθεια και την εντιμότητά του. Τα γράμματα του Κοραή στον φίλο του Αλέξανδρο όσα μας έχουν σωθεί -ξεπερνούν τα 300- αποπνέουν αυτόν τον οικείο και εξομολογητικό τόνο που ο συνήθως δύσπιστος και επιφυ­ λακτικός σοφός του Παρισιού ήξερε να χρησιμοποιεί στην επικοινωνία του με ανθρώπους που κέρδιζαν την εμπιστοσύνη του. Θα μέναμε μ’ ένα δυσαναπλήρωτο κενό στις γνώσεις μας για το ανθρώπινο πρόσωπο του Κοραή και για την καμπή που σημειώθηκε στη ζωή του στα πρώτα χρόνια του 1800 -μιλώ για την ολοκληρωτική από κει και πέρα αφοσίωσή του στο φωτισμό του γένους-, αν ο αποδέκτης αυτής της αλληλογραφίας δεν είχε προνοήσει να τη διαφυλάξει σαν ανεκτίμητο κεφάλαιο, αλλά και αν δεν είχαν συντρέξει οι συγκυρίες ώστε αυτή να περισωθεί και μετά το θάνατό του. Πραγματικά, το γεγονός ότι ο Βασιλείου πέθανε στην Τεργέστη, όπου είχε λίγο πριν μετοική­ σει μόνιμα από τη Βιέννη, έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στη διάσωση της αλληλογραφίας. Ένας άλλος έμπορος της διασποράς, δραστήριο μέλος της Ελληνικής Κοινότητας της Τεργέστης, ο Ιά­ κωβος Ρώτας, με την επίσημη ιδιότητα του επι­

τρόπου της απορφανισμένης οικογένειας Βασι­ λείου και με την εξουσιοδότηση του Κοραή, θα παραλάβαινε στη δική του κατοχή και φύλαξη το επιστολικό υλικό μαζί με άλλα εμπιστευτικά έγγραφα του γέροντα του Παρισιού. Στο πρό­ σωπο του Ρώτα, με τον οποίο αλληλογραφούσε ήδη πάνω από δέκα χρόνια -χωρίς, ας σημειω­ θεί, να έχουν γνωριστεί ποτέ προσωπικά- θα έβρισκε ο Κοραής τον άξιο διάδοχο του χαμέ­ νου φίλου του. Λίγους μήνες αργότερα ο Ρώτας έκανε μια πρόταση που αιφνιδίασε τον Κοραή. Του ζητού­ σε να συναινέσει στη δημοσίευση των επιστο­ λών του. Η απάντηση ήρθε απορριπτική: «με κάμνεις να τρέμω, όταν με λέγης περί εκδόσεως επιστολών μου». Οι ενδοιασμοί εκπήγαζαν πε­ ρισσότερο από αισθητικούς παρά ουσιαστικούς

30/αφιερωμα Α Π Α Ν Θ ΙΣ Μ Α Ε Π ΙΣ Τ Ο Λ Ω Ν

ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ ΚΟΡΑΙΙ

ΙΑΚΩΒΟΥ ΡΩΤΑ

λόγους. Φανερώνει, του απαντούσε, οίηση και περιφρόνηση προς το κοινό όταν του προσφέ­ ρει κανείς αναγνώσματα αφρόντιστα στην έκ­ φραση και στη διάταξη των εννοιών, όπως συμ­ βαίνει με τα ιδιωτικά γράμματα σε φίλους· αλλά και αν ακόμα περιέχεται σ' αυτά κάτι άξιο λό­ γου, αυτό δεν πρέπει ν ’ αποτελεί κίνητρο ισχυ­ ρό για να επιζητεί κανείς την απαθανάτισή του«αξίζει το τόσον ολίγον να φυλαχθή και ως από­ φθεγμα Αριστοτέλους ή Πλάτωνος;» Για έναν άνθρωπο που έβλεπε στον Κοραή τον Σωκράτη της νεότερης Ελλάδας, που είχε κυριολεκτικά συνεπαρθεί από τη γοητεία του επιστολικού του λόγου, και που ήξερε, όπως άλλωστε και ο ίδιος ο Κοραής, ότι πολλά από τα κοραϊκά γράμματα είχαν ήδη γίνει δημόσιο κτήμα με τη μέθοδο της χειρόγραφης αναπαραγωγής χάρις ακριβώς στις ιδιότητες που δεν τους αναγνώρι­ ζε ή έκανε πως δεν τους αναγνωρίζει ο συντά­ κτης τους, το φανερά επιτηδευμένο ύφος της απάντησης κάθε άλλο παρά θα φάνηκε πειστι­ κό. Ωστόσο ο Ρώτας συνεκτιμώντας ίσως και το γενικότερο κλίμα -την ένταση που είχε την πε­ ρίοδο εκείνη δημιουργηθεί στη γλωσσική και ιδεολογική διαμάχη του Κοραή με τους αντιπά­ λους του- σεβάστηκε την επιθυμία του φίλου του και δεν έδωσε συνέχεια στο ζήτημα. Δεν εγκατέλειψε όμως ποτέ την ιδέα της έκ­ δοσης, θ ’ αρχίσει μάλιστα να τη διαμορφώνει αμέσως μετά το θάνατο του Κοραή, για να την πραγματοποιήσει οριστικά το 1838, όταν είχε εγκατασταθεί πια στην Αθήνα. Στο μεταξύ το υλικό της συλλογής του είχε σημαντικά πλουτι­

στεί. Εκτός από τα γράμματα στον Αλ. Βασιλεί­ ου περιλάβαινε τα κείμενα της προσωπικής του αλληλογραφίας καθώς και επιστολές του Κο­ ραή σε τρίτους που φρόντιζε να κρατά αντί­ γραφά τους όσες φορές περνούσαν από τα χέ­ ρια του- είχε άλλωστε την άδεια να τις διαβάζει πριν τις στείλει, από τον ενδιάμεσο σταθμό της Τεργέστης, στον προορισμό τους- αλλά και γράμματα συγκεντρωμένα από διάφορες άλλες πηγές. Όλην αυτή τη συγκομιδή θα μπορούσε να την έχει επεξεργαστεί και να τη δώσει ακέ­ ραιη στο φως, καθώς το 1838 κινούσε τη διαδι­ κασία της έκδοσης. Ο Ρώτας όμως προτίμησε να βάλει στην πράξη μια παλιότερη εκδοτική σύλληψη που την καλλιεργούσε ήδη από το 1833. Η έκδοση θα βασιζόταν σε αποσπάσματα επιστολών -απανθίσματα τα λέει ο ίδιος- επιλε­ γμένα έτσι ώστε να εκπέμπουν το γλωσσοαισθητικό και πολιτικοπαιδευτικό μήνυμα του κοραϊσμού που πίστευε ότι είχε ανάγκη η κοι­ νωνία του νεόκοπου ελληνικού βασιλείου, αλλά και τέτοια που να εμφανίζουν τον Κοραή δι­ καιωμένο στους αγώνες του για την παιδεία ύστερα μάλιστα από τις προόδους όσες είχαν συντελεστεί στον τομέα αυτό (πολλαπλασια­ σμός σχολείων, ίδρυση Πανεπιστημίου κλπ.). «Τοιούτου βιβλίου το μικτόν και ποικίλον απο­ τελούν, ως νομίζω, γλυκυτέραν την ανάγνωσιν», έγραφε στα προλεγόμενα του πρώτου τόμου των «Απανθισμάτων» (1839), δικαιολογώντας την εκδοτική μέθοδο που ακολούθησε. Δεν έμεινε ωστόσο εντελώς συνεπής στον αρ­ χικό σχεδίασμά. Στον πρώτο κιόλας τόμο, μαζί με τις σταχυολογήσεις ή συρραφές αποσπασμά­ των, δημοσιεύτηκε και ένας αριθμός άρτιων επιστολών, ενώ στον δεύτερο, που κυκλοφόρη­ σε δυο χρόνια αργότερα, οι τελευταίες αποτε­ λούσαν τον κανόνα, καταταγμένες μάλιστα σε χρονολογική σειρά ύστερα από υποδείξεις που έγιναν στον Ρώτα με αφορμή την έκδοση του πρώτου τόμου. Ό π ω ς και νά ’ναι, δεν πρέπει να μείνει απαρατήρητη η δήλωση του εκδότη στα προλεγόμενα του β' «Απανθίσματος» σχε­ τικά με τις εκδοτικές του προθέσεις: «δεν είχον, ουδ’ έχω ακόμη σκοπόν, να δημοσιεύσω όλην κατά σειράν του Κοραή την αλληλογραφί­ αν, οποίαν την έχω προ πολλού συναθροισμένην. Δεν είναι ακόμη του παρόντος καιρού, ως νομίζω, τοιαύτη δημοσίευσις». Ο Ρώτας είχε δί­ κιο. Στην Ελλάδα της μοναρχικής εξουσίας και της βαυαρικής απολυταρχίας, της παγίωσης των συντηρητικών θεσμών και του γλωσσικού εξαρχαϊσμού, οι δημοκρατικοί και φιλελεύθεροι οραματισμοί του Κοραή, η νεοτεριστική ιδεολο­ γία του, το γλωσσικό πρότυπο της μεσότητας, όπως όλα αυτά πρόβαλλαν δυναμικά μέσα από

αφιερωμα/31 τα γράμματά του, ήταν φανερό πως δεν έβρι­ σκαν έδαφος για να ευδοκιμήσουν, αν δεν ήταν κιόλας επικίνδυνα. Ο Ιάκωβος Ρωτάς έζησε πο­ λύ λίγο μετά την έκδοση των «Απανθισμάτων», χωρίς να προλάβει φυσικά να προχωρήσει σε ολική έκδοση της αλληλογραφίας. Το προνόμιο αυτό έλαχε σαράντα περίπου χρόνια αργότερα στους Χιώτες. Στα 1872 οι Χιώτες της διασποράς ευαισθη­ τοποιημένοι από συμπατριώτες τους, όπως ο Ευστράτιος Ράλλης, που είχαν στα νιάτα τους συνδεθεί με τον Κοραή και τώρα δυσφορούσαν για τη λήθη στην οποία είχε περιπέσει το εθνι­ κό τούτο κεφάλαιο, ξεκίνησαν μια πανελλήνια κινητοποίηση, με επίκεντρο τη Μασσαλία και την Αθήνα, για να ξαναθυ μισούν στους Έλλη­ νες την ξεχασμένη κοραϊκή κληρονομιά και να εξοφλήσουν έτσι το χρέος τους απέναντι στον πνευματικό ηγέτη του αγωνιζόμενου έθνους, που κείτονταν από το 1833 στη φιλόξενη γη του Παρισιού, απονέμοντάς του «φόρον ευ­ γνωμοσύνης» εξ ονόματος ολόκληρου του ελλη­ νισμού. Μέσα σ’ αυτό το πανηγυρικό κλίμα θα πραγματοποιηθούν, σε διάστημα μιας δεκαπεν­ ταετίας περίπου, οι περισσότεροι από τους στό­ χους της κίνησης: θα γίνει η μετακομιδή των λειψάνων του Κοραή στην Αθήνα, θα ανεγερθεί μνημείο στο Α' Νεκροταφείο και ανδριάντας μπροστά στο Πανεπιστήμιο, θα τυπωθούν ανέκδοτα έργα του στη σειρά που ονομάστηκε «Τα μετά θάνατον ευρεθέντα», και τέλος θα δημοσιευτεί σε τρεις τόμους της ίδιας σειράς η ώς τότε γνωστή αλλά και μέρος της ανέκδοτης αλληλογραφίας του (1885-1886). Ο άνθρωπος που είχε επωμιστεί τις φροντί­ δες για την έκδοση των φιλολογικών καταλοί­ πων και της αλληλογραφίας ήταν ο Ανδρέας Ζ. Μάμουκας, Χιώτης αγωνιστής του ’21, δημόσι­ ος λειτουργός στα μεταπελευθερωτικά χρόνια, λόγιος και εκδότης τόμων ολόκληρων σημαντι­ κών εγγράφων της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Παρά την προχωρημένη του ηλικία -ήταν αρκε­ τά πάνω από τα εβδομήντα όταν αποδέχτηκε την εντολή να επιστατήσει στις εκδόσεις- απο­ δύθηκε σ ’ έναν αγώνα δυσανάλογο ίσως προς τις δυνάμεις του, που κατόρθωσε πάντως να τον φέρει σε αίσιο πέρας, χωρίς όμως και να επιζήσει για να γευτεί τους καρπούς των κόπων του. Πέθανε το 1884, σε ηλικία ογδοντατεσσάρων ετών, λίγο πριν αρχίσει η εκτύπωση της αλ­ ληλογραφίας. ' Οταν τον επόμενο χρόνο είδε το φως ο πρώτος τόμος της, επιμελητής του έργου φερόταν ο καθηγητής της θεολογίας στο Πα­ νεπιστήμιο Αθηνών Νικόλαος Δαμαλάς, που τ ’ όνομά του θα συνδεθεί πια άρρηκτα με την έκ­ δοση. Νομίζω πως λόγοι ηθικής τάξης επέβαλ­

λαν να είχε αναγραφεί και το όνομα του Ανδρέα Μάμουκα δίπλα στο δικό του, τη στιγμή μάλι­ στα που δεν υπήρξε πρόθεση να σφετεριστεί κανείς ούτε ν ’ αποσιωπήσει τη συμβολή του (βλ. εισαγωγή του πρώτου τόμου). Ο Μάμουκας στάθηκε τυχερός στο στάδιο της συναγωγής του επιστολικού υλικού. Πέρα από την προσπάθεια να συγκεντρωθούν οι διά­ σπαρτες σε διάφορα έντυπα, παλιότερα και νεό­ τερα, κοραϊκές επιστολές -που ωστόσο δεν ήταν εξαντλητική- και να αναζητηθούν άλλες σε κατευθύνσεις από τις οποίες προσδοκούσε βέβαιη συγκομιδή, ο Μάμουκας είχε την καλή τύχη να πέσει πάνω σε δύο αρχειακές συλλογές, πραγματικούς θησαυρούς για το έργο στο οποίο καταγινόταν. Η μία ήταν ήδη στην κατο­ χή του από πολύ καιρό (πριν από το 1860) και προερχόταν από τα κατάλοιπα του Κοραή που είχαν για αρκετό διάστημα περάσει, μαζί με τη βιβλιοθήκη του, στα χέρια του Χιώτη πρωθιε­ ρέα της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας της Μασσα­ λίας Καλλίνικου Κρεατσούλη. Ο Μάμουκας είχε αναλάβει τότε την υποχρέωση να προχωρήσει, με χρηματοδότη τον Κρεατσούλη, στην έκδοση ορισμένων άγνωστων έργων του Κοραή (ανάμεσά τους και οι περίφημες «Σημειώσεις εις το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος»), συμ­ πληρωμένη με τα ενενήντα περίπου γράμματα της συλλογής. Τα περισσότερα από αυτά κάλυ­ πταν την περίοδο του Αγώνα κι ήταν τα αρχικά επιστολικά σχέδια που σύνθετε ο γέροντας του Παρισιού αλληλογραφώντας με Έλληνες και ξέ­ νους γύρω απο τα εθνικά ζητήματα, μαζί με τα

32/αφιερωμα

KORRHC ΑΠΑΝΤΑ ΤΑ ΠΡΩΤΟΤΥΠΑ ΕΡΓΑ

Γ. ΒΑΛΕΤΑΣ Βι

πρωτότυπα των απαντήσεων που λάβαινε. Το έργο άρχισε πραγματικά να τυπώνεται αλλά δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, αφού με το θάνατο του Κρεατσούλη, λίγο ύστερα, έλειψαν και οι απαιτούμενοι πόροι για τη συνέχισή του. Οι συγκυ­ ρίες εντούτοις δεν επέτρεψαν στον Μάμουκα ούτε αργότερα να αξιοποιήσει το υλικό αυτό, που ξέρουμε ότι το προόριζε να το συμπεριλάβει στην καινούρια έκδοση. Προτίμησε να προ­ τάξει και να επιδοθεί με το μικρό του φιλολογι­ κό επιτελείο στη μεταγραφή των επιστολών της δεύτερης αρχειακής συλλογής, πόυ και πολλα­ πλάσιες ήταν και κάλυπταν χρονικά πολύ μεγα­ λύτερο διάστημα. Πανηγύριζε άλλωστε με το εύ­ ρημά του -το θεωρούσε πιο σπουδαίο από το εύρημα των γαλλικών επιστολών του Κοραή στον φίλο του ελληνιστή Chardon de la Rochette που είχαν εκδοθεί πρόσφατα στο Παρίσιπροσπαθώντας παράλληλα να εξασφαλίσει τη μεγαλύτερη δυνατή εχεμύθεια γύρω από την ύπαρξή του για να μη γίνει «πρόωρα πάταγος», όπως χαρακτηριστικά έγραφε σε πρόσωπο του φιλικού του κύκλου. Είχε μπροστά του το γνω­ στό μας, μοναδικό πράγματι, υλικό της συλλο­ γής Ρώτα, παραχωρημένης τότε σ’ αυτόν για τις ανάγκες της έκδοσης από τους απογόνους του. Κι ενώ θα προλάβει να μεταγράψει και να παραβάλει στο σύνολό του το περιεχόμενό της -δεν ασχολήθηκε καθόλου, εκτός από μερικές εξαιρέσεις, με τις επιστολές που είχαν αποδέ­ κτη τον Κοραή- θ ’ αφήσει αμετάγραφτα τα γράμματα της συλλογής Κρεατσούλη, που θα παραμείνουν για καιρό στα αζήτητα των κατα­ λοίπων του Μάμουκα. (Μόλις στα 1923 θα

ανακαλυφθούν και θα δημοσιευτούν σ ’ ένα τεύ­ χος των «Χιακών Χρονικών» από τον Παντελή Κοντογιάννη. Σήμερα απόκεινται στη Βιβλιοθή­ κη Κοραή της Χίου. Αντίθετα! το αρχείο Ρώτα, ύστερα από διαδοχικές αγοραπωλησίες, κατάληξε στην Ακαδημία Αθηνών.) Δεν ξέρουμε πώς ακριβώς είχε σχεδιάσει την έκδοση ο Ανδρέας Μάμουκας. Η εκδοτική πάν­ τως μέθοδος που προτιμήθηκε τελικά για την παρουσίαση τών επιστολών αποφασίστηκε από, τον διάδοχό του και επιμελητή της έκδοσης Νι­ κόλαο Δαμαλά, όπως ρητά το αναφέρει ο ίδιος στην εισαγωγή της έκδοσης. Τα 710 γράμματα της συλλογής έχουν καταταχτεί κατ’ αποδέκτη με σειρά την οποία καθόριζε ο όγκος και η χρονική διάρκεια κάθε αλληλογραφίας. Στο τέ­ λος κάθε επιστολογραφικής ενότητας επισυνά­ πτονται τα αχρονολόγητα ή απλώς μηνολογη μέ­ να γράμματα όσα ανήκαν σ’ αυτήν. Αν δεν αποδώσουμε στον Δαμαλά εκδοτική τουλάχιστο απειρία για τη μέθοδο που ακολούθησε, η απουσία κάθε εγχειρήματος για ένταξη των αχρονολόγητων γραμμάτων, έστω και κατά προσέγγιση, στην οικεία τους θέση μέσα στο σώμα των χρονολογημένων, πρέπει χωρίς αμφι­ βολία να καταλογιστεί στα τρωτά της έκδοσης, που επιτείνονται εξαιτίας και άλλων αμελειών η ανεπαρκειών. ' Εχει π.χ. παρατοποθετηθεί ικα­ νός αριθμός επιστολών που δεν υποψίασαν τον εκδότη ότι στην πραγματικότητα ήταν παρα­ χρονολογημένες (καμιά φορά άθελα και από τον ίδιο τον Κοραή). Ό σ ο για την πιστότητα ή όχι των μεταγραφών μπορούμε να πούμε, σή­ μερα που έχουμε διαθέσιμες τις αρχειακές πη­ γές, ότι οι αποκλίσεις από τα πρωτότυπα οφεί­ λονται γενικά στις συνηθισμένες αβλεψίες των αντιγραφέων, των τυπογράφων και των διορ­ θωτών, με εξαίρεση κάποιες -ελάχιστες ευτυ­ χώς- σκόπιμες επεμβάσεις στα κείμενα που φανερώνουν σαφή λογοκριτική πρόθεση. Οπωσδήποτε οι όποιες, μικρές ή μεγάλες, αδυναμίες της έκδοσης «Δαμαλά» δεν άξιζε, νομίζω, να παροργίσουν ύστερα από είκοσι πε­ ρίπου χρόνια έναν καλό έλληνα λόγιο, τον Ιωάν­ νη Γεννάδιο, ώστε να τους αφιερώσει, στα 1903, μιαν από τις αυστηρότερες και δηκτικότερες κριτικές που έχουν γραφτεί ποτέ για βιβλίο. Αναφέρομαι στις «Κρίσεις και σκέψεις περί των επιστολών του αοιδίμου Κοραή» που πρωτοδημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα «Νέα Ημέρα» της Τεργέστης. Η «εθνική έκδοσις», ειρωνικός χα­ ρακτηρισμός του κριτικού, ήταν για τα μέσα και τα μέτρα της εποχής πραγματικά εθνική, και πάντως με κανένα τρόπο δεν προσκόμιζε «όνειδος ανεξίτηλον εις τα ελληνικά γράμματα». Επιτέλεσε καλά το σκοπό της μέσα στη γενικό-

αφιερωμα/33 τερη προοπτική της αναβίωσης της κοραϊκής κληρονομιάς κι έθρεψε για πολλές δεκαετίες γενιές ολόκληρες από απλούς αναγνώστες όσό και ειδικούς μελετητές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα δικαιωνόταν σήμερα οποιαδήποτε ανατύ­ πωση της συλλογής -πράγμα που ωστόσο έγινε- τη στιγμή που ήδη κυκλοφορούν ή προ­ χωρούν στην ολοκλήρωσή τους δύο καινούριες ολικές εκδόσεις της αλληλογραφίας: του «Ομί­ λου Μελέτης του Ελληνικού Διαφωτισμού», με την επιστασία του Κ. Θ. Δημαρά, και του Γ. Βαλέτα στη σειρά των «Απάντων» Κοραή. Ό τα ν ο Κ. Θ. Δημαράς συνέλαβε, γύρω στον πόλεμο, την ιδέα του καταρτισμού ενός νέου corpus των επιστολών του Κοραή παρορμήθηκε ασφαλώς από ποικίλα κίνητρα (πολλαπλά αίτια, θα έλεγε ο ίδιος). Στινειδησιακά οι επέ­ τειοι που είχαν περάσει ή. έρχονταν (τα 100 χρό­ νια από το θάνατο, τα 200 από τη γέννηση) ίσως υπενθύμιζαν κάποιο χρέος, αλλά η παρόρμηση είχε, πιστεύω, ξεκάθαρες αφετηρίες. Ο κριτικός της ποίησης και ο ιστορικός της λογο­ τεχνίας ανακάλυπτε τον Κοραή και την εποχή του κι άνοιγε το δρόμο για τη μελέτη του νεοελ­ ληνικού διαφωτισμού, φαινομένου που το σφράγιζε η έντονη παρουσία και ακτινοβολία του σοφού του Παρισιού. Αλλ’ η αποτελεσματικότητα των επιστημονικών προσεγγίσεων κρίνεται τόσο από τη χρήση των εργαλείων όσο και από τους όρους καταλληλότητας αυτών των τε­ λευταίων. Έτσι οι νέοι προσανατολισμοί που κα­ λούνταν να υπηρετήσει η ιστορική έρευνα απαιτούσαν και την ανάλογη υποδομή. Προς την κατεύθυνση αυτή η ανάγκη για μια νέα έκ­ δοση της αλληλογραφίας πρόβαλλε περισσότε­ ρο από επιτακτική. Χρειαζόταν να ξαναδιαβα­ στούν από αυτοψία τα γράμματα και να απο­ κατασταθούν από τα λάθη και τις παραναγνώσεις των προηγούμενων εκδοτών να συμπληρω­ θεί ο αριθμός των επιστολών της έκδοσης «Δαμαλά» με όσες είχαν δημοσιευτεί πριν απ' αυ­ τή, αλλά τις αγνοούσε ο εκδότης, και με όσες δημοσιεύτηκαν μετά α π ’ αυτή σ’ ένα διαρκώς αυξανόμενο ρυθμό, καθώς οι έρευνες είχαν επεκταθεί τώρα και σε ξένα αρχεία· να επισημανθούν και να συμπεριληφθούν στη συλλογή και οι επιστολές προς Κοραή· να στηριχτεί η έκδοση στη χρονολογική κατάταξη των επιστο­ λών με τον δυνατό περιορισμό των αχρονολόγη­ των γραμμάτων να προγραμματιστεί τέλος ο τρόπος τεχνικής επεξεργασίας και σχολιασμού του επιστολικού υλικού. Με οδηγό τις σκέψεις αυτές και με τη συνερ­ γασία δόκιμων μελετητών του κοραϊκού έργου -αναφέρω τα ονόματα του Γεωργ. Κουρνούτου, της Ευγενίας Χατζηδάκη, του Δημ. Γκίνη, της

ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ ΚΟΡΑΗΣ

ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ

Αικατερίνης Κουμαριανού, του Άλκη Αγγέλου και του Φίλιππου Ηλιού- άρχισε βαθμιαία να υλοποιείται το εκδοτικό σχέδιο, αφού πέρασε από το μακρύ στάδιο της προπαρασκευής. Η πορεία προοιωνιζόταν ευοίωνη μια και συνέ­ τρεχαν όλοι οι παράγοντες εκείνοι που διευκο­ λύνουν τέτοιου είδους -παθητικά από οικονο­ μική πλευρά- εγχειρήματα: ένας επιστημονικός φορέας, ο νεοϊδρυμένος «Όμιλος Μελέτης του Ελληνικού Διαφωτισμού» (Ο.Μ.Ε.Δ.) αναλάμ­ βανε να εντάξει το έργο στις εκδόσεις του, ένας άλλος φορέας, το Εθνικό (τότε Βασιλικό) Ίδρυμα Ερευνών να το χρηματοδοτήσει και ένας τρίτος, το Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών του Ε.Ι.Ε., αρτισύστατο και αυτό, να το παρα­ κολουθεί και να το υποστηρίζει ποικιλότροπα: με το επιστημονικό του δυναμικό και με τη δη­ μιουργία ενός αρχείου μικροταινιών των σωζόμενων αυτόγραφων επιστολών του Κοραή (μέ­ σα από αυτές τις διασυνδέσεις βρέθηκε και ο υποφαινόμενος να συνεργάζεται με την εκδοτι­ κή επιτροπή της αλληλογραφίας). Από το 1964 ώς το 1966 είχαν ήδη κυκλοφορήσει οι δύο πρώτοι τόμοι, αλλ’ η καθεστωτική μεταβολή του επόμενου χρόνου δημιούργησε κραδα­ σμούς και στην ομάδα και νέκρωσε τον ζήλο για τη συνέχιση του έργου. Η μεταπολίτευση ξανα­ ζωντάνεψε την προσπάθεια (ο τρίτος τόμος κυκλοφόρησε το 1979), για να έρθει το επετειακό ορόσημο των 150 χρόνων από το θάνατο του Κοραή και να δώσει κανούρια ώθηση. Μέ­ σα σε δύο χρόνια, το 1982 και 1983, τυπώθηκε ολόκληρο το υπόλοιπο μέρος της αλληλογραφί­ ας σε τρεις τόμους (ο έκτος βρίσκεται στο στά­ διο της τελικής εκτύπωσης), ενώ απομένει τώ­

34/αφιερωμα ρα πια να εκδοθεί ο έβδομος με τα υπομνήματα και τα σχόλια των εκδοτών, όπως επίσης και με τα ευρετήρια ονομάτων και πραγμάτων, τόμος που θα καταστήσει πραγματικά χρηστικό εργα­ λείο την αλληλογραφία. Στην τρίτη αυτή φάση, αλλά και σ’ αυτή που θ ' ακολουθήσει, το οικο­ νομικό βάρος της έκδοσης το στήριξαν οι Χιώτες, μέσα και έξω από την Ελλάδα. Ευαισθητο­ ποιημένοι για άλλη μια φορά φπέναντι στη μνή­ μη του μεγάλου συμπατριώτη τους, θεώρησαν δική τους υπόθεση την ολοκλήρωση του έργου και ήρθαν γενναιόδωροι αρωγοί του. Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι βρισκό­ μαστε μπροστά στην οριστική έκδοση της αλλη­ λογραφίας Κοραή; Είναι περισσότερο από βέ­ βαιο ότι τα 1500 και πάνω γράμματα ποί περι­ λαμβάνει (1290 του Κοραή και 220 προ Κο­ ραή), καθώς και ο αριθμός των επιστολογρά­ φων (120 Έλληνες και 84 ξένοι) όλο και θα διευρύνονται, χωρίς όμως και να καλυφθούν ποτέ τα κενά των εκατοντάδων χαμένων γραμ­ μάτων που έχει εντοπίσει ο Φίλιππος Ηλιού βασισμένος στα στοιχεία της ίδιας της αλληλο­ γραφίας και σ’ άλλες γραπτές μαρτυρίες. (Ή δη έχει γίνει γνωστό ότι ετοιμάζονται να δημοσιευ­ τούν νέες σειρές άγνωστων επιστολών, κυρίως

από ευρωπαϊκά αρχεία, για τις οποίες ελπίζεται ότι θα υπάρξει τρόπος να ενσωματωθούν στο Επίμετρο του 6ου τόμου.) Οσο για τα χρονικά όρια της αλληλογραφίας, που σήμερα εκτείνον­ ται σε μια ολόκληρη εξηκονταετία (1773-1833), το ενδεχόμενο μιας παραπέρα διεύρυνσης προς τα κάτω φυσικά- είναι μικρό, αλλ’ όχι αποκλείστέο. Η αναφορά μου στον Φ. Ηλιού με υποχρεώ­ νει να θυμίσω το βασικό για τα θέματα της αλ­ ληλογραφίας δημοσίευμα που παρουσίασε το 1953, τα «Ανέκδοτα και ξεχασμένα γράμματα» του Κοραή, γιατί αυτό -κυρίως η βιβλιογραφία των δημοσιευμένων επιστολών που πρόταξε στην εργασία του- αποτέλεσε το έρεισμα για να πραγματοποιηθεί και να ολοκληρωθεί σύντομα, μέσα στο 1965, η δίτομη ολική έκδοση της αλ­ ληλογραφίας από τον Γ. Βαλέτα, στη σειρά των «Απάντων» Κοραή. Η έκδοση, συγκροτημένη χρονολογικά, παρά τις ελλείψεις και τα ελαττώματά της -διαιωνίζει όλα σχεδόν τα λάθη των προηγοι")μενών εκδοτών- πρόσφερε σημαντική υπηρεσία στην κοραϊκή υπόθεση, αφού διαδό­ θηκε πλατιά και υποκατέστησε για πολύ καιρό την έλλειψη μιας υπευθυνότερης ολικής έκδοσης.

Γράμμα στην Πουλχερία Θ. Πρασακάκη (12-11-1828)

fa , fakfafafa,Ai f a ^ yf’ fa ΛΛ+λ ™ τη?f a n f a Λ A fa / f a * f f a i n , \tSfa, Λ O O L r f a *1 Af a , A fa n f a

^ v r V * f a fa . fa fa <""**·' f t ‘f a r * <!>U, fa - b r k fa n m tL ·-, S a '***? Λ r v f a f a / f a v *· *

k £ ^ 4 ,; Λ>

fa c f a fa fa f, tfa fa fa , A Λ

(lj %nnmr C*M<r f a Hr K «y*-/ ( i f f · · 1·/*·,, A i f a , % f a f f w fa f a

•At fa flfn ■ΜI " f a r J fa o A f f a , ty ffa n · fa

y ln fa j

fn a tf a r t, , ΰ * / ρ γ ί f t f a n J x wit

tuJ’i y t f a , f a ,* * , ri tfaj<*r,n . o ‘ tyn n 'ri, f a A J irfa f a r y n j f a n , r i n f a , » f.J ri r t f . f a r . . f a , C fa fa * A * fa

n p p fir m

f a f a * , jA 'fa t y j f a ,

f a n , f a f a l r f a t , r,*f,'trm *n ti ry.-ifa n .

T v p fa n /“ < rkr y ,n r ■Til niAr n f f a n · J , U n ffa ju Anlffi, ffA rnr **· ft'- tpifnn, A i t ) •ML f a i Mr/*/ t jfa iv r ! fa > i A n lf* 'W ·,/ „ ·,, f a fa n v %/, Τ·> fa m fi m

f a t y , , f a x f a , f a n ,,, f a n ,n „ . E t f a n r l n (

6 It

n*, . O ft\r Ήf a n ft) f a tJ/% fa ,jf a

αφιερωμα/35

Στέρ. Φασουλάκης

Ο ευρωπαίος Κοραής Οι φράσεις «ο σοφός Κοραής», «ο μεγάλος δάσκαλος του γένους», «ο κλασικός φιλόλογος», «ο γλωσσοπλάστης» κι άλλες παρόμοιες έρχονται και ξανάρχονται σε αλλεπάλληλα κύματα, πάνω από 150 χρόνια τώρα, για να σχηματίσουν στη συνείδησή μας μια εικόνα του Κοραή, αν όχι παρα­ μορφωμένη, πάντως ελλειπτική και ανολοκλήρωτη. Διάσπαρτα βέβαια και περιστασιακά έχουν γί­ νει κατά καιρούς κάποιες νύξεις για έναν άλλο Κοραή, όμως κανείς δεν μπορεί να πάρει την ευθύνη και την τιμή να ισχυρισθεί πως φώτισε μεθοδικά και ολοκληρωμένα τα θέματα «ο άν­ θρωπος Κοραής» ή «ο επαναστάτης Κοραής» ή «ο προπαγανδιστής Κοραής» ή «ο επίκαιρος Κοραής» κλπ. Οι έντονες και παραδοσιακές πλευρές του πρώτου «πολίτη» της νεότερης Ελλάδας σκίασαν πυκνά τις εξίσου σημαντικές και ζωντανές πλευρές του, τις παραμέρισαν, και μόνο κάπου κάπου τις αξίωσαν με κάποιες φω­ τεινές αχτίνες, όταν οι «φωτοδότες» κατάφεραν να απαλλαγούν από τη συνθηματολογία ή την προκατάληψη. Ανέφερα π.χ. τον «επίκαιρο Κο­ ραή». Αν σήμερα τον αποκαλούσαμε «Σοφέ γέ­ ροντα!», πιστεύω πως ο έντρομος σε τέτοιες προσφωνήσεις Κοραής θα δεχόταν πιο εύκολα το «σοφέ» παρά τον χαρακτηρισμό «γέροντα». Η ηλικία των 85 χρόνων που πέθανε θα δικαιο­ λογούσε επιφανειακά την προσφώνηση, η ζωή όμως και το έργο του δεν θα τη δικαίωναν στο βάθος. Σφριγηλός, εύχαρις και νεανικός σαν το κύμα του Αιγαίου, πραγμάτωσε ένα ήθος που έμεινε πρότυπο για όσους δεν το έθαψαν στις ιδιοτελείς προθέσεις τους. Από το «μεταίχμιο» ήταν η προέλευση του Κοραή. Με ρίζες στη Χίο, γεννήθηκε στον «οφθαλμόν της Ανατολής», που τότε, στα 1748, αποτελούσε σημαντικό σταυροδρόμι δύο κό­ σμων με διαφορετική αφετηρία, νοοτροπία και προοπτική. Ό ,τι στη «μεγαλόπολιν» Σμύρνη

ήταν σημείο επαφής Ανατολής και Δύσεως, στην ψυχή του νεαρού Διαμαντή γινόταν σημείο συγκρούσεως. Από τη μια οι Τούρκοι, σύγκαιρα η αμάθεια, ο αναγκαστικός συμβιβασμός και η ασφυκτική παράδοση. Από την άλλη η ελευθε­ ρία, η μόρφωση, ο ιδεολογικός προβληματι­ σμός. Τα πετάγματα του Κοραή δεν μπορούσαν να περιορισθούν στον χώρο του «μεταιχμίου», όπου η ανάγκη επέβαλλε άλλες πρακτικές. Ύστερα από επίμονες αναζητήσεις, ανοίχτηκαν σε κατευθύνσεις που εγγυόνταν την ελπίδα για μόρφωση και ανεξαρτησία. Και δεν είναι τα 57 χρόνια της ζωής του Κο­ ραή στην Ευρώπη που τον χαρακτηρίζουν σαν Ευρωπαίο ούτε, φυσικά, τα «φράγκικα ρούχα» του- είναι το ή θ ο ς που εισάγει στην ελληνι­ κή πραγματικότητα, ένα ήθος που αχνόφεγγε ήδη από τη νεανική περίοδο της Σμύρνης. Αυτό το πάθος για την ελευθερία, το συνδεμένο άρ­ ρηκτα με τον έρωτα της παιδείας, η κριτική του σκέψη που τον αποτρέπει από τον συμβιβασμό και ισάξια δεν τον εκτρέπει σε αφροσύνη, η τά­ ση του, ακόμη, να βάλει τα πράγματα σε μια τά­ ξη, χωρίς να επηρεάζεται από προκαταλήψεις, του δίνουν διαστάσεις διαφορετικές από αυτές που θα μπορούσε να πάρει ένας απλώς ευνοη­ μένος από τη φύση ή, ώς κάποιο βαθμό, κι από τις περιστάσεις. Γεννημένος σε παραδοσιακή κοινωνία από μικροαστική οικογένεια, θυσίασε την επιτυχία, όπως τη νοούσε τόσο η συντηρητικότερη όσο

36/αφιερωμα του. Η συστηματικότητα, τα πολλαπλά ενδια­ και η προοδευτικότερη μερίδα του άμεσου πεφέροντα, η έντονη πάλη με το αντικείμενο της ριβάλλοντός του, για να βρει την άλλη λύση, αυ­ έρευνάς του,4 τον ολοκλήρωσαν και τον καθιέ­ τή που δεν είναι αναπόφευκτα δεμένη ούτε με ρωσαν στο ευρωπαϊκό στερέωμα. τα οποιαδήποτε κατεστημένα και τις συμμαχίες Ύστερα από μια τέτοια ζωή, ξεπροβάλλει ένας τους ούτε με την επαγγελματική επιτυχία και άλλος Κοραής, όχι τυποποιημένα ο μεγάλος δά­ τον θησαυρισμό. σκαλος, ο γλωσσολόγος, ο γιατρός, ο φιλόσο­ Αν κοιτάξουμε χρονολογικά τους παράγοντες φος, αλλά ο ευρωπαίος Κοραής, αυτός που που του διαμόρφωσαν τέτοιες πεποιθήσεις και έφερε άλλον αέρα στην ελληνική ατμόσφαιρα. τον ανέδειξαν διαφορετικό και νέο, θα βρούμε, Δεν είναι η επιτηδειότητα παρά η δουλειά, δεν πρώτα πρώτα, ό,τι ο ίδιος ονόμασε «έρωτα τι­ είναι η τσαπατσουλιά παρά η μέθοδος, δεν εί­ μής». Μια οικογενειακή παράδοση φιλοτιμούσε ναι οι προσωπικές συμπάθειες παρά η έντιμη τον Κοραή να μη φανεί κατώτερος σ’ αυτό που ικανότητα, δεν είναι η δουλοπρέπεια και η κο­ άλλοι πρωτάρχισαν και, όσο μπορούσαν, το λακεία παρά η υψηλοφροσύνη, δεν είναι η ίν­ κληροδότησαν. Ύστερα ήλθε η συγκυρία του τριγκα παρά η υπευθυνότητα που αναδεικνύΚέεν μια συναναστροφή γόνιμη, οδηγητική και ουν τον άνθρωπο. Θαυμάζει τους Γάλλους για γεμάτη ελπίδες. Ακολούθησε η αποδημία στην «την σοφίαν, την ημερότητα, την φιλανθρωπί­ Ολλανδία (1771-1777/8), πρώτη πραγματική αν, την ερασμιότητα» και καταλήγει ότι σ’ ένα θητεία στην Ευρώπη· «έκρινα το ταξείδιον ευτύ­ τέτοιο έθνος «εκρύπτετο μέγας αριθμός φιλοσό­ χημα μέγα, δια την ελπίδα, ότι η ασχολία του φων ανδρών, τους οποίους ανεκάλυψεν απροσεμπορίου έμελλε να μ’ αφίνη και καιρόν ικανόν δοκήτως η κατάχρησις της τότε απολύτου μο­ να θησαυρίζω όσην ήτο δυνατόν, αν όχι όσην ναρχίας και κατέστησε νέας πολιτείας νομοθέεδιψούσα, σοφίαν».*1 Εκεί, η Λογική και τα Μα­ τας».5 Έ τσι, και μόνο μ’ αυτή του τη φράση, θηματικά του Μπουρτ και η καθημερινή πείρα έδωσε ένα μοντέλο. Στη θέση του καπάτσου, του άνοιξαν άλλους ορίζοντες. Δεν είναι άσχετο του καταφερτζή, του κουτοπόνηρου, του δεισιότι στα έξι χρόνια που έμεινε στο Άμστερ­ δαίμονα και τυπολάτρη, του μονομερούς και νταμ προσπάθησε να μεταμορφώσει το ελληνι­ του οιηματία, ο Κοραής αντιπαρέθεσε άλλες κό εμπόριο από ανατολίτικο παζάρι σε ευρω­ αξίες που τις διάλεξε από την εμπειρία της Ευ­ παϊκή αγορά.2 Μα πιο σημαντική είναι η νοο­ ρώπης, σε συνδυασμό με τη βαθιά μελέτη των τροπία που διαμόρφωνε. Μπορούμε να την πα­ κλασικών κειμένων. Τον ενδιέφεραν η ουσία, η ρακολουθήσουμε μέσα από τη σύγκρουσή του ευρύτητα και η ανεξαρτησία. Κι αυτές οι ιδιό­ με τον παραγιό (Σ. Πέτρου)3 και τον συνέταιρό τητες είναι εκείνες που έδωσαν στον Κοραή τις του (Ευστ. Θωμά). Στη θέση της διαβολής, του διαστάσεις του Ευρωπαίου. παρασκηνίου και του εκβιασμού ο Κοραής Κάποτε η ευρωπαϊκή νοοτροπία του προχώ­ έβαλε την ειλικρίνεια και την ευθύτητα. Ας μην ρησε τόσο, που ξεπέρασε κι αυτούς τους Ευ­ προχωρήσουμε. Μετά το μεσοδιάστημα της ρωπαίους. Είναι οι περιπτώσεις της εκλογής Σμύρνης (1778-1782), ήλθαν οι όψιμες αλλά του ως μέλους του Institut de France. Ο υποψή­ συστηματικές σπουδές στο Μονπελλιέ (1782φιος έπρεπε να κάνει αίτηση και μετά να επι1788). Μπορεί η προετοιμασία, η ωριμότητα και η ακατάπαυστη «δίψα τής παιδείας» να του ' σκεφθεί τους εκλέκτορές του προσωπικά για να τους ζητήσει την ψήφο τους. Από τις δυο ισοφάριζαν την ανέχεια, όμως οι σπουδές του, αυτές ενέργειες ο Κοραής καμιά δεν ενέκρινε. όσο κι αν δεν ήταν αυτοσκοπός, δεν απέβλεΗ δεύτερη μάλιστα του ήταν εντελώς απαράδε­ ψαν απλώς στον τίτλο του ιατρού, μα ήταν πρα­ κτη. ' Ετσι, για να περιφρουρήσει την αξιοπρέγματικές, ολοκληρωμένες και παραγωγικές. Τό­ πειά του, θυσίασε τον ακαδημαϊκό τίτλο.*’ σο οι διατριβές όσο κι οι μεταφράσεις του προ­ ώθησαν την επιστήμη και του έδωσαν το εισι­ Αυτόν τον Κοραή πιστεύω ότι πρέπει να ανα­ τήριο, όχι πια για τη Σμύρνη αλλά για το Παρίσι, ζητήσουμε και να «αναστηλώσουμε», τον ελά­ χιστα γνωστό, και, πάντως, ζωντανό και ευερ­ «τας νέας Αθήνας». Τα 45 χρόνια στο Παρίσι γετικό. gg ήταν το αποκορύφωμα των προσανατολισμών Σ η μ ειω θ είς: 1. Βίος Αδαμάντιον Κοραή σνγγραφείς παρά του ιδίου..., Παρίσι 1833. α. 17.

2. Βλ. Σταμάτη Πέτρου. Γράμματα από το Άμστερνταμ (έκδ. Φίλιππου Ηλιοϋ), Αθήνα 1976, σσ. μζ'-μη ' και 3. Είναι χαρακτηριστική η φράση του Σ. Πέτρου: «η Ευ­ ρώπη <5εν είναι δΓ εμάς», ό.π., α. 13.

4.

Έ ρ ευ να ς αναγνωρισμένης εξάλλου από αυστηρούς και έμπειρους κριτές.

5: Βίος Αδαμάντιου Κοραή συγγραφείς παρά του ιδίου..., ό.π., σσ. 22-23.

6. Για το θέμα βλ. Αδαμάντιου Κοραή, Αλληλογραφία (εκδ. Ο.Μ.Ε.Δ.), Β ', Α θήνα 1966, σσ. 495, 506, Γ ', Αθή­ να 1979, σσ. 166, 198-199, 239-240, και Βίος Αδαμάντι­ ου Κοραή..., ό.π., σσ. 26-27.

αφιερωμα/37

Κώστας Β. Κουκουριδης

Ο Κοραής κ α ι η Χ ίο ς Ο Κοραής γεννήδηκε στη Σμύρνη από πατέρα Χιώτη και μητέρα από το Ρύσιο. Το περιβάλλον του πρέπει να ήταν χιώτικο. Στη Σμύρνη υπήρχαν εγκατεστημένοι πολλοί Χιώτες, η επικοινωνία ήταν πυκνή, και υπήρχαν και «παρεπίδημοι» Χιώτες, ίσως περισσότεροι και με μεγαλύτερη επιρροή, αφού ο Κοραής σ ’ αυτούς απευδύνεται για να στηρίξουν το Γυμνάσιο Σμύρνης. 1 Η γλώσσα του είναι γεμάτη χιώτικους ιδιωματισμούς και λέξεις του χιακού γλωσσάριου. 'Οπως και νά ’χει, σε καμιά περίοδο της ζωής του δεν δεί­ χνει για τη Σμύρνη και τους Σμυρναίους τη δερμή μέχρις υπερβολής αγά­ πη που δείχνει για τους Χιώτες και τη Χίο. Ό ,τι τον ωθεί σ' αγάπη στη Χίο, δεν είναι μόνο η καταγωγή. Είναι η πρόοδος της παιδείας. Η άριστη και χρηστή διοίκηση της δημογεροντίας, το εύθυμο και ευτράπελο του χαρακτήρα. Αυτό το τελευταίο δεν αφήνει ευκαιρία να μην το το­ νίσει. Καμαρώνοντας για το Γυμνάσιο Χίου γρά­ φει: «κατά θείαν πρόνοιαν εφυτεύθη εις πόλιν ανθρώπων, οι οποίοι έμαθον παίζοντες και γελώντες να κατορθώνωσι τα σπουδαία. Οι αστειό­ τατοι Αθηναίοι ελάμπρυναν την Ελλάδα, όχι οι καυσοκαλυβίται Λακεδαιμόνιοι».2 Στους λόγους αυτούς προσετέθησαν, αργότερα, η αγάπη των Χίων και η συμπαράσταση στο μεγάλο συμπα­ τριώτη τους. Το ενδιαφέρον του Κοραή για τη Χίο υπάρχει εξαρχής. Το 1785 ζητά από τον Μακάριο Νοταρά πληροφορίες για την εκπαίδευση.5 Το 1802 προσπαθεί να πείσει τον Βενιαμίν τον Λέσβιο να περάσει στη Χίο από τις Κυδωνιές.4 Το 1807 φροντίζει την αποστολή οργάνων φυσι­ κής.5

Στο περίφημο υπόμνημά του του 1803 περί της καταστάσεως του πολιτισμού στην Ελλάδα, μιλεί μόνο για τη Σχολή της Χίου, μεταφράζει γράμματα των επιτρόπων, εξαιρεί την ιστορία της Χίου, τη χρηστή διοίκηση κλπ. Μοναδική σκιά στις σχέσεις Κοραή-Χίων ρί­ χνει ο σεβασμός των στον πολέμιο του Κοραή Αθανάσιο Πάριο, διευθυντή της Σχολής Χίου. Η καταδρομή «του αρσενικού γραϊδίου της Χί­ ου» ενοχλεί τον Κοραή, και συχνά είναι τα μέσω τρίτων παράπονά του. Δηλωτικό των θερμών χιώτικων αισθημάτων του Κοραή είναι το γράμμα του της 8-11-18106 προς τους παρεπίδημους Χιώτες της Σμύρνης: «Καυχώμαι και προς τους ομογενείς και προς τους ξένους, ότι είμαι Χίος», οστούν εκ των οστών και σαρξ εκ της σαρκός «και δοξάζω τον θεόν, ότι με έπλασε πρώτον άνθρωπον, δεύτε­ ρον Έλληνα, και τρίτον, ότι ευδόκησε να κατάγωμαι από τους φρονιμωτέρους του Ελληνικού γένους».

38/αφιερωμα

Μια άποψη της βιβλιοθήκης Κοραή στη Χίο

Αυτήν τη θερμή αγάπη του Κοραή οι Χιώτες και του νησιού και της διασποράς, την ανταπέ­ διδαν, και στάθηκαν δίπλα του σε δύσκολες στιγμές, βοηθοί και συμπαραστάτες. Τον βοη­ θούν οικονομικά. Φροντίζουν για την αγορά και διάδοση των βιβλίων του. Από το 1819 του κα­ θορίζουν ετήσια επιχορήγηση 1.500 φράγκα, και διέθεταν από το 1814 1.800 φράγκα το χρό­ νο για αγορά βιβλίων του. Ο Κοραής δέχεται τη βοήθεια αυτή, αλλά, αξιοπρεπέστατος πάντα, την ανταποδίδει σε βιβλία, ώστε όπως λέγει «πλην αγάπης να μη με χρεωστώσι κατά το πα­ ρόν τίποτε, ουδ’ εγώ εις αυτούς».7 Από 1.1.1825 εννέα Χιώτες και ο Ιακ. Ρώτας χορηγούν στον Κοραή 2.450 φρ. το χρόνο. Οι Χιώτες δεν συμβουλεύονται μόνο τον Κοραή. Ασκούν και επιρροή σ’ αυτόν. Το γεγονός ότι οι Χιώτες διαφόρων παροικιών αρνούνται να προωθήσουν γράμματα του Κοραή και αυτός υπακούει, δείχνει την επιβολή. Με την εξαίρεση των πολύτιμων Αλεξ. Βασιλείου και Ιακ. Ρώτα, ο κύκλος με τον οποίο βρίσκεται σε συνεχή επικοινωνία, συμβουλεύει και συμβουλεύεται, πληροφορείται και εξυπηρείται, είναι σχεδόν αποκλειστικά Χιώτες. Οι Π. Βλαστός, Ζ. Βλα­ στός, Κ. Κοκκινάκης, Σ. Ροδοκανάκης, Π. Δ. Σκυλίτσης, Αλ. Κοντόσταυλος, Σ. Φραγκιόδης, Φ: Σπανιολάκης, I. Μαυροκορδάτος, Ν. Παγκαλάκης, οι Πρασακάκηδες, ο Θ. Ράλλης κλπ. κλπ. Χιώτες είναι και οι γραμματείς του Ν. Βόμβας, Λ. Κατινάκης, Φ. Φουρναράκης. Κι όταν προαισθάνθηκε το θάνατο, εκάλεσε τέσ­ σερις Χιώτες του Παρισιού να του συμπαρα­ σταθούν και να συγκεντρώσουν τα υπάρχοντά του. Τον Ιούνιο του 1814 παύει η χορηγία των Ζωσι-

μάδων στην έκδοση της «Ελληνικής Βιβλιοθή­ κης» και ο Κοραής είναι υποχρεωμένος ή να τη διακόψει ή να βρει άλλο χορηγό, αφού τα οικο­ νομικά του δεν του επιτρέπουν τη συνέχιση. Από τον Ξενοκράτη γράφει στην προμετωπίδα «ΦΙΛΟΤΙΜΩ ΔΑΠΑΝΗ ΤΩΝ ΟΜΟΓΕΝΩΝ ΧΙΩΝ», ενώ οι Χιώτες δεν τον είχαν ενισχύσει, αλλά το έκρινε «αναγκαίον δια την τιμήν του γένου;». Είναι αλήθεια ότι ο Αλεξ. Βασιλείου, ο βαι ικός σύνδεσμος του Κοραή με τη Χίο, καίτο* Ηπειρώτης, είχε έλθει σε συνεννόηση με τη Χίο, η οποία και ικανοποιεί τον Κοραή, και οι εν συνεχεία εκδόσεις του ενισχύονται άμεσα ή έμμεσα από τους Χιώτες. Ό π ω ς εσημείωσα, οι Χιώτες είχαν αποφασίσει και την ίδρυση βιβλι­ οπωλείου ακριβώς για να βοηθήσουν τη διάθε­ ση των βιβλίων του. Το «φιλοτιμώ δαπάνη των ομογενών Χίων» αντικαθιστά από το 1822 με το «ΔΑΠΑΝΗ ΤΩΝ ΑΝΑΞΙΩΣ ΔΥΣΠΡΑΓΗΣΑΝΤΩΝ ΧΙΩΝ». Και όταν ο Βαρβάκης του προσφέρει 11.000 φράγκα για τη συνέχιση της «Βιβλιοθήκης», ο Κοραής αρνείται γιατί έπρεπε να βάλει στην προμετωπίδα το όνομα του Βαρβάκη αντί των Χίων, «το οποίον δεν υπέφερεν η ψυχή μου, εις καιρόν μάλιστα της φρικτής δυ­ στυχίας των».8 Ό ,τι ο Κοραής παρακολουθεί με ιδιαίτερη στοργή είναι η Σχολή της Χίου. Το ενδιαφέρον του είναι ζωηρό ακόμη και όταν τη Σχολή διεύθυνε ο συντηρητικός και αντικοραϊστής Αθανά­ σιος Πάριος, επί των ημερών του οποίου αναμ­ φισβήτητα προήχθη η Σχολή. Αφότου προσελήφθη ο αγαπημένος Νεόφ. Βόμβας, το ενδιαφέ­ ρον του γίνεται πάθος. Ενδιαφέρεται και για την τελευταία λεπτομέρεια, τους καθηγητές, το πρόγραμμα, την ίδρυση βιβλιοθήκης και τύπο­

αφιερωμα/39 γραφείου. Απαντώντας το 1811 στους επιτρό­ πους για την πρόσληψη του Βόμβα, τους συγ­ χαίρει αλλά προσθέτει ότι και έτοιμος αν ήταν δεν θα τον άφηνε αν δεν συναθροίσουν βιβλιο­ θήκην.’ Οι έφοροι υπακούουν και ο Κοραής καμαρώνει.10 Τον Οκτώβριο του 1812 στέλνει στον Βασιλείου τον πρώτο κατάλογο και έκτοτε μέχρι το τέλος του 1821 ασχολείται σχεδόν κα­ θημερινά με σύνταξη καταλόγων, αγορές και αποστολές βιβλίων, και προσκλήσεις σε ξένους σοφούς να στείλουν βιβλία τους στη Χίο. Η βιβλιοθήκη Χίου έφθασε σε αριθμό βιβλί­ ων (30.000 κατά Κούμα, 12.000 κατά Βλαστόν) μεγάλο και για σύγχρονα μέτρα. Ο Κοραής τη θεωρεί μικρή, και μόνο μετά την καταστροφή την ομολογεί «πλουσίαν». Επίμονη επιδίωξή του είναι και το τυπογρα­ φείο. Από το 1805 γράφει στον Σκυλίτση στην Πόλη για ίδρυση τυπογραφείου στη Χίο," και συνεχώς έκτοτε «γόζεται» όπως λέγει. Το 1816 γράφει στους επιτρόπους του Γυμνασίου Χίου «φαντάσθητε ότι με βλέπετε γονυκλιτόν εβδο­ μηκονταετή γέροντα να σας παρακαλώ, να με κάμετε και ταύτην την τιμήν».12 Αλληλογραφεί συνεχώς με τους επιτρόπους και τον Βάμβα, αγοράζει και στέλνει ο ίδιος τους χαρακτήρες, αγωνιά μην εγκαταστήσουν πρώτοι οι Άγγλοι στην Αθήνα ή οι αγαπημένοι του Κυδωνιάτες. Και επί τέλους το Δεκέμβριο του 1819 παίρνει κλαίοντας από χαρά την πρώτη έκδοση του τυ­ πογραφείου Χίου. Υπό τον Βάμβα το Γυμνάσιο Χίου, με τους 14 καθηγητές, ανεδείχθη το καλύτερο σχολειό του ελληνισμού, και με τα παράλληλα της Σμύρνης και των Κυδωνιών, το κέντρο του εκπαιδευτι­ κού διαφωτισμού. Η σχολή αυτή στάθηκε η μεγάλη αγάπη, το καύχημα, η ικανοποίηση και η ελπίδα του Κοραή. Το 1823, γράφοντας στους προκρίτους των ναυτικών νήσων για ν ’ απελευθερώσουν τη Χίο, καμαρώνει: «μέγα μέρος των όσων έως τώ­ ρα εκατορθώσατε αληθώς ηρωικών ανδραγα­ θημάτων, το χρεωστείτε εις τον ανημμένον από τους Χίους λύχνον της Παιδείας».13 Ενώ μετά το 1815 οι επαφές του με Χιώτες και τη Χίο είναι πυκνές και στέλνει βιβλία, όλο το 1821 φαίνεται να στερείται ειδήσεων, αφού τον Αύγουστο γράφει στον Π. Βλαστό «ειπέ μου διά τους οικτιρμούς του θεού, τι απέγινε η Χίος, τι απέγινε ο Βόμβας».14 Προς το τέλος του έτους μαθαίνει τη φυγή του Βάμβα. Το Μάιο του 1822 αγνοεί την καταστροφή, αλλά μαθαίνει την απελευθέρωση της Χίου, για την οποία πα­ νηγυρίζει, αλλά και φοβάται λόγω της γειτνία-

Το εσώφνλλο από τον πρώτο τόμο της «Περιγραφής της Α ιγύπτον ». Πολύτομο έργο που χάρισε ο Μέγας Ναπολέων στον Αδαμάντιο Κοραή. Το έργο βρίσκεται στη βιβλιοθήκη Κοραή, στη Χίο

σης προς την Ασία. Γράφει αμέσως «προς τους πανταχού ευρισκομένους Χίους» να ασφα­ λίσουν πρώτα το νησί, να ξαναρχίσουν τα μαθή­ ματα κλπ. Στο τέλος Μάίου μαθαίνει τη σφαγή. Στις 29.

5.1822 γράφει στους Χιώτες της Βιέννης: «με χείραν τρέμουσαν σας παρηγορώ, χρείαν έχων παρηγοριάς εγώ, δια την απροσδόκητον συμ­ φοράν της Πατρίδος, της οποίας η φρικτή αγ­ γελία με ενέκρωσεν».15 Στις 7.6.1822 γράφει στον Ρώτα: «ότι δεν με απέπληξε η απροσδό­ κητος συμφορά της Χίου απορώ. Ευρίσκομαι εις κατάστασιν φοβερίζουσαν αποπληξίαν».16 Η αγωνία και η φροντίδα για τη Χίο και τους Χιώτες τού έγινε όπως λέγει «σης βιβρώσκων οστέα». Ο Κοραής δεν απέβαλε ποτέ την ελπί­ δα απελευθέρωσης της Χίου και τη διετήρησε και πέραν του 1830. Την απελευθέρωση αυτή την προσμένει πρώτα από τη δράση των ίδιων των Χίων, και προς την κατεύθυνση αυτή, αδιά­ λειπτα, ωθεί, συμβουλεύει, επαινεί, επικρίνει, αγανακτεί, αγωνιά. Γράφει συνεχώς «προς τους πανταχού Χί­ ους» και εξέχοντες Χιώτες. Απευθύνεται στους κρατούντες, τον Αλ. Μαυροκορδάτο, τους προ­ κρίτους των νήσων, τον Γ. Κουντουριώτη, τον Καποδίστρια. Φτάνει να προτείνει δωροδοκία του Κόχραν για ν' απελευθερώσει το νησί, και στην απελπισία του στις 19.12.1831 προτείνει συνεννόηση με το σουλτάνο για αυτονομία με ετήσιο δώρημα ή τέλος. Από το 1809 στέλνει στον Βασιλείου σχέδιο δι­ αθήκης, κατά την οποία, αν δεν ζει ο αδερφός του, η περιουσία του θα μοιραστεί μεταξύ Γυ­ μνασίου Χίου και Γυμνασίου Σμύρνης, αν έχει η

40/αφιερωμα

Gutenberg Σόλωνος 103-Τηλ.3600.127 3629.402

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ■ ΕΡΕΥΝΑ__________ ΕΝΩΣΗ ΕΛΛΗΝΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ • θεμέλια Επιστημών Τόμοι Α,Β,Γ,Δ. ΤΣΙΜΠΟΥΚΙΔΗ Δ.

• Οι Κλασικοί του Μαρξισμού για την Αρχαία Ελλάδα ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ • Δημήτρης Γλυνός - Παιδαγωγός & Φιλόσοφος ΓΕΩΡΓΑ Ν.

• Το Βυζάντιο μετά το Βυζάντιο ΣΚΙΑΔΑ Ν.

• Χρονικό της Ελληνικής Τυπογραφίας τόμοι Α,Β,Γ. ΜΠΙΤΣΑΚΗ Ε. ® Θεωρία & Πράξη - Προβλήματα Φιλοσοφίας του Ανθρώπου SEVE ALTHUSSER, BALIBAR κ.ά.

• Διαλεκτική ILIENKOF Ε.

• Η Διαλεκτική Λογική • ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Συλλογικό έργο νέων Σοβιετικών Φιλοσόφων

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΠΑ ΤΣΑΟΥΣΗ Δ.

• Η Κοινωνία του Ανθρώπου Εισαγωγή στη Κοινωνιολογία ΤΣΑΟΥΣΗ Δ.

• Χρηστικό Λεξικό Κοινωνιολογίας TIMASHEF Ν. - THEODORSON G. • Ιστορία Κοινωνιολογικών Θεωριών GURVITCH G. « Μελέτες γύρω από τις κοινωνικές τάξεις MICHEL A. • Κοινωνιολογία της Οικογένειας και του Γάμου LEFEBVRE Η.

• Κοινωνιολογία του Μαρξ WEBER Μ.

• Η Προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του Καπιταλι­ σμού DURKHEIM Ε.

• Κανόνες Κοινωνιολογικής μεθόδου Τ. BOTTOMORE • Κοινωνιολογία - Βασικά Προβλήματα

Σμύρνη Γυμνάσιο (την Ευαγγελική ο Κοραής δεν την αναγνώριζε), άλλως των Κυδωνιών. Εί­ ναι συγκινητικό ότι στο αντίτυπο του λεξικού του Ανθ. Γαζή που βρίσκεται στη βιβλιοθήκη Χίου, ο Κοραής στο πίσω μέρος γράφει ιδιόχει­ ρα: «κτήμα του μέλλοντος Γυμνασίου της Χί­ ου». Την 1.4.1816 συντάσσει κανονική διαθήκη, την οποία εμπιστεύεται στον Βασιλείου και με­ τά το θάνατό του στον Ρώτα, όπου κληρονόμος είναι το Γυμνάσιο Χίου, και την τροποποιεί στις 3.5.1825 πάλι με μοναδικό κληρονόμο το Γυμνά­ σιο Χίου, και εκτελεστές τον Ζαν. Βλαστό, τον Ιάκ. Ρώτα και τον Αλέξ. Κοντόσταυλο.17 Η πολυτιμότατη βιβλιοθήκη του, γιατί η κλη­ ρονομιά αποτελείτο από βιβλία και χρέη, μετά πολλές περιπέτειες έφθασε στη Χίο μέχρι το 1852. Ο Κοραής, πρωταγωνιστής σε μια περίοδο κοσμογονική, αγωνιστής και κατ’ εξοχήν δημι­ ουργός, αναζητώντας τρόπους που θα μπορού­ σαν να εξυπηρετήσουν τις νέες ανάγκες του έθνους του, μένει παράλληλα και ισότονα πι­ στός στον τοπικό χιώτικο πατριωτισμό. «Της Χίου μόνον την απολύτρωσιν να ακούσω και κλείω τους οφθαλμούς παρηγορημένος.» Έμει­ νε πιστός Χιώτης μέχρι το τέλος του, και το εδήλωσε κατηγορηματικά στο επίγραμμα του τά­ φου του: «ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ ΚΟΡΑΗΣ ΧΙΟΣ». Αλλά και οι Χιώτες, και ενόσω ζούσε και μετά το θάνατό του, όπως μαρτυρούν δικοί μας και ξένοι, ένιωθαν βαθύτατο σεβασμό και αγάπη στο μεγάλο συμπατριώτη τους.

- m Σημειώσεις: 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

Κοραή, Αλληλογραφία, Τόμος Γ', 66. Κοραή, Αλληλογραφία, Τόμος Γ ', 513. Κοραή, Αλληλογραφία, Τόμος A ', 59. Κοραή, Αλληλογραφία, Τόμος Β ', 59. Κοραή, Αλληλογραφία, Τόμος Β ', 387. Κοραή, Αλληλογραφία, Τόμος Τ', 66. Κοραή, Αλληλογραφία, Τόμος Δ ', 205.

I. Ρώτα, Απάνθισμα Επιστολών Κοραή, A ', 1839, 282. Κοραή Αλληλογραφία, Τόμος Τ ', 155. Κοραή Αλληλογραφία, Τόμος Γ ', 366. Κοραή Αλληλογραφία, Τόμος Β ', 267. Κοραή Αλληλογραφία, Τόμος, Γ ', 519. Π. Κοντογιάννη, Επιατολαί Κοραή, Χιακά Χρονικά Τόμ. 5, 1923. ■ Κοραή Αλληλογραφίρ, Τόμος Δ ', 302, Κοραή Αλληλογραφία, Τόμος Δ ', 355. Κοραή Αλληλογραφία, Τόμος Δ ', 360. Δαμαλά επιατολαί, Γ ', 394, 407 - Μ άμουκα πρόλογος εις τα μετά θάνατον, 1882, - Σ. Καββάδα η εν Χίω Βι­ βλιοθήκη Κοραή, 1936 - Στερ. Φασονλάκη - Χριστο­ δούλου Γ., Γύρω από τη Ιστορία της Βιβλιοθήκης Κο­ ραή, Χ ιακά Χρονικά, τ. ΙΔ ', 71-102.

αφιερωμα/41

Θόδωρος Γράμματός

Κηραής. Ρήγας. Α. Υψηλάντης. «Ελιδογράφδη και ετυπόδη Δαπάνη Γ. Κ. Ιεροπονλον και Αδελφών... Εν Αανγόοϋνω 1849.»

Ιδεολογικές διαστάσεις μιας διαμάχης Η έκδοση των «Αιθιοπικών» του Ηλιόδωρου από τον Κοραή το 1804 δίνει το σύνθημα να ξεσπάσει φανερά πια γλωσσική διαμάχη -που μέχρι τότε περνούσε απαρατήρητη- ανάμεσα σ ’ αυτόν και τους αντιπάλους του. Ξε­ κινώντας από το καθαρά φιλολογικό επίπεδο της έκδοσης και του σχολια­ σμού των αρχαίων κειμένων, η αντίθεση αυτή φτάνει μέχρι το σημείο της προσωπικής ύβρης και του λίβελου.' Πίσω όμως α π ’ αυτή τη φιλολογική διαμάχη και πέρα από τα προσωπικά και περιστασιακά γεγονότα που τη δημιούργησαν, διαγράφεται έντονα η ιδεολογική σύγκρουση ανάμεσα σε δυο αντίθετους κόσμους που αντιπαρατάσσονται σε μια δεδομένη ιστορι­ κή στιγμή. Από τη μια είναι ο κόσμος της ανερχόμενης εμποροναυτικής τάξης, που, ευνοημένη από τις ιστορικές συγκυρίες (συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή, ναπολεόντιοι πόλεμοι και ηπειρωτικός ι,

Για το ιστορικό της διαμάχης, καδώς και για τα κείμε­ να που ανταλλάχτηκαν κι από τις δυο παρατάξεις, βλέ­ πε: Απ. Δασκαλάκη, Κοραής και Κοδρικάς, Αθήνα, χ.ε.οι., 1966, 9-10, 18-24 κ.ε. Αικ. Κονμαριανού, «Βι­ βλιογραφία από την διαμάχην Κοραή-Δονκα», Ο Ερανιστής 1(1963), 61-2- Β. Σκουβαρά, «Ανέκδοτα αντικοραϊκά κείμενα», σε συλλογικό τόμο Έρανός εις

αποκλεισμός), εμφανίζεται δυναμικά στο προ­ σκήνιο και διεκδικεί τα δικαιώματά τής.2 Η άνοδός της συνοδεύεται από μια ριζική αλλαγή στον προσανατολισμό της εκπαίδευσης, μια κα­

2.

Αδαμάντιον Κοραήν,Αδί/να, 1965, 259-358. Για την άνοδο της τάξης αυτής, βλέπε μεταξύ άλλων και: Απ. Βακαλόπουλου, «Η οικονομική άνοδος των Ελλήνων ε π ί Τουρκοκρατίας», Ν. Ε. 88 (Χριστ. 1970), 12-24- και Ν. Σβορώνου, «Η ελληνική οικονομία και κοινωνία του 1820. Έ να γαλλικό υπόμνημα», Ο Ερανιστής 11 (1974) [1980], 401-411.

42/αφιερωμα ταπληκτική αύξηση στην έκδοση και κυκλοφο­ ρία κάθε είδους εντύπου3 και στη δημιουργία σχολείων. Το πνεύμα των φυσικών-θετικών επιστημών αντικατασταίνει το θεολογικό δο­ γματισμό.4 Το ευρωπαϊκό πνεύμα του Διαφωτι­ σμού έρχεται ορμητικό στην Ελλάδα κι εκτοπί­ ζει την εκκλησιαστική κηδεμονία της παιδείας.5 Αντίστοιχες διαφοροποιήσεις γίνονται και στον κοινωνικό χώρο. Οι δομές της ελληνικής κοινωνίας αρχίζουν να μετασχηματίζονται. Οι μέχρι τότε αμετακίνητοι θεσμοί και σχέσεις κλονίζονται. Καινούριες αξίες παρουσιάζονται, καινούριοι κώδικες ηθικής αναζητούνται.6 Από την άλλη, η μέχρι τότε προνομιούχα τάξη των Φαναριωτών7 και των κοτζαμπάσηδων, που με τις ευλογίες του Πατριαρχείου8 ασκούσε την εξουσία, έχοντας αντικαταστήσει και σε πολλές περιπτώσεις υποβαθμίσει την τουρκική κυρι­ αρχία,9 αποδυναμώνεται ολοένα και περισσότε­ ρο. Οι έμποροι, οι ναυτικοί, οι σπουδασμένοι στην Ευρώπη λόγιοι και κληρικοί, οι κλεφταρματολοί, προβάλλουν ως διεκδικητές της ηγεσί­ ας των υπόδουλων Ελλήνων, που μέχρι τότε αδιαμφισβήτητα κατείχαν οι Φαναριώτες και οι κοτζαμπάσηδες. Ό σ ο λοιπόν αυτοί οι τελευ­ ταίοι συνειδητοποιούν ότι χάνουν το κύρος τους κι ότι η εξουσία ξεφεύγει από τα χέρια τους, τόσο οδηγούνται σε πιο ακραίες και αντι­ δραστικές πολλές φορές θέσεις, ενάντια σ’ ό,τι εκφράζεται κι αντιστοιχεί με την καινούρια, ανερχόμενη τάξη του πρώιμου μεταπρατισμού. Διαπιστώνεται λοιπόν από την αρχή ότι αιτία

αυτής της αντιπαράθεσης είναι η ιδεολογική δι­ αφορά και η ταξική αντίθεση που υπάρχει ανά­ μεσα στις δυο προαναφερμένες κοινωνικές ομά­ δες, καθώς και η πάλη που γίνεται μεταξύ τους για την κάλυψη του «κενού εξουσίας»,10 που εί­ ναι φανερό την εποχή αυτή. Οι Φαναριώτες διεκδικούν τον τίτλο «ηγεμόνας» και «πρίγκιπας» του υπόδουλου έθνους, τίτλους που φυσικά τους έχουν δοθεί από τον κατακτητή για τις υπηρεσίες που του προσφέρουν. Φιλοδοξούν να χαρακτηρίζονται ως «φυσικοί ηγέτες» του ελληνισμού και «προστάτες» του γένους." Η εξουσία τους όμως -ιδιαίτερα στη Μολδοβλα­ χία12-, στηριγμένη στην τουρκική ανοχή και συγκατάθεση, είναι απόλυτη και δεσποτική.13 Πιστοί στην ευλύγιστη ιδεολογία τους, τοποθε­ τούνται σ' ένα κλίμα κοσμοπολιτισμού, πέρα από στενά εθνικά όρια. Χωρίς βέβαια ν ’ αρνούνται την εθνική τους ταυτότητα, δε διακρίνονται, ούτε πάντα, ούτε τόσο, για το βαθμό καθαρότητας της ελληνικότητάς τους, που ποι­ κίλλει ανάλογα με το κάθε φορά ταξικό τους συμφέρον.14 Αρνούνταιτο κοινό όνομα «Γραικός» ή «Έλλην» με το οποίο ονομάζονται οι υπόδουλοι συμπατριώτες τους. Αντί γι’ αυτό προτιμούν το «άρχων του περιβλέπτου γένους των Ρωμαί­ ων»,15 που τους φέρνει πιο κοντά στη βυζαντινίζουσα παράδοση και στο ουτοπικό τους όρα­ μα για ξαναζωντάνεμα της βυζαντινής αυτο­ κρατορίας.16 Γιατί, όντας στην υπηρεσία της τουρκικής κρατικής μηχανής, οι Φαναριώτες πετυχαίνουν να πραγματοποιήσουν τόσο τα

3. Βλέπε αναλυτικά: Κ. Θ. Δημαρά, «Για την προϊστορία τον Εικοσιένα», Ν. Ε. 88 (Χριοτ. 1970), 31-35 και Νε­ οελληνικός Διαφωτισμός, Αθήνα, Ερμής, σειρά «Νεοελ­ ληνικά Μελετήματα» αρ. 2, 1977, 304-305.

4. Η έκδοση και κυκλοφορία βιβλίων επιστημονικού πε­ ριεχομένου (μαθηματικά, φυσική, χημεία) ξεπερνά κατά πολύ την κυκλοφορία των εκκλησιαστικών σχο­ λικών εγχειριδίω ν και γενικά των θεολογικού περιεχο­ μένου έργων. Για στατιστικά στοιχεία βλέπε αναλυτικό­ τερα: Γ. Καρά, «Η διείσδυση του επιστημονικού ευ­ ρωπαϊκού πνεύματος στον ελληνικό προεπαναστατικό αιώνα», ανάτυπο από Αφιέρωμα στον Ε. Παπανούταο, Αθήνα, 1980, 451-460.

5. Βλέπε Θ. Γραμματά, «Στοιχεία γλωσσικού και ιδεολο­ γικού προοδευτιαμού στον Βενιαμίν Λέαβιο», ανακοί­ νωση σε συνέδριο «Βενιαμίν Λέσβιος», Μυτιλήνη 1982 [υπό δημοσίευση], 6. Βλέπε Κ. Θ. Δημαρά, Νεοελληνικός Διαφωτισμός 314.

7. Πολύτιμα στοιχεία για την προέλευση, την εξέλιξη και την ιδεολογία των Φαναριωτών μάς δίνουν οι: A. Pippidi. «Phanar, Phanariotes, Phanariotisme», στη Revue des Etu­ des Sud-Est Europfcennes 13 (1975), 231-239■Απ. Βακαλόπουλος, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, Δ ', Θεσ­ σαλονίκη, χ.ε.οι., 1973, 236-246- Απ. Βακαλόπουλος, «Οι Φαναριώτες ως φορείς διοικητικής και πολιτικής εξουσίας», άρθρο σε Ιστορία του Ελληνικού Έ θνους

11, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1975, 117-123· και Μ. Φ. Ζαλλώνης, Σύγγραμμα περί Φαναριωτών, εν Παριαίοις 1831 [κριτική έκδοση Αθήνα, χ.ε.οι., 1972, εκδ. φροντίδα Θ. X. Παπαδόπουλου], 8. Οι Φαναριώτες είχαν ξεκινήσει από ανώτατοι διοικη­ τικοί υπάλληλοι του Πατριαρχείου, πριν στη συνέχεια γίνουν αξιωματούχοι της τουρκικής διοίκησης. Οι δε­ σμοί τους με το Πατριαρχείο ήταν όμως πάντα πολύ στενοί, όχι μόνο από καθαρά ταξικούς, αλλά και οικο­ γενειακούς λόγους, αφού με επιγαμίες είχαν καταφέ­ ρει να ελέγχουν ακόμα και τα ανώτατα εκκλησιαστικά αξιώματα. Για τη σχέση αυτή Φαναριωτών-Πατριαρχείου βλέπε: A. Pippidi, ό.π., 235- Απ. Βακαλόπουλου, Ιστορία.., 246- και Φ. Γρηγοριάδη, «Οι Φαναριώτες. Από την Πόλη στη Μολδοβλαχία και την Μετεπαναοτατική Ελλάδα», Ιστορία, 2 (1969), 23-24.

9. Έχοντας αναρριχηθεί σε ανώτατες θέσεις της τουρ­ κικής διοίκησης (δραγουμάνοι του στόλου, μεγάλοι διερμηνείς, ηγεμόνες της Μολδοβλαχίας), οι Φαναρι­ ώτες ασκούσαν προσωπικά την πολιτική της Τουρκί­ ας, αποτελώντας κ α τ ’ αυτό τον τρόπο το σύνδεσμο ανάμεσα στο σουλτάνο και τις ευρωπαϊκές δυνάμεις. Βλέπε Απ. Δασκαλάκη, Κοραής και Κοδρικάς 28. ΙΟ.Βλέπε Λ. Βρανούση, «Ιδεολογικοί ζυμώσεις και συγ­ κρούσεις», σε Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, 11, Αθή­ να, Εκδοτική Αθηνών, 1975, 437-438.

αφιερωμα/43 βραχυπρόθεσμα όσο και τα μακροπρόθεσμα σχέδιά τους. Τα πρώτα, γιατί, έχοντας υποκαταστήσει τον κατακτητή στην άσκηση της εξουσίας, συνδυάζουν το να βρίσκονται στην κορυφή της τουρκικής ιεραρχίας και ν' αποτε­ λούν μια προνομιούχα τάξη απαλλαγμένη από τις αρνητικές συνέπειες της δουλείας (στο βα­ θμό του δυνατού βέβαια) με το να παρουσιά­ ζονται ως προστάτες και ηγέτες του υπόδουλου έθνους τους. Τα δεύτερα, γιατί, διαβλέποντας τη βαθμιαία παρακμή της τουρκικής αυτοκρα­ τορίας, εργάζονται από τα μέσα για τη διάλυσή της και τη δημιουργία του «οθωμανικού κρά­ τους του ελληνικού έθνους»,11234567 μ’ αυτούς πάλι άρχουσα τάξη.18 Στην αντίθετη ακριβώς θέση βρίσκεται ο Κοραής. Γνήσιος εκπρόσωπος του ανερχόμενου ευρωπαϊκού αστισμού, κάτω από την επίδραση των ιδεών της Γαλλικής επανάστασης,19 απορ­ ρίπτει και περιφρονεί κάθε κληρονομικό τίτλο ευγενείας δεχόμενος την πολιτική ελευθερία και την ισότητα των πολιτών απέναντι στο νό­ μο.20 Αρνείται το Βυζάντιο και στρέφεται στην αρχαία Ελλάδα, ψάχνοντας στο δικό της πολιτι­ στικό πλούτο να βρει τις αξίες που μπορούν να στηρίξουν το σύγχρονο ελληνισμό και να ενισχύσουν τον απελευθερωτικό αγώνα της πατρίδας του.21 Οι κοραϊστές, έχοντας απόλυτα επίγνωση της εθνικής τους ταυτότητας, ψάχνουν με κάθε τρό­ πο (συγγραφή και έκδοση βιβλίων, κυκλοφορία εφημερίδων, δημιουργία σχολείων κ.ά.) να ξυ­ πνήσουν και ενισχύσουν την εθνική συνείδηση

στο υπόδουλο γένος. Μέλη -οι περισσότεροιτης ανερχόμενης εμποροναυτικής τάξης, βρί­ σκονται πιο κοντά στα καινούρια ιστορικά δε­ δομένα, α π ’ ό,τι οι ξεκομμένοι από το λαό φα­ ναριώτες αριστοκράτες. Η διαφωτιστική τους προσπάθεια, τόσο στο εκπαιδευτικό όσο στο πνευματικό και το πολιτικοκοινωνικό επίπεδο, απευθύνεται σ ’ αυτή την τάξη, από την οποία αντλούν ηθική και υλική ενίσχυση. Η διαφορά λοιπόν κοινωνικής προέλευσης και ιδεολογικού προσανατολισμού είναι κατά βάση η αιτία που δημιουργεί την έντονη αντι­ παράθεση του Κοραή στους Φαναριώτες. Αλλά η διαφορά αυτή -σ ’ ένα βαθμό- αντιστοιχεί στις διαφορετικές επιδράσεις που έχει δεχτεί κάθε μια από τις δυο αντίθετες ομάδες. Έτσι, οι Φαναριώτες, αν και είναι φορείς διαφωτιστικών ιδεών,22 αφού κατά βάση η παιδεία τους είναι γαλλική,23 παραμένουν ιδεολογικά σ’ ένα πολύ προγενέστερο στάδιο α π ’ ό,τι οι κοραϊστές. Εκπροσωπούν δηλαδή την πρώτη φάση του Διαφωτισμού και μένουν πιστοί στο ιδανικό της «πεφωτισμένης δεσποτείας».24 Ενώ υπάρ­ χουν ανάμεσά τους άτομα προικισμένα με διο­ ρατικότητα και πολιτικά προσόντα, άτομα που δε μένουν αδιάφορα στα μηνύματα των καιρών, η άσκηση εξουσίας τα περιορίζει και μοιραία τα στατικοποιεί.25 Ως φυσική συνέπεια έρχεται η απομάκρυνσή τους από το λαό, η σταδιακή στροφή τους σε συντηρητικές θέσεις και επομέ­ νως, τελικά, η διαμόρφωση μιας αντιδραστικής ιδεολογίας.26 Οι πολιτικές και κοινωνικές απόψεις του Κο-

11. Βλέπε Απ. Βακαλόπουλον, «Οι Φαναριώτες...», 120.

12. Το δέμα αναλύει λεπτομερειακά ο Ν. Jorga στο άρδρο του «Les grandes families byzaniines el I’idee byzantine en Roumanie», Bulletin de la Section Historique de l’Academie Roumaine, 18 (1931), 3-23.

13. Για την πολιτική των Φαναριωτών βλέπε: Ρ. Zepos, «La politique sociale des princes phanariotes», Balkan Studies, 11, (1970), 81-90.

18. Και στις δυο περιπτώσεις αυτό που είναι φανερό, εί­ ναι ότι πάνω απ ’ όλα ενδιαφέρονται για την εξυπηρέ­ τηση και προστασία των ταξικών συμφερόντων τους.

19. Βλέπε Απ. Δασκαλάκη, Ο Αδ. Κοραής και η ελευθερία των Ελλήνων,Αθήνα, χ.ε.οι., 1965, 525.

20. Βλέπε I. Νοτάρη, Ο πατριωτικός αγώνας του Κοραή πριν και κατά την Επανάσταση του 1821, Θεσσαλονίκη, έκδ. Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών, 1976, 13.

21. Ε κεί άλλωστε στοχεύει όλη η μεταφραστική και εκδο­ τική προαπάδεια του Κοραή. Βλέπε I. Νοτάρη, ό.π.

22. Βλέπε Κ. Θ. Δημαρά, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, 13.

23. Ο Λ. Βρανούαης (ό.π., 447] χαρακτηρίζει τη φαναριώτικη κοινωνία «από το Βόσπορο ώς το Δούναβη» ως «κοινωνία γαλλομαδών».

24. Ο Κ. Θ. Δημαράς (Νεοελληνικός Διαφωτισμός, 9] κάνει λόγο για «διαφωτισμένο δεαποτισμό των Φαναριωτών», ενώ ο Απ. Βακαλόπουλος /Ιστορία.. 266] για «πρότυπα πεφωτισμένης δεσποτείας των δυτικοευ­ ρωπαϊκών αυλών».

25. «Οι Φαναριώτες βριακόμενοι μέσα στο κλίμα της Οδωμανικής αυτοκρατορίας, ανήκουν στους οπαδούς της στατικότητας. Θεωρούν την εξουσία αιώνια. Κι αυτοί ήταν η εξουσία.» Gr. Cassimatis, «Esquisse d’une sociologie du phanariotisme», σε Symposium 1’Epoque Phanariote [Θεα/κη 1970 - IMXA 1974], 165 (μετ. Θ. Γ.].

26. ό.π.

14. Αυτό γίνεται αιτία να δεχτούν πολλές φορές τη δικαι­ ολογημένη κριτική των αντιπάλων τους. Έ τσι ο Δ. Θερειανός γράφοντας για τον Αλ. Μ αυροκορδάτο αναφέ­ ρει: «εγένετο ο εξ απορρήτων διασάρχης της σχολής των Γραικοτούρκων, ήτις πρεσβεύει ότι τα συμφέρον­ τα των Ελλήνων δύνανται κάλλιατα να συναρμοσδώαι προς την ύπαρξιν του τουρκικού κράτους και ότι η εδελοδουλεία είναι μεν, απολύτως εξεταζομένη, μέγα κακόν, ενίοτε όμως από κακού καδίσταται αγαδόν, ισοδύναμον και προς αυτήν την αυτονομίαν». Δ. Θερειανός, Αδαμάντιος Κοραής Λ.', Τεργέστη 1889, 50.

15. Βλέπε Απ. Βακαλόπουλου, Ιστορία.., 246, και «Οι Φαναριώτες ως φορείς...», 120.

16. Βλέπε X. Κοριζής, «Ιδεολογικοί προσανατολισμοί προ της Επαναατάσεως του 1821», Ν. Ε., 88 (Χριατ. 1970), 38.

17. ό.π.

44/αφ ιερω μα ραή και των οπαδών του είναι πολύ πιο προχω­ ρημένες. Εκπρόσωποι της τρίτης και πιο ώριμης φάσης του νεοελληνικού διαφωτισμού, οι κοραϊστές βρίσκονται κάτω από την επίδραση των γάλλων ιδεολόγων.27 Με βάση τις αρχές της Γαλλικής επανάστασης, πιστεύουν απόλυτα στην ελευθερία και την ισότητα των ατόμων. Ο άνθρωπος πολίτης αποτελεί γι’ αυτούς μια ολοκληρωμένη κι αναντικατάστατη αξία. Οι έν­ νοιες της δικαιοσύνης, της δημοκρατίας και του φιλελευθερισμού χαρακτηρίζουν τόσο τη θεω­ ρητική σκέψη όσο και την κοινωνική πρακτική τους.28 Ενώ λοιπόν κατ’ αυτό τον τρόπο οι κοραϊστές πλησιάζουν το λαό, οι Φαναριώτες απομακρύνονται α π ’ αυτόν, με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός αγεφύρωτου χάσματος μεταξύ τους. Χώρος ανάπτυξης της διαμάχης για την οποία γίνεται λόγος είναι η γλώσσα, που από τη φύση της είναι το κατεξοχήν πεδίο έκφρασης της ιδεολογίας.29 Οι Φαναριώτες, με τις προσβάσεις που έχουν στην άρχουσα τάξη του υπόδουλου ελληνισμού (κοτζαμπάσηδες-Πατριαρχείο) και στο χώρο των λογίων (αρκετοί από τους οποίους ήταν στην υπηρεσία τους ή είχαν δεχτεί την οικονο­ μική βοήθειά τους),30 προσπαθούν να διοχετεύ­ σουν τις γλωσσικές -βλέπε ιδεολογικές- θέσεις τους στο λαό. Είτε με καταμέτωπη επίθεση (Κοδρικάς), είτε με έμμεση συκοφαντία και γε­ λοιοποίηση του Κοραή και των θεωριών του (περίπτωση «Κορακιστικών» I. Ρ. Νερουλού),31 προσπαθούν ν ’ αντιστρατευτούν το συνεχώς

αυξανόμενο ρεύμα του κοραϊσμού και να βά­ λουν εμπόδια στην καθιέρωση (έστω και γλωσ­ σικά) μιας τάξης αντίθετης με τη δική τους. Ο Κοραής με τη γλωσσική θεωρία της «μέσης οδού»32 προσπαθεί να πλησιάσει την πλατιά μά­ ζα του υπόδουλου ελληνισμού και να εκφράσει τις γλωσσικές ανάγκες του «μέσου» Έλληνα. Γιατί τελικά η θεωρία του για τη γλώσσα δεν αποτελεί παρά την έκφραση -σ ’ ένα επικοινωνιακό επίπεδοΓ των γενικότερων ιδεολογικών του θέσεων. Μορφοποιεί γλωσσικά τη «μέση οικονομική κατάσταση [...] και ακόμα τη γερή κοινωνική και πολιτική βάση του αστού, του "tiers etat” , τη "μέση τάξη” όπως την ονομά­ ζει».33 Από τη στιγμή όμως που ο κοραϊσμός αντιστοιχεί στα καινούρια οικονομικά και κοι­ νωνικά δεδομένα του ελληνισμού, η καθιέρωσή του ως γλωσσική θεωρία συνεπάγεται την επι­ κράτηση της τάξης που τον δημιούργησε και τον στηρίζει. ΓΓ αυτό και οι Φαναριώτες τον πολεμούν με τόσο πάθος. Ό πω ς, λοιπόν, φαίνεται από τη σύντομη ανά­ λυση που προηγήθηκε, η αντιπαράθεση του κοραϊσμού στο φαναριωτισμό και η εχθρότητα που διαπιστώνεται στα κείμενα του Κοραή ενάντια στους Φαναριώτες, δεν είναι αποτέλε­ σμα τυχαίων ιστορικών περιστατικών, ούτε κα­ θαρά προσωπικών εκτιμήσεων,34 αλλά προϊόν μιας έντονης ιδεολογικής σύγκρουσης δυο δια­ φορετικών κοινωνικών τάξεων, που, περνώντας από διαδοχικές εξελικτικές φάσεις, προεκτεί­ νεται σχεδόν ώς τις μέρες μας.35

27. Βλέπε Κ. Θ. Δημαρά, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, 11, 338.

28. Για τα πολιτικά πιστεύω και την ιδεολογία του Κοραή, βλέπε μεταξύ άλλων και: Κ. Θ. Δημαρά, Το πολιτικό θέμα στον Κοραή, Αθήνα, 15-19 κ.ε., κα ιΑ π . Δαακαλάκη, Ο Αδαμάντιος Κοραής και η ελευθερία των Ελλήνων, 400.

29. Για τη σχέση γλώσσας-ιδεολογίας και ιδιαίτερα το συ­ σχετισμό λέξης-ιόεολογικού φαινομένου, βλέπε: Val. Volosinov, «Η μελέτη των ιδεολογιών και η φιλοσοφία της γλώσσας», ελί μετ.-σχόλια X. Καμπουρίδης, Κώδι­ κας 1 (1975), 20-23.

30. Βλέπε Απ. Δασκαλάκη, Κοραής και Κοδρικάς 14.

31. Βλέπε Θ. Γράμματά, «Γλωσσική και ιδεολογική αντι­ παράθεση κοραϊσμού και φαναριωτισμού μέσα από τα "Κορακίστικά" του Ιακωβάκη Ρίξου Νερουλού», ανα­ κοίνωση σε συνέδριο «Κοραής και Χίος», Χ ίος 1983 [υπό δημοσίευση].

32. Για το κοραϊκό δόγμα της «μέσης οδού» βλέπε Κ. Θ. Δημαρά, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Αθήνα, Ίκαρος, 41964, 203-204, και Νεοελληνικός Διαφωτι­ σμός, 63-65. ' 33. Κ. Θ. Δημαράς, Το πολιτικό θέμα στον Κοραή, 19-20.

34. «Το φαναριω τικόν σύστημα βδελύσσομαι■δεν εχθρεύ­ ομαι προσωπικώς κανένα Φαναριώτη.» Αδ. Κοραή, Περί των ελληνικών συμφερόντων. Διάλογος δεύτερος, φωτοτυπημένη ανατύπωση, σειρά «Πολιτικά Φυλλά­ δια (1798-1831) του Αδ. Κοραή», Αθήνα, έκδ. Κ.Ν.Ε.Ε.Ι.Ε., 1983, 65.

35. Δεν αγνοούμε βέβαια την έκταση του προβλήματος, ούτε υποβιβάζομε τις διαφορετικές πιθανές εκδοχές και απόψεις που μπορούν να διατυπωθούν. Στόχος μας ήταν να παρουσιάσομε μια ερμηνεία του που μας φαίνεται δυνατή και λογική, δίνοντας ίσως αφορμή για περισσότερη έρευνα.

αφιερωμα/45

Γεώργιος Α. Χριστοδούλου

Ο Κοραής ω ς κ λ α σ ικ ό ς φ ιλ ό λ ο γ ο ς Η αρχή της φιλολογικής δραστηριότητας τον Κοραή συμπίπτει με το πρώτο μεγάλο ταξίδι του έξω από τη Σμύρνη, την εξάχρονη δηλαδή παραμονή του (1771-7) στο Άμστερνταμ. Στην ολλανδική πρωτεύουσα -όπως σημει­ ώνει μερικά χρόνια αργότερα (11.7.1786) σε γράμμα του ο ίδιος- «γνωρίσας ανθρώπους σοφούς και απορρίψας τον ζυγόν των αθλίων γραμματι­ κών, άρχισα να σπουδάζω τους ελληνικούς συγγραφείς με μέθοδον παντάπασι διάφορον, η οποία μέθοδος όχι μόνον μ ’ έκαμε να μαντεύσω πολλά δυσνόητα των προγόνων μου, (...) αλλά να διορθώσω και την μητρικήν μου διάλεκτον εκ μόνης της αναλογίας, την οποίαν έχει προς την αυτής μητέ­ ρα, την παλαιόν». Η Ολλανδία είχε ήδη μακρά παράδοση στη θ ε­ ραπεία των κλασικών γραμμάτων, με κορυφαί­ ους την εποχή εκείνη εκπροσώπους τον Hemsterhuys (1685-1766), τον Ruhnken (1723-1798), τον Valckenaer (1715-1785), τον D’ Orville (1696-1751) και τον Wyttenbach (1746-1820). Κύριο χαρακτηριστικό της «ολλανδικής σχο­ λής» -έντονα επηρεασμένης τότε από την επί­ δοση της αγγλικής λογιοσύνης, ιδίως του Bentley (1662-1742) και των διαδόχων του- ήταν η εξαντλητική σπουδή της γλωσσικής χρήσης, όχι μόνο της κλασικής ελληνικής αλλά και της κλα­ σικής λατινικής, προς συναγωγή «κανόνων» και «προτύπων» ρυθμιστικών του λεξιλογίου, του τυπικού και της σύνταξης. Ενδεικτική στο ση­ μείο αυτό είναι η επίδοση των Ολλανδών φιλολό­ γων στη λεξικογραφία -επίδοση που επηρέασε καθοριστικά την κατοπινή συγγραφική δραστη­ ριότητα του Κοραή. Στο Άμστερνταμ ο Κοραής έμεινε έξι χρόνια. Οπλισμένος ήδη με γενναία φιλολογική μάθηση γυρίζει το 1778 στη Σμύρνη, δεν υποφέρει όμως το ανελεύθερο καθεστώς και τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1782, αναχωρεί οριστικά για τη Γαλλία, με σκοπό να σπουδάσει ιατρική. «Ο σκοπός μου», γράφει στην Αυτοβιογραφία του,

«δεν ήτο να κατασταθώ ιατρός· εις δύο μόνα πράγματα απέβλεπα, να κερδαίνω τον καιρόν να μη βλέπω Τούρκους, ή, αν αναγκασθώ τελευταίον να τους ίδω, να ζω μεταξύ των ως ιατρός, επειδή το θηριώδες έθνος τούτο, εις μόνους τους ιατρούς αναγκάζεται να υποκρίνεται κά­ ποιαν ημερότητα». Οι σπουδές του στο Μονπελλιέ κρατούν τέσσερα χρόνια (1782-1786) και στέφονται με απόλυτη επιτυχία. Τον Ιούλιο του 1786 υποβάλλει, γραμμένη σε άπταιστο λατινι­ κό ιδίωμα, διατριβή με τίτλο Pyretologiae Syno­ psis [= Σύνοψη της Πυρετολογίας] και ανακηρύσσεται διδάκτωρ της ιατρικής, ενώ ένα χρόνο κατόπιν δημοσιεύει και δεύτερη διατριβή με τίτλο Medicus Hippocrateus [= Ο γιατρός κατά τον Ιπποκράτη]. «Η αδρά, πυκνή και αρχιτε­ κτονική του Κοραή φράσις», σημειώνει ο βιο­ γράφος του Θερειανός για την πρώτη διατριβή -αφορισμός που ισχύει απόλυτα και για τη δεύτερη-, «οφείλεται ου μόνον εις την περί τα λατινικά τριβήν του ανδρός, αλλά και εις την δι­ ηνεκή αυτού σπουδήν και μελέτην των ελλήνων ιατρών. (...) Ουχ ήττον του λεκτικού άξιον θαυ­ μασμού είναι και το πραγματικόν το ευπερίγραφον και μεγαλοπρεπές της φράσεως αμιλλάται προς το βρίθος.των πραγμάτων».

46/αφιερωμα

Α. Κοραής (λιθογραφία, 1863)

Μετά το Μονπελλιέ έρχεται το Παρίσι: ο Κοραής φτάνει εκεί το Μάιο του 1788 και μένει -με ελάχιστα διαστήματα απουσίας- έως το τέ­ λος της ζωής του. Η ιατρική δεν τον απασχολεί καθόλου- μοναδική στο εφεξής φροντίδα του αποτελούν τα ελληνικά γράμματα, το αναγκαίο, όπως πίστευε, υπόβαθρο για να στηρίξει την πνευματική και πολιτική αναγέννηση του έ­ θνους του. Ο αριθμός των συγγραφέων που αυ­ τή την εποχή μελετά και διορθώνει είναι εκ­ πληκτικός· αδιάψευστος μάρτυρας, εκτός από τις εκδόσεις που από το 1798 ώς το τέλος της ζωής του δε θα πάψει να ετοιμάζει και να κυ­ κλοφορεί, είναι τα χειρόγραφα τετράδιά του, όπου σε γλαφυρό λατινικό, συνήθως, ιδίωμα αποθησαυρίζει τις κριτικές παρατηρήσεις του σε όσα κείμενα τον απασχολούν. Σ ’ ένα και μό­ νο από αυτά τα τετράδια, το ογκώδες χειρό­ γραφο 490, από 905 σελίδες (χειρόγραφο που μαζί με άλλα πολλά απόκειται ώς σήμερα ανέκ­ δοτο στη βιβλιοθήκη της Χίου), οι ερμηνευόμε­ νοι συγγραφείς είναι, με τη σειρά που τους συ­ ναντούμε, οι ακόλουθοι: Σοφοκλής, Πλάτων, Λυσίας, Ισοκράτης, Ίω ν ο Λυδός, Όμηρος, Ησύχιος, Θεόφραστος, οι Εβδομήκοντα, Ανα­ κρέων, Ευριπίδης, Αισχύλος, Ερμογένης, Πίν­ δαρος, Ξενοκράτης, Οππιανός, Αχιλλεύς Τάτιος, Αντίγονος ο Καρύστιος, Θουκυδίδης, Λου­ κιανός, Στράβων, Πλούταρχος, Αριστοτέλης, Μένανδρος και Θεόκριτος! Πρόκειται για τους αγλαούς καρπούς μιας μακρόχρονης πνευματι­ κής κύησης που συντελείται στο πλαίσιο ενός συνειδητού σχεδίου: «Προτίθεμαι εδώ και πολύ καιρό», γράφει ο ίδιος σε γάλλο φίλο του (16.11.1793), «να διατρέξω όλους τους έλληνες και λατίνους συγγραφείς και να δημοσιέψω τις σχετικές παρατηρήσεις μου υπό την επιγραφή Miscellanea critica [= Κριτικά σύμμικτα]· για το σκοπό όμως αυτό χρειάζομαι σωματική και ψυ­ χική ηρεμία, κι εξασφαλισμένο ένα κομμάτι ψωμί που να μη το χρωστώ σε κανέναν άλλο

παρά μόνο στην Πρόνοια». Από την πνευματι­ κή τούτη καρποφορία χορηγεί αφειδώλευτα «δόσιν δαψιλή», κατά τη φράση του Θερειανού, σε γάλλους και ξένους λογίους: στον Clavier για την έκδοση της Π εριήγησης του Παυσανίαστον Chardon de la Rochette για την Ελληνική Ανθολογία· στον Villoison για τον Πίνδαροστον La Porte du Theil για τον Αισχύλο- στον ■Levesque για τον Θουκυδίδη· στον Larcher για τον Ηρόδοτο· στον Schweighauser για τον Αθήναιο- στον Eichstadt για τον Διόδωρο- σε άλλους άλλα! Ταυτόχρονα αρχίζει το μεγαλόπνοο εκδοτικό του έργο: με γαλλική μετάφραση, προλεγόμενα και σχόλια εκδίδει το 1798 τους Χ αρακτήρες του Θεοφράστου και το 1800, σε δύο τόμους, το Π ερί αέρων, υδάτων και τόπων του Ιππο­ κράτη. Αμέσως καθιερώνεται μεταξύ των πιο σημαντικών φιλολόγων της Ευρώπης. Ακολου­ θούν: το 1802 τα Ποιμενικά, τα κατά Δάφνιν και Χλόην του Λόγγου· το 1804 οι δύο τόμοι των Αιθιοπικών του Ηλιοδώρου- στα 1805-1809 οι πέντε τόμοι των Γεωγραφικών του Στράβω­ να (έκδοση παρακινημένη από τον Βοναπάρτη και συντελεσμένη με τη συνεργασία του La Por­ te du Theil και του Gosselin). Από το 1805, και με την υλική συμπαράσταση των ηπειρωτών αδελφών Ζωσιμάδων, αρχίζει την έκδοση της «Ελληνικής Βιβλιοθήκης» του, όπου συγκεν­ τρώνει δόκιμους έλληνες ποιητές και πεζογράφους, «επί τη βέβαια ελπίδι», κατά την παρατή­ ρηση του Θερειανού, «ότι η τούτων μελέτη και ενδελεχής ανάγνωσις έμελλε να αναζωπυρήση εν ταις ψυχαίς των νέων τα πεπλακωμένα μεν, ουχί δε και τέλεον ηφανισμένα φρονήματα των προγόνων». Προηγείται το 1805 ο «Πρόδρομος Ελληνικής Βιβλιοθήκης» με την Ποικίλη Ιστο­ ρία του Αιλιανού και τα σωζόμενα έργα Ηρακλείδη του Ποντικού και Νικολάου του Δαμα­ σκηνού, και έπονται οι 16 τόμοι της «Ελληνικής Βιβλιοθήκης»: το 1807 οι τόμοι 1-2 με τους Λό­ χους και τις Επιστολές του Ισοκράτη· στα 1809-1814 οι τ. 3-8 με τους Παραλλήλους Βί­ ους του Πλουτάρχου- στα 1815-1819 οι τ. 9-12 με τα Γεωγραφικά του Στράβωνα- το 1820 ο τ.

13 με τα Πολιτικά του Αριστοτέλη· το 1821 ο τ.

14 με τα Ηθικά Ν ικομάχεια επίσής του Αρι­ στοτέλη· το 1825 ο τ. 15 με τα Απομνημονεύ­ ματα του Ξενοφώντα και τον Γοργία του Πλά­ τωνα- και το 1826 ο τ. 16 με τον Κατά Λεωκράτους Λόγο του Λυκούργου. Ας σημειωθεί ότι στον «Πρόδρομο» και τους πρώτους οκτώ τό­ μους της «Ελληνικής Βιβλιοθήκης» ο Κοραής προτάσσει, υπό μορφή εισαγωγής, τους θαυμα­ στούς εκείνους «Αυτοσχεδίους Στοχασμούς περί της ελληνικής παιδείας και γλώσσης», μο­

αφιερωμα/47 ναδικό στη νεοελληνική γραμματεία μνημείο σταθμισμένης σοφίας και εθνικού φρονηματισμού. Αυτή η απίστευτη σε όγκο παραγωγή συμ­ πληρώνεται ακόμη (1811-1820) με τις πρώτες τέσσερις ραψωδίες της Ιλιάόας (όπου προτάσ­ σονται μακρά προλεγόμενα περί του Παπατρέ­ χα), τα Αστεία του Ιεροκλή (1812) και τους εν­ νέα τόμους των «Παρέργων Ελληνικής Βιβλιοθή­ κης», δηλαδή: τα Στρατηγήματα του Πολυαίνου (1809)· τους Μύθους του Αισώπου (1810)· το Π ερί της από των ένυδρω ν τροφής του Ξε­ νοκράτη και του Γαληνού (1814)· τα Εις εα υ­ τόν του Μάρκου Αντωνίνου (1816)· τον Στρα­ τηγικό του Ονησάνδρου και το πρώτο ελεγείο του Τυρταίου (1822)· τα Πολιτικά του Πλου­ τάρχου (1824)· το Εγχειρίδιο του Επικτήτου, τον Π ίνακα Κέβητος και τον Ύ μνο του Κλε­ άνθη (1826)· και, σε δύο τόμους, τις Επικτήτου Διατριβές του Αρριανού (1827). Σε όλα αυτά πρέπει ακόμα να προστεθούν, από τα «Μετά θάνατον ευρεθέντα» του Κοραή, δύο ημίτομοι με το Π ερί διαίτης οξέων και αρχαίης ιατρι­ κής του Ιπποκράτη (1887-1889), το Π ερί συν­ τάξεως του Απολλώνιου του Δυσκόλου (1888) και οι κριτικές σημειώσεις στο Λεξικό του Ησυχίου (1889). Πώς όμως βλέπει τα αρχαία κείμενα ο φ ι ­ λ ό λ ο γ ο ς Κοραής; Είναι γεγονός ότι η ολλαν­ δική του προπαιδεία τον οδηγεί στην εξαντλη­ τική έρευνα του γ ρ ά μ μ α τ ο ς της γλώσ­ σας. Οπαδός καθώς είναι της παράδοσης που ξεκινά από τον Bentley, γνωρίζει να δέχεται με επιφύλαξη το παραδεδομένο κείμενο και να προχωρεί ακόμα και σε ριζική μεταβολή του αν και εφόσον το επιβάλλει η λογική και το ίδιο το πράγμα -έστω και αν η μαρτυρία των χειρογρά­ φων είναι ομόφωνα αντίθετη. Η ριζοσπαστική αυτή, όταν χρειάζεται, στάση δεν απομακρύνει, κατ’ ανάγκη, από τη σκέψη του Κοραή το σε­ βασμό που χρωστά στη χειρόγραφη παράδοση· γνωρίζει ότι κάθε περίπτωση πρέπει να εξετά­ ζεται και να σταθμίζεται ανάλογα με τους δι­ κούς της, εσωτερικούς, όρους. Ο Κοραής κλεί­ νει μέσα του, συμβιβάζοντάς τες, δύο τάσεις: τον ριζοσπαστισμό με τη συντηρητικότητα. Ή καλύτερα: η κριτική του στάση δεν είναι, επιτέ­ λους, ούτε συντηρητική ούτε ριζοσπαστική· η τυπική αυτή αντίθεση αίρεται από τη δαιμόνια ικανότητά του να ξεχωρίζει το ψεύτικο από το αληθινό. Πίσω όμως από το γ ρ ά μ μ α του κειμέ­ νου -όπως σοφά εκείνος γνωρίζει να το αποκαθιστά στην πρώτη του μορφή- ο Κοραής δι­ ακρίνει ένα π ν ε ύ μ α ζωοποιό που μετουσιώνει τα προλεγόμενά του, τα κριτικά του ση­

μειώματα, την αλληλογραφία του σε κήρυγμα εθνικής ανάτασης και ανάστασης. «Αυτός ο ασκητικός άνθρωπος», σημειώνει επιγραμματι­ κά ο Ν. Β. Τωμαδάκης, «ο κλεισμένος εις το σπουδαστήριόν του, ο θησαυρίζων βιβλία αντί περιουσίας, ο θυσιάζων το κομπόδεμα των γη­ ρατειών του διά να εκδώση βιβλία και φωτίση το Έθνος, ο συχνά αιμοπτύων, ασθενικόν γε­ ρόντων, ιδιότροπον, υπερήφανον, ανεξάρτητον, πλήρες υποψιών διά τους άλλους, είχεν εις το ρικνόν του σώμα φλογέράν φιλελευθέραν ψυ­ χήν, πίστιν ακλόνητον ότι θ ’ αναστηθή μία ελευθέρα Ελλάς, μορφωμένη με τας πολιτικός και ηθικός αρετάς των αρχαίων των Ραγιάδων της προγόνων». Η ευρωπαϊκή φιλολογική κριτική τίμησε ομό­ φωνα σχεδόν (οι εξαιρέσεις ήταν ελάχιστες) τον Κοραή με τις πιο μεγάλες πνευματικές τιμές. Λεν έχει κανείς παρά να διατρέξει τα έργα των επιφανέστερων λογίων της εποχής για να διαπι­ στώσει με ποια και πόσα εγκώμια αυτοί κο­ σμούν το όνομα του Κοραή, του «ενδοξότατου φιλολόγου της Γαλατίας», όπως τον αποκαλούν, κι ενός από τους μέγιστους φιλολόγους

43/α φ ιε ρ ω μ ο

Εσείς περάσατε από την... ΚΙΒΩΤΟ;

βιβλία - χαρτικά π α ι χ ν ί δ ι α

Δραγάτση 1 - Πειραιάς

ο υ αιώνα στην Ευρώπη. Ά φ θονα δείγματα ταραθέτει ο Θερειανός στην τρίτομη βιογραφία του. Δεν πρόκειται ασφαλώς εδώ για επαίνους που επιδαψιλεύονται στον Κοραή από φιλο­ φροσύνη -σπάνιο αυτό το είδος στο γένος των φιλολόγων! Πρόκειται, αντίθετα, για την καθο­ λική αναγνώριση της φιλολογικής του αρετής: της σχεδόν μαντικής του δύναμης να αποκαθιστά τις χωλαίνουσες γραφές των συγγραφέων της ανεξάντλητης λεξικογραφικής του υπομο­ νής· του πλούτου τών υπομνημάτων του· της «κριβολογίας του· της αληθινής δημιουργικής του σοφίας. Η ομόφωνη σχεδόν ετυμηγορία της ξένης λο­ γιοσύνης περί Κοραή υπογραμμίζει και υπαγο­ ρεύει το δικό μας, ανεξόφλητο ώς τώρα, χρέος προς τη μνήμη του μεγαλύτερου νεοέλληνα φι­ λολόγου κι ενός από τους μεγαλύτερους σ' ολό­ κληρη την πνευματική πορεία του ελληνισμού: Να ερευνηθούν δηλαδή συστηματικά και να εκδοθούν με όλους τους κανόνες της φιλολογι­ κής μεθόδου τα πολυάριθμα χειρόγραφα τετρά­ δια του Κοραή που εδώ και 150 χρόνια μετά το θάνατο του σοφού γέροντα παραμένουν ανέκ­ δοτα- να αποτελεσθεί ένα «σώμα», όπου κατα­ ταγμένες κατά συγγραφείς να καταγραφούν οι απειράριθμες κριτικές σημειώσεις και διορθώ­ σεις του, οι σκορπισμένες στις σελίδες της αλ­ ληλογραφίας του, στις σημειώσεις των εκδόσε­ ων του, στα περιθώρια των βιβλίων του, στα ανέκδοτα κατάλοιπά του. Ας ελπίσουμε ότι δε θα βραδύνει η εκπλήρωση του εθνικού αυτού χρέους.

Βιβλιογραφικό σημείωμα: .1ιν ξάντλητες πηγές πληροφοριών για το δέμα μας αποτε­ λούν η αλληλογραφία του Κοραή και οιπολνάριδμες εκδό­ σεις του αρχαίων συγγραφέων. Στην ανωτέρω επισκόπηση ακολούθησα κυρίως το ώς τώρα αναντικατάστατο έργο rov Λιον. Θ ερειανού, Αδαμάντιος Κοραής (τρεις τόμοι, Ι'εργέατη 1889-1890), καθώς και τις εξής μελέτες: Α. 77. Κουλή. «Ο Αδαμάντιος Κοραής ως ιατρός», στον συλλογι­ κό τόμο Η Εκατονταετηρίς του Αδαμάντιου Κοραή, Αθήνα 1935. σσ. 19-56- X. X. Χαριτωνίδου, «Λόγος εις Αδαμάντι­ ον Κοραήν», στον ίδιο τόμο, σσ. 153-238 (και αυτοτελώς, Θεσσαλονίκη 1933)· Ε. Α. Πεζοπούλου, «Ο Αδαμάντιος Κοραής ως φιλόλογος», στον ίδιο τόμο, σσ. 239-266- Εμμ. Ν. Φραγκίσκου, «Η φιλία Κοραή - Villoison και τα προβλή­ ματα της», Ο Ερανιστής 1 (1963), σσ. 65-68, 191-210- R. Βαladie. «Strabon dans la vie et l'oeuvre, de Coray, Ο Ερανιστής 12 (1974), σσ. 412-422- Ν. B. Τωμαδάκη, «Κλασσικισμός, διαφωτισμός και Αδαμάντιος Κοραής (Διαπιστώσεις και προβλήματα)», Μνημοσύνη 6 (1976-77), σσ. 94-116 [= Νε­ οελληνικά. Δοκίμια και ΜελέταιΒ" (1983), σσ. 324-345]- Γ. Α. Χριστοδούλου, «Ο Αδαμάντιος Κοραής ως διορθωτής των κλασικών κειμένων», Τετράμηνα αριθ. 23-24 (καλο­ καίρι 1983), σσ. 1603-1608- κα ιΑ π. Β. Δαακαλάκη, Ο Αδα­ μάντιος Κοραής και η ελευθερία των Ελλήνων, Αθήνα 6 ' έκδ. 1979.

αφιερωμα/49

Κώστας Στεργιόπουλος

Ο Κοραής αφηγητής Το όνομα του Κοραή έχει συνδεδεί ανά τα χρόνια με την ιδιότητα του σο­ φού και του επιστήμονα, μα όχι και με του αφηγητή ή του λογοτέχνη. Ακό­ μα κι όσοι δεν έτυχε να διαβάσουν ποτέ ούτε μια γραμμή α π ' το έργο του, κι όσοι δεν ξέρουν καλά καλά τι ακριβώς ήταν και τι έγραφε, έχουν κρατή­ σει για λογαριασμό τους το χαρακτηρισμό που κληροδότησε η μια γενεά στην άλλη: «ο σοφός»/ Κι ωστόσο, ο χαλκέντερος και πολύπλευρος αυτός λόγιος, από μια χρονολογική σύμπτωση και χωρίς καν να το επιδιώξει, συμβαίνει να είναι, εκτός α π’ τις άλλες του ιδιότητες, κι εκείνος που έδωσε το πρώτο νεοελληνικό αφήγημα. Πραγματικά, αν εξαιρέσουμε το «Σχολείον των ντελικάτων εραστών» (1790), ελεύθερη μετά­ φραση -ή μάλλον παράφραση- του Ρήγα από κάποια διηγήματα του πολυγραφότατου Γάλ­ λου συγγραφέα Retif de la Bretonne, και τη συλ­ λογή από τρεις ερωτικές ιστορίες «Έρωτος αποτελέσματα» (1792), άγνωστου ίσαμε την ώρα συγγραφέα, μολονότι κατά καιρούς θεωρή­ θηκε από άλλους του Ρήγα, από άλλους του Αθανάσιου Ψαλίδα και, σύμφωνα με μια τρίτη και με μια τέταρτη εκδοχή, του Ιω. Κοϊμτζόγλου ή του Ιω. Καρατζά, πρώτο κατά χρονολο­ γική σειρά από τα έργα με αφηγηματικό χαρα­ κτήρα της πεζογραφίας μας είναι «Ο Παπατρέ­ χας» ο δικός του. Πρόκειται για ένα αφήγημα σε τέσσερα μέρη, που με τη μορφή ισάριθμων επιστολών αποτελεί τα «Προλεγόμενα» στην έκδοση των τεσσάρων πρώτων ραψωδιών της «Ιλιάδας», και καθένα από τα μέρη αυτά προ­ λογίζει και μια α π ’ τις ραψωδίες. Το πρώτο μέ­ ρος εκδόθηκε το 1811 στο Παρίσι μαζί με την πρώτη ραψωδία, και τα επόμενα πάλι στο Πα­ ρίσι στα 1817, 1818 και 1820 μμζί με τις αντί­ στοιχες άλλες. Το έργο του Κοραή είναι ποικίλο επιστημονι­ κό κι ελάχιστα λογοτεχνικό. ' Εγραψε συγγράμ­ ματα φιλολογικά, θρησκευτικά, φιλοσοφικά, ιατρικά, έκανε εκδόσεις αρχαίων συγγραφέων (Ιπποκράτη, Ισοκράτη, Πλούταρχο, Στράβωνα, Αριστοτέλη, Ξενοφώντα, Πλάτωνα, Αρριανό, Λόγγο, Ηλιόδωρο και πολλούς άλλους). Ανάμε­ σα στις εκδόσεις αυτές συγκαταλέγονται κι οι τέσσερις πρώτες ραψωδίες από την ομηρική

«Ιλιάδα». Στα προλεγόμενα της πρώτης έχει προσθέσει και το παρακάτω σημείωμα, βάζον­ τας έτσι σε κίνηση το μηχανισμό μιας διπλής πλαστοπροσωπίας και εισάγοντάς μας ταυτό­ χρονα στο μύθο του ιδιότυπου τούτου αφηγή­ ματος: «Η εξής έκδοσις της Α' ραψωδίας του Ομή­ ρου μ’ επέμφθη από φίλον, κάτοικον της νή­ σου Χίου, όστις και με είχε παρακαλέσειν δια προτέρας επιστολής να συντάξω τα Πρόλε /όμενα. Αλλ’ εγώ, και διά τας ασχολίας μου, και διότι ευκολώτερον ήτον εις αυτόν να εκθέση την οποίαν ηκολούθησε μέθοδον εις την έκδοσιν, έκρινα δίκαιον εις τόπον Προλεγομένων να βάλω την επιστολήν αυτήν του εκδότου απαράλλακτον. Μόνα ιδικά μου είναι όσα επρόσθεσα εις το κάτω μέρος των σελίδων, σημειωμένα με τα εξής δύο στοιχεία ταύτα, Ζ.Λ.»1 Έτσι, «Ο Παπατρέχας» αποτελείται από τέσ­ σερις επιστολές, σταλμένες δήθεν από κάποιο κάτοικο της Χίου προς κάποιο Ζ.Λ. (το ψευδώ­ νυμο Ζ.Λ. χρησιμοποίησε ο Κοραής και στους «Μύθους» του), που κι οι δυο τους δεν είναι άλλοι α π ’ τον ίδιο τον Κοραή. Με τον τρόπο τούτο, τοποθετεί έντεχνα τη διήγηση στη Χίο, και συγκεκριμένα στη Βολισσό, και γίνεται και συγγραφέας και σχολιαστής μαζί των «Προλε­ γομένων», εξηγώντας τάχα με τις υποσημειώ­ σεις ως Ζ.Λ. όσα γράφει ως αποστολέας της επιστολής. Αργότερα, βρέθηκε στα κατάλοιπά του άτιτλος κι αχρονολόγητος κι ένας διάλογος του Παπατρέχα, τιτλοφορημένος α π ’ τους εκ­ δότες: «Διάλογος Παπατρέχα και λαϊκού». Το

50/αφιερωμα κείμενο φαίνεται αδούλευτο, και πρέπει να γρά­ φτηκε πριν από το 1820. Πιθανότατα το διάλο­ γο αυτόν τον προόριζε για προλεγόμενα στην Ε ' ραψωδία, που όμως δεν εκδόθηκε. Οπωσδή­ ποτε, παραμένει ανεξάρτητος, και δε μπορεί να προστεθεί στον «Παπατρέχα» σαν ένα πέμπτο μέρος. Τα τέσσερα μέρη των προλεγομένων κυκλο­ φόρησαν, όπως είπαμε, καθένα χωριστά, μαζί με τις αντίστοιχες ραψωδίες, από το 1811 ώς το 1820. Η πρώτη ιδιαίτερη έκδοσή τους έγινε το 1842 στην Αθήνα από τον Δ. Αργυριάδη, κι είχε τον υπότιτλο: «Τα εις τον Όμηρον προλεγόμε­ να του Κοραή ή τίνι τρόπω ο κλήρος της ορθο­ δόξου Ανατολικής Εκκλησίας δύναται να αναλάβη την αρχαίαν αυτού δόξαν και λαμπρότητα, με πρόλογον και σημειώσεις του Ερημίτου της Πεντέλης». Ακολούθησε μια δημοσίευση με πολλές περικοπές το 1859 στο περιοδικό «Ο Αστήρ της Ανατολής» από τον Μ. Καλαποθάκη, με τίτλο «Ο Παπατρέχας διήγημα διδακτι­ κόν», που ανατυπώθηκε και σε χωριστό τόμο την ίδια χρονιά, κι από τότε, όσες άλλες εκδό­ σεις έγιναν παρουσίαζαν το κείμενο λιγότερο ή περισσότερο περικομμένο. Τέλος, το 1970 κυ­ κλοφόρησαν και τα τέσσερα μέρη αυτούσια από τις εκδόσεις «Ερμής», με εισαγωγή και επιμέλεια του Άλκη Αγγέλου και τίτλο «Ο Πα­ πατρέχας». Κεντρικό θέμα του Κοραή στο αφήγημα τούτο είναι η πα ιδεία και η σημασία της για το λαό, για τον κλήρο, για την ανάσταση του γένους. Ολόκληρος «Ο Παπατρέχας» αποτελεί έμμεση -κάποτε και άμεση- πραγματεία «περί παιδεί­ ας». Ο συγγραφέας τοποθετεί τη διήγηση στη Βολισσό, όχι μονάχα γιατί, σύμφωνα μ' ορισμέ­ νες μαρτυρίες, ο Όμηρος έζησε κι έγραψε εκεί τα «παίγνιά» του, ούτε μόνο γιατί κι ο ίδιος θ ε­ ωρεί πατρίδα του ποιητή τη Χίο, αλλά και γιατί, κινώντας τη διήγηση σ' ένα μικρό κι ακαλλιέρ­ γητο τόπο, θέλει να δείξει πιο ανάγλυφα πόσο επιτακτική εμφανίζεται η ανάγκη της παιδείας, τι θαυμαστά είναι τ' αποτελέσματά της πάνω στον απλοϊκό κι απαίδευτο στην αρχή Παπατρέ­ χα και ποια επίδραση μπορεί να ασκήσει ένας παπάς στους κατοίκους του χωριού του, όταν φωτιστεί με τα φώτα της παιδείας και συνειδη­ τοποιήσει τη σημασία της αγωγής. Κι η σάτιρα των κληρικών τον ίδιο στόχο έχει: να επισημάνει την αρρώστια, για ν' αρχίσει η θεραπεία της. Ο Λάιμπνιτς είχε πει: «Δώστε στα χέρια μας την παιδεία, και θ ' αλλάξουμε την όψη του κό­ σμου». Κάτι ανάλογο μας λέει στον «Παπατρέ­ χα» κι ο Κοραής με τον τρόπο του, συνδυάζον­

τας τις ιδέες του διαφωτισμού και τον επιστη­ μονισμό της εποχής με τη θεοσέβειά του. Από την άλλη μεριά, αντλεί στοιχεία από τη γνωριμία του με τους αρχαίους και χρησιμοποιεί για την ανάπτυξη των ιδεών του την αφήγηση παράλ­ ληλα με την πλατωνική μέθοδο του διαλόγου, ώστε το κήρυγμα να μην έχει την όψη μιας ανι­ αρής πραγματείας. Γι’ αυτό, προλογίζοντας την «Ιλιάδα», έδωσε στα προλεγόμενά του μια τέ­ τοια μορφή, για να τα κάνει προσιτότερα στα ευρύτερα στρώματα. Γιατί, αν ο κόσμος για τον Λάιμπνιτς ήταν η ανθρωπότητα, για τον Κοραή γίνεται πρώτα α π ’ όλα το υπόδουλο γένος. Παιδεία κι ελευθερία τα βλέπει αλληλένδετα. Κατά τη γνώμη του, έπρεπε να προηγηθεί η παιδεία, για να κερδηθεί και να μπορέσει να δι­ ατηρηθεί η ελευθερία. Ο Κάλβος λέει, πως η ελευθερία θέλει «αρετήν και τόλμην».2 Ο Κο­ ραής είχε τονίσει πιο πριν, πως θέλει και παι­ δεία και αγωγή. Για το λόγο τούτο, τοποθετού­ σε την Επανάσταση πενήντα χρόνια αργότερα, επειδή τότε έκρινε ότι θα ήτανε ώριμοι οι ' Ελ­ ληνες. Και τα προλεγόμενα στην «Ιλιάδα» απο­ τελούν μέρος του προγράμματός του γι’ αυτή την προετοιμασία. «Ο Παπατρέχας» είναι ένα αφήγημα πρωτό­ τυπο στο είδος του. Υπάρχει κάποια ζωντάνια στη διήγηση, κάποια γλαφυρότητα στο ύφος, αυτό που ο Παλαμάς ονόμασε «ο γλυκομίλητος κοραϊσμός»3 και το επανέλαβαν πιο ύστερα κι άλλοι. Ωστόσο, βασικά μειονεκτήματά του απο­ τελούν η αργή εκτύλιξη και οι μακροσκελείς αναπτύξεις, καθώς ο συγγραφέας μακρηγορεί σε πολλά σημεία, για να μας εκθέσει τις από­ ψεις του, ακόμα και για να διδάξει και να κα­ θοδηγήσει. Αυτός ο διδαχησμός, γενικότερο γνώρισμα της φυσιογνωμίας του Κοραή, όσο κι αν εμφανίζεται εδώ κάπως μεταμφιεσμένος, αδυνατίζει την αφήγηση και δεν την αφήνει να προχωρήσει αβίαστα. Ό σ α μας λέει στον «Πα­ πατρέχα» μας τά ’χει πει μ’ άλλο τρόπο κι αλ­ λού, και δεν είναι, βέβαια, οι ιδέες και η ανά­ πτυξή τους ό,τι του δίνει τον ιδιαίτερό του χα­ ρακτήρα, αλλά η γλαφυρότητα και η έλξη που ασκεί σαν αφηγηματικό έργο. Εντούτοις, η αρχική πρόθεση του Κοραή δεν ήταν να γράψει αφήγημα ανεξάρτητο και με δι­ κή του αυτοτέλεια, όπως το εννοούμε σήμερα στη λογοτεχνία, μα να θερμάνει και να ενισχύσει τα προλεγόμενά του, προβάλλοντας τις από­ ψεις του με τρόπο πιο τερπνό. ΓΓ αυτό θ ’ αδι­ κούσαμε τον «Παπατρέχα», αν επιμέναμε να τον αποκόψουμε από τις αρχικές τούτες προθέ­ σεις κι από την έκδοση της «Ιλιάδας», μια και συνδέεται οργανικά μαζί της, κι όλη τη χάρη και την πρωτοτυπία του αντλεί ακριβώς από τους

αφιερωμα/51 τρόπους που επινοεί ο συγγραφέας, για να συνδυάσει την αφήγηση με τους πραγματικούς του στόχους. Ο Κοραής έγραψε και έργα σε διαλογική μορ­ φή, ακόμα και στίχους, που δεν μπορούν όμως να διεκδικήσουν λογοτεχνικές αξιώσεις. Από την άποψη αυτή, «Ο Παπατρέχας» είναι το μό­ νο αφηγηματικό του έργο, εκτός αν προσδέ­ σουμε και την «Αυτοβιογραφία» του, όπου όμως η αφήγηση έχει πιο πολύ πληροφοριακό παρά ζωντανότερα αφηγηματικό χαρακτήρα. Αλλά περισσότερο ενδιαφέρον κι α π ’ τον «Πα­ πατρέχα» παρουσιάζουν οι επιστολές του. Με­ ρικές μάλιστα θα μπορούσαν να θεωρηθούν αφηγήματα με τη μορφή επιστολής, όπως κά­ ποιες σταλμένες στο φίλο του Πρωτοψάλτη Σμύρνης Δημ. Αωτο, που μας δίνουν μια εικόνα του επαναστατημένου Παρισιού κατά τη Γαλλι­ κή Επανάσταση,4 καθώς και μια παλαιότερη προς τον ίδιο φίλο του, γραμμένη στο Μονπελλιέ στις 29 Οκτωβρίου 1787 και γνωστή με τον τίτλο «Ενύπνιον», απ' όπου αν αφαιρέσουμε την αρχή και το υστερόγραφο, πράμα που έγι­ νε από ορισμένους εκδότες, έχουμε ένα χαρι­ τωμένο, μικρό αφήγημα. Με τον Κοραή η ιδιωτική επιστολή γίνεται λογοτεχνικό είδος. Τα γράμματά του, τυπωμένα όλα μετά το θάνατό του, τον τοποθετούν σε ξε­ χωριστή θέση όχι μόνο στην ελληνική, αλλά και στην παγκόσμια επιστολογραφία. Έ να ελάχι­ στο σχετικά μέρος από τα γράμματα αυτά τυ­ πώθηκε για πρώτη φορά στο Παρίσι το 1838, με τίτλο «Επιστολαί προς τον Σμύρνης Πρωτο­ ψάλτην», και τον επόμενο χρόνο στην Αθήνα ένα «Απάνθισμα επιστολών Αδαμάντιου Κοραή, εκδίδοντος Ιακώβου Ρώτα» (Α' 1839, Β' 1841). Ακολούθησε ο τόμος «Ανέκδοτοι επιστολαί του Αδ. Κοραή προς την οικογένειαν Πρασσακάκη» (Λειψία 1885), ενώ ταυτόχρονα, «βουλή μεν και δαπάνη της εν Μασσαλία Κεντρικής Επιτροπής Κοραή επιμελεία δε Νικολάου Μ. Δαμαλά», γι­ νόταν η πρώτη μεγάλη συγκεντρωτική έκδοσή τους, που καλύπτει τους τόμους Β' (1885), Γ' (1886) και Δ' (1887) της σειράς «Τα μετά θά­ νατον ευρεθέντα» (Αθήνα 1881-1891). Στο μεταξύ, είχαν εκδοθεί στα Γαλλικά: «Lettres inedites de Coray k Chardon de la Rochette (1790-1796) suivies d’un recueil de ses lettres franpaises a divers savants» (Paris 1877) και «Lettres de Coray au protopsalte de Smyrne D. Lotos sur les evenements de la revolution fran?aise (17891793), traduites du grec par le Marquis de Queux de Saint-Hilaire» (Paris 1880). Πολύ αργότερα, βγήκαν δυο νεότερες εκλογές α π ’ τις επιστολές του: «Εκλογή Επιστολών Αδαμάντιου Κοραή», με σχόλια και επιμέλεια Κ. Θ. Δημαρά (Αθήνα

1952), και «Επιστολαί προς τον Πρωτοψάλτην», με εισαγωγή, σημειώσεις κι επιμέλεια Λ. I. Βρανούση (Αθήνα 1959). Προηγήθηκαν και ακολού­ θησαν ίσως και άλλες μεμονωμένες εκδόσεις και επιλογές. Τέλος, με τίτλο «Αλληλογραφία» και εκδοτική επιτροπή τους: Κ. Θ. Δημαρά, Άλκη Αγγέλου, Αικ. Κουμαριανού και Εμμα­ νουήλ Ν. Φραγκίσκο, άρχισε και συνεχίζεται νέα οριστική έκδοση των επιστολών, επιχορη­ γημένη από το Ε.Ι.Ε. (τόμος Α' 1774-1798, Αθ.

1964· Β' 1799-1809, Αθ. 1966· Γ' 1810-1816, Αθ. 1979· Δ' 1817-1822, Αθ. 1982· Ε' 18231826, Αθ. 1983). Οι επιστολές του Κοραή δε μας δίνουν μονά­ χα στοιχεία της ζωής του και της ψυχολογίας του. Μας δίνουν παράλληλα και μια εικόνα της εποχής του. Γεγονότα και επεισόδια, παραινέ­ σεις και συμβουλές, έκθεση των προσωπικών του απόψεων. Και μέσα α π ’ όλα αυτά, βγαίνει και η προετοιμασία του γένους για την Επανά­ σταση, καθώς σπεύδει κάθε τόσο να καθοδηγή­ σει και να διδάξει, να υποδείξει τα εφόδια που πρέπει νά ’χει ένα έθνος, προκειμένου να ξεκι­ νήσει για τον ελεύθερο βίο του, διακηρύσσον­ τας την ανάγκη της παιδείας, παράλληλα με την επικράτηση των όπλων, και την ανάγκη μιας πνευματικής αναγεννητικής πνοής. Ο Κοραής με τις επιστολές του διαλύει, όπως παρατήρησε κι ο Κ. Θ. Δημαράς, «την ψυχρή συμβατικήν εικόνα του σοφού», που ίσως απο­ κομίζει κανείς α π ’ τ ’ άλλα του έργα, συνδυά­ ζοντας το ουσιαστικό περιεχόμενο με τη γλαφυρότητα του ύφους, τη θυμοσοφία και την εμβρίθεια με την παραστατικότητα. Τα γράμ­ ματά του «τον τοποθετούν πολύ ψηλά, όχι μό­ νον στην ελληνική κλίμακα, αλλά και μέσα στην παγκόσμια βιβλιογραφία».5 Βλέπουμε τι βαθύ­ τερα θέρμαινε τον ίδιο, κι ακούμε ταυτόχρονα και τον παλμό της εποχής. Μα δεν έχουν και τόσο συχνά καθαρότερα αφηγηματικό χαρακτή­ ρα, για να μας απασχολήσουν εδώ πιο συστη­ ματικά, μια κι όλα μαζί αποτελούν αντικείμενο χοιριστής και πολύ πιο εκτεταμένης μελέτης. Σημιιω σας:

■

1. Αδαμάντιος Κοραής: «Ο Παπατρέχας». Επιμέλεια: 'Αλ­ κής Αγγέλου. Ε κδόσεις Ερμής, Αθήνα 1970, ο. 25.

2. Στην πρώτη στροφή της ωδής «Εις Σάμον».

3. Κωατή Παλαμά: «Άπαντα», τόμος Σ Τ'. Γκοβόατης Μ πίρης [Αθ. 1965], α. 263.

4. Κοίτα ιδιαίτερα την με ημερομηνία 15 Νοεμβρίου 1791: «Ηθέλησεν η τύχη μου, φίλτατε Πρωτοφάλτα, να ευρεθώ εις την Γαλλίαν εις τον παρόντα καιρόν, δια να γενώ αυτόπτης και αυτήκοος μιας τοιαϋτης πολιτικής με­ ταβολής» κτλ.

5. «Νεοελληνική Επιστολογραφία». Επιμέλεια: Κ. Θ. Δημα­ ρά. «Βασική Βιβλιοθήκη», τόμος 43. Αθ. [1955], α.

52/αφιερωμα

Στέρ. Φασουλάκης

Κοραϊκή βιβλιογραφία 1963-1982 Αυτοτελή και σε περιοδικά Σκοπός της παρακάτω βιβλιογραφίας είναι να δώσει μια πρώτη εικόνα των κοραϊκών σπουδών της τελευταίας εικοσαετίας που αφενός δείχνει πως το ενδιαφέ­ ρον γύρω από τον Κοραή δε σταμάτησε ποτέ και αφετέρου συμβάλλει στην περαι­ τέρω ανάπτυξη του ενδιαφέροντος αυτού. Καταγράφτηκαν μόνο τίτλοι αυτοτελών βιβλίων και δημοσιευμάτων σε περιοδικά (κυρίως επιστημονικά), επομένως τόσο γ ι ’ αυτό τον λόγο όσο και γιατί η κατα­ γραφή περιορίστηκε σε δημοσιεύματα που κυρίως αναφέρονται στον Κοραή, η βι­ βλιογραφία πρέπει να θεωρηθεί επιλεκτική. Η κατάταξη των τίτλων έγινε χρονολογικά από το 1963 ώς το 1982 και, μέσα στο ίδιο έτος, αλφαβητικά· προηγείται το ελληνικό αλφάβητο και ακολουθεί το λατινι­ κό. Αν ένα δημοσίευμα είναι πολύτομο, ο τίτλος καταχωρίζεται στο έτος εκδόσεως του a ' τόμου του. Από τους σύμμεικτους τόμους δεν καταχωρίζονται Οι επιμέρους μελέτες τους ξε­ χωριστά, έστω κι αν αυτές έχουν εκδοθεί σε ανάτυπα. Η ένδειξη: (ανάτ.) στο τέλος του τίτλου δηλώνει (όπου το γνωρίζαμε) ότι η μελέτη εκδόθηκε και σε ανάτυπο. Αν κάποιος τόμος περιοδικού καλύπτει περισσότερα από ένα χρόνια, οι μελέτες του καταχωρίζονται στο τελευταίο έτος που καλύπτει. Τέλος, αν ένα περιοδικό έχει διαφορετικό έτος εκδόσεως από το έτος που καλύ­ πτει, οι μελέτες του καταχωρίζονται στο έτος που φέρεται ότι έγινε η έκδοσή του. Χρησιμοποιήσαμε εξάλλου τις ακόλουθες αυντομογραφίες: Ερ. = Ο Ερανιστής, ΧΕ = Χιακή ΕπιΟεώρησις, XX = Χιακά Χ ρονικά, RESEE = Revue des fctudes Sud-Est Europeennes.

αφιερωμα/53 dance de Jacques Rotas, l’ami et l’editeur d’Adamantios Coray», RESEE, B' (1964), σσ. 565-577.

1. 'Αλκής Αγγέλου, « Έ να σχέδιο του I. Ρώτα για την έκδοση των επιστολών του Κοραή», Ερ., Α' (1963), σσ. 156-157.

2. [Ανώνυμος], «Η αλληλογραφία του Κοραή», Ε ρ ., Α' (1963), σ. 32.

17. Απ. Β. Δασκαλάκης, «Αι εκδόσεις των έργων του Κοραή»,Αδηνά, ΞΗ' (1965), σσ. 359-380. Βλ. και αρ. 10.

3. [Ανώνυμος], «Η προσωπογραφία του Κοραή», Ερ., Α' (1963), σσ. 223-224.

18. Απ. Β. Δασκαλάκης, Ο Αδαμάντιος Κοραής και η ελευδερία των Ελλήνων, Αθήνα 1965.

4. Κ. Θ. Δημαράς, «Κοραής. Εισήγηση και εκλογή κειμένων», Εποχές, τ. 6 (Οκτώβριος 1963), σσ. 79-96.

19. [Κ. Θ. Δημαράς (επιμέλεια)], Έ ρα νος εις Αδα­ μάντιον Κοραήν, Αθήνα 1965. Συνεργάζονται Κ. 'Αμαντος, Κ. Θ. Δημαράς, Δ. Μαντζουλίνος, Φ. Ηλιού, Δ. Γκίνης, Α. Αγγέλου, Αικ. Κουμαριανού, Στ. Καββάδας, Ευγ. Χατζηδάκη, Βαγγ. Σκουβαράς.

5. Κ. Θ. Δημαράς, Το πολιτικό δέμα στον Κοραή. Με αποσπάσματα των «Πολιτικών παραινέσεων», Αθήνα 1963. Το ίδιο με τον αρ. 4 επαυξημένο με «Παραπομπές και σημειώσεις».

6. Λουκία Δρούλια, «Μια βιβλιογραφική διευκρίνηση: Ο " Πρόδρομος της Ελληνικής Βιβλιοθήκης” του Κο­ ραή», Ε ρ., Α’ (1963), σσ. 47-50.

7. Αικατερίνη Κουμαριανού, «Βιβλιογραφικά από τη διαμάχη Κοραή - Δούκα»,Ερ., Α' (1963), σσ. 61-62.

8. Νίκος Δ. Σωτηράκης, «Ο Κοραής και το Εικοσιένα»,ΧΕ, Α' (1963), σσ. 97-98.

9. Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, «Η φιλία Κοραή - Villoison και τα προβλήματά της», Ερ., Α' (1963), σσ. 65-85 και 191-210 (ανάτ.)

10. Απ. Β. Δασκαλάκης, «Τα έργα του Κοραή (επί τη ευκαιρία δύο εκδόσεων)», Αδηνά, ΞΖ' (1963-1964), σσ. 401-415. Βλ. και αρ. 17.

11. Κοραής, Ά παντα τα πρωτότυπα έργα... (επιμέ­ λεια Γ. Βαλέτα) (Νεοελληνική βιβλιοθήκη), Α' [Αθή­ να 1964], Β', [Αθήνα 1965].

12. Αδαμάντιος Κοραής, Αλληλογραφία (εκδ. Κ. Θ. Δημαρά, 'Αλκή Αγγέλου, Αικατερίνης Κουμαριανού και Εμμανουήλ Ν. Φραγκίσκου) (Νέα ελληνικά κείμε­ να), Α ', Αθήνα 1964, Β ', Αθήνα 1966, Γ ', Αθήνα 1979, Δ ', Αθήνα 1982.

13. Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, «Το χρονικό και τα παρακό­ λουθα του θανάτου του Αδαμ. Κοραή (1833)», Επο­ χές, τ. 16 (Αύγουστος 1964), σσ. 87-100.

14. Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, «Χρονολογικά στις επιστο­ λές Κοραή»,Ερ., Β' (1964), σσ. 280-284 (ανάτ.).

15. Ε. Ν. Φ[ραγκίσκος], «Η έκδοση της αλληλογρα­ φίας Κοραή»,Ερ., Β'. (1964), σ. 285.

16. Cornelia Papacostea-Danielopolu, «La correspon-

20. Αλεξ. Κ. Παπαδερός, Αδαμάντιος Κοραής (Ανάτυπον εκ της Θρησκευτικής και Ηθικής Εγκυκλοπαί­ δειας, τόμος Ζ ', σ. 818-825), Αθήνα 1965.

21. Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, «Ο Κοραής και η Ιονική Ακαδημία (1808-1814)», Ερ., Γ' (1965), σσ. 177-198 (ανάτ.).

22. Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, «Το χρονικό και τα παρακό­ λουθα του θανάτου του Αδαμ. Κοραή (1833)», Σταδμοί προς την νέα ελληνική κοινωνία, Αθήνα 1965, σσ. 161-191 (ανάτ.). Το ίδιο με τον αρ. 13.

23. Αθ. Χατζηδήμος, «Το "Υπόμνημα περί της παρούσης καταστάσεως του πολιτισμού εν Ελλάδι” του Α. Κο­ ραή και οι δύο πρώτες εκδόσεις του», Ερ., Γ' (1965), σσ. 89-96.

24. Vincenzo Rotolo, A. Korals e la questione della lingua in Grecia (Quaderni dell’ Istituto di Filologia Greca della University di Palermo, 4), Παλέρμο 1965.

25. Απ. Β. Δασκαλάκης, «Βέβαια και πιθανά επι­ γράμματα του Αδαμάντιου Κοραή», Παρνασσός, Η' (1966), σσ. 5-16. Βλ. και αρ. 27.

26. Απ. Β. Δασκαλάκης, Κ οραής και Κοδρικάς: Η μεγάλη φιλολογική διαμάχη των Ελλήνων. 18151821, Αθήνα 1966.

27. Απ. Β. Δασκαλάκης, «Περί εν Ανακρεόντειον επί­ γραμμα προβαλλόμενον υπό του Αδ. Κοραή», Παρ­ νασσός , Η ' (1966), σσ. 648-649. Βλ. και αρ. 25.

28. Γεώργιος Μ. Μπόντας, Κατάλογος έργων του Αδαμάντιου Κοραή της Μανουαείου Δημοσίας Βιβλιοδήκης' Σιατίστης (Δημοσιεύματα Μανουσείου Δημοσίας Βιβλιοθήκης Σιατίστης, 2), Σιάτιστα 1966.

54/αφιερωμα στολή αντικοραϊκή», Παρνασσός, Γ (1968), σσ. 383404 (ανάτ. σσ. 1-26).

35. Στέφ. Δ. Καββάδας, «Ο "Παπατρέχας” του Αδ. Κοραή (Βιογραφία και χαρακτηρισμοί)», ΧΕ, ς ' (1968), σσ. 113-118.

36. Stephen George Chaconas, Adamantios Korais: A Study in Greek Nationalism [(Studies in history, econo­ mics and public law, 490)], Νέα Υόρκη 1968. Ανατύπωση της εκδόσεως του 1942.

37. [Ανώνυμος], «Η Βιβλιοθήκη της Χίου αποκτά χειρόγραφα του Κοραή»,ΧΕ, Ζ' (1969), σ. 75.

38. Στέφ. Καββάδας, «Νέα χειρόγραφα του Κοραή εις την Βιβλιοθήκην της Χίου», ΧΕ, Ζ' (1969), σσ.

205-207.

39. Α. Κοραής, Ά π α ντα (Ελληνικά βοηθήματα σπου­ δών), Α' [Αθήνα 1969], Β' [Αθήνα 1970].

40. Ε. Ν. Φ[ραγκίσκος], «Νέα χειρόγραφα του Κο­ ραή στην Χίο», Ερ., Ζ' (1969), σ. 210.

Στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου της Αθήνας, ακρω­ τηριασμένος από τους «αναρχικούς» που τον γνώρισαν και τον απέρριψαν!

29. Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, «Η αλληλογραφία του Κοραή των χρόνων 1799-1809», Ερ., Δ' (1966), σσ. 155158 (ανάτ.), 30. Vincenzo Rotolo, «Adamanzio Korais e il romanzo greco», Atene e Roma, ν.σ. IA' (1966), τ. 1, σσ. 1-14 (ανάτ.).

41. Richard Clogg, «The Correspondence of Adhamantios Korais with the British and Foreign Bible Society», The Greek Orthodox Theological Review, ΙΔ' (1969), σσ.

65-84 (ανάτ.).

42. Richard Clogg, «The Correspondence of Adhamantios Korais with Thomas Burgess 1789-1792», Anzeiger der phil.-hist. Klasse der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften, Ρ ς' (1969), σσ. 40-72 (ανάτ.).

43. Στ. Καββάδας, «Τα ιατρικά βιβλία του Κοραή με αυτογράφους σημειώσεις αυτού», Ακαδημαϊκή ια­ τρική, ΛΔ' (1970), σσ. 13-40 (ανάτ.).

31. K. Θ. Δ[ημαράς], «Ανέκδοτα γράμματα του Κο­ ραή», Ε ρ., Ε' (1967), σ. 208.

44. Αδαμάντιος Κοραής, Ο Π απατρέχας (επιμέλεια Άλκη Αγγέλου) (Νέα ελληνική βιβλιοθήκη), Αθήνα 1970.

32. Πολύχρονης Κ. Ενεπεκίδης, Κοραής - Κοϋμας Κάλβος. 'Αν. Γαζής, Οϋγος Φώοκολος, Αν. Δάνδολος, Β. Κόπιταρ. Ελληνικός Τύπος και τυπογρα­ φεία της Βιέννης 1790-1821: Έ ρευναι εις ευρω­ παϊκά αρχεία και εις χειρογράφους σύλλογός, [Αθήνα 1967], σσ. 11-64.

45. Στέφ. Μπέτης, «Συμβολή στη μελέτη του ηπειρω­ τικού διαφωτισμού. VI: Δούκας και Κοραής (Έριδες και διαφορές των δύο κορυφαίων του Διαφωτι­ σμού)», Ηπειρωτική εστία, ΙΘ' (1970), σσ. 40-53, 140-152 και 278-286.

33. Ariadna Camariano-Cioran, «L’oeuvre de Beccaria Dei delitti e delle pene et ses traductions en langues grecque et roumaine», RESEE, E ' (1967), σσ. 193-202.

46. Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, «Μία έκθεση των Φ. Ιωάννου, Κ. Παπαρρηγοπούλου και Σ. Κουμανούδη προς την Επιτροπή Κοραή (1873)», Ερ., Η ' (1970), σσ.

329-341 (ανάτ.).

47. Ν. Isar, «Deux correspondents de N. RosettiKoznovanu: Coray et Guilford. Une lettre de Piccolo», RESEE, H ' (1970), σσ. 365-372.

34.

Γεώργιος Θ. Ζώρας, «Κομμητά προς Δούκαν επι­ 48. Alexandras Papaderos, Metakenosis: Griechenlands

αφιερωμα/55 kulturelle Herausforderung durch die Aufklarung in der Sicht des Korais und des Oikonomos (Archiv fur Vergleichende Kulturwissenschaft, 6), Meisenheim am Gian 1970.

60. Κ. Θ. Δημαράς, «Ο Κοραής και η εποχή του», στου ίδιου, Νεοελληνικός Διαφωτισμός (Νεοελληνι­ κά μελετήματα, 2), Αθήνα 1977, σσ. 301-389.

61. Δ. Θερειανός, Αδαμάντιος Κ οραής, Α '-Γ ', [Αθή­ να 1977].

49. Π. Κοκκάλης, «Ο Κοραής ως εθνεγέρτης», ΧΕ, Φωτομηχανική ανατύπωση της εκδόσεως του 18891890. Θ' (1971), σσ. 138-140.

50. Νικ. I. Ζορμπάς, «Αδ. Κοραής - Κων. Άμαντος», Χ Ε ,Γ (1972), σσ. 222-225. Βλ. και ΙΑ' (1973), σσ. 84-85 και 149.

51. Miodrag Stojanovic, «Adamantios Korais chez les Serbes»», RESEE, I ' (1972), σσ. 511-518.

62. Αικατερίνη Κουμαριανού, «Ο Κοραής εμπρός στο ελληνικό πολιτικό πρόβλημα», Ο πολιτικός στοχα­ σμός των νεοελλήνων σνγγραφέων, Αθήνα 1977, σσ.

1-17.

63. Σ. Π[απαγεωργίου], «Επιστολές του Κοραή στη Γεννάδειο»,£ρ., ΙΔ' (1977), σ. 300.

64. Νικόλαος Β. Τωμαδάκης, «Κλασσικισμός, διαφω­ τισμός και Αδαμάντιος Κοραής (Διαπιστώσεις και προβλήματα», Μνημοσύνη, ς ' (1976-1977), σσ. 94116 (ανάτ.).

65. Β. J. Slot, «Σχέσεις μεταξύ Ολλανδίας και Ελλάδος από τον ΙΖ' αιώνα μέχρι τον Καποδίστρια», Παρ­ 52.

Ivan Dujiev, «Temoignages sur les rapports entre νασσός, ΙΘ' (1977), σσ. ιδίως 275-280 (ανάτ. σσ. 17Adamantios Korais et N. S. Piccolos», Αθηνά, ΟΓ'-ΟΔ' 22).

(1972-1973), σσ. 819-828.

53. [Αδ. Κοραής], Σάλπισμα πολεμιατήριον. Appel aux Grecs..., [Αθήνα 1974]. Φωτομηχανική ανατύπωση της γαλλικής εκδόσεως του 1821.

54. Νίκος Δ. Σωτηράκης, Ο Κοραής, οι Πρασσακάκηδες και το Εικοοιένα, Αθήνα 1974, Ανατύπωση από την εφ .Χ ιακο ί αντίλαλοι.

55. Κ. Δ. Φαφαλιός, «Οι επιστολές του Κοραή (Μία έ κ κ λ η σ η ) » ,Ι Β ' (1974), σσ. 175-176.

66. Λουκία Δρούλια, «Το " Πανόραμα της Αθήνας” και ο Κοραής», XX , V (1978), σσ. 29-35 (ανάτ.).

67. Φίλιππος Ηλιού, «Στην τροχιά των ιδεολόγων: Κοραής - Daunou - Φουρναράκης», X X , I' (1978), σσ. 36-38 (ανάτ.).

68. [Αδ. Κοραής] (εκδ.), Ονησάνδρον Στρατηγικός, και Τνρταίον το πρώτον ελεγείον, μετά της γαλλι­ κής εκατέρον μεταφράαεως..., Αθήνα 1978. Φωτομηχανική ανατύπωση της εκδόσεως του 1822 με πρόλογο της Δέσποινας Αλάτση.

69. Μαρία Μαντουβάλου, «Α. Κοραής συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας», XX , I' (1978), σσ. 6-10 (ανάτ.).

56. [Ανώνυμος], «Η έκδοση της αλληλογραφίας Κο­ ραή», Ερ., ΙΒ' (1975:1976), σ. 52.

57. Ιωάν. Σωτ. Νοτάρης, Ο πατριωτικός αγώνας τον Κοραή πριν και κατά την επανάσταση τον 1821 (Εθνική βιβλιοθήκη, 38), Θεσσαλονίκη 1976.

58. Σταμάτης Πέτρου, Γράμματα από το Ά μ σ τερ ­ νταμ (επιμέλεια Φίλιππου Ηλιού) (Νέα ελληνική βι­ βλιοθήκη), Αθήνα 1976.

59. Andrew S. Horton, «Jefferson και Κοραής: Η αμε­ ρικανική επανάσταση και το ελληνικό σύνταγμα», Comparative Literature Studies, ΙΓ' (1976). Δυστυχώς δεν μπόρεσα να βρω το αγγλικό πρωτότυ-

70. Μαρία Μαντουβάλου, «Ο συγγραφεύς της " Ελλη­ νικής Νομαρχίας” », Πρακτικά της Ακαδημίας Αθη­ νών, ΝΓ' (1978), σσ. 248-253 (ανάτ.). Το ίδιο με τον αρ. 69.

71. Γεώργιος Δ. Μεταλληνός, «Α. Κοραής και Κ. Τυπάλδος (με ανέκδοτα στοιχεία)», X X , I' (1978), σσ.

69-84 (ανάτ.).

72. Σόφη Παπαγεωργίου, «'Ενα ακόμη ανέκδοτο γράμμα του Κοραή», XX, V (1978), σσ. 22-28 (ανάτ.).

73. Στέρ. Φασουλάκης, «Επιστολές Αδ. Κοραή προς Θεόφιλο και Ευανθία Κά1ρη»,ΧΧ, I' (1978), σσ. 1121 (ανάτ.).

56/αφιερωμα 74. Στέρ. Φασουλάκης, «Σύμμεικτα κοραϊκά»,XX, Γ Αλληλογραφία. Τόμος τρίτος: 1810-1816...», Ερ., Ις' , (1980:1981), σσ. 307-308.

(1978), σσ. 85-88 (ανάτ.).

83. Κ. Ε. Χατζηστεφάνου, «Η πολιτική ηθική φιλο­ σοφία του Αριστοτέλη στο έργο του Κοραή», Π ρα­ κτικά Παγκοσμίου Συνεδρίου «Αριστοτέλης»..., Β', Αθήνα 1981, σσ. 436-443.

75. Ιφιγένεια Αναστασιάδη, «Γκυς - Κεύνος - Κορα­ ής»,Ερ., ΙΕ' (1978-1979), σσ. 253-260.

76. Απ. Β. Δασκαλάκης, Ο Αδαμάντιος Κοραής και η ελευθερία των Ελλήνων..., ανατύπωση με συμπλη­ ρώσεις, Αθήνα 1979. Το ίδιο με τον αρ. 18.

84. Γεώργιος Α. Χριστοδούλου, «Στο περιθώριο της κοραϊκής αλληλογραφίας: Δύο σημειώματα», XX, ΙΓ' (1981), σσ. 40-53. Βλ. και αρ. 89.

85. Β. J. Slot, «Commercial Activities of Korai’s in Am­ sterdam», Ερ., Ις' (1980:1981), σσ. 55-139 (ανάτ.).

77. Αλέξης Πολίτης, «Χιακά Χρονικά: Αφιέρωμα στον Κοραή», Ερ., ΙΕ' (1978-1979), σσ. 341-342.

F B I 78. Αλέξης Πολίτης, «Κοραής και Φοριέλ», Ε ρ ., ΙΑ' (1974:1980), σσ. 264-295.

79. Raoul Baladie, «Strabon dans la vie et l’oeuvre de Coray»,Ερ., IA' (1974:1980), σσ. 412-442.

80. Ρωξάνη Δημ. Αργυροπούλου, «Η αριστοτελική πολιτική και ηθική θεωρία και ο Αδαμάντιος Κορα­ ής», Πρακτικά Π αγκοσμίου Συνεδρίου «Αριστοτέ­ λης».,., Β', Αθήνα 1981, σσ. 444-448 (ανάτ.).

81. Βηλαράς, Ψαλίδας, Χριστόπουλος κ.ά., Η δημοτικιστική αντίθεση στην κοραϊκή «μέση οδό» (επι­ μέλεια Εμμ. I. Μοσχονά) (Νεοελληνική λογοτεχνία), Αθήνα 1981.

82. Αικατερίνη Κουμαριανού, «Αδαμάντιος Κοραής,

86. Κ. Θ. Δημαράς, «Γύρω σε μια Κατήχηση: Κοραής και Κωνσταντίνος Τυπάλδος. Αθησαύριστα κείμενα», Κ ερκυραϊκά χρονικά, Κς' (1982), σσ. 183-199 (ανάτ.).

87. [Αδαμάντιος Κοραής], Ά σ μ α πολεμιστήριον. Ανώνυμο έργο τού Κοραή. Παρουσιασμένο από τον Φίλιππο Ηλιού, Αθήνα 1982.

88. Στέρ. Φασουλάκης και Γεώργ. Α. Χριστοδούλου, «Γύρω από την ιστορία της βιβλιοθήκης Κοραή: Αθη­ σαύριστα κείμενα», XX, ΙΔ' (1982), σσ. 71-102 (ανάτ.).

89. Γεώργιος Α. Χριστοδούλου, «Προσθήκη στα περί κοραϊκής αλληλογραφίας», XX, ΙΔ' (1982), σσ. 25-26 (ανάτ.). Βλ. και αρ. 84.

90. Ines Di Salvo, Beccaria nella cultura neogreca antecedente a Korais (Quaderni dell’ Istituto di Filologia Greca della University di Palermo, 11), Παλέρμο 1982.

Γραφτείτε συνδρομητές Τιμή μηνιαίων τευχών: 150 δρχ. (διπλών 230 δρχ.) Τιμή δεκαπενθή μ ερω ν τευχών: 100 δρχ. (διπλών 130 δρχ.) Τά παλιά τεύχη τού «Διαβάζω» μπορείτε ή νά τά άγοράσετε άπό τά γραφεία τού περιοδικού ή, άν μένετε στήν έπαρχία, νά ζητήσετε νά σάς τά στείλουμε μέ άντικαταβολή.

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

επιλογή πραγματικό βοήθημα για τον καθηγητή ΗΛΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ: Οιόίποδας τύραννος. Ερμηνευτική π ρο­ σέγγιση. Τρίτη έκδοση με συμ­ πληρώσεις. Αδήνα, Γρηγόρης, 1983. Σελ. 112. «Ο πόνος, ο κόπος που αξίζει τον πιο μεγάλο έπαινο είναι να είναι κανείς ωφέλιμος όσο μπορεί και όσο περνά από το χέρι του.» > Οιό. Τύραννος, στ. 314-315

Το βιβλίο του Ηλία Σπυρόπουλου (γνωστού για την ενεργό συμμετοχή του στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση από το 1964 ακόμα) «Οιδίποδας τύραννος, ερμηνευτική προσέγγιση», ανή­ κει στην κατηγορία των βοηθημάτων που χειροπιαστά και σί­ γουρα βοηθούν τον καθηγητή στη διδακτική πράξη. Το βιβλίο προήλθε από απομαγνητοφωνήσεις προφορικής διδα­ σκαλίας του Η.Σ. στη Σχολή Επι­ μόρφωσης Λειτουργών Μέσης Εκ­ παίδευσης (ΣΕΛΜΕ), αφού έγιναν οι απαραίτητες διορθώσεις, βελτι­ ώσεις και προσθήκες. Έ χει συν­ ταχθεί με βάση το αναλυτικό πρό­ γραμμα και ο ρυθμός και η έκτα­ ση της ερμηνείας έχουν προσαρ­ μοστεί στον υπάρχοντα σχολικό χρόνο. Στόχος του συγγραφέα να δώσει ένα μοντέλο της ανανεωμέ­ νης διδακτικής πράξης των αρχαί­ ων ελληνικών από το πρωτότυπο με το να δίνει πρωταρχική σημα­

σία στην ερμηνευτική προσέγγιση του αρχαιοελληνικού κειμένου. Περιλαμβάνει εισαγωγή στη συ­ γκεκριμένη τραγωδία με στοιχεία απαραίτητα, ερμηνεία των «κατά ποσόν» μερών της (προλόγου,.πα­ ρόδου, επεισοδίων, στάσιμων, εξό­ δου), γενική θεώρηση του έργου, παρεκβάσεις και επίμετρο με ειδι­ κή πρώτη ύλη για τον φιλόλογο. Φωτογραφίες ηθοποιών και σκη­ νές από διάφορες σύγχρονες πα­ ραστάσεις του «Οιδίποδα» συμ­ πληρώνουν το υλικό. Έλλειψη, που ακρωτηριάζει εκ­ δοτικά το βιβλίο, βρίσκω την

απουσία του αρχαίου κειμένου, που δεν τη νομιμοποιεί η δήλωση στο προλογικό σημείωμα: «βασική προϋπόθεση για την αξιοποίησή τους [των σημειώσεων] είναι να διαβάζονται με ανοιχτό μπροστά στον αναγνώστη το κείμενο της τραγωδίας». Κατά την πορεία της ερμηνείας συνεξετάζονται το περιεχόμενο και η μορφή. Ανιχνεύονται τα «κατά ποιόν» μέρη της τραγωδίας (λέξη, μύθος, διάνοια, ήθος, μέλος, όψη). Ειδικότερα δίνονται σκηνικές πλη­ ροφορίες, λεξιλογικά στοιχεία, συ­ γκεφαλαίωση περιεχομένου κατά ενότητα και συνολικά. Ιδιαίτερα θέλγεται ο φιλόλογος με τις ετυ­ μολογήσεις λέξεων, όπου δίνονται συγχρόνως και οι διάφορες απο­ χρώσεις τους, οι στενότερες ή ευ­ ρύτερες σημασίες με τις οποίες φτάνουν οι λέξεις στις μέρες μας. Γίνονται ακόμα συγγενικές συσχε­ τίσεις με κείμενα και παράλληλες αναφορές σε άλλα, κυρίως σε αυ­ τά που διδάσκονται στο σχολείο. Τέλος, αξιολογικές κρίσεις τεκμη­

58/οδηγος ριωμένες, υποδείξεις διδακτικής πράξης, μεθοδολογικές οδηγίες δι­ δασκαλίας, ώς και προτάσεις ειδι­ κών θεμάτων για μελέτη, επικυ­ ρώνουν τη χρηστικότητα του βι­ βλίου. Αρχές όπως: «Στη σχολική πρά­ ξη, για να μπορέσουμε κάθε φορά να βρούμε μια γραμμή πλεύσεως στα μαθήματά μας, θα πρέπει να ανατρέχουμε στα αναλυτικά προ­ γράμματα και να προσέχουμε τα σημεία εκείνα που επιγράφονται "Σκοποί"' και "συνολική θεώρη­ ση” » ή «Να έχουμε υπόψη μας από το πρώτο μάθημα... τι πρέπει να επιδιώκουμε συνεχώς» αποτε­

λούν αρχές-κλειδιά για το δάσκα­ λο. Ό λα τα στοιχεία δένονται αρμο­ νικά σε σύνολο και δεν έχουν τον αποσπασματικό χαρακτήρα και την αθροιστική μορφή· που συνή­ θως διακρίνουμε σε άλλες παρό­ μοιες φιλολογικές δουλειές. Δεν ξέρω πώς θα ήταν δυνατό να ενσωματωθεί η ερμηνευτική αυτή προσέγγιση στο σχολικό εγ­ χειρίδιο. Θα μάθαιναν έτσι τα παι­ διά να χρησιμοποιούν βοηθήματα, σχόλια, πηγές και προλογικά ση­ μειώματα έγκυρα και όχι τα ποικί­ λα υποπροϊόντα που κατακλύζουν την αγορά. Στην περίπτωση όμως αυτή που η ερμηνευτική προσέγ­

γιση θα εντασσόταν στο σχολικό βιβλίο, αναρωτιέται κανείς πώς θα γινόταν να προφυλαχτεί η βασική διδακτική αρχή της αυτενέργειας των μαθητών και η αυτοανακάλυ­ ψη της γνώσης. ' Ισως θα ήταν μια λύση να διδά­ σκεται πρώτα η τραγωδία με τα δεδομένα του σχολικού εγχειριδί­ ου και μετά να δίνονται κάποια τέ­ τοια υποδειγματικά ερμηνευτικά κείμενα. Κλείνοντας το βιβλίο σκεπτόμα­ στε για μια ακόμη φορά πόσο σο­ βαρή υπόθεση είναι η άποψη μέ­ σα από τη γνώση. ΜΑΡΙΑ ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ

«μας χρειάζεται περισσότερη εκλεκτικότητα κι ελληνικό μεράκι» ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗ­ ΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ / ΤΕΛΑΟΓΛΕΙΟ ΙΔΡΥΜΑ: Πόνος Βαλσαμάκης. Θεσσαλονίκη, 1982. Σελ. 144.

Σε μια εξαιρετικά φροντισμένη έκδοση το «Τελλόγλειο Ίδρ υ ­ μα» Θεσσαλονίκης μας χάρισε ένα ακόμη δείγμα, το τρίτο κα­ τά σειρά, της εκδοτικής του δραστηριότητας. Για την πληρέστερη κατατόπιση του αναγνώστη δίνουμε ένα πολύ σύντομο βιογραφικό σημείωμα του Π. Βαλσαμάκη.' Γεννήθηκε το 1900 στις Κυδωνιές της Μ. Ασίας και το 1922, μετά τη Μικρασιατι­ κή καταστροφή, η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Από

το 1922 ώς το 1930 σπούδασε ζω­ γραφική στη Σχολή Καλών Τεχνών στη Μασσαλία και κεραμική στη Σχολή Σαιν Ζαν ντυ Ντεζέρ. Το 1930 επέστρεψε στην Ελλάδα και διορίστηκε καλλιτεχνικός διευθυν­ τής της «Α.Ε. Κεραμεικός» και από το 1942 ώς το 1957 του εργο­

στασίου κεραμικής ΑΚΕΛ στο Λαύριο. Το 1958 ανοίγει δικό του εργαστήριο στην Αθήνα. Ο πολυσχιδής και ανήσυχος εσω­ τερικός του πλούτος δεν αρκείται μονάχα στη δημοσίευση άρθρων και μελετών σε ελληνικά και ξένα περιοδικά, αλλά και σε περιεκτικά φιλολογικά κείμενα σχετικά με τη Μικρασία («Η πολιτεία δίχως κά­ στρα», «Αϊβαλί», «Πικρή Πολι­ τεία» κ.ά.). Ο Βαλσαμάκης πραγματοποίησε

οδηγος/59

Σχέδιο του Πάνου Βαλοαμάκη για το εξώφυλλο του βιβλίου,

έξι ατομικές εκθέσεις στην Αθήνα, έλαβε μέρος σε τέσσερις πανελλή­ νιες καθώς και σε ομαδικές εκθέ­ σεις στην Ελλάδα και το εξωτερι­ κό. Τιμήθηκε με χρυσό μετάλλιο στις Βρυξέλλες και με αργυρό στο Παρίσι και τις Κάννες. Αριθμεί επίσης μια πλούσια βιβλιογραφία από έλληνες και ξένους κριτικούς και συγγραφείς. Η τέχνη της κεραμικής έχει βαθιές ρίζες στον τόπο μας. Ξεκινώντας από την αρχαιότητα περνά από το Βυζάντιο για να καταλήξει στους λαϊκούς τεχνίτες που τα εργαστή­ ριά τους είναι σπαρμένα σ' όλη την ηπειρωτική και νησιωτική Ελ­ λάδα. Στα χρόνια του μεσοπολέμου, όπως και σε άλλους τομείς της βι­ οτεχνίας, η κεραμική παίρνει διά­ φορες μορφές. Πρωτοπόρος στην αναζήτηση μιας νέας μορφής της κεραμικής τέχνης είναι ο Πάνος Βαλσαμάκης. Επιστρέφοντας από τη Γαλλία δεν ακολουθεί τα ξένα πρότυπα, αλλά προστρέχει σε ελληνικές πηγές. Ξεκινά έτσι από τα ελληνικά αγ­ γεία του «ανατολίζοντος ρυθμού», με θέματα τα λιοντάρια, τα ελά­ φια, τις χήνες κ.ά. που αποδίνει πιο απλά. Είναι κυρίως η περίοδος που εργάζεται στο εργοστάσιο του «Κεραμεικού».

Αφού εξάντλησε τις δυνατότη­ τες της έρευνας αυτής, η ανήσυχη φύση του τον ωθεί να προστρέξει στη βυζαντινή και λαϊκή κεραμική παράδοση. Εκφράζεται με τρεις κυρίως ρυθμούς κατά τον Νίκο Γρηγοράκη: τον νεοαρχαϊκό, τον βυζαντινό-ανατολικό και τον λαϊ­ κό (με προτίμηση σε σκύριανά, ροδίτικα, κρητικά και αιγαιοπελαγίτικα μοτίβα). Τα χρώματά του γίνονται πιο φανταχτερά παίζον­ τας με τα μπλε κοβαλτίου σ’ όλες τις διαβαθμίσεις και τα συμπλη­ ρωματικά τους και οι φόρμες του διαφοροποιούνται δείχνοντας μια προτίμηση για το διακοσμητικό πιάτο μεγάλων συνήθως διαστάσεν, τα αγγεία και τις διακοσμητικές κεραμικές πλάκες. 'Οταν ανοίγει το δικό του εργα­ στήριο στην Αθήνα (1958) προσα­ νατολίζεται στην κεραμική που μπορεί να ενσωματώνεται στην αρχιτεκτονική. Είναι η εποχή της μεγάλης ανοικοδόμησης, ύστερα από την κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο. Δημιουργεί έτσι κεραμι­ κούς πίνακες πού επενδύουν μεγά­ λες επιφάνειες, με σχήματα εμ­ πνευσμένα από τον εξπρεσιονισμό και τον κυβισμό. Η εργασία του χαρακτηρίζεται από μια πολύχρω­ μη θεματική πολυμορφία με χα­ ρακτήρα διακοσμητικό κυρίως, πλούσιο σε λύσεις πρωτότυπες και τεχνικά άρτιες. Ο Πάνος Βαλσαμάκης θεωρείται • ο πρωτοπόρος της κεραμικής στην Ελλάδα. Σήμερα, ύστερα από μι­ σόν αιώνα έντονης καλλιτεχνικής δραστηριότητας, συνεχίζει την προ­ σφορά του μέσα από την καθαρά προσωπική του δουλειά, αλλά και μέσα από τη διδασκαλία του. Μέσα από το βιβλίο του «Τελλόγλειου Ιδρύματος» δίνεται μια πα­ ραστατικότατη και πολυδιάστατη εικόνα της ζωής και της καλλιτε­ χνικής προσφοράς του Π. Βαλσαμάκη, τόσο μέσα από τα κείμενα που αποτελούν το πρώτο μέρος, όσο και μέσα από την άρτια εικο­ νογράφηση που αποτελεί το δεύ­ τερο. Το πρώτο κείμενο είναι του καλλιτέχνη, χειρόγραφο σε θαυμά­ σια βυζαντινή γραφή, με τίτλο «η πολυσύνθετη τέχνη». Είναι ένας ύμνος προς την κεραμική και αναφέρονται τα βασικά στοιχεία της τέχνης και του δημιουργού

πλαίσιο ΕΛΟΥΛΑ ΠΕΡΡΕΝ: ι Α λίκη - Σ τη χώρα των γυναικών. Μετ. Κ. Παντελάκη. Αθήνα. Κάκτος, 1983. Σελ. 180. ΤΟ μυθιστόρημα της I It ρρέν, αυτοβιογραφικό σε μεγάλο βαθμό, παρουσιάζει ένα γυναικείο ερωτικό τρίγωνο και τις ψυχολογικές αντιδράσεις της μιας κορυφής του. Το κείμενο δεν είναι σπουδαίο (ή ιδιαιτερότητα του «λεσβιακού έρωτα», όπως και κάθε ιδιαιτερότητα, όταν κρατιέται στην επιφάνεια των πραγμάτων, λειτουργεί μάλλον σκανδολιστικά παρά ουσιαστικά), αλλά δεν μπορεί να αρνηθεί κανείς το πάθος της ασυντόνιστης γραφής τού. Έτσι, η «Αλίκη», παραμένοντας μια «προσωπική υπόθεση», έχει ίσως κάποιο γενικότερο αντίκρισμα σε ένα ειδικό κοινό. ΑΛΑΝ ΣΙΛΙΤΟΟΥ: Η μοναξιά το υ δρομέα μεγάλω ν αηοοτάοεων. Μετ. Θέμης Μιχαήλ. Αθήνα, Γράμματα, 1983. Σελ. 191. ΜΕ μια μεγάλη νουβέλα και οκτώ διηγήματα, το ελληνικό κοινό (που ίσως θυμάται το ομώνυμο θαυμάσιο φιλμ με τον Τομ Κώρτναιη, που βασίζεται στη νουβέλα) αποκτά μια πιο ουσιαστική γνωριμία με έναν από τους πιο δυναμικούς σύγχρονους άγγλους συγγραφείς. Ο Σίλιτοου, βγαλμένος μέσα από το βρόμικο πεζοδρόμιο, το καταθέτει στις σελίδες του, όχι σαν εικονογράφηση, αλλά σαν αφετηρία για την αποκάλυψη μιας άλλης υπαρκτής ηθικής κλίμακας, πέρα από την επιβεβλημένη. Και οδηγεί έτσι στη σκέψη, διατηρώντας πάντα το ερέθισμα της λογοτεχνικής αν και συχνά βίαιης- γραφής. ΒΑΪΟΣ ΠΑΓΚΟΥΡΕΛΗΣ

60/οδηγος που χωρίς αυτά η κεραμική δε «λογαριάζεται σαν τέχνη ιδιόρρυθ­ μη και πολυσύνθετη που με την πορεία του χρόνου επαληθεύει ολοένα και περισσότερο τη θεϊκή της προέλευση». Στο δεύτερο κείμενο του ίδιου, με τίτλο «η κεραμική στην πορεία του χρόνου», όπου, με ύφος επι­ βλητικό μες στην ασκητικότητά του και απλό μέσα στην ποίησή του, ιστορείται η εξέλιξη της κε­ ραμικής από τα αρχαία χρόνια ώς σήμερα, στον ελλαδικό χώρο κύ­ ρια, αναφέρεται ιδιαίτερα στα ρεύ­ ματα που ώθησαν την τέχνη κατά τις διάφορες περιόδους της καθώς και στα τεχνικά και καλλιτεχνικά της προβλήματα, και καταλήγει ότι «οι καιροί αλλάξανε και απόγιναν πιο δύσκολοι. Μας χρειάζεται περισσότερη εκλεκτικότητα και ελληνικό μεράκι. Χωρίς αυτό η Τέ­ χνη μαραζώνει και πεθαίνει. Μας απομένει η ελπίδα και η πίστη. Εί­ μαστε σίγουροι πως μ’ αυτά τα θεογέννητα στοιχεία θα νικήσουΤα δύο επόμενα κείμενα είχαν

δημοσιευτεί το 1951 με αφορμή την έκθεση του στο «Κεντρικόν». Το πρώτο, με τίτλο «καλλιτέχνες της Αιολικής Γης» του συμπατριώ­ τη του ακαδημαϊκού Ηλία Βενέζη, δημοσιευμένο στα «Φιλολογικά Ση­ μειώματα» του «Βήματος», αναφέρεται σε προσωπικές αναμνήσεις από τον καλλιτέχνη. Το δεύτερο, με τίτλο, «Πάνος Βαλσαμάκης», του καθηγητή 'Αγ­ γέλου Προκοπίου, δημοσιευμένο στα «Τεχνοκριτικά Σημειώματα» της «Καθημερινής», παρουσιάζει το πορτρέτο του δημιουργού και αναλύει τη δουλειά του. Τέλος, στο πολυσέλιδο, ανέκδο­ το κείμενό του με τίτλο «Πάνος Βαλσαμάκης», ο Κίτσος Μακρής παρουσιάζει τη ζωή και την εξέλι­ ξη του έργου του καλλιτέχνη σαν κεραμιστή, συγγραφέα και εικονογράφου βιβλίων. Πρόκειται για μια πολύπλευρη παρουσίαση της προσωπικότητας του Π. Βαλσαμάκη, παραδεχόμενος βέβαια την ύπαρξη «ενός σημείου πέρα από το οποίο ο μυστικός κόσμος του καλλιτέχνη παραμένει απρόσιτος

για όλους ακόμα και για τον ίδιο». Όμως, όλα αυτά θά 'χαναν την αξία τους και θα συγχέονταν μέσα στο μυαλό του αναγνώστη, αν έλειπε το δεύτερο μέρος του βι­ βλίου. Σ ’ αυτό, το πνεύμα της δουλειάς του Βαλσαμάκη παρου­ σιάζεται ολοζώντανο και πρόσφο­ ρο στην ευαισθησία του καθένα. Περιλαμβάνοντας, σε θαυμάσια έγ­ χρωμη εκτύπωση, 52 σχέδια με μολύβι καΓ85 ζωγραφικά, κεραμι­ κά και γλυπτά. Στο τέλος, ο κατά­ λογος πινάκων, κατατοπίζει τον φιλότεχνο σχετικά με τον τίτλο, την χρονολογία δημιουργίας και τις' διαστάσεις του έργου, καθώς και το πού ανήκει σήμερα. Δικαιολογημένα, συνεπώς, η έκ­ δοση αυτή του «Τελλόγλειου Ιδρύ­ ματος» μπορεί να θεωρηθεί σαν μια σημαντικότατη συμβολή για την επαφή με την τέχνη του Π. Βαλσαμάκη, την έξοχη από κάθε πλευρά, αισθητική, πνευματική, τεχνική, που έχει πια καταξιωθεί στον καλλιτεχνικό μας χώρο. ΤΩΝΗΣ Π. ΣΠΗΤΕΡΗΣ

τι τις θέλεις τόσες ιστορίες;1 ΧΡΥΣΑΣ ΠΡΟΚΟΠΑΚΗ: 0 χλω­ ρός ηαράδεισος. Αδήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 55.

1. Προχοπάχη Χρ., Ο χλωρός παρά­ δεισος, σ. 9.

Το θηλυκό στοιχείο έχει απωθηθεί και διαστραφεί μέσα σε μια πολιτισμική παράδοση πατριαρχικών αξιών. Το ανασκάλεμα βέ­ βαια της ψυχολογικής μνήμης οδηγεί σε διαφορετικά ευρήμα­ τα, αν αυτό το απωθημένο εξετάζεται σαν αναπηρωμένο, από το Φρόυντ, ή από το Γιουνγκ σαν εξιδανικευμένο. Γιατί στην πρώτη περίπτωση μοιάζει με φωλιά φιδιών, στη δεύτερη με κέρας Αμαλθείας. Εκείνο όμως που έχει άμεσο ενδιαφέρον για μια γυναικεία αυτογνωσία και αυτοδιαχείριση, είναι όταν η ψη­ λάφηση και η έκφραση του στοιχείου αυτού γίνεται από γυναί­ κες. Η γυναικεία δημιουργικότητα και έρευνα συμβάλλουν στον καθορισμό μιας νέας ταυτότητας, στον προσδιορισμό της γυ­ ναικείας αυθεντικότητας, όταν αποκαλύπτουν και αποσαφηνί­ ζουν έναν τρόπο αποκρυπτογράφησης και ερμηνείας του εγώ και του σύμπαντος που, άμεσα ή έμμεσα, υποβαστάζει και υπερασπίζεται τη γυναικεία απελευθέρωση.

οδηγος/61 Μέσα από την προοπτική της συ, νειδητοποίησης του εγώ και της ταυτότητας, η τελευταία ποιητική συλλογή της Χρύσας Προκοπάκη «Ο χλωρός παράδεισος» μου φαί­ νεται πως είναι ένα γυναικείο βι­ βλίο. Οι προθέσεις του κειμένου διασταυρώνονται σε πολλά σημεία με τις λεγάμενες «γυναικείες λογο­ τεχνίες» χωρών όπου το γυναικείο κίνημα είχε μαζική και θεωρητική κάλυψη (ΕΠΑ, Αγγλία, Σουηδία, Γαλλία). Η συγγραφέας κάνει, με την ονειρική τεχνική, μια απόπειρα για εσωτερική κατάδυση σε παλιότερα ψυχολογικά στρώματα μιας παμφυλετικής, πανσυμπαντικής μητριαρχικής έκτασης, ενός δυνα­ μικού πυρήνα από τον οποίο η πατριαρχική συνείδηση μας έχει όλους, σταδιακά, απομακρύνει. Αρ­ χίζει λοιπόν μια διαλεχτική αναζή­ τηση του εγώ ανάμεσα στη συνεί­ δηση και στις ασυνείδητες δυνά­ μεις, από το ένα μέρος, την κοινο­ τοπία και την υποκειμενοποίηση, από το άλλο. Χωρίς ερμητικά πλαίσια. Αναγνωρίσιμα περιστα­ τικά και οικογενειακές εθιμοτυπί­ ες κάνουν, από την αρχή, αυτή την αναζήτηση κοινό μας οπτικό πε­ δίο, και επανάσταση «που έχει την ηλικία μας». Το παραδοσιακό σπίτι και τον καταπιεστικό του χώρο τα διαδέ­ χονται άλλοτε το παραδείσιο δά­ σος, άλλοτε το επαναστάτη μένο βουνό, άσυλα και καταφύγια, και τα δυο, της μνήμης και της δρά­ σης. Εκεί συναντά μεσσιανικές γυ­ ναικείες μορφές -παρτιζάνες ή μά­ γισσες που μοιάζουν σαν να έρ­ χονται από μυστηριακούς, μυθι­ κούς χώρους. Δυνατές και παντογνώστριες, με έκδηλα κάπου κά­ που μερικά ανδρικά χαρακτηριστι­ κά, όπως και οι παλιές θεότητες. Τελικά, το κύριο πρόσωπο φτάνει και οροθετεί το εγώ του σ’ ένα ρευστό βάθος, σ’ ένα «χλωρό πα­ ράδεισο», σ ’ έναν «πράσινο κό­ σμο»2 ολότητας και συνάφειας. Κι εκεί που η ζωή και ο θάνατος Μπερδεύονται σαν αρχή κάι τέλος ·

της ίδιας επανάστασης, το κύριο πρόσωπο γίνεται το ίδιο μήτρα που κυοφορεί τον εαυτό του. Με την αυτογέννηση, οι παλιές αδυ­ ναμίες αναπροσαρμόζονται σε δύ­ ναμη και φως. Το κύριο πρόσωπο αναγεννιέται μέσα με μια απροσ­ διόριστη, γι’ αυτό και μεταβλητή, αρμονία, που έχει αντικαταστήσει τις διασπάσεις. Θα αναδυθεί προς την επιφάνεια, ανάλαφρη και με­ ταμορφωμένη σε άγγελο (ανδρό­ γυνο;). Ο άγγελος Άριστος φαίνε­ ται σαν αλληγορική φιγούρα που έχει συσσωρεύσει πολλά σύμβολα απελευθέρωσης. Μια έντονη ποι­ οτική αλλαγή έχει συντελεστεί. Το κύριο πρόσωπο, επιστρέφοντας στην επιφάνεια, έχει για απο­ σκευή την «Τετάρτη Διάστασή» του: είναι αποδεσμευμένο από τους περιορισμούς που του είχαν επιβάλει η καθοριστική του θέση στο κοινωνικό πλαίσιο και η συγ­ κεκριμένη φυλετική μεταχείριση. Δυο διαδικασίες παρακολουθού­ με κατά το ταξίδι: το κύριο πρό­ σωπο έρχεται σ ’ επαφή με την αρσενική πλευρά του εαυτού του, και συμφιλιώνεται με την αρχέγονη μάνα. Με την πρώτη διαδικασία ισχυ­ ροποιείται ενσωματώνοντας το α­ ντίθετο φύλο, και, γινόμενη αλλη­ λέγγυα μ’ αυτό, διαφυλάσσεται από στερεότυπους, καθιερωμέ­ νους και περιοριστικούς ρόλους. ' Ετσι η ίδια γίνεται, από την αρχή, άντρας και γυναίκα. Αυτοδιαχειρί-, ζεται η ίδια ένα μείγμα φυλετικών χαρακτηριστικών, το οποίο δεν μπορεί να βρει την επικύρωσή του παρά εκεί όπου ο δυϊσμός δεν έχει θέση: στον κυκλικό, χλωρό παρά­ δεισο. Με τη δεύτερη διαδικασία η συγγραφέας μετασυνθέτει τα δια­ σκορπισμένα στοιχεία του θηλυ­ κού αρχέτυπου, ενοποιεί τις συμ­ πληρωματικές πλευρές της κακήςκαλής μάνας, και έτσι βάζει τέλος σε μια εσωτερικευμένη σύγκρου­ ση, ανασταλτική και ψυχοφθόρα σε κάθε απόπειρα απελευθέρω­ σης. Το αρνητικό αρχέτυπο της

2. Η Annts Prat ονομάζει «πράσινο κό­ σμο» το χλωρό παράδεισο πον πλαισιώνει την αναγέννηση των γυναικείων ηρωίδων και τη δόμη­ ση του ασυνειδήτου τους. Prat Annis, «Surfacing and the rebirth jo-

umey», in The Art of M. Atwood, To­ ronto, 1981, Davidson, p. 139-157.

3. Σαββίδης Γ., «Οράματα αυτοεξο­ ρίας», εφ. Το Βήμα, 3.7.73.

4. Γιάννης Ρ., Μαρτυρίες A', Β' (1963-1966), Πέτρες, επαναλήψεις,

κυρίαρχης, κακής γυναίκας είναι η στερεότυπη εικόνα που έπλασε η πατριαρχική παράδοση, αφού «ξέχασε» τη γυναικεία εξουσία. Το συλλογικό υποσυνείδητο, αποζη­ μιώνοντας τη συλλογική συνείδη­ ση, αντιστάθμισε σιγά σιγά την απειλή τής κάταδιώχτριας Ερινύας με το είδωλο της απόμακρης, ιδα­ νικά καλής προστάτιδας. Η ψυχο­ λογική επαφή με τις δυο πλευρές της ίδιας υπόστασης, η ενωτική απόπειρα που γίνεται κατά την κατάδυση λύνει το αρνητικό και συμβιωτικό σύμπλεγμα «μάνα-κόρη», αποκαθιστώντας μια φυλετι­ κή... αξιοπρέπεια. Η μητροπαράδοτη, ευνουχιστική ντροπή, το άγ­ χος της ταύτισης με τη βιολογική μάνα, έχουν απαλειφθεί μέσα στην αποδοχή μιας βαθύτερης φυλετικής ταυτότητας. Η συμβο­ λική μακεδόνα γυναίκα (σ. 26) έχει, εκτός από τα στοιχεία μιας παντοδύναμης ανεξαρτησίας, και κοινά σημεία με μια «εφιαλτική γυναικεία φιγούρα, βαριά από μυ­ θική υποβολή»,3 παλιότερης συλ­ λογής, με τελείως διαφορετικό θέ­ μα. Το ποιητικό παράδειγμα του Γιάννη Ρίτσου είναι καθοριστικό για τη συγγραφέα. Οι αφομοιωμέ­ νες εντυπώσεις από επαφές με ποιητικά επιτεύγματα απαλλαγμέ­ να από στόμφο και ρητορισμό4 περιέχονται μέσα σε απλές, λακω­ νικές φράσεις. Μέσα σ ’ αυτές τις λιτές φράσεις, η λεπτομέρεια κα­ θηλώνεται κάι μεγεθύνεται για να προσδιορίσει τον κοινωνικό περί­ βολο: «Χόρευε η σκόνη μες στη δέ­ σμη του ήλιου, / όπως σε κείνα τα παλιά ψιλικατζίδικα κάποιου νη­ σιού, / ξύλινες πόρτες και παρά­ θυρο στο δρόμο, / ροζ καραμέλες στριφογυριστές και του γλυκάνι­ σου, / κόκκινα κοκοράκια γλειφι­ τζούρι...» (σ. 43), ή και το αέναο μιας απροσδιόριστης, συμφιλιωτι­ κής ατμόσφαιρας, όπου η αυθόρ­ μητη επαφή τού εγώ με την πολ­ λαπλότητα του κόσμου καθορίζει «το νόημα της απλότητας»:5 «... κι ένα κόκκινο βαθύ / σα ρίγες ρίγες

5.

κιγκλίδωμα (1972), Το τερατώδες αριστούργημα (1978), Μονόχορδα (1980) κ.ά. Τίτλος του πρώτου ποιήματος της συλλογής Παρενθέσεις (1961) του Γ. Ρίτσου.

62/οδηγος που πυκνώνουν, γίνονται τσαμπί / σε κρόταφο και το βλέπεις - κο­ λυμπάει και βάφει, κι έρχεται / λευκός κι αλλάζει, κι είναι ο Μαγιακόβσκη, λέει, στην Πρέβεζα» (σ. 14). «Στέκεις πάνω α π ’ την πόλη μ' άδεια χέρια / Τι κέρδισες, τι έχα­ σες, τι έμαθες; / Ο κόσμος ολοκά­ θαρος να τρέμει μ' ένα αυλάκι γά­ λα στο νιογέννητο βουνό, / μοσχο­ βολάει φρέσκος καφές και τραγα­ νό ψωμί, / κι οι γερανοί σηκώνου­

6. Ρ ήσος Γ., Τι παράξενα πράγματα, 1983, Κέδρος, σ. 7.

7. Έ τσι καθορίζει ο Γ. Ρ ή σος το ρό­ λο των αντικειμένων στο δικό τον έργο. Μελετήματά, 1974, Κέδρος,

ών οι σοκολάτες, / λιώνουν τα κε­ ριά, σχήμα ρευστό κι ακίνητο» (σ.

30).

νε τεράστιες τσιμεντόπλακες» (σ.

54). Τα αντικείμενα, «χωρίς καθόλου νόημα, εντελώς ασήμαντα, πες τα κουτά»,6 πολλαπλά, καθημερινά κι «αθώα», δεν παίζουν μόνο το ρόλο της υλικής, λαϊκής παρουσί­ ας, παρά «καλούνται να παίξουν το ρόλο του δε συμβαίνει τίποτε, όταν όλα ακριβώς συμβαίνουν»:7* «Ο λεπτοδείχτης στο ρολόι του λι­ μανιού, πώς μεγαλώνουν τα γένεια του βαρκάρη...» (σ. 44).

Για μια ακόμη φορά, ο «μικρόκοσμος»“ των πραγμάτων, με τον αμφιλεγόμενο συμβολισμό του, που «πλησιάζει το υπερρεαλιστικό αυθαίρετο»,9 και τον αντιρητορισμό του, που συντροφεύει τη μον­ τέρνα ποίηση, υποβαστάζει την ασάφεια και τη σαφήνεια των ονειρικών συσχετισμών.

«... λιώνουν / στα χέρια των παιδι­

ΑΓΓΕΛΙΚΗ WORNING

8.

9. Ο Ν. Βαγενάς χαρακτηρίζει' μ ' σ. 100. Χαρακτηρισμός για τον κόσμο των , αυτές τις λέξεις ορισμένα σύμβο­ λα του Γ. Ρήσου. «Για έναν ορι­ πραγμάτων στο έργο του Γ. Ρίσμό του μοντέρνου στην ποίηση», ταου, δοσμένος από τον Δ. ΜαρωΠολίτης τ. 57-58, 1983. νίτη. Η Λέξη, τ. 8, 1981, σ. 596.

συμβολή στη μεταλλαγή της πραγματικότητας Ά ντεια ς Φραντζή: Μεταποίηση υλικών. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης, 1983. Σελ. 48.

Ανάμεσα στους σύγχρονους έλληνες ποιητές που θέλουν και προσπαθούν να διατηρήσουν στη ζωή τις φθαρμένες λέξεις μιας βάναυσα κακοποιημένης δημοτικής και να κάνουν κά­ ποιες άλλες πολυχρησιμοποιημένες, και συνεπώς παρ’ ολίγον άχρηστες, να κρατήσουν ακόμα λίγο τη φυσική τους λειτουρ­ γικότητα, ξεχωρίζει ασφαλώς η Άντεια Φραντζή. Η ποιήτρια αυτή, αν και δεν μας έχει συνηθίσει σε πολλές δημοσιεύσεις, συλλογικές ή μεμονωμένες, στίχων της, παρ’ όλα αυτά κατάφερε να μας πείσει ότι η αρκετά επιμελημένη και λιτή εκφρα­ στική της είναι απόρροια μιας αυστηρής και βασανιστικής άσκησης που εφαρμόζει εδώ και κάμποσα χρόνια στη γλώσσα μας. Το 1978 μας είχε εισαγάγει με τα ελλειπτικά, υπαινικτικά κι εύστροφα εκείνα ποιήματα της πρώτης

της συλλογής, «Η περιπέτεια μιας περιγραφής», σ ’ έναν ασφυκτικό χώρο, όπου κυριαρχούσε η έντα­

ση, η διάψευση των μεταπολεμι­ κών ονείρων, οι απρόοπτες συγ­ κρούσεις του «εγώ» και «αυτοί», οι αδιέξοδες καταστάσεις και το κλίμα της απογοήτευσης μιας ολό­ κληρης γενιάς. Επρόκειτο για μια ποίηση δράσης και ρηματικής ευρωστίας. Σήμερα η Φραντζή μας προτεί­ νει με τις τρεις ολιγόστιχες ενότη­ τες της «Μεταποίησης υλικών» να πάρουμε μέρος ακόμα μια φορά στη διαδικασία παρατήρησης κι αξιολόγησης των όσων συμβαίνουν μέσα στο στενό δοκιμαστικό σωλή­ να της. Αλληλοσυναιρώντας τα με­ ταφυσικά και τα ορατά στοιχεία

οδηγος/63 της ζωής αυτής και θέλοντας να επισημάνει τις ουσιώδεις εκείνες λεπτομέρειες που συνιστούν την αληθινή φύση της πραγματικότη­ τας, επιχειρεί μια ποίηση βίαιη, άμεση και συγκεκριμένη. Οι προθέσεις της είναι απόλυτα σαφείς. Κι αυτό δηλώνεται σχεδόν παντού: «Τοπική δυσκολία· ζητεί­ ται κύβος / ν ’ ακουμπήσω, να πλαγιάσω, να εισχωρήσω. / Αντ’ αυτού: κόμματα, αποκόμματα κι όλα επίπεδα. / Ζητείται νήσος που ίσως υπάρχει / έστω σε χάρτη, ισοσκελής» (απ' το ποίημα «Ζη­ τείται», σελ. 15). Και στη «Μεταποίηση υλικών» η Φραντζή χρησιμοποιεί τις γνω­ στές α π ’ το παρελθόν μεθόδους της, βελτιώνοντάς τις παράλληλα. Ανάμεσα σ ’ αυτές διακρίνονται: οι ίντριγκες των ποιητικών της εκ­ φορών, η ατίθαση στίξη της, η παρατακτικότητα των σύντομων στρο­ φών της, οι πλούσιες και πολυπράγμόνες μεταφορές της και η δεξιοτεχνία της να συμπυκνώνει σ ’ ελάχιστα ουσιαστικά και δυο-τρία ρήματα μιαν ολόκληρη, πολύχρονη πολλές φορές, εμπειρία: π.χ. «Μια γέννα δε σημαίνει αναγκαστικά μια γέννηση· / όπως ένα κρύο πρωί / δε σημαίνει αναγκαστικά το χειμώνα» (απ’ το ποίημα «Γέννα ή γέννηση», σελ. 33). Με τον τρόπο αυτό πετυχαίνει η μακρινή αυτή απόγόνος του F. Ponge να απεικο­ νίζει τον παλλόμενο μικρόκοσμο των συγκινήσεών της, που ούτε η καθημερινότητα μπορεί τελικά να εξαλείψει, ούτε η άχαρη συμβίωση με τους άλλους να εξοντώσει. Εί­ ναι μια εμπειρία που περιέχει τε­ λικά αναπάντεχες αποκαλύψεις: «Αυτό τα κόμμα ξέρει καλά πόσο με βασάνισε / ξέρει όμως επίσης καλά πως ετοιμάζεται / η αντικατά­ στασή του με τελεία / γι' αυτό ίσως ζαρώνει - καμπουριάζει- / ελπίζει κι αυτό στη μεταμόρφω­ ση» (απ’ το ποίημα «Επίμετρο», σελ. 39). Είναι αλήθεια ότι πίσω α π ’ το ευτελές και το πρόσκαιρο, πίσω α π ’ το ασήμαντο και το ανυπό­ κριτα τυποποιημένο, η ποιήτρια αυτή επιμένει να βλέπει μικρά και μεγάλα θαύματα. Και το σημαντι­ κό δεν είναι μόνο αυτό, αλλά το γεγονός ότι μιλά για τη μεταποίη­ ση αυτή χωρίς έπαρση. Πιστεύω ότι το ενδιαφέρον της ποίησής της

βρίσκεται ακριβώς σ ’ αυτήν τη χαμηλόφωνη και τόσο αποτελεσμα­ τική παράλληλα γραφή της, πού ήρεμα προσδιορίζει το καίριο και ευθέως αναφέρεται στο άξιο λό­ γου. Χαρακτηριστικά είναι τα κομ­ μάτια που ακολουθούν α π ’ το ποίημά της η «Επιθυμία» (σελ. 34 επ.): 3. Η επιθυμία μου για σένα είναι δύσκοληβέβαιη. Ό λ ες οι γραμμές διασπώνται Χωρίζονται πάνω σου. Μ έσα στα νεύρα μου είσαιτεντώνεσαι μέσα στη φράση που πρόκειται σύντομα να τεμα­ χιστεί.

4. Γνωρίζοντας πως da πληρώσω γι ’ αυτό που π ροσφέρεις πως δεν υπάρχω για σένα παρά μόνο σ ’ ό,τι μένει ακατανό­ ητο δεν είμαι π αρά ένα βλέμμα πάνω στην ακίνητή σου ύπαρξηβλέμμα κλεφτό. Κ ατέχει πολλά περισσότερα από σένα καθώς και την τέλεια μορφή.

5. Είμαι η επιφάνεια του νερού πάνω της σε μεταφέρωανάμεσα στα χείλια το διάστημα κι ο θόρυβος του νερού. Σε λίγες μόνο περιπτώσεις, εκεί που η Φραντζή θέλει να συμπυ­ κνώσει τα μείζονα ερωτικά της θ έ ­ ματα στα ελάχιστα γλωσσικά της καλούπια και να προσδώσει ακό­ μα και στα απλούστερα νοήματα που μπορεί να φτάσει η επεξερ­ γασία του γλωσσικού της οργάνου πολλαπλές αποχρώσεις, τότε κα­ ταλήγει στη δημιουργία όχι και τό­ σων οφθαλμοφανών σχημάτων. Ας δούμε π.χ. το ποίημά της η «Μου­ σική»: «Βουλιάζω τα μάτια / στο πηγάδι / όπου πλέει το κλειδί του σολ- / ασθενικός ώς εξασθενημένος ο αέρας / να μου θυμίζει πάν­ τα την Ιθάκη». Πέρα α π ’ το προ­ βληματικό εκείνο «ασθενικός ως εξασθενημένος ο αέρας», υπάρχει «το κλειδί του σόλ», που για να

λειτουργήσει αποτελεσματικότερα και να αναχθεί σε κάποιο σύμβολο ή έστω να εκληφθεί σαν κάποια ατελής υπόμνηση φαλλικού αρχε­ τύπου χρειάζεται, νομίζω, ένα άλ­ λο λεκτικό περιβάλλον, κατ’ αρ­ χήν πλουσιότερο. Αντίθετα, οι ευρηματικοί, καλοδουλεμένοι δεκαπεντασύλλαβοι των δίστιχων της ενότητας «Τα ατίθασα» και τα προκλητικότατα, ερωτικά χάι-κου του τέλους, που αποτελούν συγκερασμό των γνω­ στών ρυθμικών εναλλαγών μ’ ένα εντελώς ρωμέικο ύφος και ήθος, είναι από τα πιο χαριτωμένα πρά­ γματα που έχουν γραφτεί τελευ­ ταία πάνω στα παλιά αυτά μέτρα. Η ανανέωση αυτή που επιχειρείται στη «Μεταποίηση υλικών» εί­ ναι ένα ακόμα είδος μεταποίησης, που χαρίζει στη συλλογή γούστο και κάποιο αναπάντεχο χιούμορ, δυο στοιχεία που λείπουν και α π ’ την εποχή μας κι α π ’ τις τρέχου­ σες ποιητικές εκδόσεις. Ενδεικτι­ κά:

Ο δρόμος σκίστηκε στα δυο -φεγγάρι ρημαγμένο σημάδι μάτια μου - κι εγώ στη μέ­ ση ποιο να πάρω; 5. Κολύμπησε μέσ ’ το νερό αν θες να σ ' αγαπήσω πεθαίνεις - αποτύπωμα αλμυρό στο μαξιλάρι.

6, Λιμνάζω εδώ και ακουμπώ το σύννεφο κι απλώνω στην τέλεια διαστολή του λάθους ξημερώνω.

7. Γαλάζιο καταγάλαζο αναπάντε­ χα πεθαίνει πουλί - κι εσύ να κρύβεσαι ατού κρεβατιού την άκρη. ή ακόμα Αφουγκράζεααι ανάμεσα απ ’ τα πόδια ή καραδοκείς. Αυτή είναι η ποίηση δωματίου της Φραντζή που αγνοεί τις απρό­ σωπες τυποποιήσεις του είδους και στρέφεται αποκλειστικά στο μοναδικό «ίδιον πάθος». ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ

64/συνεντευξη

Τάσος Βουρνάς: Αδρανώντας της ελευθερίας, Πενήντα χρόνια έντονης και συνεχούς παρουσίας έχει στα ελληνικά γράμματα ο Τάσος Βουρνάς. Άλλοτε μέσα από τις κριτικές και ιστορικές μελέτες του, άλλοτε μέσα από τις δημοσιογραφικές παρεμβάσεις του, και πάνω απ ’ όλα μέσα από την έντονη πολιτική συμμετοχή του. Ενταγμένος από πολύ νωρίς στο κίνημα της Αριστερός, πέρασε μια ζωή γεμάτη αγώνες, διώξεις, εξορίες αλλά ποτέ δεν έπαψε να δίνει το «παρών» μέσα από τις στήλες των εφημερίδων, των βιβλίων και των περιοδικών. Για τα τελευταία , π ρ έπ ει να πούμε ότι ο Βουρνάς συμμετείχε στις πιο αξιόλογες περιοδικές εκδόσεις του τόπου μας. Επίσης, παρ ’ όλη την ταραγμένη ζωή του δεν

έπαχρε να μελετά και νά αναλύει τα ιστορικά γεγονότα. Καρπός αυτής της πολύμοχθης προσπάθειας είναι και το πεντάτομο έργο του «Σύγχρονη και νεότερη ιστορία της Ελλάδας», που ολοκληρώθηκε πρόσφατα. Οι αγώνες και οι ταλαιπωρίες καθόλου δεν έχουν τσακίσει τον ενθουσιασμό του Βουρνά. Με τη χαρακτηριστική του φωνή, το μεστό του λόγο, τώρα που τα ιστορικά γεγονότα έχουν μια σχετική απόσταση, μας μίλησε με αντικειμενικότητα, σαν να μη συμμετείχε σ ’ αυτά, και προσπάθησε, με τη σεμνότητα που τον διακρίνει, να αποφύγει να μιλήσει για το έργο του. (Στη συνέντευξη συνεργάστηκε ο Χρήστος Αγγελάκης)

Ας αρχίσουμε τη συζήτησή μας από τήν περίοδο των φοιτητικών σας χρόνων, γύ­ ρω στα 1934-38. Ποια είναι τα πολιτικά και ποια τα πνευματικά γεγονότα που σας επηρεάζουν και διαμορφώνουν την πολιτική σας θέση και την κριτική σας αντίληψη;

με επηρέασε είναι το κίνημα της Αριστερός στην Ελλάδα, με τις γνωστές του αδυναμίες, τις γνωστές του αναπηρίες και ανεπάρκειες, όπως ξέρουμε τώρα όλοι.

ΑΝΑΜΦΙΣΒΗΤΗΤΑ, το πολιτικό γεγονός που

Ποια θεωρείτε βασικότερη αδυναμία του; ΤΟ κίνημα αυτό υπήρξε, για κείνη την εποχή, πολύ λίγο κίνημα εργατών και περισσότερο κί-

συνεντευξη/65

στους αγώνες είσαι λειψός νήμα διανοουμένων, κι αυτό είναι ένα από τα Η πολιτική-πνευματική αυτή διαμάχη εγγενή του ελαττώματα. ' Οσον αφορά τα πνευ­ ποιον αντίκτυπο είχε στο ελληνικό αρι­ ματικά κίνητρα που μας έθρεψαν και μας οδή­ στερό κίνημα; γησαν στο χώρο της Αριστερός, είναι βέβαια η πνευματική παραγωγή που είχε να επιδείξει η ΑΥΤΗ τη διαμάχη τη ζούσαμε ωχρότερα στην προοδευτική παράταξη, στο διεθνή αφενός Ελλάδα, σαν μιαν καθαρά πολιτική διαμάχη, στίβο και αφετέρου στον ελληνικό. Μιλώντας γιατί ο τροτσκισμός είχε αποκτήσει τους οπαγια το διεθνή πνευματικό στίβο όμως πρέπει να πάρουμε υπόψη μας το γεγονός ότι δεν ήμα­ . δούς του στη νεολαία και στο εργατικό κίνημα, οι οποίοι μάλιστα -αν και αισθητά λιγότεροι σταν σε θέση τότε, από αυτή εδώ τη σκοπιά, να στον αριθμό- αισθάνονταν το μυαλό τους να παρακολουθήσουμε τα πνευματικά γεγονότα, «κουνιέται» περισσότερο απ' ό,τι των υπολοί­ ούτε να προβάλουμε τον δικό μας εαυτό πάνω πων. Δηλαδή είχαν αμφιβολίες και είχαν και κά­ στα τεκταινόμενα και στα πνευματικά δρώμενα ποιο διορατικό ένστικτο για το μέλλον, έβλεπαν της Ευρώπης. Απλώς ήμασταν πληροφορημέκάπως μακρύτερα πού τραβάμε. Ωστόσο, στην νοι, και μάλιστα πολύ κακά πληροφορημένοι. Ελλάδα εμφανίστηκε σαν μια πολιτική διαμάχη Φοβούμαι ότι πολύ ελάχιστα πράγματα ξέραμε. μόνο, η οποία είχε τίς επιπτώσεις της στην πο­ Για παράδειγμα, την εποχή εκείνη είχε αρχίσει λιτική ζωή, στην οποία πήραν μέρος και οι πο­ στο διεθνές κίνημα η ιδεολογική διαμάχη ανά­ λιτικές ηγεσίες της Αριστερός, κάποτε δε μεσα στο σταλινισμό και τον τροτσκισμό, διαμά­ έφτασε σε κάποια οξύτητα, με αποτέλεσμα να χη που είχε τη δική της προβολή πάνω στο ελ­ υπάρξουν και θύματα. Ό λο αυτό το κίνημα βέ­ ληνικό κίνημα, γιατί ο τροτσκισμός, εκτός από βαια δεν πρόφτασε να απλωθεί και να ριζώσει, τα πολιτικά του δεδομένα, είχε οπωσδήποτε όπως απλώθηκε σε όλη την υπόλοιπη Ευρώπη, και πνευματικά δεδομένα. Ο Τρότσκι, εκτός γιατί στην Ελλάδα ακολουθήσαμε μια ανώμαλη από την πολιτική του τοποθέτηση απέναντι στο πολιτική διαδρομή. επαναστατικό γεγονός, ήτανε και ένας διαπρε­ πής συγγραφέας. Σήμερα, κρίνοντάς τον με τα Εννοείτε τα «τακτά» πραξικοπήματα της κριτήρια ενός ανθρώπου που έχει παρακολου­ συγκεκριμένης δεκαετίας; θήσει επαρκώς το πνευματικό παρελθόν της Ευρώπης, βλέπουμε ότι ανήκει στη χορεία των μεγάλων συγγραφέων, γιατί έχει τοποθετήσει ΕΝΝΟΩ όλη εκείνη την περίοδο, από το '24 τον εαυτό του πνευματικά απέναντι σε δυσκο­ και μετά, η οποία, παρόλο που είχε σαν βάση λότατα φιλοσοφικά, πολιτικά και λογοτεχνικά της το δημοκρατικό πολίτευμα, εντούτοις διαν­ προβλήματα. θίζεται από στρατιωτικά πραξικοπήματα και

66/συνεντευξη δικτατορίες, ό πω ς του Π αγκάλου, του Πλαστήρα, του Κονδύλη αργότερα, για να φ τάσουμε ώς τα 1935 με το γνω στό πραξικό π ημα π ο υ αποδιοργάνωσε και ξεθεμελίωσε τη δημοκρατία και για το ο πο ίο εκφ ράζω σήμερα, σαν ιστορικός, πολλά ερωτήματα. Π οιες είναι ειδικότερα οι πολιτικές επι­ πτώ σεις του πρα ξικοπήματος του '3 5 στα χρόνια πο υ ακολουθούν ; ΝΟΜΙΖΩ πω ς μέχρι το 1935 μέσα στον ελληνι­ κό στρατό υ πήρ χε μια δημοκρατική παράδοση η οποία ξεκινούσε α π ό το 1821. Αυτή λοιπόν η δημοκρατική παράδοση χ τυ πήθηκ ε καίρια και άμεσα το 1935. Α πό τό τε ο στρατός γίνεται μια κά στα κλειστή, εντελώς αφοσιωμένη στο κα τε­ στημένο, στο παλάτι, στην εξουσία και στο π α ­ ρακράτος. Αρχίζει η νόμιμη πολιτική εξουσία -η εκλεγόμενη α π ό το λ αό - να ξεχωρίζει α π ό το σ τρατιω τικό κατεστημένο και όλη αυτή η στρα­ τοκ ρα τία να γίνεται το κυρίαρχο σώμα που ασ τυνομεύει την πολιτεία και επηρεάζει το π ο ­ λιτικό πα ρ α σ κ ή νιο - και είναι η ίδια πο υ μας έφ ερε με τον ΙΔΕΑ και όλα αυτά τα στρατιωτι­ κά κινήματα στη δικτατορία της 21ης Απριλί­ ου. Ας επανέλ θο υμε όμως στην ερώτηση τη σχετική με τα εναύσματα που έδωσαν πνευμ ατική ζωή στην προοδευτική νεο ­ λαία της εποχής. ΑΝ η νεολαία της επο χής πριν την 4η Αυγούστου είτε να διαβάσει τα βιβλία π ο υ διαθέτει η

Ο Δ. Γληνός ήταν ο άνθρωπος που κυρίως έβαλε τις φιλοσοφικές βάσεις του στοχασμού μας. σημερινή νεολαία, θ α ήταν εντελώς διαφ ορετι­ κό το πνευμ ατικ ό της επίπ εδο . Α πό πλευράς αριστερής φιλολογίας τα πρά γμ ατα ήταν απελ­ πιστικά. Υπήρχαν μόνο και κυκλοφ ορούσαν τα λεγόμενα εγχειρίδια του κομουνισμού, όπω ς του Μ πουχάριν, ή άλλες ανεύθυ νες μπροσού­ ρες για κοινωνικά προβλήματα. ’ Ετσι ήταν αδύ­ νατο να κορέσ ει τη δίψα της η νεολαία της επ ο ­ χής, και θυ μο ύμ αι πόσ ο ακατάρτισ τοι ήμαστε όταν, πα ρακολουθώ ντα ς τα μαθήματα του Π α­ ναγιώτη Κ ανελλόπουλου ή του υ φ ηγητή Ιωάννη

Συκουτρή, δεν ήμαστε σε θέση να εκφ έρουμ ε τον αντίλογο πα ρ ά μόνο σε συναισθηματικό επίπ εδο. Και οι κυριότεροι φορείς του ιδεολογικού αντίλογου που σας εκπροσ ώ πησε ποιοι ήταν; Π ΡΩ ΤΟΝ α π ’ όλους θ ά 'θ ε λ α να αναφ έρω το Δημήτρη Γληνό, ο ο π οίος με μια σ υνέπεια θ α υ ­ μαστή πέρ ασ ε μέσα α π ό ολόκληρο το πνευμ α­ τικ ό κίνημα του αιώ να μας στην Αριστερά, κι α π ό εκεί και π έρ α μπόρεσε να συλλάβει και να κω δικοποιήσ ει τα προβλήματα που αντιμετώ πι­ ζε η αριστερή νεολαία της εποχής. Ο Δ. Γληνός ήταν κατεξοχήν πολιτική και φιλοσοφική φ υσι­ ογνωμία. ' Η ταν ο άνθρ ω π ος π ου κυρίω ς έβαλε τις φιλοσοφ ικές βάσεις του στοχασμού μας. Παράλληλα, δίπλα στο Γληνό υπήρχαν κι άλλοι άνθρ ω π οι με επίσ ης καλλιεργημένο στοχασμό, οι οποίοι έθρ εψ αν τη γνώση και τη μάθηση των φοιτητών. Τέτοιοι ήταν ο Χ αράλαμπος Θεοδωρίδης, κα θηγη τής στο Π ανεπιστήμιο Θεσσαλο­ νίκης, ο οποίος με τα δύο βιβλία του, την «Ει­ σαγωγή στη φιλοσοφία» και την «Ιστορία της ευρω παϊκής φιλοσοφίας» (αυτό το δεύτερο εί­ ναι μεταφ ραστικό έργο), μας έδωσε το πρώ το έρεισμα για να μπορέσουμε να σταθούμε κι απ ό εκεί να υψώ σουμε τον αυχένα μας και να κοιτάξουμε τον κόσμο με το πρώ το βλέμμα που . μας προσπόριζαν οι ιδέες της Αριστερός. Στον τομέα της λογοτεχνίας πο ιο υς θ ε ω ­ ρούσατε εκφ ρ ασ τές της πνευμ ατικής σας ανησυχίας; Ο ΧΩ ΡΟΣ της λογοτεχνίας, παρ αδοσ ιακός και γνω στός, περνούσ ε μέσα α π ό πρ ολεταριοποίη­ ση των μικροαστών, έφ τανε στο Δημοσθένη Βουτυρά, το ζω γράφ ο αυτό των ξεπεσμένω ν μι­ κροαστών, και κατέληγε στη μεγαλύτερη φυσι­ ογνω μία της εποχής, στον Κώστα Βάρναλη, που ήταν ο εκφ ρασ τής τω ν ιδεών της Αριστερός, τω ν ιδεών όμως εκείνων π ου είχε η Αριστερά π ροβάλει στον πνευμ ατικ ό χώρο σύμφω να με τον ιδεολογικό της εξοπλισμό. Δηλαδή, η Αρι­ στερά στην Ελλάδα ήταν περισ σότερο σ υνηθι­ σμένη στην άρνηση και λιγότερο στη θέση. Ή τα ν ε πρ όθυ μ η να π ε ι το «όχι» στις θέσεις των μικροαστών, των αστών και των μεγαλοα­ στών, αλλά δεν είχε τη δύναμη και τ α κότσια να π ε ι ένα δικό της «ναι». Από την πλευρά αυτή είχε μέσα της κά τι το εγγενώ ς ανάπηρο. Αυτή την ανικανότητα τής Α ριστερός να π ει το δημι­ ουργικό «ναι» εκφ ράζει το έργο του Βάρναλη.

συνεντευξη/67 Γ ι’ αυτό το έργο τού Βάρναλη είναι ιδεολογικά άνισο. Ό χ ι στις αξίες τω ν αστών, όχι στο ’ 21, όχι στον ηρωισμό, όχι στα πά ντα . Αυτό εξέφρασε ο Βάρναλης. Την άρνηση της Α ριστερός στις αξίες της Δεξιάς, οι ο ποίες προβάλλονταν με τρό­ πο μεγάλαυχο και ενοχλούσαν την επανασ τατι­ κή του ευαισθησία. Το δημιουργικό «ναι» δεν μπόρεσ ε τελικά να το εκφ ράσει. Γιατί όσο κι αν η ποίηση είναι πρω το πο ρ ία, όσο κι αν π ρ ο π ο ­ ρ εύεται α π ό τη ζωή ακ ο ύγοντας πίσω το βήμα της, δεν είναι ωστόσο πρ ο φ ή τη ς. Η ποίηση εί­ ναι ένας τεράσ τιος κα θρ έφ τη ς πο υ εικονίζει την κοινωνική πρα γμ ατικότητα με τους δικούς της τ ρόπους. Ποιες ήταν λοιπόν οι πνευμ ατικ ές π ρ ο ­ σ ω πικ ότητες της Α ριστερός π ο υ μ πορού­ σαν να κινηθο ύ ν επαρ κ ώ ς κα ι να ικανο­ ποιήσουν το αίτημά σας για γνώση; ΥΠΗΡΧΑΝ πρ ο σ ω π ικό τητες σαν το ν Κ αρβούνη, ο οποίος, αφ ού αισ θάνθηκε την αγωνία να θη τεύ σ ει σε πολλές π ερ ιπ έτειες των ιδεών, κ α ­ τέληξε στην Αριστερά. Δεν είχε όμως κι αυτός τον πλήρη εξοπλισμό ώστε να μπορέσει να λύ­ σει προβλήματα της μαχόμενης Α ριστερός στην Ελλάδα. Ω στόσο, επειδή ήταν ένα ς πολιτισμέ­ νος άνθρ ω π ο ς με φ αντασία, με π ά θ ο ς και δύ ­ ναμη, υπήρ ξε για πολύ καιρό τρ ο φ ο δό της της νεολαίας στην αγωνία της κα ι στο π ά θ ο ς της για νέες ιδέες. Στην εφ ημερίδα «Πρωία» του 1934-36, όπο υ υ πήρ χε μια σειρά επιφυλλίδων αξιόλογων, π ο υ τις πα ρ ακο λ ο υθο ύ σε με π ρ α ­ γματική δίψα η νεολαία, ο Κ αρβούνης πολλές φ ορ ές έγραφ ε άρθρα πο υ διαβάζονταν με πρ α ­ γματικό ενδιαφ έρον και πο υ πολλές φ ο ρ ές συζητούνταν γιατί άγγιζαν προβλήματα π ο υ σχε­ δόν τα είχε υ π ο π τ ευ θ ε ί η νεότητα της εποχής. Τώρα, οργανωμένη πνευμ ατική ζωή στην Ελλά­ δα τέτοια π ο υ να μπορέσ ει να προβ άλει ζητή­ ματα και να καθιερώ σει ταλέντα, να δώ σει δη­ λαδή πρα γμ ατικές διαστάσεις σ τους ανθρώ ­ π ο υ ς εκείνους πο υ είχαν την ικανότητα να δη­ μιουργούν, δεν υπήρχε. Α πό τον εκτό ς Α ριστερός χώρο ποιοι δι­ ανοούμενοι είχαν εμβέλεια στις νεα νικές σας αναζητήσεις; ΔΕΝ π ρ έ π ει να ξεχάσω το Φ ώτο Πολίτη, τώρα μάλιστα που συμπληρώ νονται π ερ ίπ ο υ 50 χρό­ νια απ ό τότε π ο υ έδωσε σε μια σειρά επιφυλλί­ δων την ποιητική προσ ω πικότητα του Ν ίκου Κ αββαδία, ο οπο ίο ς είχε εμφ ανισ θεί τό τε με τα «Μ αραμπού». Α υτές οι επιφ υλλίδες υ πήρξαν ένα γεγονός για τη νεολαία και δημιούργησαν

Β ουκουρέστι 1962. Από αριστερά Λουντέμης, Βουρνάς, Αλεξίου, Φούλα Χατζηδάχη, Τ. Λειβαδάς

ένα καινούριο άνοιγμα στην ποίηση, πο υ συζη­ τή θη κ ε πολύ. Βέβαια ο Πολίτης δεν ήταν μια π ρ ο σ ω π ικότητα τέτοια π ου να μπορεί να με­ ταγγίσει ένα ποσ οστό μοντέρνων ιδεών στη νε­ ολαία. Π ρόσφ ερε όμως μια πά ρ α πολύ σ που ­ δαία υπηρεσία εκείνη την εποχή στον πνευμ α­ τικό τομέα αναλαμβάνοντας τη διεύθυνση του Ε θνικού Θ εάτρου, π ου μ ’ αυτόν ξανάρχισε να λειτουργεί. Ή τ α ν η πρώ τη φ ορ ά π ου στην Α θή-

Η Αριστερά στην Ελλάδα ήταν περισσότερο συνηθισμένη στην άρνηση και λιγότερο στη θέση. να βλέπαμε οργανωμένο θ έα τρ ο και υ π εύ θυ ν ο . Τ ότε στην οδό Αγίου Κ ωνσταντίνου, στο ανα­ καινισμένο τέω ς Βασιλικό Θ έατρο, είδαμε π α ­ ραστάσεις π ου για την εποχή το υ ς ήταν άρτιες. Είδαμε του ς «Πέρσες» του Αισχύλου, είδαμε έργα του Ί ψ ε ν , του Σαίξπηρ, του Γκαίτε τον «Φ άουστ», πρά γμ ατα πο υ είτε τα ξέραμε α π ό διαβάσματα είτε εξ ακοής μόνο. Ή τ α ν η πρώ τη φ ο ρ ά π ου νιώσαμε το ρίγος της θεα τρ ικ ή ς τέ ­ χνης σαν νέοι άνθρω π οι. Νομίζω ότι η π α ρ ου ­ σία του Εθνικού Θ εάτρου εκείνης της εποχής μέσα στην Α θήνα ανέβασε κα τά πολύ το π ν ευ ­ ματικό μας ε π ίπ εδο , γιατί υ π ή ρ χε και μια ευχέ­ ρεια για το υ ς φ οιτητές να βλέπουνε θ έα τρ ο με πέν τε δραχμές. Εγώ ιδιαίτερα δεν είχα χάσει καμία παράσταση, και νιώ θω πω ς οφείλω πά ρ α πολλά για τις θ εα τρ ικ ές μου γνώ σεις στις π α ρ α ­ στάσεις εκείνες του Ε θνικού. Επίσης, στο χώρο της επιστήμης, στον πα νεπ ιστημ ιακό χώρο, υ πήρ χε μια πάλη ιδεών αξιόλογη. Ανάμεσα στίς μάζες ίω ν φοιτητών υ πή ρ χε μια αγωνιώδης

68/συνεντευξη αναζήτηση και μια αγωνιώδης συζήτηση, μια έντονη πνευματική διαπάλη και μια ενεργός συμμετοχή στα εθνικά και πολιτικά προβλήμα­ τα, που έδινε μια ζωντάνια. Στο καθηγητικό προσωπικό του πανεπιστημίου υπήρχαν άν­ θρωποι που για την εποχή τους ήταν προσωπι­ κότητες. Ας αναφερθώ στον Τριανταφυλλόπουλο, που ήταν ξεχωριστή παρουσία στον τομέα της νομικής επιστήμης. Στη Φιλοσοφική Σχολή, όπου φοίτησα κι εγώ, ήταν ο Βέης, ο Λορεντζάτος ο δημοτικιστής -και ήταν σημαντικό για κείνη την εποχή να υπάρχει στο πανεπιστήμιο ένας άνθρωπος που να είναι δημοτικιστής κατά τέτοιο τρόπο απόλυτο. Παράλληλα υπήρξαν και ένα σωρό άλλοι άνθρωποι που ο καθένας τους εκόμισε και τον δικό του επιστημονικό λίθο ώστε να φτιαχτεί το οικοδομικό υλικό με το οποίο συνθέσαμε τον ψυχικό και πνευματικό μας ορίζοντα. Θυμάμαι τι αντίκτυπο είχε το 1935 η απόλυση των δημοκρατικών καθηγητών από το πανεπιστήμιο. Χάλασε ο κόσμος. Ξεση­ κώθηκαν οι φοιτητές. Θύμιζε μέρες Πολυτε­ χνείου. Ό λες τίς αξιόλογες εκδηλώσεις, πολιτι­ κές και πνευματικές, τις είχε επωμιστεί εκείνο τον καιρό η νεολαία. Γεγονότα γύρω από την προετοιμαζόμενη δικτατορία, γεγονότα σχετικά με το κίνημα του ’ 35 και τις επιπτώσεις της ήτ­ Ο Ιικιος Βουρνάς γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπού­ δασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας και προσανατόλισε τις μελέτες του στη νεοελληνική ιστορία και λογοτεχνία. Είναι επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Βουκουρεστίου. Εμφανίστηκε στα γράμματα το 1939 με την κρι­ τική παρουσίαση, σχολιασμό και μετάφραση των «Επιστολών» του Ιουλιανού σε δύο τόμους στη βιβλιοθήκη αρχαίων συγγραφέων Ζαχαρόπουλου που διεύθυνε ο Γιάννης Κορδάτος. Μετά τον πό­ λεμο και την αντίσταση αφοσιώθηκε επαγγελμα­ τικά στη δημοσιογραφία και έγραψε πάμπολλα άρθρα και επιφυλλίδες στον τύπο και μελέτες στα περιοδικά. Το 1947 έγραψε την ιστορική μελέτη «Το ελληνικό 1848», αφιερωμένη στα 100 χρόνια των ευρωπαϊκών αστικοδημοκρατικών εξεγέρσεων και τον αντίχτυπό τους'στην Ελλάδα. Η μελέτη εκδόθηκε το 1952, όταν ο συγγραφέας ήταν εξό­ ριστος στον Ά η Στράτη, σε λίγα αντίτυπα, από φίλους του. Την ίδια εποχή (1947) έγραψε στην «Κομμουνι­ στική Επιθεώρηση» τη μελέτη «Η ληστοκρατία σαν πρόβλημα των πρώτων φάσεων του ελεύθε­ ρου εθνικού μας βίου» σε συνέχειες. Το 1953 επιμελήθηκε και σχολίασε την πρώτη έκδοση της «Ιστορίας της Ελληνικής Επανάστασης» του Γ. Φίνλεϋ και το 1956 την «Ιστορία της Τουρκοκρα­ τίας και της Ενετοκρατίας στην Ελλάδα» του ίδιον συγγραφέα.

τας του, την παλινδρόμηση του κύματος αυτου του συντηρητισμού και της στρατοκρατίας, τα υπέστη η νεολαία.. Ακόμα και μέσα στη δικτα­ τορία του Μεταξά, όταν άρχισαν να καίνε τα βιβλία -αυτή είναι μια από τις τραγικότερες στιγμές που έχω ζήσει στη ζωή μου- κατά μίμη­ ση των χιτλερικών πογκρόμ των βιβλίων, η νεο­ λαία αποδοκίμασε έντονα τα γεγονότα αυτά. Σε ποια κατάσταση βρήκε το κίνημα της Αριστερός η δικτατορία του Μεταξά; ΟΤΑΝ ήρθε η 4η Αυγούστου το κίνημα ήταν μικρό και τα πάντα ισοπεδώθηκαν. Επέβαλε τη σιωπή, τη στέρηση της ελευθερίας, τα στελέχη της Αριστερός εκτοπίστηκαν στα νησιά, στην Ακροναυπλία. Αποκεφαλίστηκε το κίνημα. Στην Ευρώπη επίσης ο ορίζοντας ήτανε μαύρος, δεν έβλεπες πουθενά φως, κι έτσι δεν υπήρχε κα­ μιά ελπίδα. Ο πόλεμος και ο φασισμός έρχονταν καλπάζοντας και στην Ελλάδα. Παντού έβλεπες τα κρούσματα του εμπρησμού που δημιουργού­ σε η φασιστική ιδεολογία στις χώρες της Ευρώ­ πης. Αρχίζοντας από την Ισπανία, όπου έγινε αυτό το φοβερό μακελειό και που υπήρξε ίσως η γενική δοκιμή του Β' Παγκοσμίου πολέμου, Έ χει γράψει πλήθος ιστορικά αναγνώσματα σε μυθιστορηματική μορφή (Ρόκκος Χοϊδάς, Αρμα­ τολοί και Κλέφτες, Φιλική Εταιρία, Ρήγας Βελεστινλής κ.ά.) στην «Αυγή» καθώς και τον απογευ­ ματινό «Ανεξάρτητο Τύπο» στη δεκαετία του '60. Επίσης έχει επιμεληθεί κριτικές και φιλολογικές εκδόσεις του «Βασιλικού» του Μάτεσι και της «Βαβυλωνίας» του Βυζάντιου (1952), της «Πάπισ­ σας Ιωάννας» του Ροΐδη (1971), των Απομνημο­ νευμάτων του Κολοκοτρώνη (1964), του Μακρυγιάννη (1976), της «Ελληνικής Νομαρχίας» (1982). Από το 1974 ανέλαβε τη διεύθυνση της σειράς «Ξένοι περιηγητές στον ελληνικό χώρο». Έργο ζωής του είναι οι πέντε τόμοι της «Ιστορί­ ας της Νεότερης και της Σύγχρονης Ελλάδας 1821-1967» (πάνω από 4.000 σελίδες συνολικά), πόυ σημείωσε εκδοτική επιτυχία. Άλλα έργα του: «Φιλική Εταιρία, το παράνομο οργανωτικό της και ο διωγμός από τους ξένους» (1980), «Αλή πασάς» (1979), «Δ. Γληνός» (1975) κ.ά. Έ χει μεταφράσει ψευδώνυμα περί τους 30 τό­ μους αρχαίων συγγραφέων τον καιρό της προ­ γραφής του από τη Χούντα (1970-74) και το 1973 επώνυμα τον «Ιέρωνα» του Ξενοφώντος, με τον υπότιτλο «Η εξομολόγηση ενός τυράννου», που κίνησε τη μήνι των υπηρεσιών ασφαλείας της Χούντας λόγω της αναφοράς στα δημοκρατικά ντοκουμέντα της αρχαιότητας.

συνεντευξη/69 περάσαμε κατόπιν στην Αυστρία, στην Τσεχοσ­ λοβακία, που έδειξαν με τη σειρά τους τη διά­ θεση του φασισμού να καταπιεί όλη την Ευρώ­ πη, προχωρώντας. Ο πόλεμος που ερχότανε μύ­ ριζε από μακριά. Το αίμα έχει μιαν ιδιαίτερη οσμή πριν ακόμα χυθεί. Πώς ορίζετε εσείς το κίνημα της Εθνικής Αντίστασης που αναπτύχθηκε στα χρόνια της Κατοχής και του Εμφύλιου; Α! ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ της Εθνικής Αντίστασης είναι τρομακτικό σε έξαρση και μεγαλείο. Είναι πρα­ γματικά ένα από τα αναγεννητικά σημεία της ελληνικής ιστορίας. Για πρώτη φορά ο ελληνι­ κός λαός μπορεί να εκφράζεται πολιτικά και κοινωνικά σύμφωνα με τις δικές του παρορμήσεις και με μια καινούρια ιδεολογία που προ­ βάλλει στον ευρωπαϊκό χώρο, την ιδεολογία της αντίστασης, που προοιωνίζεται τη μελλοντική κοινωνία, αν βεβαίως τα πράγματα πήγαιναλ' καλά. Γιατί τα πράγματα δεν πήγαν καλά, και ιδιαίτερα στην Ελλάδα. Ωστόσο το κίνημα της Εθνικής Αντίστασης έθρεψε συνειδήσεις στοτ· τόπο μας, δημιούργησε το νέο τύπο πολίτη, τον υπεύθυνο, τον άνθρωπο που μπορούσε να μιλή­ σει και να αρθρώσει το δημιουργικό «ναι», να δώσει την κατάφασή του στα γεγονότα και να λάβει μέρος προσωπικά, με ελεύθερη βούληση, στη μεγάλη έξαρση αυτής της επανάστασης, που είχε εθνικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά. Η Εθνική Αντίσταση, πέρα από τα όσα προσέφερε στην ύπαιθρο, τόσα ώστε να φέρει έναν αναγεννητικό άνεμο σε τόπους που ήταν βυθισμέ­ νοι σε συνθήκες νεολιθικών εποχών, και μέσα στην κατεχόμενη πόλη δημιούργησε μια φο­ βερή επιθυμία για ζωή, που μεταβλήθηκε σε ένα πολύτιμο αγαθό, άξιο να το υπερασπιστεί κάθε πολίτης. Γι’ αυτούς τους λόγους η Εθνική Αντίσταση είναι το πιο μεγάλο και το πιο αναγεννητικό κίνημα που υπήρξε σ’ αυτό τον τό­ πο. Με συγκινεί πραγματικά και πρέπει να αναφέρω ΐην επιθυμία του Μάρκου Αυγέρη, ο οποίος, παρ’ όλη του την πνευματική δραστη­ ριότητα, είχε διαλέξει σαν επιτύμβιο επίγραμμα -προκειμένου να χαρακτηρίσει τη ζωή τουμόνο τη φράση: «έλαβε μέρος στην Εθνική Αν­ τίσταση». Ή ταν μια αισχύλεια επιλογή. Γιατί με την ελευθερία μπορεί να ευδοκιμήσει και η ποίηση, ενώ αν προβάλλεις μόνο την ποίηση, αδρανώντας στους αγώνες της ελευθερίας, εί­ σαι λειψός. Ο Αυγέρης ήταν ένας από τους αν­ θρώπους που συνέλαβε το νόημα της Εθνικής Αντίστασης: «εν το παν». Μετά το τέλος της Κατοχής, ποια ήταν η

Ο Τ. Βουρνάς με τον Λονντέμη. Βουκουρέστι 1965

παρουσία των αριστερών διανοούμενων και κάτω από ποιες συνθήκες συνεχίσατε να υπάρχετε πνευματικά; ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ρόλο στα γράμματα της Αριστε­ ρός έπαιξε μετά την απελευθέρωση το περιοδι­ κό «Ελεύθερα Γράμματα», υπό τη διεύθυνση του Δημήτρη Φωτιάδη. Υπήρξε πόλος συγκέν­ τρωσης της αριστερής διανόησης και συνέχεια κατά κάποιον τρόπο των παλαιότερων προ­ σπαθειών των «Νέων Πρωτοπόρων» (πριν την 4η Αυγούστου) και των «Νεοελληνικών Γραμμά­ των» κατά τη δικτατορία του Μεταξά, τα οποία στάθηκαν μια έπαλξη δημοκρατικής αντίστα­ σης στην αυταρχική εξουσία. Τα «Ελεύθερα Γράμματα», επίσημο πνευματικό όργανο της Αριστερός, υπέστη και τις ταλαιπωρίες της. Το 1948 ο Φωτιάδης εκτοπίστηκε στη Μακρόνησο και τη συνέχιση της έκδοσης αναλάβαμε μερικά από τα εναπομείναντα μέλη της συντακτικής επιτροπής, ο ποιητής Νικηφόρος Βρεττάκος, ο πεζογράφος Σωτήρης Πατατζής και ο συνομι­ λητής σας αυτή τη στιγμή. Μείναμε ένα διάστη­ μα και το περιοδικό μέσα σε αφάνταστες οικο­ νομικές δυσκολίες, διωγμούς αλλά και πιέσεις του στρατοκρατικού κατεστημένου της εποχής, άρχισε να εμφανίζεται ολοένα και αραιότερα, στην αρχή με διευθυντή το Στρατή Δούκα και κατόπιν το Γιάννη Αγγέλου, ώσπου τελικά στά­ θηκε αδύνατη η συνέχισή του. Έ χουν ενδιαφέ­ ρον και κάποτε πρέπει να έρθουν στο φως, για την ιστορία των γραμμάτων μας, οι τρ ομακτικές

ιδεολογικές πιέσεις που άσκησε η παράνομη ηγεσία του Κ.Κ.Ε. εκείνη την εποχή πάνω στη γραμμή του περιοδικού. Μια από τις πιο συν­ ταρακτικές υποθέσεις παραβίασης της πνευμα­ τικής ελευθερίας είναι ο κρυφός πόλεμος που στήθηκε εναντίον του βιβλίου του Νικηφόρου Βρεττάκου «Δυο άνθρωποι μιλούν για την ειρή­ νη του κόσμου», που αποσπάσματά του είχαν δημοσιευτεί προηγούμενα στο περιοδικό. Η

70/συνεντευξη παράνομ η ηγεσία κήρυξε το ν πόλεμο στα θ εσ πέσια ειρηνικά μηνύματα το υ βιβλίου (σήμερα θ α το υ π έ γ ρ α φ ε κα ι με τα δυο χέρια κα ι η ίδια η ηγεσία του υ π α ρ κ το ύ σοσιαλισμού) κα ι υ π ο ­ χρέωσε τη σ υντακτική ε πιτρ ο πή να δημοσιεύσει δριμύτατη κριτική εναντίον του βιβλίου, «φιλοτεχνημένη» α π ό στελεχικό χέρι και υ π ο γρ α μ μ έ­ νη με το ψ ευδώ νυμο Γ. Μ αρινάκης. Τ α κείμ ενα μένουν, π ρ ο ς μέγα όνειδος, κα ι μ πορεί κα νείς να τα αναζητήσει αν έχει κα ι την πα ραμικρή αμφιβολία. Το βιβλίο του Ν ικ ηφ όρου Βρεττάκου α ν α τυ π ώ θ η κ ε κα ι είναι π ια πρ ο σ ιτό στον κα θένα. Σαν πολιτικός εξόριστος, ζήσατε κοντά σε αρισ τερούς διανοούμενους κα ι συγ­ γρ αφ είς κα ι μοιραστήκατε μαζί το υ ς την ε υθύ ν η δημιουργίας κ α ι το υ ς κ α ρ π ο ύ ς της πο λ ιτιστικής ζω ής σ τους τό π ο υ ς της εξορίας. Μ ιλήστε μας γ ι’ αυτή την π ερ ίο ­ δο. ΟΣΟ έζησα ε κ ε ί π έ ρ α πα ρ α κ ο λ ο ύθη σ α μια αναγεννητική π ρ ο σ π ά θ εια ανάμεσα στις ομά­ δες τω ν εξόριστων. Π αρόλο π ο υ α κ ό μ α τα π ρ ά ­ γ μ ατα βρίσκονταν κά τω α π ό τα κα υδιανά δί­ κρανα τη ς εξουσίας της Α ριστερός, π ο υ π α ρ α ­ κ ο λ ου θούσ ε άγ ρ υ π ν α τι λ έγεται κα ι τι γίνεται, ωστόσο υ πήρ ξαν το μ είς π ο υ α νέπτυ ξαν έργο • διαφ ω τισ τικό. Χ άρις στον Κ αρούσο, στον Κατρ άκ η, στον Κ αμπάνη, στον Κ ώστα τον Μ παλαδήμα, στον Τίτο Π ατρίκιο κα ι σε πολλούς ερασιτέχνες, διο ρ γανώ θη κε ένα ολόκληρο θ έ α ­ τρο. Παράλληλα, εκ θ έσ εις ζω γραφ ικής, σ υζητή­ σεις κλπ. Υ πήρχε μια έφ εση για μάθηση κα ι για

Το αίμα έχει μιαν ιδιαίτερη οσμή πριν ακόμα χυθεί. σωστή ψ υ χαγω γία, π ο υ κα τείχε το υ ς ν έο υ ς κ υ ­ ρίως εξόριστους σαν το ν Κ ουλουφ άκο, τον Π α­ τρίκιο και τό σ ο υς άλλους. Στη διάρκεια τη ς ελληνικής π ερ ιό δ ο υ του μακαρθισ μού ( '5 4 - ’55 κα ι μετά) η πολι­ τική σας δρ ασ τηριότητα είναι γενικ ό τερ α γνωστή. Π οια είναι η αντίστοιχη δραστηριότητά σας στον πνευμ ατικ ό χώρο; ΜΠΑΙΝΟΥΜ Ε τώ ρ α σε μια διακεκαυμένη π ε ­ ριοχή γιατί η κατάρρευση τω ν επιδιώ ξεω ν της

Α ριστερός έφ ε ρ ε κα ι μια ιδεολογική συρρίκνω­ ση στο χώρο, ιδιαίτερα στον π νευμ α τικ ό, και δημιούργησε και σ ’ εμάς π ά ρ α πολλές συγχύ­ σεις. Α κολουθώ ντας τη γραμμή της Αριστερός διακρ ιθήκ αμε α π ό κ ά π ο ια προσήλωση στο δο ­ γματισμό. Αυτό δε σημαίνει π ω ς ο τρ ό π ο ς π ου ο κ α θ έν α ς μας έβ λεπε το φ αινόμενο τέχνη, δε διαχωριζόταν. Υ πήρχε όμως πά ντο τε ένα μεγά­ λο φόβητρο μήπως οι αμφιβολίες και η αμφισβή­ τηση αποτελέσουν τον καλύτερο σύμμαχο του ταξικού αντιπάλου. Κάτω α π ό αυτό το μορμολύ­ κειο είχε φ ιμ ω θεί ένας σωρός κόσμος. Κι εγώ π ρ οσ ω π ικά π ά ρ α πολλές φ ο ρ ές αναγκάσ τηκα να συρρικνώσω τις αντιρρήσεις μου κα ι να υ π ο τα χ θ ώ σε μια πολιτική γραμμή η ο π ο ία είχε πν ευμ α τικ ές επιπ τώ σ εις, γιατί νόμιζα ότι αυτό α π α ιτεί το γενικ ότερ ο σ υμφ έρον της μαχόμενης Α ριστερός. Είναι, σας βεβαιώνω, μία α π ό τις μεγαλύτερες μάχες π ο υ έδω σ α με τον εαυτό μου, για να απαλλαγώ α π ό αυ τό το φ όβ ο, και κ α τάλα βα ότι ακριβώ ς το αν τίθετο θ α είχε απ οδεσ μ εύ σ ει τις ιδέες τη ς Α ριστερός α π ό όλα εκείνα τα δεσ μά π ο υ τη σ υγκρατούσ αν π ρ οσ η ­ λωμένη στα πα λιά κα λούπια . Κ ρατηθήκ αμε μέ­ σα σε έναν κόσμο δογματισμού π ου μας κ α τα ­ πίεζε, κα ι π ερ άσ αμε έτσι μία α π ό τις χειρότερες πν ευμ α τικ ές π ε ρ ιπ έ τε ιε ς -κ ι αυ τό ας το λάβουν υ π ό ψ η το υ ς οι επ ικ ρ ιτές μας. Εγώ κ ά π ο τε μί­ λησα, μέσα α π ό μια φ οβερή π ρ ο σ π ά θ εια να απ αγκισ τρ ω θώ α π ό δεσμά δεκ αετιώ ν ολόκλη­ ρων, α π ό σ υνή θειες π ο υ είχαν επικ ρ α τή σ ει μέ­ σα στο κίνημα, κι έτσι α π ελ ευθέρ ω σ α τις ιδέες μου, τη λογική μου, την π νευμ ατικ ή μου αξιο­ π ρ έ π εια στο τέλος. Και σήμερα αισ θάνομαι ικανός να σ κεφ τώ τα λάθη μου χωρίς να τα φοβάμαι. Γιατί όταν υ π ά ρ χε ι λανθασμ ένος λό­ γο ς υ π ά ρ χε ι σω στός αντίλογος. Α υτό το σχήμα, λόγος-αντίλογος, φ οβόμασ ταν τότε, κα ι κόβαμ ε κα ι ράβαμε στη βάση πνευμ ατικ ώ ν δεδομένω ν π ο υ μας πρ οετοίμαζαν άλλοι. Ό π ω ς πολύ σω­ στά ε ίπ ε ο Λ ουντέμης, η ηγεσία της Αριστερός ζητούσε απ ό τον πνευμ α τικ ό κόσμο να π ρ ο ­ σ έρχεται στις α ίθου σ ες τω ν σ υσ κέψ εω ν φ έρ ­ νο ντας μόνο τις π α λάμ ες του κ ι αφ ήνοντας τα κεφ άλια του έξω. Τόσο με την πολιτική στάση σας όσο και με την πνευμ α τικ ή σας δρασ τηριότητα πα ρ ουσ ιά ζετε ένα άνοιγμα στις ιδέες σας. Π οια πόλιτικά-ισ τορικά γεγονότα και π ο ια διαπάλη ιδεώ ν σας οδήγησαν στην επιλογή αυτή; ΕΔΩ δεν π ρ έ π ε ι να ξεχνάμε ότι έγινε μια ολό­ κληρη κα ι πολύχρονη διεργασία. Το γεγονός της διάσπ ασης του Κ.Κ.Ε. περ ν ά μέσα α π ό την

συνεντευξη/71 Ε.Δ.Α., μέσα από τις έξωθεν εντολές που δίνον­ ταν εντελώς αβασάνιστα και άσχετα με ό,τι γινό­ ταν στην Ελλάδα, παραβλέποντας την ανάγκη δημιουργίας ενός κόμματος που να μπορεί να συγκεντρώσει τις αριστερές μάζες και να τμς καθοδηγήσει, να μαζέψει όλη αυτή τη σχολάζουσα κληρονομιά της Εθνικής Αντίστασης που ήταν παρούσα και να τη στρέψει προς μια πολι­ τική κατεύθυνση ώστε να παίξει το δικό της ρό­ λο στη ζωή του τόπου, απαλλαγμένη από το ετερόφωτο πρόσωπο του κόμματος και τις έτοιμες ρετσέτες που έρχονταν από το εξωτε­ ρικό. Όλη αυτή η διαμάχη υπήρχε μέσα στην Ε.Δ.Α. και κάποτε όλο αυτό το νεφέλωμα που περιφερόταν στην Αριστερά έγινε πολιτική πρά­ ξη σιγά σιγά, που εισήλθε με τη σειρά της στον πνευματικό χώρο. Η «Επιθεώρηση Τέχνης» εί­ ναι ακριβώς ένα μέρος αυτου του αιτήματος. Είναι η έκφραση της ανάγκης να εξαπλωθεί το αριστερό πνευματικό κίνημα στην Ελλάδα, χω­ ρίς δεσμεύσεις, χωρίς χαλινούς, χωρίς προστά­ τες, χωρίς μεσαίες και χωρίς πνευματικούς δι­ κτάτορες. Αυτό απαιτούσε μια σκληρή μάχη, που γινόταν και διεθνώς από όλους εκείνους που είχαν αρχίσει να αμφισβητούν το σοσιαλι­ στικό ρεαλισμό. Στην Ελλάδα βέβαια υπήρχαν ακόμα θαυμαστές του, αλλά οι θαυμαστές αυ­ τοί ήταν ατάλαντοι και προσπαθούσαν, μέσω της παραδοχής και της αφοσίωσής τους σ ’ αυ­ τόν, να αποκτήσουν όνομα συγγραφέα. Είναι γνωστοί τώρα, είναι επισημασμένοι, μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού όλοι εκείνοι που δέχονται το σοσιαλιστικό ρεαλισμό σαν πνευμα­ τική έκφραση της Αριστερός, ενώ είναι πνευμα­ τική φενάκη. Η «Επιθεώρηση Τέχνης» δούλεψε με ομοφωνία και πήγε πάρα πολύ καλά μέχρι τη μέρα που μας έκλεισε η δικτατορία. Στον πνευματικό χώρο της Ελλάδας πρόσφερε, για χρόνια, πάρα πολλά, γιατί ανακίνησε προβλή­ ματα, έφερε ιδέες, δημιούργησε ρεύματα, ανέδειξε συγγραφείς, κριτικούς, προώθησε αν­ θρώπους με πραγματική αξία. Ό λ α αυτά έγι­ ναν από εκπροσώπους και νέων και παλιών ιδεών, όπως ο μακαρίτης ο Πορφύρης. Στη διάρκεια της μεταπολίτευσης, κρα­ τώντας καθημερινά τη στήλη «Λόγοι και Αντίλογοι» στην «Αυγή», ποια από τα λο­ γοτεχνικά έργα που έφτασαν μέχρις εσάς σας εντυπώσιασαν τόσο ώστε να θεωρεί­ τε πως μπορούν να εκφράσουν το κλίμα της σύγχρονής μας εποχής και να μείνουν στην ιστορία της; ΑΥΤΟ που μου ζητάτε είναι πολύ βαριά ευθύ­ νη. Μπορώ μόνο να μιλήσω για ανθρώπους που

Gutenberg Σόλωνος 103 -Τηλ.3600.127 3629.402

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ■ ΠΟΙΗΣΗ ΠΕΡΓΙΑΛΗ Ν.

• Η Καπετάνισσα ΠΕΡΓΙΑΛΗ Ν.

• Τα Παλικάρια ΓΑΪΤΑΝΟΥ Γ.

• Συμφωνία Κυρίων - κι άλλες Ιστορίες ΔΑΝΑΗ ΣΤΡΑΤΗΓ0Π0ΥΛ0Υ, • Κείμενα ΘΕ0Φ ΑΝ0Π0ΥΛ0Υ Γ.

• Η ζωή στο Εδώλιο ΣΙΤΖΑΝΗ Δ.

• Αγγελος Δραπέτης ΚΑΡΓΑΚΟΥ Σ.

• Πλάνητες Λίθοι ΝΕΡΟΥΛΑ Π.

• Γενικό Ασμα τόμοι Α,Β,Γ ΠΑΙ0ΝΙΔ0Υ Ε.

• Ώ ρες ΚΑΛΟΔΙΚΗ Π.

• Νεοελληνική Λογοτεχνία τόμοι Α,Β,Γ,Δ

ΧΙΟΥΜΟΡ Μ ΗΤΡ0Π0ΥΛ0Υ Κ.

• Της Κουλτούρας Μ ΗΤΡ0Π0ΥΛ0Υ' Κ.

• Της Πόπης... Μ ΗΤΡ0Π0ΥΛ0Υ Κ.

• Της Αλλαγής Μ ΗΤΡ0Π0ΥΛ0Υ Κ.

• Ελλάδα, Ελλαδάρα Μ ΗΤΡ0Π0ΥΛ0Υ Κ.

• Σεξουαλικά ΜΗΤΡ0Π0ΥΛ0Υ Κ.

• Οι Σπόροι

BAS • 100 Ηγέτες ΛΑΤΑΤ.

• Παραδοξολογίες ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗ Γ.

• 0 Ανθρωπάκος

72/συνεντευξη έχουν κ α θιερ ω θεί α π ό παλιά. Για τη Διδώ Σω­ τηρίου, ας π ο ύ μ ε, π ο υ ό ταν εμφ ανίσ τηκε, π α ρ ' ότι κι εγώ ήμουν π ιο νέος, διέγνωσα αμέσως το ταλέντο της. Δεν διαψ εύσ τηκα. Ε πίσης όταν έβγαλε ο Τ σίρκας τις «Α κυβέρνητες Π ολιτείες» του κι έγινε όλη αυτή η φοβερή κα τάσταση, την ο π ο ία θ α γνω ρίζετε, ήμουνα α π ό το υ ς ανθρώ ­ π ο υ ς π ο υ υ π ερ α σ π ίσ τη κ α ν το βιβλίο του Τσίρκα με ορμή κα ι τρ ό π ο εντελώς αδιάλλακτο α π έ ­ ναντι στους επικριτές, π ο υ ήταν πολύ επίσημα πρ όσ ω π α. Η ταν η Κ εντρική Ε πιτρ ο πή του κόμ ματος στο εξωτερικό, η ο πο ία μέσω του ελ­ ληνικού Κ.Κ. της Α ιγύπτου, στο οπο ίο ανήκε κα ι ο Τσίρκας, ο ύ τε λίγο ού τε πολύ του είπε π ω ς αν δεν α π ο σ ύ ρ ει τ α βιβλία του α π ό την κυ ­ κ λοφορία, θ α τον καταγγείλει και όλα αυτά τα φ οβ ερά . Έ φ τ α σ α ν δε μέχρι του σημείου να με­ ταχειριστούν αν θρ ώ π ο υς κ α θ ’ όλα σεβαστούς, σαν τον Αυγέρη, πο υ το ν έβαλαν να το υ κάνει μια συντριπ τική κριτική. Αυτή η στάση όμως δεν πέρ ασ ε, γιατί είχε ήδη δημ ιουργηθεί ένα κλίμα ευνοϊκό απ έναντι στο έργο του Τσίρκα.

με παρ οτρ ύνουν, όταν διερευνώ πολιτικά γ εγο ­ νότα, να ακ ολου θώ τη σκέψη κα ι τις θ έ σ ε ις του πρ οοδ ευτικ ού κόσμου. Α υτός είναι ο κανόνας. Π ρ οσ π αθώ συγχρόνω ς η ιστορία αυτή π ου δεν είναι δύσκολη, να φ τάσ ει κάτω . Α πευ θύνομα ι στον πολιτικοποιημένο ά ν θρ ω π ο πο υ ενδιαφ έρεται για την ιστορία του τό π ο υ , κα ι π ο υ τα ιστορικά γεγονότα μπ ορ ούν να του δώ σουν το έναυσμα για να κα τανοήσει μέσω του πα ρ ελ ­ θ ό ν το ς το π α ρ όν κα ι το μέλλον. Αν αυτό ε π ι­ τευ χθ εί, τότε νομίζω π ω ς η «Ιστορία» μου θ α έχει π ρ οσ φ έρ ει κ ά π ο ια κλειδιά. Παράλληλα, δεν είναι κ ά π ο ιο ιστορικό ανάγνω σμα. Είναι ένα προϊόν ευθύ νης. Λέω π ά ντα ευ θέω ς τη γνώμη μου κα ι δέχομα ι να συζητήσω ό ποια αντίρρηση διατυπω θεί.

Το μεγάλο πλήθος βιβλίων για ένα συγγραφέα δεν είναι καλό σύμπτωμα. Αλλά πολλές φορές υποχρεώνεται κανείς να γράψει για το μεροκάματο.

ΣΙΓΟΥΡΑ όλα τα βιβλία αναθεω ρούμενα ελλεί­ που ν. Και νομίζω ότι το μεγάλο π λ ή θο ς βιβλίων για ένα σ υγγρ αφ έα δεν είναι καλό σύμπτωμα. Αλλά πολλές φ ορ ές υ ποχρ εώ ν ετα ι κα νείς να γρ άψ ει για τ ο μ εροκάμ ατο. Ν α σας πω κα ι κάτι π ο υ το λέω δημόσια για πρώ τη φ ορά. Κ ατά τη διάρκεια ’ 7 0-’ 74 -μ ε τά την επισ τρ οφ ή μου α π ό το σ τρ ατόπεδ ο της Λέρου και μέχρι τη μεταπ ολίτευσ η- εργάστηκα στη μετάφραση των αρχαίων ελλήνων συγγραφ έω ν. Έ χ ω μεταφ ρά­ σει πά νω α π ό 40 τόμ ου ς με ψ ευδώ νυμο. Δεν εί­ ναι βέβαια έργα π ο υ μ πορούν να με εκπ ροσ ω ­ πή σουν, αλλά το έκανα για το μεροκάματο, για το χιλιάρικο πο υ έπαιρ να με κ ά θ ε τυ πογρ α φ ικ ό π ου π α ρ έδιδα. ' Η ταν λύση ανάγκης κι έπ ρ ε π ε να επιζήσω . Α πό όλον αυ τό το μεταφ ρασ τικό όγκο, το μόνο π ο υ θ α υ π έ γ ρ α φ α σήμερα εγώ, γιατί το έκαμ α με κέφ ι, είναι η μετάφ ρασ η των έξι τόμω ν της «Αλεξιάδας», της Ά ν ν α ς της Κ ομνηνής.

Παράλληλα η κριτική, ο Ρ α υ τό πο υ λ ο ς και άλ­ λοι, είχαν έγκαιρ α επισ ημάνει το τεράσ τιο τα ­ λέντο του Τσίρκα, π ο υ δεν. μ π ορούσ ε κα νείς να αρνηθεί. Εγώ έχω μία τεράσ τια αλληλογραφία με τον Τ σίρκα π ο υ δείχνει όλη την αγωνία του διωκόμενου αυτού πνευμ ατικ ού ανθρώ π ου. Η «Ιστορία» σας, είναι μια εκλαϊκευμένη έκδοση της ιστορίας της Ελλάδας -α π ό την επανάσ τασ η του 1821 μέχρι τη δι­ κτα το ρ ία του 1967. Αυτή η εκλάίκευση ενείχε μήπω ς τον κίνδυνο μιας ερμηνευ­ τικής υπερ απλ ο ύσ τευ σης τω ν γεγονότων; ΝΟΜ ΙΖΩ π ω ς όχι, γιατί δεν είναι τόσ ο εκλαϊ­ κευμένη· θ ά 'λ ε γ α π ω ς είναι πολιτική ιστορία. Δεν είναι μια ιστορία π ο υ εξετάζει μόνο τα ν το ­ κουμέντα κα ι με βάση αυ τά βγάζει τα συμπεράσ ματά της, αλλά έχει σαν οδηγό της την πολιτι­ κή ιδεολογία του γράφ οντος και μια συγκεκριμέ­ νη μεθοδολογία. Η μ έθο δ ό ς μου κα ι η πρ ο τίμη­ σή μου είναι ν α ακ ο λο υ θώ τις ιδέες εκείνες πο υ

Έ χ ε τ ε εκδώ σει κι έχετε επιμ εληθεί τις εκδόσεις 100 π ερ ίπ ο υ έργων. Αν σ τεκό­ σασταν κρ ιτικά α π ένα ντι στο ίδιο σας το έργο, πο ιες αναθεω ρήσ εις θ α κάνατε; Υ πάρχουν ελλείψεις, κα ι ποιες;

Και για τη μεταφ ορ ά του Ρ όκκ ου Χοϊδά στην τηλεόραση; ΠΑΡΟΛΟ πο υ δεν τηρ ήθηκ αν σ κηνοθετικά οι οδηγίες της σ εναριογράφ ου Ά ν ν α ς Μ ποτοπούλου-Βουρνά κα ι οι δικές μου, νομίζω ότι ήταν ένα πολιτικό σήριαλ π ου κ α τέβ ασ ε μηνύματα. Γ ι' αυτό κα ι είχε μεγάλη ακ ροα ματικότητα. Το χτύ πησ αν βέβαια οι κριτικοί, αλλά αυτό είναι σ υνήθειά τους. Ω στόσο η ζωή προχω ρεί.

ΔΕΛΤΙΟ ΗΝοεΧίον

βιβλιογραφικό δελτίο αριθ. 82 • Το Βιβλιογραφικό Δελτίο σνντάασεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό του οποίου ευχαριστούμε θερμά.

• Η ταξινόμηση των βιβλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύ­ στημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμέ■νο στην ελληνική βιβλιογραφία. Φ Σε κάθε κατηγορία βιβλίων προη­ γούνται αλφαβητικά οι έλληνες

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

^

Απάκη

συγγραφείς και ακολουθούν οι ξέΦ Η κατάταξη των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα με το ελληνικό αλφάβητο. Φ Στην κατηγορία των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα. Φ Για την ακόμη μεγαλύτερη πληρό­ τητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλνουν έγκαι­ ρα τις καινούριες εκδόσεις τους.

τος στην Ελλάδα διοικητικού δικαίου. ΣΤ' έκδοση. Τόμοι A +Β' Αθήναι, 1983. Σελ. 960. Δρχ. 1800.

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΤΡΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Η αλήθεια είναι το φως που καίει. Αθήνα, Καστανιώτης, 1983. Σελ. 285. Δρχ. 500. ΜΑΚΡΗΣ ΠΕΤΡΟΣ. Μαρξιστές και Ορθοδοξία. Διά­ λογος ή διαμάχη; Αθήνα, 1983. Σελ. 142. Δρχ. 300. ΤΡΟΤΣΚΥ ΛΕΩΝ. Και τώρα; Η γερμανική επανάστα­ ση και η σταλινική γραφειοκρατία. Σελ. 158. Δρχ. 200.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΣΤΑΘΑΚΗ-ΚΟΥΜΑΡΗ ΡΟΔΟΥΛΑ. Το ρεθεμνιώτικο παραδοσιακό ψωμί. Ρέθυμνο, Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Ρεθύμνης, 1983. Σελ. 100. Δρχ. 500.

ΠΑΙΔΙΚΑ ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑ ΑΝΑΝΙΔΟΥ ΕΦΗ. Φουρρρ... κοπανάκι. Λαϊκό παρα­ μύθι. Εικόνες Δέσποινα Τσάτσου-Μυλωνά. Αθήνα, Εστία, 1983. Σελ. 31. Δρχ. 320.

MILENKOVIC PROKOPIJE. Η αγροτική αυτοδιαχεί­ ριση στη σύγχρονη Γιουγκοσλαβία. Μετ. Λιλιάνα Ιω­ σήφ - Γιάννης Τσιαμπάς. Αθήνα, Αιχμή, 1983. Σελ.

207. Δρχ. 350.

Η πρώτη μου χειροτεχνία. Τόμος Α '. Μέρη Α '+ Β '. Αθήνα, Μαλλιάρης-Παιδεία, 1983-84. Σελ. 44. Δρχ.

350.

ΔΙΚΑΙΟ

ΛΑΓΚΕΡΛΕΦ ΣΕΛΜΑ. Το θαυμαστό ταξίδι τοι Νίλς Χόλγκερσον πάνω από τη Σουηδία. Μετ. Παύλος Βαλασάκης. Χελώνα. Σελ. 101. Δρχ. 380.

ΠΑΠΑΧΑΤΖΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Μ. Σύστημα του ισχύον-

ROOKE PATRICK. Οι Νορμανδοί. Μετ. Ε. Παπαγκίκα. Αθήνα, Ευκλείδης, 1983. Σελ. 58. Δρχ. 300.

74/δελτιο

ΕΦΑΡΜΟΣΜ. ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗ ΣΠΑΝΟΣ ΜΙΧΑΗΛ ΚΑΙ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ. Ξανάνιωμα με φυσικά μέσα. Αθήναι, Βασδέκης, 1983. Σελ. 167. Δρχ. 300.

ΜΟΥΣΙΚΗ The Clash. Μετ. Γιώργος Αυγέρης. Θεσσαλονίκη, Κατσάνος, 1983. Σελ. 111. Δρχ. 200.

ΧΙΟΥΜΟΡ ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΑΝΝΗΣ. Ο Ευρωπαίος. Θεσσαλονίκη, Καστανιώτης, 1983. Σελ. 111. Δρχ. 400.

ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑ ΣΤΑΘΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΠΑΝΟΣ. C. Ν. Ledoux. Ουτοπία και αρχιτεκτονική. Η αρχή της λειτουργικής πολεο­ δομίας. Αθήνα, Καραγκούνης, 1983. Σελ. 54.

ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ ΓΕΝΙΚΑ

ΤΕΧΝΕΣ ΝΕΖΗΣ ΝΙΚΟΣ. Τα βουνά της Αττικής. Αθήνα, Πι­ τσιλάς, 1983. Σελ. 166. Δρχ. 500.

ΓΕΝΙΚΑ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΡΙΧΤΕΡ ΧΑΝΣ. Νταντά. Τέχνη και αντι-τέχνη. Μετ. Ανδρέας Ρικάκης. Αθήνα, Υποδομή, 1983. Σελ. 353. Δρχ. 450.

ΜΙΧΑΛΗΣ ΗΛΙΑΣ Β. Μαθήματα σκι. Αθήνα, 1983. Σελ. 175. Δρχ. 580.

ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

ΟΙΚΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΣΑΡΡΗΣ ΦΩΤΗΣ. Ζωγραφική πορεία 1956-1983. Αθήνα, 1983. Σελ. 138. Δρχ. 1000.

ΑΛΕΞΙΑΔΟΥ ΒΕΦΑ. Πρόσκληση σε παιδικό πάρτυ. Θεσσαλονίκη. Σελ. 162. Δρχ. 1200.

ΓΛΥΠΤΙΚΗ

ΓΛΩΣΣΑ

ΦΛΩΡΑΚΗΣ ΑΛΕΚΟΣ Ε. Τήνος. Η παράδοση του μάρμαρου. Αθήνα, Αιγαίο. Σελ. 78. Δρχ. 250.

BRANDI CESARE. Αρκάδιος ή περί γλυπτικής. Μετ. Σπύρος Ηλιόπουλος. Αθήνα, Νεφέλη, 1983. Σελ. 145. Δρχ. 280.

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ALFRED HITCHCOCK. Μετ. Γιώργος Σπανός. Αθή­ να, Πλέθρον, 1983. Σελ. 224. Δρχ. 280. ΛΟΥΙΣ ΜΠΟΥΝΙΟΥΕΛ. Επιμέλεια Τοσούλα Καραϊσκάκη. Κινηματογραφικό Αρχείο, αριθ. 1. Αθήνα, Αιγόκερως, 1983. Σελ. 95. Δρχ. 150.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΩΡΓΟΠΑΠΑΔΑΚΟΣ Α. Το μεγάλο λεξικό της νεο­ ελληνικής γλώσσας. Μονοτονικό, Αθήνα, ΜαλλιάρηςΠαιδεία, 1984. Σελ. 1184. Δρχ. 2200. ΚΟΛΛΙΑΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Δ. Λεξικό των βασικών ρημάτων της αρχαίας αττικής πεζογραφίας. ΣΤ' έκ­ δοση. Αθήνα, 1983. Σελ. 350. Δρχ. 380. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΕΥΘΥΒ. Ιστορική γραμματι­ κή της κοινής νεοελληνικής. Εσαγωγή, φθογγολογικό και λεξιλογικό. Αθήνα, Gutenberg, 1983. Σελ. 296. Δρχ. 700.

δελτιο/75

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΤΣΟΥΡΑΚΗΣ ΑΧΙΛΛΕΑΣ. Ο ψύλλος του γαλαξία. Αθήνα, Infinitive. Σελ. 99. ΧΑΤΖΙΝΗ ΦΡΟΣΩ. Ωκεανίδες. Ποιήματα. Αθήνα, Το Ελληνικό Βιβλίο, 1983. Σελ. 56.

ΠΟΙΗΣΗ

ΦΩΤΕΙΝΑΚΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Προκρούστες. Ποιήματα. Αθήνα, Βασιλείου, 1983. Σελ. 47.

ΓΑΒΑΛΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. «Η του μυστικού ύδατος ποίησις». Αθήνα, 1983. Σελ. 87. ΓΚΙΜΟΣΟΥΛΗΣ ΚΩΣΤΗΣ. Η αγία μελάνη. Αθήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 42. Δρχ. 100.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ ΓΡΗΓΟΡΗΣ. Το μαβροκίτρινο αρνί. Αθήνα, Ζερμινάλ, 1983. Σελ. 94.

ΚΑΠΕΛΛΑ ΘΕΜΕΛΙΝΑ. Το χρονικό της προσφυγιάς. Μέση Ανατολή 1943-45. Αθήνα, 1983. Σελ. 110. Δρχ.

ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ταξίδι στην ψυχή του κόσμου. Ποιήματα. Αίγιο. Σελ. 48. ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΙΩΑΝΝΑ. Παραμύθι στερνό και παράλογο για απογευματινές ώρες. Αθήνα, Ελεύ­ θερος Τύπος, 1983. Σελ. 63. ΚΛΕΟΠΑΣ ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Η διαδικασία μιας γέννησης. Αθήνα, Έψιλον. Σελ. 59. ΚΥΠΡΙΑΔΟΥ ΑΝΗ. Νυχτοπερπατήματα. (Ποιήματα). Αθήνα, 1983. Σελ. 79. ΛΥΣΙΩΤΗΣ ΞΑΝΘΟΣ. Συγκομιδή β '. 1979-1983. Κύ­ προς, 1983. Σελ. 232. ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΤΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Αναζήτηση σε δύσκο­ λους δρόμους. Αθήνα, 1983. Σελ. 52. Δρχ. 200. ΜΟΝΤΗΣ ΚΩΣΤΑΣ. Αντίμαχα. Ποιήματα. Λευκωσία, 1983. Σελ. 58. ΜΥΣΤΡΑ ΔΑΦΝΗ. Προσμένοντας τη χαραυγή. Ποιή­ ματα. Αθήνα, 1983. Σελ. 63. ΠΑΝΑΓΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Αισθήσεις που δεν αποφασίζουν. Ποιήματα. Αθήνα, Διογένης, 1983. Σελ. 70. ΠΑΠΑΣΩΤΗΡΙΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ. Τρεις κύκλοι. Ποιήμα­ τα. Αθήνα, 1983. Σελ. 73. ΠΡΙΦΤΗΣ ΣΠΥΡΟΣ. Το κυνήγι. Πολυτεχνείου επιτά­ φιος 1973-1983. Αθήνα, 1983. Σελ. 16. ΣΑΚΙΩΤΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Φλογίτσες. Ποιήματα. Αθή­ να, 1983. Σελ. 45.

200.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΟΥ ΤΑΤΙΑΝΑ. Ο γεωργός, ο αχινός, η γάτα. Αθήνα, Εξάντας, 1983. Σελ. 111. Δρχ. 250. ΜΑΤΣΑΣ ΝΕΣΤΟΡΑΣ. Τ' απομνημονεύματα του Δι­ ογένη. Έλληνες Πεζογράφοι, αριθ. 30. Αθήνα, Φιλιππότης, 1983. Σελ. 170. Δρχ. 350. ΠΕΤΡΙΔΗΣ ΠΕΤΡΟΣ Σ. Της κόκκινης μηλιάς. Διηγή­ ματα. Αθήνα, Ηριδανός, 1983. Σελ. 334. Δρχ. 500. ΤΣΑΤΣΟΥ ΙΩΑΝΝΑ. Καταγραφές. Αθήνα, Εστία, 1983. Σελ. 126. Δρχ. 350. ΚΑΡΝΤΙΝΑΛ MAPI. Με το κλειδί στην πόρτα. Μυθι­ στόρημα. Μετ. Νίκος Βώκος. Αθήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 194. Δρχ. 350.

MARQUEZ GABRIEL GARCIA. Η κακιά ώρα. Μετ. Κλαίτη Σωτηριάδου-Μπαράχας. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1983. Σελ. 226. Δρχ. 400. ΜΕΛΒΙΛ ΧΕΡΜΑΝ. Μόμπυ-Ντικ ή η φάλαινα. Τόμος Α \ Εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια Λ. Κ. Χριστοδούλου. Αθήνα, Ζώδιο, 1983. Σελ. 400. Δρχ. 650. Μικρά πεζά. Μετ. Βασίλης Τομανάς. Θεσσαλονίκη, Κατσάνος, 1983. Σελ. 112. Δρχ. 180. ΝΑΜΠΟΚΟΦ ΒΛΑΝΤΙΜΗΡ. Μια ρωσίδα καλλονή. Μετ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης. Αθήνα, Ερα­ τώ, 1983. Σελ. 139. Δρχ. 200. ΡΟΥΑΓΕ ΛΟΥΙ-ΣΑΡΛ. Το χωριό της αμαρτίας. Μετ. Κοσμάς Πολίτης. Αθήνα, Γαλαξίας, 1983. Σελ. 211. Δρχ. 180.

ΣΚΑΝΑΤΟΒΙΤΣ ΤΑΚΗΣ. Η ακρόπολη των πηγών. Ποίηση. Αθήνα, 1983. Σελ. 44. ΤΣΙΜΠΟΥΚΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Γεώργιος Δέρμων. Ποιή­ ματα. Αθήνα, Πρόσπερος, 1983. Σελ. 37. Δρχ. 150.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ

ΤΣΟΥΡΑΚΗΣ ΑΧΙΛΛΕΑΣ. Ανατολικός και δυτικός ήλιος. Στη χώρα των Φαιάκων. Αθήνα, Πανόραμα. Σελ. 78.

ΘΕΡΑΠΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ MIX. ...προς την Ιθάκην. (Αυτοβιογραφικαί σελίδες). Αθήναι, 1983. Σελ. 374. Δρχ. 600.

76/δελτιο ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΝΟΣ: Αγνωστα γράμματα του Κάλβου. Ανάτυπο από το «Δελτίο της Αναγνωστικής Εταιρίας Κερκύρας». Σελ. 49-78. ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΣ ΑΓΓΕΛΟΣ. Πεζός λόγος. Τόμος Δ' (1940-1944). Αθήνα, Ίκαρος, 1983. Σελ. 206. Δρχ.

350.

CARSON JEFFREY. 49 σχόλια στην ποίηση του Οδυσσέα Ελΰτη. Απόδοση: Στρατής Πασχάλης. Αθή­ να, Ύψιλον/Βιβλία, 1983. Σελ. 139. Δρχ. 250.

ΘΕΑΤΡΟ ΕΡΓΑ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Η νέα εκκλησία του αίματος. Μια θεατρική ανάσταση. Αθήνα, Άγρα, 1983. Σελ. 113. Δρχ. 250.

ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΗΣ Η. Η μάχη στις Καρούτες, (5.8.44). Αθήνα, Φιλιππότης, 1983. Σελ. 204. Δρχ. 600. ΦΑΤΣΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Πολυτεχνείο 73. Εξέγερση κατάληψη - εισβολή. Αθήνα, Καστανιώτης, 1983. Σελ. .202. Δρχ. 500. ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ ΑΝΔΡΕΑΣ. Κτίζοντας την ελπί­ δα στα ερείπια της Βηρυττού. Αθήνα, Αίσωπος, 1983. Σελ. 327. Δρχ. 1000.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΔΙΟΝΥΣΙΑΤΟΣ ΘΕΟΚΛΗΤΟΣ (ΜΟΝΑΧΟΣ). Ο Στρατηγός Μακρυγιάννης πατέρας και δάσκαλος του γένους. Αθήνα, Ακρίτας, 1983. Σελ. 216. Δρχ. 350. ΜΑΡΑΣΛΗΣ ΑΛΕΚΟΣ ΑΝΑΣΤ. Ιστορία της Πάτρας. Η εξέλιξη μιας πρωτοποριακής πόλης. Πάτρα, 1983. Σελ. 309. Δρχ. 900.

ALEXANDRIS ALEXIS. The Greek Minority of Istan­ bul and greek-turkish Relations 1918-1974. Athens, 1983. Pag. 391. Drs. 700.

ΤΡΙΦΥΛΙΟΥ ΘΕΜΗΣ. Οινόμαος. Τραγωδία. Αθήνα, 1983. Σελ. 102. Δρχ. 250.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ

ΤΣΟΥΡΑΚΗΣ ΑΧΙΔΛΕΑΣ. Θεατρικά γ '. Του νεκρού φοιτητή. (Λαϊκή όπερα και άλλα μονόπρακτα). Αθή­ να, Infinitive. Σελ. 86.

ΑΓΩΝΙΣΤΗΣ. Δεκαπενθήμερη έκδοση της νεολαίας ΠΑ.ΣΟ.Κ. Φύλλο 172. Δρχ. 20.

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ. Αργολική επιθεώρηση ενημέρωσης και προβληματισμού. Φύλλο 161. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική επιθεώρηση. Τεύχος 245. Δρχ. 50.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

ΓΙΑΤΙ. Μηνιάτικη επιθεώρηση. Τεύχος 97-98. Δρχ.

75.

Αρχαία Μακεδονία. Τόμος Γ '. Ανακοινώσεις κατά το Τρίτο Διεθνές Συμπόσιο. Θεσσαλονίκη, Ίδρυμα Με­ λετών Χερσονήσου του Αίμου, 1983. Σελ. 305+εικόνες. Δρχ. 800.

ΓΛΩΣΣΑ. Περιοδική έκδοση γλωσσικής παιδείας. Τεύ­ χος 3. Δρχ. 150.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ I. Στη Σικελία αναζητώντας τη Μεγάλη Ελλάδα. Αθήνα, Εστία, 1983. Σελ. 208. Δρχ. 300. ΜΥΛΩΝΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ε. Πολύχρυσοι Μυκήναι. Αθήναι, Εκδοτική Αθηνών, 1983. Σελ. 271. Δρχ. 2200.

ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ. Μηνιαία επιθεώρηση τέ­ χνης, κριτικής και κοινωνικού προβληματισμού. Φύλ­ λο 22-23. Δρχ. 150. ΓΡΑΦΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ. Διμηνιαία έκδοσις δικαστικής γραφολογίας. Τεύχος 19-20. ΓΥΝΑΙΚΑ. Το περιοδικό της ελληνικής οικογένειας. Τεύχος 880. Δρχ. 80. ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ. Τεύχος 1. Δρχ. 80.

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΓΑΛΗΝΟΣ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Δ. 1939-1949. Ο πόλεμος, η Αντίσταση, ο Δεκέμβρης, ο τρίτος εμφύλιος γύρος. Αθήνα, 1983. Σελ. 149. Δρχ. 200.

ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 79. Δρχ. 100. ΕΚΦΡΑΣΙΣ. Όργανον της Πατριωτικής - Κοινωνικής -Δημοκρατικής - Ενώσεως (ΠΑ.Κ.Δ.Ε.). Φύλλο 35. Δρχ. 20.

δελτιο/77 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΝΕΑ. Μηνιαία εφημερίδα των εργαζομένων στα πανεπιστήμια. Φύλλο 9. Δρχ. 20.

ΗΝΙΟΧΟΣ. Τεύχος 79-80. Δρχ. 50. ΗΧΟΣ ΚΑΙ HI-FI. Τεύχος 128. Δρχ. 80. ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ. Μηνιαίο περιοδι­ κό ιστορικής ύλης. Τεύχος 183. Δρχ. 130. ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ. Περιοδική έκδοση ιστορικών σπου­ δών. Τόμος Α ', τεύχος 1. Δρχ. 300. Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 28. Δρχ. 100. ΜΑΚΡΙΝΙΤΣΑ. Μηνιάτικη εφημερίδα του Προοδευ­ τικού Συλλόγου Μακρινίτσας. Φύλλο 22. Η ΜΑΧΗ. Αχαρνών - Πατησίων - Κυψέλης. Μηνιάτι­ κη εφημερίδα. Φύλλο 71. Δρχ. 20.

ΠΑΝΘΕΟΝ. Γυναικείο δεκαπενθήμερο περιοδικό. Τεύχος 788. Δρχ. 60. Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Μηνιαία επιθεώρηση. Ειδικό τεύχος, Νοέμβριος 1983. Δρχ. 300. ΣΠΕΤΣΙΩΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ. Μηνιαία έκδοση του Του­ ριστικού 'Ομίλου Σπετσών. Φύλλο 47. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Μηνιαία περιοδική έκδοση γραμμάτων και τεχνών. Φύλλο 84. Δρχ. 7. ΣΥΛΛΟΓΕΣ. Μηνιαίο περιοδικό για συλλέκτες και φι­ λότεχνους. Τεύχος 2. Δρχ. 100.

4 ΤΡΟΧΟΙ. Τεύχος 158. Δρχ. 80.

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1352. Δρχ. 175. ΟΡΓΑΝΩΣΗ. Επιθεώρηση προβληματισμού για οργά­ νωση και διοίκηση. Τεύχη 9 και 10. Δρχ. 160. ΟΥΡΑΝΟΙ. Αεροδιαστημική επιθεώρυσις. Φύλλο 210. Δρχ. 50.

ΤΟΤΕ... Μηνιαίο περιοδικό για την ελληνική ιστορία. Τεύχος 7. Δρχ. 120. ΤΡΟΧΟΣ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 18. Δρχ. 70.

τα βιβλ ία του μήνα ■ ή σπηλιά

ΪΉίΟΡΙΑΚΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ

Ψ 5ΙΑΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Η ΣΠΗΛΙΑ (Μυθιστόρημα)

ΣΟΥΛΑΜΙΤ ΦΑίΕΡΣΤΟΝ Η ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΤΟΥ ΣΕΞ

ΑΝΑΣΤΟΣ ΠΑΠΑΠΕΤΡΟΥ ΣΥΝΟΡΙΑΚΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ (Τέσσερις νουβέλες)

ΚΩΣΤΗΣ ΓΚΙΜΟΣΟΥΛΗΣ Η ΑΓΙΑ ΜΕΛΑΝΗ (Ποίηση)

ΣΑΜΠΑΧΑΤΤΙΝ ΑΛΗ Ο ΑΣΦΑΛΤΟΔΡΟΜΟΣ (Διηγήματα)

(Εικονογρ. Αλ. Κυριτοόπουλος)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ

Γεωργίου Γενναδίου 6 (πάροδος ’Ακαδημίας) - Τηλ.: 36.15.783

78/δελτιο 20 Οκτωβρίου2 Νοεμβρίου 1983

κριτικογραφία

Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτικές που δημοσιεύονται στον ημερή­ σιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχια­ κό τιίπο, όσες φυσικά φροντίζουν να μας στέλνουν οι συντάκτες τους. Για κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέ­ σα σε παρένθεση: το όνομα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου (βλ. Υπόμνημα), καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής, αν πρόκειται για εφημερίδα, ή ο αριθμός έκδοσης, αν πρόκειται για περιο­ δικό έντυπο.

Υπόμνημα ΚΡΙΤΙΚΟΙ

ΒΠ: Βάιος Παγκουρέλης ΓΜ: Γ. Ματζουράνης ΓΠ: Γ. Παναγιώτου ΔΓ: Δ. Γιάκος ΔΖ: Δ. Ζαδές ΔΚ: Δ. Κονιδάρης ΔΠ: Δ. Παπακωνσταντίνου ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΕΑ: Ε. Αρανίτσης ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΠ: Ε. Παμπούκη ΕΡ: Ε. Ρόζος EM: Ε. Μόσχος ZB: Ζ. Βαλάση ΘΠ: Θ. Μ. Πολίτης ΚΑ: Κ. Ανδρόνικός ΚΔ: Κ. Θ. Δημαράς ΚΕ: Κ. Εμονίδης ΚΛ: Κ. Λάμψα ΚΝ: Κ. Ντελόπουλος ΚΡ: Κ. Ροΰφου ΚΣ: Κ. Σταματίου ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ, Χρυσάνθης ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλου ΝΜ: Ν. Μπούτβας ΝΠ: Ν. Παπανδρέου ΟΠ: Ο Παρατηρητής ΠΑ: Α. Παπανδρόπουλος

ΠΛ: Π. Λινάρδος-Ρυλμόν ΠΜ: Π. Μηλιώρη ΠΠ: Π. Παγκράτης ΣΑ: Σ. Δρακοπούλου ΣΚ: Σ. Κακίσης ΣΤ: Δ. Σταμέλος ΤΘ: Τ: Θεοδωρόπουλος ΤΑ: Τ. Λειβαδίτης ΤΜ: Τ. Μενδράκος TP: Κ. Τρίγκου ΤΣ: Σ. Τσακνιάς ΦΤ: Φ. Τριάρχης XX: X. Χειμώνας ΕΝΤΥΠΑ ΑΗ: Απογευματινή ΑΚ: Ακρόπολις ΑΝ: Αντί ΑΠ: Απανεμιά ΑΥ: Αυγή ΒΟ: Βορειοελλαδικά ΒΡ: Η Βραδυνή ΓΙ: Γιατί ΓΤ: Γράμματα και Τέχνες ΔΓ: Διαγώνιος ΔΙ: Διαβάζω ΔΑ: Διάλογος ΕΒ: Εμείς και το Βιβλίο ΕΘ: 'Εθνος, ΕΛ: Ελευθεροτυπία ΕΚ: Ελίκώνας ΕΟ: Εποπτεία ΕΠ: Επίκαιρα ΕΣ: Ελεύθερος (Στερ. Ελλ.)

ΕΨ: Επιστημονική Σκέψη ΕΩ: Ελεύθερη Ωρα ΗΜ: Ημερήσια ΗΧ: Ήχος και H i-Fi ΘΟ: Θούριος ΚΑ: Καθημερινή ΚΛ: Κυπριακός Λόγος CO: Cosmopolitan ΛΕ: Η Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή ΝΕ: Τα Νέα ΝΣ: Νέα Εστία ΟΙ: Οικολογία και Περιβάλλον ΟΠ: Οδός Πανός , ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΑ: Πάνθεον ΠΘ: Πολιτικά Θέματα ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΟ: Πολίτης ΠΡ: Πόρφυρας ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΕ: Σύγχρονη Εκπαίδευση ΣΘ: Σύγχρονα Θέματα ΣΚ: Σκιάθος ΣΛ: Συλλεκτικός Κόσμος ΣΠ: Σπουδές ΣΣ: Σύγχρονη Σκέψη ΣΥ: Συμβολή ΤΑ: Ταχυδρόμος ΤΕ: Τριφυλιακή Εστία ΤΟ: Τομές ΤΤ: Τετράγωνο ΦΣ: Φιλολογική Στέγη ΧΑ: Χάρτης ΧΡ: Η Χριστιανική

Γενικά έργα

Φιλοσοφία

Γανιάρης Α. - Γανιάρη Φ.: Βιβλιοδεσία (Ν. Βρεττάκος, ΕΛ, 23/10) Διδασκάλου I.: Η πρώτη εγκυκλοπαίδεια της Θεσσαλονίκης και ο κριτι­ κός Τάκης Γκοσιόπουλος (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 18/10) Ντελόπουλος Κ.: Νίκος Καββαδίας. Βιβλιογραφία 1928-1982 (ΤΜ, ΕΠ, 27/10) Σταμέλος Δ.: Πρωτοπόροι και ήρωες της ελληνικής δημοσιογραφίας (Κ. Προύσης, ΠΚ, 270-271)

Δεσποτόπουλος Κ.: Μελετήματα φιλοσοφίας. III (Μ. Μαρκάκης, Δαυ­ λός, 22) Θεοφάνους Κ.: Ρουσώ και Ντιντερώ (ΣΚ, Ελεύθερη Γνώμη, 23/10) Μαρκούζε X.: Αρνήσεις (Β. Χατζηβασιλείου, ΔΙ, 79) Μαρξ Κ.: Διαφορά της δημοκρίτειας και επικούρειας φυσικής φιλοσο­ φίας <Σ. Μπαφαλούκος, ΔΙ, 79)

δελτιο/79

80/δελτιο Μελέτες

μικρές αγγελίες ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ γαλλικών ανα­ λαμβάνει μαθητές για εξετά­ σεις Certificat, Sorbonne και Superieur. Τηλεφωνήστε μόνο πρωινά στο 92.29.218.

Μαλάνος Τ.: Βάρναλης, Αυγέρης, Καρυωτάκης (Ε. Αλεξίου, ΡΙ, 30/10) Σέρρας Δ.: Ο Γ. Βαλέτας και η Ζάκυνθος (Φ„ ΡΙ, 23/10) Στεργιόπουλος Κ.: Περιδιαβάζοντας (ΔΣ, ΒΡ, 25/10)

Δοκίμια Γεωργάκης Γ.: Υπέρ του ανθρώπου (ΘΠ, ΕΣ, 15/10) Γληνός Δ.: Απαντα (Α. Δημαράς, ΠΟ, 63) Θεοδωράκης Μ.: Μαχόμενη κουλτούρα (ΒΠ, ΔΙ, 79) Μαρίνος Γ.: Για μια αλλαγή στο καλύτερο (ΚΣ, ΝΕ,'22/10)

Θεατρικά έργα •Ζιώγας Β.: Το μπουκάλι (ΒΠ, ΔΙ, 79)

Ιστορία-Βιογραφίες-Μ αρτυρίες

«ΤΟ μαυροκίτρινο αρνί», Γρηγόρη Γρηγοριάδη. Μας μιλάει για «χοντρή» ποίηση κι όχι για κρατικά βραβεία.

ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ Γαλλικού Ινστι­ τούτου Πανεπιστημίου Sorbon­ ne Γαλλίας εγκαταστημένη πριν 3 χρόνια στην Ελλάδα κά­ νει ιδιαίτερα μαθήματα. Πλη­ ροφορίες 69.13.167.

ΛΕΓΕΤΑΙ «Παράμετρος». Εί­ ναι βιβλιοπωλείο στο Χολαργό - Μέτωνος 62, 1η παράλληλος της Μεσογείων, τρίτη στάση. Πρόσφατα ανακαινίστηκε για να δεχτεί παλιούς και νέους φίλους. Διαθέτει αναγνωστή­ ριο, παιδική γωνιά και άλλα πολλά. Κυρίως όμως σας επι­ φυλάσσει πλήθος εκπλήξεων. Παράκληση: Μην πάτε όλοι την πρώτη μέρα που θα διαβά­ σετε την αγγελία· θα στριμωχτείτε!

• ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ με φροντιστη­ ριακή πείρα παραδίδει μαθή­ ματα φυσικής, χημείας και μαθηματικών σε μαθητές γυ­ μνασίου, λυκείου και υποψή­ φιους ανωτέρων και ανωτάτων σχολών. Τηλ. 45.21.821.

Βαγιανός Β.: Μέλι Καραπουρνών Ερυθραίας Μικρός Ασίας (ΚΣ, ΝΕ, 22/10) Βοκαλόπουλός Α.: Ιστορία της Θεσσαλονίκης (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβά­ λας. 12/10) Βραχνιάρης X.: Τα χρόνια της λαϊκής εποποιίας (ΚΣ, ΝΕ, 29/10) Γάιος X.: Αίμα και τάφοι (ΚΣ, ΝΕ, 29/10) Γελαδόπουλος Φ.: Μαρία Δημάδη (ΚΣ, ΝΕ, 29/10) Δελαπόρτας Π.: Το σημειωματάριο ενός Πιλάτου (Γ. Παπαδόπουλος, Ευβοϊκό Λογοτεχνικό Αρχείο, 17) Διαμαντόπουλος Θ. Π.: Κοινωνική πορεία, λαϊκοί αγώνες (ΑΦ, ΑΚ, 28/10) Κλεάνθης Φ.: Έτσι χάσαμε τη Μικρασία (ΔΣ, ΒΡ, 18/10) Κούκουνας Δ.: Οι Γερμανοί στην Ελλάδα. Η είσοδος των Γερμανών στην Αθήνα και η Μάχη της Κρήτης (ΚΣ, ΝΕ, 29/10) Κραψίτης Β.: Η αληθινή ιστορία του Σουλιού (ΚΧ, ΠΚ, 270-271) Κρεμμυδάς Β.: Η διαχρονική συνέχεια του ελληνισμού (ΔΣ, ΒΡ, 1/11) Λάζος X.: Η Αμερική και ο ρόλος της στην επανάσταση του 1821 (ΤΜ, Λάππας Τ.: Ματοβαμμένες δάφνες της Ρούμελης (ΚΣ, ΝΕ, 29/10) Μάργαρης Β.: Μεγάλοι νεοέλληνες από το 1400 (Α. Γεροντικός, ΚΑ, 27/10) ΝτΑιόσης Π.: Τεπελένι (ΚΣ, ΝΕ, 29/10) Παναγούλιας Π.: Ανάμεσα στην ιστορία και το θρύλο (ΚΣ, ΝΕ, 29/10) Παπαθανασόπουλος Θ.: Λαϊκό δημόσιο δίκαιο 1941-1945 (ΚΣ, ΝΕ, Παπαχρήστου Δ.: Ζήτω το ΕΑΜ, καλό είναι και το ΕΔΕΣ (ΣΚ, ΕλεύθεΠνευματικόν Κέντρον. Μέγαρο Γκύζη. Σαντορίνη 15ος-16ος αιώνας (ΚΝ, ΚΑ, 20/10) Στούμπος Κ.: Με το φλάμπουρο της λευτεριάς (ΚΣ, ΝΕ, 29/10) Φεφές Θ.: Καλάβρυτα (ΚΣ, ΝΕ, 29/10) Φυτσιλής Β.: Βαγγελίτσα Κουσιάντζα (ΕΖ, ΡΙ, 30/10) Χατζηπατέρας Κ. Ν. - Φαφαλιού Μ.: Μαρτυρίες '40-'41 (Θ. Τσουπαρόπουλος, ΑΥ, 27/10) Πάστερνακ Μ.: Προσωπική μαρτύριά (W., ΟΤ, 27/10)

Περιοδικά Γλωσσολογία (Κ. Ντ., ΚΑ, 20/10) Επτάπυλος (W., ΟΤ, 20/10) Ρήξη W., ΟΤ, 20/10)

H I πρκ*μα

(Κάβε λέξη στις «μικρές άγγελίες» στοι­ χίζει ΙΟ μόνο δρχ.) μπουμηουλινας 4 8 και υψηλαντου - τηλ. 4172388

I i#Epi) j w

Τ Ο Ε Υ Ρ Ω Π Α ΪΚ Ο Κ Ο ΙΝ Ο Β Ο Υ Λ ΙΟ

I

Η Γενική Δ ιεύ θυ ν σ η Ερευνώ ν και Τεκμηριώ σεω ς του Ευρωπαϊκού Κ οινο β ο υλίο υ π ρ ο τίθετα ι να προσλάβει

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΑΡΙΟΥΣ/ΤΕΚΜΗΡΙΩΤΕΣ (ά ν δ ρ ες /γ υ ν α ίκες ) (Δ ιο ικη τικο ύ ς Υ π αλλήλους)

για την κεντρική βιβλιοθήκη της στο Λουξεμβούργο, η οποία εξυπηρετεί τους βουλευτές και τους υπαλλήλους του Κοινοβουλίου.

1η Θέση: Βιβλιοθηκάριος / Ειδικός σε θέματα Αυτοματοποιημένης Τεκμηριώσεως υπεύθυνος για την εφαρμογή της πληροφορικής εντός της βιβλιοθήκης και για την ανάπτυξη διεύθυνση ενός συστήματος βιβλιοθήκης / τεκμηριώσεως με ηλεκτρονικούς υπολογιστές, σε συνεργασία με τη Διεύθυνση Μηχανογραφήσεως. Οι υποψήφιοι πρέπει να διαθέτουν πτυχίο Πανεπιστημίου, ή κάποιο άλλο ισότιμο δίπλωμα Βιβλιοθηκονομίας, ή της Επιστήμης της Πληροφόρησης, καθώς και πολυετή πείρα στην ανάπτυξη του συστήματος με ηλεκτρονικούς υπολογιστές.

2η Θέση: Βιβλιοθηκάριος υπεύθυνος για την κατάρτιση καταλόγων, επιλογή βιβλίων, διαχείριση περιοδικών εκδόσεων και δημοσιονομική διαχείριση της βιβλιοθήκης. Οι υποψήφιοι πρέπει να διαθέτουν πτυχίο Πανεπιστημίου ή κάποιο άλο ισότιμο δίπλωμα Βιβλιοθηκονομίας ή Τεκμηριώσεως. Θα ληφθεί ιδιαίτερα υπ' όψη η πείρα σε θέματα κοινοτικής τεκμηριώσεως.

Οι υποψήφιοι θα π ρέπει: να γνωρίζουν άριστα μια από τις επίσημες γλώσσες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (δανικά, γερμανικά, ελληνικά, αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά ή ολλανδικά) και καλά τα γαλλικά ή τα αγγλικά να έχουν την ιθαγένεια ενός από τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας να είναι ηλικίας κάτω των 36 ετών (να έχουν γεννηθεί μετά την 30η Ιανουάριου 1948) (οι εξαιρέσεις στον κανόνα αυτό αναφέρονται λεπτομερώς στην Επίσημη Εφημερίδα Ανακοίνωση Προσλήψεως). Τόπος εργασίας: ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ.

Λήξη τη ς προ θ εσ μ ία ς υποβολή ς αιτήσεω ν υποψ ηφιότητας: 30 Ιανουάριου 1984. Περισσότερες πληροφορίες και το έντυπο της αιτήσεως περιέχονται στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και μπορούν να ζητηθούν (αναφέροντας τα στοιχεία PE/13/S"): είτε από το Γραφείο Πληροφοριών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Βασ. Σοφίας 2 ΑΘΗΝΑ 138

ε κ δ ό σ ε ις γ ν ω ς η

βιβλία που ξεχω ρίζουν ΣΤΑΝΤΑΛ

Αναμνήσεις εγωτισμού Εισαγωγή - Μετάφραση - Σημειώσεις: ΤΙΤΟΣ ΠΑΤΡΙΚΙΟΣ □ ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ

Η Σαλαμάντρα Το κλασσικό μυθιστόρημα του Αλκ. Γιαννόπουλου □ ΖΑΝ ΜΟΡΕΑΣ - ΑΝΑΤΟΛ ΦΡΑΝΣ - ΠΟΛ ΜΠΟΥΡΝΤ

Τα πρώτα όπλα του Συμβολισμού Μετάφραση: Έκτορας Πανταζής Για πρώτη φορά στην Ελλάδα ολόκληρο το κείμενο για τον Συμβολισμό, που ανταλλάξανε σε μορφή επιστολών τον περασμένο αιώνα ο Μωρεάς, ο φράνς και ο Μπούρντ □ ΤΖΠΡΤΖ ΟΡΓΟΥΕΛ

Ο Τολστόη, ο βασιλιάς Λήρ και ο τρελός Μετάφραση: Νίνα Μπάρτη Το εκπληκτικό δοκίμιο του Όργουελ πάνω στη γνωστή απέχθεια του Τολστόη για τον Σαίξπηρ και ιδιαίτερα για τον'Λήρ,, ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ

ΕΝΘΥΜΙΟΝ ΑΘΗΝΩΝ Μοναδικό πανόραμα της Αθήνας, του Πειραιά και των προαστίων στις αρχές του αιώνα μας Ε.Ν. ΜΟΣΧΟΣ Ανθρωπιστική μαρτυρία (M ix. Δ. ς τ α ς ιν ο π ο υ λ ο ς ) . κριτική θεώρηση του έργου και της ζωής του γνωστού δικαστικού και πρώην προέδρου τ,ης Ελληνικής Δημοκρατίας

ΓΑΛΑΞΙΔΙ Κείμενα: Χριστίνα Πάσχου - Γιώργος Μανουσάκης Φωτογραφίες: κατερίνα Μαριανού - Γιώργος Μανουσάκης Μια περιδιάβαση με κείμενα και φωτογραφίες στην πόλη των καπεταναίων και των καραβιών ΕΛΕΝΗ ΚΑΡΑΤΖΑ

ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ 0 τελευταίος ελληνισμός της περιφέρειας του Γρηγορίου Ναζιανζηνού Ακσεράι - Γκέλβερι (Καρβάλης) ΚΩΣΤΟΥΛΑ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ

Ο πάγκος διηγήματα

ΕΡΣΗ ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗ

□

το καπηλειό του Αγγέλου □ Μυθιστόρημα

ΕΡΣΗ ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗ

Ο μικρός γιαλός Διηγήματα

και ένα εκδοτικό γεγονός ΠΟΛΥΒΙΟΣ ΜΑΡΣΑΝ

ΜΑΡΙΑ ΚΑΛΛΑΣ, Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΚΟ Πρόλογος: Νικόλαος Λούρος Εκδοση που καλύπτει εξαντλητικά την καλλιτεχνική σταδιοδρομία της μεγάλης ντίβας στην Ελλαδα, με πλήθος άγνωστες και σπάνιες φωτογραφίες της, κριτικές και προγράμματα αρχί­ ζοντας απο την προπολεμική μαθητική της, ακόμη, περίοδο ώςτην ξαφνική τελευταία της εμ­ φάνιση στη Λευκάδα το 1964.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΓΝΩΣΗ»

ΓΡΗΓ.ΑΥΞΕΝΤΙΟΥ 26, ΙΛΙΣΙΑ, ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 779.4879 -775.4963 - 778.6441