Τεύχος 77

··

m

ΑΡΙΘ. 77 · 21.9.83 · ΔΡΧ.

Γραφτείτε συνδρομητές Εσωτερικού 'Α π λή (15 τευχώ ν): 1.350 δρχ. » (25 τ ευχώ ν): 2.100 δρχ.

Σπ ο υ δ α σ τική * (15 τευχώ ν): 1.250 δρχ. » (25 τευχώ ν): 1.900 δρχ.

Ο ργα νισ μ ώ ν, Τ ραπεζώ ν, Ιδ ρ υ μ ά τ ω ν (25 τευχώ ν): 2.500 δρχ. Αμερική Ασία

Εξωτερικού 'Α π λ ή (15 τευχώ ν): » (25 τευχώ ν): Σ π ο υ δ α σ τική * (15 τευχώ ν): » (25 τευχώ ν): Σχολώ ν Β ιβ λ ιο θ η κ ώ ν Ιδ ρ υ μ ά τ ω ν (25 τευχώ ν):

Δολ. ηπα Δολ. ηπα

Κύπρος 22 34 20 31

Εύρώπη 25 39 23 36

’Αφρική 28 44 26 41

Αύστραλία 31 50 30 47

40

45

50

56

Παστές μέσης, άνώτερης καί άνω- ’Εμβάσματα στή διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου ιπαίδευσης γράφονται συνδρομητές ΠερίΟδίΚΟ «Διαβάζω» μέ τήν έπίδειξη ή τή\ Όμήρου 34 ’Αθήνα (135)

Συμπληρώστε τή σειρά Τιμή μ η ν ια ίω ν τευ χώ ν: 150 δρχ. (δ ιπ λώ ν 230 δρχ.) Τ ιμή δ ε κ α π ε ν θ ή μ ε ρ ω ν τευ χώ ν: 100 δρχ. (διπλώ ν 130 δρχ.) Τά παλιά τεύχη τοϋ «Διαβάζω» μπορείτε ή νά τά άγοράσετε άπό τά γραφεία τού περιοδικού ή, άν μένετε στήν έπαρχία, νά ζητήσετε νά σάς τά στείλουμε μέ άντικαταβολή.

Κυκλοφορούν οί τόμοι 1 - 1 0 : 1.100* δρχ. ’Α ξία β ιβ λ ιο δ ε σ ία ς 250 δρχ. * Ιέ σπουδαστές έκπτωση 15% Ζητήστε τούς τόμους τού «Διαβάζω» άπό τά γραφεία τοϋ περιοδικού ή, άν μένετε στήν έπαρχία, ζητήστε νά σάς τούς στείλουμε μέ άντικαταβολή. Μπορείτε άκόμα νά άνταλλάξετε τά τεύχη πού έχετε μέ δεμένους τόμους, πληρώνοντας μόνο τή βιβλιοδεσία (250 δρχ. γιά κάθε τόμο).

ΔΙΑΒΑΖΩ Ομήρου 34, Αθήνα - 106 72 Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.26.910

Τεύχος 77 21 Σεπτεμβρίου 1983 Τιμή: Δρχ. 100 Εκδότης: Άννα Πετρίδου

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Νίκος Στεφανάκης Σύνταξη: Σοφία Γεμενάκη, Δημήτρης Δεληπέτρος, Θεοδώρα Ζερβού, Βασίλης Καλαμαράς, Κώστας Καλημέρης, Ηρα­ κλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Μαρία Στασινοπούλου, Ελένη Στεφανάκη Γραμματεία Σύνταξης: Γιώργος Σαρηγιάννης Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση: Νένη Ράις Στοιχειοθεσία: Ε. Καλέμη και Σία Ο.Ε. Σόλωνος 116, Αθήνα, τηλ. 36.26.126 Διαφάνειες: Δ. Π. Αγγελής, Πειραιώς 1, τηλ. 32.44.325 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 26.10.918 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

ΧΡΟΝΙΚΑ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΔΙΑΛΟΓΟΙ: Γράφουν η Δανάη Παπαστάμου και ο I. Τ. Παμπούκης ΤΟ ΞΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ: Φωτογραφία και κοινωνία (Γράφει ο Lionel Richard) Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Έ ν α ηφαίστειο δεν εμφιαλώνεται Ζαν-Ζακ Μπροσιέ: Μπροστά στον Σαντ Αλαίν Ρομπ-Γκριγιέ: Η τάξη και το προσωπείο της ' Ενας μεγάλος «ρητορικός» των μορφών του ερωτισμού Από την αλληλογραφία του Σαντ

14 17 31 36 39

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω» Ομήρου 34 τηλ. 36.40.488 Πειραιάς: Βιβλιοπωλείο «Κιβωτός» Δραγάτση 1 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο *Μ. Κοτζιά και Σία Τσιμισκή 78 τηλ. 279.720, 268.940 Πρακτορείο βιβλίου Χρ. Ανδρέου και Σία Ρηγαίνης 64 Λευκωσία Υπεύθυνος τυπογραφείου: Ε. Καλέμη Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

ΕΠΙΛΟΓΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Γράφει ο Ά ρ η ς Κουτούγκος ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ: Γράφει ο Διονύσης Λιάρος ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γράφει ο I. Γ. Σιώτης ΤΕΧΝΗ: Γράφει η Μίνα Μαχαιροπούλου ΠΟΙΗ ΣΗ: Γράφει ο Γιώργος Βέης ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ο Κώστας Γάλλος ΜΕΛΕΤΕΣ: Γράφει ο Κ. Σιμόπουλος

43 45 50 52 59 61 64

ΠΛΑΙΣΙΟ : Γράφει ο Β. Παγκουρέλης

45

ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΠΑΙΔ ΙΑ : Γράφει η Ε. Παμπούκη

67

ΔΕΛΤΙΟ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

75

ΚΡΙΤ1ΚΟΓΡΑΦΙA

78

Μη χάσετε το ειδικό πολυσέλιδο τεύχος του «Διαβάζω» αφιερωμένο στον Κ. Π. Καβάφη

Κυκλοφορεί 5 Οκτωβρίου

Συνεργάζονται οι: Αλέξανδρος Αργυρίου: Γιάννης Δάλλας: Δημήτρης Δασκαλόπουλος: Δημήτρης Δασκαλόπουλος:

Αλέξης Ζήρας: Γιώργος Ιωάννου: Ρίτσα Φράγκου-Κικίλια:

Ξ. Α. Κοκόλης: Renata Lavagnini: Κώστας Παπαγεωργίου: Μιχάλης Πιερής: Γ. Π. Σαββίδης: Γ. Π. Σαββίδης: Φίλιπ Σέρραρντ: Θύμιος Σουλογιάννης: Μαρία Στασινοπούλου: Diana Haas:

Το αφιέρωμα πλαισιώνουν εικαστικά οι:

Η επίδραση του Καβάφη στους ποιητές του μεσοπολέμου Οι δύο όψεις του νομίσματος του Οροφέρνη Η βιβλιογραφία Κ. Π. Καβάφη - Προβλή­ ματα και προβληματισμοί Επιλογές από τη βιβλιογραφία Κ. Π. Κα­ βάφη: α) Αυτοτελείς εκδόσεις έργων Κ. Π. Κα­ βάφη β) Βιβλία για τον Κ. Π. Καβάφη γ)' Αρθρα - Μελέτες - Κρίσεις Ο Κ. Π. Καβάφης και η νεότερη ποιητική γενιά Ο Κ. Π. Καβάφης και το δωδέκατο βιβλίο της Παλατινής Ανθολογίας Το ποίημα του Καβάφη «Εικών εικοσιτριετούς νέου καμωμένη από φίλον του ομίληκα, ερασιτέχνην» και ο «Παντάρκης» του Σικελιανού Γλωσσική ασυμβατότητα, ποιητική τεχνι­ κή και πολιτική εγρήγορση στο «Πάρθεν» του Καβάφη Ο Καβάφης και η ιταλική φιλολογία Ο Κ. Π. Καβάφης και η μεταπολεμική ποίηση Σιωπή και λόγος στην ποίηση του Καβάφη Τι εκόμισε στην τέχνη ο Καβάφης Ο Κατσίμπαλης περιγράφει τον Καβάφη στον Σεφέρη (Ανέκδοτη γραπτή μαρτυρία του 1932) Ξανακοιτάζοντας τον Καβάφη Κ. Παλαμάς και Κ. Π. Καβάφης. Διαμάχη και οπαδοί - ' Ενα χρονικό Χρονολόγιο Κ. Π. Καβάφη «Στον ένδοξό μας Βυζαντινισμό». Σημειώ­ σεις για ένα στίχο του Καβάφη

Ά ρια Κομιανού Γιάννης Μπουτέας Ασπασία Παπαδοπεράκη Θωμάς Παπαδοπεράκης

Αντώνης Απέργης Νίκη Ελευθεριάδου Πέτρος Τουμπουλάκης Αλέξανδρος ' Ισαρης Κώστας Καλημέρης

ΧΡΟΝΙΚΑ Δεύτερο Συνέδριο Σημειωτικής ΤΟ Δεύτερο Συνέδριο Σημειωτικής οργανώνει η Ελληνική Σημειωτική Εται­ ρεία το Δεκέμβρη του ' 83 στην Αθήνα. Στόχος του συνεδρίου είναι η συγκέν­ τρωση όλων εκείνων (μελών ή μη της εταιρείας) που τα ενδιαφέροντα ή οι δραστηριότητές τους στον τομέα της επιστημονικής έρευνας κινούνται προς ή διαμέσου της περιοχής της σημειωτικής. ' Εχοντας σαν γενικό τίτλο «Σημειωτική, κοινωνία, ιστορία: θεωρίες, προσεγγί­ σεις, αναλύσεις» το συνέδριο προτίθεται να ασχοληθεί με ζητήματα που αφορούν τις φιλοσοφικές, επιστημολογικές, θεω­ ρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις της σημειωτικής, με τα προβλήματα του συσχετισμού της σημειωτικής με περιο­ χές όπως η κοινωνιολογία και η ψυχολο­ γία, με τις κύριες επιτεύξεις της στο επιστημονικό πεδίο και με τις διάφορες περιοχές εφαρμογής της σημειωτικής όπως η αρχιτεκτονική, οι εικαστικές τέχνες, ο κινηματογράφος, το θέατρο, η λογοτεχνία κλπ. Η οργανωτική επιτροπή του συνε­ δρίου, που αποτελείται από τους Α. Φ. Λαγόπουλο, καθηγητή πολεοδομίας Πο­ λυτεχνικής Σχολής Α.Π.Θ., Α. Ιωαννίδη, αρχαιολόγο Εφορείας Βυζαντινών Αρ­ χαιοτήτων, Κ.-Β. Σπυριδωνίδη, αρχιτέ­ κτονα, επιστ. συνεργάτη τομέα πολεο­ δομίας Πολυτεχνικής Σχολής Α.Π.Θ., και Κ. Λαγοπούλου, λέκτορα αγγλικής φιλο­ λογίας Φιλοσοφικής Σχολής Α.Π.Θ., προσκαλεί κάθε ενδιαφερόμενο που επι­ θυμεί να συμμετάσχει με ανακοίνωσή του στο συνέδριο, να στείλει το αργό­ τερο μέχρι τις 20 του Οκτώβρη 1983 μια μονοσέλιδη δακτυλογραφημένη περί­ ληψη της ανακοίνωσής του με τα κύρια σημεία αναφοράς και τον ακριβή τίτλο. Η - περίληψη θα πρέπει να συνοδεύεται από την ιδιότητα του συμμετέχοντος και την ακριβή του διεύθυνση. Τα κείμενα των περιλήψεων, όπως και κάθε αλληλογρα­ φία σχετική με το συνέδριο, θα στέλνον­ ται στη γραμματεία της οργανωτικής επι­ τροπής του συνεδρίου (υπεύθυνη Ιωάννα Παντελίδη, παν. θυρίς 491, Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, τηλέφωνα 924456,

προ λεγο μένα 991563 και 991586) και θα προωθούνται στην επιστημονική επιτροπή, που αποτελείται από τους: Γ. Βέλτσο, κοινωνιο­ λόγο, καθηγητή της Παντείου Ανωτάτης Σχολής Πολιτικών Επιστημών, Π. Ζάννα, συγγραφέα, πρόεδρο και διευθύνοντα σύμβουλο του Ελληνικού Κέντρου Κινη­ ματογράφου, Α. Ιωαννίδη, αρχαιολόγο, Ε. Καψωμένο, καθηγητή νεοελληνικής φι­ λολογίας Παν. Ιωαννίνων, Α.-Φ. Λαγό­ πουλο, καθηγητή πολεοδομίας Α.Π.Θ., Π. Μαρτινίδη, λέκτορα τμήματος αρχιτε­ κτονικής Α.Π.Θ., Τζ. Πολίτη, καθηγήτρια αγγλικής λογοτεχνίας Α.Π.Θ., Μ. Σετάτο, καθηγητή γλωσοολογίας Α.Π.Θ., και Ν. Σκουτέρη-Διδασκάλου, ανθρωπολόγο, βοηθό Φιλοσοφικής Σχολής Α.Π.Θ.

Φιλέλληνες ελληνιστές ΤΑ ελληνικά γράμματα χάσανε τον πε­ ρασμένο μήνα δυο θερμούς υποστηρικτές τους, τον Ρομπ Φόλους και τον Φιλίππο-Μαρία Ποντάνι. Ο Φόλους, καθηγητής του παν/μίου της Βουδαπέστης στην έδρα των κλασι­

κών γραμμάτων, αγωνίστηκε στην εικοσά­ χρονη πανεπιστημιακή καριέρα του να προβάλει τα κείμενα των αρχαίων ελλήνων συγγραφέων με εκλαϊκευμένες με­ ταφράσεις στα ουγγρικά, ώστε να γίνουν κτήμα όλο και περισσότερων Ούγγρων. Ο αγώνας του Φόλους για τα ελληνικά γράμματα, τόσο μέσα από το παν/μιο στο ίδιο που ο Δημήτρης Χατζής δίδαξε για ένα μεγάλο διάστημα νεοελληνική λογοτεχνία- όσο και μέσα από τα βιβλία του, με το ίδιο αντικείμενο πάντα, είχε γίνει γνωστός όχι μόνο στη χώρα του και στην Ελλάδα αλλά και σε πολλές άλλες χώρες, ώστε να θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους ελληνι­ στές. Ο Φιλίππο-Μαρία Ποντάνι ήταν καθη­ γητής στην έδρα της νεοελληνικής πρώ­ τα και αργότερα της βυζαντινής φιλολο­ γίας στο πανεπιστήμιο της Πάντοβα της Ιταλίας. Εκτός από τη μακρόχρονη κι επι­ τυχημένη καθηγητική του καριέρα, άφη­ σε ένα πλούσιο μεταφραστικό κι επιστη­ μονικό έργο. ’ Εχει μεταφράσει στα ιτα­ λικά και αρχαίους έλληνες συγγραφείς και έργα της νεότερης λογοτεχνίας μας. Την αγάπη του για την Ελλάδα ο Ποντάνι έδειξε έμπρακτα τα χρόνια της δικτατο­ ρίας συμμετέχοντας ενεργά στην κινη­ τοποίηση της ιταλικής κοινής γνώμης κα­ τά του στρατιωτικού καθεστώτος. Το κενό που άφησαν για τα ελληνικά γράμματα, με το θάνατό τους, οι δυο φι­ λέλληνες καθηγητές, ελπίζουμε να κα­ λυφθεί από επιστήμονες που εκτός από τα «τυπικά» προσόντα θα διαθέτουν και την ανάλογη αγάπη για την Ελλάδα, που διέθεταν οι χαμένοι φίλοι μας.

' Αρχισε να λειτουργεί το εργαστήριο συντήρησης της Εθνικής Βιβλιοθήκης ΧΑΡΑΣ ευαγγέλια για τους μελετητές και το ταλαιπωρημένο αρχειακό υλικό που φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη

χρονικα/5 της Ελλάδας, με αφορμή την είδηση ότι άρχισε να λειτουργεί το εργαστήριο συν­ τήρησης της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Εκα­ τοντάδες χιλιάδες χειρόγραφα, ιστορημέ­ να ευαγγέλια, νομοκάνονες και μουσικά χειρόγραφα, έγγραφα της βυζαντινής και μεταβυζαντινής εποχής και το περίφημο αρχείο των αγωνιστών του 1821, ήταν ένα υλικά που καταστρεφόταν από τη συνεχή χρήση και την κακή φύλαξη. Συμπεριφορές που δημιούργησαν προ­ βλήματα φθοράς σε πολλά βιβλία και χειρόγραφα. ' Ετσι αποφασίστηκε η δημι­ ουργία ενός ιδιαίτερου τμήματος με σκοπό τη διατήρηση και τη συντήρηση του αρχείου. Ενώ όμως η απόφαση αυτή πάρθηκε το 1974, το τμήμα μόλις πρό­ σφατα άρχισε να λειτουργεί. Το εργαστή­ ριο για τη διάσωση του αρχειακού υλικού είναι ολόκληρο συγκρότημα που αποτελείται από τα εξής τμήματα: εργαστήρια βιολογίας-μικροβιολογίας, χημείας-φυσικής, μικροφωτογράφισης, «καθαρά συντή­ ρησης» και τέλος βιβλιοδετικής. ' Ετσι, με τη μεθοδευμένη κι επιστημο­ νική κάλυψη θα μπορέσει να φτάσει και η δική μας πνευματική κληρονομιά στις μελλούμενες γενιές. Βέβαια θα πρέπει το τμήμα αυτό της βιβλιοθήκης να στε­ λεχωθεί με περισσότερο προσωπικό, ώστε το έργο της συντήρησης να προ­ χωρήσει το γρηγορότερο, πριν να είναι πολύ αργά.

Ο «δικτάτορας» της τηλεόρασης Ο «δικτάτορας» της γαλλικής τηλεόρα­ σης είναι ο Μπερνάρ Πιβώ, παρουσιαστής της εκπομπής «Απόστροφοι», που προβάλλει συγγραφείς, θέματα και πρό­ σωπα από το χώρο του βιβλίου. Στην 7χρονη ζωή της η εκπομπή του διατηρεί σταθερά μεγάλο ποσοστό ακρο­ αματικότητας, και αυτό τό 'χει κατορθώ­ σει χάρη στον επιτυχημένο συνδυασμό δύο στοιχείων, της ψυχαγωγίας και της ενημέρωσης. Η εκπομπή γίνεται παρουσία κοινού που έχει τη δυνατότητα να επεμβαίνει ( στη συζήτηση του Πιβώ και των καλεσμέ­ νων του. Οι τελευταίοι, προέρχονται πολλές φορές από εντελώς διαφορετικό κοινωνικά και πνευματικά περιβάλλοντα. Το μόνο στοιχείο που τους συνδέει, είναι ότι έχουν προσεγγίσει στα βιβλία τους ο καθένας το ίδιο θέμα από διαφορετική σκοπιό και με διαφορετικά εφόδια. Ο Πι­ βώ αυτοσχεδιάζει μ' ένα γοητευτικό τρό­ πο, προκαλώντας με ευγένεια τους επι­ σκέπτες κι έχοντας διαβάσει και την πα­ ραμικρή λεπτομέρεια των βιβλίων τους, χωρίς ποτέ να έχει το ύφος της αυθεντί­ ας, ένα προσόν που διαθέτουν ορισμένοι

έλληνες παρουσιαστές. Ετσι, ο παρουσιαστής της συναρπάζει το κοινό, ταυτό­ χρονα όμως το προβληματίζει για πολλά θέματα και προβάλλει τις νέες εκδόσεις. Επειδή τον τελευταίο καιρό το όνομα του Πιβώ άρχισε να γίνεται γνωστό και στην Ελλάδα από τις συχνές αναφορές ανθρώπων που τον είδαν στην τηλεόρα­ ση και από δημοσιογραφικές καμπάνιες στις εφημερίδες, θά πρεπε να προσθέ­ σουμε και μια λεπτομέρεια: Γία να διατη­ ρήσει επάξια τον τίτλο του «δικτάτορα» και την αντικειμενικότητά του ο Πιβώ αποφεύγει συστηματικά να κάνει συν­ τροφιά με εκδότες και συγγραφείς...

' Εκθεση Ελλήνων Καλλιτεχνών Αιγύτττου «ΜΕΣ' στο κράτος ξένης γης, είχε δικό του κράτος.» Αυτό έγραφε ο Γ. Σουρής στο «Ρωμιό» το 1901 για τον ελληνισμό της Αιγύπτου. Γιατί πράγματι οι ' Ελληνες σ' αυτά τον τόπο ανάπτυξαν έντονη δραστηριότητα σε όλους τους τομείς: στο εμπόριο, στη βιομηχανία, στην υγεία, στις τράπεζες, στα δημόσια έργα και ταυτόχρονα στην κοινωνική και πολιτιστι­ κή ζωή. Εκτός από τις πολλές ελληνικές εφη­ μερίδες και περιοδικά που εκδίδονταν στην Αίγυπτο, υπήρχαν αξιόλογοι συγ­ γραφείς ιστορικών έργων, πεζογράφοι και ποιητές. Δεν μπορούμε να ξέρουμε ακόμα αν ο αιγυπτιώτης ελληνισμός δη­ μιούργησε τέχνη με ιδιαίτερα θεματικά και μορφικά χαρακτηριστικά, ένα όμως είναι βέβαιο, ότι ανάδειξε κι έθρεψε με­ γάλους δημιουργούς σε όλους τους το­ μείς: στα γράμματα, στο θέατρο, στη μουσική και στις εικαστικές τέχνες. Στα συμπεράσματα αυτά οδηγούμαστε από την ανάγνωση του προγράμματος της έκθεσης «Ελλήνων Καλλιτεχνών της Αιγύπτου» που κλείνει αυτές τις μέρες -ατυχώς φιλοξενήθηκε στην Εθνική μας Πινακοθήκη μια εποχή, Ιούνιο-Σεπτέμβριο, που ατονεί κι αυτό το μειωμένο, γενικά, ενδιαφέρον των Ελλήνων για εκ­ θέσεις. Το ιστορικό και ιδίως το καλλιτεχνικό ενδιαφέρον που παρουσίασε η έκθεση της Πινακοθήκης, έκλεισε μέσα του ένα θαυμάσιο πρόγραμμα γεμάτο πληροφο­ ρίες για την εικαστική δημιουργία των Ελλήνων της Αιγύπτου. Εκτός από τον κατάλογο των έργων που παρουσιάστη­ καν στην έκθεση, στο πρόγραμμα περι­ λαμβάνονται οι βιογραφίες των ζωγρά­ φων που γεννήθηκαν και σταδιοδρόμη­ σαν ή πέρασαν ένα μεγάλο μέρος της δημιουργικής ζωής τους στην Αίγυπτο.

Συμπληρώνονται μάλιστα κι από μια χρή­ σιμη βιβλιογραφία για τον κόθε καλλιτέ­ χνη χωριστά. Οι κριτικές για εκθέσεις των ίδιων καλλιτεχνών καλύπτουν ένα μεγάλο μέρος του προγράμματος και προβάλλουν το έργο και την τεχνοτροπία κάθε καλλιτέχνη, ενώ ταυτόχρονα δεί­ χνουν και το ανεπτυγμένο καλλιτεχνικό επίπεδο της εποχής. Τα κείμενα των Δημήτρη Παπαστάμου, διευθυντή της Εθνικής Πινακοθήκης, Δημήτρη Χαριτάτου, προέδρου του Συν­ δέσμου Αιγυπτιωτών Ελλήνων, και Νέλλης Μισιρλή συμπληρώνονται με εικονογραφικό υλικό πολύ χρήσιμο για να κτίσει κανείς το σκηνογραφικό πλαίσιο που μέ­ σα σ' αυτό κινήθηκαν οι Έλληνες και ιδιαίτερα οι Αλεξανδρινοί (φωτογραφίες της Ελληνικής Λέσχης Αλεξάνδρειας, της εκκλησίας του Ευαγγελισμού, της Ιεράς Μονής του Αγίου Γεωργίου Κάι­ ρου, της Πνευματικής Εστίας των Ελλή­ νων της Αλεξάνδρειας, πορτρέτα του Γι­ άννη Κεφαλληνού, του Κώστα Παρθένη, του Νίκου Νικολάΐδη, του Μίκη Ματσάκη, του Περικλή Τσιριγώτη κ.ά.) και για να γνωρίσει την πολιτιστική τους προσφορά στην πρώτη και στη δεύτερη πατρίδα

Αριστοκρατίες ΑΠΟ την 1η Ιανουάριου 1984. σύμφωνα με το νομοσχέδιο για την αναμόρφωση του υπαλληλικού κώδικα, παύουν να ισχύ­ ουν οι διατάξεις που προβλέπουν ως προσόν διορισμού τη γνώση ξένης γλώσ­ σας σε επίπεδο κατώτερο του αρίστου. Αυτή η κομψή περίφραση, αν δεν οφείλεται στο δημοσιογραφικό κάλαμο, αποτελεί γνήσια επαναστατική αλλαγή. Ηρθαν επιτέλους τα πάνω κάτω. Το άριστα γίνεται βάση. Ενδεικτική του ποι­ οτικού άλματος που επιτελείται, η επό­ μενη φράση: Για λόγους υπηρεσιακού συμφέροντος θα διατηρηθούν στην υπη­ ρεσία υπάλληλοι με περιορισμένη γνώση ξένης γλώσσας. Ποιοι ήσαντε ώς τώρα οι υπάλληλοι και ποιοι θα γίνουν... Είναι ν' ανησυχεί κανείς αν επί των ημερών μας θα βρεθούν υποψήφιοι με τα προσόντα που απαιτεί το νομοσχέδιο. Ευτυχώς που καταργήθηκε ή έκθεση. Ποιος ξέρει πόσο πάνω από το άριστα θα χρειαζόταν για τη μητρική μας γλώσσα.

6/χρονικα

Z j^ f’ δ ι ά λ ο γ ο ι Ό λα ra γράμματα, που απευθύνονται αποκλειστικά στο νουν το πλήρες ονοματεπώνυμο και την ακριβή διεύ­ «Διαβάζω» και που παρουσιάζουν κάποιο γενικότερο θυνσή τους. Πάντως, για να δημοσιευθεί ένα γράμμα, ενδιαφέρον, δημοσιεύονται είτε ολόκληρα (εφόσον είναι πρέπει νά 'χει φτάσει στα γραφεία του περιοδικού τουλά­ σύντομα) είτε αποσπασματικά (εάν είναι εκτενή). Για το χιστον τρεις εβδομάδες πριν από την ημέρα κυκλοφο­ λόγο αυτό, παρακαλούνται οι αναγνώστες που μας γρά­ ρίας του τεύχους. φουν να είναι όσο πιο σύντομοι μπορούν και να σημειώ­

Η διάδοση της νεοελληνικής λογοτεχνίας

Κύριε διευθυντά, Παρακολουθώ τα εμπεριστατωμένα άρθρα του περιοδικού οας, και την προ­ σπάθεια που γίνεται από οας και τους συνεργάτες σας, αλλά και από άλλους φορείς και περιοδικά, για την πνευματική ανέλιξη και προκοπή του τόπου μας γε­ νικά. Είναι στ' αλήθεια μια τιτάνια προ- · απάθεια που στοχεύει σε πολλές κατευ­ θύνσεις, με κεντρική ευκταία κατάληξη το ξανάνιωμα -γιατί πιστεύω ότι ποτέ'δεν έπαψε να υπάρχει- του ελληνικού πολι­ τισμού μας, ενταγμένου μέσα στο τωρινό διεθνές κλίμα και τις επιταγές των και­ ρών. Όμως δεν γίνονται όλα όσα θα έπρεπε και θα μπορούσαν να γίνουν. Στο εσωτερικό υπάρχουν άπειρες μικροπολιτείες και χωριά που καρτερούν ακόμα το πνευματικό τους κέντρο. Κι από τις φιλόξενες στήλες σου ρίχνω μια ιδέα: Δεν θα μπορούσε ένα μέρος τουλά­ χιστο Των χρημάτων του διαβόητου ΠροΠο να πηγαίνουν για την οικοδόμηση αυ­ τών των πολιτιστικών κέντρων, που θα κρατούσαν τον κόσμο στον τόπο του, και θα απέτρεπαν την ολέθρια μετανάστευ­ ση; ©α μπορούσε ακόμα να γίνει και ειδι­ κό λαχείο, που θα κάλυπτε αυτές τις ανάγκες, και είχε μάλιστα αναγγελθεί κά­ ποτε και δεν ξέρω γιατί εγκαταλείφθηκε. Στο εξωτερικό πάλι τα προβλήματα εί­ ναι διαφορετικά. Ας μη γελιόμαστε από τα δύο Νόμπελ, που, παράλληλα με την όποια αξία των ποιητών, οφείλονταν και οε κάποιες ίσως ευνοϊκές συγκυρίες. Πέ­ ρα όμως από τις όποιες βραβεύσεις και διακρίσεις, παραμένει η ανάγκη της προ­ σέγγισης και γνωριμίας με το μεγάλο κοινό..., και αυτό ακριβώς χωλαίνει λόγω της μικρής εμβέλειας της γλώσσας μας, αλλά και άλλων παραγόντων, που επι­ δρούν ανασταλτικά.

Θα αναφέρω για παράδειγμα την Πορ­ τογαλία -που έτυχε να επισκεφθώ πρόσφατα-, χώρα με πολλές ομοιότητες με μας, αλλά και πολλές διαφορές, με το χαμηλότερο κατά κεφαλήν εισόδημα στην Ευρώπη -με εξαίρεση την Τουρ­ κία-, με το ένα τρίτο μόνο των θεάτρων και περιοδικών από όσα έχουμε εμείς κλπ. Τυχαίνει όμως να έχει μια γλώσσα λατινογενή, άγνωστη μεν και τραχιά αλλά οπωσδήποτε πιο προσιτή από ό,τι η ελ­ ληνική για τούς δυτικοευρωπαίους. Το αποτέλεσμα: στο Larousse, π.χ., του 1969 που έχω -ίσως σε μεταγενέστερες εκδόσεις να προστέθηκαν ένα δυο ονό­ ματα ακόμη-, στο ειδικό κεφάλαιο «Arts et Lettres», σελίδα 1143, να αναφέρονται ένα σωρό ασήμαντοι Πορτογάλοι και Ισπανοί -όπως πληροφορήθηκα σχετικά γι' αυτούς επί τόπου στην Ιβηρική- και ελάχιστοι Έλληνες... Για παράδειγμα, στο κεφάλαιο αυτό, για τον 19ο αιώνα, αναφέρονται μόνο οι Σολωμός, Παλαμάς, ενώ για τον 20ό αιώνα, κανένας. Μάλι­ στα, κανένας... Απουσιάζουν διεθνώς αναγνωρισμένα ονόματα, όπως οι Καζαντζάκης, Σικελιανός, Βάρναλης, Ρίτσος κλπ. Επίσης και από τον 19ο αιώνα είναι χτυπητή η απουσία ενός, π.χ., Παπαδιαμάντη και άλλων σημαντικών συγγραφέ­ ων, για τους οποίους πολλά λέγονται και έχουν γραφτεί αλλά υστερούμε στην τε­ λική προβολή τους. Η θεραπεία είναι νομίζω μία: να συσταθεί ένας φορέας που να αναλάβει τη μετάφραση και παρουσίαση στο ευρύ κοινό του εξωτερικού των αξιολογότερων νεοελληνικών κειμένων. Κι είναι αυ­ τό που γίνεται, από ό,τι ξέρω, σε πολλές άλλες χώρες που αντιμετωπίζουν παρό­ μοια με μας προβλήματα, όπως η Ουγ­ γαρία, π.χ., κλπ. Να γίνονταν και να διοργανώνονταν επίσης «ελληνικές εβδομά­ δες» στο εξωτερικό, όπου πέρα από το «συρτάκι» και το «ουζάκι» και τις γραφικό­ τητες των νησιών κλπ. να δείχνονταν και το πνευματικό πρόσωπο του ταλαίπωρου αυτού τόπου. Και για να το πάμε μακρύτερα -γιατί όχι;- ίσως ίσως, αυτή η πλατύ­ τερη προβολή και γνωριμία του ελληνι­

κού κόσμου στους ευρύτερους κύκλους να συντελούσε και στην καλύτερη και πληρέστερη κατανόηση των διαφόρων προβλημάτων μας!... Και πέρα και από όλα αυτά, αυτή η γνωριμία και διάδοση της νεοελληνικής λογοτεχνίας θα σήμαινε και μια σπουδαία οικονομική ενίσχυση των νεοελλήνων συγγραφέων, θα σήμαινε ότι δεν θα βγάζαμε μόνο πολύτιμο συνάλλαγμα, για να εισάγουμε τα, εν πολλοίς, πνευματικά σκύβαλα των άλλων (π.χ. τι άλλο είναι η πληθώρα των ξένων αστυνομικών-αισθηματικών κλπ), αλλά θα ήμασταν ικανοί να φέρνουμε απ' έξω και συνάλλαγμα επιτέλους!... Ρίχνω από δω μια ιδέα, ας την αναλάβουν άλλοι να την πραγματοποιήσουν. Με πολλή εκτίμηση Δανάη Παπαστράτου (Μπουμπουλίνας 1A - Ηλιούπολη) Υ.Γ. Με αυτή την ευκαιρία, θα ήθελα να εκφράσω την απορία μου ή παράπονο, γιατί η σχετική σελίδα της κριτικογραφίας σας απαξιοί τις περισσότερες φορές -με ελάχιστες εξαιρέσεις- να σημειώσει τις κριτικές που αναφέρονται σε βιβλία μου. Όχι ότι αποδίδω ιδιαίτερη σημασία στο γεγονός, αλλά νομίζω ότι δεν συμ­ βαδίζει αυτό με τη σοβαρότητα που πρέ­ πει να έχει ένα περιοδικό παρόμοιο με το δικό σας. (Παράδειγμα, η κριτική του δι­ ακεκριμένου λογοτέχνη και κριτικού κ. Δημοσθένη Ζαδέ, στο τεύχος ΜαΤου 1982 του περιοδικού «Πολιτική και Οικο­ νομική Έρευνα» αποσιωπήθηκε, όπως και κριτικές του κ. Φουριώτη στην «Ακρό­ πολη» 19-12-79, επίσης κριτικές και άλ­ λων εκλεκτών κριτικών είχαν την ίδια τύ­ χη -αν χρειάζεται κι εδώ «τ ύ χ η».) Αυτά χωρίς φόβον και πάθος.

Ένα μόνο έχουμε να πούμε στην επιστολογράφο μας: Οι παραλείψεις στην Κριτικογραφία, που μας αναφέρει, είναι ακούσιες. Πολύ θα θέ-

χρονικα/7 λαμέ να είναι πλήρης η κριτικογραφία μας!

Χαλιμικά Θα ήθελα να κάνω δυο σχόλια πάνω στα δυο άρθρα του κ. Γιώργου Κεχαγιόγλου στο «Διαβάζω», το ένα του τελευταίου τεύχους αριθ. 73 (13 Ιουλίου 1983) και το άλλο του τεύχους αριθ. 33 (Ιούλιος 1980). Ο «Συντίπας» μού φερε στο νου τη «Χαλιμά» -μια λοιπόν είναι η πηγή και των δύο σχολίων μου κι ας μου συμπαθή­ σει, παρακαλώ, την τόση καθυστέρηση

Εκεί που μας λέει για την απήχηση του τρισμεγάλου έργου στις διάφορες τέ­ χνες (θέατρο, μουσική, όπερα, οπερέτα, μπαλέτο, χαλκογραφία, ξυλογραφία, βιβλιοδιακόσμηση, ζωγραφική, κινηματο­ γράφος, τηλεόραση), ξέχασε να βάλει, δωδέκατο και τελευταίο, το θέατρο Σκι­ ών. Και τι μεν έγινε και γίνεται με την ειδική τούτη απήχηση στην ’ Απω, τη Μέ­ ση, την Εγγύς Ανατολή και τη Βόρειο Αφρική δεν είναι δουλειά μήτε δική μας, μήτε ακόμα κ' Ευρωπαίων, αλλά μονάχα ντόπιων από τα ίδια εκείνα μέρη δηλίων κολυμβητών. Για τα ρωμαίικα όμως, παλιότερα ή νεότερα, θαρρώ πως... Θαρρώ δηλαδή, χωρίς να θέλω να κά­ νω τον expert, πως είν' απαραίτητες δυο Προϋποθέσεις, μια εύκολη και μια δυ­ σκολότατη. Η εύκολη: να ξέρεις τη «Χα­ λιμά» (εγώ, ας πούμε, ξέρω τις μεταφρά­ σεις του Τρικογλίδη) Κ' η δυσκολότατη: νά χεις δει πολύ Θέατρο Σκιών, να τό χεις κυνηγήσει με σύστημα και με καη­ μό και νά ' χεις φτάσει ώς του διαόλου τη μάνα για να δεις τον τάδε καραγκιοζο­ παίχτη να παίζει το δείνα'έργο (εγώ, τώ­ ρα κ' εξήντα χρόνια, έχω πάει δυο χιλιά­ δες φορές στον Καραγκιόζη κι ακόμα, όσο πια γίνεται, πηγαίνω). Δε θα πω βέβαια πως, ολομόναχος κα­ θώς ήμουν, έκανα τίποτε μεγάλα πράγ­ ματα πάνω στο θέμα που λέμε, κάτι μι­ κρά όμως τα κατάφερα. Και θ' αναφέρω μόνο ένα, παίρνοντας αφορμή από τη νέα έκδοση του «Συντίπα», για να δείξω τον πρώτο δρόμο που θά ' πρεπε να πά­ ρει κάθε σχετική έρευνα. Ο δεύτερος, μετά τη συναγωγή της ύλης, έρχεται κα­ τόπι, με τα δικά του καθέκαστα και τις δικές του ιδιοτυπίες. Στις σελ. 180-183 της πρώτης έκδο­ σης (Γανιάρης, 1923) διαβάζουμε την «Ιστορία των κλεμμένων χρημάτων». Το μικρό αυτό παραμύθι πέρασε κάποτε στο ρεπερτόριο του Θεάτρου Σκιών, άγνω­ στο με ποιον πρώτο συνθέτη. Ο άγνω­ στος αυτός έκανε τις μετατροπές και τις αλλαγές που έκρινε χρήσιμες για τη δρά­ ση του έργου και τό παίξε χρόνον-

καιρό βοηθούμενος από νεότερους συ­ νεργάτες, που γίναν ύστερα διάδοχοι καραγκιοζοπαίχτες βοηθούμενοι από άλ­ λους νεότερους. Οταν από το 1925 κ' εδώ μπήκε μπροστά το τύπωμα, σε λαϊ­ κές εκδόσεις, φυλλαδίων με διάφορα έργα του Καραγκιόζη, πήρε θέση και το περί ου ο λόγος. Πρώτος έγραψε και τύ­ πωσε φυλλάδια ο τελειόφοιτος του σχο­ λαρχείου Ξάνθος και δεύτερος «έγρα­ ψε» ο τελείως αγράμματος Μόλλας. Εχουμε λοιπόν, όσο τουλάχιστο ξέρω, τις εξής τυπωμένες παραλλαγές: 1. Μάρκου Ξάνθου: Ο Καραγκιόζης δι­ κηγόρος. Με δικηγόρο τον Καραγκιόζη, στη θέση του μικρού παιδιού των πέντε χρόνων, του βασικού ήρωα που γλιτώνει τη λουτράρισσα.

2. Αντωνίου Μόλλα: Οι τρεις προσκυνηταί. Βασικός ήρωας πάλι βέβαια ο Κα­ ραγκιόζης, μα ο Μόλλας προτίμησε στον τίτλο τους προσκυνητές του Προφήτη, που τους κάνει μάλιστα και τρεις από τέσσερες, όπως άλλωστε κι ο Ξάνθος.

3. Ιωάννου Μουστάκα: Ο Καραγκιόζης δικηγόρος. Ακολουθεί στον τίτλο τον Ξάνθο, με κάποια συντομία στο κείμενό του σε διάφορες λεπτομέρειες. Εχω και μια τέταρτη παραλλαγή, του Βασίλαρου, χειρόγραφη, με το... διπλω­ ματικό τίτλο «Οι τρεις προσκυνηταί και ο Καραγκιόζης συνήγορος». Ο καλλιτέ­ χνης αντιγράφει το 1972 ένα παλιότερο άγνωστό μου δικό του πρωτόγραφο.

Στο τεύχος αριθ. 33, σελ. 56, γράφει ο κ. Κεχαγιόγλου: « ...οι μισές από τις Χίλιες και Μία Νύ­ χτες εξακολουθούν να είναι αμετάφρα­ στες στη γλώσσα μας: και όμως, οι εκδό­ σεις του Τρικογλίδη, θα μπορούσαν να είναι πλήρεις, αν δημοσιευόταν στον καιρό τους (ή, άραγε, και σήμερα;) ολό­ κληρη η χειρόγραφη μεταφραστική του δουλειά, που κάλυπτε όλο το έργο. Η λύ­ πη μας μετριάζεται μόλις, όταν συνυπο­ λογίσουμε... παραμένει, ωστόσο, απογοή­ τευση αγαλήνευτη, όταν αισθανθούμε ότι εξακολουθούν να λείπουν στη γλώσ­ σα μας τουλάχιστον τα εξής: οι μυθιστο­ ρικοί ' αραβικοί ιπποτισμοί” του "Ομάρ ιμπν-εν-Νουμάν" και του "Ατζίμπ και Γκαρίμπ” , οι μαγικές ιστορίες της "Χάλ­ κινης Πόλης" Εδώ λοιπόν έχω να πω κάτι μάλλον άγνωστο. Γράφει ο Βουτιερίδης στον Πρόλογο του Α' τόμου της έκδοσης Βασιλείου (σελ. 11): «Και του κ. Τρικογλίδη η μετάφραση δε δίνεται ολάκαιρη στην έκδοση τούτη.» Και σε υποσημείωση που ακολουθεί: «Δημοσιεύονται μόνο 5 τόμοι, ενώ όλο το έργο θα εχρειαζότανε 10-12 τόμους παρόμοιους με τούτους». Μόλις παρ' όλ' αυτά τυπώθηκαν οι δυο πρώτοι τόμοι το 1921, φαίνεται πως

η δουλειά πήγε να σκαλώσει. Μήπως από ’ τα μαύρα μικρασιατικά σύννεφα; Ποιος ξέρει; Γιατί βγήκανε μεν οι δυο επόμενοι τόμοι το 1922, βγήκε συνέχεια κι ο πέμ­ πτος το 1923, μας έμεινε όμως ένα πα­ ράξενο σημάδι κάποιου δισταγμού. Μετά την κυκλοφορία του Β' τόμου και τα όσα «προγραμματικά» μας είπε ο Βουτιερίδης, βλέπουμε να βγαίνει, άξα­ φνα κι ανέλπιστα, ένα ξεχωριστό τομίδιο, το εξής: ΜΙΑ ΘΑΥΜΑΣΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ. ΧΙ­ ΛΙΕΣ ΚΑΙ ΜΙΑ ΝΥΧΤΕΣ. (ΧΑΛΙΜΑ). ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΕΩΣ Γ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Η ΜΑΡΜΑΡΩΜΕΝΗ ΠΟΛΙΣ. ΜΕΤΑΦΡΑΣΙΣ. ΚΩΣΤΑ ΤΡΙΚΟΓΛΙΔΗ. Από το γνήσιον Αραβικόν κείμενον. ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ. ΓΕΩΡΓΙΟΥ I. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. 42 - ΣΤΑΔΙΟΥ - 42. ΑΘΗΝΑΙ. 1922. Έχει διαστάσεις 0,177x0,128 mm και σελίδες 72 σε τεσσεράμισι τυπογραφικά φύλλα. Σελ. 1: τίτλος. Σελ. 2 λευκή. Σελ. 3-4 [V-δ' ]: Πρόλογος του Κ. Τρικογλίδη. Σελ. 5-70: Η Μαρμαρωμένη Πόλις. Σελ.

71-72 λευκές. Τον Πρόλογο τον τελειώνει ο Τρικογλίδης με τη φράση: «Η ιστορία, στην έκδοση του Μπουλάκου, φέρει τον τίτλο "Η Μπρούντζινη Πολιτεία" ». Το εξώφυλλο, πανομοιότυπο με τον τίτλο, έχει την εξής τέταρτη σελίδα:

ΕΞΕΔΟΘΗΣΑΝ. ΑΠΟ ΤΙΣ «ΧΙΛΙΕΣ ΚΑΙ ΜΙΑ ΝΥΧΤΕΣ». (ΧΑΛΙΜΑ). Ο Α' Τόμος. «Η ΩΡΑΙΑ ΖΑΧΡΑΖΑΤ». Περιλαμβάνων την αρχήν του κολοσσιαίου αυτού Αραβι­ κού φιλολογικού αριστουργήματος και άλλας ιστορίας γεμάτος από γοητείαν και μυστήριον. Ο Β' Τόμος. «Η ΕΥΝΟΟΥ­ ΜΕΝΗ ΤΟΥ ΧΑΛΙΦΗ». Νέα σειρά περι­ παθών ιστοριών όπου πρωταγωνιστεί ο περίφημος Χαλίφης της Βαγδάτης. Χαρούν ερ Ρασσίντ. ο μεγαλοπρεπέστερος και ηδυπαθέστερος των βασιλέων των Αββασιδών. ΥΠΟ ΤΑ ΠΙΕΣΤΗΡΙΑ. Ο Γ' Τόμος. Ο ΣΕΒΑΧ ΘΑΛΑΣΣΙΝΟΣ. Περιέχων τα παράδοξα ταξείδια του Άραβος Οδυσσέως. με την αφάνταστη γοητεία τους, και τα αστεία ανέκδοτα του Αμπού Ναονάς. ΛΙΑΝ ΠΡΟΣΕΧΩΣ. Ο Δ' Τόμος. «Η ΣΟΥΛΤΑΝΑ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ». Ο Ε' Τό­ μος. «Η ΠΑΝΟΥΡΓΑ ΔΑΛΙΔΑ». Κατά μετάφρασιν Κ. Τρικογλίδη κατ ' ευθείαν από το αραβικόν κείμενον. Τιμή δρχ.

1.50. Απ' όπου βλέπουμε πως ο μικρός μας τόμος βγήκε μετά το δεύτερο και πριν τον τρίτο της σειράς. Γιατί τάχα: Μα... καλά έκανε και βγήκε, αφού δεν ξέρουμε τι απόγιναν όλα τ' άλλα πολύτι­ μα χειρόγραφα του Τρικογλίδη.

I. Τ. Παμπούκης

8/χρονικα

το ξένο βιβλίο Φωτογραφία και κοινωνία Η έκδοση του βιβλίου της Gisele Freund « Φωτογραφία και κοινωνία» είναι οπωσδήποτε μια αποκαλυπτική ένδειξη του πνεύματος των καιρών. Οι ερασιτέχνες φωτογράφοι πολλαπλασιάζονται σαν την άμμο της θάλασσας με την ψευδαίσθηση πως ικανοποιούν μιαν ανάγκη για δημιουργία που λούφαζε και ξαναβγήκε σήμερα στην επιφάνεια.

Μαζική τέχνη -κατά τους κοινωνιολόγους- η φωτογρα­ φία, αποτελεί πια κομμάτι της καθημερινής μας ζωής. Έ χει πάρει θέση στην καρδιά του σύγχρονου κόσμου. Καταγγέλλοντας την εισβολή της βιομηχανίας στο χώρο της τέχνης ο Μπωντλαίρ, ο τόσο ανοιχτός κατά τα άλλα στο μοντέρνο πνεύμα, δεν μπόρεσε να προβλέψει πως η βιομηχανία, ως στοιχείο της τέχνης, θα έφτανε στο σημείο να πυροδοτεί τα όνειρά μας. Το εγχείρημα της Gisele Freund πρέπει να αξιολογη­ θεί και να εκτιμηθεί σε συνάρτηση με την πραγματικό­ τητα αυτή. Γιατί η Freund δε μένει σε μια γενικόλογη καταγραφή της πορείας που έκανε η φωτογραφία. Αντί­ θετα, αντιμετωπίζει τη συγκεκριμένη εφεύρεση και τη χρήση της σαν κοινωνικά φαινόμενα. Και πρέπει να εγ­ γράφει στο ενεργητικό της ότι η προσέγγισή της αυτή δεν εμπνέεται από τους πρόσφατους συρμούς: η δια­ τριβή της για τη φωτογραφία στη Γαλλία κατά το 19ο αιώνα χρονολογείται από το 1936. Καμιά ρυτίδα δε βα­ ραίνει την εργασία αυτή, εργασία σκαπανέως: τόσο στέρεη είναι η επιχειρηματολογία και η τεκμηρίωση που τη στηρίζουν. Το κείμενο αυτό δε μοιάζει διόλου παράται­ ρο πλάι στις μεταγενέστερες καταθέσεις που περιέχονται στο βιβλίο κι αναφέρονται στο ρόλο, τη χρησιμο­ ποίηση, τη χειραγώγηση των εικόνων στο σημερινό κό­ σμο. ' Ομως η Gisele Freund ενσαρκώνει μια αδήριτα μαχη­ τική στάση για την υπεράσπιση της φωτογραφίας. Πρό­ κειται για μια στάση υπεύθυνη αφού η φωτογραφία εί­ ναι, για τη Freund, επάγγελμα. Το 1974 η συγγραφέας απεύθυνε έκκληση για τη δημιουργία ενός μουσείου μεγάλων φωτογράφων και πρότεινε την εγκατάστασή του στους χώρους του Κέντρου Μπωμπούρ. Και θύμιζε την περίπτωση ενός περίφημου συλλέκτη που, την επο­ χή του '30, αναγκάστηκε να πουλήσει τους θησαυρούς της συλλογής του στην Αμερική επειδή το γαλλικό κρά­

τος δεν του έδινε το γελοίο ποσό που ζητούσε. ' Αραγε την έκκληση της Freund την έλαβαν υπόψη τους οι υψηλά ιστάμενοι; Το γεγονός είναι πως το δημόσιο σκέ­ φτεται σήμερα να ενδιαφερθεί για την τύχη μιας εκπλη­ κτικά παραμελημένης κληρονομιάς. Κάλλιο αργά παρά ποτέ. Μόνο που πρέπει ψύχραιμα να εκτιμηθούν οι ελ­ λείψεις που υπάρχουν. Το Μπωμπούρ διαθέτει τμήμα φωτογραφίας. Παράλ­ ληλα το Υπουργείο Πολιτισμού δημιούργησε το Εθνικό Ίδρυμα Φωτογραφίας, με έδρα τη Λυόν. Επικεφαλής του τοποθετήθηκε ο Pierre Le Fenoyl, που άρχισε τη σταδιοδρομία του ως αρχειοθέτης του Cartier-Bresson και ήταν, την εποχή του διορισμού του, αγοραστής έρ­ γων τέχνης στο Publicis. Ο Fenoyl σε μια συνέντευξη που παραχώρησε στο περιοδικό Photo το Φεβρουάριο του 1976 εξέφρασε την πρόθεσή του να ενθαρρύνει τις εκδόσεις βιβλίων. Το ίδρυμα αποφάσισε να προβεί, σε συνεργασία με τις εκδόσεις Robert Delpire, στην έκδο­ ση μιας σειράς μονογραφιών. Ο Pierre de Fenoyl σκέ­ φτεται να κάνει το ίδρυμα έναν πραγματικό εκδοτικό οί­ κο που θα εκδίδει μικρά βιβλία καθώς και άλμπουμ με παλιές φωτογραφίες. Μακάρι να φτάσουμε στο σημείο να μην ψάχνουμε άδικα στα παλαιοβιβλιοπωλεία για Marville, Carjat και Nadar αλλά νά 'χουμε στη διάθεσή μας για τις έρευνές μας κάποιους έγκυρους βιβλιογραφι­ κούς και αναλυτικούς οδηγούς. Τέλος, ρωτάμε: γιατί να μην προχωρήσει κάποτε το ίδρυμα και στην έκδοση βι­ βλίων τσέπης; Τα σχέδια αυτά ανταποκρίνονται σε μιαν ανάγκη διά­ χυτη που αισθανόμαστε να θεριεύει εδώ και κάποιον καιρό. Σχετική ένδειξη μπορούμε να θεωρήσουμε την έκδοση ενός εντύπου σαν το C ontrejour που ανακοί­ νωσε, εξάλλου, τη δημιουργία μιας σειράς βιβλίων με «λαϊκές» τιμές, καθώς και την ίδρυση του εκδοτικού οί­ κου Pierre-Jean Balbo που προετοιμάζει την έκδοση

χρονικα/9 πολλών τίτλων αφού κυκλοφόρησε ήδη το εξαιρετικό λεύκωμα Atget. Γιατί καλές είναι και οι εκθέσεις, αλλά κάποτε κλείνουν, ενώ τα βιβλία μένουν! Και οπωσδήπο­ τε θα πολλαπλασιαστούν στο εγγύς μέλλον, όπως συνέ­ βη με τα περιθωριακά έντυπα μετά το 1968 ή, πιο πρό­ σφατα, με τις ταινίες σούπερ-8. Υπάρχει βέβαια ο κίν­ δυνος τα βιβλία αυτά να είναι εν πολλοίς προχειροφτιαγμένα, όχι πάντα καλοτυπωμένα, με κακής ποιότητας χαρτί. Οπως και νά χει όμως, θα υπάρχουν. Και η πα­ ρουσία τους θα δηλώνει ανταπόκριση σε μια ανάγκη μα­ ζικής έκφρασης καθώς και στην ανάγκη για διάρρηξη ενός πολιτισμικού κυκλώματος που έχει πρόσκαιρα μπλοκαριστεί και ασφυκτιά κάτω από το βάρος των προϊόντων πολυτελείας. Πότε όμως θα δούμε να ενθαρρύνονται επίσημα και με τρόπο συγκεκριμένο οι επιστημονικές μελέτες και εκδόσεις για την ιστορία της φωτογραφίας, τον κοινωνι­ κό ρόλο που διαδραμάτισε στο πέρασμα του χρόνου, την επίδραση που είχε στις εικαστικές τέχνες και τη λογοτεχνία; Πότε θα δούμε να καταρτίζονται έγκυροι κατάλογοι (όπως συμβαίνει με τους ζωγράφους) των πιο σημαντικών φωτογράφων του 19ου αιώνα;... Για το σκο­ πό αυτό δε χρειάζεται να ιδρυθούν ειδικά αρχεία. Στα Αρχεία της Εθνικής Βιβλιοθήκης το φωτογραφικό υλικό υπάρχει και περιμένει ερευνητές και εκδότες να ενδι­ αφερθούν γι' αυτό. Είναι γεγονός πως δε λείπουν οι καλές προθέσεις. Δεν έχουμε να κάνουμε με κενό αλ­ λά με τεράστιες ανεκμετάλλευτες δυνατότητες. Το μό­ νο που χρειάζεται είναι μια συνεπής χρηματοδοτική πο­ λιτική για να τις αξιοποιήσει.

Garjat: πορτρέτο του Μπωντλαίρ, 1895 LIONEL RICHARD

Η Gisele Freund έγινε διάσημη για τα φωτογραφικά πορτρέτα συγγραφέων. Η ίδια όμως τονίζει το ρόλο της φωτογραφίας-ντοκουμέντου.

Gisela Freund, μπορείτε νά μας πείτε πώς γίνα­ τε φωτογράφος; ΕΓΙΝΑ φωτογράφος από ανάγκη. Στα είκοσι μου χρόνια αναγκάστηκα να φύγω από τη Γερμανία. Σαν έφτασα στο Παρίσι ήμουν ήδη μπολιασμένη με το πάθος της φωτογραφίας. Πάνω μου κουβαλούσα κρυφά τις πρώτες φωτογραφίες θυμάτων των ναζί, που έμελλαν να δημο­ σιευτούν αργότερα στη Γαλλία και σε άλλες χώρες της Ευρώπης. Είχαμε ιδρύσει ένα φοιτητικό όμιλο και βγά­ ζαμε ένα πολυγραφημένο περιοδικάκι με κείμενα εναν­ τίον του ναζισμού. Εγώ κατάφερα να το σκάσω τη μέρα που θα με συλλάμβαναν. ' Υστερα από πολλές δυσκολί­ ες μπόρεσα και πήρα το τρένο στη Φρανκφούρτη, γιατί εκείνη την επόχη όλα τα τρένα ήταν επιτηρούμενα. Πά­ νω μου είχα κρύψει το φιλμ που είχα τραβήξει... Αποβι­ βάστηκα λοιπόν κουβαλώντας μια βαλίτσα βάρους δύο κιλών και μην έχοντας στην τσέπη μου πεντάρα τσακι­ στή. ' Ηθελα όμως να τελειώσω πάση θυσία τις σπουδές μου. Είχα ένα φίλο που κρατούσε μια στήλη σε κάποιο έντυπο -μια στήλη για τα απολεσθέντα σκυλιά. Προσπά-

10/χρονικα

θησα, με τη μεσολάβησή του, να δώσω κάποιες φωτο­ γραφίες στις εφημερίδες. Θυμάμαι την πρώτη φωτο­ γραφία που πούλησα. Μου την πλήρωσαν δέκα φράγκα. Περπατούσα κοντά στην Pont des Arts όταν είδα να ανεβαίνει στην επιφάνεια του νερού το πτώμα μιας νέ­ ας κοπέλας που μόλις είχε αυτοκτονήσει. Είχα μαζί μου τη μηχανή, την έβγαλα και φωτογράφισα τη σκηνή. ' Ετσι έκανα το ντεμπούτο μου. Μετά άρχισα το ρεπορ­ τάζ. Πηγαίνοντας στην Εθνική Βιβλιοθήκη για δουλειά σκέφτηκα να τραβήξω μερικές φωτογραφίες από το Χρηματιστήριο. Τις έδωσα για δημοσίευση σε πολλές εφημερίδες με τη λεζάντα: «Στιγμιότυπα από το Χρη­ ματιστήριο του Παρισιού». Φαντασταστείτε την έκπληξή μου όταν είδα μια απ' αυτές να δημοσιεύεται σε κάποιο βελγικό φύλλο με τη λεζάντα: «Άνοδος στο Χρηματι­ στήριο του Παρισιού». Μα η έκπληξή μου δε σταμάτησε εκεί. Ύστερα από μερικές εβδομάδες η ίδια φωτογρα­ φία σε κάποια γερμανική εφημερίδα με τη λεζάντα: «Πτώση στο Χρηματιστήριο του Παρισιού!...» Τότε κατά­ λαβα πώς μπορείς να αλλάξεις το νόημα μιας φωτο­ γραφίας. Είπατε πως θέλατε να συνεχίσετε τις σπουδές σας. Τι είδους σπουδές ήταν; ΕΙΧΑ ξεκινήσει, στο πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης, μια κοινωνιολογική διατριβή με θέμα τη φωτογραφία, υπό την επίβλεψη του Karl Mannheim. Παρακολουθού­ σα τα μαθήματα της λεγόμενης σήμερα Σχολής της Φρανκφούρτης. ' Οπως καταλαβαίνετε, την εργασία αυ­ τή δεν μπόρεσα να την τελειώσω στη Γερμανία. Πριν ακόμη φύγω, οι ναζί είχαν εκδιώξει τον Karl Mannheim από το πανεπιστήμιο. Ο μόνος που έμενε ήταν ο Paul Tillich, ο οποίος μου είπε: «Δε βαριέσαι, έλα να κάνεις το ντοκτορά σου μαζί μου!» Πριν περάσει ένας μήνας τον είχαν ξηλώσει κι αυτόν... Έτσι λοιπόν τελείωσα τη διατριβή μου στο Παρίσι. Την εξέδωσε η Adrienne Monnier, στο βιβλιοπωλείο της οποίας σύχναζα. Η Monnier μου έδειξε πάντα μεγάλη φιλία. Την εποχή εκείνη ήμουν πολύ εντυπωσιασμένη από το φιλελευθερισμό της Σορβόννης: Οι άνθρωποι δέχτηκαν χωρίς δυσκολίες και το θέμα και την υποστήριξή μου.

' Οσον αφορά στη διατριβή αυτή, της οποίας ένα ολόκληρο μέρος αναδημοσιεύεται στο Φωτο­ γραφία και Κοινωνία, είπαν κάποιοι ότι είστε επηρεασμένη από τις έρευνες του Walter Ben­ jamin. Πώς έχει το ζήτημα; TON Walter Benjamin τον γνώρισα καλά, αφού χρόνια ολόκληρα δουλεύαμε δίπλα δίπλα στην Εθνική Βιβλιοθή­ κη. Πότε πότε έβγαινε για να καπνίσει την πίπα του και τότε πιάναμε τη συζήτηση. Επίσης πολύ συχνά παίζαμε σκάκι -μόλο που δεν ανεχόταν να χάνει... Ήμασταν πολύ φίλοι, μου φαινόταν πολύ μεγαλύτερος από μένα (πράγμα που δεν ήταν αλήθεια, αφού ήταν μόλις 48 όταν αυτοκτόνησε -κάτι τέτοια δεν τα πιάνεις όταν εί­ σαι νέος) και, τέλος, ήταν ήδη διάσημος! Μας απασχο­ λούσε η ίδια περίοδος, εκείνος δούλευε πάνω στον Bau­ delaire. Πάρ' όλα αυτά ποτέ δεν τόλμησα να θίξω μαζί του θέματα σχετικά με τη διατριβή μου. Οχι. Δάσκαλός μου στην κοινωνιολογία ήταν ο Norbert Elias. Ο Elias ήταν βοηθός του Mannheim. Αυτός μου πρότεινε να κά­ νω διδακτορική διατριβή για τη φωτογραφία. Καθώς δια­ μορφώθηκα μέσα στο πνεύμα της Σχολής της Φραν­ κφούρτης είναι φυσικό να έχω επηρεαστεί περισσότερο απ' αυτήν παρά από τον Walter Benjamin σε ό,τι αφορά τον προσανατολισμό μου. Αυτή η πανεπιστημιακή εργασία είναι μία από τις ελάχιστες, τις ελαχιστότατες κοινωνιολογικές μελέτες για τη φωτογραφία. Και είναι γεγονός πως σ' αυτήν δεν θίγετε εκτενώς τις σχέσεις τέχνης και φωτογραφίας. Μήπως αυτό το κενό επιδιώξατε να καλύψετε στο Φωτογραφία και Κοινωνία; ΝΑΙ. Άλλωστε αυτή ήταν μια από τις μομφές του Wal­ ter Benjamin. Υποστήριζε πως θα μπορούσα νά 'χα πει πολύ περισσότερα για την επίδραση της φωτογραφίας στην τέχνη. Το θέμα αυτό τον απασχολούσε έντονα. Και νομίζω πως ένιωσε μεγάλη ανακούφιση βλέποντας ότι το είχα αφήσει κατά μέρος!... Πράγματι, επιθυμία μου ήταν να επανέλθω στο αντικείμενο αυτό, και τό ' κανα, θεέ και κύριε, ύστερα από σαράντα χρόνια με

χρονικα/11 αφορμή το Φωτογραφία και Κοινωνία. Τούτο το βιβλίο γνώρισε μεγάλη επιτυχία. Η πρώτη έκδοση εξαντλήθηκε πολύ γρήγορα. ' Ετσι, με την ευκαιρία της δεύτερης έκ­ δοσης πρόσθεσα στο παλιό κεφάλαιο για τη φωτογραφία και την τέχνη κάποιες σκέψεις γύρω από τα προβλήμα­ τα που απασχολούν την εννοιολογική τέχνη, τον σούπερ ρεαλισμό και τη σημερινή ζωγραφική. Η δεύτερη έκδο­ ση. λοιπόν, είναι τελείως εκσυγχρονισμένη. Μιλώ μάλι­ στα και για το τι έπεται του σούπερ ρεαλισμού -εννοώ: το εικαστικό κίνημα που φιλοδοξεί να απομιμηθεί όχι πιά το φωτογράφο αλλά το μάτι της μηχανής. Δεν είμαι αν­ τίθετη στην εννοιολογική τέχνη όπως την είδαμε να πα­ ρουσιάζεται π.χ. στην 9η Μπιενάλε. Ο καλλιτέχνης είναι ελεύθερος. Δεν υπάρχει δικαίωμα που να μην του ανή­ κει. Δικαίωμά του λοιπόν να χρησιμοποιεί και τη φωτο­ γραφία. ' Οταν όμως φτάνει στο σημείο να μιμείται -το φακό, τότε, νομίζω, παύουμε νά χουμε πραγματική τέ­ χνη. Στο βιβλίο σας βλέπουμε ότι τονίζετε εμφαντικά το ρόλο ντοκουμέντου που παίζει η φωτογραφία, την πολιτισμική, άν θέλετε, διάσταση της φωτο­ γραφίας. Κι αυτό παραξενεύει το κοινό που σας ξέρει κυρίως σαν φωτογράφο-πορτρετίστα, ιδιαί­ τερα το κοινό της λογοτεχνίας, που έχει υπόψη του ότι ευθύνεστε για τα περιφημότερα φωτο­ γραφικά πορτρέτα σύγχρονων συγγραφέων. Τι είναι για σας η φωτογραφία:

ΧΑΡΗ στη βοήθεια της Adrienne Monnier μπόρεσα να φωτογραφίσω τους μεγαλύτερους συγγραφείς της προπολεμικής περιόδου. Υπήρχαν τότε τρεις γενιές: Οι παλαιότεροι; μεστούς Gide, Valery, Claudel, οι πενηντά­ ρηδες. με τους Mauriac, Montherlant και. τέλος, οι σουρεαλιστές (έκανα ρεπορτάζ με τον Ren6 Crevel κυ­ ρίως). Το 1935, στην αίθουσα της Mutualite όπου γινό­ ταν το συνέδριο των συγγραφέων για την υπεράσπιση του πολιτισμού, οι μόνοι φωτογράφοι που παραβρίσκον­ ταν ήμασταν εγώ και μία συνάδελφός μου. Τραβούσαμε χωρίς φλας. Ετσι μπόρεσα να φωτογραφίσω όλους τους αγαπημένους μου συγγραφείς. Αυτό που μ' ενδιέφερε στο πορτρέτο ήταν η ψυχολογική πλευρά. ' Ηθελα να αποδώσω την προσωπικότητα του ανθρώπου που είχα απέναντι μου. Κατά τη γνώμη μου, ο φωτογρά­ φος πρέπει να σβήνει ταπεινά πίσω από τη φωτογραφία. Πολλοί σημερινοί φωτογράφοι επιδιώκουν το αντίθετο: γυρεύουν να προβληθούν και να εκτιμηθούν ως καλλιτέ­ χνες. Για μένα η φωτογραφία είναι και παραμένει ντο­ κουμέντο. Πάνω απ' όλα θεωρώ τον εαυτό μου φωτοδημοσιογράφο. Ο κόσμος νομίζει πως έχω κάνει μόνο πορτρέτα γιατί, όταν το 1968 το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης μου ζήτησε να δείξω δουλειά που δεν είχα πα­ ρουσιάσει πότε ώς τότε, κοντολογίς τα πορτρέτα συγ­ γραφέων που είχα φτιάξει, η επιτυχία ήταν τόσο μεγάλη που όλοι με κατέταξαν στους πορτρετίστες!... Νά γιατί ετοιμάζω τώρα μια άλλη έκθεση. Θα περιλαμβάνει απο­ κλειστικά και μόνο τα φωτορεπορτάζ μου!

«Δεσποτικός, οξύθυμος, παράφορος, α κρ αίο ς σε όλα, με μια ακόλαστη φ α ντασ ία γύρω α π ό τα ήθ η π ο υ π ο ­ τέ δεν είχε όμ οιο της, άθεος μέχρι φ ανατισμού, να ποιος ε ίμ α ι με δυό λ όγ ια- κ α ι κ ά τ ι α κό μα : σκοτώστε με ή δεχτείτε με όπ ω ς ε ίμ α ι για τί δεν π ρ ό κ ε ιτ α ι ν ’ αλλάξω» Μ αρκήσ ιος ντε Σ αντ Δ ιάλεξαν να τον σκοτώσουν, στην αρχή σιγοψήνοντάς τον μέσα στην πλήξη της σκοτεινής φ υλα κής κ α ι κ α τ ό π ι με τη σ υ κ ο φ α ν τ ία κ α ι τη λησμονιά.

Ε κδόσ εις Γλάρος ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 31 · ΑΘΗΝΑ 141 · ΤΗΛ 36 18 457

Από 10 Αυγούστου έως 6 Σεπτεμβρίου

< .3 ω

| Μεθενίτης - Πάτρα | Ρόμβος-Αθ.

<

| Καρδαμίτσα · Αθ. | Κατώι του Βιβλίου | Κλάδος - Ηράκλειο IΚοτζιά - Θεσ.

| Ελευθερουδάκης - Αθ. | [ Ενδοχώρα - Αθ.

| Δωδώνη - Γιάννενα

| Αριστοτέλης - Αθ.

| Αίσλος - Αθ.

ΒΙΒΛΙΑ

| Δωδώνη - Αθ.

ταίο με έναν (*). Επειδή όμως είναι τεχνικά αδύνατο να δημο­ σιεύονται όλα τα βιβλία που αναφέρουν οι βι­ βλιοπώλες, ο πίνακας περιλαμβάνει τελικά εκεί­ να τα βιβλία που δηλώθηκαν από δύο τουλάχι­ στον βιβλιοπώλες. Οσο για το ενδιαφέρον και την ποιότητα των βιβλίων του πίνακα, σκόπιμο είναι να συμβου­ λεύεστε τις σελίδες της «Επιλογής».

| Γνώση - Αθ.

Η Α ΓΟΡΑ ΤΟ Υ ΒΙΒΛΙΟΥ Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικό­ τερα βιβλία ενός μήνα, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρησαν δεκαπέντε βιβλιοπώλες α π ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τα τρία βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστη­ μα αυτό. Έτσι, το βιβλίο με τις μεγαλύτερες πωλήσεις σημειώνεται με τρεις αστερίσκους (***), το αμέσως μετά με δύο (**) και το τελευ­

1. Α. Φακίνου: Ιστορία μιας χαμένης γής (Εστία) 2. Α. Κάλλια: Αρβανίτες (Ιδιωτ. έκδοση) 3. Μ. Αραβαντινού: Τζαίημς Τζόυς (Θεμέλιο) 4. Γκ. Γκ. Μάρκες: Ο συνταγματάρχης δεν έχει κανένα να του γράψει (Ν. Σύνορα) 5. Α. Αργυρίου: Διαδοχικές αναγνώσεις Ελλήνων υπερρεαλιστών (Γνώση) 6. Σ. Καρούσου: Περιπέτειες στην Ιταλία (Ερμής) 7. Μ. Λόουρη: Κάτω από το ηφαίστειο (Αστέρι) 8. X. Σεμπρούν: Ο δεύτερος θάνατος του Ραμόν Μερκαντέρ (Θεμέλιο) 9. Γκ. Γκ. Μάρκες: Ανεμοσκορπίσματα (Ν. Σύνορα) Σημείωση: Στο βιβλιοπωλείο Αίολος, το βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις ήταν: Ο. Ντε Μπαλζάκ: Το άγνωστο αριστούργημα. Στον Αριοτοτέλη, Φ. Γερμανού: Περισσότερο σεξ... σε λίγο (Κάκτος). Στη Γνώση, Μ. Πολενάκη: Η κυρία με τα κρεμμυδάκια (Πύλη). Στον Κλάδο (Ηράκλειο), Μ. Κασσόλα: Πρίγκιπας (Κέδρος).

Δ ΙΑ Β Α Ζ Ω κυκλοφ όρησ ε ή νέα σειρά τόμω ν τού «Διαβάζω» #

(έκτος άπό τόν α' τόμο, πού έχει έξαντληθεί)

π ρ ο μ η θ ε υ τ ε ίτ ε το υς έ γ κα ιρ α

Μαρκήσιος ντε Σαντ Η περιπέτεια μερικών ανδρώπων, λέ­ ει ο Πωλ Βαλερύ, δεν τελειώνει με το δάνατό τους. Η ζωή τους είναι σαν ένας πρόλογος σε μια σταδιο­ δρομία χωρίς τέλος, σα μια αναφο­ ρά στην τραγωδία της σκέψης τους. Ο «καταραμένος» ή «δεσπέσιος» μαρκήσιος τώρα μόλις αρχίζει να δικαιώνεται, γιατί και η εποχή μας αναζητά με το ίδιο πάδος να δώσει στην ηδική τις πραγματικές της δι­ αστάσεις και στην ελευδερία μια πιο ανυπόκριτη μορφή. Η φανατική μονομέρεια του Σαντ, η απόλυτη αμφισβήτησή του, προκαλούν φυσικά, αλλά πώς αλλιώς δα δοκιμά­ σουμε την αντοχή της σκέψης μας; «Διάβασε τον μαρκήσιο ντε Σαντ και διάβασέ τον ώς την τελευταία σελίδα του τελευταίου τόμου: δα συμπληρώσεις έτσι το μάδημά σου της ηδικής και δ ' αποκτήσεις εξαί­ σιες απόψεις για τη φιλοσοφία της ιστορίας.» Φλωμπέρ (20.1.1840)

14/αφιερωμα

Έ να ηφαίστειο δεν εμφιαλώνεται Σ α ντ Δονάτος, Φραγκίσκος, Αλφόνσος, μαρκήαιος (1740-1814): έγραψε μυθιστορήματα των οποίων οι ήρωες διέπονται από μια δαι­ μονική ηδονή να βασανίζουν αθώας υπάρ­ ξεις. (Μικρό Λεξικό Λαρούς, 1959) Το ογκώδες έργον του, έκφραοις μιας ανωμά­ λου ιδιοσυγκρασίας, κατεκρίθη πολλαπλώς δια την αν ηθικότητά του. Η κριτική του 20ού αιώνος ανεγνώριοε την οπουδαιότητα του έργου του και την αξίαν της ψυχολογικής αναλύσεως η οποία το διακρίνει. (Πάπυρος-Λαρούς, 1964) Κ ατατρεγμένος όσο ζούσε, προσωποποίηση του Κ ακού στη ρομαντική εποχή, ο Σ α ντ ήταν σχεδόν άγνωστος ώς τον 20ό αι. Πολλά κεί­ μενά του είχαν μείνει ανέκδοτα και τα ταμ­ πού της αστικής και βικτοριανής περιόδου εμπόδιζαν να δούμε την πραγματική διάστα­ ση του έργου του. Την ανακάλυψή του χρω­ στάμε στον υπερρεαλισμό. Ο Απολλιναίρ, ο Μ πρετόν είχαν γοητευθεί από την καταπλη­ κτική αποδέσμευση της φαντασίας του μέσα από μια διάσπαση του γραπτού λόγου. Σήμε-, ρα ο Σ α ντ είναι για πολλούς συγγραφείς ένας πραγματικός φάρος, ενώ η διάδοσή του στο πλατύτερο κοινό καταλήγει πολλές φορές σε μια παραμορφωμένη και αρκετά παιδαριώδη εικόνα του «θεσπέσιου» μαρκήσιου σα μο­ χθηρού ανθρώπου. (Παγκόσμια Εγκυκλοπαίδεια, 1972) «Λίγη ακόμα προσπάθεια», που θ α έλεγε κι ο ίδιος, και δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε, ύστερα από τις διαδοχικές αυτές κρίσεις, τι θα λένε τα «βιβλία» σε νεότερες και βελτιωμένες εκδόσεις τη μέρα που θ α διαβάζεται σαν το πιο αξεπέραστο παραμύθι της υπόγειας ζωής μας και δε θα ξυπνάνε πια οι δόλιες οι νοικοκυρές

τον εισαγγελέα, ώρα μεσάνυχτα, επειδή αχνόφεξε κάποιο βυζί ή ό,τι άλλο ακατονόμαστο στην τηλεόραση· τότε που οι άσεμνες ταινίες θα παίζονται σε κινηματογράφους περιωπής και όχι στα μουλωχτά σε λαϊκές και μόνο γειτονιές· τότε που δε θ α ντρέπονται οι άνθρωποι όποια ερωτική πράξη, δηλαδή την πιο γνήσια στιγμή τους, και η θέα του αγριεμένου φαλλού θ α είναι σάλπισμα ζωής και όχι απωθημένος πανικός. Η μέρα και ο αιώνας θα φτάσουν που θα του στήσουν του Σ α ντ αγάλματα μέσα στα τείχη κάθε πόλης και θα του προσφέρονται θυσίες.

Swinburne (1837-1909) Στην Ελλάδα το φάντασμα του Σαντ άρχισε να πλανιέται ανάμεσά μας με το έργο του Πέτερ Βάις Η δολοφονία του Μαρά, που ανέβασε το Θέατρο Τέχνης την άνοιξη του ’65 και ’66. Σε κείνο το μικρό υπόγειο των θαυμάτων απλώ­ θηκε ξανά μπροστά μας η γαλλική επανάσταση με τον Μαρά, από τη μια, στη μπανιέρα του να παλεύει να σώσει ό,τι μπορούσε από το όνειρο που είναι κάθε επανάσταση και με τον Σαντ, από την άλλη, θεριό σωστό, να πασχίζει να λυ­ τρώσει τον άνθρωπο-ζωάκι, με τις κρυφές λα­ χτάρες του και που καμιά επανάσταση ποτέ δε θ α τις πνίξει. Για να φτάσομε στις μέρες μας στο Σαλό ή 120 μέρες στα Σ όδομα του Παζολίνι, που με την παγερή αφήγηση της εικόνας μυούσε στα «μυστήρια» του Σαντ, χωρίς υπεκ­ φυγές κι αφέλειες, αλλά με τη συλλογιστική της βίας. Η επαφή μας όμως μαζί του θα έμενε έμ­ μεση αν δεν είχαμε σήμερα στα χέρια μας τα βασικά του κείμενα, όσο μας επιτρέπουν να τα διαβάζομε. Γιατί το σκάνδαλο δεν είναι ο Σαντ, αλλά τα εμπόδια που στήνουν σ ’ αυτόν το «δια­ βολάνθρωπο» πρωτοδικεία και εφετεία, όταν αποφασίζουν να πολτοποιηθούν τα βιβλία του, κι ας είδε φως η μοίρα του στις «πολιτισμένες» χώρες κι ας πουλιέται εκεί στα περίπτερα σαν καραμέλα. Πότε, αλήθεια, θα πάψουν οι νόμοι,

αφιερωμα/15 με τα σεβάσμια αλλά και ξεπερασμένα πολλές φορές κριτήριά τους, να προσβάλλουν τη νοη­ μοσύνη μας, το δικαίωμά μας να κρίνομε σαν υπεύθυνοι άνθρωποι; Ας μην απελπιζόμαστε όμως. Ευτυχώς η ζωή έχει τους δικούς της άγραφους και αλάθητους νόμους.

ου, του Λαμεττρί και του Όλμπαχ (σχεδόν όλα τα επιχειρήματα του Σαντ θα τα βρούμε στο βι­ βλίο του τελευταίου Το σύστημα της φύσης, 1770). Θεός και φύση, οι δυο εφιάλτεζ του. Οσο δεν υπάρχει ο άνθρωπος για τη φύση, άλ­ λο τόσο δεν υπάρχει κι ο θεός για τον Σαντ.

Μας λένε για την ανηθικότητα των Επικίνδυ­ νων σχέσεων και για κάποιο άλλο, δεν ξέρω ποιο, βιβλίο που έχει για τίτλο το όνομα μιας καμαριέρας· κι όμως υπάρχει ένα βιβλίο φρι­ χτό, βρομερό, τρομερό, διεφθαρμένο, πάντα ανοικτό και που δε δα κλείσει ποτέ: το μεγά­ λο βιβλίο του κόσμου, χωρίς να λογαριάσομε ένα άλλο, χίλιες φορές πιο επικίνδυνο, γεμά­ το α π ' όσα λέγονται στα κρυφά μεταξύ αν δρών ή γυναικών πίσω από μια βεντάλια, τι βράδι, στο χορό. Μπαλζάκ (1799-1850)

29.1.1860. Συζήτηση για τον Σαντ, στον οποίο ξαναγυρνά πάντα, σα μαγεμένος, ο Φλωμπέρ. Είναι η τελευταία λέξη του καθολικι­ σμού, λέει, είναι το πνεύμα της Ιερός Εξετάσεως, το πνεύμα της εκκλησίας στο Μεσαίω­ να, η απέχθεια της φύσεως· δεν υπάρχει ένα δέντρο στο Σαντ, μήτε ένα ζώο. από το Ημερολόγιο των αδελφών Γκονκούρ

Στον Σαντ πρέπει ν' αναγνωρίσομε μια κατα­ πληκτική ισορροπία ανάμεσα στην πιο ξέφρενη ανάπλαση ερωτικών φαντασιώσεων και το κή­ ρυγμα ιδεών. Με τον ίδιο παροξυσμό που θα περιγράψει αισθησιακές ή φοβερές σκηνές, θα ριχτεί στη συνηγορία της «φιλοσοφίας» του. Ο λόγος του τροφοδοτεί την πράξη και η πράξη, σα για να δικαιωθεί, βιάζεται να γίνει λόγος. Δεν προφταίνεις να πάρεις ανάσα. Αυτές οι φαινομενικές εναλλαγές δεν είναι παρά μια απελπισμένη προσπάθεια για να μυθοποιήσει, με την επεξεργασία της δικής του λογικής, την αχαλίνωτη ζωή και να της δώσει ένα πρόσωπο, κι ας είναι αυτό το πρόσωπο φρικτό σαν της Μέδουσας. Οι θεωρητικές σκέψεις του Σαντ αποδεσμεύ­ ουν, κάδε στιγμή, δυνάμεις πέρα από τη λο­ γική ■αυτές οι δυνάμεις τις εμψυχώνουν και τις ενοχλούν συνάμα, με μια τέτοια ώθηση ώστε οι σκέψεις αυτές να αντιστέκονται μπροστά τους αλλά και να υποχωρούν, ζη­ τώντας να δαμάσουν αυτή την ώθηση, και τη δαμάζουν πράγματι, μόνο αφού αποδεσμεύ­ σουν άλλες σκοτεινές δυνάμεις που κι αυτές ξανά τις παρασύρουν, τις αποκλίνουν και τις διαφθείρουν. Το αποτέλεσμα είναι πως ό,τι λέγεται είναι σαφές, αλλά δείχνει να εξαρτάται από κάτι που δεν ειπώθηκε. Μωρίς Μπλανσό Η σκέψη του Σαντ γυρνοβολά με μανία γύρω από το θεό και τη φύση. Οι απόψεις του δεν είναι και τόσο δικές του- μεταφέρει, με το δικό του τρόπο, ένα ολόκληρο ρεύμα ιδεών που περνά από την υλιστική φιλοσοφία του Ελβέτι-

Αναφέραμε πιο πάνω το ρεύμα ιδεών του υλι­ στικού διαφωτισμού. Μήπως δε θά 'πρεπε να πάμε πιο πίσω; στην Κυρηναϊκή σχολή του Αρί­ στιππου και, γιατί όχι, σε όσα λέει ο Καλλικλής στον πλατωνικό Γοργία: «τρυφή και ακολασία και ελευθερία... τούτ’ εστίν αρετή τε και ευ­ δαιμονία» (492 C). Πέντε λέξεις κλειδιά για τον Σαντ. Αλλά είναι και ο Φίληβος ή περί ηδονής... Ο μαρκήαιος ντε Σαντ έζησε την παρακμή της φεουδαρχίας, όταν άρχισαν να της αμφι­ σβητούν, ένα ένα, όλα της τα προνόμια: ο περίφημος «σαδισμός» του είναι μια τυφλή απόπειρα για να επιβεβαιώσει τα δικαιώματά του... μέσα από τη βία, θεμελιώνοντάς τα πά­ νω στην υποκειμενική ποιότητα του προσώ­ που του. Αλλά αυτή του την απόπειρα την έχει κιόλας διαποτίσει ο αστικός υποκειμενι­ σμός· τους αντικειμενικούς τίτλους ευγένει­ ας έχει αντικαταστήσει η ανεξέλεγκτη ανωτε­ ρότητα του εγώ... Σάρτ, Κριτική του διαλεκτικού λόγου Αυτό που ξεχώρισαν οι υπερρεαλιστές στον Σαντ είναι η απελευθέρωση του λόγου. Ό χι τό­ σο για το «σκληρό» του λεξιλόγιο και την άρνη­ ση κάθε μέτρου, αλλά γιατί το ύφος του αδιά­ κοπα πηγάζει μέσα από μια επίμονη τάση για αναθεώρηση των πάντων. Είναι σα να παραμι­ λά, πολλές φορές, σα να μην μπορεί να επικοι­ νωνήσει μαζί μας. Η σκέψη του στριφογυρίζει μέσα στη δική της φυλακή. Τι τον εμποδίζει μέ­ σα στη μοναξιά του να βλέπει τα πάντα διαφο­ ρετικά, να γκρεμίζει και τα τελευταία ταμπού; έκοψε τις γέφυρες πίσω του, αλλά η πείρα και τα βιώματα είναι αρκετά για να κωδικοποιήσει, να σκηνοθετήσει πιο μεγαλόπρεπα όσα φτηνά επεισόδια είχε ζήσει σαν τόσους και τόσους άλ­ λους άρχοντες. Την ελευθερία του τη ζει μέσα στην αχαλίνωτη φαντασία του, σαν αντιπερι-

16 /α φ ιε ρ ω μ α

Η απελευθέρωση των φυλακισμένων στη Βαστίλλη

σπασμό για όσα του στερούνε. Η ζωή του στη φυλακή δεν είναι πια παρά ένα αχανές όνειρο που όλο ξαναρχίζει, με την επιμονή του καταρ­ ράκτη: μια φυγή επί τόπου. Η σκέψη του Σ αντ δεν είναι ούτε σκέψη αρι­ στοκράτη, ούτε σκέψη κάποιου αστού: είναι η βιωμένη ελπίδα κάποιου ευγενή στο περι­ θώριο της τάξης του που δε βρήκε για να εκ­ φραστεί πα ρά τις δεσπόζουσες έννοιες της ανερχόμενης τάξης και που τις χρησιμοποίη­ σε παραμορφώνοντάς τις, ενώ παραμορφωνό­ ταν κι ο ίδιος μέσα α π ' αυτές... Δ ιατηρεί και σήμερα ακόμα μια ζωντανή δύναμη μ ε την αμφισβήτησή του και συμβάλλει στην άτακτη φυγή... των αστικών αντιλήψεων για τον ανα­ λυτικό λόγο, την καλοσύνη της φύσης, την πρόοδο, την ισότητα, την παγκόσμια αρμο­ νία. Η απαισιοδοξία του Σαντ πλησιάζει την απαισιοδοξία του μεροκαματιάρη στον οποίο δεν έδωσε τίποτα η γαλλική επανάσταση... Σαρτρ Ας τελειώνουμε με δυο απλές κουβέντες: Πάντα θα υπάρχουν μερικοί που θα βλέπουν και θα μιλούν για λογαριασμό μας, όσο οι αυ­ ταπάτες μάς εμποδίζουν να δούμε και να μιλή­ σομε εμείς οι ίδιοι.

Τι μένει ύστερα από το ξέφρενο παραλήρημα του Σαντ; Σίγουρα μια πιο σκληρή αλλά και κα­ θαρή ματιά: μάθαμε ώς πού φτάνει η ασυδοσία, «η ιδιοτέλεια και ο δόλος», και πως πιο μεγάλος κίνδυνος από τους δυνατούς, όποιας εξουσίας, δεν υπάρχει (γι’ αυτό και κοντά στα φανταστι­ κά πρόσωπα του Σαντ βλέπομε άλλα ακόμα πιο φρικτά: τους παντοδύναμους του καιρού του· και σ ’ όλα του τα βιβλία ατέλειωτες είναι οι αναφορές στην ιστορία όπως τη ζούμε κι όχι όπως γράφεται). Η άλλη του προσφορά: η ακλόνητη πίστη του στην άγια Ηδονή και στο μυστικό μας προνόμιο να εξουσιάζομε τουλάχιστο το σώμα μας: αυτό το έρμο το κορμί όπου (για να θυμηθούμε και τον Ουάιλντ) «κρύβεται η σκέψη και το πάθος καταχωνιάζει τα όνειρά του». Είμαι κατά της συμβατικής ηβικής, των πα ­ ραδοσιακών φαντασιώσεων, του αυθορμητι­ σμού, όλης της ηθικής βρομιάς της κοινωνί­ ας. Η αστική ηθική είναι για μένα η αντιηθική της κοινωνίας. Λουίς Μ πουνιουέλ (1900-1983) (τα σχόλια στην ανθολογημένη αυτή εισαγωγή είναι του Πέτρου Π απαδόπουλου)

αφιερωμα/17

Ζαν-Ζακ Μπροσιέ

Μπροστά στον Σαντ Δεν είναι κάτι παράδοξο που θεωρούμε τ ο’ ιαρκήσιο ντε Σ αντ σαν έναν από τους κλασικούς του 20ού αιώνα. Β έβα κ τολλά έργα του είχαν δημοσι­ ευτεί όσο ζούσε, και μάλιστα το πιο ση μα ν^κό που έγραψε: ο κύκλος της Νέας Ζυστίν και της Ιουλιέτας. Κι όμως το ένα τρίτο από τα γνωστά του έργα έγιναν γνωστά μετά το θάνατό του, και μάλιστα επίσημα μόνο τώρα τελευ­ ταία. Ο Ζυλ Ζανέν έγραφε τον περασμένο αιώνα ακό­ μα πως «ο Σαντ είναι παντού» και τόνιζε πως η ολέθρια επιρροή του ήταν αφορμή για φόνους παιδιών και μαρτύρια αγαθών παρθένων ήταν γνωστό μεταξύ του 1800 και 1920, από το ματοβαμμένο φωτοστέφανο που στόλιζε το κατα­ ραμένο όνομα του Σαντ (οι απόγονοί του θα περιμένουν τον 20ό αιώνα για να διεκδικήσουν τον τίτλο του) πως υπήρχαν «τα αισχρά μυθι­ στορήματα της Ζυστίν και της Ιουλιέτας». Λί­ γοι τα είχαν διαβάσει, κανένας όμως δεν τολμού­ σε να τα αναφέρει ή να μνημονεύσει τον τίτλο κάποιου έργου του. Και όμως τον Φλωμπέρ (το ξέρομε από την αλληλογραφία του) τον έλεγαν οι φίλοι του «ο Γέρος», όπως αποκαλούσαν και τον Σαντ μεταξύ τους. Ο Μπωντλαίρ σίγουρα τον είχε διαβάσει. Ο Μωπασάν επίσης. Ο Σαντ διαποτίζει ένα μεγάλο μέρος της λογοτεχνίας στον >19ο αιώνα, έστω και αν ο Ουγκώ τον ανα­ φέρει με μια ηλίθια φράση στα Π εριστρεφόμε­ να τραπεζάκια του Τζέρσεϋ. Ή ταν άλλωστε πιο φρόνιμο και βέβαια πιο «ποιητικό» να μιλά το Λιοντάρι του Ανδροκλή με ομοιοκατάλη­ κτους στίχους. Και επιτέλους φάνηκε ο Απολλιναίρ. Αφιερώ­ νει στο μαρκήσιο μια συλλογή στο έργο του Ά ρχοντες του έρωτα, αναφέρει πλούσια απο­ σπάσματα από τη Ζυστίν και το Αλίν και Βαλκούρ και γράφει έναν πρόλογο όπου διαβάζο­ με: «Σαντ, ένα από τα πιο ελεύθερα μυαλά που έζησαν ποτέ!». Ο Μ. Heine του αφιερώνει ένα μέρος της ζωής του, δημοσιεύει οριστικές εκδό­ σεις ανέκδοτων ή παρεξηγημένων κειμένων, γράφει προλόγους και άρθρα καταπληκτικής

ακρίβειας και συνοπτικής κομψότητας. Αλλά έλαχε στον Ζιλμπέρ Λελύ να δημοσιεύσει τα Ά π α ντα του μαρκήσιου μαζί με δέκα τόμους ανέκδοτα κείμενά του. Δεν υπάρχει σήμερα πια κανένας που να υποστηρίζει πως μπορούμε να γνωρίσομε βαθύτερα το 18ο αιώνα, χωρίς να δια­ βάσομε προσεκτικά τα έργα του Σαντ. Το όνομα του μαρκήσιου συνδυάστηκε με τη λέξη σαδισμός, που είναι ένα από τα δυο συν­ θετικά της σεξουαλικής ορμής του ανθρώπου. Στα βιβλία του, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, δε γίνεται λόγος παρά μόνο για εγκλήματα και κυ­ ρίως για ανθρωποκτονίες, το υπέρτατο αυτό σκάνδαλο. Το έργο του Σαντ είναι πράγματι ένα έργο που προκαλεί. Ο Μωρίς Μπλανσό σε μια διεισδυτική μελέτη του έβλεπε την πηγή του σκανδάλου στην ιδιαίτερη κλίση ενός «παραλο­ γισμένου ατόμου» και που θεμελιώνει όλο του το έργο πάνω σ' αυτήν. Η διατύπωση είναι τέ­ λεια γιατί περιέχει τις δυο λέξεις παραλογισμός και άτομο. Κάθε ιστορία της φιλοσοφίας μάς μαθαίνει πως από τον Ντεκάρτ ώς τον Χέγκελ, και πιο γενικά από τό 17ο αιώνα ώς το 19ο, περνάμε από τις φιλοσοφίες της συνείδησης στις φιλοσοφίες της αυτοσυνείδησης. Αυτές ακριβώς στηρίζονται στην έννοια του ατόμου και σ’ αυτήν θυσιάζουν τον άνθρωπο, αντιπρό­ σωπο του είδους του και μάρτυρα της ανθρώ­ πινης φύσης. Ο 18ος αιώνας, και στις πιο τολ­ μηρές υλιστικές του εξερευνήσεις, ακόμα και στο έργο του Ρουσώ, είναι στραμμένος ολότελα προς αυτή την έννοια. Θεϊστές ή άθεοι, Βολταίρος είτε Ν τ’Ολμπάχ, όλοι τους αντικαθιστούν τη μεταφυσική του Θεού με τη μεταφυσική του

18/αφιερωμα σθησιασμό στην ηθική της αρνητικότητας, πρέ­ πει να διαβάσομε και να καταλάβομε τον Σαντ. Ωστόσο το σκάνδαλο και το μίσος που προκαλεί αυτό το έργο συνεχίζονται: «αποτρό­ παιο», «διαβολικό», «τερατώδες», καταδικά­ στηκε πριν μερικά χρόνια, όταν ο εκδότης Πωβέρ τύπωσε τα Ά π α ντα του Σαντ. Φαίνεται πως αυτό το έργο είναι το σύμβολο και το σήμα του κακού και ο θρύλος που συνοδεύει τον Σαντ, ευρύνοντας υπέρμετρα μερικές βδελυρές πράξεις αρκετά συνηθισμένες, το παρέσυρε μα­ ζί με την κατάρα του. Η λογοτεχνική μοίρα τού έργου του -δυο αιώνες στην παρανομία- κα­ θρεφτίζει την ίδια τη ζωή του μαρκήσιου: τρι­ άντα χρόνια φυλακισμένος δυο βασιλιάδων, μιας δημοκρατίας και μιας αυτοκρατορίας. «Τα διαλείμματα στη ζωή μου κράτησαν πάρα πο­ λύ», έγραφε ο Σάντ.

Η οικογένεια

Το οικόσημο της οικογένειας ντε Σαντ

Ανθρώπου. Μόνο ο Ντιντερό... και με κάποια σύγχυση, και όχι σ’ όλο του το έργο. Ο Σαντ τοποθετείται αποφασιστικά στο πλευρό της αυτοσυνείδησης και προμηνά το θάνατο της φιλοσοφίας του Διαφωτισμού και όλης της σκέ­ ψης του αιώνα του. Γιατί ο Σαντ είναι φιλόσο­ φος. Τα μυθιστορήματά του δεν είναι παρά ένας ενεργός στοχασμός και ο ίδιος δεν παύει να σκέφτεται πάνω στην ελευθερία και την απελευθέρωση των ανθρώπων. Βυθισμένος μέ­ σα στην ιστορία του καιρού του, κάτω από τρία καθεστώτα, αλλά και με τη συμμετοχή του στη Γαλλική Επανάσταση, ξέρει πως το κίνητρο κά­ θε δράσης είναι η αρνητικότητα, όταν φανερώ­ νεται σαν επιθυμία. Ξέρει επίσης πως δεν πρέ­ πει να συγχέομε την επιθυμία με την ερωτική απόλαυση, αφού η μία σκοτώνει την άλλη. Πολ­ λοί θεωρητικοί της ευδαιμονίας, στην εποχή του, το είχαν προσέξει αυτό και είχαν καταλήξει στην κατάργηση ή σ’ έναν διευθετημένο περιορισμό της επιθυμίας. Το ερωτικό πάθος δεν είχε καλή φήμη στο 18ο αιώνα. Ο Σαντ δια­ λέγει το αντίθετο στρατόπεδο, που θ ’ αποδει­ χτεί ότι είναι και το σωστό με τη Φαινομενολο­ γία του πνεύματος. Για να περάσομε από τον Ντεκάρτ στον Χέγκελ, όπως και από τον αι­

Η οικογένειά του ήταν μια από τις πιο παλιές της Προβηγκίας. Ο βιογράφος του Ζιλμπέρ Λελύ βρίσκει ίχνη της στο 12ο αιώνα κιόλας, στην Αβινιόν. Ο Ούγος ντε Σαντ παντρεύτηκε το 1325 τη Λάουρα ντε Νοβ, που είχε αγαπήσει με πάθος ο Πετράρχης· ο μαρκήσιος μάλιστα σ’ ένα γράμμα του από τη φυλακή λέει στη γυναί­ κα του πως είδε στον ύπνο του τη Λάουρα... Ο πατέρας του, στρατιωτικός και διπλωμάτης, παντρεύτηκε το 1733 μιαν αριστοκράτισσα φυ­ σικά. Στο έργο του Αλίν και Βαλκούρ ο Σαντ γράφει (και είναι σα μια αυτοπροσωπογραφία του): «Από τη μητέρα μου συγγένευα με ό,τι πιο σπουδαίο υπήρχε στο βασίλειο και από τον πατέρα μου βαστούσα ό,τι ξεχώριζε στην επαρ­ χία του Λαγκεντόκ· γεννημένος στο Παρίσι μέ­ σα στην πολυτέλεια και την αφθονία, πίστεψα, μόλις μπόρεσα να σκέφτομαι σοβαρά, πως η φύ­ ση και η τύχη ταιριάζανε για να με πλουτίσουν με τα δώρα τους». Γεννήθηκε στις 2 Ιουνίου 1740 και πέρασε τα πρώτα χρόνια της ζωής του στο μέγαρο των Βουρβώνων, όπου η μητέρα του ήταν κυρία επί των τιμών αυτής της μεγάλης οικογένειας. Τεσ­ σάρων χρονών τον παρέλαβε ο θείος του, ένας αβάς που περνούσε τον καιρό του ανάμεσα στο μοναστήρι και τον πύργο του. Ο αβάς, ερωτιά­ ρης αλλά και άνθρωπος των γραμμάτων, αλλη­ λογραφούσε με τον Βολταίρο και έγραψε ένα βιβλίο για τον Πετράρχη. Για λίγο καιρό φυλα­ κίστηκε, ύστερα από μια βραδιά κραιπάλης σ’ ένα φιλόξενο παρισινό «σπίτι»· ύστερα μετέ­ τρεψε τον πύργο του σε «χαρέμι», όπως μας λέ­ ει ο ανιψιός του (αργότερα θα χρησιμοποιήσει

αφιερωμα/19 μια πιο ωμή λέξη), και τον καιρό που πέθανε ζούσαν μαζί του μια Ισπανίδα με την κόρη της, που έφυγαν από κει μέσα με τις τσέπες γεμά­ τες. Αυτός ο άνθρωπος που είχε αναλάβει τον μικρό Σαντ, μεταξύ 1744 και 1750, αν δεν του έμαθε πολλά περί ηθικής, τον εμύησε τουλάχι­ στον, και με θαυμάσιο τρόπο, στα «γράμματα», πριν καταλήξει μαζί με άλλους συγγενείς του να ζητά τον αφανισμό του, από αδυναμία χαρακτή­ ρα και απέχθεια στο σκάνδαλο... Μεταξύ 1750 και 1754 ο Σαντ ήταν μαθητής στο ιησουίτικο κολέγιο «Λουδοβίκος ο Μέγας». Δεκατεσσάρων χρονών μπαίνει σε μια σχολή ιππικού και ύστερα από τρία χρόνια βγαίνει απο κει σημαιοφόρος. Το 1763, όταν τέλειωσε ο Επταετής πόλεμος, απολύεται με το βαθμό του ίλαρχου. Ενώ ο μαρκήσιος, γυρνώντας από τον πόλε­ μο, αρχίζει να έχει τη φήμη τζογαδόρου και ακό­ λαστου, τα οικονομικά του πατέρα του δεν πά­ νε και τόσο καλά. ' Επρεπε λοιπόν να καλοπαν­ τρευτεί ο Σαντ για ν’ αποκατασταθεί και να εξασφαλιστεί. Εκείνο τον καιρό δυστυχώς ο νε­ αρός μαρκήσιος είχε ερωτευθεί κάποια δεσποι­ νίδα ντε Λωρίς, αριστοκράτισσα από την Αβινιόν, ενώ ο πατέρας του ετοιμαζόταν να τον παντρέψει με τη Ρενέ-Πελαγία ντε Μοντρέιγ. Στο τέλος επιβλήθηκε ο πατέρας του. Η δε­ σποινίς ντε Μοντρέιγ ήταν κόρη ανώτατου δι­ καστικού και η οικογένειά της αντιπροσώπευε θαυμάσια αυτό που ο Σαντ θ ’ αποκαλέσει «δικηγοροκρατία». Τελευταία μάλιστα της είχε δοθεί κάποιος τίτλος ευγενείας. Άνθρωποι αρκετά πλούσιοι, στενόμυαλοι και κάθε άλλο παρά εκκεντρικοί. Ωστόσο η αδελφή της γυ­ ναίκας του, η κυρία ντε Λωναί, θα μπορέσει να καταλάβει τον Σαντ, αφού θα γίνει αργότερα ερωμένη του και θα τον ακολουθήσει στην Ιτα­ λία. Ό πω ς και νά ’ναι, αυτός ο γάμος από συμφέ­ ρον, σε αντίθεση με το σφοδρό του έρωτα για τη δεσποινίδα ντε Λωρίς, τον εδέσμευσε κυριο­ λεκτικά. Έγινε στις 17 Μαΐου 1763 και προίκι­ σε τον Σαντ με μια από τις πιο τρομερές πεθε­ ρές που γνώρισε ποτέ η λογοτεχνική ιστορία. Το μίσος της για το γαμπρό της δε θα καταλα­ γιάσει παρά μόνο το 1789, όταν μετά την Επα­ νάσταση θα χάσει αυτή η γυναίκα κάθε επιρ­ ροή και εξουσία. Η γυναίκα του ήταν στην αρχή αρκετά επιφυλακτική, χωρίς καμιά ιδιαίτερη γοητεία, για να μετατραπεί αργότερα, όταν άρ­ χισαν οι δικαστικές περιπέτειες του Σαντ, σε μια αληθινή λέαινα, έτοιμη για κάθε τι που θα βοηθούσε τον άντρα της. Έτοιμη μάλιστα να τον συντρέξει, όσο της ήταν δυνατό, στις ηδο­ νές του. Ό σ ο ήταν στη φυλακή ο Σαντ, ήταν

Ζ αν-Μττητίστ-Ζοζέψ-Φραναονά, κόμης ντε Σαντ, πατέρας του μαρκήαιου

αξιοθαύμαστη, υπομένοντας την οργή, τους θυμούς και τις άδικες επικρίσεις του- όταν απελευθερώθηκε ο Σαντ, το 1790, τον χώρισε και δεν έπαψε σε κάθε ζήτημα να είναι με το μέρος των παιδιών της. Είχε αποκτήσει μαζί του μια κόρη και δυο αγόρια. Δεν παρουσιάζουν κανένα ενδιαφέρον, εκτός από τον δευτερότο. κο, εγωιστή και τσιγκούνη σε απίστευτο βαθμό, που ανέλαβε την τρομερή ευθύνη να κάψει πο­ λύτιμα χειρόγραφα του πατέρα του.

Τα σκάνδαλα Από τον Οκτώβριο κιόλας του 1763 ο Σαντ διαπρέπει σε μια σοβαρή υπόθεση κραιπάλης και ιεροσυλίας. Ο Λελύ περιγράφει το μαρκήσιο εκείνης της εποχής μ’ αυτά τα λόγια: «Έ να επίφοβο αρχοντόπουλο, ένας ελευθέριος των άκρων, που σε λίγο θ ’ ανεμίζει το αγκαθωτό μαστίγιό του και θα σκορπά κουφέτα με κανθαριδίνη, αν δεν έχει αρχίσει κιόλας... Ωστόσο, από αυτήν ακόμα την εποχή, ο αυριανός δημι­ ουργός των 120 ημερών στα Σόδομα, τόσο μέ­ σα από τις εκμυστηρεύσεις κάθε λογής πόρνης, όσο κι από τις παρατηρήσεις της ερωτικής του

20/αφιερωμα

|§§Jg3§^^fe%:]agg Ο πύργος του Pierre-Scize. μια από τις πρώτες φυλακές τον Σαντ

μανίας, συλλέγει τα πρώτα στοιχεία του διαβο­ λικού έργου του, ενώ χαράζει σιγά σιγά μέσα στο μυαλό του η αυγή μιας τραγικής γνώσης που κανένας φιλόσοφος πριν απ’ αυτόν δεν εί­ χε μπορέσει να φανταστεί τους νόμους της». Στις 29 Οκτωβρίου ο μαρκήσιος συλλαμβάνεται και οδηγείται στο φρούριο της Βενσέν. Στην κατάθεσή της η Ζαν Τεστάρ μιλά για βέβηλες και ασεβείς πράξεις του Σαντ που είδε με τα μάτια της. Ο συνδυασμός της ιεροσυλίας με τη σεξουαλικότητα είναι κάτι που χαρακτηρίζει τον Σαντ, όπως και τους άλλους μεγάλους ελευθέριους της εποχής του. Στις 13 Νοεμβρί­ ου τον άφηνουν ελεύθερο με την υποχρέωση να παραμείνει στον οικογενειακό πύργο της γυ­ ναίκας του στη Νορμανδία. Τα επόμενα πέντε χρόνια θα γνωριστεί με κάμποσες θεατρίνες. Το 1767 ο επιθεωρητής Μαραί, που επιτηρεί το κύκλωμα των ηθών και της πορνείας, σε μια από τις εκθέσεις του που χαιρόταν να διαβάζει ο Λουδοβίκος ΙΕ' τονίζει: «Δε θ ’ αργήσει η μέρα που θα γίνει λόγος για τις φρικτές πράξεις του κυρίου ντε Σαντ». Έτσι κι έγινε, χωρίς να λείψουν οι τερατώδεις υπερβολές. Το Πάσχα του 1768 ο μαρκήσιος απάγει μια ζητιάνα ή την αναγκάζει να τον συ­ νοδέψει, την οδηγεί σ’ ένα «σπίτι» και τη μα­ στιγώνει με μανία. Αυτή τρομάζει, γιατί για μια στιγμή πίστεψε πως θα τη σκοτώσει, ξεφεύγει και ξεσηκώνει τη γειτονιά. Στις 8 Απριλίου ο μαρκήσιος φυλακίζεται, με ειδική βασιλική δια­ ταγή, στον πύργο του Σωμύρ και ύστερα μεταφέρεται σ’ ένα φρούριο στή Λυόν. Αφού απο­ ζημίωσε τη Ρόζα Κελλέρ με το τεράστιο ποσό των 24.000 λιβρών και αφού δέχτηκε το Ανώτα­ το Δικαστήριο τα απαλλακτικά γράμματα που είχε ο μαρκήσιος από το βασιλιά, τον αφήνουν πάλι ελεύθερο, με την υποχρέωση του αναγκα­

στικού περιορισμού στον πύργο του στη Λακόστ. Του απαγορεύουν να ξαναγυρίσει στο Παρίσι. Αφού έμεινε στη Λακόστ και ξαναγύρισε στο στρατό τον Αύγουστο του 1770, προτιμά να πουλήσει το αξίωμα του στρατοπεδάρχη· επι­ στρέφει στη Λακόστ, αφού έμεινε για λίγο και­ ρό στη φυλακή για χρέη. Η νύφη του 'Αννα ντε Λωναί έρχεται να τον βρει το Νοέμβριο. Τον Ιούνιο του 1772 μια νέα υπόθεση ξεσπά: Σ ’ ένα άγριο γλέντι, στη Μασσαλία, έβαλε κάμποσες πόρνες που του είχε βρει ο υπηρέτης του να πάρουν παστίλιες με διεγερτικό από κανθαριδίνη (αυτό το αφροδισιακό μέσο ήταν κάτι πολύ συνηθισμένο εκείνη την εποχή). Μήπως ο μαρ­ κήσιος δεν είχε υπολογίσει σωστά τη δόση; Οι «κοπέλες» πάντως νομίζουν πως δηλητηριά­ στηκαν και ο μαρκήσιος κατηγορείται για δηλη­ τηρίαση και σοδομία. Την υπόθεση αναλαμβά­ νει το Ανώτατο Δικαστήριο του Αιξ, ύστερα από διαταγή του υπουργού Δικαιοσύνης Μωπεού, εχθρού της οικογένειας Μοντρέιγ. Αν και η κα­ τηγορία για δηλητηρίαση δε θεμελιώθηκε καθό­ λου, απ’ ό,τι φάνηκε, και δεν υπάρχει καμιά απόδειξη για σοδομιστικές πράξεις, εκτός από μερικές διφορούμενες δηλώσεις των «κοριτσιών», ο μαρκήσιος καταδικάζεται σε θάνατο, το ίδιο και ο υπηρέτης του, Λατούρ. Καταφέρ­ νει να ξεφύγει, αλλά η καταδίκη του του αφαιρεί τα πολιτικά του δικαιώματα. Ο Σαντ καταφεύγει στην Ιταλία στις 3 Ιουλί­ ου 1772, απάγοντας τη νύφη του Άννα ντε Λωναί· απ’ αυτή τη στιγμή, το μίσος της πεθε­ ράς του, που δεν εννοεί να του συγχωρέσει την ατίμωση της δεύτερης κόρης της, δε θα τον αφήσει ήσυχο ούτε μια στιγμή. Πείθει το βασι­ λιά της Σαρδηνίας να συλλάβει το γαμπρό της. Φυλακίζεται λοιπόν στο φρούριο του Μιολάν το Δεκέμβριο του 1772 και μένει εκεί ώς τις 20 Απριλίου 1773. Απ’ αυτή του την κράτηση αρ­ χίζει αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσομε «επαγγελματική ζωή» στις φυλακές. Ενώ δεν έκανε τίποτα το επιλήψιμο στην επικράτεια του βασιλιά της Σαρδηνίας, αυτός τον κρατά φυλα­ κισμένο γιατί έτσι του αρέσει κι επειδή του το ζήτησε η κυρία ντε Μοντρέιγ. Η διαδικασία για την έκδοση από τη μια χώρα στην άλλη ήταν κάτι πολύ σπάνιο και δύσκολο εκείνη την επο­ χή. Σχολιάζοντας αυτή τη φαινομενική ασφά­ λεια του Σαντ, παρά την καταδίκη του στο Αιξ, ο μελετητής του, Μωρίς Heine, γράφει: «Ό ,τι όμως δε θέλει να κάνει το κράτος, θα το επιχει­ ρήσει η κυρία ντε Μοντρέιγ, που θα συγχωρού­ σε πιο εύκολα στο γαμπρό της την υποτιθέμενη ενοχή του στην υπόθεση της Μασσαλίας (και είναι άριστα πληροφορημένη σχετικά, όσο κανέ­

αφιερωμα/21 νας άλλος) παρά τη διαγωγή του με τη μικρή της κόρη, που αναγκάστηκε να ομολογήσει κρυφά όσα οι σκανδαλοθήρες χρονικογράφοι διαλαλούν ανοιχτά. Με το γαμπρό της δεν είναι μόνο η μοιχεία που μπήκε στην οικογένειά της, αλλά η αποπλάνηση και η αιμομιξία. Και όλα, δημόσια και ιδιωτικά, τα διαδίδουν οι δημοσιο­ γράφοι. «Συνεπώς» η οικογένεια εξαιτείται την καλοσύνη του ηγεμόνα να υποδεχθεί και να κρατήσει φρουρούμενο σ’ έναν από τους πύρ­ γους του τον κύριο κόμη ντε Μαζάν (!) ωσότου ευαρεστηθεί η οικογένεια, η οποία και θα κα­ ταβάλει τα έξοδα της διαμονής του, να ζητήσει την απέλασή του. Ο Σαντ αρχίζει να φέρεται σαν όλους τους κρατούμενους: βομβαρδίζει τη διοίκηση με υπομνήματα και γράμματα για ν ’ αποδείξει την αθωότητά του, την αδικία που του έγινε, και απαιτεί έντονα να βελτιωθούν οι συνθήκες ζω­ ής του: «Μας κατακλύζει με φλυαρίες και υπο­ μνήματα για γεγονότα που περιγράφει με πε­ ρίσσια τέχνη, έστω κι αν είναι φανταστικά» γρά­ φει ο πρεσβευτής της Σαρδηνίας στο Παρίσι. Παράλληλα ο Σαντ ετοιμάζει την απόδρασή του με τη βοήθεια της γυναίκας του- απόδραση που θα γίνει τον Απρίλιο, γιατί στο μεταξύ είχε κα­ ταφέρει να είναι πιο ελαστική η φρούρησή του· και θ ’ αφήσει πίσω του ένα γράμμα σπάνιας αυθάδειας για το διοικητή του κάστρου που λέ­ γεται ντε Λωναί, όπως κι ο μελλοντικός του δε­ σμοφύλακας στη Βαστίλλη: «Αν κάτι μπορεί να ταράξει τη χαρά που αισθάνομαι γλιτώνοντας από τα δεσμό μου, αυτό είναι ο φόβος μήπως σας θεωρήσουν υπεύθυνο για την απόδρασή μου... Αν η βεβαίωσή μου ωστόσο μπορεί να έχει κάποιο βάρος για τους ανωτέρους σας, τους παρακαλώ να τη βρούν σ’ αυτό μου το γράμμα- τους δίνω τον αναμφισβήτητο λόγο της τιμής μου πως όχι μόνο δεν ευνοήσατε καθόλου την απόδρασή μου, αλλά με την άγρυπνη μέρι­ μνά σας την καθυστερήσατε για αρκετό καιρό· με λίγα λόγια, αυτή δεν οφείλεται παρά στα δι­ κά μου και μόνο τεχνάσματα». Και αφήνει και έναν κατάλογο για όσα παράτησε πίσω του στο κάστρο με την απαίτηση να του επιστραφούν, πριν απ’ όλα «δυο γυμνασμένα σκυλάκια, το ένα κατάμαυρο, το άλλο ασπρόμαυρο, και που δεν μπορώ να τα αποχωριστώ». Από το 1773 ώς το*1777 ο μαρκήσιος ταξιδεύ­ ει ή μένει στον πύργο του στη Λακόστ. Επισκέ­ πτεται με τον υπηρέτη του την Ιταλία, κυρίως Φλωρεντία, Ρώμη και Νάπολη, φέρνοντας από κεί μια πλούσια σοδειά από έργα τέχνης και αρχαία. Σ ’ αυτή την περίοδο έχομε δυο σκάν­ δαλα: Το 1774 ο Σαντ με τη γυναίκα του είχαν προσλάβει στον πύργο τους μια μαγείρισσα,

πέντε υπηρέτριες κι ένα γραμματέα, όλους πο­ λύ νέους. Αυτό το «προσωπικό» ξεπερνούσε τα κανονικά όρια υπηρεσίας και οι γονείς αυτών των νέων (ποιος ξέρει ποιος τους υποκίνησε) υπέβαλαν μήνυση και ζητούσαν πίσω τα παιδιά τους· ένα α π ’ αυτά το είχε αναλάβει ο αβάς ντε Σαντ και διέδιδε «τέρατα και σημεία» σε βάρος της μαρκησίας και κυρίως του Σαντ. Η υπόθε­ ση στο μεταξύ θάφτηκε. Ύστερα από άλλα όρ­ για με «κοπέλες» από το Μονπελιέ που τις είχε πάρει κι αυτές για υπηρέτριες, έχομε το δεύτε­ ρο σκάνδαλο, αφού γύρισε ο Σαντ από την Ιτα­ λία, το Νοέμβριο του 1776. Κάποιος Τριγιέ από το Μονπελιέ έρχεται να πάρει την κόρη του, αν και ήταν ενήλικη και δεν ήθελε και τόσο να φύ­ γει από τον πύργο και ν’ ακολουθήσει τον πατέ­ ρα της, σύμφωνα με αληθοφανείς καταθέσεις. Αυτή την κοπέλα, στον πύργο, τη φώναζαν Ζυστίν. Ο πατέρας, έξαλλος, πυροβολεί δυο φορές τον Σαντ, τονίζοντας, όπως λέει ο μαρκήσιος, «ότι του είχαν πει πως μπορούσε να με σκοτώ­ σει με όλη του την άνεση και δε θα πάθαινε τίποτα». Ο άνθρωπος αυτός υπέβαλε τελικά μή­ νυση στο Αιξ, όπου εκκρεμούσε σε βάρος τού Σαντ, από το 1772, καταδίκη σε θάνατο. Η κυρία ντε Μοντρέιγ δεν εννοούσε να κα­ ταθέσει τα όπλα- το 1774 μάλιστα είχε προκαλέσει μια έρευνα της αστυνομίας στον πύργο του Σαντ, όπου κατέστρεψαν ό,τι μπορούσαν, χωρίς να βρουν τον ίδιο τον Σαντ, που, ειδοποιημένος, είχε ξεφύγει. Η πεθερά δολοπλοκούσε πάντα Η σύλληψη του Σαντ στις 13 Φεβρουάριου 1777, ύστερα από αίτηση της πεθεράς του

22/αφιερωμα στο Παρίσι για ν’ ακυρωθεί η καταδικαστική απόφαση, μόνο και μόνο για το καλό της κόρης της και των παιδιών του Σαντ. Η πιο απλή λύση για να τακτοποιηθεί η φυγοδικία θα ήταν φυ­ σικά η σύλληψη του Σαντ. Γι’ αυτό, όταν ο Σαντ ξαναγύρισε στο Παρίσι, λίγο μετά το θά­ νατο της μητέρας του, η κυρία ντε Μοντρέιγ φρόντισε να συλλάβουν το γαμπρό της, στις 13 Φεβρουάριου 1777, και να τον κλείσουν στο φρούριο της Βενσέν, και μάλιστα με ειδική βα­ σιλική διαταγή· η υπόθεση πια ήταν θέμα του βασιλιά και όχι του δικαστηρίου του Αιξ, οπότε και η ακύρωση εκείνης της καταδίκης δε θα του χάριζε την ελευθερία. Για πολλούς μήνες η γυναίκα του δεν ξέρει πού κρατούν τον Σαντ- επίσης δε θα μάθει τη μεταφορά του στο Αιξ, όπου θα ακυρωθεί η απόφαση που τον καταδίκαζε σε θάνατο και το πτώμα του να καεί για το διπλό έγκλημα της σοδομίας και της δηλητηρίασης. Εκεί απαλλάσ­ σεται από τους δυο αυτές κατηγορίες, και η ποινή του για σκανδαλώδη κραιπάλη περιορίζε­ ται σε μια «επίπληξη» του Ανωτάτου Δικαστη­ ρίου και σε απαγόρευση διαμονής στη Μασσα­ λία για τρία χρόνια. Η δυσαναλογία ανάμεσα στις δύο αυτές καταδίκες δείχνει καλά πως σ’ όλη αυτή την υπόθεση ο Σαντ ήταν κυρίως το θύμα των πολιτικών διαφορών μεταξύ Ανωτάτων Δικαστηρίων και του ανταγωνισμού ανάμε­ σα στον υπουργό Μωπεού και την οικογένεια Μοντρέιγ. Ο Σαντ θα εκδικηθεί με τον τρόπο Ο Σαντ μπαίνει ατη φυλακή για έντεκα χρόνια

του, και πολύ σκληρά μάλιστα, δίνοντας το πορτρέτο ενός ανώτατου δικαστή στο αφήγημά του ο Εξαπατημένος πρόεδρος. Αν και απο­ δείχτηκε λοιπόν η αθωότητά του, τον μεταφέ­ ρουν αλυσοδεμένο στο Παρίσι, αφού η ειδική γραπτή διαταγή του βασιλιά δεν είχε ακυρωθεί καθόλου. Στις 16 Ιουλίου 1778 ο μαρκήσιος καταφέρ­ νει στη Βαλάνς να ξεφύγει από τη συνοδεία. Θα προσπαθήσει αργότερα ν ’ αφήσει να πιστέ­ ψουν πως τον άφησαν ν’ αποδράσει επειδή υπήρχε μια τέτοια διαταγή· αλλά τίποτα α π’ όλα αυτά δεν ήταν αλήθεια. Θα ζήσει τουλάχι­ στον τις 39 τελευταίες μέρες ελευθερίας πριν από την Επανάσταση. Στις 18 Ιουλίου γυρνά στον πύργο του και ζει μισοπαράνομα, χωρίς όμως και να πολυσκοτίζεται, αφού θέλει να πι­ στεύει πως αυτή η απόδραση ήταν μέσα στα σχέδια του υπουργού και της πεθεράς του. Στις 26 Αυγούστου τον συλλαμβάνει πάλι ο επιθεω­ ρητής Μαραί- δε χωρά πια καμιά αμφιβολία πως οι γνωστοί κύκλοι θέλουν να τον δουν πάλι στη φυλακή. Του στήνουνε παγίδα και ολόκλη­ ρο άγημα από χωροφύλακες περικυκλώνει τον πύργο. Ο Σαντ περιγράφει το γεγονός στο κεί­ μενό του Η σύλληψή μου. Ο Λελύ μας λέει: «Δέ­ κα άντρες συγχρόνως αρπάζουν τον κύριο ντε Σαντ, άλλοι του κολλάνε τις μύτες των σπαθιών πάνω του κι άλλοι το πιστόλι τους πάνω στο πρόσωπο... Ο επιθεωρητής Μαραί, επικεφαλής αυτής της μαύρης ορδής, περιλούζει το μαρκήσιο μ’ έναν οχετό από βρισιές, βλακείες κι απαίσιες συκοφαντίες. Ό σοι παρευρίσκονται σ’ αυτή την ξεδιάντροπη οργή του αστυνόμου εξοργίζονται από τη φρικτή αυτή σκηνή και θα την καταγράψουν αργότερα σ' ένα επίσημο πρακτικό... Στο μεταξύ δένουν καλά το μαρκήσιο και τον σέρνουν έξω από την κατοικία του». Ο θείος του ο αβάς δε ζει πια για ν ’ απο­ λαύσει αυτή τη σκηνή, όπως έγινε με την πρώτη σύλληψη του Σαντ. Κι έτσι ο μαρκήσιος μπαίνει στο σκοτάδι της φυλακής για έντεκα ολόκληρα χρόνια.

Οι φυλακές Δυο σημαντικά γεγονότα σημάδεψαν τη δημο­ σίευση των έργων του Σαντ: Λίγο μετά το 1900 ένας Γερμανός, ο Ε. Duhren, βρίσκει το χειρό­ γραφο των 120 ημερών στα Σόδομα και από το 1939 ο Ζιλμπέρ Λελύ αρχίζει να δημοσιεύει τα γράμματα του Σαντ, αφού του επέτρεψε η οικογένεια Σαντ να μελετήσει τα αρχεία της· μαζί με άλλα κείμενα, ο Λελύ βρήκε τα γράμμα­ τα που έγραψε ο Σαντ μέσα στη φυλακή, στη

αφιερωμα/23 γυναίκα του και άλλα πρόσωπα, αλλά και τα γράμματα που πήρε. Η λογοτεχνική αξία αυτών των κειμένων μπορεί θαυμάσια να συγκριθεί με τα πιο λαμπρά κομμάτια της Ιουλιέτα ς· αυτά όλα μας βοηθούν να δούμε τι τράβηξε ο Σαντ μεταξύ 1778 και 1789. Το φρούριο της Βενσέν, όπου έκλειναν κοι­ νούς κατάδικους και μερικούς αριστοκράτες, ήταν παλιά γνωριμία για τον Σαντ. Είχε περάσει εκεί λίγο καιρό το 1763 και άλλους δεκάξι μή­ νες πριν αποδράσει στη Βαλάνς. Είναι εκεί φυ­ λακισμένος και ο Μιραμπώ, μακρινός του ξά­ δερφος, αλλά θα τα τσουγκρίσουν πολύ άσχη­ μα. Τα πρώτα χρόνια της κράτησής του, πότε ελπίζει και πότε αποθαρρύνεται, γιατί η κράτη­ σή του εκεί δεν έχει ένα ορισμένο όριο, αφού δεν τη δικαιολογεί καμιά συγκεκριμένη ποινή. Η γυναίκα του τον αφήνει να ελπίζει πως σύν­ τομα θ ' απελευθερωθεί, κι αυτό δεν είναι απί­ θανο, αφού αυτό εξαρτάται από τη μητέρα της, που μπορεί, φτάνει να το θελήσει, ν' ανακαλέ­ σει την ειδική βασιλική διαταγή που η ίδια είχε προκαλέσει. Ο Σαντ συνέχεια προσκρούει πάνω στον αυ­ θαίρετο κανονισμό της φυλακής, που όχι μόνο δε φροντίζει για την καλοπέραση των φυλακι­ σμένων αλλά είναι και παράλογος πολλές φο­ ρές, όπως κάθε κανονισμός· όλα αυτά του φαί­ νονται τερατώδη. Γράφει: «Ό σ ο για το δωμά­ τιο που μου άλλαξαν, αυτό είναι μεγάλη κακοήθεια. Είναι κάτι, μαζί με τόσα άλλα, που δε θα ξεχάσω. Ό χ ι μόνο δεν μπορώ ν’ ανάβω το τζά­ κι όλο το χειμώνα, αλλά με τρώνε από πάνω και τα ποντίκια, που δε μ’ αφήνουν να κλείσω μά­ τι... Ό τα ν τους ζητώ σα χάρη να βάλουν μια γά­ τα για να τα εξαφανίσει, μου απαντούν πως απαγορεύονται τα ζώα. Και εγώ τους λέω:" Βρε ζωντόβολα, μα αν απαγορεύονται τα ζώα, θα πρέπει ν’ απαγορέψετε και τα ποντίκια” ." Δεν είναι το ίδιο μου λένε” ». Αλλά αυτό που είναι ανυπόφορο για το μαρκήσιο είναι που δεν ξέρει πότε θα πάρει τέλος η κράτησή του. «Τι πιο χειρότερο να μην ξέρεις» γράφει, στο ίδιο γράμμα, στη γυναίκα του. «Φαίνεται, όπως μου γράψατε χτές, πως αν μου πείτε πόσο θα κρατή­ σει, δε θα κερδίσω τίποτα, και πως αν σωπάσετε, θα βγω κερδισμένος. Ε, λοιπόν, σας ξαναλέω ακόμα μια φορά πως προτιμώ να μάθω κι ας βγώ χαμένος. Σας ικετεύω λοιπόν να μου το πείτε- ή θα σας καταραστώ σαν το πιο τιποτέ­ νιο πλάσμα και θα είστε για μένα, αν αρνηθείτε και πάλι, κάτι σαν τέρας που δε θα ξαναδώ στα μάτια μου». Σε άλλο του γράμμα ξαναρχίζει: «Δεν μπορεί να υπάρχει κανένας λόγος πια για να μη μάθω πότε θα βγω ακριβώς. Είναι φανε­ ρό πως έχει οριστεί η ημερομηνία»... Θα του

Στη Βενσέν ο Σαντ είναι γείτονας με τον Μιραμπώ

χρειαστούν τέσσερα πέντε χρόνια για να συνη-. θίσει τη ζωή του φυλακισμένου και να μάθει να τον φρουρούν σκουλήκια σαν το φρούραρχο Ρουζεμόν ο Μιραμπώ έγραφε γι’ αυτόν: «Αυ­ τός ο άνθρωπος έχει όλη την υπεροψία της άγνοιας. Αλλά μέσα στον πύργο είναι ένας από­ λυτος ηγεμόνας που ηδονίζεται ν’ ανοίγει τα μπουντρούμια, ν ’ αλυσοδένει, να σε πλακώνει με το σιδερένιο σκήπτρο του». Ο Σαντ τον έλε­ γε «το καλοντυμένο καθίκι» και τον κατηγορού­ σε, δικαιολογημένα δίχως άλλο, πως στερούσε το φαγητό από τους φυλακισμένους, που πέθαιναν της πείνας ενώ εκείνος κερδοσκοπούσε. Η ζωή λοιπόν συνεχίζεται για τον Σαντ μέσα στη μονοτονία, με μοναδικά γεγονότα να του επιτρέπουν ή να του απαγορεύουν τον περίπα­ το στην αυλή ή τα βιβλία ή το δικαίωμα να γρά­ φει απολογητικά υπομνήματα, γεμάτα προ­ σβλητικούς χαρακτηρισμούς γι’ αυτούς που τον κρατάνε έγκλειστο. Δύο σημαντικά γεγονότα: η άγρια ζήλεια που τον πιάνει. Κατηγορεί τη γυναίκα του -που δεν έπαψε να του μένει αφοσιωμένη ώς την απε­ λευθέρωσή του το 1790- για τα πιο απίθανα πράγματα -κυρίως πως τον απατό μ’ έναν από τους παλιούς του υπηρέτες. Ο Λελύ βρήκε το πορτρέτο αυτού του ανθρώπου με υβριστικές σημειώσεις του μαρκήσιου, ξεσκισμένο με σου­ γιά και με λεκέδες από αίμα. Η μαρκησία, που άρχισε κυρίως να τον αγαπά με πάθος μετά την κράτησή του στο Μιολάν, όταν τον βοήθησε ν ’ αποδράσει, δεν μπορεί να απαντήσει παρά μ’ αυτά τα λόγια: «Ο τρόπος που σκέφτεσαι για μένα με καταθλίβει και με ταπεινώνει, εμένα που δε ζω και δεν υπάρχω παρά για σένα... Δεν έχω να δικαιολογηθώ, η διαγωγή μου είναι πα­ σίγνωστη. Ό χι, δεν είναι δυνατό, γνωρίζοντάς με όπως με γνωρίζεις, να σκέφτεσαι πράγματι όσα μου γράφεις...».

24/αφιερωμα Αλλά αυτή η μανιακή νεύρωση, που εκδηλώ­ νεται με τη σεξουαλική ζηλοτυπία, παίρνει και τη μορφή μιας πιο λεπτής ζηλοτυπίας. Γίνεται νεύρωση των αριθμών και των «σημάτων». Ο μαρκήσιος είναι πράγματι πεπεισμένος πως τα γράμματα που παίρνει, κυρίως από τη γυναίκα ' του, κρύβουν ενδείξεις, είτε στην ημερομηνία είτε στο κείμενο, σχετικές με τη στιγμή που θα βγει έξω ή κάποιο γεγονός που περιμένει, τον περίπατο στην αυλή ή κάποια επίσκεψη. Αυτό το παραλήρημα ερμηνείας αγκαλιάζει τα πάντα: «πόσες γραμμές έχει ένα γράμμα, πόσες φορές επαναλαμβάνεται η μια ή η άλλη λέξη, ακόμα και η συνήχηση που υπονοεί κάποιο αριθμό» (Μ. Heine). Και μάλιστα νομίζει πως του στέλ­ νουν αυτά τα «σήματα» για να τον ξεγελάσουν ή να τον δελεάσουν με ψεύτικες ελπίδες και ότι η γυναίκα του δέχεται να παίξει αυτό το σκλη­ ρό παιχνίδι για να ικανοποιήσει τη μητέρα της. Ας μη νομίσομε ωστόσο πως γεμίζει η ζωή του στο φρούριο μ’ αυτές και μόνο τις τρέλες. Ο Σαντ διαβάζει πολύ, όταν του επιτρέπουν τα βιβλία που ζητά (το 1782 ένας αξιωματικός του πήρε τα βιβλία «γιατί του ανάβουν τα μυαλά και γράφει ανάρμοστα πράγματα»). Μια άλλη μέρα του απαγορεύουν τις Εξομολογήσεις του

Ρουσώ και ο Σαντ γράφει: «Είναι εξαίσιο να μου αρνούνται τις Εξομολογήσεις, όταν μάλιστα έχω λάβει το Λουκρήτιο και τους Διαλόγους του Βολταίρου... Ο Ρουσώ μπορεί να είναι επι­ κίνδυνος για θρησκόληπτους σαν κα σας, όμως για μένα είναι ένα θαυμάσιο βιβλίο, ό,τι και η Μίμησις του Ιησού Χ ριστού για σας». Ο κατά­ λογος των βιβλίων του, όταν θα τον μεταφέ­ ρουν στη Βαστίλλη, περιλαμβάνει κάθε λογής βιβλία: από τη Λογική του Νικόλ ώς τον Μαριβώ, τα έργα του Λαάρπ και τα Ταξίδια του Μπουγκαινβίλ. Στα γράμματά του κυρίως βρί­ σκομε ένα σωρό προσωπικές παρατηρήσεις που δείχνουν τη σαφήνεια και το βάθος της σκέψης του: «Ναι, είμαι ελευθέριος, το ομολο­ γώ: φαντάστηκα όσα είναι δυνατό να φανταστεί κανείς, αλλά σίγουρα δεν έκανα όσα φαντάστη­ κα και οπωσδήποτε δε θα τα κάνω όλα αυτά. Είμαι ελευθέριος, αλλά δεν είμαι κακούργος, μή­ τε δολοφόνος». Σ ’ άλλο του γράμμα διαβάζομε: «Ο τρόπος που σκέφτομαι είναι καρπός των στοχασμών μου, εξαρτάται από τη ζωή μου και τη φύση μου. Δεν είναι στο χέρι μου να τον αλ­ λάξω· αλλά και να ήταν, δε θα το έκανα». Η φυλακή μάλιστα έρχεται να τον ενθαρρύνει σ' αυτή του την άποψη: «Φανταστήκατε πως πετύ-

τα νέα βιβλία τη ς «Γνώ σ η ς»

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΓΝΩΣΗ», ΓΡΗΓ. ΑΥΞΕΝΤΙΟΥ 26, ΙΛ ΙΣΙΑ Α Θ Η Ν Α 621, ΤΗ Α. 7794879 - 7754963 - 7786441

αφιερωμα/25 χατε κάτι σπουδαίο οδηγώντας με σε μια φρι­ χτή αποχή από τις αμαρτίες της σάρκας. Ε, λοι­ πόν, πέσατε έξω: εξάψατε τη φαντασία μου, με πλημμυρίσατε φαντασιώσεις που θα χρειαστεί να πραγματοποιήσω». Εκτός απ’ αυτά ο Σαντ γράφει. Ο Λελύ βρή­ κε στα οικογενειακά αρχεία έναν τόμο με Ποι­ κίλα έργα που είχε γράψει πριν από το παλαιότερο γνωστό κείμενό του: Διάλογος ανάμεσα σ ' έναν ιερέα κι έναν ετοιμοθάνατο (1782), όπου ο Σαντ προβάλλει την αθεΐα του, τις υλι­ στικές του ιδέες και αρνείται την αθανασία της ψυχής. Η λογοτεχνική του δραστηριότητα συμ­ βαδίζει με τις ερωτικές του φαντασιώσεις και το παραλήρημα ερμηνείας των «σημάτων» που δι­ αβλέπει στα γράμματα που παίρνει. Το 1784 το φρούριο της Βενσέν παύει να εί­ ναι κρατική φυλακή και ο μαρκήσιος μεταφέρεται στη Βαστίλλη, στις 29 Φεβρουάριου, όπου του δίνουν ένα δωμάτιο στο δεύτερο πάτωμα του πυργίσκου της Ελευθερίας· είναι «χίλιες φορές χειρότερα και χίλιες φορές πιο άβολα α π’ ό,τι στη Βενσέν». Μόνο στις 29 Απριλίου θα του επιστρέψουν τα ρούχα και τα βιβλία που αναγκάστηκε ν' αφήσει πίσω του. Το 1788 θα καταφέρει να τον μεταφέρουν στο έκτο πά­ τωμα. Στη Βαστίλλη γειτονεύει με άλλους πολι­ τικούς κρατούμενους. Αντιμετωπίζει κι εδώ τα ίδια προβλήματα στην υλική οργάνωση, τις ανέ­ σεις και τη σχετική ελευθερία, πίσω απ’ αυτούς τους τοίχους. Έ νας κατάλογος βιβλίων του 1787 δείχνει πως διάβαζε πάντα πάρα πολύ· ανάμεσα σ' αυτά είναι και οι Ε πικίνδυνες σχέ­ σεις του Λακλό. Ο Σαντ δεν κρατούσε τα βι­ βλία· τα επέστρεφε μόλις τα διάβαζε. Η περίοδος μεταξύ 1784 και 1789 χαρακτηρί­ ζεται από μια έντονη λογοτεχνική δραστηριότη­ τα. Στις 22 Οκτωβρίου 1785 τελειώνει ένα από τα αριστουργήματά του, τις 120 μέρες στα Σόδομα, που έχει αντιγράψει σ’ ένα ρολό από λε­ πτές κόλλες. Το 1787 γράφει το ποίημα Η αλή­ θεια για να τιμήσει τον υλιστή φιλόσοφο Λα Μεττρί (1709-1750) και τελειώνει τις Ατυχίες της αρετής, που ύστερα από διαδοχικές φάσεις θα πάρουν μεγαλύτερες διαστάσεις για να γίνει η Ζυστίν και αργότερα η Ν έα Ζυστίν. Από το 1786 ζητούσε από τη γυναίκα του πληροφορίες για την Ισπανία και την Πορτογαλία για να γρά­ ψει το μυθιστόρημα Αλίν και Βαλκούρ. Την 1η Οκτωβρίου 1788, καταγράφοντας τον αναλυτι­ κό κατάλογο των έργων του, αναφέρει δεκα­ τέσσερις τόμους (χωρίς τις 120 μέρες στα Σόδομα, που για λόγους ασφαλείας αποφεύγει ν ’ αναφέρει). Ανάμεσα στους τίτλους των έργων του, εκτός από μέτρια θεατρικά έργα (ο Σάντ είχε το πάθος του θεάτρου, στον πύργο του μά-

Λεπτομέρεια γκραβοϋρας που αναπαριστά την απελευθέ­ ρωση των φυλακισμένων στη Βαστίλλη

λίστα είχε στήσει μια σκηνή, και τον καιρό της Επανάστασης ανέβασε μερικά και κράτησε κά­ ποιο ρόλο ο ίδιος), βρίσκομε τα Αλίν και Βαλ­ κούρ, Ζυστίν ή βάσανα της αρετής (δημοσιεύ­ τηκε το 1791), τα περισσότερα διηγήματά του που θα συγκεντρωθούν στον τόμο τα Εγκλή­ ματα του έρωτα και τις Μ ικρές ιστορίες. Με­ ρικά δηλαδή από τα πιο διαλεχτά του κείμενα. Στις 2 Ιουλίου 1789 ο μαρκήσιος ντε Σάντ, στον οποίο είχαν απαγορεύσει τον περίπατο στην περιτειχισμένη ταράτσα της Βαστίλλης (τα κανόνια που υπήρχαν εκεί ήταν έτοιμα να ρί­ ξουν, επειδή οι ταραχές στη γειτονική συνοικία του Αγίου Αντωνίου ανησυχούσαν τις αρχές από τον Απρίλιο κιόλας), ο μαρκήσιος λοιπόν δοκιμάζει να ξεσηκώσει το λαό, φωνάζοντας πως έσφαζαν τους φυλακισμένους. Χρησιμο­ ποιεί μάλιστα ένα σωλήνα μ’ ένα χωνί στην άκρη. Μέσα στην Επανάσταση, ο Σαντ θα ζητή­ σει, σαν απόδειξη πατριωτισμού, να του δώ­ σουν το γράμμα που ο φρούραρχος ντε Λωναί είχε στείλει στον υπουργό Βιλντέιγ σχετικά μ ’ αυτό το επεισόδιο. « Έχω την τιμή να σας ανα­ φέρω πως εξαιτίας των περιστάσεων και επειδή αναγκάστηκα χτές να αναστείλω, στα κράσπεδα των πυργίσκων, το δικαίωμα του περιπάτου που είχατε την καλοσύνη να παραχωρήσετε στον κύριο ντε Σαντ, αυτός στήθηκε χτες το μεσημέρι στο παράθυρό του και φώναζε με όλες του τις δυνάμεις, ώστε ν ’ ακούγεται α π ’ όλη τη γύρω περιοχή και τους περαστικούς, πως έσφαζαν και δολοφονούσαν τους φυλακι­ σμένους της Βαστίλλης και πως έπρεπε να τους σώσουν. Με επιμονή συνέχισε να φωνάζει και να διαμαρτύρεται θορυβωδώς». Ύστερα α π ’ όλα αυτά, ζητά ο φρούραρχος να τον απαλλά­

26/αφιερωμα ξουν από τον φυλακισμένο αυτό: «Θα έρθει στιγμή που αυτός ο άνθρωπος θα ήταν πολύ επικίνδυνο να μένει εδώ και θα έβλαπτε την καλή λειτουργία του χώρου... θα ήταν πολύ απαραίτητο να μεταφερθεί αυτός ο φυλακισμέ­ νος στο Σαραντόν ή σε κάποιο ανάλογο χώρο απ’ όπου δε θα ήταν σε θέση να διαταράσσει την τάξη, όπως το κάνει συνεχώς εδώ. Θα ήταν καιρός να μας γλιτώσετε α π’ αυτό το υποκεί­ μενο που τίποτα δεν μπορεί να το υποτάξει και στο οποίο κανένας αξιωματικός ή ανώτερος δεν μπορεί να επιβληθεί». Νά τώρα πώς περιγράφει ο Σαντ τον εαυτό του την ίδια εποχή: «αυταρ­ χικός, παράφορος, ευέξαπτος, ακραίος στα πάντα, με μια ακόλαστη φαντασία σε ό,τι αφο­ ρά τα ήθη· άλλον σαν και μένα δεν είδε η ζωή, άθεος σε σημείο φανατισμού, νά ποιος είμαι με δυο λόγια και γι’ αυτό σκοτώστε με μια και έξω ή δεχτείτε με όπως είμαι, γιατί δε θ ’ αλλάξω». Στις 3 Ιουλίου λοιπόν ο Σαντ μεταφέρεται στο Σαραντόν. Αυτό το άσυλο το συντηρούσαν κάτι καλόγεροι, αλλά ήταν και φυλακή. Ο Μισέλ Φουκώ έδειξε πώς στο 18ο αιώνα τρελοί και κρατούμενοι στεγάζονταν σε κτίρια που είναι μάλλον φυλακές παρά άσυλα- δείχνει επίσης την ιστορική συγγένεια της ιεροσυλίας και του σοδομισμού με την τρέλα. Για τον Μιραμπώ πα­ τέρα (1715-1789), που ζητά να χρησιμοποιούν σε ανθυγιεινές ή επίπονες εργασίες τους κατάδικους κοινού δικαίου (στο βιβλίο του Ο φίλος των ανθρώπων), πρέπει να κλείνονται εκεί (μα­ ζί με τους τρελούς) και «οι πολιτικοί φυλακισμέ­ νοι και να μην κοινοποιούνται τα εγκλήματά τους». Ό ταν σ’ αυτό το άσυλο θ ’ αρχίσουν να κλείνουν και τρελούς, θα μεταφερθεί εκεί ξανά και ο Σαντ, ύστερα από διαταγή του Βοναπάρτη. Στην πρώτη του αυτή διαμονή ο Σαντ θα μεί­ νει στο Σαραντόν από τις 4 Ιουλίου 1789 ώς τις 2 Απριλίου 1790. Στις 13 Μαρτίου η Εθνοσυνέ­ λευση· είχε καταργήσει τις αυθαίρετες φυλακί­ σεις και είχε διατάξει την απελευθέρωση όσων «κρατούνται με ειδική βασιλική διαταγή ή ύστερα από διαταγή των φορέων της εκτελε­ στικής εξουσίας, εκτός αν έχουν καταδικαστεί νόμιμα, αν έχει διαταχτεί η προσωπική τους κράτηση ή αν εκκρεμεί σε βάρος τους μήνυση για σοβαρό έγκλημα, σωφρονιστική ποινή, ή αν τους έχουν κλείσει για φρενοβλάβεια». Ο μαρκήσιος ντε Σαντ είναι επιτέλους ελεύθερος.

Η επανάσταση Τα τρία σημαντικά γεγονότα στη ζωή του Σαντ, σ’ αυτή την περίοδο, είναι: α) χωρίζει από τη

γυναίκα του και συνδέεται με την Κονστάνς Κεσνέ, που θα τον συντροφέψει ώς το θάνατό του, β) χάνει σιγά σιγά την περιουσία του, ζει πολύ δύσκολα πριν πέσει στην πιο φρικτή εξα­ θλίωση και γ) συμμετέχει ενεργά στην Επανά­ σταση σαν «άνθρωπος των γραμμάτων», όπως ήθελε να τον θεωρούν. Σ ’ όλα αυτά τα χρόνια η λογοτεχνική του δραστηριότητα θα είναι πολύ σημαντική. Βγαίνοντας από το Σαραντόν, ο μαρκήσιος δεν είχε τίποτα: μήτε χρήματα (ένα λουδοβίκειο όλο κι όλο), μήτε χειρόγραφα. Τα πιο σημαντι­ κά (ανάμεσά τους κυρίως οι 120 μέρες στα Σόδομα) είχαν καταστραφεί ή χάθηκαν όταν έπε­ σε η Βαστίλλη. Η σύμπτωση πράγματι ήταν τραγική, γιατί ένας απ' αυτούς που είχαν συμβάλει στην άλωσή της στάθηκε και το πρώτο τη£ θύμα. Από αμέλεια της γυναίκας του, η βι­ βλιοθήκη του, τα χαρτιά του και τα ρούχα μείναν στο φρούριο. Ό σ ο ζούσε πίστευε πως χά­ θηκαν για πάντα τα χειρόγραφά του (τα έκλα■ψε με «δάκρυα από αίμα» και προσπάθησε με τη Ν έα Ζ υστίν και την Ιουλιέτα ν’ αναπληρώ­ σει τις 120 μέρες στα Σ όδομα- το χειρόγραφό τους, χωρίς να ξέρομε πώς, ήρθε πάλι στην επιφάνεια τον 20ό αιώνα). Η μαρκησία αρνήθηκε να του γυρίσει τα βιβλία που της έδινε όταν ερχόταν να τον επισκεφτεί στη φυλακή, και δε δέχτηκε να τον ξαναδεί' ζήτησε και πέ­ τυχε να πάρει διαζύγιο με διαχωρισμό της περι­ ουσίας" είχε την απαίτηση μάλιστα να πάρει πί­ σω την προίκα της, πράγμα αδύνατο για τον Σαντ, και στο τέλος αρκέστηκε σε μια διατρο­ φή. «Θέλει να με καταστρέψει, γράφει ο Σαντ, τρέχει στα δικαστήρια για διαζύγιο... Έ τσι που μετακινήθηκε η προίκα της γυναίκας μου και πρέπει τώρα να την ξεπληρώσω από τα δικά μου περιουσιακά στοιχεία, αυτό το διαζύγιο θα με καταστρέψει, και δε θέλουν τίποτ’ άλλο αυ­ τά τα τέρατα.» Στις 25 Αυγούστου 1790 ο Σαντ γνωρίζεται, όπως είπαμε, με τη Μαρία Κον­ στάνς Ρενέλ, που «παράτησε μ' ένα παιδί ο Βαλτάσαρ Κεσνέ». Είναι βέβαιο πως την αγά­ πησε και πως αυτή του στάθηκε με στοργή και αφοσίωση ακλόνητη, αφού δέχτηκε να τον ακολουθήσει στο Σαραντόν, όπου θα τον ξανακλείσουν το 1801, ακριβώς για να μην τον εγκα­ ταλείπει. Ό σ ο κρατούσε η Επανάσταση, μοιρά­ στηκαν οι δυό τους μια ζωή πότε άνετη και πό­ τε εξαθλιωμένη (ο Σαντ κέρδιζε, σαν υποβολέ­ ας στο θέατρο των Βερσαλλιών, δυο πεντάρες τη μέρα, τρέφοντας συνάμα και το παιδί της, ενώ εκείνη πούλησε τα φουστάνια της για να τα βγάλουν πέρα). Το πραγματικό ερωτικό του μυθιστόρημα το έζησε ο Σαντ μ’ αυτή την απλή γυναίκα, που την αποκαλούσε η «ευαίσθητη»,

αφιερωμα/27

και όχι με όσες άλλες γυναίκες είχε γνωρίσει. Εκτός από τις οικονομικές δυσκολίες, από λά­ θος σ’ ένα από τα μικρά του ονόματα, το όνο­ μα του Σαντ καταγράφεται στα κατάστιχα των «εμιγκρέδων» και δε θα καταφέρει ποτέ του να διορθώσει αυτή την παρεξήγηση. Το 1798 γρά­ φει: «Χωμένος σε μια σοφίτα με το γιο της φί­ λης μου και μια υπηρέτρια, τρώμε κάτι καρότα και λίγα κουκιά και ζεσταινόμαστε (όχι και κά­ θε μέρα, μόνο όταν μπορούμε) με λίγα φρύγανα που μας δίνουν με πίστωση τις περισσότερες φορές. Η δυστυχία μας είναι τέτοια που όταν έρχεται να μας δει η κυρία Κεσνέ, μας φέρνει κρυφά κάτι να φάμε από φιλικά σπίτια». Στις 3 Ιανουάριου 1800 μπαίνει στο νοσοκομείο, γιατί αλλιώς κινδυνεύει «να πεθάνει στη γωνιά του δρόμου». Μόνο στις 16 Ιανουάριου επωφελεί­ ται από μια αμνηστία, αλλά τό όνομά του βρί­ σκεται πάντα στα κατάστιχα των «εμιγκρέδων» κι ας μην είχε φύγει από το Παρίσι παρά μόνο μια φορά για να πάει στην Προβηγκία! Η πολιτική του δραστηριότητα, όλα αυτά τα χρόνια, δε μένει πίσω. Αν και μιλά σ' ένα του γράμμα για τις «δημοκρατικές κρεμάλες», από την 1η Ιουλίου 1790 γίνεται δραστήριο μέλος της τοπικής επιτροπής της πλατείας Βαντόμ. Σ ’ ένα άλλο του γράμμα λέει: «Ο τρόπος που σκέ­ φτομαι δεν ταιριάζει με κανένα κόμμα και είναι μια σύνθεση όλων. Είμαι αντιγιακοβίνος, τους μισώ θανάσιμα- λατρεύω το βασιλιά, αλλά μισώ τις παλιές καταχρήσεις εξουσίας· πολλά άρθρα από το Σύνταγμα μ’ αρέσουν, άλλα πάλι μ’ εξοργίζουν θέλω να ξαναδώσουν στην τάξη των ευγενών την παλιά της αίγλη, γιατί δε βοηθά σε τίποτα που την έχει χάσει- θέλω να είναι ο βα­ σιλιάς αρχηγός του έθνους· δε θέλω καθόλου την Εθνοσυνέλευση, αλλά δυό βουλές όπως στην Αγγλία, γιατί αυτό δίνει στο βασιλιά μια

μετρημένη εξουσία που αντισταθμίζεται με τη σύμπραξη ενός έθνους αναγκαστικά χωρισμέ­ νου σε δύο τάξεις· η τρίτη είναι άχρηστη, δεν τη θέλω καθόλου. Νά ποιο είναι το πιστεύω μου». Ωστόσο αργότερα θα γίνει πιο ριζοσπαστικός· θα καταδικάσει κυρίως τη δεύτερη βουλή γιατί τη βλέπει σαν όργανο αντιδραστικό και σαν πλά­ γιο μέσο για ν’ αποκατασταθεί η βασιλική εξουσία. Παίζει δραστήριο ρόλο στην τοπική επιτροπή του, διορίζεται επίτροπος για τα νοσοκομεία (είναι τώρα στη δικαιοδοσία του το άσυλο του Σαραντόν, όπου είχε κρατηθεί για λίγο), είναι μέλος μιας επιτροπής που ελέγχει τις τοπικές επιτροπές. Στις 2 Νοεμβρίου 1792 διαβάζει την Ιδέα για τον τρόπο επικύρω σης των νόμων που τα άλλα μέλη της επιτροπής βρίσκουν εξαιρετική σαν εργασία και θέλουν να την τυ­ πώσουν για να τη στείλουν στις σαράντα επτά άλλες τοπικές επιτροπές. Υποστηρίζει την άποψη πως είναι απαραίτητη η επικύρωση όλου του λαού για κάθε απόφαση: «Αν πρέπει να επιλέγονται αυτοί που θα προτείνουν νό­ μους, μη φανταστείτε ποτέ πως χρειάζονται και άλλοι για να τους επικυρώνουν. Η ψήφος του λαού πρέπει να εγκρίνει ή όχι τους νόμους που γίνονται για να τον δεσμεύσουν πρέπει λοιπόν ο ίδιος ο λαός να βρίσκεται εκεί, χωρίς εκλογή άλλων στη θέση του: η εκλογή, αποτέλεσμα πάντα μιας επιλογής, θα έφερνε στο προσκή­ νιο, μ’ αυτό τον τρόπο, αυτόν που δυστυχώς τις περισσότερες φορές έχει την τέχνη να τον καταστρατηγεί ή τον τρόπο να τον παραβαί­ νει». Διορίζεται μάλιστα δικαστής, για την ακρί­ βεια ένορκος κατηγορίας στην υπόθεση των πλαστών χαρτονομισμάτων η χαρά του δεν περιγράφεται. Γραμματέας και ύστερα πρόεδρος στην τοπική επιτροπή, παραιτείται από την

28/αφιερωμα προεδρία όταν θα του ζητήσουν να περάσει σε ψηφοφορία «κάτι φρικτό και απάνθρωπο», μια πρόταση για τη θανατική ποινή, γιατί ήταν πάντα και με θάρρος αντίθετος σ’ αυτήν. Στις 29 Σεπτεμβρίου βγάζει τον επικήδειο λόγο για την Ψυχή του Μ αρά και του Λ επελτιέ και το Νοέμβριο του 1793 υποβάλλει ένα σχέδιο για να δοθούν στους δρόμους του Παρισιού ονόμα­ τα επαναστατών. Αλλά στις 8 Δεκεμβρίου θα τον συλλάβουν και θα τον φυλακίσουν επειδή είχει θέσει το 1791 υποψηφιότητα για τη συν­ ταγματική βασιλική φρουρά. Ψάχνουν στο σπίτι του, αλλά και κει που μέ­ νει η φίλη του, γιατί, λέει ο αστυνόμος «αντιληφθήκαμε πως υπήρχε κάποια φιλία μεταξύ τους από το ενδιαφέρον που έδειξε αυτή μετά τη σύλληψη του Σαντ». Μεταφέρεται εδώ κι εκεί, για να καταλήξει στις 27 Μαρτίου στο Πικπύς για «λόγους υγείας». Αυτό ήταν ένα θ ε­ ραπευτήριο όπου ήταν πιο εύκολο να γλιτώσεις από τη λαιμητόμο α π ’ ό,τι στις συνηθισμένες φυλακές. Πράγματι, στις 26 Ιουλίου 1794, ο δη­ μόσιος κατήγορος Φουκιέ-Τενβίλ καταρτίζει ένα κατηγορητήριο για είκοσι οκτώ πρόσωπα (μαζί τους και ο Σαντ). Αλλά επειδή του άλλα­ ζαν συνέχεια τόπο «διαμονής», ο κλητήρας του δικαστηρίου δε βρίσκει τον Σαντ, όπως και τέσσερις άλλους- οι είκοσι τρεις άλλοι καταδικά­ ζονται σε θάνατο και εκτελούνται την ίδια μέ­ ρα, παραμονή της 9ης Θερμιδώρ που θα έπε­ φτε ο Ροβεσπιέρος. Από την άνοιξη του 1794 είχαν στήσει τη λαιμητόμο κοντά στο άσυλο του Πικπύς κι έριχναν στο διπλανό κήπο τα πτώμα­ τα. Ο Σαντ γράφει στις 21 Ιανουάριου 1795: «Πιο πολύ πόνεσα από την εθνική μου κράτη­ ση, με τη λαιμητόμο μπρος στα μάτια μου, α π ’ ό,τι και στην πιο φανταστική Βαστίλλη». Ας θυ­ μίσουμε πως στο Πικπύς είχε ο Σαντ για συγ­ κροτούμενο τον Λακλό, που είχε γράψει τις Επικίνδυνες σχέσεις. Στις 15 Οκτωβρίου 1794 ο Σαντ απελευθερώ­ νεται αφού η τοπική επιτροπή του παρουσίασε ένα πιστοποιητικό νομιμοφροσύνης. Ασχολείται τώρα πια ακόμα περισσότερο με τη λογοτεχνία. Μόλις είχε απελευθερωθεί το 1790, είχε προ­ τείνει στη «Γαλλική Κωμωδία» πολλά θεατρικά έργα και ύστερα από κάμποσες δυσκολίες ένα μόνο θα παιχτεί: Οξτιέρν ή οι συνέπειες της ελευθεριότητας, έργο ηθικοπλαστικό και δρά­ μα δακρύβρεκτο- θα ξαναπαιχτεί στις Βερσαλ­ λίες το 1799 με τον Σαντ σε κάποιο ρόλο. Αλλά εκεί που γνωρίζει μεγάλη επιτυχία είναι το μυ­ θιστόρημα. Τα πιο σήμαντικά του έργα κυκλο­ φορούν μεταξύ 1791 και 1800: η πρώτη έκδοση της Ζ υστίν ή τα βάσανα της αρετής, ύστερα το 1795 Η Αλίν και ο Βαλκούρ και Η φιλοσο­

φία στο μπουντουάρ και το 1797 η κορυφή της δημιουργίας του Σαντ: Η νέα Ζ υστίν ή οι ατυ­ χίες της αρετής (δεύτερη και πιο πλατιά γραφή της Ζ υστίν του 1791) έχοντας σα συνέχεια την Ιστορία της αδελφής της Ιουλιέτας. Το 1800, τέλος, έχομε Τα εγκλήματα του έρωτα, συλλο­ γή διηγημάτων με ένα πρόλογο, την Ιδ έα για τα μυθιστορήματα. Το τόσο τολμηρό μυθιστόρη­ μα της Ν έα ς Ζ υστίν και της Ιουλιέτας πουλιέ­ ται ελεύθερα ώς τη μέρα που θα επιβληθεί η ηθικοπλαστική αντίδραση του Βοναπάρτη. Εδώ αρχίζει η τελευταία περίοδος της ζωής του Σαντ: η πολύχρονη κράτησή του στο άσυλο του Σαραντόν, από το 1801 ώς το θάνατό του το 1814.

Σαραντόν Από τον Αύγουστο κιόλας του 1800 κατασχέ­ θηκε από την αστυνομία η πλήρης έκδοση της Ν έας Ζυστίν. μέσα στο βιβλιοδετείο, και στις 6 Μαρτίου 1801 συλλαμβάνεται ο Σαντ στο βιβλι­ οπωλείο του εκδότη Μασέ- εκεί βρίσκουν και αντίτυπα της Ιουλιέτας και της Ζυστίν με ιδιό­ χειρες διορθώσεις του Σαντ. Ο μαρκήσιος φυ­ λακίζεται στην Αγία Πελαγία. Φαίνεται πως σ' όλη αυτή την υπόθεση ο εκδότης του έπαιξε έναν αρκετά ύπουλο ρόλο- αν κι εξίσου ένοχος, τον αφήνουν ελεύθερο ύστερα από μια μέρα. Δεν είναι λοιπόν δύσκολο να φανταστούμε πως αυτός κατέδωσε τον Σαντ στην αστυνομία. Αυ­ τό το ύποπτο πρόσωπο καθώς και ορισμένα χτυπητά λάθη στην έκθεση του αστυνομικού διευθυντή Ντυμπουά. όπου τονίζει πως ο Σαντ ετοιμαζόταν να δημοσιεύσει την Ιουλιέτα (ενώ η πρώτη έκδοση έγινε το 1797), όλα αυτά μας αφήνουν να πιστεύομε πως η σύλληψη του Σαντ έκρυβε άλλους λόγους κι όχι τα ανήθικα βιβλία του. Αιτία μάλλον ήταν ένας λίβελλος με τον τίτλο Ζολοέ και οι ακόλουθοί του, που κατακρίνει με λύσσα το κύκλωμα του Διευθυν­ τηρίου και κυρίως την Ιωσηφίνα Μπωαρναί (τήν κατοπινή αυτοκρατόρισσα) και την κυρία Ταλλιέν. Ο βιογράφος του Σαντ, Λελύ, που δε βρήκε στα αρχεία της οικογένειας να συνδέεται το όνομα του Σαντ μ’ αυτό το λίβελλο, παρατη­ ρεί ότι οι εκθέσεις της αστυνομίας δεν αναφέ­ ρουν πουθενά τον Ζολοέ (κι όπως ήταν μυστι­ κές, κάπου θα έπρεπε να αναφέρουν κάτι σχε­ τικό, αν αυτός ήταν ο πραγματικός λόγος για τη σύλληψη του Σαντ). Αναλύοντας προσεκτικά το ύφος του κειμένου αυτού, ο Λελύ δε βρίσκει κανένα κοινό στοιχείο με τα έργα του Σαντ και δε δέχεται πως ο Ζολοέ είναι δικό του έργο. Κι όμως δε θα ήταν άσχημο να σκεφτούμε πως

αφιερωμα/29

Το Σαραντόν, όπου οΣάντ πέρασε τα δεκατρία τελευταία χρόνια της ζωής του

συνέλαβαν τον Σαντ επειδή ακριβώς δεν μπο­ ρούσε να υποφέρει τον εκκολαπτόμενο τύραν­ νο και την κλίκα του. Ό π ω ς και να έχει η υπό­ θεση, ο Σαντ κλείνεται στην Αγία Πελάγια, αφού κρατήθηκε προσωρινά στη διεύθυνση της αστυνομίας. Σε μια έκθεσή του για τον υπουρ­ γό της αστυνομίας, ο διευθυντής Ντυμπουά γράφει: «Είχα την τιμή να ενημερώσω προφορι­ κά την Εξοχότητά του επειδή εγνώριζε ήδη όσα είχε διαπράξει ο Σαντ πριν από την Επανάστα­ ση και ήταν πεπεισμένος πως οι ποινές που θα μπορούσαν να του επιβληθούν από ένα δικα­ στήριο θα ήταν ανεπαρκείς και καθόλου ανά­ λογες με όσα διέπραξε· ήταν λοιπόν της γνώμης πως έπρεπε να λησμονηθεί για πολύν καιρό στο άσυλο της Αγίας Πελαγίας». Με διοικητική λοι­ πόν απόφαση, που ισοδυναμούσε με τα βασιλι­ κά αυθαίρετα γράμματα, ο Σαντ ξαναβρίσκεται στη φυλακή. Εκεί θα μείνει ώς το θάνατό του, υποφέροντας όχι μόνο από τη στέρηση της ελευθερίας, αλλά και από αρρώστιες των γερα­ τειών και από το υπερβολικό πάχος που είχε πάρει στη Βαστίλλη, όπου, καθώς φαίνεται, για ν' αντισταθμίσει τη σεξουαλική του αποχή, έτρωγε τον περίδρομο. Ο Σαρλ Νοντιέ άφησε μια μαρτυρία για τον Σαντ στην Αγία Πελαγία: «Ένας από τους κυρίους αυτούς, σηκώθηκε πολύ νωρίς γιατί τον είχαν προειδοποιήσει πως θα τον μετέφεραν αλλού. Δεν πρόσεξα στην αρ­ χή παρά το υπερβολικό του πάχος, που δυσκό­ λευε αρκετά τις κινήσεις του και φυσικά ήταν κάπως δύσκολο να ξεχωρίσεις τα κατάλοιπα από κάποια χάρη και κομψότητα που ίχνη τους μπορούσες να διακρίνεις στο σύνολο των τρό­ πων του και στην κουβέντα του. Τα κουρασμέ­ να μάτια του ωστόσο διατηρούσαν κάτι το λαμ­ πρό και λεπτό, που ζωντάνευε πότε πότε σα σπίθα που σβήνει πάνω σ’ ένα σβησμένο κάρ­ βουνο». Και πιο κάτω συνεχίζει: «Θυμάμαι μό­

νο πως ήταν ευγενικός σε υπερβολικό βαθμό, ευπροσήγορος, με ύφος κατανυκτικό και πως μιλούσε με σεβασμό για ό,τι αξίζει το σεβασμό». Αλλά ένας άλλος κρατούμενος έλεγε πως «η δι­ καιοσύνη τον είχε απομονώσει σε μια γωνιά της φυλακής, δίνοντας έτσι σε κάθε κρατούμενο το δικαίωμα να ξεφορτώνεται αυτό το μπελά». Αυτές οι λέξεις είναι αρκετές για να δείξουν το μίσος που είχε η Αυτοκρατορία για τον Σαντ. Ο Σαντ δεν ανέχεται καθόλου το σκάνδαλο που αποτελεί η κράτησή του ύστερα από μια «διοικητική απόφαση». Το 1804 θα γράψει στον Φουσέ για να διαμαρτυρηθεί: «Στερούμαι αδικαιολόγητα την ελευθερία μου εδώ και τέσ­ σερα σχεδόν χρόνια... Οι νόμοι και οι κανονι­ σμοί για την ατομική ελευθερία ποτέ δεν παρα­ βιάστηκαν τόσο ανοιχτά όσο στην περίπτωσή μου, αφού επιμένουν να με κρατούν κλειδαμ­ παρωμένο χωρίς οποιαδήποτε δικαστική από­ φαση ή έννομη πράξη, με το πρόσχημα κάποι­ ου άσεμνου βιβλίου που μου αποδίδουν χωρίς λόγο και με αφορμή κάποια μυθεύματα που θ έ­ λουν να φαντάζονται και να εφαρμόζουν στην ιδιωτική μου ζωή, τα πάντα αθεμελίωτα». Στις 14 Μαρτίου 1803 μεταφέρεται στη φυλακή της Μπισέτρ ύστερα από ένα σκάνδαλο: Είχε χρη­ σιμοποιήσει, λέει ο Ντυμπουά, κάθε μέσο που του είχε υποθάλψει η αρρωστημένη φαντασία του για να αποπλανήσει και να διαφθείρει νεα­ ρά άτομα που ατυχείς περιστάσεις είχαν οδηγή­ σει στην Αγία Πελαγία. Στις 15 Απριλίου της ίδιας χρονιάς, ύστερα από αίτηση της οικογένειάς του, οδηγείται στο άσυλο Σαραντόν. Αυτό το ίδρυμα το είχαν μετατρέψει το 1795 σε ψυχιατρικό άσυλο, αφού έδιωξαν τους καλό­ γερους που έμεναν εκεί. ' Οταν έφτασε ο Σαντ εκεί, διευθυντής ήταν κάποιος κύριος ντε Κουλμιέ, ο μοναδικός διοικητικός υπάλληλος που έδειξε κάποια κατανόηση για τον Σαντ.

30/αφιερωμα Του είχε αφήσει σχετική ελευθερία και το δι­ καίωμα να επικοινωνεί με τους αρρώστους. Αρνήθηκε κατηγορηματικά να κλείσει τον Σαντ σε δωμάτιο, όπως του είχε δώσει εντολή ο υπουρ­ γός Εσωτερικών Μονταλιβέ: «Η καταγωγή μου, οι διάφορες θέσεις και τα αξιώματα που ανέλα­ βα με αξίωσαν να διοικώ ένα φιλανθρωπικό ίδρυμα, αλλά θ α θεωρούσα ταπεινωτικό για μέ­ να να γίνω δεσμοφύλακας». Επίσης, όταν ύστε­ ρα από μια απαίσια καταγγελία του γιατρού Ρουαγιέ-Κολλάρ αποφασίζεται η μεταφορά του Σαντ στο φρούριο του Χάμ, ο Κουλμιέ θα κα­ ταφέρει να την εμποδίσει, προβάλλοντας σαν πρόσχημα την υγεία του Σαντ και τα χρέη που θα άφηνε πίσω του- ο Σαντ έχει και τη βοήθεια της συντρόφου του Κονστάνς Κεσνέ, που την αφήνουν να μένει στο διπλανό δωμάτιο. Μπορεί επίσης να συνεχίσει ν ’ ασχολείται με τη λογοτε­ χνική του εργασία. Ο Σαντ οργανώνει εκεί μέσα παραστάσεις όπου παίζουν οι ίδιοι οι άρρωστοι- φροντίζει ο ίδιος τη σκηνοθεσία και καμιά φορά γράφει το έργο που θα παίξουν. Ο Ρουαγιέ-Κολλάρ τα βρίσκει όλα αυτά «ανήθικα». «Είχαν την απερι­ σκεψία, γράφει, να στήσουν ένα θέατρο οι τρε­ λοί και χωρίς να σκεφτούν τις ολέθριες συνέ­ πειες που μια τόσο ευερέθιστη μέθοδος θα είχε πάνω στη φαντασία τους. Ο κύριος ντε Σαντ δι­ ευθύνει αυτό το θέατρο. Αυτός διαλέγει τα έρ­ γα, μοιράζει τους ρόλους και φροντίζει τις δο­ κιμές». Ο Κουλμιέ δίνει σημασία στη θεραπευ­ τική αξία του θεάτρου: «Λέει, αναφέρει ο αστυνομικός διευθυντής, πώς είναι πολύ υπο­ χρεωμένος στον κύριο Σαντ που θεωρεί το θ έ­ ατρο σα μέσο θεραπείας της τρέλας και είναι ευτυχής που έχει στο άσυλό του έναν άνθρωπο ικανό να διδάξει θέατρο σε τρελούς γιατί θέλει να τους θεραπεύσει μ’ αυτό το μέσο». Ο Σαντ του χρωστά δίχως άλλο που διατήρησε ώς το τέ­ λος της ζωής του την ικανότητα για λογοτεχνική δημιουργία. Εκεί τελειώνει, στα εβδομήντα τρία του χρόνια, το τελευταίο του έργο, ένα χρόνο πριν^ πεθάνει. Οι παραστάσεις στο Σαραντόν, στις οποίες ο Σαντ καλούσε όχι μόνο το προ­ σωπικό και τους αρρώστους, αλλά και παρισι­ νούς θεατές, απαγορεύτηκαν το 1813. Ο Σαντ συνεχίζει στο μεταξύ να γράφει μυθιστορήματα. Τον Απρίλιο του 1807 τελειώνει την Ιστορία της Αιμιλίας, που θ ’ αποτελούσε το τελευταίο μέρος από τις Μ έρες τον Φλορμπέλ ή η φύση χωρίς πέηλο. Ή ταν σίγουρα ένα πολύ σημαν­ τικό έργο τόσο από τον όγκο (Η ιστορία της Αιμιλίας, δηλαδή τα δύο πέμπτα σχεδόν του έργου, έπιανε 72 τετράδια) όσο και από το πε­ ριεχόμενο- ίσως ο Σαντ μ ’ αυτό το έργο να πή­ γαινε ακόμα πιο μακριά σα σκέψη και πλοκή

από την Ιουλιέτα. Έξι εβδομάδες αργότερα ο υπουργός της αστυνομίας κάνει κατάσχεση στο χειρόγραφο μαζί με άλλα χαρτιά μέσα στο δωμά­ τιό του. Ό λα αυτά θ α καούν, ύστερα από αί­ τηση του δεύτερου γιου του Σαντ, λίγες μέρες μετά το θάνατό του. Το 1812 και 1813 γράφει ακόμα δυο μυθιστορήματα: την Αδελαΐδα του Μπρούνσβικ και την Ισαβέλλα της Βαυαρίας, ενώ κυκλοφορεί ανώνυμα η Μαρκησία ντυ Γκάνζ. Στις 31 Μαΐου 1814 ο Κουλμιέ φεύγει από δι­ ευθυντής κι έρχεται κάποιος κύριος Ρουλάκ ντε Μωπά, μέσα στις αποσκευές του Λουδοβί­ κου ΙΗ '. Ενώ ζητούν και απ’ αυτόν τη μετα­ φορά του Σαντ αλλού, ο νέος διευθυντής, όπως κι ο παλιός, απαιτεί να τον φροντίζουν ιδιαίτε­ ρα και αρνείται με τη σειρά του να γίνει δεσμο­ φύλακας. Αλλά η άγρυπνη ηθική τάξη εννοεί να αχρηστέψει αυτόν το γέρο των 74 χρόνων που δεν μπορεί πια ούτε να περπατήσει ούτε να φά­ ει, αλλά που βαρύνεται με το ανεπανόρθωτο σφάλμα να θέλει να γράφει και να βάζει να του αντιγράφουν θεατρικά έργα, ένα μάλιστα από τα οποία -τι φρίκη Θεέ μου!- έχει για τίτλο Ο δικαστής απάτη. Ο Σαντ θα φροντίσει να απαλλάξει τη διοίκηση της Παλινόθρωσης α π’ αυτό τον κόπο. Πεθαίνει στις 2 Δεκεμβρίου 1814. Από το 1806 είχε γράψει στη διαθήκη του: «Απαγορεύω οπωσδήποτε ν ’ ανοίξουν το σώμα μου, όποιο κι αν είναι το πρόσχημα- εκλιπαρώ να φυλαχτεί σ’ ένα ξύλινο φέρετρο και να μην το καρφώσουν πριν περάσουν σαράντα οκτώ ώρες». Ύστερα πρέπει «να πάρουν το σώμα μου και να το μεταφέρουν στο κτήμα στη Μαλμαιζόν... όπου θέλω να το αποθέσουν χωρίς καμιά τελετή, στο πρώτο πυκνό δασάκι δεξιά... Αφού σκεπάσουν το λάκκο μου, ας σκορπίσουν από πάνω βαλανίδια για να σκεπαστεί με τον καιρό η επιφάνεια και να χαθούν τα ίχνη του τάφου μου από το πρόσωπο της γης, όπως κο­ λακεύω τον εαυτό μου να πιστεύει πως η θύ­ μησή μου θα σβήσει μέσα στα μυαλά των αν­ θρώπων, αν εξαιρέσομε τους λίγους εκείνους που είχαν την καλοσύνη να μ’ αγαπήσουν ώς τα στερνά μου. Θα πάρω μαζί μου στον τάφο τη γλυκιά τους ανάμνηση». Μόνο η πρώτη του θ έ­ ληση ικανοποιήθηκε. Το σώμα του, αντίθετα απ’ ό,τι συνηθιζόταν στο Σαραντόν, δεν πέρα­ σε αυτοψία. Αλλά τον έθαψαν με θρησκευτική τελετή στο κοιμητήριο του ασύλου.

Copyright: M agazine Litt^raire

Μ ετάφραση: Πέτρος Παπαδόπουλος

αφιερωμα/31

Αλαίν Ρομπ-Γκριγιέ

Η τάξη και το προσωπείο της Εύκολα φανταζόμαστε πως το πάθος, / 5λις ξεπεράσει τις κοινές του διαστά­ σεις, θυμίζει κύμα που σαρώνει τα π ά τα στο διάβα του και δεν ανέχεται το παραμικρό εμπόδιο. Το έργο του Σ α \ . μας μαθαίνει κάτι το τελείως αντίθε­ το: το πιο υπέρ μετρο πάθος έχει πάντα κάτι το διοργανωτικό, το μεθοδικό και συνοδεύετα ι αμέσως από λεπτομερειακούς κανόνες και από μια αυστη­ ρή σκηνοθεσία, έτσι ώστε είναι αδύνατο να ξεχωρίσομε αυτούς τους κατα­ ναγκασμούς από το ερωτισμικό* υλικό στο οποίο επιβάλλουν τη δική τους τάξη. Ωστόσο κανείς δεν μπορεί ν' αμφισβητήσει πια την ειλικρίνεια του σαδισμού του Σαντ: οι φαν­ τασιώσεις του είναι φανερό πως του χαρίζουν την ηδονή. Αλλά αυτός ο «δεδηλωμένος» εχθρός των καθιερωμένων νόμων (αστυνομι­ κών, ηθικών, φυσικών τάχατες), που κηρύσσει το μίσος για κάθε τι ομαλό και την καταστροφή της κοινωνίας (μάλλον, άλλωστε, από την αρι­ στοκρατία στην εξουσία παρά από τις παρακα­ τιανές τάξεις), κατατρεχόταν σ’ όλη του τη ζωή από την επιτακτική ανάγκη να δημιουργεί κα­ νονισμούς, θεσμούς και διατάξεις. Δεν κωδικοποιούνται μόνο οι ερωτισμικές δραστηριότητες από πριν, με λεπτομερείς και μάλιστα σχολα­ στικούς κανόνες· αλλά και ενώ συνεχίζονται οι απολαύσεις, μέσα στις πιο τρελές ωμότητες, ο οικοδεσπότης μόλις αντιληφθεί πως κάποιος αρχίζει ν ’ αυτοσχεδιάζει για το κέφι του, τον επαναφέρει απότομα στα σύγκαλά του και δη­ λώνει πολύ σοβαρά στους φίλους του της «Εταιρείας» πως αρμόζει «να μπει κάποια τάξη σ’ όλ,α αυτά», όχι φυσικά για ν’ αποτρέψει το όποιο έγκλημα, αλλά για να μη γίνει ακριβώς μέ­ σα στη σύγχυση. Τα βασανιστήρια και οι εκτελέ­ σεις τέλος, ατομικά ή ομαδικά, δίνουν την ευ­ καιρία για μια καταμέτρηση αποθηκάριου που αποσκοπεί στην προοδευτική και πλήρη χρήση κάθε εκατοστού από τη σάρκα του θύματος, με καταλόγους, ημερολόγια, υπολογισμούς ελέγ-

χου, ανακεφαλαιωτικούς πίνακες και τελική εξακρίβωση των αποθεμάτων. Το πιο κατα­ πληκτικό από τα έργα του Σαντ είναι, α π ’ αυτή την άποψη, οι 120 μέρες στα Σόδομα (ατέλει­ ωτο;), που καταντά να είναι στο τέλος μια τερά­ στια και εξαντλητική ονοματολογία των δια­ στροφών και μπορεί να συγκριθεί με τη βοτα­ νική ταξινόμηση του Λινναίου ή τον πίνακα των απλών σωμάτων του Μεντελέγιεφ, αφού προηγήθηκε μια πλήρης νομοθεσία αντάξια του Ναπολέοντα· στο τέλος αυτού του έργου έχομε αριθμητικούς υπολογισμούς: πόσα παιδιά, πό­ σες κοπέλες, πόσοι υπηρέτες σφάχτηκαν στη διαδρομή του βιβλίου, με σημειώσεις εδώ κι εκεί, αυτού του είδους: «να εξακριβώσω αν παρέλειψα κανένα». Η ψυχανάλυση δεν παραξενεύεται πια για όλα αυτά, αφού ο Φρόυντ και οι μαθητές του, από πολύ νωρίς, συνέδεσαν όλες τις υπολογι­ στικές πράξεις με τον αυνανισμό και την προτί­ μηση για μαρτύρια με τη μανιακή σχολαστικό­ τητα. Αλλά αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ είναι η επίπτωση όλων αυτών στη συγγραφή του έρ­ γου. Γιατί είναι φανερό πως το όνειρο του Σαντ ολοκληρώνεται όχι στην πρακτική εφαρμογή (όλοι οι βιογράφοι του μαρκήσιου συμφωνούν πόσο διατακτικός ήταν στις προσωπικές του προσπάθειες, σε μια εποχή ωστόσο πλούσια σε παρόμοιες υλοποιήσεις), αλλά στη σύνταξη του

•Χρησιμοποιώ αυτό το νεολογισμό γιατί το επίθετο ερωτι­ κός δεν καλύπτει τη δύναμη και τον αισθησιασμό που κρύ-

βονται στη λέξη ερωτισμός. Υπάρχει άλλωστε και το προη­ γούμενο: πολιτισμός / πολιτισμικός.

32/αφιερωμα

Κατά τη σύλληψη του Σαντ, το 1801, κατασχέθηκαν οι ταπισερί, των οποίων η εικονογράφηση είχε γίνει σύμφωνα

κειμένου. Και οι διαδοχικές μορφές που πήρε η Ζ υστίν δείχνουν καλά τη σημασία που έδινε ο Σαντ στην υπομονετική, ακαταπόνητη, αν και πάντα αναθεωρούμενη, επεξεργασία αυτού του λόγου που ήθελε να είναι πλήρης, αναντίρρητος και οριστικός. Ενοχλεί η διαπίστωση πως οι λει­ τουργίες και σχέσεις που υποβόσκουν στο ερωτισμικό σύμπαν είναι πράγματι αξεχώριστες από τη λογοτεχνική δημιουργία την ίδια, αρχί­ ζοντας από τη βασική προϋπόθεση να είναι μό­ νος και από την πρόθεσή του να οργανώσει τον κόσμο.

Μ οναξιά και οργάνωση Το είδαμε εξαρχής: αν η σεξουαλική συμπερι­ φορά του Σαντ είναι καταρχήν μοναχική, οι ήρωές του, όσο κοντά κι αν βρίσκονται στις δι­ κές του μανίες, κυοφορούν αδιάκοπα γύρω τους ομάδες με συγκεκριμένες κοινωνικές σχέ­ σεις όπου οι αφέντες δεν έχουν μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων απ' ό,τι οι σκλάβοι. Και παράλληλα, αν και η απαίτηση για ατομικοποίηση και αυθορμητισμό δεσπόζει θεωρητικά (όταν καθένας θεωρείται ελεύθερος να ικανο­ ποιήσει τα προσωπικά του γούστα, όπως του κατέβει), τα πάθη και ο κορεσμός τους περισφίγγονται αμέσως στενά μέσα σ' ένα διοργα­

νωτικό σύστημα του οποίου τονίζεται η παντο­ δυναμία κάθε στιγμή, σε τέτοιο σημείο που η ίδια η οργάνωση παρουσιάζεται τελικά σαν ένα στοιχείο της ερωτισμικής δραστηριότητας πιο σημαντικό από το σαρκικό υλικό που καταρχήν πρέπει να οργανωθεί. ' Ετσι γίνεται ακριβώς σε κάθε λογοτεχνία αντάξια του εαυτού της.

Διέγερση και απαγόρευση Αν κάτι απαγορεύεται, είναι αυτό που διεγείρει (έτσι ορίζει ο ισχύων ηθικός κώδικας). Η ανω­ τερότητα, που αδιάκοπα τονίζεται, της σοδομί­ ας σε σχέση με τη φυσική συνουσία δεν έχει άλ­ λη προέλευση, παρ’ όλες τις αντικειμενικές δι­ καιολογίες που βρέθηκαν εκ των υστέρων στη σύγκριση ανάμεσα στα δύο στόμια. Επίσης δεν πρέπει ν’ αναζητάμε άλλους λόγους για την κα­ τανάλωση παιδιών μικρής ηλικίας, αφού και η κατανάλωση των γερόντων και των δύο φύλων θα θεωρείται μια μέρα εξίσου απολαυστική, αν όχι περισσότερο. Τέλος, φυσικά, όλες οι αιμο­ μικτικές σχέσεις με τις τρομερές πολυπλοκότητές τους δεν μπορούν να εξηγηθούν παρά με τις «λέξεις» -αδελφή, μητέρα, κόρη κλπ.-, ονο­ ματίζοντας έτσι τα αντικείμενα που υποτάσ­ σονται στα καπρίτσια των ελευθέριων.

αφιερωμα/33

με τις υποδείξεις του ίδιου

Σεξουαλική απόλαυση και λεξιλόγιο Η αισθησιακή διέγερση φανερώνεται λοιπόν εδώ σαν άμεσα δεμένη με το λεξιλόγιο που χρη­ σιμεύει για να εκφραστεί η συμπεριφορά. Αφού γίνει αυτή η ανακάλυψη, θα της γίνει μια συ­ στηματική εκμετάλλευση με μια διαστροφική χρήση των λέξεων: Οι όροι «κλέφτρα» ή «κα­ κούργα» χρησιμοποιούνται για μια κοπέλα αυ­ στηρών ηθών, γυναίκες ενάρετες περνάνε για πόρνες, πλάσματα πράγματι αθώα τιμωρούνται για τα σφάλματά τους, οι πραγματικοί ένοχοι φτάνουν στα πιο λαμπρά και επίσημα αξιώμα­ τα, τα όργια γίνονται σε μια εκκλησία με γυναί­ κες μασκαρεμένες σε τυποποιημένες οσίες κλπ. Ξέρομε πια, ύστερα από τον ορισμό που έδωσε q Ρολάν Μπάρτ, πως η «γραφή» είναι και αυτή μια επέμβαση ακριβώς πάνω στη γλώσσα («όώμα διατάξεων και συνηθειών» κοινό για όλους τους πολίτες μιας χώρας σε μια ορισμένη επο­

χή)· Η διαστροφή της έννοιας Η διαστροφή της έννοιας των λέξεων, στην

πρακτική πιά, γίνεται το πρότυπο της ερωτισμικής πράξης, όπως και η δημιουργική συμπε­ ριφορά του λογοτέχνη: παράβαση κάποιου κα­ νόνα, αμφισβήτηση κάποιας απαγόρευσης, βι­ ασμός του αναγνώστη... Ο αφέντης θα τονίσει τη δημιουργική του ελευθερία, ζώντας μέσα σ’ ένα μόνιμο σκάνδαλο, σε σχέση με τις καθημε­ ρινές λέξεις που χρησιμοποιεί (και που θα πρέ­ πει όμως ν’ ακριβοπληρώνει στο τέλος για την υπερβολική εργασία που τους ζητά!). Παντρεύ­ εται ένα αγόρι, τρέφεται με περιττώματα και στο τέλος βάζει το θύμα του να τον μαστιγώνει για ν ’ αποδείξει ακόμα καλύτερα πως ο δήμιος είναι αυτός ο ίδιος.

Η καλή και η ανάποδη Οι λέξεις ανάποδα, οι κοπέλες ανάποδα, τα πάντα ανάποδα, ο κόσμος του Σαντ είναι ένας κόσμος στοιχείων από την ανάποδη πλευρά τους. Ό π ω ς είναι κι ένας χώρος κατεξοχήν κοινωνικοποιημένος, η ανάποδη πλευρά των νό­ μων κατέχει μια εξαιρετική θέση μέσα στη γε­ νική διαλεκτική του άσπρου και του μαύρου. «Η αδικία σε καυλώνει» λέει. Αλλά η ανάποδη πλευρά αποκτά σημασία μόνο όταν η καλή πλευρά υπάρχει με μια αναμφισβήτητη σταθερό-

34/αφιερωμα

τητα. Κοινότυπη διαπίστωση: ο βιαστής χρειά­ ζεται τους νόμους· ο λογοτέχνης, αν και διαφθείρει τις λέξεις, πρέπει συνέχεια να καταφεύ­ γει στο λεξικό· ο μυθιστοριογράφος είναι αυτός που αναστατώνει την καθιερωμένη τάξη της αφήγησης, που οι νόμοι της -σταθεροί ή μεταβλητοί- παραμένουν απαραίτητοι εδώ κι αιώνες.

Το πραγματικό και η σκιά του Αλλά, κατά παράδοξο τρόπο, ο λογοτέχνης όπως και ο ερωτομανής- ξέρει πως ο μόνος πραγματικός κόσμος είναι αυτός που δημιουρ­ γεί ο ίδιος. Ο άνθρωπος δεν υπάρχει παρά όσο είναι σε θέση να μεταβάλλει τα γύρω του πρά­ γματα, έστω και με τη ματιά του- και ο «φυσι­ κός» πια κόσμος έχει, αντιθέτως, κάποια γε­ λοία άλλη όψη. Προβάλλω την ίδια μου τη σκιά πάνω στα τοιχώματα της σπηλιάς, κι έξω δεν υπάρχει τίποτα, γιατί το φως πηγάζει από μένα. Πολλοί είπαν πως στα έργα του Σαντ ο άλλος δεν υπάρχει, δεν είναι παρά ένα αντικείμενο και μόνο, κι ωστόσο το υποκείμενο δεν υπάρχει

σ’ αυτά παρά μόνο μέσα στον καταναγκασμό που ασκεί πάνω στον άλλο.

Κ αταναγκασμός και ερωτισμός Αφού λοιπόν ο ήρωας του Σαντ δεν αναζητά ποτέ του τη συμμετοχή, αλλά μόνο το βιασμό, η ηδονή δεν μπορεί παρά να επιβληθεί στον άλλο όσο και ο πόνος. Το θύμα πρέπει να είναι'αλυ­ σοδεμένο, έστω -και κυρίως- αν πρέπει να το χαϊδέψουν και μόνο. Κι ο πιο αθώος εραστής ακόμα μήπως δεν έχει πάντα, λίγο πολύ, την εντύπωση πως βασανίζει τη σύντροφό του, όταν της χαρίζει ηδονή; Και είναι ακριβώς η στιγμή που ανακαλύπτει με βίαιο τρόπο το βά­ ρος της ίδιας του της πραγματικότητας. Νέα κοινότοπη διαπίστωση: ο καταναγκασμός που επιβάλλω στον άλλο είναι η πηγή της αληθινής μου ελευθερίας, από τη στιγμή που η ηθική με διδάσκει πως η ελευθερία μου τελειώνει εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου. Κατά παρό­ μοιο τρόπο, όλη η λογοτεχνία έχει σαν αφετηρία τη συστροφή, την εξάρθρωση, την καταστροφή του κόσμου που περιβάλλει το μυθιστοριογράφο.

αφιερωμα/35 Ν ’ αφανίσεις για να δώσεις ζωή Αν ο Θεός είναι εφεύρημα του ανθρώπου, όπως και ο άλλος κόσμος, δεν υπάρχει φυσική τάξη, και πρέπει να καθιδρύσω εδώ και τώρα τη δική μου τάξη, δηλαδή να καταναγκάσω, όσο γίνεται πιο πολύ και αδιάκοπα, αυτή τη φύση που η παρουσία μου και μόνο πάνω στη γη της αρνείται κάθε ύπαρξη. Σαν τον κηπουρό και το θη­ ριοδαμαστή, και τίποτα περισσότερο, ο ερα­ στής και ο λογοτέχνης δεν μπορούν να χαρί­ σουν την ελευθερία του στο αντικείμενο του πά­ θους τους. Το ακινητώ, το υποδουλώνω, το υποτάσσω στη ματιά μου, το βασανίζω, το αφα­ νίζω γιατί θέλω να γίνει εγώ, και ν' αρχίσει συ­ νεπώς κι αυτό να ζει. Ο δήμιος και η λεία του λοιπόν είναι φυλακισμένοι μέσα στον ίδιο πόθο, τον ίδιο τελικό σκοπό. Και οι δυό τους δεν είναι παρά ένα σώμα, αντιφατικό και φευγαλέο...

Ανάμεσα στη συνήθεια και το θά νατο Σημασία έχει πράγματι να υποφέρει και να ξε­ ψυχά συνέχεια το θύμα: ο θάνατός του, αντίθε­ τα, επικυρώνει την αποτυχία της προσπάθειάς μου (να ζω εγώ ο ίδιος και να του χαρίζω τη ζωή μου). Η σιωπή, η λευκή για πάντα σελίδα, το σκισμένο πρόχειρο, σ' αυτά όλα τείνει η λογο­ τεχνία, αλλά είναι επίσης και ό,τι βεβαιώνει την αποτυχία της. Έτσι εξηγούνται τα εξαίσια λε­ πτά κορμάκια που φαντάζεται ο Σαντ και που μπορούν να υπομένουν μήνες ολόκληρους τα πιο φριχτά μαρτύρια χωρίς να χάσουν τίποτα από τη φρεσκάδα τους- τα κρυφά μπάλσαμα που εξαφανίζουν μονομιάς τις πληγές και τα χτυπήματα, οι παρθενιές που ξαναστενεύουν ή ξαναράβονται, τα πτώματα, αλίμονο, που με επιμονή τα βασανίζουν πάντα. Ο άλλος κίνδυ­ νος, ο άλλος θάνατος είναι η συνήθεια, η εξαφά­ νιση της δημιουργικής ανάδειξης: προσαρμογή του θύματος στον πόνο ή την ηδονή, κόπωση του δήμιου που προκαλεί τον πόνο ή την ηδο­

νή, ακαδημαϊκοποίηση των γραπτών μορφών ο καταναγκασμός των σωμάτων, όπως και η αρχι­ τεκτονική που επιβάλλεται στις φράσεις, πρέ­ πει πάντα να πηγαίνει πιο μακριά, να τοποθε­ τείται πέρα από την αναμονή: να είναι πιο άτα­ κτη και πιο βίαιη, άβολη, αφόρητη, απαράδε­ κτη. Μόλις δεχτούμε την υπερβολή, πρέπει να σκαρφιστούμε άλλες τόσες.

Τ ι είναι η λογοτεχνία; Και τι είναι λοιπόν ο ερωτισμός; Μια μοναχική συμπεριφορά που κάθε στιγμή, με κάθε λέξη, συνεχώς επινοεί τον άλλο, τον αναγνώστη, το σύντροφο, τον εξωτερικό κόσμο, αλλά που τε­ λικά δε δημιουργεί τίποτα: είναι μια αδικαιολό­ γητη συμπεριφορά, χωρίς αιτιολογικό προηγού­ μενο, χωρίς αποτέλεσμα, χωρίς τελικό σκοπό ή που αμφισβητείται κάθε στιγμή. Με τη βοήθειά της ο κόσμος δεν υπάρχει παρά μέσα στη στι­ γμή και αμέσως επιστρέφει στο κενό. Ο διοργα­ νωτικός λόγος του Σαντ, που παραχωρεί σε κά­ θε σελίδα την εξουσία του σε αφηγητές του φαντασιακού, θεωρητικούς του παραλογισμού, ιστορικούς και αγιογράφους του εγκλήματος, νομοθέτες της αδικίας, σεναριογράφους της προδοσίας και της πλάνης, γλύπτες ζωντανών αναπαραστάσεων που θα τις διαλύσει ο θάνα­ τος, σε σκηνοθέτες ενός έργου χωρίς δραματι­ κό ειρμό, τελετάρχες χωρίς πρωτόκολλο μήτε θρησκεία, αυτός ο λόγος δε φοβάται ούτε την υπερβολή, ούτε την κοπιαστική επανάληψη, ού­ τε την αντίφαση, ούτε το καταστρεπτικό χιού­ μορ όποιας ρεαλιστικής αυταπάτης· τακτοποιεί την αταξία, την ανάποδη πλευρά, το τίποτα. Τελευταία κοινότυπη διαπίστωση: ο ερωτισμός δεν έχει παιδιά, είναι μια άδολη κίνηση του πνεύματος, μια άδολη δημιουργική κίνηση που σαν τον αποπλανητή του Κίρκεγκωρντ διασχίζει τον κόσμο -δηλαδή το μηδέν- χωρίς ν’ αφήνει πίσω του κανένα ίχνος.

■

Copyright: Magazine Litteraire Μετάφραση: Πέτρος Παπαδόπουλος

Είΐϋΐηνική Χημειωτική Εταιρεία-ΑΘήνΐΐ-Αεκέμβρης

2” riavcilflrwio

’ 83

Σ η μ ειω τικ ή ς

Γράμμο mu Ομγανωι ικης Εηιι ροπής: ιαχ. Βιιρίς 4V1; Πανιπιοι. Θεο/νίκης. ιηλ. 031 · W44l>(>/Wl'5<)5--86

36/αφιερωμα

Έ νας μεγάλος «ρητορικός» των μορφών του ερωτισμού Ο Ζαν-Ζακ Μ ηροσιέ συζητά με τον Ρολάν Μ παρτ για τον Σαντ. Στον 20ό αιώνα, νομίζω, αναγνωρίστηκε ο Σαντ για πρώτη φορά σα λογοτέχνης. Ενώ στο 19ο δεν είναι παρά ο σατανάς, κρυμμένος αλλά πανταχού παρών, και το 18ο περνά για πορνογράφος σαν και τό­ σους άλλους. Πώς εξηγείται αυτή η εμφά­ νιση του Σαντ πάνω στη σκηνή του γρα­ πτού λόγου στον 20ό αιώνα; ΘΑ έπρεπε να γίνει κάτι σα μυθολογική μελέτη της μοίρας του Σαντ, κάτι σαν την προσπάθεια του Ετιάμπλ για τον Ρεμπώ, πριν μερικά χρόνια: Ό π ω ς υπάρχει μια μυθολογία του Ρεμπώ, υπάρχει και μια μυθολογία του Σαντ. Ο Σαντ άρχισε να βγαίνει από το καθαρτήριο στο τέλος του 19ου αιώνα. Θυμάμαι που διάβασα μερικές καταπληκτικές φράσεις του Λεόν Μπλουά για τον Σαντ, παρόλο που οι ιδεολογίες τους δεν εί­ ναι καθόλου συγγενικές. Αν και τίποτα δεν του επέτρεπε να παραδεχτεί τον Σαντ, ήταν ωστό­ σο ένα πολύ ενδιαφέρον, περίεργο μυαλό, με τις δυο έννοιες της λέξης. Ύστερα ήρθε ο Απολλιναίρ. Μπορούμε να σκεφτούμε πως υπάρχει μια μυθολογική γενιά που ξεκινά από τον Μπλουά και που, παραποιώντας πολλά, φτάνει στον Κλοσόφσκι, που βλέπει τον Σαντ σαν ένα είδος απόλυτου λογοτέχνη. Και μια άλλη, μυθολογική φλέβα, η πιο γόνιμη, τώρα τελευταία κυρίως, που βλέπει τον Σαντ σαν τον παραβάτη, αυτόν που συνδυάζει το θέμα της παράβασης με το θέμα της γραφής και που βοηθά την παράβαση να κυλήσει μέσα στη γραφή. Αυτή η γενιά ξεκινά από τον Μπλανσό; ΝΑΙ, και συνεχίζεται με τον Μπατάιγ, το περιο­ δικό «Tel Quel», έστω κι αν οι αποχρώσεις με­ ταξύ τους είναι τεράστιες. Αλλά εδώ απλοποιού­

με. Θα έπρεπε να σκιαγραφήσομε μια ιστορία της λογοτεχνίας που οι ιστορικοί της δεν είδαν ποτέ, μια μυθολογική ιστορία, μέσα από τις μισοσυλλογικές εικόνες του λογοτέχνη ανάλογα με την εποχή του. Έ χετε γράψει ένα δοκίμιο για τον Σαντ που τυπώσατε στον ίδιο τόμο με τις μελέ­ τες σας για τον Λογιόλα και τον Φουριέ. Γιατί διαλέξατε τον Σαντ και όχι, ας πού­ με, τον Ρεστίφ ντε λα Μπρεττόν;* ΑΥΤΟ που μ' ενδιαφέρει στον Σαντ δεν είναι η πλευρά του παραβάτη, ούτε η νιτσεϊκή του όψη (νιτσεϊκός σε εισαγωγικά, γιατί πράγματι οι σχέ­ σεις μεταξύ τους είναι ασήμαντες), είναι σε με­ γάλο βαθμό η συγγραφική του πλευρά: ένας άνθρωπος που μέσα από το γράψιμο δημιουρ­ γεί εξαίρετες μυθοπλαστικές δομές, που είναι και ερωτισμικές δομές: οι μορφές είναι συνάμα ερωτισμικές μορφές, στάσεις και ρητορικές μορφές. Ο Σαντ είναι ένα είδος μεγάλου «ρητο­ ρικού» των μορφών του ερωτισμού. Ό τα ν μιλάμε σήμερα για τον Σαντ-λογοτέχνη, πρέπει να ξεκαθαρίσομε πως ακόμα και σήμε­ ρα δεν αναγνωρίζεται γενικά σα λογοτέχνης: τον βλέπουν σαν ένα παραγωγό-παραβάτη της γραφής, αλλά η κοινωνία αρνείται ακόμα να τον τοποθετήσει στο πάνθεο της λογοτεχνίας. Το όνομά του δεν υπάρχει, ή σχεδόν καθόλου, στις ιστορίες της λογοτεχνίας. Οι περίφημοι ενδοιασμοί: ο Σαντ είναι ανιαρός, ο Σαντ δε διαβάζεται εύκολα κλπ. Ο ΣΑΝΤ είναι πολύ ανιαρός, αυτό είχε πει κι ο Πομπιντού. Φυσικά υπάρχει στον Σαντ μια τά­ ση για επανάληψη. Αλλά για να μη μιλήσω για

αφιερωμα/37

Εικονογράφηση της έχόοσης 1797 της Νέας Ζυστίν

τις 120 μέρες στα Σόδομα, που μόνο το ένα τέταρτο είναι ολοκληρωμένο, θεωρώ την Ιουλιέτα σαν ένα πολύ μεγάλο μυθοπλαστικό μυθιστό­ ρημα. Είναι το πιο μεγάλο μυθιστόρημα περιπε­ τειών που έδωσε η γαλλική λογοτεχνία- εκτός από τον Σαντ και ίσως τον Προύστ, που μπο­ ρούμε επίσης να δούμε σαν ένα μυθιστοριογράφο αυτού του είδους, μυθιστοριογράφο της λε­ πτομέρειας, του ταξιδιού χωρίς τέλος, της μι­ κρής ιστορίας που γεννά μιαν άλλη μικρή ιστο­ ρία. Αυτό είναι που μ’ αρέσει στον Σαντ, αυτή η μυθοπλασία που δεν έχει τέλος, αυτός ο αυ­ τάρκης κόσμος όπου βυθιζόμαστε. Στό 19ο αι­ ώνα είχαμε επίσης μεγάλες κοσμογονίες, τον Μπαλζάκ ή τον Βάγκνερ π.χ., αλλά ήταν πάντα κοσμογονίες «καθώς πρέπει». Ο Σαντ όμως δί­ νει μια μυθοπλαστική κοσμογονία, όλο επαναλή­ ψεις, δομημένη και πολύ ανανεωμένη, που παίρνει τη θέση της μέσα στη μεγάλη διαμάχη μιας αμφισβητικής φιλοσοφίας. Πως εξηγείται που ο Σαντ δεν αναγνωρί­ ζεται ακόμα σα λογοτέχνης; μήπως η ηθική του είναι ακόμα το μεγάλο σκάν­ δαλο; ΤΟ πιστεύω. Αυτό είναι απλούστατα. Και για να τον αναγνωρίσομε σα λογοτέχνη, θα έπρεπε να το επιχειρήσομε σε δυο επίπεδα: από τη μια να τον δούμε σαν έναν καλό μάστορα ιστοριών, κι αυτό είναι, πιστεύω, φανερό, κι από την άλλη σαν παραγωγό μιας τυποποιημένης φράσης. Στις ερωτισμικές του περιγραφές, η φράση του Σαντ έχει μια ομορφιά και μια διαύγεια απί­ στευτες. Θα έφτανε να τον συγκρινομε με μυ­ θιστορήματα πορνογραφικά, όπως τα λένε, και θα βλέπαμε πως η διαφορά είναι θέμα ύφους. Και θα μπορούσαμε τότε να αποκτούσαμε την εμπειρία του τι σημαίνει μεγάλος λογοτέχνης.

' Ισως η διαφορά να είναι που ο Σαντ σε μια ερωτισμική του φράση χρησιμοποιεί τις λέξεις που αρμόζουν, ανάλογα με το ρυθμό που αρμόζει, μ’ εκείνη την ηρεμία που έχει η φράση «η μαρκησία βγήκε στις πέντε». ΠΡΑΓΜΑΤΙ ο Σαντ δημιουργεί κάτι πολύ σπά­ νιο στη λογοτεχνία, στη «ρητορική»: μια γραφή τέλεια επιστημονική. Ό ταν περιγράφει, σε μια φράση, μια ερωτισμική πράξη, δεν υποδηλώνει απολύτως τίποτ’ άλλο. Η φράση είναι τόσο στεγνή που κανένας συμβολισμός δεν μπορεί να επέμβει. Δεν κλείνει δηλαδή ποτέ το μάτι στον αναγνώστη. Αν ο συμβολισμός είναι μια φυγή, ο ερωτισμός του Σαντ είναι τελείως αντισυμβολισμός. Απόδειξη είναι πως όταν ο συμ­ βολισμός χρειάστηκε μια πρωταρχική μήτρα για να επιβληθεί σα λόγος, εσκάρωσε τη λέξη «σαδισμός». Υπάρχει σήμερα -ο νούς μου πάει ειδικά στο βιβλίο του Φιλίπ Ροζέ Η φιλοσοφία στο πατητήρι- μια ανάγνωση περιοριστι­ κή του Σαντ, ακριβώς επειδή τον βλέπει σαν ένα «ρητορικό», αμελώντας τον μυ­ θοπλάστη, τον επινοητή ιστοριών. ΔΕΝ συμφωνώ με τον ενδοιασμό σας αυτό. Νο­ μίζω πως χρειάζεται θάρρος και η συνείδηση του αναγκαίου για να επέμβει κανείς στο χώρο του Σαντ και να εγκαταλείψει το σχολιασμό του κειμένου και τη «μοντερνίστικη» ανάγνωση. Ύστερα από τον Μπλανσό, τον Μπατάιγ και μερικούς άλλους, δε μένει, στη γραμμή τους πά­ νω, παρά να επαναλαμβανόμαστε και να επα­ ναλαμβάνομε. Ο Φιλίπ Ροζέ ξέκοψε απ’ αυτή τη γραμμή, αυτή την παράδοση. Χωρίς να την παραγνωρίζει -είναι άλλωστε φανερό πως τη

38/αφιερωμα γνωρίζει πολύ καλά- δεν του έγινε όμως κάτι σαν ιδίωμα. Άλλωστε η μελέτη του έχει κοινω­ νιολογική αξία, με την καλή έννοια της λέξης, αφού τοποθέτησε ξανά τον Σαντ σε σχέση με το λογοτεχνικό και «ρητορικό» υπόστρωμα της εποχής του. Ευχή μου είναι να έχουν αυτό το χάρισμα όλες οι εργασίες των ιστορικών της λο­ γοτεχνίας κι αντί ν ’ αναζητούν γενεαλογίες και σχολές, ν ’ αποκαταστήσουν το λογοτεχνικό ιδεολογικό κλίμα μιας εποχής, «τη ρητορική» μαθητεία του λογοτέχνη, χωρίς φυσικά να πα­ ραγνωρίζουν τη συμβολή των άλλων παραδόσε­ ων. Αλλά είναι κρίμα να παραμελούμε αυτή την καταπληκτική ικανότητα που είχε ο Σαντ ν ’ αφηγείται ιστορίες.

τους λεπτομέρεια τις δομές της αφήγησης στον Σαντ. Χωρίς όμως να ξεχνάμε πως η επ'ιθυμική μηχανή και η αφηγηματική μηχανή είναι μια και μόνη μηχανή. ...ΚΑΙ όσον αφορά την αναπαράσταση, αυτόν τον πολύ περίεργο ρυθμό ανάμεσα στην ερωτισμική σκηνή και την πραγματεία, που αλληλοτροφοδοτούνται και που εναλλάσσονται αδιά­ κοπα σαν το νήμα και τον ειρμό της αφηγημα­ τικής υφής. Και θα έπρεπε να δούμε από κοντά τη λειτουργία αυτών των δύο μεγάλων τμημά­ των του λόγου που συνεχίζουν πάντα να εναλ­ λάσσονται...

■ Copyright: Magazine Litteraire

ΔΕΝ πιστεύω πως αυτή ήταν η πρόθεση του Φιλίπ Ροζέ. Αλλά είχε πολύ ενδιαφέρον πρά­ γματι που ένας σημειολόγος μελέτησε σε κάθε

Μ ετάφραση: Πέτρος Παπαδόπουλος *Ρεστίφ ντε λα Μ πρεττόν (1734-1806). Σύγχρονος και αν­ τίπαλος του Σαντ. Έγραψε την Αντι-Ζυστίν. (Σημ. Μετ.)

ΕΣΕΙΣ ΠΕΡΑΣΑΤΕ ΑΠΟ ΤΗΝ... ΚΙΒΩΤΟ: Αν μέχρι σήμερα δε μας έχετε επισκεφθεί αξίζει τον κόπο τώρα να το επιχειρήσετε έστω κι από απλή πε­ ριέργεια. Στο ΥΠΟΓΕΙΟ -διαμορφωμένο σ ’ έναν πραγματικό παιδότοπο- όπως πάντα υπάρχει πληρέστατη συλλογή από παιδικά βιβλία και παιχνίδια εκ­ παιδευτικά. Στο ΙΣΟΓΕΙΟ όμως, κάνοντας τις απαραίτητες αλλαγές, εκτός από βι­ βλία, περιοδικά και αφίσες, ολόκλη­ ρος χώρος είναι αφιερωμένος στην καινούρια μας δραστηριότητα. Χαρ­ τικά παντός είδους, τετράδια, βιβλία σχολικά και βοηθήματα είναι από τα ελάχιστα που μπορούμε να καυχηθούμε ότι διαθέτουμε σε τιμές γνω­ ριμίας. Ακόμα κι αν δε σκοπεύετε ν' αγο­ ράσετε, περνώντας, χαζέψτε για λί­ γο στη βιτρίνα μας. Θα σας σκανδα­ λίσει!

στον ΠΕΙΡΑΙΑ ΛΡΑΓΑΤΣΗ 1 (νέο δημαρχιακό μέγαρο)

αφιερωμα/39

Από την αλληλογραφία του Σαντ Σ τα τριακόσια περίπου γράμματα του Σ α ντ που βρέθηκαν (από το πρώτο, γραμμένο στα 19 του, όλο μ εταμ έλειες και τύψ εις, ώς το τελευταίο, τρ εις εβδομά δες πρ ιν πεθάνει, όπου ζητά να πληρώ σουν κάποιο χρέος του) έχομε σίγουρα τα πιο γνήσια κείμενά του. Ο ίδιος πάντα πυρετός, οι ίδιες έμμονες ιδέες για το καλό και το κακό. Τολμούμε ν ’ αναρωτηθούμε: χωρίς τη φυλακή, ποιος θα ήταν ο Σαντ; Διαλέξαμε αποσπάσματα από τρία γράμματα της ίδιας χρονιάς: 1783. Ο Σ αντ είναι 43 χρονών και έχει πίσω του 4 χρόνια φυλακή στο φρούριο της Βενσέν. Το 1784 θα μ εταφ ερθ εί στη Βαστίλλη...

26 Απριλίου 1783 Στη δεσποινίδα ντε Ρουσέ [μια καλή οικογενειακή φίλη] Βλέπω με πόνο στο τελευταίο σας γράμμα, αγαπητή μου, πως οι ιδέες σας για το δίκαιο και το άδικο δεν είναι καθόλου ξεκάθαρες στο μυα­ λό σας, και αυτό το μυαλό, αν και πολύ ωραία οργανωμένο, αφήνεται στην προκατάληψη αντί να δίνεται στη λογική (...). Ω! αγαπητή μου Φανή, ας μας δείξουν το πα­ ράδειγμά τους αυτοί που μας το οφείλουν και τότε δε θα χρειαζόμαστε νόμους· αυτοί που ot τύχη ή η μοίρα οδήγησε στα πρώτα αξιώματα, ας έχουν μια άμεμπτη διαγωγή και τότε θα δι­ καιούνται ν’ απαιτούν να είναι παρόμοια και η δική μας. Είναι οι πολλαπλές καταχρήσεις της κυβερνήσεως που πολλαπλασιάζουν τα ελατ­ τώματα των ιδιωτών. Με ποια μούτρα, όσοι εί­ ναι επικεφαλής της, θα τολμούσαν ν’ απαιτούν αρετές, όταν αυτοί οι ίδιοι δίνουν το παράδει­ γμα κάθε είδους διαφθοράς; Με ποιο' δικαίωμα όλο αυτό το σμάρι από βδέλλές που χορταίνει από τα βάσανα του λαού και βυθίζει με τα άτι­ μα μονοπώλιά του αυτή την κακότυχη τάξη που μοναδικό της σφάλμα είναι η αδυναμία και η φτώχεια- μέσα στην ωμή ανάγκη να χάσει εί­

τε την τιμή της είτε τη ζωή της, μην αφήνοντας μάλιστα σ’ αυτή την τελευταία περίπτωση άλλη επιλογή παρά να τη χάσει, ή από εξαθλίωση ή στην κρεμάλα, με ποιό δικαίωμα, λέω, θ ’ απαι­ τήσουν αυτά τα τέρατα να είναι ενάρετοι οι άλ­ λοι; Τι λοιπόν! όταν για να ικανοποιήσουν την απληστία τους, τη φιλαργυρία τους, την αλαζο­ νεία τους, την πλεονεξία τους, την ασωτία τους, τους βλέπω να θυσιάζουν, χωρίς τύψεις, μιλιούνια υπηκόους του βασιλιά τους, δε θα μπορού­ σα κι εγώ, αν έτσι μου αρέσει, να θυσιάσω άλ­ λους τόσους; και ποιος μπορεί να τους αφήνει ατιμώρητους; από πού ξεπληρώνουν τα τόσα τους εγκλήματα; από πού εξαγοράζουν τις ατι­ μίες τους; Ποιος, ποιος τους δίνει το δικαίωμα να διαπράττουν τα πάντα και να με τιμωρούν εμένα, αν μου έρθει το κέφι να τους μιμηθώ;(...) Ας έχουν τουλάχιστο αυτοί οι τύραννοι, ας έχουν την τέχνη να διαλέγουν καλύτερα τα θύματά τους. Δεν πρέπει να χύνουν το φαρμάκι τους πάνω σ' αυτούς που τους ξέρουν από την καλή, σ’ αυτούς που με το διαπεραστικό τους βλέμμα κατασπαράζουν και τις πιο κρυφές τους ακόμα σκέψεις. Τέτοια χέρια, μόλις ξετινά­ ξουν τα δεσμά τους, θ α ξεσκίσουν το πέπλο της αυταπάτης, και το είδωλο ολότελα απογυμνωμέ­ νο δε θα χαρίζει πια στα μάτια της φωτισμένης μάζας παρά την ωμή και σιχαμερή ύλη που το αποτελεί...

40/αφιερωμα

Στον πϋργο Κοντέ ο Ξαβιέ ντε Σαντ ταξινομεί τα χειρόγραφα του πρβγόνου του

στη φυλακή, συνταιριάζει όλες μου τις απολαύ­ σεις σ’ αυτό τον κόσμο, και κρέμομαι πάνω του, πιο πολύ κι από την ίδια μου τη ζωή. Αφορμή της δυστυχίας μου δεν είναι ο τρόπος που σκέφτομαι, αλλά τα μυαλά των άλλων. Ο μυαλωμένος άνθρωπος που καταφρονά τις προκαταλήψεις των ανόητων γίνεται αναγκα­ στικά εχθρός τους· πρέπει να το περιμένει και να τους περιπαίζει (...). Αν, λοιπόν, όπως λέτε, ζητήσουν για αντίτιμο της ελευθερίας μου να θυσιάσω τις αρχές μου ή τις προτιμήσεις μου, μπορούμε ν' αποχαιρετιστούμε για πάντα, γιατί εγώ θα θυσίαζα γι’ αυτές χίλιες ζωές και χίλιες ελευθερίες, αν τις είχα. Κλείνω μέσα μου αυτές τις αρχές κι αυτές τις προτιμήσεις μέχρι φανα­ τισμού, και ο φανατισμός είναι συνέπεια των καταδιώξεων των τυράννων μου. Ό σ ο περισσό­ τερο θα συνεχίζουν να με προπηλακίζουν, τόσο

αρχές Νοεμβρίου 1783 Στην κυρία ντε Σαντ (...) Εσείς επιμένετε στις αρχές σας, έτσι δεν εί­ ναι; κι εγώ στις δικές μου. Αλλά η μεγάλη δια­ φορά που χωρίζει εμάς τους δυο είναι που οι δικές μου πεποιθήσεις βασίζονται στη λογική, ενώ οι δικές σας είναι καρπός της βλακείας και μόνο. Ο τρόπος που σκέπτομαι, λέτε, είναι απαράδεκτος. Σκοτίστηκα. Τρελός με τα όλα του όποιος θέλει να σκέφτεται σαν τους άλ­ λους! Ο τρόπος που σκέφτομαι είναι καρπός των στοχασμών μου· πηγάζει μέσα από την ίδια μου τη ζωή, από τη φύση μου. Δεν είναι στο χέρι μου να τον αλλάξω, αλλά και να ήταν, δε θα το έκανα. Αυτός ο τρόπος που σκέφτομαι, και που κατακρίνετε, είναι η μοναδική παρηγο­ ριά της ζωής μου- απαλύνει όλα μου τα βάσανα >μαρκήοιον ντε Σαντ καλλί-

Ik

;

^

$ h v m a ila

I

ou

i'

U fju tn tr i>L tnu e’tiu, inJy t*tiu 'γύ. p h i f<iv A , 'couAmo *WUi J tv ytLiH*. jJ/atiL &.>fnvfuu,

\C . / fat mw it la (ijiiim w

I

} Δ pm tam h

’'(tAiunj w Jemr v*· An β'ομν “*'**t} *<*;****,"< ^ A ■

'i u ip iu / fH*

a

tUL’tweu*

wiW

Ια \ιφ λ \ t e a . W

(if(lilt ■mm * ’

JuiA hmA

v*** ’

αφιερωμα/41

περισσότερο θα ριζώνουν τις αρχές αυτές μέσα στην καρδιά μου, και δηλώνω ανοιχτά πως δε χρειάζεται να μου μιλήσουν ποτέ για ελευθερία, αν πρέπει να μου την προσφέρουν ζητώντας μου για αντίτιμο να τις αφανίσω. Το λέω σε σας... θα το πω σ’ όλη τη γη: ακόμα κι αν έστη­ ναν μπροστά μου μια κρεμάλα, δε θα άλλαζα. (...) Δεν είναι οι γνώμες ή τα ελαττώματα των ιδιωτών που βλάπτουν το κράτος· μόνο τα ήθη του δημόσιου άντρα επηρεάζουν τη διακυβέρ­ νηση. Αν ένας ιδιώτης πιστεύει ή δεν πιστεύει στο θεό, αν τιμά και σέβεται μια πουτάνα ή την πρήζει στις κλωτσιές, αυτή ή η άλλη συμπερι­ φορά του δε θα διατηρήσει ούτε θα κλονίσει ένα κράτος. Αλλά αν ο κρατικός λειτουργός που πρέπει να φροντίζει για τον ανεφοδιασμό μιας πρωτεύουσας διπλασιάσει την τιμή των τροφί­ μων γιατί του τάζουνε μιαν άλλη μοίρα οι προ­

Γράμματα που έστειλε ο Σαντ σε δϋο φίλες

μηθευτές του, αν ο υπεύθυνος δημόσιου ταμεί­ ου αφήνει να υποφέρουν αυτούς που πρέπει να συντηρεί αυτό το ταμείο, παρακρατώντας ποσά για λογαριασμό του (...), τότε από τη μιαν άκρη του κράτους ώς την άλλη γίνεται αισθητός ο κλονισμός α π ’ αυτές τις καταχρήσεις· όλα αλ­ λοιώνονται, τα πάντα ξεπέφτουν. Και στο μετα­ ξύ ο απατεώνας θριαμβεύει, ενώ ο άλλος σαπί­ ζει μέσα σ’ ένα μπουντρούμι... Ας επανορθώσει ο βασιλιάς τα ελαττώματα της κυβερνήσεως, ας μεταρρυθμίσει ό,τι προκαλεί καταχρήσεις, ας κρεμάσει τους υπουργούς που τον εξαπατούν ή που τον κλέβουν, αντί να κολάζει τις απόψεις ή τις προτιμήσεις των υπηκόων του! Δε χρειάζε­ ται και πολύ: δεν είναι αυτές οι προτιμήσεις και οι ατομικές απόψεις που θα κλονίσουν το θρό­ νο του· οι ατιμίες αυτών που τον περιτριγυρί­ ζουν θα τον ανατρέψουν αργά ή γρήγορα...

42/αφιερωμα

23-24 Νοεμβρίου 1783 Στην κυρία ντε Σαντ Χαριτωμένο πλάσμα, θέλετε λοιπόν τα βρόμικα εσώρουχά μου, τα παλιά μου εσώρουχα; ξέρετε πως αυτό που μου ζητάτε είναι απίστευτα λε­ πτό; Βλέπετε πως κατανοώ την αξία των πρα­ γμάτων. Ακούστε, άγγελέ μου: θα ήθελα, όσο δε φαντάζεστε, να σας ικανοποιήσω, γιατί ξέρε­ τε πόσο σέβομαι τις προτιμήσεις και τις παρα­ ξενιές. Ό σ ο αλλόκοτες κι αν είναι, τις βρίσκω όλες άξιες σεβασμού, αφού δεν μπορούμε να τους επιβληθούμε κι επειδή η πιο ξεχωριστή κι η πιο παράξενη, αν αναλυθεί σωστά, έχει την πηγή της σε κάποια ευαίσθητη αρχή (...). Μεγά­ λη είναι η λαχτάρα μου λοιπόν, γλύκα μου, να σας ικανοποιήσω· ωστόσο νομίζω πως θα ήταν μεγάλη απρέπεια να μη δώσω τα παλιά μου εσώρουχα στον άνθρωπο που μ’ εξυπηρετεί... Αλλά μπορείτε να του μιλήσετε· του πέταξα μια κουβέντα, με υπονοούμενα φυσικά. Με κατά­ λαβε και μου υποσχέθηκε να σας τα μαζέψει.

Να του μιλήσεις λοιπόν ντουντούκα μου, σε παρακαλώ, και δε θα το μετανιώσεις. Αχ! θεού­ λη μου, αν μ' έναν τρόπο εξίσου σύντομο και εύκολο μου ήταν δυνατό να έχω τίποτα δικά σου, θα τα έκανα μια μπουκιά· αχ! να τα κρα­ τούσα και μόνο στα χέρια μου, πώς θα ένιωθα! πώς θα πετούσα! Θα τα πλήρωνα χρυσάφι, και θα έλεγα: Δώστε τα, δώστε τα, κύριε, είναι της λατρευτής μου! Θ' ανασάνω τ ’ αρώματα της ζωής της, θα φλομώσουν το υγρό που κυλά μέ­ σα στα νεύρα μου, θα φέρουν κάτι δικό της στον κόρφο της ζωής μου και θα πιστέψω πως είμαι ευτυχισμένος! Και δια ταύτα, θα είχατε την καλοσύνη, βασίλισσά μου, να μου αποστείλετε καθαρό ρουχισμό, λόγω υπερτάτης ανάγ­ κης; [και το γράμμα συνεχίζει μ ε διάφορα άλ­ λα, με παραλλαγές όμως στην προσφώνηση που ξεπερνούν και την πιο υπερρεαλιστική φαντασία] λουλούκα μου, γλύκα του Μωχαμέτη, τρυγόνα μου αγαπημένη, γατούλα τ ’ ουρα­ νού, γουρουνάκι των στοχασμών μου, φλέβα της καρδιάς μου, αστέρι της Αφροδίτης, ψυχού­ λα της ψυχής μου, κεντρί των νεύρων μου, θεία εικόνα, βιολέτα του Παράδεισου, δέκατε έβδο­ με πλανήτη, πεμπτουσία της παρθενιάς, χύμα αγγελικών πνευμάτων, σύμβολο σεμνότητας, θαύμα της φύσης, περιστέρα της Αφροδίτης, ρό­ δο φευγάτο από τόν κόρφο των Χαρίτων, μανουλάκι μου, ευνοουμένη της Αθηνάς, αμβρο­ σία του Ολύμπου, χάρμα οφθαλμών [και τελει­ ώνει] Λαμπάδα της ζωής μου, πότε, μα πότε τ ’ αλαβάστρινα δάχτυλά σου θα έρθουν έτσι δα ν ’ αλλάξουν τα σίδερα της φυλακής με τα ροοαΛα σου στήθια! Χαίρε, σου τα ασπάζομαι κι αποκοιμιέμαι. σήμερα 24, μία το πρωί

' Εργα του μαρκήσιου ντε Σαντ στα ελληνικά Οι ατυχίες της αρετής ή περί κακίας ιστοριούλες. Πρόλογος-μετ. Λ. Αποστόλου. Αθήνα, Μπουκουμάνης, 1977. Σελ. 268. Η φιλοσοφία στο μπουντουάρ. Μετ. Β. Καλλιπολίτη. Αθήνα, Εξάντας, 1979. Σελ. 230. Οι 120 μέρες των Σοδόμων. Τ. α ' . Μετ. Τ. Θεοδωρόπουλου - Π. Παπαδόπουλου. Αθήνα, Εξάντας, 1980. Σελ. 256. Τ. β '. Μετ. Π. Παπαδόπουλου. Αθήνα, Εξάντας, 1981. Σελ. 252.

Ιουλιέτα. Τ. α ' . Μετ. Βασίλη Παπαβασιλείου. Αθή­ να, Εξάντας, 1980. Σελ. 240. Τ. β '. Μετ. Λουκά Θ εοδωρακόπουλου. Αθήνα, Εξάντας, 1982. Σελ.

274. Τ. γ '. Μετ. Γιώργου Παυλόπουλου. Αθήνα, Εξάντας, 1983. Σελ. 296.

Μαρκήσιος ντε Σαντ. Λογοτεχνικά κείμενα και θεωρία, τεύχος 1. Σύνταξη Γιώργος Κ. Καραβασίλης. Αθήνα, Αιγόκερως, χ.χ. Σελ. 206.

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ \_ _______ ε π ιλ ο γ ή

1

ο μεθοδολογικός πλουραλισμός ως ρεαλιστική βάση της επιστημονικής προόδου FEYERABEND PAUL Κ. 1 + 2. Ενάντια ατη μέθοδο. Γ ια μια αναρχική θεωρία της γνώσης. Μετ. Γρ. Κ ανκα λά - Γ. Γκουνταρούλη. Θεσσαλονίκη, Σύγχρονα Θέματα, 1983. Σελ. 377.

Αν ο Popper αντιπροσώπευσε την αρχή του τέλους της αυστηρής θετικιστικής επιστημολογίας και ο Kuhn την κοινωνικοποίηση του ορθολογικού χαρακτήρα της επιστημονικής σκέψης, το «Ενάντια στη μέθοδο» του Ρ. Κ. Feyerabend θα μπορούσε να θεωρηθεί ένας παράδοξος συνδυασμός των ακραίων συνεπειών του απόλυτου κριτικισμού του Popper και του σχετικισμού του Kuhn, φτάνοντας για το λόγο αυτό στην άρνηση της ίδιας της επιστημολογίας. Ό π ο ιο ς διαβάσει όμως το «Ενάν­ τια στη μέθοδο» θ α βρει ότι η εν­ τύπωση της αρνητικότητας οφεί­ λεται στον τίτλο πολύ περισσότερο α π ’ ό,τι στο κείμενο. Η άρνηση του Feyerabend είναι στην πρα­ γματικότητα άρνηση της δογματι­ κής επιστημολογίας. Είναι μια από­ πειρα συμφιλίωσης της θεωρίας της επιστήμης με την επιστήμη των επιστημόνων αλλά και με την ανθρώπινη ζωή. Θα μπορούσε ακό­ μη να πει κανείς, χρησιμοποιών­

τας ένα γνώριμο αφορισμό, ότι ο πλουραλισμός του Feyerabend «στήνει την επιστημολογία στα πό­ δια της». Στο «Ενάντια στη μέθο­ δο» μπορεί κανείς να θαυμάσει τον ευχάριστο, απλό και διαλεκτι­ κό τρόπο με τον οποίο ο Feyera­ bend επιχειρεί την επιστημολογική αυτή διόρθωση. Αξίζει όμως να τονίσει κανείς τη σοβαρότητα της λογικής θεμελίωσης που διέπει τις θέσεις του Feyerabend, κάτι που μπορεί να ξεφύγει από τον ανα­

γνώστη που θ α αποζητήσει έντονα τη γεύση της άρνησης ή που θα σταθεί πολέμιος στα «αναρχικά» σλόγκαν. Ο Feyerabend πράγματι φτάνει στις ακραίες συνέπειες της γνω­ στής θέσης για το αξεχώριστο της εμπειρικής από τη θεωρητική γλώσσα και το αδύνατο της ουδέ­ τερης παρατήρησης. Για τον Feye­ rabend το «στεγανό» των θεωρη­ τικών σχημάτων που δεν έχουν σύμφωνα με την παραπάνω θέση κάποια κοινή παρατηρήσιμη εμ­ πειρική βάση, δεν αφορά μόνο δια­ φορετικές περιόδους επιστήμης, όπως τα paradigms του Kuhn, αλλά και τις διαφορετικές τάσεις και απόψ εις μέσα στην ίδια περίοδο, τάσεις που δεν μπορεί παρά να υπάρχουν έχοντας ως φορείς ακό­ μη και μεμονωμένα άτομα. Αν τώ- ρα επιμείνει κανείς στην άποψη

44/οδηγος για το εμπειρικό στεγανό των θ ε­ ωρητικών σχημάτων, συμπεραίνει εύκολα ότι δεν είναι δυνατόν ένα θεωρητικό σχήμα να προκαλέσει το ίδιο ή να επιτρέψει τη γένεση κάποιου «ανώμαλου» φαινομένου τόσο σοβαρού ώστε να προκαλέσει την «κρίση» του. εκτός αν το κυρίαρχο αυτό θεωρητικό σχήμα έχει ήδη «μολυνθεί» από ξένους προς αυτό «τρόπους συσχέτισης εννοιών και παραστάσεων» (σ.

114) που χαρακτηρίζουν κάποιο

άλλο θεωρητικό σχήμα. Η «κρίση» λοιπόν ή η «επανάσταση» ή η «πρόοδος» ή έστω απλώς η αλλα­ γή δεν μπορεί να επαφίεται στη συμπτωματική εμφάνιση κάποιου προβληματικού φαινομένου αλλά προϋποθέτει τη συνειδητή, ελεύ­ θερη διάδοση εναλλακτικών υπο­ θέσεων προς την κυρίαρχη θεωΑυτό αμέσως ανατρέπει τη σκοπιμότητα της δογματικής προ­ σήλωσης στην κυρίαρχη θεωρία

που πολλοί καταγράφουν ως το μήνυμα του Kuhn. Ανατρέπει επίσης και μια σοβα­ ρή πλευρά της κριτικής μεθοδολο­ γίας του Popper. Η εντιμότητα την οποία απαιτεί ο Popper από τον επιστήμονα, εντιμότητα την οποία χρειάζεται για να επιδιώξει τις συνθήκες εμπειρικής διάψευσης της θεωρίας του, προϋποθέτει τη δυνατότητα προσδιορισμού κά­ ποιας εμπειρικής βάσης. Αν αυτό είναι αδύνατο για τον αποδέκτη της θεωρίας (όπως υπαγορεύει η γενική θέση για την εξάρτηση της παρατήρησης από τη θεωρία), τό­ τε η κριτική οφείλει να ακολουθή­ σει μια άλλη διαδικασία, περισσό­ τερο θετική από την επιδίωξη μιας απλής διάψευσης, μια διαδικασία που χαρακτηρίζεται από τή σύγ­ κριση της εξηγητικής δύναμης μιας θεωρίας με αυτήν άλλων εναλλακτικών υποθέσεων που έχουν διατυπωθεί ακριβώς με σκοπό τον έλεγχο της πρώτης. Αν και διατηρείται στο σχήμα αυτό όλη η ένταση της ποπερικής κριτικής διάθεσης, αλλάζει τελείως η σημασία του ad hoc ρόλου της κατασκευής των ελεγκτικών αυ­ τών υποθέσεων από τελείως αρ­ νητική κατά την κριτική αντίληψη του Popper (για τον Popper, ad hoc κατασκευή υπόθεσης νοείται μό­ νο ως διασωστική και ανέντιμη επιβράδυνση της προόδου), σε μια απολύτως αναγκαία για την πλουραλιστική κριτική διαδικασία του Feyerabend. Η θετικότητα αυτής της κριτικής διαδικασίας στηρίζε­ ται βέβαια στην ωριμότητα του κριτικού επιστήμονα, κάτι που ξεκινά από την ευαισθησία του να γνωρίσει με ειλικρινή προσπάθεια τις απόψεις των άλλων ΑΡΗΣ ΚΟΥΤΟΥΓΚΟΣ * Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τέτοιας «μόλυνσης» ή ανατρεπτικής δραστηριότητας ως προς την κυρίαρχη αντίληψη (με βάση νέες φυσικές ερμηνείες ή νέους τρόπους συσχέτισης εννοιών και παραστάσε­ ων) φέρνει ο Feyerabend τα επιχειρή­ ματα τον Galileo ενάντια στις προφα­ νείς συνέπειες της παρατηρούμενης ευδύγραμμης και παράλληλης προς τον πύργο πτώσης της πέτρας που χρησιμοποιούσαν οι αριστοτελικοί για να υποστηρίξουν την ακινησία της γης■(Κεφ. 6, 7).

οδηγος/45

πλαίσιο

το τέλος της αντιψυχιατρικής σαν ιδεολογίας THOMAS SZASZ S.: Το δεύτερο αμάρτημα. Μετ. Γιώργου Μπαρουξή. Αθήνα, Αβραάμ, 1982. Σελ. 168.

Ο Τόμας Σαζ (Thomas S. Szasz) στάθηκε, μαζί με τον Ρόναλντ Λαίνγκ, τον Νταίηβιντ Κούπερ και τον Φράνκο Μπαζάλια, ένας από τους κυριότερους επικριτές του «ιατρικού μοντέλου» στην ψυχιατρική. Μερικοί τον θεωρούν και σαν βασικό θεωρητικό της αντιψυχιατρικής. Σήμερα μόνο ο διάσημος πια ριζοσπαστισμός της Ιταλικής σχολής συνεχίζει ένα δύσκολο πρωτοποριακό έργο, στην Τεργέστη, μ’ ένα θεωρητικό οπλοστάσιο που εκτείνεται από τον μαρξισμό και τον αυτοδιαχειριστικό σοσιαλισμό έως τον απελευθερωτικό στοχασμό του Φρειδερίκου Νίτσε -που δύο ιταλοί και κομουνιστές φιλόλογοι αποκατέστησαν οριστικά, τόσο φιλολογικά όσο και πολιτικά (για να πάψει επιτέλους η ανοησιολογία ότι στάθηκε «πρόδρομος του ναζισμού»!). Αντίθετα από την Ιταλική σχολή, όλη η υπόλοιπη αμφισβήτηση βρί­ σκεται σε γενική υποχώρηση. Λυ­ πηρό, αλλά αληθινό. Μακάρι νά ' χαν προχωρήσει τα ριζοσπαστικά μοτίβα σ ’ αυτές τις απόψεις και νά ' χαν μπει σε δεύτερο πλάνο τα αρνητικά. Δυστυχώς δεν έγινε αυ­ τό. Σήμερα ο Κούπερ έχει γίνει κλινικά αλκοολικός κι έχει περι­ θωριοποιηθεί.1 Ο Λαινγκ δηλώνει, μετά από μια φάση ενασχόλησης με τις ανατολικές θρησκείες, ότι «πρέπει, επιτέλους, να διαβάσω τον Θωμά τον Ακινάτη και άλλους τέτοιους δυτικούς στοχαστές για να γίνω ένας πλήρης δυτικός δια­ νοούμενος». Ο δε καθηγητής Σαζ, ανέκαθεν ρεπουμπλικάνος, ξε­ σπαθώνει ενάντια σε κάθε σύστη­ μα «κοινωνικής ψυχιατρικής»,

καταγγέλλοντάς το σαν «κομουνίζουσα γραφειοκρατικοποίηση», και υπερασπίζοντας, ανοιχτά, την «ιερή κι απαραβίαστη σχέση του ιδιώτη πελάτη με τον ιδιώτη ψυ­ χοθεραπευτή». Θα προσπαθήσω να δείξω πως η «αντιψυχιατρική» πέθανε πια σαν ιδεολογία,2 κι αυ­ τό όχι επειδή φάνηκε ισχυρότερη η άλλη ιδεολογία, ο φανταστικός της αντίπαλος, η ψυχιατρική, αλλά επειδή αλώθηκε από το ίδιο το σύ­ στημα που, υποτίθεται, κτυπούσε. Σ' ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο στο μουσικό περιοδικό Φαινόμε­ νο (No 7, Δεκ. '82) ο Γ. Στάθης ανέλυσε την εκφυλιστική αυτή πορεία των «εναλλακτικών» θ ε­ ραπειών, όπου οι σκοταδιστικές αντιλήψεις διείσδυσαν στις απε­ λευθερωτικές ομάδες και τις κατέ-

ΔΗΜ ΗΤΡΗ ΔΗΜ ΗΤΡΙΑΔΗ: Χω ρίς σύνορα. Θεσσαλονίκη, Τέχνη κα ι Λόγος, 1983. Σελ. 40.

ΤΑ γραφτά του Δημητριάδη υποδηλώνουν μια τοποθέτηση ποιητή-οδηγέτη. Ά λλοτε αποφεύγοντας και άλλοτε όχι έναν στόμφο μεγαλοσχημίας, μιλάει «σε κοινό», με τη σιγουριά της ζηλευτής στέρεης γνώσης (και αυτογνωσίας), συμβουλεύει, κρίνει, αφηγείται την προσωπική του περίπτωση ιδεών. Ο ποιητικός τρόπος του δεν αποκλίνει σε τεχνοτροπίες, αλλά κρατά την ελευθερία του, όντας μερικές φορές ρεαλιστικός προηγούμενων δεκαετιών, άλλες υπερρεαλιστικός και άλλες ρεαλιστικός επόμενων δεκαετιών. Έτσι, το τελικό αποτέλεσμα διαβάζοντας τα ποιήματα είναι η αναφώνηση «κι άλλη προσπάθεια»...

ΣΑΡΑΝΤΟΥΠΑΥΛΕΑ. Τ ' όνομά μας ήταν ενοχή. Θεσσαλονίκη, Π. Ραγιάς, 1983. Σελ. 298.

Η ΠΟΙΗΣΗ του Σαράντου Παυλέα έχει ένα ουσιαστικό προσόν: Ενώ ακολουθεί τις διαστάσέις ενός ποταμού, λέγοντας πολλά για πολλά, δεν χάνει μέσα στην ευφορία της την επαφή με το όραμα. Ανθρώπινα στοιχεία, ισορροπίες καθημερινές, μέσα στο πλήθος των εικόνων, βρίσκουν τον τρόπο να ξεδιπλωθούν και σε τούτη την -τρόπος του λέγειν«συλλογή», η οποία βασανίζεται από την αγωνία και προσπαθεί να διαφυλάξει

46/οδηγος

στρεψαν. Αυτό που έγινε συγκεν­ τρωμένα (γεωγραφικά) στο Λονδί­ νο (και που απεικόνισαν οι Pink Floyd με τον γνωστό τους δίσκο The Wall, που είδαμε πρόσφατα και σε ταινία), η συντηρητικοποίηση αρχικά ριζοσπαστικών κινή­ σεων, έγινε και με την αντιψυχιατρική. Ο λόγος του Σαζ είναι ένας λόγος καθαρά ιδεολογικός -μ ε τη μαρξιανή έννοια του κάλπικου λό­ γου, του εκλογικευτικού πολύ π ε­ ζών συμφερόντων λόγου, του ψευτοθεωρητικού μπλα-μπλα. Καμα­ ρώστε τον κύριο καθηγητή (στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης): «Οι αντιψυχίατροι και οι ριζο­ σπαστικοί ψυχίατροι (που είναι όλοι αυτοδηλωμένοι σοσιαλιστές, κομουνιστές, ή τουλάχιστον αντικαπιταλιστές) επιδιώκουν να ανυψώσουν τον παράφρονα πάνω από τον "εχέφρονα” και δικαιο­ λογούν το σκοπό τους με τον ισχυρισμό ότι οι " διανοητικά άρ­ ρωστοι” είναι αυθεντικοί και ειλι­ κρινείς, ενώ οι διανοητικά υγιείς είναι μη αυθεντικοί και διεφθαρμέ­ νοι. Το κίνητρο της ζήλειας κρύ­ βεται τώρα από τη ρητορική της απελευθέρωσης, από την καπιτα­ λιστική ψυχιατρική καταπίεση» (σελ. 102). Αντιψυχίατροι όλης της Ελλά­ δας, τον ακούτε; Φίλε Κλεάνθη Γρίβα, τον ακούς τον μέντορά σου; Έ νας έξυπνος άνθρωπος και ριζοσπάστης, όπως εσύ, δεν επιτρέπεται να δανείζεται άκριτα σε τόσο μεγάλη έκταση1 την αμφίσημη και συζητήσιμη επι­ χειρηματολογία του Σαζ χωρίς να ξεδιακρίνει τις (λίγες) ριζοσπαστι­ κές αιχμές από τις (πολλές) ψευ­

τοαμφισβητήσεις και τις (αρκετές) αγοραίες βλακείες. Μήπως όσοι μιλάνε -στην Ελλά­ δα- για «ψυχιατρικό ολοκληρωτι­ σμό» μοιάζουν με τους συμπατρι­ ώτες τους που έχουν γενικά την τάση να ανοίγουν τις ομπρέλες τους όποτε βρέχει στην Ουάσιννκτον, στη Μόσχα, στο Λονδίνο ή στο Παρίσι; Οι απόψ εις του Σαζ έχουν κά­ ποια ιστορική βάση, για την αμε­ ρικανική κοινωνία. Εκεί πράγματι απέκτησαν μεγάλη κοινωνική δύ­ ναμη οι ψυχίατροι για μια σειρά από κοινωνικούς λόγους. Πρώτα πρώτα, σε μια κοινωνία χιλιάδων θρησκειών, δεκάδων φυλών και εκατοντάδων εθνικοτήτων, με πο­ λυάριθμες παραδόσεις, δεν υπήρ­ χε μια συνεκτική ιδεολογία για το κοινωνικά παραδεκτό. Το κενό κλήθηκε να γεμίσει, ελλείψει άλ­ λου υποψήφιου, η ψυχοεπιστήμη (ψυχολογία, ψυχιατρική και ψυχα­ νάλυση). Δεύτερον, σε μια κοινω­ νία άκρατου ατομικισμού, όπου όλοι είναι εναντίων όλων, συνεχώς, σ' ένα bellum omnium contra omnes κατά τήν έκφραση του Hobbes, δηλαδή σ' ένα «πόλεμο όλων εναντίων όλων», οι άνθρωποι χρειάζονται κάποιους επιδέτες των ψυχικών τους πληγών. Ό λ α αυτά όμως δεν πολυαφορούν την Ελλάδα. Η «ψυχολογικοποίηση» της κοινωνίας μας όχι μό­ νο δεν έχει καταλήξει νά 'ναι το υ π' αριθμόν ένα πρόβλημά της, αλλά ούτε καν άρχισε! Ακόμα και μέχρι σήμερα δεν υπάρχει πανεπι­ στημιακή σχολή ψυχολογίας! Η ψυχιατρικοποίηση των πάν­ των είναι, ασφαλώς, καταδικαστέα σαν αστεία και ύποπτη. Ό μ ω ς οι εκκλήσεις στους ψυχοεπιστήμονες να αποφ εύγουν να κάνουν δηλώ­ σεις και αναλύσεις σε θέματα «έξω (;!) από την αρμοδιότητά τους» (λες και δεν έχουν τα πάν­ τα, από το σχολείο και την εκκλη­ σία έως το στρατό, τις' φυλακές και τα πορνεία, άμεση σχέση με κάθε φράση ταυ κάθε «στριμωγμέ. νου» επισκέπτη τους!) είναι κοι­ νωνικά συντηρητικές. Διότι δεν βλέπουν τίποτα το επιλήψιμο στο να παίρνει ο ψυχίατρος παχυλές αμοιβές στο άδυτο του ιατρείου του, απλώς για να ακούει να του περιγράφεται η κολασμένη δομή των βιο-ψυχο-κοινωνικών προ­

βλημάτων των επισκεπτών του ια­ τρείου του. Χωρίς να μπορεί να κά­ νει και πολλά πράγματα στην πρά­ ξη. Ενώ βρίσκουν κάτι το επιλήψι­ μο στις απόπειρες πρόληψης της δυστυχίας μέσα από τη διασηορά των γνώσεων στους απλούς πολί­ τες, γνώσεων πάνω στα αίτια των διαζυγίων, των χωρισμών, των δο­ λοφονιών, των ναρκωτικών, της πορνείας, των αυτοκτονιών, των αποτυχιών των παιδιών, της απά­ της των επαγγελιών, επίγειων ή ουράνιων, κ.ο.κ. Πριν δούμε τα θετικά του βιβλί­ ου του Σαζ ας εξαντλήσουμε την αρνητική μας κριτική του. Ο Σαζ υποπίπτει στο ίδιο το «αμάρτημα» που περιγράφει: τη διαστροφή του νοήματος. Αφού δηλώσει εριστικά σε πολλά σημεία του βιβλίου ότι η ψυχική αρρώστια είναι πλάσμα της φαντασίας διε­ στραμμένων εξουσιαατών, δηλώνει ξαφνικά: «Στην πραγματικότητα, και η αρρώστια, και η άμαρτία, και η ασθένεια, και το κακό υπάρχουν. Συχνά τα συγχέουμε με σκοπό να μπερδέψουμε και, μ ’ αυτό τον τρό­ π ο, να εξουσιάσουμε και να ελέγ­ ξουμε άλλους» (σελ. 160). Ακριβώς αυτό κάνει ο Σάζ: τα συγχέει και δημιουργεί σύγχυση και στον αναγνώστη του! Έ χει σύγχυση κι ο ίδιος. Θεωρεί ολέ­ θρια την αντικατάσταση της έν­ νοιας του «ηθικού κακού» από την έννοια της αρρώστιας. Πιστεύ­ ει, και το λέει ανοιχτά, ότι ένας σχιζοφρενής που σκοτώνει, απολύ­ τως αναίτια, κάποιον, θ ά ’ πρεπε να εκτελείται! Οι απόψεις του για το αναμορφωτικό σύστημα είναι ανατριχιαστικές. Στην ουσία συμ­ πλέει με τις συντηρητικότερες αν­ τιλήψεις της «σιωπηλής πλειοψηφίας» των Αμερικανών, απ' όπου αντλεί, ολοφάνερα, την πελατεία του. (Αυτό δε που μοιάζει με αντιεξουσιαστική τάση στον Σαζ είναι απλώς η παραδοσιακή αντικυβερνητική δυσπιστία του αυτοδημιούργητου Αμερικάνου.) Συγχυτικός είναι ο Σαζ που αν­ τιφάσκει από σελίδα σε σελίδα. Και πώς να μην αντιφάσκει, όταν χρησιμοποιεί θεολογικές έννοιες (Θεός, αμάρτημα, κακό, αμαρτία); Φτάνει να προτιμά ακόμα και ανοιχτά «λοξάτες» και υπερσυν­ τηρητικές θεάσεις (όπως της Chri-

οδηγος/47

stian Science, της αείμνηστης Mary Baker Eddy, που πίστευε ότι κάθε αρρώστια μπορεί να θεραπευτεί με την προσευχή!): «Η αθεϊστική επιστήμη αρνείται το κακό και ορίζει και θεωρεί την αμαρτία σαν αρρώστια. Η χριστια­ νική επιστήμη αρνείται την ασθέ­ νεια και ορίζει και θεωρεί την αρ­ ρώστια σαν αμαρτία» (σελ. 160). Η προτίμησή του είναι ξεκάθα­ ρα ενάντια στην επιστήμη των αθεϊστών. Αντιψυχίατροι όλου του κό­ σμου, όταν ο Σαζ μαίνεται ενάντια στην εξουσία των ψυχιάτρων, το κάνει για ν' αποκαταστήσει την εξουσία των παπάδων! Δεν έχει κανείς αντίρρηση να καταργηθεί η γρίππη. Αν, όμως, το αντίτιμο εί­ ναι να αντικατασταθεί από τη λέ­ πρα, καλύτερα να λείπει το βύσσι­ νο. Ό τ ι ο Σαζ έχει τη λέπρα της θεολατρείας σαν ιδανικό φαίνεται α π ’ το εξής: «Δεν μπορεί να υπάρξει ανθρωπιστική εγκλημα­ τολογία, όσο η τιμωρία παρουσιά­ ζεται σαν "διόρθωση". Κανένας άνθρωπος ή ομάδα δεν έχει το δ ι- . καίωμα να "διορθώσει” ένα αν­ θρώπινο όν. Αυτό το δικαίωμα το έχει μόνο ο Θεός» (σελ. 69). Κι επειδή ο Θεός, ως γνωστόν, ποτέ δεν κάνει τη βόλτα του εδώ κάτω, στην κοιλάδα των δακρύων που μας έριξε («θεέ μου, θ εέ μου που δε σ ’ είδα ποτέ μου»!), ο Σαζ σπεύδει να προσθέσει ότι ο μονα­ δικός λόγος της επιβολής τιμωρίας από το «Νόμο» (τον σέβεται πολύ το Νόμο, με Ν κεφαλαίο, ο αμφισβητίας μας) είναι «για να επικυ­ ρώνεται σαν καλή και να ενθαρρύνεται σαν χρήσιμη η νομοταγής

συμπεριφορά. Ο σκοπός του ποι­ νικού κώδικα δεν μπορεί να είναι η επανόρθωση ή η αποτροπή. Μπορεί να είναι μόνο η διατήρηση της νομικής τάξης» (σελ. 69). Αυτά είναι ανατριχιαστικές αν­ τιλήψεις. Τα εβραϊκά κατάλοιπα από τον μισότρελο Γιαχβέ είναι ορατά στον Σαζ (συγγνώμη: όχι μισότρελο, αλ­ λά μισόκακο). Νά μια περίπτωση «μισόθαρ'ρου» ανθρώπου (νέα δι­ αγνωστική κατηγορία κατά Σαζ): «Μερικές από τις επονομαζόμε­ νες παρανοϊκές παραληρηματικές ιδέες |κακώς μεταφράζονται σε ψευδαισθήσεις] είναι στην πρα­ γματικότητα εκδηλώσεις της έλ­ λειψης θάρρους. Παράδειγμα, η ηλικιωμένη γυναίκα που παραπο­ νιέται ότι ο άντρας της την δηλη­ τηριάζει. Κατηγορεί, παραπονιέ­ ται, αλλά δεν δρα. Γ ια τ ί δεν τον οκοτώνει;[!] Ή γιατί δεν τον αφή­ νει; Γιατί δεν προσπαθεί να κάνει κάτι; Επειδή δεν έχει θάρρος. Θέ­ λει να δράσει κάποιος άλλος με βά­ ση αυτά που πιστεύει η ίδια και να έχει αυτός τις ευθύνες της πρά­ ξης» (σελ. 144). Αν σκότωνε τον άντρα της η παρανοϊκή σχιζοφρενής, ο Σαζ θά ' ταν ήσυχος. Τώρα είναι που ανη­ συχεί. Που η μάχη καλού-κακού ή θάρρους-δειλίας δεν βγάζει που­ θενά. Έ τσι και βγάλει, αυτός θα κολλήσει μια ταμπέλα από το Δ ευ­ τερονόμιο («Κακιά γυναίκα, είσαι κακιά! Σε καβάλησε.ο Σατανάς!») και θ α ησυχάσει. Άλλωστε εξισώνει ξεκάθαρα το σχιζοφρενικό παραλήρημα με την πολιτική δράση: «Ο σχιζοφρενής που σκοτώνει και προσπαθεί να αποφύγει την τιμωρία Ισχυριζόμενος ότι ο Θεός τον διέταξε να το

τα προσωπικά πιστεύω από τήν κατάρρευση που ενεδρεύει γύρω και εντός. ΦΕΡΝΑΝΤΟ ΝΑΜΟΡΑ. Μ έρες ενός γιατρού. Μετ. Κ. Ασημακόπουλου - Ντίνας Σιδέρη. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1983. Σελ. 330.

ΑΠΟ την εποχή του Κρόνιν και του Ά ξελ Μούντε, οι αναμνήσεις των γιατρών και τα λογοτεχνικά τους κείμενα με βάση τα ερεθίσματα της δουλειάς τους συγκινούσαν το ευρύ αναγνωστικό κοινό. Κάτι ανάλογο είναι και η συγγραφική παρουσία του Ναμόρα. Μόνο που στα διηγήματά του ξεδιπλώνεται ακέραια η ζωή της πορτογαλικής επαρχίας και η ψυχοσύνθεση του λαού, που πέρασε δεκαετίες κάτω από το δικτατορικό ζυγό μέχρι την «Επανάσταση με τα γαρίφαλα». Και ο τόνος είναι κάτι παραπάνω από πειστικός. Μ ΙΓΕΛ ΝΤΕ ΘΕΡΒΑΝΤΕΣ: Οι αρχικλεφχαράδες της Σεβίλλης. Μετ. Λέων. Καρατζά. Αθήνα, Γράμματα, 1983. Σελ. 78.

Η ΙΣΠΑΝΙΑ της εποχής της Μεγάλης Αρμάδας, της έντασης της Ιερός Εξέτασης και της εξαΰλωσης του Θεοτοκόπουλου, έχει καταλαγιάσει στις εντυπώσεις του κοινού σαν χώρος ευγένειας, αβεβαιότητας, ηρωισμού και μυστικοπάθειας. Ο Θερβάντες όμως σ ’ αυτή τη χαριτωμένη ιστοριούλα του (όπως άλλωστε και στον «Δον Κιχώτη» και τα άλλα του κείμενα) φανερώνει την πίσω μεριά του σκηνικού: την Ισπανία της καθημερινότητας, της φτώχειας, του υπόκοσμου, της λαϊκής θρησκοληψίας, του κουρελιού. Και η εικόνα (με τη βοήθεια και της πολύ

48/οδηγος

κάνει [είναι σαν τον] ηγέτη μιας αποτυχημένης πολιτικής επανά­ στασης» (σελ. 76). ' Οποιος έχει έστω και την παρα­ μικρή εξοικείωση με τον απαίσιο4 κόσμο της ψύχωσης (ο τρόμος της οποίας φαίνεται πολύ καλά στις ταινίες του Γίολάνσκι τύπου «Έ νοικου» ή «Λάμψης» του Κιούμπρικ) ξέρει ότι ο Σαζ λέει ανο­ ησίες. Δεν έχει καμιά βαθύτερη ομοιότητα η τυφλή και α-νόητη παρορμητική πράξη του σχιζοφρε­ νούς με την επανάσταση. Απόδει­ ξη; Το ότι δεν νοείται να πετυχαί­ νει, ό,τι κι αν γίνει. Ακόμα και σει­ ρά φόνων να γίνει, ο δράστης δεν «ευτυχεί», ούτε αλλάζει κατά τί­ ποτα τον συνεχή τρόμο στον οποίο ζει. Τελικά ο Σαζ παραδέχεται, έμ­ μεσα, ότι δεν ξέρει τι λέει. Παρο­ μοιάζοντας τις διανοητικές ασθέ­ νειες με παραποιήσεις, με δράμα­ τα και με καρικατούρες, παραδέ­ χεται ότι υπάρχουν (σελ. 132). Ό τ α ν μάλιστα ορίζει τη σχιζοφρέ­ νεια σαν παραποίηση του νοήμα­ τος, την ταυτίζει (όπως και στη σελ. 161) με το «δεύτερο αμάρτη­ μα» που τον απασχολεί. Δείχνει όμως νά 1χουν πάει χαμένα τα χρό­ νια της πείρας του, όταν κάνει χοντράδες του είδους να παρο­ μοιάζει την τραγωδία της μανίας με κωμωδία(!) (αν είναι κωμωδία

επειδή ο μανιακός «γελάει», τότε είναι χρυσός και ό,τι λάμπει)· και την υπερ-τραγωδία της παράνοιας με παρωδία (!) (σελ. 132). Είναι σαν να περιγράφεται σαν φαινό­ μενο φυσικομαθηματικό (ή τοπο­ λογικό) ένα πολύνεκρο αυτοκινητιστικό δυστύχημα! Χαρακτηριστικά, ο Σαζ φέρνει και ξαναφέρνει, μέχρις εξαντλήσεως, το ψευδοεπιχείρημα ότι: «ο "ασθενής” , λέει ότι είναι ο Χρι­ στός. Ο ψυχίατρος λέει ότι δεν εί­ ναι ο Χριστός, αλλά ένας σχιζο­ φρενής. Έ τσι, η γλώσσα της τρέ­ λας είναι μία ειδική διάλεκτος, και η γλώσσα της ψυχιατρικής μία άλ­ λη» (σελ. 18). Μα, μας δουλεύετε, κύριε Σαζ; Πρέπει να θέλετε να μας κάνετε πλάκα για να ιδρώνετε να μας πεί­ θετε ότι εμείς είμαστέ εμείς και εσείς είσαστε εσείς. Αν αυτό το λέ­ τε επιχειρηματολογία, εμείς, πάν­ τως, το θεωρούμε πλήρη «σημασιοκτονία» (κάτι που εσείς αποκαλείτε «δεύτερο αμάρτημα»). Βέ­ βαια, και το άλλο αμάρτημα (που σαν τέτοιο υπάρχει μόνο στη φαν­ τασία σας), το «πρώτο», του Αδάμ κάι έης Εύας, αποτελεί από μόνο του μια σημασιοκτονία, καθώς έχει μια αλλοπρόσαλλη δομή και σύνταξη, την οποία εσείς καθόλου δεν αμφισβητείτε. Σπάνια χρη­ σιμέυσε τόσο πολύ, σε οποιαδή­ ποτε μυθολογία, ένας τόσο ασυ­ νάρτητος μύθος. Ε σ είς, κύριε Σαζ, τά ’χετε ξεχάσει όλα αυτά κι έχετε γυρίσει στην ασφαλή αγκαλιά της μεγάλης ιουδαιοχριστιανικής παράδοσης. Νιώ­ θετε άνετος μέσα στις ηλίθιες πα­ ραδόσεις ενός άγριου νομαδικού λαού που είχε καβαλήσει το καλά­ μι, αυτοαποκαλούμενος «ο εκλε-1 κτός του Θεού». Βέβαια, νιώθετε κάπου μέσα σας πόσο συντηρητικά είναι όσα λέτε. Και, για να κρυφτείτε, πλει­ οδοτείτε σε αντισαμαρισμό, αφού αφήνετε τους γαϊδάρους άγγι­ χτους. Η καταγγελία των δεκανικιών από έναν ορθοπεδικό που δεν θά ’χε παράλληλα βρει έναν τρόπο να αποφεύγονται τα κατά­ γματα, θά ’ταν ολοφάνερα γελοία. Το μίσος της αντιψυχιατρικής ενά­ ντια στα ψυχοφάρμακα είναι το μίσος (ενάντια στα δεκανίκια) ανθρώπων που δεν κάνουν τίποτα για να προλάβουν τα κατάγματα.

Ό π ω ς οι υπερεπαναστάτες της αριστερός θεωρούν «προδοσία» οτιδήποτε ελαττώνει τις συγκρού­ σεις του συστήματος (διότι έτσι αναβάλλεται η «έκρηξή» του) αλ­ λά, όμως, είναι σε συνεχή επιφυ­ λακή, να βρουν την ευκαιρία να ξεφύγουν οι ίδιοι, οριστικά, από τη συγκρουστικότητα αυτή (που παίζεται πάντα σε καποιανών την πλάτη), έτσι και οι ωρυόμενοι ενάντια στα ψυχοφάρμακα και στην ψυχιατρική πάνε να δουν τσόντα στα Εξάρχεια και να φάνε σουβλάκια όταν μπει κάποιος σε παραλήρημα, και εξοργίζονται όταν βγει (έστω με χάπια) από το παραλήρημα και τον ατελείωτο τρόμο του. Η αριστερίστικη (και κρυφοδεξιά) λογική του «άσε το σύστημα να πνιγεί στα σκατά του» ξεχνά ότι είναι δύσκολο να παρα­ χωρήσουμε έστω κι ένα τμήμα της ανθρώπινης συνείδησης στα σκα­ τά του συστήματος. Η μετάφραση είναι κακή. Η psycho­ pathy δεν είναι η «ψυχοπάθεια» (σελ. 24, 132). Ψυχοπάθεια στην ελληνική σημαίνει γενικά κάθε εί­ δους ψυχική νόσο. Ο αγγλικός όρος σημαίνει (σε βάρος της ετυ­ μολογίας του) την «ψυχανωμαλία» ή «ψυχοπαθητική προσωπικότη­ τα» ή «ψυχοπαθητικότητα». Η ambivalence (σελ. 56) δεν είναι «αμφιταλάντευση» αλλά αμφιθυ­ μία. Οι παραληρηματικές ιδέες (de­ lusions) δεν έχουν σχέση με τις ψευδαισθήσεις (σελ. 144). Επίσης, είναι απαράδεκτο να παραπέμπεται ο έλληνας αναγνώ­ στης σε αμερικάνικες εκδόσεις, τη στιγμή που τα βιβλία στα οποία παραπέμπεται υπάρχουν και στα ελληνικά: π.χ. το Είναι και το Μη­ δέν του Σάρτρ (σελ. 121), την Κό­ λαση του Δάντη (σελ. 40) (που υπάρχει στην απόδοση του Νίκου Καζαντζάκη) κλπ„ κλπ. · Τέλος, κουραστήκαμε να βλέ­ πουμε τα η να μπλέκονται από προχειρότητα με τα u (π.χ. Inferuo αντί για Inferno, Frend αντί για Freud κλπ.) Πέρα, όμως, από ι?ην κακή απόδοση των όρων, βλά­ φτηκε και το ύφος κατά τη μετά­ φραση. Στη σελ. 65 η φράση «οι Αμερικανοί δεν βλέπουν πια την κυβέρνηση σαν υπηρέτη τους αλ­ λά σαν κύριό τους» είναι «they no longer look down on their gover-

οδηγος/49 nment as their servant but look up to it as their master». Είναι φανερό ότι στη μετάφραση χάθηκε η το­ πολογική αυτή αίσθηση της ιεραρ­ χίας που άλλαξε, και που μια νηπιακή στάση (κοιτάγματος προς

τα πάνω, με δέος) αντικατέστησε μια ενήλικη στάση (κοιτάγματος προς τα κάτω, με περιφρόνηση).

ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΑΧ. ΛΙΑΡΟΣ

Σημειώ σεις:

1. Κυκλοφορεί, μάλιστα, και η φήμη ότι αυτοκτόνησε πρόσφατα.

2. Ο γάλλος ψυχίατρος και ψυχανα­ λυτής Φελίξ Γκουατταρί, συγγρα­ φέας του «Αντι-Οιδίποδας: Κα­ πιταλισμός και σχιζοφρένεια», δή­ λωσε πρόσφατα στην Αβήνα, όταν ήρδε για να αυμμετάσχει στο πρω­ τοποριακό συνέδριο που οργάνω­ σε το ΑΚΟΕ και το ΑΜΦΙ στο Γαλ­ λικό Ινστιτούτο με δέμα «Σεξουα­ λικότητες και πολιτική», ότι «η αντιψυχιατρική δεν βγήκε ποτέ, σαν κίνημα, από ένα πλαίσιο "δη­ μοσιογραφικής έκφρασης"... η ενοχοποίηση των επαγγελματικά ασχολούμενων με τα ψυχικά προ­ βλήματα δεν λύνει το πρόβλημα» (συνέντευξη στη Μαργαρίτα Κουλεντιανού και το Νικόλα Βουλέλη, ΑΥΓΗ, 14/11/1982).

3. Χωρίς μάλιστα να αναφέρει την τεράστια -αλλά βεμιτή, φυσικάέκταση των δεωρητικών του δα­ νείων από το βιβλίο του Σαζ «Η εποχή της τρέλας» (The age of mad­ ness) (1973) για το άρθρο του πά­ νω στον «Ψυχιατρικό ολοκληρωτι­ σμό», στο περιοδικό πνευματικών αναζητήσεων της Θεσσαλονίκης «ΙΑΝΟΣ» (τεύχος Ιο, καλοκαίρι 1982). Χωρίς να έχω κανένα λόγο να υπερασπιστώ την παραδοσιακή ψυχιατρική και τους κρατικούς της υπαλλήλους θέλω μόνο να εκφράσω την πολιτική μου διαφωνία με όποιον δα απέδιδε το κυκλο-

φοριακό χάος της Αθήνας στην τεμπελιά των τροχονόμων, το χάος της δικαιοσύνης στη διαφθορά των δικαστικών, και την ταιμεντοααχάρα της στην έλλειψη φαντα­ σίας των αρχιτεκτόνων. Οι ψυχία­ τροι είναι ακόμα λιγότερο υπεύ­ θυνοι για την ψυχική αθλιότητα των ανθρώπων α π ’ όσο οι δάσκα­ λοι για την άμάθειά τους, οι δικη­ γόροι για τη φαγωμάρα τους ή οι ταιμεντάδες για την καταστροφή του περιβάλλοντός τους.

4. Είναι καταπληκτική η μυθοποίηση που έγινε στην ψύχωση, την «τρέλα». από ορισμένους. Αρχίζοντας από τον Φρόυντ, που θεωρούσε τη σχιζοφρένεια σαν «ναρκισσιστική νεύρωση» (πράγμα που υπονοεί επένδυση όλης της ψυχικής ενέρ­ γειας, της λιβιδούς, στον εαυτό, άρα μια ευχάριστη κατάσταση), έως τους αντιψυχίατρους, με τη μυθοποίηση του «ταξιδιού» στον μέσα μας εαυτό που υποτίθεται ότι είναι η τρέλα (όπως υποτίθεται ότι «εξετάζουμε» την ψυχή μας με τα μαντζούνια τύπου LSD, βοηθώντας τους ιεροφάντες του είδους, τύ­ που Οικονομόπουλου, να πουλάνε «μυητικότητα» σε «άγνωστα μυστή­ ρια» πού 'ναι παλιά υπερσυντη­ ρητικά λούκια για αφελείς), εξα­ πλώθηκε μια νεορομαντική αντί­ ληψη της τρέλας σαν «ασυνήθι­ στης» κατάστασης. Ο τρόμος της και η φρίκη της υποτονίστηκαν συστηματικά.

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΣ βιβλία και... άλλα μέτωνος 62 χολαργός

προσεγμένης μετάφρασης) είναι εξίσου εντυπωσιακή.

ΤΑΝΤΕΟΥΣ ΡΟΥΖΕΒΙΤΣ: Λ ευκός γάμος. Μετ. Έρσης Βασιλικιώτη. Αθήνα, Γνώση, 1983. Σελ. 98.

ΕΝΑΝ μακρύ και ερεθιστικό δρόμο έχει διανύσει στον αιώνα μας το πολωνικό θέατρο. Ιδιαίτερα στα μεταπολεμικά χρόνια η συνεχής κίνηση έφερε αποτελέσματα που αναστάτωσαν ολόκληρο τον ευρωπαϊκό χώρο. Και σίγουρα ένας από τους πρωτεργάτες -α π ό την πλευρά της συγγραφής- είναι ο Ρουζέβιτς. Εδώ, στο «Λευκό γάμο» του που παρουσίασε πέρσι το Θέατρο Τέχνης- το ξύπνημα της εφηβείας γίνεται ένα σκηνικό παιχνίδι. Και μέσα από αλλεπάλληλες ανεξάρτητες εικόνες, συχνά υπερρεαλιστικές και ονειρικές, αποκαλύπτεται ο ρόλος του αρσενικού και του θηλυκού, σ' αυτό το μεγαλύτερο παιχνίδι που λέγεται ζωή. Σ ΙΓΚΜ Ο Υ Ν Τ Φ Ρ Ο Υ Ν Τ : Μ ια π α ιδ ικ ή ανάμνηση τον Λεονάρντο Ν τα Βίντσι. Απόδοση Αγγελικής Μανουσάκη. Αθήνα, Ερατώ, 1983. Σελ. 150.

ΤΟΥΤΟ το κείμενο του Φρόυντ (προϊόν της ώριμης εποχής του, μετά το τέλος του πρώτου παγκόσμιου πόλεμου), είναι εξαιρετικά διαφωτιστικό. Ό χ ι τόσο για το θέμα του, όσο για το ταξίδι των υ ποθέσεω ν που ακολουθεί ένας ψυχαναλυτής. Το υλικό όπου στηρίζεται μια ολόκληρη σειρά συμπερασμάτων για την «απωθημένη» ερωτική κλίση του Ντα Βίντσι είναι ελάχιστο (και ίσως σαθρό για έναν αμύητο στην ψυχανάλυση και τις ενδεχόμενες υπερβολές

50/οδηγος

tP

πρώτη επιστημονική προσέγγιση των προβλημάτων της ελληνικής διπλωματικής υπηρεσίας Π Α Ρ Ι ΒΑΡΒΑΡΟΥΣΗ: Ελληνική διπλωματία. Π αρ αδοσιακή δι­ πλωματική υπηρεσία στη σύγ­ χρονη ελληνική εξωτερική πο λι­ τική. Αδήνα, Σ άκκονλας, 1983. Σελ. 177.

Θα ήθελα πρώτ’ απ’ όλα να συγχαρώ τον συγγραφέα για την πρωτοβουλία του να κάνει την πρώτη επιστημονική προσέγγιση των διαφόρων προβλημάτων που αντιμετωπίζει η ελληνική δι­ πλωματική υπηρεσία. Παράλληλα, όμως, θα ήθελα να διατυπώ­ σω μια σοβαρή επιφύλαξη για τον τίτλο του κ. Βαρβαρούση, που υπόσχεται περισσότερα α π ’ ό,τι περιέχει το βιβλίο του. Είναι όμως συνήθεια του τόπου μας -και καμιά φορά επαγγελματική υποχρέωση- να αφήνουμε την πένα μας να προχωρά πέρα από το περιεχόμενο μιας, κατά τα άλλα, σοβαρής επιστημονικής προσπάθειας. Η εργασία του κ. Βαρβαρούση αποβλέπει, μέσα σε πέντε κεφά­ λαια και μια σύντομη βιβλιογρα­ φία, στην ανάλυση των δομικών και λειτουργικών προβλημάτων που αντιμετωπίζει η δημόσια αυτή υπηρεσία. ' Εχοντας παρακολουθή­ σει την εξέλιξη των προβλημάτων αυτών κατά τα τελευταία 25 χρό­ νια, καταλαβαίνω πόσο δύσκολο είναι να επιτευχθούν οι στόχοι του κ. Βαρβαρούση μέσα σε 170 μόνο σελίδες. Θα ήταν λοιπόν άδικο να του απευθύνω μια κριτική για έλ­ λειψη πληρότητας της ύλης που παρουσιάζει. Δεν μπορώ όμως να μην αναφέρω το γεγονός ότι η όλη μελέτη δεν αναφέρεται παρά σπά­ νια στα γενικότερα προβλήματα της ελληνικής διοίκησης και στους ασφυκτικούς κλοιούς που την π ε­

ριβάλλουν τα τελευταία 150 χρό­ νια. Οι δυσκολίες όμως που αντι­ μετωπίζει η ελληνική διπλωματική υπηρεσία στην προσαρμογή της στις ανάγκες μιας σύγχρονης εξω­ τερικής πολιτικής δεν πηγάζουν μόνο από τη γενικότερη υποανάπτυξη του ελληνικού διοικητικού συστήματος. Έ χο υν επίσης άμεσα σχέση με τον τρόπο π ου οι Ν εοέλ­ ληνες τοποθετούνται απέναντι στα γενικότερα θέματα εξωτερι­ κής πολιτικής. ' Εχοντας συνηθίσει την εξάρτηση από έξωθεν δυνά­ μεις -πολιτικές και οικονομικέςμας είναι δύσκολο να παραδεχτού­ με ότι η αποτελεσματικότητα αυ­ τής της εξάρτησης πολλαπλασιάζεται, γιατί τα λάθη μας και οι αποτυχίες μας φορτώνονται πάν­ τοτε στις πλάτες των ξένων. Δύ­

σκολα παραδεχόμαστε ότι οι πιέ­ σεις των ξένων πολλές φορές καρποφορούν γιατί οι δικές μας δομές -πολιτικές και διοικητικέςδεν είναι συχνά σε θέση να μεγι­ στοποιήσουν τα πλεονεκτήματα και να περιορίσουν τα μειονεκτή­ ματα που έχουμε στον διεθνή χώ­ ρο. Αυτά όμως καθώς και άλλα πολλά θ α μπορούσαν να έχουν εξετασθεί από τον συγγραφέα αν διέθετε άλλες 200 ή 300 σελίδες. Στα πλαίσια της μελέτης, όπως μας την προσφέρει ο κ. Βαρβαρούσης, ενδιαφέρον για τον αναγνώ­ στη παρουσιάζουν ιδίως το 3ο και το 5ο κεφάλαιο. Στο τρίτο κεφά­ λαιο ο κ. Βαρβαρούσης αναλύει τον νόμο 419/1976. Ό π ω ς είχα γράψει και παλαιότερα, ο νόμος αυτός θ α είχε θεωρηθεί ξεπερα­ σμένος 50 χρόνια πριν στις περισ­ σότερες ευρωπαϊκές χώρες. Ακό­ μα χειρότερο όμως, χωρίς να καινοτομεί πραγματικά, εισάγει ορι­ σμένες αλλαγές που ανταποκρίνονται ενδεχομένως στη συγκεκρι­ μένη ελληνική κοινωνική πραγμα­ τικότητα, αλλά δεν έχουν καμιά σχέση με τον εκσυγχρονισμό της υπηρεσίας. Ας μου επιτραπούν ορισμένα παραδείγματα: Είναι αδιανόητο να ορίζεται ο αριθμός υπαλλήλων σε κάθε δι-

οδηγος/51

πλωματική υπηρεσία από τον νό­ μο και να μην έχε· τη δυνατότητα ο αρμόδιος υπουργός ή τουλάχι­ στον η κυβέρνηση να αντιμετωπί­ ζει τις εκάστοτε ανάγκες με κά­ ποια ευελιξία. Η συμμετοχή εμπειρογνωμόνων στις διπλωματικές υπηρεσίες είναι οπωσδήποτε απαραίτητη. Ο εμ­ πειρογνώμονας όμως πρέπει να βρίσκεται σε συνεχή επαφή μέ τον χώρο προέλευσής του και οι εμ­ πειρογνώμονες να ανανεώνονται περιοδικά, ανάλογα με τις ανάγκες της υπηρεσίας. Η υπαλληλοποίηση των εμπειρογνωμόνων είναι πρα­ γματικά ελληνικό εύρημα. Η παρουσία στο Υπουργείο Εξω­ τερικών ικανοτάτων υπαλλήλων γενικών καθηκόντων ή διοικητι­ κών υπαλλήλων θα έπρεπε να οδηγήσει στη δημιουργία δυνατο­ τήτων εισαγωγής στη διπλωματική υπηρεσία, με βάση ειδικές εξετά­ σεις. Μόνο στην Ελλάδα συμβαίνει υπάλληλοι με πολυετή και πολύτι­ μη πείρα να χάνουν τη δυνατότη­ τα πρόσβασης στα μεσαία τουλά­ χιστον κλιμάκια της διπλωματικής υπηρεσίας. Οι πόρτες της διπλωματικής υπηρεσίας θα έπρεπε επίσης να ανοίξουν, μετά από αυστηρές εξε­ τάσεις, σε επιστήμονες και ειδι­ κούς, τουλάχιστον ώς το βαθμό του συμβούλου β '. Είναι καιρός ν ’ αντιμετωπίσου­ με και στην Ελλάδα την οριζόντια κινητικότητα ανωτέρων και ανωτάτων υπαλλήλων μεταξύ διαφόρων υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένου και του Υπουργείου Εξωτερικών.

Οι εμπειρίες της Γαλλίας και άλ­ λων ευρωπαϊκών χωρών είναι πει­ στικές για την αξία μιας τέτοιας πρακτικής. Ό λ α αυτά τα αναφέρω γιατί, αν ο συγγραφέας διέθετε περισσότε­ ρο χρόνο, το τρίτο κεφάλαιο θα μπορούσε να επεκταθεί σε μια πληρέστερη εξέταση των σοβαρών αδυναμιών του υπουργείου. Προ­ σθέτω επίσης ότι ένας ανοικτός και σοβαρός διάλογος μεταξύ των αρμοδίων που επεξεργάζονται τον νέο οργανισμό και ενός ευρύτερου κύκλου Ελλήνων που γνωρίζουν τα θέματα αυτά, θα οδηγούσε εν­ δεχομένως σ ’ ένα αποτέλεσμα οπωσδήποτε καλύτερο εκείνου του 1976. Κανένας οργανισμός υπουργείου, και ακόμα λιγότερο ο οργανισμός του Υπουργείου Εξω­ τερικών, δεν είναι μια υπόθεση που αφορά μόνο την πολιτική ηγεσία, τα συνδικαλιστικά όργανα και τους βουλευτές που θα κά­ νουν τον κόπο να τον διαβάσουν. Η δομή και η λειτουργία των φορέ­ ων που ασκούν την εξωτερική πο­ λιτική δεν μπορούν ν ’ αφήσουν αδιάφορο κανένα σκεπτόμενο ποΌ σ ο για το πέμπτο κεφάλαιο, ο συγγραφέας επισημαίνει μια σειρά από αδυναμίες στην επάνδρωση και λειτουργία της υπηρεσίας. Φο­ βάμαι όμως ότι σε ορισμένα ση­ μεία ο κ. Βαρβαρούσης έχει επηρεασθεί πέραν του δέοντος από την ευκολία και, καμιά φορά, και την επιπολαιότητα που χαρακτη­ ρίζει έναν ορισμένο τύπο κριτικής της διπλωματικής υπηρεσίας. Αυ­ τά που προσάπτει στη διπλωματι­ κή υπηρεσία είναι, επαναλαμβά­ νω, συμπτώματα της γενικότερης ασθένειας της ελληνικής διοίκη­ σης. Μόνο αν προσπαθήσουμε να ξεπεράσουμε αυτές τις αδυναμίες με πνεύμα αυτοκριτικής και ρεα­ λιστικής μελέτης των κοινωνικών συσχετισμών που έχουν οδηγήσει τη διοίκηση στα σημερινά της αδιέ­ ξοδα, τότε μόνο θα μπούμε στο σωστό δρόμο για τη βελτίωση της κατάστασης που επικρατεί στην ελληνική διπλωματική υπηρεσία.

I. ομότιμος καθηγητής του Μεταπτυχιακού Ινστιτούτου Διεθνών Σπουδών, Πανεπιστήμιο της Γενεύης

της). Όμως, η μεθοδικότητα με την οποία χτίζεται η επιχειρηματολογία είναι θαυμαστή, κι αν δεν πείθει, μαγεύει και αποκαλύπτει το δημιουργό της.

ΑΜ ΑΛ ΙΑΣ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ: Κεντήματα. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη, 1983.

ΝΑ μια έκδοση που δικαιώνει για άλλη μια φορά την πρωτοπόρα δουλειά του Μουσείου Μπενάκη, για την προβολή της ελληνικής λαϊκής παράδοσης και το πέρασμά της στη σημερινή ζωή. Ό π ω ς και στα προηγούμενα εξαίρετα βιβλία της Αμαλίας Μεγαπάνου, που επίσης παρουσίασε το Μουσείο, σκοπός καί τούτου είναι η πρόταση εφαρμογής κ αι εξέλιξης της πατροπαράδοτης κεντητικής. Και μαζί, η ανάπτυξη της δημιουργικότητας δίπλα δίπλα με τη φαντασία και την ευαισθησία των ελληνικών σχημάτων και χρωμάτων. Έτσι, τα «Κεντήματα», ξεπερνώντας το επίπεδο ενός απλού οδηγού, γίνονται πηγή ανεξάρτητη και πλούσια.

ΒΟΥΛΑΣ ΛΑΜΠΡΟΠΟΥΛΟΥ: Η εγκυμοσύνη κ α ι η γέννηση στην τέχνη. Αθήνα, 1983. Σελ. 156.

ΣΥΜΒΟΛΗ στη μελέτη της ζωής της γυναίκας θέλει να είναι τούτο το βιβλίο. Και τα καταφέρνει, ακόμα κι αν μένει ανολοκλήρωτο σε ορισμένες πτυχές του (αδυναμία στο εισαγωγικό κείμενο, συγκεχυμένη κατάταξη των εικόνων που ακολουθούν), καθώς πρωτοπαρουσιάζει έναν τομέα, εγκυμοσύνη-γέννηση, λίγο πολύ «ταμπού» σε προσεγγίσεις που δεν έχουν αυστηρά ιατρικό Γ. Σιώτης προσανατολισμό. Και δίνεται έτσι μια ευκαιρία για κάποιον

52/οδηγος

underground Μ Α ΡΙΟ Μ ΑΦΙ: Underground. Μ ετ. Τ ο σ ο ύ λ α ς Κ α ρ α ϊσ κ ά κη . Ε π ιμ έ­ λ εια Π ό π η ς Γ χα νά . Α θή να , Ο ό υσ σ έα ς, 1983. Σ ελ. 410.

«Ο όρος underground διαδόθηκε γύρω στα 1963. Τότε είχε περι­ ορισμένη χρήση: αναφερόταν σ' έναν ορισμένο τύπο κινηματο­ γράφου, εφημερίδων και περιοδικών με μια έννοια γλωσσική underground =υπόγειος, αντικανονικός, κρυφός- και μια αόριστη αίσθηση συνωμοσίας». Δεν είναι βέβαια τυχαίο ότι ο όρος αυτός ταυτίστηκε μ’ ένα πολιτιστικό, πολιτικό και κοινωνικό κίνημα που είχε αρχίσει να ταράζει την αμερικανική ευημερία στη δεκα­ ετία του ’50. Και δεν είναι επίσης καθόλου τυχαίο ότι το κίνημα αυτό είναι ταυτόχρονο με το κίνημα των μαύρων και το φοιτητι­ κό κίνημα, που λειτούργησαν «υπόγεια» κι «αντικανονικά» ως προς τις δοσμένες κοινωνικές αξίες, αλλά, το κυριότερο, έδρα­ σαν έχοντας την «αίσθηση της συνωμοσίας». Παρ’ όλη την κατά μία δεκαετία καθυστέρηση της έκδοσής του στα ελληνικά, το βιβλίο του Μάριο Μάφι για το underground παραμέ­ νει τόσο σημαντικό όσο και επίΚαι είναι μεν σημαντικό γιατί ο συγγραφέας χαρακτηρίζεται από έντονη διεισδυτικότητα και κριτι­ κή απομυθοποιητική στάση, παρ' όλες τις επιφυλάξεις του γι' αυ­ τήν, στον πρόλογό του για τον έλληνα αναγνώστη. Παραμένει δε επίκαιρο -π α ρ ’ όλη την εκδοτική του καθυστέρη­ σ η- γιατί βοηθά τον αναγνώστη στη γνωριμία μ’ ένα «χώρο» που ειδικά στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα παρεξηγημένος, τόσο από τους υποτιθέμενους φορείς και υποστηρικτές του όσο και από τους* προκατειλημμένους επικριτές του. Ο Μάφι χωρίζει το βιβλίο του σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος, με τίτ­ λο «Από τους beats στους yippies», αναφέρεται γενικά στην κουλτού­ ρα underground και το συνδυασμό της με την απελευθέρωση του ατό­ μου κυρίως μέσα από τα ναρκωτι­ κά (πρέπει να σημειωθεί η διάκρι­ ση ανάμεσα στα soft drugs και στα hard drugs, στην οποία επιμένει ο συγγραφέας) και την κοινοβιακή

ζωή. Αναφέρεται επίσης στις επ α ­ ναστατικές τάσεις τις εκφρασμέ­ νες μέσα από τις οργανώσεις του Black Panther Party, του White Panther Party, του Women’s Libera­ tion Movement (Κίνημα για την Απελευθέρωση των Γυναικών), του Gay Liberation Front (Μέτωπο για την Απελευθέρωση των Ομο­ φυλοφίλων), του αγωνιστικού κινή­ ματος των στρατιωτών και των μαχητικών οργανώσεων των λευ­ κών κλπ. Το δεύτερο μέρος του βιβλίου, με τίτλο «Pou-ποίηση-κινηματογράφος-θέατρο», αναφέρεται στην un­ derground τέχνη «που συμβαδίζει με τα γεγονότα, που τα κοινοποιεί και τα διαδίδει- μια τέχνη παρού­ σα σε δύο επίπεδα, κατά το γεγο­ νός και μετά το γεγονός, μια τέχνη που συχνά, αλλά όχι απαραίτητα, μοιάζει πολύ με ντοκυμανταίρ, δεν αρνείται εντελώς τη μεταφορά, το σύμβολο, τη φαντασία, αλλά δεν τα θεωρεί πια μοναδικές συνιστώ­ σες του καλλιτεχνικού προϊόντος, τα περιορίζει σε δεύτερο επίπεδο ή τα χαλιναγωγεί και τα περιβάλλει με κείνο που είναι σήμερα πιο ση­ μαντικό -το πραγματικό δεδομέ­ νο, το γεγονός, το ντοκουμέντο, το κείμενο, με μια λέξη την πρα­

γματικότητα (που, ας το αναφέ­ ρουμε, πολύ συχνά είναι από μόνη της εκπληκτικά μυθιστορηματική, μάλιστα φανταστική, απίστευτηνά λοιπόν ένας επιπλέον λόγος για τον οποίο πρέπει να καταγραφεί και να διαδοθεί)». Αλλά ας δούμε ποιες κοινωνικές συνθήκες ήταν αυτές που προκάλεσαν τη δημιουργία του under­ ground, γιατί είναι ευνόητο πως «δεν ξεπήδησε από το μηδέν». Οι ρίζες του underground φτά­ νουν στην Αμερική του '50 περίοδο ακριβώς μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο-, στην Αμερική όπου εδραιώνεται το «δημοκρατι­ κό πείραμα»- πράγμα που σημαί­ νει: μόνιμη απειλή της βόμβας, μαυροπίνακας, ανεργία, βία, έξαρ­ ση φυλετικών διακρίσεων (δημι­ ουργία γκέτο), σε συνδυασμό με την τεχνολογική πρόκληση, την παντοδυναμία των μέσων μαζικής ενημέρωσης, την απομόνωση του ανθρώπου, την αλλοτρίωση.1 Η δεκαετία του '50 ήταν η «δε­ καετία της αποκαρδίωσης, της στενοχώριας, της βαθιάς και ασύλ­ ληπτης sickness (αρρώστιας) της αβεβαιότητας και του φόβου». Ευαίσθητοι εκφραστές αυτής της δεκαετίας υπήρξαν οι beat, και το να είσαι beat σημαίνει πως προκαλείς την άβυσσο του εαυτού σου και είσαι πάντα σε εγρήγορ­ ση. Η γενιά των beat είναι η πρώτη γενιά που μεγάλωσε με την απειλή Σ ημειώ σεις: ---------------------------1. «Στη σημερινή ψυχολογία και κοινωνιολογία η έννοια χρησιμοποιεί­ ται συχνά για το χαρακτηρισμό του αισθήματος ξενιχότητας του ατό­ μου απέναντι στην κοινωνία, τη φύση, απέναντι σε'άλλους ανθρώ­ πους ή απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό.» (Βλ. Γκάγιο Πέτροβιτς: Η

οδηγος/53

Μάριο Μάφι της ατομικής βόμβας, η πρώτη γε­ νιά που μεγάλωσε «σ' έναν κόσμο όπου η τελική λύση όλων των προβλημάτων μοιάζει νά ’ ναι μόνο μία: η πυρηνική καταστροφή» (Τζόν Κλένον Χόλμς). Τα αποτελέσματα αυτής της ψυχολογικής στάσης ήταν η φρίκη για το δυτικό ορθολογισμό,*2 η στροφή στη φιλοσοφία της Ανατο­ λής αλλά και η επιδίωξη συγκρού­ σεων. Και όλα αυτά βέβαια δεν έγιναν με ανώδυνο τρόπο, απε­ ναντίας «πληρώθηκαν» με ακριβό αντίτιμο: «Θάνατοι και τρέλες κο­ σμούν την ιστορία της γενιάς των beat. Η καταγγελία και η επιθυμία για αναζήτηση πληρώνονταν συ­ χνά στον καθένα ξεχωριστά με ανισορροπία του μυαλού (αληθινή ή θεωρούμενη έτσι από την κοι­ νωνία) ή καταστροφή του κορμ Η «ΑΜΕΡΙΚΚΚΑ»3 γεννήθηκε μέσα στη βία -ενάντια στους ερυ­ θρόδερμους και τους μαύρους σκλάβους- και «μεγαλώνει με τη βία ενάντια στις χώρες της Λατινι­ κής Αμερικής και της Ά π ω Ανα­ τολής, τους μετανάστες εργάτες στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, τη βία των Κου Κλούξ αλλοτρίωση και η κατάργηση της αλλοτρίωσης, στο «Αλλοτρίωση» των Πέτροβιτς, Χόφμαν, Αντόρνο. εκδ. Επίκουρος, Αθήνα 1973, σελ.

9.

2. Στη σχέση του ανατολικού μυστικιαμού με το underground επιμένει 0 Λούις Ραβιοννερ. Βλ. Underground, εκδ. Οδυσσέας, 1980.

Κλάν, του Σικάγου και της ποτο­ απαγόρευσης, της Χιροσίμα, και δεν μπορεί να παραιτηθεί από τη βία». Στην περίοδο του '60 το under­ ground αντιτάσσει στη βία τη μη βία. Προτείνει την εσωτερική αμ­ φισβήτηση, τη μη συμμετοχή, το μυστικισμό. Είναι η περίοδος της ψυχεδελικής επανάστασης. Ο μι­ κροαστικός όμως μύ’θ ος της μη βίας εύκολα διαλύθηκε και αντικαταστάθηκε από γνωρίσματα πρωτόγνωρα για το underground, όπως η έντονη πολιτικοποίηση, η οργάνωση και η δράση. Μέσα σε τέσσερα χρόνια (1967-1971) το underground γίνεται κίνημα, ένα καινούριο μέτωπο διαφωνίας, και έτσι περνάμε «από την απολιτική απομόνωση των hippies στη χαοτι­ κή και ενθουσιώδη πολιτική στράτευση, που στηρίζει τη θεω­ ρητική της βάση σ' όλη την ιστο­ ρία της αριστερός (αναρχισμός, Χο-Τσι-Μινχ, Τσε Γκεβάρα, Μαρξ, Λένιν, Ρόζα Λούξεμπουργκ, Κον Μπεντίτ, Μάο)». Ωστόσο η κρίση της Νέας Αρι­ στερός (New Left), η έλλειψη στρατηγικής και ώριμου πολιτικού προγράμματος, καθώς και ο αφηρημένος διανοουμενισμός, δημι­ ούργησαν ένα κλίμα αμφιβολίας και ασάφειας. Έτσι, «αν στάθηκε σχετικά εύκολο να διαλυθεί ο μι­ κροαστικός μύθος της μη βίας, ο επίσης μικροαστικός μύθος του ατομικισμού αντιστέκεται και γί­ νεται δυναμικό συστατικό του κι­ νήματος, παρασέρνοντας μαζί του και το νόμιμο παιδί του: την επα­ νάσταση σαν ρομαντικό επιχείρη­ μα, σαν προσφυγή στα κατορθώ­ ματα ενός προσώπου, και το πα­ ραμορφωμένο εγγόνι του, την ποι­ κιλία από προστάτες θ εούς, ένδει­ ξη μιας βαθιάς θεωρητικοϊδεολογικής αβεβαιότητας». Η περίοδος της πολιτικοποίη­ σης του underground, παρ' όλη τη «θεωρητικοϊδεολογική αβεβαιότη­ τα», έχει να παρουσιάσει κινήματα 3.

Amerika: Σύμφωνα με τη νέα ορθο­ γραφία των αμερικανών επανα­ στατών. η «Αμερική» γράφεται με Κ και όχι με C. Μερικές φορές γρά­ φεται με τρία Κ. Amerikkka, για να θυμίζει τα αρχικά της περιβόητης ρατσιστικής οργάνωσης ΚουΚλουξ-Κλαν». Βλ. Jerry Rubin: Do it. Διεθνής Βιβλιοθήκη, a. 293.

«αναπροσανατολισμό» της έννοιας της μητρότητας, σε συσχετισμό με τις κοινωνικές συνθήκες που τη μορφοποίησαν, όπως φαίνονται μέσα από τον καθρέφτη της ζωγραφικής.

ΒΑ ΣΙΛΗ ΚΟΥΓΕΑ: Καίγονται χρόνια: Αθήνα, Πορεία, 1983. Σελ. 36.

ΜΕ εναλλασσόμενες εικόνες υπερρεαλιστικών εκρήξεων, ταχύτητα υψηλή που και αυτή αυξάνει σταδιακά, λεξιλαγνεία ευθύβολη μα και ερωτοτροπία προς τις ρητορικές απολήξεις, ο ποιητικός λόγος του Βασίλη Κουγέα διαγράφει τη δική του πορεία στη νεότερη ελληνική ποίηση. Μια πορεία αυτόνομη, όπως αυτόνομο είναι το κάθε ένα από τα 27 ποιήματα τούτης της συλλογής, τούτης της συνενοχής λεκτικών παραστάσεων, που ελάχιστες ίσως διαφοροποιήσεις έχουν απ' τα αμέσως προηγούμενα ή επόμενα ποιήματά του, για να βρούν την εξέλιξη όταν υπεισέρχεται το ανεπαίσθητο.

Η ΑΙΑ ΤΣΕΧΟΥ: Τα πάθη που φοράς. Αθήνα, Θεωρία, 1983. Σελ. 52.

ΚΑΤΩ από τον κοφτό ρυθμό λέξεων και προτάσεων, η ποίηση του Ηλία Τσέχου δείχνει να αποπειράται μια ερμηνεία του φαινομένου της ατομικής άνδρωσης σε ένα περιβάλλον εχθρικό αλλά όχι ξένο. ’ Ετσι, η θεώρηση των πραγμάτων παίρνει απόσταση και ύψος πάνω τους, χωρίς να χάνει την επαφή. Και ο λόγος μοιάζει είρων, χωρίς να κρύβει την αγωνία του, αφήνοντας ηθελημένα: αθέλητα;- αιχμές και χάσματα, ενώ οι επαναλήψεις αναλαμβάνουν το ρόλο του μοχλού μετακίνησης του κέντρου βάρους, παρά της επισήμανσης.

54/αφιερωμα

που έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο, όσον αφορά στην πολιτική ωρίμανση και συνειδητοποίηση. Αρχίζοντας από τους Black Pan­ ther Party, ομάδα που «διακλαδώθηκε σ' όλο το έδαφος των Η.Π.Α. και μεταφυτεύτηκε και στη Μ. Βρετανία» και που λει­ τούργησε καταλυτικά σε σχέση με τους «φοιτητικούς συλλόγους, τις ομάδες της Νέας Αριστερός, τους hippies και τους drop-outs, υπέστη κτηνώδη δίωξη, με σφαγές αγωνι­ στών, στημένες δίκες, ψεύτικες κατηγορίες». Ακολούθησαν οι yippies, οι White Panther Party, ενώ την ίδια εποχή γεννιέται το Wo­ men’s Liberation Movement, που περιλαμβάνει γυναικείες ομάδες με διάφορες τάσεις που δημιουρ­ γού νται στη Νέα Υόρκη, το Σαν Φραντσίσκο, το Σικάγο, τη Βοστώνη, στη Μ. Βρετανία, καθώς και «πλατιά κινήματα» στην Ολ­ λανδία και Γερμανία. Ο Μάφι υποστηρίζει την ύπαρξη κοινών χαρακτηριστικών ανάμεσα στις φαινομενικά ετερογενείς ορ­ γανώσεις των Black Power, του Women’s Liberation Movement και ταυ Gay Li aeration Front, και τα εντοπίζει στα εξής σημεία: - στοιχειώδης, διατακτική ταξι­ κή ανάλυση - πρωταρχική ανάγκη ανάπλα­ ση της προσωπικότητας

- άρνηση αριστερών οργανώσε­ ων (γιατί αναπαράγουν την κατασταλτική-ρατσιστική-σεξουαλική αυταρχική δομή) - υγιές μίσος ενάντια στον καταπιεστή, λευκό ή άνδρα. Η ατομική απελευθέρωση υπήρ­ ξε πάντα το ζητούμενο στο under­ ground, τόσο στην πρώτη «ατομικιστική» του περίοδο όσο και στην πολιτικοποιημένη του περίο­ δο. Αναπόφευκτα δε συνδυάστη­ κε με το mind blowing (έκρηξη του νου), που είναι η «οδός απελευθέ­ ρωσης» από τις αστικές κατηγορί­ ες και μέσο δημιουργίας νέων σχέ­ σεων με τον εαυτό μας και τους άλλους. Προτείνει, έτσι, ένα νέο modus vivendi, που περνά μέσα από την εμπειρία των ναρκωτι­ κών. Αλλά και αυτή ακόμα η εμ­ πειρία των ναρκωτικών προσαρμό­ ζεται στις διαφορετικές κάθε φο­ ρά «τάσεις» του underground. ' Ετσι, στη δεκαετία του ’ 50 ήταν «ένα μέσο για να μαλακώσει το άγχος και την παράνοια», ενώ πα­ ράλληλα προκαλούσε τον αστικό καθωσπρεπισμό. Στη δεκαετία του ’60 η εμπειρία των ναρκωτι­ κών γίνεται «συλλογική κοινοβιακή εμπειρία που ανακατεύει μυστικισμό, ουτοπισμό, ιδεαλισμό, μη βία με μια σχεδόν ολοκληρωτι­ κή εγκατάλειψη της συγκεκριμέ­ νης πραγματικότητας για χάρη της

ανακάλυψης του εσωτερικού κό­ σμου». Τέλος, με τη μετατροπή του underground σε πολιτικό κίνη­ μα στο τέλος της δεκαετίας του ’60 τα ναρκωτικά αναλαμβάνουν «να αποκαταστήσουν την πλή­ ρη δυναμικότητα-δημιουργικότητα του ατόμου με προοπτική την απελευθέρωση από τις νευρώσεις, τις αναστολές, τα υστερικά μπλοκαρίσματα, τις εσωτερικές συγ­ κρούσεις, τις ζήλειες, τις δυσκο­ λίες προσαρμογής και διαπροσω­ πικών σχέσεων, για μια πιο ελεύ­ θερη και ανεμπόδιστη συμμετοχή στους αγώνες που εμφανίζονται στον ορίζοντα». Ο Μάφι διαχωρίζει τα hard drugs (σκληρά ναρκωτικά) από τα soft drugs (μαλακά ναρκωτικά). 'Αλ­ λωστε οι εφημερίδες underground έκαναν «επιμελή και σχολαστική εκστρατεία πληροφόρησης» για να ξεκαθαρίσουν τις «πλευρές» των σκληρών και μαλακών ναρκωτι­ κών και κυρίως για να καταπολε­ μήσουν την «υστερική εκστρατεία δίωξης, διαστρέβλωσης και ψεύτι­ κης τρομοκρατίας που εξαπέλυ­ σαν τα μέσα μαζικής ενημέρω­ σης». Απ' την άλλη μεριά, το κοινό­ βιο, ο αντίποδας της αστικής ψυ­ χαναγκαστικής οικογένειας, αποτέλεσε την «κοινωνική εμπειρία» του underground, που συνδυάστη­ κε με δραστηριότητα εκπαίδευσης και πολιτικής ωρίμανσης, ενώ πα­ ράλληλα τα άτομα αποκτούσαν «ένα χώρο και μια ατμόσφαιρα που να ευνοούν την ελεύθερη δη­ μιουργική εκτόνωση». Στο κοινοβιακό κίνημα εντάσ­ σονται, εκτός από τις πρώτες κοινοβιακές ομάδες, τα αντιπανεπιστήμια που αναπτύχθηκαν κάτω από την κοινή διεύθυνση φοιτητών-καθηγητών, τα Liberation Schools, όπου προσφερόταν «μια εναλλακτική λύση στην επίσημη και διαστρεβλωμένη εκπαίδευση που παρέχεται στα παιδιά των γκέτο και των φτωχών συνοικιών των λευκών», καθώς και η κοινοβιακή δραστηριότητα που προτάθηκε από τα «νέα ρεύματα» της υπαρ­ ξιακής ψυχιατρικής όσον αφορά τα «απροσάρμοστα» κοινωνικά Η ανοικτή συμμετοχή, η δίχως καταμερισμούς εργασία, η δημι­ ουργική εκτόνωση ήταν η κοινο-

αφιερωμα/55 βιακή βάση που πέρασε άλλωστε και στα μέσα επικοινωνίας, δηλ. στις underground εφημερίδες, στα επιτελεία τηλεοπτικής έρευνας, στις ομάδες «ριζοσπαστικού κινη­ ματογράφου».

Η τέχνη-π α ιχνίδ ι και η τέχνη-ντοκυ μανταίρ Έ να από τα πιο γόνιμα «στίγμα­ τα» του underground υπήρξε η έν­ νοια του παιχνιδιού. Η μέχρι τώρα θεωρούμενη ως μη σοβαρή, επιπόλαιη, ανάρμοστη και γι' αυτό υποτιμούμενη έννοια του παιχνιδιού γίνεται με το underground τρόπος έκφρασης και ζωής. Καταλαμβά­ νει κάθε εκδήλωση πολιτιστική, πολιτική, κοινωνική και ατομική, σε σημείο μάλιστα που να έρθει σε ρήξη με την αριστερά τη στιγμή που θεωρούσε αυτή την αντίληψη ατομικιστική, και γι’ αυτό αντεπαναστατική. Αναπτύσσεται έτσι ένας ιδιόμορφος τρόπος δράσης, επηρεασμένος από το ντανταϊστικό και σουρρεαλιστικό ρεύμα. Οι διαδηλώσεις λοιπόν γίνονται παι­

χνίδι, η δουλειά γίνεται παιχνίδι, το σεξ γίνεται παιχνίδι, δηλαδή αυτοσχεδιασμός και έκφραση χω­ ρίς αναστολές. Πρόκειται για την αναζήτηση της παιδικής εμπειρί­ ας, του ενήλικου-παιδιού, του ενήλικου-τρελού, του ενήλικουανήλικου, που αν μη τι άλλο απαλ­ λάσσει τον άνθρωπο από τον εφι­ άλτη του ωραρίου, της ρουτίνας και του κέρδους. Ειδικότερα, το τρίπτυχο τέχνηζωή-παιχνίδι είχε ως σταθερή κα­ τεύθυνση τη σύγκρουση με τις συντηρητικές αλλοτριωτικές αξίες και την πρόταση ενός νέου τρό­ που σκέψης. Έ τσι, «εξαφανίστη­ καν έννοιες όπως: μοναδικότητα, πρότυπο, ιερότητα...» Ο καλλιτέ­ χνης αμφισβητείται σαν μεγαλοφυΐα ενώ συγχρόνως καταργείται ο διαχωρισμός-ειδίκευση ανάμεσα στον εργάτη-διανοούμενο. Το έρ­ γο τέχνης «διαιρεμένο και δυνάμενο να διαιρεθεί βγήκε από τα μουσεία και μπήκε στα σπίτια σαν φτηνή ρεπροντιξιόν, κατέβηκε στους δρόμους σαν ποιητική αφίσα, πρόβαλε μπροστά στα μάτια

ΕΥΘΥΜΗ ΒΑΡΛΑΜΗ: Μ ια νύχτα στην Σαντορίνη. Βέροια, Τρίτος Χώρος, 1983. Σελ. 102.

ΜΙΑ ερωτική ιστορία που ξεδιπλώνεται σε πρώτο επίπεδο και μια προσωπική εξομολόγηση σε δεύτερο συνθέτουν το πλέγμα αυτού του μυθιστορήματος. Ο Βαρλάμης προχωρεί το λόγο πέρα α π ’ τις καθιερωμένες του συντεταγμένες, διαλύει τη συνέχεια και την ανασυνθέτει για να καταγράψει το σύστημά μιας άλλης μυθολογίας των ανθρώπινων σχέσεων, που οδηγεί στην απόλυτη ένωση. Το αποτέλεσμα είναι σημαντικό, σαν προσπάθεια μιας διαφορετικής γραφής, ενός «ανοίγματος» του κορεσμένου πεζού λόγου, ο οποίος ψάχνει για καινούριες δυνατότητες, για χώρους άγνωστους ακόμη.

Η τέχνη underground ξεμπρο-

«Σκίνχεντς» σε... έκφραση αντεργκράουντ ΖΕΖΟΥΣ Ν ΤΙΑΖ. Τα σκληρά χρόνια. Μετ. Ρίτας Κολαΐτη. Αθήνα, Εξάντας, 1983. Σελ.

111 . Ο ΔΥΝΑΜΙΚΟΣ κόσμος του Ντίαζ είναι σκληρός, όπως και ο τίτλος του βιβλίου. Είναι ένας κόσμος βίας, πίστης, λάσπης, είναι ένας κόσμος επανάστασης που προσπαθεί να επιβιώσει. Είναι ο κόσμος της Κούβας, με το άσπρο και το μαύρο τελείως χωρισμένα, δίχως αμφιβολίες, δίχως δισταγμούς. Και τα τέσσερα «κυκλικά» διηγήματα δεν συγχέουν τα χρώματα στη διαδρομή τους. Δεν ενώνουν τους ήρωες, απλώς σαν σειρά εικόνων τους βάζουν τον ένα δίπλα στον άλλο, στις ξεχωριστές γραμμές τους, στρατιωτάκια ιδανικά, σε μια ματοβαμμένη σκακιέρα.

56/οδηγος

σπάζει και αποκαλύπτει όχι κά­ ποιο ερχόμενο όραμα αλλά απλά ό,τι υπάρχει γύρω μας, καθημερι­ νά. Συγχρόνως, η τάση αυτή όχι μό­ νο δεν αναίρεσε αλλά συνδυάστη­ κε με το παράλογο, το φαντασματογόνο και το αντιορθολογικό στοιχείο. Αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας ήταν η δημιουργία νέων καλλιτεχνικών εκφραστικών μορφών όπως το happening. Το 1966 δημιουργείται ο under­ ground τύπος με την καινοτομία ενός νέου φορέα διαφώτισης, δια­ σκέδασης και συγχρόνως πολεμι­ κής των αστικών αξιών που απο­ τελούσαν τα κόμικς. Ά σεμ να αλ­ λά «στρατευμένα» κόμικς στρέ­ φονται ενάντια στα αμερικανικά παραδοσιακά του είδους. Από την άλλη μεριά, ραδιόφωνο, τηλεόραση, video χρησιμοποιήθη­ καν στην αποκάλυψη των μύθων της αμερικάνικης δημοκρατίας. Η αντιτέχνη που προτάσσει το underground στρατεύει στην υπη­ ρεσία της θέατρο, κινηματογράφο, μουσική, ποίηση και λογοτεχνία. Στην καλλιτεχνική δραστηριότη­ τα λοιπόν «η επικοινωνία-πληροφόρηση γίνεται βασική δομή, ο ρυθμός-βάση. To underground αντιλήφθηκε τη λανθάνουσα επαναστατικότητα των τεχνών τοτι. Το θέατρο, ο κινηματογράφος, η μου­ σική καθρεφτίζουν όλο και πιο κοντά την ιδιόμορφη κατάσταση

των Η.Π.Α. (και κατ’ επέκταση και της Μ. Βρετανίας και άλλων χωρών)· δεν αποτελούν πια το τε­ λευταίο προϊόν αυτής της πραγμα­ τικής κατάστασης σε μεταφορικό επίπεδο, σε επίπεδο εποικοδομή­ ματος αλλά -όλο και με μεγαλύτε­ ρη ακρίβεια- τους καθρέφτες που καθρεφτίζουν αυτή την πραγματι­ κότητα». Παρ' όλα αυτά, οι εκφραστικές μορφές που προτιμήθηκαν από το underground ήταν η μουσική και το θέατρο. Και αυτό γιατί η εκ­ φραστική παραγωγή τόσο στη μοτισική όσο και στο θέατρο είναι ταυτόχρονη με την επικοινωνία. Στον κινηματογράφο η επικοινω­ νία ακολουθεί την παραγωγή, που ήδη έχει καταγραφεί σε άλλο, προηγούμενο χρόνο. Το ίδιο συμ­ βαίνει και στο βιβλίο, δηλαδή απουσία του ταυτόχρονου παραγωγής-επικοινωνίας, με επιπλέον στοιχείο τον ατομικό του χαρακτή­ ρα, γεγονός που το κατέταξε στα ψυχρά και περιορισμένα εκφρα­ στικά μέσα. Τα «χαϊδεμένα» λοιπόν εκφρα­ στικά μέσα του underground, το θ έ­ ατρο και η μουσική, συγχωνεύτη­ καν. Η μουσική αφομοιώνει τα πιο νεοτεριστικά στοιχεία του θ εά ­ τρου, που είναι η σωματικότητα, η χειρονομία, η μεταβίβαση ενέργει­ ας από τη σκηνή στην πλατεία, δηλαδή η ένωση κοινού-θεατρικής

ομάδας· όλα χαρακτηριστικά γνω­ ρίσματα των συναυλιών-παραστάσεων των συγκροτημάτων rock. Από τις καταλυτικές συναυλίες του Jimmy Hendrix και των Rollin­ gs Stones έως τα «ντανταϊστικά κολάζ» στις παραστάσεις του Franc Zappa. Η συγχώνευση χορού-μουσικήςλόγου ήταν άλλωστε και η καινο­ τομία του Leaving Theatre, όπως και των άλλων λιγότερο γνωστών θεάτρων underground, τόσο στην Αμερική όσο και στη Μ. Βρετανία, που αποσκοπούσαν στην καταπο­ λέμηση του στείρου αστικού χα­ ρακτήρα του παραδοσιακού θ εά ­ τρου, χρησιμοποιώντας ως κύριο εκφραστικό μέσο τη φυσική συμ­ μετοχή του συνόλου, χωρίς διά­ κριση ανάμεσα σε ηθοποιό-θεατή. Βασικά θεατρικά ρεύματα που εντάσσονται στο underground κί­ νημα ο Μάφι διακρίνει: α) το θέατρο αναζήτησης: με μυστικιστική βάση και μεταφυσι­ κά οικουμενικά θέματα, όπως η γέννηση, ο θάνατος, ο άνθρωπος· β) το θέατρο κοινότητας: ένα είδος πολιτικοκοινωνικού σχολεί­ ου που δρα μέσα σε ορισμένη κοι­ νότητα· γ) το θέατρο συζήτησης-πληροφόρησης: με σκοπό την αντιδιαστρέβλωση, την έκθεση και την καταγγελία των πραγματικών γε­ γονότων. και δ) το αντάρτικο θέατρο: ένα είδος θεατρικού ανταρτοπόΑ π ’ την άλλη μεριά, η κινημα­ τογραφική κάμερα ανατάχτηκε στη χολυγουντιανή υπερβολή και έγινε, τουλάχιστο κατά τη διάρ­ κεια της πρώτης κινηματογραφι­ κής αβανγκάρντ (δεκαετία του ’20), «το προνομιούχο μάτι που κοιτά από την κλειδαρότρυπα τα όνειρα, τις ασυνείδητες επιθυμίες, τα πηγμένα ένστικτα». Η διαδοχή των εικόνων, αντίστοιχη με αυτήν του ελεύθερου συνειρμού, έχει έναν ψυχαναλυτικό-απελυυθερωτικό χαρακτήρα, διευρύνοντας τις αισθήσεις και προβάλλοντας κρι­ τική αντιπαράθεση σε ό,τι περνά σαν επίσημη εκδοχή. Ως εκφραστική καινοτομία θ ε­ ωρείται το εγχείρημα του Ά ντυ Γουόρχολ να προβάλλει παράλλη­ λα δύο ή περισσότερες ταινίες, τη μια δίπλα στην άλλη, επιδιώκοντας

οδηγος/57

Μ. ΠΑΣΤΕΡΝΑΚ: Π ρο σ ω πική μαρτυρία. Με τ. Μ οίρ ας Δημητρών. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής. Σελ. 180.

Roy Lichtenstein 1970-1980

το ταυτόχρονο στο χώρο-χρόνο. Η τεχνική αυτή, χαρακτηριστικό του κινηματογράφου underground, γνω­ στή με τον όρο «στρωματοποίηση νοημάτων», αποσκοπεί στο κομμάτιασμα του μηνύματος και τη διο­ χέτευσή του μέσα από ανόμοιες εικόνες, διπλοτυπίες και φιξ καρέ. Στο τέλος της δεκαετίας του ’ 60 ο κινηματογράφος αλλάζει πορεία, στρέφεται σε αγνοημένες πλευρές της κοινωνίας, γίνεται πολιτικό ντοκυμανταίρ, που δεν πνίγει ωστόσο τη φαντασία. Συγχρόνως δίνεται έμφαση στο φορμαλισμό, με «φόβο να χαθούν οι καλές προθέσεις για ανανέωση και επί­ θεση στις δομές (υπερ-δομές)». Η μουσική, ωστόσο, ήταν αυτή που διαδραμάτισε τον πρωταρχικό ρόλο στο underground, εφόσον το «ηχητικό μέσο έχει την προτεραιό­ τητα όσον αφορά στη διακίνηση σε σχέση με φυσικά και σωματικά μέσα όπως το θέατρο και σε σχέ­ ση με έμμεσα φυσικά όπως ο κι­ νηματογράφος». Η αρχή του Μακ Λούαν: «ο κόσμος μικραίνει όταν περιβάλλεται από το ηχητικό δί­ κτυο» εφαρμόστηκε ακέραια. Ό ­ ταν όμως μιλάμε για μουσική σε σχέση με το underground, ουσια­ στικά αναφερόμαστε στο rock, που στο τέλος της δεκαετίας του ’60 είναι «καθαρός παροξυσμός, φρενίτιδα τρελή, εξέγερση, θέατρο της σκληρότητας και του παράλο­

γου. Είναι το αποκορύφωμα της τρομακτικής, αναπόφευκτης έκρηξης ύστερα από τη φάση του ειρηνισμού και της νέας θρησκεί­ ας του L.S.D. ' Ετσι το ροκ γίνεται ολοένα και περισσότερο κάτι που δεν αποδέχονται οι αστοί, τόσο γιατί χρησιμοποιούσε το στοιχείο εκείνο που αποτελούσε τη βάση της αρχικής μορφής του (του μπλούζ, με όλο εκείνο το ισχυρό φορτίο ζωτικής ενέργειας, της αμ­ φισβήτησης και της περισσότερο ή λιγότερο καλυμμένης φλέβας ερω­ τισμού, σεξουαλικότητας, και τα δύο γυμνά, ειλικρινή, ανθρώπινα) όσο και γιατί αφομοίωσε όλα εκεί­ να τα συμπεράσματα της κουλτού­ ρας underground που ταίριαζαν περισσότερο στην εσωτερική-μουσική έκρηξη, στον πειραματισμό, στην είσοδο στο επικίνδυνο και θανάσιμο παιχνίδι που απαίτησε συχνά ανθρώπινες θυσίες, όπως εκείνη του Μπράιαν Τζόουνς, της Τζάνις Τσόπλιν, του Τζίμυ Χέντριξ, του Τζίμ Μόρισον και άλλων λιγότερο γνωστών που πέθαναν θυσιασμένοι στο ροκ, στην ταύτΐτ ση της μουσικής με την αναζήτη­ ση, τη ζωή, την καταστροφή». Ό π ω ς κάθε εκδήλωση του under­ ground, έτσι και η πορεία της μου­ σικής είναι συνυφασμένη με την πορεία κοινωνικοπολιτικών παρα­ γόντων, στους οποίους άλλωστε ο Μάφι δίνει ιδιαίτερη έμφαση, κά-

Ο ΠΑΣΤΕΡΝΑΚ είναι ένας α π ’ τους πιο παρεξηγημένους «άγνωστους» της λογοτεχνίας τόυ αιώνα: Έ να Νόμπελ (με επίσημες αμφισβητήσεις από την ίδια του τη χώρα) κι ένα μυθιστόρημα, «Δόκτωρ Ζιβάγκο» (που ο κινηματογράφος χολυγουντιανός- τον έκανε να θυμίζει ανούσιο σεναριογράφο), δεν κατάφεραν να δώσουν αντίκρισμα επαφής στη βαθύτερη ουσία του. Γι’ αυτό είναι αποκαλυπτική η «Μαρτυρία», σελίδες στοχασμού μάλλον παρά αυτοβιογραφίας, έστω κι αν σημαδεύουν στιγμές π ου διαμόρφωσαν την προσωπικότητά του. Τα πρώιμα ερεθίσματα, οι σπουδές, η επανάσταση και ο Μαγιακόφσκι και πολλά άλλα, περνούν με μια στέρεη αντιμετώπιση, συζέυκτική ιδεαλισμού και φιλοσοφημένου διαλεκτισμού. Έ να από τα σημαντικότερα κείμενα που εκδόθηκαν στην Ελλάδα τον τελευταίο καιρό.

ΣΕΜ Ν ΗΣ ΚΑΡΟΥΖΟΥ: Π ερίπατο ι στην Ιταλία. Αδήνα, Ερμής, 1983. Σελ.

258.

ΟΙ «Περίπατοι» της Σέμνης Καρούζου είναι πολύτιμα γραφτά. Ό χ ι μόνο για το -ας συγχωρεθεί η παλαιομοδίτικη έκφραση- αυτό καθαυτό γλαφυρό τους περιεχόμενο, όσο και γιατί αποδεικνύουν πως η ιστορία και η αρχαιολογία μπορούν να παρουσιάζονται με τρόπο προσιτό για το ευρύ κοινό. Εδώ, ο τόπος, οι ελληνικές

58/οδηγος νοντας εύστοχες και οξυδερκείς παρατηρήσεις. Ό σ ο ν αφορά τα είδη μουσικής, γίνονται αναφορές στο be-bop, στο blues (που έχει «σαν αληθινή πρωταγωνίστρια τη συλλογικότητα»), στα countryblues, urban blues, city blues, rythm and blues, στη soul, στην εμπορική rock opera. Στους Τσάρλι Πάρκερ, Γούντυ Γκάθρυ, Μπιλ Χάλεϋ, Τσακ Μπέρι, στον «Ρασπούτιν του rock» Έλβις Πρίσλεϋ, που εί­ ναι η «επιβεβαίωση της οικονομι­ κής εκμετάλλευσης των teen-agers, στους Μπήτλς, στον Ντύλαν, στους Ρόλλινγκ Στόουνς, στη μου­ σική pop. Η μουσική underground, μέρος κι αυτή της αντιτέχνης, είχε την ίδια μοίρα με τις άλλες μορφές της (θέατρο, κινηματογράφο, ζωγρα­

φική, ποίηση): κατέληξε «ν' απο­ τελεί μέρος της καλλιτεχνικής πα­ ραγωγής προς πώληση κι εκμε­ τάλλευση», μέσα από τη γνωστή τακτική της οικειοποίησης, ένα από τα πιο αποτελεσματικά, αναμ­ φίβολα, όπλα του δημοκρατικού συστήματος. Κι αυτό γιατί το underground «με οδηγό εκείνο το τυπικά αμερικανικό πραγματιστι­ κό πνεύμα που επιβάλλει τον άμεσο πειραματισμό, έφτιαξε δο­ μές απαραίτητες στην πάλη με το σύστημα, που κινδυνεύουν όμως να μετατραπούν σε δομές με ου­ σιαστικό στόχο την επιβίωση μέσα σ ’ αυτό». Η μετάφραση, έκτος από το ότι συχνά είναι ασύνταχτη και σε ορι­ σμένα σημεία «δεν κυλά», φαίνε­

εικαστικό

Γ ια τ η ν ε ικ ο ν ο γ ρ ά φ η σ η τη ς Μ α ρ ιά ν ν α ς Α ίν ο υ -Κ ο υ τ ο ΰ ζ η

Με μια πολύ έντονη σε φ άσμα και σε δυναμι­ κό ευαισθησία η Μ αριάννα Αίνου-Κο\>τούζη έχει «πλάσει» εικόνες για τα κείμενά της. Στις ακουαρέλλες και τα σχέδια, αποκ α λύπτει την ικανότητά της να εναλλάσσει τη γραφή της δίχως π οτ έ να προδίδει τον εα υτό της. Σε αυτήν την εναλλαγή τεκμηριώνεται η ικανό­ τητά της ν α πιάνει κά θ ε φ ορά το καίριο σ υ­ στατικό του οράματος και του μηνύματός της και αυτό αποκλειστικά να αναμεταδίδει με μοναδικό σκεπτικό: Μιαν όσο γίνεται πιο άμεση επικοινωνία με τον θεατή. Επικοι­ νωνία π ου δ εν προδίδει π ο τέ τα κτίρια συστα­ τικά της ατμόσφαιρας ή μάλλον την π νοή τοτ> χώρου. Το κατορθώνει αυτό άλλοτε μ έσ ’ α πό λιτές στη δραματικότητά τους εκφ ράσεις και κινήσεις καθώ ς κ ’ εύστοχα σύμβολα («Διπλή Α υτοκτονία στον Ί δ ιο ν Ά ν θ ρ ω π ο » ), άλλοτε μ έ σ ’ α π ό μαυρόασπρα σχέδια επ εξεργασμένα με έναν εξαντλητικό σ ε ευαισθησία -ακ άμ α ­ τ ο - τρ όπ ο, ή αντίθετα μ έσ ’ α πό ένα ξέσ π α ­ σμα χρωμάτων προικισμένο με τη διαφάνεια της ακουαρέλλας («Ζαχαροκάλαμα», «Πίσω α π ό τον Καιρό»). Μ έσ ’ α πό εξαιρετικά ευρη­ ματικές ως π ρ ος την υ ποβ ολή π ου ασκούιν εικόνες π ου μπορεί να υλοπ οιούνται μ έσ ’ α π ό μια λεπ τομέρεια ή μ έ σ ’ α π ό μια πιο ενισχυμένη σε απεικονίσεις σύνθεση η ΑίνουΚουτούζη κατορθώ νει π άντοτε να π ερνάει το μήνυμά της. Μήνυμα π ο υ αποτελεί και την άμεση ένδειξη της οξείας ευαισθησίας της και στο γραπτό της λόγο.

ται να έχει σοβαρότερα λάθη. Ει­ δικότερα, η αναφορά του Μάφι στη δεκαετία του ' 70 (σ. 299) εί­ ναι αρκετά παράδοξη τη στιγμή που το κεφάλαιο αναφέρεται στη δεκαετία του ’ 60, και επιπλέον το βιβλίο γράφτηκε πριν από δέκα χρόνια και είναι λογικά αδύνατο ν' ασχολείται με τη δεκαετία του ' 70. Και η επιμελήτρια έχει το λό­ γο εδώ. Παρ’ όλα αυτά η σημαντικότητα του βιβλίου δεν μειώνεται και μέσα από τις 410 σελίδες του ο αναγνώστης αποκτά μια συνολική εικόνα ενός κινήματος που ακρι­ βώς λόγω της εμπορικής του εκ­ μετάλλευσης παραμένει σ ’ ένα με­ γάλο βαθμό άγνωστο. ΜΙΝΑ ΜΑΧΑΙΡΟΠΟΥΛΟΥ

Με μια παχύρευστη ή αντίθετα λεπτεπίλε­ πτη γραφ ή, σε μαυρόασπρες ή πολύχρω μες σ υνθ έσεις και τοπ ία, οι μορφ ές, τα αντικείμε­ να, μια «κατάσταση» εκπλήσσουν πάντοτε

με την απρόσμενη ανανέωση -αναδημιουρ­ γία- των τρόπων της: Τρόποι π ου π ρ ο σφ έ­

ρουν μια δημιουργική διέξοδο στη φαντασία και την επινοητικότητά της καθώ ς ένα ς κό­ σ μος ξετυλίγεται κ ά θ ε φ ορά μπροστά μας.

Ένας κόσμος κατοικημένος από τη δημι­ ουργό μέχρι τα μύχια, κι όχι απλώς ένα περίβλημα ή ένα σχήμα για μιαν επιδερμι­ κή υλοποίηση των ερεθισμάτων της. Η ποίηση π ο υ χαρακτηρίζει την Α ίνου-Κ ουτούζη στο συγγραφ ικό της έργο ενορχηστρω μένη στο χρώμα και στη φορά της γραμμής στα σ χέ­ διά της, όχι για να κάνει να α κολουθήσουν παθητικά το κείμενο αλλά για να το αναπλά-

σουν δημιουργικά.

Εντυπωσιάζει η ευελιξία και το δίχως περι­ ορισμούς ρεπερτόριο των τεχνοτροπιώ ν και των π ροσεγγίσεω ν μ έ σ ’ α π ό τις ο π ο ίες δίνει κ ά θ ε φ ορά ό,τι πιο μεστό υ πά ρ χει σε νόημα στις εικόνες π ο υ ζωγραφίζει. Η καθεμιά τους α ποτελεί έτσι και μιαν αναδημιουργία του μη­ νύμ ατος του συγγραφικού έργου π ρ ος το οπ ο ίο δεν είναι υποτελής. Ά λλο τε με εικα­ στικές νύξεις-α ναφ ορ ές κι άλλοτε με σ υνθ έ­ σεις στις οπ ο ίες αναπλάθεται μια ολόκληρη ατμόσφαιρα (τοπία, σκηνές, περιστατικά) η Αίνου-Κ ουτούζη κατορθώνει π άντοτε να π ερνάει το μήνυμά της στο θεατή-αναγνώστη.

Δεν παραμελεί ούτε την παραμικρή αλλά πάντοτε σημαντική λεπτομέρεια η συγγραφέας-ζωγράφος και τεκμηριώνει την ικανό­ τητά της να ανανεώνεται διαρκώς. Ντόρα Ηλιοπούλου-Ρογκάν

οδηγος/59

ο ποιητικός αυθορμητισμός και τα όριά του ΣΠΥΡΟ Υ ΜΕ ΙΜ Α Ρ Η : Εξορκιαμοί. Αθήνα, Καστανιώτης, 1983. Σελ. 108.

Ο Σπύρος Μεϊμάρης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1942. Ασχολείται με την ποίηση α π’ το 1959, γράφοντας παράλληλα α π ’ ευθείας και στ’ αγγλικά. Την πρώτη του ποιητική συλλογή, «Αρνάκι άσπρο και παχύ...», την εξέδωσε μόλις το 1974, στην Αθήνα, σε αφιέρωμα του περιοδικού «Κούρος», τεύχος 22. Τόσο τα ποιή­ ματα της συλλογής αυτής όσο και όλα εκείνα που είχε δημοσιεύ­ σει προηγουμένως σε πρωτοποριακά περιοδικά της εποχής, συνιστούσαν μιαν ενδιαφέρουσα βιωματική ποίηση, σε μεγάλο βα­ θμό πειραματική βέβαια, με πολλές, κατάφωρες συχνά επιδρά­ σεις απ’ τους προσφιλείς του αμερικανούς ποιητές, κυρίως της γενιάς του ’50, αυτούσια αγγλικά παραθέματα. Η χρήση, επίσης, ενός ακατάσχετου κι ακατέργαστου χειμαρρώδους λόγου αδικού­ σε, τις περισσότερες φορές, τα υπόλοιπα αυθεντικά ποιητικά στοιχεία. Με τους «Εξορκισμούς» ο Σπόρος Μεϊμάρης διευρύνει αρκετά τους χώρους της εξομολογητικής του ποίησης, επεξεργάζεται πολύ π ε­ ρισσότερο το θέμα των ολιγόστι­ χων, τη φορά αυτή, ποιημάτων του, εμπιστεύεται την απόδοση των νοημάτων του αποκλειστικά πια στην ελληνική γλώσσα, προσ­ δίδει περισσότερη ενάργεια στις πολλαπλές εικόνες του και συγ­ κεντρώνει το ενδιαφέρον του σε τρία σημεία: πρώτον, στην κατα­ γραφή μιας σειράς από απόπειρες που κάνει η ταραγμένη του συνεί­ δηση για να ξαναβρεί τη χαμένη «αθωότητα» και τη χαμένη, λυ­ τρωτική, μεταφυσική πίστη σε κά­ ποιες αρχές· δεύτερον, στην ανά­ πτυξη των βαθύτερων αιτιών που

προκαλούν μερικά χαρακτηριστι­ κά φαινόμενα της καθημερινής ζωής, όπως είναι η ουσιαστική έλ­ λειψη επαφής, ο κατακερματισμός της καλώς εννοουμένης κοινωνικό­ τητας, η γλωσσική αναρχία και η αδυναμία του λόγου να ικανοποιή­ σει μερικές θεμελιώδεις ανάγκες της ανθρώπινης επικοινωνίας, η αυξανόμενη, όσο περνά ο καιρός, επιθετικότητα του ατόμου, η κα­ ταστροφή του περιβάλλοντος και η αποδυνάμωση της αντοχής του ίδιου του ποιητή στη διάρκεια των προσπαθειών που καταβάλλει προκειμένου να ενσωματωθεί τελικά στον αφιλόξενο χώρο που τον π ε­ ριβάλλει· και, τρίτον, στην περι­ γραφή τού τι απομένει α π ’ την άσκηση ενός ψυχαναγκασμού,

επιρροές, μα και τα ίδια τα καλλιτεχνικά δημιουργήματα άλλων εποχών, δίνουν την ευκαιρία για μια γεμάτη ευαισθησία ιστορική και αρχαιολογική παρουσίαση σημείων και συμβάντων του ιταλικού χώρου και του περασμένου μεγαλείου του.

Σ υ ν ο π τ ικ ή ιστορία Μ εξικού. Μετ. Αμαλίας Ρονβαλη - Ν. Πρατσίνη. Αθήνα, Πρεσβεία Μ εξικού, 1983. Σελ. 197.

ΣΠΑΝΙΑ οι επίσημες κρατικές εκδόσεις φτάνουν σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο αντικειμενικής πληροφόρησης. Η «Ιστορία του Μεξικού», όμως, που παρουσίασε τώρα η εδώ μεξικανική πρεσβεία, ξεπερνά αυτό το επίπεδο, δίνοντας μια σφαιρική εικόνα της ανθρώπινης διαδρομής στο μέρος τούτο του κόσμου, με τη δύναμη και την αδυναμία της. Κι ακόμη, καιροί άγνωστοι στα μεσοδιαστήματα των γνωστών ονομάτων, αναδύονται και παίρνουν το βάρος που τους αξίζει μέσα από τα κείμενα, που δημιουργοί τους είναι σημαντικοί μελετητές του φημισμένου Κολεγίου του Μεξικού.

Ν ΙΚ Ο Υ Μ ΑΝΤΖΑΡΕΑ: Α νάπ τυξη κ α ι εξάρτηση. Αθήνα, 1983. Σελ. 45.

ΣΤΗΝ εξαίρετη αυτή εργασία του οικονομολόγου συγγραφέα, δίνεται μια εικόνα (θεωρητική και πραγματική) της οικονομικής ανάπτυξης ενός τόπου, με τελική κατάληξη την περίπτωση της Ελλάδας. Εντοπίζονται αντικειμενικές δυνατότητες και αδυναμίες και καθορίζονται ρεαλιστικά οι βαθμοί εξάρτησης (και

60/οδηγος που επιβάλλει στον εαυτό του σε καθημερινή βάση, προκειμένου να μετατρέψει, ύστερα από μια συγ­ κεκριμένη εγκεφαλική διαδικασία, τα όσα συμβαίνουν γύρω του, από απλές φαινομενικά πράξεις καθώς είναι, σε ανώτερες λειτουργίες, ηθικές και εξιδανικευμένες, που θ α μπορέσουν να τον κρατήσουν ζωντανό σ' ένα αλληλοσπαρασσόμενο κόσμο. Και αυτή ακριβώς η αναζήτηση ιδανικών, εκεί που α­ σφαλώς δεν υπάρχουν, ή δεν γίνε­ ται εκ των πραγμάτων να υπάρ­ ξουν, είναι που κάνει την ποίηση του Σπόρου Μεϊμάρη τόσο συγκι­ νησιακή. Η λανθάνουσα θρησκευ­ τικότητα, που υποβόσκει σε αρ­ κετούς στίχους της τελευταίας του αυτής συλλογής, συνιστά ένα ακό­ μα στοιχείο της ιδιόμορφης αυτής περίπτωσης. Η αφέλεια, βέβαια, που ενυπάρχει σε μερικούς α π ’ αυτούς τους στίχους αποδυναμώ­ νει αρκετά το όλο αισθητικό α πο­ τέλεσμα. Ενδεικτικές είναι οι παρακάτω στροφές: «Ή συχη η γάτα αφουγκράζεται τριγύρω./Ή ρεμη η σάλα η κόκκινη./Ο μουσαμάς./Τα πόδια στερεωμένα στο έδαφος./Ποιος ξέ­ ρει από Ποίηση στην εποχή μα ς;/Ά δ ειο κεφάλι, το ξέρουν το άδειο κεφάλι;/και τον ηλεκτρισμό στην ατμόσφαιρα;/Τα σκαριά της σκέψης;/Τις ήσυχες κουρτίνες;/Τη σάλα υποδοχής που σου κόβεται η αναπνοή;/Το παχνί το ζεστό που ψάχνω ;/Το νερό της βρύσης ;/Την

ανάσα τη ζωοφόρα;/Υψώνεται ο Λόγος μετά την πτώση,/Τ ο Λάθος, την Κακία, την Κόλαση την Ασχή­ μια,/τη Σαπίλα-/Κ αι ο πίνακας του Millet στον τοίχο ευλογεί./Σκιές ζωντανές στον τοίχο/στην παι­ δική μου ηλικία./Κι ο φ όβος υ π ο ­ χωρεί μπρος στο Μ εγα λείο./Ό σ ο αδύναμος και ν α είμαι θ α νικήσω. /Θα πολεμήσω, εγώ ο ειρηνικός άνθρω πος./Ο άνθρωπος της αρ­ μονίας γιαυτό και/της δυσαρμονί­ ας -α π ό τα χνώτα των άλλων» (α π ’ το ποίημα «KALI YUGA», σελ. 83 επ .), όπως κι αυτοί: «Κάθε στιγμή προχωρεί πιο μπροστά α π ’ τις άλλες./Κ αι δεν υπάρχει κοινή γλώσσα δυστυχώς./Ο ύτε με τον ίδιο τον εαυτό μας./Κάθε στιγμή απαιτεί δικό της λεξιλόγιο./Πώς αλλιώς θ α βγει κάτι στο φως;» (σελ. 88) ή πάλι: «Η φωτιά των χε­ ριών - και οι φίλοι που δεν ήρθαν. /Το στομάχι που φιλτράρει όλο το κακό./Η αδυναμία μου να μιλήσω δυνατά τ ’ όνομά σου./Τα ψέματα που τόσο καλλιτεχνικά μας έμαθαν./Τη σάρκα μας που διέφθειραν ώστε να μην μπορεί/ν' αντι­ κρίσει το φ ω ς-/Τα σατανικά κου­ δούνια να χτυπάνε/και το μυαλό να π ο ν ά - /0 Θεός είναι μεγάλος» (σελ. 101). Το κτιριότερο χαρακτηριστικό της ποίησης του Σπύρου Μεϊμάρη, ο αυθορμητισμός της γραφής, απο­ τελεί ταυτόχρονα και την αχίλλειο πτέρνα του έργου του. Έτσι, ξεπερνώντας τα όρια του αισθητι-

ΑΛΕΒΙΖΟΠΟΙΟ ΦΕΙΑΙΟΥ 14-16 ΑΘΗΝΑ m 36ooo59 ΧΑΜΗΛΕΣ ΤΙΜ ΕΣ β ΧΑΜΗΛΕΣ ΤΙΜΕΣ»ΧΑΜΗΛΕΣ ΤΙΜ

κώς παραδεκτού, αφήνεται να παρασυρθεί από τις ευκαιρίες που του προσφέρουν οι στιγμιαίοι ερεθισμοί κι αμελεί στη συνέχεια να φροντίσει το ατημέλητο ύφος του. Νομίζω πως οι κοινοτοπίες, οι ακυριολεξίες και οι πεζολογικές εκφράσεις, που θολώ νουν την έκ­ φρασή του, θ α μπορούσαν να εί­ χαν παραχωρήσει κάλλιστα τη θ έ ­ ση τους σε μια πλαστικότερη μορφή. Τις δυνατότητες για κάτι τέτοιο, άλλωστε, φαίνεται να τις διαθέτει ο ποιητής αυτός. Τι άλλο άραγε μπορούν να μας μηνύσουν αυτοί οι στίχοι του: «Θεέ μου! Βοήθ εσέ μας τις δύσκολες ετούτες ώρες./Κοιτάζω τη λάμπα/αναπνέω βαριά -πο νά ω - μια συνείδηση βα­ σανισμένη,/λερωμένη α π ’ τις αμαρτίες./Τα μάτια κλείνουν, το στόμα ανοίγει/κι ο ταπεινός ο δούλος/ Δώ σ’ μου κουράγιο, Θεέ μου, είμ’ αδύναμος/κι έχω πολύ υποφέρει σ ’ άνομα χέρια και χείλη» (σελ.

101) ή «Βυθισμένο το κεφάλι στη σιγή του Ευαγγελίου,/κοιτάζω και ποθώ τ ’ αντικείμενα που με περιβάλλουν-/Περίεργα μου φαίνονται όλα/από μέσα α π ’ το κρεβάτι μου./Τρέμει το χέρι στο χαρτί, αυ­ τή την παρθένα/σελίδα βεβηλώνει μες στην τρέλα που με στεφανώνει./Απλώνομαι στις ήσυχες πεδιά­ δες του κρεβατιού,/διαρρηγνύω τα ιμάτια και τα βιβλία μου/για να δημιουργήσω το έργο μου» (σελ.

97). ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ

οδηγος/61

καρπός οίστρου ποιητικού και ζέσης θρησκευτικής Ν. Γ. Π Ε Ν Τ Ζ ΙΚ Η : Μητέρα Θεσ­ σαλονίκη. Γ ' έκδοση. Αθήνα, Κ έ­ δρος, 1982. Σελ. 148.

Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, ιδιότυπη μορφή βυζαντινού ασκητή που ενδιατρίβει με ζέση στα γήινα καθέκαστα, απλώνει τη δρα­ στηριότητα του σ' ένα πλήθος περιοχές του λόγου: ποίηση, πε­ ζό, δοκίμιο, τεχνοκριτική, ζωγραφική (ξεχωρίζουν οι λεπταίσθη­ τες βυζαντινές συνθέσεις του με σινική μελάνη), όλα ζυμώνονται, αλληλοεπιδρούν και αλληλοπεριχωρούνται στο χωνευτήρι μιας θρησκεύουσας πνευματικότητας, που καταφάσκει τον πυρήνα της ά-λογης, υπεραισθητής υπόστασης του ανθρώπου. Θέλω να πω πως είναι ένας τύπος των «spirits of faith», αλλά που επενδύει δυναμικά αυτή του την πίστη μ' έναν έρωτα λυρικά εκ­ στατικό, θρησκευτικά υπερούσιο, που φθάνει συχνά στις παρυφές του θαύματος: Δεν ξέρω αν πρέπει ν ’ αρχίσω με τα κορίτσια ή τα σ π ίτ ια /Σ ’ ό,τι θέλω να πω τοπογραφία κ ι αί­ σθημα καταλήγουν στο θαύμα («Στους περιπατητές του έρωτα», περ. Μορφές, Οκτ.-Νοεμβ. 1951)

Η «Μητέρα Θεσσαλονίκη», ιδιό­ τυπο πεζογραφικό κείμενο (ο ί­ διος το εντάσσει στην κατηγορία των έργων του με τον υπότιτλο, πάντα, «κείμενα σε π εζό»), είναι ένα γοητευτικό μίγμα από περι­

γραφές, μεταφυσικούς ή θρησκευ­ τικούς στοχασμούς (ο ίδιος πάν­ τως, σε σχετική παρατήρηση του γράφοντος, αρνήθηκε τη μεταφυ­ σική προβληματική σε κείμενα που εμπεριέχουν ένα πυρήνα πα­ ρόμοιας στοχαστικής ιδιοσυγκρα­ σίας), αναμνήσεις, εικαστικές πε­ ριδιαβάσεις σε λυρικά και θρη­ σκευτικά τοπία, είναι θαρρώ, μαζί με το «Μυθιστόρημα της κυρίας Έ ρσης», τα δύο πιο αντιπροσω­ πευτικά έργα του Ν. Γ. Πεντζίκη. Εμπεριέχουν εν σπέρματι τη δυ­ ναμική, άυλη αλλά και τόσο γήινη, ποιητική εντέλει ιδιοσυγκρασία Στο «Μητέρα Θεσσαλονίκη» η προσωπική του μυθολογία αναδύ­ εται μέσα από μια πρωτότυπη ιστορική, θρησκευτική μα πιο πο-

αλληλοεξάρτησης) του τόπου από το κεφάλαιο, εγχώριο και ξένο. Και με τα συμπεράσματα (που εξυπηρετούνται σοβαρά απ' τους χαρακτηριστικούς πίνακες για τις βιομηχανικές εταιρίες, πολυεθνικές και ντόπιες), η μελέτη γίνεται ακόμα πιο κατανοητή στον αναγνώστη, όπως άλλωστε στοχεύει και το «προσιτό» γράψιμο της.

Π ΑΝ ΑΓΙΩ ΤΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟ Υ: Το νησί με τις νεκρές ψυχές. Αθήνα, Θεμέλιο, 1983. Σελ. 69.

ΤΟ «Νησί» ξεπηδά από τον εμφύλιο, τα στρατόπεδα των «αντεθνικώς σκεπτομένων και δρώντων», τα νησιά της εξορίας, με την απρόσμετρη βία και το φάσμα του καθημερινού σωματικού και ψυχολογικού θανάτου. Ό μως, στην εκτεταμένη αυτή νουβέλα, το πιο σημαντικό είναι ο αντιηρωικός χαρακτήρας της,. Μέσα σε μια περιοχή λογοτεχνίας που συνεχώς ολισθαίνει προς τη .μεγαλοστομία, το «Νησί» ψάχνει χαμηλόφωνα για τη δύναμη μέσα απ' την αδυναμία, μ' ένα καθαρό γράψιμο, μ' ένα καθαρό πρόσωπο.

ΡΟ Μ Π ΕΡ ΤΑΟ Υ ΙΣ ΣΤΗ ΒΕΝ ΣΟΝ : Μ ύθοι. Μετ. Δ ανάης Μιτσοτάκη. Αθήνα, Άγρα, 1983. Σελ. 105.

Ο ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ των τόσων γνωστών μυθιστορημάτων, όπου η φαντασία και το υπερφυσικό φτάνουν στις πιο γοητευτικές στιγμές της λογοτεχνίας, έγραψε και μια σειρά από -αλληγορικέςιστορίες, που αγγίζουν τη

62/οδηγος αλλοιωμένου τοπίου γραμμές που ανακαλούν στη σκέψη του άχραντες στιγμές, καθώς ο έρωτας με τους χυμούς της ζωής μέσα σε ευ­ τυχισμένα ανθρώπινα μέτρα μοιά­ ζουν να έχουν απολεσθεί (ο χαμέ­ νος παράδεισος των νεανικών του χρόνων; ένα μοτίβο που συχνά επαναλαμβάνεται στο έργο του): «Η γιαγιά είχε στον κήπο της μια ροδακινιά, που μόνο στα έγγονα επέτρεπε να γεύονται τον καρπό της. Το παιδί σαν παράτη­ σε τα παιχνίδια με τις φλούδες του πεύκου έδωσε σαν αμοιβή των πρώτων ερωτικών περιπτύξεων που διδάσκονταν, ένα ροδάκινο στη Ταλατσάνα υπηρέτρια της για­ γιάς. Με Έλληνα επίσης οι πρώτες ερωτικές περιπτύξεις της αδελφής του, που κατέβαινε στης γιαγιάς της για μπάνιο» (σελ. 16, 17). Στα κεφάλαια «Μνήμη νεκρών», «Ληξιαρχικώς», «Τοπίο του είναι», « Έ νδον πόλη», μια αδιάκοπη ανά­ κληση της ιστορικής έμφορτης μνή­ μης της Θεσσαλονίκης, αναχωνεύεται με την προσωπική του μνήμη

του φέρει τον τίτλο «Πραγματο­ γνωσία»). Στα επόμενα κεφάλαια, «Διά­ νοιξη οδού», «Μνήμη νεκρών», «'Α ρχοντικός αυλόγυρος», παρα­ κολουθεί με τρυφερότητα και λυ­ ρική έξαρση τη συνέχεια της ζωής της πόλης. Η Θεσσαλονίκη αρχόν­ τισσα νύμφη του Θερμαϊκού, με τις οικιστικές και περιβαλλοντολογικές αλλοιώσεις, αλλάζει το π ρό­ σωπό της. Κι αυτό του προκαλεί μια συγκροτημένη μελαγχολία, ε­ νίοτε παίρνει μια μυστική από­ χρωση, έναν θρησκευτικό χαρα­ κτήρα, ο θερμός και παλλόμενος λόγος του. «Κάθε μέρα και άλλο πρόσω­ πο», γράφει, «σαν να πρόκειται να διαλέξει κανείς να περισώσει κά­ ποιο α π ’ τα ερείπια» (σελ. 14). Εφηβικές μνήμες από κάποιες όμορφες γωνιές της Θεσσαλονίκης με τα νεοκλασικά κτίρια και τους καταπράσινους, ευρύχωρους κή­ πους, ανέμελες εστίες των πρώτων ερωτικών σκιρτημάτων, εμπνέουν σε μια σύγχρονη περιδιάβαση του

λύ ποιητική εξεικόνισή της, προ­ βάλλοντας το πρόσω πο της πόλης που γεννήθηκε, έζησε τα παιδικά του χρόνια, ανδρώθηκε κι α π ’ τον πνευματικό της λειμώνα άντλησε τους ζωτικούς χυμούς, τα καθορι­ στικά ερεθίσματα για να σχηματί­ σει αυτή την τόσο γοητευτική προσωπικότητα που μας αποκαλύ­ πτει στο πολυδιάστατο έργο του. (Βλ. Σοφίας Σκοπετέα, Βιβλιογρα­ φία Ν. Γ. Πεντζίκη [1935-1970] εκδόσεις και δημοσιεύσεις, 1971). Στην «Αγορά», το πρώτο κεφά­ λαιο στη «Μητέρα Θεσσαλονίκη», περιδιαβάζοντας στην πολύβουη αγορά της πόλης, αφήνεται να αι­ σθανθεί το σημερινό πρόσωπό της, ζεστό, ανθρώπινο, θελκτικό, όπου άνθρωποι και πράγματα στις καθημερινές τους διαστάσεις μα­ γνητίζουν τον ποιητή καθώς παίρ­ νουν τη μορφή της αείρροης ζωής με όλο το άρωμα της μυστικής απόχρωσης. Τα πράγματα στον Πεντζίκη αποκτούν ιδιαίτερη ση­ μασία, εκεί όπου τα χνωτίζει η υπερούσια ποιητική του αύρα (εί­ ναι χαρακτηριστικό ότι ένα βιβλίο

γράμματα και τεχνες ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΕΧΝΗΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΥ

Α ποκτείστε μια πλήρη σειρά του «ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ» κάνοντας μόνο μια ετήσια συνδρομή. Προσφορά για τηνπ ερίο δο Ιουλίου Οκτωβρίου 83. Με κάθε καινούργια ετήσια συνδρομή, δώρο ολόκληρη σειρά των μέχρι τώρα εκδοθέντων τευχών του «ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ». (Πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια, θέατρο, χορός, μουσική, βιβλιοκριτική). Τεύχη περιορισμένα! Συμπληρώστε τα στοιχεία σας και στείλτε με ταχυδρομική επιταγή την συνδρομή σας (1.000 δρχ.). Τα τεύχη θα σταλούν με απόλυτη προτεραιότητα στις 10, 20και30 Σεπτεμβρίου και Οκτωβρίου αντίστοιχα.

Δ ΕΛΤΙΟ ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΑΣ «ΓΡΑΜΜΑΤΑΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ» ΚΩΣΤΑΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΤΕΝΩΝ ΠΟΡΤΑΣ 20 161 21 ΑΘΗΝΑ Τηλ.7234122 Παρακαλώ στείλτε μου ταχυδρομικά την μέχρι τώρα σειρά των τευχών του «ΓΡΑΜΜΑΤΑΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ». Εσωκλείωταχυδρομική επιταγή 1.000 δρχ. για την ετήσια συνδρομή μου.

I

ΟΝΟΜΑ............................................................

I ■ |

ΕΠΩΝΥΜΟ....................................................... ΟΔΟΣ....................................................ΑΡΙΘ. ΠΟΛΗ ............................ ΤΗΛ...........................

οδηγος/63 για να μας ζωγραφίσει με τόνους καθαρά πεντζικικής, δηλ. προσω­ πικής υφής, το πολιτιστικό, ιστο­ ρικό και θρησκευτικό τοπίο της Μητέρας Θεσσαλονίκης, κατεβαί­ νοντας προς τη Νεάπολη και τους Στρατώνες, ή στοχαζόμενος στα νεκροταφεία του Ζέτενλιγκ, τον Κουλουτζά, τη Μενεμένη, το Κορ­ δελιό, το Χαρμανκιό. Η μυστική, ωστόσο ζωντανή, πάντα, αίσθηση της αφής των πραγμάτων κάνει τον Πεντζίκη να χαράξει τούτες εδώ τις γραμμές καθώς παρατηρεί τον φλοιό αλλά πιο πολύ την ενδοχώρα της πόλης: «Νοιώθω να είμαι όχι απλώς ο χάρτης ή το παραστατικό σχήμα της Θεσσαλονίκης, παρά αυτή τού­ τη η έκταση που καταλαμβάνει η πόλη πάνω στην επιφάνεια της γης, καμπυλωμένη σαν τόξο γύρω α π ’ τη μητρική θάλασσα, περι­ κλείοντας στη μοναδική μου γέν­ νηση, απειρία γεννήσεων και θανά­ των» (σελ. 29). Αυτή η ταύτιση με τη μητέρα π ό­ λη του, σχεδόν οντολογικής υφής θ ά ’λέγε κάποιος φιλόσοφος ή θεολόγος, έρωτας διαρκής και παλλόμενος που αγκαλιάζει τα πράγματα με αλλεπάλληλες ερωτι­ κές περιπτύξεις μέσα σε μια φαν­ τασμαγορία χρωμάτων και φωτο­ σκιάσεων -συχνά δεν ξέρω γιατί μου θυμίζει την ανάλογη ερωτική μυθολογία του Φελλίνι για τη Ρώ­ μη· ας θυμηθούμε το «Amarkord» και το «Mama Roma». Έ χει εδώ ρίζες κάπως διαφορετικές, καθώς οι ποιητικές και θρησκευτικές προϋποθέσεις του Πεντζίκη δημι­ ουργούν έναν έρωτα μιας άλλης προσωπικής «μυθολογίας», όπου η μνήμη της πανάρχαιης χριστια­ νικής ιστορίας με τον έρωτα πού ’ναι σαρκικός και εμπράγματος, συχνά υπερούσιος, δένουν σε μία σύζευξη εντελώς προσωπική και πάντα θαμβωτική: «Στον αυχένα μου πάτησε για να υποτάξει τη θνητή φύση στην αλήθεια του Θεού ο Απόστολος των Εθνών. Στο ζερβί μου τον ώμο και στον άλλο βγαίνουν ζευγάρια των ερωτευμένων, μέσα στα σύνδενδρα ή στα γυμνά που τρέχουν νερά». Στα κεφάλαια «Σύννεφα και αναπολήσεις», «Ά π ο ψ η από τα βορειοδυτικά», «Πανόραμα και Ιστορία», «Γραφικότητες», «Πλα­

τεία Ελευθερίας», συνεχίζοντας την περιδιάβασή του, ζευγνύει, με τρόπο αξιοθαύμαστο την ιστορία, το παρελθόν, που ζει μέσα στο παρόν, αλλά και τη σύγχρονη πρα­ γματικότητα που παρά τις αλλοι­ ώσεις ξέρει να τις βλέπει από το δικό του γοητευτικό, απόκρυφο πρίσμα, στα όρια θ ά ’ λεγε κανείς του λογισμού και του ονείρου. Στα δύο τελευταία κεφάλαια, «Μητέρα Θεσσαλονίκη» και ο «Ν αός του Πολιούχου», ένα σύνθετο δοξα­ στικό της πόλης του Αγίου Δημητρίου είναι συνάμα εγκώμιο, προ­ σευχή, ερωτική κατάθεση. Ο λό­ γος καρπώνεται την καυτή και λυ­ ρική ανάσα του Πεντζίκη για να υψώσει το όραμα μιας «μυθικής» πόλης με το θρησκευτικό βάρος που κουβαλά α π ’ τις παύλειες και βυζαντινές καταβολές της, αλλά και το απτό, ιστορικό και λυρικό της φορτίο που την ανυψώνει ώς τα όρια του πνευματικού παλλά­ διου της «ηγέτιδος πόλεως»: «Προσέχοντας απέξω την οικο­ δομή (του Πολιούχου) που διατη­ ρεί τη σπάνια μορφή της ευρείας πεντάκλιτης βασιλικής, νοιώθουμε μιαν αρχιτεκτονική αντίληψη, που ανασυνθέτει το χώρο σε μουσικά δέκατα έκτα. Κλιμακοστάσια και αντηρίδες στη νότια πλευρά, δί­ νουν την εντύπωση κάστρου ή μο­ ναστηριού. Αντηρίδες και κολώνες στην πλίνθινη τοιχοποιία της Ανα­ τολικής μεριάς, προβολή κυλινδρι­ κή της κόγχης του Ιερού και φω­ ταγωγό ανοίγματα κάτω από την κρύπτη, αποκαλύπτουν όλη την αλματική προσπάθεια της πίστης, που αγωνίζεται να περίκλείσει την ενότητα των συμβόλων, το μηχα­ νικό δαίδαλο των πιό ποικίλων ροπών και τάσεων» (σελ. 143). Αλλά για να τελειώσω. Η «Μητέ­ ρα Θεσσαλονίκη», καρπός ενός οίστρου ποιητικού, θρησκευτικής ζέσης που αποκαλύπτεται και αποκαλύπτει το θαύμα της ζωής μπροστά στα έκπληκτα και αγαπητικά όμματα της γυμνής ψυχής, είναι έργο αληθινού έρωτα που μια πρώτη ανάγνωση επιχειρώ εδώ. Σπαράγματα μόνο έδωσα ενός οδοιπορικού της ψυχής η οποία εξαπορεί εταστικά, καθώς θεάται το πρωτότυπο, χωρώντας ώς τις απόκρυφ ες νησίδες της «μυθικής» του ενδοχώρας. ΚΩΣΤΑΣ ΓΑΛΛΟΣ

συμπυκνωμένη έννοια του μύθου. Μικρά παιχνίδια του λόγου και της σκέψης, με υπόγειες ισορροπίες ευαίσθητες, τούτοι οι έξοχοι ' «Μύθοι» προχωρούν μακρύτερα από τη διάσταση καλού και κακού, μακρύτερα από ηθικά διδάγματα και συμπεράσματα. Δίνουν το ρεαλισμό μιας αποκάλυψης εξωηθικής, με προσεγγίσεις καθαρά λογοτεχνικές, παραμένοντας όμως πάντα αναγνώσματα γεμάτα γλαφυρότητα.

ΘΑΝΟΥ ΜΠΟΥΡΛΟΥ: Μ ε το Μ ανώλη Καλομοίρ η. Αθήνα, Ν ικόδημος, 1983. Σελ.

117.

ΕΝΑ ακόμη βιβλίο του Θάνου Μπούρλου, όπου ανάμεσα στις προσωπικές αναμνήσεις του από την καλλιτεχνική ζωή περασμένων χρόνων ανασύρονται οι στιγμές γνωριμίας και επαφής του με τον μεγάλο εθνικό συνθέτη. Έτσι, αν και περισσότερο «εμφανίζεται» ο κόσμος του ίδιου του συγγραφέα, εντούτοις υπάρχουν ψήγματα στοιχείων που βοηθούν στην τοποθέτηση της προσωπικότητας του Καλομοίρη, αλλά και του περίγυρού του, του καλλιτεχνικού, εκείνης της εποχής. (Θετικό στοιχείο, πάντως, η φυσική ροή του κειμένου...)

ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΜΑΡΑΔΟΥΒΥΖΑΝΤΙΟ Υ: Η αναθεώρηση της Ισ τορίας. Αθήνα, Πιτσιλάς, 1983. Σελ.

61.

ΤΟ πόνημα αυτό του συγγραφέα, παρά τους

64/οδηγος

ο Benjamin στα ελληνικά ΒΑΛΤΕΡ ΜΠΕΝΓΙΑΜΙΝ: Θέσεις για τη φιλοσοφία της ιστορίας. Σουρρεαλισμός. Για την εικόνα του Προύστ. Μετ. Μηνά Παράαχη. Αθήνα, Ουτοπία, 1983. Σελ.

100.

Ο Τ. Mann είχε γράψει κάποτε: «Αν ο Marx διάβαζε Holderlin τότε ίσως θα υπήρχε κάποια ελπίδα να πάνε προς το καλύτερο τα πράγματα». Αυτή η παραίνεση, τυπική έκφραση της ειρω­ νείας, αλλά και της απαισιοδοξίας, «του τελευταίου μεγάλου ρέαλιστή», όπως αποκαλούσε το συγγραφέα του «Dr Faustus» ο Georg Lukacs, βρήκε στο πρόσωπο και το έργο του W. Benjamin μια αναπάντεχη ανταπόκριση. Τώρα το ελληνικό κοινό, χάρη στις εκδόσεις «Ουτοπία» και την προσεκτική μετάφραση του Μηνά Παράσχη, έχει την ευκαιρία να γνωρίσει τρία από τα πιο σημαντικά κείμενα του γερμανοεβραίου στοχαστή, ο οποίος τόλμησε το συναρπαστικό και γόνιμο συγκερασμό δυο μεγάλων πνευματικών κατευθύνσεων που καταρχήν τουλάχιστο φαίνεται να αλληλοαποκλείονται, καθώς βέβαια τίποτα δεν μοιάζει πιο αντίθετο με την αυστηρή ενδοκοσμική κριτική του «Κεφαλαίου» από την ποιητική της υπέρβασης του «Υπερίωνα».

Το έργο του Benjamin είναι ωστό­ σο μια συνεχής προσπάθεια να καταγγελθεί το χάσμα ανάμεσα στην υπέρβαση και την ενδοκοσμικότητα. «Με την αντίληψη της αταξικής κοινωνίας έκανε ο Marx εγκόσμια και την αντίληψη του μεσσιανικού χρόνου» παρατηρεί ο ίδιος σε μια από τις σημειώσεις του για τις «Θέσεις της φιλοσοφί­ ας της ιστορίας»· και προσθέτει σε κάποιο άλλο σημείο των σημειώ­ σεων αυτών: «Ο μεσσιανικός κό­ σμος είναι ο κόσμος της πολύ­ πλευρης και ολοκληρωμένης επικαιρότητας». Η άρνηση του Benjamin να δε­ χτεί την κύρια προϋπόθεση ολό­ κληρης σχεδόν της κλασικής φιλο­ σοφίας, ότι τα ατομικά φαινόμενα μπορούν να συλληφθούν και η αλή­ θεια τους να γίνει γνώστή με την υποταγή τους σε γενικές έννοιες, και ταυτόχρονα η πεποίθησή του

πως το οικουμενικό μπορεί να γί­ νει αντιληπτό μόνο μέσα στο ιδιαί­ τερο, εμπνέεται ακριβώς α π ’ αυτή την πρωταρχική μέριμνα να υ π ε­ ρασπιστεί την ενδοκοσμικότητα της υπέρβασης. Η εσωτερική ένταση της σκέψης του, η οποία προσπαθεί να συλλάβει το οικουμενικό σαν κάτι το συγκεκριμένο, καθορίζει το ύφος και τη μέθοδο του W. Benjamin, δημιουργώντας τόσό τη γοητεία όσο και τις δυσκολίες που χαρα­ κτηρίζουν το έργο του. Εκέίνο που θ α επιχειρηθεί στις παρακάτω γραμμές, δεν είναι βέ­ βαια η απάλειψη των δυσκολιών της ανάγνωσης που προκαλεί κά­ θε κείμενο του Benjamin, μέσω κά­ ποιου έτοιμου ερμηνευτικού σχή­ ματος, αλλά η επισήμανση μερι­ κών θεωρητικών προβλημάτων που η κατά το δυνατό διευκρίνισή

j

j

τους ίσως συντελέσει σε μια πληρέ­ στερη εκτίμηση της πνευματικής προσφοράς τού τόσο σημαντικού αυτού στοχαστή. Η δυσπιστία του Benjamin για την εγκυρότητα κάθε θεωρητικού επιχειρήματος το οποίο στηρίζεται στην παραδοσιακή χρήση της λο­ γικής παραγωγής ή επαγωγής βα­ σίζεται στην πεποίθηση (που τη μοιράζεται και με τα άλλα μέλη της παλαιός Σχολής της Φραν­ κφούρτης ή της Κριτικής Σχολής) για την εργαλειοποίηση του Λόγου από την αστική ωφελιμιστική σκέ­ ψη και επιστήμη, με αποτέλεσμα Λόγος καί Θεωρία να έχουν χάσει την πρωταρχική τους κριτική και απελευθερωτική πνοή και να έχουν τελείως αποδυναμωθεί μέσα στα πλαίσια της σύγχρονης κοινω­ νίας. Η άλλη κύρια θέση του Benja­ min (κοινή κι αυτή στα μέλη της Κριτικής Σχολής) υποστηρίζει την προτεραιότητα του αντικειμένου σε σχέση με το λογικό υποκείμε­ νο. Στην περίπτωση όμως ταυ συγγραφέα μας αυτή η «προτίμη­ ση» για το αντικείμενο ωθείται πέ­ ρα από τα γνωσιοθεωρητικά πλαί­ σια και στηρίζει μια ιδιότυπη ον­ τολογία, περισσότερο κριτική κι «αρνητική» παρά συστηματική, η οποία στρέφεται εναντίον της υ πο ­ δούλωσης της ζωντανής φύσης (όπως και του ζωντανού ανθρώ­ που) στο στεγνό δίδυμο μέσοσκοπός που όλες οι εκφάνσεις του σύγχρονου πραγματισμού προτεί­ νουν σαν τη μόνη έγκυρη και επι­ στημονικά θεμελιωμένη δυνατό­ τητα σκέψης και δράσης.

οδηγος/65 Η απελευθέρωση της κοινωνίας, «ο εξανθρωπισμός της φύσης και η φυσικοποίηση του ανθρώπου», όπως έγραφε ο νέος Marx, δεν μπορεί παρά να απαιτεί την ταυτό­ χρονη απελευθέρωση της δημι­ ουργικότητας τόσο του ανθρώπου όσο και της φύσης, που πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν πηγή ζωής κι όχι σαν nature morte, σαν το νεκρό αντικείμενο των οικονομικοπολιτικών υπολογισμών και χειρισμών του κατεστημένου. Η κριτική του Benjamin ξεκινά από την ιδέα μιας απελευθερωμέ­ νης φύσης για να καταγγείλει τη ρηχότητα κάθε ποζιτιβισμού αλλά και κάθε «προοδευτικού» ρεαλι­ σμού που νομίζουν ότι μπορούν να χειριστούν φύση, κοινωνία και ιστορία μέσα από τις θλιβερά φτωχές κατηγορίες του λογοκρα­ τούμενου δογματισμού τους. Στις θέσεις του για τη «Φιλοσο­ φία της ιστορίας» η διττά κριτική στάση του Benjamin αρνείται να θυσιάσει τόσο το αίτημα της υ πέρ­ βασης όσο και τη μέριμνα για «το εδώ και τώρα» της ανθρώπινης μοίρας, που ενώ εμφανίζεται με τη μορφή μιας θεωρητικής ιδέας μας θυμίζει διαρκώς την ύπαρξη μιας πραγματικότητας που ξεπερνά τα πλαίσια της θεωρητικής σύλληψης και κατασκευής, μια αλήθεια που οι εκπρόσωποι κάθε οργανωμένης πίστης και χειραγώγησης θέλουν με κάθε θυσία να λησμονηθεί, ότι δηλαδή η ανθρώπινη ιστορία δεν αποτελεί ούτε μια διαδρομή ανο­ δικής πορείας ούτε ένα αδιάφορο παρελθόν, αλλά μια αδιάσπαστη στιγμή επιθυμίας και κινδύνου, μια κοινή τύχη, που το μέλλον της θα παραμένει αόρατο εφ όσον χά­ ρη σε μια «παράδοξη» παραδρομή της συλλογικής γλώσσας η κατα­ στροφή ονομάζεται πρόοδος («Αηgelus Nuovus»). Η θέση αυτή, κεντρική ίσως για την κατανόηση των υπολοίπων, επισημαίνει την αμφισημία όλων των εννοιών που συνθέτουν μια θεωρητική αντιμετώπιση των προ­ βλημάτων της ιστορίας, που θέλει να συμψηφίσει τα γεγονότα και τη μνήμη τους κάτω από τις επιταγές ενός «γίγνεσθαι», το οποίο απο­ βαίνει ύποπ το καθώς νομιμοποιεί με τη φορμαλιστική ουδετερότητα της λογικής του τις περιόδους βίας και βαρβαρότητας, της πραγματι­

κής βάσης κάθε πολιτισμού. Είναι πραγματικά μοναδικός ο τρόπος με τον οποίο ο Benjamin ασκεί την κριτική του στα ιδεολογικά σχή­ ματα και τα επιστημολογικά προ­ σχήματα που μια φιλοσοφία της ιστορίας (ή μια καταγγελία της δυ­ νατότητας να υ πάρξει κάτι τέτοιο) προτείνει στους αναγνώστες της. Απόψεις σαν αυτή του Nietzsche, ότι η ιστορία είναι ο θρίαμβος των κατακτητών, ή σαν εκείνες του ιστορικισμού, π ου θέλει να βλέπει την ιστορία σαν ένα «άθροισμα γεγονότων» και περιορίζει το κα­ θήκον του ιστορικού στην α υθεν­ τική ανακατασκευή και την απλή κατανόησή τους (χωρίς τη σύνδε­ σή τους δηλαδή με το παρόν), εξε­ τάζονται κριτικά σ' αυτό το τόσο πυκνό κείμενο. Και η καταγγελία τους δεν σ κοπεύει να δείξει το «λά­ θο ς τους» αλλά ίσα ίσα να υ π ο ­ γραμμίσει την ισχύ και την απειλή τους για το παρόν, το παρελθόν και το μέλλον. Η αυθεντική υπέρβαση είναι η μοναδική σωτηρία, «γιατί ο Μεσ­ αίας δεν πρέπει να έρθει σαν λυ­ τρωτής αλλά και σαν νικητής του Αντίχριστου». Η υπέρβαση εγγράφεται στην ordre du jour της επ α ­ ναστατικής πράξης. Ο Holderlin χαμογελά στον Marx.

Ο Georg Lukics στο έργο του «Ιστορία και ταξική συνείδηση» υποστηρίζει την άποψ η ότι η στι­ γμή που το προλεταριάτο αποκτά αυτοσυνείδηση, αναγνωρίζει δηλα­ δή επιτέλους τη θέση του σαν εμ­ πόρευμα στα πλαίσια της καπιτα­ λιστικής κοινωνίας, θ α μπορέσει να διαλύσει τη μαγεία που εμπόδι­ ζε την επαναστατική πράξη. Η επανάσταση θ α ήταν έτσι το α πο­ τέλεσμα του διαφωτισμού της τα­ ξικής συνείδησης του προλεταριά­ του, που θ α απέβαινε με την κα­ τανόηση της «αντικειμενοποίησής του» το υποκείμενο της ιστορίας. Ο φιχτιανισμός όμως αυτής της υπόθεσης υποτάσσει τη δημιουρ­ γικότητα των ανθρώπων σε μια λειτουργία της συνείδησης, καταν­ τώντας τή δημιουργική πνοή, από αυτοσκοπό, μέσο. Η πλήρης αντίθεση του Benja­ min σ ’ αυτή την άποψη μπορεί να εξηγήσει και την εκτίμησή του για τον σουρρεαλισμό.

φιλόδοξους στόχους του, που φαίνονται και α π ’ τον τίτλο του, εξαντλείται σε δύο μόνο ιστορικά σημεία, που παρουσιάζονται σαν παράδειγμα μιας θεωρίας που δεν αναπτύσσεται. Και ίσως ο συγγραφέας θ α έπρεπε να σταθεί αυτοδύναμα στα σημεία αυτά (η ελληνική καταγωγή και η Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως), όπου έχει μια ενδιαφέρουσα συλλογή στοιχείων και απόψεων, ώστε κεντρώνοντας εκεί το στόχαστρο της έρευνας να δώσει δύο ολοκληρωμένες μελέτες.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ Στο καλοκαιρινό διπλό τεύχος (Ιούλιος-Αύγουστος) της επιθεώρησης Γράμματα και Τέχνες ξεχωρίζουν ίσως τέσσερα κείμενα. Για τον Λένιν και την τέχνη, για το καμπαρέ (αυτό το παρεξηγημένο είδος θεάματος), για τον Ρίλκε και μια συνέντευξη με τον Ιονέσκο. Και ακόμη, ας διαβάσουν (κι ας προσέξουν) οι θεατρόφιλοι τη θεατρική κριτική... Στην Ιστορία του Ιουνίου (αρ. τεύχους 180) υπάρχει ένα ενδιαφέρον άρθρο για Ά γγλους που υποστήριξαν κατά καιρούς την επιστροφή των Ελγίνειων. Επίσης, ένα μικρό αφιέρωμα στα αίτια των Βαλκανικών Πολέμων, ένα άρθρο για τη βιομηχανική κατασκοπεία και πολλά άλλα. Υστερόγραφο: Σ ’ ένα περασμένο και πολύ 'λίγο γνωστό περιοδικό, τον Κύκλο (που βγαίνει στην Κύπρο), υπάρχει, στο τεύχος αρ. 14-16, ένα έξοχο αφιέρωμα στο ζωγράφο Γ. Πολ. Γεωργίου, τον μεγαλύτερο ίσως εικαστικό καλλιτέχνη της μεγαλονήσου στις τελευταίες δεκαετίες, που π έθ ανε πριν 11 χρόνια. Β Α ΙΟ Σ ΠΑΓΚΟΥΡΕΛΗΣ

66/οδηγος Σύμφωνα με το συγγραφέα των «Illuminationen» (ο τίτλος είναι ενδεικτικός για το πώς έβλεπε ο ίδιος ο Benjamin το έργο του), το αντίθετο α π ’ αυτό που ισχυρίζε­ ται ο Lukacs πρέπει να συμβεί για να συντελεστεί μια επαναστατική πράξη. Δεν είναι η λειτουργία της αυτοσυνείδησης αλλά μια «μαγική σπίθα» εκείνο που διαφωτίζει τις αδιαφανείς σχέσεις ανάμεσα στο «γνωρίζειν» και το «πράττειν». Ο Benjamin, ξεκινώντας από τη θέση που παραπάνω αναφέραμε, της προτεραιότητας του πράγμα­ τος σε σχέση με το νοούν υποκεί­ μενο και την οντολογική αντίληψή σαν μια φύση με την αρχαία ελλη­ νική έννοια, προχωρεί στη διαπί­ στωση: πως η πληρότητα αυτού του είναι μπορεί να αποκαλυφθεί μόνο μέσω αντιθετικά ακραίων δομών, αντιπαραθέσεων και π ο­ λώσεων που εκφράζονται με νοη­ ματικές εικόνες (κι όχι με καθα­ ρές έννοιες). Το πρωταρχικό αυτό «είναι-φύση» εξάλλου βρίσκεται στο θεμέλιο κάθε γνώσης και συ­ νείδησης, και το μόνο που αυτές οι τελευταίες μπορούν να κάνουν είναι να το επαναπροβάλλουν Μια τέτοια τοποθέτηση όμως εισάγει αναγκαστικά, έστω και με τη μορφή αντιθετικών δομών, ολό­ κληρη τη σειρά των παραδοσια­ κών δυϊσμών, ανάμεσα σε φύση

θεωρία και πράξη. Από την άλλη μεριά, όμως, αναλαμβάνει το καθή­ κον να αποκαταστήσει την πρω­ ταρχική ενότητα, που πρέπει να εκφραστεί αποτελεσματικά. Εάν, επιπλέον, δεχτούμε, όπως κάνει ο Benjamin, ότι καμία από τις αντι­ θετικές πλευρές αυτής της ενότη­ τας δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν προνομιακό σημείο αναφοράς ή σαν λογικό-παραγωγικό θεμέλιο για τις υπόλοιπες, τότε πρέπει να δεχτούμε μια νέα διατύπωση του κλασικού προβλήματος για τη σχέ­ ση «λόγου» και «αισθητικότητας». Η αφηρημένη έννοια του λόγου, «Vernuft», οδηγείται πίσω στην ετυμολογική ρίζα της, στο ρήμα vernehmen, που σημαίνει αντιλαμ­ βάνομαι, ακούω. Μ ' αυτό τον τρό­ πο όμως κάθε θεωρητική έννοια του «λογικού εποικοδομήματος» συνδέεται με την «αισθητικότητα της βάσης», ή, αντίστροφα, η βά­ ση εκφράζεται μέσω της λογικής ιδέας άμεσα, σαν αθέλητη για το νοούν υποκείμενο αλήθεια. Αυτή η κάθετη διαλεκτική, η οποία προϋποθέτει την «υλική» ενότητα διάνοιας και εποπτείας, αποκλείει το φορμαλισμό κάθε αυτοθεμελιούμενης -χάρη στον αξιωματικό χαρακτήρα της- λογι­ κής αφαίρεσης και θυμίζει πολύ έντονα το πλατωνικό «εξαίφνης», αντεστραμμένο βέβαια και με την έμφαση στο αισθητό, ενώ το νοητικό ίχνος, η εικόνα ιδέα γίνεται

K -n_„S,'lv .■esasa ";ι“-1|: ...« Β

ρ

σθητού κι όχι αυτόνομη ιδανική πραγματικότητα. Η δημιουργικότητα λοιπόν δεν μπορεί παρά να εδράζεται κι αυτή στην αίσθηση του συγκεκριμένου κι όχι στην περιοχή του αφηρημένου. Στην καταλυτική διαδικασία της εντατικής παρατήρησης και αντιπαράθεσης κι όχι στις λογικές αφαιρέσεις του υποκειμένου. Κά­ τω α π ’ αυτές τις προϋποθέσεις, είναι φυσικό να βρεί ο Benjamin στο σουρρεαλιστικό κίνημα -κ α ­ θώς αυτό προβάλλει την προτε­ ραιότητα της εικόνας σε σχέση με την έννοια, τη συνεχή δημιουργική έκρηξη απένάντι στο σχεδιασμό, την «πράξη» σε σχέση με την «τέ­ χνη» και τον λυτρωτικό κραδασμό της αποκάλυψης απέναντι σε μια εφησυχαστική ιδέα τάξης και π ροόδου- στηρίγματα των δικών του θέσεων και επιθυμιών. Φαίνεται, σε πρώτη ματιά, π δοξο το γεγονός ότι ο κρι στοχασμός του Benjamin ι μά θετικά δύο τόσο διαφι αισθητικά μεγέθη όπως είναι το έργο του Proust και η σουρρεαλιστική εξέγερση απέναντι στην τέ­ χνη. Γιατί, όπως γράφει ο ίδιος «τ° λ ? Υθ αυτό είναι η εικόνα, η ρούσε να αποκτήσει η διαρκώς αυξανόμενη ασυμφωνία μεταξύ ποίησης και ζωής». Το παράδοξο όμως είναι μόνο φαινομενικό, επειδή ακριβώς ο Benjamin αντιλαμβάνεται το χωρι­ σμό ζωής και ποίησης σαν μια κα­ τάσταση νόθα, απόρροια της σύγ­ χρονης κοινωνικής πραγματικότη­ τας. Η διάσωση ενός αισθήματος πλησμονής έστω και στο επίπεδο της τέχνης, όταν η τελευταία θα απορροφήσει τη ζωή, όπως πιστεύ­ ει ο Benjamin ότι είναι το έργο του Proust, αποτελεί τον αντίποδα της προσπάθειας των σουρρεαλιστών να διασώσουν την πληρότητα της ζωής σε βάρος της τέχνης. Ο Goethe παρατηρεί κάπου: « Ό λ ο το παρελθόν δεν είναι τί­ ποτα άλλο α πό μια παραβολή». Ίσω ς να αποτελεί αυτή η διαπί­ στωση ένα σημείο κοινής αποδο­ χής για τη σημασία του παρελθόν­ τος ανάμεσα στον Proust και τον Benjamin.

οδηγος/67 Το παρελθόν που αφηγείται ο Proust δεν αποτελεί βέβαια μια ακριβή ανασυγκρότηση των γεγο­ νότων αλλά την ίδια τη δημιουργι­ κή ικανότητα της μνήμης να «υφαίνει» τον μύθο -κύριο χαρα­ κτηριστικό του οποίου, κατά τον Benjamin, είναι η ηγεμονική αδια­ φορία του για την αλήθεια (με την τρέχουσα σημασία της έννοιας)και να τον ερμηνεύει. Η λειτουργία της μνήμης που αυτοερμηνεύεται υπαγορεύει μια άλλη διάσταση της αλήθειας κα­ θώς την κάνει να παρεκκλίνει από το κλασικό σχήμα της (το οποίο στηρίζεται στην αρχή της ταυτό­ τητας και π ροϋποθέτει τις συνθε­ τικές λειτουργίες της συνείδησης ενός λογικού υποκειμένου) και να παρουσιάζεται σαν μια μη συνθε­ τική αλλά παρατακτική έκθεση μυθικών σημείων, τα οποία την αναδιατυπώνουν όχι πια σαν εξή­ γηση αλλά ακριβώς σαν αφήγηση. Ο χαρακτήρας της αλήθειας, σύμφωνα με τα παραπάνω, γίνεται αφηγηματικός-μυθικός. Φυσικά και την αλήθεια αυτού του τύπου μπορούμε να τη συλλάβουμε μόνο με τη βοήθεια ιδεών. Ό μ ω ς εδώ οι ιδέες κάτω από την επίδραση της δημιουργικής μνήμης που ξε­ τυλίγεται και που έχει μετατρέψει το υποκειμενικό συμφέρον της ανακοίνωσης σ ’ ανιδιοτελή περι­ γραφή, δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια σειρά μυθικών ονομάτων λέ­ ξεων που χάρη στο μαγικό ραβδί της τέχνης γίνονται αυθεντικά αν­ τικείμενα ή καλύτερα όντα. Αυτή η νέα ταυτότητα εικόνας και αντικειμένου, μνήμης και μύ­ θου, ανατρέπει κάθε κατεστημένη συμβατικότητα που κυριαρχεί ανά­ μεσα σε γλώσσα και φύση. Είναι μια ενότητα τεχνητή η οποία εξασφαλίζεται χάρη στη μυθοποιητική λειτουργία της μνή­ μης και που ταυτόχρονα υ πενθυ­ μίζει τη γενεσιουργό αιτία της αυ­ θαιρεσίας της, η οποία δεν είναι βέβαια άλλη από τη διάσπαση του ανθρώπου, το χωρισμό του από τη φύση, τη διάσταση ανάμεσα σ' αυτό που επιβάλλει η ιστορία και σε κείνο που υπαγορεύει η κοινωνικότητά του. Ο Benjamin προτείνει έναν ιδιαί­ τερο τρόπο ανάγνωσης του Proust, όμοιο μ’ εκείνο τον οποίο υ πο­ βλητικά πραγματοποιεί κατά την

ανάγνωση του νοερού κειμένου της παγκόσμιας ιστορίας. Αυτός ο τρόπος αίρει τη διαφορά ανάμεσα στα res geste και στη rerum gestarum memoriam, γιατί και τα δύο από «χαμένος χρόνος» και τυπι­ κές ημερομηνίες σ' ένα σχολικό εγχειρίδιο αποβαίνουν ενεργό πα­ ρόν, στιγμή, όπου το συνεχές του χρόνου καταλύεται καθώς διασπάται σε μονάδες αιωνιότητας. Ο παρακείμενος είναι ενεστωτικός χρόνος, δεν έχει όμως καμιά σχέση με τη ρητορεία του ιστορι­ κού ενεστώτα. Ο Proust, χρησιμο­ ποιώντας ακριβώς τον παρακείμε­ νο για να ξανακερδίσει το χαμένο χρόνο, ίσως οδήγησε το μεταφρα­ στή του Benjamin να κάνει το ίδιο στην αναδιατύπωση των προτά­ σεων του «βιβλίου» της ανθρώπι­ νης ιστορίας. Ο Benjamin στην ατελείωτη μελέτη του για το Παρίσι του 19ου αιώνα «Passagen Arbeit» μας άφησε τον εξής αφορισμό: «Το πρόβλημα εί­ ναι το ακόλουθο: εάν η βάση κα­ θορίζει σε κάποιο βαθμό το εποι­ κοδόμημα, ο καθορισμός αυτός ωστόσο δεν είναι μια απλή αντι­ γραφή ή αντανάκλαση αλλά αν δε­ χτούμε αυτό τον καθορισμό (του εποικοδομήματος δηλαδή από τη βάση) -κα ι εντελώς ξέχωρα από το πρόβλημα κάθε αιτιώδους προέ­ λευσης- μπορούμε να χαρακτηρί­ σουμε τη σχέση βάσης και εποι­ κοδομήματος σαν έκφραση: Το εποικοδόμημα είναι η έκφραση της βάσης. Οι οικονομικές συνθή­ κες κάτω από τις οποίες υφίσταται μια κοινωνία εκφράζονται στο εποικοδόμημα». Έ τσι το. εποικοδόμημα είναι, σε «τελευταία ανάλυση», η έκφραση αντικειμενικών συνθηκών. Το καθήκον του κριτικού δεν είναι άλλο λοιπόν παρά να επιση­ μαίνει τις ακούσιες αλήθειες που έχουν ενσωματώσει τα κοινωνικοπολιτιστικά φαινόμενα του εποι­ κοδομήματος. Κάτω απ' αυτή την προοπτική πρέπει να δουν και οι αναγνώστες του τόμου της «Ουτοπίας» (κι εύ­ χομαι νά 'ναι αρκετοί) όλα όσα εκθέτει σ' αυτόν ο Benjamin και όλα όσα αποπειράθηκε να εκ θέ­ σει ο παρουσιαστής του. Κ. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ

πλαίσιο για παιδια ΚΥΡ. ΝΤΕΛΟΠΟΥΛΟΥ: Ο Άχης και οι άλλοι. Εχό.

Γνώση, Αδήνα, 1983. Σελ.

221 (από 10 χρ.). ΔΙΕΙΣΔΥΤΙΚΗ σάτιρα του κόσμου των μεγάλων όπως τον βλέπει το αμείλικτο μάτι ενός παιδιού που είναι συγχρόνως παρατηρητής και πάσχων. Ο λόγος με τη δραματική αμεσότητα της παιδικής κουβέντας θ εατροποιεί τα γεγονότα και ζωντανεύει τις φιγούρες. Ενήλικες και παιδιά μοιάζει να επικοινωνούν μέσα από ένα γυάλινο τοίχο. Οι χειρονομίες δεν συμπίπτουν, η ομιλία δεν οδηγεί σε διάλογο. Τυφλοί και κουφοί στις παιδικές ανάγκες οι μεγάλοι ακολουθούν τη λογική της προδιαγραμμένης συμπεριφοράς τους. Το παιδί την καταγράφει και την παραθέτει απλά, σαν να κρατά έναν καθρέφτη. Βιβλίο όχι μόνο για παιδιά αλλά γραμμένο με τη δική τους σκοπιά και γλώσσα. Που σημαίνει απολαυστικό και χρήσιμο ανάγνωσμα για τους μεγάλους. Ε. ΠΑΜΠΟΥΚΗ

68/συνεντευξη

Φρέντυ Γερμανός: Είμαι μια διχασμένη ...όπως όλοι

Η έντονη και πολύπλευρη δραστηριότητα του Φρέντυ Γερμανού στους χώρους της δημοσιογραφίας, της συγγραφής βιβλίων, του δεάτρου και της τηλεόρασης φέρνει σε αμηχανία το συντάκτη αυτού του προλογικού σημειώματος για το ποιες απ ’ όλες τις δραστηριότητας του δα παρουσιάσει. Επίσης δυσκολία παρουσιάζει και ο τρόπος που πρέπει να γράφεις κάτι για τον Γερμανό. Γιατί κινδυνεύεις να κάνεις λάδος τις δόσεις του χιούμορ και της σοβαρότητας. Μαδητής ακόμα στα μαύρα χρόνια της Κατοχής, ο Γερμανός εκδίδει μια εφημερίδα με τον γενναιόδωρο για την εποχή τίτλο « Όλα για όλους». Σ ’ αυτή την εφημερίδα ο Γερμανός κρατούσε τη δέση του χρονογράφου -αντί­ στοιχη με τη σημερινή στην

εφημερίδα «Ελευδεροτυπία». Αμέσως μετά τα γυμνασιακά χρόνια ξεκινά την επίσημη δημοσιογραφική του σταδιοδρομία γράφοντας τη στήλη με τα νυχτερινά φαρμακεία. Είναι τόσο γνωστή αυτή η επίδοσή του, που ακόμα και σήμερα πολλοί, φάχνοντας για τα φαρμακεία, διαβάζουν το χρονογράφημά του ή και το αντίδετο. Την ίδια εποχή γράφει το πρώτο του διήγημα, που βραβεύεται στο «Διαγωνισμό διηγήματος Νέων» της «Βραδυνής» με δεύτερο βραβείο (το πρώτο απέσπασε ο Σπύρος Τσακνιάς και άργησε να ξαναγράφει). Ο Γερμανός συνέχισε να γράφει σε πολλές εφημερίδες και περιοδικά. Όταν ήρδε στην Ελλάδα η τηλεόραση, ο Γερμανός την κατέκτησε, κι εκείνη τον τοποδέτησε για πάντα

συνεντευξη/69

προσωπικότητα οι άνθρωποι

στην οδύνη του κουτιού της. Στο χώρο του βιβλίου ο Γερμανός εμφανίστηκε πολύ δειλά με το «Με συγχωρείτε, λάδος». Τόσο δειλά που νομίσαμε ότι σπάνια δα ξαναβλέπαμε τη διακριτική του παρουσία. Αλλά, γελαστήκαμε. Εκείνος επανήλδε δριμύτερος και δριμϋτερος και δριμύτερος. Τόσο που έχει ξεχάσει το «Λάδος» του και μας υπόσχεται με το τελευταίο του βιβλίο «Περισσότερο σεξ σε λίγο...» (Στη συνέντευξη με τον Φρ. Γερμανό συνεργάστηκε ο Χρήστος Αγγελάκος) Κύριε Γερμανέ, μετά το φανταστικό μυ­ θιστόρημα, τις συλλογές χρονογραφημά­ των και τα θετρικά έργα, έχετε σκεφτεί ποια μπορεί να είναι η επόμενη εκδοτική σας παρουσία; ΓΙΑ νά ' μαι ειλικρινής, αυτό τον καιρό σκέφτο­ μαι την επόμενη εκδοτική μου απουσία. Λέω

ϋ

να αφήσω λίγο το κοινό να ξεκουραστεί. Πι­ στεύω ότι τα βιβλία είναι μια ερωτική σχέση με τον κόσμο που σε διαβάζει. Σε κάθε ερωτική σχέση υπάρχει πάντα ο κίνδυνος της φθοράς... Για αργότερα έχω στο νου μου δυο βιβλία. Το ένα, θα ζωντανεύει ένα άγνωστο κομμάτι της ζωής ενός πολύ γνωστού πολιτικού μας. Νομίζω ότι εσείς των γραμμάτων λέτε το είδος «μυθι­ στορηματική βιογραφία». Εσείς δεν είστε των γραμμάτων; ΒΑΣΕΙ του συντάγματος, όχι. Έ πρεπε να τό ' χα δηλώσει πριν από 25 χρόνια... Μήπως όμως φταίτε κι εσείς; Δεν ξέρει κανείς πού να σας κατατάξει τελικά. Τη μια βγάζετε τον «Εχθρικό πλανήτη» και την άλλη το «Τζίμμυ, πάρε ένα φιστίκι». Ποιος α π ’ τους δυο είστε τελικά; ΘΑ ’ λεγα ότι είμαι και τα δυο. Είμαι μια διχα­ σμένη προσωπικότητα, όπως είναι λίγο πολύ όλοι οι άνθρωποι. Μ ’ αρέσει να κάνω εκπομπές σαν την «Πρώτη σελίδα» ή να γράφω βιβλία σαν τον «Πλανήτη». Σίγουρα εκεί είναι ο ένας εαυ­ τός μου, αυτός με τον οποίο κάνω καλύτερη παρέα. Ο άλλος είναι η σάτιρα. Είναι η άμυνά μου -στη ζωή και στο γράψιμο. Ό τα ν νιώθω να γλυκαίνει πολύ ο αέρας γύρω μου, αναδύεται το κεντρί της σάτιρας. Αυτό με βοηθάει να πάρω

70/συνεντευξη γουαίη, τον Στάινμπεκ, τον Κάλντγουελ, τον Σάρογιαν, τον Σάλιντζερ. Ο Χεμινγουαίη με συγκινούσε πιο πολύ σαν μυθικός ήρωας. Στον Σάρογιαν ανακάλυψα το πάντρεμα του χαμόγελου και της τρυφερότητας. Δεν έγινε ποτέ μεγάλος συγγραφέας όπως υποσχόταν στα πρώτα γρα­ φτά του -κι ίσως αυτό με συγκινούσε ακόμα περισσότερο... Το όραμα που είχατε για το συγγραφέα εκπληρώθηκε μέσα α π ’ τη δουλειά σας στη δημοσιογραφία και από όλα τα μέχρι τώρα βιβλία σας ή ζητά τη δικαίωσή του ακόμη; ΕΔΩΣΑ την απάντηση. Σίγουρα το όραμα εκεί­ νο δεν εκπληρώθηκε ποτέ. Από μια άποψη από μια ειδική άποψη- έχω μια αρκετά σαφή γεύση αποτυχίας... Ο Φ. Γερμανός με τον Ουίλλιαμ Φώχνερ (1957)

στα αστεία κάτι που ένα λεπτό πριν είχα πάρει ατα σοβαρά. Βέβαια, με τον καιρό αυτό το κεν­ τρί εξελίχθηκε σε επαγγελματικό μου εργαλείο. Αυτό όμως έγινε μάλλον κατά λάθος. Κατά λάθος; ΕΓΡΑΨΑ ένα ευθυμογράφημα τυχαία πριν εί­ κοσι χρόνια κι από τότε συνεχίζω να χορεύω. Σε γενικές γραμμές ο τρόπος με τον οποίο μπή­ κα στη σάτιρα μοιάζει με την περίπτωση εκεί­ νου του γενναίου ανθρώπου που έπεσε στο νε­ ρό για να σώσει κάποιον και μετά, όταν βγήκε, έψαχνε να βρει ποιος τον έσπρωξε... Σε κάποιο παλιότερό σας κείμενο διαβά­ σαμε ότι από παιδί θέλατε να γίνετε συγ­ γραφέας. Ποια ήταν τα πιο σημαντικά ερεθίσματα, ποια βιβλία, ποιοι συγγρα­ φείς ή ποιες συγκεκριμένες επιρροές απ' τον πνευματικό σας περίγυρο που συνέ­ βαλαν στη δημιουργία εκείνου του ονείρου; ΓΙΑ νά ' μαι ειλικρινής δε θέλω να τα σκέφτομαι όλα αυτά, μια και το όνειρο εκείνο δεν εκπλη­ ρώθηκε ποτέ. Θέλω να πω, δεν έγινα ποτέ ο συγγραφέας που ονειρευόμουν από μικρό παιδί -αλλά βέβαια όταν είσαι μικρό παιδί μπορείς να ονειρεύεσαι ό,τι θες. Στο σχολείο διάβαζα πολύ Έλληνες. Ξεκίνη­ σα α π’ τη γενιά του ’ 30 και μετά πήγα ακόμα πιο πίσω. Ύστερα, στα 18 μου, ανακάλυψα τους Αμερικανούς του αιώνα μας: τον Χεμιν-

Πώς επεμβαίνει ο δημοσιογράφος στο συγγραφέα και, αντίθετα, ο συγγραφέας στο δημοσιογράφο; Εμποδίζει ο ένας τον άλλο ή συμπορεύονται; ΘΑ ΆΕΓΑ ότι ο συγγραφέας επεμβαίνει περισ­ σότερο στο δημοσιογράφο -κι ίσως γι’ αυτό δεν είμαι σπουδαίος δημοσιογράφος. Γράφω μάλ­ λον αργά. Δουλεύω πολύ τη φράση μου. Με ενό τ α ν ν ιώ θ ω ν α γ λ υ κ α ί ν ε ι π ο λ ύ ο αέρ ας γύρω μ ο υ, α ν α δ ύ ετα ι το κ ε ν τ ρ ί τ η ς σ ά τ ιρ α ς διαφέρει το στυλ. Είναι παράξενο, αλλά εκείνη την ώρα ξεχνώ ότι πρόκειται για κείμενο που θα πεταχτεί την επόμενη μέρα μαζί με την υπό­ λοιπη εφημερίδα -ή που θα τυλιχτεί μ’ αυτήν ένα κιλό ψάρια. Έχει τύχει να γράψω ένα χρο­ νογράφημα 10 φορές. Και συχνά πρόκειται για ένα κακό χρονογράφημα... Στο χώρο του χρονογραφήματος-ευθυμοΥραφήματος, με τα οποία ασχολείστε, ποιους θεωρείτε δασκάλους σας, Ελλη­ νες και ξένους; ΚΑΠΟΤΕ ο Κώστας Μητρόπουλος με αποκάλεσε εξώγαμο της ελληνικής σάτιρας. Από τότε με βαραίνει η πικρή μοίρα που βαραίνει όλα τα εξώγαμα -αναζητώ τον μπαμπά μου... Θαυμάζω τους παλιούς δασκάλους του ελλη­ νικού χρονογραφήματος, γιατί άνοιξαν το δρό­ μο. Δε νομίζω όμως ότι με επηρέασε κανείς

συνεντευξη/71

Ο Φ. Γερμανός με τον Ουίλλιαμ Σαρογιάν και την κόρη του Κάρολ (1955)

τους, τουλάχιστον στο χρονογράφημα που άρ­ χισα να γράφω στη «Μεσημβρινή» χωρίς να ξέ­ ρω ακόμα κι ότι ήταν χρονογράφημα. Ήμουν τριάντα χρονώ και ήθελα να δω τα πράματα αλ­ λιώς. Μερικοί τότε έλεγαν ότι κλέβω τον Αρτ Μποΰχβαλντ, και αργότερα, όταν γνωρίστηκα με τον Μποΰχβαλντ και του το είπα, γέλασε και μου απάντησε: «Καλά κάνεις. Κι εγώ έκλεβα τον Τζαίημς Θέρμπερ». Είναι μοιραίο να δέχε­ σαι από κάπου μια επιρροή, αλλά μέσα σε εί­ κοσι χρόνια χτίζεις σιγά σιγά το δικό σου στυλ. Εκτός βέβαια κι αν δεν έχεις δικά σου οικοδο­ μικά υλικά, οπότε μένεις κάποια στιγμή άστε­ γος... Στον ίδιο αυτό χώρο βλέπετε να υπάρ­ χουν νέοι εκφραστές που έχουν προσω­ πική φωνή; ΣΙΓΟΥΡΑ. Κυρίως κοπέλες -και αυτό δεν το λέω επειδή είμαι δεδηλωμένος φεμινιστής. Απλώς υπάρχει μια νέα γενιά κοριτσιών που γράφουν έξυπνα, φρέσκα και δροσερά. Ορισμέ­ νες καλλιεργούν ένα καινούριο, σπονδυλωτό χρονογράφημα που ίσως νά 'ναι η αυριανή μορφή του είδους... Μην ακούτε αυτούς που λέ­ νε ότι το χρονογράφημα πέθανε. Το χρονογρά­ φημα είναι σαν τη Βουγιουκλάκη, ή σαν τον Καραμανλή. Δεν πεθαίνει ποτέ... Στα χρονογραφήματά σας η χρήση των κοινωνικών χώρων, των ανθρώπινων χα­ ρακτήρων και της γλώσσας τους μας πα­ ραπέμπουν στην επιθεώρηση. Κατά πό-

σον έχετε επηρεαστεί απ' αυτήν; Θα σκεφτόσασταν να ξαναγράψετε επιθεώ­ ρηση; ΘΑ ξαναγράψω επιθεώρηση μόνο επί τη απειλή περιστρόφου. Και πάλι δε νομίζω ότι θα υποκύψω. Θα προτιμήσω να πυροβοληθώ! ' Εχω κάνει μερικά εγκλήματα στη ζωή μου, αλλά νομίζω ότι η επιθεώρηση εκείνη θα με στείλει τελικά στην Κόλαση... Αν έχω επηρεαστεί απ' την επιθεώ­ ρηση; Δεν είμαστε καλά. Απλώς, σαν χρονογρά­ φος, καταπιάνομαι με τα ίδια επίκαιρα θέματα με τα οποία καταπιάνεται και η επιθεώρηση. Θά 'λεγα ότι η επιθεώρηση επηρεάζεται απ' τη υ π ά ρ χ ε ι μ ια ν έ α γ ε ν ιά κ ο ρ ιτ σ ιώ ν π ου γρ ά φ ο υ ν έξυ π να , φ ρ έσ κ α κ α ι δροσ ερά δημοσιογραφία. Εμείς αρπάζομε πρώτοι τον παλμό της επικαιρότητας -η επιθεώρηση τον παίρνει από δεύτερο χέρι και τον δουλεύει με το δικό της τρόπο. Δημοσιογραφία και επιθεώ­ ρηση ζούμε ίσως στο ίδιο σπίτι, αλλά εμείς εί­ μαστε στην πρόσοψη... Ακολουθώντας τις ανάγκες του χρονο­ γραφήματος σατιρίζετε την τρέχουσα νε­ οελληνική γλώσσα και παίζετε μαζί της. Μετά από λίγα χρόνια, όταν η γλώσσα αυτή θα έχει δώσει τη θέση της σε μια καινούρια, πιο προωθημένη «αργκό», τα

72/συνεντευξη σκοπεύω βέβαια να κολλήσω στην Τσακάλωφ -άλλωστε δε μ' αρέσει σαν δρόμος.) Γενικά η γλώσσα μου δε διαφοροποιήθηκε. Το «Περισσό­ τερο σεξ» είναι γραμμένο στην ίδια γλώσσα που ήταν γραμμένο στα 1963 το «Με συγχωρείτε λάθος». Άλλαξαν βέβαια οι στόχοι μου, άλλαξε το στυλ μου, άλλαξα εγώ ο ίδιος. Η γλώσσα όμως όχι... Τώρα, αν τα γραφτά μου θα κάνουν ύστερα από μερικά χρόνια τον κόσμο να χαμογελά (προτιμώ το ρήμα «χαμογελώ», γιατί το χαμόγε­ λο είναι αυτό που σημαδεύω) δε με έχει απα­ σχολήσει ιδιαίτερα. Ζούμε σε περίεργους και­ ρούς. Καλά καλά δεν ξέρομε αν ο κόσμος θα έχει διάθεση να χαμογελά ύστερα από μερικά χρόνια... Ο Φ. Γερμανός με τον Έραχιν Κάλντγονελ (1956)

κείμενά σας θα διατηρούν το χιούμορ τους; Ποιες είναι οι διαπιστώσεις σας από παλιότερά σας κείμενα; ΑΛΛΑ είναι καλύτερα α π’ αυτά που γράφω σή­ μερα, άλλα είναι χειρότερα. Δε νομίζω όμως ότι καταπιάνομαι συστηματικά με την αργκό της τ ο χ ρ ο ν ο γ ρ ά φ η μ α ε ίν α ι σ α ν τ η Β ο υ γ ιο υ κ λ ά κ η - ή τ ο ν Κ α ρ α μ α ν λ ή : δ ε ν π ε θ α ίν ε ι π ο τ έ ! ... εποχής μου. (Τό ’κανα δυο τρεις φορές σατιρίζοντας τους ροκάδες της Τσακάλωφ αλλά δε Συζήτηση περί χιούμορ με τον Τζώρτζ Μάιχς (1963)

Το εικονογραφικό υλικό που διαλέγετε άλλοτε συνοδεύει τα κείμενα κι άλλοτε, με την προσθήκη μιας λεζάντας, αποκτά μια χιουμοριστική αύτοτέλεια. Το θεω­ ρείτε αναγκαίο στη δομή των βιβλίων σας; ΝΑΙ. Είναι ένα από τα στοιχεία που βρήκα προσπαθώντας να ανανεώσω τη φόρμα των σα­ τιρικών μου βιβλίων. Μιλάμε βέβαια για τις πα­ λιές γκραβούρες -αυτές άλλωστε είναι καινού­ ριο στοιχείο. Σε κάθε μου ταξίδι στο εξωτερικό περνώ ώρες ατέλειωτες στα βιβλιοπωλεία ψά­ χνοντας για γκραβούρες. Τις γλεντάω. Ίσως κά­ ποτε βγάλω ένα βιβλίο μόνο με γκραβούρες... Το σατιρικό σας ύφος περιορίζεται μόνο στο νεολληνικό ήθος ή απλώνεται και στα εκτός Ελλάδος δρώμενα, όταν αυτά μας

συνεντευξη/73

Συζήτηση περί επιστημονικής φαν τασίας με τον Ουίλλιαμ Κλαρκ (1980)

αφορούν; Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε δηλαδή για ευρωχιούμορ και να χαρα­ κτηρίζαμε το δικό σας χιούμορ σαν κάτι τέτοιο;

κοινό κοιμόταν με άλλους συγγραφείς. Τώρα μοιάζει σα να αγαπηθήκαμε ξανά. Στο τέλος δεν αποκλείεται να κάνομε και παιδί... Με τη βοήθεια του «Περισσότερο σεξ»;

Ο ΟΡΟΣ ευρωχιούμορ μου θυμίζει κάπως τις ευρω-συσκευές και με ευρω-ενοχλεί! Απλά, πι­ στεύω ότι δεν υπάρχουν σύνορα στην εποχή μας. Ο κόσμος σήμερα γελάει, σχεδόν παντού, με τα ίδια πράγματα. Την περασμένη εβδομάδα μια ολλανδέζα φιλόλογος που κάνει μετεκπαί­ δευση στο Πανεπιστήμιό μας μου ζήτησε να με­ ταφράσει στα ολλανδικά τον «Εχθρικό πλανή­ τη». Είχε σκάσει στα γέλια -μου είπε- με το πρώτο διήγημα. Μου είπε ότι το είχε διαβάσει σε Ολλανδούς φίλους της -που είχαν σκάσει επίσης στα γέλια. Το θέμα βέβαια είναι αν θα σκάσει στα γέλια και ο Ολλανδός εκδότης, Οι εκδότες, γενικά, είναι δύσκολοι στο να σκάνε στα γέλια... Πώς αντιμετωπίζουν τα βιβλία σας οι αναγνώστες; Δέχονται τη σάτιρά σας «εκ του ασφαλούς», διατηρούν απέναντι τους μια θέση υπεροχής ή τα αγοράζουν γιατί διαθέτουν ικανή αίσθηση χιούμορ; ΘΑ ΆΕΓΑ ότι οι αναγνώστες αντιμετωπίζουν τα βιβλία μου με αρκετή καλοσύνη- αφού μου συγχώρεσαν κάποια μέτρια βιβλία που βγήκαν κάπου στη μέση της καριέρας μου -τότε που με είχε καταπιεί η τηλεόραση. Σε γενικές γραμμές το αναγνωστικό κοινό κι εγώ περάσαμε από όλες τις καθιερωμένες φάσεις ενός γάμου: Αγαπηθήκαμε στα πρώτα μου βιβλία. Μετά πε­ ράσαμε στη φάση της αδιαφορίας -και της απι­ στίας: Εγώ κοιμόμουν με την τηλεόραση και το

ΤΟ σεξ οπωσδήποτε βοηθά την τεκνοποιία. Τι σας έκανε να ξαναγράψετε διηγήματα ύστερα από 25 χρόνια; ΟΠΩΣ μου το λέτε, είναι σαν να με ρωτάτε τι με έκανε, ύστερα από 25 χρόνια, να δολοφονήσω τη γιαγιά μου. Ίσως νά ’ναι κάτι ανάλογο. Ξαδ η μ ο σ ιο γ ρ α φ ία κ α ι ε π ιθ ε ώ ρ η σ η ζ ο ύ μ ε ίσ ω ς σ τ ο ί δ ιο σ π ί τ ι , α λ λ ά ε μ ε ί ς ε ί μ α σ τ ε σ τ η ν π ρ ό σ ο ψ η .. . νάγραψα διηγήματα γιατί πάντα το ήθελα. Έγραφα διηγήματα ακόμα και όταν έκανα το «Αλάτι και πιπέρι»; Άθλια διηγήματα αλλά πάντως διηγήματα! Πίστευα ότι είχα κάτι να πω. κυρίως να δώσω ένα κλίμα, το κλίμα των καιρών μας. Σαν δημοσιογράφος ζούσα κάθε μέ­ ρα το κλίμα αυτό, αισθανόμουν τη στυφή γεύση του. Ο Στάινμπεκ, λίγο πριν πεθάνει, είπε ότι το γεωγραφικό στίγμα της εποχής μας είναι η βία. Αναρωτιέμαι τι θά ’λεγε σήμερα, που πέ­ σανε τα οδοφράγματα που χώριζαν άλλοτε το πρόβλημα, από χώρα σε χώρα. Μια βόμβα στο αεροδρόμιο του Ελληνικού μπορεί να σκοτώσει τώρα δεκάδες ανύποπτους ανθρώπους για κάτι που έγινε πριν ένα μήνα ή ένα χρόνο στο Λίβα-

74/συνεντευξη

Υ Π Ο Β Ρ Υ Χ ΙΑ Α Ρ Χ Α ΙΟ Λ Ο Γ ΙΑ

νο ή στην Ουάσινγκτον ή στο Τσαντ. Ένα του­ φέκι με τηλεφακό μπορεί να εξοντώσει από 500 μέτρα έναν πρόεδρο -και να αλλάξει τη μοίρα του κόσμου. Αυτό είναι το μήνυμα των καιρών μας. Ζούμε σε έναν εχθρικό πλανήτη... Πόσο αυστηρός είστε όταν κρίνετε τον εαυτό σας; ΟΣΟ μπορώ περισσότερο. Τον στήνω κάθε μέ­ ρα στα 30 βήματα και τον πυροβολώ, μέχρι τε­ λικής πτώσεως. Δεν του συγχωρώ όσα δεν έκα­ νε στη ζωή του -όπως δεν του συγχωρώ όσα έκανε λιγότερο καλά α π’ όσο θά ’πρεπε. Δη­ λαδή, περίπου, όλα... Ό λα πού; Στη δημοσιογραφία; Στα βι­ βλία; Στη λογοτεχνία:

...Ή υποβρύχια άρχαιολογική έρευνα έχει ιδιαιτερότητα καί ιδιομορφία έπειδή διεξάγε­ ται οέ περιβάλλον μή φυσικό γιά τόν άνθρω­ πο. Γιά τήν πραγματοποίησή της χρησιμο­ ποιούνται μέσα καί μέθοδοι πού δέν άνήκουν στην παραδοσιακή συμβατική άναοκαφική άρχαιολογία.... Σήμερα μιλάμε γιά τουλάχιστο έπτά θαλάσ­ σιες περιοχές καί, άν λάβουμε υπόψη τις νέες ρυθμίσεις γιά τά αρχαιολογικά, δημιουργείται καί όγδοη. Οί ζώνες αυτές είναι έπάλληλες ή παράλληλες μέ ειδικό νομικό καθεστώς ή κα­ θεμιά....

ΛΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚ για τον καθένα που θελει να ξερει Θά βρείτε τό περιοδικό στά κεντρικά βιβλιοπωλεία καί περίπτερα καθώς καί στά πρακτορεία τύπου.

ΕΓΓΡΑΦΕΙΤΕ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗΣ

ΠΑΝΤΟΥ. Σε όσα έχω κάνει και σε όσα έχω γράψει μέχρι σήμερα αισθάνομαι να υπάρχει ένα «αλλά». Μερικά κομμάτια απ' τη δουλειά μου είναι καλά, μερικά είναι κακά αλλά όλα θα μπορούσαν νά 'ναι καλύτερα. Αυτό, από μια άποψη, είναι κάπως κουραστικό, όταν το αισθά­ νεσαι κάθε μέρα. Από μιαν άλλη άποψη όμως είναι ένα πολύ υγιεινό κέντρισμα -για να δοκι­ μάσεις ξανά. Κοντεύω τα 50 αλλά δεν φοβάμαι να δοκιμάζω. Κάθε φορά που βρίσκομαι εμ­ πρός στη γραφομηχανή μου νιώθω έτοιμος να ξαναρχίσω. Αυτό μπορεί νά 'ναι κάπως αστείο, κάπως ρομαντικό (ίσως να μοιάζει και κάπως υποκριτικό) αλλά είναι η πιο μεγάλη αλήθεια από όσες ειπώθηκαν στην κουβέντα μας... Αν γράφατε την αυτοβιογραφία σας θα ήσασταν το ίδιο σκωπτικός όπως είστε και με τους άλλους; ΛΕΝΕ ότι ο σκόρπιός αυτοκτονεί με το ίδιο του το κεντρί -το ίδιο πρέπει να κάνει και ένας τ ο α ν α γ ν ω σ τ ικ ό κ ο ι ν ό κ ι ε γ ώ π ε ρ ά σ α μ ε α π ό ό λ ες τ ις κ α θ ιε ρ ω μ έ ν ε ς φ ά σ ε ις ε ν ό ς γ ά μ ο υ ... χιουμορίστας. Μια και δέχτηκα τον ρόλο, θα τον παίξω ώς το τέλος: Θα γράψω την αυτοβιο­ γραφία μου μόνο αν είμαι βέβαιος ότι θα είναι το πιο εύθυμο κείμενο που έγραψα ποτέ στη ζωή μου!

ΔΕΛΤΙΟ 7 Σεπτεμβρίου

βιβλιογραφικό δελτίο αριθ. 77 • Το Βιβλιογραφικό Δελτίο σνντάοσεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας», τη διεύβυνση και το προσωπικό του οποίου ευχαριστούμε δερμά.

• Η ταξινόμηση των βιβλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύ­ στημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμέ­ νο στην ελληνική βιβλιογραφία.

• Σε κάδε κατηγορία βιβλίων προη­ γούνται αλφαβητικά οι έλληνες

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟ ΛΟ ΓΙΑ

E" ^ :

συγγραφείς και ακολουδούν οι ξέ-

• Η κατάταξη των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα με το ελληνικό αλφάβητο.

• Στην κατηγορία των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα.

• Για την ακόμη μεγαλύτερη πληρό­ τητα του δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλνουν έγκαι­ ρα τις καινούριες εκδόσεις τους.

βίος 1. Σύνταγμα, λειτουργίες, τύπος. Αθήνα, 1983. Σελ. 46.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-ΠΑΙΔ/ΓΙΚΗ

BERDIAEFF NICOLAS. Χριστιανισμός και κοινωνική πραγματικότητα. Μετ. Βασίλη Τ. Γιοΰλτση. Θεσσαλο­ νίκη, Πουρναράς. Σελ. 254. Δρχ. 380.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΠΑΤΖΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ. Επιστημονική θεμελίωση της έκθεσης. Αθήνα, Γιωτσόπουλος, 1983. Σελ. 259. Δρχ.

500.

Η εναντίον της Ελλάδος κομμουνιστική επιβουλή. Β' έκδοση. Αθήνα, Ελεύθερη Σκέψις, 1983. Σελ. 173. Δρχ. 300.

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΠΕΡΣΕΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Το εθνικό μας τραγούδι (Μελέτη εθνικής αυτογνωσίας). Τόμος Α ', Αθήνα, Πιτσιλός, 1983. Σελ. 479.

ΔΙΚΑΙΟ ΖΗΛΕΜΕΝΟΣ ΚΩΣΤΑΣ. Καθημερινός πολιτειακός

ΠΑΙΔΙΚΑ ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΑΝΑΓΝΩ ΣΜ Α ΤΑ ΚΟΡΟΒΕΣΗΣ ΠΕΡΙΚΛΗΣ. Η συνέλευση των ζώων. Γιώργος Κουρουπός. Έ ξι τραγούδια για ποντίκια. Μουσική: Γιώργου Κουρουπού. Τραγούδι: Σπύρου Σακκά. Εικονογράφηση: Σπύρου Ορνεράκη. Αθήνα. Γνώση, 1983. 2 βιβλία και κασέτα.

76/δελτιο

ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

EGBUNA OBI Β. Ελίνα. Μετ. Κ. Δόλκα. Μικρή Βιβλιοθήκη/Παγκόσμια Λογοτεχνία, αριθ. 3. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1983. Σελ. 136. Δρχ. 180.

ΦΥΣΙΚΗ

ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΥ ΦΙΟΝΤΟΡ. Ο αιώνιος σύζυγος. Μεγ. Μάγδας Καϊναδά. Αθήνα, Γαλαξίας, 1983. Σελ.

177. Δρχ. 160.

ΛΑΝΤΑΟΥ ΛΕΒ - ΡΟΥΜΕΡ ΠΟΥΡΙ. Τι είναι η θεω­ ρία της σχετικότητας. Μετ. Μιλτιάδη Καραντζά. Αθή­ να, Κοροντζή, 1083. Σελ. 92. Δρχ. 150.

ΜΕΛΕΤΕΣ ΣΕΡΡΑΣ ΔΙΟΝΥΣΗΣ. Ο Γιώργος Βαλέτας και η Ζά­ κυνθος. 50 χρόνια προσφοράς. Ζάκυνθος, 1983. Σελ.

57.

ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ

ΜΠΑΥΡΟΝ. Επιλογές από επιστολές, ημερολόγια και ποιήματα. Μετ. Ειρήνης Βρης. Αθήνα, Οδός Πανός, 1983. Σελ. 143.

ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ ΟΜΑΔΑ ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΛΑΪ ΚΟΙ ΡΑΔΙΟΣΤΑΘΜΟΙ. Ελεύθερη ραδιοφωνία. Μετ. Τασίας Πανταζοπούλου Γιάννη Χρυσοβέργη. Ανδρομέδα/Μικρή Σειρά, αριθ.

11. Αθήνα, Ανδρομέδα, 1983. Σέλ. 119. Δρχ. 150.

ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΛΛΗ ΝΙΚ Η ΙΣΤΟΡΙΑ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΣΑΠΟΥΝΤΖΑΚΗΣ ΧΑΡ. Δ. Η ελληνική παιδεία στη Σπάρτη Πισιδίας. (Στα τελευταία 200 χρόνια πριν από την καταστροφή). Ν. Ιωνία. 1983. Σελ. 78+φωτογραφίες.

ΠΟΙΗΣΗ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ Π. Γράμματα στην Ιωνία. Αθήνα Μαυρίδης, 1983. Σελ. 23. ΛΥΓΓΕΡΟΥΔΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Ποιήματα και εικόνες. Κομοτηνή, Εκλογή. Σελ. 98. ΜΑΥΡΙΔΗΣ ΛΑΜΠΗΣ. Ραχήλ. Αθήνα, Διογένης, 1983. Σελ. 56. ΝΤΟΜΑΛΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. Στην έσχατη έξοδο. Ποιήμα­ τα. Λάρισα, 1983. Σελ. 47. ΣΑΧΠΕΡΟΓΛΟΥ ΒΑΓΓΕΛΗΣ. Εστία, 1983. Σελ. 62. Δρχ. 170.

Μέδουσα.

Αθήνα,

ΡΑΝΟΒΙΤΣ ΑΒΡΑΑΜ Μ.Π. Ελληνιστική εποχή. Γ' έκδοση. Μετ. Ο.Μ. Αθήνα. Μπάυρον. 1983. Σελ. 350. Δρχ. 500.

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ - ΤΑΞΙΔΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ ΛΕΩΝΙΔΑΣ. Πάτρα. Το λιμάνι. Πάτρα, 1983. Σελ. 32. Δρχ. 200.

ΤΑΣΟΥΛΗΣ ΘΕΜΗΣ. 65 ποιήματα της νότιας πολι­ τείας του μυαλού μου. Αθήνα, 'Οστρια, 1983. Σελ. 91.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ. Τεύχος 17. Δρχ. 50. ΜΠΑΣΤΑΣ ΓΡΗΓΟΡΗΣ. Εικόνες α π ’ το τζάκι που δεν κάπνισε. Αθήνα, Λάππας, 1983. Σελ. 79. Δρχ. 250. ΣΑΜΟΥΗΛΙΔΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ. Εφταπύργιο. Μυθιστό­ ρημα. Αθήνα, Δίφρος, 1983. Σελ. 286.

AZUELA MARIANO. Οι καταπιεσμένοι. Μυθιστόρη­ μα. Μετ. Κ. Δόλκα. Αθήνα, Ν έα Σύνορα, 1983. Σελ.

116.

ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική επιθεώρηση. Τεύχη 240 και 241. Δρχ. 50. ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΑΠΟ ΤΑ ΜΟΥΔΑΝΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΓΥΡΩ. Φύλλο 7. Δρχ. 20. ΑΥΤΟ. Εφημερίδα-περιοδικό πολιτικού Τεύχος 1. Δρχ. 80.

διαλόγου.

δελτιο/77 ΓΥΝΑΙΚΑ. Το περιοδικό της ελληνικής οικογένειας. Τεύχος 874.

ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Περιοδική έκδοση γραμμάτων - τεχνών. Φύλλο 18.

ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 75. Δρχ. 100.

ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ. Εβδομαδιαία εφημερίδα Αιτωλοα­ καρνανίας. Φύλλα 16, 17.

ΕΥΘΥΝΗ. Φυλλάδιο νεοελληνικού προβληματισμού. Τεύχος 140. Δρχ. 100.

ΣΥΝ. Θέματα εικαστικών τεχνών. Τεύχος 18. Δρχ.

100 .

ΗΝΙΟΧΟΣ. Τεύχος 77-78. Δρχ. 50.

ΣΧΗΜΑ ΛΟΓΟΥ. Περιοδική έκδοση τέχνης και λό­ γου. Τεύχος 3. Δρχ. 100.

ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ. Μηνιαία επιθεώρησις. Τεύχος 371-372-373. Δρχ. 250. ΙΘΑΚΟΣ. Μηνιάτικη εφημερίδα της Ιθάκης. Φύλλο 75. Η ΜΑΧΗ. Αχαρνών - Πατησίων - Κυψέλης. Φύλλο 70. Δρχ. 20. ΟΡΦΕΑΣ. Δίμηνη έκδοση του 'Ομίλου Ορφέος Σερ­ ρών. Τεύχος 8-9. Δρχ. 100.

ΤΑΞΙΔΙΩΤΕΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 4. Δρχ. 80. ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ. Τεύχος 29. ΤΟΜΕΣ. Διμηνιαίο περιοδικό πνευματικού προβλη­ ματισμού. Τεύχος 87. Δρχ. 100. ΦΙΛΜ. Περιοδική έκδοση ανάλυσης και θεώρησης του κινηματογράφου. Τεύχος 25. Δρχ. 200. ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΑ. Περιοδική έκδοση αποφοίτων Φιλο­ σοφικής Ιωαννίνων. Τεύχος 7. Δρχ. 150.

ΟΥΡΑΝΟΙ. Αεροδιαστημική επιθεώρηση. Φύλλο 205. Δρχ. 50. ΠΑΝΘΕΟΝ. Γυναικείο δεκαπενθήμερο περιοδικό. Τεύχος 783. Δρχ. 60.

Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ. Ό ρ γα νο του χριστιανοσοσιαλιστικού κινήματος της Χριστιανικής Δημοκρατίας. Φύλλο 227. Δρχ. 15. ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Φύλλο 10. Δωρεάν.

ΓΙΩΡΓΟΣ Π Α Π Α Δ Α Κ Η Σ

Λαϊκοί , πραχτικοί οργανοπαίχτες

1983 επικαιρότητα εκδόσεις επικαιρότητα Μαυρομιχάλη 60—τηλ. 3636083

ΠΕΔΙΟΝ T U /ΑΡΈΩΣ-ΛΘΗΝΑ 9-25 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ'Β3 ΥΠΟΙΉΝΑΠΔΑΤ0ΥYFlCMTBdv' ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ/ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΕΚΔΟΤΩΝ ΒΙΒΛΙΟΥ(Σ.ΕΚΒ)

78/δελτιο 28 Ιουλίου10 Αυγούστογ 1983

κριτικογραφία

Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτικές που δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες φυσικά φροντίζουν να μας στέλνουν οι συντάκτες τους. Για κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σε παρένθεση: το όνομα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου (βλ. Υπόμνημα), καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής, αν πρόκειται για εφημερίδα, ή ο αριθμός έκδοσης, αν πρόκειται για περιοδικό έντυπο.

■ ι η υ μ * ΐ| μ u

ΠΑ: Α. Παπανδρόπουλος ΠΛ: Π. Λινάρδος-Ρυλμόν ΠΜ: Π. Μηλιώρη ΠΠ: Π. Παγκράτης ΣΔ: Σ. Δρακοπούλου ΣΚ: Σ. Κακίσης ΣΤ: Δ. Σταμέλος ΤΘ: Τ. Θεοδωρόπουλος ΤΑ: Τ. Λειβαδίτης ΤΜ: Τ. Μενδράκος TP: Κ. Τρίγκου ΤΣ: Σ. Τσακνιάς ΦΤ: Φ. Τριάρχης XX: X. Χειμώνας ΕΝΤΥΠΑ

ΚΡΙΤΙΚΟΙ ΑΑ: Α. Αργυρίου ΑΘ: Π. Αθηναίος ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώτης BA: Β. Αγγελοπούλου ΒΠ: Βάιος Παγκουρέλης ΓΜ: Γ. Ματζουράνης ΓΠ: Γ. Παναγιώτου ΔΓ: Δ. Γιάκος ΔΖ: Δ. Ζαδές ΔΠ: Δ. Παπακωνσταντίνου ΔΚ: Δ. Κονιδάρης ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΕΑ: Ε. Αρανίτσης ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΠ: Ε. Παμπούκη ΕΡ: Ε. Ρόζος EM: Ε. Μόσχος ZB: Ζ. Βαλάση ΘΠ: ®. Μ. Πολίτης ΚΑ: Κ. Ανδρόνικός ΚΔ: Κ. Θ. Δημαράς ΚΕ: Κ. Εμονίδης ΚΛ: Κ. Λάμψα ΚΝ: Κ. Ντελόπουλος , ΚΡ: Κ. Ρούφου ΚΣ: Κ. Σταματίου ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλου ΝΜ: Ν. Μπούτβας ΝΠ: Ν. Παπανδρέου ΟΠ: Ο Παρατηρητής

ΑΗ: Απογευματινή ΑΚ: Ακρόπολις ΑΝ: Αντί ΑΠ: Απανεμιά ΑΥ: Αυγή ΒΟ: Βορειοελλαδικά ΒΡ: Η Βραδυνή Π: Γιατί ΓΤ: Γράμματα και Τέχνες ΔΓ: Διαγώνιος ΔΙ: Διαβάζω ΔΑ: Διάλογος ΕΒ: Εμείς και το Βιβλίο ΕΘ: Έθνος ΕΛ: Ελευθεροτυπία ΕΚ: Ελικώνας ΕΟ: Εποπτεία ΕΠ: Επίκαιρα ΕΣ: Ελεύθερος (Στερ. Ελλ.)

ΕΨ: Επιστημονική Σκέψη ΕΩ: Ελεύθερη Ώ ρα ΗΜ: Ημερήσια ΗΧ: Ηχος και H i-Fi ΘΟ: Θούριος ΚΑ: Καθημερινή ΚΛ: Κυπριακός Λόγος CO: Cosmopolitan ΛΕ: Η Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή ΝΕ: Τα Νέα ΝΣ: Νέα Εστία ΟΙ: Οικολογία και Περιβάλλον ΟΠ: Οδός Πανός ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΑ: Πάνθεον ΠΘ: Πολιτικά Θέματα ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΟ: Πολίτης ΠΡ: Πόρφυρας ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΕ: Σύγχρονη Εκπαίδευση ΣΘ: Σύγχρονα Θέματα ΣΚ: Σκιάθος ΣΛ: Συλλεκτικός Κόσμος ΣΠ: Σπουδές ΣΣ: Σύγχρονη Σκέψη ΣΥ: Συμβολή ΤΑ: Ταχυδρόμος ΤΕ: Τριφυλιακή Εστία ΤΟ: Τομές ΤΤ: Τετράγωνο ΦΣ. Φιλολογική Στέγη ΧΑ: Χάρτης ΧΡ: Η Χριστιανική

Βιβλιογραφίες

Πολιτική

Μοσχονάς Ε.: Βιβλιογραφικός οδηγός (ΒΠ. ΔΙ, 74)

Αθηναίος Α.: Περιφερειακές ανισότητες και εκλογική συμπεριφορά (Κ. ΚΑ. 4/8) Δαράκη Π.: Θητεία στην τοπική αυτοδιοίκηση (ΕΖ, ΡΙ, 7/8) Κανελλόπουλος Θ.: Το επταήμερο της αλλαγής (Γ. Στεφανάκης, ΚΑ, 4/8)

Λεξικά Λεξικό Σολωμου (ΒΠ, ΔΙ, 74) Ψ υχολογία Σνάιντερ Μ.: Νεύρωση και πάλη των τάξεο

Συνδικαλιστικά θέμ α τα Λιάρος, ΔΙ, 74)

Ένας χρόνος ΚΕΜΕΤΕ (Γ. Δημ., ΟΤ. 28/7)

δελτιο/79 Οικονομία Ζαχαρέας Α.: Η αριστερά και η οικονομική κρίση (ΒΠ, ΔΙ, 74) Μέργος Γ.: Πάγιο κεφάλαιο στην ελληνική γεωργία (Κ. Λατίφης, ΟΤ, 28/7)

Τα β ιβ λ ία τ ο υ μ ή ν α

Λογιστική Εμφάνιση κυκλοφορούντος ενεργητικού και βραχυπρόθεσμων υπο­ χρεώσεων (ΔΣ, ΟΤ. 4/8) Λογιστική των συμβάσεων εκτελέσεως έργων (ΔΣ, ΟΤ, 4/8) Λογιστική φόρου εισοδήματος (ΔΣ, ΟΤ, 4/8)

*»»*«**» Κ, Π. ΚΑΒΑΦΗΣ

Εμπόριο Μαλισσός Κ.: Κοινοπραξία εκμεταλλεύσεως χώρου προβολής προϊόν­ των (Α.Δ.Π., ΟΤ, 28/7)

το Φ Ο ΙΤ Η Τ ΙΚ Ο Κ ΙΝ Η Μ Α ■««Ρ ^ ό ο ΐ- Γ Η Τ » ^ '

Εκπαίδευση Κριτική της Εκπαιδευτικής πολιτικής (1974-1981) (Τ. Αναστασιάδης, ΟΤ, 4/8) Παιδικά βιβλία

ΣΟΝΙΑ ΙΛΙΝΣΚΑΓΙΑ ^ δΚ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ ^

ΡΒμ

ΑΝΤΩΝΗΣ ΦΛΟΥΝΤΖΗΣ ΤΟ ΦΟΙΤΗΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ

Cage W.: Η κυρά Μαριάνθη και το φάντασμα (ΕΠ, ΔΙ, 74) Γκρίπε Μ.: Λόελλα η κόρη του Μπαμπά Μπέρτα (ΕΠ, ΔΙ, 74) Τέχνες Βάρβογλης Α.: Οι σιδεριές της Θεσσαλονίκης (ΒΠ, ΔΙ, 74) Γανιάρης Α. - Γ'ανιάρη Φ.: Βιβλιοδεσία (ΚΝ, ΚΑ, 29/7) Γιαννουλόπουλος Κ.: Τζάζ. Οδηγός δίσκων (Κ. Χρηστίδης, ΔΙ, 74) Ελληνική παραδοσιακή αρχιτεκτονική (Π. Παναγιωτόπουλος, ΚΑ, 28/7) ΜποΟρλος Θ.: ΣΟγχρονη όπερα (ΒΠ, ΔΙ, 74) Γλώσσα Μωραΐτης Γ.: Η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας (ΕΖ, ΡΙ, 31/7) Ποίηση Αγγελάκης Α.: Κινέζικη και ιαπωνική ποίηση (ΚΣ, ΝΕ, 30/7) Δρόσος Ν.: Καρτέρεμα (Γ. Νικολόπουλος, ΡΙ, 7/8) Κατσίμης Σ.: Ο τρελός (ΤΜ, ΕΠ, 28/7) Λασκαρίδης Λ.: Παλιοί και σύγχρονοι ρυθμοί (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβά­ λας, 6/7) Λελεμψής Φ.: Η λύπη της βιγόνιας (Ν. Ταξιάρχης, Πολιτική και Οικο­ νομική 'Ερευνα, 98) Μαυρίδου Ε.: Παλμοί του γένους (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 3/7) Νικολαΐδης Α.: Διαβάσεις στην άσφαλτο (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 6/7) Παπαγγέλου Ρ.: Η απόγνωση της επίγνωσης (ΚΣ, ΝΕ, 30/7) Παραμερίτης Β.: Αναδρομή (ΘΠ, ΕΣ, 13/7) Παυλέα Ρ.: Καρφωμένα ελάφια (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 25/6) Παυλέας Σ.: Τ' όνομά μας ήταν ενοχή (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 25/6) Ρίτσος Γ.: Αρίοστος ο προσεχτικός. Ιταλικό τρίπτυχο. Μονοβασιά. Υπόκωφα.(ΤΜ, ΕΠ, 4/8) Σπάρταλης Δ.: Αναζητώντας το άστρο (ΦΤ, Ταχυδρόμος Καβάλας, 1/7) Σταύρου Δ.: Νέγροι ποιητές (ΚΣ, ΝΕ, 30/7) Τζούλης Θ.: Η γλώσσα του Αδάμ (Τ. Γκρίτση-Μιλλιέξ, ΑΝ, 5/8) Υφαντής Γ.: Οι μυστικοί της Ανατολής (ΚΣ, ΝΕ, 3077) Άγνωστος άραβας ποιητής: Το περιβόλι της αγάπης (Γ. Κεχαγιόγλου, ΔΙ, 74) Byron: Ντον Ζουάν (ΚΣ. ΝΕ, 30/7) Αχμάτοβα Α.: Το ποίημα χωρίς ήρωα (ΚΣ, ΝΕ, 6/8) Eliot T.S.: Τέσσερα κουαρτέτα (ΚΣ, ΝΕ, 30/7)

ΚΙΜΩΝ ΦΡΑΪΕΡ Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΑΤΖΑΝΤΖΑΚΗ

ΜΙΧΑΛΗΣ ΦΑΚΙΝΟΣ ΟΙ ΚΩΠΗΛΑΤΕΣ

Ποίηση Ουάιλντ Ο.: Το πορτραίτο του K.W. και 12 ποιήματα (ΚΣ, ΝΕ, 30/7) 50 σοβιετικοί ποιητές (ΚΣ, ΝΕ, 6/8) Ζααδή Σ.: Το Γκιουλιστάν ή ο κήπος των ρόδων (ΒΠ, ΔΙ, 74) Π εζογραφία Αθανασιάδης Τ.: Θαλασσινοί προσκυνητές (Γ. Δημ., ΟΤ, 28/7)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γεωργίου Γενναδίου 6 (πάροδος ’Ακαδημίας) Τηλ.: 36.15.783

80/δελτιο

μικρές αγγελίες TO EFL: For G raduate and Post Graduate Studies in the U.S. Join our sm all group in Thessaloniki

)μ (W„ OT, 28/7)

91.65.82 Μελέτες-Δι ΣΤΟΥΣ Αμπελόκηπους Θεσ­ σαλονίκης, εργατική συνοικία, ιδρύθηκε η Λαϊκή Μορφωτική Στέγη (ΛΑ.ΜΟ.Σ.Α.). Στο σύ­ νολο των δραστηριοτήτων της Στέγης εντάσσεται και η δημι­ ουργία βιβλιοθήκης. Επειδή όμως χρήματα για αγορά βιβλίων δεν υπάρχουν, οι φίλοι μας κάνουν έκκληση σε εκδό­ τες και ιδιώτες να τους βοηθή­ σουν. Για όσους αποφασίσουν να στείλουν βιβλία ή περιο­ δικά, ας κρατήσουν τη διεύ­ θυνση: Πλατεία Ζωοδ. Πηγής, Αμπελόκηποι-Θεσσαλονίκη. ΣΤΟ 45.27.200 τα απογεύματα 6-8, πρόθυμη να βοηθήσει το παιδί σας αποτελεσματικά, βρί­ σκεται μια φιλόλογος με φρον­ τιστηριακή πείρα. Παραδίδει λοιπόν μαθήματα της ειδικό­ τητάς της μετατρέποντας το «αγγελούδι» σας σε... «σαΐνι». ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ αγγλικής με εντεκάχρονη πείρα παραδίδει μα­ θήματα σε σοβαρά ενδιαφερόμενους ενήλικες προχωρημέ­ νου επιπέδου. Τηλεφωνήστε στο 36.00.573.

(Κάθε λέξη στις «μικρές άγγελίες» στοι­ χίζει ΙΟ μόνο δρχ.)

Αργυρίου Α.: Δι

Μετά διακοπή 4 μηνών ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ καί πάλι κυκλοφορεί στό τέλος Σεπτεμβρίου 1983 Ανανεωμένο στην υλη, στό σχήμα, στή γραφιστική του μορφή

10 ΔΕΝΤΡΟ

/Ι|Λ βΛ Λ

Σ υ μ π λ η ρ ώ σ τ ε τή σ ειρ ά 7 τώ ν α φ ιε ρ ω μ ά τ ω ν τού £ J l r * P r » f c l l

Κωνσταντίνος Θεοτόκης (N o 14) Βιβλία για παιδιά (N o 24) Γυναικείος λόγος (N o 36) Γκέοργκ Λούκατς (N o 41) Τα διδακτικά βιβλία της μέσης εκπαίδευσης (N o 47) Φράντς Κάφκα (N o 50) Νέοι λογοτέχνες (N o 50) Νίκος Καζαντζάκης(Νο 51) Μαρσέλ Προυστ (N o 52) Ουίλλιαμ Φώκνερ (N o 54) Αγγλική λογοτεχνία (N o 56) Σοβιετική λογοτεχνία (N o 57) Αντίσταση και λογοτεχνία (N o 58) Λατινοαμερικάνικη λογοτεχνία (N o 59) Ονορέ ντε Μπαλζάκ (N o 60)

Δημήτρης Γληνός (N o 61) Τζέημς Τζόυς (No 62) Κώστας Χατζηαργύρης (No 63) Η γενιά των μπήτνικ (No 64) Οι επίγονοι του Φρόυντ (N o 65) Ζαν Ζενέ (N o 66) Επιθεώρηση Τέχνης (N o 67) Ά γιον Ό ρ ο ς (N o 68) Νέοι λογοτέχνες (N o 69) Γερμανόφωνο θέατρο (No 70) Σημειωτική (N o 71) Αριστοφάνης (N o 72) Ζακ Πρεβέρ (No 73) Μικρασιατικός ελληνισμός (N o 74) Λογοτεχνία και κινηματογράφος (N o 75) Ιταλική λογοτεχνία (N o 76)

Μέχρι τέλος Δεκέμβρη τοϋ 1983 ετοιμάζονται τά αφιερώματα Κωνσταντίνος Καβάφης

Κάρλ Μάρξ

Μίλαν Κουντερα

Νεοελληνικό Θέατρο

’Αδαμάντιος Κοραής

’Αστυνομικό μυθιστόρημα

Χόρχε Λουίς Μπόρχες

Ο Μ αρκήσιος ν τ ε Σαντ από τις ε κ δ ό σ ε ις Εξάντας Μαρκήσιος ντε Σάντ

Μαρκήσιος ντε Σάντ Ο1120 μέρες τών Σοδόμων, Β'

Μαρκήσιος ντε Σάντ

Μαρκήσιος ντε Σάντ

Μαρκήσιος ντε Σάντ ιλοσοφία στό μπουντουάρ

Μαρκήσιος ντε Σάντ

Κεντρ. Διάθεση: Τζαβέλα 1 Τηλ. 36.21.236