Τεύχος 360

ΑΡ. 3 6 0 - Φ Ε Β Ρ Ο Υ Α Ρ Ι Ο Σ 1 9 9 6 - Δ Ρ Χ . 1 . 5 0 0

Air

WL

“ΪΙ In L· y*

ετήσιος οδηγός,

Αντόνιο

Ταμπουκι

Παγλος Κ αγιος

ΚΑΙ ΞΑΦΝΙΚΑ Χ ιονιςε Χ ρονιά Μυθιστόρημα

* Δυο αγόρια κι ένα κορίτσι μεγαλώνουν στην Αθήνα. Α πό το 1960 έως το τέλος του αιώνα. Το τέταρτο πρόσωπο, ο Χρόνος, μεγαλώνει μαζί τους. Σκιαγραφεί τις επιθυμίες τους. Τρεις ψυχές και μία διάρκεια σε μια χώρα που ωριμά­ ζει, αλλοιώνεται, ξεχνάει. Οι δύο άντρες ανακαλύπτουν την εγγαστρίμυθα που έχει λα λιά οράματος. Κηρήθρα του έρωτα. Η κοπέλα γονιμοποιεί. Αναδύεται. Πετάει. Ο Χρό­ νος προπορεύεται. Συμπάσχει. Κοκαλώνει. Τέσσερις ευχές. Σαράντα χρόνια Ε λλάδα. Σαράντα χρόνια ονειροκρίτης. Σαράντα χρόνια «Με το δισάκι μου στον ώμο για το δρό­ μο». Η ιστορία μιας γενιάς; Το τέλος των «γενεών», των ε­ ποχών, της διαδοχής, της λογικής. Επιστημονική φαντασία; Επιστημονική φαντασία της πραγματικότητας του παραλογισμού. Μ εταλλαγμένη ο­ νείρωξη. Στο τέλος ενός αιώνα που δε θυμάται τον έρωτα, το δάκρυ, τη συγγνώμη. Η αποκάλυψη δε μεταδίδεται. Συμ­ βαίνει. Κρυφά. Σιωπηλά.

Πατλος Καγιος

Και ξαφνικά χιονισε χρονιά Μυθιστόρημα ΠΕΜΠΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Γ ιώργος Κ ακοϊλιδης

Φα λ α μ π ε λ α Αφήγημά

I Μ ια μαγική ιστορία με ρεαλιστικά στοιχεία, που έρχεται από τον κόσμο των αλόγων. Η Φαλαμπελα είναι το πιο μικρό άλογο στον κόσμο. Ένας γέρος ιπποκόμος αφήνει κληρονομιά στους τρεις φίλους του ένα τέτοιο άλογο, που κρύβει ένα μυστήριο. Εκείνοι αρχίζουν μια περιπλάνηση στην καθημερινότητα, με σκοπό να φωτίσουν το αίνιγμα. Στην υπόθεση εμπλέκονται ένας νάνος κι ένας οδηγός. Η μαγική έλξη που ασκεί το άλογο σε όσους το πλησιάζουν είναι καθοριστική για τις τύχες τους. Η λύση του μυστηρί­ ου δε θα είναι εύκολη.

ΙΩ Α Ν Ν Α Κ Α Ρ Υ Σ Τ ΙΑ Ν Η

Η Κ υρία Κ ατακη Αιηγ-ηματα

ί. Η Iojavva Καρυστιάνη, με την προφορικότητα της αφήγη­ σής της και τους καινούριους πυρήνες ζωής που επιλέγει, παρασύρει σε μία περιπέτεια αυτογνωσίας μέσα από το γέ­ λιο, το σαρκασμό και το δάκρυ των ηρώων της. Γράφοντας, αν όχι καταγράφοντας πιστά, ζωές και ι­ στορίες, αναπλάθει πρόσωπα που βλέπουμε καθημερινά, πρόσωπα που δεν μπορούμε ή δεν αντέχουμε να δούμε. Κ ι αυτές οι εικόνες, αυτά τα πρόσωπα ζωντανεύουν, μιλούν, ε­ ξομολογούνται, λένε ιστορίες που ξετυλίγονται επιδέξια για να μας τυλίξουν στη μαγεία τους. Π.Ρ.

Ν ίΚ Ο Σ Κ Α Σ Δ Α Γ Λ Η Σ

τα Δ όντια της Μ υλόπετρας Μυθιστόρημα

ϊ Το πρώτο μυθιστόρημα του Νίκου Κάσδαγλη. Θέμα του δεν είναι η Α ντίσταση, α λλ ά η σύγκρουση ανάμεσα στις α­ ντιστασιακές οργανώσεις κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, οι οποίες είχαν χωριστεί στα δύο: τους αριστε­ ρούς, με την καθοδήγηση του ΚΚΕ, και τους εθνικιστές, χωρίς ενιαία συγκρότηση, και η αλληλεξόντωσή τους. Ένα βιβλίο απομυθοποιητικό, όπου ο πραγματικός ήρωας είναι η Ιστορία, με την έννοια πως ζωντανεύει την ατμό­ σφαιρα της εποχής, ανεξάρτητα από την περιγραφή αυθε­ ντικών ή μη προσώπων και επεισοδίων.

ΝίΚΟΣ ΚΑΣΔΑΓΛΗΣ

Τά δόντια της μυλόπετρας Μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Μ αργαρίτα Λ υμπερακη

ο Α λλος Α λέξανδρος Μυθιστόρημα

$ 0 νεαρός Αλέξανδρος, που αφηγείται αυτή την ιστορία, έ­ χει διπλή οικογένεια: δυο αδερφές Α γλ α ΐες, δύο αδερφούς Φωκίωνες, δύο αδερφούς Γρηγόρηδες και τέλος έναν αδερ­ φό Αλέξανδρο, «τον άλλο Αλέξανδρο», που θα ’θελε να γνωρίσει. Α υτά συμβαίνουν γιατί ο πατέρας και ιδιοκτήτης των ορυχείων της περιοχής έχει δώσει στα νόθα του παιδιά τα ίδια ονόματα που έδωσε και στα νόμιμα. Τα ετεροθαλή αδέρφια λατρεύονται και μισούνται. Το πάθος του Αλέξανδρου να γνωρίσει τον άλλο Αλέξανδρο δίνει τη σφραγίδα σε όλο το μυθιστόρημα. Φυσικά, κυνη­ γώντας αυτό τον άλλο αδερφό, ο Αλέξανδρος γυρεύει να γνωρίσει το ίδιο του το πρόσωπο, αναζητάει μια ταυτότητα

μέσα σ’ έναν κόσμο γεμάτο αντιφάσεις. : Ένα φλέγον θέμα -η αναζήτηση α λλά και η διεκδίκη­ ση ταυτότητας- τις παραμονές του 21ου αιώνα.

Γ ιώργος Μ ατζοτρανής ΑΝ ΑΜ ΕΣΑ ΣΕ ΔΥΟ ΚΟΣΜΟΥΣ Ανθολογία

I Ποιοι είναι οι Έ λληνες συγγραφείς που ζουν στη Γερμα­ νία, έγιναν γνωστοί και αποδεκτοί στο γερμανικό λογοτε­ χνικό χώρο, α λλά, εκτός μερικών εξαιρέσεων, παραμένουν άγνωστοι στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό; Ανήκουν στην ελληνική ή στη γερμανική λογοτεχνία; Ή εντάσσονται σε μία, μόλις διαφαινόμενη, τρίτη τάση, η οποία εκφράζει τα οράματα μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας, που εκ των πραγμάτων έχεt δημιουργήσει με τη μετανάστευση και την ελεύθερη διακίνηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση; Η Α νθο λο γία αποτελεί μία δειγματοληψία των προτά­ σεων αυτών των «άγνωστων» λογοτεχνών. Με κείμενα α­ ξιοσημείωτα από πλευράς γραφής και θεματολογίας. Στην κρίση και του ελληνικού κοινού το έργο τους.

Γ ιώ ργος Ξ. Μ ατζονράνης ΑΝ Θ Ο ΛΟ ΓΗ ΣΗ - ΕΡΕΤΝ Α

Αναμβσα σεδύο κόσμους ΣΤΓΓΡΑΦΕΙΣ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΜΕ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΙΑΒΑΤΗΡΙΟ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

>·runΠ’ιι

Α νδρεας Μ ητςογ τα

Α νίσχυρα Ψ ευδή του Ο ρεςτη Χ αλκιοπουλου Μυθιστόρημα

t Ένας δεκαεξάχρονος μαθητής λυκείου επιχειρεί νά εμπλέξει σε ερωτική σχέση τη μητέρα του με τον κατά πολύ νεό­ τερο της αγαπημένο του καθηγητή. Οι δολοπλοκίες του φέρνουλτο επιθυμητό αποτέλεσμα. Προκύπτει ένα περίερ­ γο τρίγωνο μάνας - καθηγητή - μαθητή. Ο έφηβος, όμως,

δε θα μπορέσει να χειραγωγήσει την παράταιρη σχέση και να ελέγξει το πάθος της. Το μόνο που του απομένει είναι η εκδίκηση. Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα αναγκάζεται να επιστρέ­ φει στην Ελλάδα, για να αναπλάσει με κάθε λεπτομέρεια την ιστορία του και να αναβιώσει το ένοχο παρελθόν, ελπί­ ζοντας να αθωωθεί από τη γυναίκα που αγαπά. Είναι, ό­ μως, τόσο ισχυρή η αλήθεια και πειστική η καταγραφή της, ώστε να κρατήσει τη γυναίκα;

Α ν δρεας Μη τςο ϊ Τα ανίσχυρα ψεύδη του Ορέστη Χαλκιόπουλου Μυθιστόρημα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Γ ιώργος Μ ιχαηλιδης

λάμδα Μυθιστόρημα

t Ποια είναι η πόλη που κάποια νύχτα έφτασε σ’ αυτήν κυ­ νηγημένος από ένα τρομερό μυστικό ο Νικηφόρος Θ αλασ­ σινός, με τη μνήμη του λεηλατημένη, με σπαταλημένη τη ζωή του; Πίστευε πως πρώτη φορά ερχόταν σ’ αυτή την πόλη. Κ ι όμως, εκεί, σ’ αυτόν τον «άγνωστο» τόπο, τον περίμενε κρυμμένη η αλήθεια. Ποιος είναι ο Κωνσταντίνος Μακρινός; Μην είναι η χα­ μένη ταυτότητα του Νικηφόρου Θαλασσινού; Ποιος είναι ο τρομερός Τροφώνιος με το σιβυλλικό του χαμόγελο και την εμμονή του να ζει «έξω από τη ζωή»; Ποια είναι η Μάρθα Δαλασσηνού; Α υτό που έρχεται σαν ψίθυρος από το παρελθόν σε λίγο ■ · θα πλημμυρίσει τον παρόντα χρόνο σαν κατακλυσμός. Ό,τι πράττουμε τώρα θα το συναντήσουμε να καιροφυλακτεί στο μέλλον μεταμορφωμένο σε τέρας.

Ινω Μ παλτα η

Μ ητέρα της Ντχτας Διηγήματα

* Μητέρα. Οικογένεια. Παραδοσιακά και συνειρμικά οι λέ­ ξεις αυτές μας παραπέμπουν σε έννοιες όπως: στοργή, αγά­ πη, θαλπωρή, ένα ασφαλές λιμάνι στις τρικυμίες της ζω ­ ής. Κ ι όμως. Α υτό το ασφαλές λιμάνι μπορεί να μετατρα­ πεί σε κόλαση. Τα μέλη της οικογένειας αλληλοεξοντώνονται, η σφαγή γίνεται εν ονόματι της αγάπης. Η σωματική βία αφήνει σημάδια εμφανή. Η ψυχολογική βία δρα πιο ύ­ πουλα, υπόγεια. Τα σημάδια βαθιά, αόρατα. Δεκατέσσερα διηγήματα που φωτίζουν άμεσα ή έμμεσα τη σκοτεινή πλευρά των οικογενειακών σχέσεων.

ΙΝΩΜΠΑΛΤΑ

Η μητέρα της νύχτας Διηγήματα ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ξενοφών Μ προγντζακης

Γ γναικωνιτης Μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α

ϊ Αρνητικός απέναντι στις ανθρώπινες επαφές, ο κεντρικός ήρωας του βιβλίου καλλιεργεί την αυταπάτη της μοναδικό­ τητας του μέσα σε ένα σπίτι που το έχει μετατρέψει σε ψυ­ χικό καταφύγιο. Αρκεί να βρεθεί για λίγο σε μια συντροφιά για να νιώσει μειωμένος θανάσιμα. Μ ια τυχαία ματιά είναι ικανή να τον αναστατώσει, μια κουβέντα τον κάνει να χά­ σει την αυτοκυριαρχία του, κάθε μορφή που τον πλησιάζει κρύβει και μια ύπουλη επίθεση. Η ζωή του θα αλλάξει ριζικά, όταν κάποια μέρα, από τύχη ή ατυχία, τα βήματά του τον φέρνουν στο μπαρ «17»: Μυρσίνη, Ισιδώρα, Εύα... Μέσα στον ανεξάντλητο κόσμο των γυναικών και των ασήμαντων συνοδών τους, ο ήρωας παρακολουθεί την κατάρρευση της προσωπικότητάς του.

Λ ιλικα Νακοϊ

Μ οςχω ΤΖΑΒΕΛΑ Ιστοριχ ή Λ φήγηση

t Τον Ιούνιο του 1939, όταν η φασιστική βία αρχίζει να σα­ ρώνει την Ευρώπη, η Λιλικα Νάκου γράφει και δημοσιεύει στη νέα αθηναϊκή εφημερίδα

Ασύρματος τη λα ϊκ ή

ιστορι­

κή αφήγηση Μόσχω Τζαβελ λα. Με το πεζογραφεκό αυτό δημοσίευμα γεα τη Σουλιώτισσα ηρωίδα των αγώνων της Ε λληνικής Ανεξαρτησίας η

δημιουργός του μυθιστορήματος Παραστρατψένοι (1935) έθετε κατά τις κρίσιμες εκείνες ώρες που περνούσε ο ευρω­

παϊκός·-πολιτισμός στο στόχαστρο τις θεμελιώδεις αξίες .της ατομικής ελευθερίας και αξιοπρέπειας. ..'

ΛΙΑΙΚΑ ΝΑΚΟΓ

Μόσχω Γζαβέλλα Ιστορική αφήγηση ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜ ΕΛΕΙΑ, ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΚΛ Ι ΕΠΙΜΕΤΡΟ Κ .Α . ΔΗΜΑΔΠΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Μ αγδα Νικολαϊδοϊ

ο Α σημένιος Κ αθρέφτης Αφηγήματα

t Η Α θήνα μπροστά στην αλλα γή του αιώνα. Ηηρωίδα που α λλάζει ονόματα ψάχνοντας την εικόνα της, τον εαυτό της. Ένας καινούριος κόσμος, η Α ντιγόνη Κ αψή, ο Α ντώ νης Θέος - η αγάπη, η ποίηση. Η γυναίκα και ο άντρας. Ο ασημένιος καθρέφτης είναι μια ιστορία αγάπης, μια

μοιραία συνάντηση κάποιο Μ άη στην Αθήνα.

Μαγδα Νικολαϊδοτ

Ο ασημένιος καθρέφτης Αφηγήματα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ντινος Ο ικονομοτ

το Μ αναφογκι Μυθιστόρημα

t Ένας γιατρός «χρεώνεται» το θάνατο του άνδρα της αδελ­ φής του, α λλ ά και τη δική της «παραίτηση» απ’ τη ζωή ε­ ντελώς άδικα. Δυο νέοι, τ ’ ανίψια του, κυριεύονται από ένα παράλογο, άσβεστο μίσος, που γυρεύει την ψυχική και φυ­ σική του εξόντωση. Μ ια παράξενη σύγκρουση αναδύεται απ’ τις σελίδες αυτού του βιβλίου. Ανάμεσα σ’ ένα μονό­ πλευρο, τυφλό πάθος απ’ τη μια μεριά και μια φιλοσοφημέ­ νη εγκαρτέρηση απ’ την ά λλη. Μ ια ως ένα βαθμό καλοδε­ χούμενη αποδοχή των μελλούμενων, όπως τουλάχιστον φαίνεται πως θά ’ρθουν. Όμως η μοίρα φυλάει για τον εαυτό της τον τελευταίο λόγο.

Ν τ ιν ο ς Ο ικ ο ν ο μ ο τ

Το Μαναφουκι Μ υ θ ισ τό ρ η μ α : ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Λ εύτερης Π απαδοπουλος

οι Π αλιοί Σ υμμαθητές Αφήγημα

* Οι παλιοί συμμαθητές μας δεν είναι μόνο τα παιδιά που πηγαίναμε μαζί τους στην ίδια τάξη, είναι όλα τα ’πρόσωπα που αγαπήσαμε. Οι παλιοί συμμαθητές μας δεν είναι μόνο πρόσωπα. Είναι και δρόμοι και αλάνες και πετροπόλεμοι. Είναι και τα πάνινα τόπια από τις κουρελιασμένες κάλτσες μας. Οι παλιοί συμμαθητές μας είναι και τα παιχνίδια μας, είναι και τα κλειστά συρτάρια μας. Τα συρτάρια των παιδι­ κών μας χρόνων, γεμάτα από σβούρες, σπάγκους και μολυβένια στρατιωτάκια, που ο πόλεμος του χρόνου τα σακά­ τεψε κι είναι πια χωρίς χέρια, χωρίς πόδια.. Οι π αλιοί συμμαθητές είναι ένα αφήγημα σαν ένα ποτή­ ρι καθαρό νερό. Ο Λ . Παπαδόπουλος δεν παριστάνει. Ζει. Ζει τα παιδικά του χρόνια, με ειλικρίνεια, με αθωότητα, με αίσθημα, με ψυχή. Περιγράφει μια ολόκληρη εποχή, χωρίς να κρύβει τίποτα. Κ αι το αποτέλεσμα είναι μαγικό. Οι π αλιο ί συμμαθητές δεν αφορούν μόνο στους σαρα­

ντάρηδες και στους πενηντάρηδες. Αφορούν, ιδιαίτερα, στους νέους. Που μέσα από αυτό το βιβλίο θα πάρουν γεύ­ σεις μιας άλλη ς ζωής. Γεμάτης από χυμούς και ομορφιά. Κ ι από όνειρα. Γιατί το βιβλίο αυτό είναι βιβλίο αισιοδοξίας. Κ αι ελπίδας.

Λ εύτερη ς Π απαδοποτλος

Οι παλιοί

συμμαθητές Αφήγημα ΔΕΚΑΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Δ ημητρης Π απαναγιωτοτ Πέμπτη

Ε ποχή Μυθιστόρημα

i Η Π έμ πτη Εποχή είναι ένα χρονικό του ελληνικού Τύπου και των αλλαγώ ν που σημειώθηκαν στο τελευταίο «τέ­ ταρτο» του αιώνα (μετεμφυλιακή δημοκρατία, στρατιωτι­ κή δικτατορία, μεταπολίτευση), με τις καταστάσεις που περιγράφονται και τα πρόσωπα που αναφέρονται. Δημοσιο­ γράφος που έζησε τα γεγονότα, ο συγγραφέας του βιβλίου δίνει αυτή τη δημοσιογραφική περιπέτεια με τη μορφή μυ­ θιστορήματος, όπου συνυπάρχουν η λογοτεχνική διάθεση με τη δημοσιογραφική ελευθερία, ο μύθος με την αμείλικτη πραγματικότητα, η βιωματική εμπειρία με την αντικειμενι­ κή οπτική, κρατώντας το ενδιαφέρον αυξημένο καθώς προ­ χωρεί η αφήγηση και ο αναγνώστης αναγνωρίζει πρόσωπα και πράγματα.

Νικος Παπανδρεου

Δ έκα Μ ύθοι κ α ι Μ ια Ι στορία

* Σε αυτές τις ιδιόρρυθμες ιστορίες συναντάμε το μικρό Α ρι­ στείδη, που έρχεται στην Ε λλάδα από την Αμερική στις αρχές της δεκαετίας του ’60 με την οικογένειά του. Μόλις εννιά ετών, φοβάται ότι αν δε θυμηθεί τον πληθυντικό κά­ ποιου ρήματος ή αν βάλει θηλυκή αντωνυμία για αρσενικό ουσιαστικό, το πολιτικό μέλλον του πατέρα του και η οικο­ γενειακή του τιμή θα γελοιοποιηθούν. Η ανάγκη του να σταματήσει το χρόνο μέσα από τα παιδικά του μάτια, θέ­ λοντας να κρατήσει τον έλεγχο ανασυναρμολογώντας τα γεγονότα, τον οδηγεί σε μια διαδρομή εξωφρενικής αυτο-εφεύρεσης, που τον ελευθερώνει στη δίνη ενός κόσμου γεμά­ του καινούρια ενδεχόμενα.

Νικος Παπανδρεοτ

Δέκα μύθοι και μια ιστορία ΔΕΚΑΤΗ ΕΚΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Δ ημητρης Ποταμιανος

Χ ωρικά Υδ α τ α Μ υθιστόρημα

« Μ ια παρωδία δολοφονικής απόπειρας καταλήγει σ’ έναν ταιριαστό μεγαλοαστικό γάμο... Ένα πολύνεκρο ναυάγιο οδηγεί, μοιραία, στο οικογενειακό σχίσμα... Έ νας θίασος σκιών -η Α γ ία Τριάδα στο πηδάλιο, μαυραγορίτες, από­ κληροι επαρχιώτες, κουρελήδες νέοι Ροβινσώνες, αδερφοποιητοί κι αγαπητίκές, δουλέμποροι, οικοπεδοφάγοι και τοκογλύφοι-συνοδεύει τον Γεράσιμο Σολδάτο στις περιπε­ τειώδεις εξορμήσεις του, ισάριθμα στάδια ενός αγωνιώδους νόστου. Βίος και πολιτεία ενός γνήσιου θαλασσινού ήρωα, με τα μυαλά του διαρκώς φουσκωμένα από την μπουκα­ δούρα του πέλαγους. Στο φόντο ταραγμένες εποχές της Ιστορίας μας.

Τ άσος Ρ ογςςος

Η ΠΗΓΗ του Τ σακαλιού Νουβέλα

I Σε κάποια περιοχή τη ς σύγχρονης ε λ λ η ν ικ ή ς επ αρ­ χίας φτάνει ο ήρωας -έ ν α ς Έ λ λ η ν α ς που έζησε π ο λ ­ λ ά χρόνια σ τη ν κεντρική Α φ ρ ικ ή - και αγοράζει μια έκταση.έξω από ένα χωριό. Το κ τή μ α είναι τρεις μ ι ­ κροί λόφοι, άνυδρο και ξερό. Ε γ κ α θ ίσ τ α τ α ι εκεί και εφαρμόζει τ η μέθοδό του να β γ ά λ ε ι νερό, που είναι ανορθόδοξη και παράξενη. Ό πω ς είναι φυσικό, κινεί τ η ν περιέργεια κ α ι σ τη συνέχ εια το ενδιαφέρον δύο γυναικώ ν, υ π α λ λή λω ν του Υπουργείου Γεωργίας, που εκείνο το καλοκαίρι μένουν σε γειτονικό με τό κτή μ α οίκημα τη ς υπηρεσίας. Τον παρακολουθούν επίσης ο π α πά ς κι ο κοινοτάρχης του κοντινού χωριού με ε π ι­ φ ύλα ξη και καχυποψία για τη μέθοδό του. Η εξέλιξη των γεγονότω ν θ α οδηγήσει σε κ α τ α ­ σ τάσεις ανεξέλεγκτες, που θ ’ αποδείξουν τις προσπά­ θειες του ήρωα μά τα ιες ή μακροπρόθεσμα καρποφό­ ρες. Τ α υτό χ ρ ο να θ α μ α ς γ ε μ ίσ ο υ ν α μ φ ιβ ο λ ίε ς κι ερωτηματικά για τη ν π ραγμ ατική του υπόσταση.

ΤΑΣΟΣ ΡΟΥΣΣΟΣ

Ή πηγη τοϋ τσακαλιού Νουβέλα Ε

κ δ ό σ ε ις

Κ

α ς τ α ν ιω τ η

Ε λένη Σ αραντιτη Κ Α ΡΔ ΙΑ α π ο Π έτρα 12 ιστορίες με ταξίμετρο t Μ ια γυναίκα στην Αθήνα. Κυκλοφορεί με ταξί. Συζητά με τους οδηγούς, με τους συνεπιβάτες, ακούει, συμμετέχει, καταγράφει. Στις μακρινές α λλά και στις σύντομες διαδρο­ μές η γυναίκα αφήνει μέρος της ψυχής της και παίρνει, ως ανταπόδοση, σπαράγματα από τη ζωή των άλλων. Μια γυναίκα, συνήθως μόνη, δώδεκα διαδρομές, δώδεκα ιστορίες που σπαρταρούν και αποκαλύπτουν ότι μες στα ταξί της Α θήνας συχνά μεταφέρεται η ζωή, καθώς, ενώ­ πιον αγνώστων και συνήθως πρόθυμων ακροατών,- καρδιές ανοίγονται κι εκφράζονται ανεμπόδιστα,:παραπονούνται. παρηγορούνται,: εξομολογούν, εξομολογούνται, νοσταλγούν, σχολιάζουν, πονούν, χαίρονται για όσο επιτρέπει η κούρσα, για όσο επιβάλλει η μοναξιά. Δώδεκα ιστορίες εύφλεκτες, που ξετυλίγονται στην καρδιά της σύγχρονης Αθήνας, μιας πρωτεύουσας που ά λ ­ λα έταξε στους πολίτες της και εντελώς ά λλ α πρόσφερε, μη διαθέτοντας τελικά παρά μια καρδιά από πέτρα.

Ελένη Σ αραντιτη

απο πέτρα σ τ ο ρ ίες μ ε τα ξ ίμ ετρ ο ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ντινος Σιωτης ΤΑΙΣ ΠΡΕΣΒΕΙΑΙΣ Εμπλοκή στον κυβερνοχώρο Νουβέλα

ϊ

Ο Ιάσων, παρά τη φαινομενική ακινησία, παρά τη ρουτίνα που σκέπαζε σαν προστατευτική κουβέρτα τις προθέσεις του και τους στόχους του Γραφείου Ενημέρωσης, ήταν εν γνώσει του γεγονότος ότι είχε μια καρέκλα στην οποία κα­ θόταν, α λ λ ά ότι ο ίδιος ήταν απρόσωπος και παρατηρούσε τα πάντα που συνέβαιναν γύρω του ως εν τη απουσία του, μην μπορώντας να γίνει ο ίδιος κριτής των πράξεων του. Ή ­ ταν εν γνώσει του γεγονότος ότι υπηρετούσε μια τερατώδη οργάνωση που λεγόταν Κυβέρνηση, ένα τεράστιο σύμπλεγ­ μα από ανθρώπους-υπαλλήλους και μηχανισμούς που τον αποξένωναν, τον αποσυντόνιζαν, τον αποστασιοποιούσαν, τον αποπροσανατόλιζαν α π ’ τους αρχικούς του στόχους που τους έχανε. Ο δικός του κόσμος δεν ήταν εκεί, στο κτή­ ριο της Πρεσβείας, ούτε στην Ουτακουέ, α λ λ ά ούτε και στο Σαν Χουάν Καπιστράνο.

Ντινος Σ ιωτης

Ταις πρεσβείαις Εμπλοκή στον κυβερνοχώρο Νουβέλα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Α ρης Φακινος ΚΛΕΜΜΕΝΗ

ΖΩΗ Μυθιστόρημα

¥ Γιατί καταστρέψαμε πριν λίγα χρόνια, και μάλιστα με πα­ νηγυρισμούς, εκατομμύρια «ειδικών φακέλων» της Α σφ ά­ λειας; Γ ιατί κουκουλώσαμε τα όσα φοβερά έγιναν σ’ αυτό τον τόπο τα τελευταία εξήντα χρόνια; Για να «εξωραίσουμε» το παρελθόν μας; Για να ξαναγράψουμε «επί το συναινετικότερον» και «ευρωπαι’κότερον» την πρόσφατη Ιστορία μας; Ή μήπως, τώρα που ξεπουλήσαμε τόσα και τόσα, βγάζουμε στο σφυρί και τη μνήμη μας; Σ’ αυτά τα καίρια ερωτήματα απαντούν -ο καθένας με τον τρόπο του- οι βασικοί ήρωες αυτού του μυθιστορήμα­ τος και κληροδοτούν μια συνταρακτική μαρτυρία για το πιο κοντινό παρελθόν μας, στοιχεία για να κατανοήσουμε το παρόν μας και για να υποψιαστούμε το μέλλον μας. Μ ετά το Κάστρο της μνήμης, που σημείωσε μεγάλη ε­ πιτυχία τόσο στην Ε λλάδα όσο και στο εξωτερικό, η Κ λεμμένη ζω ή είναι το δεύτερο μυθιστόρημα που ο Άρης

Φακίνος αφιερώνει στην «απειλούμενη ιστορική μνήμη του ελληνικού λαού». Συνταιριάζοντας όπως πάντα αριστοτε­ χνικά την προφορική παράδοση, το ντοκουμέντο και τη λο­ γοτεχνική επεξεργασία του υλικού της συλλογικής μνή­ μης, ο συγγραφέας προσθέτει στη σύγχρονη πεζογραφία μας ένα σημαντικό έργο.

Α νθιππη Φιαμου ΛΑΜ Π ΡΑ ΦΕΓΓΑΡΙΑ ΣΤΟΝ ΠΟΤΑΜΟ ΤΗΣ Λ η ς μ ο ν ια ς Μυθιστόρημα

ϊ Η αρρώστια της Λησμονιάς χτύπησε το λαό των Τραγου­ διστών, τους επιζώντες της χαμένης Βαραγκάλ. Για να σωθούν οι άνθρωποι και να μην ξεχαστεί για πάντα η πα­ τρίδα των Τραγουδιστών που χάθηκε στο Μ εγάλο Κ ατα­ κλυσμό, ο Αρχιτραγουδιστής με τη βοήθεια του Σράμαν και του ιστορικού πρέπει να φέρει στο φως ένα αρχαίο μυ­ στικό κρυμμένο στα ερείπια της αρχαίας Αγιαρούκ. Ένα μυστικό ικανό να προκαλέσει την οργή της Αμενεμάτ, της προκατακλυσμιαίας μάγισσας.

Α νθιππη Φ ιαμοτ Λαμπρα φεγγάρια στον Ποταμό της Λησμονιάς Μ υ θ ισ τό ρ η μ α

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Λ ενος Χ ρηςτιδης

B ororo Μυθιστόρημα

Bororo είναι μια πρωτόγονη φυλή της Βραζιλίας που ζει στον Αμαζόνιο, σε συνθήκες λίθινης εποχής. Οι επιστή­ μονες συχνά αναφέρονται σ’ αυτήν έκπληκτοι από την πο­ λύπλοκη απλότητα ενός τρόπου ζωής βγαλμένου από τα έγκατα του χρόνου και της ζούγκλας. Κ αι Bororo είναι δύο ταξίδια με τρένο, ένα με βαπόρι στις Κυκλάδες, ένας χωρισμός, ένα πανηγύρι, ένα πάρτι σε κήπο, δύο μεθύσια, ένα όνειρο, πολλά τηλέφωνα, ένα απο­ κλειστικό ρεπορτάζ, τα επίσημα εγκαίνια ενός κυβερνητι­ κού έργου, μια συλλογή αναπτήρων, ένα Νόμπελ Οικονο­ μίας, μια εκλεκτή λ α ϊκ ή ορχήστρα.

Bororo είναι μια εβδομάδα από τη ζωή του Λάμπρου, του Διονύση, του Σταύρου και του Α γγέλου. Είναι η ιστο­ ρία τεσσάρων τύπων που δεν προσπαθούν να ξεχωρίσουν, να συμμορφωθούν, να γίνουν αρεστοί. Α π λ ώ ς επιβιώνουν, ο ένας για τον άλλο και για όσους είναι σαν κι αυτούς. Δεν είναι τιμωροί, «απαστράπτουσα», «φωτισμένη» νεολαία. Είναι τέσσερις φοβισμένοι Bororo, που προσπαθούν απλώς να υπάρξουν χωρίς να εκπολιτιστούν. Α λ λ ά Bororo μπορεί να είναι κι αυτό που δε φαίνεται κι αυτό που δε λέγεται. Μόνο ακούγεται, σαν μια ασταμάτη­ τη «πλάκα», έξω από όρια και κανόνες.

ΠΕΡΙ ΕΧΟΜΕΝΑ ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ No 360 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 1996

Α ι α β α ζ ω - Α κ ο ύ ω - Β λ έ π ω ______________________ 6 7 e e s t Seller 6 8 Βραχυγραφίες 7 0 Επωνύμως Ηδιαφήμιση και το α­ ντίδοτο Γ οάφει ο Σπύρος Τσακνιάς 7 3 Αλληλογραφία Γθάψουν Περικλής Σφυρίδης καιΔημοσθένης Κούρτοβικ 7 8 Μελέτη Η πολιτική υποκειμενικότητα

των γυναικών: Στρατηγικές εναντίον Γοάφει η Λετίτσια Τζιανφορμάτζιο 9 6 Πρεμιέρα Το φαινόμενο Μποστ Γράφει ο Θανάσης Παπαγεωργίου ΙΟΟ Εξώστης Κινηματογράφος’95 Γράφει ο Γιάννης Δεληολάνης 1 0 2 Κοντρόλ Η λαλιά που έγινε κόασμα... Γ οάφει ο Κώστας Πάρλας 1 0 6 Τα Παλιά Δημοσθένης Βουτυράς ΟΆλυωτος ΙΙΟ το ξένο βιβλίο Βιβλία απάτη Γαλλία καιτηνΑγγλία

Σύνταξη:33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315 Fax:33-01.315

1 1 2 Λιλιπούτεΐα Απαντούν οι: Αλέξανδρος Δάγκας, Σίμος Κερασίδης και Ινώ

Μπαλτά Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α : Τα φ ε τ ίχ της γ ρ α φ ή ς __________________

'

1 1 6 Παναγιώτης Κατηφόρης: Ο πάπυρος 1 1 8 Παναγιώτης Κατηφόρης: Η

Ιδρυτής: ΠερικλήςΑθανασόπουλος Διευθυντής: ΓιώργοςΓαλάντης Αρχισυντάκτης: ΗρακλήςΠαπαλέξης Σύνταξη:ΚατερίναΓρυπονησιώτη, Βασίλης Καλαμαράς, ΗρακλήςΠαπαλέξης, ΒάσωΣπάθή, ΚοίτηΤοπάλη. Υπεύθυνηοικονομικών:ΒάσωΣπάθή Διαφημίσεις:ΗρακλήςΠαπαλέξης Καλλιτεχνικήεπιμέλεια: ΝένηΡάις Επιμέλεια-Διορθώσεις: ΒίκυΚωτσοβέλου Στοιχειοθεσία-ΗλεκτρονικήΣελιδοποίησηΦιλμ-Μοντάζ: ΕΝΤΥΠΟαε, ΖωοδόχουΠηγής48,τηλ.:38.36.058-38.12.373 Εκτύπωση: ΓιώργοςΤσιροβασίλης, ΠαλαιόςΚαβάλας38,τηλ.:59.87.678 Βιβλιοδεσία: Μ.Φουντουλάκης, Παπανικολή13,Αιγάλεω,τηλ.:5987432 Διανομή: ΝέοΠρακτορείοΤύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: ΓιώργοςΓαβαλάς&ΣΙΑΕ.Ε.

Περγαμηνή 1 2 0 Παναγιώτης Κατηφόρης: Ο αιώντου χάρτου 1 2 1 Η 100ετηρίς της γραφομηχανής 1 2 4 Το απλό μολύβι διάρκειας 1 2 5 Πώς γίνεται το μο­ λύβι 127'Ρένος Άποστολίδης: Μέ μαύρο μολύβι 1 3 0 Γιάννης Κοντός: Μια μέ­ ρα οαν τις άλλες, αλλά τόσο όμορφη και τόσο ξεχωριστή 1 3 1 ΖωρζΣαρή: Ιδεο­ μηχανή 1 3 2 ΑντώνηςΣουροΰνης: Αυτή κι Εκείνη 1 3 4 Μιχάλης Φακίνος: Τελε­ τές μαγείας 1 3 6 ΜυρσίνηΖορμπά:Ένα μουσείο με τα φετίχ Σ Υ Ν Ε Ν Τ Ε Υ Ξ Η _______________________ 1 4 0 ΟΑντόνιοΤαμπούκι μιλάει στη Μαρία Κασωτάκη

Π Α Ρ Ο Υ Σ Ι Α Σ Ε Ι Σ _______________________________________ 1 4 8 Μόλις κυκλοφόρησαν Γοάφουνοι: Μ. Δεληπέτρος, Τ. Δημητρούλια, Λ. Εξαρχοπούλου, Β. Καλαμαράς, Γ. Κεντρωτής, Α Κοντακίδης, Ν. Κώταου, Κ. Μαλαφάντης, Σ. Ντάλης, Γ. Παπαδάτος, Τ. Πατητάς, £ Ράης, Δημήτρης Τσατσούλης, Μ. Φάις 1 6 6 Υπόέκδοσιν Επιμέλεια Β. Καλαμαράς

Κ ρ ι τ ι κ έ ς _________________________________________ 1 6 9 Πεζογραφία Μάρως Βαμβουνάκη: Με βελούδινα βήματα ο χρόνος Γ θά­ ψει ο ΜπάμπηςΔερμιτζάκης 1 7 1 Πεζογραφία Δημήτρη Νόλλα: Ο άνθρωπος

Κεντρικήδιάθεση: Αθήνα:«Διαβάζω» Α.Μεταξά26, Αθήνα10681 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντροτουβιβλίου»Λασσάνη9τηλ.237.463 Εικόναεξωφύλλου: Janet Woolley Σύνθεσηεξωφύλλου: ΝένηΡάις

που ξεχάστηκε Γ θάψει ο Γάννης Μπασκόζος 1 7 3 Πεζογραφία Πέτρου Χαρτοκόλλη: Οιδιπόδειο '46-’47 Γοάφει ο Παντελής Κρανιδιώτης 1 7 6 Δοκίμια ΑΙ.Δ. Μεταξά: Προεισαγωγικά για τον πολιτικό λόγο. Δεκατέσσερα μαθήματα για το στυλ Γ οάφει η Νίκη Κώτσιου

Δ ε λ τ ί α ________________________ 1 7 9 Βιβλιογραφικό 1 8 9 Κριτικογραφία

ΝΕΕΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΕΣ

Τ Ο Π Α Ρ ΙΣ Ι Σ Τ Ο Ν 2 0 ό Α ΙΩ Ν Α

Το χαμένο χειρόγραφο του Βερν κυκλοφορεί τώρα και στα ελληνικά.

Ο Ι ΑΝ ΤΡΕΣ Κ Α Ι Τ Α Κ Ο Ρ ΙΤ Σ ΙΑ

Η ξαφνική εμφάνιση μιας κλασικής Αγγλίδας γεροντοκόρης λειτουργεί σαν καταλΰτης στη ζωή δόο ζευγαριών. Η δημοφιλέστατη Αγγλίδα συγγραφέας μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά.

ΤΖΕΝ Η

Η ιστορία ενός χιμπαντζή, που, αφού ξεριζώθηκε από το φυσικό του περιβάλλον, δεν μπορούσε πια να ζήσει ούτε στο δικό του κόσμο ούτε στον κόσμο των ανθρώπων.

A

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Ω Κ ΕΑ Ν ΙΔ Α

B est S

e lle iy

Ο πίνακας Παρουσιάζει τα *εμπσ*ρικότβρα βιβλία ταυ μήνα, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρησαν 30 βιβλιοπώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο καθένας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις. ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΑΝ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ: Απρόβλεπτο-Ηλιούπολις. Αριστοτέλης-ΑΘ. Βιβλιογωνία-Αθ. Γκρίτσης-Γεωργιάδης-Καλλιθέα. ΔιάμετροςΧαλκίδα. Δημητριάδης-Καλαμάτα. Δωδώνη-ΑΘ, Ελευθερουδάκης-Αθ. Ενδοχώρα-ΑΘ. Έντυπο-Θεσσ. Εστία-ΑΘ, Ήλιος-Δράμα. Θαλασσινός-Κως. Ιανός-θεσσ, Καραβΐας-Ρουσσόπουλος-ΑΘ. Κεντρί-Λαμία. ΚουρκάκηςΚαρδίτσα. Κρομμύδας-Χίος. Λοξίας-Θεσσ. Λέσχη του βιβλίου-ΑΘ. Μάτι-Κατερίνη. Μιχαλάς-ΑΘ. ΠαράμετροςΧολαργός. Πειραΐκή Φωλιά-Πειραιάς. Πλαίσιο-Ρέθυμνο. Πλέθρον-Αθ. Σύγχρονη Εποχή-ΑΘ. Το παραθύριΚαλαμάκι. Φιλιππότης-ΑΘ. Φτούλη-Νέα.Λιόσια.

Λ.ΠΑΠΑΛ0Π0ΥΛ0Σ Έ ν α ς σκούφος α πό πορφύρα

Δ έκ α μ ύ θ ο ι κ α ι μ ια ισ τ ο ρ ία

Ο ι π α λ ιο ί σ υμ μ αθ η τές

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

Α.ΠΑΠΑΔΑΚΗ

Ν. ΠΑΝΝΑΚΟΠΟΥΑΟΥ

Α μάν - Α μάν

Η πρόβα τ ο υ ν υ φ ικ ο ύ

Κ αι με το φως του λ ύκου επ α νέρχοντα ι

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

Δ υ τ ικ ά τ η ς λύπης

I. ΑΑ1ΕΝΤΕ Π άουλα

η

Α ΚΥΡΚΟΣ Ανατρεπτικά ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ

Ε. ΟΜΗΡΟΛΗ

Χ.ΧΩΜΕΝΙΛΗΣ

η

Β. ΑΠΟΣΤΟΑΟΠΟΥΛΟΣ Το χρονικό μιας εποποιίας ΣΥΓΧΡΟΝΗΕΠΟΧΗ

Ο ι κομ πάρσοι της η δονής

Το ύ ψ ος των π ε ρ ισ τ ά σ ε ω ν

η

Ε. ΧΟΜΣΜΠΑΟΥΜ Ηεποχή «ον άκρων ΘΕΜΕΛΙΟ

14 Ο.ΕΛΥΤΗ 0 κήπος με «ς αυταπάτες ΥΨΙΛΟΝ 15 Ζ.ΣΑΡΗ Ε.Π. ΠΑΤΑΚΗΣ

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

ΕΣΤΙΑ

16 Α. ΠΑΠΑΑΑΚΗ Το χρώμα τουφεγγαριού ΚΑΛΕΝΤΗΣ

Ο ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗΣ ΧΩΡΙΣ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ Το πολυόροφο βιβλιοπωλείο του Ελευθερουδάκη δέχεται και στους πέντε ορόφους του καθημερινά πολλούς βιβλιόφιλους. Το επισκεφτήκαμε, θαυμά­ σαμε την, ευρωπαϊκών προδιαγραφών, οργάνωσή του, αλλά πάγκους με περιοδικά, όσο κι αν αναζη­ τήσαμε, δεν βρήκαμε. Ρωτήσαμε - λίγο μετά τα Χριστούγεννα-τους υπεύθυνους γιατί σ’ένα τόσο μεγάλο βιβλιοπωλείο δεν υπάρχουν λογοτεχνικά περιοδικά και ειδικά το «διαβάζω»· ευγενικά μας διαβεβαίωσαν ότι κατασκευάζονται ειδικοί πάγκοι για να τα φιλοξενήσουν. Ξαναρωτήσαμε ένα μήνα μετά - τέλη Ιανουάριου - και πήραμε την εξής απά­ ντηση: Στο τέλος Μαρτίου, αν όλα πάνε καλά, θα δού­ με το θέμα των περιοδικών. Και.τον Ιούνιο, αν όλα πάνω καλά, μπορούν να βρουν οι βιβλιόφι­ λοι και τα περιοδικά τους στον Ελευθερουδά­ κη. Το «διαβάζω» θα επανέλθειτον Μάρτιο και θα υπο­ βάλει την ίδια ερώτηση. Ώς τότε, αναμένουμε. Κι ε­ σείς που αγοράζετε τα βιβλία σας στον Ελευθε­ ρουδάκη, μετά κάντε τη βόλτα σας στη Σόλωνος· εκεί θα ξεφυλλίσσετε και θα πάρετε τα περιοδικά που προτιμάτε.

ΚΑΛΟΣ «ΟΙΩΝΟΣ» Καλορίζικο, ευχόμαστε και σ’ ένα άλλο βιβλιοπω­ λείο, τον «Οιωνό». Έχει απλώσει τα βιβλία του, μό­ νο βιβλία τέχνης, στον β’ όροφο της Τσακάλωφ. Εκεί υποδέχεται τους φίλους του. Μπήτε μέσα, τι κι αν δεν είναι ισόγειο, θαυμάστε και ξεφυλλίστε τα λευκώματα στα ράφια. Αν δεν βρίσκετε αυτό που θέλετε, παραγγείλτε το· θα σας το εξασφαλίσουν σύντομα. Άντε να πάνε καλά οι δουλειές και ν’ αρχί­ σετε παιδιά να κατεβαίνετε - τους ορόφους εννο­ ούμε.

Ο Χρήστος Χωμενίδης, το «Σοφό παιδί», δηλώ­ νει σε συνέντευξή του στον Μάκη Δεληπέτρο στην «Απογευματινή». Μπούχτισαν από πολιτική και το ρίχνουν στο βι­ βλίο και στον πολιτισμό οι Έλληνες. Συμφωνούμε με το νεαρό πεζογράφο. Αλλά ας προ­ σέξει κι αυτός με τη σειρά του μην τον «μπουχτί­ σουν» οι αναγνώστες του. Τόσες δημόσιες εμφανί­ σεις και δηλώσεις σε εφημερίδες, περιοδικά και τη­ λεοράσεις, προς τι; Ας κρατηθεί στο «Ύψος των πε­ ριστάσεων» γιατί το πολύ «Κύριε ελέησον.......

Ο ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΗΣ «ΣΤΙΓΜΗΣ» Έχει πέσει στα χέρια σας κάποιος από τους καταλό­ γους των εκδόσεων «Στιγμή»; Σπεύστε να τον προ­ μηθευτείτε από τον Αιμίλιο Καλιακάτσο, αν δεν έχει ήδη εξαντληθεί, στο τυπογραφείο του, Ζωοδόχου Πηγής91-93.0 κατάλογος πάντως του ’95 περιέχει, εκτός από τις τιμές των βιβλίων των εκδόσεων «Στιγμή» και τα παρακάτω: • Νικόλαος Μ. Παναγιωτάκης: «Για το έργο του Στυλιανού Αλεξίου».

• Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος: «Έπαινος του νεοελ­ ληνιστή Στυλιανού Αλεξίου».

• Δημοσιεύματα του Στυλιανού Αλεξίου.

• Διονύσιος Σολωμός: «Η Γυναίκατης Ζάκυθος».

• Διονύσιος Σολωμός: «Ιταλία 1848».

• Κική Δημουλά: «Ομιλία περί ποιήσεως».

• Κική Δημουλά: «Νυχτερινός καθρέφτης».

• Βιβλιοθήκη αρχαίων συγγραφέων.

• Άλδος Μανούτιος: «Αυτοβιογραφία».

• Ριβαρόλ: «Στοχασμοί».

• Αντώνιος Μηλιαράκης: «Το πρώτον εν Ελλάδι Χαρτοποιείον». Καλοτυπωμένος, χειροποίητος, ο κατάλογος της «Στιγμής» παίρνει τη θέση του στη βιβλιοθήκη σας.

ΛΟΥΝΑ Π Α Ρ Κ Ή ΡΕΤΙΡΕ; Δώδεκα εκατομμύρια το επεισόδιο κοστίζει το δαλιανίδειο «Τρίτο στεφάνι». Ευτυχώς που ο σκηνοθέ-

Ik της έμεινε πιστός στα ονόματα των ηρώων του μυθιστορήματος του Κώστα Ταχτσή. Αυτός είναι και ο λόγος που πολλοί - όταν βλέπουν το σήριαλ επαναλαμβάνουν: αυτό κάτι μου θυμίζει, κάτι μου θυμίζει!

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ: ΕΝΑ ΠΡΟΣ ΜΙΜΗΣΗ ΚΙ ΕΝΑ ΠΡΟΣ ΑΠΟΦΥΓΗ 0 Μιτεράν, ο τελευταίος των μεγάλων πολιτικών, ά­ φησε πίσω του τον μάταιο τούτο κόσμο. Γράφτηκαν πολλά - και θα γράφονται για καιρό ακόμα - για την προσωπικότητα και το κύρρς του μεγάλου ηγέτη, την προσφορά του, το ήθος του, ακόμη και για την ερωτική του ζωή, τις μεγαλειώδεις «ζαβολιές» του, τόσο όμως εναρμονισμένες στο μέγεθος του. Αυτό όμως που αξίζει να σημειώσουμε, γι’ αυτό και το απομονώνουμε, ήταν η σχέση του με τα βιβλία και ιδιαιτέρως με τη λογοτεχνία. Αφορμή για τα πα­ ραπάνω αποτέλεσε ένα άρθρο του Βασίλη Βασιλι­ κού στα ΝΕΑ όπου μεταξύ των άλλων αναφέρει ότι: Τακτικά μέλη της προεδρικής συντροφιάς ήταν ο Μίλαν Κούντερα, η ΦρανσουάζΣαγκάν, ο Έλι Βιζέλ... Το πάθος του Μιτεράν για τη λογοτεχνία ήταν σε όλους γνωστό. Ο ίδιος εξάλλου έγραφε από νέος με ένα στυλ που θα το ζήλευε ακόμα και ο Αντρέ Ζιντ. Κάθε Σάββατο απόγευμα, όποτε βρισκόταν στο Παρίσι, έκανε απαραίτητα τη βόλτα του στα βιβλιοπωλεία και προμηθευό­ ταν, όπως άλλοι τις τροφές της εβδομάδας, αυτός τις πνευματικές τροφές της εβδομάδας του. Διάβαζε πολύ. Και έγραφε το ίδιο. Αλλά και σε μια τηλεοπτική του εμφάνιση ο Βασίλης Βασιλικός μιλώντας για τον Μιτεράν είχε αναφέρει το εξής: Για να γίνει κάποιος υπουργός - σύμφωνα με το κριτήριο του Γάλλου Προέδρου -, έπρεπε να εί­ χε γράψει τουλάχιστον δύο λογοτεχνικά βιβλία. Τι γίνεται στην Ελλάδα; Ακριβώς το αντίθετο. Θυμάστε τον «διαπρεπή» υπουργό μας, ο οποίος είχε αποκαλέσειτους ποιητές «λαπάδες»; Θυμάστε επίσης ότι είχε το θράσος να μην παραιτηθεί; Φα­ νταστείτε, λοιιπόν, το ίδιο πρόσωπο να ήταν Γάλ-, λος πολιτικός - υποθέσεις κάνουμε - και να εκλιπα­ ρεί τον Μιτεράν για μια θεσούλα. Γονατιστός θα ή­ ταν ακόμα.

ΝΕΟΣ ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Ο υπουργός πολιτισμού άλλαξε: στη θέση του κ. Θ. Μικρούτσικου ο κ. Σ. Μπένος. Οι υποχρεώσεις του υπουργείου απέναντι στο βιβλίο όμως δεν αλλάζουν. Παραθέτουμε, λοιπόν, αποσπάσματα από ρεπορτάζ της Μικέλας Χαρτουλάρη στα Νέα (25.11.95) με τίτλο: «Προίκα 1 δις για το βι­ βλίο» από το ΥΠ,ΠΟ. Εντυπωσιακό. Και πρωτοφανές! Ο προ­ ϋπολογισμός του βιβλίου για το 1996 θα ξεπεράσει κάθε ιστορικό προηγούμενο, ξεπερνώντας το ένα δισεκατομμύριο κατά σαράντα εκατομμύρια. Μια προί­ κα που ο Θάνος Μικρούτσικος θα δώσει στο βιβλίο από το ΛΟΤΤΟ και το Πρό­ γραμμα Δημοσίων Επενδύσεων και όχι από τον τακτικό προϋπολογισμό του ΥΠ,ΠΟ. Πρόκειται για μια τεράστια ενίσχυση αν σκεφτεί κανείς πως μόλις πριν από δύο χρόνια - τον Οκτώβριο του '93, που ο θ. Μικρούτσικος ανέλαβε και αναπληρω­ τής υπουργός Πολιτισμού - ο προϋπο­ λογισμός του βιβλίου ήταν μόνο 35 εκα­ τομμύρια, ενώ πέρσι ήταν ο μισός, 600 εκατομμύρια. Ήδη, εξάλλου, υπάρχει έ­ τοιμο το πρόγραμμα απορρόφησης αυτού του 1.040 δισ.... ... Είναι σαφές ότι ο φετινός προϋπολο­ γισμός για το βιβλίο υπογραμμίζει τη σημασία των Γραμμάτων και της ανά­ γνωσης ως βασικού άξονα της πολιτι­ στικής πολιτικής του Θ. Μικρούτσικου. Ταυτόχρονα όμως δημιουργεί ένα προηγούμενο που είναι δύσκολο να α­ νατραπεί από τον όποιο διάδοχό του. Η τελευταία φράση του ρεπορτάζ αναφέρεται στη δυσκολία ανατροπής του προϋπολο­ γισμού αφήνοντας εμμέσως πλην σαφώς να εννοηθεί ότι έγκειται στις προθέσεις του ση­ μερινού Υπουργού η πραγμάτωσή του. Γιατί όχι; Η υποστήριξη του βιβλίου, με κάθε δυνατό μέσον, είναι υπόθεση εθνικής σημασίας.

Καλή επιτυχία, κ. υπουργέ

Λ

Στο τε ύ χο ς του μηνάς Δεκεμβρίου το υ «διαβάζω» ανέγνωσα, όχι χ ωρίς κάποια έκπληξη, πρέπει να ομολογήσω, μια βραχύλογη δήλωση το υ περιοδικού, ένα είδος εξήγησης, αν όχι α πολογίας, για το π λήθος τω ν διαφημιστικών καταχωρίσεων του εορταστικού τεύχους. Ο φόβος πω ς οι τό σ ες δια­ φημίσεις «ίσως ενοχλήσουν μερικούς» απετέλεσε, προφανώς, την αφορμή τη ς επεξηγηματικής δή ­ λωσης, η οποία, με τη σειρά της, ερ έθισ ε τη δική μου διάθεση να διατυπώσω κάποια σχόλια. Το πρόβλημα, όπω ς το βλέπω, δεν περιορίζεται στο «διαβάζω». Ό π ο ιο ς παρακολουθεί το ν λογο­ τεχνικό περιοδικό μας τύπο, εύκολα διαπιστώνει τη συνεχώ ς αυξανόμενη προσπάθεια τω ν π ερισσο­ τέρω ν (ή τω ν κυριοτέρων) εκδοτικών μ ας οίκων να διαφημίζουν τα βιβλία τους. Η τάση αυτή τε ­ λευταία επεκτείνεται και στον η μερήσιο τύπο, πα ρά το υψηλό κόστος π ου συνεπάγεται και, αν οι προβλέψ εις γενικά δεν είναι παρακινδυνευμένες, η τηλεόρα ση θα είναι ό επόμενος αναβαθμός. Ω ς εδώ, τίποτε το παράδοξο. Ο όγκος τη ς βιβλιοπαραγωγής αυξάνει σταθερά, τό σ ο σ ε α ριθμούς τίτλων όσο και σε πω λήσεις αντιτύπων. Π ώ ς θα γίνει γνωστό ένα βιβλίο αν δεν διαφημιστεί; Π ώ ς θα πληροφορηθούν οι αναγνώ στες ότι ένα βιβλίο τέθηκε σ ε κυκλοφορία; Α ς σημειωθεί, παρεκβατικώς έστω, ότι σύμφωνα με ό λες τις ενδείξεις αυξάνει καθημερινά και ο α ριθμός τω ν αναγνωστών. Παλιότερα, το ολιγάριθμο αναγνωστικό κοινό έκανε τη βόλτα το υ στα βιβλιοπωλεία και, κατά κάποιο τρ ό ­ πο, ενημερωνόταν. Κάτι τέτοιο σ ήμερα είναι πρακτικώς ανέφικτο. Α κόμη και το πιο ενημερω μένο βι­ βλιοπωλείο είναι αδύνατο να εκθέτει, είτε σ α ς περιορισμένες βιτρίνες του είτε σ το υς επίσης περιο­ ρισμένους πά γκους του, το ν τερά στιο αριθμό τίτλων που τίθενται σ ε κυκλοφορία κάθε μήνα, με αιχ­ μή βέβαια τις ημ έρ ες τω ν εορτών. Η διαφήμιση συνεπώ ς καθίσταται αναγκαία εκ τω ν πραγμάτων. Ακόμα κι αν δεχθούμε ότι ένα στοιχείο επιθετικής εμπορικής πολιτικής δεν απουσιάζει εντελώ ς από το διαφημιστικό πρόγρα μμα το υ ενός ή τ ο υ άλλου εκδότη, το στοιχείο αυτό δεν μπορούμε ν α τ ό χα ­ ρ ακτηρίσουμε αθέμιτο. Λογικό είναι να θέλει ο εκδότης να προω θήσει τις πω λήσεις τω ν βιβλίων του όταν το κόστος παραγωγής, όσο και ο όγκος της, αυξάνουν κατακόρυφα. Αυτονόητα πράγματα. Από την πλευρά το υ αναγνώστη τώρα, πρόθυμα θα δεχθώ ότι και η διαφήμιση είναι μια μορφή ε­ νημέρωσης. Σπάνια δυσφορώ με τις διαφημιστικές καταχωρίσεις που συναντώ είτε σε λογοτεχνικά περιοδικά είτε σε ά λλης φύσεω ς έντυπα. Μ ολονότι επισκέπτομαι τακτικά ορισμένα μεγάλα βιβλιο-

Επωνφωζ

πωλεία, μολονότι παρακολουθώ μάλλον συστηματικά την κίνηση του βιβλίου, η διαφήμιση είναι μια πηγή π ληρ οφ όρησ ης που μ ου είναι χρήσιμη, αν όχι αναγκαία. Π ρέπει ω στόσο να πω και το υ στραβού το δίκιο. Η διαφήμιση, από τη ν ίδια τη ς τη φύση, είναι ισοπεδωτική - δεν γίνεται αλλιώς. Ο εκδότης, όταν διαφημίζει, δεν α ξιολογεί - πώ ς θα ήταν δυνατόν! Για τον εκδότη, όλα τα προϊόντα το υ είναι ισότιμα και όλα τα παρουσιάζει σαν αξιανάγνωστα βιβλία. Αυτονόητο δεν είναι; Α λλά εδώ είναι που ο αναγνώ στης αρχίζει να έχει πρόβλημα. Είναι αδύνατο να διαβάσει όλα τα βιβλία και να «κρίνει μόνος του». Σα ν τα μανιτάρια ξεφυτρώνουν τελευταία οι νέοι συγγραφείς, ονόματα άγνωστα στο αναγνωστικό κοινό, το υ ο ποίου την πρ οσ οχή και το ενδιαφ έρον διεκδικούν. Εκατοντάδες βιβλία μεταφράζονται κάθε χρόνο, που συχνότατα υπογράφονται από σύγχρονους ξένους σ υγγραφείς παντάπασι ά γνω στους σ το υς Έ λλη ν ες αναγνώστες. Το πρόβλημα εκλογής είναι τερά στιο και οδηγεί σε μια σ ύγχυση που ενδέχεται να είναι αποτρεπτική, ή έστω ανα­ σταλτική, για την κίνηση του βιβλίου. Σύμφωνοι, οι π ω λήσεις αυξάνουν από χρόνο σ ε χρόνο, αλλά κανείς δεν είναι σ ε θέση ν α πει αν η αύξηση αυτή δεν θα ή ταν μεγαλύτερη στην περίπτω ση που θα περιοριζόταν η σ ύγχυση και η θολούρα. Δ εν είναι, συνεπώς, λογικό να ευχηθεί κανείς είτε τη μείωση τη ς παραγω γής είτε τη ν περιστολή τη ς διαφήμισης. Εξίσου παράλογο θα ή ταν να ζητήσει από κάποιο έντυπο να θέσει όρια στον αριθμό τω ν δια φημίσεω ν που καταχωρεί. Ο ι ε ξηγήσεις που έδω σ ε το «διαβάζω» είναι επαρκείς, εύλογες και πειστικές. Τα έσ ο δα από τις δια φημιστικές καταχω ρίσεις εξασφ αλίζουν τη ν επιβίω ση και τη ν α­ νεξαρτησία το υ περιοδικού. Άλλο, κατά τη γνώμη μου, είναι τ ο ζητούμενο. Αυτονόητο ίσως, αλλά δεν βλάπτει να επαναδιατυπωθεί: Η α ύξηση τω ν διαφημίσεω ν να σ υνοδεύεται από ανάλογη ένταση (και έκταση) τη ς κριτικής δραστηριότητας. Να υπάρχουν όσο το δυνατόν περ ισ σ ότερες στήλες, που ν α υπογράφονται από ό σο το δυνατόν περ ισ σ ότερο υς συνεργάτες, όπου να εξετάζονται κριτι­ κά τα καινούρια βιβλία, είτε διαφημιζόμενα είναι αυτά είτε όχι. Να αντιπαρατίθεται, με άλλα λόγια, ο δια φ οροποιητικός λό γο ς τη ς κριτικής στον ισοπεδωτικό λόγο τ η ς διαφήμισης. Να δέχεται ο ανα­ γνώστης, εκτός από το μονόπλευρο μήνυμα το υ διαφ ημιζόμενου εκδότη, και το ν αντίλογο τη ς κριτι­ κής εξέτασ ης το υ βιβλίου. Ό τα ν μιλώ για «κριτική εξέταση» δεν εννοώ τη ν απλή βιβλιοπαρουσίαση που αρκετές φ ορ ές είναι μια ανούσια παραλλαγή το υ διαφημιστικού μηνύματος, αλλά τη ν τολμηρ ή αξιο λογική τοποθέτηση το υ κρίνοντος απέναντι στο κρινόμενο βιβλίο - με όλο το ρίσκο που συνεπάγεται μια τέτοια το πο θέ­ τηση. Μ ε όσο το δυνατόν πιο απλά λόγια: από το κριτικό σημείω μα περιμένω - εγώ, ο ζαλισμένος α­ πό τη ν πληθώ ρα τω ν προτεινόμενων βιβλίων αναγνώ στης - να μου πει αν αξίζει το ν κόπο να ξοδέψω τα χρήμα τά μου και το ν χ ρόνο μου για να δια βάσω ένα βιβλίο ή μήπω ς θα ήταν προτιμότερο να στραφώ σε κάποιο άλλο. Ενδέχεται κάποιος να πει: και ποιος σ ε προστατεύει από το ν υποκειμενισμό το υ κρίνοντος; Η α­ πάντηση είναι απλή. Κανένας! Γι’ αυτό μίλησα για πολλές στήλες, σ ε όλα τα έντυπα, που υπογράφ ο­ νται από πολλούς και διαφ ορετικούς ανθρώπους. Μ έσ α από τις πολλές και κατ’ ανάγκην διαφορετι­ κές γνώ μες ενδέχεται να σχηματίσω μιαν εικόνα που να με προσανατολίζει κάπως μέσα στον κυκεώ­ να τη ς βιβλιοπαραγωγής από τον καταιγισμό τη ς βιβλιοδιαφήμισης. Και οπω σδήποτε με βοηθάει να σχηματίσω μια γνώμη σφαιρικότερη απ’ ό,τιτο διαφημιστικό μήνυμα. Και, εν πάση περιπτώσει, κι αν ακόμη δεχθούμε ότι ο κριτικός λό γο ς είναι συχνά ύποπτος, είναι απλώ ς αδύνατο να πα ρα δεχθούμε ότι ο δια φημιστικός λό γο ς είναι υπεράνω πά ση ς υποψίας. Πιστεύω π ω ς ο αναγνώ στης - πάντα ί­ σως, αλλά πολύ π ερισσότερο στις μέρ ες μας - και όταν δεν δυσφ ορεί με τις π ολλές διαφημίσεις, έ­ χει ανάγκη και το κριτικό αντίδοτο.

Επωννμω;

\ \ i} V iy f x iip if l Αγαπητό διαβάζω, Είναι αναπόφευκτα τα χάσματα, οι παρανοήσεις και οι ασάφειες στο απομαγνητο-

Iφωνημένο κείμενο μιας συνέντευξης, όταν αυτό έχει συμπτυχθεί και αναδιαταχθεί χωρίς τελική θεώρηση από τον συνεντευξιαζόμενο, όπως συνέβη στην περίπτωσή μου (για λόγους για τους οποίους ευθύνομαι μόνο ο ίδιος). Δύο, τουλάχιστον, ανα­ κρίβειες της συνέντευξης του προηγούμενου τεύχους πρέπει να διορθωθούν, για να μην υπάρξουν παρεξηγήσεις, α) Δεν είμαι επίκουρος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, όπως αναφέρεται στο εισαγωγικό σημείωμα και εμφανίζομαι να λέω στη διάρκεια της συνέντευξης. Το ακριβές είναι ότι δίδαξα επί συμβάσει με μισθό βαθμίδας επίκουρου καθηγητή, β) Σε μια μάλλον χαώδη πρόταόη της σ. 129, εμφανίζομαι να λέω «... μέσα σε εκα­ τόν δεκατρείς συγγραφείς, αν πρέπει να επικαλεστώ ένα αντικειμενικό κριτήριο, συγγραφείς της γενιάς μου, συνομηλίκους μου και νεότερους, είμαι εκείνος που τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί». Το νόημα της δήλωσής μου είναι ότι είμαι ο πιο πολυμεταφρασμένος ανάμεσα στους συνομηλίκους μου και τους νεότερους από εμένα συγγραφείς (πεζογράφους), όχι φυσικά από όλους όσοι περιέχονται οτον Οδηγό. Εν όψει καλοθελητών που καραδοκούν, τέτοιες διευκρινίσεις πρέπει να γίνονται εγκαίρως!

Πολύ φιλικά Δημοσθένης Κοόρτοβικ

Κύριε Κούρτοβικ, Το βιβλίο σας έχει τίτλο «Έλληνες Μεταπολεμικοί Συγγραφείς» και υπότιτλο «ένας κριτικός οδηγός». Στην εισαγωγή του διάβασα τις προθέσεις σας. Μας λέτε ότι αν και δεν υπάρχει ώς σήμερα μια ιστορία της ελληνικής μεταπολεμικής λογοτεχνίας, εσείς αντισταθήκατε στον πειρασμό να γράψετε την πρώτη, διότι δεν είστε ιστορι­ κός της λογοτεχνίας. Θελήσατε όμως να καλύψετε το κενό συγγράφοντας έναν κριτικό οδηγό, τον οποίο θεωρείτε καλύτερο από μια ιστορία της λογοτεχνίας, διό­ τι στις σελίδες της - της ιστορίας - «χάνονται οι αποχρώσεις, οι διαφοροποιήσεις και οι λεπτομέρειες που, ειδικά στη λογοτεχνία, έχουν μεγάλη σημασία και που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια νέα, διαφορετική θεώρηση ή σε πιο προσωπικές αξιολογήσεις. Συγγραφείς και βιβλία που θ' άξιζαν κάποια ιδιαίτερη προσοχή πα-

ραλείπονται ή μνημο­ νεύονται καταλογάδην, ως

εκπρόσωποι

δείγματα μιας

διαφανές κριτήριο έγιναν μεταπολεμικοί οι Σεφέρης,

και

Ρίτσος, Βρεττάκος, Εμπειρικός και Ελύτης και γιατί

ορισμέ­

το ίδιο κριτήριο δεν ίσχυσε ας πούμε και για τον Γ.θ.

νης γραφής, μιας ορι­ σμένης

τους συμπεριλάβατε στους μεταπολεμικούς. Με πιο

Βαφόπουλο; Αλλά κι απ' τους γνησίως μεταπολεμι­

θεματολογίας,

κούς ποιητές της Θεσσαλονίκης, όχι μόνο δεν

μιας ορισμένης γενιάς

συμπεριλάβατε αδικημένους ή «ήσσονες», αλλά πα­

κ.λπ.». Αποσκοπείτε, επομένως, όπως μας πληροφο­

ραλείψατε - σκόπιμα; - ογκόλιθους όπως π.χ. η Ζωή

ρείτε παρακάτω, να παρουσιάσετε μέσα από λογοτε­

Καρέλλη και οι Γιώργος Θέμελης, Τάκης Βαρβιτσιώ-

χνικά πορτρέτα πεζογράφων και ποιητών, «και μάλι­

της και Γιώργος Στογιαννίδης. Και δεν είναι τόσο που

στα - το τονίζετε - όχι μόνο των πιο διάσημων, αλλά

οι ποιητές αυτοί τιμήθηκαν όλοι τους με κρατικά βρα­

και των λιγότερο γνωστών, εκείνων που είτε έμειναν

βεία και μάλιστα ο Βαφόπουλος και η Καρέλλη ανα-

παραγνωρισμένοι είτε είναι ακόμη νέοι και εξελισσό­

γορεύθηκαν και ακαδημαϊκοί, όσο ότι ο χρόνος τούς

μενοι είτε κατατάσσονται στους «ήσσονες» (με κριτή­

έχει καταξιώσει στη λογοτεχνική συνείδηση όχι μόνο

ρια όχι πάντα διαφανή και πειστικά)». Αν κατάλαβα

του τόπου μας αλλά κι έξω από τα σύνορά μας. Σας

καλά, πρόθεσή σας είναι να αποκαταστήσετε με το

ερωτώ επομένως, κ. Κούρτοβικ, θεωρείται το ποιητι­

πόνημά σας παραλείψεις και αδικίες και μάλιστα με κριτήρια διαφανή και πειστικά. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, την παρέμβαση του εγχειρι­ δίου σας στη λογοτεχνία της Θεσσαλονίκης, μια και κάνατε τον κόπο να παρουσιάσετε το βιβλίο σας και σε βιβλιοπωλείο της πόλης μας. Λημματογραφείτε σε αλφαβητική σειρά 113 πεζογράφους, ποιητές και δοκιμιογράφους, αλλά το κύριο βάρος το ρίχνετε στους πεζογράφους, διότι είστε από κείνους, όπως μας πληροφορείτε, που πιστεύουν ότι η διεθνής συμβολή μιας εθνικής λογοτεχνίας γίνεται κυρίως μέσω της πεζογραφίας. Επειδή, λοιπόν, θεωρώ κι ε­ γώ αυθαίρετη αυτή σας την προτίμηση θέλω να σας ρωτήσω ποιοι είναι οι άλλοι που ασπάζονται τις από­ ψεις σας και σε ποια θεωρητικά ή άλλα κείμενα της λογοτεχνίας στηρίζετε την άποψή σας αυτή. Διότι τό­ τε η Ελλάδα που έγινε γνωστή διεθνώς με την ποίησή της με τους Σολωμό, Καβάφη, Σεφέρη, Ελύτη, Ρίτσο

κό τους έργο ασήμαντο; Από την τριάδα των κοινωνι­ κών ποιητών της Θεσσαλονίκης, που ανήκουν στην πρώτη μεταπολεμική γενιά, ανθολογείτε μόνο τον Μανόλη Αναγνωστάκη. Ο Κλείτος Κύρου και ο Πάνος Θασίτης δεν άξιζαν την τιμή; Ούτε και ο Νίκος - Αλέξης Ασλάνογλου από τους ερωτικούς ποιητές της πόλης μας; Και δεν υπάρχει κανείς άξιος λόγου από τους ποιητές της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς ό­ πως οι Ανέστης Ευαγγέλου, Πρόδρομος Μάρκογλου, Μάρκος Μέσκος, Γιάννης Καρατζόγλου που να σας συγκίνησε, παρά πεταχτήκατε στον Γιάννη Υφαντή, τον μόνο που αναφέρατε από τους νεότερους; Μπράβο στο άλμα σας! Αλλά και στην πεζογραφία που κυρίως σας ενδιαφέ­ ρει, ενώ ανθολογείτε τον Ν.Γ. Πεντζίκη (ορθώς πα­ ρόλο που είναι προπολεμικός), παραλείψατε το στε­ νό του συνεργάτη και διευθυντή του πολύ σημαντικού

κ.ά. είναι καμένη από χέρι. Τζάμπα και τα δυο μας

περιοδικού «Κοχλίας» (1945-1948) Γιώργη Κιτσό-

νόμπελ στην ποίηση; Ανθολογείτε, κ. Κούρτοβικ, 85

πουλο. Αγνοείτε το έργο του ή το θεωρείτε παρακα­

πεζογράφους και μόνο 25 ποιητές, για τους οποίους

τιανό; Τι συμβαίνει και με τους Κώστα Λαχά, Αλεξάν­

λέτε ότι κάνατε την επιλογή «με κριτήρια που αντα­

δρα Δεληγιώργη, Γιάννη Πάνου κ.ά. που ακολούθη­

ποκρίνομαι αφ' ενός σε κάποιον άτυπο "γενικό κανό­

σαν τα βήματα του Πεντζίκη και του Κιτσόπουλου στο

να" και αφ’ ετέρου στις προσωπικές προτιμήρεις»

είδος αυτό της συνειρμικής γραφής που συνηθίσαμε

σας. Πού είναι, λοιπόν, τα διαφανή και πειστικά κρκ

να αποκαλούμε «εσωτερικό μονόλογο»; Αλλά κι από

τήρια για τα οποία μιλήσατε προηγουμένως; Και τι

τους Θεσσαλονικείς πεζογράφους που ακολούθησαν

σημαίνει άτυπος «γενικός κανόνας»; Περιμένω απά­

το ρεύμα της ρεαλιστικής πρόζας με πολλά αυτοβιο-

ντηση.

γραφικά στοιχεία, που καλλιέργησε κυρίως το περιο­

Φυλλομετρώντας το εγχειρίδιο διαπίστωσα ότι όλους

δικό «Διαγώνιος» (1958-1983), λείπουν συγγραφείς

τους προπολεμικούς ποιητές της γενιάς του '30,

με σημαντικό έργο όπως οι Σάκης Παπαδημητρίου, Γιώργος Κάτος, Τάσος Καλούτσας, Μανόλης Ξεξά-

ΜηΙογοαφία

κης, Νίκος Βασιλειάδης κ.ά. Η δε επαρχία απουσιά­

γα με το πλήθος και τον

ζει παντελώς σαν να μην υπάρχουν ο Διαμαντής

τρόπο χειρισμού τους»

Αξιώτης στην Καβάλα, ο Βασίλης -Τσιαμπούσης στη

(σελ. 224). Θα σας πα-

Δράμα, ο Γιώργος Καφταντζής στις Σέρρες, ο Σάκης

ρακαλούσα να μου ερ­

Τότλης στην Έδεσσα, ο Μίμης Σουλιώτης στη Φλώρι­

μηνεύσετε - συγχωρή­

να κ.ο.κ. (Αυτά για τη Βόρεια Ελλάδα γιατί στη Νότια

στε μου την ανεπάρκεια

το τροπάρι των παραλείψεων συνεχίζεται π.χ. Κώ­

- την «κριτική» σας αυτή

στας Λοναράς στην Πάτρά). Και ειλικρινά, κ. Κούρτο-

παρατήρηση. Η προχειρότητά σας όμως ξεπερνάει

βικ, δεν θα με πείραζε - κι ούτε νομίζω θα ενδιαφε­

κάθε όριο όταν στο βιβλίο σας που ανθολογεί 113 ο­

ρόταν κανείς - αν είχατε την τιμιότητα να πείτε ξεκά­

νόματα δεν υπάρχουν... περιεχόμενα! Κι εδώ νομίζω

θαρα ότι αυτούς τους συγγραφείς που ανθολογείτε

ότι μεγάλη ευθύνη έχει και ο εκδοτικός οίκος. Καλά,

ξέρετε ή γουστάρετε και επομένως γι' αυτούς γρά­

δεν ενδιαφέρεται για το περιεχόμενο. Αδιαφορεί και

ψατε. Όταν όμως δηλώνετε στην εισαγωγή σας ότι

για τους καθιερωμένους κανόνες της γραφικής επι­

«αυτό το εγχειρίδιο δίνει την πρώτη ύλη για μια ιστο­

μέλειας; Ειλικρινά με θλίβει βαθύτατα η διαπίστωση

ρία της ελληνικής μεταπολεμικής λογοτεχνίας», ε τό­

ότι η αρπακόλλα, το θράσος και η διαφήμιση για να

τε, είναι νομίζω δικαιολογημένη η αντίδραση ή η αγα­

πουλήσουμε τα προϊόντα μας, αδιαφορώντας για την

νάκτηση και καμιά συνηγορία της κ. Μαλβίνας Live α­

ποιότητά τους, άρχισε να διαφθείρει και την πνευμα­

πό την τηλεόραση δεν μπορεί να την υποβαθμίσει ή

τική μας ζωή.

να τη γελοιοποιήσει.

Τελειώνοντας, κ. Κούρτοβικ, ευελπιστώ ότι θα απα­

Επανέρχομαι στον υπότιτλο του βιβλίου σας και στις

ντήσετε στις συγκεκριμένες ερωτήσεις μου με ξεκά­

λέξεις «κριτικός οδηγός». Εγώ σαν τους γνωστότε­

θαρες θέσεις. Μη καταφύγετε στο φτηνό τέχνασμα

ρους οδηγούς ξέρω εκείνους των πόλεων. Για φα­

να πείτε ότι σας απεύθυνα το γράμμα αυτό γιατί δεν

νταστείτε, λοιπόν, έναν οδηγό της Θεσσαλονίκης που

με συμπεριλάβατε στο βιβλίο σας, όπως κάνατε με

να μην αναφέρει δρόμους όπως η Εγνατία ή η Τσιμι-

τον κ. Τάσο Γουδέλη (τον οποίο δεν γνωρίζω προσω­

σκή και μνημεία σαν τον Άγιο Δημήτριο, την Αγία Σο­

πικά κι έχω διαφωνήσει εγγράφως με τις απόψεις

φία ή τον Λευκό Πύργο. Γιατί είναι μνημεία για μας (κι

του περί πεζογραφίας), έτσι που η αντιπαράθεσή

άνοιξαν δρόμους που ακολουθήσαμε οι νεότεροι) η

σας για το συγκεκριμένο βιβλίο εκφυλίστηκε σε

Καρέλλη, ο Θέμελης, ο Βαρβιτσιώτης και άλλοι ση­

κουτσομπολιό διά των εφημερίδων, για το ποιος από

μαντικοί που παραλείψατε. Έρχομαι τώρα στο επίθε­

τους δυο σας είναι σημαντικότερος συγγραφέας.

το «κριτικός». Αλήθεια πιστεύετε ότι κάποιες επιπό­

Ούτε μ’ ενδιαφέρει το γεγονός ότι οκτώ από τους α­

λαιες προσωπικές σας γνώμες ή χιλιοειπωμένες πα­

νύπαρκτους, κατά την άποψή σας νεότερους πεζο-

ρατηρήσεις διανθισμένες με άφθονη τσαπατσουλιά

γράφους, αξιολογήθηκαν ως σημαντικοί και ανθολο­

συμβάλλουν στην κριτική αποτίμηση των συγγραφέ­

γήθηκαν από την Ελισάβετ Κοτζιά και τον Βαγγέλη

ων που ανθολογήσατε; Κι επειδή δεν μ’ αρέσουν οι

Χατζηβασιλείου στο βιβλίο τους, «Σύγχρονοι Πεζο-

αφορισμοί, θα σας δώσω κι ένα - δύο παραδείγματα

γράφοι 1974-1990», που κυκλοφόρησε ταυτόχρονα

της προχειροδουλειάς σας. Στους περισσότερους α­

με το δικό σας και μάλιστα από τον ίδιο εκδοτικό οίκο.

πό τους ανθολογούμενους ποιητές ή πεζογράφους

Φιλικά Περικλής Σφυρίδης

υπάρχει κι ένα, όχι πάντα πλήρες, εργογραφικό υπό­ μνημα. Στον Νικηφόρο Βρεπάκο δεν αναφέρετε ούτε τον τίτλο μιας έστω από τις πολυάριθμες συλλογές του. Ανθολογείτε τον κ. Αλέξανδρο Σχινά με το μονα­ δικό, όπως μας πληροφορείτε, βιβλίο του «Αναφορά περιπτώσεων», διότι «το βασικό γνώρισμα - του βι­

ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΟΥ Κ. Π. ΣΦΥΡΙΔΗ ΘΕΣΑΜΕ ΥΠΟΨΗ ΤΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗ ΜΑΣ Κ. Δ. ΚΟΥΡΤΟΒΙΚ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΜΑΣ ΕΣΤΕΙΛΕ ΤΗΝ ΑΚΟΛΟΥΘΗ:

βλίου αυτού - είναι η κατάτμηση της "αντικειμενικής" πραγματικότητας στα συστατικά της στοιχεία, τα ο­

Αγαπητό διαβάζω,

ποία κατόπιν ανασυνδυάζονται ελεύθερα και συνθέ­ τουν ιστορίες με μεταβλητή νοηματική εστία, ανάλο­

Αδικαιολόγητες παραλείψεις στο γράμμα του κ.

Σφυρίδη. Από τον κατά­

Παπαδάκη, Μ. Πρατικάκης, Ν. Χατζιδάκι κ.ά.; Από

λογό του με τους 26, αν

την Πελοπόννησο ο κ. Σφυρίδης μνημονεύει μόνο τον

μέτρησα καλά, Βορειο­

Κ. Λογαρά, λες και είναι κατώτεροί του ο ι : Κ. Αθανα-

ελλαδίτες ποιητές και

σούλης, Η. Γκρης, Γ. Γουδέλης, Ν. Ζακόπουλος, I.

πεζογράφους των οποί­

Καρατζαφέρη, Μ. Κατσαρός, Μ. Λαϊνά, Η. Παπαδη-

ων την απουσία από τον

μητρακόπουλος, 0. Πέλλας, Δ. Πετσετίδης κ.ά. Δεν

«Οδηγό»

θα επεκταθώ στη Στερεά, την Αττική, την Ήπειρο, τα

καταγγέλλει,

λείπουν, ως μη όφειλαν, ονόματα όπως: Ν. Βαγενάς,

Επτάνησα, τις Κυκλάδες και τ' άλλα τα νησιά μας,

Α. Βιστωνίτης, Σ. Βογιατζόγλου, Θ. Γρηγοριάδης, Δ.

γιατί ο κατάλογος των παραλειφθέντων από τον κ.

Δημητριάδης, Γ. Δέλιος, Α. Ίσαρης, Θ. Καλογιάννη,

Σφυρίδη θα αποκτούσε εφιαλτικό μάκρος και ο επι­

Γ. Καρτέρης, Ν. Κοκαντζής, Η. Κουτσούκος, Μ.

στολογράφος θα κοκκίνιζε από ντροπή μπροστά στα

Κυρτζάκη, Λ. Σεφεριάδη - Μεγάλου, Σ. Ξεφλούδας,

τόσα

Γ. Πατσώνης, Π. Σφυρίδης (βεβαίως), Α. Τραϊανός,

συγγραφέων μας. Γι’ αυτό απευθύνω έκκληση στον

Μ. Φάις, Κ. Χαρπαντίδης, X. Χαρτοματσίδης. Αυτοί

κ. Σφυρίδη (θεωρώντας τον καλοπροαίρετο) να επα­

και πολλοί άλλοι ως προς τη Βόρεια Ελλάδα. Εντύ­

νορθώσει τη σκανδαλώδη αδικία, εκδίδοντας έναν ο­

αποσιωπημένα

ονόματα

καταξιωμένων

δηγό που επιτέλους να δίνει μια σωστή και πλήρη ει­

πωση μου προκαλεί ότι αγνοείται παντελώς από τον κ. Σφυρίδη η Θεσσαλία, αν και υπάρχουν απόντες ό­

κόνα των παραλείψεων του σύγχρονου λογοτεχνικού

πως οι: Η. Κεφάλας, Θ. Κωσταβάρας, Μ. Μήτρας, Β.

τοπίου μας.

Πολύ φιλικά Δημοσθένης Κοόρτοβικ

Μπούτος, θ. Νιάρχος, Β. Παπαγιάννη, Ν. Παππάς, Ζ. Σκάρος, Β. Στεριάδης κ.ά. Και τι να πούμε για την Κρήτη, την οποία ο κ. Σφυρίδης απαξιώνει να αναφέ­

Υ.Γ.: Ο κ. Σφυρίδης δεν αναφέρει ούτε ένα συγγραφέα της Διασποράς. Γιατί άραγε; Μήπως δεν τους θεωρεί άξια μέ­ λη του εθνικού και λογοτεχνικού κορμού μας;

ρει, τη στιγμή που λείπουν ονόματα όπως: Α. Δικταίος, Δ. Καλοκύρης, Θ. Κορνάρος, X. Λιοντάκης, Α.

χ

ρ

ο

ν

ι

ά

Γραφτείτε συνδρομητές... ... σας συμφέρει Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου Ετήσια; 15.000 δρχ. Σπουδαστικη; 13.000 δρχ. Εξάμηνη; 8.000 δρχ. Σπουδαστικη; 7.000 δρχ. Βιβλιοθήκες - Ιδρύματα; 20.000 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ετήσια 05 δολ. ΗΠΑ Σπουδαστική 80 δολ. ΗΠΑ Βιβλιοθήκες - Ιδρύματα; 100 δολ. ΗΠΑ Τα παλιά τεύχη, τα δεκαπενθήμερα κοστίζουν 1.000 δρχ. και τα μηνιαία τεύχη 1.500 δρχ. Ε___ μ___β α

σ

μ

στη διεύθυνση; Α. Σπάθή, Αν. Μεταξά 26 ,106 01 ΑΘΗΝΑ F a r 33.01.315

Είκοσι χρόνια διαβάζω 1 9 7 6 - 1 9 9 6

______________

ΒΡΑΒΕΙΑ ΚΡΙΤΙΚΩΝ 1995

|

Οπως είχαμε αναγγείλει στο προηγούμενο τεύχος, το διαβάζζύ γιορτάζοντας τα 2 0 χρόνια συνεχούς και δυναμικής παρουσίας του στα ελληνικά γράμματα θα απανείμει προσεχώς τα ΒΡΑΒΕΙΑ ΚΡΙΤΙΚ Ω Ν 1995 στα καλύτερα βιβλία ελληνικής πεζογραφίας και ποίησης.

Θα αηονεμηθούν: ΒΡΑΒΕΙΟ Μυθιστορήματος ΒΡΑΒΕΙΟ Ποίησης ΒΡΑΒΕΙΟ Διηγήματος Η επιτροπή αηστελείται αηό τους κριτικούς: Δημήτρη Αασκαλόηονλο ΑλεξηΖήρα Μ άρη Θεοδοσοηούλου Τάκη Μενδράκο Μ ισέλ Φάις Βαγγέλη Χατζηβασιλείον

ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ~\ Το διαβάζω σε όσους γραφτούν συνδρομητές για δύο χρόνια (εντός του Φεβρουάριου) προσφέρει τη σειρά «Οι Ευρωπαίοι» (εκδόσεις Καστανιώτη). Τα οκτώ βιβλία της σειράς είναι: • ΜΑΡΣΕΛ ΑΙΜΕ: Η μυστική ζωή του κυρίου Μπερτύ • ΤΖΕΪΝ ΓΚΑΡΝΤΑΜ: Ο Θεός ναυάγησε στις ξέρες • ΛΟΥΙΣ ΜΑ ΤΕΟ ΑΙΕΘ: Η μαγική πηγή της νιότης • ΧΑΙΝΡΙΧΜ ΑΝ: Τελικός σταθμός: Μπαρ το χαρέμι

δ ια β ά ζ ΐύ

• ΓΙΑΝΝΗ Σ ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ: Το πεθαμένο λικέρ • ΓΙΟΖΕΦ ΡΟΤ: Η εξέγερση • ΖΑΚ ΣΕΣΕ: Η εξομολόγηση του πάστορα Μπυργκ • ΦΕΝΟΛΙΟ ΜΠΕΠΕ: Μ ια προσωπική ιστορία

Τ έλος, το «δ ια β ά ζω » τψοοχρέρει δ ω ρεάν δ ιαχρτιμ ιοτικό χώ ρο (6,5X 1 Ocm) γ ια το 1 9 9 6 σ ε ό λα τα β ιβ λ ιο π ω λ εία τη ς χ ω ρ ά ς πο υ π ω λ ο νν... (μ όνο ) y

γράψει τ ψ ιστορία τον βιβλίου

«Το χρύλο των δικαιωμάτων εξουσία, γυναίκες και ιδιότητα του πολίτη» είναι το θέμα Ευρωπαϊκού Συνεδρίου που διοργανωνει το Κέντρο Γυναικείων Μελετών και Ερευνών ΑΙΟΤΙΜΑ με την συνδρομή της Μονάδας Ίσων Ευκαιριών της Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ενωσης *. Στο πλαίσιο της διοργάνωσης αυτού του συνεδρίου και με σκοπό τη διευκόλυνση του διαλόγου δημοσιεύεται στις σελίδες, που ευγενικά παραχώρησε το περιοδικό «διαβάζω», το κείμενο της Λετίτσια Τζιανψορμάτζιο, στο οποίο μέσα από μια ορισμένη προσέγγιση υπέρβασης της διχοτομίας δημόσιο/ιδιωτικό (πολιτικό/προσωπικό) - που αποτέλεσε και αποτελεί κεντρικό θέμα (“τόπο”) της ιρεμινιστικής προβληματικής και αμφισβήτησης πραγματεύεται το ζήτημα της συγκρότησης της πολιτικής υποκειμενικότητας των γυναικών και της ανάδειξής τους σε «νέα» υποκείμενα της πολιτικής. ΗΛετίτσια Τζιανιρορμάτζιο είναι καθηγήτρια της Φιλοσοχρίας του Δικαίου στο πανεπιστήμιο της Σιένα (Ιταλία). Το κείμενό της (επανεπεξεργασία διάλεξης που δόθηκε στις 7.9.94 στο Universitat d’Estiu di Gandia (Valencia-Spagna)) μεταφράστηκε από τα Ιταλικά για λογαριασμό του Κέντρου ΑΙΟΤΙΜΑ.

(9 και 10 Φεβρουάριον 1996, κεντρικό κτίριο Πανεπιστημίου Αθι/vw, αμψθέατρο Ιατρικής Σχολής)

Μελέιη

Πολιτική υποκειμενικότητα των γυναικών: στρατηγικές εναντίον ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ ΚΑΙ ΚΑΘΕΤΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ Με ποια έννοια οι γυναίκες είναι ή μπορούν ή πρέπει να είναι υποκείμενα της πολιτικής; Και ποια προβλήματα τίθενται από την πολιτι­ κή υποκειμενικότητα των γυναικών; Σ’ αυτά τα ερωτήματα οφείλει κανείς να απαντάει διαφο­ ρετικά ανάλογα με το αν αναφέρεται στην «ο­ ριζόντια» ή στην «κάθετη» διάσταση της πολι­ τικής. Ως «οριζόντια διάσταση της πολιτικής» εν­ νοώ ουσιαστικά τη συμμετοχή- εννοώ εκείνη τη διάσταση, για την οποία, σήμερα, χρησιμο­ ποιείται ο όρος «cittadinanza»1- (εννοώ) εκεί­ νον τον χαρακτήρα της συντροφικής ή συλλο­ γικής ζωής, εκείνο το «δίκτυο των σχέσεων "πρόσωπο με πρόσωπο"» που, κλασικά, είναι στην πολιτική όχι μόνο ένα μέρος ή μια όψη της ζωής, αλλά η αυθεντικότητα ή η ίδια η ουσία της. Ως «κάθετη διάσταση της πολιτι­ κής», εννοώ εκείνη τη διάσταση που παραπέ­ μπει «στην ιδέα της εξουσίας, της διακυβέρνη­ σης και, σε τελευταία ανάλυση, σε μια τάξη καθορισμένη πάνω από την κοινωνία»2. Στο πλαίσιο, τώρα, της οριζόντιας διάστα-

σης της πολιτικής, η πολιτική υποκειμενι­ κότητα των γυναικών θα συνίσταται στην παρουσία τους στο χώρο «των ελεύθερων και ίσων», στο αν αναλαμβάνουν να κάνουν δημοσίως ορατές την ικανότητα και την υπευθυνότητά τους να παίρνουν αποφά­ σεις για τις ίδιες, χωρίς πλέον να εκχωρούν εξουσιοδοτήσεις σε άλλους. Αντίθετα, στο πλαίσιο της κάθετης διάστασης της πολιτι­ κής, θα πρόκειται για τις γυναίκες που απο­ κτούν εξουσία και πολιτικές υπευθυνότη­ τες, που αναλαμβάνουν δημόσιες λει­ τουργίες αποφασιστικού και αντιπροσω­ πευτικού χαρακτήρα, πάνω από και για άλ­ λους (όχι κατ’ ανάγκη μόνο γυναίκες), από τους οποίους έχουν εξουσιοδοτηθεί σχετι­ κά (να παίρνουν αποφάσεις και να τους α­ ντιπροσωπεύουν). Με την πρώτη έννοια η πολιτική υποκει­ μενικότητα αφορά (ή δεν αφορά) στις γυναίκες-ως-γυναίκες, και είναι, επομέ­ νως, ολοφάνερο ότι η σχετική συζήτηση καλύπτει, απαραιτήτως, μια «προβληματι­ κή του κοινωνικού φύλου (genere)»: θέμα που, όντως, έχει να κάνει ακριβώς με τη σχέση μεταξύ του να-είσαι-γυναίκα και του να είσαι-υποκείμενο-της πολιτικής. Με τη δεύτερη έννοια, αντιθέτως, θα μπορούσαν να δοθούν και παραδείγματα μεμονωμένων-ατόμων-γυναικών που ενώ αναδεικνύονται σε σημαντικές θέσεις εξουσίες, αυτό το ίδιο το γεγονός της ανάδειξής τους δεν γίνεται άμεσα αντιληπτό ή δεν θε­ ωρείται από τις ίδιες, ή από τις άλλες γυναίκες ή γενικότερα από την κοινωνία ως γεγονός από το οποίο οι γυναίκες-ωςγυναίκες αποκομίζουν κάποιο όφελος με όρους πολιτικής εξουσίας3. Παρ’ όλα αυτά μια προβληματική του κοινωνικού φύλου ε­ μπλέκεται κατ’ ανάγκην και στη συζήτηση πάνω σ’ αυτή τη δεύτερη έννοια της πολιτι­ κής υποκειμενικότητας, από τη στιγμή που το πρώτο και εμφανέστερο δεδομένο είναι ο ελάχιστος αριθμός των γυναικών που εί­ ναι, μ’ αυτήν την έννοια, υποκείμενα της πολιτικής, δηλ. των γυναικών που κατέ­ χουν θέσεις πολιτικής εξουσίας- το γεγο­

νός αυτό οδηγεί απευθείας στο ερώτημα: «Τι εμποδίζει την παρουσία των γυναικών στις αντιπροσωπευτικές οργανώσεις;»4. Στις γραμμές αυτού του άρθρου θα κά­ νω, εδώ κι εκεί, κάποιες αναφορές και στο θέμα της γυναίκας ως υποκειμένου της πο­ λιτικής στην κάθετη διάστασή της- ωστόσο θα διαθέσω το χώρο προνομιακά στην πραγμάτευση της «οριζόντιας» πολιτικής υποκειμενικότητας της γυναίκας, δίνοντας έμφαση πάνω απ’ όλα σ’ αυτό που, κατά τη γνώμη μου, συγκεντρώνει το μεγαλύτερο θεωρητικό ενδιαφέρον για το θέμα.

1. ΤΟ ΝΕΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΩΣ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ «ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟ» Το να είσαι υποκείμενο της πολιτικής με την οριζόντια έννοια, το να είσαι πολίτης ή πολίτις, σημαίνει να δρας πολιτικά, επομέ­ νως σημαίνει να είσαι πολιτικά ενεργό υπο­ κείμενο ή δρων πρόσωπο. Το να είσαι πολι­ τικό υποκείμενο με την οριζόντια έννοια σημαίνει να έχεις την απαίτηση να πα­ ρουσιάζεσαι στη δημόσια σκηνή για να εκ­ φράζεις άμεσα τους δικούς σου στόχους, τις δικές σου αξίες - και να είσαι σε θέση νατό κάνεις- σημαίνει ότι θεωρείς απαραί­ τητο να δρας - και να έχεις την ικανότητα για να διαπραγματεύεσαι, ισότιμα, με άλλα υποκείμενα, την προστασία των συμφερό­ ντων σου και την πραγματοποίηση των α­ ξιών σου, χωρίς να πρέπει να εξουσιοδο­ τείς άλλους για την εκπροσώπησή σου. Ως εκ τούτου πολιτικό υποκείμενο, με αυτή την έννοια, θα είναι ένα άτομο μόνον όταν και εφόσον είναι φορέας συμφερόντων (α­

ναγνωρισμένων ως) άμεσα εκφραστέων και άρα ιδιαίτερων. Αν ισχύει αυτό, η επιταγή ενός «νέου» πολιτικού υποκειμένου, από μία άποψη, σημαίνει, τη δημόσια αντιμετώπιση και τη δημόσια αναγνώριση αναγκών, συμφερό­ ντων, σκοπών και νέων αξιών (χωρίς πλέον να αγνοούνται, να υποτιμώνται ή, απλώς και είναι η καλύτερη των υποθέσεων - να λαμβάνονται ευγενικά υπόψη, για λόγους δήθεν αλληλεγγύης από τους φορείς δια­

Μελήη

φορετικών συμφερόντων και αξιών)· και προπάντων σημαίνει την εμφάνιση νέων τρόπων δράσης για την υπεράσπιση των συμφερόντων. Πράγματι, αν η ρητή και ο­ ρατή δράση για την υπεράσπιση των συμφερόντων είναι αυτή που προσδιορίζει το πολιτικό υποκείμενο, η καινοτομία του βρίσκεται στον τύπο των συμφερόντων κι ακόμη περισσότερο στον τύπο της δράσης που αναπτύσσεται. Έτσι, λοιπόν, το υπο­ κείμενο θα είναι νέο όχι μόνο και όχι τόσο για τα νέα συμφέροντά του (γιατί με αυτή την έννοια το νέο υποκείμενο θα διαφέρει από το παλιό ή τα παλιά μόνο κατά το ότι θα είναι «το τελευταίο αφιχθέν»)· αλλά κυρίως για το αν θα κινηθεί με νέο τρόπο έ­ τσι ώστε να μην είναι «το τελευταίο» πρό­ σωπο που θα εμφανιστεί στη σκηνή, αλλά ένα «διαφορετικό» - αυτό μετράει περισ­ σότερο - πρόσωπο. Θα μιλήσω για τις γυναίκες ως «νέα» δρώντα πρόσωπα της πολιτικής με αυτή τη δεύτερη και περισσότερο γόνιμη έννοια, δηλ. με την έννοια των «διαφορετικών» και όχι των «τελευταίων αφιχθέντων». Μ’ αυτή την έννοια θα προσπαθήσω να υποστηρίξω ότι οι γυναίκες θα είναι νέα υποκείμενα δρώντα πρόσωπα της πολιτικής μόνον εκεί όπου η είσοδός τους στην πολιτική αλλάζει όχι απλώς τον αριθμό, τα ποσοτικά δεδο­ μένα των προσώπων επί σκηνής, αλλά και τον τύπο, την ποιότητά τους: μ’ άλλα λόγια τον τρόπο δράσης- μόνο εκεί όπου η είσο­ δός τους δεν θα έχει ως μοναδική συνέ­ πεια την παρουσία στην πολιτική σκηνή α­ τόμων, που συμπτωματικά ή τυχαία, είναι γυναίκες, αλλά θα έχει επιπτώσεις στον προσδιορισμό και στη διαμόρφωση της ί­ διας της πολιτικής πράξης.

2. Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΩΣ ΣΦΑΙΡΑ ΤΗΣ ΟΡΑΤΟΤΗΤΑΣ Η είσοδος των γυναικών στην πολιτική σφαίρα σημαίνει την είσοδό τους στον δη­ μόσιο χώρο, που αποτελεί τον παραδειγ­ ματικό τόπο όπου όλοι καθίστανται ορα­ τοί6. Η γυναίκα που δεν είναι πολιτικό υπο­

Μελάη

κείμενο, είναι η γυναίκα με το τσαντόρ. Σή­ μερα, πράγματι, όχι μόνο για λόγους συμπτωματικούς6, στις δικές μας δυτικές κοινωνίες του φιλελεύθερου πολιτισμού, ως σύμβολο της απομόνωσης της γυναί­ κας από τον δημόσιο χώρο, θεωρείται η καλύπτρα του σώματος και του προσώπου της που της αφήνει ελεύθερα μόνο τα μά­ τια: δίνοντάς της έτσι τη δυνατότητα να βλέπει, χωρίς όμως να εκτίθεται η ίδια και να γίνεται ορατή από τα τόσα διαφορετικά μάτια. Αντιστρόφως, η γυναίκα που ενώ ρί­ χνει το βλέμμα της στους άλλους, συγχρό­ νως προσφέρεται στα τόσα διαφορετικά μάτια, η γυναίκα που συγκρατεί και ανταλ­ λάσσει βλέμματα κάτω από άλλα βλέμμα­ τα, είναι ένα άτομο-γυναίκα, εφοδιασμένο με μια ξεχωριστή ταυτότητα. Είναι ένα υποκείμενο συγκροτημένο αυτόνομα και ανεξάρτητα από τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες (ακριβώς: από το βλέμμα) ε­ νός άλλου, δεν ορίζεται πια σε σχέση με αυτές, αλλά συμβάλλει στη δημιουργία α­ μοιβαίων απαιτήσεων και προσδοκιών συμπεριφοράς, σε ένα επίπεδο απόλυτης ισοτιμίας, δηλαδή, ίσης υπόληψης και εκτί­ μησης με πολλά άλλα υποκείμενα: υποκεί­ μενα διαφορετικά από την ίδια και διαφο­ ρετικά επίσης το ένα από το άλλο. Ο χώ­ ρος όπου αυτά συμβαίνουν είναι ακριβώς ο χώρος από τον οποίο οι γυναίκες για ολό­ κληρες εποχές ήταν αποκλεισμένες: η δη­ μόσια σφαίρα ή σφαίρα της πολιτικής, εκεί όπου οι διαφορετικοί είναι ίσοι. Ας μη θεωρηθεί, ωστόσο, ότι για να είναι διαφορετικές και ίσες αρκεί να βγάλουν την καλύπτρα- το να αποκαλυφθεί η γυναί­ κα και να αφήσει να την κοιτάξουν είναι α­ συζητητί αναγκαία συνθήκη αλλά όχι και ι­ κανή για να γίνει υποκείμενο- μπορεί να παΣΦΑΙΡΑ ραμείνει αντικείμενο - και να μετατραπεί α­ πό απολαύσιμο ιδιωτικά αντικείμενο σε δη­ μόσιο αντικείμενο: 1) εάν προσφέρεται στα βλέμματα των άλλων χωρίς ταυτόχρονα να ρίχνει επάνω στους άλλους το δικό της α­ παιτητικό βλέμμα και 2) εάν έχοντας οι άλ­ λοι όλοι το ίδιο βλέμμα, τις ίδιες προσδο­

υπήρξε ποτέ «ορθά κοφτά» για τους άν­ δρες αποκλεισμός από τη συμμετοχή στην ενεργό πολιτική ζωή. Αντιστρόφως, αυτό μπορεί να έιπωθεί - επιβάλλεται να ειπωθεί - για τις γυναίκες: από τα δύο φύλα, λοι­ πόν, οι γυναίκες είναι αυτές που κατάφεραν να φθάσουν στην πολιτική, μέσα από έ­ ναν άλλο χώρο. Ας αναρωτηθούμε: ποιος είναι αυτός ο άλλος χώρος; πού ήταν, πού είναι οι γυναί­ κες στις οποίες ήταν απαγορευμένο να εμ­ φανιστούν εκεί ακριβώς όπου θα μπορού­ σαν να αυτοπαρουσιαστούν και να γίνουν ορατές; Οι γυναίκες κάνουν την είσοδό τους στην πολιτική, στον δημόσιο χώρο όπου καθίστανται ορατές, αφού απελευθερω­ θούν από το ιδιωτικό. Και να 'μαστέ, λοι­ πόν, στο σημείο που, για να αναλύσουμε σοβαρά το θέμα μας, πρέπει να συζητή­ σουμε την αντίθεση μεταξύ «δημόσιου»/«ιδιωτικού»· πρόκειται για μια συζήτηση στην καρδιά του ζητήματος που, ως γνω­ στόν, είναι ο προβληματισμός πάνω στη διχοτομία (και την αυστηρή κριτική του δια­ χωρισμού) μεταξύ «δημόσιου» και «ιδιωτι­ κού» (ή μεταξύ προσωπικού και πολιτικού) που αποτελεί έναν τόπο (topos) της φεμινι­ στικής σκέψης, ή όπως λέει κάποια «το» θέμα του φεμινισμού7.

3. Η ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΣΦΑΙΡΑΗ είσοδος των γυναικών στη σφαίρα της πολιτικής σημαίνει, λοιπόν, την προσπέλα­ ΩΣ ΣΦΑΙΡΑ ΤΗΣ ΣΤΕΡΗΣΗΣ σή τους στον δημόσιο χώρο, στην αγορά Μια ουσιαστική διαφορά, από μόνη της (agora). Τώρα, το ιδιωτικό, σε αντίθεση με εξαιρετικά ισχυρή, μεταξύ γυναικών και ανδρών ως υποκειμένων ή δρώντων προ­ αυτό που προσδιορίζει η πολιτική διάστα­ σώπων της πολιτικής έγκειται στο ότι, σε α­ ση, τον δημόσιο χώρο, είναι για τις γυναί­ κες ο χώρος έλλειψης αυτονομίας. Το ιδιω­ ντιδιαστολή προς τους άνδρες, αποκλει­ τικό, δηλαδή η ζωή των γυναικών που δεν σμένες από την πολιτική επί μακρό χρόνο έχουν πρόσβαση στην πολιτική, προσέλαυπήρξαν οι γυναίκες-ως-γυναίκες. Κανείς βε δύο έννοιες με τη μορφή θεωρητικών βέβαια δεν μπορεί να πει «ορθά κοφτά» ότι και οι άνδρες, όλοι οι άνδρες υπήρξαν ανέ­ μοντέλων και πιο απλά: α) την έννοια (κλασικής προέλευσης) καθεν υποκείμενα, δηλαδή δρώντα πρό­ σωπα της πολιτικής (πράγματι, έχουν του ιδιωτικού-οικιακού χώρου της μη-ελευθερίας απέναντι στους άλλους, δηλαδή υπάρξει και άνδρες «αποκλεισμένοι»: είτε της υποταγής σ’ αυτούς και στην εξυπηρέ­ αυτοί ήταν δούλοι, είτε αστοί, είτε νέγροι, είτε μη-πολίτες), αλλά και κανείς, πολύ πε­ τηση των αναγκών τους, και β) την έννοια (ρομαντικής προέλευσης) του ιδιωτικού ρισσότερο, δεν μπορεί να αρνηθεί ότι δεν

κίες, προσδιορίζεται και συμπεριφέρεται σύμφωνα με αυτές. Για να γίνει η γυναίκα, που έχει αφαιρέσει την καλύπτρα επιτέ­ λους «ένα υποκείμενο στη δημόσια σφαί­ ρα» και όχι βέβαια να είναι «δημόσια γυναί­ κα» - όπως η γδυτή γυναίκα των διαφημι­ στικών αφισών που, για νέους και παλιούς ολοκληρωτικούς, αποτελεί τη μοναδική ε­ ναλλακτική απάντηση στο φερετζέ - εξαρτάται από μια διπλή συνθήκη: 1) ότι αυτή, ναι! προσφέρεται στα βλέμ­ ματα, προσφέροντας όμως ταυτόχρονα στο δικό της κριτικό βλέμμα τον κόσμο, συμπεριέχοντα τα άλλα βλέμματα και 2) ό­ τι αυτά τα άλλα βλέμματα δεν είναι μόνο πολλά, αλλά και διαφορετικά, που ανήκουν με τη σειρά τους σε άτομα, εφοδιασμένα ως τέτοια με διακριτές ταυτότητες, οπότε δεν πρόκειται για το μοναδικό αδιαφοροποίητο βλέμμα του άνδρα - μάζα. Η είσοδος των γυναικών, λοιπόν, στη δημόσια σφαίρα σηματοδοτεί την αρχή της ορατότητάς τους και γι’ αυτό το τέλος της υποταγής, και επομένως της ανισότη­ τάς τους- αυτή η είσοδος καθίσταται δυνα­ τή με την κατάργηση μιας απαγόρευσης: του αποκλεισμού των γυναικών από το χώ­ ρο συνάντησης μεταξύ των ίσων-διαφορετικών.

Μελέτη

προσωπικού, χώρου της μη-ελευθερίας α­ πέναντι στον ίδιο τον εαυτό τους, δηλαδή της υποδούλωσης στη δυναμική των συναισθημάτων, των παθητικών, στοργι­ κών και συγκινησιακών στοιχείων που είναι ανεξέλεγκτα από τη λογική και που τα δια­ τηρούν κατ’ αποκλειστικότητα ή τα τοπο­ θετούν σε θέση πάντα υπεροχής. Και με τις δύο έννοιες ο ιδιωτικός χώρος είναι αυτός που προσδιορίζεται από την έλλειψη, δηλαδή πρόκειται ακριβώς για το χώρο της στέρησης. Είδαμε ότι τόσο στον ιδιωτικό-οικιακό όσο και στον ιδιωτικόπροσωπικό χώρο οι γυναίκες στερούνται την ελευθερία. Αλλά επιπλέον στο ιδιωτικό στερούνται και την ισότητα: με την πρώτη έννοια στερούνται την ιδιότητα της ισότη­ τας, αφού δεν είναι υποκείμενα ίσης μεταχείρησης, ίσης εκτίμησης και σεβασμού, στοιχεία που απονέμονται σε, και απαιτού­ νται από, άτομα ελεύθερα8- με τη δεύτερη έννοια στερούνται την αντίληψη (concezione), το καθολικό χαρακτηριστικό της ορθο­ λογικής συμπεριφοράς, της ισότητας με­ ταξύ των ατόμων, γιατί προφανώς τα άτο­ μα που έχουν την ειδική οπτική (μερικότητα) των αισθημάτων - που αποδίδεται πρωτίστως στη «θηλύτητα» - δεν θεωρού­ νται εξίσου ικανά19.

οι ίσοι, αλλά στην ιδιωτική - οικιακή σφαίρα δεν υπάρχουν ίσοι- υπάρχουν μόνο προκα­ θορισμένοι ρόλοι, των οποίων ο προσδιο­ ρισμός και ο καταμερισμός μεταξύ των διαφόρων υποκειμένων θεωρείται ως το α­ ποτέλεσμα της φυσικής πραγματικότητας των αναγκών και όχι ως το δυνατό αποτέ­ λεσμα της αντιπαράθεσης επιχειρημάτων, απόψεων και συμφερόντων. Η οικιακή σφαίρα είναι «ιδιωτική» (privata) στο βαθμό που είναι σφαίρα της στέρησης (privazione), σηματοδοτημένη θεσμικά ή «φυσικά», από την κυριαρχία και επομένως από την ανισότητα, αλλά οπωσδήποτε εί­ ναι σφαίρα «κοινωνική» και όχι απλώς «προσωπική», γιατί σ’ αυτήν παγιώνονται και αναπτύσσονται οι διαπροσωπικές σχέ­ σεις12 και σ’ αυτή τη σφαίρα ο ρόλος των γυναικών είναι ρόλος υποταγής και, κάτι περισσότερο, υπηρετικός. Επομένως, οι γυναίκες, στο βαθμό που (μαζί με τους ανί­ κανους και τους δούλους) σημαδεύονται, λόγω φύσης, ακριβώς από αυτή τη συνθή­ κη «να υποτάσσονται στις βασικές ανάγκες της ζωής», συνθήκη που τους προσδιορίζει την «κατωτερότητα», δεν μπορούν να είναι υποκείμενα της πολιτικής, δεν μπορούν να είναι «ίσες». Οι άνδρες είναι «ίσοι» στην πο­ λιτική κι αυτό γιατί είναι ελεύθερα άτομα, από τη στιγμή που δεν εξουσιάζονται από 3.1. ΤΟ ΙΔΙΩΤΙΚΟ-ΟΙΚΙΑΚΟ τις ανάγκες και επομένως μπορούν να α­ Καταρχάς είδαμε ότι η είσοδος των φήνουν το σπίτι. Στο σπίτι, στο πλεγμάτων γυναικών στον δημόσιο χώρο σημαίνει την σχέσεων που δημιουργούνται από τη σφαί­ έξοδό τους από το σπίτι, από την οικιακή ρα των αναγκών, αυτοί είναι οι κυρίαρχοι, σφαίρα στην οποία για αιώνες αναπτύχθη­ καθόσον στην πραγματικότητα δεν βρί­ καν καθ’ ολοκληρίαν η ζωή και οι σχέσεις σκονται στο εσωτερικό αυτής της σφαί­ τους. Οι γυναίκες δεν θεωρήθηκαν απολύ­ ρας, ούτε είναι δέσμιοι της, γι’ αυτό και τως υποκείμενα ή πρόσωπα της πολιτικής μπορούν να αναπτύξουν τη δραστηριότηαπό τους πρώτους θεωρητικούς αυτής της τά τους και να ασκήσουν την επιρροή τους διάστασης ή δραστηριότητας- δηλαδή, πολύ πέρα από αυτήν13. δεν συνυπολογίστηκαν από τους κλασι­ Στη σφαίρα της πολιτικής, έξω από το κούς συγγραφείς μεταξύ των «πολιτικών σπίτι, έξω από τη φυσική σφαίρα των ανα­ ζώων», η φύση των οποίων είναι «ακριβώς γκών, που σηματοδοτούνται από τις σχέ­ να ζουν σε μια κοινωνία των πολλών»10- αλ­ σεις κυριαρχίας, όπου οι διαφορές γίνο­ λά ούτε και ποτέ θεωρήθηκε αναγκαίο να νται ανισότητες, βρίσκεται κανείς «πρόσω­ διατυπωθεί ρητά ο αποκλεισμός τους11. Οι πο με πρόσωπο» ανάμεσα σε άνδρες ελεύ­ «πολλοί» της πολιτικής είναι, όπως είδαμε, θερους και άρα ίσους: αυτό ακριβώς είναι

Ερεννα

Το «ιδιωτικό» τόσο στην κλασική θεώρη­ ση όσο και στη ρομαντική - και με τις δύο έννοιες που είδαμε του «εσωτερικού» και του «συναισθηματικού» - εξατομικεύει μια 3.2. ΤΟ ΙΔΙΩΤΙΚΟ-ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ σφαίρα που θεωρείται πρωταρχικά γυναι­ Κατά δεύτερο, είδαμε ότι η είσοδος των κείας αρμοδιότητας. Ακόμη, η γυναικεία γυναικών στον πολιτικό χώρο σημαίνει την φύση είναι ακριβώς αυτό που χρησιμοποι­ έξοδο από τον εαυτό τους, από την ενδό­ ήθηκε για να θεμελιωθεί ως τετελεσμένο τερη (intima) σφαίρα στην οποία για αιώ­ γεγονός η ένταξη της γυναίκας στο ιδιωτι­ νες έζησαν απομονωμένες. Με αυτήν την κό και άρα η φυλάκισή της σ’ αυτό1ορισμέ­ έννοια η «ιδιωτική» σφαίρα ανατίθεται στη νες φορές (χρησιμοποιήθηκε) και η «δημόσια», όχι πλέον όπως, κλασικά, η πνευματική φύση της, οπότε και έπαψαν να σφαίρα των κοινωνικών σχέσεων κυριαρ- την εξομοιώνουν με τους ανίκανους και χίας-υποταγής ανατίθεται σας κοινωνικές τους δούλους, αλλά με τα παιδιά και τους σχέσεις που αποβλέπουν στην ισότητα1 ανόητους17, και ορισμένες άλλες η φυσικο-βιολογική της υπόσταση18. αλλά, από τη μια μεριά, όπως η προσωπική Περνώντας από την κλασική στη ρομα­ και εσωτερική σφαίρα συγκρούεται με την κοινωνική σφαίρα των διυποκειμενικών ντική έννοια, γι’ αυτό που πρωτίστως μας (intersoggettive) σχέσεων και από την άλ­ ενδιαφέρει, η σχέση μεταξύ γυναικών και ι­ λη, όπως η σφαίρα των διαπροσωπικών διωτικής ζωής δεν αλλάζει ουσιαστικά και, σχέσεων στις οποίες εμπλέκονται τα κατά συνέπεια, παραμένει αδιαφοροποίησυναισθήματα και τα αισθήματα - που νο­ τη και η σχέση μεταξύ γυναικών και πολιτι­ ούνται ως στοιχεία μη υποκείμενα στον ορ­ κής. Πράγματι, τόσο τα συναισθήματα και θολογικό έλεγχο - συγκρούεται με τις τα αισθήματα, όσο και η δημιουργικότητα διυποκειμενικές σχέσεις που υπόκεινται και η καλλιτεχνική έμπνευση, έτσι όπως πεστη λογική ή στα συμφέροντα. Πρόκειται ριγράφονται από τον ρομαντισμό, έχουν για διαχωρισμούς που έχουν τις ρίζες τους το εξής κοινό με τις ανάγκες: δεν έχουν τη στη ρομαντική θεώρηση. Με την πρώτη έν­ δυνατότητα να τα εξουσιάσουν, αλλά ε­ νοια ο διαχωρισμός μεταξύ «δημόσιου» και ξουσιάζονται οι ίδιες από αυτά. Και ιδιαίτε­ ρα από την ειδική θέση «της μεροληπτικό«ιδιωτικού», είναι ο διαχωρισμός μεταξύ του κοινωνικού κομφορμισμού και της ατο­ τητας, του συγκινησιακού, του μη-καθολιμικότητας1η ρομαντική «απομόνωση στο ι­ κού» της γυναικείας φύσης πηγάζει η βα­ διωτικό» σημαίνει ότι συγκεντρώνονται οι θιά δυσπιστία απέναντι στις ικανότητες ατομικές ενέργειες στην προσπάθεια να των γυναικών να αναλάβουν το ρόλο υποεκφραστεί και να αναπτυχθεί ο πιο αυθεντι­ κειμένωντου δημόσιου χώρου. Ως απαραί­ κός εαυτός μέσω, π.χ., της καλλιτεχνικής τητα χαρακτηριστικά του πολιτικού υποκει­ δημιουργίας, η γνησιότητα της οποίας ε­ μένου θεωρούνται, πράγματι, ο ορθολογι­ ξασφαλίζεται με την απομάκρυνση από το σμός και η καθολικότητα, έτσι «η ίδια η α­ «δημόσιο» που νοείται ως κοσμικότητα15. ναφορά στη μεροληπτικότητα, στο συγκι­ Με τη δεύτερη έννοια πρόκειται για τον νησιακό, στο μη-καθολικό της φύσης των διαχωρισμό μεταξύ κοινωνικών και προσω­ γυναικών δικαιολογεί τον εγκλεισμό τους στο ιδιωτικό... Δεδομένου ότι η γυναίκα πικών (intime) σχέσεων, οι οποίες πρέπει να απομακρυνθούν και να απαλλαγούν α­ γνωρίζει μόνο τους δεσμούς της αγάπης πό τις υποχρεώσεις που επιβάλλει ο εγγε­ και της φιλίας, θα είναι άτομο επικίνδυνο νής κομφορμισμός της κοινωνικότητας και στο χώρο της πολιτικής, επειδή θα είναι που, επομένως, επιβάλλει η δημόσια διά­ διατεθειμένη, ίσως, να θυσιάσει για κάποιο προσωπικό δεσμό ή προσωπική (ιδιωτική) σταση17. το «οριζόντιο» χαρακτηριστικό της πολιτι­ κής ως συνάντησης μεταξύ ίσων, ζωής εν κοινωνία (koinonia)14.

Μελέτη

προτίμηση το ευρύτερο δημόσιο συμφέ­ ρον»19. Για άλλη μια φορά, λοιπόν, αυτός που ζει στο ιδιωτικό, και εφόσον ζει γι’ αυτό, δεν είναι ελεύθερος. Δεν είναι, μπορούμε να το πούμε ξεκάθαρα, ένας άνδρας ελεύ­ θερος: δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια γυναίκα. Όπως ακριβώς με την κλασική έν­ νοια, έτσι και μ’ αυτή τη ρομαντική έννοια η ελευθερία ανήκει εξ ορισμού στον άνδρα. Αντιλαμβανόμαστε, λοιπόν, ότι, κατά τον κλασικό τρόπο θεώρησης, οι γυναίκες μπαίνουν στην πολιτική εξερχόμενες και ε­ πομένως χειραφετούμενες από τις οικια­ κές σχέσεις, δηλαδή από το εσωτερικό της οικίας, από εκείνον τον ιδιωτικό χώρο όπου βρίσκονταν κάτω από την κυριαρχία των α­ ναγκών το ίδιο αντιλαμβανόμαστε ότι, κα­ τά τη ρομαντική έννοια, μπαίνουν στην πο­ λιτική εξερχόμενες, και άρα χειραφετού­ μενες, από την προσωπική και ιδιαίτερη ζωή τους, δηλαδή, από το εσωτερικό του ί­ διου του εαυτού τους, από εκείνον τον ι­ διωτικό χώρο όπου βρίσκονταν ουσιαστικά κάτω από την κυριαρχία των συναισθημά­ των και των παθών σε κάθε περίπτωση, ε­ πομένως, θεωρείται ότι φθάνουν στην πο­ λιτική από ένα χώρο όπου έχουν στερηθεί την ελευθερία που μόνον η λογική εγγυάται. Επομένως για τις γυναίκες αυτή η εί­ σοδος στην πολιτική έχει την έννοια και τη λειτουργία μιας λύτρωσης, ή απελευθέρω­ σης, από το ιδιωτικό.

κό τρόπο δράσης. Τότε, λοιπόν, κατά πρώτο λόγο, η πολιτι­ κή δράση της γυναίκας πρέπει να έχει σκο­ πό το τέλος της υποταγής της στο ιδιωτι­ κό- και επομένως, στη μεταφορά στην πο­ λιτική ορισμένων χαρακτηριστικών της «θηλύτητας» (femminilita) που παραδοσια­ κά θεωρούνται ως αποκλειστικά διαθέσιμα στην «ιδιωτική» διάσταση. Έτσι, η μη πλασματική είσοδος των γυναικών στην πολιτική θα επιτρέψει μιαν αναδιάρθρωση του ιδιωτικού- θα είναι πραγματικά υποκείμενα της πολιτικής οι γυναίκες των οποίων το ιδιωτικό δεν θα α­ ποτελεί πια το χώρο της στέρησης. Το έρ­ γο, όμως, του επαναπροσδιορισμού της ι­ διωτικής σφαίρας δεν θα είναι ανώδυνο για τα «παλιά» υποκείμενα της πολιτικής - για τους άνδρες - γιατί θα έχει επιπτώσεις και στον προσδιορισμό της δημόσιας σφαίρας και, κατά συνέπεια, στη θέση που οι άν­ δρες κατέχουν και στις δύο σφαίρες. Πράγματι, το να θέσουν οι γυναίκες τέλος στο «ιδιωτικό» της υποταγής, σημαίνει ότι πρέπει να θέσουν τέλος στην ίδια την υπο­ ταγή τους και όχι στην ίδια την ύπαρξή τους στο ιδιωτικό- δεν σημαίνει καθόλου ό­ τι πρέπει να απαρνηθούν - ή να αποδε­ χτούν την απόσπασή τους από - την «ιδιω­ τική» διάσταση της ζωής. Εξάλλου αυτό θα ήταν δυνατόν μόνον ε­ φόσον άλλα άτομα ή κατηγορίες ατόμων θα επωμίζονταν το κόστος: δεδομένου ότι η ικανοποίηση των αναγκών και η καλλιέρ­ 4. ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΙΔΙΩΤΙΚΟ: γεια των συναισθημάτων είναι δραστηριό­ ΣΕ ΠΟΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ; τητες που η κοινωνία τις έχει εμπιστευτεί Σε τί συνίσταται, τέλος πάντων, αυτή η και τις έχει οριοθετήσει στο γυναικείο ιδιω­ απελευθέρωση από το ιδιωτικό, που επι­ τικό, δεν είναι δυνατόν ο περιορισμός τους τρέπει την κατάκτηση της ισότητας, ως ε­ να μην έχει αρνητικές συνέπειες. Έτσι, η λευθερία και ως ορθολογισμό; Ήδη έ­ γυναίκα που, ατομικά, θα πραγματοποιού­ χουμε δει ότι αυτή η απελευθέρωση για να σε κάτι τέτοιο ή και απλώς θα το επιχει­ μην είναι πλασματική προϋποθέτει μια ρούσε δεν θα μπορούσε σε καμιά περίπτω­ «καινοτομία» της γυναίκας - πολιτικού υπο­ ση να είναι ένα νέο υποκείμενο, αντιθέτως κειμένου, που σημαίνει όχι μόνον μια και­ θα ήταν παλαιό, παλαιότατο υποκείμενο νοφανή παρουσία στη δημόσια «σκηνή», της πολιτικής: θα μιμούνταν τον άνδρα, αλλά και ένα διαφορετικό τρόπο «ερμηνεί­ του οποίου πάντα η πολιτική δράση συνίας» πάνω σ’ αυτήν, δηλαδή, ένα διαφορετι­ στατο στο να οικοδομεί τη δική του ε-

λευθερία πάνω στη σκλαβιά των άλλων (σκλαβιά ως προς τα συναισθήματα και τις ανάγκες). Η ελευθερία του ανδρικού πολιτικού υποκειμένου έχει ουσιαστικά εννοηθεί, προπάντων, ως ελευθερία από υλικές υπο­ χρεώσεις και συναισθηματικούς δεσμούςμια ελευθερία που λειτουργεί στο επίπεδο του να είναι (το υποκείμενο) πλήρως δια­ θέσιμο για άλλες υποχρεώσεις και σχέ­ σεις - του δημόσιου χώρου συγκεκριμένα -, οι οποίες και θεωρούνται γνήσιες και α­ νιδιοτελείς, άφθαρτες από τον υλισμό των αναγκών ή τη μεροληπτικότητα των αισθη­ μάτων, και μ’ αυτή την έννοια μπορούν να αποσκοπούν στο κοινό καλό. Τέτοιες υπο­ χρεώσεις και δεσμεύσεις δεν αναλαμβά­ νονται απέναντι σε άτομα για την ικανοποί­ ηση των συγκεκριμένων αναγκών τους, αλλά απέναντι σε ιδέες και αφηρημένες αρχές, για την επίτευξη πνευματικών και πολιτικών στόχων, αναφορικά με την ερ­ γασία, την πολιτική, τον πολιτισμό, την οι­ κογένεια. Αυτή η καθετότητα, η τάση προς τα πάνω που είναι χαρακτηριστική της συμπεριφοράς που διέπει τη σύναψη αυτών των σχέσεων, έχει ως συνέπεια η εργασία να νοείται ουσιαστικά ως καριέρα, η πολιτική ως αγώνας για την κοινωνι­ κή εξουσία, ο πολιτισμός ως κατάχτηση των μέσων για τον έλεγχο του ίδιου του ανθρώπου και της φύσης, η οικογένεια ως πεδίο ρύθμισης του ιεραρχικού καταμερι­ σμού των ρόλων. Αλλά, αν πάψουν οι γυναίκες να υπηρε­ τούν τις ανάγκες της ιδιωτικής σφαίρας, αυτή η απόλυτη ανδρική ελευθερία σε σχέση με τις υποχρεώσεις και τις υλικές και συναισθηματικές δεσμεύσεις, μπορεί και πρέπει να περιορισθεί- τα αποτελέσμα­ τα σίγουρα θα είναι εξαιρετικής σημασίας και μακροπρόθεσμα θετικά για το σύνολο των συστατικών στοιχείων και των κανό­ νων οργάνωσης της πολιτικής. Πράγματι οι κανόνες έχουν ρυθμιστεί κατά το πρό­ τυπο αυτού του «ανδρικού» πολιτικού υπο­ κειμένου, που είναι ταγμένο στην κατάχτη­

ση της εξουσίας και διατεθειμένο να θυσιάζει τα πάντα για την πολιτική δρα­ στηριότητα, χωρίς υλικές και συναισθημα­ τικές ανησυχίες, ενός υποκειμένου που παίζει «τα πάντα στο δημόσιο γιατί δεν [έ­ χει] πού αλλού να επιβεβαιωθεί»20· και ε­ κείνο που προέκυψε, πριν απ’ αυτό, ήταν αυτή η τάση και η διαθεσιμότητα, πολλές φορές περισσότερο ακόμη και από τις δε­ ξιότητες, να ταυτίζονται με τις πολιτικές ι­ κανότητες21. Δίπλα στο «νέο» υποκείμενο γυναίκα, ούτε και ο άνδρας θα μπορεί πλέον να πα­ ραμένει υποκείμενο ίδιου τύπου. Εξάλλου, δεν θα του ζητείται πλέον να είναι έτσι, γιατί εάν και όταν η στάση της γυναίκας θα έχει να κάνει περισσότερο με την ικανο­ ποίηση απαιτήσεων και την κατάχτηση συγκεκριμένων στόχων παρά με την προ­ σήλωση στην κατάληψη συμβολικών θέσε­ ων, η ίδια θα αποδεικνύεται παραγωγικό υποκείμενο (με πραγματικούς και όχι φαντασιακούς χώρους) και στην πολιτική δραστηριότητα. Η γυναίκα ωστόσο, απελευθερωνόμενη στο «ιδιωτικό», θα διοχετεύει στην πολιτική τις ιδιαίτερες ικανότητές της να προνοεί για τις ανάγκες και να συσφίγγει δεσμούς (ανάγκες συγκεκριμένες και δεσμούς προ­ σωπικούς). Η διαφορετικότητά της ως πο­ λιτικού υποκειμένου θα συνίσταται στο γε­ γονός ότι αυτή - απελευθερωνόμενη από την υποταγή χωρίς να διεκδικείτην κυριαρ­ χία, έχοντας αποκτήσει δημόσια την αμε­ ρόληπτη χρήση της λογικής χωρίς να απαρνείται την επιλεκτικότητα των συναι­ σθημάτων - θα είναι υποκείμενο, και επο­ μένως ελεύθερη, και επομένως λογική, χω­ ρίς να καταπνίγει ή να αποκρύβει τα συναι­ σθήματα και τα πάθη. Αυτό θα γίνει στο βαθμό που θα εκθέτει με ειλικρίνεια δημοσίως τους δικούς της τρόπους συμπεριφοράς και τις δικές της «ιδιωτικές» στάσεις, που είναι ουσιαστικά αυτά για τα οποία φροντίζει (τις ίδιες και αλλότριες ανάγκες) και με τα οποία συνδέ­ εται συναισθηματικά με ένταση και σε βά-

Μάετη

στην πολιτική από την επιτακτική ανάγκη ε­ νός ενδεχόμενου πολιτικού υποκειμένου διαφορετικού τύπου παράγει μόνον οφέλη - χωρίς κανένα κόστος - για τα παλιά υπο­ κείμενα. Η είσοδος των γυναικών στην πολιτική περιορίζει την "αυξητικότητα" της ανδρι­ κής προσωπικότητας- ο περιορισμός οφεί­ λεται τόσο στη διεύρυνση της σφαίρας των συμφερόντων όσο και στη μείωση της έντασης του πολιτικού ανταγωνισμού εκεί όπου το παλιό υποκείμενο «έπαιζε» εξ ολο­ κλήρου1 δεν απομένει παρά να υποχρεώ­ σει αυτή η «επανάσταση» τους άνδρες να πληρώσουν το τίμημα, τίμημα που δεν ση­ μαίνει άλλο, από το να αναλάβουν ένα βα­ ρύ φορτίο εργασίας, να αναλάβουν τις σχετικές ευθύνες σ’ αυτό το «ιδιωτικό» που υπήρξε χώρος αποκλειστικά γυναικείας αρμοδιότητας. Αλλά, ακόμα πιο σημαντικό είναι το ότι αυτή η «επανάσταση» συγκριτικά με κάθε άλλη διαδικασία απελευθέρωσης της όποιας κατηγορίας καταπιεσμένων, συντρίβει ένα μονοπώλιο: καταρρίπτει την εφησυχαστική πεποίθηση των παλιών καταπιεστών ότι υπάρχουν άτομα των οποίων η αναμφισβήτητη κατωτερότητα και εξάρ­ τηση αποτελεί γι’ αυτούς έναν σίγουρο πα­ ράγοντα αυτοεκτίμησης, ακόμα και για (προπάντων) τις πιο αδύναμες προσωπικό­ τητες. Ωστόσο, για να περιοριστεί η ζημιά από την απώλεια εξουσίας, η ανδρική πλευρά χαράσσει στρατηγικές άμυνας. Θεμελιώ­ δης στόχος της κάθε στρατηγικής απ’ αυτές είναι να περιορίσει την ορατότητα, την παρουσία των γυναικών στη δημόσια σκηνή σε κείνες μόνον τις πλευρές τους 5. ΑΝΔΡΙΚΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΠΟΔΙΣΗΣ που δεν διατηρούν χαρακτηριστικά μιας ι­ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ διαίτερης γυναικείας ταυτότητας- ως εκ (ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ ΑΠΟ ΤΟ «ΙΔΙΩΤΙΚΟ») τούτου η «καινοτομία» της γυναίκας-πολιΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ τικού-υποκειμένου εξαντλείται στο να είναι Όλα όσα αναφέρθηκαν στην προηγού­ οι γυναίκες «οι τελευταίες αφιχθείσες», μενη παράγραφο λίγο πολύ είναι ουτοπία. ξορκίζοντας την υπόθεση της επιτακτικής Δεν θα πρέπει, νια παράδειγμα, να θεωρεί­ ανάγκης ενός «διαφορετικού» πολιτικού ται ότι η «επανάσταση» που προκαλείται υποκειμένου.

θος, και (στο βαθμό) που θα τα καθιστά στο φως του ήλιου στοιχεία μιας σχέσης αλληλεπίδρασης με την ίδια την πολιτική δραστηριότητα. Και αυτό θα γίνει για έναν ακόμη λόγο: επειδή μια φορά ερχόμενα στο φως, αυτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστι­ κά της γυναικείας συμπεριφοράς δεν θα μπορούν πλέον εύλογα να θεωρούνται πη­ γή υποταγής. Με ποια επίφαση λογικής, πράγματι, θα επιμένουν να θεωρούν «κατώτερο», το πρόσωπο που θα έχει αναλάβει συνειδητά και διακηρυγμένα το βάρος ενός περιορι­ σμού της ίδιας του της ανεξαρτησίας στην κοινωνική σφαίρα λόγω (και προς χάρη) του γεγονότος ότι άλλοι για υλικές ή / και ψυχικές ανάγκες τους εξαρτώνται από αυτήν22; Και με ποια επίφαση λογικής θα μπορεί να θεωρείται «κατώτερο» το πρόσωπο που δεν θα μπορεί να περάσει από το «κόσκινο» της λογικής τις επιλογές που υπαγορεύ­ ουν η αγάπη ή η φιλία (πάθη τα οποία δεν κυριεύονται, αλλά σε κυριεύουν), που δεν διανοείται καν να υποκριθεί ότι στερείται συναισθημάτων και συγκινήσεων; και αρνούμενη να παρουσιάζεται στο κοινό σαν ξόανο, με τη μάσκα του καθαρού ορθολο­ γισμού (ακριβώς εκείνη τη μάσκα που, ό­ πως καλά γνωρίζουμε, επιτρέπει στη συνέ­ χεια να λειτουργεί υπόγεια και ανεξέλε­ γκτα το στοιχείο του δόλου στις προσωπι­ κές σχέσεις), τί το αντίθετο θα μπορούσε να φέρει ως αποτέλεσμα από το να οδηγή­ σει τον καθένα στο σημείο να ελέγξει, και εκουσίως να υποταγεί στον έλεγχο για κά­ θε ενδεχόμενη καταχρηστική επίδραση των συναισθημάτων του;23

Ερευνα

Στη βάση θεωρητικών προτάσεων - που επαληθεύονται από τις εμπειρίες της προ­ σωπικής μου ζωής ιδωμένες απ’ τη σκοπιά μιας γυναίκας που με κόπο και κάποτε με πόνο (ουσιαστικά με πενιχρότατα χαρίσμα­ τα) αναζητά μια αυτοπραγμάτωση τόσο στη «δημόσια» όσο και στην «ιδιωτική» σφαίρα - θεωρώ ότι μπορούμε να ξεχωρί­ σουμε τρεις διακριτές στρατηγικές ανδρι­ κής άμυνας: θα τις αποκαλώ στο εξής: στρατηγική της σκοταδιστικής-συντηρητικής άμυνας, στρατηγική της αφομοιωτικής -δημοκρατικής άμυνας, στρατηγική της φιλελεύθερης-πατερναλιστικής άμυνας.

5.1. Η ΣΚΟΤΑΔΙΣΓΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΩΝ Η πρώτη στρατηγική, η πιο απροκά­ λυπτη, συνίσταται στη ρητή άρνηση της δυνατότητας να είναι η παρουσία των γυναικών στην πολιτική πραγματική. Εδώ, αληθινά, δεν πρόκειται μόνον για μια προ­ σπάθεια περιορισμού των ορατών πλευρών των τελευταίων αφιχθεισών σ’ ε­ κείνα τα χαρακτηριστικά της φυσιογνω­ μίας τους στα οποία καμιά ιδιαίτερη γυναι­ κεία ταυτότητα δεν αναγνωρίζεται- εδώ πρόκειται ακριβώς για την αναγωγή τους σε αόρατες σαν να μην υπάρχουν! Είναι έ­ νας τρόπος άρνησης των γυναικών στη δη­ μόσια σφαίρα που, αν και δεν είναι πιο βα­ ρύς στην ουσία του, είναι σίγουρα εξαιρε­ τικά πιο ωμός στη μορφή του τόσο σε σχέ­ ση με τη στρατηγική της αφομοίωσης όσο και σε σχέση με τον πατερναλισμό. Αυτή η στρατηγική επικυρώνει την άποψη ότι η ι­ σότητα των γυναικών μπορεί να είναι μό­ νον πλασματική, γιατί είναι γυναίκες και ε­ πομένως διαφορετικές. Ας θυμηθούμε τον ορισμό που έχει διατυπώσει η Hannah Arendt: «Ο όρος "δημόσιο" σημαίνει τον χώρο ό­ που κάθε πράγμα μπορεί να είναι ορατό σε όλους και να ακούγεται απ’ όλους και γι’ αυτό προσδιορίζεται ως πραγματικό»24. Ε, λοιπόν, εγώ ονομάζω αυτή τη στρατηγική «σκοταδιστική», ακριβώς γιατί στόχος της

είναι να συσκοτίσει τη δημόσια γυναικεία εικόνα, να εξαϋλώσει τις γυναίκες έτσι ώ­ στε να μην μπορεί να πέσει πάνω τους το δημόσιο φως και η παρουσία τους να μην αναγνωρίζεται πλέον ως πραγματική. Αυτό που πρέπει, οπωσδήποτε, να αντιληφθούμε είναι ότι δεν χάνεται προφανώς το φως, αλλά ότι οι γυναίκες στο φως έχουν την ι­ διότητα να παραμένουν αόρατες και ότι αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό της διαφορετικότητάς τους- και η διαφορετικότητα των γυναικών είναι ανεξάλειπτη και, φυσι­ κά' είναι αιτία της ανισότητας. Αυτή η στρατηγική τείνει να πείσει ότι α­ κόμη και ςπτην περίπτωση που εμφανισθεί δημοσίως κάτι από τις γυναίκες, πρόκειται ακριβώς για επίφαση- πρόκειται για είδω­ λα, όχι για σώματα, εφόσον «δεν μπορούν να ρίξουν σκιά σε κανέναν»· και μη έχοντας σώμα οι γυναίκες, δεν θα έχουν ούτε φω­ νή: αν θα μιλήσουν, ή θα πρόκειται για άλ­ λους - άνδρες - που μιλούν δια στόματός τους, ή δεν θα ακουσθεί τίποτα. Αξίζει τον κόπο να σημειωθεί, ειδικά, ότι αυτή η στρατηγική δεν είναι μόνο μια ανασχετική στρατηγική. Γιατί αν το εγχείρημα πετύχει, που σημαίνει ότι θα μπορέσει να καταστήσει, ας πούμε, εικονική και άνευ συγκεκριμένου περιεχομένου την ενεργη­ τική παρουσία των γυναικών στην οριζό­ ντια διάσταση της πολιτικής, θα μπορέσει να συνεπιφέρει πολλά περισσότερα από την απλή εξουδετέρωση αυτής της πα­ ρουσίας- θα μπορέσει να επικυρώσει την υποταγή των γυναικών επαναφέροντάς τες στον «υπηρετικό» φυσικό τους ρόλο. Επιπλέον δε, αυτή η εικονική παρουσία κάλλιστα μπορεί να φανεί χρήσιμη, με μια «επιτήδεια» εκμετάλλευσή της, στην κάθε­ τη διάσταση της πολιτικής25· για παράδειγ­ μα, γιατί να μην προσφέρει ψευδολύσεις, να μην προσφέρει ένα βόλεμα στις κατα­ στάσεις ανταγωνισμού όταν αυτές τείνουν να γίνουν αδιέξοδες ή παραλυτικές; Το να καλύψει μια γυναίκα ένα ρόλο, που αν τον είχε ένας άνδρας θα συγκέντρωνε κύρος, μπορεί να εξυπηρετήσει κατά το ότι ανα-

Μάέτη

βάλλει την αποφασιστική σύγκρουση μετα­ ξύ των πραγματικών ανταγωνιστών-των ανδρών.

λέγοντάς του ότι δεν θεωρείται άνδρας αλ­ λά πρόσωπο - αυτός ο τρόπος καθησυχασμού της γυναίκας-υποκειμένου έχει το νόημα της υπενθύμισης ότι στην πραγματι­ 5.2. Η ΑΦΟΜΟΙΩΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ κότητα, εφόσον είναι γυναίκα είναι κατώτε­ ΤΩΝ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΩΝ ρη, αλλά στη δημόσια σφαίρα, ευγενικά Η δεύτερη ανδρική αμυντική στρατηγι­ κανείς δεν της το υπογραμμίζει. κή είναι αυτή που, στις κοινωνίες μας, ί­ Παράλληλα, φυσικά, μαζί με τον παρα­ σως, λειτουργεί πιο συχνά. Δεν υπάρχει πάνω καθησυχασμό, δεν παραλείπουν δη­ μόσια να υπενθυμίζουν, και σχεδόν ρητά, σήμερα, πιθανόν, γυναίκα που να μην έχει υποχρεώσεις και έξω από τους τοίχους στις γυναίκες ολόκληρη σειρά υποχρεώσε­ του σπιτιού, και να μην έχει βρεθεί σε κά­ ων και τα βάρη που συμβατικά θεωρείται, ποιο πλαίσιο αντικειμενικών σχέσεων και ε­ βάσει του φύλου και μόνο, ότι πρέπει να παφών όπου να μην έχει ακούσει κάποιον σηκώνουν ώστε να μπορούν να εμφανίζο­ ειλικρινή δημοκράτη, ο οποίος επιθυμεί να νται αξιοπρεπώς στον δημόσιο χώρο. Η κα­ επιβεβαιώσει την αφοσίωσή του στις αξίες τάσταση που προκύπτει απ’ όλα αυτά εκ­ του ’89, να εκφράζει το σεβασμό και την α­ φράζεται πολύ αποδοτικά στο απόσπα­ ντίληψή του με τις λέξεις: «Εμείς εδώ δεν σμα: «Αυτό βάζει τις γυναίκες σε μια παρά­ σε θεωρούμε γυναίκα». Δεν υπάρχει σήμε­ δοξη, σχιζοφρενική κατάσταση κατά την ο­ ρα, ίσως, γυναίκα που θέλησε να είναι ορα­ ποία στην καθημερινή ζωή και στις κοινωνι­ τή στον δημόσιο χώρο και να μην έχει εικές σχέσεις αποκτούν ταυτότητα πρωτίσπράξει τη διαβεβαίωση από κάποιον γνή­ στως στη βάση του φύλου τους, όπως ορί­ σιο δημοκράτη, ότι δημόσια δεν σημειώνε­ ζουν τα στερεότυπα και οι προκαταλήψεις ται η διαφορά της. του μέχρι τώρα λειτουργούντος συστήμα­ Μια ουσιαστική προϋπόθεση της στά­ τος του κοινωνικού φύλου- και στη βάση σης που εκφράζεται μ’ αυτή τη στρατηγική αυτής της ταυτότητας, που τους επιβάλλε­ είναι κοινή και στη σκοταδιστική στάση, και ται, γίνονται αντικείμενο αναρίθμητων πρα­ συνίσταται στη θεώρηση ότι η διαφορά και κτικών καταπίεσης και αποκλεισμού- αντιη ισότητα είναι ασυμβίβαστα. Η αφομοιωτι­ θέτως, στην πολιτική ζωή, αυτή η ταυτότη­ κή στάση, όμως, διαφοροποιείται από τη τα αμφισβητείται πλασματικά και αντικαθί­ σκοταδιστική από το γεγονός ότι κρατάει σταται με το ιδεατό "ουδέτερο” του πολίτη, ως κυρίαρχο χαρακτηριστικό την ισότητα, στο οποίο οι ίδιες δεν θα μπορέσουν ποτέ και όχι τη διαφορά. Τελικά, ενώ ο σκοταδι­ να ανταποκριθούν πλήρως, εφόσον ο πολί­ στής λέει στη γυναίκα: «Είσαι διαφορετική, της έχει προσδιοριστεί στη βάση ενός αν­ επομένως δεν μπορείς να είσαι ίση», ο "αδρικού προτύπου»26. φομοιωτιστής" της λέει: «Είσαι ίση, επομέ­ Πράγματι, το πιο ανάγλυφο και καταπιε­ νως δεν μπορείς να είσαι διαφορετική». στικό από τα στερεότυπα και τις προκατα­ Το γεγονός ότι υπάρχει η ανάγκη να λήψεις, που προαναφέρθηκαν, είναι η μει­ υπενθυμίζεται σε μια γυναίκα ότι στο βαθ­ ονεκτική θέση που ορίζεται για τη γυναίκα μό που θεωρείται υποκείμενο, δεν θεωρεί­ στις διαπροσωπικές σχέσεις. Στη βάση ται γυναίκα, που σημαίνει ότι για να θεω­ στερεοτύπων και προκαταλήψεων, που ρείται πρόσωπο πρέπει να ξεχνιέται το φύ­ λειτουργούν έντονα στην κοινωνία, σε κα­ λο της, μόνον ως γελοία παραδοξολογία μιά γυναίκα δεν επιτρέπεται να αναμετρη­ θα μπορούσε να εκτιμηθεί. Από την άλλη, θεί (πολύ περισσότερο να προηγηθεί) με με δεδομένο ότι τα πρόσωπα είναι ή γυναί­ (από) άνδρες- μια γυναίκα που δεν θέλει να κες ή άνδρες και κανείς ποτέ δεν ένιωσε δεχθεί αυτόν τον περιορισμό, θα πρέπει να την ανάγκη να καθησυχάσει έναν άνδρα συναινεί και να μπαίνει στις σχέσεις μόνο

Μελέτη

- η πιο ύπουλη από τις τρεις στρατηγικές. Για να γίνει πλήρως κατανοητή θα πρέπει να επιστρέφουμε στην έννοια της διχοτομίας «δημόσιο/ιδιωτικό». Όπως είδαμε η πρώτη στρατηγική θέλει να καταστήσει μη πραγματική, δηλαδή απλώς φαινομενική τη σύνθετη δημόσια εικόνα των γυναικών, στηριζόμενη στην αντίληψη ότι οι γυναίκες καθορίζονται μόνο από το ιδιωτικό - ως ι­ σοδύναμο της στέρησης, της μη ορατότη­ τας - και γι’ αυτό το· σέρνουν πίσω τους σ’ όποια θέση κι αν βρεθούν. Η δεύτερη στρατηγική συνίσταται στο να διαχωρίζει, να αποσπά από τη δημόσια εικόνα της γυναίκας ό,τι είναι ειδικά γυναικείο, και άρα εγκαταλείπεται στον ιδιωτικό χώρο, α­ πό τον οποίο εντούτοις οι γυναίκες μπο­ ρούν κάλλιστα να διαχωρίζονται καθιστά­ μενες έτσι ουδέτερα υποκείμενα- η τρίτη στρατηγική - πολύ πιο σύνθετη - αρθρώ­ νεται σε δύο επίπεδα: συνίσταται, κατά πρώτον, στον αναπροσδιορισμό της έννοι­ ας του «ιδιωτικού» έτσι που δεν έχει να κά­ νει με τη «γυναικεία ιδιαιτερότητα», καθοιονδήποτε τρόπο νοούμενης, και, κατά δεύ­ τερο, στην επιβεβαίωση του ότι οι γυναί­ κες, ως αναμφισβήτητα πολιτικά υποκείμε­ να, δεν μπορούν παρά να τρέφουν απένα­ ντι στο ιδιωτικό την ιδιαίτερη επιθυμία ό­ λων των πολιτικών υποκειμένων: να το προστατεύουν, και όχι να χειραφετηθούν από αυτό. Αυτό σημαίνει ότι η γυναίκα θα θεωρεί­ ται καθ’ ολοκληρίαν πολιτικό υποκείμενο υπό τον όρο ότι έχει μάθει να συμμερίζεται τη ζηλότυπη προσκόλληση στο χαρακτηρι­ στικό ιδιωτικό του τυπικού υποκειμένου (του αρσενικού). Ο πεισμένος φιλελεύθε­ ρος όχι μόνο ζητά, όπως ο ειλικρινής δημο­ κράτης, το ιδιωτικό των γυναικών να μην έ­ χει καμιά σχέση με το δημόσιο, αλλά ζητά οι ίδιες οι γυναίκες να το διεκδικούν αυτό, από τη στιγμή που θεωρεί ότι η πραγματι­ 5.3. Η ΠΑΤΕΡΝΑΛΙΣΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ κή ελευθερία (του καθενός, και επομένως και των γυναικών) είναι όχι η χειραφέτηση ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ από το ιδιωτικό, αλλά το απόρρητο γύρω Η πατερναλιστική στρατηγική άμυνας από αυτό- επομένως οι γυναίκες θα είναι είναι η λιγότερο ωμή και - ας το πούμε έτσι

με ένα μέρος του εαυτού της, αυτό που την κρατάει αδιαφοροποίητη από έναν άνδρα. Σε τελευταία ανάλυση μια γυναίκα που αναμετριέται με ένα άνδρα, δεν είναι αληθι­ νή γυναίκα, δεν είναι γένους θηλυκού. Αυτός είναι ο λόγος, μεταξύ άλλων, για τον οποίο αντίθετα απ’αυτό που συμβαίνει μ’ έ­ να άνδρα, όσο μια γυναίκα «αναπτύσσεται» τόσο περισσότερο βλέπει να στενεύουν οι χώροι μέσα στους οποίους μπορεί στο φως του ήλιου να θεμελιώσει διαπροσωπι­ κές σχέσεις αναγνωρισμένου κύρους και κοινωνικής αποδοχής- αντίθετα για έναν άνδρα οι χώροι διευρύνονται με την προ­ σωπική του ανάπτυξη (με όρους ωριμότη-' τας, μόρφωσης, ευημερίας, επιτυχίας, δύ­ ναμης) γιατί του προσφέροντάι όλο και πε­ ρισσότερες ευκαιρίες για πεδία σχέσεων όλο και μεγαλύτερου κύρους χωρίς τίποτε να του αφαιρείται από αυτά που είχε προ­ σεγγίσει στο προηγούμενο στάδιο της α­ νάπτυξής του- σε μια γυναίκα η ανάπτυξη προσφέρει λιγότερο την ευκαιρία να βρει, και περισσότερο το βάρος να αναζητήσει νέους χώρους, γιατί οι παλιοί, κατειλημμέ­ νοι κυρίως από άνδρες, ουσιαστικά είναι α­ ποκλεισμένοι. Η ισχύς όλων αυτών, θέτει, προφανώς, ένα ισχυρό εμπόδιο στο δρόμο της ανά­ πτυξης μιας γυναικείας πολιτικής υποκειμε­ νικότητας. Στο σκοπό της ανάπτυξης του πολιτικού υποκειμένου, το άτομο-γυναίκα θα έπρεπε στην πραγματικότητα να διαμελισθεί σε γυναίκα στο ιδιωτικό και σε ουδέ­ τερο υποκείμενο στο δημόσιο: ουδέτερο, όχι διαφορετικό πολιτικό υποκείμενο. «Κα­ λώς να ορίσει, λοιπόν, η γυναίκα στο δημό­ σιο - αυτό είναι που ο «αφομοιωτιστής» θα ήθελε να της επισημάνει - αλλά, να ξέρει ό­ τι με την είσοδό της, το δημόσιο θα μετα­ τραπεί γι’ αυτήν σε ένα χώρο στέρησης: στέρησης του φύλου της (θηλύτητας)».

Μελέτη

πολιτικά υποκείμενα όταν θα ζητούν και θα επιθυμούν αυτό το απόρρητο. Η θέση αυτή είναι προφανώς αλληλέγ­ γυα με μια ερμηνεία της διχοτομίας «δημόσιο/ιδιωτικό» πολύ διαφορετική από αυτές που έχουμε δει μέχρι τώρα- μια ερμηνεία στη βάση της οποίας «η απελευθέρωση α­ πό το ιδιωτικό» είναι μια διατύπωση που στερείται νοήματος: το ιδιωτικό, πάνω απ’ όλα, προστατεύεται με το απόρρητο27. Για τη φιλελεύθερη σκέψη το «ιδιωτικό» είναι συνώνυμο του προσωπικού και του κοινωνικού, ενώ το «δημόσιο» είναι συνώ­ νυμο του πολιτικού: αλλά το «ιδιωτικό» εί­ ναι το πεδίο των (οριζόντιων) σχέσεων α­ νάμεσα σε ίσους, ενώ το «δημόσιο» είναι το πεδίο των (κάθετων) σχέσεων εξουσίας και κυριαρχίας28. Η πολιτική εξουσία έχει, ο­ πωσδήποτε, έναν άλλο χαρακτήρα που τη διαφοροποιεί σαφώς από την εξουσία στην οποία ήταν υποταγμένες οι γυναίκες στο ιδιωτικό, όπως και όλοι όσοι θεωρού­ νταν κατώτεροι, σύμφωνα με τις αντιλή­ ψεις που μέχρι τώρα είδαμε, γιατί (η πολιτι­ κή εξουσία) νοείται ως θεσμοθετημένη ε­ ξουσία, επομένως «τεχνητή» και όχι «φυσι­ κή». Κατά συνέπεια η εξουσία αυτή δεν βρί­ σκεται σε αντίθεση με την ισότητα. Κάθε άλλο. Η ισότητα, η ελευθερία και η ορθολογικότητα αντιδιαστέλλουν τα υποκείμε­ να της δημόσιας φιλελεύθερης σφαίρας και η εξουσία - εξουσία έννομου εξανα­ γκασμού - είναι μια δομή που δημιουργείται από αυτά τα υποκείμενα ως μέσο που αποσκοπεί στην πραγματοποίηση αξιών και την ικανοποίηση ατομικών αναγκών, οι οποίες και προσδιορίζουν αυτά τα ίδια τα υποκείμενα στην ιδιωτική σφαίρα. Σ’ αυτή τη σφαίρα, όπου οι αξίες και οι ανάγκες ε­ πιλέγονται και κατά το δυνατόν ικανοποι­ ούνται, σ’ αυτήν που είναι η σφαίρα όχι του δικαίου αλλά του αγαθού ή της ευχαρί­ στησης «το άτομο είναι ο κυρίαρχος». Σ’ αυτή τη σφαίρα η εξουσία δεν πρέπει να παρεμβαίνει, πρέπει μόνο να απλώνει μια προστατευτική ζώνη γύρω της· γιατί οι ιε-

E (m a

ραρχίες της εξουσίας που διαμορφώνουν, έξω απ’ αυτή τη σφαίρα, όλες τις δημόσιες σχέσεις δεν έχουν καμιά επιρροή και καμιά αξία στο εσωτερικό της. Στο ιδιωτικό ο κα­ θένας αξίζει όσο κάθε άλλος, και είναι όλοι ίσοι. Και πράγματι, η ισότητα, η ελευθερία και ο ορθολογισμός, δηλαδή τα χαρακτη­ ριστικά που, στο πλαίσιο των γνωστών μας ερμηνειών της διχοτομίας «δημόσιο/ιδιωτικό», αντιδιαστέλλουν τη δημόσια σφαίρα (ανδρική) απάτην ιδιωτική (γυναικεία), εδώ γίνονται χαρακτηριστικά τόσο της δημό­ σιας όσο και της ιδιωτικής σφαίρας: στη φιλελεύθερη αντίληψη είναι «ανδρικές» σφαίρες το πολιτικό όπως και το κοινωνικό, το δημόσιο όπως και το ιδιωτικό. Όντως, αν υιοθετήσουμε τις κατηγορίες «δημό­ σιο» και «ιδιωτικό» με αυτήν ακριβώς τη φι­ λελεύθερη έννοια, θα ανακαλύψουμε ότι δεν υπάρχει κανένας χώρος μέσα στον ο­ ποίο μπορούν να αναγνωριστούν οι γυναίκες-ως-γυναίκες. Και η θέση σύμφωνα με την οποία οι γυναίκες μπαίνουν στην πολι­ τική, μπαίνουν στο δημόσιο χώρο, προερ­ χόμενες - ή μάλλον εξερχόμενες - από τον ιδιωτικό, δεν έχει πια κανένα νόημα. Αν το άτομο κυριαρχούμενο από ανά­ γκες και δέσμιο των συναισθημάτων δεν μπορεί να είναι υποκείμενο της πολιτικής, δεν θα μπορεί καν (ή πολύ λιγότερο θα μπορεί) να είναι υποκείμενο σε μια σφαίρα αυτόνομων επιλογών συμπεριφοράς και διαπροσωπικών σχέσεων. Όμως αν αυτό σημαίνει «ιδιωτικό», αν το ιδιωτικό δεν ορί­ ζεται πια με όρους «στέρησης», αλλά με ό­ ρους «αυτονομίας», δεν είναι καθόλου βέ­ βαιο ότι βγαίνοντας από το ιδιωτικό θα κερδίσει το δημόσιο. Αντιθέτως μάλιστα: μόνο από τα μέσα του δημόσιου χώρου μπορεί να ξεπηδήσει η απαίτηση να βρεθεί κανείς με τον εαυτό του για να πάρει απο­ φάσεις για τον εαυτό του, αποφάσεις για το «τι να κάνει» σχετικά με το αγαθό ή την ευχαρίστηση, όχι με τη δικαιοσύνη. Εδώ αντιστρέφεται η σχέση ανάμεσα στο δημόσιο και στο ιδιωτικό. Η ιδιωτική

σφαίρα δομείται από το ήδη ελεύθερο και ίσο υποκείμενο, ως αναγκαίο συμπλήρωμα της αυτοπραγμάτωσής του. Δεν είναι η φυσική σφαίρα των αναγκών, όπου το άτο­ μο λόγω εξαναγκασμού είναι αδύναμο να μπει στο χώρο του υποκειμένου- δεν είναι ούτε η ιδιαίτερη σφαίρα των συναισθημά­ των που εμποδίζει την επίτευξη της λογι­ κής και της καθολικότητας- είναι η σφαίρα που απελευθερωμένη από την εξουσία και από τις επεμβάσεις της, είναι αναγκαία για να ολοκληρωθεί ως υποκείμενο το άτομο, που ήδη βρίσκεται στη διαδικασία απε­ λευθέρωσής του ή ήδη έχει απελευθερω­ θεί από τη σκλαβιά των αναγκών και των συναισθημάτων και ως εκ τούτου είναι πλέ­ ον ίσο και λογικό. Λοιπόν, σ’ αυτήν ακριβώς την έννοια του «ιδιωτικού» αναφέρεται κανείς όταν μιλάει για privacy29· σ’ αυτήν ακριβώς την έννοια του ιδιωτικού αναφέρεται η κλασική φιλε­ λεύθερη διεκδίκηση (με προφανείς τις ρο­ μαντικές της ρίζες)30του «απόρρητου του ιδιωτικού», δηλαδή, της «προστασίας» της ιδιωτικής σφαίρας από τις διεισδύσεις των αδιάκριτων βλεμμάτων. Τα βλέμματα, και πάλι. Τα βλέμματα που - όπως θυμόμαστε - είναι απολύτως απαραίτητα για τη συγκρότηση της δημόσιας σφαίρας, στην ιδιωτική αντιθέτως είναι ενοχλητικά. Αυτό ισχύει όμως μόνο για το «φιλελεύθερο ι­ διωτικό»: στη φιλελεύθερη αντίληψη της διαφωτιστικής παράδοσης βρίσκουμε, πράγματι, την προσέγγιση της διχοτομίας «δημόσιο/απόρρητο» με τη διχοτομία «δημόσιο/ιδιωτικό»· στον διαφωτισμό το «δη­ μόσιο» σημαίνει το αντίθετο του «απόρρη­ του». Το ιδιωτικό, σ’ αυτήν την παράδοση, διατηρείται απόρρητο: υπάρχει προστα­ σία, υπεράσπιση και μέριμνα- και η διεκδί­ κηση του πρέποντος σεβασμού σ’ αυτό το απόρρητο είναι μια τυπική εκδήλωση της δημόσιας δράσης του υποκειμένου της φι­ λελεύθερης πολιτικής. Τίποτε από αυτά δεν ταιριάζει στις έν­ νοιες δημόσιο (πολιτικό) και ιδιωτικό με την κλασική έννοια- τα βλέμματα πράγματι,

δηλαδή το ενδιαφέρον των άλλων, είναι προφανώς οχληρά στη σφαίρα της αυτο­ νομίας, αλλά, σίγουρα, δεν είναι στη σφαί­ ρα της υποταγής ή της στέρησης. Η αλή­ θεια είναι ότι γι’αυτήν την ιδιωτική σφαίρα είναι εύλογο να σκεφτεί κανείς ότι τα βλέμ­ ματα είναι ενοχλητικά μόνο για όποιον ε­ ξουσιάζει και επομένως έχει συμφέρον να συνεχίσει ατιμωρητί, όχι γι’ αυτόν που ε­ ξουσιάζεται, και επομένως υποφέρει. Εκτός και αν θεωρηθεί ότι όποιος βρί­ σκεται σε κατάταση μη-ελευθερίας στην ι­ διωτική σφαίρα έχει συμφέρον να κρατή­ σει το απόρρητό της- αυτή η οπτική όμως αλλάζει ριζικά την αιτιολόγηση του απόρ­ ρητου, το οποίο έτσι παύει πλέον να αποτε­ λεί συνθήκη ελευθερίας και στηρίζεται στην ντροπή. Μόνον όποιος θεωρεί την κα­ τάσταση στην οποία βρίσκεται άδικη και α­ νάρμοστη - αυτός που περισσότερο ή λι­ γότερο είναι σε θέση να σκεφθεί κριτικά την έννοια, τις αιτίες, τις ενδεχόμενες ευθύνες του για την ίδια του την υποταγή -, θα μπορούσε να ήθελε να την κρύψει α­ πό τους άλλους. Αλλά, βέβαια, αυτός ο ί­ διος (ή αυτή η ίδια) δεν θα ήταν το ελεύθε­ ρο και ίσο υποκείμενο, ούτε στην ιδιωτική ούτε και στη δημόσια σφαίρα της φιλελεύ­ θερης παράδοσης- αντιθέτως, θα ήταν η α­ δύνατη πλευρά των ιδιωτικών σχέσεων, η μη-ελεύθερη στο ιδιωτικό, δηλαδή στις προσωπικές και οικιακές σχέσεις, που, ε­ ντούτοις - επειδή θα ήθελε, και θα είχε το δικαίωμα, να αναγνωρίζεται ως υποκείμενο και άρα άξια ίδιας αντιμετώπισης και ίσης εκτίμησης στη δημόσια σφαίρα - θα υπέ­ φερε γιατί η αδυναμία της, αυτή δηλαδή η κατάσταση κατωτερότητάς της στο ιδιωτι­ κό (που προφανώς αποδίδεται σε δική της φυσική αδυναμία) θα γινόταν δημόσια31. Να, λοιπόν, γιατί η φιλελεύθερη στάση, που επιβάλλει στις γυναίκες τη μυστικότη­ τα (το απόρρητο) γύρω από το ιδιωτικό, εί­ ναι μια στάση ικανή να δημιουργήσει μια ε­ πιπλέον ανδρική στρατηγική απέναντι στην ολοκληρωμένη πολιτική υποκειμενικότητα των γυναικών (μια ιδεολογία, θα λέγαμε

Ερεννα

στη μαρξική ορολογία): γιατί αποσιωπάται «η μικρή λεπτομέρεια» ότι το ιδιωτικό των γυναικών είναι ένα ιδιωτικό της υποταγής: και πρόκειται για μια αποσιώπηση όχι για μια άρνηση. Είναι δε μια πατερναλιστική στάση γιατί η αποσιώπηση χρησιμοποιεί­ ται «για το καλό των γυναικών», επειδή γι’ αυτές - υποτίθεται - «δεν είναι καλό» να μι­ λάει κανείς δημόσια για την έλλειψη ε­ λευθερίας τους στο ιδιωτικό. Δεν αρνούνται ότι στο ιδιωτικό υπάρχει έλλειψη ε­ λευθερίας γι’ αυτές, καθώς κυριαρχούνται από τα συναισθήματα (ίδια) και / ή τις ανά­ γκες (άλλων). Απλώς, το αποσιωπούν.

6.

LETIZIA GIANF0RMAGGI0 7. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΝΑΝΣΥΑΡΓΎΡΑΚΗ

1.

2.

3.

4.

5.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Τ.Η. Marsal, Citizenship and Social Class, Cambridge, 1950. Πάνω στο θέμα της γυναικείας «cittadinanaza» βλ. Galleotti, Cittadinanza e differenza d i genere. II problema della doppia lealta στο G. Bonacchi - A. Groppi, II dilemma della cittadinanza. D iritti e doveridelle donne, Roma - Bari, Laterza, 1993, σσ. 190-213.

G, Sartori, La politica. Logica e metodo in scienze sociali, Milano, SugarCo, 1980, σσ. 190-196. Δεν μπορώ να μην αναφέρω το παράδειγμα της νυν Προέδρου της Βουλής της Ιταλικής Δημοκρατίας, (ε­ κλεγμένης με τις ψήφους της πλειοψηφίας της δεξιάς), η οποία για να υπογραμμίσει την αβυσσαλέα απόστα­ σή της από κάθε φεμινιστική τάση και από κάθε προ­ βληματική σχετική με το κοινωνικό φύλο, όταν αναφέρεται στο αξίωμά της, χρησιμοποιεί πάντα το αρσενικό γένος, κάποιες φορές, με γελοία αποτελέσματα προσφέροντας εξαιρετικό υλικό στη σάτιρα. Ρ. Piva, II lavoro sessuatto. Donne e uomini nelle organizzazioni, Milano, Anabasi, 1994, σελ. 147, επίσης, ο.π. σελ. 59: «Κάθε μέρα μας έρχονται πληροφορίες για μια γυναίκα που έγινε αξιωματικός, για μια άλλη που έγινε διοικητής αστυνομίας, για κάποια τρίτη που έγινε νομάρχης... Ακόμα και στη δικαστική εξουσία, απ’ όπου οι τελευταίοι περιορισμοί για την είσοδο των γυναικών άρθηκαν το 1969 (I), οι γυναίκες αποτελούν ήδη το 17%. Πιο δύσκολο είναι να βρει μια γυναίκα θέ­ ση στις πολιτικές οργανώσεις - στην κορυφή των κομ­ μάτων και των συνδικάτων - παρά να ανοίξει δρόμο στους μηχανισμούς εκπροσώπησης- δεν είναι τυχαίο που το κατεξοχήν ανδρικό κλαμπ είναι ακόμη και σήμε­ ρα το κοινοβούλιο». Η. Arendt, Vita activa. La condizione umana (1958),

fyw a

8.

9.

10.

11.

12.

Milano, Bompiani, 1964, σελ. 43: «Ο όρος "δημόσιο" ση­ μαίνει: 1) το χώρο όπου κάθε πράγμα μπορεί να είναι ο­ ρατό σε όλους και να ακούγεται από όλους και γι’ αυτό προσδιορίζεται ως πραγματικό, 2) τον ίδιο τον κόσμο, στο βαθμό που είναι κοινός σε όλους και διακριτός από το χώρο που ο καθένας ιδιωτικά καταλαμβάνει, στο βαθμό που τοποθετεί τους ανθρώπους σε σχέσεις και, ταυτόχρονα, τους διαχωρίζει». Οι συμπτωματικές αιτίες γεννιούνται, προφανώς, από την ανάγκη να πάρει κανείς θέση απέναντι στις αντιλή­ ψεις του ισλαμικού πολιτισμού για τη γυναίκα (όχι για να χαραχτούν στρατηγικές δράσης για την αντιμετώπι­ ση των στάσεων και των πρακτικών που έχουν εκφρα­ στεί"), αντιλήψεις με τις οποίες οι δικές μας κοινωνίες έρχονται σε όλο και πιο στενή επαφή λόγω της ογκώ­ δους μετανάστευσης γυναικών και ανδρών που προέρ­ χονται από αυτόν τον πολιτισμό και είναι φορείς του».

C. Paterman, Feministe Critiques of the PublicIPrivate Dichotomy, oroS.I. Benn-G.F. Gaits, Public and Private in Social Life, London and Cambrera, Croom Helm New York, St. Martin’s Press, 1983, σσ. 281-303. To δο­ κίμιο αρχίζει με αυτές τις λέξεις: «The dichotomy between the private and the public is central to almost two centuries of feminist writing and political struggle; it is, ultimately, what the feminist movement is about».

H. Arendt, Vita activa..., σελ. 24: «Η ισότητα, μακράν του να είναι συνδεδεμένη με τη δικαιοσύνη, όπως στη σύγ­ χρονη εποχή, ήταν η πραγματική ουσία της ελευθε­ ρίας: το να είναι ελεύθεροι σήμαινε να είναι ελεύθεροι από την ανισότητα συνδεδεμένη με κάθε είδους κυριαρχία, και να κινούνται σε μια σφαίρα όπου δεν έ­ πρεπε ούτε να κυβερνάς ούτε να σε κυβερνούν». Μπορεί κανείς να δει μια ενδιαφέρουσα ανάλυση αυτής της αντίληψης στο Ε.J. Porter, Women and Moral Identity, North Sidney, Allen and Unwin, 1991. Σύμφωνα με τη μετάφραση του Αριστοτέλη, που έκανε ο Tommaso d’Aquino [«e proprio che vivano in una societa di molti»], De Ftegimine Principium, Βιβλίο I, κεφ.

I (βλ. G. Sartori, ο.π. σελ. 192).

A. Rossi - Doria, Rappresentare un corpo. Individuality e «anima collettiva» nelle lotte per il suffragio, crro G. Bonacchi-A. Groppi (επιμ.), II dilemma della cittadinanza, σελ. 87-103, 87-88: «Μια από τις βασικές σταθερές της ιστορίας της πολιτικής σκέψης εμφανίζε­ ται στο γεγονός ότι ο αποκλεισμός των γυναικών από τη δημόσια σφαίρα δεν υπήρξε ποτέ μια παράλειψη, αλλά ανπθέτως ένα συστατικό στοιχείο των κατηγο­ ριών «πολίτης» και «πολιτική»... Μια άλλη σταθερά συνίσταται στο γεγονός ότι ο αποκλειστικά ανδρικός χαρακτήρας αυτών των κατηγοριών αποκρύπτεται από τους ορισμούς του ατόμου και του πολίτη... φαινομενι­ κά καθολικούς». Η ιδιόρρυθμη νεοτερικότητα, η ολοκληρωτική αποξέ­

νωση της κλασικής θεώρησης από μια κοινωνική διά­ σταση, ενδιάμεση μεταξύ της οικιακής και της πολιτι­ κής διάστασης, υπογραμμίζεται από κοινού από τους θεωρητικούς της πολιτικής. Βλ. G. Sartori, ο.π. σελ. 191 και Η. Arendt, Vita activa..., σελ. 24, 13. Η. Arendt, Vita activa... σελ. 24.14.

14. G. Sartoni, ο.π. σελ. 191- γράφει: «Αντιστρόφως ο μη πολιτικός άνθρωπος ήταν ένα ελλιπές ον, ένα ίδιον [idion] (η αρχική σημασία του δικού μας όρου "idiota"), ένα ον ανεπαρκές, του οποίου η ανεπάρκεια βρισκόταν ακριβώς στο ότι είχε χάσει ή δεν είχε αποκτήσει τη διά­ σταση και την πληρότητα της συμβίωσης (simbiosi) με την ίδια του την “πόλη" (polis). Με λίγα λόγια: ένας άν­ θρωπος "μη-πολιτικός" ήταν πολύ απλά ένα κατώτερο ον, ήταν λιγότερο-από-άνθρωπος».

15. Ν. Rossenblum, Another liberalism: Romanticism and the Reconstruction of Liberal Thought, Cambridge Mass, Harvard University Press 1987, sel. 59 (βλ. W. Kymlicka, Contemporary Political Philosophy. An Introduction, Oxford, Clarendon, 1990, σελ. 258).

16. N. Rosenblum, Another Liberalism..., σελ. 67 (βλ. W. Kymllicka, Contemporary Political Philosophy..., σελ.

258).

17. Είναι υποχρεωτική η αναφορά στον πασίγνωστο Ρουσό, σύμφωνα με τον οποίο, η έρευνα των αφηρημένων και θεωρητικών αληθειών, των επιστημονικών αρχών και α­ ξιωμάτων, και καθετί που τείνει σε ευρείες γενικεύσεις, ξεπερνάει τις αντιληπτικές ικανότητες της γυναίκας.

18. Βλέπε τη θέση σύμφωνα με την οποία «η ίδια η ταυτό­ τητα της γυναίκας και η ζωή που κάνει δεν μπορούν πα­ ρά να περιστρέφονται γύρω από “τον εσωτερικό χώρο" της, και από την επιθυμία της να τον γεμίσει». (Ε.

Erikson, Inner and Outer Space: Reflections on Woomanhood, στο Daewdalus, no 93, 1964, σσ. 582606, απ. στο S. Moller Okin, Women in Western Political Thought, Princeton University Press, 1979, σελ. 239).

19. E. Kennedy - S. Mendus, Women in Western Political Philosophy, Brighton, Wheatsheaf Books, 1978, σελ. 10 (cit. στο W. Kymlicka, Contemporary Political Philosophy..., απ. σελ. 254)· αυτή η διατύπωση βασίζε­ ται στις θεωρίες των Adam Smith, Hegel, Kant, Mill, Rousseau, Nietzsche. Βλ. επίσης A.E. Galeotti, Cittadinanza e differenza di genere.., σελ. 196: «Τα συμφέροντα της πόλης φαίνονται να μην κινδυνεύουν τόσο από την αξιοπιστία των γυναικών ως ομάδας, ό­ σο από τα συναισθήματα, τους οικογενειακούς και φι­ λικούς δεσμούς, στοιχεία απέναντι στα οποία οι γυναί­ κες έχουν κοινωνικά αναλάβει μια ιδιαίτερη υπευθυνό­ τητα».

20. Ρ. Piva, IIlavoro sessuato.., σελ. 61.

21. Ρ. Piva, IIlavoro sessuato.. σελ. 127. Σ’ αυτό το απόσπα­ σμα γίνεται αναφορά στην οργάνωση της εργασίας γε­ νικότερα και όχι στην οργάνωση της πολιτικής δράσης-

προσωπικά νομίζω ότι αυτή η παρατήρηση έχει καίριο ενδιαφέρον για το θέμα μας, γιατί το να μπαίνει η εργα­ σία πάνω απ’ όλα, το να υπάρχει ένα ενδιαφέρον και μια προσήλωση που απαιτούν την απόλυτη διαθεσιμό­ τητα, καθώς και η τάση πραγμάτωσης εξ ολοκλήρου μέσα σ’ αυτήν είναι στάσεις που (θεωρούνται ότι) χα­ ρακτηρίζουν περισσότερο το άτομο που ασκεί μια πο­ λιτική δραστηριότητα, παρά αυτό που ασκεί οποιαδή­ ποτε άλλη.

22. Δεν χρειάζεται καν να ανακαλέσουμε εδώ τη Χεγκελιανή διαλεκτική του δούλου και του αφέντη. Για «την αντι­ στροφή της ικανότητας των γυναικών σε εξάρτηση και της εξάρτησης των ανδρών σε ανεξαρτησία» μιλάει η Κιάρα Σαρατσένο: βλ. C. Saraceno, La dipendenza costruita e Tinterdipendenza negata. Strutture di genere della cittadinanza... στο G. Bonacchi-A. Groppi, II dilemma della cittadinanza... cit..., σελ. 166-189.

23. Πιστεύω ότι πάνω σ’ αυτή τη γραμμή μπορεί να αρθρω­ θεί μια απάντηση στις κριτικές που υποστηρίζουν ότι έ­ νας πιο έντονος τονισμός, στην πολιτική, των χαρακτη­ ριστικών γυναικείων συμπεριφορών - «ηθική της συμπαράστασης και της φροντίδας» σε σχέση με την ανδρική «ηθική της δικαιοσύνης» (βλ. C. Gilligan, In a Different Voice: Psycotogicai Theory and Women’s Development, Cambridge Mass., Harvard Univ. Press, 1982) - θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια κοινωνία «ρυθμισμένη στη βάση πελατειακών σχέσεων και γενικευμένου νεποτισμού». (Α.Ε. Galeotti, Cittadinanza e differenza d i genere. II probleme della della doppia lealta, σελ. 198).

24. Βλ. σημ.5 25. P. Piva, II lavoro sessuato, σελ. 157: «Συχνά οι γυναίκεςστελέχη δηλώνουν ενοχλημένες από το γεγονός ότι ό­ ταν διορίζονται σε ανδροκρατούμενους οργανισμούς συναντούν δυσκολίες να αποκτήσουν το κύρος της θέ­ σης τους. Τόσος κόπος για να μπουν στη γραμματεία ενός κόμματος ή ενός συνδικάτου και μετά..., τώρα που βρίσκονται εκεί, τώρα που έχουν αποκτήσει τυπικά το ρόλο, έχουν την εντύπωση ότι μετράν λιγότερο· τα άλλα μέλη της γραμματείας δεν κάθονται να τις ακού­ σουν, τις ακούν επιφανειακά. Η γνώμη τους γλιστράει σαν το νερό πάνω στο μάρμαρο, δεν αφήνει ίχνη. Αυτές οι μαρτυρίες πάνε μαζί με τις άλλες, φαινομενικά αντί­ θετες, που παρουσιάζουν την άλλη όψη της αρνητικής εξουσίας: γυναίκες που διευθύνουν στην πράξη με κύ­ ρος δεν καταφέρνουν να αποκτήσουν τον τυπικό ρό­ λο».

26. A.E. Galeotti, Cittadinanza e differenza di genere. II problema della doppia lealta, σελ. 194-5.

27. Ανάμεσα στους τόσους που θα μπορούσαν να ανα­ φερθούν, Βλ. W. Kymlicka, Contemporary Political Philosophy... σελ. 247-262, S.LI. Benn - G.F. Gaus, The Liberal Conception of the Public and the Private, S.l.

Egma

Benn - G.f. Gauss Public and Private in Social Life, σελ.

31-65.

28. Πάνω σ’ αυτήν την άποψη επικεντρώνεται η τυπική φε­ μινιστική ανασκευή - οι αναφορές θα μπορούσαν να εί­ ναι αναρίθμητες - της φιλελεύθερης ερμηνείας της διχοτομίας «δημόσιο/ιδιωτικό»: ανακαλεί την προσοχή στις εξουσίες που έχουν έντονη παρουσία στην ιδιωτι­ κή σφαίρα και που κάποτε είναι πολύ βαρύτερες απ' ό,τι στη δημόσια, γιατί είναι ανεξέλεγκτες. S. Moller Okin, Justice, Gender, and the Family, «Collins, Basic Books, 1986, σελ. 6: Justice from Sphere to Sphere: Challenging the Public/Domestic Dichotomy, C. Pateman, Feministe Critiques of the Pubiic/Private Dichotomy», an.

29. S. Scoglio, Privacy, D iritto filosofia storia, Editori Riuniti, 1994. Δεν μπορούμε να παρακάμψουμε μια εξωτερική «ιδιαιτερότητα» αυτού του βιβλίου. Στο εξώφυλλο, κά­ τω από τον τίτλο, υπάρχει η εικόνα μια γυμνής γυναί­ κας (αν και με στραμμένη την πλάτη) καθισμένης πάνω σ’ ένα σεντόνι: πρόκειται για μια αναπαραγωγή του La baigneuse de Valpingon του Ingres. Είναι έλλειψη επιείκιας να ερμηνεύσουμε αυτή την εκδοτική επιλογή ως σιωπηρή επιβεβαίωση της θέσης του κειμένου όταν

Δημήτρης Καραθάνος

Α ν τ ίο , κ α π ε τ ά ν ιε Μια ζωντανή μαρτυρία για τις τελευταίες στιγμές του Αρη Βελουχιώτη. Το οδοιπορικό μιας παράτολμης περιπέτειας, όπως δεν το εξιστόρησε κανένας ως τώρα. Άγρυπνος και αφοσιωμένος σύντροφος του Άρη, ο Δημήτρης Καραθάνος θα περισώσει μια αλλόκοτη ιστορία που σου κόβει την ανάσα.

φιλίστω ρ ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 31 · 106 77 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 38 18 457 FAX 38 19 167

Ερευνα

στο θεωρητικό πλαίσιο συγκρότησης της έννοιας «privacy» η ιδέα της γυναίκας ως υποκειμένου α­ πουσιάζει; 30. Ν. Rosenblum, Another Liberalism: Romanticism and the Reconstruction ofLeberal Thought.

31. «Ο σύγχρονος φεμινισμός είναι μια σημαντική πρόκλη­ ση για τις επανερχόμενες δυναμικά πολιτικές θεωρίες, σύμφωνα με τις οποίες η σφαίρα της οικογένειας και της προσωπικής ζωής πρέπει σαφώς να διαχωρίζονται από την υπόλοιπη κοινωνική και πολιτική ζωή, και το κράτος μπορεί και πρέπει να απέχει από κάθε επέμβα­ ση στην οικιακή σφαίρα, πράγμα που σημαίνει ότι οι πολιτικές θεωρίες νομιμοποιούνται να την αγνοούν... Το να θέτεις σε αμφισβήτηση τη διχοτομία δεν σημαί­ νει κατ’ ανάγκην ότι αρνείσαι τη χρησιμότητα κάθε έν­ νοιας privacy ή την αξία της ίδιας της έννοιας privacy στη ζωή των ανθρώπων... Τόσο η έννοια του privacy ό­ σο και η ύπαρξη μιας σφαίρας προσωπικής ζωής, στην οποία η εξουσία του κράτους είναι πολύ περιορισμένη, είναι ζητήματα ουσιώδη. Μια τέτοια σφαίρα όμως, μπο­ ρεί να είναι σωστή και εγγυημένη μόνο αν, στο εσωτε­ ρικό της, τα μέρη είναι ίσα» (S. Moller Okin, Justice, Gender and the Family, σσ. 127-8).

Ελένη Αστεριού Γαβρίλης Λαμπάτος

Κουλά Ξηραδάκη

Η αριστερή αντιπολίτευση στην Ελλάδα

Σελίδες από τον αντιφασιστικό αγώνα στη Μέση Ανατολή

Μια έκθεση - ντοκουμέντο του Π. Πουλιόπουλου . στον Τρότσκι και το ελληνικό εργατικό κίνημα στο Μεσοπόλεμο. Σπάνια κείμενα και αναφορές για μια περίοδο που μόλις τώρα αρχίζει να φωτίζεται.

Άγνωστα ντοκουμέντα και μαρτυρίες για τις ελληνικές δημοκρατικές αντιφασιστικές οργανώσεις που πάλευαν στη Μέση Ανατολή παράλληλα με το απελευθερωτικό κίνημα στην Ελλάδα.

- Κ ε ν τ ρ ικ ή δ ι ά θ ε σ η : Δ ΙΑ Κ ΙΝ Η Σ Η Β Ιβ Α ΙΟ Υ , Γραβ ιά ς 9-13. ·' Τηλ 3 8 Ό 7 6Q9

Μη χά σετε στο επόμενο τεύχος του d ia J A iM την αποκαλυπτική συνέντευξη του Θωμά Πκάμπα. Μ ιλά ει για: •τη ν Αθήνα και την Αθήνα των ποιητών στη δεκαετία το υ ’50 • τη γλώσσα • την εθνική μνήμη • το Μεσολόγγι και

: w W

/ A

y

• τη γενιά του ’2 0 ( • τη γενική και I ειδική μοναξιά

jT x

tty

μπητ και την «ποίηση της ήπας» • τη βαρβαρότητα της εποχής μας • τα ψεύδη της πολπικής • τα πάθη του, το λαϊκό τραγούδι

----- οωυα Παιδί και δημιουργικότητα: ψυχολογικές προσεγγίσεις

Π Ρ Ε Μ ΙΕ Ρ Α ) από τον Θανάση Παπαγεωργίου

ΆΦΕΑΣ f

Ο αγαπημένος σε όλους μος Μποστ δεν υπάρχει πια. Εξακολουθεί όμως να παίζεται το θεατρικό του έργο «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» στο θέατρο Στοά. Το κείμενο του σκηνοθέτη της παράστασης Θανάση Παπαγεωργίου ας θεωρηθεί ελάχιστος φόρος τιμής στον «ανορθόγραφο» Μέντη Μποσταντζόγλου. Η απουσία του θα μας κάνει να χα­ μογελάμε λιγότερο.

Το Φαινόμενο Μποστ

%

Από αυτά που γράφτηκαν με το θάνατο του Μέντη Μποσταντζόγλου, βεβαιωθήκαμε γι’ αυτό που υποψιαζόμα­ σταν ότι υπήρξε για το πλατύ κοινό - και όχι μόνο - και γι’ αυτό που θα μείνει τελικά γι’ αυτόν στην ιστορία. Για μια κοινωνία των εύκολων λύσεων και της επιδερμικότητας είναι φυσικό, ο Μποστ, να θυμίζει κάποιον που έ­ γραφε ανορθόγραφα, ήταν και ζωγράφος και ενίοτε και θεατρικός συγγραφέας και είχε κι ένα μαγαζί που πουλούσε αντικείμενα που ζωγράφιζε ο ίδιος κι έγραφε πάνω διάφορες έξυπνες φράσεις. Αν, όμως, κάποιος ασχοληθεί με το φαινόμενο Μποστ που πέρασε απ’ αυτή τη γη κι έζησε και δημιούργησε ε­ πί 77 χρόνια, αν κάποιος εξετάσει σοβαρά το γιατί αυτός ο καλλιτέχνης εκφράστηκε έτσι και τί σήμαινε αυτό για κείνον και τους άλλους, ίσως τότε να καθιερω­ θεί αυτό που εμείς λέμε και ξαναλέμε στο θέατρο, όταν

δουλεύουμε έργο του, ότι δηλαδή, αυτό είναι «Μποστικό». Δεν κατατάσσεται πουθενά, δεν α­ νήκει σε μορφές, κλάδους, εποχές, σχολές. Είναι Μποστικό! Λες στον ηθοποιό «πρέπει να μά­ θεις να παίζεις μποστικά» ή «αυτό δεν εξηγείται, είναι μποστικό». Δεν αρκούν οι γνώσεις μου για να αναλύσω κοινωνικά το φαινόμενο, αλλά και αλλιώς να ήταν, θα χρειαζόμουν χρόνια για να μελετήσω το έργο του και την εποχή του και να μπορέσω, παρα­ κολουθώντας την πορεία του, να καταλάβω, δηλαδή να εξηγήσω. Μπορώ να το κάνω στο βαθ­ μό που μου επιτρέπει η δουλειά που έκανα σε τέσσερα έργα του - «40 χρόνια Μηοστ», «Φού­ στα», «Μήδεια», και «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» από το 1987 μέχρι τώρα, που ακόμα παίζω το τε­ λευταίο του έργο - όπου μέσα απ’ αυτά γνώρισα, όσο μπορεί να το πει κανείς, τον τρόπο σκέ­ ψης και τη στάση του απέναντι στη ζωή και την τέχνη. Αλλά και πάλι, θα ήταν βιαστική μια τέ­ τοια δήλωση, γιατί ο κύριος Μέντης ήταν ιδιαίτερα πολύπλοκος άνθρωπος και, πιστεύω, ακό­ μα πιο πολύπλοκος καλλιτέχνης. Γι’ αυτό και θεωρώ ευκολία τις διάφορες ταμπέλες που του έ­ χουν καρφιτσώσει, πράγμα που δεν γίνεται, βέβαια, μόνο σ’ αυτόν, αλλά που σ’ αυτόν είναι και πιο εύκολο να γίνει και πιο εύκολα να αποπροσανατολιστεί κάποιος που θέλει να τον γνωρίσει. Αυτή η πολυπλοκότητα της σκέψης υπήρχε και στη ζωγραφική του και στα γραπτά του και στις λεζάντες των σκίτσων του. Κι όταν τον ρωτούσες, σου απαντούσε με μια εσκεμμένη απλοϊκό­ τητα, που όταν κάποιος τη χρησιμοποιεί σε αναγκάζει να κάνεις δεύτερη και τρίτη σκέψη πριν ξαναρωτήσεις, αν δεν σε αποκαρδιώσει από το να ξαναρωτήσεις κάτι... Το έμαθα καλά αυτό ό­ ταν στην αρχή της γνωριμίας μας τον ρωτούσα γιατί αυτό κι όχι εκείνο. Γρήγορα έμαθα ότι θα ’πρεπε να σκέφτομαι λίγο περισσότερο πριν ρωτάω κάτι τον κύριο Μέντη, που, τώρα τε­ λευταία, είχε μάθει κι εκείνος κι έλεγε αυτό που λέγαμε κι εμείς, «είναι μποστικό, παιδί μου!». Δηλαδή, είναι σωστό και λάθος, δειλό και τολμηρό, ωραίο και άσχημο, απλό και σύνθετο, τρε­ λό και λογικό, τίποτα και όλα. Ακριβώς όπως είναι ένας κανονικός άνθρωπος που δεν διστάζει να πει την αλήθεια για τον εαυτό του. Για την ανορθογραφία του έ^ -------------------------------------------------------------------- ^ λεγε: Μ ΠΟ ΣΤ: ΡΩ ΜΑ ΙΟΣ ΚΑΙ ΙΟΥΛΙΕΤΑ Θέατρο Στοά Την έκανα μια φορά, «έπιαΣκηνοθεσία: Θανάσης Πατταγεωργίου σε» κι έτσι την καθιέρωσα. Μουσική: Βασίλης Δημητρίου Για τη ρίμα του: Σκηνικά - Κουστούμια: Μποστ Για να μην τρώω την ώρα μου Χορογραφίες: Μαρία Αλβανού ψάχνοντας, έφτιαχνα μια γε­ Μουσική Διδασκαλία: Ολυμπία Κυριακάκη - Λουκίσσα νική ή αιτιατική όπως ήθελα, για να προχωράω παρακάτω. Φαίδων Καστρής, Αλέξανδρος Για τα χρώματα των κοΚούκκος, Νίκος Μπουρνιάς, Νίκη στουμιώντου: Χαντζίδου, Θανάσης Παπαγεωργίου, Φανταχτερά, ζωντανά, να Γιάννης Αναστασάκης, Μαρία Τσιμά, φχαριστιέταιτο μάτι του θεα­ Λήδα Πρωτοψάλτη, Πόνος τή. Βααιλειάδης, Νίκος Αρβανίτης, Για το μήκος των έργων του: Αιμιλία Φουντάκη, Ελένη Τρεις χιλιάδες έχει το εισιτή­ Κουλουριώτη, Πόνος ριο, να μη δούνε δύο ώρες Παπαναγιώτου, Παύλος έργο: Ορκόπουλος, Μαρία Αλβανού, / Έτσι απλά απαντούσε, γιατί Ελπίδα Βιάννη, Μίνα έτσι σύνθετα σκεφτότανε. Αν Λαμπροπούλου, Βόλια και πολλές φορές σου έδινε Παρασκευοπούλου, Τάνια Χαντζάρα J

mriMvmmwmmmmiwm

την εντύπωση ότι απαντάει έτσι για να κόψει την κουβέ­ ντα, γιατί τα πολλά λόγια δεν του άρεσαν... Δύσκολα, πιστεύω, βρί­ σκεις άνθρωπο που να λοιδωρεί αυτά που με πάθος αγαπάει. Να παθιάζεται με την πολιτική που θεωρούσε γελοία, να υποφέρει για την έλλειψη γλώσσας και να την καταστρέφει ακόμα πε­ ρισσότερο, να πονάει για τη χώρα του και να μη χάνει ευκαιρία να τη γελοιοποιεί. Και όλα αυτά με μια από­ λυτη σοβαρότητα, που έ­ φτανε τη θρησκευτική ευλάβεια, μ’ έναν τρόπο κα­ θαρό, έντιμο και τεκμηριω­ μένο. Γιατί ο κύριος Μέντης ήταν ένας από τους σοβα­ ρότερους Έλληνες και ο μόνος μη σοβαροφανής. Κατάλαβε, φαντάζομαι, α­ πό πολύ νέος όλες τις πολι­ Κοστούμια του Μηοατ για την παράσταση του έργου Ρωμαίος και τικές συμπαιγνίες πάνω Ιονλιέτα στις οποίες χτίζεται το μέλ­ λον των λαών και σίγουρος πως εκείνος γνώριζε το πα­ ραμύθι, ζούσε μέσα σε μια τελείως απομυθοποιημένη κατάσταση που του ηρεμούσε την ταραχή του. Αν, παραμονές εκλογών, τον ρω­ τούσες ποιος πιστεύει ότι θα βγει, σου απα­ ντούσε ότι αυτό το ξέρουν μόνο οι Αμερικάνοι. Αν τα ’βαζες με τους νέους φόρους της κυβέρνησης, την υπερασπιζότανε λέγοντας, τί να κάνει κι αυτή αφού έτσι την υποχρέωσε η ΕΟΚ. Αν έβριζες τον πρωθυπουργό, σου θύμιζε ότι χώρες σαν την Ελλάδα δεν έχουνε πρωθυπουργούς αλλά εντεταλμένους. Κι έ­ βλεπες μέσα στα μάτια του τον βαθύτατο πό­ νο του που είναι πολίτης μιας κουρελιασμέ­ νης χώρας, που δεν θα την άλλαζε με τίποτα στον κόσμο.

ΒΡΑΒΕΙΟ MEDICIS 1995 ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΛΕΞΑΚΗΣ Η μητρική γλώσσα Το μυθιστόρημα Η μητρική γλώσσα του Βασίλη Αλεξάκη, γρ α μμένο κατ' αρχήν στα ελληνικά, ε ίχ ε εντυπω σιακή απήχη­ ση στη Γαλλία, τό σ ο στον τύπο και στα μέσα μαζικής ενη μ έρ ω ση ς όσο και στο κοινό, πριν ακόμα κ ερδίσει το βραβείο

MEDICIS. Επελέγη από την αλυσίδα βιβλιοπωλείων της FNAC ω ς ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα που κυ­ κλοφόρησαν φ έ τ ο ς στη Γαλλία και έχ ει εισ α χθ εί στη διδακτέα ύλη δ ε ­ κ απ έντε λυκείων. To M E D IC IS επ ι­ βραβεύει έργα που καινοτομούν στο χώ ρο τη ς λογοτεχνίας. Είναι πρώτη φ ορά που το κ ερ δ ίζει ξ έ ν ο ς συγ­ γραφέας. Η κυκλοφορία της Μητρικής γ λ ώ σ σ α ς έ χ ε ι ήδη ξ ε π ε ρ ά σ ε ι τα

60.000

αντίτυπα.

ΕΞΑΝΤΑΣ ΕΚΔΟΤΙΚΗ Α.Ε. Διδάχου 59 -106 81 Α0ΗΝΑ - Tnfl. 3804 885 - Fax. 3813 065

ΕΞΩΣΤΗΣ) από τον Γιάννη Δεληολάνη

ΚΑΙ

α Ο

Κ

u m m a m te .'f’

100

Εξώστης

Ά

Κινηματογράφος ’95 Για άλλη μια χρονιά, η Πανελλήνια Ένωση Κριτικών Κινηματο­ γράφου κυκλοφόρησε τον ετήσιο οδηγό της, με τίτλο Κινημα­ τογράφος ’95. Ξεκινώντας από αυτόν, με χαρά εξακριβώνουμε πως πρόκειται για ένα τίτλο απατηλά σεμνό, μια που η πραγμα­ τικά πληθωρική αυτή έκδοση προσφέρει εκτενείς αναφορές α­ κόμα και σε τηλεοπτικές σειρές... Αξίζει, λοιπόν, να ρίξουμε μια πιο αναλυτική ματιά στον πλούτο της κινηματογραφικής (και κάτι...) πληροφορίας που καλύπτει τις 336 σελίδες του τόμου... Πρώτα απ’ όλα, βεβαίως, υπάρχει η κριτική παρουσίαση των ταινιών που προβλήθηκαν στις αίθουσες της σεζόν ’94-’95. Οι καλές, οι κακές, ακόμη και... οι άσχημες, είναι όλες εδώ (180 ξέ­ νες και 14 ελληνικές), με τη συνοδεία βασικών τους στοιχείων (πρωτότυπος τίτλος, σκηνοθέτης, ηθοποιοί, διάρκεια κ,λπ.) και μια συνοπτική αξιολόγησή τους. Μη σας πανικοβάλλει η τε­ λευταία - είναι τίμια κι όχι υπερβολικά αιχμηρή, βοηθώντας έτσι το ν «ανειδίκευτο» αναγνώστη / θεατή να βρει τον ποιοτικό δρό­ μο του μέσα στον λαβύρινθο των τίτλων. Φυσικά, το νόμισμα αυτό έχει δύο όψεις: όταν - για παράδειγμα - ο ανυποψίαστος υποψήφιος θεατής του Ντετέκπβ «Ζώον» διαβάσει ότι «τα ευρήματα δεν είναι πάντα έξυπνα» μπορεί να υποθέσει ότι το έργο ίσως και να βλέπεται, τη στιγμή που ένας λιγότερο πολιτι­ κά ορθός κριτικός κινηματογράφου (όπως - για παράδειγμα - ο υπογράφων) θα περιέγραφε το ίδιο φιλμ ως μια ανοησία εξαι­ ρετικά φτωχικού γούστου! Λεπτομέρειες, θα πείτε- και, λαμβάνοντας υπόψη την πολύ καλή γενική εικόνα, θα έχετε βεβαίως δίκιο. Μην εξαντλήσετε, όμως, όλη σας την προσοχή στο πρόγραμμα των αιθουσών: αμέσως μετά ακολουθεί ένας εκπληκτικής πλη­ ρότητας βίντεο-οδηγός που περιλαμβάνει τις 450 (περίπου) ται­ νίες περυσινής κυκλοφορίας. Εδώ τα πράγματα γίνονται λιγάκι πιο δύσκολα, μια που το κριτικό «στίγμα» της ταινίας προσφέρεται μόνο στις πιο αξιόλογες ή γνωστές κυκλοφορίες- το γεγο­ νός είναι ίσως ατυχές για τους βιαστικούς βιντεοκυνηγούς, αλ-

λά απόλυτα κατανοητό (ο δύσμοιρος συντάκτης θα ήταν ακόμα κλειδωμένος στο δωμάτιο με το βίντεο). Το .σημαντικό στοιχείο που αξίζει να θυμάστε για τον βίντεο - οδηγό είναι ότι καμιά καλή κυκλοφορία δεν έχει περάσει απαρατή ρητη. Πέρα από αυτούς τους δύο χρησιμότατους οδηγούς, το Κινηματογράφος ’95 προσφέρει κριτική αναφορά σε 53 ελληνικές τηλεοπτικές σειρές και 15 βιβλία για το σινεμά, ενώ υπάρχει και μια εντυπωσιακή «λίστα» των περυσινών σάουντρακ (205, παρακαλώ) με σύντομες, εκλεκτικές επισημάνσεις για το γενικό μουσικό τους κλίμα. Ακόμα, θα βρείτε ένα χρονικό των σημαντικότερων γεγονότων του ελληνικού σινεμά της περα­ σμένης χρονιάς, ένα κείμενο για την 67η απονομή των Όσκαρ (με πλήρη παράθεση των βραβείων και των βραβευμένων), όπως και αποτιμήσεις των κινηματογραφικών φεστιβάλ των Καννών, του Βερολίνου, της Θεσσαλονίκης και της Δράμας. Αυτό ήταν όλο; Βεβαίως κι όχι! Το ογκώδες «κερασάκι» τη ς έκδοσης είναι ένας φόρος τιμής (με τη μορφή μικρών βιογραφικών σημειωμάτων) σε 190 ανθρώπους του σινεμά που ταξίδεψαν στο μεγάλο πλατώ του ουρανού μέσα στο ’95. Σε αυτά τα σημειώματα, τέλος, προσθέστε άλλα 34, με ηθοποιούς ή κινηματογρα­ φιστές που ξεκίνησαν πρόσφατα την καριέρατους. Τώρα, επιτέλους, έχετε τη γενική εικόνα του βιβλίου. Στο σύνολό του ο Κινηματογράφος ’95 είναι μια αξιόλογη προσπάθεια, χρήσιμη σαν έγκυρη πηγή αναφο­ ράς γιατους γνωρίζοντεςτην κινηματογραφική επικαιρότητα και σαν απόλυτο ευρετήριο γι’ αυτούς που ε­ πιθυμούν να τη μάθουν.

Από την οθόνη στο χαρτί (και τα δεινά της μετάβασης) Η μεταφορά από την τυπωμένη σελίδα στη μεγά­ λη οθόνη είναι μια συνηθισμένη ιστορία για το σι­ νεμά. Πολύ λιγότερο όμως γνωστή είναι η αντίθε­ τη διαδικασία, όπου οι ταινίες μεταμορφώνονται σε βιβλία... Πώς; Η «μυθιστορηματοποίηση», μια πρακτική αδόκιμη όσο και η λέξη που την περιγρά­ φει, περιλαμβάνει τα εξής απλά στάδια: 1.0 επίδοξος συγγραφεύς λαμβάνει την ανάθεση από τον εκδότη του (ποτέ κανείς δεν «μυθιστορηματοποίησε» από έμπνευση ή προσωπική προδιά­ θεση) . Ο εκδότης συγχρονίζει την έκδοσή του με την έξοδο της ταινίας στις αίθουσες, έτσι ώστε το έργο να λειτουργήσει ως προώθηση του βιβλίου.

2 . 0 συγγραφέας γράφει το βιβλίο, μερικές φορές έχοντας δει την ταινία κι άλλες φορές όχι, πάντα όμως πολύ βιαστικά, τρέχοντος για να προλάβει την «κλειστή» ημερομηνία τη ς έκδοσης. Το σενάριο χρησιμεύει ως οδηγός του, κι εκείνος το μεταφέρει στη γλώσσα του βιβλίου, κάπως σαν να αφηγείται το έργο στον α­ ναγνώστη. Στην ουσία αυτό κάνει, αλλά ολόκληρη η (μικρή) επιτυχία του εγχειρήματος του εξαρτάται από το κατά πόσο μπορεί το βιβλίο να «σταθεί» μόνο το υ.

3. Το βιβλίο κυκλοφορεί. Συνήθως είναι σχετικά ολιγοσέλιδο και το εξώφυλλο κοσμείται με τους πρωταγω­ νιστές (ή το πόστερ) της ταινίας.

4. Κάποιος αθώος το αγοράζει, συνήθως επειδή είδε το φιλμ (και του άρεσε. Είναι ιατρικά και λογικά δοκι­ μασμένο: κανείς δεν πρόκειται να σιχαθεί μια ταινία κι ύστερα να τρέξει για ν ’ αγοράσει το βιβλίο).Το πρώτο πράγμα που του κάνει εντύπωση είναι πόσο λίγο μοιάζει αυτό που διαβάζει με την ταινία που είδε. Τ ο δεύτε­ ρο πράγμα που του κάνει εντύπωση, αφού έχουν περάσει κάποιες σελίδες ακόμα, είναι πόσο παράξενα ά­ ψυχο δείχνει το μυθιστόρημα - κάπως σαν να προσπαθεί ο συγγραφέας να του αφηγηθεί το έργο σε λογο­ τεχνική αργκό.

5. Αφήνει το μυθιστόρημα στο ράφι, όπου πρόκειται να περάσει ήσυχα και χαρούμενα το υπόλοιπο της βιβλιοδετημένης ζωής του. Στα σοβαρά, όμως, ένα βιβλίο βασισμένο σε σενάριο δεν είναι απαραίτητα κακό. Απλώς δεν μπορεί να ξεφύγει από τη σκιά της ταινίας, ενώ δεν πρέπει ποτέ να το αγοράζετε μόνον επειδή απολαύσατε το φιλμ. Ο,τι κι αν ήταν αυτό που σας μάγεψε στην οθόνη, θα ανακαλύψετε πέρα από κάθε αμφιβολία ότι η μαγεία έχει χαθεί στη μεταφορά. ^

Εξώστης

ΚΩΜΡΟΔ) από τον Κώοτα Πάρλα

ΒΙΒΛ ΙΟ ΤΗΛΕ~ ίΐϊλ α λ ίά που έγινε κόασμα... ΟΡΑΣΗ ΚΑΙ

Δ ε ν είναι κ α θ όλ ου π ερ ίε ρ γ ο τ ο ότι η Τ η λ εό ρ α σ η δίνει τις... δ ε ύ τ ε ρ ε ς μ εγ ά λ ε ς εξ ε τ ά σ ε ις τ η ς (οι π ρ ώ τες και κ υ ρ ιό τε ρ ες α νή κ ο υν σ το ν τ ο μ έ α τ η ς Ε ν η μ έ ρ ω σ η ς ) σ το χ ώ ρ ο τ η ς Ψ υχαγ ω γ ία ς. Σ υ ν ή θ ω ς μ ε κ ατασ τρ οφ ικ ά ή, ε ­ πιεικώς, μ ε αντιφ ατικά α π οτελέσμ α τα. Α π ό μια ά π οψ η θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α θ εω ρ ή σ ει κ ανείς αυτή τ η ν έκ β α σ η σ α ν κάτι φυσικό, α φ ο ύ ο τ ο μ έ α ς τ ο ύ τ ο ς ε ­ γ ε ίρ ει σ υ ντρ ιπ τικ ές και π ο λ ύ π λ ο κ ες α παιτή σεις. Α ν ά μεσ ά το υ ς, τ η ν π α ρ ο υ σ ία τα λ έ ντ ο υ και τ η ς σ ω σ τή ς μ ετα ­ χ ε ίρ ισ ή ς του, τη ν ικ ανό τη τα δ η μ ιο υ ρ γ ία ς ε ν ό ς ελ κ υ σ τι­ κού θ εά μ α το ς, κ αθ ώ ς και τ η δ υ ν α τό τη τα μ ετα π ή δ η σ η ς α πό μια «άλλη γλ ώ σσ α» σ τη ν τηλεοπτική, εφ ευ ρ ίσ κ ο ­ ντα ς είτε χ ρ η σ ιμ ο π ο ιώ ν τα ς ν έ ο υ ς ή α ντίσ το ιχο υ ς κώδι­ κ ες έκ φ ρ α ση ς. Φυσικά, ό λα α υ τά γίνοντα ι πο λύ πιο έ­ ν το ν α σ τις π ερ ιπ τώ σ ε ις μ ετα φ ο ρ ά ς ε ν ό ς κ ειμένου στη, μ εγά λη και κ υρίω ς σ τη μικρή, γυ άλινη οθόνη. Δ υ σ τ υ χ ώ ς ό μω ς, δ ε ν είνα ι μ όν ο τ α - λο γικά - α υτά σ το ι­ χεία, πά νω σ τα ο π οία η Τ η λ εό ρ α σ η «στοιχηματίζει», π ρ οκ ειμ έ νο υ ν α κ ορ έσ ει τ η ν εγ γενή β ο υλιμ ία τη ς. Τ α τ ε ­ λ ευ τα ία χ ρ ό ν ια έχ ο υ μ ε π εισ θ εί ότι π ο λύ σ υ χν ά εισ χ ω ρ ε ί και ο π α ρ ά γ ο ν τα ς τ η ς πα ν τα χ ο ύ π α ρ ο ύ σ α ς α νθ ρ ώ π ινη ς α π λη σ τία ς...

ΤΟ «ΤΡΙΤΟ ΣΤΕΦΑΝΙ» Τ ο μ υ θ ισ τό ρ η μ α το υ Κ ώ σ τα Τ α χτσ ή, α ποτελεί, σ ύ μ φ ω ­ να μ ε Έ λ λ η ν ε ς και ξ έν ο υ ς ειδ ικ ο ύ ς α λλά και σ ύμφ ω να μ ε τ η ν ο μ ό θ υ μ η α π ο δ ο χ ή τ η ς Κ ο ιν ή ς Γνώ μης, έν α από τ α σ η μ α ν τικ ό τ ερ α βιβλία το υ ελ ληνικού λο γο τεχνικ ο ύ «φ ορτίου» τω ν τε λ ευ τ α ίω ν δεκαετιών. Κα ι δ εν χ ρειά ζε-

Κονψλ

ται, βέβαια, ν α μ ιλήσ ει κανείς και π ά λι σ ή μ ε ρ α α να λυτικ ά για τ α π ρ ο τ ερ ή μ α τά του. Ε κ τ ό ς α π ό έν α - ίσ ω ς τ ο κ υριότερ ο: Τ η ν κ αθ ολ ικό τητα τ η ς έ μ π ν ε υ σ η ς τ ο υ δ η μ ιο υ ρ γ ο ύ το υ και τ η ν έμ μ εσ η , υ π ό γεια ρ οή το υ «ελλη­ νικού Π ά θ ο υ ς» - να π ο ύ μ ε τ η ς Ισ το ρίας; - π ο υ «ακούγεται» κ άτω α πό τη ν α φ η γη μ α τικ ή επ ιφ ά ­ νεια. Α ν δηλαδή, ο Τ α χ τσ ή ς α να δ είχ θη κ ε μ ά σ το ρ α ς συγγ ρα φ ικ ό ς, δ ε ν είνα ι π α ρ ά λ ο γ ο ν α π α ­ ρ α δ ε χ τεί κ ανείς ό τι τ ο ύ το τ ο κ α τά φ ερ ε μ ε τη ν ικ ανό τη τά το υ ν α α πεικ ονίζει τ η ν Ισ το ρ ία μ έ σ α α ­ π ό κ ο φ τερ ές και α π ό λ υ τα εύ γ λ ω ττ ες «σκιές» τω ν Γ εγ ον ό τω ν και μ έσ α α πό τ ις δ ιη γ ή σ ε ις και τ ο υ ς κ α η μ ο ύ ς τω ν χ α ρ α κ τή ρ ω ν του. Κ α ι δ εν π ρ έπ ε ι να π α ρα λ ε ιφ θ εί και τ ο ό τι ή τα ν ο π ρ ώ το ς πο υ μ ίλ η σ ε τ ό σ ο α π λά γ ια τη ν εό τερ η ελληνική ιστορία, έτ σ ι ό π ω ς τη βίω σ αν ε κ α το μ μ ύ ρ ια ά ­ σ η μ ω ν σ υν-Ελλήνω ν, μ ε « βο ή θη μ α» τ ο ν ο λοζώ ντανο, ρ έο ντ α Λ ό γ ο τ ο υ α νθ ρ ώ π ο υ τ η ς «διπλα­ ν ή ς πόρτας». Φ υσικό ήταν, ο υ π ό γ ε ιο ς α υ τό ς λ ο γ ο τε χν ικ ό ς ο γκόλιθος, ν ’ α π ο τ ελ έ σ ε ι κατά κ α ιρ ο ύ ς τ ο ό νει­ ρ ο π ο λλώ ν σκηνοθετώ ν, μ ε σ τό χ ο τη μ ετα φ ο ρ ά το υ σ τη μεγά λη ή τ η μικρή ο θόνη. Μ ετα ξ ύ τω ν ο νο μ ά τω ν π ο υ είχα ν α να φ ε ρ θ εί κατά κ α ιρ ο ύ ς σ το ν Τύπο, ή τα ν και α υ τό το υ Θ ό δ ω ρ ο υ Α γ γελ όπ ο υ λ ο υ και, α π ό τ ο υ ς ν ε ό τ ε ρ ο υ ς κ ινη μα το γρ α φ ισ τές, τ ο υ Χ ρ ισ τό φ ο ρ ο υ Χ ρισ το φ ή . Καμιά, ό ­ μως, α π ό τ ις δ ύ ο π ρ ο θ έ σ ε ις δ εν κ α τέλη ξα ν σ ε κάποιο α π οτέλεσμ α . ... Κα ι ξαφ νικά π λ η ρ ο φ ο ρ η θ ή κ α μ ε ότι ο τυ χ ε ρ ό ς π ο υ θ α επ ιχ ε ιρ ο ύ σ ε το ν ά θ λο α υτόν, ή τα ν ο κ. Γ. Δ α λ ια νίδης, ο γ ν ω σ τό τα το ς σ κ η ν ο θ έτ η ς δ εκά δω ν κωμωδιώ ν, δ ρ α μ ά τω ν και μ ουσ ικ οχο ρευτικώ ν ε δ εσ μ ά τω ν τ η ς «χρυσής», ό π ω ς λέγεται, ελ λη ν ικ ή ς κ ιν η μα το γρ α φ ικ ή ς περ ιό δο υ. Ζ η λ έ ψ α μ ε τ ο θ ά ρ ρ ο ς και τ η ν α ντο χ ή τ ο υ ν α κ α τα π ια σ τεί μ ε τ ο εγ χ ε ίρ η μ α αυτό. Α λ λ ά δ ε ν ζ η ­ λ ε ύ ο υ μ ε κ α θ όλ ου τ α α π ο τ ελ έ σ μ α τα π ο υ π ρ ο β ά λ λ ει η μικρή οθόνη...

ΑΠΟΓΥΜΝΩΣΗ Π ο ια σ χ έ σ η δ ια τη ρ είτα ι ά ρ α γ ε α νά μ εσ α σ το βιβλίο το υ Κ. Τ α χ τσ η και σ το τη λ εο π τικ ό α υ τό προϊόν; Ανα μφ ίβο λα , τ α ο νό μ α τ α τω ν «ηρώων», οι α μ υ δ ρ έ ς υ π ο μ ν ή σ εις τ η ς επ ο χ ή ς και κ ά π ο ιες π ρ ο σ π ά θ ε ιε ς εικα σ τική ς τα υ τό τη τα ς. Π έ ρ α ν ό μ ω ς αυτών; Α π ο γ υ μ ν ώ θ η κ ε τ ο α π ο τ έλ ε σ μ α α π ό το ν χυ μ ώ δ η χ ε ίμ α ρ ρ ο το υ λα ϊκού Λόγ ο υ, α ­ π ό τ η ν ψ υχογρ α φ ική δ ε ιν ό τη τα το υ σ υ γ γ ρ α φ έ α και κ υρίω ς α πό τη ν υποβόσ κ ο υ σ α «πα ρέλα ση» τω ν γεγονότω ν, π ο υ κ ρα το ύν τ ο ν ρ ό λ ο τ ό σ ο το υ «αντί­ λα λου» ό σ ο και το υ εν α ύ σ μ α το ς. Κα ι κα ν έν α ς βέβ α ια δ ε ν θ α α π α ιτ ο ύ σ ε τη ν π λ ήρ η δ ιά σ ω σ η το υ Λόγ ο υ, μ έ σ α α πό τ η ν τη λ εο π τικ ή το υ μ ετα φ ο ρ ά. Τ ο κακό ό μ ω ς είνα ι ό τι ο κ. Δ α λ ια νίδ η ς δ ε ν κατά ­ φ ε ρ ε να επ ιν ο ή σ ει τ ο α νά λο γο - π ρ ο ς τη γ ρ α π τή δ ο μ ή - «γλωσσικό», ιδίωμα, ώ σ τε να δια σ ώ σ ει το ν χ α ρ α κ τή ρ α και τ η ν ο υ σ ία το υ βιβλίου. Δ ε ν μπ όρ εσ ε, δηλαδή, ν α α π ο μ ο ν ώ σ ε ι τη λ εο π τικ ά τ η ν ιδιοτυπία τ ο υ και ν α τ η «μεταφ ράσει» σ ε κ ιν η μα το γρ α φ ικ ούς κώδικες. Α ρ κ έ σ θ η κ ε σ τη ν α νά γνω σ η τ η ς επ ιφ ά ν εια ς και κ α τέλη ξε να χειρίζε-

Κοντρόλ

τα ι τ ο υ ς δ ύ ο β α σ ι­ κ ο ύ ς γυ να ικ είο υ ς χ α ­ ρ α κ τή ρ ες ό π ω ς α κρ ι­ βώ ς χειρ ιζόταν, πρ ιν δεκα ετίες, τ ο υ ς «ήρ ω ες» τω ν τα ινιώ ν του. Έ τσ ι, η Ν ίνα και η Ε κ ά β η α π ώ λ εσ α ν το μ έ γ ε θ ο ς τ ο υ ς και α ­ π ό α ρχέτυπα, κατά ­ ν τη σ α ν κακέκτυπα π λ ή θ ο υ ς ά λλω ν τ η λ ε ­ ο πτικώ ν πρ οσώ πω ν. Ο α χ ό ς τ η ς Ισ το ρ ία ς έγ ινε επ ε ισ ο δ ιά κ ι - α ­ φ ο ρ μή, οι λ ο ιπ ο ί χ α ­ ρ α κ τή ρ ες μ ετα β λ ή ­ θ ηκα ν σ ε επ ιθ ε ω ρ η σ ια κ ά «νούμερα». Εκείνο π ο υ είνα ι α κ α τα νό η το για τ η ν π είρ α τ ο υ κ. Δαλια νίδη, είνα ι οι τε χν ικ ές π ρ ο χ ειρ ό τη τ ες , οι ο π ο ίες β ρ ίθ ου ν σ ε κ άθ ε επεισ όδιο.

• Ν α μ ιλ ή σ ο υ μ ε για τ ο υ ς φ ω τ ισ μ ο ύ ς π ο υ σ υ χν ά θ υ μ ίζο υ ν φ ω ταψ ία γ η π έδο υ; • Για τ ο σ τή σ ιμ ο σ η μα ντικ ώ ν σκη νώ ν π ο υ π α ρ α π έμ π ο υ ν σ ε φ α ρ σ ο κ ω μ ω δ ία (π.χ. το κ ομ μ άτι το υ δ ικα στηρίου); • Ή γ ια τ η ν α νυ π α ρ ξία κ ινη μα το γρ α φ ικ ού χ ρό νου, τη ν ελ α σ τικ ο π ο ίη σ η α σ ή μ α ν τω ν σ τιγ μώ ν το υ βιβλίου και γ ια τ η ν εξα φ ά ν ισ η άλλων, π ο λύ ση μα ντικ ότερ ω ν; Λ ίγ α π ρ ά γ μ α τα θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε να π ει κανείς για τ ις ερ μ η ν είες. Ο π λ η θ ω ρ ισ μ ό ς τ η ς Ν ίν α ς θα μ π ορ ο ύσ ε, μ ε μ ια ά λλη ε π ε ξ ερ γ α σ ία και καθ οδ ή γη σ η , ν α τ α ιρ ιά ξ ε ι μ ε τ η ν ιδ ιοσ υ γκ ρ α σ ία τ η ς κ. Ν. Μ εντή. Η π ρ οχ ειρ ό τη τα , όμω ς, τ η ς σ κ η ν ο θ ετικ ή ς α νά γνω σ η ς, σ ε σ υ ν δ υ α σ μ ό μ ε τ ις χ ιο υ μ ο ­ ρ ισ τικ ές π ερ ιπ έ τε ιες τ η ς ίδια ς η θ ο π ο ιο ύ σ ε ά λλο «σήριαλ» π α ρ α π έμ π ο υ ν σ ε μια δ ιά σ τα σ η ά λ­ λ η ς επ ο χ ή ς και κ υρίω ς τη λ εο π τικ ή ς α τμ ό σ φ α ιρ α ς (μοίρ α κι α υ τό τω ν π ο λ υ π ρ α γ μ ό ν ω ν η θ ο π ο ι­ ώ ν μας, π ο υ θ εω ρ ο ύ ν επ ιτυχ ία ... ερ μ η ν ευ τικ ή ; ... τη ν πα νταχο ύ, τα υ τό χ ρ ο ν η π α ρ ο υ σ ία τους...). Χ ρ ε ιά ζ ετα ι π ο λλή π ρ ο σ ο χ ή και τη ν ο φ ειλό μεν η α γά πη π ρ ο ς τ η ν ά ξια Λ ή δ α Π ρω τοψ άλ τη , για να α να κ α λ ύψ εις τ α π ο λ ύ τ ιμ α σ το ιχε ία π ο υ κρύβει μ έσ α τη ς, ερ μ η ν ε ύ ο ν τ α ς τ η ν τη λ εο π τικ ή Εκάβη. Η β α θ υ τ ά τ η ς γ κ ά μ α ς α υ τή η θ ο π ο ιό ς κ α τα δικά στη κε σ τη ν επιφ α νεια κή ε ν σ ά ρ κ ω σ η μ ια ς γ υ να ι­ κούλας, χ ω ρ ίς σ ημα ντικ ή α π ό χ ρ ω σ η α π ό τ ο υ ς ά λ λ ο υ ς χ α ρ α κ τή ρ ες , ενώ δ ύ σ κ ο λ α κ α τα φ έρ ­ ν ε ις ν α επ ισ η μ ά νε ις α κ ό μ α και τ η ν α ξιο π ο ίη σ η τ η ς σ π ά ν ια ς κλίμακας, φ ω ν ή ς τ η ς ...

Η ΑΠΛΗΣΤΙΑ ΚΑΙ ΤΑ «ΑΡ/ΎΡΙΑ»... Π ο ύ κ α τα λήγ ου ν ό λ α αυτά; Π ισ τεύ ω α κρ άδ αντα , ό τι ο τε λ ε υ τ α ίο ς π ο υ θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α είνα ι ικ α ν ο π ο ιη μ έ ν ο ς α π ό τ η ν τύ χ η το υ μ υ θ ισ το ρ ή μ α το ς του, «είναι» ο Κ ώ σ τ α ς Τ α χ τσ ή ς. Τ ο ρη ξικέλευθ ο , α σ υ μ β ίβ α σ το μ υ α λ ό το υ δ ε ν θ α ή τα ν δ υ ν α τό ν ν α δ ε χ θ εί τ η ν α β α θ ή α υτή « σ η ρ ια λο π ο ίη σ η » τω ν σ ελίδω ν και τω ν « ηρώ ­ ων» του, π ο υ βγ ήκα ν μ ε τ ό σ ο ορμητικό, και π η γ α ίο τρ ό π ο α π ό τ ο ο ξύ τ α τ ο π ν εύ μ α το υ. Ο ύ τ ε και θ α ή θ ε λ ε να δ ια ν ο η θ εί τ η ν α π ο γ ύ μ ν ω σ η το υ βιβλίου το υ α π ό τ ο υ ς χυμ ού ς , τη λαλιά της Ζωής, π ο υ α να β λύ ζο υ ν εκκω φ αντικά α π ό παντού. Κι α υ τό τ ο κ α τά φ ερ ε η α π λη σ τία τω ν επιγό νω ν του... για μια χ ο ύ φ τα εκατομμύρια... υπ ό μ ο ρ ­ φ ήν «τηλεοπτικώ ν δικαιω μάτων»... Κρίμα.

□

Το απάνθισμα της τριαντάχρονης ποιητικής πορείας του Κώστα Γ . Παπαγεωργίου που, πιστέψτε μας, θα κρατήσει περισσότερο στις καρδιές σας και τις βιβλιοθήκες σας

'· ' *■' .* -

!

εκδόσεις Κανάκη ΖΩΟΔΟΧΟΤ ΠΗΓΗΣ 2-4,106 78 ΑΘΗΝΑ, τηλ. 38.14.026,33.02.385

τα Μ ά

ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΖΕΒΕΛΑΚΗ· Κ ε ί μ ε ν α του π α ρ ε λ θ ό ν τ ο ς , που δ ι α β ά σ τ η κ α ν π ο λ ύ ατ ην ε π ο χ ή τους ή δε ν π ρ ο σ έ χ θ η κ α ν όσο τους ά ξ ι ζ ε , π ρ ο σ φ έ ρ ο ν τ α ι σ τον σ η μ ε ρ ι ν ό α ν α γ ν ώ σ τ η με α φ ο ρ μ ή γ ε γο ν ότ α κ αι π ρ ό σ ω π α της ε π ι κ α ι ρ ό τ η τ α ς .

Το έν τον ο ενδιαφ έρ ον για τη ν πεζογραφική μας παράδοση εκ δηλώ θηκε τα δέκα τελευταία χρόνια με ποικίλες εκ δό σεις από π ο λλο ύ ς εκδοτικούς οίκους. Στο πλαίσιο α υτή ς τη ς εκδοτικής δραστηριότητας, που αφορά σ τη ν επα νεκτίμηση τη ς κριτικής το υ έργου π ολλώ ν συγγραφέων, εντάσσεται και η περίπτωση το υ Δ η μο σ θένη Βουτυρά, εξαιρετικά ε νδιαφ έρουσα για τη λο γο ­ τεχνία μας. Το π λούσιο πεζογραφικό έργο το υ Δ η μ ο σ θ έ νη Βουτυρά τυπώ νεται πλέον, μετά α ­ πό πολλά χρόνια α πόλυτη ς σιωπής - επ ί μια τριακονταετία και π λ έον δ ε ν κ υκλοφ ορούσε ο ύτε ένα διήγημά το υ στη βιβλιαγορά -, σε καλαίσθητους τό μ ο υ ς α πό το ν εκδοτικό οίκο «Δελφίνι» με επ ιμελητή το ν Βάσια Τσοκόπουλο. Η έκδο ση αυτή - προς το παρόν έχ ο υν κυκλοφ ορήσει τρεις τό μ οι α πό τα Άπα ντά το υ - έχει επ α ινεθ εί από το υς κριτικούς ως υπόδειγμα φ ιλολογικής μ ελέτης· χαρακτηριστικά τη ς η εξαντλητική πληρότητα και η ακρίβεια σ τη ν παρουσίαση τω ν πηγών. Α ς σημειω θεί ότι το έργο το υ Δ η μο σ θένη Βουτυρά εκδίδεται με χρονολογική σειρά έτσι ώ στε ο αναγνώ στης να μ ελετά μεθοδικά το έργο το υ π αραγνω ρισμένου ώς χθες συγγραφέα.

0 κορυφαίος διη γηματογράφος Δ η μ ο σ θ έ νη ς Βουτυράς, «το σ υγνεφ ια σμένο τοπίο τη ς λο γ ο τε­ χνίας», υπήρξε πρωτοπόρος. Ο Βάσιας Τσοκόπουλος στο εκ τενές αφιέρωμα το υ διαβάζω (11.11.1992, No 298) αναφέρει: «Ο Δ η μ ο σ θ έ νη ς Βουτυράς, όπω ς αναγνω ρίζουν και οι πολέμιοί του, πήρε το διήγημα από το "ν η σ ί το υ Π απαδιαμάντη και το χωριό το υ Καρκαβίτσα και τη σ τά ­ νη το υ Κ ρ υστάλ λη ” και τ ο μ ετέφ ερε στο άστυ, σημείω σε, δ η λ α δή “τη ν αποφασιστική στροφ ή από το ηθογραφικό στο αστικό διήγημα"».

0 Δ η μ ο σ θ έ νη ς Βουτυρ ά ς υπήρξε και κ αινοτόμος διότι «εισέβαλε στην καθιερω μένη τάξη τη ς ε ­ ποχής» ανατρέποντας το υ ς μέχρι τό τε κ ανόνες και ν ό μ ο υ ς τη ς συγγραφής. 0 Γιάννης Μπασκόζος - στο ίδιο αφιέρω μα το υ διαβάζω γράφει: «Ο Λ. Κουκούλας επισημαίνει τη συμβο λή το υ Δ η ­ μοσ θένη Βουτυρά στο ψ υχολογικό διήγημα, ανά λογο το υ Στρίντμπεργκ και το υ Ντοστογιέφκι, σ την ανα ζήτηση τω ν ψ υχολογικώ ν αιτίω ν τη ς κοινωνικής και α τομικής συμπεριφοράς, τω ν σ χέ­ σεω ν ανάγκης και επιθυμίας, απόστασης α νάμεσα στο τι είμα στε και τι δ η λ ώ ν ο υμ ε ότι είμαστε, ανάμεσα στο ασυνείδη το και το συνειδητό. Η Ε λέν Ταλέκ, από τ η ν ά λλη, επισημαίνει ότι: «Το έργο Βουτυρά ρεαλιστικό καθώς είναι, ενέχει αναντίρρητα αξία ντοκουμέντου· βυθίζει το ν α ­ ναγνώ στη σ ' έν α ν κόσμο που διαρκώς μεταβάλλεται, α υτόν τη ς Ε λλάδα ς το υ πρώτου μισού το υ αιώνα, το υ οποίου παρουσιάζει έν α ν πίνακα πολύ πιο πλήρη απ' όσο έχει συχνά αναγνω ρι­ στεί». Π ρω τοδημοσίευσα, λέει ο ίδιος ο Δ.Β., σ το ν «Χρονογράφο το υ Πειραιώς» ένα (κείμενο) σε υπερκαθαρεύουσα (το 1990). Ύ σ τερ α στου Βώκου «Το Π εριοδικόν μας» (τον Δ εκέμβριο του 1900). Έ κτοτε επ ί μισό και πλ έον αιώνα ο Δ.Β. γράφει ακατάπαυστα· περισσότερα από τετρ α ­ κόσια πενήντα διηγήματα. Το διήγημα «Ο Άλυωτος», που επιλέξα με να δημοσιεύσο υμ ε, διαπιστώ σαμε ότι δ ε ν έχει συμπερ ιληφ θεί σε κανένα από τα βιβλία τω ν διηγημάτω ν του. Π αραμένει εν τελώ ς άγνω στο σ τους μ ελ ε τη τέ ς το υ έργου το υ λόγω το υ ότι δημ ο σιεύτη κ ε σ ’ ένα βραχύβιο λαϊκό έντυπο, το ν «Κα­ θρέφτη», το ν Δ εκέμβριο το υ 1926.

ταΠώά

Β

Ο ΑΛΥΩ ΤΟ Σ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ Ν. ΒΟΥΤΥΡΑ Εθνικόν αριστείον γραμμάτων και τεχνών περιοδικό Καθρέφτης, αρ. 1, Δεκέμβριος 1926

Μια είδηση ένα πρωί ετάραξετη μικρή πόλη της Σμάρας: - Το Λουφούζη τον πατέρα, που πήγανε, να τον ξεθάψουν, τον βρήκανε όπως τον είχαν θάψει άλυιοτο! Η είδηση αυτή πρώτα έτρεξε από μερικές καλές γυναι­ κούλες, που στην κάθε γειτονιά παίζουν μέρος εφημερίδος. Και δίκαια γιατί η μικρή πόλη δεν είχε εφημερίδα. Μα τότε, κείνη την εποχή δεν ύπαρχον εφημερίδες... Λαός έτρεξε να δει τον άλυωτο Λουφούζη και χίλια δυο λέ­ γανε γι’αυτόν. Οι οκτώ γιοι του τον είχαν βάλει σε μια παραγκούλα έξω απ’το νεκροταφείο και κει πήγαινε ο λαός και τον έβλεπε. Είχε η παραγκούλα και δυο πόρτες. Οι γέροι θυμόντουσαν τον παλικαρά Λουφούζη τον Έκτορα, τον τρόμον των στρατιωτικών, τον άρχοντα. Άλλοι πά­ λι θυμόντουσαν τον καλό άνθρωπο, τον προστάτη των φτωχών. Και αυτοί είπαν πρώτοι: -'Αγίασε! Οι καλόγεροι όμως και οι παπάδες άρχισαν να λένε, πως είναι καταραμένος και δεν έλυωσε. Έχει βυθιστεί στο αί­ μα, σήκωσε επανάσταση εναντίον των αρχόντων του, της Εκκλησίας. Και κάποιος παπάς με βαθμό, συμβούλεψε ένα γιο του Λουφούζη αγρότη, να τον ξαναθάψουν... Ο δεσπότης την τρίτη μέρα εκάλεσε όλους τους παπάδες της πόλης στο μέγαρό του για να σκεφτούν τί έπρεπε να γίνει για τον άλυωτο... Καθισμένος ο δεσπότης σε αναπαυτικό θρονί, μιλούσε ώ­ ρα...

- Εμείς, είπε στο τέλος, που φορούμε το ένδυμα Εκείνου, φορούμε αυτό το ρούχο της αλήθειας,είμαστε αντιπρό­ σωποί του πρέπει να χτυπήσουμε σκληρά το ψέμα! Ο δεσπότης καθώς τελείωσε αυτά τα λόγια είδε τον παπά Πούλη να χαμογελά...

- Γιατί χαμογελάς, πάτερ Πούλη!

- Κάτι θυμήθηκα, άγιε δεσπότη... κάτι μου ήρθε στο νου...

-Τ ί δηλαδή...

- Κάτι... είναι δικό μου, να με συγχωρήσετε. Αν το θέλετε όμως το λέω. Δεν ήταν, τίποτα για σας. ..

- Όχι, δε θέλω ν’ ακούσω τίποτα... αφού είναι δικό σου... Ο δεσπότης σούφρωσε τα φρύδια του χωρίς να κοιτάζει κανέναν. Οι άλλοι οι παπάδες στέκονταν φοβισμένοι και μερικοί κοιτάζουν άγρια τον πάτερ Πούλη. Πάλι μίλησαν. Μίλησαν όμως για άλλα πράγματα, για τον άρχοντα, που έχτιζε ένα νέο παλάτι, για την πολυτέλεια που θα ’χε... Ο δεσπότης είδε πάλι καθώς μιλούσε τον πάτερ Πούλη πάλι να χαμογελά. Και ήταν το χαμόγελό του ένα ειρωνι­ κό, ειρωνικό... Ταράχτηκε. Αλλά για να μην ταράξει και τους άλλους, προ πάντων κάτι γέρους κληρικούς, δεν είπε τίποτα, κρατήθη­ κε. Και σε λίγο τους διάλυσε... Ο πάτερ Πούλης έφυγε πρώτος και τρεχάτος. Έχασε ό­ μως το δρόμο και αντί να πάει προς τη μαρμαρένια σκάλα, περιπλανήθηκε στο μέγαρο του δεσπότη μέσα. Και από έ­

να διάδρομο έπεσε σ’ έναν άλλο. Άλλοι διάδρομοι. Πήρε έναν. Κοίταζε δεξιά, αριστερά. Κλειστές πόρτες δωμα­ τίων. Απάντησε ένα μικρό και πλατύ διάδρομο. Από πάνω του ένας φεγγίτης έριχνε άφθονο φως. Μια μικρούλα πόρτα τη νόμισε για μικρή έξοδο, γρήγορα διευθύνθηκε κει. Αλλά μόλις άνοιξε κι έκανε να μπει, έφυγε πιο γρήγο­ ρα αφήνοντας την πόρτα ανοιχτή. Χώθηκε αλλού.

- Μωρέ χάθηκα, έλεγε με το νου του, πώς διάβολο θα βγω απ’ εδώ; Ξαφνικά βρέθηκε εμπρός σε μια αίθουσα που ’χε και τις δυο πόρτες ολάνοιχτες. Τάπητες που παρίσταναν ή που ’χαν ρόδα, χλόη, άλλα άν­ θη, καθρέφτες, ανθοστήλες. Έμεινε για μια στιγμή ακίνητος, έπειτα προχώρησε και μπήκε πατώντας πάνω στον παχύ τάπητα που παρίστανε τη γη του παραδείσου.

- Έλα λοιπόν!.. άκουσε μια γλυκιά φωνή να λέει. Μόλις όμως επρόβαλε το πρόσωπό του από κάτι άνθη τε­ χνικά, που ήταν κοντά και δίπλα στην πόρτα, πάνω σε ψη­ λές ανθοστήλες στη γραμμή, φωνές τρόμου ακούστηκαν και δυο γυμνά πλάσματα πετάχτηκαν από κατακόκκινα δι­ βάνια που ήταν ξαπλωμένα. Όσο μπορούσε γρήγορα, τρεχάτος γύρισε πίσω. Κι έτρε­ ξε λίγο μές στους διαδρόμους. Είχε καταλάβει τι ήταν εκείνες και ποιανού χτήμα ήτανε...

- Μα πού ’ναι η έξοδος; είπε και στάθηκε. Να όμως ένα βήμα. Και σε λίγο ένα κοριτσάκι με κάτα­ σπρη ποδιά παρουσιάστηκε. Άμα τον είδε στάθηκε: - Τι θέλετε δω; τον ρώτησε.

- Ήμουν στον άγιον δεσπότη, απάντησε, με είχε καλέσει κι έχασα το δρόμο...

- Α, έκανε κείνο και χαμογέλασε. Ο πάτερ Πούλης την κοίταξε σα να ’θελε, να τη ρουφήξει με τα μάτια.

- Ελάτε να σας πάω στη σκάλα, του είπε αυτή αποφεύγοντας τα μάτια του. Και τον οδήγησε σε μια άλλη σκάλα πέτρινη μικρή.

- Από δω θα κατεβείτε και θα βρεθείτε στην αυλή. Ο πάτερ Πούλης ήταν ταραγμένος. Το κοριτσάκι του χα­ μογελούσε τόσο γλυκά! Και δεν ήταν και κανείς. Σα να μη υπήρχε ψυχή στο δεσποτικό μέγαρο, δεν ακουγόταν κανείς θόρυβος, ομιλία. Κι έ­ τσι δα μπόρεσε να χαϊδέψει το ωραίο πρόσωπο, τα πα­ χουλά μάγουλα της κόρης, και να κολλήσει έπειτα τα χεί­ λη του τα χοντρά και φλογισμένα. Το φίλημά του είχε τόση δύναμη, που το μεσημέρι, όταν

τα Παλιά

την είδε ο δεσπότης ξαφνιάστηκε: - Μα τι έχει, Μαριώ, το μάγουλό σου; τη ρώτησε. Κάψιμο είναι;.. Μπα, όχι, σα βεντούζα!.. Θα σου πονούσετο δόντι κι έβαλες, φαίνεται βεντούζα;.. Πρόσεξε όμως, κόρη μου, μη σου χαλάσουν οι βεντούζες το πρόσωπο... Ο πάτερ Πούλης κατέβηκε ελαφρός την πέτρινη σκάλα. Αλλ’ όταν έκανε να βγει απ’ τη στενόμακρη πόρτα, τον έπιασαν οι άνθρωποι του δεσπότη, φύλακες αγριάνθρωποι που φύλαγαν εκεί. Κακά θα την είχε ο άγιος πατήρ αν δεν εύρισκε μέσ’ στο ράσο του την πρόσκληση του αρχηγού του... Γρήγορος έπεσα, όταν έμεινε ελεύθερος και βγήκε έξω απ’τους ψηλούς τοίχους της αυλής του δεσποτικού μεγά­ ρου πήρε το δρόμο της αγοράς. Το γερό του στομάχι διαμαρτυρόταν όσο μπορούσε, γιατί είχε περάσει το μεσημέρι, αλλ’ αυτός δεν τ’ άκουσε, δεν το πρόσεχε. Μα και όπου περνούσε, το ίδιο έβλεπε να κάνουν όλοι. Να μιλούν, να συζητούν για τον άλυωτο και να περιφρονεί τα παράπονα του στομάχου του. Τα παιδιά στέκονταν αμίλη­ τα και σα λυπημένα όμως. Άκουσε μερικά να λένε: - Μα ακόμα, πατέρα!.. Δε θα φάμε σήμερα; Πεινάμε!.. Στην αγορά μπήκε σ’ ένα μαγαζί μεγάλο, αλλά με λίγους μέσα να κάθονται. Μιλούσαν κι αυτοί για τον άλυωτο... Στο τεζάκι καθόταν ένας άντρας παχύς με μάτια που φαί­ νονταν να προσπαθούν να κοιταχθούν, να δει το ’να τ’ άλ­ λο...

- Ο Μελούδης πού είναι; ρώτησε αυτόν τον άγθρωπο ο πάτερ Πούλης.

- Εδώ είναι, κάτω στο υπόγειο.

- φώναξέ τον γρήγορα είναι ανάγκη... Ο ταβερνιάρης στράφηκε σ’ ένα μικρό υπάλληλο, που στεκόταν ακίνητος κρατώντας μια πατσαβούρα: - Κατέβα γρήγορα και πες στο Μελούδη να ’ρθεί απάνω. Ο μικρός έφυγε.

-Τ ι νέα; ρώτησε ο ταβερνιάρης τον πάτερ Πούλη.

-Καλά,έκανε κείνος. Ο ταβερνιάρης κούνησε τα πόδια του, τα γόνατά του κα­ θώς καθόταν στα τεζάκι έπειτα πάλι ρώτησε: - Για τον αυτόνα, το Λουφούζη τι λένε; - Ξέρω γω τι λένε; -Δ εν ξέρετε!

-Π ού να ξέρω... Ο ταβερνιάρης σώπασε, αλλά σε λίγο πάλι ρώτησε: - Μα πως σας φαίνεται αυτό να μη λυώνει; - Ε, δεν έλυωσε! Μα ο Μελούδης ακόμα; Ο ταβερνιάρης γύρισε προς την πόρτα πρώτα, έπειτα κοί­ ταξε στο βάθος!..

-Νάτος έρχεται!.. Ένας ψηλός αγριάνθρωπος φάνηκε νά ’ρχεται.

- Χαίρεται δέσποτα, είπε καθώς πλησίαζε τρέχει τίποτα:..

-Ναι, έλα δω... Και ο πάτερ Πούλης έσυρε το Μελούδη, παράμερα και κά­ τι τόυ είπε. Ύστερα βγάζοντας απ’την πλατιά του τσέπη, ένα χαρτί και μολύβι, πλησίασε στο τεζάκι κι άρχισε να γράφει... Ο ταβερνιάρης τον κοίταζε με τα μάτια του, που φαίνο­ νταν να μη θέλουν να τον κοιτάζουν όμοια έκανε και ο Με­ λούδης. Μα και κείνοι οι λιγοστοί της ταβέρνας πελάτες, που μι­

ταΠαλιά

λούσαν για τον άλυωτο, κι αυτοί σταμάτησαν την ομιλία τους και κοίταζαντον πάτερ Πούλη που ’γράφε: Ο πάτερ Πούλης τελείωσε. Είχε ακούσει καθώς έγραφε, πήρε τ’αυτί του κάποιοντης παρέας να λέει με στεναγμό: - Αχ, το καλό είναι να ’ξερε κανείς γράμματα να γράφει!

- Νά, είπε ο πάτερ Πούλης στο Μελούδη δίνοντάς του το χαρτί διπλωμένο, να πας γρήγορα στου... Σταμάτησε και του ’κάνε κίνημα με το κεφάλι να πλησιά­ σει. Και ο Μελούδης, πλησίασε την κατσαρή κεφάλα του με το ’να αφτί του γυρισμένο προς το στόμα του πάτερ Πούλη. Κι αυτός του είπε σιγά: - Θα το πας στου Λουφούζη; Νατό δώσεις στο Δημήτρη ή στο δικηγόρο... Προσοχή.

- Ε γιατί είναι μέσα! έκανε ο ταβερνιάρης. Είχε ακούσει τι είχε πει ο πάτερ Πούλης, πού τό 'στελνε το γράμμα. Μαη προφύλαξη δεν ήταν για τον ταβερνιάρη... Ο Μελούδης με μεγάλα βήματα και κρατώντας σφιχτά το χαρτάκι, που κι αν ήθελε δεν μπορούσε να διαβάσει, πήρε το δρόμο του σπιτιού του Λουφούζη. Αυτοί κατοικούσαν έξω απ’την πόλη την κυκλωμένη από φρούριο. Κάποτε ο Λουφούζης ο Έκτορας είχε ανακατευθεί σε επα­ νάσταση. Ήταν μια επανάσταση λαϊκή και στρεφόταν εναντίοντου άρχοντα και του κλήρου. Ο λαός όμως που επαναστάτησε καταβλήθηκε ύστερα α­ πό αιματηρές μάχες και οι αρχηγοί του παραδόθηκαν και κρεμάστηκαν στη μεγάλη πλατεία της πόλης. Ο Έκτορας Λουφούζης δεν παραδόθηκε, αλλά με λίγα διαλεχτά παλικάρια ξακολούθησε τον πόλεμο πάνω στα βουνά. Απ’ εκεί ορμούσε σαν τον αετό κάτω, άρπαγε, χτυπούσε, σκότωνε τους ανθρώπους του άρχοντα, τιμω­ ρούσε τους φίλους του. Επειδή δε μπορούσαν να τον συλλάβουν, ούτε να τον εξο­ ντώσουν, αναγκάστηκαν να του δώσουν αμνηστεία. Δεν του επέτρεψαν όμως να κατοικήσει στην πόλη μέσα, αλλ’ έξω απ’το τείχος. Και ο Έκτορας Λουφούζης δέχτηκε. Σιγά σιγά όμως, τα λί­ γα σπίτια που ήταν εκεί, γινήκαν άλλα, άλλα, κι έτσι έγινε μια άλλη πόλη έξω απ’ το τείχος από φτωχούς, δυστυχι­ σμένους και κακοποιούς... Το σπίτι του Έκτορα Λουφούζη το παλιό ήταν το μεγαλύ­ τερο από όλα τα σπίτια της Σάρας και της Μάρας, έτσι λε­ γόταν η νέα πόλη, απ’τους κατοίκους της παλιάς πόλης. Σ’ αυτό κατοικούσε ο Δημήτρης ο μεγαλύτερος γιος του Έκτορα. Οι άλλοι είχαν δικά τους... Το νεκροταφείο ήταν λίγο μακριά από το τείχος και όταν βγήκε ο Μελούδης είδε μια μεγάλη σειρά ανθρώπων να ’νεβαίνει ένα λόφο, που πίσω ήταν το νεκροταφείο, για να πάει να δει τον άλυωτο... Απ’ έξω απ’ το σπίτι του Λουφούζη στεκόνταν πολλοί. Όμοια και στην αυλή. Μέσα το σπίτι ήταν γεμάτο. Ο δικηγόρος μιλούσε κείνη τη στιγμή σε μια μεγάλη αί­ θουσα ανεβασμένος σε μια καρέκλα. Με δυσκολία πέρασε και του 'δώσε το γράμμα. Ο δικηγόρος χωρίς να κατεβεί απ’ εκεί ψηλά, το ξεδίπλω­ σε και το διάβασε... Ο λαός που ήταν μέσα στην αίθουσα, σιωπηλός κοίταζε. Είδαν το δικηγόρο να σουφρώνει τα φρύδια του, το ένα του χέρι, το ελεύθερο να πηγαίνει στο κεφάλι του και να σέρνει τις μακριές τρίχες του. Ο Μελούδης κοίταζε κι αυτός. Αντί να φύγει έμενε για ν’

ακούσει.

- Ακούτε, ακούτε! έκανε ο δικηγόρος. Ω οι βέβηλοι, οι άτι­ μοι, οι παλιάνθρωποι! Ματίποτα δεν σέβονται πια!..

- Τι είναι, τι τρέχει; φώναξαν όλοι.

- Τι τρέχει, τους απήντησε αυτός άγρια, τι τρέχει; Να τι μου γράφουν! Ο άρχοντας και ο δεσπότης θέλουν να ρί­ ξουν στον ασβέστη τον πατέρα μου και να τον θάψουν σε μέρος που δε θα ’χει κανένα σημάδι για να μη μπορεί κα­ νείς να τον βρει!.. Είναι άλυωτος! Είναι καταραμένος! Μα τον επίσκοπο εκεί­ νον που βρήκανε άλυωτο πρόπερσι τον έκαναν άγιο, ένα μάτσο άλλοι άλυωτοι δεσποτάδες τους έχουν αγίους! Και τους φυλάνε! Άγιοι ναι, είναι τους παραδέχομαι! Αλλά για­ τί δεν είναι και ο πατέρας μου; Η πόλη η κυκλωμένη από το τείχος και η άλλη η ελεύθερη, είναι σ’ αναστάτωση. Είναι άγιος ή καταραμένος, κολα­ σμένος ο άλυωτος Έιαορας Λουφούζης; Και δίκαια ή άδι­ κα το έκανε αυτό ο άρχοντας και ο δεσπότης. Οι φτωχοί της πόλης είχαν εξαγριωθεί γι’αυτή την απόφα­ ση, αλλά πιο πολύ απ’ αυτούς είχαν αγριέψει οι κάτοικοι της άλλης πόλης έξω από το τείχος. Αυτοί φοβέριζαν μά­ λιστα φανερά πια, πως... Ο πάτερ Πούλης έτρεχε, γύριζε παντού. Και πήγαινε ζη­ τώντας να τον ρωτούν, τί σκέπτεται και πώς βρίσκει την α­ πόφαση...

- Ε, δεν ξέρετε, τους έλεγε σα μυστικά, τώρα άγιος απλός άνθρωπος δεν κάνει. Η μέρα πέρασε χωρίς να γίνει τίποτα. Αλλά μόλις έδυσε ο ήλιος είδε ο λαός στρατό να φεύγει απ’την πόλη και να δι­ ευθύνεται στο νεκροταφείο... Ο λαός της πόλης που βρίσκεται κυκλωμένη απ’το τείχος δεν τόλμησε να κάνει κανένα κίνημα, ούτε ν’ ακολουθήσει. Σιωπή, πένθος έπεσε μετά. Ξαφνικά ο αέρας έφερε ιαχή μάχης μεγάλης... Έξω πέρα γινόταν μάχη. Ώρα άκουγαντρέμοντας. Η ιαχή της μάχης, ο θόρυβος μεγάλωνε και σα να πλησίαζε στην· πόλη... Ένα κοπάδι ανθρώπων χύθηκε στην πόλη. Οι περισσότε­ ροι δεν είχαν όπλα και απ’ τη στολή μόνο φαίνονταν... Αλλά κοντά σ’ αυτούς απ’την πύλη του φρουρίου που ά­ νοιξε να τους δεχτεί, μπήκε κ’ ένα άλλο πλήθος, ξυπό­ λυτο, κουρελιάρικο και οπλισμένο με διάφορα όπλα. Ο άρχοντας πιάστηκε και κρεμάστηκε στην πλατεία που ο πατέρας του είχε κρεμάσει τους αρχηγούς που έκαναν τη λαϊκή επανάσταση. Ο Δημήτρης πήρε την αρχή, ο γιος ο πρώτος του Λουφούζη... Το δεσπότη όμως δεν τον πείραξε, τον άφησε. Και ο δε­ σπότης εκήρυξε άγιο τον Έκτορα Λουφούζη... Πάνω στο λόγο που έβγαζε για το νέο άγιο, είδε ο δεσπό­ της τον πάτερ Πούλη πάλι να χαμογελά ειρωνικά. Όταν τελείωσε και κατέβηκε από τον άμβωνα, πήρε ιδιαί­ τερα τον πάτερ Πούλη, και τον ρώτησε γιατί πάλι χαμογέ­ λασε.

- Τίιπστα, κάτι θυμήθηκα του είπε αυτός όπως την άλλη φορά.

- Μάτι θυμήθηκες και πώς, όταν μιλάω εγώ...

- Ε, να σου πω τι θυμήθηκα! Ακούσε: Εμείς φορούμε αυτό το ρούχο που φορούσε κείνος, το ρούχο της αλήθειας, α­ πό μέσα βράζει όμως η ψευτιά!..

□

ΝΤΙΝΟΥ ΤΑΞΙΑΡΧΗ ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΕΝΟΣ: 11 Μονόπρακτα 14 Μονόπρακτα 19 Μονόπρακτα 8 Μονόπρακτα (εκδόσεις Κένταυρος)

ΘΕΑΤΡΟ ΜΕ ΔΥΟ ΠΡΟΣΩΠΑ; 9 Μονόπρακτα ΘΕΑΤΡΟΜΕ ΤΡΙΠΡΑΚΤΑ ΕΡΓΑ: Ηθοποιός Νατάσα Σάρκα και Δόξα (εκδόσεις Κένταυρος)

ΘΕΑ ΤΡΟ ΜΟΝΟΛΕΞΟ: ΔΙΑΘΕΣΙΜΗ Για σπουδαστές δραματικών σχολών για ερασιτεχνικούς Θιάσους για επαγγελματικούς Θιάσους για θεατρολόγους για τον απλό αναγνώστη Πώληση: Στα κεντρικά βιβλιοπωλεία

ταΠαίιά

επιμέλεια: Νίκη Κώτσιου Παναγιώτης Κόνσολος

ΒΙΒΛΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΓΓΛΙΑ ΜΙΑ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΙΚΗ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ TOY DAVID BELLOS ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΔΙΟΡΡΥΘΜΟ ΓΑΛΛΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΖΟΡΖ ΠΕΡΕΚ ΚΙ ΕΝΑ ΜΠΕΣΤ ΣΕΛΕΡ ΤΟΥ ΕΚΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΑΛΑΝ ΜΠΕΝΕΤ ΠΟΥ ΘΕΩΡΗΘΗΚΕ ΩΣ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ ΣΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΒΡΕΤΑΝΙΑ

Έ να μόνο έλειπε για να ολοκληρωθεί το

πορ­

τρέτο του Ζορζ Περέκ: μια πολυσέλιδη βιογρα­ φία,

αγγλο-σαξονικής

κατά προτίμηση προέ­ λευσης. Μ ’ αυτό το έρ­ γο

καταπιάστηκε

ο

David Belios, ο Βρετα­ νός μεταφραστής του «Ζωή - Οδηγίες Χρήσε-

U n e v ie d a n s le s m o ts ( Ζ ο ρ ζ Ι Ι ε ρ έ κ : Μ ια ζω ή μ έ σ α σ τις λέξ εις )

ως». Κι έτσι τώρα συνα­

ε κ δ . S e u il

ντάμε εκ νέου το μικρό

Σ ε λ .3 1 9

ορφανό Χόχο, τον φέρελπιν νέο λογοτέχνη υπό την προστασία των

λεξίπτωτο, τη φιλοδοξία του να φτάσει τον Φλο-

Jean Duvignaud και Maurice Nadeau, το νικητή

μπέρ, τις ραδιοφωνικές του εκπομπές στη Γερμα­

του βραβείου Renaudot για το 1965, τον καλοζωι­

νία και την Ακτή του Ελεφαντοστού...

σμένο αμφιτρύωνα που όφειλε να προβλέψει για

Ό σ ο προχωρεί η ανάγνωση, τόσο περισσότερο

το φαγητό και το ποτό των εκατό συνδαιτημόνων

καταλαβαίνουμε ότι ο Περέκ υπήρξε ένα αίνιγμα

του, κάθε φορά που προσκαλούσε το υς φίλους του.

με ανθρώπινο πρόσωπο, ένα ποτ-πουρί περίεργων και παράδοξων ιδιοτήτων. Δεσπόζει η ιουδαϊκή

Ο Bellos αποδεικνύεται σχολαστικός ερευνητής

του καταγωγή, που θέλησε με πείσμα να την αρ-

φέρνοντας στην επιφάνεια μια πλειάδα μικρό - λε­

νηθεί. Ματαίως, ωστόσο, απέφυγε τις συναγωγές

πτομερειών από την προσωπικότητα του Περέκ: ό­

κι εξομολογούνταν ότι: «Δε μ’ αρέσει να βρίσκομαι

πως, π.χ„ ότι τα χαλασμένα δόντια του συγγρα­

ανάμεσα σ ’ Εβραίους». Ολόκληρη η ζωή του σκιά-

φέα απωθούσαν τις γυναίκες ή τη στενή του σχέση

στηκε από μια τραγωδία προσωπική και συγχρό­

με το κομμουνιστικό κόμμα, τις πτώσεις του με α-

νως συλλογική. Πρόκειται για το θάνατο τη ς μητέ-

ξένο βιβλίο

ρας του στο Άουσβιτς. Αυτή η «εξαφάνιση» θ’ απο-

θησε να αναπτύξει μια μ έθοδο ταξινόμησης, από

τελέσει βασικό ερμηνευτικό κλειδί του έργου του.

την οποία επωφελήθηκε καταστρώνοντας το μυθι­

Ό πω ς άλλωστε και το σπίτι τη ς οδού Σιμόν-Κρι-

στόρημά του. Η βιογραφία του Bellos διερευνά με

μπελιέ, αριθμός 11. Η νιότη και τα χρόνια τη ς ωρι­

τρόπο αποκαλυπτικό το υβρίδιο φαντασίας και

μότητας, τα διαβάσματα και οι εμπειρίες, τα

πραγματικότητας που υπήρξε ο Περέκ. Είναι, επί­

σταυρόλεξα στο περιοδικό Point, οι συναναστρο­

σης, εξόχως διασκεδαστική γιατί μας προσφέρει

φές, το σύνολο των δημιουργημάτων της φαντα­

μια σειρά από παραδείγματα πρωτότυπων αστε­ ϊσμών του Περέκ.

σίας του, θα καταλήξουν όλα μαζί στα ενενήντα εν­ νέα κουτιά του παράδοξου κτίσματος που θα οικο­

Σχετικά μάλιστα με το στραγγαλισμό τη ς γυναίκας

δομήσει στο «Ζωή - Οδηγίες Χρήσεως».

του φιλόσοφου Αλτουσέρ από τον ίδιο το σύζυγό

Ακόμα και η εργασία του ως αρχειοθέτη τον βοή­

της, ό Περέκ αποφάνθηκε: «Μα πολύ δυνατός

Ο εκκεντρικός και μονα­ χικός θεατρικός συγγρα­ φέας, εθνικός θησαυρός για τη Μ. Βρετανία, ο πολυγραφότατος

Μ

Άλαν

Μπένετ έχει γράψει πολ­

Bm ni

λά θεατρικά έργα, έχει α­ σχοληθεί με την τηλεό­ ραση, έχει γυρίσει ντο-

W r itin g H o m e

κυμαντέρ. Στη χώρα μας είναι γνωστός από το θε­ ατρικό του έργο Η τρέλα του Γεωργίου του Γ που

(Ά λ α ν Μ π έ νετ : Γ ρ ά φ ο ν τ α ς σ π ίτ ι) εκ δ. F a b er

ανέβηκε στο Εθνικό Θέ­ ατρο το 1991. Το καινούριο του βιβλίο «Γράφο­ ντας σπίτι» - μπεστ σέλερ τον προηγούμενο χρόνο - επιλέχθηκε από τους κριτικούς ως το βιβλίο της χρονιάς και από το αναγνωστικό κοινό ως το καλύ­ τερο βιβλίο. Ο Άλαν Μπένετ διατείνεται ότι η ζωή των περισσό­ τερων ανθρώπων χαρακτηρίζεται από μια, σχεδόν, ισοπεδωτική καθημερινότητα. Τούτο το γεγονός όμως δεν πρέπει να προκαλεί λύπη ή κατήφεια- αντιθέτως πρέπει να είναι μια α­ διάκοπη γιορτή. Ό πω ς ο Μπέκετ και ο Κάφκα, για τους οποίους έ­ χει τό σ ες φ ορές γράψει ο Άλαν Μπένετ, ποτέ δεν φοβήθηκε την καθημερινότητα, τη μονιμότητα ή τα εγκόσμια γιατί αγωνίζεται σταθερά να βρει το «διαφορετικό» στο ήδη γνωστό, το «ευφυές» μες στη ρουτίνα. Ο κωμικός πεσιμισμός του Άλαν Μπένετ έχει κάτι το τυπικά αγγλικό. Μ ε το «Γράφοντας σπίτι» επι­ στρέφει στον χαμένο παιδικό κόσμο της εργατικής τάξης της Βρετανίας. Η στοργή, η περηφάνεια,

αλλά και η προσωπικότητα των γονιών του αποτε­ λούν πηγή πολλών από τα καλύτερα αστεία του, πηγή σημαντικών παρατηρήσεών του για τη ζωή. Αυτός ο συνδυασμός του στωικισμού, του χιούμορ και τη ς μελαγχολίας είναι τα όπλα του Άλαν Μ πέ­ νετ και αυτά επιδεικνύει στους

πολυπληθείς

θαυμαστές του. Μ ε το «Γράφοντας σπίτι», ο Άλαν Μπένετ απευθύ­ νεται στο πλατύ αναγνωστικό κοινό. Γεφυρώνειτο κενό μεταξύ του απλού και ακαδημαϊκού αναγνώ­ στη και συστήνεται από τον έναν αναγνώστη στον άλλον. Ο Άλαν Μπένετ στηρίζει το μεγαλύτερο μέ­ ρος τη ς δουλειάς του στο κλασικό πια παράδοξο: Δ εν γνωρίζουμε πόσο ευτυχισμένοι είμαστε μέχρι να χάσουμε αυτή την ευτυχία. Αναζητώντας μια καλύτερη ζωή είμαστε αναγκασμένοι να ανατρέ­ χουμε στα περασμένα. Ο Άλαν Μ πένετ είναι ο άνθρωπος που πάντα βρί­ σκει χρόνο, να μιλήσει και ν’ ακούσει- κι αυτό το ενδιαφέρον του για τους καθημερινούς ανθρώ­ πους είναι, ίσως, το κλειδί τη ς επιτυχίας του.

j-|

Στα Λιλιπούτεια άνθρωποι των γραμμάτων και της τέχνης απαντούν εν συντομία σε καίρια ερωτήματα με αφορμή την έκδοση ενός βιβλίου ή κάποιο επίκαιρο γεγονός

«Ο Χαφιές» - Το κράτος κατά του κομμουνισμού. Συλλογή πληροφοριών από τις υπηρε­ σίες Ασφαλείας Θεσσαλονί­ κης, 1927. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1995. Σελ. 394. Δρχ. 4.000 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΔΑΓΚΑΣ Μέλημα του συγγραφέα είναι να δείξει πώς δομήθη­ κε το χαφιεδίστικο κίνημα και πώς συνεργάστηκε με την Ασφάλεια μέσα στις συγκεκριμένες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες, κατά τη δεκαετία του 1920, στην περιοχή Μακεδονίας - Θράκης. Ο συγγραφέας χρησιμοποίησε, εκτός από το προ­ σωπικό του αρχείο, υλικό από το Αρχείο του ΚΚΕ. Στο βιβλίο μνημονεύονται επίσης και προφορικές μαρτυρίες ζώντων μελών του κρατικού μηχανισμού και του κοινωνικού κινήματος του Μεσοπολέμου. Η

κρούει την «αντικειμενικότητα» της έρευνας. Η αυστηρή χρήση μεθόδων και εργαλείων για την α­ νάλυση και σύνθεση του ιστορικού υλικού εξασφα­ λίζει την «αντικειμενικότητα» των εξαγόμενων συμπερασμάτων - αυτός είναι εξάλλου ο επιδιωκόμενος στόχος όλων των οπτικών. Τυχόν διαζευκτική αντιμετώπιση των εννοιών ιδεολογία και αντικειμενι­ κές αποστάσεις του ιστορικού λειτουργεί απλουστευτικά απέναντι στις πολύπλοκες διαδικα­ σίες της έρευνας. Ω ς προέκταση, εγείρεται το ερώτημα, θεωρώντας την οπτική της συγκεκριμένης ιστορικής μελέτης, με ποιους άραγε μηχανισμούς μετάδοσης χειραγωγή­ θηκε ως πολιτική κουλτούρα η συγκεκριμένη προ­ σωπική εμπειρία και διαμορφώθηκε η παρατεθείσα ιστορική άποψη. Στο παρελθόν, η Ιστορία στη Θεσ­ σαλονίκη σημαδεύτηκε από την παρουσία του Κωστή Μοσκώφ, ο οποίος μετουσίω σετις ιστορικές - ι­

έκδοση συμπληρώνεται από σπάνιο φωτογραφικό υλικό και εκτενές επίμετρο.

δεολογικές προσεγγίσεις του Georges Haupt στο προσωπικό του στίγμα, το διαφαινόμενο στη μελέτη για την κοινωνική συνείδηση στην Ελλάδα. Στον ι­

ΕΡ.: Επιχειρείτε με το έργο σας αυτό ν’ αποδώσετε ευθύνες και να καταγγείλετε τους μηχανισμούς κα­ ταστολής ή επωμίζεσθε την ευθύνη του ιστορικού ν’ αποκαταστήσει απροκατάληπτα την αλήθεια;

στορικό κύκλο της Ελένης Αντωνιάδου αναπαράγεται η προσπάθεια του Braudel να συνδυάζεται η γε­ νική αντίληψη της εξέλιξης του ιστορικού χώρου και η θεώρηση του θέματος στη μακρά διάρκεια με την εξονυχιστική έρευνα των ιστορικών στοιχείων. Θα μπορούσαν να αναζητηθούν άλλες εξίσου σημαντι­

ΑΠ.: Έ να ιστορικό πόνημα συμμερίζεται τη γενική α­ ντίληψη περί επιστημονικής έρευνας, προσέγγισης των πραγμάτων μέσω καθορισμένης ιδεολογικής φιλοσοφικής οπτικής. Ο ερευνητής διατυπώνει υπο­ θέσεις εργασίας και στοχεύει στην επαλήθευσή τους υπό την επίδραση προβληματικής που αδυνα­ τεί να είναι ουδέτερη. Η ανωτέρω άποψη δεν ανα­

Λιλυιοντεια

κές επιστημονικές - ιδεολογικές παρεμβάσεις, εκτός των ανωτέρω δύο, που συνέβαλαν στη μεθόδευση διαχείρισης του ιστορικού υλικού, αλλά και στην εν­ σωμάτωση στη συνείδηση πολλών μαθητών - και του γράφοντος μαζί - συστημάτων αξιών και ιδεών.

Το τραμ. Θεσσαλονίκη, Παρα­ τηρητής, 1995. Σελ. 128. Δρχ.

1.900

διηγήματα της συλλογής αυτής διερευνούν, τη σχέ­ ση της αθωότητας με το ιερό και το βέβηλο. Πρωτα­ γωνιστούν γυναίκες, παιδιά και έφηβοι που, σε κά­ ποια κρίσιμη στιγμή τη ς ζωής τους, αντιμετωπίζουν το θάνατο και το φόνο. Η Ινώ Μπαλτά μελετά το χα­ μένο παράδεισο της παιδικής ηλικίας και τους ρό­

ΣΙΜΟΣ ΚΕΡΑΣΙΔΜΣ

λους των φύλων στη σύγχρονη ζωή.

Σε δύσκολους καιρούς και σκοτεινά χρόνια τοποθε­

ΕΡ.: Είναι η συλλογή διηγημάτων σας μια αλληγορία

τεί τους μικρούς του ήρωες ο Σίμος Κερασίδης. Μια

πάνω στον πόλεμο των φύλων;

παρέα σκανταλιάρικων και αδιόρθωτων πιτσιρίκων περιηγείται τα φτωχικά σοκάκια τη ς παλιάς Θεσσα­

ΑΠ.: Πιστεύω πως το θέμα του βιβλίου δεν περιορί­

λονίκης

και ξορκίζει τα φαντάσματα της προ­

ζεται μόνο σ ’ αυτό. Ο ι ιστορίες του μιλάνε για σχέ­

σφυγιάς, της κατοχής και του εμφυλίου. Τα παιδιά

σεις εξουσίας, για την κατάχρηση της εξουσίας, ει­

πορεύονται στα μονοπάτια της ελληνικής ιστορίας

δικά μέσα στην οικογένεια. Σ ’ αυτό το πλαίσιο μπο­

και ο συγγραφέας τα παρακολουθεί με στοργή και

ρεί να εντάσσει κανείς και τον πόλεμο των φύλων.

μια κάποια νοσταλγική διάθεση. Τα διηγήματα της

Συχνά η οικογένεια μοιάζει με μικρογραφία ολοκλη­

συλλογής διακρίνονται για τον πρωτότυπο τρόπο

ρωτικού καθεστώτος όπου ένα μέλος τη ς αναλαμ­

γραφής και την καθηλωτική τους δύναμη.

βάνει το ρόλο του δικτάτορα. Συνήθως είναι ένας α­ πό τους γονείς, αν κι υπάρχουν και περιπτώσεις ό­

ΕΡ.: Λυρισμός, τρυφερότητα, φρίκη κι εφιάλτης.

που ένα παιδί εξουσιάζει όλη την οικογένεια. Είναι έ­

Πώς μπορούν να συνυπάρχουν ως αλληλοαναιρού-

να φαινόμενο που δεν αφορά μόνο στην Ελληνική οι­

μενα ζεύγη στα διηγήματά σας;

κογένεια, ούτε μόνο την τωρινή εποχή. Ο γονιός - δι­

ΑΠ.: Ναι, ήταν πραγματικά φρικτά τα γεγονότα που

τον/την σύζυγο κι αυτό γίνεται με πολλούς τρόπους.

περιγράφω, τα γεγονότα που έζησα. Δύσκολες επο­

Άλλοτε με την ωμή βία (κακοποίηση, βιασμό, ακόμα

κτάτορας επιβάλλει τη θέλησή του στα παιδιά και

χές που μέσα μου έχουν κατασταλάξει σαν εφιάλ­

και φόνο), άλλοτε με ψυχολογική βία. Η τελευταία εί­

της. Ό μω ς πώς να τα απορρίψεις όταν είναι ένα μέ­

ναι πολλές φορές σχεδόν αόρατη. Ό λα αυτά

ρος του εαυτού σου, της όμορφης ταλαίπωρης παι­

συμβαίνουν συχνά εν ονόματι της αγάπης, μιας αγά­

δικής σου ηλικίας που πλαισιωνόταν από αυτούς

πης διαστρεβλωμένης και κτητικής. Η μητέρα που

που αγάπησες και που οι περισσότεροι τώρα πια έ­

σφάζει το παιδί της για να μη το χάσει κι η μητέρα

χουν φύγει; Κι έπειτα, μήπως τότε είχα αντιληφθεί

που κλείνει τα μάτια στην αιμομικτική σχέση του

πόσο όλα αυτά ήταν δραματικά και φρικτά γεγονό­

συζύγου με την κόρη είναι δύο όψεις του ίδιου νομί­

τα; Μου ξανάρχονται με τη γεύση εκείνης τη ς παιδι­

σματος.

κής άγνοιας κι ελαφρότητας.

Στο βιβλίο μου προσπάθησα να παρουσιάσω τα πολ­ λά πρόσωπα της βίας μέσα στην οικογένεια, μέσα στον άνθρωπο. Είναι ένα κοίταγμα πίσω από την πρόσοψη, πίσω από τον καθρέφτη. Συχνά ένιωθα σαν το κοίταγμα αυτό να γινόταν μέσα από ένα με­ γεθυντικό φακό, γι’ αυτό και μερικές ιστορίες ίσως θεωρηθούν ακραίες. Δεν ήταν σκοπός μου να σοκά­ ρω, μόνο να κάνω πιο ορατή τη σκοτεινή πλευρά του εαυτού μας. Είτε μας αρέσει είτε όχι, υπάρχει σε ό­ λους μας και είναι καλύτερο να τη δούμε κατάματα, να την αναγνωρίσουμε, για να μη μας ορίζει εν αγνοία μας.

Με ψυχαναλυτικές και αρχετυπικές αναφορές, τα

□

Μιποντεια

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Τ Η Ε Β Ο Π Η Σ

ΠΑΤΑΚΗ

»1ΙΙΙΗ»Μ

Η ^ 1 β ϋ Ί Ί ϊ ( 'β “

ΤΑ ΔΥΝΑΤΑ ΤΗΙΕΠΑΤΓΕΛΙΑΣ lSKS&g

τα φετίχ.

Tf|S γραφτjs

Φετίχ (το) (ποοτον.) νεώτ. κ. δηυ. άκλ. (διεθν. όρος) κ. (ρετίς οιονδήποτε άψυχον αντικείμενον εις ον αποδίδεται υπό των μη πεπολιτισμένων λαών υπερφυσική τις ή μαγική δύναμις, είδος τι μυστηριώδους ιερού αντικειμένου ή φυλακτού

Ί σ ω ς α π οτελο ύσ α ν ένα ε ίδ ο ς φ ετίχ για τ ο υ ς α νθ ρ ώ π ο υς π ο υ τ α χ ρ η σ ιμ ο π ο ιο ύ ­ σ α ν ω ς μ έσ α γ ρ α φ ή ς τ α φύλλα, οι τοίχοι, τ ο ξύλο, ο π ά πυρ ος, η π εργαμηνή, οι πλίνθοι και οι κ έρ αμ οι - α π ’ όπ ου π ρ ο έ ρ χ ετα ι και η γνω σ τή έκφ ραση. Εκεί εξά λλο υ α ποτύπω να ν τις σ κέψ εις και το υ ς δια λο γ ισ μ ο ύ ς τους. Σίγ ο υ ρ ο π ά ντω ς είναι ότι ό τα ν ο ιερω μ έν ο ς ο νό μ ατι Σέβρερ, το 1765, χ ρ η σ ιμ ο π ο ίη σ ε το ξύλο για ν α κα­ τα σ κ ευ ά σ ει χαρτί, δημ ιο ύρ γη σ ε, εν αγνοία του, το πιο δια δ ε δ ο μ έ νο φ ετίχ για εκ α το μ μ ύ ρ ια α νθ ρ ώ π ο υς τ η ς γρ α φ ής, εδ ώ και δύ ο αιώνες. Τ ο αφ ιέρω μ α σ τα «Φ ετίχ τ η ς γ ρ α φ ή ς» θ α ή τα ν η μ ι­ τ ε λ έ ς α ν π ερ ιο ρ ιζό μ α σ τε μ όνο σ τη ν α να δ η μ ο σ ίε υ σ η κάποιω ν παλιώ ν κειμένω ν από βιβλία και εφ η μ ερ ί­ δες, κείμενα που π ρ ό θ υ μ α μ α ς π α ρ α χ ώ ρ η σ ε ο σ υ νε ρ γ ά τη ς το υ περ ιο δικ ο ύ Γ ιώ ρ γ ος Ζεβελά κης. Γι’ α υτό α π ευθ υν θήκ α μ ε και σ ε γ ν ω σ το ύ ς συγγραφ είς, οι οποίοι α να φ έρο ντα ι σ τα δικά τ ο υ ς φετίχ. Τ ο α π ο ­ τέ λ εσ μ α ήτα ν σ χ ε δ ό ν α πρόσ μενο. Τ ο φ ετίχ τω ν π ε ­ ρ ισσ ό τερ ω ν σ υγγ ρα φ έω ν εξ α κο λο υ θεί να είνα ι ένα, θεω ρητικά, ξ επ ε ρ α σ μ έν ο σ τη ν επ ο χ ή μ α ς μ έσ ο ν γρ α φ ής, το “γ ρ α φ ο κύμ β α λο ν ”, η γνω σ τή μ α ς γ ρ α ­ φ ο μ ηχα νή για τη ν ο π οία κάποιοι π ισ τε ύ ο υ ν ό τι είναι εκείνη «που κατεβάζει τις ιδέες» σ το ν συγγραφέα. Ά λ λο ι θ εω ρο ύν ένα ε ίδ ο ς φ ετίχ τ ο μικρό το υ ς δω μ ά ­ τιο, το καταφ ύγιό τ ο υ ς ό π ου κάθε μ έρ α α σκ ούν το επ ά γγ ελ μα το υ πρακτικού ονειρ οπόλου, κι ά λλοι θ ε­ ω ρο ύν δια δικα σία μ ε φ ετιχιστικό χα ρ α κ τή ρ α τη σ χ έ­ σ η το υ χ αρ τιού μ ε τ ο στυλό. Α ξ ιο σ ημ είω το είναι ότι κ ανένα ς σ υ γ γ ρ α φ έ α ς α π ’ ό σ ο υ ς ρ ω τή σ α μ ε - κι α π ευθ υνθή κ α μ ε σ ε α ρ κ ετο ύ ς ν έο υ ς - δεν θ εω ρεί το ν ηλεκτρονικό το υ υπολογιστή τ ό σ ο π ρ ο σ φ ιλές μ έσ ο ν γ ρ α φ ή ς ώ στε να λειτο υρ γεί και ω ς φ ετιχιστικό αντικείμενο. Φ αίνεται π ω ς για να α π ο δ ώ σ ο υ μ ε σ ε κάτι ά ψ υχο μ αγ ικ ές δυνάμεις, ν α τ ό θ εω ρ ή σ ο υ μ ε αντικείμενο μ υσ τη ρ ιώ δ ες και ιερό, α να π ό σ π α σ το κ ομμάτι μας, π ρ έπ ει η σ χέ σ η μ α ς μαζί το υ να έχ ει τη ν ο ικειότητα π ο υ μ όνο ν η π ά ρ ο δ ο ς πο λλο ύ χρ ό ν ου μ π ο ρ εί να εξασφ αλίσει. Κα ι βέβ αια δεν α π ευθ υνθή κ α μ ε τυ χ α ία σ τη δ ιευ θύ ­ ντρ ια το υ Εθνικού Κέντρο υ Βιβλίου Μ υρ σ ίν η Ζ ο ρμπά. Σ κ ο π ό ς μ α ς ή τα ν να τ η ς α π ο σ π ά σ ο υ μ ε γρ α π τώ ς τη ν υπ ό σ χ εσ η ότι σ τα σ χέδ ια το υ Κ έν τρ ο υ θα είναι α πό ’δω και π έρ α η δ η μ ιο υρ γία ε ν ό ς μ ουσ είου μ ε τ α φ ετίχ τω ν συγγραφέω ν. Για τί έτσι, ό π ω ς η ίδια ισχυρίζεται, «ίσω ς ν α θ υ μ ό μ α σ τε π ερ ισ σ ό τε ρ ο τ α γ ρ α φ τά τους».

ο

ο α π ώ τ α τ ο ς π ρ ό γ ο ν ο ς , ο Α β ρ α ά μ το υ

Ο

χ α ρ τιού, φ α ίνετα ι ό τι είνα ι ο π ά π υρ ος. Α υ τ ό ς τ ο υ λ ά χ ισ τ ο ν φ έ ρ ε τα ι μ έχ ρ ι τ η ς

πάπυρος

σ τιγ μ ή ς ω ς η α ρχ α ιο τ ά τ η α π ό τ α ς ύλα ς, π ο υ εχ ρ η σ ίμ ε υ σ ε ν π ρ ο ς εκ τενή

γ ρ α φ ή ν τω ν δ ια ν ο η μ ά τω ν το υ ανθρώ που. Π ρ ο το υ π α π ύ ρ ο υ εχ ρ η σ ιμ ο π ο ιο ύ ν το , ω ς είπομεν, κ α ι‘ε ις τ η ν εισ α γ ω γ ή ν π ρ ο ς σ ύ ντ ο μ ο ν γρ α φ ήν, δο γμ α τικ ή ν ή αποφ θεγμ ατικ ήν, τα φύλλα, ο ι φλοιοί, οι πλίνθοι, οι κέραμοι, τ α ό ­ σ τρακα, ο ι λίθοι, οι τοίχοι, ο μ όλ υ β δ ο ς, ο χ α λ ­ κ ό ς και τ ο ξύλον. Ε ξ α υ τώ ν π ρ ο ή λ θ ε και η π α ρ ο ιμ ια κή έκφ ρ α σ ις «λίθοι και π λ ίνθο ι και κ έρ α μ ο ι α τά κ τω ς ερριμμένοι...», ό τα ν π ρ ό κ ειτα ι να δ η λ ω θ εί ανιάτω ς π ερ ιπ ε π λ ε γ μ έν η κ α τάσ τα σις, κυριώ τατα π νευμα τική. Μ ε τ ά η κ ο λ ο ύ θ η σ ε ν ο π ά π υρ ος, η π ερ γ α μ η ν ή και ο χ ά ρ τη ς. Τ α τρ ία τ ε λ ευ τ α ία α π εδ είχ θη σ α ν ε ις τ η ν π ρ ά ξ ιν και τ α π ε ρ ισ σ ό τε ρ ο ν ε ύ ­ χ ρ η σ τ α και δ ι’ α υ τό επ ε κ ρ ά τη σ α ν π ά σ η ς ά λ­ λ η ς γρ α φ ικ ή ς ύλης, α ντικ α τα σ τή σ α ν τα δια ­ δοχικούς τ ο έ ν τ ο άλλο, έν ε κ α τ η ς α συνα γώ νι­ σ το υ ευκ ο λία ς, π ο υ π α ρ ε ίχ ο ν ε ις τ α γ ρ ά μ μ α ­ τ α και τ η ς α φ θ ο ν ία ς αυτών. Δ ι’ α υ τό και θ α α σ χ ο λ η θ ώ μ εν μ ε τ α ς τ ε ­ λ ε υ τα ία ς α υ τά ς τ ρ ε ις ύλας, ω ς τ α ς κ α τ’ ε ξ ο ­ χ ή ν γρ α φ ικ ό ς, δ ε δ ο μ έ ν ο υ ά λ λω σ τε ό τι και τα α ρ χ α ιό τ α τ α τω ν χειρ ο γρ άφ ω ν, π ο υ έφ θ α σ α ν μ έχ ρ ι τω ν η μ ερ ώ ν μας, επ ί παπύρω ν, π ερ γ α ­ μ η νώ ν και χ ά ρ το υ εγ ρ ά φ η σ α ν και π ερ ιή λ θ ο ν ε ις χ ε ίρ α ς μ ας. Τι είνα ι π ά π υ ρ ο ς; Ε ις α π ό τ ο υ ς α ρ ισ το κ ρ α τι­ κ ο ύ ς ε κ π ρ ο σ ώ π ο υ ς το υ

φ υτικού κόσ μου,

τ ο υ ς ελ ο γ εν είς και υ δ ρ ό φ ιλ ο υ ς μ ε σ τέ λ ε χ ο ς τρ ιγ ω νικό ν και ύ ψ ο ς εφ ά μ ιλ λο ν π ο λλά κ ις τω ν δ ε νδ ρ ο ειδ ώ ν θ άμνων. Η π α ρ ο υ σ ία τ ο υ π ά λα ι π ο τέ ιθ α γ εν ο ύ ς α υ το ύ Αιγυπτίου, εδ έ σ π ο ζ ε το υ θρυλ ικο ύ Δ έ λ τ α επ ί α ιώ να ς αιώνων. Η χ ώ ρ α τω ν Φ α ρα ώ επ ισ τ εύ ετ ο ούτω , μ έχ ρ ι και τ η ς χ θες, ω ς η απ οκ λειστικ ή το υ Γ εν έτ ει­ ρα. Σ ή μ ε ρ ο ν λέγουν, ό τι φ ύ ετα ι μ ό ν ο ν ε ις τη ν Σικελίαν. Α κ ριβέσ τα το ν. Β εβ α ιούμ εν , ό τι είδ ο μ ε ν δ α σ ώ δ η π ερ ιο χ ή ν π α π ύ ρ ω ν εις τ η ν π ε ­ ρικλεή π ερ ιο χ ή ν τω ν Συρ α κο υσώ ν. Ό χ ι ό μ ω ς

μ ό ν ο ν εις τ η ν Σικελίαν. Φ ύετα ι και ε ις τ η ν Ν ο υ β ία ν και τ η ν Α β ησ συ νίαν. Α π ό το Δ έ λ τ α ό μ ω ς εξέλ ιπ ε ν εντελώ ς. Ο

Η ρόδοδος

είνα ι

ο

α ρ χ α ιό τ α τ ο ς

τω ν

συγγ ρα φ έω ν, ο π α ρ έ χ ω ν ειδ ή σ ε ις π ε ρ ί τ η ς χρ ή σ ε ω ς το υ εν δ ό ξ ο υ φυτού. Α π ο κ α λ ε ί ό μ ω ς τ ο ν π ά π υ ρ ο ν π ά ν το τ ε Β ύβλον . Ε ξ α υ τή ς τ η ς η ρ ο δ ο τε ίο υ εκ φ ρ ά σεω ς, έ λ α β ε τ η ν ο νο μ α σ ία ν το υ τ ο «Βιβλίον», η ο π ο ία εσ ή μ αινεν ε ις τ ο υ ς α ρ χ α ιο τ ά τ ο υ ς χ ρ ό ν ο υ ς τ ο ν πά πυρ ον. Δ η λ α δ ή τ ο φ υ τό ν Π άπ υ ρο ν, τ ο υ ο ­ π ο ίο υ ο φ λ ο ιό ς ε χ ρ η σ ίμ ε υ ε ν ω ς ύλη π ρ ο ς γ ρ α φ ή ν και κατά τ ο υ ς α π ω τ ά τ ο υ ς ε κ είνο υ ς χ ρ ό ν ο υ ς . Δ ι’ α υ τό και η α ρ χ α ιο τ έρ α γ ρ α φ ή τ η ς λ έ ξ ε ω ς ή το «Βυβλίον». Κα ι μ ε τ ο ό ν ο μ α

Αυτή η επιτάφια στήλη από του τάφο της Νέχρερ και του Κακέου απεικονίζει το μάζεμα του ηάηυρου. Αχρού ί (t στελέχη από το πορώδες έδαφος. τα έδεναν σε δεμάτια και τα

α υ τό εν ν ο είτο ά θ ρ ο ισ μ α φ ύλλω ν χ άρ το υ,

α π ο τ ε­

λ ο ύ ν ενια ίο ν σύνολον. Μ ετέ π ειτ α η σ η μ α σ ία τ η ς λ έ ξ ε ω ς επ εξετά θη, περιλ α β ο ύ σ α και τ ο σ ύ γ γ ρ α μ ­ μα, π ο υ είχε γ ρ α φ ε ί επ ί τω ν φ ύλλω ν τούτω ν. Η

παρά

Ρ ω μ α ίο ις

αντί­

σ το ιχ ο ς λ έ ξ ε ις Liber εσ ήμ αινεν α ρχικ ώ ς τη ν γ ρ α φ ι­ κήν ύλην, η ο π οία κατεσ κ ε υ ά ζ ετο εκ το υ φ λοιού ή εκ τ η ς εν τερ ιώ νη ς τ η ς φιλύρας, ή και ά λλο υ δ έ ν ­ δρου. Τ ο κυλινδρ ικόν βιβλίον α π εκ ά λ ου ν οι Ρ ω ­ μ α ίοι volum en. Η λ έ ξ ις τό­ μ ο ς είνα ι μ ετα γ ε ν εσ τέρ α

και εσ ή μ α ιν ε τ ο « τε τμ η μ έ ν ο ν μέρ ος», τε μ ά χ ιο ν π α π ύ ρ ο υ δηλαδή. Κ α τό π ιν εκ α λείτο τ ό ­

111

μ ο ς ο κύλινδος, ο π ερ ιέ χω ν τμ ή μ α μ εγ ά λ η ς σ υγγ ρα φ ής. Ο π ά π υ ρ ο ς είνα ι η εν δ ο ξ ο τ ά τ η τω ν υλών, π ο υ ε φ εύ ρ εν ο α νθ ρ ώ π ιν ος νου ς. Δ ιό τι δ ι’ α υτο ύ δ ιε δ ό θ η σ α ν τ α γ ρ ά μ μ α τα και έφ θ α σ α ν μ έχ ρ ι τ η ς α π ίσ τευ το υ α ίγ λ η ς τω ν η μ ε ρ ώ ν μας.

στρώμα λωρίδων κολλημένο κάθετα

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΤΗΦΟΡΗΣ από το βιβλίο του, Η εποποΐα του χάρτου

κομμά

η περγαμηνή

μ ον ο β α σ ιλ εία το υ Π α π ύ ρ ο υ διήρκεσ εν ό σ ο ν και ό λα ι αι « δύσ χρη σ το ι» και «βαρείς» αυτοκρ ατορ ία ι. Δ ε ν εβρ ά δυ ν ε δη λ α δ ή ν α κ άνει τ η ν εμφ άνισ ίν το υ ο ευ έ λ ικ το ς α ντα γ ω νιστή ς το υ α υ το κρ α τορ ικ ού το υ μεγαλείου. Π ο ιο ς το ν εδ η μ ιο ύ ρ γ η σ ε και το ν π ρ οώ θ η σεν; Μ α η... Θ ε ά Ανάγκη. Κα ι ιδού π ώ ς επ ή λ θο ν ρ αγ δαία τ α γεγο νότα. Π ε ρ ί τ α ς α ρ χ ά ς τ η ς Γ εκα τον τα ετη ρ ίδ ο ς π.Χ. οι π ρ ο ο δ ε υ τικ ώ τα το ι Π τολεμαίοι, π ο υ εβ α σ ίλ ε υ ο ν εις τη ν Α ίγ υπ το ν ί­ δ ρ υ σ α ν εις τη ν Α λ εξ ά ν δ ρ εια ν τ η ν π ερ ιλάλητο ν Β ιβλιο θή κ η ν τη ς, με α π ο τ έλ ε σ μ α να κα­ τ α σ τή σ ο υ ν τ η ν π ρ ω τεύ ο υ σ ά ν των, το ν μ ο ν α ­ δικόν φ ά ρ ον τω ν Φώ τω ν ε ις ο λό κλ η ρ ο ν τη ν Ανα τολήν. Α π ό τ α π έρ α τα το υ κ όσ μο υ εξεκίνο υ ν οι δ ιψ ώ ντες μ ά θ η σ ιν διά να π α ρ α μ εί­ ν ο υ ν επ ί έτη ε ις τ η ν π νευμ α τικ ή ν α υ τή ν «Σιλ ω ά μ » τ η ς Μ εσ ογ είο υ. Α λ λ ά δ εν ή ρ χ ο ν τ η ς Αιγύπτου, μ όνο ι οι Έ λ λ η ν ε ς μ α θ η τα ί και π ν ευμ α τικ οί α π όγ ονο ι το υ Α ρ ισ το τέλ ο υ ς . Κα ι η γειτο νικ ή το υ Α ιγ ύ ­ π το υ

Πέρ γα μος

είχε τ ο υ ς τρ ισ ε ν δ ό ξ ο υ ς

Α ττά λ ου ς, οι ο π οίοι έ σ π ευ σ α ν να σ τα μ α τή ­ σ ο υ ν τ η ν π νευμ α τικ ή ν α ιμ ορ ρ α γία ν π ρ ο ς τη ν Α ίγ υ π το ν ο λ ο κλ ή ρ ο υ τ η ς Ε λ λ η νο κ ρ α το υμ έν η ς Μ ικ ρα σίας, διά τ η ς ιδ ρ ύ σ εω ς εφ άμ ιλλο υ βιβλ ιο θή κ η ς π ρ ο ς τη ν Αλεξανδρ ινήν. Κα ι οι Π το λ εμ α ίο ι ε ις α π ά ντη σ ιν υψ ώ νουν κυκλώ ­ π εια τελω ν εια κό τε ίχ η γ ύ ρ ω α πό τ η ν ε ξ α γ ω ­ γ ή ν το υ Π απύ ρο υ. Ό λ α α υτά πολιτισμένα, συγκ ρα τη μ ένα , ανθρώπινα. Ο ι Α π α λ ο ί εν ν ο ­ είται δ ε ν εξεπ ο λ ίτισ α ν τη ν εκ είθεν το υ Α ιγ α ί­ ου Α υ τ ο κ ρ α το ρ ία ν των, διά ν α σ τα μ α τή σ ο υ ν τη ν α υ τό χ ρ η μ α κ οσ μο γ ονικ ή ν τω ν δρ ά σ ιν π ρ ο ε ν ό ς τελω νεια κο ύ φ ρ α γμ ού τω ν υγιώ ς αντιζήλω ν Π τολεμαίω ν. Κα ι ερ ρ ίφ θ η σ α ν α κά ­ θεκτοι π ρ ο ς α ντ ιμ ετώ π ισ ιν τ η ς α ντιξοό τη τος, τ η ς ο π ο ία ς ε ν τ ο ύ τ ο ις α νεγνώ ριζο ν τ η ν ν ο μ ι­ μότητα, α π ό τη ν άποψ ιν το υ φ υσικού δικαί­ ου. Έ τ σ ι εγ εν ν ή θ η σ α ν αι π ερ ίφ η μ ο ι και π α σ ί­ γ νω σ το ι μ έχ ρ ι τω ν η μ ερ ώ ν μ α ς Π εργαμηναί. Η π ερ γ α μ η ν ή δ εν ή το Π άπ υ ρο ς, α λλά δ έ ρ μ α

σ υντρ ιπ τικ ώ ς α ντα γ ω ­ ν ισ τικ όν τ ο υ Π α π ύ ρο υ. Η γ ρ α φ ή επ ί δ ε ρ μ ά τω ν ζώων, ειδικ ώ ς κ α τ ε ρ ­ γασμένω ν

προς

τον

σ κ ο π ό ν α υτόν, φ α ίν ε­ τα ι ό τι ή το γν ω σ τή α πό α ρ χ α ιό τ ερ ω ν το υ Π ερ γ α μ η ν ο ύ π ο λ ιτ ισ μ ο ύ ε ­ ποχώ ν. Ο τ ρ ό π ο ς ό μ ω ς τ η ς ε π ε ξ ε ρ γ α σ ία ς και προπ αρασκευής π ρ ω τό γ ο ν ο ς

και

ή το οι

Ά τ τ α λ ο ι τ ο ν α νή γ α γ ο ν ε ις

τ ο ιο ύ το ν

βαθμόν

τε λ ειό τ η το ς, ώ σ τε σ υ νέ τρ ιψ α ν τη ν π α ντο-

οι Ά ττα λ ο ι,α ντί ν α υψ ώ σ ο υ ν τε λ ω ν εια κ ο ύ ς φ ρ α γ μ ο ύ ς, ε ν α υ π ή γ η σ α ν α ντιθ έτω ς μ ετα φ ο ­

κ ρ α τ ο ρ ία ν τ ο υ π α π ύρ ου. Η π ερ γ α μ η ν ή π ρ ο ­

ρ ικ ο ύ ς σ τό λ ο υ ς. Κ α ι η β ιο μ η χα ν ία τω ν Π ε ρ ­

σ φ έρ ει α μ φ ο τ έ ρ α ς τ α ς επ ιφ ά ν εια ς τ η ς π ρ ο ς

γ α μ η ν ώ ν π λ ο υ τίζε ι τ ο Κ ρ ά το ς , α υ ξά ν ει τη

μ ίαν υπ ερά νετο ν, ευχ ά ρ ισ τον , εν θ ο υ σ ιώ δ η

φ ή μ η ν και τ η ν π ο λιτιστικ ή ν ακτινοβολία ν, α ­

γρ α φ ήν, και τ ο κυριώ τατον. Δ ιπ λ ώ ν ε τ α ι ! Κ α ι

ν υψ ώ νει δ ε και τ ο βιο τικό ν ε π ίπ εδ ο ν τω ν κα­ τοίκω ν. Έ κ τ ο τ ε αι π ο λ ιτ ισ μ έ νο υ

βιβλ ιο θή κ αι το υ

κόσμου

τ ο π ο θ ε το ύ ν

π α ρ α π λ ε ύ ρ ω ς τω ν κυλινδρ ω μ ένω ν χ ειρ ο γ ρ ά φ ω ν τ ο υ Π α π ύ ρ ο υ και τ α κ ο μ ψ επ ίκ ομ ψ α Π ερ γ α μ η ν ή ς ,

χ ε ιρ ό γ ρ α φ α

τη ς

διπ λω μένα, α κρ ιβ ώ ς

ό π ω ς τ α σ η μ ε ρ ιν ά μ α ς βιβλία. Η υ π ε ρ ο χ ή τ η ς π ε ρ γ α μ η ν ή ς ε π ί το υ π α π ύ ρ ο υ ή το κ α τά δη λ ος. Δ ε ν ή το μ ό ν ο ν ω ς τ ο σ η μ ε ρ ιν ό ν βιβλίον, και κ α τ’ α ντ ιδ ια σ το λ ή ν π ρ ο ς τ ο κυλιν­ δ ρ ικ όν τ ο υ π α π ύρ ου. Ή τ ο

και α-

σ υ γ κ ρ ίτω ς σ τερ εω τέ ρ α . Τ α φ ύ λλα τ η ς η δ ύ ν α ν το α κιν δύ νω ς να γ ρ α ­ φ ο ύ ν και α π ό τ α δ ύ ο μέρη. Π α ρ είχ ε θ α υ μ α σ ία ς

ευ κ ο λ ία ς π ρ ο ς

δια κό-

σ μ η σ ιν τ ο υ βιβλίου και η σ τιλ πνή τ η ς επ ιφ ά ν εια

π ο ικ ίλ ο ς

εχ ρ ω μ α τίζ ετο

και εκ ο σ μ είτ ο μ ε π ο λ υ χ ρ ώ μ ο υ ς λ α ­ μ π ρ ό ς εικόνας.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΤΗΦΟΡΗΣ από το βιβλίο του, Η εποποΐα του χάρτου

ο αιών του χάρτου

ύτως απεκλήθη ο 19ος Αιών, διότι μέχρι

Ο

του 18ου αιώνος αι πρώτοι ύλαι διά την κατασκευήν τη ς χαρτομάζης ήτο το λίνον κατά πρώτον λόγον, ή κάνναβις και τα ρά­ κη. Το 1765 ο ιερωμένος Σαίβρερ ανακα­ λύπτει εις την Βατισβόνην και συνιστά πρώ τος αυτός την χρησιμοποίησιν του ξύλου π ρ ος κατα­ σκευήν χάρτου δια τη ς διαφοροποιήσεω ς τούτου εις ινώδη μάζαν. Ε ξ άλλου μέχρι και των αρχών ακόμη του 18ου αι­ ώνος ο χάρτης παρασκευάζεται αποκλειστικώς διά προσπάθειας καθαρώς χειρωνακτικής. Ο άν­ θρωπος τον δημιουργεί με τα χέρια του και μόνα, με τα οποία επεξεργάζεται απ’ ευθείας την πρώτην ύλην. Μ όλις το 1798 ο Γάλλος Νικόλαος - Λουδοβίκος Ρομπέρ επινοεί την πρώτην χαρτομηχανήν, η ο­ ποία απέχει μυριάδας μυριάδων μιλίων από ό,τι ονομάζομεν σήμερον χαρτομηχανήν. Π αρέστη ανάγκη πληθώ ρας όλης επιπόνων εξε­ λίξεων. Ο ι Ντίκινσον, Κάνσον και Κρόμτον την τε­ λειοποιούν βαθμιαίω ς διά νέων επινοήσεων και σ υντω χρόνω εφθάσαμεν εις την σημερινήν ασύγκριτον τελειότητα, σ υνισταμένην από πληθύν τιμώντων την επινοητικότητα του ανθρωπίνου ε­ γκεφάλου συνδυασμών και εφευρέσεων. Τραχύς και πολυώ δυνος υπήρξεν ο δρόμος μέχρις ότου φθάσω μεν εις το σημερινόν επίτευγμα τη ς εντός ωρών τινων συνθλίψεως των σαρκω­ δών ουσιώ ν τω ν δεδροκορμών και μετατροπής των εις χάρτην έτοιμον π ρ ος χρήσιν, από την ση­ μερινήν τερατώ δη εις όγκον και μηχανολεπτουργήματα απωτάτην απόγονον τ η ς Ρομπερτείου επινοήσεως. Μ ια μηχανή αξία του ονόματος έχει την δυνατό­ τητα να παραγάγει εντός μιας και μόνης ημέρας πολλάς, παρά πολλάς εκατοντάδας εκατομ­ μυρίων τετραγωνικών μέτρων χάρ το υ!!

Η εικονογράφηση των τριών πρώτων άρθρων τον αφιερώματος είναι από το βιβλίο: εκδόσεις Δεληθανάση

Αφιψμα

Πολλοί ήσαν οι συντελεσταί τη ς καταπληκτικής, τη ς ασυλλήπτου α υτής επιδόσεως, οι πρωταρχι­ κοί όμως, οι κράτιστοι, άνευ των οποίων θα ήτο α­ δύνατος η δημιουργία του Αιώ νος του Χάρτου, ή­ σαν τρεις και μόνον. Ο ατμός, ο ηλεκτρισμός και η Ελευθερία. Ή ορθώτερον, η Ελευθερία, ο ατμός και ο ηλεκτρισμός.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΤΗΦΟΡΗΣ από το βιβλίο του, Η εποποΐα του χάρτου

το γραφοκύμβαλον

Το πλέον εξυπερετικόν μηχάνημα Η 100ετηρις της γραφομηχανής Μ ε τ η ν α να το λή ν το υ 1936 ο κ ό σ μ ο ς τ ο υ εμ π ο ρ ίο υ και τ η ς ο ικο νομ ικ ή ς γενι­ κώ ς κ ινήσεω ς π ρ έπ ει να ετο ιμ α σ θ ή διά τ ο ν εο ρ τα σ μ ό ν τ η ς εκ α το ν τα ε τη ρ ίδ ο ς τ ο υ «γραφοκυμβάλου». Π ρ ό κ ειτα ι π ερ ί ε ν ό ς ο ρ γ ά ν ο υ ε φ ευ ρ εθ έν το ς τ ο 1836 α πό το ν Ιταλόν Γκιουζέπ π ε Ραβίτζα, έν α δικ η γ όρ ο τ η ς Ν ο β ά ρ α ς. Τ ο ό ρ γ α ν ο α υ τό εφ ο δ ια σ μ έν ο με π ο λ υ ά ρ ιθ μ α π λ ήκ τρ α ε χ ρ η σ ίμ ε υ ε δ ιά ν α γρ ά φη κανείς και α ντικ α θ ιστούσ ε τ η ν πέννα. Φ υσ ι­ κά θ α εννο ή σα τε, ότι τ ο «γρα φ οκύμβα λον»

Ο

το υ 1 836 δ ε ν ή το τίπ ο τ ε ά λλο α π ό τη ν σ η μ ε ρ ι­ νή γρ α φ ο μη χα νή . Κ α τά τ η ν διά ρ κειαν τ η ς εκατο ν τα ε το ύ ς ζω ή ς τ η ς η γ ρ α φ ο μ η χ α ν ή διή λ θε π ο λλά σ τά δ ια ρ α γ δαιοτάτω ν τελειοποιήσ εω ν. Κ α τέκ λυ σ ε τ ο ν κόσμον, εσ ά ρ ω σ ε τ α ς α π α ρ ­ χ α ιω μ έν ο ς μ εθ ό δ ο υ ς τω ν γ ρ α φ είω ν και ενεφ ά νισ ε δ ια τ ή ς δ ια δ ό σ ε ώ ς τ η ς π α ντού όπ ου υπ ή ρ χ ε επιχείρ ησις, έν α π α ρ α κ ο λ ο ύ θ η μ α δ ρ ο σ ε ρ ό και χαρ ιτω μένο: Τ η ν δακτυλογράφ ο. Ο ε ο ρ τ α σ μ ό ς τ η ς ε κ α το ν τ α ε τη ρ ίδ ο ς τ η ς γ ρ α ­ φ ο μ η χ α ν ή ς σ υ νε π ώ ς π ρ ο ϋ π ο θ έτε ι εο ρ τα σ μ ό ν και τ η ς εκ α το ν τα ε τη ρ ίδ ο ς το υ θ εσ μ ο ύ τ η ς δακ τυλογράφ ου. Ε ά ν δ ε α να φ έρ ετα ι απλώ ς, ότι η γ ρ α φ ο μ η χ α ν ή μ όν ο ν εο ρ τά ζει τ η ν εκ α τον τα ­ ετ η ρ ίδ α τη ς, α υτό οφ είλεται ε ις τ ο γ εγο ν ός, ό ­ τι μια δα κ τυ λ ο γ ρ ά φ ο ς ο υ δ έπ ο τε πλ ησ ιά ζει τη ν εκ α τονταετη ρ ίδα . Α π ε ν α ν τία ς σ π ανίω ς ξεκ ολ­ λά α π ό τ η ν εικο σα ετη ρίδ α, τη ν ο π οία και μονίμ ω ς εορτάζει. Ε ις τ ο ν εο ρ τα σ μ ό ν δ ε ν μ ετέ­ χ ο υ ν οι Λ α ο ί π ο υ έχ ο υ ν ιδεολογ ικ ή ν π ο λύπλοκον γραφ ήν, ό π ω ς οι Κινέζοι και ο ι Ιάπωνες. Εφημ. Ακρόπολις, 15.12.35

121 Κατ’ ουσίαν 150 χρόνια Η 75ετηρίς της γραφομηχανής αρξάμενος μην Σεπτέμβριος συμπί­ πτει με την 75ετηρίδα της βιομηχανι­ κής παραγωγής μιας εφευρέσεως, που έπαιξε και παίζει σημαντικώτατον ρόλον εις την νεωτέραν ζωήν. Πρόκει-

0

ται περί της γραφομηχανής, που κατεσκευάσθη από τον Αμερικανόν εφευρέτην Χριστό­ φορον Λάθαμ Σόουλς και της οποίας η βιομη­ χανική παραγωγή ήρχισε κατά το 1874 από την Εταιρίαν πυροβόλων όπλων Ρέμινγκτον. Η γραφομηχανή του Σόουλς ήτο η πρώτη που εχρησιμοποιούσε μελανωμένην ταινίαν διά την εκτύπωσιν των ψηφίων, εν αντιθέσει προς άλλα παλαιότερα συστήματα, που εί­ χαν ήδη ανακαλυφθή και δοκιμασθή προ 150 ετών. Αι δοκιμαί αυταί των πρώτων γραφομηχανών είχαν γίνει κυρίως εις τα Ηνωμένας Πολιτεί­ ας, την Αγγλίαν και την Γαλλίαν. Μια από τας αρχαιοτέρας μηχανάς του είδους αυτού, διά την οποίαν εζητήθη δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, ήτο η εφευρεθείσα από τον Ένρυ Μιλλ, εις την Αγγλίαν, κατά το 1714. Εις τα Ηνωμένας Πολιτείας, ο Ουίλλιαμ Μπαρτ εζήτησε την σχετικήν «πατέντα» διά τον «τυπογράφον» του κατά το έτος 1829. Ήτο η πρώτη μηχανή του είδους αυτού, που έκαμε την εμφάνισίν της εις την Αμερικήν. Αι Γαλλικοί γραφομηχαναί προήλθον κυρίως από την προσπάθειαν της ανακαλύψεως ε­ νός ευκόλου τύπου γραφής, διά τους τυφλούς. Η πρώτη Γαλλική γραφομηχανή κατεσκευάσθη κατά το 1780, επηκολούθησαν δε έπειτα άλλα ευχρηστότερα μοντέλα κατά το 1784 και το 1794. Η βιομηχανική παραγω­ γή γραφομηχανών εις τη Γαλλίαν ήρχισε το 1908, όταν η εταιρία Ζαπύ ηγόρασε τα δικαι­ ώματα της εταιρίας Ρέμινγκον - Σόουλς, που είχεν ιδρυθή από τους υιούς των αρχικών πα­ ραγωγών της. Αι πρώται γραφομηχαναί Ρέμινγκτον είχον μόνον κε­ φαλαία γράμματα. Η εξέλιξις της νεωτέρας γραφομη­ χανής υπήρξε βραδεία κα­ τά το διάστημα των πρώτων 30 ετών της ζωής της, κά­ ποτε δε και το κοινόν υπεδέχετο με εχθρότητα τας διαφόρους «τελειοποιή­ σεις» της. Αλλά κατά την τελευταίαν τριακονταετίαν η πρόοδος εις το κεφάλαιον αυτό υπήρξε γοργοτάτη. Έτσι εδημιουργήθησαν εντελώς αθόρυβοι

γραφομηχαναί, οι ηλεκτροκίνητοι τύποι, αι μηχαναί που κανονίζουν αυτομάτως τα περι­ θώρια, ακόμα δε και αι πολυπλοκώτατοι Κινε­ ζικοί γραφομηχαναί. Μία από τας πλέον προσφάτους εφευρέσεις είναι η μουσική γραφομηχανή, δηλαδή μία γραφομηχανή που παίζει μουσικήν, και η ο­ ποία κατά τον εφευρέτην της Ρόμπερτ Λιούις, εκ Σικάγου θα εκτοπίσει μίαν ημέραν εντε­ λώς όλας τας ορχήστρας του κόσμου! Εφημ. Εστία, 1.10.49

Πριν από 75 χρόνια εφευρίσκετο η γραφομηχανή

Αι προσπάθειαι του Σόουλς _

ας ημέρας αυτάς εορτάζεται η 75η επέI τειος μιας εφευρέσεως που ανέτρεψε I κυριολεκτικούς τας μεθόδους εργασίας I μεγάλου τμήματος της ανθρωπότητος: I πρόκειται περί της εφευρέσεως της γραφομηχανής. Η γραφομηχανή οφείλεται εις ένα άσημον τυπογράφον του Μιλγουώκη των Ηνωμένων Πολιτειών, τον Κρίστοφερ Λάδαμ Σόουλς, ο οποίος το 1866 εφεύρε μηχάνημα επιτρέπον την αυτόματον αρίθμησιν των σελίδων των βιβλίων. Ο Σόουλς, ενθαρρυνθείς από τον Έντισον, εις την κρίσιν του οποίου είχεν υποβάλει τα σχέδιά του, κατεσκεύασε το ε­ πόμενο έτος, το πρώτο μοντέλο της γραφο­ μηχανής. Η γραφομη­ χανή όμως αυτή μόνον την περιέρ­ γειαν εκίνησε και όλοι οι επιχειρηματίαι των οποί­ ων εζητήθη η γνώμη εδήλωσαν ομοφώνως ότι η νέα εφεύρεσις ήτο τελείως εστερημένη πρακτικής χρησιμότητος!.. Ο Σόουλς όμως δεν ήτο από ε­

κείνους που απογοητεύονται εύκολα: συνέχι­ σε με ακατάβλητον ζήλον τας εργασίας του και συνηρμολόγησε εις το εργαστήριόν του περί τα τριάκοντα διαφορετικά μοντέλα, κά­ θε εν από τα οποία απετέλει τελειοποίησιν του προηγουμένου. Τέλος, το 1873, προ 75 ακριβώς ετών, απεφάσισε να εγκατάλειψη το στάδιον των πειραματισμών και να εισέλθη εις το στάδιον της συστηματικής παραγωγής της μηχανής του. Προς τον σκοπόν αυτόν ο εφευρέτης απετάθη εις ένα βιομήχανον, ο οποίος είχεν εργοστάσιον όπλων, το εργοστάσιον Ρέμινγκτον. Οι διευθυνταί εδίσταζαν, διότι η νέα μηχανή τούς εφαίνετο χωρίς μέλλον, εις το τέλος ό­ μως, χάρις εις την θερμοτάτην υπέρ του Σόουλς συνηγορίαν ενός από τους μηχανικούς του εργοστασίου των, κατέληξαν εις το να α­ ποδεχθούν την προσφοράν. ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΒΗΜΑΤΑ Τα πρώτα βήματα όμως της νέας μηχανής δεν υπήρξαν ευτυχή. Το 1876, εις την Έκθεσιν της Φιλαδέλφειας, όπου εξετέθη η γρα­ φομηχανή, το Κοινόν εκύτταζε με περιέργει­ αν ανάμικτον με σκεπτικισμόν το περίεργον κατασκεύασμα του οίκου Ρέμινγκτον. Εστοίχιζεν, άλλωστε, 125 δολλάρια και πολλοί διερωτώντο αν υπήρχεν ανάγκη να εξοδεύσουν τόσα χρήματα διά να γράφουν, ενώ μία πέννα εκόστιζε, μόλις ένα εκατοστόν του δολλαρίου. Μεταξύ των πρώτων που εχρησιμοποίησαν την γραφομηχανήν, συγκατελέγετο και ο πε­ ρίφημος ευθυμογράφος Μαρκ Τουαίν που την εύρισκε πολύ διασκεδαστικήν. Έγραψε μάλιστα εις τους κατασκευαστάς της και τους παρεκάλεσε να μην αποκαλυφθή ότι ήτο πελάτης των, διότι εφοβείτο μήπως γελοιοποιηθή! Άλλοι πάλιν παρεπονούντο ότι η γραφομηχανή είχε μόνον κεφαλαία γράμμα­ τα, πράγμα το οποίον δεν ήτο ωραίον. Ο Ρέμιγκτον όμως κατώρθωσε να υπερνική­ σει την αδιαφορίαν του Κοινού, διά του ανοίγ­ ματος, εις τας κυριωτέρας πόλεις της Αμερι­ κής, σχολών δακτυλογραφίας. Η επιτυχία δεν εβράδυνε πλέον και το 1884 ιδρύετο η πρώτη σχολή δακτυλογραφίας εις το Παρίσι, διά να επακολουθήσουν και άλλαι εις διαφόρους ευρωπάίκάς πόλεις. Ο Λέων Τολστόι και ο

Λόυδ Τζωρτζ - που ήτο τότε ακόμη ένας άση­ μος δικηγορίσκος εις την Ουαλλίαν - υπήρ­ ξαν μεταξύ των πρώτων που υιοθέτησαν και εχρησιμοποίησαν την γραφομηχανήν έξω της Αμερικής. Η πρώτη, εξ άλλου, «φορητή» γραφομηχανή χρονολογείται από του 1912. Η εφεύρεσις της γραφομηχανής απετέλεσε, πάντως κοινωνικήν ευεργεσίαν ιδίως διά τας γυναίκας. Το 1873 το προσωπικόν των γρα­ φείων απετελείτο σχεδόν αποκλειστικώς από άνδρας. Μες την εισαγωγήν όμως της γρα­ φομηχανής ήρχισε να χρησιμοποιήται και το γυναικείον προσωπικόν, διά να φθάσωμεν εις την σημερινήντεραστίαν χρησιμοποίησιντων γυναικών δακτυλογράφων. Ο Σόουλς προησθάνετο την σημασίαν που θα είχεν η εφεύρεσίς του διά το ασθενές φύλον, διότι έγραφε το 1890, ολίγον καιρόν πριν από τον θάνατό του: «Δεν γνωρίζω αν η εφεύρε­ σίς μου παρέσχεν εξυπηρέτησιν εις τον κό­ σμον, πιστεύω όμως ότι έκαμα κάτι διά τας γυναίκας, των οποίων η εργασία ήτο πάντοτε τόσον δύσκολος. Φαντάζομαι ότι τας εβοήθησα να βγάζουν ευκολώτερατο ψωμί τους». Εφημ. Εθνος, 4.10.48

Η ΖΩΓΡΑΦΟΣ

Ελένη Ζοννη ηαραδίδει μαθήματα σχεδίου και ζωγραφικής

Τη λ . : 3 8 0 0 1 7 6

το απλό μολύβι διάρκειας

_ κεφτή κατε ποτέ τι επανάσταση αποτε\ λεί για τα μέσα της γραφής το απλό 1 μολύβι διάρκειας μπλε, μαύρο, πράσι/ νο ή κόκκινο, που αγοράζετε από το ™ περίπτερο αντί 2,50 ή 3 δραχμών για να το πετάξετε ευθύς ως σωθεί η μελάνη του; Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην έχει κατακτήσει, από το μαθητάκο του δημοτικού ώς τον πιο διάσημο συγγραφέα του τόπου μας. Το χαρακτηριστικό της επαναστάσεως αυτής είναι ότι έγινε ραγδαία. Για ν’ αντικατασταθή το ξύλινο ή το σιδερένιο καλέμι με το οποίο ο προϊστορικός άνθρωπος χάραζε στις πήλινες πινακίδες τα ιερογλυφικά του με το φτερό της χήνας και το μελάνι της σουπιάς, που α­ ποτελούσαν τα όργανα γραφής της εποχής του παπύρου, της περγαμηνής και του χαρτιού, πέρασαν πολλές εκατοντάδες χρό­ νια. Επίσης για να προχωρήσουμε από το φτερό στην ατσάλινη πέννα και το μολύβι με τον γραφίτη, πέρασαν άλλες εκατοντάδες. Το ίδιο για να εξελιχθή η ατσάλινη πέννα στο στυλό, που αποτελούσε εδώ και τέσσερα πέντε χρόνια την τελευταία λέξη της προό­ δου. Όλα αυτά τα αντικείμενα της γραφής τα σά­ ρωσε το μολύβι διάρκειας και τα έστειλε στο μουσείο! Δεν γλύτωσε ούτε το στυλό Πάρκερ, που η απόκτησή του αποτελούσε το ό­ νειρο κάθε γραφιά. Ρωτήστε στα ειδικά κατα­ στήματα και θα σας πληροφορήσουν ότι οι άλλοτε ανθούσες βιομηχανίες των στυλό, η Πέλικαν, η Πάρκερ, η Σέφερντ, κινδυνεύουν να κλείσουν. Οι «ποταμοί της μελάνης», που ήταν η συνηθισμένη έκφραση της πολυγρα­ φίας, έχουν στερέψει και τα μπουκάλια με το πνευματικό υγρό κάθονται άνεργα στα ρά­ φια. Μια επανάσταση αθόρυβη, που άλλαξε τη μορφή της γραπτής επικοινωνίας του αν­ θρωπίνου γένους συνετελέσθη κάτω από τα μάτια μας και δεν το πήραμε χαμπάρι! Εφημ. Εθνικός Κήρυξ, 16.1.60

πως γίνεται το μολύβι

_ α τελευταία χρόνια έγινε μια επανάσταI σι στα μέσα της γραφής με την εφεύI ρεσι του στερεού μελανιού που πάει να I εκτοπίση και το μελάνι και το μολύβι.

I Τα «μολύβια διάρκειας» έχουν αντικα­ ταστήσει και τους στυλογράφους και τα μο­ λύβια με γραφίτη, γιατί συνδυάζουν το έντο­ νο και ευανάγνωστο γράψιμο των πρώτων με το γρήγορο των δεύτερων. Το μελάνι έχει περιορισθεί πια στα επίσημα έγγραφα, ενώ το μολύβι δε χρησιμοποιείται σχεδόν παρά στο σχέδιο και στις μικρές τάξεις του σχολείου, για να μην μουντζουρώ­ νονται τα παι­ διά. Όμως κα­ λό θα ήταν να μάθουμε πώς γίνεται ένα μολύβι, αφού έτσι κι έτσι δεν πρόκειται να λείψη από τη ζωή μας. Και πρώτα - πρώτα η ονομασία «μολύβι» δεν είναι σωστή γιατί τα μολύβια δε γίνονται από μολύβι, αλλά από γραφίτη. Έχει μείνει όμως από παλαιότερα, όταν χρησιμοποιούσαν για την πρόχειρη γραφή μικρά ραβδιά απ’ αυτό το μέταλλο. Ο γραφίτης είναι ορυκτός, μια μορφή άνθρα­ κα, όπως ο λιθάνθρακας - ή ο λιγνίτης. Εξά­ γεται κυρίως στην Κεϋλάνη, στο Μεξικό, στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Κορέα. Στην Ελλά­ δα δεν έχουμε αξιόλογα κοιτάσματα. Είναι μαλακός, γυαλιστερός και λιπαρός κι έχει την ιδιότητα ν’ αφήνη μόρια της ύλης του παντού όπου σέρνεται, όπως η κιμωλία. Για να χρησιμοποιηθή στην κατασκευή των μολυβιών, ο γραφίτης τρίβεται σε λεπτότατη σκόνη και γίνεται ζύμη. Για να μην είναι πολύ

125

ΕΚΔΟ ΣΕΙΣ ΚΡΙΤΙΚΗ W o lf M ankow itz

Ε Ξ Α ΙΣ ΙΟ Π Τ Ω Μ Α

Το βιβλίοταυ Wolf Mankowitz Το εξαί­ σιο πτώμα είναι μιανουβέλαγια το κίνη­ μα του σουρεαλισμού και του ντανταϊ­ σμού. Πρόκειται για την ιστορία ενόςγέ­ ροντα που το πτώματου ανακαλύπτεται σε μια φάρμα στην αμερικανική έρημο ανάμεσα σε χιλιάδες σημειώσεις για τα δυοαυτάκαλλιτεχνικάρεύματα Το βιβλίο είναι ο θρίαμβοςτου Λουκ και του Dada ακόμη και πέρα απότο θά­ νατο. Είναι ταυτόχρονα ένα σατυρικό βι­ βλίο για τον κόσμο της τέχνης που κυ­ ριαρχείται από μαικήνεςκαι από μίαανί­ κανη avant-garde. ΟMankowitz διαθέτει βαθιά γνώση τόσο της ιστορίας και των αρχών των κινημάτων του ντανταϊσμού και του σουρεαλισμού όσο και της ζωής των πρωταγωνιστών, την οποίαπεριγρά­ φει με σχεδόν κινηματογραφικό τρόπο. Το αποτέλεσμα είναι ένα έξοχο βι­ βλίο, ταυτόχρονα διαφωτιστικό και διασκεδαστικό. Διδότου 10,106 80 Αθήνα Τηλ. 3621367, fax 36 22 390 Βιβλιοπωλείο: Κωλέττη 25,106 77 Αθήνα Τηλ. 38 36 460

μαλακός και σπάζει, τον ανακατεύουν με άργιλλο, το υλικό από το οποίο γίνεται η πορσε­ λάνη. Όσο μεγαλύτερη είναι η αναλογία της αργίλλου, τόσο σκληρότερη είναι η μύτη του μολυβιού. To No 1 περιέχει λίγη άργιλλο, το No 2 περισσότερη και το No 3 ακόμη περισ­ σότερη. Ο γραφίτης κι η άργιλλος ζυμώνονται μαζί κι ύστερα πιέζονται μέσα από τρύπες, που το ά­ νοιγμά τους καθορίζει το πάχος της μύτης του μολυβιού. Όσο δηλαδή πιο στενές είναι οι τρύπες, τόσο πιο λεπτές οι μύτες και αντί­ στροφα. Οι μαλακές, νωπές μύτες που βγαί­ νουν έτσι ψήνονται σε ειδικούς φούρνους κι είναι πια έτοιμες για να μπουν στις ξύλινες θήκες τους. Τα ξύλινα περιβλήματα των μο­ λυβιών γίνονται γενικά από κέδρο. Τα ξύλα κόβονται σε λεπτές σανίδες που έχουν μή­ κος, το μήκος των μολυβιών, πλάτος όσο έξη μολύβια βαλμένα πλάι - πλάι και ύψος το μισό της διαμέτρου, ενός μολυβιού. Τα σανιδάκια αυτά περνούν από ειδικές μηχανές που χα­ ράζουν πάνω τους έξη αυλάκια σε ίσες απο­ στάσεις. Μέσα σ’ αυτά τ’ αυλάκια τοποθετούνται έξη ραβδάκια (ή μύτες) από το ψημένο μίγμα γραφίτου και αργίλλου. Ένα δεύτερο σανίδι, με ίδια αυλάκια σκεπάζει το πρώτο και κολ­ λιέται στερεά μαζί του. Αν κοιτάξετε ένα μο­ λύβι, είναι εύκολο να ξεχωρίσετε αυτή την κόλληση. Ύστερα η πλάκα αυτή με τις έξη μύτες γραφίτου περνάει από άλλο μηχάνημα που σκάβει το ξύλο σε κανονικές αποστά­ σεις, στα ενδιάμεσα από τις μύτες, και το χω­ ρίζει σ’ έξη μολύβια. Τα μολύβια βάφονται απ’ έξω και γράφεται πάνω τους η φίρμα του κατασκευαστού, όπως και το νούμερό τους, που φανερώνει πόσο σκληρά ή μαλακά είναι. Δένονται, τέλος, κατά δωδεκάδες και τοπο­ θετούνται σε κουτιά για να σταλούν στο ε­ μπόριο. Εφημ. Ανεξάρτητος Τύπος, 2.4.62

πρώτη μου γραφή δέν ήταν μέ πλάκα καί κοντύλι, παρά μέ κύβους. Τούς θυμάμαι, δρύινους, ώραίους, σ’ ένα σπίτι μας άπ’ όπου φύγαμε όταν ήμουν τριώ χρονώ Κεραμεικοϋ 8 ήταν, δυο δωμάτια καί κουζίνα - δέν είμαι βέβαιος όμως αν έγραφα λέξεις μ’ αύτούς ή άκατανόητα. Ύστερα, πέν­ τε χρονώ πού μέ στείλανε σχολείο, θυμάμαι πλάκα καί κοντύλι, όπως καί μαυροπίνακα βέ­ βαια, μέ κιμωλίες, πού μ' άνατρίχιαζαν στά πάν­ τα ξερά μου χέρια. Φριχτό ήταν όμως τό κον­ τύλι, όταν έτριζε πολλές φορές. Φτύναμε στήν πλάκα γιά νά σβήσουμε τά γραμμένα, καί δέ θυμάμαι νά σιχαινόμουνα. Οί πλάκες είχανε στή μιά πλευρά διπλογραμμές κόκκινες, γιά νά γράφωνται άνάμεσά τους άκριβώς ισοϋψή τά γράμματα, καί μεγαλύτερα κενά χώριζαν τις διπλογραμμές, γιά τή σωστή διαστίχωση· καί στήν άλλη πλευρά τετραγωνάκια, γιά τήν Αρι­ θμητική, νάν’ οί άριθμοί στοιχημένοι στις πρά­ ξεις, σ’ άκλόνητες κολώνες. Ή εύθύτητα, ή τά­ ξη κ’ ή κανονικότητα, ήταν ό άπαράβατος κα­ νόνας σ’ όλα! Έτσι μ ά θ α ι ν ε ς . Κ’ ή πλάκα ήταν εύθραυστη (μαύρη πλάκα), κ’ έπρεπε νά τήν προσεχής άπό χτυπήματα, νά μή σπάση. Τό σφουγγαράκι της γιά τά σβησίμα­ τα κρέμονταν σ’ ένα σπαγγάκι άπ’ τό ξύλινο της πλαίσιο. Αν είχε τίποτα σκληρίες τό κοντύ­ λι καί πάρα-πάταγες άπρόσεχτα γράφοντας, χαράζονταν γιά πάντα ή πλάκα, καί φαίνονταν ύστερα γδαρσιές- κι ό άδερφός μου ό Φώτης (10 χρόνια μεγαλύτερος, «άντρας» γιά μένα!) μοϋ ’λεγε αύστηρά, σάν τ’ άνακάλυπτε: «"Ατσα­ λος είσαι, καί πατάς πολύ! Δέ γράφουν έτσι!..». Μολύβι καί χαρτί γιά γράψιμο δέ θυμάμαι τότε άκόμα. Ωστόσο, ένα πρωί φεύγοντας γιά τό σχολείο - μέ πήγαινε ή ύπηρέτριά μας ή Θε­ ώνη - είδα δυό μεγάλα τριαντάφυλλα όμορφα (μάλλον σ’ ένα «πατρόν» γιά κέντημα), πάνω στή ραπτομηχανή τής μάνας μου, κι (ονειρεύτη­ κα νάταν λέει κόκκινα!.. Τό μεσημέρι, όταν μέ γύρισε ή Θεώνη, τά βρήκα φλογερά ζωγραφι­ σμένα νά μέ περιμένουν! Θά τάχε βάψει ή μάνα μου μέ κραγιόνι - πού πώς μάντεψε όμως τήν κρυφή έπιθυμία μου δέν κατάλαβα ποτέ. Αργότερα, έξη χρονώ, στό τέρμα Ίπποκρά­ τους πού μέναμε - σώζεται άκόμα τό ψηλό πα­ λιό τριόροφο, Διγενή Ακρίτα 1, τόδα προχτές

W

127

περνώντας στην Ασκληπιού μέ τ’ αύτοκίνητο, κ’ είναι παρκάκι τώρα τό οικόπε­ δο πού έπαιζα χτίζοντας «νεκρές πό­ λεις» μ’ αποκόμματα μαρμάρων στα μπάζα εκεί άπ’ τά μαρμαράδικα τού στί­ χου τού Καρυωτάκη («κ’ οί μαρμαράδες νά σφυροκοπάνε...», τέρμα Ζωναρά, τρίγωνο μ’ Αλεξάνδρας) -, μέ χαρτί καί μολύβι πιά έκανα «λαβυρίνθους» τά βράδια, ένώ δούλευε ό πατέρας στό γραφείο του: "Αρχιζα μέ μιά όποια γραμμή συνεχή, νά μήν κόβεται, κι «ώφειλα» μετά «νά μήν άγγίζω ποτέ γραμμή άλλη» - αύτός ήταν ό σχιζοφρενικός μου άπόλυτος «όρος» -, καί πάλευα κεϊ νά στενεύωμαι νά χωρέσω άνάμεσα σ’ όλο καί πιό κοντινές (κολλητές πιά στό τέλος) γραμμές, κ’ ύπόφερα, βασανιζόμουνα, μά «έπρεπε πο­ τέ νά μήν άγγίξω!», νά περνάω μές άπ’ όλα τά φριχτά στενά έντελώς άνέπαφος - «άλλιώς έχανα!» -, νά καταφέρ­ νω πάντα νά ξαναβγαίνω σ’ άνοιχτότερους χώρους, «έλεύθερος» πάλι πρόσ­ καιρα, γιά νά ξαναμπλεχτώ σέ λίγο πάλι όμως σέ φριχτότερα δερβένια, πολύ πιό κολλητών γραμμών, ή σ’ άδιέξοδα μυτερά, σάν τό θάνατο - τί άλλο; (Κ’ ή ώρα είχε πάει οχτώ, κι οχτώ καί τέταρτο έπρεπε νάμαι στό κρεββάτι μου «άνυπερθέτως, γιατί στά μι­ κρά παιδιά, κάτω τών δεκατεσσάρων, ή άνεπάρκεια ύπνου καταστρέφει όριστικώς έγκεφαλικά κύτταρα πού ούδέποτε άντικαθίστανται», ξανάλεγε τρυφερά ό πατέρας μου φιλώντας με). Έγραφα όμως πιά καί μέ μελάνι... Διάλεγα τούς καλύτερους κονδυλοφόρους άπ’ τό γρα­ φείο τού πατέρα μου καί τις πιό καλές πέννες: «χϊ» χρυσές (δηλαδή έπίχρυσες) - μοϋ ’λεγε ό άδερφός μου πώς δέν είμαι σέ θέση νά γράφω μ’ αύτές, γιατί θέλουν «σταθερό καί πειθαρχημένο χέρι» κ’ εγώ ήμουνα «βατραχάκι ακόμα!» (όπως ό Μόγλης, τού Κίπλινγκ, σάν ήταν «κουτάβι» στή φωλιά τών λύκων πού τόν άνάθρεψαν) -, κι άλλες, «καμπουρίτσες» πού τις λέγαμε. Δέ θά ξεχάσω πού ένα ολάκερο άπόγεμμα έγραφα, έσκιζα καί ξανάγραφα, ώς τό βράδυ,

Αφιψμα

τήν «Προπαίδεια», γιατ’ ήθελα τέλεια τά νού­ μερα, κατακόρυφες άπόλυτα τίς στήλες τους, καμμιά ούρά έφταριοϋ, εννιαριού, νά μήν τρέμη, νάν’ όλες σά λοξά σπαθιά κατά κάτω, κ’ έντελώς παράλληλες στήν πλαγίασή τους, «σάν τή βροχή πού τή φυσάει σταθερός άνε­ μος» (τού Φώτη κουβέντα πάλι αύτή, πού έτσι βέβαια ήταν οί δικές του, καί τόν ζήλευα γιά όλες τίς τόσο σίγουρες κι άντρικές κινήσεις του σ’ ό,τι έκανε...). Κι όταν άργά πιά είχα πετύχει θαρρούσα νάχω γράψει «σωστά» τή σελί­ δα - στό μεινεμένο μισό σχεδόν (άπ1τά φύλλα πούχα σκίσει), τετράδιο τής ’Αριθμητικής μου, έκλαιγα, καί μιά σταγόνα πάλι έσταξε κάτωκάτω, στό 10x10=100, κ’ έσκισα όλο τό τετρά­ διο έξαλλος..- έτσι πάντα στή ζωή μου, καταστροφέας στό τέλος τού έαυτοϋ μου, κι αύτά μέ τή γραφή άρχή-αρχή, μ’ αύτές τίς «άτιμες» τίς πέννες, καί τό «άτσαλο» τό χέρι μου («πόδι βατραχιού»), τά μελάνια πού «ποτίζουνε», «παλιόχαρτα» σάν κι αύτά - τά πανάκριβα

όμως, τά καλύτερ’ άπ’ όλα! - πού δεκαριές μ’ αγόραζε ή μάνα μου, «πολυτελείας», άπ’ τό Ρακόπουλο καί τόν Πάλλη, καί «μέ περιθώρια» γαλάζια σάν τόν καθαρό ούρανό!.. Κ’ οί ξύστρες! κ’ οί μαλακάς γομαλάστιχες! Οί κασεττίνες! Κ’ ή μυρουδιά τού φρεσκοξυσμένου μολυβιού ή πετσίλα τής καινούργιας σάκκας κάθε Όκτώβρη! Κ’οί μπλε κόλλες, πού ντύναμε όλο τ’ άπόγεμμα τής τριακοστής κάθε Σεπτέμβρη μέ τό Φώτη - τέλειον σ’ αύτά έπίσης - τά τετράδια καί τά βιβλία μου, καί τά πλα­ κώναμε, πέντε-πέντε, μέ βαριά λεξικά τού πα­ τέρα, τό Λαρούς, τό Γλωσσικό τής «Πρωίας», τό φιλοσοφικό τού Λαλάντ, κι άποπάνω τό­ μους τής Εγκυκλοπαίδειας, ολάκερα «οικοδο­ μήματα», «νά κατακάτσουν» τά καταπληκτικά «ντυσίματά» τους, πού τό σταθερό χέρι τού Φώτη βέβαια έκανε τόσο τέλεια (καί μέ ξαναμάθαινε κάθε χρονιά τά «μυστικά» τους, γιά νάναι «τέλεια»), μέ τις άσπιλες έτικέττες τους άπόλυτα κεντρωμένες στό άνω τρίτο τού ύψους όλων τους, πού μοϋ τις έγραφε αύτός καί πάλι, μέ τά ύπέροχα γράμματά του, ή κι ό ίδιος ό πα­ τέρας κάποιες, σά σηκώνονταν κ’ έκεϊνος άπ’ τό γραφείο του γιά μένα, μέ τή θεϊκιά γαλάζια γραφή του, πού δέν ύπήρχε άνθρωπος νά μήν τή θαύμαζε, νά μήν τή θαυμάζη άκόμα σ’όσα του γραφτά φυλάω!.. Έτσι πρωτοπήγαινα σχολείο τήν άλλη μέ­ ρα πάνοπλος, μέ τέτοιους ήρωες καί θεούς πί­ σω μου πού μέ λατρεύανε καί μού παράστεκαν κρυφά στή σκιά, ό,τι κι άν μοϋ τύχαινε!.. Καί πόσα δέ μοϋ ’τυχαν! Τί κολάσεις! Τί πό­ λεμοι άσπονδοι, πού άκόμα τούς πολεμάω άνυποχώρητος, 10000 χιλιόμετρα έχοντας γράψει - καθώς ύπολόγισα κάποτε, μέ μιά κλω­ στή τής γυναίκας μου τής Βίας, πού τήν κόλλη­ σα ύπομονετικά πάνω σέ μιά γραμμή μου, καί τήν ξεκόλλησα ύστερα, καί τή μέτρησα, καί πολλαπλασίαζα καί διαιρούσα, μέχρι πού τό βρήκα!: - τό τέταρτο τής περιμέτρου τής γής μέ τό στυλό, μέ τό μολύβι, μέ τό κοντύλι, καί μέ τό αίμα κάποτε - γιά γούστο! - άπό ξυραφάκι πούκοψε φέτα άπ’ τ’ άριστερό μικρό μου δά­ χτυλο, καί μέ φωτιά - έστιάζοντας τόν ήλιο ένα πρωί μέ φακό, γιά νά θαυμάση ό Ήρκος κι ό Στάντης μου «τϊς δυνάμεις τού κόσμου καί τά θαύματα τής έπιστήμης καί τής τεχνικής», πά­ νω σ’ ένα κομμάτι φρέσκο ξύλο -, καί μέ τό δά­

χτυλο στήν άμμο (μήν κλέβοντας τόν Σπέντερ τού δέκατου έβδομου αιώνα, σάν τό Σεφέρη, στήν «"Αρνησή» του, μά καί σάν τόν Παλαμά παλιότερα, πού σβήνει πάντα «τ ό κ ύ μ α » , όπως τό πρωτολέει ό άγγλος, ό χ ι « ό μ π ά τ η ς » ποτέ, πού δέν είναι λαίλαπα, «Μαθιέ Πασκάλη» μου!), καί μέ καφέ πριν λίγες μέρες, γιά νά διασκεδάσω τό δεκάχρονο Αλέξη τής φίλης μου τής Βίκης - μέ μιά πελώρια ψεύτικια πέννα ξύλινη, σέ κονδυλοφόρο δυό παλάμες μακρύ - πού έπέμενε ν’ άμφισβητή ότι καί μ’ αύτό τό παλούκι μπορώ νά γράψω, μέ τό νερωμένο κατακάθι ένός φλυτζανιοϋ καφέ, σ’ ένα φύλλο χαρτιού έκεΐ, πού τό στεγνώναμε ύστερα ύπομονετικά μισή ώρα στό καλοριφέρ, γιά νά δή ό Αλέξης, καί νά μήν ξεχνά, πώς «όλαγίνονται», «άμακανείς π ο λ ύ θέλη!..». Κατηγορούσα τούς άμερικάνους συγγρα­ φείς: «Τί περιμένεις νά γράφουν, άφοϋ γρά­ φουν μέ γραφομηχανή!;». Κι όμως γράψανε κι αύτοί, πολλά καλά. Καί τό κακό είναι πού μέ γ ρ α φ ο μ η χ α ν ή - «Άντεργουντ φάιβ», (ένα θηρίο, σάν άμερικάνικο τάνκ, άφθαρτο άτσαλι, τριάντα χρόνια τώρα!) - κατάντησα νά γράφω κ’ έγώ, κατευθείαν όλα μου τά γραφτά γι’ αύτό κ’ είν’ έτσι άθλια! -, καί σάν πέφτω νά κοιμηθώ πολλές φορές άργά τά βράδια, χτυπάω λέξεις ακόμα σ’ άόρατα πλήκτρα τής ρέμβης, πού άργά - άργά μέ βουλιάζει στ’ όνει­ ρο... Μά στ’ όνειρο - στ’ όνειρο πού ξαναονειρεύουμαι ίδιο πάντα καί πρωταρχικό τής δ ι κ ι ά ς μ ο υ άμεσης γραφής - γράφω μέ μο­ λύβι μαλακό, μαϋρο-κατάμαυρο, σέ ξερό δημο­ σιογραφικό χαρτί,., κι όλο άλλάζω μολύβια, καλοξυσμένα δέν ξέρω άπό ποιάν, άπό ποιάν δί­ πλα μου σαράντα χρόνια φέτος,., κ’ έγώ τά λιώ­ νω μανιασμένος, κι αύτή μοϋ δίνει άλλα, φρέ­ σκα, μυτερά, νά σκάβουν τό χαρτί πολλές φο­ ρές,.. μά δέ μέ νοιάζει! έχω πολύ δημοσιογρα­ φικό χαρτί, κλέβω μιά ζωή άπό δαϋτο,.. άδειάζω τά γραφεία τών «Συντάξεων» έφημερίδων κ’ έφημερίδων μιά ζωή,., έχω στοίβες καί στοίβες άπ’ αύτό τό ξερό, τό διψασμένο, πού θέλει τά μολύβια πάνω του νά λιώνουν καί νά σβήνουν άπ’ τόν κατάμαυρο, τό χαραχτό έρωτά μας! ΡΕΝΟΣ ΑΠ0ΣΤ0ΛΙΔΗΣ

μια μέρα σαν τις άλλες αλλά τόσο όμορφη και τόσο ξεχωριστή

mm την αρχή (στην εφηβεία μου) ήμουνα λιγότερο ορΓ 1 /

γανωμένος, για γράψιμο και για διάβασμα. Είχα όμως από τότε την κόχη μου. Αργότερα άρχισα την «οργάνωση», την «ταξιθέτηση», τα «κόλπα». Έτσι, μ λοιπόν, στην απέραντη θάλασσα του γραφείου μου, αν και η έννοια γραφείο δεν μου πάει καθόλου, εξάλ­ λου στο γραφείο δεν γράφω εδώ και πολλά χρόνια. Λοιπόν καλύτερα στο μικρό δωμάτιο, στη φωλιά, στο καταφύγιο, κάθε μέρα (μα κάθε μέρα) ασκώ το επάγγελμα του πρακτι­ κού ονειροπόλου ή όπως θα λέγαμε της πρακτικής ιατρι­ κής (της γραφής). Παλαιότερα απογεύματα και νύχτες, τώρα τα τελευταία χρόνια αμέσως μόλις ξυπνάω το πρωί. Τραβάω το νήμα της νύχτας και ανοίγει η αυλαία των θαυμάτων. Εννοείται ότι ο χώρος (με ό,τι κουβαλάει) πολ­ λές φορές μεταφέρεται στο δρόμο ή σε άλλη πόλη ή σε διάφορα μεταφορικά μέσα. Ακόμη εννοείται, είτε γράφω είτε διαβάζω βάζω μπρος την ίδια διεργασία. Λοιπόν αυτό το δωμάτιο (θα μπορούσε να είναι το υποβρύχιο του πλοι­ άρχου Νέμο, 20.000 λεύγες υπό τη θάλασσα), είναι φοβε­ ρά τακτοποιημένο, καθαρό με τα πολλά βιβλία, αντικείμε­ να, πίνακες, φωτογραφίες, ξύλινα πουλιά που κάποτε θα κελαϊδήσουν και άλλα φετίχ πάντα στη θέση τους. Έτοιμα πάντα να μου προσφέρουν τη ματιά και τη ζεστασιά τους. Να προσθέσω ότι και στο υπόλοιπό σπίτι επικρατεί ηρεμία και τάξη. Δεν δέχομαι με τίποτα τη λεγάμενη καλλιτεχνική ακαταστασία. Αυτά συμβαίνουν μόνο στον κινηματογρά­ φο! Βάζω λοιπόν το χαρτί μου (πάντα δημοσιογραφικό χαρτί) πάνω σε κάτι σκληρό (βιβλίο ή ένα τελάρο) και ακουμπώντας στα πόδια μου γράφω, κυρτώνοντας ελα­ φριά την πλάτη. Αν και αυτή η στάση γραφής θεωρείται πρόχειρη και όχι επίπονη, εγώ πιστεύω εντελώς το αντίθε­ το. Συνήθως φοράω πυτζάμες - είναι τα ρούχα της δουλει­ άς. Στο βάθος μπορεί να ακούγεται μουσική ραδιοφώνου ή ο θόρυβος της τηλεόρασης και σε επέκταση ο θόρυβος της πόλης που μου είναι απαραίτητος. Απεχθάνομαι τα μάλα όταν συγγραφείς ακούνε Μπαχ για να πάρουν μπρος και να γράψουν! Τον Μπαχ τον αγαπώ, τη χειρονο­ μία τους βαριέμαι. Δεν με ενοχλούν οι εποχές. Πάντα γρά­ φω. Και όταν βαδίζω και κοιτάζω γύρω ουσιαστικά γράφω. Και πιστεύω αυτό που λέει ο φίλος μου Γιώργος Χειμωνάς: «και με το ένα πόδι να σε βάλουν σε ένα στενό μπαλ­ κόνι άσχημης πολυκατοικίας αν έχεις να γράψεις, θα γρά­ ψεις». Θα μπορούσα να αναφέρω και άλλα για ατμόσφαι­ ρες, για διάρκεια, για κουρτίνες, ζέστη, κρύο, τσιγάρα, ποτό κ.λπ. Θα τελειώσω λέγοντας ότι πάντα με συντρο­ φεύουν οι έρωτές μου, γεγονότα προσωπικά που εγώ τα­ ξινομώ όπως θέλω ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΝΤΟΣ

ίδεομηχονή

_ Γ 1 /

τις 12 του Δεκέμβρη του 1944, πληγώθηκα και το δεξί μου χέρι αχρηστεύτηκε, όχι αισθητικά αλλά λειτουργικά. Από τότε συνδέθηκα με τη γραφομηLm χανή. Τ’ αριστερό μου χέρι έγινε και δε­ ξί και έμαθε να χτυπάει τα πλήκτρα γρήγορα και καλά. Με τα χρόνια η γραφομηχανή έγινε η προέκταση του χεριού μου. Μ’ αυτήν συζώ, μ’ αυτήν εκφράζομαι, μ’ αυτήν διαφωνώ... Θυμάμαι πως κι ένας άλλος φίλος, πολύ φί­ λος μου, είχε αυτό το χούι κι ας μην ήταν... μονοχέρης. Ο Δημήτρης Χορν. Όταν πηγαί­ ναμε να παίξουμε στη Θεσσαλονίκη μετά την Κυριακή των Βαΐων, κουβαλούσε τη γραφο­ μηχανή του, φυσικά κουβαλούσα κι εγώ τη δι­ κή μου. «Χωρίς αυτήν χάθηκα», μου ’λεγε, «αν δεν χτυπήσω τα πλήκτρα της νιώθω μουγγός...». Και μιλούσαμε για τις γραφομηχανές μας... Τα χρόνια πέρασαν. Η λειτουργικότητα μπερ­ δεύτηκε με τη δεισιδαιμονία. Τώρα αρχίζω να πιστεύω πως η γραφομηχανή, κατεβάζει τις ι­ δέες που έχω. Πώς να ζήσω χωρίς αυτήν; Ωστόσο οι σχέσεις μας δεν είναι πάντα κα­ λές, όταν δεν τα καταφέρνει να γράφει σω­ στά, τη βρίζω, τη χτυπάω και φορές τη σπάω. Πολλές φορές την έστειλα για επισκευή... Για ένα Σαββατοκύριακο κουβαλάω τη γρα­ φομηχανή μου. Δεν παρατάει κανένας το χέρι του - αριστερό ή δεξί - για να πάει να ξε­ κουραστεί;.. Φετίχ; Φετίχ! ΖΩΡΖΣΑΡΗ

131

αυτή κ ι

εκείνη

τελευταία φορά που έγραψα ένα κείμενο με το χέρι ήταν προς το τέλος του 1967. Είχα μόλις απολυθεί από το στρατό και πήγα στον Ταχυδρόμο να ζητήσω δουλειά. Μου δώσανε το γερμανικό Stern και μου είπαν, να μεταφράσω ελεύθερα ένα κεί­ μενο της αρεσκείας μου. Διάλεξα ένα ρεπορτάζ για την ιταλοαμερικανική μαφία. Θυμάμαι ακόμη ότι αναφερόταν στον Τζο Μπονάνο και στη δίκη του. Και θα θυμάμαι πάντα αυτό που πρόβλεψε υπερασπιζόμενος τον εαυτό του στην κατηγορία περί τυχερών παχνιδιών. «Η δουλειά αυτή», είπε, «έχει τόσα πολλά λεφτά, που κάποια μέρα θα την πάρει το κράτος στα χέρια του». Πράγματι, το κράτος, τα κράτη, την πήραν στα χέρια τους, ό­ μως εγώ δεν την πήρα εκείνη τη δουλειά. Έτσι κι αλλιώς δεν πίστευα, πως είμαι γεννημένος για δη­ μοσιογράφος. Είχα δώσει όμως τις τελευταίες μου διακόσιες πενήντα δραχμές, για να μου δα­ κτυλογραφήσουν το κείμενο και τώρα δεν είχα ούτε αυτές. Έπιασα δουλειά σε μια εταιρεία που πουλούσε ποδήλατα. Στο λογιστήριο υπήρχε πα­ ρατημένη μια παλιά γραφομηχανή και ρώτησα τον λογιστή, αν μπορώ να τη δανειστώ για λίγο. Αυτός ο λογιστής αποδείχτηκε χειρότερος από τον Μπονάνο. Μου ζήτησε πεντακόσιες δραχμές το μήνα νοίκι, όσες ακριβώς πλήρωνα και για το δωμάτιό μου. Πεντακόσιες για το δωμάτιο, πε­ ντακόσιες για τη γραφομηχανή, μου έμεναν κι άλ­ λες πεντακόσιες για να μην ψοφήσω της πείνας. Δέχτηκα, κι ανέβασα τη βαριά γραφομηχανή τα έ­ ξι πατώματα ως το πλυσταριό της ταράτσας που έμενα. Ο λίγος καιρός που συμβιώσαμε οι δυο μας, ήταν γεμάτος πίκρες, νεύρα και απογοητεύ­ σεις. Είχα την εντύπωση ότι συζούσα με μια νοι­ κιασμένη γυναίκα και δεν μπορούσα να της κάνω έρωτα. Ώσπου μια μέρα πήγα και τη βρόντηξα πάνω στο γραφείο του λογιστή - ληστή και τους παράτησα όλους. Και τότε γνώρισα την Τσεχοσλοβάκα μου.

CONSUL τη λέγανε. Την πρωτόδα σε μια βιτρίνα και την αγάπησα αμέσως. Ήταν λεπτή και μικρό­ σωμη, όμως, με καμπύλες και μ’ ένα διακριτικό γκρίζο χρώμα, το οποίο εκεί που δεν ακουμπούσαν συχνά τα δάχτυλα, σκούραινε φυσιολογικά. Μια τέτοια ομορφιά δεν μπορούσε βέβαια να τριγυρνά γυμνή πάνω-κάτω. Είχε τη θήκη της. Μια μαύρη δερμάτινη τσάντα με αρκετά μακρύ λουρί

W

για να την κρεμάς από τον ώμο και νά ’χεις τα χέ­ ρια σου ελεύθερα για τη βαλίτσα. Έτσι οι τρεις μας ταξιδέψαμε σε τρεις ηπείρους και σε τρεις θάλασσες. Πολλές φορές μέσα σε τέτοια ένδεια, που η κομψή της παρούσία δημιουργούσε σκάν­ δαλο στους γύρω μου και προβληματισμό. Για μένα όμως αποτελούσε και σανίδα σωτηρίας. Συχνά - πυκνά την ακουμπούσα στο «θείο» και χά­ ρη αυτής κατάφερνα να επιβιώνω. Υπήρχαν όμως και ενεχυροδανειστήρια που δεν τη δέχονταν και τότε δεν ήξερα, ποιον να πρωτολυπηθώ - εμένα ή αυτήν; Περισσότερο απ’ όλα όμως αποτελούσε το αποδεικτικό στοιχείο του παιδικού μου ονεί­ ρου και του ανεκπλήρωτου πόθου μου: Κάποτε θά ’γραφα. Εφόσον υπήρχε εκεί δίπλα μου, δεν γινόταν παρά κάποτε να την ανοίξω και να γρά­ ψω. Κι έτσι έγινε. Γράψαμε μα­ ζί κάμποσο βιβλία, μέχρι που άρχισε να παρουσιάζει διάφο­ ρα προβλήματα. Αυτό δεν ή­ ταν περίεργο, άλλωστε κι εγώ άρχισα να παρουσιάζω διάφο­ ρα προβλήματα. Ενώ όμως τα δικά μου ήταν συνήθως από α­ τυχήματα, εκείνη παρουσίαζε αληθινά προβλήματα υγείας. Στην αρχή λάσκαρε το γράμμα Φ, ατρόφησε, ώσπου εξαφανί­ στηκε τελείως. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να αποφεύγω λέ­ ξεις, όπως φύση, φόνος, φυλακή, φιλία, φωλιά, φωνή, φύλο, φύλλο, φυγή, λέξεις δη­ λαδή απαραίτητες για τα γρα­ φτά μου. Μετά λίγο καιρό αργοπέθανε και το γράμμα A. Τώ­ ρα έπρεπε να παραιτηθώ από λέξεις, που δεν μπορούσα να ζήσω δίχως αυτές, όπως αστέ­ ρια, αλήθεια, θάνατος, αθανα­ σία, γυναίκα και προπαντός α­ πό τη λέξη αγάπη. Πήρα λοι­ πόν την CONSUL, την έβαλα μέσ’ στο κουτί της και την το­ ποθέτησα στο ράφι μιας απο­ θήκης στη Θεσσαλονίκη, όπου η μάνα μου τοποθετεί άχρη­ στα πράγματα, τα οποία διστά­

ζει να πετάξει, επειδή τ’ αγαπάει. Τώρα έχω μια μεγάλη γραφομηχανή, που γράφει στο πέτο της IBM. Αυτή δεν την βρήκα εγώ, ήρθε μόνη της σπί­ τι μου σταλμένη από έναν φίλο, για να του γράψω κάτι κι έμεινε. Ολόκληρη σχεδόν η επιφάνειά της χάσκει και στην αρχή φοβόμουν, ότι μπορεί και να χαθώ εκεί μέσα. Σήμερα όμως βλέπω αυτό το τε­ ράστιο άνοιγμα σαν ένα μεγάλο γέλιο ή την πισί­ να στην ταράτσα ενός κτιρίου. Πότε-πότε και σαν την πηγή της έμπνευσης. Η αλήθεια είναι πως έ­ χουμε γίνει αχώριστοι. Ζυγίζει εννιά κιλά, όσο και το Μ1, το όπλο που κρατούσα στο στρατό και που ήμουν και με κείνο αχώριστος. Όπως κουβα­ λούσα εκείνο μαζί μου όπου πήγαινα, έτσι κουβα­ λάω κι αυτήν. Τα ξημερώματα που τη συναντάω, σέρνω το χέρι μου στη μεγάλη της επιφάνεια και τη στιγμή που την α­ νοίγω, βγάζει μια τρομαγμένη φωνούλα σαν να την ξάφνιασα στον ύ­ πνο της. Καμιά φορά σκύ­ βω και τη φιλάω. Οι δυο μας έχουμε γράψει μερικές σε­ λίδες που με βοήθη­ σαν να μάθω πολλά | πράγματα για μένα, τα οποία αγνοούσα. Οι ειδικοί που τη φτιάξανε, μου είπαν τελευταίως ότι δεν κατασκευάζουν πια τέτοιες σήμερα, γιαθεωρούνται μεν καλές, όμως επειδή είναι ακριβές, το κα­ ταναλωτικό κοινό προτιμάει τα κομπιΑπό τη . ; νοα οι/τε^ · . , .¥>« 1 OTlYMn εκείνη αγαL®1 πησακαιτησπανιό'V τητάτης.

τελετές μαγείας

Β4

ι Α HI 1/7

ετίχ νομίζω πως δεν έχω, εκτός κι αν όλες αυτές οι «τελετές μαγείας» που κάνω πριν ξεκινήσω το γράψιμο, μπορούν να πάρουν αυτό το όνομα. Κα­ ι ταρχάς, θέλω να περιστοιχίζομαι απ’ όλα εκείνα τα μικρά, ασήμαντα αντικείμενα που μου έχουν χαρίσει οι παλιοί μου φίλοι κά­ ποιες παραμονές Πρωτοχρονιάς: μια απομί­ μηση ηλεκτρικής κιθάρας που βγάζει ήχους ροκ εν· ρολ, μια μινιατούρα μοτοσικλέτας «Χάρλεϊ Ντέιβινσον», μια σαΐτα αργαλειού που παραλίγο κάποτε να σκότωνε το φίλο μου Δημήτρη, ένα λαγουδάκι κερδισμένο σε κάποιο λούνα παρκ της Γερμανίας, μικρά μπουκαλάκια γεμάτα πολύχρωμους σπόρους και χαντρίτσες, μια κινέζικη τράπουλα, δύο ξύλινα ζάρια, μεταλλικά κουτάκια από αρω­ ματικές καραμέλες και πούρα, συνδετήρες περασμένοι ο ένας μέσα στον άλλο σαν βα­ γόνια τρένου χωρίς μηχανή, διαφημιστικοί α­ ναπτήρες, και βότσαλα που δεν προδίδουν α­ πό ποια ακτή έχουν κλαπεί, ωραία σαν καλο­ καιρινά φουστάνια κοριτσιών. Μ’ αρέσει να έχω όλα τούτα τα πράγματα γύ­ ρω μου, πάνω στο γραφείο, σαν οδηγούς σκέψης, σαν αφηγητές, που ψυθιρίζουν κά­ ποιες ιστορίες που ξέρω και μου τις υπεν­ θυμίζουν αδιάκοπα για να τις βάλω στο χαρτί. Ίσως, όλα τούτα, να ’ναι ο πλούτος του γεροτσιγκούνη, το χρηματοκιβώτιο του θείου Σκρουτζ, που δίνει μια σιγουριά για το μέλ­ λον, δεν ξέρω, μπορεί να ’ναι η ανάγκη για «παιδικότητα», η ανάγκη για παιχνίδι την ώρα που παίζω τον συγγραφέα. Μετά, είναι η σχέση του χαρτιού με το στυλό. Μια σχέση που τώρα συνειδητοποιώ πως έχει τελετουργικούς κανόνες, όμοιους περίπου μ’ εκείνους της ερωτικής τελετής. Μπορεί να μην είναι φετίχ, γιατί δε με νοιάζει σε τι χαρτί και με ποιο στυλό θα γράψω, αλλά όλη η δια­ δικασία έχει φετιχιστικό χαρακτήρα: το στυλό, στην αρχή, βρίσκεται μακριά από το χαρτί, σαν να παραμονεύει, σαν να περιμένει να ωριμάσουν οι καταστάσεις. Άθελά μου το κινώ γύρω γύρω απ’ το ακίνητο χαρτί και κά-

ποια στιγμή το ακουμπώ μαλακά πάνω του, σε οριζόντια θέση, ποτέ κάθετη, δεν ξέρω γιατί, ίσως επειδή έχω την εντύπωση πως η ο­ ριζόντια θέση είναι πιο ευγενική της κάθετης. Τότε πιστεύω πως η γνωριμία των δύο «σω­ μάτων» έχει συντελεστεί και δεν απομένει πια παρά η ερωτική πράξη, που είναι η γραφή. Τρίτο - επιτρέψτε μου να το εντάξω στα φετίχ - είναι ο καφές. Σαν την κοντέσα Βαλέραινα δεν θα σας αποκαλύψω όλα τα μυστικά της κατασκευής του και κυρίως τον μαγικό αριθ­ μό των κύκλων που πρέπει να κάνει το κουτα­ λάκι μέσα στο μπρίκι, καθώς ανακατεύει το χαρμάνι του νερού, του καφέ και της ζάχα­ ρης. Αρχικά, λαμβάνουμε το προσωπικό μας φλιτζανάκι, το γεμίζουμε με νερό της βρύσης και το ρίχνουμε μέσα στο μπρίκι, το οποίο απαραιτήτως πρέπει να έχει ξεπλυθεί καλά α­ πό τους προηγούμενους καφέδες. Μετά, με το ειδικό κουταλάκι-μεζούρα ρίχνουμε μέσα στο κρύο νερό μισή κοφτή κουταλιά ζάχαρη και πε­ νταπλάσια περίπου ποσό­ τητα καφέ, αγορασμένου οπωσδήποτε από παλαιό καφεκοπτείο - ζητήσατε σκούρο κι όχι ξανθό. Στη συνέχεια ανακατεύουμε καλώς - βεβαίως δεν θα σας πω πόσες φορές και θέτουμε το μπρίκι πά­ νω στη φλόγα του υγραε­ ρίου. Περιμένουμε να φουσκώσει το καϊμάκι του καφέ, αλλά ποτέ δεν το αφήνουμε να βράσει, διότι το άρωμα χάνεται. Ακολούθως, κρατώντας με το δεξί το μπρίκι και με το αριστερό το πιατάκι με το φλιτζάνι πηγαίνουμε στο σημείο εκείνο όπου θα καθίσουμε για να απο­ λαύσουμε τον καφέ μας

και χύνουμε προσεκτικά το περιεχόμενο μέ­ σα στο φλιτζάνι ανεβοκατεβάζοντας το μπρί­ κι ώστε επί της επιφάνειας να δημιουργηθεί ο επιθυμητός αριθμός φουσκάλων. Αν δεν θέ­ λετε φουσκάλες, ακουμπάτε το στόμιο του μπρικιού στα χείλη του φλιτζανιού και ρίχνετε το περιεχόμενο σιγά σιγά, αλλά εγώ είμαι ο­ παδός της φουσκάλας και σας το συνιστώ, διότι η περιπέτεια του καφέ έχει τότε μεγαλύ­ τερο ενδιαφέρον, αφού, κάπου στο βάθος, μοιάζει με περιπέτεια της γραφής. Κατά τα άλλα, νομίζω πως είμαι ένας κανονι­ κός άνθρωπος... ΜΙΧΑΑΗΣΦΑΚΙΝΟΣ

ένα μουσείο με τα φετίχ

ι συγγραφείς σχοινοβάτες του απεί­ ρου και δεσμώτες της λεπτομέρειας, ανοίγουν με το κλειδάκι τους την πόρ­ τα του φαντασιακού και μας προσκαλούν στα πάθη μιας πλούσιας ζωής, ε­ νώ εκείνοι κρατούν σφιχτά στο χέρι το μικρό κλειδάκι τους σαν φυλαχτό, διατακτικοί στο κατώφλι της αβύσσου. Το ξόρκι, το φυλαχτό, το αγαπημένο μαξιλάρι του μικρού παιδιού ή το αρκουδάκι του, ένα στυλό, ένα ζευγάρι γυαλιά, το ρολόι, ά­ γκυρες της ζωής, σύνεργα δουλειάς και φε­ τίχ, παρόντα σε άκαρπες γέννες, τερατογενέσεις ή ανακουφισμένες μητρότητες, μάρ­ τυρες των στιγμών που ο συγγραφέας πηγαι­ νοέρχεται στο δωμάτιό του ή καθισμένος στο γραφείο του περνάει από το άπειρο στο μη­ δέν και επιστρέφει. Εμείς έξω - πού έξω - πλήθος πολυάσχολο, χτυπημένο από τους τρελούς ρυθμούς που ακινητοποιούν το νου μας κι από τις πιο δια­ φορετικές αρρώστιες - αδιαφορία, αδιακρι­ σία, απάθεια - συναντάμε τους συγγραφείς σε χώρους κοινωνικούς, τους κρίνουμε, τους συγκρίνουμε και τους κατακρίνουμε γι’ αυτό που φαίνονται, καθισμένοι στα τραπεζάκια των καφενείων ή μπροστά σε πιάτα βαθιά με μακαρονάδα και κόκκινη σάλτσα. Καθημερι­ νοί, ασήμαντοι ανάμεσα σε άλλους, άοπλοι. Όμως εκεί πίσω, στο σκοτεινό τους δωμάτιο φυλάνε εκείνοι βαθιά τα μυστικά. Τα μικρά α­ ντικείμενα που τους κρατούν καθημερινά συντροφιά, αυτά με τα οποία έρχονται σε φυσική επαφή, αντικείμενα ειδωλολατρικής λατρείας μερικές φορές, θα περάσουν κάπο­ τε σε ξένα χέρια, αδιάφορα εντέλει ή περι­ φρονητικά. Η θέση αυτών των αντικειμένων μέσα σε μια βιτρίνα θα μπορούσε να διασώζει κάτι από την επαφή τους με τον συγγραφέα, να μεταδίδει εκείνο το καθημερινό χάδι που είχαν κάποτε δεχτεί κι εντέλει να εκθέτει τη μικρή αδυναμία αυτών που με τον καιρό μοιά­ ζουν στη συλλογική μνήμη άτρωτοι. Γιατί όχι, λοιπόν, ένα μουσείο με τα φετίχ των συγγρα­ φέων. Ίσως βοηθάει να θυμόμαστε περισσό­ τερο τα γραφτά τους.

Ο

ΜΥΡΣΙΝΗ ΖΟΡΜΠΑ

Οι ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ προτείνουν Η Βικτόρια είναι μια γυ­ ναίκα μοναδική. Η ιστορία της αρχίζει στα στενά σο­ κάκια της Βαγδάτης Λίγο πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι ένα πλάσμα ξεχωριστό, πέρα από την ε­ ποχή της. Αγωνίζεται να ε­ πιβιώσει σε μια κοινωνία, όπου ο άντρας είναι ο κυ­ ρίαρχος αφέντης. Υψώνει με αξιοπρέπεια το ανάστη­ μά της και κάνει το δικό της άνισο αγώνα. Ένα υπέροχο βιβλίο, πραγματική τοιχογραφία της μαγικής και μυστηριακής Ανατολής.

Η Σμίλλα Γιάσπερσεν, τριάντα επτά ετών, φυσικός, ζει μόνη, χωρίς δουλειά, χωρίς φίλους. Ο μόνος με τον οποίο αισθάνεται δεμέ­ νη είναι ο Ησαϊας, ένας ε­ ξάχρονος Εσκιμώος. Μια μέρα, ο Ησαϊας πέφτει από μια στέγη και.σκοτώνειαι. Η αστυνομία αποφαίνεται όη πρόκειται για δυστύχημα αλλά η Σμίλλα, που είδε τα ίχνη του παιδιού πάνω στο χιόνι και ξέρει πώς να τα αποκρυπτογραφήσει, έχει λόγους να υποψιάζεται κάτι διαφορετικό: φόνο. Ποκαχόντας σημαίνει «Μικρή Σκανταλιάρα», σημαίνει αγάπη χωρίς όρια, σημαίνει πνεύμα ελεύθερο.

Σε ποιον και κάτω από ποιες συνθήκες διηγείται ο Περέιρα όσα έζησε εκείνον τον κρίσιμο και καυτό Αύ­ γουστο του 1938; Ο Περέιρα είναι ένας θαυμάσιος αφηγητής που δίνει τη δική του προσωπική μαρτυρία γι’ αυτή την κρίσι­ μη στιγμή της ευρωπαϊκής ι­ στορίας. Σιγά σιγά, ο Περέι­ ρα, θα συνειδητοποιήσει τα κενά της ζωής του και θα κάνει τη δική του, προσωπι­ κή επανάσταση. Ένα εξαιρεπκό βιβλίο από ένα μεγάλο συγγρα­ φέα.

Πάνω απ’ όλα, για τον Τζον Σμιθ είναι ο μεγάλος έρωτας, το πάθος και η λα­ τρεία μιας ολόκληρης ζωής. Διαβάστε την αληθινή ι­ στορία της Ποκαχόντας, ό­ πως τη διηγείται μια κατευ­ θείαν απόγονος της μυθι­ κής πριγκίπισσας.

Τα πράγματα δεν είναι πάντα αυτό που φαίνονται, κι αυτό που φαίνεται δεν είναι πάντα η πραγμαηκόΗ δυναμική πένα του Ρόαλντ Νταλ μάς οδηγεί αυτή τη φορά σε νέα μονο­ πάτια όπου η αλήθεια και το ψέμα αλλάζουν θέσεις κι ε­ μείς το μόνο που έχουμε να κάνουμε είναι να κλείσουμε τα μάηα και να ονειρευΈνα σπουδαίο βιβλίο από ένα μάστορα του απί­ θανου και του αναπάντε-

Στο όμορφο νησί της Κεφαλλονιάς, η κόρη του για­ τρού, η Πελαγία είναι αρραβωνιασμένη με ένα νεα­ ρό ψαρά. Ό ταν οι Ιταλοί, το 1941, καταλαμβάνουν το νησί, το σπίπ του γιατρού ε­ πιτάσσεται για να μείνει εκεί ο λοχαγός Κορέλι. Ο Κορέλι είναι πολιτισμένος, εύ­ θυμος, αγαπά τη μουσική και ασχολείται περισσότερο με το μαντολίνο του παρά με τον πόλεμο και η Πελαγία νιώθει να την τραβά ο Ι­ ταλός λοχαγός. Ό ταν όλα τελειώσουν π θα έχει απομείνει πέρα από τα ανεξίτη­ λα σημάδια του πολέμου στην ψυχή των ανθρώπων;

Ψ ΥΧΟ ΓΙΟ Σ

1 Ρ Zj

l:

ΕΚΑΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α .Ε .

ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1 -106 79 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 36 02 535,3618 654, FAX. 01 - 36 40 683

Για αναγνώστες με απαιτήσεις

Ντόροθν Άλισον

Ρόζελιν Μηράουν

Πψερ Τε'ηλορ

ΤΟ ΜΠΑΣΤΑΡΔΟ

ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΟ ΕΓΚΛΗΜΑ

ΕΠΙΣΤΡΕΦΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΜΕΜΦΙΣ

3

Ιβάν Κλίμα Η ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ

Μίκαελ Λάρσεν ΕΙΚΟΝΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΑΝΔΡΕΑ ΜΩΡΑΪΤΟΥ 3 -114 71 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 36.24.326,36.25.575 - FAX 36.48.030

Ανακαλύπτουμε πρώτοι για τους αναγνώστες μας τους μεγάλους σύγχρονους λογοτέχνες Ναντίν Γκόρντιμερ Η κόρη του Μπέρτζερ

(1985)

(ΝΟΜ ΠΕΛ 1991)

Κανείς να μη με συνοδεύσει

Τόνι Μόρισον

(1995)

(ΝΟΜ ΠΕΛ 1993)

Το τραγούδι του Σόλομον

(1982)

Μίλαν Κοΰντερα Η ζωή είναι αλλού (1979), Το βαλς του αποχαιρετισμού (1980) Το βιβλίο του γέλιου και της λήθης (1982) Γελοίοι έρωτες (1984) Αντόνιο Ταμπουκι, Μικρές παρεξηγήσεις άνευ σημασίας (1988)

Αντόνιο Ταμτιούκι

Αντόνιο Ταμηούκι

ΝΥΧΤΕΡΙΝΟ ΣΤΗΝ ΙΝΔΙΑ

REQUIEM

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΑΝΔΡΕΑ ΜΩΡΑΪΤΟΥ 3 -114 71 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 36.24.326,36.25.575 - FAX 36.48.030

Ο Αντόνιο Ταμπούκι είναι χωρίς αμφι­ βολία από τους σημαντικότερους σύγ­

Αντόνιο Ταμπούκι

χρονους πεζογράφους της γειτονικής μας ίταλίας. Έγινε περισσότερο γνω­ στός στο ευρύ διεθνές κοινό με το βι­ βλίο του «Έτσι... ισχυρίζεται ο Περέιρα» (μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης, Αθήνα, Ψυχογιός, 1995), το οποίο γυρίστηκε και κινηματογραφική ταινία με πρωταγωνιστή τον Μαρτσέλο Μαστρογιάννι. Σε όλες τις χώρες όπου κυκλοφόρησε το «Έτσι... ισχυρίζεται ο Περέιρα» αποτέλεσε μια από τις μεγα­ λύτερες εκδοτικές επιτυχίες και απέ­ σπασε μεταξύ των άλλων και δύο ση­

Μαρία Κ ασωτάκη: Για ν ’ α ρ χ ίσ ο υ μ ε μ π ο ρ ε ί τ ε ν α μ α ς μ ιλ ή ­ σ ε τ ε γ ια τ ο β ιβ λ ίο κ α ι τ ο φ ιλμ «Έ τσ ι... ισ χ υ ρ ίζ ε τ α ι ο Π ε ρ έ ι­ ρ α»;

Αντόνιο Ταμπούκι: Για το φιλμ δε θα ήθελα να μιλήσω, δεν το έκανα εγώ, δεν είναι δικό μου έργο και έτσι...

μαντικά λογοτεχνικά βραβεία, το Campiello και το Viareggio. Με αφορ­

Δ ε ν δ ο υ λ έ ψ α τ ε τ ο σ ε ν ά ρ ιο ;

μή την έκδοση στην Ελλάδα αυτού του

Ναι, δούλεψα λίγο τους διαλόγους αλλά, τέλος πάντων, αυτό είναι έργο ενός σκηνοθέτη, άρα θα’πρεπε να μιλήσει αυτός, εγώ θα προτιμούσα να μιλήσω για το βιβλίο.

μυθιστορήματος του Αντόνιο Ταμπού­ κι, το «διαβάζω» αποφάσισε να τον συναντήσει - μέσω της ανταποκρίτριάς του στην Ιταλία - στο σπίτι του

Ε ν τ ά ξ ει, μ ιλ ή σ τ ε μ α ς τ ό τ ε γ ια τ ο β ιβ λ ίο κ α ι γ ια τ ί γ ρ ά ψ α τ ε

στο Vecchiano, ένα χωριουδάκι της ε­

τ ο « Έ τ σ ι ... ισ χ υ ρ ίζ ε τ α ι ο Π ε ρ έ ιρ α » τώ ρ α , κ α ι ό χ ι τ η δ ε κ α ε ­

παρχίας της Πίζας, και να συζητήσει

τ ία τ ο υ 7 0 , ό τ α ν υ π ή ρ χ ε μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο ε ν δ ια φ έ ρ ο ν γ ια τ η ν

μαζί του.

π ο λιτ ικ ή ;

Ήταν ένα μελαγχολικό Κυριακάτικο α­

Κατά τη γνώμη μου, συμβαίνει το αντίθετο: στη δεκαετία του 70 υπήρχε υπερβολική πολιτικοποίηση τόσο που είχε επισκιάσει τη λογοτεχνία. Στην Ιταλία δημοσιεύονταν κυρίως κριτικές και πολιτικές κριτικές. Πιστεύω ότι σήμερα είναι πιο σημαντική και κατάλληλη εποχή. Στο μεταξύ πρέ­ πει να πω πως το μυθιστόρημά μου δεν είναι πολιτικό μυθι­ στόρημα1είναι μυθιστόρημα υπαρξιακό. Στον κόσμο, που μας περιβάλλει, υπάρχουν πολλά πράγματα, υπάρχει η α­ γάπη, ο θάνατος, η ηθική, η αισθητική, υπάρχει βέβαια και η πολιτική, γιατί και η πολιτική είναι μέρος της ζωής. Όμως εί­ μαι αντίθετος στο να ορίσω το μυθιστόρημά μου σαν πολιτι­ κό μυθιστόρημα. Το μυθιστόρημά μου μιλά για τη ζωή, για την ύπαρξη· είναι αλήθεια ότι περιγράφει μια συγκεκριμέ­ νη ιστορική στιγμή, που όμως είναι το πιο κοντινό παρελθόν μας, είναι το 1938 που η Ευρώπη κατακρημνίζεται στην ά­ βυσσο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου παρασυρόμενη, κυρίως, από τον χιτλερικό ναζισμό. Όμως αυτή δεν είναι η μόνη όψη του μυθιστορήματος μου. Στο μυθιστόρημά μου υπάρχει και μια ψυχολογική συνειδητοποίηση. Πι­ στεύω ότι το ψυχολογικό μέρος είναι πολύ σπουδαίο, πολύ καθοριστικό γι’ αυτό το μυθιστόρημα. Υπάρχει και ένας αι-

πόγευμα. Μας υποδέχθηκε μ' ένα πο­ τήρι κρασί στο χέρι. Ο Αντόνιο Τα­ μπούκι είναι ένας σοβαρός και ήρεμος άνθρωπος που αγαπά το καλό φαγητό και το καλό κρασί. Καπνίζει, κι αφού δυσκολεύεται, όπως μας είπε, να ζει, απευθύνεται σ’ αυτούς που αντιμετω­ πίζουν το ίδιο πρόβλημα ψάχνοντας, παντού και για όλα, συνενόχους. Μας μίλησε για τη λογοτεχνία, για τη ζωή, για τα κοινωνικά προβλήματα. Η συζήτηση ήταν αυθόρμητη και γι’αυτό δημοσιεύεται αυτούσια, χωρίς παρεμ­ βάσεις. ΤΗΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗΣΤΑΓΓΑΛΙΚΑ ΠΗΡΕΗΜΑΡΙΑΚΑΣΩΤΑΚΗ * Η Μαρία Κασωτάκη είναι Λέκτορας της Έδρας Νεοελληνικής Γλώσσας στο Πανεπιστήμιο της Τεργέστης.

Σννέντενξη

η λογοτεχνία θέτει ερωτηματικά αναμοχλεύει συνειδήσεις στοιχεία είναι ελάχιστα, σχεδόν φευγαλέα- εγώ ασχολούμαι κυρίως με τις περιπτώσεις των άλ­ λων, και όταν κανείς ασχολείται με τους άλλους κάνει πολιτική: γιατί να γράψεις την ιστορία ενός συνταξιούχου, ενός εγκαταλελειμμένου παιδιού, μιας νέας γυναίκας, μιας ηλικιωμένης, προσώ­ πων τέλος πάντων διαφορετικών μεταξύ τους, κι αυτό σημαίνει ότι κάνεις πολιτική, όχι βέβαια πο­ λιτική της δεκάρας- αυτή δε μ’ ενδιαφέρει και βέ­ βαια δεν την κάνω. Είμαι ένας κοινός πολίτης που πηγαίνει και ψηφίζει κρατώντας το κρυφό της ψήφου του, όπως όλοι οι άλλοι, αλλά δεν εί­ μαι αυτό που λένε δραστήριος πολιτικά. Αυτό, σίγουρα όχι. σθητικός στοχασμός πάνω στην ασχήμια, για παράδειγμα, που τα ολοκληρωτικά καθεστώτα έδωσαν στο ’900: οι εκδηλώσεις, οι στρατιωτι­ κές παρελάσεις, μερικά μεγάλα δημόσια έργα που σημάδεψαν, λίγο πολύ, παντού στην Ευρώ­ πη, την άνοδο αυτών των καθεστώτων. Υπάρχει μια περίσκεψη και, π.χ. για τον εβραϊκό λαό, υπάρχει μια διάσταση οικειότητας που εκδηλώ­ νεται στη συζήτηση του Περέιρα με την πεθαμέ­ νη γυναίκα του- υπάρχει, τέλος πάντων, μια διάσταση που πάει πέρα από την πολιτική. Αν θέλετε, εγώ σκανδαλίζομαι που οι άλλοι σκαν­ δαλίζονται γιατί σήμερα μπορεί κανείς να γρά­ φει ακόμη για πολιτική. Ε σ ε ί ς α σ χ ο λ ε ίσ τ ε μ ε τ η ν πο λιτικ ή ;

Θα σας απαντήσω με μια φράση του Σαρτρ που έλεγε: «στρατευμένος συγγραφέας είναι εκείνος που ασχολείται με τις δουλειές των άλλων». Εγώ ως συγγραφέας δεν ασχολούμαι με τα προσωπι­ κά μου, γιατί στο έργο μου τα αυτοβιογραφικά

Μ ι α κ α ι τ ο ’6 8 ή σ α σ τ α ν φ ο ιτ η τ ή ς , ο Μ ά η ς τ ο υ ’6 8 σ α ς ε π η ρ έ α σ ε , τ ο υ λ ά χ ισ τ ο ν σ τ α π ρ ώ τ α σ α ς έργα;

Θα προτιμούσα ν’ αποφύγω μια πολύ πολιτική θεώρηση. Θα σας απαντήσω ως εξής: πριν γρά­ ψω το «Έτσι... ισχυρίζεται ο Περέιρα», πολλοί α­ πό την ιταλική αριστερά, ακριβώς εκείνη την πιο πολιτικοποιημένη, με κατηγόρησαν σαν συγγρα­ φέα απομονωμένο και αριστοκράτη, αλλά εγώ πιστεύω πως ο συγγραφέας πρέπει ν’ ασχολείται μ’ ό,τι υπάρχει στον κόσμο1η λογοτεχνία είναι ω­ ραία και γι’ αυτό το λόγο. Έγραψα για πολλά θέ­ ματα: υπαρξιακά, μεταφυσικά, ψυχολογικά και πολιτικά: όμως δε θέλω να υπαγορέψω συντα­ γές σε κανένα. Αν αύριο μου ερχόταν η όρεξη να γράψω ένα βιβλίο ή ένα κείμενο για τα λάχανα του κήπου μου, νομίζω πως θα είχα κάθε δικαίω­ μα, γιατί τα λάχανα και υπάρχουν στον κόσμο και αξίζει να τα προσέξουμε. Μ ι α ε ρ γ ο β ιο γ ρ α φ ικ ή α ν α φ ο ρ ά θ α β ο η θ ο ύ σ ε

Σννέηευξη

τ ο υ ς Έ λ λ η ν ε ς α ν α γ ν ώ σ τ ε ς ν α σ α ς γ ν ω ρ ίσ ο υ ν καλύτερα.

Ας παρουσιαστώ, λοιπόν, στους αναγνώστες σας1θα σας κάνω μια μικρή βιογραφική αναφο­ ρά' για να δούμε αν μπορώ να την οργανώσω: Γεννήθηκα στην Πίζα το 1943. Σπούδασα στη Scuola Normale της Πίζας. Σήμερα διδάσκω πορτογαλικά στο Πανεπιστήμιο της Σιένας. Μέ­ χρι σήμερα δημοσίευσα, εκτός από πολλά κριτι­ κά κείμενα, δεκατέσσερα λογοτεχνικά βιβλία. Μερικά μεταφράστηκαν και στα Ελληνικά' τα βι­ βλία μου έχουν μεταφραστεί σε καμιά εικοσαριά γλώσσες· σ’ αυτές συμπεΘα έβαζα στις αποσκευές μου ριλαμβάνονται αν έπρεπε να μεταψέρζύ κάποια τα Ιαπωνέζικα βιβλία - εκτός από τον Πεσόα, και τα Ρωσικά. βιβλία του Πιραντέλο, του Έλαβα και με­ Σβέβο, του Κόνραντ ρικά βραβεία λογοτεχνίας, για τα οποία είμαι πολύ υπερήφανος, τα: Comisso, Campiello, Viareggio και στη Γαλλία το βραβείο Medicis και Jean Monet. Ζω στην εξοχή ή στη Φλωρεντία και κάνω μια ζωή απόλυτα ή­ συχη· έχω δύο παιδιά μεγάλα, ένα αγόρι που εί­ ναι 25 χρονώ και ένα κορίτσι 22, είμαι παντρεμέ­ νος εδώ και πολλά χρόνια. Η ε π ιλ ο γ ή τ η ς π ο ρ τ ο γ α λ ικ ή ς γ λ ώ σ σ α ς ή τ α ν τ υ χ α ία ή σ υ ν ε ιδ η τ ή ;

142

Ήταν μια τυχαία επιλογή. Καταρχάς πρέπει να πω ότι την Πορτογαλίατην ανακάλυψα στο Παρί­ σι, όταν ήμουν φοιτητής στο Πανεπιστήμιο. Έζησα μια μεγάλη χρονική περίοδο στο Παρίσι όταν ήμουν στο Α1έτος του Πανεπιστημίου και δεν ή­ ξερα ούτε μια λέξη πορτογαλικά, ίσως δεν ήξερα ακριβώς ούτε πού βρισκόταν η Πορτογαλία. Θυμάμαι που μια φορά, επιστρέφοντας στο σπίτι μου, στη Gare de Lyon, όπου είχα πάει για να πά­ ρω το τρένο, αγόρασα ένα μικρό βιβλίο από έναν πάγκο ενός πλανόδιου. Θα σας πω μάλιστα και γιατί το αγόρασα: γιατί στοίχιζε λίγο. Εκείνη την εποχή αγόραζα βιβλία που κυρίως κόστιζαν λίγο. Το βιβλίο ήταν ενός άγνωστου συγγραφέα που ονομαζόταν Φερδινάνδος Πεσόα και ήταν ένα ποιηματάκι μεταφρασμένο στα γαλλικά. Ήταν η πρώτη μετάφραση για τον Πεσόα που κυκλοφο­ ρούσε στο εξωτερικό και λεγόταν Bureau de Tabac και εγώ το διάβασα στο τρένο και κατα­ γοητεύτηκα· αποφάσισα, χάρη σ’ αυτό το ποίη­

Σννέντενξη

μα, να σπουδάσω πορτογαλικά. Έτσι μπήκα στο ιταλικό Πανεπιστήμιο και άρχισα τις σπουδές. Αργότερα πήγα στην Πορτογαλία, γνώρισα τη γυναίκα μου, που είναι Πορτογαλίδα, κι έπειτα η ζωή έκανε τα υπόλοιπα. Π ό σ ο ε π η ρ εά σ τη κ ε το έργο σ α ς α π ό το έργο του Π εσ ό α ;

Ο Πεσόα μ’ επηρέασε πολύ, όπως μ’ επηρέασαν και μ’ επηρέαζουν και άλλοι συγγραφείς που α­ γάπησα. Αν θα ’πρεπε να τους μεταφέρω μαζί μου, στις αποσκευές μου του συγγραφέα, θα υπήρχαν πολλοί συγγραφείς και πολλά βιβλία. Θα έβαζα σ’ αυτές εκτός από τον Πεσόα, τον Πι­ ραντέλο, τον Σβέβο, τον Κόνραντ. Πρέπει να πω πως ανακάλυψα τη λογοτεχνία όταν ήμουν έφη­ βος, κυρίως με τους αγγλοσάξονες. Ανακάλυψα την ευχαρίστηση της λογοτεχνίας και της ανά­ γνωσης με τους Κόνραντ, Κίπλινγκ, Στίβενσον και Μέλβιλ, γιατί είχα ένα θείο που ήταν αγγλό­ φιλος και είχε μια μικρή βιβλιοθήκη με αγγλοσάξονες συγγραφείς· άρχισε λοιπόν να μου δίνει να διαβάσω τα βιβλία τους σε μια παράξενη περίο­ δο της ζωής μου. Ανακάλυψα την ανάγνωση βι-

βλίων στην εφηβεία μου, μάλλον αργά, γύρω στα 14-15 χρόνια μου. Είχα τραυματιστεί σ’ ένα αυτοκινητιστικό ατύχημα και έμεινα ακίνητος στο κρε­ βάτι για ένα χρόνο- κατά τη διάρκεια αυτού του χρόνου βαριόμουν αφάνταστα. Ναι, το πιο δυνα­ τό συναίσθημα που είχα ήταν ακριβώς η ανία και ο θείος μου, που ήταν και λίγο ο διανοούμενος της οικογένειας, το κατάλαβε και προσπάθησε να τη θεραπεύσει δίνοντάς μου βιβλία. Έτσι έγι­ να λάτρης της ανάγνωσης. Γι’ αυτό και στις απο­ σκευές μου, εκτός από τον Πεσόα, υπάρχουν κι άλλοι συγγραφείς. Π ο ιο ι ε ίν α ι ο ι λ ό γ ο ι π ο υ σ α ς έ σ π ρ ω ξ α ν ν α γ ρ ά ­ ψ ετ ε ; Δ η λ α δ ή , υ π ή ρ ξ ε κ ά π ο ια σ τ ιγ μ ή σ τ η ζω ή σ α ς π ο υ β ρ ε θ ή κ α τ ε σ τ η ν α ν ά γ κ η να ε κ φ ρ ά σ ε τ ε κ ά τ ι ιδ ια ίτ ε ρ ο ;

Αυτή είναι μια ερώτηση στην οποία ένας συγγρα­ φέας σαν εμένα δεν μπορεί να απαντήσει. Έπει­ τα πιστεύω ότι κανένας συγγραφέας δεν θα μπο­ ρούσε ν’ απαντήσει σ’ αυτή την ερώτηση. Διάβα­ σα μια δημοσίευση που έκανε η γαλλική εφημε­ ρίδα «Liberation», πέρυσι ή πρόπερσι- σ’ αυτή ζη­ τούσαν από τους συγγραφείς ν’ απαντήσουν στην ερώτηση: «γιατί γράφετε;». Οι απαντήσεις ήταν πολύ διαφορετικές. Έτσι κι εγώ αναρωτιέ­ μαι: «Γιατί άραγε γράφει κανείς;». Είναι ένα γε­ γονός πολύ μυστήριο. Γιατί φοβάται το θάνατο; Ή γιατί φοβάται τη ζωή; Ή γιατί θέλει να επι­ στρέφει στη μητρική αγκάλη; Ή γιατί θα ήθελε να υπερβεί το όριο της λήθης; Ή γιατί δεν ξέρει να κάνει τίποτε άλλο; Ή γιατί, όπως έλεγε ο Πε­ σόα, η ζωή δεν αρκεί; Με μια κουβέντα οι λόγοι για τους οποίους γράφει κανείς είναι χιλιάδες κι είναι όλοι ακαθόριστοι. Π ο λ λ έ ς φ ο ρ έ ς γρ ά φ ε ι, ίσ ω ς, κ α ι γ ια να έ χ ε ι μ ια π ιο α ν τ ικ ε ιμ ε ν ικ ή ά π ο ψ η γ ια τ α π ρ ά γ μ α τ α ;

Η γραφή είναι μια μορφή γνώσης ή, τουλάχι­ στον, είναι η ψευδαίσθηση μιας μορφής γνώσης, γιατί - και αυτό πιστεύω πως συμβαίνει και με τους άλλους συγγραφείς - όταν γράφει κανείς έ­ να βιβλίο, έχει την εντύπωση πως καταφέρνει ν’ ανοίξει μια πόρτα- μόνο που έπειτα, όταν τελειώ­ σει το βιβλίο, αντιλαμβάνεται πως πίσω απ’ αυτή την πόρτα υπάρχει μια άλλη... Ε ίν α ι ο ι π α ρ α π ο μ π έ ς π ο υ β ρ ί σ κ ο υ μ ε σ τ α β ι ­ β λ ία σ α ς . Υ π ά ρ χ ο υ ν π ά ν τ α α υ τ έ ς ο ι π ό ρ τ ε ς π ο υ α ν ο ίγ ο υ ν η μ ια μ ε τ ά τ η ν άλ λ η κ α ι δ ε ν τε-

Σννέντενξη

λ ε ιώ ν ο υ ν π ο τέ .

Κι αυτό είναι επίσης μέρος της ομορφιάς της λο­ γοτεχνίας, γιατί είναι ένα συνεχές άνοιγμα από πόρτες που ίσως δεν οδηγούν πουθενά, όμως δί­ νουν την ψευδαίσθηση πως δίνουν μια μορφή γνώσης της ζωής. Εξάλλου τί θα ήταν η ζωή αν δεν τη διηγούμαστε με αφηγηματικούς όρους; Κατά βάθος κι εμείς, αλλά κι εκείνοι που δεν γρά­ φουν, πρέπει να διηγηθούμε τη ζωή μας στον ε­ αυτό μας, γιατί αλλιώς η ζωή δεν έχει μια λογική εξέλιξη, είναι ένα χάος. Για να βρούμε μια λογική σειρά πρέπει να π) διηγηθούμε είτε στον εαυτό μας είτε στους άλλους. Αυτό είναι η δύναμη της αφήγησης: είναι το να προσπαθήσουμε, τουλά­ χιστον να προσπαθήσουμε, να δώσουμε μια λο­ γική σειρά στα γεγονότα. Γ ια ν α ξ α ν α σ υ ν δ έ σ ο υ μ ε α υ τ ή τ η λ ο γ ικ ή σ ε ιρ ά μ ε τ ο έ ρ γ ο σ α ς , ό τ α ν δ ιά β α ζ α τ ο « R e q u ie m » , ε ί­ χ α τ η ν ε ν τ ύ π ω σ η π ω ς θ έ λ α τ ε να κ λ ε ίσ ε τ ε κάτι, σ α ν να θ έ λ α τ ε ν α τ ε λ ε ιώ σ ε τ ε μ ε κ ά τ ι π ο υ ή τ α ν α ιω ρ ο ύ μ ε ν ο .

Ήταν μια προσπάθεια να κλείσω μερικά πράγμα­ τα, να τελειώσω με αυτά τα φαντάσματα που κα­ τοικούν μέσα μας, που έρχονται και μας επισκέ­ πτονται τη νύ­ Όταν γράψει κανείς ένα βιβλίο χτα, όμως πι­ έχει την εντύπωση πως κατα­ στεύω πως οι φέρνει ν’ ανοίξει μια πόρτα- πρω ταγω νι­ μόνο που έπειτα, όταν τελειώ­ στές μου δεν σει το βιβλίο, αντιλαμβάνεται εγκαταλείποότι πίσω απ’ αυτή την πόρτα νται να πεθάυπάρχει μια άλλη... νουν ίσως θα το προσέξατε, προσπάθησα να γράψω τη λέξη «τέλος», όπως έκαναν το 19ο αιώνα: στο τέλος του βιβλίου υπάρχει γραμμένη η λέξη «τέλος». Έγραψα «τέλος», αλλά δεν πι­ στεύω πως θα υπάρξει ένα τέλος, γιατί όσο εγώ θα είμαι ζωντανός, αυτά τα πρόσωπα θα έρχο­ νται να μου κτυπούν την πόρτα, έχουν ανάγκη να 144 πουν κι άλλα πράγματα, το αισθάνομαι, το κατα­ λαβαίνω, έχουν ανάγκη να εκφραστούν ακόμη, θέλουν να μου πουν κάτι που ίσως εγώ δεν το κα­ τάλαβα και που ίσως και τα ίδια δεν το ’χουν κα­ ταλάβει, και λοιπόν έχουν ανάγκη να μιλήσουν. Και τότε πιστεύω πως το καλύτερο πράγμα για ένα συγγραφέα θα ήταν, όπως λέγαμε πριν σχε­ τικά με τις πόρτες, αντί να κλείσει μια πόρτα να την ανοίξει.

Συνέντευξη

Γ ια τ ί γ ρ ά ψ α τ ε τ ο «R e q u i e m » σ τ α π ο ρ τ ο γ α λ ικ ά ;

Κι αυτό επίσης είναι κάτι που δεν μπορώ νατό ε­ ξηγήσω, γιατί αν ρωτήσετε έναν Άγγλο συγγρα­ φέα γιατί δεν έγραψε στη μητρική του γλώσσα, νομίζω πως οι απαντήσεις θα είναι εξαιρετικά πο­ λύπλοκες- γιατί ο Κάφκα αντί να γράψει στα τσέ­ χικα αποφάσισε να γράψει στα γερμανικά, γιατί ο Κόνραντ αντί να γράψει στα πολωνικά έγραψε στα αγγλικά και γιατί ο Μπέκετ, που ήταν Άγγλος, αποφάσισε κάποια στιγμή να γράψει στα γαλλικά και να μεταφραστεί στα αγγλικά ή να γράψει στα αγγλικά και να μεταφραστεί στα γαλλικά; Με μια κουβέντα είναι μηχανισμοί πολύ μυσπίριοι της ψυχής μας. Προφανώς η γλωσσι­ κή πράξη δεν είναι μόνο μια εγκεφαλική πράξη, είναι και μια συναισθηματική πράξη που ανήκει στην ψυχή και έτσι κάποια στιγμή μπορεί να ξε­ χυθεί σαν πηγή. Από μένα ξεχύθηκε σαν πηγή. Εγώ εξάλλου αυτό το βιβλίο στα πορτογαλικά το έγραψα σ’ ένα ουδέτερο έδαφος, γιατί το έγρα­ ψα στο Παρίσι, ούτε στην Ιταλία ούτε στην Πορ­ τογαλία. Βρισκόμουν στο Παρίσι όπου έπρεπε να περάσω μια μεγάλη χρονική περίοδο και είχα στη διάθεσή μου, στη διάρκεια της μέρας, πολύ χρόνο. Πήγαινα στα καφέ του Παρισιού και αι­ σθανόμουν πως υπήρχε μια ιστορία που έπρεπε να γραφτεί κι έτσι άρχισα να τη γράφω και αντιλήφθηκα πως μου έβγαινε στα πορτογαλικά- και τότε το πρώτο βράδι, το ομολογώ, όταν επέ­ στρεψα στο ξενοδοχείο, προσπάθησα να μετα­ φράσω στα ιταλικά αυτό που είχα γράψει στα πορτογαλικά και μετά κατάλαβα πως αυτό που έ­ κανα ήταν βάρβαρο, γιατί όταν κάτι βγαίνει αυθόρμητα σε μια γλώσσα δεν πρέπει νατό ανα­ γκάσουμε να βγει σε άλλη γλώσσα, κι έτσι συνέ­ χισα να το γράφω όπως ήταν, χωρίς να προβλη­ ματίζομαι. Σ τ ο β ιβ λ ίο σ α ς « R e q u i e m » ο π ρ ω τ α γ ω ν ισ τ ή ς , τ ο ε γ ώ -α φ η γ η τ ή ς,

σ υ ν α ν τά πο λλά π ρ ό σ ω π α

π ο υ τ α σ υ ν α ν τ ή σ α μ ε κ α ι σ ’ άλ λ α έ ρ γ α σ α ς . Ο φ ίλ ο ς Τ α ντ έ ο υ ς, ο π α τ έ ρ α ς , η Ιζ α μ π έ λ , ο ζω ­ γ ρ ά φ ο ς τ ο υ μ ο υ σ ε ίο υ π ο υ

α ν τ ιγ ρ ά φ ε ι λ ε π τ ο ­

μ έ ρ ε ι ε ς α π ό έ ν α έ ρ γ ο τ ο υ B o s c h , κ,τ,λ. Κ ι ενώ μ ε ό λ ο υ ς έ χ ει έ ν α δ ιά λ ο γ ο , μ ε τ ο μ ό ν ο π ρ ό σ ω ­ π ο π ο υ σ υ ν α ν τ ιέ τ α ι α λλά ο δ ιά λ ο γ ο ς δ ε ν γ ρ ά ­ φ τηκε, ε ίν α ι η Ιζ α μ π έ λ . Γ ια τ ί;

Ίσως από μια αίσθηση ντροπής, γιατί η Ιζαμπέλ είχε σίγουρα μια ζωή πολύ δύσκολη και πολύ

δραματική, που δεν ήταν απαραίτητο να την αποκαλύψω στο κοινό, ήταν καλύτερα να σιωπήσω' ήταν καλύτερα αυτή η μύχια ζωή της ν’ ανήκει στην ίδια.

φέας. Αλλά αν κανένας ψυχαναλυτής μ’ άκουγε να μιλάω έτσι, θα με σκότωνε, φυσικά. Σ τ α β ιβ λ ία σ α ς υ π ά ρ χ ε ι μ ια δ ια φ ο ρ ο π ο ίη σ η α ­ ν ά μ ε σ α σ τ ο σ ώ μ α , τ η ν ψ υ χ ή κ α ι τ η σ υ ν ε ίδ η σ η .

Π ρ έ π ε ι να ο μ ο λ ο γ ή σ ω

πω ς δ ια β ά ζ ο ν τ α ς τ ο

« Μ α ύ ρ ο ά γ γ ε λ ο » σ υ ν ά ν τ η σ α δ υ σ κ ο λ ίε ς σ τ ο να καταλάβω

μ ε ρ ικ ά

πράγματα.

Το

«R e q u i e m »

μ ο υ έ λ υ σ ε α ρ κ ε τ ά ε ρ ω τ η μ α τ ικ ά . Α ν α ρ ω τ ιέ μ α ι, λ ο ιπ ό ν , α ν τ ο έ ρ γ ο σ α ς μ π ο ρ ε ί να δ ια β α σ τ ε ί χ ω ­ ρ ισ τ ά ή ε ίν α ι έ ν α σ υ ν ε χ έ ς μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α .

Εγώ ίσως ανήκω στο είδος των συγγραφέων που δε γράφουν μυθιστορήματα μετά οποία θα κλείσουν μια πόρτα και μετά θα γράψουν για ένα άλ­ λο θέμα. Ίσως ανήκω σ’ εκείνους τους συγγρα­ φείς που αντί να γράψουν ένα μεμονωμένο μυθι­ στόρημα, γράφουν το δικό τους κείμενο, το δικό τους μυθιστόρημα, το δικό τους αφήγημα κι έτσι υπάρχουν πρόσωπα που βγαίνουν από το πλαί­ σιο του αφηγηματικού λόγου, μπαίνουν σ’ ένα άλλο, οι καταστάσεις παντρεύονται, αλληλοπλησιάζονται, με δύο λόγια αγγίζονται. Μ ε τ η ν ψ υ χ α ν ά λ υ σ η ε ίχ α τ ε κ ά π ο ια σ χ έ σ η ;

Προσωπικά όχι. Φυσικά διάβασα μ’ ενδιαφέρον τα κείμενα της ψυχανάλυσης, γιατί πιστεύω ότι η ψυχανάλυση είναι μια από τις θεωρίες, μια από τις πιο σπουδαίες επιστήμες, αν μπορούμε να την ονομάσουμε έτσι, του αιώνα μας και άφησε βαθιά ίχνη στην κουλ­ τούρα μας, όχι μόνο την καθημερινή αλλά και τη λογοτεχνική. Θα έλεγα πως διάβα­ σα την ψυ­ χανάλυση α­ πό μια σκο­ πιά κυρίως λογοτεχνική. Με λίγα λό­ για, τις κλινι­ κές περιπτώ­ σεις του Φρόυντ, για να είμαι ειλικρινής, τις διάβασα σαν να ήταν λογο­ τεχνικά έργα και σ’ αυτή την περίπτωση θα ’λεγα πως ο Φρόυντ είναι πραγματικά μεγάλος συγγρα­

Μ π ο ρ ε ίτ ε ν α μ α ς μ ιλ ή σ ε τ ε γ ι’ α υ τ ό ;

Ήταν περισσό- ________________________ τερο ένα χι- I η γλωσσική πράξη δεν είναι ουμοριστικό γε- μόνο εγκετραχική είναι και γονός, αλλά γε- μια συναισθηματική πράξη νίκα είμαι πειnov avtjK£t (πην ψυχή κι έτσι σμένος πως κάποια στιγμή μπορεί να ξεαυτό που ο χυθεί σαν πηγή Φρόυντ ονόμα­ σε ασυνείδητο, οι Έλληνες, οι Λατίνοι κτλ. το είχαν ανακαλύψει πολύ πιο πριν, είχε ένα άλλο όνομα, κι έτσι εγώ δίνοντάς του ένα χριστιανικό όνομα το ονομάζω ψυχή ή πνεύμα, αν θέλετε. Είναι μια διάσταση που ανήκει στο ασυνείδητό μας. Η βιεννέζικη α­ στική τάξη στις αρχές του αιώνα το ονόμασε α­ συνείδητο, αλλά ουσιαστικά η ανακάλυψή του εί­ χε γίνει πολλούς μα πολλούς αιώνες πριν. Έ ν α ά λ λ ο θ έ μ α ε ίν α ι ο λ ό γ ο ς . Σ α ς δ ια β ά ζ ω μ ια φ ρ ά σ η π ο υ β ρ ή κ α σ το «R e q u iu m » : « Δ εν π ρ έ π ε ι ν α λ έ μ ε σ τ α γ ε γ ο ν ό τ α π ώ ς να π ο ρ ε υ τ ο ύ ν , γ ια τ ί α υ τ ά έ π ε ιτ α σ υ μ β α ίν ο υ ν π ρ α γ μ α τ ικ ά » . Λ ο ιπ ό ν π ο ια ε ίν α ι η λ ε ιτ ο υ ρ γ ία π ο υ έ χ ο υ ν ο ι λ έ ξ ε ις σ τ α έργα σας;

Η λέξη έχει φυσικά μια μα­ γική λειτουργία, έπειτα αρκεί να θυμηθούμε τις γραφές: Εν αρ­ χή ην ο λόγος..., με μια κουβέ­ ντα ο λόγος εί­ ναι το παν: είναι η κρίση, είναι ε­ ξυπνάδα, απο­ κρυπτογράφη­ ση του κόσμου, καταγραφή, ορ­ θολογισμός και πίσω απ’ όλα αυτά υπάρχει προφανώς κάτι ανώτερο, μαγικό, που κυβερνά το λόγο. Πράγ­ ματι εμείς χρησιμοποιούμε το λόγο και είμα­ στε άνθρωποι, όμως τα ζώα δεν τον έχουν.

Σννέντενξη

145

Σ τ α β ιβ λ ία σ α ς ε μ φ α ν ίζ ο ν τ α ι κ α ι ο ι μ ά ν τ ε ις , π.χ. σ τ ο « Ιν δ ιά ν ικ ο Ν υ χ τ ε ρ ιν ό » ο π ρ ω τ α γ ω ν ισ τ ή ς ρ ω τά έναν ανάπηρο, π ο υ τον μ ετα φ έρ ει ο α ­ δ ε λ φ ό ς τ ο υ σ τ η ν π λ ά τ η τ ο υ , γ ια τ ο μ έ λ λ ο ν τ ο ύ ­ το

ίδ ιο

κάνει

και

με

μ ια

Τ σ ιγ γ ά να

σ το

« R e q u i e m » . Π ο ι ε ς ε ίν α ι ο ι σ χ έ σ ε ις σ α ς μ ε τ ο ν μ α γ ικ ό κ ό σ μ ο ;

Εγώ για τον μαγικό κόσμο, όπως και για τη θρη­ σκεία, έχω, κατά κάποιον τρόπο, μεγάλο σεβα­ σμό και κατά έναν άλλο τρόπο ένα μεγάλο σκε­ πτικισμό. Έτσι κι αλλιώς, θεωρώ τον εαυτό μου σκεπτικιστή. Αλλά σαν καλός σκεπτικιστής που είμαι, υποψιάζομαι πως υπάρχουν στον κόσμο πράγματα ανώτερα από μας και λοιπόν, αν το σκεφτούμε, και οι καλλιτέχνες είναι μεγάλοι μά­ γοι, γιατί δημι­ ουργούν πρό­ σωπα κι από το μηδέν, δημι­ ουργούν την ο­ μορφιά, πα­ ρουσιάζουν τη μορφή, με δυο λόγια είναι δη­ μιουργοί-τώρα αν πάνω από αυτούς τους δημιουργούς υπάρχει ένας αληθινός θεός ή μια ανώτερη γνώση, αυτό φυσικά δεν μπορώ να το πω. Όμως, ότι υπάρχει κάτι το μαγικό τουλάχιστο στην τέχνη, αυτό είναι αλήθεια. Ίσως η τέχνη είναι η μοναδι­ κή φτωχή μαγεία που δόθηκε σε μας τους αν­ θρώπους.

σουν ένα ταξίδι, ένα ταξίδι έξω από εκείνη την κατάσταση. Αν είναι ένα σωτήριο ταξίδι, θα είναι ένα ψάρι, κι αφού το ψάρι στα χριστιανικά σύμ­ βολα είναι ένα σωτήριο ζώο, τότε αυτό θα είναι μια απελευθέρωση γι’ αυτούς- αν αντίθετα, ό­ πως στον πίνακα του Bosch (Οι πειρασμοί του Αγίου Αντωνίου), πρόκειται για ένα ψάρι που με­ ταφέρει δυο πρόσωπα, δυο μάγισσες, που πη­ γαίνουν για να κάνουν μια διαβολική μαγεία, αυτό δεν το ξέρω, αυτό ανήκει στο ριζικό των προσώπων. Ίσως μια μέρα αυτά τα πρόσωπα θα ’ρθουν να μου εξηγήσουν τί έκαναν εκείνη την περιβόητη νύχτα. Π ώ ς λ ε ιτ ο υ ρ γ ε ί ο χ ώ ρ ο ς κ α ι ο χ ρ ό ν ο ς σ τ α έ ρ γ α σας;

Δεν ξέρω αν διαβάσατε στις εφημερίδες ό­ που φαίνεται ότι ανακάλυψαν μια μηχανή του χρόνου ή τουλάχιστον υπάρχουν θεωρίες ε­ ξαιρετικών επιστημόνων που λένε πως, χάρη στις εξισώσεις του Αϊνστάιν, θα ήταν δυνατόν να κατασκευαστεί μια μηχανή που θα μας ε­ πέτρεπε να ταξιδεύουμε στο χρόνο. Παρ’ ό­ λα αυτά πιστεύω πως η μοναδική μηχανή που μας κάνει να ταξιδεύουμε ακόμη στο χρόνο είναι η λογοτεχνία κι έτσι εγώ τη χρησιμοποι­ ώ- κατά κάποιο τρόπο και η ιστορία λει­ τουργεί έτσι- γιατί, διαβάζοντας την ιστορία πραγματοποιούμε ένα ταξίδι στο χρόνο- με τη λογοτεχνία όμως αυτό συμβαίνει περισσό­ τερο, γιατί η λογοτεχνία μπορεί να πηδήσει και στο μέλλον, μας επιτρέπει να εξαλεί­ ψουμε το χρόνο, ενώ για την ιστορία ο χρό­ νος είναι ακριβώς ο Θεός που οδηγεί τις αν­ θρώπινες ενέργειες. Κι έτσι, μια και εμείς οι διανοούμενοι έχουμε αυτή τη μικρή εξουσία, προσπαθούμε να τη χρησιμοποιήσουμε. Κ α τ ά τη γνώ μη σ α ς υ π ά ρ χ ει α υ τό π ο υ λ έ μ ε

Ξ α ν α γ υ ρ ίζ ο ν τ α ς σ τ ο β ιβ λ ίο σ α ς « Ο Μ α ύ ρ ο ς ά γ ­ γ ε λος», σ ’ έ ν α α π ό τ α δ ιη γ ή μ α τ α μ ε φ ό ν τ ο τ η ν Π ο ρ τ ο γ α λ ία γ ύ ρ ω σ τ α 1968, τ ο εγ ώ α φ η γ η τ ή ς φ α ν τ ά ζ ε τ α ι τ η ν ε ξ ο υ σ ία σ α ν να ή τ α ν τ ο ψ ά ρ ι β λ ά χ ο ς (σ τ ε ίρ α ) π ο υ π ε θ α ίν ε ι. Σ τ ο τ έ λ ο ς τ ο υ δ ιη γ ή μ α τ ο ς , έ ν α ς α π ό τ ο υ ς π ρ ω τ α γ ω ν ισ τ έ ς , π ο υ ε ίχ α ν υ π ο φ έ ρ ε ι α π ό α υ τ ή τ η ν ε ξ ο υ σ ία , σ ώ ­ ζ ε ι τ ο ψ ά ρ ι π ο υ π ε θ α ίν ε ι. Γ ι α τ ί τ ο σ ώ ζ ε ι;

Αυτό το αφήνω στην κρίση του αναγνώστη. Δεν ξέρω αν εκείνο το ψάρι έχει θετική ή αρνητική λειτουργία στη ζωή αυτών των προσώπων. Είναι ένα ζώο που τους επιτρέπει να πραγματοποιή­

Συνέντευξη

«γ υ ν α ικ ε ίο ς » κ α ι « α ν τ ρ ικ ό ς » τ ρ ό π ο ς γ ρ α φ ή ς :

Είναι πολύ δύσκολο να δώσουμε ένα φύλο στη γραφή. Μου φαίνεται πως δεν έχει φύλο. Μπορώ να πω πως είμαι σίγουρος ότι οι γυναίκες μιλούν καλύτερα για τα προβλήματά τους από τους ά­ ντρες. Παρόλο που υπήρξαν μεγάλοι συγγρα­ φείς που προσπάθησαν να ερμηνεύσουν, με με­ γάλη λεπτότητα, τη γυναικεία ψυχή. Αν σκεφτού­ με την Άννα Καρένινα του Τολστόι, τη Μαντάμ Μποβαρίτου Φλομπέρ, βλέπουμε πως υπάρχουν άντρες συγγραφείς που τουλάχιστον προσπά­ θησαν να μπουν στον γυναικείο κόσμο. Πρέπει

ντήσεις: υπάρχουν οι πολιτι­ κοί, οι κοινωνιολόγοι, οι ψυχα­ ναλυτές και όλοι δίνουν απα­ ντήσεις· κατά τη γνώμη μου, η λογοτεχνία και ιδιαίτερα η δική μου, πρέπει να θέσει ερωτήμα­ τα. Ο Τ α ντ έ ο υ ς, λ ο ιπ ό ν , σ τ ο έ ρ γ ο

σ ας πο ιο ς ε ίν α ι; Α φ ο ύ ε ίν α ι α υ τ ό ς π ο υ ε μ φ α ν ίζ ε τ α ι π ο λ ύ σ ίγ ο υ ρ ο ς κ α ι έ χ ε ι π ο λ λ έ ς α π α ­ ν τ ή σ ε ις έ τ ο ιμ ε ς ;

Ο Ταντέους είναι ένα πνεύμα αντιλογίας. Ένας αντικομφορμιστής που έκανε και επίπονες επιλογές, μα που κι αυτός συμβάλλει στο να θέσει ερωτή­ ματα και να ταράξει τις συνει­ δήσεις. Κ α ί γ ια ν α τ ε λ ε ιώ σ ο υ μ ε , π ο ια σ χ έσ η έ χ ετε μ ε τη ν Ελλάδα;

να δούμε αν τα κατάφεραν. Τα κατάφεραν από λογοτεχνική σκοπιά. Τα κατάφεραν όμως από ψυχολογική; Αυτή είναι μια κρίση που την αφήνω στις γυναίκες. Σ ε π ο ιο υ ς α π ε υ θ ύ ν ε τ α ι τ ο έ ρ γ ο σ α ς ;

Απευθύνεται σε μια αδελφή ψυχή. Αν αυτή η ψυχή υπάρχει στην Ελλάδα, στη Γιουγκοσλαβία,· στην Ιαπωνία, αυτό δε μ’ ενδιαφέρει1απευθύνε­ ται σε κάποιον που εγώ τον αισθάνομαι κοντά μου, σε κάποιον που δυσκολεύεται να ζει όπως ε­ γώ δυσκολεύομαι να ζω, και που, από τη σκοπιά του αναγνώστη, πρέπει να προσπαθήσει να λύ­ σει τα προβλήματα που εγώ σαν συγγραφέας δεν μπορώ να λύσω1λοιπόν το πρόσωπο στο ο­ ποίο απευθύνομαι πρέπει να είναι μια αδελφή ψυχή, ένας συνένοχος. Το έ ρ γ ο σ α ς π ώ ς θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε να ε π η ρ ε ά σ ε ι τ ο υ ς σ η μ ε ρ ιν ο ύ ς ν έ ο υ ς ;

Θέτοντάς τους ερωτηματικά. Κατά τη γνώμη μου, η λογοτεχνία έχει χρέος να θέτει ερωτημα­ τικά, να αναμοχλεύει τις συνειδήσεις, αφού υπάρχουν πολλά πράγματα που προσπαθούν να καθησυχάσουν τις συνειδήσεις, να δώσουν απα-

Την Ελλάδα τη γνωρίζω από τους αρχαίους. Όμως μου έ; χουν μείνει μερικά θεμελιώδη γεγονότα- π.χ. θυμάμαι όταν ο καθηγητής μου στο Λύκειο διά­ λεξε για τον κα- ι θένα μας μια I Ο λόγος είναι το παν: είναι τραγωδία και ε- κΡίσιΡ είναι ε&ηνάδα, αη°μείς έπρεπε να κρυπτογράφηση του κόσμον, τη μεταφρά- καταγραφή, ορθολογισμός σουμε - ήταν η πρώτη μου με­ ταφραστική εμπειρία - εγώ διάλεξα την Αντιγόνη και θυμάμαι αυτή την πάλη σώμα με σώμα με το κείμενο, ένα κείμενο μακρινό, φυσικά, που εγώ έ­ πρεπε να το αποκρυπτογραφήσω με τη βοήθεια του λεξικού, πράγμα που όμως μου άρεσε πάρα πολύ, γιατί ήταν η πρώτη φορά που έπαιρνα ένα κείμενο και το μετέφραζα στη γλώσσα μου. Κι αυτό υπήρξε μια υπέροχη εμπειρία.

I

Γ ια τ ί δ εν ή ρ θ α τ ε σ τη ν Ελλάδα;

Γιατί εκείνες τις μέρες στην Ιταλία υπήρχε μια α­ περγία των υπαλλήλων πύργου ελέγχου στα αε­ ροπλάνα· δεν ξέραμε πότε θα φεύγαμε, ούτε πό­ τε θα φτάναμε, κινδυνεύαμε να κάνουμε ένα τα­ ξίδι μακρινό σαν να πηγαίναμε στο Χονγκ Κονγκ.

□

Σννέντενξη

147

επιμέλεια: Ηρακλής Παπαλέξης

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Γ νώ σ η το υ εαυ τού

Πρόκειται για ένα από τα ωραιότερα ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ Ο άλλος Αλέξανδρος νεοελληνικά μυθι­ Αθήνα, Καστανιώτης, 1995 στορήματα, όπου η Σελ. 184. Δρχ. 3.000 Μαργαρίτα Λυμπεράκη κινούμενη μα­ στορικά μεταξύ έμπεδου ρεαλισμού και αχαλίνωτης φα­ ντασίας αποπειρά­ ται να ανιχνεύσει τα βάθη της ψυχής του ανθρώπου και να ορίσει τους πα­ ράγοντες που δο­ μούντο χαρακτήρα του στις μέρες μας. Ο άλλος υπάρχει πάντα, και υπάρχει πρωτίστως μέσα μας· τον ανα-γνωρίζουμε μόνο εάν δεχθούμε τη νομιμότητα των αντιφάσεών μας και το μάταιο της α­ πόλυτης ταύτισής μας με στερεότυπα και ιδανικές καταστάσεις. Το αρνητικό του εαυτού μας είναι εξίσου καλό με το θετικό, γιατί θεμελιώνει τη διφυΐα του

ΜόλιζΚνχλοφόρησαν

ανθρώπου στο κάθε άτομο χωριστά. Βι­ βλίο μοναδικό. Γ. Κεντρωτής

Ε ν α γ κ α λ ισ μ ό ς τ ρ υ φ ε ρ ό τ η τ α ς

Με περισσή τρυφερότητα ο Μιχάλης Πιτένης σκύβει πάνω από τους ήρωες των διηγημάτων του που οι απλές στιγμές τους, αλλά και οι έντονες συγκινήσεις τους, ξετυλίγονται μέσα στα «κουβάρια της σιωπής». Ήρωές του συνηθισμένοι άνθρωποι, συχνά ηλικιωμένοι ή παιδιά που με το δικό τους τρόπο, με κάποιο ε­ σωτερικό έρεισμα ή σύμβολο προσπα­ θούν να βγουν αμόλευτοι από τις αντιξο­ ότητες που αντιμετωπίζουν και κάποτε τα καταφέρνουν, συνηθέστερα όμως μέ­ νουν με την πίκρα της αποτυχίας. Οι ηλι­ κιωμένες ηρωίδες του διαθέτουν τη σο­ φία της ζωής, ενώ οι νέες προσπαθούν να επιβιώσουν καταδεικνύοντας δυνά­ μεις εσωτερικές. Ο χώρος των περισσό­ τερων διηγημάτων είναι η ελληνική ε­ παρχία ως τόπος απομόνωσης και ε­ γκλωβισμού, αλλά ταυτόχρονα και ως τόπος - ο μόνος ί­ ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΙΤΕΝΗΣ σως - αυθεντικότη­ Τα κουβάρια της σιωπής τας. Σε τρίτο πρό­ Θεσσαλονίκη, Κοντέος, 1995 Σελ. 126. Δρχ. 2.000 σωπο και συχνά α-

πό την οπτική γωνία των γυναικών ηρωίδων, ο λόγος τρέχει αβίαστα και παρα­ σύρει τον αναγνώστη στην ανακάλυψη μικρών αλλά σημαντικών χαρακτηριστι­ κών και γεγονότων που αποτελούν τις κι­ νητήριες δυνάμεις της εξέλιξης των δρώμενων. Ιδιαίτερα ξεχωρίζουν: το ο­ μώνυμο διήγημα της συλλογής, «Για την αγάπη του πλησίον», «Ο ήλιος της πατρί­ δας», «Η μοναξιά της ασχήμιας» και το τελευταίο λυρικό πεζό «Τα απομεινάρια μιας εποχής», μια ελεγεία με θέμα το σεισμό της ιδιαίτερης πατρίδας του συγγραφέα, της Κοζάνης. Σε μια καλαί­ σθητη έκδοση, από τις εκδόσεις Κοντέος, από την οποία όμως δυστυχώς λείπει ο πίνακας περιεχομένων. Λ.Εξαρχοπούλου

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Ά τυχο ι έρω τες

Απελπισμένοι έρω­ τες, άτυχες σχέ­ IVAN TOURGUENIEFF Η εγκαταλελειμμένη σεις, διπλοί θάνα­ Μτφρ.: Λένα Μιλιλή τοι... Τα τυπικά Αθήνα, Δελφίνι, 1995 Σελ. 128. Δρχ. 1.500 γνωρίσματα της ρομαντικής σχολής βρίσκουν στην «Εγκαταλελειμμένη» την πιο αντιπ ρ ο σ ω π ε υ τ ικ ή τους έκφραση. Η Σουζάν Ιβάνοβνα, χτυπημένη από κα­ κή μοίρα, υποφέρει τα πάνδεινα μέσα σ’ ένα κόσμο εχθρι­ κό και δύσπιστο, περιτριγυρισμένη από κάθε είδους κακεντρεχείς και κακοπροαίρετους. Μέσα σε ατμόσφαιρα μελαγχολική και παγωμένη, ο Τουργκένιεφ κινεί τους ήρωες της όμορφης αυτής νουβέλας, προικίζοντάς τους μ’ ευγένεια, αλλ’ αφαιρώντας τους τόλμη και αποφασιστι­ κότητα. Στην «Εγκαταλελειμμένη»

θριαμβεύει η κακία και το θράσος και το τέλος κάθε άλλο παρά ευτυχισμένο αποδεικνύεται. Το λεπτεπίλεπτο ύφος, οι εύ­ θραυστοι χαρακτήρες, η κομψή αφήγη­ ση συνθέτουν μια συγκινητική ιστορία α­ γάπης, που απέχει τόσο πολύ από τα ση­ μερινά βάρβαρα ήθη. Ν. Κώτσιου

Η μ ε γ α λ ο π ρ έ π ε ια τ ο υ φ α ρ σ ικ ο ύ

Ο Αλφρέντ Ζαρύ (1873-1907), πρό_ δρομος του σουρεολισμού, ανήκει σε __________ _________ εκείνη την κατηγο­ ρία συγγραφέων που αντιμετώπισαν τη λογοτεχνία ως μια αρνητική πράξη απελευθέρωσης. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο μπορεί να γίνει κατα­ νοητό το γνωστότατο έργο του «Ο Βασι­ λιάς Ουμπού» και μέσα σ’ ένα ανάλογο _ πλαίσιο θα πρέπει να αναγνωσθεί το «Υπεραρσενικό» του (1902): Ένας τρια­ ντάρης καλοσχηματισμένος, αλλά ασή­ μαντος εμφανισιακά, άντρας αποδεικνύει την υπέρμετρη ερωτική αντοχή του _ ανθρώπου για να βρει τραγικό θάνατο α­ πό μια μηχανή λόγω κακών χειρισμών των πειραματιστών της. Το βιβλίο, ενταγμένο στη σειρά «Βιβλιοθήκη του Ερωτα» των εκδόσεων Καστανιώτη, χω­ ρίς κάποιο εισαγωγικό σχόλιο ή νύξεις για τη θέση του Ζαρύ στα γαλλικά γράμ­ ματα, λειτουργεί ισοπεδωτικά απέναντι στον συγγραφέα και ανασταλτικά απέ­ ναντι στο κείμενο λόγω μιας αδέξιας με­ τάφρασης. Δ. Τσατσούλης ΑΛΦΡΕΝΤ ΖΑΡΥ Το Υπεραρσενικό Μτφρ.:Δημήτρης Χοροσκελής Αθήνα, Καστανιώτης (Βιβλιοθήκη του Έρωτα), 1995 Σελ. 131. Δρν. 2.000

Α ν τ ιπ ο λ ε μ ικ ό μ ο ν ο π ά τ ι, ο έρω τας

Το σπάνιας εικαστικής δύναμης μυθι­ στόρημα του Γιαγούσι Ινοούε κάλλιστα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σαν σενάριο συναρπαστικής αντιπολεμι­ κής ταινίας.

Μόλις Κυκλοφόρησαν

Μέσα στη δίνη του ΓΙΑΓΟΥΣΙΙΝΟΟΥΕ εξοντωτικού πολέ­ Έρωτας και εκδίκηση μου μεταξύ των Μτφρ.: Έφη Καλλιφατίδη Αθήνα, Καστανιάτης, 1995 βαρβαρικών φυ­ Σελ.198. Δρχ. 3.000 λών, που σπαράσσονται, στοχεύο­ ντας στη μεγαλύτερη δυνατή επέκτασή τους δυτικά του Κίτρινου ποταμού στην Κίνα, τον ενδέκατο αιώνα, ξεπροβάλλει η πνευματική στάση του κεντρικού ήρωα του βιβλίου που αντιτάσσει στη βία και τη φρίκη του πολέμου, τις αιώνιες αξίες του ανθρώπινου βίου, κατορθώνοντας να βιώσειτην ερωτική μαγεία με μια εξω­ τικής ομορφιάς πριγκίπισσα μέσα στη φρικαλεότητα του πολέμου. Το βαθιά συγκινητικό και αντιπολεμικό αυτό μυθιστόρημα καταδείχνει ως μονα­ δικό μονοπάτι εσωτερικής λύτρωσης τα μνημεία του πολιτισμού και του ανθρω­ πισμού, που αποτελούν τον κώδικα επι­ κοινωνίας του ανθρώπινου βίου. Α. Κοντακίδης

Έ ν α ς λά τρ η ς τη ς α ρ χ α ία ς Ε λ λ ά δ α ς

Μυθιστορηματική βιογραφία του Ιουλιανού του παραβάτη (4ος αιώνας μ.Χ.). Γοητευμένος από το μεγαλείο των αρ­ χαίων Ελλήνων επιχείρησε να αναβιώσει τη λατρεία των θε­ ών του Ολύμπου ΔΜΙΤΡΙΜΕΡΕΖΚΟΦΣΚΙ Ο θάνατος των θεών ή και ν’ αναστήσει Ιουλιανός ο Παραβάτης καθετί το ελληνικό. Μτφρ.: Βλαδίμ. Κωνσταντινίδης Αθήνα, Εκάτη, 1995 Ο Ρώσος συγγρα­ Σελ. 152. Δρχ 2.080 φέας προσπαθεί ν’ αναλύσει την τα­ ραγμένη εκείνη ε­ ποχή, κατά την ο­ ποία εκδηλώθηκε 0 ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΩΝ ΘΕΩΝ δραματική ρήξη Ή μεταξύ της ελληνι­ ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ 0 ΠΑΡΑΒΑΤΗΣ κής φιλοσοφίας και της χριστιανικής θρησκείας.

■ Μέσ’ από τις σελί­ δες της ιστορίας του Ιουλιανού, ο ο-

ποιος - κατά το συγγραφέα - μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ο πρώτος Έλληνας στην ψυχή και τη γλώσσα βυζαντινός αυτοκράτορας (μιλούσε κι έγραφε την ελληνική ως μητρική), ο Μερεζκόφσκι προσεγγίζει μια εποχή. Εποχή, που ο αρ­ χαίος ελληνικός πολιτισμός του κάλλους και της ηδονής παλεύει με τη θρησκεία της λύτρωσης από την αμαρτία και την ενοχή. Η μετάφραση - σε καθαρεύουσα των αρχών του αιώνα - είναι πλήρως εναρ­ μονισμένη με το θέμα. Αξιέπαινη η πρω­ τοβουλία της «Εκάτης» ν’ αποκαταστήσει με το βιβλίο αυτό τη μορφή του Ιουλιανού. Ν. Κώτσιου

Ο ψ υ χ ο -υ π ο λ ο γ ισ τ ή ς

Γνωστή, όσο και παλιά, ιστορία δύο ανθρώπων που αλ­ λάζουν σώματα. Ο πολλά υποσχόμενος και φιλόδοξος ψυχίατρος μπαίνει στο κορμί ενός τρε­ λού δολοφόνου. Αφορμή για να περά­ σουμε μέσα από την αγωνία του θρίλερ και της επιστημονικής φαντασίας σε φι­ λοσοφικά μονοπάτια, που οδηγούν στον λαβύρινθο του ανθρώπινου νου. Ο ψυχο-υπολογιστής του ιδιοφυούς για­ τρού, με την επιτυχία του πειράματος της αλλαγής των σωμάτων, καταφέρνει να αφυπνίσει το ασυνείδητό μας. Η αγωνία και η φρίκη που μας προκαλεί η πλοκή του έργου, συνοδεύεται από μια βουτιά στον καθρέφτη της ψυχής μας, για ό,τι δεν μπορέσαμε ακόμα να βιώσουμε ή δεν τολμήσαμε. Τελικά «η μηχανή» του Ρενέ Μπελέτο, λειτουργεί σαν μια οθόνη που βουλιά­ ζει, αφήνοντας τον θεατή - αναγνώστη βουτηγμένο στα άδυτα της ψυχής του παλεύοντας με τους φόβους του, τους πόθους του και τα ανεκπλήρωτα όνει­ ρά του. Α. Κοντακίδης

ΡΕΝΕ ΜΠΕΛΕΤΟ Η μηχανή Μτφρ.: ΡέναΧάτχουτ Αθήνα, Καστανιώτης, 1995 Σελ. 406. Δρχ 4.000

ΠΟΙΗΣΗ Λ όγο ς μα τω μένος

Από τις πλέον αντιπροσωπευτικές φω­ νές της γενιάς του 70, ο Κώστας Γ. Παπαγεωργίου έχει εξερευνήσει ένα πλή­ θος από εκφραστικά μέσα και δυνατό­ τητες. Οι έξι συλλογές, που συνιστούν τον τόμο, είναι μια περιδιάβαση από το δημοτικό τραγούδι μέχρι την πιο μοντέρ­ να στιχουργική, μια διαδρομή σε τύπους παραδοσιακούς και μοτίβα σύγχρονα, έ­ νας γόνιμος προβληματισμός πάνω στην αποτελεσματικότητα της έκφρασης. Ο ποιητής δεν αρέσκεται στις εύκολες λύσεις. Επεξεργάζεται το λόγο, διυλίζει και φιλτράρει το στίχο του - εξαντλητικά μερικές φορές - υποβάλλει σε αλλεπάλ­ ληλες δοκιμασίες τη διατύπωσή του. Πί­ σω από κάθε ποίημα υπάρχει ένα ολό­ κληρο «εργαστή­ ριο» εποικοδομητι­ κού πειραματι­ ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ σμού. Ποιήματα 1972-1990 Στη θεματική του Αθήνα, Κανάκη, 1995 Σελ. 232. Δρχ. 3.000 Κ.Γ. Παπαγεωργίου επανέρχεται συ­ στηματικά ο Λόγος ΚΩΣΤΑΣ Γ. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ - θάνατος, η φθορά και η ανέκκλητη κα­ ταστροφή, αλλά και ο Λόγος ως αποκά­ λυψη και λυτρωτική διεργασία. Στο κο­ σμοείδωλο του ποι­ ητή κυριαρχούνε χρώματα μεταλλικά και μουντή ατμό­ σφαιρα ενώ επικρέμαται η απειλή της συντέλειας. Εφόδιο του ανυπεράσπιστου παραμένει πάντως η ειλικρίνεια και η αγνότητα. Ν. Κώτσιου

ποιήματα

Ω ρ α ία π ρ ω τ ο β ο υ λ ία

Οι αρχαίοι Έλληνες λυρικοί μέσ’ από ά­ σματα που αναφέρονται σε κάθε είδους δραστηριότητα της ζωής (ακόμη και στο

γέμισμα της κανά­ τας ή το ψήσιμο του ψωμιού) απο­ καλύπτουν μαζί με τα πάθη και τους εν­ θουσιασμούς τους, μαζί με την ψυχή και τους φιλοσοφι­ Αρχαίοι Έλληνες Λυρικοί (2) κούς τους στοχα­ (Ίβυκος, Ανακρέων, Σιμωνίδης, Δημοτικά, Σκόλια) σμούς. Η λυρική Εισ.-Μετ.-Σχόλια: ποίηση συνδέεται Δ. Δρακόπουλος με την αποικιακή εΕπιμέλεια: X. Γ. Ρώμας Αθήνα, Επικαιρότητα, 1995 ξάπλωση της Ελλά­ Σελ 118. Δρχ. 1.550 δας (7ος-5ος αι. π.Χ.) και προπά­ ντων με την αποτί­ ναξη των τυραννικών καθεστώτων και τη φιλελευθεροποίηση της πολιτικής ζωής. Ποίηση κατεξοχήν βιωματική, αποδίδει τα συναισθήματα του ανθρώπου και τραγουδιέται με συνοδεία λύρας (εξ ου και ο χαρακτηρισμός της)· διακρίνεται σε δύο βασικά είδη, στη μονωδία (ελε­ γεία, ίαμβος, μέλος) και στο χορικό ά­ σμα. Η ποιητική ουσία έχει διασωθεί στις δό­ κιμες μεταφράσεις της «Επικαιρότητας», που εναρμονίζουν τον νεο-ελληνικό με τον αρχαίο λόγο, χωρίς καμιά απώ­ λεια ποιητικής δροσιάς και φρεσκάδας. Ατόφια διατηρείται επίσης η ευαισθησία των λυρικών ποιητών και η τάση τους ν’α τενίσουντον κόσμο μ’ αισιοδοξία. Ο σύγχρονος αναγνώστης σίγουρα θα αισθανθεί μια πρωτόγνωρη οικειότητα (και συμπάθεια) με αυτούς που πρώτα έδωσαν την πρωτοκαθεδρία στο λυρικό «εγώ» και στην εξατομικευμένη ύπαρξη. Ν. Κώτσιου Αρχαίοι Έλληνες Λυρικοί (1) (Αλκμάν, Στησίχορος, Αλκαίος, Σαπφώ) Εισ.-Μετ.-Σχόλια: Χρίστος Γ. Ρώμας Επιμέλεια: Δ. Δρακόπουλος Αθήνα, Επικαιρότητα, 1995 Σελ. 160. Δρχ. 1.550

ΜΕΛΕΤΕΣ Σολω μός

Ο Διον. Σολωμός, ο εθνικός ποιητής της Ελλάδας, άφησε στους μεταγενέστε­ ρους κληρονομιά ανεκτίμητη. Το λογο­ τεχνικό του έργο αποτέλεσε όχι απλώς παράδειγμα, αλλά μέτρο σύγκρισης και γνώμονα για τη μετέπειτα μεγάλη ποίη-

ΜόλιςΚνύοφόρηοαν

σηαπότονΠαλαμά ΠΗΤΕΡ ΜΑΚΡΙΤΖ ώς τον Σικελιανό Διονύσιος Σολωμός και τον Ελύτη. Ο Μτφρ.: Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ Αθήνα, Καστανιώτης, 1995 στοχασμός του Σελ. 200. Δρχ. 3.000 προτρέπει σε υψη­ λές καλλιτεχνικές — αναζητήσεις καθώς υπήρξε μεγάλος και από ηθική και από πνευματική άποψη. Ο Πήτερ Μάκριτζ, καθηγητής της νεοελ­ ληνικής γλώσσας και φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ασχολείται με την πνευματική μορφή και με το έργο του ποιητή από την αρχή: δίνει μια εικόνα της ζωής και της καταγωγής του, και τον τοποθετεί σε σχέση με τη Ρομα­ ντική Σχολή, που κυριάρχησε στην ποίη­ ση της Ευρώπης γύρω στα μέσα του 19ου αιώνα. Στη συνέχεια αναλύει τα ποιήματα του Σολωμού, ακολουθώντας τη χρονολογική σειρά γραφής τους, από την άποψη του ύφους, της μορφολογίας και των καλλιτεχνικών επιρροών, αφού η ποίηση του Σολωμού είναι γεμάτη φύση και ελευθερία, θάνατο και θρησκεία, έ­ ρωτα και αγνότητα. Κ. Μαλαφάντης

Σ ύ γ κ ρ ο υ σ η τ ο υ π α λ ιο ύ μ ε τ ο κ α ιν ο ύ ρ ιο

Το μελέτημα αυτό του Μιχαήλ Μπαχτίν γράφτηκε το 1941 και περιλαμβάνεται στη συλλογή «Αι­ σθητική και θεωρία ΜΙΧΑΗΛ ΜΠΑΧΤΙΝ του Μυθιστορήμα­ Έπος και μυθιστόρημα Πρόλογος-Μτφρ.: τος». Πρόκειται για Γιάννης Κιουρτσάκης την αντιπαράθεση Αθήνα, Πόλις, 1995 Σελ. 92. Δρχ 1.700 του έπους προς το μυθιστόρημα, που βασίζεται κατ’ επέ­ κταση στη θεμελια­ κή αντίθεση του αρ­ χαίου κόσμου προς τους συνεχώς διαμορφούμενους νε­ ότερους χρόνους. Το παρελθόν είναι αποκρυσταλλωμέ­ νο και παγιωμένο, δεν επιδέχεται κρι­ τική και απαιτεί

Μόλις Κυκλοφόρησαν

ευλαβική προσήλωση. Το έπος αποτελεί την αισθητική πραγμάτωση του «από­ λυτου παρελθόντος» στο χώρο της λο­ γοτεχνίας. Στους αντίποδες βρίσκεται το μυθιστόρημα, έκφραση των νεότε­ ρων χρόνων και αντικατοπτρισμός του αέναου γίγνεσθαι της ιστορίας. Ο Μπαχτίν, κορυφαία μορφή της θεω­ ρίας της λογοτεχνίας, άνοιξε εντελώς καινούριους δρόμους με τις μελέτες του και επαναπροσδιόρισε βασικές έννοιες ασκώντας πολεμική στους Ρώσους φορ­ μαλιστές και τη γλωσσολογία του Σωσσύρ. Το «Έπος και Μυθιστόρημα» είναι ένα σπουδαίο κείμενο που ανατέμνει τα δύο είδη και καταλήγει, μέσ’ από τη σύ­ γκριση, σε μια σειρά από σπουδαία συμπεράσματα. Ν. Κώτσιου

ΔΟΚΙΜΙΟ Α ν α κ ρ ά ζ ο ν τ α ς α λ λ η λ ο ύ ια

Αυτά τα δεκαπέντε δοκίμια του ερασιτέχνη-εραστή του αυτοστοχασμού και συνεπαγωγικά εραστή της φιλοσοφίας, θα ήταν πρόσφορο να τα αναγνώσετε, ξεκινώντας από το τέλος του βιβλίου (σελ. 206-223), όπου καταχωρούνται δύο, σχετικά πρόσφατες, συνεντεύξεις του Χρήστου Μαλεβίτση. Περατώνοντας την ανάγνωση των συνε­ ντεύξεων που είναι σαν την κατάληξη στη θάλασσα (το ταξίδι τώρα αρχίζει) των πηγών του στοχασμού του, επιχει­ ρήστε την ορθόδοξη ανάγνωση του τό­ μου, από τον πρόλογο. Ο στοχαστής έχει χτίσει εδώ και χρόνια με αθόρυβο, αλήθεια, τρόπο - όπως η χελιδών τη φωλεά της - την χαϊντεγγεριανή αχυροκαλύβη του και κλεισμένος εντός της, αναζητά (αναστοχαζόμενος τον παραδομένο φιλοσοφικό λόγο), για ποιους λόγους η ύπαρξη λοξοδρόμησε από την εποχή του Διαφωτισμού και διατί αυτός ο δρόμος λοξός εσύρθηκε ώς τις ημέρες μας.

Ανακράζει αλλη­ λούια και μμας ΜΑΛ Ε™ s καλεί Η παιδεία του ανθρώπου να (ξανα) βρούμε Δοκίμια την οδό της ΑληθείΑ?Τ~ϊ!!τ?Α όςλ1®“ 1 , " 1 Σελ. 288. Δρχ. 2.600 ας αμωμοι. Να ξα- __________________ ναβρεί ο λόγος τον λόγο του. Πώς; Ερωτά και πάσχει. Β. Καλαμαράς

Δ ια ν ό η σ η κ αι ε π ισ τ ή μ η

Βασίζεται στη διάλεξη που έδωσε στο Καίμπριτζ, το 1959, ο Snow (διδάκτωρ της μοριακής φυσικής αλλά και μυθιστοριογράφος, 1905-1980). Αναφέρεται στην «κουλτούρα» των διανοουμένων α­ πό το ένα μέρος και σ’ εκείνη των επιστη­ μόνων από το άλλο, μεταξύ των οποίων ο συγγραφέας ανακαλύπτει αμοιβαία καχυποψία και δυσπιστία. Ο Snow c Ρ SNOW υπεραμύνεται της Οι δύο κουλτούρες «ηθικήο υνείαο Μτφρ.: ΜαριάνναΤζιαντζή «ηυικης υγείας» Εισαγωγή: Stefan Collini των επιστημόνων Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1!" Σελ. 176. Δρχ 2.200 που δρουν ως ομά­ δα και ενδιαφέρονται για το συλλογικό καλό και το μέλλον της ανθρωπότητας, σε σύγκριση με τις προσωπικότητες των γραμμάτων που τις διακρίνει ατομικισμός, στροφή στο παρελθόν, σχέσεις μετά άκρα και ενίοτε αντισημιτισμός. Το βιβλίο αυτό προκάλεσε θόρυβο και πολλές διαμάχες, μεταφράστηκε σε αρ­ κετές γλώσσες και θεωρείται έργο κλα­ σικό, αναφερόμενο στον κοινωνικό ρόλο της επιστήμης. Ν. Κώτσιου

ΑΝΘΟΛΟΓΙΕΣ Έ ξ ο χ η δ ο υ λ ε ιά

Ένας χρήσιμος και πρακτικός λογοτε­ χνικός οδηγός από έναν εξπέρ της λογο­ τεχνικής κριτικής. Ο Δημοσθένης Κούρτοβικ παρουσιάζει με καίριους χαρακτη­ ρισμούς κι ευθύβολες παρατηρήσεις το

έργο μερικών από τους πιο αντιπροσω­ πευτικούς μεταπολεμικούς συγγραφείς. Οι ευσύνοπτες παρουσιάσεις του, με βά­ ση κυρίως τους όρους που θέτουν τα ί­ δια τα κείμενα, δίνουν το στίγμα της με­ ταπολεμικής μας λογοτεχνίας λιτά κι ό­ μως με τρόπο μεστό, χωρίς περιττές φλυαρίες και άσκοπες απεραντολογίες. Ο Δημοσθένης Κούρτοβικ δε φαίνεται να ___________________ είναι δέσμιος οριΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ΚΟΥΡΤΟΒΙΚ σμένης κριτικής 'Ελληνες Μεταπολεμικοί σχολής, αλλά προΣυγγραφεις λ ιν η Ένας κριτικός οδηγός τιμά να υιοθετεί ενα Αθήνα, Πατάκης, 1995 εκλεκτικιστικό μο­ Σελ. 268. Δρχ 3.200 ντέλο, αφομοιώνο­ ντας δημιουργικά στοιχεία ποικίλων θεωριών. Καταδυόμε­ νος στον πυρήνα των έργων, εστιάζει το ενδιαφέρον του στην ουσία, μορφική και ιδεολογική, και μας μεταφέρει μαζί με το νόημα και την αλήθεια του δημιουργού. Σίγουρα πρόκειται για ένα βιβλίο, που ήρ­ θε να καλύψει μεγάλο κενό. Ν. Κώτσιου

Η πρόκληση

Δύο σημαντικότατοι σύγχρονοι κριτικοί λογοτεχνίας ανθολογούν και αξιολο­ γούν Έλληνες πεζογράφους που πρωτοεμφανίστηκαν α­ πό το 1974 έως το ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΚΟΤΖΙΑ 1990. Χρονολογικοί ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ (Ανθολόγηση) περιορισμοί που καΣύγχρονοι Έλληνες ταπατώνται κατά το Πεζογράφοι 1974-1990 10%, αφού από Αθήνα, Πατάκης, 1995 Σελ. 230. Δρχ 3.800 τους 21 ανθολογη­ μένους οι δυο εμφα­ νίστηκαν νωρίτερα. Πιστεύω στο σημανπκό της έκδοσης μιας ανθολόγησης είτε παλαιότερων είτε σύγχρονων λο­ γοτεχνών. Είναι βέ­ βαιο πως οι ανθολο­ γούμενοι θα είναι σημαντικοί συγγρα­ φείς. ΓΓ αυτό εκεί­ νο που ενδιαφέρει

είναι τα κριτήρια των ανθολογούντων, καθρέφτης των τάσεων και αξιολογήσε­ ων της κριτικής σκέψης μιας εποχής. Φοβάμαι πως στον πρόλογο των Ε.Κ. και Β.Χ. τα κριτήρια δεν δηλώνονται, τα παρατιθέμενα αποσπάσματα έργων δεν αποσαφηνίζουν: πρόκειται για μια γλωσ­ σική, αφηγηματικής τεχνικής ή επί του περιεχομένου αξιολόγηση και αντιπροσωπευτικότητα των πεζογραφικών τάσεωντης δεκαπενταετίας; Πρόκειται για τα αξιολογότερα κείμενα ή τους αξιολογότερους πεζογράφους; «Στάδιο ωριμότη­ τας», «ποιοτικό αποτέλεσμα», «υποσχό­ μενο αλλά αδιαμόρφωτο ακόμη έργο», «μελλοντική πορεία» κ.λπ. μήπως είναι ό­ ροι ασυμβίβαστοι με τη συμπερίληψη συγγραφέων ενός ή ακόμη και δύο μό­ νον έργων; Ερωτήματα αναπόφευκτα αλλά και αναμενόμενα για κάθε ανάλογη περίπτωση. Ούτως ή άλλως, οι ανθολογούντες δημιουργούν την πρόκληση... Δ. Τσατσούλης

Π ε ν τ ά τ ο μ ο τα ξ ίδ ι σ τ ο χ ρ ό ν ο

Ο Οδυσσέας είναι το αρχετυπικό σύμβολο της ελληνικής φυλής. Η αναζήτη­ ση δια της θαλάσ­ ΑΝΝΙΤΑ Π. ΠΑΝΑΡΕΤΟΥ σης είναι, θα μπο­ «Ελληνική ταξιδιωτική λογοτεχνία» ρούσε να πει κά­ Η μακριά πορεία ποιος, κυτταρική των απαρχών ώς τον 19ο αιώνα στην ελληνική ιστο­ Πρόλογος: ΖακΛακαριέρ ρία. Η Αννίτα Π. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1995 Παναρέτου στην Σελ. 329+374+373+463+430. Δρχ. 30.000 πεντάτομη θεματι­ κή ανθολογία της διερευνά εξαντλη­ τικά το αντικείμενό της μέσα από αντι­ προσωπευτικά κεί­ μενα της αρχαίας, βυζαντινής και νεό­ τερης γραμματείας μας. Από τον Όμηρο ως τον Πεντζίκη. Ένα οδοιπορικό που δεν ' απευθύνεται

μόνο στον φιλόλογο αλλά και στον θια­ σώτη της ταξιδιωτικής λογοτεχνίας. Ει­ δική μνεία πρέπει να γίνει στην ακριβή και άρτια αισθητικά έκδοση της «Επικαιρότητας». Μ. Φάις

ΛΕΞΙΚΑ Η π α λ ιά γ ν ώ σ η

Η ζωή όταν ξεπερ­ νά τα όρια της α­ πλής επιβίωσης, ί­ σως να μην είναι τί­ ποτε άλλο από ένα παιχνίδι συμβολι­ σμών και συμβόλων, όπως έρχεται να μας θυμίσει με το «Λεξικό» του ένας ποι­ ητής, ο Χουάν Εδουάρδο Σιρλότ, κατα­ γράφοντας ερμηνείες και όψεις εννοιών με μυθολογικές, ιστορικές και ανθρωπολογικές προεκτάσεις. Το βιβλίο, χρήσιμο τόσο στον ειδικό όσο και στο κοινό που προσεγγίζει για πρώτη φορά τον χώρο του συμβολισμού, συμπληρώνει τη μικρή σχετικά βιβλιο­ γραφία του χώρου, που αν εξαιρέσουμε μια περίπτωση, έχει να κάνει με υποκειμενικές-καθοδηγούμενες από ομάδες ποικίλων στόχων, εργασίες. Παρά τα όσα γράφονται στο οπισθό­ φυλλο, η έκδοση σίγουρα δεν μπορεί να «συγκεντρώσει όλη αυτή τη γνώση πα­ λιά και καινούρια» παρά τη θέληση του γνωστού ως ποιητή συγγραφέα του, που θέλησε να δώσει ένα έργο αναφοράς, πράγμα το οποίο σε γενικές γραμμές κατάφερε. Η μετάφραση παρά τις πολύ καλές της στιγμές, έχει προβλήματα στην απόδο­ ση ορισμένων εννοιών. Δεν μπορούμε να δεχθούμε εύκολα λ.χ. ότι οι νεράιδες... είναι «πλύστρες», ούτε να παραβλά­ ψουμε στο συγκεκριμένο λήμμα την ύ­ παρξη πολλών δυτικών ονομάτων με την ταυτόχρονη απουσία των δικών μας ό­ ρων «καλοκυράδες», «νεραϊδοκόρες», «κόρες του γυαλού» κ.ά.

ΧΟΥΑΝ ΕΔΟΥΑΡΔΟ ΣΙΡΛΟΤ Το Λεξικό των Συμβόλων Μπρρ.: Ρήγας Καππάτος Αθήνα, Κονιδάρη, 1995 Σελ. 603. Δρχ. 6.000

Όσον αφορά τη δυνατότητα ουσιαστι­ κής χρήσης του βιβλίου θα πρέπει να ση­ μειωθεί η έλλειψη εξήγησης της συμβο­ λικής σημασίας ανά μυθολογία, παρά­ δοση, σύστημα αξιών και γεωγραφικό χώρο, πράγμα που περιορίζει σημαντικά την αξία αλλά κυρίως την εμβέλεια του έργου. Μ. Δεληπέτρος

ΙΣΤΟΡΙΑ Δ υ ό μ ισ ι α ιώ ν ε ς ισ τ ο ρ ία

Αφιερωμένος στον καθηγητή της Ιστο­ ρίας Αλέξανδρο Δεσποτόπουλο είναι ο άκρως ενδιαφέρων συλλογικός τόμος με μελετήματα πα­ νεπιστημιακών κα­ θηγητών, αναφερόΑφιέρωμα στον Αλέξανδρο μενα σε τομείς και I. Δεσποτόπουλο Ανάλεκτα Νεότερης φάσεις της νεότε­ Ελληνικής Ιστορίας ρης ελληνικής ιστο­ Επιμέλεια: Στέφανος Παπαγεωργίου Αθήνα, Παπαζήσης, 1995 ρίας, από το 1737 Σελ. 360. Δρχ. 5.200 μέχρι το 1967. Η ποικιλία των θεμά­ των - δημογραφικά, πολιτικά, πολι­ τειακά, εκκλησια­ στικά, νομικά, στρατιωτικά, εκπαι­ δευτικά, καλλιτεχνι­ κά, διοικητικά, φι­ λολογικά και αισθη­ τικά - οι διαφορετι­ κές οπτικές γωνίες προσέγγισης και θέασης των «ιστορουμένων» και η ευρύτητα των από­ ψεων που διατυπώνονται, εγγυώνται την ασφαλή ανακάλυψη άγνωστων πτυχών, κυρίως του 19ου αιώνα, πριν και μετά την Ελληνική Επανάσταση. Το βιβλίο συνιστάται ανεπιφύλακτα σε όποιον ενδιαφέρεται για την επιστημονική αναδί­ φηση στην ελληνική ιστορία των νεότε­ ρων χρόνων. Γ. Κεντρωτής

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Ε υ ρ ω π α ϊκ ό ς Δ ια φ ω τ ισ μ ό ς

Η Εγκυκλοπαίδεια υπήρξε έργο του μεγάλου Γάλλου συγγραφέα, μαθη­ ματικού και φιλό­ σοφου Ντενίς Ντιντερό (1713-1784). Πρώτος αυτός συνέλαβε την ιδέα της καταγραφής και έκδοσης της ιστορίας του ανθρώπου σε μια σειρά εγκυκλοπαι­ δικών λημμάτων, συνταγμένων παρατα­ κτικά σε αλφαβητική σειρά. Γιατο σκοπό αυτό συνεργάστηκε και συνεταιρίστηκε με τον μαθηματικό Νταλαμπέρ. Ο πρώτος τόμος κυκλοφόρησε το 1751 και ο τελευταίος το 1772, μετά από συστηματικές διώξεις και από φοβερές δυσκολίες, τις οποίες αντιμετώπισε με πείσμα ο εκδότης. Η πρώτη έκδοση του έργου αποτελέστηκε από 35 τόμους (23.135 σελίδες) και με περισσότερους από 3.000 πίνακες (χαρακτικά), καμωμέ­ νους από τους πιο σπουδαίους καλλιτέ­ χνες της εποχής. Η Εγκυκλοπαίδεια αποτελεί ορόσημο της ανθρώπινης σκέψης και μια νίκη του φιλοσοφικού και ρασιοναλιστικού πνεύ­ ματος εναντίον των δυνάμεων που εκ­ προσωπούσαν την αδικία και την αντί­ δραση. Ήταν η μεγαλύτερη εκδοτική ε­ πιτυχία του αιώνα και στον πνευματικό και στον εμπορικό τομέα, με πολλές επανεκδόσεις στη Γαλλία και σ’ άλλες χώ­ ρες. Σ’ αυτό τον τόμο παρουσιάζονται οι ενό­ τητες: Αλφάβητα, Καλλιγραφία, Χαρτο­ ποιία, Τυπογραφία, Βιβλιοδεσία και συνοδεύονται από κατατοπιστικό εισα­ γωγικό σημείωμα του επιμελητή. Κ. Μαλαφάνιης

ΝΤΙΝΤΕΡΟ Εγκυκλοπαίδεια Κείμενα - Επιμέλεια: Κυρ. Ντελόπουλος Αθήνα, Καστανιά>της, 1995 Σελ. 144. Δρχ. 2.000

Έ ν α ς ιδ ιό ρ ρ υ θ μ ο ς κ ύ ρ ιο ς

Αφορμή για τη σκιαγράφηση του «κυρί­ ου Τεστ» υπήρξε ο «Λόγος περί της με­ θόδου» του Descartes. Ο «κύριος Τεστ»

συγκροτείται από ΠΩΛ ΒΑΛΕΡΥ μια σειρά κειμένων 0 κύριος Τεστ με φιλοσοφικό χα­ Μτφρ.: Τίτος Πατρίκιος Αθήνα, Ολκός, 1995 ρακτήρα, που πλη­ Σελ. 152. Δρχ. 2.400 σιάζουν τη δοκιμιακή γραφή χωρίς ό­ μως να ταυτίζονται μ’ αυτήν απολύ­ τως. Ο κύριος Τεστ είναι ένας ιδιόρ­ ρυθμος μηδενι­ στής που παρατη­ ρεί τον κόσμο και συγχρόνως γίνεται αντικείμενο παρα­ τήρησης από τους οικείους του. Ο Πωλ Βαλερύ επι­ χειρεί να μας φέρει σ’ επαφή με αυτό το εντελώς νοοκρατούμενο πλάσμα, που δε μετέχει σε συναισθηματική ζωή, παραθέτοντας αφηγήσεις συγγενών και γνωστών του μαζί με κάποιους αφορισμούς και στοχασμούς τού ίδιου του ήρωά του. Εξόχως αποκαλυπτική είναι, π.χ., η εξομολόγηση της κυρίας Αιμιλίας Τεστ. Το βιβλίο διατηρεί πολλά στοιχεία μυθι­ στορήματος και, όπως σημειώνει ο Τίτος Πατρίκιος (που το μετέφρασε υποδειγ­ ματικά), «είναι, από την άποψη της γρα­ φής, σα να γεννήθηκε σήμερα». Ο «κύ­ ριος Τεστ» έρχεται να πλουτίσει τη θαυμαστή σειρά «Μικρή Άρκτος» των εκ­ δόσεων «Ολκός», που φροντίζουν πάντα να επιφυλάσσουν τις πλέον ευχάριστες εκπλήξεις στους απαιτητικούς αναγνώΝ. Κώτσιου

ΚΛΑΣΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Α θ λ η τ ισ μ ό ς χ ω ρ ίς τ τ α ρ α γ ο ν τ ισ μ ό

Επιλογή 83 μαρ­ τυριών από αρχαί­ ους συγγραφείς (Όμηρο, Παυσα­

Μόλις Κυκλοφόρησαν

ΑΡΧΑΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ Ιδεώδες και πραγματικότητα Μτφρ.: ΧρήστοςΣταμπουλής Αθήνα, Εξάντας, 1995 Σελ. 457. Δρχ. 4.500

νία, Πλάτωνα, Φιλόστρατο, Λουκιανό, Σοφοκλή κ.ά.), παπύρους και επιγραφές σχετικά με τον αρχαίο ελληνικό αθλητι­ σμό και το ιδεώδες του συνθέτουν το βι­ βλίο αυτό, το οποίο παραθέτει τόσο το αρχαίο κείμενο όσο και τη νεοελληνική μετάφραση. Η επιλογή έγινε από τον Stephen G. Miller, το όνομα του οποίου, περιέργως, δεν εμφανίζεται στο εξώ­ φυλλο αλλά αναφέρεται στο εισαγωγικό σημείωμα για την έκδοση. Η ύλη κατανέμεται κατά θεματικές ενότητες και επιμέρους θέματα όπως τα αγωνίσματα της ομηρικής εποχής και εκείνα που συμπεριλαμβάνονταν στους επίσημους αγώ­ νες, οι γυναίκες στον αθλητισμό, για την καθιέρωση της συνήθειας γυμνικών α­ γώνων, παιχνίδια με μπάλα κ.λπ. Σε πα­ ράρτημα δίνονται τα προγράμματα των Ολυμπιακών και Πύθιων αγώνων, ενώ α­ κολουθεί κατατοπιστικό και χρήσιμο γλωσσάρι. Μια εύχρηστη έκδοση για έ­ ναν αθλητισμό γύμνασμα και όχι χρημα­ τιστήριο. Δ. Τσατσούλης

ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Πάθη ψ υχής

Καλωσορίσατε στη θαυμαστή επικρά­ τεια της Ψυχανά­ λυσης, γευθείτε με­ ρικούς από τους καρπούς της, ακού­ στε τις εμπειρίες που γνώρισαν οι ταξιδευτές της, αυτό μοιάζει να λέει κυρίως σε κοινωνικούς λει­ τουργούς κ.ά. ειδικούς, η Ίσκα Σάλτζμπεργκερ-Ουίτενμπεργκ, κορυφαία ψυχοθεραπεύτρια στην κλινική Τάβιστοκ του Λονδίνου. Η πανεπιστημιακή δασκά­ λα, ακροβάτησε ανάμεσα στη δυσκολία του ειδικού βιβλίου και τη γοητεία του προσιτού, και το αποτέλεσμα δικαιώνει μόνο τους πιστούς του «Ερευνάτε τας Γραφάς». Άμα δεν το έχεις μέσα σου να ψάξεις, τί να σου πει και τί να αφήσει το συγκεκριμένο

ΙΣΚΑ ΣΑΛΤΖΜΠΕΡΓΚΕΡΟΥΙΤΕΝΜΠΕΡΓΚ Η αυτογνωσία από ψυχαναλυτική θεώρηση και οι ανθρώπινες σχέσεις (Μια Κλαϊνική προσέγγιση) Αθήνα, Καστανιώτης, 1995 Σελ. 206. Δρχ 3.000

βιβλίο που δεν υποστηρίζει δα πως θα αλ­ λάξει και τη μοίρα του κόσμου. Και αυτές οι σειρές δεν χρειάζεται να πάρουν θέση για το αν ρίζωσαν τα άνθη του παππούΦρόυδ στον κήπο της Κλάιν, για να ανθί­ σουν τώρα στα μάτια της Ίσκα. Πολύ δύ­ σκολη δουλειά τα βιβλία ψυχολογίας. Με λίγα από δαύτα αξίζει να ασχοληθούν, λί­ γοι και με προσοχή. Μ. Δεληπέτρος

Ό ν ε ιρ ο και θ ε ρ α π ε ία

Στο «Συνομιλώντας ARNOLD MINDELL με το σώμα που ο­ Συνομιλώντας με το σώμα νειρεύεται» η ψυχο­ που ονειρεύεται θεραπεία προσλαμ­ Μτφρ.: ΜαρίαΣόλμαν Επιμέλεια: Γιώργος Καλομοίρης βάνει νέες κι ανυπο­ Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1995 ψίαστες διαστάσεις. Σελ. 168. Δρχ. 2.200 Ο Arnold Mindell συνδέει τα όνειρα με τα ψυχοσωματικά συμπτώματα και με­ λετά πώς το φαντασιακό παρεισφρέει στο πραγματικό και αντιστρόφως. Δημιουργείται έτσι η έννοια του «ονειροσώματος» (Dreambody), που έρχεται να εκπέμψει μηνύματα σε πολλές και διαφορετικές διαστάσεις. Τα σήματα που προέρχονται από το σώμα, τα αποκαλούμε συμπτώμα­ τα. Τα ονειρικά σήματα, τα αποκαλούμε σύμβολα. Ο συγγραφέας αποδεικνύει με ζωντανές και γλαφυρές περιγραφές περι­ πτώσεων άτι τα μεν και τα δε σχετίζονται μεταξύ τους με ποικίλες διασυνδέσεις. Στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος βρίσκο­ νται οι σωματικά άρρωστοι, οι ετοιμοθά­ νατοι ασθενείς, οι ψυχωτικοί αλλά και όλοι οι συνηθισμένοι άνθρωποι με ψυχοσωμα­ τικές διαταραχές. Η προσέγγιση του θέ­ ματος είναι πράγματι ριζοσπαστική, αν και πολλές πτυχές της εγείρουν ερωτήματα ως προς τηναποτελεσματικότητάτης. Ν. Κώτσιου

ΘΡΗΣΚΕΙΑ Ο ρ φ ικ ά

Αλλο ένα βιβλίο της μεγάλης θρησκειολόγου Jane Ellen Harrison κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Ιάμβλιχος» σε πολύ

καλή μετάφραση. Πρόκειται για τον «Ορφέα», δηλαδή για το δεύτερο μέ­ ρος των «Προλεγομένων» της συγγραφέως στη «Μελέτη της ελληνικής θρη­ σκείας» - έργο-σταθμός στην ιστορία των ιδεών και της αρχαιογνωσίας. Ο Ορφέας ως μάγος-μουσικός, η επιρροή του στο πνεύμα των Αθηνών, ο θάνατός του και τα δόγματα του Ορφισμού ως φι­ λοσοφικού στοχασμού απασχολούν τη συγγραφέα στο πρώτο μέρος της δια­ τριβής της, ενώ στο δεύτερο και εκτενέ­ στερο μέρος ο λόγος της αναφέρεται στα ορφικά μυστήρια: στην ωμοφαγία, στα λικνοφόρια, στον ιερό γάμο, και στη σχέση του ορφικού ιδεώδους με τις θρη­ σκευτικές δοξασίες στην Ελευσίνα, τη Θεσσαλία, την Κρήτη και τη Θράκη. Γ. Κεντρωτής

JANE ELLEN HARRISON Ορφέας και ορφικά μυστήρια Μτφρ.: Ελένη Παπαδοπούλου Αθήνα, Ιάμβλιχος, 1995 Σελ. 216. Δρχ. 3.000

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Ιδ έ ε ς κ α ι μ ε λ έ τ η

Στην Ελλάδα, τη χώρα της ακατάσχετης σπατάλης φτωχών αστήρικτων διανοη­ μάτων, οι λίγοι που έχουν το προνόμιο της γνώσης και τη δυνατότητα, οφεί______________ λουν να πυκνώνουν τις ευκαιρίες για ΠΕΤΡΟΣ ΓΈΜΤΟΣ Οι Κοινωνικές Επιστήμες προβληματισμό, (Μια εισαγωγή) μέσα από συναντή­ Αθήνα, ΤυπωθήτωΓ. Δαρδανός, 1995 σεις με βιβλία που Σελ. 237. Δρχ. 3.000 θα καθιστούν έ­ γκυρη τη διατύπω­ ση της σκέψης τους. Κυρίως γιατί έτσι υπάρχει η ευκαιρία να εγκαταλειφθεί το εθνικό επιστη­ μονικό πρότυπο, ο ταξιτζής και ο ερ­ γολάβος που ομι­ λούν με ύφος αυθεντίας επί πα­ ντός επιστητού.

Μόλις Κνύοφόρηοαν

Σημαντικό έργο το βιβλίο του Πέτρου Α. Γέμτου θα μπορούσε δυστυχώς να προ­ βληματίσει σοβαρά τους.,.ταξιτζιδοφιλοσοφούντες υπουργούς μας - ή τουλά­ χιστον αρκετούς από αυτούς - που α­ γνοούν και τα στοιχειώδη. Οι κοινωνικές επιστήμες χρειάζονται την κίνηση ιδεών και κυρίως τη μεθοδολογία, που είναι ε­ κείνο ακριβώς που προσφέρει το συγκε­ κριμένο βιβλίο. Το ερώτημα είναι: μαθαί­ νει πραγματικά κάτι, κάποιος από όλους αυτούς που πρέπει να μάθουν, όπως όφειλαν; Μ. Δεληπέτρος

ΚΟΙΝΩΝΙΟΑΟΓΙΑ Ε κ α τ ό χ ρ ό ν ια κ ο ιν ω ν ικ ή ς θεώ ρησης

Στον «Κύκλο και τη ΙΩΑΝΝΑ ΚΑΥΤΑΝΤΖΟΓΑΟΥ Γραμμή» αναλύε­ Ο κύκλος και η γραμμή ται το θέμα του Όψεις του κοινωνικού χρόνου χρόνου- ένα θέμα Αθήνα, Εξάντας, 1995 Σελ. 144. Δρχ. 2.000 που έχει απασχο­ λήσει αρκετά τόσο ------------------------τη φιλοσοφία όσο και την επιστήμη. Ο χρόνος δεν είναι έ­ νας και ενιαίος, αλλά πολλαπλός και δια­ φορετικός, είτε κυκλικός είτε γραμμι­ κός. Η θεωρία της σχετικότητας καταρ­ γεί τον απόλυτο χρόνο, η θερμοδυναμι­ κή θεωρεί το χρόνο μη αναστρέψιμο, η κβαντομηχανική αίρει το ασυμβίβαστο για την αναστρεψιμότητα και μη-αναστρεψιμότητα του χρόνου. Η Ιωάννα Λ. Καυταντζόγλου χρησιμοποι­ εί το μυθιστόρημα του Μαρκές «Εκατό χρόνια μοναξιάς» για να εξετάσει το χρόνο ως κοινωνικό προϊόν (κοινωνικός χρόνος). Ο «Κύκλος και η Γραμμή» είναι μια εργασία που απευθύνεται σε απαιτη­ τικούς αναγνώστες, μια διατριβή που, ό­ ταν διαβάζεται προσεκτικά, προσφέρει αρκετές ικανοποιήσεις. Μελέτη γραμμέ­ νη μ’ ευσυνειδησία, μεράκι και υπευθυ­ νότητα και πρωτότυπη θεώρηση μέσ’ α­ πό πολυπρισματικές αναλύσεις. Ν. Κώτσιου

ΠΟΛΙΤΙΚΗ Ε λ λ η ν ικ ή Ε ξ ω τ ε ρ ικ ή Π ο λ ιτ ικ ή

Η ιεράρχηση προ­ τεραιοτήτων της Ελληνικής Εξωτερι­ κής Πολιτικής, ο ρόλος της Ελλάδας στα μεταψυχροπο­ λεμικά Βαλκάνια και οι εξελίξεις στη δομή και τις διαδικα­ σίες του μεταψυχροπολεμικού κόσμου, είναι μερικά από τα θέματα που απασχο­ λούν τους καθηγητές Θάνο Βερέμη και Θεόδωρο Κουλουμπή στο εγχειρίδιο αυτό. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το κεφάλαιο εκείνο που αναφέρεται στην ανάγκη «αποσκοπιανοποίησης» της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Σε μια εποχή που το ζήτημα των Σκοπιών περνάει σε μια νέα φάση, η οποία είναι πιθανόν να οδηγήσει σε οριστική επί­ λυση, οι δύο συγγραφείς επισημαίνουν πολύ εύστοχα την ανάγκη να επιλεγεί μια σταθερή και συναινετική στρατηγική συντονισμένων χειρισμών που θα μεγι­ στοποιήσουν το όφελος και θα περιορί­ σουν το κόστος της τελικής έκβασης. Σ. Ντάλης

θ. ΒΕΡΕΜΗΣ-Θ. ΚΟΥΛΟΥΜΠΗΣ Ελληνική Εξωτερική Πολιτική Προοπτικές και προβληματισμοί Αθήνα, I. Σιδέρης, 1995 Σελ. 99. Δρχ. 1.500

Α μ ε ρ ικ α ν ικ ή δ ιπ λ ω μ α τ ία

ΧΕΝΡΥ ΚΙΣΣΙΓΚΕΡ Διπλωματία Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1995 Σελ. 984. Δρχ. 7.800

Γνωστός και μη ε­ ξαιρετέος ο κ. Κίσσιγκερ. Στη συνεί­ δηση πολλών Ελλή­ νων έχει καταγρά­ φει ως ο πολιτικός που ενώ μπορούσε, δεν έπραξε τίποτε για ν’ αποτρέψει την εισβολή των Τούρκων στην Κύ­ προ. Βεβαίως, είναι πολλοί αυτοί που θεωρούν τον πρώ­ ην υπουργό Εξωτε­ ρικών των ΗΠΑ υπεύθυνο για τα

δεινά και άλλων λαών. Όμως ο κ. Κίσσιγκερ έκανε τη δουλειά του. Υπηρέτησε με συνέπεια, διορατικότητα, φαντασία και κυνισμό τα συμφέροντα της πατρί­ δας του, μιας μεγάλης δηλαδή δύναμης. Στο υπό εξέταση ογκώδες βιβλίο του πα­ ρελαύνουν όλα τα μείζονα γεγονότα του αιώνα μας. Σε πολλά απ’ αυτά πήρε μέ­ ρος και ο ίδιος από τη θέση του μέλους της διπλωματικής υπηρεσίας των ΗΠΑ. Έτσι έχουν μεγάλο ενδιαφέρον οι από­ ψεις του για τις κρίσιμες στιγμές που πέ­ ρασε η ανθρωπότητα τα τελευταία χρό­ νια (κρίση του Βερολίνου, ουγγρική επα­ νάσταση, κρίση της Κούβας, Βιετνάμ), ε­ νώ δεν μπορεί παρά να θαυμάσει κανείς τη διεισδυτικότητα της σκέψης του, το ειρωνικό ύφος του λόγου του, αλλά και την οξυδερκή ανάλυσή του όταν προ­ σεγγίζει πολύ σύνθετα θέματα. Πρέπει να μελετηθεί αυτό το βιβλίο παρά το γε­ γονός ότι συχνά - πυκνά παρεισφρέουν εξόχως εξοργιστικές σκέψεις του τύ­ που: «οι χώρες κάτω από την αμερικανι­ κή ομπρέλα απολάμβαναν τα αγαθά της ειρήνης, της ευημερίας και της σταθε­ ρότητας», ή ακόμη χειρότερα απόψεις που προσβάλλουν τη μέση νοημοσύνη: «το ΝΑΤΟ υπερασπιζόταν δημοκρατίες». Τ. Παππάς

Η Τ ο υ ρ κ ία σ ή μ ε ρ α

Ζητήματα πολιτειακά, κοινωνικά, οικονο­ μικά, εξωτερικής πολιτικής, θρησκείας και εθνοτήτων αποτελούν τα πεδία ανά­ λυσης των κειμένων που περιλαμβάνει αυτός ο συλλογικός τόμος. Σε μια επο­ χή, όπου στην Τουρκία κλιμακώνεται μια κρίση που αγγίζει τον οικονομικό, κοινω­ νικό, πολιτικό και θρησκευτικό βίο των Τούρκων, τα κείμενα αυτού του τόμου με καθαρή ματιά προσεγγίζουν τη γειτο­ νική χώρα συμβάλλοντας στην ενημέρω­ ση της ελληνικής κοινής γνώμης. Πιο συγκεκριμένα εξετάζονται: οι _________________ νέοι προσαναθανοςβερεμ ης τολίσμοί της Η Τουρκία σήμερα Τουρκίας, το Αθήνα, Παπαζήσηςμ , . ΕΛΙΑΜΕΠ, 1995 τούρκικο πολίΣελ.552.Δρχ.7.000

τικό σύστημα, η οικονομία, η αμυντική πολιτική της Τουρκίας, το πρόβλημα του Ισλάμ μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέ­ μου, οι τουρκοαμερικανικές σχέσεις, το κουρδικό, το κυπριακό, η τουρκική εξω­ τερική πολιτική στην περιοχή των Βαλ­ κανίων, Καυκάσου και Κεντρικής Ασίας και, τέλος, η πολιτική των υδάτινων πό­ ρων ως παράγοντας αστάθειας και τρι­ βών στις τουρκο-αραβικές θέσεις. Τα άρθρα υπογράφουν οι: Θ. Βερέμης, Θ. Παρέσογλου, Β. Νότης, Π. Γιαννάς, Σ. Βαλιανάτος, Α. Αλεξανδρής, X. Τσαρδανίδης, Ν. Μάζης, Ε. Αθανασοπούλου, Ν. Πρωτονοτάριος, Θ. Ντόκος και Γ. Δικαιάκος. Σ. Ντάλης

Α π ό τ ο ν ν ο μ π ε λ ίσ τ α τ η ς ε ιρ ή ν η ς

Ο βραβευμένος με το νόμπελ Ειρήνης πρωθυπουργός του Ισραήλ είναι η εν­ σάρκωση της ζώσας ιστορίας του κράτους που εκ­ προσωπεί. Είναι στο επίκεντρο της πολιτικής ζωής από την περίοδο της συγκρότησής του και πέρασε σχεδόν απ’ όλα τα αξιώμα­ τα. Εκ της θέσεώς του - ήταν επί χρό­ νια υπουργός Εξω­ τερικών αλλά και πρωθυπουργός γνώρισε πολλούς ξένους ηγέτες. Κα­ ταθέτει, με ευγενικό είναι αλήθεια τρό­ πο, τις απόψεις του για τα πρόσωπα και περιγράφει με αρκετές λεπτομέρειες την πορεία του Ισραήλ, αλλά και τις κο­ ρυφαίες πράξεις της σύγχρονης διε­ θνούς πολιτικής και διπλωματικής ιστο­ ρίας. Το μεγαλύτερο ασφαλώς ενδιαφέ­ ρον έχουν οι αφηγήσεις του για τα πρώ­ τα δύσκολα χρόνια, την περίοδο της μα­ χητικής συνύπαρξης με τους Άραβες,

ΣΙΜΟΝ ΠΕΡΕΣ Μαχόμενος για την ειρήνη Αθήνα, ΝέαΣύνορα, 1995 Σελ. 484. Δρχ. 4:000

καθώς και για την τελευταία φάση των διαπραγματεύσεων με τους Παλαιστίνι­ ους που οδήγησαν στην ειρήνευση και του χάρισαν το βραβείο Νόμπελ. Ο Σι­ μόν Πέρες εκτός από επιτυχημένος πο­ λιτικός αποδεικνύεται και ένας καλός χειριστής του λόγου. Έτσι το βιβλίο δια­ βάζεται ευχάριστα όχι μόνο για το πλή­ θος των πληροφοριών που περιέχει, αλ­ λά και για τις αξιόλογες επιδόσεις του συγγραφέα στο λογοτεχνικό επίπεδο. Τ. Παππάς

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ο δ η γ ό ς γ ια ε π ε ν δ υ τ έ ς

Ο Χ.Η. Μαθιόπουλος μας ξεναγεί στο ελ­ ληνικό χρηματιστήριο, εκεί δηλαδή όπου γίνονται συναλλαγές με νομίσματα X. Η. ΜΑΘΙΟΠΟΥΛΟΣ Μικρό εγχειρίδιο του επενδυτή και χρεόγραφα (με­ (Μια περιπλάνηση στα τοχές, ομολογίες άδυτα του ελληνικού κ.λπ.). Το βιβλίο α­ χρηματιστηρίου) Αθήνα, Εστία, 1995 πευθύνεται σ’ επεν­ Σελ. 168. Δρχ. 3.700 δυτές, σε φυσικά δηλαδή ή νομικά πρόσωπα που σκο­ πεύουν να τοποθε­ τήσουν κεφάλαια σε επιχειρήσεις με επιδίωξη το κέρ­ δος. Ο συγγραφέ­ ας, οικονομολόγος ο ίδιος, ενδιαφέρεται να ενημερώσει τον υποψήφιο ε­ πενδυτή και, με α­ πλά παραδείγματα από την καθημερι­ νή χρηματιστηρια­ κή ζωή, να τον κάνει να κατανοήσει τους μηχανισμούς του χρηματιστηρίου- συγ­ χρόνως δε, να τον προφυλάξει από τους κινδύνους μιας δύσκολης αγοράς. Εντυπωσιακό το μικρό αγοραίο λεξιλό­ γιο, όπου επεξηγούνται ειδικές εκφρά­ σεις, όπως μάγκας σορτάκιας, αεριτζής, κουδουνάς κι ένα σωρό άλλες, κατανοη­ τές μόνο από τον κόσμο που συνωστίζε­ ται στο ναό του κέρδους. Το εγχειρίδιο

αυτό κρίνεται ιδεώδης οδηγός πλεύσης κυρίως για τους μικροαποταμιευτές που θέλουν να επενδύσουν στο χρηματιστή­ ριο. Ν. Κώτσιου

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ Ε ις ν ή σ ο ν Κ ύ θ ν ο ν , ου...

Κυκλαδίτικος πα­ ραμυθοαέρας εφύσηξε στη βιβλιοθή­ κη μας. Κι έφερε μαζί τα κυθνιώτικα παραμύθια, ειπω­ μένα, όπως πρωτακούστηκαν από τους καπετάνιους και τις κυράδες της νήσου Κύθνου. Σαράντα και δυο παραμύθια για αρσενι­ κές Σταχτοπούτες («Ο Σταχτοπούτης»), για αδέλφια, για καβουράκια, για αραπά­ κια, για δεντράκια που χαμηλώνουν για να πάρει το παιδάκι το κουντουνάκι του (το κουδουνάκι). Γλώσσα ντόπια, νησιώτικη: αμολιέμαι, απόδαλο, γδυμνός, γκρεμνό, καλαμίδι, μαϊνάρω, μούτουλο, οργιά, σάρτος, φόκος, φουβού, φρύανο, χαρανί. Και μην ξεχνάτε. Σε ανάλογη γλώσσα έγραψε ό,τι έγραψε η Μυκονιατοπούλα, η Μέλ­ πω, η Αξιώτη. Β. Καλαμαράς

ΓΙΟΡΓΗΣ ΒΕΝΕΤΟΥΛΙΑΣ Παραμύθια της Κύθνου Πρόλογος: Μ.Γ. Μερακλής Αθήνα, ΣύνδεσμοςΔρυοπιδέων Κύθνου, 1995 Σελ. 256.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Σ τ ις α π α ρ χ έ ς τ η ς γ ρ α φ ή ς

Τα 242 μυστηριώδη συλλαβικά σημεία του «δίσκου της Φαιστού» (περί τα LOUIS GODART τέλη της 2ης π.Χ. Ο δίσκος της Φαιστού Το αίνιγμα μιας γραφής χιλιετίας) προσπα­ του Αιγαίου θεί να αποκρυπτοΜτφρ.: Κυριάκος Αξελός γραφήσει ο Louis Φωτογραφίες: Judith Lange Σχέδια: Louis Godart Godart, όχι για να Επιμέλεια: Δημήτρης Γκαγκτζής διαβαστεί το «σκο­ Αθήνα, 'Ιτανος, χ.τ.ε., 1995 Σελ. 168. Δρχ. 8.000 τεινό» αυτό κείμε-

νο, αλλά για να τεθούν οι βάσεις της ενδελεχέστερης μελέτης του. Δεν πρόκει­ ται για άλλο ένα κομμάτι στο τεράστιο παζλ της σχετικής βιβλιογραφίας - που όμως αντί να διαλευκάνει τα πράγματα, τα έχει μάλλον περιπλέξει -, αλλά για μια βαθιά συγκριτολογική μελέτη του κρητομινωικού πολιτισμού, που φέρνει στο φως τις απαρχές της γραφής. Η πολυτε­ λής έκδοση του βιβλίου υπηρετεί το με­ στό γνώσεων και σοφίας κείμενο με πλή­ θος φωτογραφιών και σχεδίων. Γ. Κεντρωτής

ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ W e stern

Η θρυλική αντρογυναίκα της άγριας Δύ­ σης, η αδάμαστη καουμπόισσα του Ουέστ υπήρξε και μητέρα. Η κόρη της, Τζέινι, δόθηκε για υιοθεσία, αλλά η Καλάμιτυ Τζέην ποτέ δεν την ξέχασε. Στην Τζέινι απευθύνονται, λοιπόν, τα είκοσι πέ­ ντε αυτά γράμματα, που περιγράφουν συνοπτικά τη ζωή στη Δύση με τους Ινδιά­ νους, τους ληστές, τους εκπροσώπους του νόμου κι όλες τις άλλες φιγούρες της Western μυθολογίας. Η Καλάμιτυ Τζέην γράφει άγαρμπα και ά­ κομψα- τα κείμενά της πάλλονται, όIS ■ 7 ■ . ΚΑΛΑΜΙΤΥ ΤΖΕΗΝ μως, απο ζωντάνιά Γράμματα στην κόρη της και φυσικότητα κα(1877-1902) θώς προσπαθεί να Μτφρ.: Ελένη Ζαχαροπούλου ___ „ „ Αθήνα, Εκκρεμές, 1995 διατηρήσει στο Σελ. ιιο.Δρχ. 1.200 γραπτό της έναν τό- --------------------------------νο προφορικής ομι­ λίας, σαν ν’ απευθύνεται κατευθείαν στην κόρη της. Έμαθε γράμματα σε μεγάλη η­ λικία μόνο και μόνο για να μπορέσει έτσι να επικοινωνήσει με το παιδί της, έστω και διαμεσολαβημένα. Και παρ’ όλη τη βι­ αιότητα των περιγραφών, υπάρχουν στις επιστολές αυτές συγκινητικές πινελιές ευαισθησίας, στοργής και τρυφερότητας που ανακαλύπτουν άγνωστες πτυχές της εκρηκτικής αυτής γυναίκας. Τα γράμματα αυτά παραδόθηκαν στην Τζέινι μετάτο θάνατο της μητέρας της. Ν. Κώτσιου

ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Ο μ η χ α ν ικ ό ς Α ρ χ ιμ ή δ η ς

Ο Αρχιμήδης υπήρ­ ξε μαθηματικός και μηχανικός από τους μεγαλύτερους της αρχαιότητας. Οι εφευρέσεις του, που διεξοδικά περιγράφονται στο βι­ βλίο του Χρ. Λάζου, τόσο από ιστορική όσο και από τεχνι­ κή σκοπιά, είναι τα περίφημα εμπρη­ στικά κάτοπτρα που χρησιμοποίη­ σε στην πολιορκία των Συρακουσών ενάντια στον Ρω­ μαϊκό στόλο, οι γιγάντιοι καταπέλτες, οι γερανοί σήκωναν τα πλοία των Ρωμαίων στην ίδια πολιορκία, ρίφημο υδραυλικό ρολόι, το ατμοτηλε­ βόλο, το οδόμετρο για τη μέτρηση των αποστάσεων, η διόπτρα για ουράνια πα­ ρατήρηση και ο περίφημος ατέρμονας κοχλίας που αντλούσε νερό και χρησιμο­ ποιείται ακόμα και σήμερα σε ορισμένες περιοχές της Μεσογείου. Η παρουσίαση των μηχανικών κατα­ σκευών του Αρχιμήδη - πρώτη στην ελ­ ληνική βιβλιογραφία - γίνεται με βάση τις αναπαραστάσεις των έργων του από τον Λεονάρντο ντα Βίντσι και τον Έλλη­ να μηχανικό Ιωάννη Σακκά. Ε. Ράης

ΧΡΗΣΤΟΣΛΑΖΟΣ Αρχιμήδης Ο ευφυής μηχανικός Αθήνα, Αίολος, 1995 Σελ. 288. Δρχ. 4.888

Ε κ λ α ίκ ε υ σ η υ ψ η λ ο ύ ε π ιπ έ δ ο υ

Θ.ΜΟΔΗΣ Προσεγγίζοντας επιστημονικά τα προμηνύματατου αύριο Απόδοση στα ελληνικά: Δ. Ευαγγελόπουλος Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1995 Σελ. 322. Δρχ. 4.200

Με την περίφημη σιγμοειδή καμπύ­ λη, που μας δίνει ποσοτικά την εξέλι­ ξη με την πάροδο του χρόνου, μπο­ ρούμε να κατανοή-

ΜόλίζΚνχλοφόρηοαν

σουμε ότι πολλά φαινόμενα διέπονται α­ πό τους νόμους της φυσιολογικής ανά­ πτυξης, υποστηρίζει ο Θ. Μόδης. Ο συγγραφέας αυτού του συναρπαστικού βιβλίου υπήρξε ερευνητής στη φυσική στοιχειωδών σωματιδίων μέχρι το 1984 και στη συνέχεια ερευνητής στο Τμήμα Διαχείρισης Επιχειρήσεων της Digital Equipment. Ο Θ. Μόδης με το βιβλίο αυτό, που σημείωσε εκδοτική επιτυχία στο εξωτερικό στοχεύει σε μια υψηλού ε­ πιπέδου εκλαΐκευση ενός ρεύματος ιδε­ ών και μεθόδων που αναδύθηκαν στις δε­ καετίες του 70 και του ’80, προσβλέποντας στην ακριβέστερη και πιο επιστημο­ νική πρόβλεψη ποικίλων κοινωνικών δια­ δικασιών και φαινομένων. Μέσα από μια πληθώρα παραδειγμάτων, ο Θ. Μόδης αποδεικνύει ότι η ανάπτυξη, ή η'σχετική σημασία που αποκτά κάθε πράγμα ένα­ ντι των ανταγωνιστών του, φαίνεται να διέπονται από την περίφημη σιγμοειδή καμπύλη, που συναντάται πολύ συχνά στην εξέλιξη των βιολογικών συστημά­ των. Σ. Ντάλης

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ Α νατυπ ω μ ένο

Πρόκειται για φωτοτυπική ανατύπωση του γνωστού λογοτεχνικού περιοδικού με κείμενα και υλικό που αναφέρεται στις νεοελληνικές γιορτές. Ο πρώτος τόμος αποτελείται από εννέα πολυσέλιδα τεύχη του περιοδικού. Τα πέντε πρώτα είναι αφιερωμένα στα Χρι­ στούγεννα και την Πρωτοχρονιά, που με κατάνυξη κι ευλάβεια γιορτάζουμε μέσα στην καρδιά του χειμώνα. Διαπρεπείς άν­ θρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, επιστήμονες, λογοτέχνες κ.ά. εμπνέονται από τις δύο αυτές γιορτές, αλλά και λαογράφοι και άλλοι μελετητές τις εξε­ τάζουν από τη δική τους ο καθένας σκο­ πιά. Τα υπόλοιπα τέσσερα τεύχη είναι α­ φιερωμένα στα ελληνικά Νιάτα, καμάρι, ελπίδα και παρηγοριά του Έθνους μας. Μελέτες, διηγήματα και πονήματα νέων φιλοξενούνται στις σελίδες των τεσσά-

ΜόΙΐζΚυήοφόφιοαν

ρων τευχών, ενθαρρύνοντας τις δημι­ ουργικές πρωτο­ βουλίες και τις προσπάθειές τους στα γράμματα και τις τέχνες. Ο δεύτερος τόμος είναι αφιερωμένος στις κορυφαίες γιορτές της Ορθο­ δοξίας, το Πάσχα και τον Δεκαπενταύγουστο, καθώς και στην ελληνική ά­ νοιξη. Κι εδώ ειδικοί επιστήμονες με τις μελέτες τους εξε­ τάζουν από θρη­ σκευτική και θεολογική άποψη την καθιέρωση και τη σημα­ σία αυτών των μεγάλων εορτών. Στο ίδιο πνεύμα συγγραφείς ποιητές και πεζογράφοι, παρουσιάζουν ποιήματα και διηγήματάτους εμπνευσμένα από αυτές τις γιορτές, καθώς και λαογράφοι, οι οποίοι περιγράφουν τις παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμα του ελληνικού λαού, τα αναφερόμενα στο Πάσχα, την Άνοιξη και τον Δεκαπενταύγουστο. Και οι δυο αυτοί τόμοι αποτελούν πολύτι­ μα βοηθήματα για τους μελετητές του νεοελληνικού πολιτισμού, καθώς και για τους εκπαιδευτικούς, για τη μύηση των νέων μας στις αναλλοίωτες αξίες του Έθνους. Κ. Μαλαφάντης

Ελληνική Δημιουργία: Ελληνικές Γιορτές Τομ. Α', σελ. 700. Τομ. Β’, σελ. 630. Αθήνα, Παπαδήμας, 1995 Δρχ. 6.240

ΠΑΙΔΙΚΑ ΕΦΗΒΙΚΑ Τ ο θ έ α τ ρ ο σ τ ο σ χ ο λ ε ίο

Άλλος ένας τίτλος προστίθεται στη μι­ κρή θεατρική βιβλιοθήκη «Η κόκκινη κλωστή» της Ζωής ---------------------- Βαλάση· αυτή τη φορά ένα έργο για ΖΩΗ ΒΑΛΑΣΗ Η τρελή Αποκριά. την αποκριά. Πρό­ Θεατρικό κειται για μια φάρ­ Αθήνα, Ελληνικά Γοάμματα, 1995 Σελ. 58. Δρχ. 1.400 σα με συνοπτικό

δρώμενο, αλλά και την κατάλληλη ανα­ τρεπτική κατάσταση, αφού πρόκειται για την εισβολή, μεταξύ χαρούμενων μασκαράδων, ενός πραγματικού δράκου... Τα παιδιά, παίζοντας τους ρόλους των μασκαράδων, αυτοσυστήνονται στους θεατές / γονείς τους με το πραγματικό τους όνομα, όπως θα έκαναν σε ένα α­ ποκριάτικο πάρτυ, ενώ συνεχίζουν να παίζουν τους ρόλους τους. Η αποκριά, όντας ένα θέατρο μέσα στη ζωή, θεατροποιούμενη γίνεται θέατρο μέσα στο θέατρο με αποτέλεσμα τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και θεατρικής ψευδαί­ σθησης να ρευστοποιούνται. Ένα έργο μαθητεία για τα παιδιά πάνω στον μηχα­ νισμό του θεάτρου, του οποίου το ανέβασμα σε σχολεία θα πρότεινα ανεπιφύ­ λακτα. Δ. Τσατσούλης

Α π ό τ η θ ε ω ρ ία σ τη ν πρ ά ξη

ΜΑΡΚΟ ΑΝΤΟΝΕΛΙ Βλέπω, ενεργώ, κατασκευάζω Μτφρ.: Ντ. Ιορδανίδου

Αθήνα, Πατάκης, 1995 Με το εν λόγω βι­ Σελ. 160. Δρχ. 1.800 βλίο, τα παιδιά μα­ θαίνουν τον κόσμο όχι μόνο θεωρητικά αλλά και πρακτικά. Λειτουργεί ως ε­ γκυκλοπαίδεια, που πληροφορεί, αλλά και ως πρακτικό εγ­ χειρίδιο, ως «οδη­ γίες χρήσης»», για να κάνει το παιδί μό­ νο του όλα όσα περιγράφονται. Ένα βιβλίο ζωντανό, μέ­ σα από το οποίο το παιδί δεν μαθαίνει μόνο κάποιες καθιε­ ρωμένες ως παιδικές πρακτικές, όπως ο πηλός λόγου χάρη, αλλά και πώς να επι­ σκευάζει το ποδήλατό του, να φτιάχνει μια εφημερίδα ή να στήνει μια παράστα­ ση, με σκηνικά, ήχο και φώτα. Ένα βιβλίο που το χαίρονται τα παιδιά και οι γονείς μαζί. Τ. Δημητρούλια

Γ ια τ η ν Α ισ θ η τ ικ ή Α γ ω γ ή

Σίγουρα η αυτενέργεια μέσα από τη δη μιο υργικότητα

ΒΑΓΤΈΛΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ Χειροτεχνικές συνθέσεις •Αθήνα, Πατάκης, 1995 Φάκελος με υλικό. Δρχ. 1-950

, ειναι

το πρωταρχι­ κό ζητούμενο της Αισθητικής Αγωγής που δεν εξαντλεί­ ται βέβαια σε μια ξερή ζωγραφική και μια βαρετή εκμάθηση μερικών τραγουδιών. Η συγκεκριμένη δουλειά, πράγματι, δίνει στην Αισθητική Αγωγή μια παράμετρο, που εξάπτει τη φαντα­ σία και τη θέληση του παιδιού για δημι­ ουργική έκφραση και συνάμα του οξύνει το καλλιτεχνικό κι αισθητικό κριτήριο. Πρόκειται για μια σειρά χειροτεχνικών συνθέσεων με χαρτόνι, με θέματα όπως η Γη, η Αγια - Σόφιά, η 28η Οκτωβρίου, ο Σαρλό, το φαράγγι της Σαμαριάς, ο Εθνικός Ύμνος, η Βουλή, η κυκλοφοριακή αγωγή, τα Χριστούγεννα, η Αποκριά, το Πάσχα. Αληθινά πρωτότυπη δουλειά, που μακάρι να την ασκούσαν στο σχο­ λειό τους όλοι οι μαθητές!..

—

Γ. Παπαδάτος

Δ η μ ιο υ ρ γ ικ ό ς τ α ξ ιδ ιω τ ικ ό ς οδηγός

Δυο Γάλλοι καθηγητές αναλαμβάνουν να «οδηγήσουν» τα παιδιά στην Αρχαία Ελλάδα, μ’ έναν «άλλον» τρόπο. Μουσεία και τόποι όπως η Ακρόπολη, η' Αγορά, ο Κεραμεικός, το Εθνικό Μουσείο, η Ελευσίνα, το Σούνιο, η Αίγι­ να, η Κόρινθος, οι Μυκήνες, η Επί­ δαυρος, η Ολυμπία, το Δαφνί, ο Όσιος Λουκάς ζωντανεύουν μέσα από παρα­ στάσεις, πληροφορίες και δημιουργικές ασκήσεις. Το παιδί, συμπληρώνοντας σχετικά στοιχεία που του ζητάει αυτός ο τουριστικός οδηγός, εμπεδώνει δημι­ ουργικότερα και ουσιαστικότερα την ελ­ ληνική ιστορία από ----------------------------- την αρχαία εποχή ΖΑΝ ΜΙΣΕΛΛΑΜΠΕΝ ΝΙΚΟΛΛΕΚΛΕΡΚ Ταξιδεύοντας στην Αρχαία Ελλάδα Μτφρ.: I. Βλανιής Αθήνα, Πατάκης, 1995 Σελ. is. Δρχ 1:450

ώ ς το υ ς βυζανπ\ s νους ΧΡΟνους. Χρηστικότερος δε, νίνεταί Ο Οδηνός 1 ,

κατα

επισκέψεις

Μόλις Κνκλοφόρησαν

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΙΤΙΚΗ R o b e rts o n

Βαθι ά

D a v ie s

Ριζωμένο

στους παραπάνω χώρους. Γεγονός που υποδηλώνει την απαραίτητη χρήση του από κάθε μαθητή και εκπαιδευτικό, αλλά και γονιό. Αξίζει να αναφέρουμε και την παράθεση μικρών αποσπασμάτων από κλασικά έργα αρχαίων συγγραφέων. (Για μικρούς και μεγάλους) Γ. Παπαδάτος Ο ικ ο λ ο γ ικ ή ε υ α ισ θ η τ ο π ο ίη σ η

Άλλη μια σειρά με οικολογικά θέματα. Μέσα από έξυπνες ι­ στορίες με πρωτα­ γωνιστές ζώα, παι­ διά και βιβλία που... ονειρεύονται, ο μι­ κρός αναγνώστης χαίρεται πολλαπλά (λιτό και τρυφερό κείμενο, χαρούμενη ει κονογράφηση, αυτοκόλλητα). Επιτυγχά­ νεται δε σημαντικά εκείνη η πρωταρχική και δίχως διδακτισμό ευαισθητοποίηση, που απαιτεί σήμερα η εποχή μας, για τη διαφύλαξη του περιβάλλοντος και τη δη­ μιουργία οικολογικής συνείδησης. (Για παιδιά 6-9 χρόνων) Γ. Παπαδάτος

ΤΑΣΟΥΛΑΤΣΙΛΙΜΕΝΗ Το αρκουδάκι Το κάστρο της Καρέτα-Καρέτα Πώς ένα βιβλίο έγινε χαρταετός Εικον.: Τ. Τούρκο Αθήνα, Καστανιάτης, 1995 Σελ. 24. Δρχ. 1.500

Κυκλοφόρησε το δεύτερο, και αυτόνο­ μο, μυθιστόρημα της Τριλογίας των Κόρνις του μεγάλου σύγχρονου Κανα­ δού συγγραφέα, Robertson Davies. Ο Φράνσις Κόρνις είναι ένας πάμπλουτος, προικισμένος αλλά μοναχι­ κός άνθρωπος που, αναζητώντας εναγωνίως ό,τι πιο ουσιαστικό κρύβουν οι άν­ θρωποι και η ζωγραφική, γνωρίζει τον απρόσιτο κόσμο των εμπόρων έργων τέ­ χνης και μπαίνει στο πάνθεον των διασημότερων τεχνοκριτών όταν καλείται να αποφανθεί για την αυθεντικότητα ενός αναγεννησιακού πίνακα. Ζει την πολυ­ τάραχη ζωή του ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα, την αγάπη και την απιστία, τη γνησιότητα και την πλαστότητα και κερδίζει την υστεροφημία μ' έναν πίνακα που φιλοτεχνεί ο ίδιος με την τεχνική των Μεγάλων Δασκάλων γιατί, κατέχο­ ντας τις μεθόδους των εμπειρογνωμό­ νων, ξέρει πως ν' αποφύγει το ξεσκέπασμα της πλαστότητάς του. Διδότου 10 τηλ. 3621367,3622390 Βιβλιοπωλείο, Κωλέττη25 τηλ. 3836460

Μόλις Κνύοφόρηοαν

Δ η μ ιο υ ρ γ ικ έ ς γ ν ώ σ ε ις

Πρόκειται για μια σειρά με τον τίτλο «Παιχνίδια με τις λέ­ ξεις». Η πετυχημένη εικονογράφηση, γε­ νική (άποψη διαφό­ ρων οικοσυστημά­ των) και ειδική (πα­ ρουσίαση επιμέρους στοιχείων τους και ένταξή τους στο κείμενο για αντικατάσταση λέξεων) και το κατανοητό κείμενο, στοχεύουν σε δύο κατευθύνσεις: μ’ έναν απλό εικονο-λεκτικό τρόπο δίνουν βασικές, χρήσιμες γνώ­ σεις και συνάμα εμπλουτίζουν το λεξιλό­ γιο των παιδιών, εξάπτοντας τη φαντασία τους και κάνοντάς τα, με την ανακάλυψη λέξεων, συνδημιουργούς των κειμένων. (Για παιδιά 4-7 χρόνων)

ΑΝΝΙ ΠΙΜΟΝ Παιχνίδια με τις λέξεις (Σειρά) Στο δρόμο * Στο δάσος * Στο βουνό * Στη σαβάνα * Στο αγρόκτημα * Στην ακροθαλασσιά Εικον.: Μ. Ντιντιεζιάν Αθήνα, Πατάκης, 1995 Σελ. 24. Δρχ. 700

Γ. Παπαδάτος

Έ ν α οδοιπορικό στην ιστορία και στον πολιτισμό ενός λαού που προβάλλει στο προσκήνιο φιλοδοξώντας να πρωταγωνιστήσει στον εικοστό πρώτο αιώνα. Το οδοιπορικό ενός συγγραφέα και όχι ενός απλού ταξιδιώτη. Εμπειρίες στο Μ έγα Σινικό Τείχος, στην Απαγορευμένη Πόλη, στα Θερινά Ανάκτορα των αυτοκρατόρων αλλά και στους τόπους

της καθημερινής σύγχρονης ζωής.

Αφήγηση του μύθου μια ς μεγάλης πρωτεύουσας μέσα από το διάλογο του

ρόδου, που συμβολίζει τη Μ νήμη και τη σκέψη της Λύσης, με το λωτό, που αντιπροσωπεύει τη Α ήθη και τη σοφία της Ανατολής.

ΣΕ Κ ΕΝ ΤΡΙΚΗ Δ ΙΑ Θ Ε Σ Η : Υ Π Ο Κ /Μ Α :

ΟΛΑ

ΤΑ Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Α

Εμ μ . Μ πενακη 16, 106 78 Α θήνα , Τ η λ .: 38.31.078

Ν. Μ οναστηριού 122, 563 34 Θ εσσαλονίκη, Τ η λ .: (031) 70.63.54-5

Βασίλης Καλαμαράς

Η άνοιξη

μάς

έφθασε

εμπρός

με

βήμα

ταχύ

να

την

προϋπαντήσουμε...

στ α

β ι β λ ι ο π ω λ ε ί α . Κ α ι να υ π ο δ ε χ θ ο ύ μ ε τ ο υ ς ν έ ο υ ς τ ί τ λ ο υ ς τ ο υ μ η ν ό ς Μ α ρ τ ί ο υ α π ό τ ο υ ς ε κδ ο τ ικο ύ ς οίκους: Άγρα, Ά μ μ ο ς , Γαβ ριη λίδ η ς, Ελληνικά Γρ άμματα , Κ α ρδ α μίτσ α , Bell, Opera, Ψυχογιός. ________ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΑΓΡΑ

Είναι Οδύσσεια η σημερινή ζωή; «Ζωή: Μια σύγχρονη Οδύσσεια» των Ρόμπιν Σκίνερ - Τζον Κλιζ (Μτφρ.: Ήβη Ρόκου). Ποια η σχέση Βυζαντίου και Ευρώπης; Αυτό είναι το θέμα του Συμποσίου που έγινε στο Παρίσι στις 22 Απριλίου 1Θ94: «Βυζάντιο και Ευρώπη» (Μτφρ.: Β. Σειραφίδου - Γ. Κουμπουρλής - Αγγ. Πασσιά). Ο δεύτερος τόμος για τα παιδιά που φοβούνται το σχολείο: Μα­ ρία Καλλία «Σχολική φοβία». Ανατολικές θρησκείες, οι οποίες αναπτύχθηκαν γύρω από το Θι­ βέτ: Γρηγ. Ζιάκας «Οι θρησκείες του Θιβέτ. Βουδισμός και Δαλάι -

Δεν χρειάζονται συστάσεις για τα «επιτεύγμα­ τα» του Αλέξη Κυριτσόπουλου. Φρέσκο βιβλια­ ράκι: «Μάτια μου». Ο καταραμένος των γαλλικών γραμμάτων Σαρλ Μποντλέρμάς προσκαλεί να διαβάσουμε το πεζογράφημα «Η Φανφαρλό», σε μετάφραση Βερονίκης Δαλακούρα. Η βραβευμένη με Κρατικό Βραβείο Ποίησης Μαρία Λάίνά επανέρχεται με νέο ποιητικό της βιβλίο: «Ένα κλεφτό φιλί». Ο συντάκτης των τουρκικών παροι­ μιών Θωμάς Κοροβίνης μάς βοηθάει να περάσουμε το «Κανάλ ντ’ Αμούρ».

Η ταυτότητα ταυτότητα δεν έχει. Συνεχώς την αναζητούμε: Μαρίζα Τζαβαλόνι - Κρισπάν Λουί Γκερέν «Κοινωνική ταυτότητα και συνείδη- j ση» (Μτφρ.: Αναστασία Ρήγα). Παιδαγωγική, ή υψίστη τέχνη. Πολλοί την κατέχουν θεωρητικά, ελάχιστοι ό­ μως την περνούν στην πράξη: Βίκυ Κουλουμπή «Με τις κούκλες πίσω από τη σκηνή». Πώς αναπτύσσεται η σχέση μητέρας και μωρού; Βίνικοτ «Μωρά και μητέ­ ρες» (Μτφρ.: Κ. Μάρακα). Ο Αιμίλιος Ζαχαρέας μας ζητά να ανα­ ρωτηθούμε: «Αναρωτηθήκατε ποτέ;». Ο Δημήτρης Τσιμπουκίδης μάς κατα­ θέτει τις απόψεις τριών μαρξιστών για την αρχαία Ελλάδα: «Τρεις μαρξιστές γ ια ^ ν Αρχαία Ελλάδα». Ληστές υπήρχαν και τον περασμένο αι­ ώνα: Γ. Αλεξανδρόπουλος «Ληστεία και δημόσια τάξη στην Πελοπόννησο».

Υπόέκδοοιν

___________________ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ Ο εκ Σουηδίας συγγραφέας Θοδωρής Καλλιφατίδης μάς φέρνει μια και­ νούρια νουβέλατου. Οριστικός τίτλος δεν έχει δοθεί ακόμη. Το θέμα της; Η ιστορία του πατέρα Καλλιφατίδη, η περιπέτειά του από την Κωνσταντινού­ πολη στην Αθήνα. Στη σειρά αστυνομικού μυθιστορήματος ο Πέτρος Μάρκαρης μεταφράζει και μας παραδίδει στα ελληνικά το μυθιστόρημα «Ειδύλλιο» του Εντ Μακ Μπέιν. Το 1944 ο Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης βρισκόταν στο βουνό. Αυτής της εποχής είναι τα πεζοποιήματα «Τότε που η ζωή δεν χωρούσε ψέματα».

_______________________________________ ΑΜΜΟΣ Στη σειρά «Μια Κυριακή με τον...»: Για παιδιά από εννέα ετών και πάνω: Μαρία Σκιαδαρέση «Μια Κυριακή με τον Κανάρη», Μαρίζα Ντε Κάστρο «Μια Κυριακή με τον Μακρυγιάννη», Παναγιώτης Τουρνικιώτης «Μια Κυριακή με τον αρχιτέκτονα Σταμάτη Κλεάνθη». Είκοσι χρόνια ελληνικού κινηματογράφου: ΙάσωνΤριανταφυλλίδης «Στο τέλος μιλάει το πανί. Ο ελληνικός κινηματογράφος 1950-1970». Η μορφή του: ένα λεύκωμα με πολλές πολλές φωτογραφίες. Υπεύθυνος της έ­ ρευνας του υλικού ο ΙάσωνΤριανταφυλλίδης.

Κ Α Ρ Δ Α Μ Α --------------------------------------Τα βιβλία του εν λόγω εκδοτικού οίκου α­ πευθύνονται αποκλειστικά και μόνο στους φοιτητές της Φιλοσοφικής Σχολής; Πριν βιαστούμε ν’ απαντήσουμε καταφατικά, καλό είναι να σκεφτούμε ότι οι τίτλοι του είναι ένας κήπος βιβλιοανάγνωσης διά τους επιθυμούντας να γνωρίσουν καλύτε­ ρα τη γλώσσα αυτή της βαλκανικής χερσο­ νήσου. Στα ίδια χνάρια και οι προσεχείς κα­ ταθέσεις; Μεσαίωνας; Κι όμως το ελληνικό μυθιστό­ ρημα παίρνει τα χαρακτηριστικά της επο­ χής του. Για περισσότερα: Ρόντερικ Μπήτον «Μεσαιωνικό ελληνικό μυθιστόρημα» (Μτφρ.: Νί­ κη Τσιρώνη). Οι Έλληνες, μια ζωή στη Διασπορά: Μπόρντμαν «Οι αρχαίοι Έλληνες της Διασποράς» (Μτφρ.: Ηλέκτρα Ανδρεάδη). Ο Σωκράτης τους πολέμη­ σε. Αυτοί κοιτούσαν τη δουλειά τους. Ο λόγος για τους σοφιστές: Κέρφερτ «Αρχαία σοφιστική» (Μτφρ.: Παναγιώτης Φαναράς). Βυζαντινή ιστορία; Το βιβλίο της Μάρως Δούκα «Ένας σκούφος από πορφύρα» μας έδωσε την αφορμή να στοχαστούμε πάνω στο Βυζάντιο: Ντηλ «Η ιστορία του Βυζα­ ντινού» (Μτφρ.: Αφροδίτη Χασιακού)

OPERA____________________________ Ενώ μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά το «Όνομα του ταυρομάχου» η Opera ετοιμάζει το νέο περιπετειώδες ταξιδιωτικό μυθιστό­ ρημα του διάσημου Χιλιανού συγγραφέα Luis

Sepulveda

με

τίτλο

«Patagonia

express». Μια συλλογή του ταξιδευτή συγγραφέα-μεταφραστή Μάριου Βερέττα με «Παραμύθια από το Μπαλί». Παραμύθια που δεν θυμί­ ζουν τη μεσογειακή μας προφορική παρά­ δοση, αλλά ταυτίζονται σχεδόν με την πλο­ κή του θεάτρου σκιών. Πριν κοπάσει ο θόρυβος από τους «Έλληνες μεταπολεμι­ κούς συγγραφείς» ο Δημο­ σθένης Κούρτοβικ ετοιμάζει καινούριο βιβλίο. Τίτλος του; «Τετέλεσται». Είκοσι ένα δο­ κίμια πάνω σε φωτογραφίες'ντοκουμέντα του 20ού αιώνα. Μια σύνθεση φωτογραφίας, λογοτεχνίας και φιλοσοφικού δοκιμίου με θέμα την Ιστορία, τον Άνθρω­ πο, τον Έρωτα, το Θάνατο, την Προπαγάν­ δα, τον Πόλεμο και το Περιβάλλον στο τέ­ λος της δεύτερης χιλιετίας.

_______________________________ ΨΥΧΟΓΙΟΣ BELL______________________ Δικαστές και θρίλερ: Στηβ Μ αρ­ τίνι «Τεκμήριο ενοχής» (Μτφρ.: Γιώργος Μ παρουξής). «Καζίνο» του Ν ίκολας Πιλέτζι. Έ να θέμα-ντουκουμέντο με θέμα τη διείσ δυ σ η της Μ αφίας στα καζίνα του Λας Βέγκας (Μτφρ.: Πητ Κωνσταντέας). Επανεκδίδεται ο «Κάιν και Άβελ» του Τζέφρεϊ Άρτσερ (Μτφρ.: Αργύρης Χιόνης). Έ να κοινω νικό μυ θιστόρημα που μεταφ έρθηκε στη μικρή οθόνη.

Πέντε ιστορικά μυθιστορήματα για όλες τις εποχές και για όλα τα γούστα. «Η Αιγύπτια» του Ζιλμπέρ Σινουέ (Μτφρ.: Βασιλική Κοκκίνου). Εύγλωττο το θέμα και στην «Ράδοπι, μια εταίρα στην αρχαία Αίγυπτο» του νομπελίστα Ναγκίμπ Μαχφούζ (Μτφρ.: Ελένη Κεκροπούλου). Ο ναύαρχος Νέλσων κατατροπώνει την ισπανική αρμάδα: Πάτρικ Ο’ Μπράιαν «Η φρεγάτα των τροπικών» (Μτφρ.: Γιάννης Σπανδωνής). Παλινόρθωση. Βασιλιάς στην Αγγλία, ο Κάρολος Ε’: Ρόουζ Τριμέιν «Τα χρόνια της φωτιάς» (Μτφρ.: ΡόζαΤραϊκόγλου). Υπάρχουν παιδιά που φεύγουν από το σπίτι. Σ’ αυτά τα παιδιά αναφέρεται το μυθιστόρημα «Στήλη άλατος» του Ρόμπερτ Σουίντελς (Μτφρ.: Κώστια Κοντολέων). Δύο βιβλία σ’ ένα: «Ο σιδερένιος άνδρας» και η «Σιδερένια γυναίκα» στον τόμο «Οι σιδερένιοι άνθρωποι» του Τεντ Χιούζ (Μτφρ.: ΚίραΣίνου).

Υπόέκδοοιν

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ

■

Υ Μ

Π Ρ Ο Λ Ε Γ Ο Μ Ε Ν Α ΣΤΗ ΜΕ Λ Ε ΤΗ ΤΗΣ Ε ΛΛΗΝΙ ΚΗΣ Θ ΡΗ Σ Κ Ε Ι Α Σ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Ι Α Μ Β Λ Ι Χ Ο Σ - ΜΑΡΝΗ 5-7 - 104 33 ΑΘΗΝΑ - Τηλ.: 5227678 - Fax: 5226581

Ο δ ιά λ ο γ ο ς κα ι τα γ εγ ο νότα κα τέχουν δ ευτερεύουσα θέση, ε ν ώ π ρ ω τ ε ύ ο υ σ α κ α τέχει ο ε σ ω τ ε ρ ικ ό ς , q u a s i

Σαοώζ

δ ο κ ιμ ια κ ό ς , μ ο ν ό λ ο γ ο ς τ ω ν ηρώ ω ν.

ο τελευταίο βιβλίο της Μάρως Βαμβουνάκη, νικά μυθιστορήματα είναι «εικόνες από μια έκθε­ το μυθιστόρημα «Με βελούδινα βήματα ο ση». Η ενότητα πλοκής, περισσότερο ή λιγότερο χρόνος», αποτελεί μια πρόκληση στη θεωρία χαλαρή, αποτελεί ένα πρόσχημα για να δώσει ο των ειδών και αποδεικνύει άλλη μια φορά ότι τα συγγραφέας σκηνές από τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνικά είδη δεν αποτελούν παρά κατηγο­ πραγματικότητα. ριοποιήσεις θεωρητικών πάνω στο σώμα μιας Η ενότητα της πλοκής στο έργο αυτό μπορεί να ρέουσας λογοτεχνικής πρακτικής, των οποίων είναι υποτυπώδης, υπάρχει όμως η ενότητα της τον λανθάνοντα ή έκδηλο κανονιστικό χαρακτή­ «διάνοιας». Μέσα από τις χαλαρά συνδεμένες ρα οι λογοτέχνες αγνοούν. Έτσι το «ταξιδιωτι­ ζωές των ηρώων της η Βαμβουνάκη προβάλλει κό» «Λουλούδι της κανέλλας» της Μάρως Βαμ­ την πλατιά γκάμα των τυπικών αρσενικού - θη­ βουνάκη δεν ήταν παρά μια σύνθεση ταξιδιωτι­ λυκού, που αποτελεί και την κυρίαρχη θεματική κών εντυπώσεων και θεατρικών σκηνών με κύριο σε όλο της το έργο. Και επειδή η γκάμα αυτή δεν πρόσωπο τον Ελ Γκρέκο. Και από τις διαφορές μπορεί να αναπτυχθεί πλήρως στα συνηθισμένα που εντοπίζουν οι θεωρητικοί της λογοτεχνίας της ιψενικά τρίγωνα, μπάζει στο έργο και πολλά ανάμεσα σε διήγημα και μυθιστόρημα, από το άλλα πρόσωπα, ανάμεσα στα οποία και τους ήμυθιστόρημα αυτό φαίνεται πως η μόνη αδιαμφι­ ρωες των διηγημάτων που ενσωματώνει. σβήτητη είναι η έκταση. Όπως και στα άλλα της έργα, ο διάλογος και τα Με εντελώς φυσικό τρόπο η συγγραφέας ενσω­ γεγονότα κατέχουν μια δευτερεύουσα θέση, ε­ ματώνει στο έργο αυτό κάποια από τα διηγήμα­ νώ πρωτεύουσα θέση κατέχει ο εσωτερικός, τα παλιότερων συλλογών της, όπως η εξαντλη­ quasi δοκιμιακός, μονόλογος των ηρώων, οι ο­ μένη πρώτη της συλλογή (και πρώτο της βιβλίο) ποίοι ψάχνονται και αναρωτιούνται για τις σχέ­ «Ο αρχάγγελος του καφενείου». σεις τους με το σύντροφό τους. Ακόμα και όταν Και όχι μόνο αυτό. Μέσα στη μυθοπλασία είναι η αφήγηση είναι πρώτου επιπέδου, είναι εσωτε­ ενσωματωμένες, στο τέλος του έργου, και οι τα­ ρικά εστιασμένη στις ψυχικές διεργασίες που ξιδιωτικές εντυπώσεις της συντελούνται στο εσωτερικό συγγραφέως από πρόσφατο τα­ των ηρώων. Λέξεις όπως «ίσως», ξίδι της στη Ρωσία. «πιθανόν», «μήπως» κ.λπ. είναι Όπως είναι φυσικό, η ενότητα λέξεις που επαναλαμβάνονται ΜΑΡΩ της πλοκής είναι πολύ χαλαρή. συχνά στο κείμενο, στο οποίο ε­ ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Όμως αυτό είναι γενικό χαρα­ ξάλλου βρίθουν τα ερωτηματι­ κτηριστικό ενός μεγάλου μέρους κά. Με βελούδινα της σύγχρονης’ ελληνικής αφη­ Η σασπένς αποτελεί μια επι­ βήματα ο χρόνος γηματικής πεζογραφίας, μια από θυμητή ιδιότητα σε μια αφήγη­ Αθήνα, Φιλιππότης, 1995 τις μορφές εκδήλωσης του μεταση, μια και εξασφαλίζει το αφη­ μοντερνισμού στη λογοτεχνία. γηματικό ενδιαφέρον του δέκτη, Σελ. 350. Δρχ. 4.000. Τα περισσότερα σύγχρονα ελληιδιαίτερα όταν η αφήγηση είναι

Τ

Κριτική

πως οι δύο παραπάνω που αναφέραμε, και σα­ σπένς που προκαλείται από τους γενικότερους αφηγηματικούς κώδικες και από τον ορίζοντα των προσδοκιών που διαμορφώνουν στον ανα­ γνώστη. Μια τέτοια σασπένς δημιουργείται όταν, μαθαίνουμε από την αφηγήτρια ότι η Βέρα Μόρτιμερ και η Άρια, η τέως φίλη του φίλου του γιου της, αγάπησαν το ίδιο άτομο, χωρίς να τολμή­ σουν τη «φυγή» μαζί του. Η αφηγηματική προσ­ δοκία που δημιουργείται είναι ότι κάποτε αυτό θα αποκαλυφθεί και στις δυο τους, ή στον ά­ ντρα, ή σε όλους μαζί. Τίποτα τέτοιο δεν συμβαίνει. Έτσι, κατά τη γνώ­ μη μου, η σασπένς αυτή αποτελεί μια αδυναμία του βιβλίου, εφόσον δεν αποκαλύπτεται σε κανέ­ να τους η σύμπτωση, όπως θα έπρεπε σύμφωνα με την αφηγηματική προσδοκία του αναγνώστη που δημιουργούν οι αφηγηματικοί κώδικες, μια στατιστικά αναμενόμενη αναμονή. Και η τραγική ειρωνεία που δημιουργείται όταν η Άρια διηγεί­ ται γι’ αυτή την αγάπη της στη Βέρα (εξαιτίας της δικιάς μας γνώσης, από την πληροφορία που μας έχει μεταδώσει ο πα­ ντογνώστης εξωδιηγητικός - ετεροδιηγητικός αφηγητής, ότι πρόκειται για το πρόσωπο που . ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ αγάπησε κι εκείνη), μένει κολο­ βωμένη, καθώς δεν ακολουθεί­ ται από την αποκάλυψη. Οι «ΑΘΗΝΑΪΚΑ! ΕΠΙΣΤΟΑΑΙ» Αφηγηματική ασυνέπεια; Δεν εί­ του Γρηγορίου Ξενόττουλου ναι σπάνιο φαινόμενο στους οτη «ΑΙΑΙΙΑΑΣΙΝ ΓΩΝ ΙΙΑΙΑΩΝ» συγγραφείς1. Το έχουμε ξανα18 9 6 - 1947 πεί ότι η Βαμβουνάκη δεν τα κα­ ταφέρνει και τόσο καλά στη μυθοπλασία2. Εξάλλου δεν δια­ βάζεται τόσο για τις ιστορίες της. Οι φανατικές αναγνώστριές της βρίσκουν κάτι από τον εαυτό τους στον σπαραγμένο εσωτε­ ρικό μονόλογο των ηρωίδων της. Και σ’ αυτόν η Βαμβουνάκη είναι ασυναγώνιστη. Μπάμπης Δερμιτζάκης

σε συνέχειες, όπως στα τηλεοπτικά σήριαλ. Κά­ νει έντονη την εμφάνισή της στα δύο επεισόδια με τα οποία κλείνει το βιβλίο, με πρωταγωνιστές τον πατέρα και το γιο Μόρτιμερ αντίστοιχα. Η σασπένς με το γιο είναι αν θα κάνει τελικά έρω­ τα ή όχι με τη Ρωσίδα. Δεν θα κάνει έρωτα μαζί της, και πολύ έξυπνα από τη μεριά της Βαμβουνάκη, που θέλει να καθάρειτην αγνότητατου ερωτικού συναισθήματος από οποιαδήποτε υποψία σεξουαλικού πάθους. Η σασπένς στην ι­ στορία του πατέρα Μόρτιμερ είναι αν θα δεχθεί η πόρνη φίλη του να φύγει μαζί του και όταν μα­ θαίνει πως όχι, ποια θα είναι η αντίδρασή του. Η αντίδρασή του είναι δραματική με τη διπλή ση­ μασία της λέξης: την κυριολεκτική (η σκηνή της αντίδρασής του έχει μια θεατρικότητα, θα μπο­ ρούσε να ανήκει σε θεατρικό έργο) και τη μετα­ φορική. Την αρπάζει από το λαιμό να την πνίξει. Πριν το καταφέρει, θα πεθάνει ο ίδιος από καρ­ διακό επεισόδιο. Υπάρχει σασπένς που δημιουργείται από τους α­ φηγηματικούς κώδικες της πραγματικότητας, ό­

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Μια ανάλογη ασυνέπεια στη λύση μιας σασπένς εντοπίσαμε και στον «Τρόμο του κενού» του Άρη Σιρακιανάκη. (Βλέπε βιβλιοκριτικό μας σημείωμα στα «Κρητικά Επίκαιρα», Αύγουστος - Σεπτέμβρης ’91).

2. Βλέπε και βιβλιοκριτικό σημείωμά μας για το «Χρόνια πολλά γλυκειά μου» στα «Κρητικά Επίκαιρα», Απρίλης '93.

Η ισ τ ο ρ ία κ ά π ο ιο υ π ο υ

,\ψ η ύ η ;

π ρ ο σ π ά θ η σ ε να ξ ε χ α σ τ ε ί κα ι να τ ο ν ξ ε χ ά σ ο υ ν είνα ι η π ρ ο σ ω π ικ ή του μ ά χ η μ ε τις

ι%

ε ν ο χ έ ς και, π α ρ ά λ λ η λ α , μ ε τα στ ο ιχε ία π ο υ το ν δ ια μ ό ρ φ ω σ α ν

Δημήτρης Νόλλας στον «Άνθρωπο που ξε- της χούντας. Ο Μαξ λιώνει μέσα στις υποψίες χάστηκε» αναπτύσσει, ίσως και να τελειο­ ότι ο Δούκας τον παρακολουθεί, ότι η γυναίκα ποιεί, όλα εκείνα τα στοιχεία που τον καθι­ του τον απατά και ότι ένα σάρκωμα στην κάτω στούν μια ξεχωριστή περίπτωση γραφής στηγνάθο είναι καρκίνος. σύγχρονη ελληνική πεζογραφία. Ρεαλιστική πε­ Στην ουσία η ιστορία αυτή δεν είναι παρά η δια­ ριγραφή, λιτότητα ύφους, κοφτεροί στακάτοι πραγμάτευση και η μάχη του Μαξ με τον Γεράδιάλογοι, υπαινικτική ατμόσφαιρα. Θεματικά σιμο. Η αναμέτρηση του ήρωα με το παρελθόν στο κέντρο της προσοχής του βρίσκεται ο άν­ του. Ένα παρελθόν που το έχει προδώσει σε θρωπος μέσα στις καταστάσεις και κυρίως ο πολλές περιπτώσεις. Από την οικογένειά του άνδρας, γιατί οι γυναίκες και σ’ αυτό του το έρ­ ξέκοψε για χρόνια, τις πολιτικές του ιδέες τις αγο αγνοούνται. παρνήθηκε ενστερνιζόμενος εντελώς αντίθε­ Το στόρυ του έργου αφορά το σήμερα. Ένας τες, τον σύντροφό του τον «κάρφωσε» στην πρώην επαναστάτης, ο Γεράσιμος-Μάκης, Μαξ Ασφάλεια. Ο Νόλλας σκιαγραφεί έναν άνθρω­ σήμερα, Φραγκούλης, «τακτοποιημένος» σε πο που επιζητεί την παρθενογένεση. Να ξαναμεγάλο επενδυτικό οργανισμό στο Λονδίνο, ε­ φτιάξει, δηλαδή, μια ζωή από το μηδέν, χωρίς πιστρέφει μετά από 30 χρόνια στην πατρίδα σχέση με το παρελθόν, την οικογένεια, την πα­ του, την Ελλάδα, ως εκπρόσωπος της εταιρίας τρίδα και τις ιδέες που τον διαμόρφωσαν. Η μά­ του για να εξαγοράσει μια προβληματική που α­ χη αυτή αποδεικνύεται ένα εφιάλτης. Ένα κοι­ νήκει στο δημόσιο. Είναι ήδη πενήντα χρονώ. νωνικό νουάρ εκτυλίσσεται καθώς ο ήρωάς μας Μαζί του σέρνει τη δεύτερη γυναίκα του - έ­ κινείται μέσα σε αλλεπάλληλους κύκλους, που χουν μόλις παντρευτεί -σε ένα άτυχο μήνα μέ- άλλοτε σφίγγουν γύρω του και άλλοτε απομα­ λιτος. Άτυχο γιατί αυτός είναι υποχρεωμένος κρύνονται δίνοντάς του την ψευδαίσθηση της να περνά το χρόνο του με διά­ προσωρινής ανακούφισης. φορους γραφειοκράτες, ενώ Η ιστορία κάποιου που προσπά­ αυτή φλέγεται για νυχτερινή θησε να ξεχαστεί και να τον ξε­ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ζωή. Ταυτόχρονα ο ήρωας ερ­ χάσουν είναι η προσωπική του ΝΟΛΛΑΣ χόμενος στην Αθήνα έχει να α­ μάχη με τις ενοχές και παράλ­ ντιμετωπίσει το παρελθόν του ληλα με τα στοιχεία που τον δια­ Ο άνθρωπος που στο πρόσωπο του Δούκα, κάποι­ μόρφωσαν. Μια διαμάχη του ξεχάστηκε ου παλιού συντρόφου του που ο σήμερα με το χθες που διεκδιΑθήνα, Καστανιώτης, 1995 ήρωάς μας τον έχει προδώσει κεί τη δικαίωση της μνήμης. Κε­ και στείλει φυλακή στα χρόνια ντρική έννοια στην υπόθεση κα­ Σελ.211.Δρχ. 2.500.

Ο

Κριτική

ταλαμβάνει η διαπραγμάτευση της προδοσίας. Ένας δημοσιογράφος που παρεμβαίνει στην ε­ ξέλιξη σκιαγραφεί τις συντεταγμένες των ηρώ­ ων: «Τα θύματα ξεχνάνε. Είναι τόσο μεγάλη η θέληση για ζωή, που το θύμα είναι έτοιμο να α­ κυρώσει τη μνήμη του, ώστε ούτε η ανάμνησή της να μην υπάρχει. Για να ζήσει, ακυρώνει τη μνήμη. Ο άλλος όμως, ο προδότης, ο θύτης, ό­ πως θες πες τον, αυτός κουβαλάει μέσα του τη μνήμη του θύματος και δεν μπορεί να ξεχάσει. Για να ζήσει, πρέπει να ακυρώσει τη συνείδη­ ση... Αυτός είναι επικίνδυνος, μπορεί να είναι ι­ κανός για χειρότερα». Η συνείδηση του προδό­ τη, είναι και το κινούν αίτιο στην ιστορία καθώς αυτή καθορίζει τις πράξεις του ήρωα. Η δομή του έργου δίνει την εντύπωση μιας ψυχρής κατασκευής. Πρόκειται για ένα ρεαλι­ στικό παιχνίδι, πολλές φορές απωθητικό στην κυνικότητά του. Ένα παζλ που ενώ έχεις την αί­ σθηση ότι λείπουν μόνο ελάχιστα κομμάτια για να ανακαλύψεις την τελική εικόνα, διαπιστώ­ νεις και συ μαζί με τον κεντρικό ήρωα ότι από κάποια στιγμή και μετά υπάρχουν κομμάτια που δεν έχουν μόνο μία θέση. Ο Δ. Νόλλας υπονο­ μεύει έτσι την ίδια την αληθοφάνεια της ρεαλι­ στικής του κατασκευής. Η αληθοφάνεια υπονο­ μεύεται επίσης από το φιλοσοφικό «παραδοξολήγημα» που αναφέρει κάπου ο πρώην τρομο­ κράτης Δούκας: «η ανθρώπινη ζωή είναι όπως ένας παράξενος αγώνας δρόμου: το τέρμα δεν είναι στο τέλος αλλά στη μέση. Δεν το καταλα­ βαίνεις ποτέ κι ούτε πρόκειται να το καταλά­ βεις, γι’ αυτό και συνεχίζεις να τρέχεις προς έ­ να τέρμα που είναι πίσω σου». Η θέληση του Μαξ να ξεχάσει και να ξεχαστεί έρχεται σε αντί­ θεση με αυτό που ο ίδιος είναι, με αυτό που έχει διαμορφωθεί εδώ και χρόνια. Ο Μαξ είναι πενή­ ντα χρονώ και τρέχει προς τα πίσω έχοντας την ψευδαίσθηση ότι βαδίζει μπροστά λύνοντας ή εξιχνιάζοντας προβλήματα. Αλλά και η αληθο­ φάνεια της ιστορίας, που διηγείται ο συγγρα­ φέας, υπονομεύεται σταθερά από έναν ήρωα του, τον δημοσιογράφο και συγγραφέα Ωραιόπουλο, ένα απροσδιόριστο πρόσωπο, που λες και ο ρόλος του είναι να ανατρέπει με τις ερμη­ νείες του την προσδιορίσιμη εξέλιξη των γεγο­ νότων. Να δίνει την ψευδαίσθηση της πραγμα­ τικότητας ή την πραγματικότητα της ψευδαί­ σθησης.

Έχει επισημανθεί (Δ. Κούρτοβικ, Ελευθερο­ τυπία, 27.6.90) ότι ο Νόλλας είναι ένας, θα λέ­ γαμε, «καταστασιακός συγγραφέας». Αυτό ση­ μαίνει ότι δεν αναπτύσσει χαρακτήρες με τη με­ θοδολογία του κλασικού μυθιστορήματος όπου η προσωπικότητα του ήρωα διαγράφεται ευκρινώς μέσα από την εξέλιξη των γεγονότων που και ο ίδιος συνδιαμορφώνει, αλλά αντίθετα ο α­ ναγνώστης παρακολουθεί την εξέλιξη κατα­ στάσεων μέσα στις οποίες «παίζουν» οι ήρωες. Το παζλ που συνταιριάζει ο συγγραφέας στην ανάπτυξη της ιστορίας είναι το άθροισμα κατα­ στάσεων που, ενώ προσλαμβάνονται ρεαλιστι­ κά και ευκρινώς από τον αναγνώστη, δεν αποκωδικοποιούνται εύκολα καθώς η ανασύστασή τους στο μυαλό του ήρωα, αλλά και στο δικό μας, δεν έχει μια μονόδρομη ντετερμινιστική ροή. Με το τέλος του βιβλίου οι καταστάσεις έ­ χουν «χωνέψει» τον ήρωα και ταυτόχρονα πα­ ραμένουν πολυσήμαντες στη δική μας θεώρη­ σηΤέλος, η πεζογραφία του Δ. Νόλλα είναι μια λο­ γοτεχνία της πόλης, απόλυτα αναγνωρίσιμης στο σήμερα. Στο «Ονειρεύομαι τους φίλους μου» υπήρχε το κοσμοπολίτικο σήμερα. Δεν υπήρχε η ταυτότητα των χώρων, των προσώ­ πων και των καταστάσεων. Στον «Τύμβο κοντά στη θάλασσα» υπήρχε ένα αναγνωρίσιμο μυθι­ στορηματικά δοσμένο παρελθόν. Στον «Άνθρω­ πο που ξεχάστηκε» υπάρχει η σημερινή πραγ­ ματικότητα με το όνομά της. Σκληρή και φτηνή, όπως οι απωθητικές ζωές που περιγράφει, μα­ γική στην πολυπρισματικότητα των καταστάσε­ ων μέσα στις οποίες περιδινίζονται οι ήρωες. Οι ρυθμοί, οι εικόνες που δεσπόζουν εκφραστικά, οι περιστάσεις είναι τα στοιχεία της ζωής στη σύγχρονη πόλη. Ο κόσμος του μάρκετιγκ, οι προβληματικές, οι γραφειοκράτες του ιδιωτι­ κού και δημόσιου τομέα, ο κόσμος των πρώην και των νυν, οι δημοσιογράφοι, οι πρόσφυγες, οι μικροαστοί και τα όνειρά τους. Ο μετεωρι­ σμός των ηρώων, η γυμνότητα των αισθημά­ των, η μοναχικότητα των προσώπων, η παντο­ δυναμία του συστήματος που εμφανίζεται να έ­ χει νικήσει τους ιδεολόγους. Μόνο το χθες αντι­ στέκεται πια, με τρόπους απροσδιόριστους, σαν μια μοίρα που δεν έχει πει ακόμα την τε­ λευταία λέξη. Γιάννης Ν. Μπασκόζος

Μ ο ν ο μ α χ ία δ ύ ο ψ υ χιάτρ ω ν, ίσ ω ς ό χ ι κ α ι τό σ ο ιπ π ο τ ικ ή . Ο έ ν α ς είνα ι ο π ισ θ ά γ κ ω ν α , στο κείμ ε ν ο, δ ε μ έ ν ο ς κι ο ά λ λ ο ς ο ε λ ε ύ θ ε ρ ό ς το υ σ κ ο π ε υ τ ή ς ■ κι ίσ ω ς τη ς ύ π α ρ ξ ή ς του εγ γυητής.

να ακόμα μυθιστορηματοποιημένο περιστα­ τρώα γη όπου, όμως, η οικογενειακή ζωή δεν εί­ τικό από την ψυχαναλυτική ψυχιατρική προ­ ναι εντελώς ανέφελη. Την ώρα που ο μικρός Αι­ στέθηκε στο εννοιολογικό βεληνεκές του μίλιος έχει ανάγκη από το πατρικό του πρό­ μύθου του Οιδίποδα. Κι αυτό σε χρόνους όπου τυπο, φαίνεται ότι η μητέρα του επιθυμεί ένα ήδη η ψυχανάλυση είτε, σαν θεραπεία, ενδίδει άλλο φαντασιακό, αβρό και καλλιεργημένο που σε μιαν αντίληψή μας οντοαναλυτική, είτε, σαν προωθούσε προφανώς στον ήρωα, επιφορτώφιλοσοφική θεώρηση, βλέπει με την προσέγγι­ νοντάς τον έτσι και με άλλες ενοχές. Ώσπου α­ ση του αιμομικτικού ταμπού σαν βιολογικής α­ κολούθησε και μια άλλη μετανάστευση, από νάσχεσης να της αποκαλύπτεται ένα κλίμα αμ­ τον πατέρα μόνον τούτη τη φορά, χωρίς την οι­ φισβήτησης δριμύ για τη μοναδικότητά της κογένεια που αποκλείστηκε εδώ στην Κατοχή. στην όλη υπόσταση του μύθου. Αυτά δεν εμπο­ Και μπήκε τότε στη ζωή τους για καλά ο ερωμέ­ δίζουν, βέβαια, την κάθε ψυχιατρική περίπτωση νος της μητέρας μιαν ώρα που την γευόταν φανα προσλαμβάνεται και ως λογοτεχνία, εάν ντασιωτικά, έφηβος πλέον, ο Αιμίλιος. Κι έγινε προσφέρεται με αυτήν την ήρεμη και ερωτική έτσι η εικόνα της μητέρας του διπλά προδοτική, γραφή του Πέτρου Χαρτοκόλλη. Μονάχα που τέλεια αναξιόπιστη, πάντοτε όμως επιθυμητή. θα πρέπει να την ανακαλύπτεις συνεχώς. Γιατί Με την Απελευθέρωση, κι ενώ εκείνη έμεινε με συντίθεται από δύο αφηγηματικά επίπεδα, ό­ τον αβρό της εραστή, θα φύγει πρώτη η Αντιγό­ πως αυτό της επιφάνειας του μύθου, όπου εξι­ νη για την Αμερική· κι όταν θ’ αρχίσει ο εμφύ­ στορείται ένας έρωτας θνησιγενής, που παρα- λιος, θα αναζητήσει κι ο Αιμίλιος το καταφύγιό κολουθείται μέχρι την εσχάτη του εκπνοή, ενώ του εκεί, κοντά της, όπου μετακομίζει με όλες παράλληλα, ρευστό και συνεχές - παρότι φαι­ τις ανάγκες του - τις εξαρτητικές και τις αντα­ νομενικά διάσπαρτο - κυλάει κυριαρχικό, πά­ γωνιστικές - αλλά και αιμομικτικές ακόμη. Οπό­ ντοτε όμως υποχθόνιο, το οιδι­ τε κάποιαν ώραν θα εμφανισθεί πόδειο του αίτιο. μιαν άλλη ακόμη Ιοκάστη, που εκεί ονομαζόταν Ρουθ, κι εκείνη Σε κάποια πόλη της Αμερικής, εκμαυλιστική, ενοχογόνος κι σε ένα συνοικέσιο μεταναστών ο υποψήφιος γραμπρός - «άξε­ ευνουχιστική. Και τότε ο αιμομίκτης κι ένοχος Αιμίλιος θά ’χει στος, φαφλατάς» - θα ερωτην ψυχολογική ευχέρεια για τευθεί την επηρμένη αλλ’αβρή μελλοντική μητέρα, πρώτα της μιαν επιπολής, τουλάχιστον, απάλυνση των παιδικών του ενο­ Αντιγόνης και του Αιμίλιου μετά. χών με το να προσπαθήσει να Κάποτε θα αποφασισθεί η επανεγκατάστασή τους στην πα­

Ε

Κριτική

μονοιάσει και τους δύο του γονείς ώς τη σωμα­ τική τους πλήρη επαφή, που αυτόπτης μάρ­ τυρας ο ίδιος μια νύχτα την παρακολούθησε σαν κατιτί το συνταρακτικό, αλλ’ όχι - ούτε και τότε - αποκαλυπτικό. Μόνο του θύμισε τη Ρουθ, που είχε έως τότε συνθλίβει απ’ τον σα­ δομαζοχισμό του Αιμίλιου. Αυτή, η απλούστατη πλοκή πιάνει σε όλο της το μήκος μιαν πλατειάζουσα, αλλά πρισματικήν α­ φήγηση που δένει, όπως το πλατύ κατάστρωμα ενός πλοίου, στην υφάλη σκληρήν ακμή της τρόπιδας, και που εδώ την σχηματίζει η ψυχα­ ναλυτική τού θέματος υποδομή. Αλλά η πλεύση αναγκαστικά βραδυπορεί, γιατί τα αμπάρια αυτού του πλοίου είναι γεμάτα από ψυχανα­ λυτικό - κυρίως - υλικό, που είναι και εκείνο λό­ γος φυσικά, και που, παρεμβαλλόμενος στον πλήρως ενσυνείδητο ρουν του μυθιστορήμα­ τος δημιουργεί σαφείς τις εντυπώσεις μιας α­ φηγηματικής χαλάρωσης. Βέβαια, η συνηθέστερη αιτία της υπάρχει εκεί όπου ο συγγραφέ­ ας δεν συνέλαβε, είτε δεν κατεργάσθηκετο θέ­ μα του. Αλλά ο Π.Χ. το γνωρίζει σαν πλοκή και ι­ διαίτερα σαν εμπλοκή έως τα μύχιά του. Αντι­ στεκόμαστε λοιπόν - τουλάχιστον για εδώ στον χαρακτηρισμό «χαλάρωση», κυρίως επει­ δή το μυθιστόρημα, όντας ψυχαναλυτικό, είναι με έναν άλλο τρόπο του «ελλειπτικό», κι αυτό σημαίνει πως δεν ξέρουμε τι κρύβει μέσα της σε ένα μυθιστόρημα όπως αυτό. Μπορεί να κρύβει κάτι που απωθούμε και γι’ αυτό μας α­ πωθεί, γιατί ένα κείμενο - ανάλυση μπορεί να αποκαλύψει και δικές μας καταστάσεις πονηρές. Μπορεί, λοιπόν, ο αναγνώστης την ώρα που διαβάζει να εισπράττει κάποια χάσματα, τα απωθημένα στα «κενά», που δίνουν έτσι ακριβώς την αίσθηση χαλάρωσης. Καλά, λοιπόν, επρόβλεψε ο Eco και έναν «ανα­ γνώστη - πρότυπο μιας δεύτερης κατηγορίας», που αναρωτιέται για το τί είδους αναγνώστη ο συγγραφέας θα τον ήθελε και για το πώς ο συγγραφέας ενεργεί για να ’ναι ο οδηγός του. Σ’ αυτόν, λοιπόν, φαίνεται να απευθύνεται ο Π.Χ. που ως οδηγός του ενεργεί προϊδεάζοντάς τον μεν από τον τίτλο του μυθιστορήματος σαφώς, αλλά και από μεστές ψυχαναλυτικά, τις καθημερινότητες του ήρωα, πλην ολιγότερον σαφώς. Γιατί, πόσο σαφής θα έπρεπε να είναι στη «συνεργασία» μ’ αυτόν, χωρίς να εκινδύνευε να γράψει, αντί για μυθιστόρημα, μιαν επι­

στημονική περιγραφή. Έτσι, υπάρχει «θεμιτό» ψυχαναλυτικό υλικό στο κείμενο, υπαινισσόμενο αμέθοδα - «ελλειπτικά» - σε κάθε ευκαιρία που του δίνει η πλοκή και η συζήτηση, με έμμο­ νη επιστημονική συνέπεια στις πρώτες εκατό σελίδες ιδιαίτερα, για να δηλώσει ανάγλυφο το οιδιπόδειο πλέγμα. Είναι, ασφαλώς, μια μεγάλη σε έκταση αυτή η προεισαγωγή, αλλά για τις ψυχαναλυτικές υποδηλώσεις της πρέπει, νομί­ ζουμε, να είμαστε συνειδητά ανεκτικοί. Εξάλ­ λου εδώ θυμίζει ακριβώς τον χρόνο τον υποδηλωτικό, όπως τον ονομάζει ο Eco. Το κύριο, βέβαια, το ζωντανό ακόμα σώμα του έρωτα του Αιμίλιου και της Ρουθ (σ. 104-270), παρ’ όλους τους βασανισμούς του - μάλλον κυρίως εξαιτίας τους - δίνεται μ’ έναν ζωντανότατο παλμό. Αλλά, μετά από αυτό το ενδιαφέ­ ρον κείμενο αφήνεται και παρεμβαίνει μια διεξοδικότητα εις βάρος του ενδιαφέροντος από εκεί που ο Αιμίλιος ζει, πλέον, με το τέλος του αργού θανάτου αυτού του έρωτα και των μοι­ ραίων του διακυμάνσεων - που χάνουν ύψος συνεχώς - και όλων των νεότερων - και ματαίων και πάλι - ερωτικών αναζητήσεών του, με ομοσήμαντες περίπου επαναλήψεις για να αποδο­ θούν οι εμμονές του Αιμίλιου πάνω στην παθο­ λογική «γνωσία» της ανικανότητας. Η συμπλησίαση, λοιπόν, των χρόνων των αφήγησης, θε­ ματικού και λεκτικού - του πρώτου εις βάρος του δευτέρου - μένει ο μόνος τρόπος για τον Π.Χ. σαν αφηγητή για να αναγκασθεί ο αναγνώ­ στης του να νιώσει για τον λογαριασμό του ή­ ρωα όλον του τον μαζοχισμό και την ανιαρή αμ­ φιθυμία του. Έτσι, για τη δικαίωση του λογοτέ­ χνη μένει η λεκτική του τέχνη- και που εδώ, ε­ κτός από το άρτιό του κείμενο, διακοσμείται α­ πό τις συγκινητικές επιστολές των δύο ερα­ στών που μας θυμίζουν το παλιότερο εκείνο εί­ δος της επιστολογραφίας που έχει πλέον ξεχαστεί. Ο κύριος χαρακτήρας της γραφής του Π.Χ. συντίθεται από τη μίξη της παιδείας του της ψυχιατρικής και, φυσικά, της τέχνης του. Πράγ­ ματι υπάρχουν δείγματα αρκετά στο κείμενο μιας συγκεκαλυμμένης ψυχιατρικής - κάτι που μας κουράζει, φυσικά, αν επιδιαρκεί. Αν και μπορεί να γοητεύει κάποτε, όπως π.χ. σε μιαν ε­ πιδέξια καταγραφή της πάλης των αναστολών με την επιθυμία ή σε περιγραφές που αντιστοι­ χούν σε κάποιους από τους αμυντικούς μας

ψυχολογικούς μηχανισμούς, που ο Αιμίλιος με­ τέρχεται για να αυτοεξισορροπείται στις σε­ ξουαλικές αποτυχίες του. Κι είναι εξαίρετα απεικονιστικός στο ανάπτυγμα των σαδομαζοχιστικών διακυμάνσεων του ήρωα χάρη στην α­ φοπλιστική του άνεση, παρόλο που τα διαδρα­ ματιζόμενα συνδέονται με ισχυρά ταμπού. Κι εν τούτοις όλα λέγονται, όχι μ’ εκείνην τη διατακτι­ κή σαν ένοχη, την υπαινικτική λεπτότητα, αλλ’ ανοιχτά χωρίς να μας ξενίζουν. Σαν να συμβαί­ νει μια εξουδετέρωση της ενοχής που θα ’πρεπε κανονικά να συνοδεύει τέτοια λεγάμενα και πράξεις. Τέτοιο συναίσθημα ποτέ δεν δοκιμά­ ζουμε σε όλη τούτη τη γραφή. Ίσως αυτό να εί­ ναι η αντανάκλαση της στάσης του γιατρού α­ πέναντι στον άρρωστο, της empathy που, φαί­ νεται, περνάει και στο κείμενο. Κυρίως, όμως, πρόκειται για μια γραφή συμβιωμένη με το είναι του, γιατί αυτή η πλήρης γλώσσα, που επιβίωσε η ίδια πάντα - πλήρης - τριάντα τόσα χρόνια στην Αμερική, η γλώσσα - σκέψη με την καρτε­ σιανή εξίσωσή του «cogito ergo sum» και που α­ κόμα πιο πολύ, όντας ναρκισσευμένη - αείποτε, όπως μας μαρτυρείται από το πρώτο του διήγη­ μα - από αυτήν της την πληρότητα, εφάνηκε πως δεν μπορούσε να επαναπαυθεί μόνο στη γλαφυρή εκείνη «Εισαγωγή στην Ψυχιατρική» του, χωρίς να επενδυθεί - σε κάτι πιο επιβιώσιμο από την επιστήμη στην τέχνη, σ’ ένα μυθι­ στόρημα. Αυτό εννοούμε λέγοντας ότι στον Π.Χ. η γλώσσα του είναι συμβιωμένη με το είναι. Ο κίνδυνος ο μέγας για την εκφραστικότητα αυτή βρισκόταν κάπου αλλού. Κι ήταν ο κίν­ δυνος να καταπλακωθεί για χρόνια από της επι­ στήμης την εκφραστικότητα, που είναι και η μό­ νη υπαίτια της χαλάρωσης. Ίσως, χωρίς την α­ φοσίωση σε κείνη, να είχε καθιερωθεί ο Π.Χ. σαν αναγνωρισμένος, ήδη πεζογράφος. Και κά­ τι τέτοιο φαίνεται ιδώθηκε ήδη το 71 που του διαμηνύθηκε ότι «θα άξιζε να συνεχίσει», αλλά αυτό δεν έγινε μέχρι τον ερχομό του «Οιδιπό­ δειου». «Κρίμα...», μπορούσε να προσθέσει τό­ τε ο Μ. Μερακλής, όπως το είχε γράψει - «κρί­ μα!»-ο Α. Κοτζιάς, δυοτου-τότε-κριτικοί. Εμείς δεν θα τριτώσουμε- θα λέγαμε «ποτέ δεν είναι αργά». Αρκεί να γίνονταν να απεμποληθεί πλή­ ρως η ψυχιατρική μεθόδευση και όχι η σκέψη. Παντελής Κρανιδιώτης

Κριτική

Οι α ν θ ρ ώ π ιν ε ς σ υ μ π ε ρ ιφ ο ρ έ ς , α π α λ λ α γ μ έ ν ε ς α π ό τα ε π ικ α ιρ ικ ά στοιχεία, σ η μ α ίν ο υ ν α ρ χ έ γ ο ν α τ ε λ ετο υρ γ ικά τυ π ικ ά δ ια π ο λ ιτ ισ μ ικ ή ς εμ β έ λ ε ια ς.

υθολογία της γραφής και του κειμένου, με που διεισδύει στα ενδότερα των έσω, που αποτην ευρύτερη έννοια, μυθολογία αυτού δεικνύει και αναδεικνύει ό,τι μέχρι πρότινος α­ που έχει καθ’ οιονδήποτε τρόπο κατατεθεί ποτελούσε μόνο υποψία. και που τώρα κείται. Τα σημαινόμενα έχουν πιαΕγκαθιδρύοντας σχέσεις ανάμεσα σε διαφορε­ κατά κόρον εξετασθεί, αναλυθεί κι ερμηνευθεί,τικές επιστημονικές περιοχές και αισθητοποιώ­ τί γίνεται όμως με το αδικημένο σημαίνον, αυτό ντας τον κρυφό διάλογο που διεξάγεται - συνή­ που με τον πιο απτό και προφανή τρόπο μάς θως ερήμην μας - μεταξύ τους, ο καθηγητής φέρνει σ’ επαφή με τη σκέψη, την ιδέα, το μή­ Α.-Ι.Δ. Μεταξάς θεμελιώνει το αδιαφοροποίητο νυμα; της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Ο άνθρωπος Τα «Προεισαγωγικά για τον Πολιτικό λόγο» επι­ δε λειτουργεί με στεγανά, αλλά η δραστηριότηχειρούν μια βουτιά σ’ ένα χώρο που δεν περιχα­ τά του είναι ενιαία. Ενιαία, με την έννοια ότι διέρακώνεται εύκολα, σ’ ένα χώρο που αντιστέκε­ πεται από ένα σύστημα διαρκώς επανερχόμε­ ται στην όποια χαρτογράφηση. Όχι τόσο γιατί νων δομών, που ναι μεν αλλάζουν μορφή κατά δεν είναι πεπερασμένος, αλλά γιατί αενάως περίπτωση, αλλά παραμένουν στην ουσία τους διαστέλλεται κι επεκτείνεται σε περιοχές και­ οι ίδιες. νούριες και ανεξερεύνητες. Αυτές ακριβώς οι δομές, λίγο - πολύ πανανθρώ­ Υπακούοντας σ’ ένα σκεπτικό μάλλον αναγωγι- πινες και διαχρονικές, ταυτίζονται εντέλει με το στικό, ο συγγραφέας φαίνεται να θεωρεί την σύστημα των αρχετύπων, ένα σύστημα εγγε­ Επικοινωνιολογία ικανή να συνοψίσει και ν’ α­ γραμμένο στο κοινωνικό κύτταρό μας. Τα φανε­ φομοιώσει μια σειρά από επιμέρους επιστήμες, ρώματα των Αρχετύπων ποικίλλουν κατά επο­ αυθύπαρκτες μεν, αλλά λιγότερο σφαιρικές απ’ χές, είναι όμως απολύτως αναγνωρίσιμα, μια ό,τι μια υπέρτερη επιστημονική μορφή. Τα πο­ και παραπέμπουν σε κατηγορίες του ανθρώπι­ ρίσματα της Γλωσσολογίας, νου νου (με την καντιανή έν­ της Πολιτισμικής Ανθρωπολο­ νοια). γίας, της Ψυχολογίας, της Φιλο­ Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι το λογίας και της Ιστορίας της Τέ­ πνεύμα που διαχέει ολόκληρο Α.-Ι.Δ. ΜΕΤΑΞΑΣ χνης είναι δυνατό να οδηγή­ Π ροεισ αγωγικά για το βιβλίο συνοψίζεται θαυμαστά τον πολιτικό λόγο σουν - εάν ανακαλύψει κανείς στο πρώτο κεφάλαιο Stilus Δεκατέσσερα μαθήματα το συνεκτικό μυστικό του δεσμό Manus - Status (που είναι κι ένα για το στυλ - στην άρθρωση ενός ανώτε­ από τα ωραιότερα), όπου, μέσ’ ρου διεπιστημονικού, πλέον, από την ανίχνευση της ετυμολο­ Αθήνα, Σάκκουλας, 1995 λόγου. Ενός λόγου όχι πια περιγικής προέλευσης των λέξεων, Σελ. 332. Δρχ. 5.000. γραφικρύ, αλλά ερμηνευτικού, γίνεται μια προσπάθεια καταβύ-

Μ

Κριτική

θισης στον πυρήνα των πραγμάτων (ή, καλύτε­ ρα, των αντικειμένων αναφοράς). Εάν σταθού­ με με προσοχή απέναντι στις λέξεις και τις κα­ θαρίσουμε από τα στρώματα σκόνης, που έ­ χουν σωρεύσει πάνω τους οι εποχές, είναι δυνατόν να φθάσουμε μέχρι τη ρίζα τους. Το ί­ διο συμβαίνει και με τις ανθρώπινες συμπερι­ φορές. Απαλλαγμένες από τα επικαιρικά στοι­ χεία, σημαίνουν αρχέγονα τελετουργικά τυπικά δια-πολιτισμικής εμβέλειας. Μετά απ’ αυτήν την «υπαρξιακής» τάξεως θεμελίωση, ακολουθεί μια εστίαση των φαινομένων περισσότερο κοινωνική-πολιτική. Εδώ εξετάζε­ ται πώς κάθε κοινωνία εισπράττει και μεταφρά­ ζει τις ανθρώπινες ροπές, πώς συγκροτούνται τυπολογίες συμπεριφορών και ποιες συνδηλώ­ σεις επισύρει κάθε τυπολογία. Δίνεται έμφαση στην ιστορικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, στη σχέση δηλαδή που αναπτύσσεται μεταξύ ατόμου και συγκεκριμένης κοινωνίας. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, γίνεται περισσότερο αντιλη­ πτή και η έννοια του στυλ, έννοια που κυριαρχεί σε όλα τα δοκίμια καθοδηγώντας την ανάλυση. Το στυλ προϋποθέτει κοινό κώδικα, εφόσον νο­ είται ως απόκλιση - είναι, λοιπόν, άρρηκτα δεμέ­ νο με την κοινότητα και από αυτήν απορρέει, εί­ τε ως επικύρωση είτε, αρνητικά, ως απόρριψη. Το μεγαλύτερο, όμως, μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο σε ζητήματα αισθητικής. Ο συγγραφέας εντοπίζει τη διαπερατότητα που υπάρχει μεταξύ των τεχνών, εξακριβώνει τους κοινούς τόπους και προχωρεί σε μια κωδικοποί­ ηση αρχών. Οι ποικίλες αισθητικές εκφράσεις στον προνομιακό χώρο της τέχνης λειτουργούν πολύ περισσότερο δραστικά απ’ όσο οπουδή­ ποτε αλλού. Ο συγγραφέας μελετά τη δυναμι­ κή που αναπτύσσεται μεταξύ έργου τέχνης και δέκτη απομονώνοτας κι εξετάζοντας χωριστά τους ενδο-κειμενικούς, αλλά και έξω-κειμενικούς παράγοντες που επηρεάζουν κάθε φορά την πρόσληψη. Το έργο τέχνης τοποθετείται ό­ χι μόνο μέσα στο αισθητικό, αλλά και στο κοι­ νωνικό του περιβάλλον, οπότε και η προσέγγι­ σή του δεν εξαντλείται στην τεχνοκριτική, αλλά εμπλουτίζεται με κοινωνιολογικές διαστάσεις. Έχουμε, λοιπόν, να κάνουμε με μια Αισθητική της πρόσληψης, που εξαιρεί τον συλλογικό και κοινωνικό χαρακτήρα της τέχνης χωρίς, όμως, και να παραγκωνίζει το δημιουργό. Θεωρώντας το έργο τέχνης τυπική περίπτωση κοινωνιο-κει-

μένου (socio-text), ο καθηγητής Α.-Ι.Δ. Μεταξάς επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στη διαδικασία δόμησης (structuration) που υπερβαίνει την α­ πλή ανάλυση της δομής (structure). Από τον πλούσιο υπομνηματισμό του βιβλίου ξεχωρίσαμε μια χαριτωμένη παραπομπή, αφιε­ ρωμένη στην Κατρίν Ντενέβ, με αφορμή συνέ­ ντευξή της στο Nouvel Observateur. Ο τρόπος σχολιασμού από το συγγραφέα δείχνει μια γε­ νικότερη στάση φιλοκαλίας και αισθητικής φροντίδας, οφειλόμενης ενδεχομένως και στη γαλλική κουλτούρα του Α.-Ι.Δ. Μεταξά. Επιστημολογικά, τα «Προεισαγωγικά για τον πολιτικό λόγο» ανήκουν στη διαλεκτική σκέψη. Αυτό σημαίνει ότι εντάσσουν τα φαινόμενα μέ­ σα στο σύνολο, όπου ανήκουν, και θεωρούν εν­ διαφέροντα όλα τα συγγενή γεγονότα. Εάν, μά­ λιστα, δεχθούμε πως η διαλεκτική θέαση του κόσμου οδηγεί σε ασφαλέστερα συμπεράσμα­ τα (απ’ όσο η τραγική - κατ’ εξοχήν ελληνική κοσμοαντίληψη), τότε το πόνημα αυτό κατόρ­ θωσε μ’ επιτυχία να περιχαρακώσει κάποιες σπουδαίες πλευρές της πραγματικότητας. Νίκη Κώτσιου

Φιλόλογοί: αναλαμβάνει δακτυλογραφήσεις διορθώσεις_________ λογοτεχνικά, φιλολογικά, αρχαία κείμενα, διπλωματικές εργασίες σε πολυτονικό ή μονοτονικό σύστφμα

|

τηλ.: 7652534

_ J Κριτική

20

ΙΔΕΕΣ

ΓΙΑ ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΑ ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ

η Χαμηλοπάρδαλη η Σ καρφ άλω να ο Ν υ χο φ ά γο ς η Αστακότα η Π απαγαλοποάλα ο Χ άιδαρος ο Υπουργίτης το Μ α ϊμ ούθ το Γ αιόμουρο ο Γατόπορδος ο Κ υ ανο πάγονας το Μ α κ ρόβιο το Καρπαζόδεντρο τι Μ αργαρίδα η Συνακρίδα ri Κ ουκουμιάου

ΠΑΙΔΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΝΑΝΟΥΡΙΣΜΑΤΑ, ΟΝΕΙΡΟΤΡΑΓΟΥΔΑ & ΠΑΡΑΤΡΑΓΟΥΔΑ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ

ΚΡΙΣΤΙΑΝ

Μ ο ργκεν ςτερν ΖΩΓΡΑΦΙΣΜΕΝΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΛΙΖΜΠΕΘ ΖΒΕΡΓΚΕΡ ΑΠΟΔΟΣΗ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΜΑΡΙΑΝΙΝΑ ΚΡΙΕΖΗ ΚΩΣΤΑΚΗΣ I. ΚΡΙΕΖΗΣ

ο Χαμομηλέων ο Α βυσσαλέω ν το Α αχάχανο το Σαχλάδι

EKlI ΟΣΕΙΣ Ζ^ΜΜΟΣ ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 43,106 80 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 3633 083,3632 669 FAX 3636 415

βιβλιογραφικό δελτίο Αρ. 36 0 1 Δεκεμβρίου - 31 Δεκεμβρίου 1995 Επιμέλεια: Έ φ η Απάκη

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίωνγίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας»

Γενικά Έργα Βιβλιογραφία Από τα γαλλικά σια ελληνικά. Οδη­ γός μεταφράσεων 1945-1995. Επιμ. Κέντρο Λογοτεχνικής Μετά­ φρασης - Π. Παπαδόπουλος. Αθή­ να, 1995. Σελ. 291. Δρχ. 2.080.

ISBN 960-8473-05-5.

Βιβλιοθηκονομία ΓΚΛΙΝΟΣ Α. Τα βιβλία και τα αρ­ χεία. Υγιεινή - παθήσεις - θεραπεία. Αθήνα, Ο δυσσέας, 1995. Σελ. 175. Δρχ. 2.600. ΖΟΡΜΠΑ Μ. Κρατική πολιτική για το 6ι6λίο. Αθήνα, Οδυσσέας, 1995. Σελ. 254. Δρχ. 2.800. ISBN 960210-222-5.

Δημοσιογραφία ΚΑΡΑΠΩΡΓΑΣ Γ. Το εγχειρίδιο του ρεπόρτερ. Αθήνα, Ί ρ ις, 1995. Σελ.

249. Δρχ. 3.430.

Φιθοσοφία Γενικά ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Π. Το υποκείμε­ νο και η ετερότητα. Αθήνα, 1995. Σελ. 255. Δρχ. 3.000. ISBN 960-

333-095-7. ΒΕΪΚΟΣ Θ. Θαυμασμός και παρά­ δοξο. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1995. Σελ. 117. Δρχ. 1.660. ISBN 960-344-123-6. ΒΕΪΚΟΣ Θ. Ο κόσμος σε διασπορά. Έ θνη και οικουμένη. Αθήνα, Ελλη­ νικά Γράμματα, 1995. Σελ. 68. Δρχ. 1.245. ISBN 960-344-121-Χ. ΓΟΥΝΕΛΑΣ Χ.-Δ. Η φιλοσοφία της γλώσσας και η νεοελληνική ποίη­ ση. Αθήνα, Δελφίνι, 1995. Σελ.

240. Δρχ. 4.160. ISBN 960-309219-3. ΔΕΣΤΕΦΑΝΟΣ Κ.Ν. Αντίλογος Ασκληπιάδου αλεξίκακος. Κέα, Αρισταίος, 1995. Σελ. 347. Δρχ, 6.180. ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ Κ. Χώροι του αν­ θρώπου. Μετ. Ζ. Σαρίκας. Αθήνα, Ύψιλον/Βιβλία, 1995. Σελ. 378. Δρχ. 5.200. ΠΕΛΕΓΡΙΝΗΣ Θ.Ν. Η μελαγχολία της Αναγέννησης. Αθήνα, Ελληνι­ κά Γράμματα, 1995. Σελ. 160. Δρχ. 3.120. ISBN 960-344-132-5.

CHOPRA D. Η δημιουργία της ευη­ μερίας. Μετ. Σ. Μεταξάς. Αθήνα, Ασημάκης, 1995. Σελ. 99. Δρχ.

2.600. ISBN 960-85454-7-1.

TSU L. Ταό τε κινγκ. Απόδ. Π. ,Κουρόπουλος. Αθήνα, Κέδρος, 1995. Σελ. 165. Δρχ. 2.000. ISBN 960-04-1068-2. ΧΕΓΚΕΛ Γ. Φαινομενολογία του πνεύματος. Τόμος Β'. Εισ.-μετ., σχόλ. Δ. Τζωρτζόπουλος. Αθήνα, Δωδώνη, 1995. Σελ. 699. Δρχ.

7.280. ISBN 960-248-752-6.

Αρχαία φιλοσοφία ΓΚΑΡΘΙ Κ. Οι διδασκαλίες των Πυθαγορείων μέσα από τα αρχαία κείμενα. Μετ. Α. Νάνου - Τσάκαλη. Αθήνα, Π ύρινος Κόσμος, 1995. Σελ. 264. Δρχ. 3.800. ISBN 9607327-96-9.

Αποκρυφισμός ΝΤΑΒΙΝΤ - ΝΕΑ Α. Μαγεία και μυστήριο στο Θιβέτ. Μετ. Α. Λυμπερόπουλος. Αθήνα, Κ έδρος, 1995. Σελ. 446. Δρχ. 3.000. ISBN 96004-1067-4.

REDFIED J.-ADRIENNE C. Οδη­ γός των 9 επιγνώσεων. Μετ. Γ. Μπαρουξής. Αθήνα, Διόπτρα, 1995. Σελ. 279. Δρχ. 3.120. ISBN 960-364-101-7.

STEINER R. Η απόκρυφη επιστήμη. Μετ. Γ. Πανάγος. Αθήνα, «Τρόπος Ζωής», 1995. Σελ. 329. Δρχ. 5.000.

Μ τίο

ISBN 960-7118-03-0.

Ψυχολογία Κοινωνική ψυχολογία ΚΟΥΡΤΗ Ε. Διαπροσωπική επικοι­ νωνία. Αθήνα, Μανία, 1995. Σελ.

179. Δρχ. 3.100. ISBN 960-724413-3.

Εφαρμοσμένη ψυχολογία ΠΑΠΑΔΑΚΗ - ΜΙΧΑΗΛΙΔΗ Ε. Η σιωπηλή γλώσσα των συναισθημά­ των. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1995. Σελ. 262. Δρχ. 3.120. ISBN 960-344-129-5. Αναπτυξιακή ψυχολογία. Επιμ. Γ. Κουγιουμουτζάκης. Μετ. Μ. Σόλμαν. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1995. Σελ. 746. Δρχ. 6.760. ISBN 960-7309-94-4.

COOPER D. Ανακάλυψε τα μυστικά του εαυτού σου. Μετ. Λ. Καζιάνη. Αθήνα, Success Dynamics, 1995. Σελ. 292. Δρχ. 3.120. ISBN 9607604-10-5.

BIRD L. Ο έρωτας μετά το γάμο. Μετ. Α. Κοντοσιάνος. Αθήνα, Θυμάρι, 1995. Σελ. 145. Δρχ.

1.660. ISBN 960-349-010-5.

SOSELEY D.-N. Χορεύοντας στο σκοτάδι. Η αθέατη πλευρά των συντροφικών σχέσεων. Μετ. Μ. Κουλεντιανού. Αθήνα, Θυμάρι, 1995. Σελ. 258. Δρχ. 2.495. ISBN 960-349-011-3.

Θρησκεία Γενικά ΑΠΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΝΥΣΣΗΣ. Η προσδοκία μας. Γ’ έκδοση. Εισ.μετ.-σχόλ. Π. Μπρούσαλης. Κατερί­ νη, Επέκταση, 1995. Σελ. 205. Δρχ. 2.080. ISBN 960-356-005-7. ΒΟΥΛΓΑΡΑΚΗΣ Η.Α. Στιγμιότυπα από την εποχή των Πατέρων. Αθή­ να, Αρμός, 1995. Σελ. 157. Δρχ.

1.870. ISBN 960-7102-83-5. ΓΙΟΚΑΡΙΝΗΣ Κ.Ν. Η ιερωσΰνητων γυναικών. Κατερίνη, Επέκταση, 1995. Σελ. 608. Δρχ. 6.240. ISBN

Μ τίο

960-356-012-Χ. ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟ­ ΝΙΚΗΣ. Πρακτικά ΙΕ’ Θεολογικου Συνεδρίου «Μέγας Φώτιος». Θεσ­ σαλονίκη, 1995. Σελ. 603. Δρχ.

5.200. ΚΑΡΑΪΣΑΡΙΔΗΣ Κ. Τα ιδιάζοντα λειτουργικά στοιχεία στην Ορθόδο­ ξη Εκκλησία της Ρουμανίας. Κατερί­ νη, Επέκταση, 1995. Σελ. 181. Δρχ. 2.080. ISBN 960-356-015-4. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ Χ.Σ. Η ανα­ γνώριση των μυστηρίων των ετερο­ δόξων στις διαχρονικές σχέσεις Ορθοδοξίας και Ρωμαιοκαθολικι­ σμού. Κατερίνη, Επέκταση, 1995. Σελ. 272. Δρχ. 3.120. ISBN 960356-009-Χ. ΝΑΝΑΚΗΣ Α. Το Μητροπολιτικό ζήτημα και η εκκλησιαστική οργά­ νωση της Κρήτης (1897-1900). Κα­ τερίνη, Επέκταση, 1995. Σελ. 269. Δρχ. 3.325. ISBN 960-356-021-9.

PAGE R.I. Μύθοι των Βορείων. Μετ. Α.Η. Σακελλαρίου. Αθήνα, Π απαδήμας, 1995. Σελ. 103. Δρχ.

2.910. ISBN 960-206-360-6.

SARKHOSH - CURTIS V. Μύθοι των Περσών. Μετ. Α.Η. Σακελλαρίου. Αθήνα, Παπαδήμας, 1996. Σελ. 96. Δρχ. 2.910. ISBN 960-206-357-2.

Κοινωνικές επιστήμες Γενικά Βόλος. Αναζήτηση της κοινωνικής ταυτότητας. Επιμ. Θ. Μαλούτας. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1995. Σελ. 336. Δρχ. 6.030. ISBN 960-260-847-1. ΓΈΜΤΟΣ Π.Α. Οι κοινωνικές επι­ στήμες. Αθήνα, Δαρδανός, 1995. Σελ. 237. Δρχ. 3.120. ISBN 9607643-14-3.

Στατιστική

ΣΙΑΜΑΚΗΣ Κ. Εξωχριστιανικές μαρτυρίες για το Χριστό και τους χριστιανούς. Θεσσαλονίκη, Ιερά Μητρόπολις Εδέσσης, 1995. Σελ.

269. Δρχ. 1.660. ISBN 960-712707-2.

ΚΙΝΤΗΣ Α.Α. Σύγχρονη στατιστική ανάλυση. Τόμος Α'. Αθήνα, Gutenberg, 1995. Σελ. 364. Δρχ.

6.760. ISBN 960-01-0585-5.

ΣΚΟΡΔΑΣ Ε. Νους και καρδιά στη φιλοσοφία και στη χριστιανική θρη­ σκεία (χωρίς εκδοτικά στοιχεία). Σελ. 237. Δρχ. 2.080. ISBN 9607127-07-2.

Εθνικισμός, ρατσισμός, κοινωνικό φύλο. Θεσσαλονίκη, Παρατηρη­ τής, 1995. Σελ. 164. Δρχ. 2.600.

ISBN 960-260-851-Χ.

Κοινωνιολογία

ΤΩΜΑΔΑΚΗΣ Ε.Ι. Άσματα του Τριωδίου. Τόμος Α'. Εν Αθήναις, 1995. Σελ. 260. Δρχ. 3.640. ISBN 960-7133-39-0.

Η ελληνική κοινωνία κατά την πρώ­ τη Μεταπολεμική περίοδο (19451967). Τόμος Β’. Αθήνα, Ίδρυμ α Σάκη Καράγιωργα. Σελ. 154. Δρχ.

2.080. ISBN 960-7087-15-1.

ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ. Ανθολογία α­ νεκδότων. Τόμος Α'. Έ δεσσ, Ιερά Μητρόπολις Εδέσσης, 1995. Σελ.

108. Δρχ. 1.044.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ Χ.Κ. Θέ­ ματα μεταμοντέρνας επικοινωνίας. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1995. Σελ. 202. Δρχ. 3.000.

Μυθολογία GARDNER J.E. Μύθοι των Ρωμαί­ ων. Μετ. Α.Η. Σακελλαρίου. Αθήνα, Π απαδήμας, 1995. Σελ. 96. Δρχ.

2.910. ISBN 960-206-355-6.

BURN L. Μύθοι των Ελλήνων. Μετ. Α.Η. Σακελλαρίου. Αθήνα, Παπα­ δήμας, 1995. Σελ. 96. Δρχ. 2.910.

ISBN 960-206-359-9.

ΦΡΕΙΔΕΡΙΚΟΥ Α. «Η Τζένη πίσω α­ πό το τζάμι». Αναπαραστάσεις των φύλων στα εγχειρίδια γλωσσικής δι­ δασκαλίας του Δημοτικού Σχολεί­ ου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1995. Σελ. 195. Δρχ. 2.600. ISBN 960-344-120-1.

Πολιτική ΔΑΜΑΝΑΚΗ Μ. Το θηλυκό πρόσω-

πότης εξουσίας. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ. 164. Δρχ. 3.120.

ISBN 960-03-1440-3.

ρία. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1995. Σελ. 39. Δρχ. 1.040. ISBN 960-344-147-3.

ΔΑΜΠΑΣΗΣ Α. Ο καπιταλισμός έ­ χει υπέρβαση; Ο σοσιαλισμός έχει προοπτική; Αθήνα, Δ ωδώνη, 1995. Σελ. 78. Δρχ. 1.660. ISBN 960248-775-5.

HART L. Στρατηγική της έμμεσης προσέγγισης. Μετ. Κ. Γεωργαντάς. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1995. Σελ.

620. Δρχ. 6.240. ISBN 960-288037-6·.

ΚΑΡΑΚΩΣΤΑΣ Γ.Μ. Ανατροπή της άνομης εξουσίας. Αθήνα, Βασδέκης, Σελ. 334. Δρχ. 3.320.

Δίκαιο

ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑΣ Γ. Στα μονοπάτια της ουτοπίας. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1995. Σελ. 310. Δρχ. 3.120. ΚΟΝΤΟΓΕΩΡΓΉΣ Γ.Λ. Η Ευρω­ παϊκή Ιδέα - Η Ευρωπαϊκή Έ νωση - Η Ελλάδα. Αθήνα, Σιδέρης, 1995. Σελ. 278. Δρχ. 3.600. ISBN 960-08-0058-8. ΚΥΡΚΟΣ Λ. Ανατρεπτικά. Αθήνα, Προσκήνιο, 1995. Σελ. 291. Δρχ.

5.000. ISBN 960-7057-07-4. ΔΟΥΛΗΣ Γ. Η κρίση της πολιτικής στην Ελλάδα. Αθήνα, Σιδέρης, 1995. Σελ. 575. Δρχ. 5.500. ISBN 960-08-0059-6. ΠΕΤΙΜΕΖΑΣ Η.Ν. Ελληνική υποτέλεια και κλεπτοκρατία 1830-1995. Αθήνα, Μέτρον, 1995. Σελ. 463. Δρχ. 5.200. ΣΗΜΙΤΗΣ Κ. Για μια κοινωνία ι­ σχυρή, για μια ισχυρή Ελλάδα. Αθήνα, Πλέθρου, 1995. Σελ. 190. Δρχ. 3.120. ISBN 960-348-041-Χ. ΧΟΑΕΒΑΣ Ι.Κ. Η «ενδιάμεση συμφωνία» Αθηνών - Σκοπιών. Αθήνα, Πελασγός, 1995. Σελ. 149. Δρχ. 2.080. ΧΟΛΕΒΑΣ Ι.Κ. Οι πολεμικές απο­ ζημιώσεις. Αθήνα, Πελασγός, 1995. Σελ. 105. Δρχ. 1.560. ΒΟΒΒΙΟ Ν. Δεξιά και Αριστερά. Μετ. Ε. Ανδρεαδάκη. Αθήνα, Πό­ λις, 1995. Σελ. 241. Δρχ. 3.120.

ISBN 960-7478-15-0.

PERES S. Μαχόμενος για την ειρή­ νη. Μετ. Μ.-Ρ. Τραΐκογλου. Αθήνα, Νέα σύνορα, 1995. Σελ. 484. Δρχ.

4.470. ISBN 960-236-567-6.

FURET F. Η ιστορία της επανάστα­ σης. Η επανάσταση μέσα στην ιστο­

ΔΕΛΗΚΩΣΤΑΝΤΗΣ Κ. Τα δικαιώ­ ματα του ανθρώπου. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1995. Σελ. 223. Δρχ.

6.000. ISBN 960-343-318-7. ΝΙΚΟΛΑΟΥ Ι.Σ. Ο διάπλους των Τουρκικών Στενών κατά τις Διε­ θνείς Συνθήκες και την πρακτική. Αθήνα, Σιδέρης, 1995. Σελ. 199. Δρχ. 3.000. ISBN 960-08-0057-Χ.

Οικονομία

JOSIEN Μ. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Η επικοι­ νωνία μέσα και έξω από τον εργα­ σιακό χώρο. Μετ. Γ. Αραμπατζής Κ. Βασιλικού. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1995. Σελ. 229. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-344-080-9.

POPPER Κ. - CONDRY J. Τηλεό­ ραση: Κίνδυνος για τη δημοκρατία. Μετ. Α. Φιλιππάτος. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1995. Σελ. 103. Δρχ.

1.560.

ISBN 960-236-582-Χ.

Κοινωνική πρόνοια ΕΘΝΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΡΟ­ ΝΟΙΑΣ. Παιδική προστασία. Τάσεις και προοπτικές. Αθήνα, Παπαζή­ σης. Σελ. 244. Δρχ. 2.600. ISBN 960-02-1040-3.

Λαογραφία

Η ανάπτυξη της Θράκης. Β' έκδοση. Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών, 1995. Σελ. 232. Δρχ. 3.330. ISBN 9607099-19-2.

ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ Μ.Γ. Παραδοσιακή θρησκευτική συμπεριφορά και θρη­ σκευτική λαογραφία. Αθήνα, Ο δυσσέας, 1995. Σελ. 277. Δρχ.

3.325. ISBN 960-210-246-2.

ΒΑΛΑΒΑΝΙΔΗΣ Α.Π. Χημικοί πα­ ράγοντες στο εργασιακό περιβάλ­ λον. Αθήνα, Σύγχρονα Θέματα, 1995. Σελ. 286. Δρχ. 4.160.

ΗΜΕΛΛΟΣ Σ.Δ. Ιστορικά και μεθο­ δολογικά της ελληνικής λαογρα­ φίας. Τεύχος Α'. Αθήνα, 1995. Σελ.

106. Δρχ. 1.560.

ΕΞΑΡΧΟΣ Γ.Σ. Τα κείμενα των Συμφωνιών της GATT. Αθήνα, Δί­ αυλος, 1995. Σελ. 270. Δρχ. 4.160.

ISBN 960-7140-72-9.

ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ Α.Ι. Λεξικό ρουμε­ λιώτικης λαϊκής γλώσσας. Αθήνα, 1995. Σελ. 126. Δρχ. 1.560.

ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ Σ. Σύγχρονες θεω­ ρίες για τη φύση της επιχείρησης. Αθήνα, Παπαζήσης, 1995. Σελ.

260. Δρχ. 3.640. ISBN 960-021127-2. ΠΑΝΑΓΟΣ Χ.Θ. Ο Πειραιεύς. Β' έκδοση. Αθήνα, Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Πει­ ραιώς, 1995. Σελ. 379. Δρχ. 7.280.

ISBN 960-220-664-0.

KRUGMAN Ρ. Η εποχή των μειωμέ­ νων προσδοκιών. Μετ. - επίμετρο Α.Δ. Παπαγιαννίδης. Αθήνα, Π ό­ λις, 1995. Σελ. 290. Δρχ. 3.800.

ISBN 960-7478-14-2.

Επικοινωνίες

ΠΑΝΑΠΩΤΟΠΟΥΛΟΥ Α. Νεοελ­ ληνικός χορός. Αθήνα, Τελέθριου, 1995. Σελ. 517. Δρχ. 8.320. ISBN 960-8410-03-7. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Η. Η ονοματοθε­ σία οδών και πλατειών. Αθήνα, Πατάκης, 1995. Σελ. 232. Δρχ. 3.100.

ISBN 960-360-483-6. ΧΡΗΣΤΑΚΗΣ Λ. - ΕΠΑΡΑΤΟΣ Μ. Το λεξικό της ντάγκλας. Αθήνα, Opera, 1995. Σελ. 109. Δρχ. 1.660.

ISBN 960-7073-25-8. Στην άλλη ακτή στην άλλη όχθη. Τραγούδια από την παράδοση των Ισπανοεβραίων. Επιλ.-μετ. Α. Δημητρούκα. Αθήνα, Πατάκης, 1995. Σελ. 77. Δρχ. 7.500. ISBN 960360-512-3.

ΚΑΡΤΕΡ Γ. Η κριτική της ελληνικής τηλεόρασης. Τόμος Β’. Αθήνα, Λωιό ς, 1995. Σελ. 118. Δρχ. 1.660.

Μ τίο

Παιδαγωγική Εκπαίδευση Γενικά

Θετικές επιστήμες

Οδηγός των ΚΕΚ. Τα επιδοτούμενα σεμινάρια σε όλη την Ελλάδα. Αθή­ να, Δρομέας, 1995. Σελ. 288. Δρχ.

2.000.

Παιδαγωγική ΖΑΚΟΠΟΥΔΟΥ Α. Παιχνίδια με το χρόνο για μικρά και μεγαλύτερα παιδιά. Αθήνα, Εκκρεμές, 1995. Σελ. 273. Δρχ. 3.640. ISBN 96085281-9-4. ΚΡΙΒΑΣ Σ. Παιδαγωγική επιστήμη: Βασική θεματική. Αθήνα, Gutenberg, 1995. Σελ. 253. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-01-0595-2. ΚΥΠΡΙΩΤΑΚΗΣ Α.Β. Τα αυπσηκά παιδιά και η αγωγή τους. Ηράκλειο, 1995. Σελ. 238. Δρχ. 3.750. ΣΕΡΓΗ Λ. Προσχολική μουσική α­ γωγή. Αθήνα, Gutenberg, 1995. Σελ. 145. Δρχ. 2.390. ISBN 96001-0593-6.

VUTZ S. - UNZNER U. Τα μοναχο­ παίδια. Μετ. Κ. Κομμένου. Αθήνα, Θυμάρι, 1995. Σελ. 119. Δρχ.

1.560.

ISBN 960-349-009-1.

Εκπαίδευση Σχολικά εγχειρίδια Βαλκανικών χωρών. Θεσαλονίκη, Κυριακίδης, 1995. Σελ. 163. Δρχ. 2.500. ISBN 960-343-300-4. ΜΠΡΟΥΖΟΣ Α. Ο εκπαιδευτικός ως λειτουργός συμβουλευτικής προσανατολισμού. Αθήνα, Λύχνος, 1995. Σελ. 247. Δρχ. 3.325. ISBN 960-7097-42-4.

ΓΗώσσα Γενικά ECO U. Η αναζήτηση της τέλειας γλώσσας. Μετ. Α. Παπασταύρου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1995. Σελ. 527. Δρχ. 4.990. ISBN 960344-150-3.

Ελληνική γλώσσα ΤΟΝΝΕΤ Η. Ιστορία της νέας ελλη­ νικής γλώσσας. Μετ. Μ. Καραμάνου

Μ τίο

- Π. Λιαλιάτσης. Αθήνα, Παπαδήμας, 1995. Σελ. 217. Δρχ. 3.430.

ISBN 960-206-364-5.

Φ υτολογία NUZZI D. Ο πλήρης οδηγός για τα Βότανα. Μετ. Δ. Γεδεών. Αθήνα, Βασδέκης, 1996. Σελ. 160. Δρχ.

1.245. ISBN 960-7370-18-Χ.

Ζωολογία ΚΟΜΗΝΟΣ Θ.Π. Κύθηρα. Στο δρόμο των πουλιών. Θεσσαλονίκη, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, 1995. Σελ. 127. Δρχ. 2.600. ISBN 960-85503-3-5.________________

Εφαρμοσμένες επιστήμες Ιατρική ΑΝΤΟΝΤΣΕΝΚΟ Β. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Σύγχρονη επιστημονική ερμηνεία του «Όργανον θεραπευτικής τέ­ χνης» ή Βασική θεωρία ομοιοπαθη­ τικής θεραπείας του Samuel Hahnemann. Αθήνα, 1995. Σελ. 91. Δρχ. 5.200. ISBN 960-7519-00-0.

BRADFORD Μ. Η θεραπευτική δύ­ ναμη της Βιο-ενέργειας. Μετ. Α. Ντούργα. Αθήνα, Διόπτρα, 1995. Σελ. 250. Δρχ. 2.600. ISBN 960364-100-6.

Τέχνες Γενικά ΒΡΕΛΛΗΣ Π. Μουσείο ελληνικής ι­ στορίας. Κέρινα ομοιώματα. Ιωάννι­ να, 1995. Σελ. 110. Δρχ. 5.000.

ARNASON Η.Η. Ιστορία της σύγ­ χρονης τέχνης. Μετ. Φ. ΚοκαΒέσης. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1995. Σελ. 720. Δρχ. 14.560. ISBN 960-260-797-1.

Λευκώματα ΜονεμΒασιά. Τέσσερις εποχές. Φωτ.: Ε. Γρηγοράκη. Κείμ.: Μ. Πολιτοπούλου. Αθήνα, Πιτσιλάς, 1995. Σελ. 85. Δρχ. 6.240. ISBN 960-7112-69-5.

Πανδρόσού 50. (Χωρίς εκδοτικά στοιχεία). Σελ. 290. Δρχ. 18.720. Ποιήματα και ποιήματα. Χαρακτικά του Γιώργου Κόρδη. Αθήνα, Πα­ ρουσία, 1995. Σελ. 37. Δρχ. 4.680.

ISBN 960-7601-34-3. Τα χαρτονομίσματα της Ελλάδος. Από το 1828 έως σήμερα. Αθήνα, ALPHA Τράπεζα Πίστεως, 1994. Σελ. 207. Δρχ. 26.000. ISBN 96085313-4-9. ΔΕΣΥΛΛΑΣ Ν. Πελοπόννησος. Αθήνα, Σύνολο, 1995. Σελ. 178. Δρχ. 14.500. ISBN 960-85446-3-8. ΜΠΑΧΑΡΙΑΝ Α. - ΑΝΤΑΙΟΣ Π. Ει­ καστικές μαρτυρίες. Ζωγραφική χαρακτική. Στον Πόλεμο, στην Κα­ τοχή και στην Αντίσταση. Γ έκδοση. Αθήνα, Ο δυσσέας, 1995. Σελ. 207. Δρχ. 12.480. ISBN 960-210-253-5. ΣΚΟΥΛΑΣ Γ. Σταθμοί. Τραίνα και ορίζοντες. Αθήνα, Θεμέλιο, 1995. Σελ. 176. Δρχ. 14.000. ISBN 960310-204-0. ΤΣΕΛΙΚΑ Β. Ολυμπιακοί Αγώνες 1896. Αθήνα, Εξάντας - Μουσείο Μπενάκη, 1995. Σελ. 81. Δρχ.

9.360.

Αρχιτεκτονική Σχεδιασμός αντικειμένων αστικών χώρων. Θεσσαλονίκη, Ζήτης, 1995. Σελ. 352. Δρχ. 7.280. ISBN 960-431-332-0. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ Δ. Στο γιαπί Αθήνα, 1995. Σελ. 108. Δρχ. 8.320.

ISBN 960-90284-0-3. ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ Α. - ΣΤΥΛΙΑΝΙΔΗΣ Β. Αρχιτεκτονική 1972-1993. Ηρά­ κλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1995. Δρχ. 12.480. ISBN 960-7309-93-6. ΦΙΛΙΠΠΙΔΗΣ Δ. Η ζωή και το έργο του αρχιτέκτονα Λύσανδρου Καυταντζόγλου (1811-1885). Αθήνα, Υπουργείο Πολιτισμού/Πολιτισπκό Τεχνολογικό Ίδρυμ α ΕΤΒΑ, 1995. Σελ. 375. Δρχ. 10.400. ISBN 960-244-034-1.

Ζωγραφική Αθηνά Σαριπόλου - ΛιΒά. Μια Αθη­

ναία ζωγράφος του 19ου αιώνα. Αθήνα, Μπάστας - Πλέσσας, 1995. Σελ. 165. Δρχ. 12.480. ISBN 9607418-11-5.

ΣΚΟΠΕΛΙΤΗΣ Σ.Β. Τόπος σιωπής. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1995. Σελ.

379. Δρχ. 26.000. ISBN 960-236501-3.

Γ. Σταθόπουλος. Αθήνα, 1995. Σελ.

203. Δρχ. 15.600. ISBN 96085733-0-5.

FREEMAN Μ. Η εγκυκλοπαίδεςια της πρακτικής φωτογραφίας. Μετ. Β. Ρούπας. Αθήνα, Π έργαμος Εκδοτική. Σελ. 343. Δρχ. 10.400.

ISBN 960-500-005-9.

ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΣ Π. ΕΜηνική Τέχνη. Βυζαντινές εικόνες. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1995. Σελ. 237. Δρχ. 12.800. ISBN 960-213-298-1. ΓΑΛΑΒΑΡΗΣ Γ. ΕΜηνική τέχνη. Ζωγραφική Βυζαντινών χειρογρά­ φων. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1995. Σελ. 279. ISBN 960-213297-3. ΓΡΗΓΟΡΑΚΗΣ Ν. Ο χαράκτης Tary Norton στην ΕΜάδα του μεσοπολέ­ μου και τα ερωτικά του Βιβλία. Αθή­ να, 1995. Σελ. 85. Δρχ. 3.120. ΓΡΗΓΟΡΕΑΣ Μ.Γ. Εικόνες. Αθήνα, Ίνδικτος. Δρχ. 15.600. ΚΩΤΙΔΗΣ Α. ΕΜηνική τέχνη. Ζω­ γραφική 19ου αιώνα. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1995. Σελ. 276.

ISBN 960-213-302-3. ΜΙΣΙΡΛΗ Ν. Γΰζης. Αθήνα, Αδάμ, 1995. Σελ. 398. Δρχ. 18.720. ISBN 960-500-008-3. ΠΑΠΑΖΩΤΟΣ Θ. Βυζαντινές εικό­ νες της Βέροιας. Αθήνα, Ακρίτας, 1995. Σελ. 90 + Πιν. Δρχ. 12.480.

ISBN 960-328-040-2. ΨΥΧΟΠΑΙΔΗΣ Γ. Έ ρω ς καλός. Αθήνα, Κέδρος, 1995. Σελ. 115. Δρχ. 6.500. ISBN 960-04-0947-1. Λεονάρντο Κρεμονίνι. Μετ. Γ.Φ. Γα­ λήνης. Αθήνα, Πατάκης, 1995. Σελ. 190. Δρχ. 10.400. ISBN 960360-517-4.

Κινηματογράφος Κινηματογράφος ’95. Ετήσιος οδη­ γός. Σύνταξη: Δ. Κολιοδήμος. Αθή­ να, ΠανεΜ ήνια Έ νω ση Κριτικών Κινηματογράφου, 1995. Σελ. 334. Δρχ. 4.160.

Φωτογραφία ΔΕΠΟΛΛΑΣ Γ. Ταξίδι στο Αιγαίο. Αθήνα, Fotoram a, 1995. Σελ. 189. Δρχ. 11.960. ISBN 960-7324-01-2.

Μουσική Jukebox. Τα κλασικά μοντέλα και η πολύχρωμη ιστορία τους σε 45 στροφές. Αθήνα, Aquarius, 1995. Σελ. 93. Δρχ. 5.200. ISBN 9607628-07-1. ΚΑΜΠΑΝΑΣ Γ. Θεωρία της μουσι­ κής σημειογραφίας. Τόμος Γ . Αθή­ να, Καστανιώτης, 1995. Σελ. 230. Δρχ. 5.200. ISBN 960-03-1148-Χ. ΚΑΡΑΓΚΟΥΝΗΣ Κ.Χ. Η μουσική στην Αρχαία ΕΜάδα και τεχνική θε­ ώρηση αυτής. Βόλος, 1995. Σελ.

38. Δρχ. 1.350. ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ Κ. Τα οικολογικά. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1995. Σελ. 84. Δρχ. 1.870. ISBN 960224-728-2.

Ενασχολήσεις Γενικά KLEIN R. Τα τσιγάρα είναι θεσπέσια. Μετ. Γ.Ι. Μπαμπασάκης. Αθή­ να, Ακτή, 1995. Σελ. 255. Δρχ.

4.160.

ISBN 960-7614-09-7.

Εισ.-μετ.-σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1995. Σελ. 379+334. Δρχ. 4.575+4.160. ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ. Άπαντα. Τόμοι Γ’+ Δ ’. ΕΜηνικά 1. Εισ.-μετ.-σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1995. Σελ. 267+255. Δρχ.

2.910+2.910. ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ. Απαντα. Εισ.-μετ.σχόλ. Α. Κυριαζόπουλος. Αθήνα, Κάκτος, 1995. Σελ. 470. Δρχ.

4.990. ISBN 960-352-287-2. ΗΦΑΙΣΤΙΩΝ. Αποτελεσματικά. Αρχαία αστρολογία. Αθήνα, Ό μ βρ ο ς, 1995. Σελ. 95. Δρχ.

2.285. ISBN 960-7281-18-7. ΟΜΗΡΟΣ. Ιλιάδα. Μετ. Γ. Ψυχουντάκης. Ηράκλειο, Πανεπι­ στημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1995. Σελ. 559. Δρχ. 5.200. ISBN 960-7309-92-8. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ. Ηθικά. Τόμος 15. Εισ.-μετ.-σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1995. Σελ. 340. Δρχ. 4.160. ΣΙΜΩΝΙΔΗΣ. Κατά γυναικών. Μετ.

- ερμην. Μ.Ζ. Κοπιδάκης. Αθήνα, Ιστός, 1995. Δρχ. 10.400. ISBN 960-7392-09-4.

Μελέτες ΣΤΕΦΑΝΟΥ Γ. Οι έρωτες των αρ­ χαίων θεών. Αθήνα, Δρομευς, 1995. Σελ. 167. Δρχ. 2.080. ISBN 960-7576-00-4.

Λογοτεχνία

Αθλητισμός ΧΑΜΑΚΟΣ Θ.Ν. ΕΜηνική πάλη. Ιστορική αναδρομή. Αθήνα, 1995. Σελ. 139. Δρχ. 2.600.

Κλασική φιλολογία Γενικά LORAUX Ν. Βίαιοι θάνατοι γυναι­ κών στην τραγωδία. Μετ. Α. ΡοΒάτσου. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1995. Σελ. 160. Δρχ. 2.080. ISBN 960221- 101-6 .

Αρχαίοι συγγραφείς ΑΙΣΧΙΝΗΣ. Άπαντα. Τόμοι Α'+Β'.

Ποίηση Μαρίνου Τζάνε Μπουνιαλή ο Κρητι­ κός Πόλεμος. (1645-1669). Επιμ. Σ. Αλεξίου - Μ. Αποσκίτη. Αθήνα, Στιγμή, 1995. Σελ. 631. Δρχ.

10.400. ISBN 960-269-157-3. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ Γ.Π. Δια­ λογές. Αθήνα, 1995. Σελ. 64. ΒΑΛΕΤΑΣ Κ. Ποιητική ομοβροντία 1995. Αθήνα, 1995. Σελ. 343. Δρχ.

3.640. ΒΛΑΧΟΣ Δ. Εννέα χοροί της άνοι­ ξης. Αθήνα, Έ ψ ιλον, 1995. Σελ.

43. ISBN 960-7062-57-4.

Μ τίο

ΓΕΡΩΝΥΜΑΚΗΣ Κ.Ι. Περιπλοκάδια. Έμμετρο μυθιστόρημα. Χανιά, 1995. Σελ. 159. Δρχ. 1.455. ΔΑΠΟΝΤΕ Κ. Κήπος Χαρίτων. Γ έκδοση. Φιλολ. Επιμ. Γ.Π. Σαββίδης. Αθήνα, Ερμής, 1995. Σελ.

443. Δρχ. 4.160. ISBN 960-320011-5. ΔΡΟΣΙΝΗΣ Γ. Άπαντα. Τόμος Α’: Ποίηση (1888-1902). Αθήναι, Σύλ­ λογος Π ρος Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 1995. Σελ. 634. Δρχ.

5.200.

ISBN 960-7133-41-2. ΕΛΥΤΗΣ Ο. Δυτικά της λΰπης. Αθή­ να, Ίκα ρ ος, 1995. Σελ. 27. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-7233-84-0. ΚΟΛΙΤΣΟΠΟΥΛΟΥ Κ. Απ’ το χώρο της σιωπής μου. Αθήνα, Κάκτος, 1995. Σελ. 58. Δρχ. 1.040. ΚΟΥΤΛΗΣ Θ. Με δύο σταγόνες ή­ λιο. Αθήνα, Αστρολάβος/Ευθύνη, 1995. Σελ. 49. Δρχ. 725. ISBN 9607033-50-7. ΚΡΕΜΜΥΔΑΣ Κ. Ωδή στα τρόλεϊ. Ποιήματα. Αθήνα, Μανδραγόρας, 1995. Σελ. 108. Δρχ. 2.080. ISBN 960-7528-02-6. ΜΑΥΡΗΣ X. Αποκαθήλωση. Λευκωσία, Ακτή, 1995. Σελ. 53.

ISBN 9963-7668-3-8. ΜΙΓΓΑΣ Δ. Αγκαλιάζεις τον άνθρω­ πο αν αγγίξεις τη θάλασσα. Θεσσα­ λονίκη, Εντευκτήριο, 1995. Σελ.

44. ISBN 960-7568-00-1.

Πελασγός, 1995. Σελ. 62. Δρχ.

1.040. ΤΟΚΑ - ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΥ Μ. Ιδεο­ γράμματα. Ποίηση. Θεσσαλονίκη, Κώδικας, 1995. Σελ. 45. ISBN 960-7647-01-7.

MONTALE Ε. Φινισιέρε. Και άλλα ποιήματα. Μετ. Ν. Αλκρέρης. Αθή­ να, Άγρα, 1995. Σελ. 134. Δρχ.

1.970. ISBN 960-325-140-2. ΦΕΡΛΙΝΓΚΕΤΤΙ Λ. Αυτά είναι τα ποτάμια μου. Πρόλ.-μετ. X. Τσιάμης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ. 82.Δρχ. 2.080. ISBN 960-031387-3.

Πεζογραφία 20+1 ιστορίες. Διηγήματα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ. 161. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-03-1443-8. Ελληνικά διηγήματα επιστημονικής φαντασίας. Επιμ. Μ. Πανώριος. Αθήνα, Αίολος, 1995. Σελ. 203. Δρχ. 2.700. ISBN 960-7267-87-7. Οι διωγμοί των Εβραίων στην Ελλά­ δα. Ανθολογία. Επιμ. Φ. Αμπατζοπούλου. Θεσσαλονίκη, 1995. Σελ.

31. ΑΓΓΕΛΟΥ Γ. Πένθιμη λειτουργία. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1995. Σελ.

269. Δρχ. 1.660. ISBN 960-208516-9. ΑΙΓΥΠΤΙΑΔΗΣ Κ. Ματιές στη σκέ­ ψη. Πεζογραφήματα. Αθήνα, Ακρί­ τας, 1995. Σελ. 125. Δρχ. 1.450.

ISBN 960-328-042-9.

κως αθώος. Αθήνα, Δόμος, 1995. Σελ. 106. Δρχ. 1.560. ISBN 960353-020-4. ΚΑΛΟΥΤΣΑΣ Τ. Το καινούργιο α­ μάξι. Αθήνα, Νεφέλη, 1995. Σελ.

260. Δρχ. 3.120. ISBN 960-211240-9. ΚΑΠΑΝΤΑΗ Ι.Β. Πού πια καιρός. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Εστία, 1995. Σελ. 427. Δρχ. 4.000. ISBN 96005-0666-3. ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ Φ. Θάλασσες, καΐκια και καραβοκύρηδες. Αθήνα, Αρμός, 1995. Σελ. 180. Δρχ.

5.720. ISBN 960-7102-88-6. ΚΟΥΜΠΑΡΕΛΗ Μ. Η πέτρα της υπομονής. Αθήνα, Δελφίνι, 1995. Σελ. 189. Δρχ. 2.080. ISBN 960309-227-4. ΛΕΒΑΝΤΗ Κ. Η αγύμναστη ματιά. Αθήνα, 1995. Σελ. 107. Δρχ. 1.245.

ISBN 960-90206-0-7. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ Γ. Οι πόλοι του μα­ γνήτη. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1995. Σελ. 317. Δρχ. 3.120. ISBN 960236-575-7. ΜΑΝΙΝΗΣ Δ. Το βλέμμα της Παν­ δώρας. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κά­ κτος, 1995. Σελ. 158. Δρχ. 1.870. ΜΑΤΣΑΣ Ν. Η ιστορία των χαμένων περιστεριών: Ημερολόγιο ενός παι­ διού στον Εμφύλιο. Αθήνα, Πιτσι­ λάς, 1995. Σελ. 164. ISBN 9607112-66-0.

ΑΡΑΝΙΤΣΗΣ Ε. Φυσική. Αθήνα, Ίκα ρ ο ς, 1995. Σελ. 86. Δρχ.

2.600.

ISBN 960-7233-85-9.

ΜΕΓΑΛΟΚΟΝΟΜΟΣ Μ. Η άμμος της Σελήνης! Μυθιστόρημα. Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1995. Σελ. 231. Σελ. 2.390. ISBN 960289-017-7.

ΠΑΝΝΑΤΟΥ Σ. Θεραπεύοντας την... Άλισον Γκρεκ. Αθήνα, Ν εφέ­ λη, 1995. Σελ. 337. Δρχ. 3.640.

ISBN 960-211-241-7.

ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ Γ. Λάμδα. Μυθιστό­ ρημα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ. 468. Δρχ. 5.200. ISBN 96003-1403-9.

ΕΛΥΤΗΣ Ο. Ο Κήπος με τις αυταπά­ τες. Αθήνα, Ύψιλον/Βιβλία, 1995. Σελ. 81. Δρχ. 9.980.

ΜΠΑΚΟΛΑΣ Ν. Το ταξίδι που πλη­ γώνει. Θεσσαλονίκη, Χ ειρόγραφα, 1995. Σελ. 67. Δρχ. 1.245.

ΣΜΑΡΑΓΔΗΣ Γ. Γεωγραφία του μη ορατού. Αθήνα, Κ έδρος, 1995. Σελ. 493. Δρχ. 6.000. ISBN 96004-0788-6.

ΖΑΤΕΛΗ Ζ. Στην ερημιά με χάρη. Ιστορίες. Γ' έκδοση. Αθήνα, Καστα­ νιώτης, 1995. Σελ. 358. Δρχ.

4.160.

ISBN 960-03-1414-4.

ΜΠΟΝΤΗΣ Γ. Λαμπερά αγκάθια. Αθήνα, Πατάκης, 1995. Σελ. 249.

ISBN 960-360-256-6.

ΣΥΜΣΑΡΗΣ X. Ιερά μανία. Αθήνα,

ΙΕΡΟΜΝΗΜΩΝ Μ. Έρωτας, αδί­

ΜΙΧΑΛΑΚΟΣ Δ. Το ευαγγέλιο των δειλινών. Αθήνα, Πλανόδιον, 1995. Σελ. 61. ISBN 960-8432-00-6. ΠΑΝΑΠΩΤΙΔΗΣ Γ. Τα δύο όλα. Ποίηση. Αθήνα, Μανδραγόρας, 1995. Σελ. 36. Δρχ. 1.245. ISBN 960-7528-01-8. ΣΚΑΡΤΣΗΣ Σ.Α. Ανθολογία της νεοελληνικής ποίησης. Τόμοι Α'+Β'+Γ'+Δ'. Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ. 9 4+ 65+ 59+ 70. Δρχ. 1.000 (ο κάθε τόμος).

Μ τίο

ΝΕΝΕΔΑΚΙΣ Α. Παράλληλα με τον Ρ. Χρονικό. Αθήνα, Κέδρος, 1995.

Σελ. 237. Δρχ. 220. ΟΜΗΡΟΛΗ Ε. Οι κομπάρσοι της η­ δονής. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1995. Σελ. 317. Δρχ. 3.120. ISBN 960236-576-6. ΠΑΠΑΔΗΜΑ Δ. Χαμένο δειλινό. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1995. Σελ.

186. Δρχ. 2.080. ISBN 960-236571-4. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ Ν. Αγα­ πημένο φως καλοκαιριού. Αθήνα, Ί ρ ις, 1995. Σελ. 188. Δρχ. 2.600.

Διηγήσεις. Αθήνα, Κέδρος, 1995. Σελ. 125. Δρχ. 1.600. ISBN 96004-1112-3. ΑΝΩΝΥΜΟΣ. Αναμνήσεις Γερμα­ νίδας αοιδού. Μετ. Ε. Σπετσιέρης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ.

257. Δρχ. 3.120. ISBN 960-033389-Χ. ΑΡΕΤΙΝΟΣ. Η Νανά πόρνη παντρε­ μένη και καλόγρια. Μετ. Δ. Δεληολάνης - X. Κακατσάκη. Αθήνα, Στο­ χαστής, 1995. Σελ. 191. Δρχ.

2.600.

ISBN 960-303-045-7.

ΠΑΥΛΙΩΤΗΣ Α.Γ. Ο ποινικολόγος. Η παράδοξη τροχιά του Υπερίωνα. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1995. Σελ. 132. Δρχ. 1.870. ISBN 960-260-840-4.

AUSTER Ρ. Η μουσική μου πεπρω­ μένου. Μετ. Α. Σφακιανάκης. Αθή­ να, Ζαχαρόπουλος, 1995. Σελ.

248. Δρχ. 3.120. ISBN 960-208510Χ.

ΠΙΤΕΝΗΣ Μ. Τα κουβάρια της σιω­ πής. Θεσόαλονίκη, Κοντέος, 1995. Σελ. 126. Δρχ. 2.000. ISBN 9607224-15-9.

ΒΑΛΕΡΥ Π. Ο κύριος Τεστ. Εισ.μετ.-σημ. Τ. Πατρίκιος. Αθήνα, Ο λκός, 1995. Σελ. 150. Δρχ.

2.500. ISBN 960-7169-45-Χ.

ΠΛΑΣΚΟΒΙΤΗΣ Σ. Η άλλη καρδιά. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κ έδρος, 1995. Σελ. 227. Δρχ. 2.800. ISBN 960-04-114-Χ.

ΒΑΛΤΑΡΙ Μ. Ο βάλτος. Μετ. Β. Κατσάνης. Αθήνα, Κάκτος, 1995. Σελ.

158. Δρχ. 1.870.

ΠΟΛΙΤΟΠΟΥΛΟΥ Μ. Η γυναίκα στο νησί. Αφήγημα. Αθήνα, Εξά­ ντας, 1995. Σελ. 64. Δρχ. 1.040.

ISBN 960-256-247-1. ΣΑΡΑΝΤΙΤΗ Ε. Καρδιά από πέτρα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ.

127. Δρχ. 2.080. ISBN 960-031386-5. ΣΙΩΤΗΣ Ν. Ταις πρεσβείαις. Νουβέλα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ. 171. Δρχ. 2.600. ISBN 960-03-1399-7. ΣΚΑΡΓΙΩΤΗΣ Μ. Ουδέτερη ζώνη. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κ έδρος, 1995. Σελ. 194. Δρχ. 2.500. ISBN 960-04-1088-7. ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ Θ.Δ. Το σιωπη­ λό σύνορο. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1995. Σελ. 236. Δρχ. 2.390. ISBN 960289-015-0. ΧΙΛΙΑΔΑΚΗ Δ. Ιστορία δίχως τέλος. Αθήνα, Γκοβόστης, 1995. Σελ.

284. Δρχ. 2.200. ISBN 960-270737-2. ΧΡΙΣΤΟΦΗΣ X. Ρόζα τ’ όνειρο.

WEYERGANS F. Η άμαξα φάντα­ σμα. Μετ. Α. Τσέλιου. Αθήνα, Πατάκης, 1995. Σελ. 167. Δρχ. 2.300.

ISBN 960-360-496-8.

GAZIER Μ. Γέννηση. Μετ. Σ. Μωραΐτη. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1995. Σελ. 189. Δρχ. 2.285. ISBN 960236-568-4. ΚΑΒΑΜΠΑΤΑ Γ. Η χώρα του χιονι­ ού. Μετ. Γ. Λεωτσάκος. Αθήνα, Κέ­ δ ρ ο ς, 1995. Σελ. 221. ISBN 96004-1046-1. ΚΑΝΤΑΡΕI. Φεγγαρόφωτο. Μετ. Δ. Σαραφείδου. Αθήνα, Ε κδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 1995. Σελ. 121. Δρχ. 2.080. ISBN 960-7058-47-Χ.

QUEFFELEC Υ. Το νου σου στο λύ­ κο. Μετ. Σ. Μπίνη - Σωτηροπούλου. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1995. Σελ.

344. Δρχ. 3.120. ISBN 960-2085118.

CLEMENT C. Το βαλς που δεν τε­ λείωσε. Μετ. Ρ. Τουτουντζή. Αθήνα, Ν εφέλη, 1995. Σελ. 539. Δρχ.

5.200.

ISBN 960-211-224-7. ΜΑΡΙΑΣ X. Καρδιά τόσο άσπρη. Μετ. Ε. Γιαννοπούλου. Αθήνα, Σ έ­

λας, 1995. Σελ. 316. Δρχ. 3.325.

ISBN 960-7246-17-9.

MAHFUZ Ν. Η τριλογία του Καΐρου. Τόμοι Α '+Β '+Γ. Μετ. Ε. Κεκροπούλου - Μ. Σταυρίδου. Αθήνα, Ψ υ χο ­ γιός, 1995. Σελ. 6 0 2 + 455+377. Δρχ, 13.100 (οι τρεις τόμοι).

MONTALBAN M.V. Ανήθικες συνταγές. Μετ. Σ.Μ. Αθήνα, Δελφί­ νι, 1995. Σελ. 173. Δρχ. 2.070.

ISBN 960-309-250-9.

BESHER A. RIM. Ο τροχός της ζω­ ής. Μετ. Γ. Μπαρουξής. Αθήνα, Aquarius, 1995. Σελ. 400. Δρχ.

4.160.

ISBN 960-7268-00-4.

BOLL Η. Μπιλιάρδο στις εννιά και μισή. Μετ. I. Μόρφης. Αθήνα, Γράμματα, 1995. Σελ. 314. Δρχ.

3.120.

DONNELL S. Ποκαχόντας. Μετ. Κ. Οικονόμου. Αθήνα, Ψ υχογιός, 1995. Σελ. 329. Δρχ. 3.300. ISBN 960-274-200-3.

PENNAC D. Εις υγείαν των δρά­ κων! Μετ. I. Μπερτράν - Ζυρίνη. Αθήνα, Ο δυσσέας, 1995. Σελ. 251. Δρχ. 2.600. ISBN 960-210-241-1.

PETERS Ε. Έ να λευκό ρόδο. Μετ. Β.Α. Λάππα. Αθήνα, Άγρωστις, 1995. Σελ. 285. Δρχ. 2.600. ISBN 960-7027-50-7.

PIRANDELLO L. Διηγήματα. Μετ. Δ. Αρβανιτάκης. Αθήνα, Δελφίνι, 1995. Σελ. 171. Δρχ. 2.080. ISBN 960-309-238-Χ. ΠΟΕ Ε.Α. Στη δίνη του Μάελστρομ. Μετ. Μ. Κουμανταρέας. Αθήνα, Κέ­ δ ρος, 1995. Σελ. 53. Δρχ. 850.

ISBN 960-04-0928-5.

PRESTON D. Τζένη. Μετ. Α. Δημητριάδου. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1995. Σελ. 401. Δρχ. 3.950. ISBN 9607213-95-5.

RIQUETTI Η. Η μύησή μου στον έ­ ρωτα. Μετ. Γ. Ράικος. Αθήνα, Κα­ στανιώτης, 1995. Σελ. 140. Δρχ.

2.080.

ISBN 960-03-1433-0.

SASSON J. Οι κόρες της πριγκίπισσας Σουλτάνας. Μετ. Κ. Παπαπετροπούλου. Αθήνα, Το κλειδί, 1995. Σελ. 334. Δρχ. 3.120. ISBN 960-237-105-6.

Αάτίο

SEPULVEDA L. Ό νομα ταυρομά­ χου. Μετ. Α. Κυριακίδης. Αθήνα, O pera, 1995. Σελ. 203. Δρχ. 2.910.

ISBN 960-7073-27-4.

SGAMBELLURIF. Λιζ Φινν. Μετ. Ε. Κουζέλη. Αθήνα, Perugia, 1995. Σελ. 198. Δρχ. 2.280. ISBN 9607180-22-4.

SCHNITZLER Α. Φυγή στο σκοτά­ δι. Εισ. - μετ. Α. Ίσαρης. Αθήνα, Α γρα, 1995. Σελ. 193. Δρχ. 2.390.

JARRY Α. Το υπεραρσενικό. Μετ. Δ. Χοροσκέλης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ. 131. Δρχ. 2.080.

ISBN 960-03-1432-2.

TOURGUENIEFF I. Η εγκαταλελειμμένη. Μετ. Λ. Μιλιλή. Αθήνα, Δελφίνι, 1995. Σελ. 123. Δρχ.

1.560.

ISBN 960-309-239-5. ΦΑΪΝΤ Α. Ό λα ψέματα. Μετ. Ν. Λαζάνης. Αθήνα, Πατάκης, 1995. Σελ. 110. ISBN 960-360-362-7.

FOHLEN C. Ο Τζέφερσον στο Πα­ ρίσι. (1784-1789). Μετ. Β. Κόκκι­ νου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1995. Σελ. 229. Δρχ. 2.600. ISBN 960236-564-1.

HUNTER J.A. Η στρατιά των ί­ σκιων. Μυθιστόρημα. Τόμοι A’+Β ’. Αθήνα, Λαϊκή Λογοτεχνία. Σελ.

384+349. Δρχ. 2.600 (ο κάθε τό­ μος).

WHITE J.B. Δον Ζουάν Ντε Μάρκο. Μετ. Ε. Μπαρτζινόπουλος. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ. 234. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-03-1421-7.

1995. Σελ. 151. Δρχ. 3.000. ISBN 960-360-499-2. ΚΟΡΣΟΣ Δ. Των λυρών τα προοί­ μια. Κριτικά κείμενα. Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1995. Σελ.

154. Δρχ. 1.560. ISBN 960-289016-9. ΛΑΖΑΝΑΣ Β.Ι. Lord Byron. Το έ­ πος «Η πολιορκία της Κορίνθου». Αθήνα, 1995. Σελ. 196. Δρχ. 3.120. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ Κ.Δ. Οι «Αθη­ ναϊκοί Επιστολαί» του Γρηγορίου Ξενόπουλου στη «Διάπλασιν των παίδων».

1896-1947. Αθήνα, Αστήρ, 1995. Σελ. 382. Δρχ. 3.000.

ISBN 960-203-366-5. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ X. Το παραμύθι χτες και σήμερα. Αθήνα, Πατάκης, 1995. Σελ. 231. Δρχ. 2.500. ISBN 960-360-500-Χ. ΤΟΚΑ - ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΥ Μ. Από το Θεόκριτο στο λογογράφημα. Θεσ­ σαλονίκη, Κ ώδικας, 1995. Σελ. 55.

ISBN 960-7647-00-9.

BAKHTIN Μ. Έ π ο ς και μυθιστόρη­ μα. Μετ. Γ. Κιουρτσάκης. Αθήνα, Πόλις, 1995. Σελ. 91. Δρχ. 1.700.

ISBN 960-7478-18-5.

SAMPSON Τ. Beyond music: The poetics of Wallace Stevens. Athens, Seagull. Pag. 213. Drs. 2.080.

ISBN 960-7296-41-9.

Χρονογραφία ΔΗΜΟΥ Ν. Καθημερινά κυριακάτι­ κα. Αθήνα, Ν εφέλη, 1995. Σελ.

246. Δρχ. 3.120. ISBN 960-211239-5.

ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Φήμη απά­ ντων. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ. 158. Δρχ. 3.120. ISBN 96003-1401-2.

Μελέτες

ΚΑΛΛΕΡΓΗΣ Λ. Συγκομιδή ιδεών αγαθών. Αθήνα, Δω δώνη, 1995. Σελ. 276. Δρχ. 3.120. ISBN 960248-761-5.

ΚΑΡΑΝΤΩΝΗΣ Α. Για τον Κώστα Ε. Τσιρόπουλο. Αθήνα, Ευθυνη. Σελ.

84. Δρχ. 830. ISBN 960-7033-53-1. ΚΑΤΣΙΚΗ - ΓΚΙΒΑΛΟΥ Α. Το θαυμαστό ταξίδι. Αθήνα, Πατάκης,

Μ τίο

ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Οι σύγ­ χρονοι φαρισαίοι. Αθήνα, 1995. Σελ. 109. Δρχ. 1.245. ΣΕΦΕΡΟΥ Μ. Τα οψώνια της «Δη­ μοκρατίας». 1988-1994. Αθήνα, Ευρώτας, 1995. Σελ. 359. Δρχ.

4.160. ΣΕΦΕΡΟΥ Μ. Φως στην κουλτούρα του τίποτα. Αθήνα, Ευρώτας, 1995. Σελ. 296. Δρχ. 3.120. ΤΕΡΖΑΚΗΣ Α. Σε καμπή της ιστο­ ρίας. Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φ ί­ λων, 1995. Σελ. 238. Δρχ. 2.600.

ISBN 960-289-018-5. ΤΣΙΡΙΝΤΑΝΗΣ Α.Ν. Ο ανθρωπι­ σμός. Τόμος Β’. Αθήνα, «Εκδόσεις Συζήτησις», 1995. Σελ. 320. Δρχ.

1.870. ΤΣΟΚΛΗΣ Κ. Κανένας περίπατος δεν πρέπει να μένει χωρίς αμοιβή. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ.

254. Δρχ. 3.120. ISBN 960-031340-7. ΝΤΕΛΕΖ Ζ. Εμπειρισμός και υπο­ κειμενικότητα. Μετ.-επιλ.-σχόλ. Π. Πούλος. Αθήνα, Ο λκός, 1995. Σελ.

255. Δρχ. 3.535. ISBN 960-716943-3.

Δοκίμια ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Σ. To ημερολόγιο του «εκμαγείου». Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1995. Σελ. 67. Δρχ.

1.660. ISBN 960-260-810-2.

ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΡΟΔΙΑΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ρόδιοι πατριώτες και λόγιοι. Ρόδος, 1995. Σελ. 167. Δρχ. 2.080.

960-7112-64-4. ΜΟΣΧΟΥ - ΣΑΚΟΡΡΑΦΟΥ Σ.Ε. Αναζητήσεις. Αθήνα, 1995. Σελ.

304. Δρχ. 2.080.

ΛΑΣΚΑΡΑΤΟΣ I. Αλέξανδρος ο Μέγας. Αθήνα, 1995. Σελ. 173. Δρχ. 3.640. ISBN 960-85447-1-8. ΜΟΣΧΟΣ Ε.Ν. Οράματα και θεω­ ρήσεις. Λογοτεχνικά δοκίμια. Αθή­ να, Πιτσιλάς, 1995. Σελ. 182. ISBN

Θέατρο Εργα ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ Δ. Η αρχή της ζω­ ής. Αθήνα, Α γρα, 1995. Σελ. 176. Δρχ. 2.285. ISBN 960-325-154-2. ΜΑΛΑΜΑΣ Λ. Οι διαδηλωτές. Θέα­ τρο. Αθήνα, Ελεύθερο Πνεύμα, 1995. Σελ. 95. Δρχ. 1.560. ΑΝΟΥΙΓ Ζ. Ευρυδίκη. Απόδ. Μ. Πλωρίτης. Αθήνα, Δω δώνη, 1995. Σελ. 132. Δρχ. 1.050. ISBN 960248-768-2. ΜΑΡΙΒΩ. Η φιλονικία. Μετ. Μ. Ευσταθιάδη. Αθήνα, Νέα Σκηνή Τέχνης/Γαλλικό Ινστιτούτο Αθη­ νών. Σελ. 99. Δρχ. 1.765. ΜΠΡΕΧΤ Μ. Αντιγόνη. Μετ. Α. Σο-

λομός. Αθήνα, Δω δώ νη, 1995. Σελ. 91. Δρχ. 1.050. ISBN 960248-769-0.

Ιστορία Αρχαιολογία ΣΑΚΕΛΛΑΡΑΚΗΣ Γ. Ανασκάπτοντας το παρελθόν. Αθήνα, Ά μμος, 1995. Σελ. 256. Δρχ. 15.000. ISBN 960-202-135-7.

EDWARDS I.S. Οι Πυραμίδες της Αιγύπου. Μετ. Δ. Παπαγεωργίου. Αθήνα, Φ όρμιγξ, 1995.Σελ. 349. Δρχ. 4.680. ISBN 960-8408-01-6.

Μαρτυρίες ... έμπλεοι πόσης τιμής... Μεταγρα­ φή: Ν. Χριστοπούλου. Αθήνα, Ναυτικό Μ ουσείο, 1995. Σελ. 297. Δρχ. 2.600. ΜΑΡΗΣ Θ. Για να θυμούνται οι πα­ λιοί και να μαθαίνουν οι νέοι. Αθή­ να, Μ αρής, 1995. Σελ. 239. Δρχ.

2.600. ΜΙΧΟΠΟΥΛΟΥ Β. Έ να ς Αθηναί­ ος. Μαρτυρίες. Αθήνα, Φιλιππότης, 1995. Σελ. 155. Δρχ. 2.080. ΜΟΛΙΝΟΣ Σ.Α. Τα παιδιά της θρεψίνης. Αθήνα, Φιλιππότης, 1995. Σελ. 94. Δρχ. 1.350. ΣΥΓΓΡΟΣ Α. Απομνημονεύματα. Τόμος Δ': 1869-1871. Αθήνα, Δη­ μιουργία, 1995. Σελ. 140. Δρχ.

2.080.

Β ιογραφ ίες Κεφαλονιά - Ιθάκη. Βιογραφικό λε­ ξικό. Αθήνα, «Λ αογραφική Α ναζή­ τηση», 1995. Σελ. 398. Δρχ.

12.480. ΣΠΑΝΔΩΝΗΣ Γ. Ρήγας Βελεστινλής. Αθήνα, Ω κεανίδα, 1995. Σελ.

254. Δρχ. 2.910. ISBN 960-721389-0.

ALI Μ. - WAIN J. Χωρίς οίκτο. Μετ. Σ. Παρίση. Αθήνα, Το κλειδί, 1995. Σελ. 391. Δρχ. 3.640. ISBN 960-237-106-4.

AVRIL Ν. Ελισάβετ της Αυστρίας. Μετ. Α. Ιακωβίδη. Αθήνα, Ω κεανί­ δα, 1995. Σελ. 407. Δρχ. 3.640.

ISBN 960-7213-91-2.

Ελληνική ιστορία Βυζαντινή Μακεδονία. Διεθνές Συμπόσιο. Θεσσαλονίκη, Εταιρεία Μ ακεδονικών Σ πουδώ ν, 1995. Σελ. 392. Δρχ. 12.480. ISBN 9607265-23-8. Θεσσαλικοί Σιδηρόδρομοι και Τζιόρτζιο ντε Κόρικο. Πρακτικά Η μερίδας. Βόλος, 1995. Σελ. 153. Τα ελληνικά σχολεία της Πόλης. Αθήνα, Σ ύνδεσμος των Εν Αθήναις Μ εγαλοσχολιτών, 1995. Σελ. 182. ΒΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ Ν.Σ. Η ναυτιλία των Ιονίων νήσων. 1700-1861. Τόμοι Α'+Β'. Αθήνα, 1995. Σελ. 511+329. Δρχ. 15.600 (οι δύο τόμοι).

ΤΣΙΜΠΙΔΑΡΟΣ Β. Με την άκρη της πένας. Δημοσιογραφικές αναμνή­ σεις. Αθήνα, Καστανιώτης, 1995. Σελ. 311. Δρχ. 4.160. ISBN 96003-1363-6.

ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙ­ ΚΟΥ ΕΒΡΑΪΣΜΟΥ. Οι Εβραίοι στον ελληνικό χώρο. Πρακτικά Α’ Συμποσίου Ιστορίας. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1995. Σελ. 290. Δρχ.

6.240.

ΦΑΦΑΛΙΟΥ Μ.Σ. Ιερά Ο δός 343. Μαρτυρίες από το Δρομοκαΐτειο. Αθήνα, Κ έδρος, 1995. Σελ. 460. Δρχ. 6.000. ISBN 960-04-1115-8.

ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΡΟΔΙΑΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ρόδος 2.400. Διεθνές Συνέδριο 1993. Ρόδος, 1994. Σελ. 439. Δρχ.

5.200.

BRINKLEY D. - PERRY P. Γνώρισα το φως. Μετ. Α. Ντούργα. Αθήνα, Δ ίοδος, 1995. Σελ. 193. Δρχ.

2.285. ISBN 960-7072-22-7.

ΖΕΓΚΙΝΗΣ Ι.Ε. Το Άργος δια μέσου των αιώνων. Γ έκδοση. Αθήναι, 1996. Σελ. 422. Δρχ. 5.200.

ΜΠΡΙΝΤΟΝ Μ. - ΚΑΡΥΤΣΑΣ Γ. Γαλ­ λικός Μάης ’68. Η ελευθεριακή ρωγ­ μή. Αθήνα, Ά ρδην, 1995. Σελ. 135. Δρχ. 1.455. ISBN 960-7575-00-8.

ΖΩΝΑΡΑΣ I. Επιτομή ιστοριών. Τό­ μος Α1. Εισ.-μετ.-σχόλ. I. Γρηγοριάδης. Αθήνα, Κανάκης, 1995. Σελ.

363. Δρχ. 4.160. ISBN 960-742016-0.

ΚΑΨΑΔΗΣ Γ.Δ. Ανύπαρκτη ιστορικώς η... «Μακεδονία» των Σκοπιών. Αθήνα, Η βος, 1995. Σελ. 351. Δρχ.

4.680. ΣΤΑΜΕΛΟΣ Δ. Μάρτυρες και μαρ­ τυρίες. Αθήνα, Πιτσιλάς, 1995. Σελ. 250. Δρχ. 2.600. ISBN 9607112-68-7. ΦΑΚΙΝΟΥ Ε. Ελληνικό Πανόραμα. Πολιτισμός - ιστορία - φύση. Αθήνα, Κ έδρος, 1995. Σελ. 223. Δρχ.

7.800. ISBN 960-04-1039-9.

CAMBA Ρ. Ο Λόρδος Βύρων στην Ελλάδα. Μετ. Μ. Άννινος. Αθήνα, Δημιουργία, 1995. Σελ. 157. Δρχ.

2.080.

NICOL D.M. Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου. 1261-1453. Μετ. Σ. Κομνηνός. Αθήνα, Π απαδήμας, 1996. Σελ. 734. Δρχ. 7.800. ISBN 960-206-366-1.

Π αγκόσμια ιστορία ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ X. Νεο-οθωμανικός ι­ μπεριαλισμός 1955-1995. Μετ. X. Λαζαρίδης. Αθήνα, Τροχαλία, 1995. Σελ. 316. Δρχ. 3.600. ISBN 960-7022-72-6. ΚΟΝΣΟΛΑ Ν.Ν. Η διεθνής προ­ στασία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Αθήνα, Παπαζήσης, 1995. Σελ. 233. Δρχ. 4.160. ISBN 960-02-1091-8.

CASSON L.To ταξίδι στον Αρχαίο Κόσμο. Μετ. Λ. Σταματιάδη. Αθήνα, Μ ορφωτικό Ί δ ρ υ μ α Εθνικής Τ ραπέζης, 1995. Σελ. 492. Δρχ.

6.000. ISBN 960-250-180-1.

Γεωγραφία - ταξίδια Κ όσμος ΚΑΡΑΒΙΑ Μ. Ή λιο ς του μεσονυχτίου. (Σουηδία - Φιλανδία - Δανία). Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1995. Σελ.

131. Δρχ. 2.080. ISBN 960-236553-6. ΚΟΝΤΟΠΑΝΝΗΣ Π.Μ. Γεωγρα­ φία της Μικρός Ασίας. (Ανατύπωσις). Αθήνα, 1995. Σελ. 453. Δρχ.

2.080.

ISBN 960-7133-40-4. ΧΑΤΖΗΦΩΤΗΣ Ι.Μ. Μέρες της

Μ τίο

Κωνσταντινούπολης. Αθήνα, Ί ρ ις, 1995. Σελ. 174. Δρχ. 2.600.

πολιτιστική επιθεώρηση.

593,594. Δρχ. 400.

Τεύχος

ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ. Τεύχος 134. Δρχ. 600.

Περιηγήσεις

ΒΥΒΛΟΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 4. Δρχ. 1.000.

ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ. Κείμενα παιδευτικού προβληματισμού. Τεύχος 76. Δρχ.

900.

Σελίδες για την Ελλάδα του 20ού αι­ ώνα. Κείμενα Γάλλων ταξιδιωτών. Αθήνα, Ο λκάς, 1995. Σελ. 350. Δρχ. 4.900. ISBN 960-7169-44-1. ΠΟΥΚΕΒΙΛ Φ. Ταξίδι στην Ελλάδα. Μακεδονία - Θεσσαλία. Μετ. Ν. Μολφέια. Αθήνα, Τολίδης, 1995. Σελ. 333. Δρχ. 5.720. ISBN 9607162-28-5.

PUAUX R. Ελλάδα γη αγαπημένη των Θεών. Μετ. Γ. Σπανάς. Αθήνα, Π απαδήμας, 1995. Σελ. 216. Δρχ.

4.160.

ISBN 960-206-371-8.

Παιδικά

ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο πε­ ριοδικό. Τεύχος 1126. Δρχ. 1.000. ΔΑΥΛΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό, τεύ­ χος 168. Δρχ. 1.000. ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ. Τόμος 14ος, 1995. Δρχ. 600. ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Έ κδοση λόγου και τέχνης. Τεύχος 91. Δρχ. 1.000. ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 358. Δρχ. 1.000. ΕΛΕΥΣΙΣ. Τρίμηνη πολιτιστική έκ­ δοση. Τεύχος 9-10. Δρχ. 1.560. ΕΛΓΤΡΟΧΟΣ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 7. Δρχ. 2.000.

Τ έχνες ΜΑΝΟΥΔΗΣ Ν.: Βοήθεια! Κολλή­ σαμε. Μουσικά θεατρικό παραμύθι. Βέροια, Τάλαντον, 1995. Σελ.

3 0 + C D + κασέτα.

Ελεύθερα αναγνώσματα ΚΟΚΚΑΛΙΔΟΥ - ΝΑΧΜΙΑ Ν. 'Οταν οι 'Ελληνες γιορτάζουν... (Δίγλωση έκδοση). Θεσσαλονίκη, Ινστιτούτο Ν εοελληνικών Σ πουδώ ν (Ίδρυμ α Μανώλη Τριανταφυλλίδη), 1995. Σελ. 199. ISBN 960-231-067-7.

KINNEAR Κ. Αννα - Μαγδαλένα. Μετ. Ε.Ε. Λέκκου. Αθήνα, Αποστολική Διακονία, 1995. Σελ. 76.

ISBN 960-315-174-2.

SIBLEY Β. 'Ε να άμορφο πάρε - δώ ­ σε. Μετ. Ε. Γκανούρη. Αθήνα, Αποστολική Διακονία. Σελ. 36.

περιοδικά ΑΚΤΗ. Περιοδικά λογοτεχνίας και κριτικής. Τεύχος 24. Δρχ. 1.250. ΑΝΑΓΈΝΝΗΣΗ. Μηνιαία επιθεώ­ ρηση. Τεύχος 334. Δρχ. 350. ΑΝΑΠΤΥΞΗ. Δελτίο ΕΒΕΑ. Τεύχος 11. ΑΝΟΙΧΤΟΙ ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 929. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και

Μ τίο

ΓΙΑΤΙ. Μηνιάτικη επιθεώρηση. Τεύ­ χος 243-245.

ΕΛΛΗΝΙΚΑ. Φιλολογικόν ιστορικόν και λαογραφικόν περιοδικόν σύγ­ γραμμα. Τόμος 45ος, 1995, τεύχος Ι.Δ ρ χ . 2.600. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΕΠΙΘΕ­ ΩΡΗΣΗ. Τ όμος 12, τεύχος 35. Δρχ.

1.500. ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙ­ ΚΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ. Τεύχος 34-35. ΕΡΟΥΡΕΜ. Περιοδικό ποικίλης ύ­ λης. Τεύχος 3. Δρχ. 3.000. ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύχος 288. Δρχ. 600. Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΑΙΓΎΠΤΙΩΤΩΝ. Φύλλο 3. Η ΛΕΣΧΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ. Τεύχος 12. Δρχ. 250. Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη λογοτε­ χνία. Τεύχος 130. Δρχ. 1.500. Η ΜΥΚΟΝΙΑΤΙΚΗ. Μηνιαία εφημε­ ρίδα. Φύλλο 79. ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΗ. Διμηνιαία εφημε­ ρίδα. Φύλλο 77. Δρχ. 150.

ΝΕΑ ΠΟΡΕΙΑ. Ειδικό τεύχος, αρ. 4. Δρχ. 6.240. ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Τεύχος 14. Δρχ. 2.600. ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ. Τεύχος 83-84. Δρχ. 1.000. ΠΑΝΑΙΓΥΠΤΙΑ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 66. ΠΑΡΑΛΛΑΞΗ. Μηνιαία κινηματο­ γραφική εφημερίδα. Φύλλο 19. Δρχ. 150. Ο ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ. Περιοδική έκ­ δοση λόγου και τέχνης. Τεύχος 27. Δρχ. 2.600. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ. Μηνιαίο λο­ γοτεχνικό περιοδικό. Τεύχος 95-96. ΠΟΙΗΣΗ. Εξαμηνιαίο περιοδικό για την ποιητική τέχνη. Τεύχος 6. Δρχ.

2.800. Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Δεκαπενθήμερος. Τεύχη 15,16. Δρχ. 800. ΠΟΛΥΤΕΚΝΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ. Τεύ­ χος 68. Δωρεάν. ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 13. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δίμηνη επιθεώρηση. Τεύχος 84. Δρχ.

1.000. ΣΥΝΑΞΗ. Τριμηνιαία έκδοση σπουδής στην Ορθοδοξία. Τεύχος 56. Δρχ. 1.500. ΣΥΡΙΑΝΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 33. Δρχ. 1.000. ΤΟΠΟΣ. Επιθεώρηση αστικών και περιφερειακών μελετών. Τεύχος 10. Δρχ. 3.120. ΦΙΛΟΛΟΠΚΗ ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ. Ετήσια λογοτεχνική και καλλιτεχνι­ κή έκδοση. Τόμος 53ος, 1996. Δρχ.

5.000.

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Αφιέρωμα στον Θανά­ ση Διομήδη - Πεισάλη. Χριστούγεν­ να 1995. Δρχ. 4.800.

ΧΑΟΣ. Τεύχος 6. Δρχ. 2.000.

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1642. Δρχ.

650.

ΧΟΝΔΡΟΣ - ΚΑΤΣΙΑΝΗ. Περιοδι­ κή έκδοση. Τεύχος 3.

κ ρ ιτ ικ ο γ ρ α φ ία Ap. 360 1 Δεκεμβρίου - 31 Δεκεμβρίου 1995 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βι­ βλιοκριτικές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο και αθηναϊκότύπο. Περιλαμβάνονται επίσης και κριτικές δημοσιευμένες στον πε­ ριοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες ήταν δυνατό να εξασφαλί­ σουμε ή μας απέστειλαν οι συντάκτεςτους.

Βιβλιογραφία

puridica III (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 10/12)

(Β. Χατζηβασιλείου, τυπία, 20/12)

Ντελόπουλος Κ: Παιδικά και νεανικά βιβλία του 19ου αιώνα (Δ. Δασκαλόπουλος, Νέα, 15/12)

Παιδαγωγική

Κλασική φιλολογία

Φιλοσοφία

Δέλτα Π.: Π ερί της ανατροφής των παιδιών μας (Ν. Βατόπουλος, Κα­ θημερινή, 17/12)

Ευριπίδης: Τρωάδες. Μει. Γ. Τσαρούχης - Μ. Κακογιάννης (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 5/12)

Αργυροπούλου Ρ.: (Επιμ.) Η φιλοσο­ φική σκέψη στην Ελλάδα από το 1828 ως το 1922. Τομ. A1(Ε. Κσιζιά, Καθη­ μερινή, 3/12)

Θρησκεία Smith Η.: Οι θρησκείες του κόσμου (Π. Αθηναίος, Ελεύθερη Ώρα, 18/12)

Ψυχολογία Πελεγρίνης Θ.: Η μελαγχολία της Αναγέννησης (Ν. Μπακουνάκης, Καθημερινή, 10/12)

Πολιτική Μπόμπιο Ν.: Δεξιά και Αριστερά (Κ. Σχινά, Καθημερινή, 10/12)

Ελευθερο­

Τέχνες

Ποίηση

Δεληγιάννης Δ.: Ρομανία Ελληνι­ σμός - Τέχνη - Ορθοδοξία (X. Κιοσσέ, Βήμα, 10/12) Κορρέ - Ζωγράφου Κ.: Τα κεραμικά του Ελληνικού χώρου (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 10/12) Μισιρλή Ν.: Γόζης (X. Κιοσσέ, Βή­ μα, 17/12) Μπαχαριάν Α. - Ανταίος Π.: Εικαστι­ κές μαρτυρίες (Π. Κουνενάκη, Κα­ θημερινή, 17/12) Σκοπελίτης Σ.: Ο ζωγράφος Γ. Τσαρούχης (Π. Κουνενάκη, Καθημερι­ νή, 3/12) Το κάλλος της Μορφής. Μεταβυζα­ ντινές εικόνες (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 24/12) Φωτόπουλος Β.: Π ανδρόσου 50 (Ν. Μπακουνάκης, Βήμα, 24/12)

Γκόρπας Θ.: Τα ποιήματα (Γ. Κουβαράς, Καθημερινή, 5/12), (Ν.Γ. Ξυδάκης, Αθηνόραμα, 29/12) Ελύιης Ο.: Δυτικά της Λύπης (Α. ΒιΒήμα, 24/12), (Δ. στωνίτης, Ρουμπούλα, Έθνος, 23/12) Κακναβάτος Ε.: Οι οικισμοί του Μενεσθέα (Δ. Μαρωνίτης, Βήμα, 10/12) Κάρτερ Γ.: Βιολογία (Δ. Ζαδές, Εξόρμηση, 3/12) Π απάς Β.: 1) Παράγραφος 1, 2 2) Ντοκυμανταίρ (Α. Κάλφας, Αυγή, 10/ 12)

Δίκαιο

Γλώσσα

Κεραμεύς Δ.: Νομικές μελέτες II

Browning R.: Η ελληνική γλώσσα

Πεζογραφία Α δαμίδης Γ.: Βολή, εγγύ ς φιλίων τμημάτων (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 10/12 - Θεαθήναι, 8/12) Γερασιμίδου Ε.: Τ ο Σινέ «Π ανό­ ραμα» (Ν. Βατόπουλος, Καθημε-

Μ τίο

pivrf, 3/12) Δημητριάδης Δ.: Η αρχή της ζωής (Δ. Τσατσούλης, Ανπ, 8/12) Ιωακείμ Β.: Ο Τάφος του Έ λληνα (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθερο­ τυπία, 13/12) Κα66αδίας Ν.: Η πρώτη μέρα (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 3/12) Καλούτσας Τ.: Το καινούργιο αμάξι (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 17/12) Κοσμάς Ν.: Ο Τήγανος (Δ. Γιάκος, Εξόρμηση, 3/12) Μήτσου Α.: Τα ανίσχυρα ψεύδη του Ορέσιη Χαλκιόπουλου (X. Παπαγε­ ωργίου, Αυγή, 17/12), (Β. Χατζ., Ελευθεροτυπία, 6/12) Παπακωνσταντίνου Μ.: Η πέτρινη πόλη (Α. Αγγέλου, Αντί, 22/12) Πλασκοδίτης Σ.: Η άλλη καρδιά (Δ. Δασκαλόπουλος, Νέα, 5/12) Φάις Μ.: Αυτοβιογραφία ενός βιβλί­ ου (Π. Μουλλάς, Αντί, 8/12) Χωμενίδης X.: Το Ύ ψ ος των περι­ στάσεων (Μ. Σαββίδης, Βήμα, 10/12) Ακρόιντ Π.: Καληνύχτα κύριε Ό σκαρ Ουάιλντ (Δ. Τσατσούλης, Βήμα, 3/12) Μαν Τ.: Το μαγικό βουνό (Ν.Γ. Ξυδάκης, Αθηνόραμα, 8/12), (Π.

Κουνενάκη, Καθημερινή, 10/12) Σνάιντερ Ρ.: Ο αδελφός του ύπνου (Ν. Βατόπουλος, Καθημερινή, 10/ 12) Ταμπούκι Α.: Έτσι ισχυρίζεται ο Περέιρα (Φ. Φιλίππου, Αντί, 22/12)

Σακελλαράκης Γ.: Ανασκάπτονιας το παρελθόν (X. Κιοσσέ, Βήμα, 3/12) Κρις Ε.: Ο θησαυρός της Τροίας και η ιστορία του (Γ. Ματζουράνης, Αυγή, 3/12)

Μελέτες

Ταξιδιωτικά

Μόσχος Ε.Ν.: Οράματα και θεωρή­ σεις (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέ­ ματα, 15/12) Ρηγάτος Γ.: Τα ιατρικά στη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη (Μ. Λοδέρδου, Βήμα, 17/12)

Καραβία Μ.: 'Η λιος του Μεσονυχτι­ ού (Ν. Βατόπουλος, Καθημερινή, 10/ 12) Φακίνου Ε.: Ελληνικό πανόραμα (Δ. Ρηγόπουλος, Καθημερινή, 17/12) Casson L.: Το ταξίδι στον αρχαίο κόσμο (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 31/12)

Παιδικά Ζαραμπούκα Σ.: Φίλοι - φίλοι καρδιοφίλοι - ο Λίνος (Μ. Κοντολέων, Αυγή, 3/12) Ο κήπος με τις 11 γάτες (Φ. Ζαφειρίδης, Καθημερινή, 5/12) Φίλνιιση Σ.: Η καρδούλα (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 27/12)

Αρχαιολογία Ανδρόνικος Μ.: Βεργίνα II ο τάφος της Π ερσεφόνης (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 17/12)

Περιοδικές Εκδόσεις Βυζαντινοί Μελέται. Τομ. ΣΤ1 (Ν. Νικολούδης, Καθημερινή, 12/12) Βυζαντινός Δόμος. Τομ. 2 (Ν. Νικολούδης, Καθημερινή, 12/12) Ερανιστής (Κ. Ντελόπουλος, Καθη­ μερινή, 5/12) Μετάφραση ’95 (Γ. Κοροπούλης, Καθημερινή, 10/12)

Θεατρικό ΓΙΩΡΓΟΣΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ « ΣΜΥΡΝΗ 01 ΚΑΒΑΛΑΡΗΔΕΣ Το καινούργιο έργο του ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ » μεγάλου μας ποιητή ΒΡΑΒΕΙΟ « ΕΣΤΙΑΣ ΜΙΧΑΛΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Ν. ΣΜΥΡΝΗΣ 1995 » Σελ. 80 Δρχ. 1.500 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΔΜΩΝ Τ.©. 48030 ΠΕΤΡ/ΑΗ ΤΗΛ.: 5015550 Ενα συγκλονιστικό μυθιστόρημα! ΚΙΚΗΣΑΛΓΑΦΘΌΥ-ΤΣΑΚΑΛΙΑ «ΤΑ ΚΟΚΚΙΝΑ ΚΕΡΙΑ» Σελ. 176 Δρχ. 2.500

Μ τίο

εκδόσεις ΠΟΛΙΣ κυκλοφ ορούν ΧΑΟΥΑΡΝΤ ΜΠΡΕΝΤΟΝ

Εκδόσεις του Μεσονυκτίου

ΚΑΙ

αστυνομικά - επιστημονική φαντασία

ΝΤΕΗΒΙΝΤ ΧΕΑΡ

Τ ζέη μ ς Κ ράμλεϋ ΠΡΑΒΝΤΑ

Το τελευταίο φιλί

ΜΙΑ ΚΩΜΩΔΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΥΠΟ

ή

ιστορία μ ’ένα μπουλντόγκ που έπινε μπίρα

πρόλογος - απόδοση:

μετάφραση - επίμετρο:

Μ άριος Πλωρίτης

Ανδρέας Αποστολίδης

Όπως γράφει, ο Μάριος Πλωρίτης παρουσιάζοντας το έργο βλέπουμε “την εξαγορά εφημερίδων από νεόπλουτους επιχειρηματίες άσχετους με τη δημοσιογραφία, άσχετους με κάθε συναίσθηση πολιτικής και κοινωνικής εύθυνης... αλλά σχετικότατους με συμφέροντα, “σπεκουλαρίσματα”, “κομπίνες” “εκβιασμούς”... Σ’ αυτά οι νεόκοποι Τυπο-τύραννοι υποτάσσουν την πληροφόρηση, την ενημέρωση, την ψυχαγωγία και, φυσικά, τους δημοσιογράφους, που γίνονται τα πρώτα τους θύματα και οι αναγκαίοι συνεργοί τους”

“Η πλοκή των μυθιστορημάτων του

εκδόσεις ΠΟΛΙΣ ■ΟΜ ΗΡΟΥ 32

·

Κράμλεϋ είναι πυκνή, δύσκολη σαν εκείνη του Τσάντλερ' λειτουργεί μόνον σαν πρόσχημα για να αναπτυχθεί μια υπερήφανη και αδιάλλακτη ηθική, μια ηθική αντίστροφη, όπου η τιμή και η αρετή βρίσκεται πάντοτε με τη μεριά εκείνων που ποτέ δεν τις διεκδικούν γιατί είναι πολύ περήφανοι για να σκεφτούν

106 72 ΑΘΗ ΝΑ

να διεκδικήσουν την αλήθεια” Patrick Raynal, le Monde. ·

ΤΗ Λ. 3643382 · F AX 3636501

YOUR PC WITH A MOTOROLA MODI

n

»

W

O

.

Π λνορλμΑ

To Ελληνικό Πανόραμα είναι ένα ταξίδι στην Ελλάδα, μέσα από πολλές φωτογραφίες και σύντομα αλλά περιεκτικά κείμενα, που αποκαλύπτουν έναν τόπο γοητευτικό, παράξενο, μοναδικό, άξιο για μια ιδιαίτερη αγάπη.

ΕΤΓΕΝΙΑ ΦΑΚΙΝΟΤ Έ να βιβλίο για παιδιά που niowiuonps on θα εκαρηθεί μι απο τοπς ρεγαλυτερους

Κ εδροΣ

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ