Τεύχος 351

Μ Η Ν ΙΑ ΙΑ

Ε Π ΙΘ Ε Ω Ρ Η Σ Η

ΤΟΥ

Β ΙΒ Λ ΙΟ Υ

ΤΙΜΗ &ΝΤΡΟΠΗ ανθρωπολογικές προσεγγίσεις

Βιβλία για κήπους - φυτά - λουλούδια

Το “διαβάζω” ε ύ χ ε τ α ι στ ο υ ς α ν α γ ν ώ σ τ ε ς του

κ\\ο nxcxx Φωτογραφία από το βιβλίο Fred Boissonnas “Το Άγιον Όρος εν Έτει 1930” . Εκδόσεις Άμμος

« e c i #£ / / t>

ft

«e

to απόλυτο βιβλίο για ta blues

ΕΚΑΟΣΕΙ Σ 18-20,

ΑΠΟΠΕΙ Ρ Α A 0 ή ν

t η λ .6 4 5 0 5 1 9

— ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ

ΚΩΣΤΗ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ- 1

ΣΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

° ° ° ° °

Περί μέθης Σιαμαία και ετεροθαλή Ντοστογιέφσκι Ζώντες και τεθνεώτες Η κόκκινη αλεπού Οι ξυλοδαρμοί

° ° ° °

Ίμερος και κλινοπάλη Η ομηρική μάχη Γειά σου, Ασημάκη Μυστικά της συμπάθειας

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ _ Η

σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

Δ ιονϊςης Χαριτοποτλος

Εκδόσεις Καςτανιωτη

Γιώργος Κακοτλιδης

Φαλαμπέλα Αφήγημα

Εκδόσεις Καςτανιωτη

ΠΑΤΛΙΝΑ ΠΑΜΠΟΤΔΗ

Π Α Υ Λ ΙΝ Α Π A M Π ΟΥΑ Η

Ο Λ Ε Π ΤΟ ΥΡΓ Ο Σ

λεπτουργός ■ποιήματα

ΝΙΚΟΣ ΔΑΒΒΕΤΑΣ

Τ ο χ,ίτρινο σκοτάδ του Β αν Γ κ ο γ κ ποιήματα

ΜΑΡΩ ΔΟΤΚΑ Π οιος ήταν ο Α λ έξ ιο ς Κ ομνηνός που θ α πολεμούσε σ’ Α ν α το λ ή κα ι Δ ύσ η γ ια να σώ σει το Β υ ζά ντιο από το χε ίλ ο ς του γκρεμού; Π ο ιες γυναίκες τον αγάπ ησαν; Π οιος προσπαθούσε να τον δηλητηριάσει; Γ ιατί η θυ γα τέρα του, η Ά ννα Κ ομνηνή, μισούσε τον αδελφό τη ς, συναυτοκράτορα Ιωάννη; Γ ιατί η γυναίκα του, η Ε ιρήνη Δ ούκα, προωθούσε τον Ν ικηφόρο Βρυέννιο στον θρόνο; Α νθρ ω πο ι κ α ι γεγο νό τα - α π ο τυχίες, δάκρυα κ α ι καημοί, ελπ ίδες, οράματα που έσβησαν, χαρές που εξανεμίστηκαν, μικ ρ ότητες κ α ι πά θη. Τ ο μυθισ τόρημα Ένας σκούφος χπό -ορφύρχ φιλοδοξεί να ζωντανέψει την τελ ευ ταία α ν α λ α μ π ή του Β υζαντίου κ α ι να μας ταξιδέψ ει σ’ εκείνα τα δύσκολα χρόνια, μέσα από την αφ ήγηση ενός άσημου πα λατιανο ύ που, άποσυρμένος στη Σ ιν ώ π η του Π όντου, ξαναθυμάτα ι, έμ πλ εος δέους, τα περασμένα.

Μ Α Ρ Ω

ΛΟ Υ Κ Α

ΕΝΑΣ ΣΚΟΥΦΟΣ . _____ Τ Γ Τ Γ ____ ________ .

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΙΟΥΡΤΣΑΚΗΣ

Κ εδρο Σ ΤΟ ΕΛ Λ Η Ν ΙΚ Ο ΒΙΒΛΙΟ

ΚΩΣΤΗΣ ΓΚΙΜΟΣΟΪΛΗΣ

( S)

r

Επειδή ο έρωτας, γία εκείνους που τον αντέχουν καί τον τολμούν, παραμένει η σπουδαιότερη αφορμή για να εξερευνήσου^ε τις πιο απρόσιτες, τις θεϊκές εκτάσεις της ύπαρξής μας.

,Μια νυατα με την κόκκινη Ν Ε Ε Σ

Κ

Υ

Κ

Λ

Ο

Φ

Ο

Ρ

Ι

Ε

Σ

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΡΑΠΤΟΠΟΓΛΟΣ Άρης Γεωργακόπουλος. Ετών 35; Συγγραφέας. Ό ,τι έχει γράψει περιλαμβάνεται εοώ, στις Έμμονες ιδέες. Τα γραπτά τον καλύπτουν ολόκληρη την εικοσαετία 1974-1994, και πίσω τους, άλλοτε αχνά κι άλλοτε ξεκάθαρα, ίιακρίνεται η ίίια του η ζωή.

Ο Γεωργακόπουλος ξαναζεί τα εφηβικά του χρόνια στις δυτικές συνοικίες.της Α θή να ς, αναπολεί άδοξους έρωτες από την εποχή των σπουδών του στη Σουηδία, αφηγείται ιστορίες από τη θητεία του στην αεροπορία κ α ι αναπ λά θει την εμπειρία του από τη «στενόχωρη ευρυχωρία του γάμου».

π** ε υ ± κ ο ν ε ^ είναι, όμως, | | ^ f ~ οι έμμονες ιδέες t στις οποίες αναφέρεται ο τίτλος;

Κ εδρο Σ ΤΟ ΕΛ ΛΗ ΝΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

ΣΕΙΡΗΝΕΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΣΕΙΡΑ Ναντίν Γκόρνχιμερ

Κανείς να μη με συνοδεύσει Γκύντερ Γκρας

Δυσοίωνα κοάσματα Γεράσιμος Δενδρινός

Χαιρετίσματα από το νότο Μαρία Ζαουση

Γράμμα από τον Ρήνο Κώστας Ζυρίνης

Αγκύλες [Πολλαπλός Θάνατος] Δήμος Θεός

Μανιάκ Μπέης Λίνα Καπετανάκη

Ό χι, κάνετε λάθος Φοίβος Μάλαμας

Οι ασυγχωρετοι Κώστας Μαύρος

Η ζωή εν κύκλω Ντέιλ Πεκ

Μάρτιν και Τζων Λουτσιάνο ντε Κρεσεντσο

Ωραία Ελένη, σ’ αγαπώ Γιάννης Ρεμούνδος

Βρέχει συντρίμμια από νίκελ Αντόνιο Ταμπούκι

Ρέκβιεμ Κάρυλ Φΐλιπς

Καίμπριτζ Στέλιος Φώκος

Δε λένε ποτέ καλημέρα τη νύχτα Έλλη Χιούμαν

Βίος και έργα της Γάτας της Σοφής

ί* <

Φ ερναντο Σαβατερ

κάνε αυτό που θέλεις, αλλά... Μαθήματα ελευθερίας για εφήβους, γονείς και δασκάλους από τον Φερναντο Σαβατερ, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Χώρας των Βάσκων. Ένα βιβλίο με τρομερή απήχηση στις χώρες της Μεσογείου.

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ ΤΟ Ν Η ΣΙ ΤΗΣ Π ΡΟ Η ΓΟ Υ Μ Ε Ν Η Σ Μ ΕΡΑΣ

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31 Αθήνα 106 80 Τηλ. 3620941 - 3621 194 Fax: 36 05 91 0 ί

Πάουλο Κοέλο: Ο Αλχημιστής Βοκάκιος: 17 ιστορίες από το Δεκαήμερο Τζέιμς Μόρροου: Η κόρη του Θεού Ανρί-Φρεντερίκ Μπλαν: Δαιμονομανία Περικλής Κοροβέσης: Ανθρωποφύλακες Περικλής Κοροβέσης: Γυναίκες ευσεβείς του πάθους Φονλβιο Τομίτσα: Αντίστροφες φυγές Άννα Μεσσίνα: Η φοινικιά του Ρουσαφά Ιταλό Καλβίνο: Ο Ανύπαρκτος ιππότης

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα Τηλ.: 3620941 -3621194 Fax: 3605910

Info cafe Δίπλα σας, στην οδό Ιπποκράτους, στον αριθμό 31, σχεδόν γωνία Ιπποκράτους και Σόλωνος, στον εκθεσιακό χώρο του πολύ γνωστού σας εκδοτικού οίκου «γνώση», δημιουργήσαμε το Info cafe! Κοντά στη «γνώση» κι ο καφές λοιπόν... Και τι καφές!... Δεν λέμε ο καλύτερος της πόλης γιατί περιμένουμε να το διαπιστώσετε πρώτοι εσείς. Καφές αχνιστός, καφές μυρωδάτος, σπάνιων ποικιλιών, καφές στη χόβολη κ α ι... όχι μόνο βεβαίους. Και ποτά και χυμοί φρούτων και γλυκό κουταλιού και ζεστή σοκολάτα και κάμποσα άλλα ακόμη, νόστιμα ψιλοπράγματα... Και όλα αυτά σ’ ένα πανέμορφο χώρο, ανάμεσα σε πολλά βιβλία, εφημερίδες και περιοδικά, ελληνικά και ξένα, όπου θα μπορείτε να βρείτε κάθε δημοσίευμα για όλα τα ελληνικά βιβλία και να πληροφορηθείτε τι συμβαίνει στην Ελλάδα και στον κόσμο και ειδικότερα τι συμβαίνει στην Αθήνα που αξίζει να το γνωρίζουμε. Σε τηλεοπτικό μόνιτορ και σε συνεχή ροή θα παρουσιάζονται οι ειδήσεις από την Ελλάδα και τον κόσμο αλλά και ... τα εν Αθήναις. θέατρο, κινηματογράφος, μουσική, νέες εκδόσεις, εκδηλώσεις για την τέχνη και τον πολιτισμό κ α ι... κα ι... κ α ι... Ολα αυτά στο Info cafe! Ιπποκράτους 31, σχεδόν γωνία Σόλωνος και Ιπποκράτους, στον εκθεσιακό χώρο της «γνώσης», κάθε μέρα εκτός Κυριακής, τις ώρες λειτουργίας των καταστημάτων. Και κάτι ακόμη. Μερικές φορές την Τετάρτη, κάποια Τετάρτη κάθε μήνα, αργά το μεσημέρι, νωρίς το απόγευμα, στο Info cafe θα συμβαίνει κάτι!

Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα, τηλ. 36 20 941 - 36 15 094

ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΗΛΙΟ Ανδρέας Παπανδρέου: Οράματα και Εφιάλτες Η αθέατη όψη της Αλλαγής. ΚΩΣΤΑΣ Μ ΑΡΛΑΣ

ΠΙΣΩΑΠΟΤΟΝ ΗΑΙΟ Ανόνέας Παπανόοέον: Οράματα και εφιάλτες

Ανδρέας Παπανδρέου: Από το κολέγιο στην πρωθυπουρ­ γία. Για πρώτη φορά στο φως άγνωστες μαρτυρίες και απο­ καλυπτικοί διάλογοι του Ανδρέα Παπανδρέου με τους υπουργούς του. Το φαινόμενο της Ανδρεολατρίας. Τα καπετανάτα του Εκτελεστικού Γραφείου. Το ηγετικό οικοσύστημα και η εσωκομματική Λερναία Ύδρα. Η ένοπλη αντιπολίτευ­ ση της 17Ν. Το άτακτο τέκνο της Ατλαντικής Αδελφότητας. Τα φλερτ στη Μόσχα. Αραβικός έρωτας και θάνατος στην Αθήνα. Οι ελληνοτουρ­ κικές εκρήξεις στο Αιγαίο και ο αμφιλεγόμενος συμβιβα­ σμός. Ο ρόλος της CIA στο σκάνδαλο Κοσκωτά. Τα μεγά­

λα επιτεύγματα του ΠΑΣΟΚ. Ανδρέας Παπανδρέου: οράματα και εφιάλτες. Ένα πολιτικό ιστόρημα' ένα μοναδικό ντοκουμέντο. ΓΓ αυτούς που ασκούν την εξουσία, αλλά και γ ι’ αυτούς που την υφίστανται.

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31 Αθήνα 106 80, Τηλ. 36 20 941 - 36 21 194 Fax: 36 05 910

Ν

Ε

Α

Ε

Κ

Α

Ο

Σ

Η

για ένα από τα σημαντικότερα ελληνικά μυθιστορήματα

ε κ δ ό σ ε ις Κ ΕΔ ΡΟ Σ

5 ια β Λ ζ ,€ ο

ΠΕ Ρ Ι Ε ΧΟΜΕ ΝΑ

ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ No 351 ΑΠΡΙΛΙΟΣ 1995

Α ια β α ζ ω - Α κ ο ύ ω - Β λ έ π ω ______________________

23 Best Seller 25 Βραχυγραφίες 28 Επωνύμως Μικρά σενάρια γιατη διαφήμιση του βιβλίου Γράφει ο Γ. Ν. Μανιάτης30 Επιφυλλίδες Κείμενα των Στρατή Μυριβηλη και Σπάρου Μελά γιατον Ιούδα 3 4 Το ξένο βιβλίο Βιβλία από τη Δανία Επιμέλεια: Ηλίας Μαγκλίνης 3 6 Λιλιπούτεια Απαντούν οι: Γ. Βασιλειάδης, Γ. Έξαρχος, Λ. Χρηστάκης 42 Συνέντευξη Η Ελένη Βακαλό μιλάει στη Μαίρη Γιόση και στον Ηρακλή Παπαλέξη

Π Α Ρ Ο Υ Σ Ι Α Σ Ε Ι Σ ________________________________________

52 Μόλις κυκλοφόρησαν Γοάφουνοι: Γ. Πετρόπουλος, Μ. Φάις, Γ. Κεντρωτής, Σύνταξη:33.01.239 Λογιστήριο:33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315 Fax:33-01.315

Ιδρυτής: ΠερικλήςΑβανασόπουλος Διευθυντής: ΓιώργοςΓαλάντης · Σύνταξη: ΚατερίναΓρυπονησιώτη, Βασίλης Καλαμαράς, ΗρακλήςΠαπαλέξης, ΒάσωΣπάθή, ΚαίτηΤοπάλη. Υπεύθυνηοικονομικών:ΒάσωΣπάθή Συνδρομές:ΑθανασίαΣπάθή Διαφημίσεις: ΗρακλήςΠαπαλέξης Καλλιτεχνικήεπιμελεια: ΝένηΡάις Επιμέλεια-Διορθώσεις: ΒίκυΚωτσοβέλου Στοιχειοθεσία-ΗλεκτρονικήΣελιδοποίησηφιλμ-Μοντάζ: ΕΝΤΥΠΟο.ε, ΖωοδόχουΠηγής48,τηλ.:38.36.058-38.12.373 Εκτύπωση: ΓιώργοςΤσιροβασίλης, ΠαλαιάςΚαβάλας38,τηλ.:59.87.678 Βιβλιοδεσία:Χρ. Παπαδόπουλος, Αγ. Φανουρίου30-ΝέαΛιόσια,τηλ.:5719675 Διανομή: ΝέοΠρακτορείοΤύπου

Δ. Ρουμποάλα, Τ. Δημητρούλια, Β. Καλαμαράς, Ν. Κώτσιου, Β. Σπάθή, Κ. Μαλαφάντης, Γ. Παπαδάτος, Τ. Παππάς, Β. Καραλής, Ηρ. Παπαλέξης

69

Τα ειδικά Βι­

βλία για κήπους, φυτά και λουλούδια Γοάφει ο Γ. Ζεβελάκης 72 Υπό έκδοσιν Επιμέλεια Β.. Καλαμαράς

Κ ρ ι τ ι κ έ ς _________________________________________

75

Φιλοσοφία JosteinGaarder: Ο κόσμος της Σοφίας Γράφει ο Σπάρος Τουλιά-

τος. 78 Πεζογραφία Παύλου Μάτεοι: Ο Παλαιόςτωνημερών Γράψει ο Μπφπης Δερμιτζάκης 80 Πεζογραφία Δημήτρη Μητρόπουλου: Κρυφή Ναταλία Γοάφει ο Αλέξης Στσμάτης 82 Δοκίμιο Θάνου Λίποβατς - Νίκου Δεμερτζή: Δοκίμιο γιατην Ιδεολογία Γοάφει ο ΓάννηςΣταυρακάκης

84 Δοκίμια Ζήσιμου Λορεντζάτου: Με­

λέτες Γοάφει ο Βρασίδας Καραλής 8 7 Μελέτες ΚώσταΔούκα: Το μεγάλο μυστι­ κότου Ομήρου Γοάφει ο Βαγγέλης Πανταζής

Α ε λ τ ι α ____________________

95

Βιβλιογραφικό

103

Κριτικογραφία

Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α : Τ ι μ ή κ α ι Ν τ ρ ο π ή __________________________

111

Σίβυλλα Δημητρίου - Κοτσώνη: Τιμή/Ντροπή: Το πρόβλημα της δυαδικής

κατηγοριοποίησης στη σύλληψη ενός κώδικα ηθικής 117 ΣωτήρηςΔημητρίου: Η Ιδιοκτήτης- Εκδότης: ΓιώργοςΓαβαλάς&ΣΙΑΕ.Ε.

ανθρωποκτονία για λόγους τιμής 126 Φώτης Τερζάκης: Σεξουαλικός συμβολι­ σμός στον μεσογειακό κύκλο 132 Μαρία Κέκκου: Η Τιμή και η Ντροπή στο ρε­ μπέτικο 138 ΜπάμπηςΔερμιτζάκης: ΗΤιμή και η Ντροπή στον Κωνσταντίνο Θε-

Κεντρικήδιάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω» Α. Μεταξά26, Αθήνα10681 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντροτουβιβλίου»Λασσάντη9τηλ. 237.463

ί

) εξώφυλλο: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΙΣΑΡΗ ποκαθήλωση από το Σταυρό, 1990 Χρωματιστάμολύβια 26X35 εκ. 1

Ανώνυμου Ο Η ΔΟΝΙΚΟΣ ΒΙΟΙ ΤΟΥ ΧΕΡΟΥΒΕΙΜ Ανδρέα Π. Μαροΰλη ΚΩΑΗΞ ΕΡΩΤΟΛΟΠΑΣ ΕΡΩΤΙΚΑ ΧΑΜΟΓΕΛΑ ΤΟΥ 18ου ΑΙΩΝΑ

. B

e s t

S

e lle r ^

. \ 0 πίνα κα ς' παρουσιάζει* τα*' εμπορικότερα βιβλία τοκ μήνα, σύμφωνα με τα α/όιχίίώ πσυ-μάς παραχώρησαν.3*0 βιβλιοπώ λες απ’ όλη την Ελλάδα,* δηλώνοντας ό καθένας Τοτις τέσσερα βιβλία που είχαν τις π ερισσότερες πωλήσεις, ΤΑΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΑΝ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ: Αριστοτέλης-ΑΘ. Βαγιονάκης-ΑΘ. Γκρίτζης-Γεωργιάδης-Καλλιθέα. Διάλογος-Βύρωνας. Δωδώνη-ΑΘ. ΔωδώνηΓιάννενα. Ελευθερουδάκης-Αθ. Ενδοχώρα-ΑΘ. Εξαρχόπουλος-ΑΘ. Εστία-ΑΘ. Ευριπίδης-Χαλάνδρι. Ήλιος-Δράμα. Ιανός-θεσσ. Καραβίας-Ρουσσόπουλος-ΑΘ. Κέδρος-ΑΘ. Κεντρί-Λαμία. Κρομμύδας-Χίος. Λέσχη του Βιβλίουθεσσ. Libro-ΑΘ. Λοξίας-Θεσσ. Μεθενίτης-Πάτρα. Μιχαλάς-ΑΘ. Νέστωρ-Κατερίνη. Πλαίσιο-Ρέθυμνο. Πιτσιλός-ΑΘ. Πλέθρον-Αθ. Πρίσμα-Πειραιάς. Σάκης-Νέα Σύνορα. Σύγχρονη Εποχή-ΑΘ. Χνάρι-ΑΘ.

Β.ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ

ΓΚ. ΜΑΡΚΕΣ

Ν. ΠΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Το τελευταίο αντίο

Περί έρωτος και άλλων δαιμόνιων

Η πρόβα του νυφικοΰ

Και με to φως του λυκου επανέρχονται

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

ΝΕΑΣΥΝΟΡΑ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

J

L·

Γ.ΓΚΑΑΡΝΤΕΡ

0ΥΜΠΕΡΤ0ΕΚ0

ΣΠ.Β.ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ

Ο κόσμος της Σοφίας

Το νησί της προηγούμενης ημέρας

Σύγχρονη Πολιτική Ιστορία της Ελλάδος

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

0

7

Όπου σε πάει η καρδιά

(1936-1975)

ΓΝΩΣΗ

111 11 Δ.ΜΑΘΙΟΠΟΥΛΟΣ Ο Δεκέμβριος του 1944 ΝΕΑΣΥΝΟΡΑ

Λ.ΖΩΓΡΑΦΟΥ

Λ.ΓΚΙΩΝΗΣ

Η αγάπη άργησε μια μέρα

Τώρα θα δεις...

ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

12 ΓΚ.ΒΙΝΤΑΛ ΗΔημιουργία ΕΞΑΝΤΑΣ 13 Α.ΖΕΗ Η μωβ ομπρέλα ΚΕΔΡΟΣ 14 Β. ΚΟΔΟΒΟΣ Θυμάσαι πατέρα; ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ 15 Γ. Θ. ΚΑΤΡΑΜΟΙ[ΟΥΔΟΣ Πώςνασεξεχάσω Σμύρνη αγαπημένη ΩΚΕΑΝΙΑΑ

το διαβάζω και

η Σχολή Αηδονοπούλου ορ γανώ νο υν εβ δ ο μ ά δ α εκ δη λώ σεω ν (4-7 Απριλίου) γ ια το υ ς μ α θη τές το υ σχο λείο υ μ ε θέμα:

ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Π ρ ό γ ρ α μ μ α I Η Σ ο φ ία Ζ α ρ α μ π ο ύ κ α μιλά μ ε τα π αιδιά γ ια τον Μ έγα Α λέξ α νδ ρ ο και τη Μ υθολογία.

I Ο Μ ά ν ο ς Κ ο ν τ ο λ έ ω ν α ν α φ έ ρ ετα ι στις σ χ έ σ ε ις τω ν ν έ ω ν και το AIDS μ ε α φ ορ μ ή το ν έ ο του μυθιστόρημα Γεύση πικραμύγδαλου.

6 Απριλίου:

Τ ρεις συ γγρ α φ είς μιλούν για τα βιβλία τους:

Ν έ ν η Ε υθυμιάδη: Οι π ο λίτες της σιωπής Α ν τ ρ έ α ς Μ ήτσου: Ο χαρτοπαίχτης έ χ ε ι φοβηθεί. Π έτ ρ ο ς Τ α τσ όπ ου λος: Η πρώτη εμφάνιση. Η παρα πά νω εκδήλω ση θα γ ίν ει α πό γ ευ μ α στις 18.30 και θα είναι ανοικτή γ ια το υ ς μ α θη τές το υ Λ υκείου, τ ο υ ς γ ο ν ε ίς το υ ς και το κοινό.

I Η Εύη Ψ ά λτη και μια «τεράστια πονπκίνα» τρα γουδούν και μιλούν για τις Π εριπ έτειες της Λ ορ έτα ς της πονηκίνας. ΣΗΜ.: Ό λ ε ς οι εκ δη λώ σεις, π ου θα γ ίνο υν στη Σ χολή Α ηδοηοπούλου, πλαισιώνονται και από έκ θεσ η παιδικού και εφ η β ικο ύ βιβλίου. Τα έσ ο ­ δα α πό τις πω λή σεις θα δ ια τεθ ού ν για την α γο ρ ά βιβλίω ν τη ς σχολικής βιβλιοθήκης.

Α Γ Ν Ο ΙΑ Ή ΕΜΠΑΘΕΙΑ; Διαβάσαμε στο ΒΗΜΑ της Κυριακής εκτενές άρ­ θρο για τα μπεστ - σέλερ στην Ελλάδα. Στο άρθρο αυτό καλούνται να διατυπώσουν τις α­ πόψεις τους για τα εμπορικότερα βιβλία εκδότες και βιβλιοπώλες. Μερικοί συμφωνούν με το θεσμό, άλλοι θέτουν ε­ ρωτήματα κτ άλλοι διαφωνούν. Ώς εδώ ουδέν με μτττόν. Ένας προσεκτικός, όμως, αναγνώστης αν μελετή σει την έρευνα, την οποία υπογράφει η Μαίρη Πα παγιαννίδου, διαπιστώνει ότι είναι, τουλάχιστον, μεροληπτική. Βεβαίως οι απόψεις του X. Μητσόπουλου (Βιβλιογονία), του Ν. Λιβέριου (Πολιτεία), της I. Χατζήνικολή, του Θ. Καστανιώτη, του Ηλία και της Γ. Λιβάνη (Ν. Σύνορα), της Μ. Καραίτίδη (Εστία) έχουν ενδιαφέρουν και πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη. Το άρθρο όμως «κλείνει» με μια εμπαθή και αστήρικτη δήλωση του Κ. Βουκελάτου (Ιχνευτής), που μόνο υποψίες μπορεί να προκαλέσει: Όλοι σχεδόν οι εγχώριοι μηχανισμοί που δημο­ σιοποιούν μετρήσεις για τα εμπορικότερα βι­ βλία είναι μηχανισμοί επικίνδυνοι για το βιβλίο. Εμπαίζουν, προκαλούν και παραπλανούν γενι­ κώς. Όχι μόνο δεν υποστηρίζουν με στοιχεία τα όσα ισχυρίζονται, αλλά εμφανίζουν σχεδόν μονίμως ως μπεστ - σέλερς 10-15 βιβλία, κυρίως μυθιστορήματα μεγάλων εκδοτικών οί­ κων. Ο Κ. Βουκελάτος δεν αναφέρει, ενώ όφειλε να το κάνει, ποιους μηχανισμούς θεωρεί επικίνδυνους για το βιβλίο. Ποιοι τελικά εμπαίζουν και παραπλα­ νούν το αναγνωστικό κοινό; Πρέπει να καταγγελ­ θούν, κατά τη γνώμη μας. Τέτοιες δηλώσεις όταν δεν κατονομάζονται οι αίτι­ οι που τις προκαλούν είναι το ίδιο, για να μην ι­ σχυριστούμε περισσότερο, επικίνδυνες όσο και οι «μηχανισμοί» που, υποτίθεται, καταγγέλλονται.

Ας πούμε όμως ε­ μείς τα πράγματα με τ’ όνομά τους. Είναι προφανές ότι στην έρευνα της Μ. Παπαγιαννίδου όλοι υπονοούν το «διαβάζω», αλλά ουδείς τολμά - γιατί άραγε; - να το ονομάσει. Η Μ. Παπαγιαννίδου πιάνεται «αδιάβαστη» παρότι ασχολείται με το βιβλίο. Σε μια τόσο ειδική έρευνα όταν δεν καλείς να καταθέσει τις απόψεις του εκείνος ο φορέ­ ας τον οποίο θεωρείς υπεύθυνο (;), τότε μερολη­ πτείς. Το «διαβάζω» έχει πολλά να πει για τα μπεστ σέλερ και η υπογράφουσα την έρευνα πολύ καλά γνωρίζει και την ύπαρξή μας και τις δραστηριότη­ τες και την προσφορά μας στο βιβλίο, επί 19 συνα­ πτά έτη. Εμείς, επειδή από κανένα δεν είμαστε εξαρτημέ­ νοι, δεν θα πάψουμε να αναφερόμαστε στα μπεστ σέλερ- πιστεύουμε ότι η απόκρυψη στοιχείων για το ποια είναι τα εμπορικότερα βιβλία - διαχωρίζοντάς τα από τα καλά βιβλία - είναι από μόνη της μια μεγάλη απάτη. Τέλος, θα συμβουλεύαμε στη Μ. Παπαγιαννίδου να είναι πιο προσεκτική στις επιλογές της. Το βιβλίο δεν προωθείται - αν αυτό η ίδια επιδιώκει - με την εμπάθεια και τον αποκλεισμό.

Δ ΙΔ Ω ΣΩ ΤΗΡΙΟ Υ Η ΑΓΙΟ ΓΡΑΦΩ Σ ΤΗΣ ΙΩΝΙΑΣ Σε συνέντευξη της Διδώς Σωτηρίου στη ΜικέΚα Χαρτουλάρη στα ΝΕΑ, με αφορμή το νέο της βιβλίο «Θέατρο», η μεγάλη κυρία των γραμμάτων μας λέει: Τελειώνει ο 20ός αιώνας και βλέπω την ανθρω­ πότητα να γυρίζει πίσω. Όταν ερωτάται για το μέλλον της Αριστερός: Εκείνο που κατέρρευσε είναι ο ανύπαρκτος σοσιαλισμός. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το μέλλον κάποτε θα ανήκει στην Αριστερά. Κι αυτό που περισσότερο νοσταλγεί: Τα παιδικά μου χρόνια που ήταν γεμάτα φαντασία.

Για τα παιδικά της χρόνια μάς μίλησε όταν επικοι­

της βραδύτητας; Γιατί ο σύγχρονος άνθρωπος εί­

νωνήσαμε μαζί της για μια μικρή συνέντευξη στα

ναι στερημένος από κάποια μορφή ευτυχίας σε ση­

Λιλιπούτεια του «διαβάζω» του προηγούμενου τεύ­ χους. Επειδή όμως τα λόγια της αυτά δεν εντάσσονταν στην απάντηση για το νέο της βιβλίο, τα δημοσιεύ­

μείο μάλιστα να μην έχει την αίσθηση ότι αυτή έχει υπάρξει; Ο Μίλαν Κούντερα που αρέσκεται να χρησιμοποιεί τη μαθηματική σκέψη αναφέρει:

ουμε σήμερα. Πέρασα τα παιδικά μου χρόνια στο Αϊδίνι. Ήμουν από μικρή δραστήρια και ανοικονόμη-

Υπάρχει ένας μυστικός σύνδεσμος ανάμεσα στη βραδύτητα και τη μνήμη, ανάμεσα στην τα­

τη. Θυμάμαι πως, σε ηλικία δέκα ετών, είχα ι­ δρύσει ένα φιλανθρωπικής κατεύθυνσης σύλ­ λογο κι έκανα ό,τι περνούσε από το χέρι μου,

ρίας είναι ανάλογος με την ένταση της μνήμης·

προκειμένου να βοηθώ τους φτωχούς. Γαλουχημένη καθώς ήμουν με τους μικροαστι­ κούς θρύλους, πίστευα ακράδαντα στην ύπαρ­

χύτητα και τη λήθη... Ο βαθμός της αργοπο­ ο βαθμός της ταχύτητας είναι ανάλογος με την ένταση της λήθης.

Η ΓΚΡΕΤΑ, Ο ΜΙΑΑΝ ΚΑΙ ΤΑ ΓΑΛΛΙΚΑ

ξη του Τσακιτζή. Μια και δυο λοιπόν, ξεκινώ μια ωραία πρωία να τον βρώ και χάνομαι στο δά­ σος. Οι γονείς μου κατατρόμαξαν και βάλθη-

Γιατί όμως ο Τσέχος συγγραφέας Μίλαν Κούντερα έγραψε το έβδομο μυθιστόρημά του, τη Βραδύτη­

καν να με αναζητούν ενώ εγώ με τη σειρά μου έψαχνα τον αγαπημένο μου ήρωα. Η παιδική μου ηλικία υπήρξε περιπετειώδης. Έβρισκα

τα, απευθείας στα γαλλικά, τη γλώσσα του πάθους

τον κόσμο θαυμαστό και τη ζωή συναρπαστι­

του, όπως τη χαρακτηρίζει; Ο ίδιος εξηγεί παρα­ στατικότατα αυτή τη στροφή του στο περιοδικό «ΕβενμάνντιΖεντί».

κή. Όλα αυτά τα έχω καταθέσει στα Ματωμένα χώματα, σ’ αυτό το οδοιπορικό μου στις χαμέ­ νες πατρίδες. Ένας ποιητής με χαρακτήρισε

Όταν μιλάω τσέχικα, οι λέξεις βγαίνουν μόνες τους, χωρίς καμιά προσπάθεια κι έλεγχο κι ί­ σως χωρίς την απόλυτη παρουσία του πνεύμα­

κάποτε Αγιογράφο της Ιωνίας. Είναι ένας από τους πιό τιμητικούς προσδιορισμούς που έχω

τός μου.

λάβει ποτέ!

κανένας λεκτικός αυτοματισμός δε με βοηθάει.

Μ’ αυτήν την ευκαιρία ας πούμε ότι τα Ματωμένα χώματα έχουν κάνει 63 εκδόσεις, ετοιμάζεται ταινία

Όταν μιλάω γαλλικά, τίποτε δεν είναι εύκολο, Κάθε φράση είναι κατάκτηση, παράσταση, σκέ­ ψη, επινόηση, περιπέτεια, ανακάλυψη, έκπληξη.

σε σκηνοθεσία Κώστα Κουτσομύτη και σίριαλ σε λί­ γες συνέχειες.

Τα γαλλικά δεν θα αντικαταστήσουν ποτέ τη μη­

Η ΒΡΑΔΥΤΗΤΑ, ΠΡΟΤΑΣΗ ΕΥΤΥΧΙΑΣ

Φαντάζομαι τη σχέση μου μαζί της όπως ένα 14χρονο αγόρι συναντάει την Γκρέτα Γκάρμπο

τρική μου γλώσσα- είναι η γλώσσα του πάθους μου.

και της ομολογεί τον έρωτά του. Εκείνη, ευχαρι­ Το νέο μυθιστόρημα ιδεών Η Βραδύτητα (La Lanteur) του Μίλαν Κούντερα - που πρόσφατα κυκλοφόρησε στη Γαλλία και θεωρήθηκε μείζον εκ­

στημένη, ξεσπάει στα γέλια. Κι εκείνο, μετρεμάμενη φωνή της λέει: «Θέλω να πλαγιάσω μόνο μαζί σας. Δεν μπορείτε κι εσείς να με επιθυμή­

δοτικό γεγονός - συνδυασμός μυθοπλασίας και δοκιμίου, στηλιτεύει την κοινωνία του θδάματος,

σετε λίγο;». Η Γκρέτα δεν μπορεί να σταματήσει το γέλιο της. «Εσένα; Α, όχι, ποτέ!». Όμως η άρ­

τους κάλπικους προφήτες και τους απατεώνες της. Εναντιώνεται στους ρυθμούς της επικαιρότητας ή της κάμερας, στους επιδειξίες της δημόσιας ζωής

νηση εντείνει τον έρωτα. Όσο πιο λίγο με αγα­ πάει η γαλλική γλώσσα, τόσο παθιάζομαι μαζί της.

που προσπαθούν να σαγηνεύσουν ένα κοινό χωρίς πρόσωπο. Γιατί εξαφανίστηκε στην εποχή μας η ευχαρίστηση

Ο Κούντερα, από τους πιο σημαντικούς σύγχρονους Ευρωπαίους συγγραφείς, ανατρεπτικός, όσο κανέ­ νας άλλος, ξέρει να μας ταξιδεύει στον κόσμο της

ΚΑ ΛΟ ΤΑΞΙΔΟ λογικής, της φαντασίας, που παράλογου και του γε­ λοίου καταργώντας τα όριά τους. Στη θέση τους θέ­

Υπήρξε πάντοτε αμφίδρομη σχέ­

Το μυθιστόρημα του Μισέλ

τει συνεχώς νέα ερωτήματα. Γι’ αυτό περιμένουμε

ση.

πολιτική

Φάις: Αυτοβιογραφία ενός βι­

με ανυπομονησία τη βραδύτητα στα Ελληνικά.

τροφοδότησε τα βιβλία μου και η ι­ διότητα του

βλίου (Καστανώτης)έχει αποτους πιό έγκυρους κριτικούς

Χ ΑΙΡΕΤΙΣΜ ΑΤΑ Α Π Ο ΤΟ Ν Χ Ο Ρ Χ Ε Σ Ε Μ Π Ρ Ο Υ Ν

συγγραφέα επη­

του ημερήσιου και περιοδικού

ρέασε την πολιτι­ κή μου σκέψη.

τύπου, γεγονός σπάνιο για τα

Ένας άλλος μεγάλος συγγραφέας afrancesado

Για τον κομμουνι­

Πολύ πριν κλείσει τον πρώτο

(γαλλοποιημένος) όπως τον αποκαλούν στην πα­ τρίδα του, ο Ισπανός Χορχέ Σεμπρούν ήρθε στην

σμό

χρόνο κυκλοφορίας του - ετοι­

Η

σπάσει θερμές κριτικές από

εκδοτικά μας πράγματα.

Πιστεύω ότι είναι

μάζεται η τρίτη του έκδοση -

Ελλάδα για να παρουσιάσει το νέο του βιβλίο «Χαι­

ένα από τα μείζο-

επιλέχτηκε από τις εκδόσεις

ρετίσματα από τον Φεδερίκο Σάντσεθ» (Εξάντας,

να γεγονότα του

Halier για να κυκλοφορήσει και

μτφ. ΜπάμπηςΑυκούδης).

αιώνα μας η από­ φαση της κοινωνι­ κής ανατροπής

Αρβανίτη).

Το βιβλίο του αναφέρεται στην τριετία της θητείας του στο υπουργείο Πολιτισμού (1988 -1991) στην κυβέρνηση του Φ. Γκονζάλες. Για μένα ισχυρίζεται, δουλειά του κράτους εί­

μέσω του μουνισμού.

κομ­

στα γαλλικά (μτφ. Φρανσουάζ Κι επειδή το ταξίδι του βιβλίου συνεχίζεται, έχουν προγραμμα­ τιστεί

παράλληλα

ενδιαφέ­

ναι να ενισχύει την κουλτούρα των ελίτ. Τη “δύ­

Για την έννοια του

ρουσες εκδηλώσεις.

σκολη" δηλαδή κουλτούρα. Τους πρωτοπορια­ κούς καλλιτέχνες, την έρευνα κτλ. Είναι μια

κακού Ο άνθρωπος είναι

πλαίσιο των “Ελευθερίων" Κο-

στρατηγική επιλογή. ΓΤ αυτό και ως υπουργός

ελεύθερος και γι’

μοτινής. Θα παρουσιαστεί από

επεδίωξατον εκδημοκρατισμό της πρόσβασης

αυτό ικανός και

το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. μια θεατρικοποι-

στον πολιτισμό, προωθώντας έργα υποδομής.

για το καλό και για το κακό. Σ’ ένα

ημένη μορφή του βιβλίου σε

στρατόπεδο

μουσική Νίκου Ξυδάκη, σκηνικά

σ υ γ κ έν τρ ω σ η ς μπορεί κανείς να

Χρήστου Μποκόρου, με πρωτα­

Ποτέ η μαζικοποίηση δεν μπορεί να είναι συνέ­ πεια του εκδημοκρατισμού, όμως πρόκειται για τελείως διαφορετικό φαινόμενο. Μιλώντας ο X. Σεμπρούν στους δημοσιογράφους διευκρίνισε:

κλέψει το

ψωμί

Το Χαιρετίσματα από τον Φεδερίκο Σάντσεθ εί­

του διπλανού του,

ναι ένα βιβλίο γραμμένο αρχικά στα γαλλικά και μετά στα Ισπανικά. Το 'γραψα και στα Ισπα­

αλλά και να θυσιά­

νικά γιατί αυτό δα έλειπε, το βιβλίο ενός τέως

για τον άλλο.

υπουργού πολιτισμού να φτάνει στην πατρίδα

Ο εικοσάχρονος,

του στα γαλλικά.

τότε, Χορχέ Σε­ μπρούν συνελήφθη από την Γκεστάπο και κρατήθη­

Ο Χορχέ Σεμπρούν δεν πιστεύει ότι διανύουμε το τέλος της ιστορίας. Αντίθετα: Ζούμε την ανανέωσή της, ένα νέο ξεκίνημα. Στην Αριστερά απομένει να αναζητήσει μια νέα ψευδαίσθηση, όχι αυτή που έδωσε ο κομμουνι­ σμός παρασύροντας εκατομμύρια ανθρώπους σε μια αποτυχία, ενώ δεν είχαν καμιά σχέση μ’ αυτήν. Σε ρεπορτάζ της Αμάντας Μιχαλοηοΰλου διαβά­ ζουμε στην Καθημερινή τα λόγια του συγγραφέα: Για τη σχέση πολιτικής και συγγραφής

σει τη μερίδα του

Η πρώτη στις 12 Μαΐου στο

σκηνοθεσία

Θοδωρή

Γκόνη,

γωνίστρια την Όλια Λαζαρίδου. Στη δεύτερη, στις 27 Μαΐου, θα παρουσιαστεί η “Αυτοβιογρα­ φία” στο βιβλιοπωλείο “Πολύε­ δρο” της Πάτρας με ομιλητές τον καθηγητή νεολληνικής φι­ λολογίας Παν. Μουλλά και την ποιήτρια και μεταφράστρια Τζένη Μαστοράκη.

κε αιχμάλωτος για δύο χρόνια στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Μπούχενβαλντ.Γι’ αυτό όταν τον ερωτούν : Τελικά τι είστε, κύριε Σεμπρούν, συγγραφέας, πολιτικός,... τί; Εκείνος απαντά: Είμαι ένας έκγλειοτοςτου Μπούχενβαλντ.

Μιψωψα ftUTtjkftjpiOtl

τονββον Λ

Σ Ε Ν Α Ρ ΙΟ Ο^ΥΡΠ ατμόσφαιρα αποδυτηρίων. Ημίγυμνος αθλητής κάθεται θλιμμένος στον ξύλινο πάγκο και μελαγχολεί. Έ χει ηττηθεί κι όλοι τον έχουν εγκαταλείψει. Πλάι στον πάγκο του βρίσκεται ένα βιβλίο. Αφού ήδη έχει περιφέρει το βλέμμα του ένα γύρο, αναγκάζεται εκ των πραγμάτων να κοι­ τάξει και το βιβλίο. Το παίρνει στα χέρια του κι αρχίζει να το ξεφυλλίζει. Εισβάλλουν μέσα καμιά δεκαριά μαζορέτες σε έξαλλη κατάσταση. Αρχίζουν να χοροπηδούν και να κουνάνε ρυθμικά τις φούντες τους ουρλιάζοντας:) «Ένα βιβλίο δεν μειώνει τον ανδρισμό σου!» (Ο απελπισμένος αθλητής τις κοιτά έκπληκτος και χαμογελά) (Διαστημικό γραφείο σύγχρονου γιάπι. Κρύσταλλα, ατσάλι, μαύρο δέρμα, ξύλο, μοκέτα, τεράστια τζαμαρία στο βάθος με θέα την πόλη και στις γωνίες τα απαραίτητα φυτά εσω­ τερικού χώρου σε γαλβανισμένες γλάστρες. Κουστουμαρισμένος νέος με κραβάτα κάθεται στην άνετη πο­ λυθρόνα του και ασχολείται με τον υπολογιστή του. Απ’ έξω λαμπρό φως μεσημεριού. Πίνει καφέ και πληκτρο­ λογεί συνεπαρμένος. Ξαφνικά ακούγεται μια παράξενη απαλή μουσική. Ένα αεράκι φυσά κι όλα αρχίζουν να γί­ νονται γκρίζα. Ο νεαρός γιάπι δεν καταλαβαίνει τι γίνεται και κοιτά γύρω του απελπισμένος. Η μουσική παραδόξως εντείνεται. Ο νέος τρομοκρατημένος κοιτά τα πόδια του. Τα πόδια του έχουν αρχίσει και γίνονται αόρατα. Η μουσική δυστυχώς εντείνεται. Το άηχο κακό προχωρεί' τώρα έχουν γίνει αόρατα τα γεννητικά του όργανα και η μισή κοιλιά του. Τρομοκρατείται και το μέτωπό του γεμίζει κρύο ιδρώτα. Ή δη το μισό του στήθος έχει αορατοποιηθεί. Με τα γκρίζα χέρια του που του έχουν εναπομείνει αρπάζει τη δερμάτινη τσάντα του, βγάζει ένα πολύ­ χρωμο βιβλίο και αρχίζει να το διαβάζει μανιωδώς.

Β. Σ Ε Ν Α Ρ ΙΟ

Η εξαερωτική μουσική παύει σιγά σιγά και το άηχο κακό ανακόπτεται. Το στήθος του, η κοιλιά του, τα γεννητικά του όργανα, τα πόδια του αποκαθίστανται και αποκτούν και πάλι την υπόστασή τους. Ξαναπαίρνουν δηλαδή τη συνηθισμένη του στάση και μορφή. Ο νέος συνεχίζει εναγωνίως το διάβασμα. Μέσα στην παλίρροια της επικίν­ δυνης σιωπής που κατακλύζει το δωμάτιο τα αντικείμενα αρχίζουν και επανακτούν το χρώμα τους. Η μοκέτα γί­ νεται μωβ, το ξύλο του γραφείου μαύρο, τα γυαλιά των φωτιστικών κυανά, το φως του μεσημεριού κίτρινο, τα σπίτια της πόλης ρυπαρά και μπαρουτοκαπνισμένα. Ο νέος ανασαίνει με ανακούφιση, ακουμπά το βιβλίο στο γραφείο του και κοιτά τη φωσφορίζουσα οθόνη του υπολογιστή του που γράφει: «Ένα βιβλίο επαναφέρει το χρώμα!». Κι όλα αυτά μέσα σε τριάντα δευτερόλεπτα!)

Γ

Σ Ε Ν Α Ρ ΙΟ κομμωτήριο με παιγνιδιάρικους κομμωτές. Καμιά δεκαριά ευτραφείς νοικοκυρές υπομένουν το μαρτύριο του σεσουάρ διαβάζοντας σκανδαλοθηρικά περιοδικά. Οι κομ­ μωτές πάνω από τα κεφάλια τους αγωνιούν με χάρη αλλά δεν το δείχνουν. Κάποτε έρχεται η ώρα και τις ελευθε­ ρώνουν από τα σεσουάρ. Βγάζουν τα πλαστικά καλύμματα από τα μαλλιά τους και αρχίζουν να ξετυλίγουν τα ρόλεϊ. Τότε παίρνουν τις βούρτσες και τις τσατσάρες, γεμίζουν τα στόματά τους τσιμπιδάκια και ξεκινούν πανέ­ τοιμοι να δώσουν την τελειωτική φόρμα στα ατίθασα μαλλιά των πελατισσών τους. Αρχίζει όμως να ακούγεται έ­ να υπερκόσμιο βαλς και οι υπερκινητικοί κομμωτές μαρμαρώνουν έκπληκτοι στις θέσεις τους με τις τσατσάρες στα χέρια τους. Το υπερκόσμιο βαλς σαρώνει την αίθουσα και ω του θαύματος! τα μαλλιά αρχίζουν να κτενίζο­ νται από μόνα τους. Οι κομμωτές φρικιούν ακίνητοι και οι νοικοκυρές αγάλλονται. Όταν το βαλς καταλήγει στη σιωπή, οι νοικοκυρές είναι ήδη κτενισμένες. Οι κομμωτές ξεμαρμαρώνουν και ολολύζουν βλέποντας τα αποτε­ λέσματα. Ό λες οι πελάτισσες έχουν το ίδιο πανομοιότυπο, συντηρητικό, γεροντικό κτένισμα. Απελπίζονται, αυτή ήταν η πολλοστή τους προσπάθεια να αλλάξουν τα μαλλιά των πελατισσών τους την τελευταία εικοσαετία. Την κρίσιμη πάντα στιγμή της αλλαγής ακούγεται πάντα αυτό το καταραμένο βαλς, τα μαλλιά των πελατισσών ενεργοποιούνται από μόνα τους και παίρνουν αυτό το φρικαλέο, συντηρητικό, γεροντικό, σεβάσμιο σχήμα. Οι γυναίκες αισθάνονται απελπισμένες, το ίδιο και οι κομμωτές. Ούτε την απελευθέρωση των τριχών τους δεν ημπορούν να επιτύχουν. Ξαφνικά μπαίνει στο κομμωτήριο ένας νεφοσκεπής ζητιάνος με ένα μαγικό κασελάκι γε­ μάτο βιβλία. Αρχίζει και μοιράζει στις νοικοκυρές τα βιβλία. Αυτές τα παίρνουν, παρατούν στην άκρη τα σκανδα­ λοθηρικά περιοδικά και αρχίζουν να τα διαβάζουν. Ω ς διά μαγείας το κομμωτήριο μεταβάλλεται σε μια λαμπυρίζουσα ντισκοτέκ. Αρχίζει και ακούγεται μια άγρια, ρυθμική μουσική. Τα μαλλιά των πελατισσών ανορθώνονται, στροβιλίζονται, ακανθοποιούνται, αλλάζουν χρώματα, γίνονται πορτοκαλιά, πράσινα, ασημιά. Οι γυναίκες στην αρχή πανικοβάλλονται, μετά όμως από λίγο το παίρνουν απόφαση και το ρίχνουν έξω. Ο ζητιάνος πετά το μαγι­ κό κασελάκι και την τρύπια καπαρντίνα και μεταμορφώνεται σε έναν έκφυλο ροκ-σταρ. Οι κομμωτές αρχίζουν να κάνουν στριπ-τιζ λικνιζόμενοι και αποδεικνύονται παίδαροι. Οι γυναίκες ξεφαντώνουν στους ρυθμούς της ντίσκο, ενώ ο ροκ-σταρ τραγουδά: «Ενα βιβλίο απελευθερώνει τα μαλλιά σας! Ό ου γιες...». Α

Σ Ε Ν Α Ρ ΙΟ (Παιδικ° δωμάτιο φτιαγμένο από πλαστελίνη. Ένα ροδαλό αγοράκι κοιμάται στο κρεβά­ τι του. Μεσάνυχτα. Φεγγάρι που κρέμεται από το παράθυρο σαν κίτρινο μαντολάτο. Γαλήνη, ησυχία, ασφάλεια. Το παιδί όμως κυνηγημένο από κακό όνειρο αναδεύεται και ξυπνά. Μένει ακίνητο στο κρεβάτι του μέχρι να ξανασυνηθίσειτον κόσμο. Ξαφνικά νιώθει την ανάγκη να βάλει κάτι στο στόμα του εκτός α­ πό το δάκτυλό του. Σηκώνεται και αντί να πάει στο ψυγείο κατευθύνεται προς τη βιβλιοθήκη του. Τεντώνεται στα δυο του πόδια και παίρνει ένα βιβλίο. Το ανοίγει, κόβει δυο σελίδες και αρχίζει να τις τρώει. Το βιβλίο είναι ένα τεράστιο ζαχαρωτό που η κάθε του σελίδα είναι μια λαχταριστή σοκολάτα. Αφού τελειώσει το βιβλίο με τις σοκολάτες παίρνει ένα άλλο που η κάθε του σελίδα είναι μια τραγανιστή καραμέλα. Τρώει συνεχώς βιβλία ζαχαρω­ τά και μεγαλώνει, μεγαλώνει μέχρι που τελικά γίνεται και ο ίδιος ζαχαρωτό με φράκο, ημίψηλο και παπιγιόν. Τώ­ ρα πια δεν υπάρχει το παιδικό δωμάτιο της πλαστελίνης, παρεκτός μόνον μια ροζτριόροφη τούρτα με ροζτριανταφυλλάκια όπου στην κορφή της ο ζαχαρωμένος νέος κρατώντας μια ζαχαρωμένη νύφη - πιθανόν την εκλε­ κτή της καρδιάς του - χορεύει αενάως το ζαχαρωμένο, ισόβιο ταγκό των παθών και της ευτυχίας. Μια φωνή ακούγεται από το σύμπαν των γεγονότων: «Ω γονείς, για ένα ζαχαρωμένο μέλλον δώστε στα παιδιά σας ζαχαρωμένα βιβλία!»)

Ε

Σ Ε Ν Α Ρ ΙΟ (Αίθουσα ψυχιατρείου. Κυριαρχεί η λευκότης. Νέοι και νέες δεμένοι με ζουρλομανδύες, ατενίζουν αορίστως το μέλλον και ψιθυρίζουν στον βρόντο. Τηλεοπτικό συνεργείο πλη­ σιάζει μικρόφωνο κοντά στα πρόσωπά τους και αόρατος δημοσιογράφος ρωτά όπως πάντα. Δημοσιογράφος (ρωτά ένα νέο):... Διαβάζεις βιβλία! Ν έο ς:... Όχι! Εγώ είμαι πρακτικός άνθρωπος! Δημοσιογράφος (ρωτά μια νέα):... Διαβάζετε βιβλία; Νέα: ...Όχι! Εγώ είμαι πρακτικός άνθρωπος! y S (Όλοι οι ασθενείς απάντησαν το ίδιο)

Επωννμωζ

Πάσχα των Ελλήνων. Εξήντα περίπου χρόνια πριν, δύο σημαντικές μορφές των γραμμάτων μας, ο Στρατός Μυριβήλης και ο Σπόρος Μελάς, γράφουν σε εφημερίδες για ένα πρόσωπο που κυριαρχούσε στα χρονογραφήματα πολλών λογοτεχνών μας, του ιούδα, του «προδότη της ανθρωπιάς», αλλά και για τα έθιμα και τις παραδόσεις της εποχής. Ο Σ. Μυριβήλης στη στήλη «Πτερόεντα» της εφημερίδας ΕΘΝΙΚΗ <5-α-39) αναφέρεται στα «Πάθη του ιούδα», ενώ ο Σ. Μελάς στις Πασχαλινές σελίδες της εφημερίδας ΑΘΗΝΑΪΚΑ ΝΕΑ (13-4-36) στο "κάψιμο του ιούδα". Και τα δύο αυτά σπάνια κείμενα τα παραχώρησε στο «διαβάζω», από το πλούσιο αρχείο του, ο Γιώργος ζεβελάκης, τον οποίο ευχαριστούμε θερμά. Αναδημοσιεύουμε τα κείμενα στο μονοτονικό σύστημα διατηρώντας, κατά τα άλλα, την ιστορική ορθρογραφία τους. ΣΗΜ.: Για όσους ενδιαφέρονται υπάρχουν κι άλλα σπάνια κείμενα για τον ιούδα: 1) Κ.θ. Δημαρά: «Διδάγματα από το θάνατο του ιούδα», Εφημερίδα ΠοΗηεία (1-5-32) και 2) Γεωργίου Α. Μέγα: «Ο ιούδας εις τας παραδόσεις του λαού», σε τρεις συνέχειες, στην εφημερίδα Καθημερινή (8, 9 και 10-4-36)

ΤΑ ΠΑΘΗ ΤΟ Υ ΙΟΥΔΑ Δεν λέγεται το τι λυπούμαι κάθε χρόνο αυτές τις μέρες κείνο τον Ιούδα τον Ισκαριώτη. Όλοι μιλάμε για την Εβδομάδα των Παθών και λέγοντάς την έτσι εννοούμε τα Πάθη του Κυρίου η­ μών Ιησού Χριστού. Και όμως για το Χριστό δεν είναι παρά μια θριαμβευτική εβδομάδα λατρεί­ ας, που καταλήγει στη λαμπρή έκρηξιτης Ανάστασης. Ευρίσκουμε δηλαδή ακόμη μιαν ευκαι­ ρία να εκφράσουμε την ευγνωμοσύνη και την αγάπη μας προς το πρόσωπο του Ιησού για την υπεράνθρωπη θυσία που έκαμε με σκοπό να γαληνέψη κάπως τη φουρτουνιασμένη ανθρώπι­ νη ψυχή. Και θρηνώντας μαζύ με τη Μητέρα του το Γλυκύ Έαρ, ξέρουμε πως σίγουρα θα σηκωθή μεθαύριο από τον τάφο νικητής και τροπαιούχος - Ιησούς Χριστός νικά κι όλα τα κακά σκορπά. Ακόμη, ψέλνοντας τον Επιτάφιο, ψιθυρίζουμε από τώρα κι’ άλας το «Χριστός ανέστη». Ο Ιούδας όμως; Ναι, αυτουνού είναι η εβδομάδα των παθών η αληθινή, και αυτός είναι που τραβάει κατ’ αυτάς των παθών του τον τάραχο. Βέβαια δεν επιτρέπεται πια στον όχλο να κατασκευάζη το ο­ μοίωμά του, να το κρεμάη στο δέντρο και να το καίη εν μέσω αγρίας πρόγκας. Και θυμούμαι πάντοτε κατ’ αυτάς έναν πασχαλινό τύπο του νησιού μου, τον Κώστα τον Πατλακτσή, που ήταν κατασκευαστής πυροτεχνημάτων, διάσημος στη Λέσβο, όσο εκείνος ο αντίστοιχός του ο Ιτα­ λός εδώ στην Αθήνα, που άνοιγε η βασιλεία του τη Μεγάλη Εβδομάδα με τα βαρελόττα, εκορυφούτο τη Λαμπρή με τους μύλους και τα χαλκούνια και τις ρουκέττες, και έδυε τη λαμπροβδομάδα. Αυτός ο Κώστας ο Πατλακτσής θα κατήγετο από τη Σμύρνη, διότι τα χαμίνια της

Ε π ψ Μ εζ

Μ υ τιλ ή ν η ς τ ο ν π α ρ ω ν ό μ ο ια ζα ν μ ε ο λ ό κλ η ρ η μια φ ρ ά σ ι Σμ υ ρ ν έϊκ η ς π ρ ο φ ο ρ ά ς και ντελικ ατέσ σ σ α ς: « Δ ε ν τ σ ιτ ρ ώ ω τ σ ιπ α τ έ τ ε ς , μαμά!». Ο Π α τ λ α κ τ σ ή ς ή τα ν ισ χ νό ς σ α ν καλάμι, π ο λύ ψ ηλός, μ ε α τελ είω τα κανιά και μ ε μ α κ ρ ό τα τα χέρια, π ο υ κ ουνιό ντα ν έω ς τ α γ ό ν α τ α ό τα ν π ερ π α το ύσ ε, τ ο δ ε α ρ ισ το τέ χ ν η μ α τω ν π υρ οτεχ νικ ώ ν το υ α ρ ισ το υ ρ γ η μ ά τ ω ν ή τα ν ο Γ ιο ύ δ α ς του. Τ ο ν έκα ιγε α ν ή μ ερ α τ η ς Λ α μ π ρ ή ς, κ ρ ε μ α σ μ έ νο ν α πό έ ν α δεντρί, σ τη ν Π α ν α γ ιά τ η ς Λ α γ κά δα ς, και ό λα τα π α ιδιά π η γ α ίν α μ ε ν α α π ο λ α ύ σ ο υ μ ε τη ν εκτέλεσιν, η ο π ο ία π ρ α γ μ α τικ ώ ς ή τα ν π ο λύ εν δ ια φ έ­ ρουσ α. Δ ιό τι ο Ο υ β ρ ιό ς α υ τό ς ή τα ν γ ε μ ά τ ο ς α π ό εκ π λ ή ξ ε ις και απρό ο πτα . Κ ά τι τ ρ ά κ ε ς ετίν α ζα ν π ο ­ λύ α σ τ εία τ α χ έρ ια του, έκ α μ α ν τ α π ό δ ια τ ο υ να κλω τσάνε, και έβ γ α ζα ν φ ο β ε ρ ο ύ ς κ ρ ό το υ ς από τη ν κοιλιά του. Ε κείν ο ό μ ω ς π ο υ π ερ ιμ έν α μ ε όλοι, ή τα ν η σφ υρ ίχτρ α, π ο υ α π ο τ ελ ο ύ σ ε το «κλου» τ η ς εο ρ τή ς. Η σ φ υ ρ ίχ τρ α ή τα ν έν α δια βο λικ ό π υ ρ οτέχ ν η μα , π ο υ εσ φ ύ ρ ιζ ε επ ί π ο λλή ν ώ ρα ό τα ν έπ ια ν ε φωτιά, ή το δ ε το π ο θ ε τη μ έν η εις α κ α τ ο ν ό μ α σ τ ο ν σ η μ ε ίο ν τ ο υ Ο υβρ ιο ύ. Τ ό τε εσ ώ π α ινα ν ό λ ο ι οι ά λλο ι κρότοι, και δ ε ν α κ ο υ γ ό τα ν ε π α ρ ά η σφ υρ ίχτρ α, η ο π οία μαζύ μ ε τ ο ν ήχον, ετίν α ζε και μ α ύ ρ ο ν καπνόν. Ύ σ τ ε ρ α α π ό αυτήν, ο Ο υ β ρ ιό ς εκαίετο, και ό λο ι εφ εύγ α μ ε ικ α νο π ο ιημένοι διά τ η ν τιμω ρ ία ν του. Α υ τ ά σ υνέβ α ιν ον σ τη Μ υτιλήνη, η ο π οία ο υ δ έ π ο τε εγ ν ώ ρ ισ ε α ντισ η μιτικ ά ς εκ δη λ ώ σ εις, δ ιό ­ τι ο υ δ έπ ο τε κ ατώ κ ησε εκ εί μ ον ίμ ω ς έ ν α ς Ε β ρ α ίο ς. Ε π ειδ ή - λ έ γει ειρω νικ ώ ς η ν τό π ια και πά λιν π α ρ ά δ ο σ ις - ο ι κάτοικ ο ί τ η ς είνα ι π ε ρ ισ σ ό τε ρ ο Ε β ρ α ίο ι (τσιγκ ούνη δες) α π ό κ άθ ε Εβρ αίο . Φαν τα σ θ ή τε τώ ρ α τ ί θ α εγ ίν ετο α λλο ύ α υ τ έ ς τ ις μ έρ ες, μ ε τ ο ν φ τω χό ν Ιούδα. Α ν ε σ τ α μ ά τ η σ ε ό ­ μ ω ς τ ο κάψ ιμό του, α υ τό δ ε ν σ η μα ίν ει π ω ς ε σ τα μ ά τη σ α ν και τ α π ά θ η του. Ο ι κ υριώ τερ οι β α σ α ­ ν ισ τές το υ είναι κυρίω ς οι μ εγ α λ ο β δ ο μ α δ ιά τικ ο ι λόγιοι. Δ ιότι, ω ς γνω στόν, α νθ ίζει εις το ν τό π ο ν μ α ς έ ν α είδ ο ς μ εγ α λο β δ ο μ α δ ιά τικ η φ ιλο λο γία τ η ς κακ ής ώ ρας, ό π ω ς είνα ι η Χ ρ ισ το υγεν ν ιά τικη και η Π ρω τοχρ ονιά τικ η . Τ ο ν π ιά ν ο υ ν λο ιπ ό ν και τ ο ν Ιο ύ δ α οι λό γιοι τ η ς Π α σ χ α λ ιά ς και το υ α λλά ζο υ ν τ ο ν α δόξα σ τον . Σ α ν ν α μ η ν το υ ή σ α ν α ρ ­ κετά α υ τά π ο υ τ ο υ ψ έλνο υν - κυριολεκτικούς - οι υ μ ν ο γ ρ ά φ ο ι τω ν α να σ τα σ ίμ ω ν α κολουθιώ ν. Κ α ι τ ί δ εν το ν έκ α μ α ν οι εκ δικητικοί συνά δελφ οι. Δ ιή γ η μ α τ ο ν ετύλιξαν, χ ρ ο ν ο γ ρ ά φ η μ α τ ο ν κατήντησα ν, υβρ ισ τικ όν ά ρ θ ρ ο ν τ ο ν έκαμαν, εις το ν σ κ ιτσ ο γ ρ ά φ ο ν τ η ς ε φ η μ ε ρ ίδ ο ς τ ο ν π α ρ έ δ ω ­ σ α ν δ ιά να το ν γ ε λ ο ιο π οιή ση , εις το ν π ο ε τά σ τρ ο ν τ η ς σ υ ν τ ά ξ ε ω ς τ ο ν έ ρ ρ ιψ α ν δ ιά ν α το ν παιδ έψ η μ ε ο μ ο ιο κ α τα λ ή κ το υ ς κ ερ α υ ν ο ύ ς και τ έ λ ο ς το ν έσ τε ιλ α ν διά το μ έγ α β ά σ α ν ο ν εις τ ο ν ανα γ ν ω σ μ α το γ ρ ά φ ο ν μ ετά σ υνεχεία ς. Κα ι δ ε ν θέλω να μ ιλή σ ω εδ ώ για τ ο θ έα τ ρ ο (διότι και θ έ α ­ τ ρ ο τ ο ν έκα μα ν) και για τ ο δ ιή γ η μ α μ ε αξιώ σεις, και γ ια τ α ά λλα μ α ρ τύ ρ ια π ο υ υπ έ σ τη ό τα ν η Κ ο ρ έ λ λ ι και ο Μ ε λ ά ς δ ιε μ ο ιρ ά σ α ν το τ α ιμ ά τιά το υ και επ ί το ν ιμ α τισ μό ν το υ έ β α λ ο ν κλήρον. Ε ν τ ο ύ τ ο ις ο Ιο ύ δ α ς μ ετε ν ό η σ ε πικρ ά γ ια τ η ν π ρ ο δ ο σ ία του, π ε ρ ισ σ ό τε ρ ο π α ρ ά α π ό τ ο ν Π έ ­ τρ ο. Δ ιό τι και ε ις α υ τό π ο υ λ έ μ ε σ ή μ ε ρ α εις τ η ν δικ α στική ν γ λ ώ σ σ α ν « έμ π ρ α κ το ς μ ετά νοια» π ρ οέβη, ε π ισ τ ρ έ ψ α ς τ α σ υ μβ ο λικά α ρ γ ύ ρ ια εις τ ο υ ς α ρ χ ιε ρ ε ίς και ο μ ο λ ο γ ή σ α ς ό τι ή μ α ρ τ ε παρ α δ ο ύ ς α ίμ α αθώ ον. Κα ι δ εν ή σ α ν λ ό για αυτά. Π ή ρ ε τ ο σ χο ιν ί τ ο υ και π ή γ ε και κ ρεμά στηκε. Σιω πηλ ός, σ υ ντετρ ιμ μ έν ο ς, δ ικ α σ τ ή ς το υ κ αταδίκου ε α υ το ύ το υ υ π ε ρ ή φ α ν ο ς και άτεγκτος. Π ή γ ε και κ ρ ε μ ά σ τη κ ε χ ω ρ ίς κ αμιά ελ π ίδ α σ υγγνώ μης. Ε, α ν α υ τό δ εν είνα ι έ ν α ς σ π ο υ δ α ίο ς χ αρ ακ τή ρ , π ή τε μ ου ε σ ε ίς τ ί ά λλο μ π ο ρ εί ν α είναι. Εγώ το υ ρίχνω πά νω σ το κ ολ α σ μέν ο π τώ μ α έν α κλω νάρι π α σχα λιά ς, έν α ά ν θ ο ς σ υ γ γ νώ μ η ς και σ υμπ ό νο ιας.

ΣΤΡΑΤΗΣ ΜΥΡΙΒΗΛΗΣ

ΤΟ ΚΑΨΙΜΟ ΤΟΥ ΙΟΥΔΑ Ή τανε κομμάτι παράξενος αυτός ο φίλος μου: Κεφαλωνίτης με λόξες, όπως όλοι οι πατριώτες του: Άμα σου μιλούσε, τον περνούσες για τρελλό: Είχε μια βαθιά λογική, μα την έχανες άξαφνα σ ’ ένα φρενήρη καλ­ πασμό μέσα σ ’ ετερόκλιτες έννοιες. Μ α στην πράξη δεν τον έφθανε κανένας: Από τους πρώτους δικηγό­ ρους, πολιτευτής, υπουργός, μέσα σε πολύ λίγα χρόνια, καμάρι των φίλων του, φόβος των εχθρών του, πα­ νίσχυρος. Και τι ευχάριστος άνθρωπος! Ό σ ο τσιγκούνης του χρόνου, ακόμα και στα δευτερόλεπτα, κι όσο απρόσιτος ήταν άμα δούλευε - τόσο κουβαρντάς, ομιλητικός, διαχυτικός, τις άλλες ώρες, με τον κόσμο: Εύθυμος, ζωηρός, χωρατατζής, παραμυθάς, ανεκδοτολόγος, γεμάτος ζεστό ενδιαφέρον για όλα τα πρό­ σωπα, όλα τα πράγματα, όλες τις τέχνες, τις κινήσεις και τις ιδέες - με τα παράθυρα του μυαλού του ανοιγ­ μένα παντού. Αν απάνω σ ’ αυτό το κέφι τον ζύγωνε κανείς, νατού ζητήση κατά λάθος δικηγορική συμβουλή, γινότανε θηρίο: Φούσκωνε, κοκκίνιζε, κατσούφιαζε κι απαντούσε απότομα: - Στο γραφείο μου, κύριε! Εδώ δεν έχω νομικά' τάχω κλειδώσει εκεί, στο συρτάρι μου! ♦ Η φιλία μας ήταν α - π ό τα νεανικά χρόνια: Από τα θρανία κι από τη σχολή. Μ α είχα βαρεθή ν’ αποστηθί­ ζω το λιθογραφημένο «εμπράγματο» του Θεοφανόπουλου ■ κι από τον τρίτο χρόνο αποχαιρέτησα για πάντα το ρωμαϊκό. Εκείνος εξακολούθησε. Κι αυτό τον πρώτο χωρισμό τον αποτελείωσε η βιοπάλη: Χαθήκαμε, για να ξαναβρεθούμε άνδρες, καλά σχηματισμένοι πια. Κάπου - κάπου πήγαινα και τον έπαιρνα, το βραδάκι, απ’ το γραφείο του, όπου βούιζε μια διμοιρία δικηγοράκια, μαθητευόμενα. Πολλές φορές τον εύρισκα να τους κάνει μάθημα - σχεδόν πάντα το ίδιο: Ό τι μπορούν να γίνουν διάσημοι' αλλ’ αν δε γίνουν συγχρόνως άν­ θρωποι θάναι πάντα φρικτοί κι αξιολύπητοι. ♦ Αυτό το αιώνιο μάθημα το αποκορύφωνε μια φορά το χρόνο, με μια περίεργη τελετή, το απόγιεμα της Λαμπρής, μετά τη λειτουργία της Αγάπης: Έκαιγε τον Ιούδα, μέσα στο γραφείο του. Αλλά με τί τρόπο και με ποια έννοια! Τα γούσταρα πάρα πολύ, μια χρονιά που μ’ είχε καλέση και μένα. Είχε κάτι το τρελλά μυσταγω­ γικό η σοβαρή συγκέντρωσι των βοηθών του στη μεγάλη αίθουσα με τις πανύψηλες βιβλιοθήκες, που ανέ­ βαιναν σχεδόν ώς την κορνίζα του ταβανιού και δεν άφηναν τοίχον ασκέπαστο, παρά μονάχα ένα ορθογώ­ νιο στο βάθος για μια μεγάλη παληά χαλκογραφία του Βιντσάιτ. Οι καλεσμένοι κάθονται ένα γύρω στους καναπέδες και στις πολυθρόνες' κι αυτός πίσω από το μεγάλο, βαρύ τραπέζι, ανάμεσα σε δύο βουνάκια δι­ κογραφίες. Ητανε ντυμένος σχεδόν επίσημα, μαύρο σακκάκι, μαύρη, γραβάτα, ριγέ πανταλόνι... Άξαφνα η πόρτα του γειτονικού γραφείου άνοιξε' κι ο νεότερος από τους βοηθούς έφερε μέσα, δεμένο, τον Ιούδα: Ήταν ένας κούκλος ως εβδομηνταπέντε εκατοστά του μέτρου, φτιασμένος από καλλιτέχνη, ομοίωμα ολόφιαστο του φίλου μου: Σχεδόν επίσημα ντυμένος, σαν αυτόν, μ’ όρθια κολλάρα, μαύρη γραβάτα και ριγιέ πανταλόνι- κι από κάτω από τη μασχάλη του δεξιού χεριού κρατούσε κομψά ένα πέτσινο χαρτοφύλακα, πούγραφε στην άκρη, με χρυσά γράμματα: «Άρειος Πάγος». Γέλια στην αρχή, μικρά κι αμέσως ύστερα πα­ ταγώδη σηκώθηκαν απ’ όλες τις γωνιές: - Μωρέ μπράβο επιτυχία!

- Και θα καή σαν ίσκα! φώναξε άλλος: Είνε γεμάτος νίτρο!

- Εφέτος είναι... ίδιος κι απαράλλαχτος εσείς maitre!

- Μάλιστα! Ίδιος κι απαράλλακτος εγώ! φώναξε ο παράξενος φίλος μου, σκεπάζοντας εύθυμα τα γέλια των καλεσμένων: Εννοεί ο αθεόφοβος να πάη και λαμπριάτικα στον Άρειο Πάγο!... Δεν υπάρχει, φίλοι μου, έθιμο πιο θεάρεστο απ’ αυτό, να καίμε τον Ιούδα - φτάνει να του δίνουμε την αληθινή σημασία του: Να καί­ με, δηλαδή, σοβαρά, ειλικρινά, σ ’ αυτό τ ’ ομοίωμα, τον Ιούδα πούχει ο καθένας μέσα του. Κ α ιτο νέχουμ ’ ό­ λοι με το παραπάνω - όλοι χωρίς καμιά εξαίρεσε Ό λοι δεν κρύβουμε στα βάθη του είναι μας αυτό τον καθη-

μερινό προδότη της ανθρωπιάς - αυτόν που παρα­ δίνει στο θάνατο ό,τι ευγενέστερο έχει, πνεύμα, καλωσύνη, αγάπη, για τα αιώνια τριάκοντα αργύρια του επαγγελματικού κέρδους; Αυτός είνε ο Ιούδας,

ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

μέσα στον καθέναν από μας, που θέλει αμείλικτο κάψιμο: Ο επαγγελματίας, μ’ όλες τις υπερτροφίες

Σειρά: ΙΣΤΟΡΙΑ

του και τις παραμορφώσεις. Ο Ιούδας ήτανε ταμίας

(Α ρχαία - Μ εσαιω νική - Ν εότερη)

των δώδεκα. Αλλά δεν ήξερε να φυλαχθή από το κακό. Άφ ησε τον ταμία να φάη τον Απόστολο. Το

P ET ER

A N TES

ταμείο, από απλό μέσο που ήταν, έγινε γρήγορα σκοπός: Έφ θασε να τσιγκουνευθή λίγη μυρουδιά πούρριξε μια ευσεβής γυναίκα στα πόδια του Δα­ σκάλου του ■ και στο τέλος τον πρόδοσε για ν ’ αυξήση τα εισοδήματα του ταμείου. Ό λοι είμαστε τέτοι­ οι! Οι τραπεζίτες, που σκοτώνουν μέσα τους τον άν­ θρωπο κι έπειτα όλους τους άλλους γύρω, για την τράπεζα' οι αξιωματικοί που εμφανίζουν μέσα τους τον άνθρωπο για χάρι του πολεμιστή ■ οι γιατροί που χάνουν από τα μάτια τους τον άνθρωπο, για να μη βλέπουν πια παρά τον άρρωστο και τον πελάτη· ε­ μείς οι δικηγόροι που δεν τους βλέπουμε στο τέλος όλους παρά σα διάδικους και σα δικογραφίες - ό­ λοι πέρα, πέρα οι μανιακοί των επαγγελμάτων, που στεγνώνουμε την ψυχή μας, που τη στρεβλώγσύμε και την παραμορφώνουμε... είμαστε αδέρφια ομο­ γάλακτα του Ιούδα του Ισκαριώτη - διαιωνίζουμε τη μορφή του και την προδοσία το υ ! Κι είνε καλό να το αναγνωρίζουμε μια φορά το χρόνο - τουλάχιστον

Α Ν Α Φ Ε Ρ Ε Τ Α Ι : σ το ν Ζ ω ρ ο α σ τ ρ ι­

και να καταβάλλουμε μια προσπάθεια χαλινού και

σμό, Ιο υ δ α ϊσ μ ό , Χ ρ ισ τ ια ν ισ μ ό ,

θεραπείας στην επαγγελματική παραμόρφωσι: Να

Μ α ν ιχ α ϊσ μ ό , Μ ω α μ εδ α νισ μ ό ,

γιατί καίω τον Ιούδα1και γιατί του δίνω τη δική μου

Σιχ ια μ ό , Β ο υ δ ισ μ ό,

τη μορφή: Καίω τον επαγγελαμτία! Κι αυτό σας

Κ ο μ φ ο υ κ ισ μ ό κ α ι τον Τα ο ϊσ μ ό.

συμβουλεύω να κάνετε και σεις.

με 360 σελίδες και 9 εικόνες

♦ Ο βοηθός είχε κρε - μάση στο μεταξύ το είδωλο από ένα σιδεράκι στο μεγάλο παράθυρο πούβλεπε προς τον κήπο. Τούβαλε φωτιά. Το ανθρωπάκι και­

Μ ετά φ ρ α ση : Α . Γ. Γ ε ω ρ γ ο δ α σ ίλ η ς Μ . Φ ρ α ϊμ τ ε ρ

γότανε πολύ αστεία1η κοιλιά του μαζεύτηκε κι έμοι­ αζε σαν νάκανε βαθιά υπόκλισι στους εμπρηστές του. Το πυροτέχνημα τελείωσε με μια τρακατρούκα πούτανε τοποθετημένη μέσα στο χαρτοφύλακα. Προσεφέρθησαν αναψυκτικά. Και τα κορίτσια του σπιτιού ήρθαν να κουρδίσουν με τους νέους τον πιο φανατικό χορό.

ΣΠΥΡΟΣ ΜΕΛΑΣ της ΑκαδημίαςΑθηνών

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ Ιτιποκράτους 8, 106 79 Τηλ.: 36.27.318

Επιφυλλίδες

επιμέλεια: Ηλίας Μαγκλίνης

ΒΙ ΒΛΙ Α ΔΥΟ

ΑΠΟ

ΤΗ

ΔΑΝΙ Α

Β Ι Β Λ Ι Α Α Π Ο ΤΗ Δ Α Ν ΙΑ . Τ Ο Π Ρ Ω Τ Ο Γ ΙΑ Τ Ο Ν Μ Ε Γ Α Λ Ο Δ Α Ν Ο

Φ ΙΛ Ο Σ Ο Φ Ο Σ Ε -

Ρ Ε Ν Κ Ι Ρ Κ Ε Ρ Γ Κ Ο Ρ , Η Β Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α Τ Ο Υ Γ ΙΑ Ε Φ Η Β Ο Υ Σ . Τ Ο Δ Ε Υ Τ Ε Ρ Ο Ε Ν Α Μ Υ Θ Ι Σ Τ Ο ­ Ρ Η Μ Α Μ ΙΑ Σ Ν Ε Α Σ Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ο Υ

Ο Δανός καθηγητής Φι­ λοσοφίας Peter Thielst, στο βιβλίο του με τίτλο «Τη Ζωή την κατανοού­ μ ε αναδρομικά αλλά πρέπει να τη ζήσουμε Lifeisunderstood ελπίζοντας», και υπότιτ­ Retrospectively, λο «Η Ιστορία του Σέρεν butMustbelived Κίρκεργκορ», που θα Prospectivelly κυκλοφορήσει από τον Thestoryof Soren δανέζικο οίκο Kierkegaard Gyldendal, τον προσεχή Οκτώβριο, αναφέρεται εκδ.Gyldendal στη ζωή και την προσω ­ πικότητα του πρωτοπο­ ριακού Δανού φιλοσόφου- απευθύνεται όμω ς σε νεαρούς αναγνώστες. Ο Thielst δίνει το δικό του στίγμα σ ’ αυτή τη νέα σειρά βιβλίων φιλοσοφίας που ξεκίνησε στη Δανία και τα οποία είναι γ ραμ­ μένα αποκλειστικά για νέους. Στο πρώτο μ έρος του βιβλίου, ο συγγραφέας πα­ ρουσιάζει τα παιδικά και σχολικά χρόνια του Κίρ­ κεργκορ (1813-1855) καθώς και την οικογενειακή του κατάσταση. Ο Σέρεν υπήρξε το έβδομο και τελευταίο παιδί μιας πλούσιας οικογένειας τη ς Κοπενχάγης. Κατά τον Thielst, υπάρχουν δύο α­ ντίθετες πλευρές στη ζωή του Κίρκεργκορ·. η άνε­ τη και εύπορη ζωή που είχαν την ευκαιρία να του προσφέρουν οι γονείς του, κι από την άλλη, ο θά­ νατος σχεδόν όλων των συγγενών του, η μελαγ­ χολία και οι α φόρητες ενοχές τού βαθύτατα θρη­ σκευόμενου πατέρα του. Ό λ ’ αυτά, επηρέασαν

Thick

βαθιά τον ανήσυχο νεαρό και διαμόρφωσαν με διάφ ορους τρ όπους τη σκέψη και το έργο του. Ακριβώς μ’ αυτό ασχολείται στο δεύτερο μέρος του βιβλίου του ο Thielst όπου δίνει όμω ς και με­ γάλη έμφαση στον θυελλώδη και αποτυχημένο (εξαιτίας του ίδιου του Κίρκεργκορ) δεσμό του με τη Ρεγγίνα Όλσεν, γεγονός μεγάλης σημασίας στη ζωή και τη σκέψη του συγγραφέα τη ς «Έννοι­ α ς της Αγωνίας» (Εκδόσεις Δωδώνη). Τα μόνιμα ερωτηματικά και οι προβληματισμοί του Κίρκεργκορ σχετικά με τη θρησκεία, το θεό, τη ζωή την ίδια, σχεδόν όλα όσα τον βασάνιζαν, σύμφωνα με τον Thielst, έχουν άμεση σχέση με την παιδική και οικογενειακή ζωή του φιλοσόφου και την κακή κατάληξη τη ς σ χέσης του με την Olsen - μία ανάλογη ιστορία θα επηρεάσει βαθύ­ τατα έναν άλλον μεγάλο, το ν Φ ραντς Κάφκα.

Π αρ ' όλα αυτά, ο Σέρεν Κίρκεργκορ δεν υπήρξε α­ πλά ένα σκυρθω πός πεσιμιστής. Αντίθετα, ο Thielst μας τον παρουσιάζει ως έναν μποέμ που ποτέ δεν ανησύχησε για την οικονομική του κατά­ σταση (ακόμη κι όταν θα έπρεπε να ανησυχεί), αλλά και ως εκκεντρικό θεολόγο και συγγραφέα που σ ύχναζε στα καφέ τη ς Κ οπενχάγης και ξεσ ή ­ κωνε αντιδράσεις μέσα από τις συζητήσεις που προκαλούσε και τα άρθρα που έγραφε σ ε εφ ημε­ ρίδες. Ο ίδιος ο Κίρκεργκορ πίστευε ότι στα γρα ­ πτά του καθρεπτιζόταν ο εα υτός το υ και το κοινω­ νικό «γίγνεσθαι» τη ς εποχής του. Σημαντικό είναι επίσης ότι μέσα από την εν λόγω βιογραφία, ο Thielst σκιαγραφεί με έντονα χρώ ­ ματα την Κοπενχάγη όπως ήταν το πρώτο μισό το υ προηγούμενου αιώνα: μία κλειστή κοινωνία στης οποίας το υ ς σ τενούς και παραδοσιακούς κύκλους περιφ ερόταν ο ανατρεπτικός και ιδιό­ τρ ο π ος Κίρκεργκορ. Το δίχως άλλο, ο χωρισμός του με την Όλσεν, τα προχω ρημένα για την εποχή του γραπτά και η εκκεντρική του συμπεριφορά εί­ χαν σκανδαλίσει την μπουρζουαζία τη ς εποχής. Την ίδια στιγμή, έχοντας απόλυτη συνείδηση για τις αλλαγές που συνέβησαν με τ ο πέρα σμα του

Η νεα ρή Δ α νέζα πεζογρ ά φ ο ς Merete P ryds Helle έγραψ ε το μυθι­ σ τό ρημ α το «Υδάτινο Θυμάρι», ένα βιβλίο βασισμένο σ τις θεω ­ ρ ίες το υ Άγγλου σκε­ πτικιστή φ ιλοσόφου David Hume, που προκάλεσε α ίσθηση στη Δ ανία ό ταν πρω τοκυκλοφόρησε.

χρόνου, ο Thielst θεωρεί «καθήκον του να συνδέ­ σει το παρελθόν με το παρόν». Δ εν παρασύρεται από τη γλώ σσα των φιλοσόφων, αλλά απευθύνε­ ται σ τους αναγνώστες του με τρόπο σαφή και κα­ τανοητό. Μ εταφέρει στο κείμενό του τη σύγχρο­ νη πραγματικότητά του μέσα απο αποσπάσματα και «μότο» από σ ύγχρονα λογοτεχνικά έργα, από το θέατρο και τον κινηματογράφο. Επιπροσθέτως, τονίζει την επιρροή που ασκεί ακόμα σήμερα ο Κίρκεργκορ, η οποία δεν περιορίζεται μόνο στον τομέα τη ς Φιλοσοφίας, καταγράφοντας πα­ ράλληλα στοχα σμούς και α φορισμούς του φιλό­ σοφου, οι οποίοι ακούγονται σε ταινίες του W o o d y Allen. Τέλος, κι αυτό είναι το πιο σημαντικό, το βιβλίο του Thielst δεν προσφέρει απλά μία συναρπαστι­ κή παρουσίαση τη ς ζω ής και τη ς προσωπικότη­ τα ς του Σέρεν Κίρκεγκορ. Αντίθετα, δίνει στους νέους ανθρώπους σ υγκεκριμένες απαντήσεις σε υπαρξιακά ερω τήματα τα οποία προκύπτουν ανα­ πόφευκτα (ειδικά στην περίοδο τη ς εφηβείας), και που εξαιτίας τη ς ηλικίας τους, οι απαντήσεις δύσκολα μπορούν να βρεθούν στα «κανονικά» βι­ βλία φιλοσοφίας.

Vandpest

Το ότι ο ήλιος α νέτειλε εκδ.Borgen σ ή μ ε ρ α το πρω ί δεν σ ημαίνει ότι το ίδιο θα γίνει και αύριο - αυτό μ α ς λέει, με πολύ απλά λόγια ο Hume, κι η α ίσθηση αυτή τη ς αβεβαιό­ τη τ α ς σχετικά με το ν κ όσ μο που μ α ς περιβά λ­ λει, είναι η έμμονη ιδέα τη Beatrice, τη ς κεντρι­ κής ηρ ω ίδας το υ βιβλίου. Π α ρ ά το ότι σ το βιβλίο περιέχονται α ποσ πά σμ α ­ τα από επιστημονικά και φιλοσοφικά κείμενα, η πλοκή είναι συναρπαστική, ενώ η γενική ατμ ό ­ σφαιρα το υ βιβλίου χαρακτηρίζεται από μια έ ­

ντονη ονειρική χροιά, η οποία αποτελεί και την ουσιαστική το υ γοητεία. Κά ποτε ο Ρώ σ ο ς συγγ ρα φ έας N a b o ko v είχε πει ότι «η λέξη "παραγματικότητα" θ α πρ έπει πάντα να μπαίνει σ ε εισαγωγικά». Το βιβλίο τη ς Helle θέτει σ οβ α ρ ού ς πρ οβ λη μ ατισμ ο ύς που έχουν ά­ μεσ η σχέση μ ε τη ν παραπάνω διαπίστω ση του δημιουργού τη ς «Απόγνωσης».

ξένο βιβλίο

Στα Λιλιπούτεια άνθρωποί των γραμμάτων και της τέχνης απαντούν εν συντομία σε καίρια ερωτήματα με αφορμή την έκδοση ενός βιβλίου ή κάποιο επίκαιρο γεγονός Μουσικά πορτρέτα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 456. Δρχ. 5.000

ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ Μείζονες και ελάσσονες συνθέτες κλασικής μουσικής παρελαύνουν από το βιβλίο του Γιάννη Βασιλειάδη. Ο συγγραφέας σκιαγραφεί γνωστούς ή λιγότερο γνωστούς μουσικανθρώπους και διε­ ρευνά πτυχές του έργου τους. Μ ε τη συμβολή του αυτή ξορκίζει το δέος που συνήθως εμπνέει η κλα­ σική μουσική και αποδεικνύει τη διαχρονική τη ς α­ ξία. Έ ν α ς οδηγός για αρχάριους και για προχωρη­ μένους, που επιθυμούν να κωδικοποιήσουν και να εμπλουτίσουν τις γνώσεις τους. ΕΡ.: Απολαμβάνει καλύτερα ο ακροατής ένα μουσικό έργο όταν έχει διαβάσει την ανάλυσή του; ΑΠ.: Η ανάλυση ενός μουσικού έργου σίγουρα συμβάλλει στην καλύτερη κατανόησή του από τον ακροατή, με το να προτείνει και να δημιουργεί γέ­ φυρες προσέγγισης και επικοινωνίας με το συνθέ­ τη και το έργο του. Η μόνο παρατήρηση που μπο­ ρεί να διατυπωθεί είναι ο πιθανός επηρεασμός του υποψήφιου ακροατή από απόψεις που προέρχο­ νται από τις αισθητικές - πνευματικές εμπειρίες του αναλυτή, δηλαδή μία εκ των προτέρων, προ­ καθορισμένη καθοδήγηση. Σε τελευταία ανάλυση όμως, αυτή είναι αναγκαία: στην αντίθετη περί­ πτωση δεν θα υπήρχαν σ ημεία αναφοράς, πληρο­ φόρησης και προσανατολισμού για πολλές κατη­ γορίες ακροατών που υπάρχουν. Είναι ουσιαστι­ κής σημασίας η ανάλυση να περιέχει τέτοια στοι­ χεία, ώστε να γίνεται κατανοητή από τον απλό, και

Aduiovm

χωρίς αξιώσεις, ακροατή μέχρι τον ειδήμονα. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από τη δεκτικότητα και την ανάλογη μουσική παιδεία και μόρφωση του κάθε ακροατή, ο οποίος δεν θα πρέπει να περιοριστεί σε μία παθητική στάση, αλλά να ενεργοποιήσει και να καλλιεργήσει τις προσωπικές του δυνατότητες.

Αυτοί είναι οι Βλάχοι. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1994. Σελ. 408. Δρχ. 6.000

I ΓΙΩΡΓΗΣΕΞΑΡΧΟΣ Μ ’ ένα θέμα «ταμπού» καταπιάνεται η έρευνα του Γιώργη Έξαρχου. Βασισμένος σε ιστορικά στοι­ χεία , μαρτυρίες και άφθονο βιβλιογραφικό υλικό, ο συγγραφέας φθάνει στο συμπέρασμα πως οι Βλάχοι, παρεξηγημένοι στον τόπο μας, είναι πε­ ρισσότερο Έ λληνες ακόμη και από αυτούς που διατείνονται ότι προέρχονται κατευθείαν από τους αρχαίους μας προγόνους. Επαυξάνοντας υποστη­ ρίζει, μάλιστα, πως και όσοι από το υς Βλάχους ρί­ ζωσαν στην αλλοδαπή έχουν φρόνημα 1 0 0 % ελλη-

ΕΡ.: Η λέξη ΒΛ ΑΧ Ο Σ είναι φορτισμένη αρνητικά. Μ ε ποιον τρόπο την αποκαθιστάτε στο μελέτημά σας; ΑΠ.: Είναι αλήθεια ότι ο εθνωνυμικός όρος ΒΛΑ­ ΧΟΣ, από δηλωτικός ενός πληθυσμού με συγκεκρι­ μένα και σαφή εθνολογικά χαρακτηριστικά, μετα­ τράπηκε όχι τυχαία σε λέξη - ύβρι και σε λήμμα-έκφραση ενός λανθάνοντος ρατσισμού σ ε κενόδοξη εθνικιστική βάση.

Το γεγονός αυτό θεωρείται μάλλον πρόσφατο και «παιδί« των κοινωνικο-οικονομικών εξελίξεων του δικού μας αιώνα. Εκφράζει κατ’ ουσίαν τις γνω­ σ τές «διπολικές αντιθέσεις»: πόλης - χωριού, άστεως - επαρχίας, μορφωμένων - αγράμματων, α­ στών - αγροτών κ.ο.κ., που έχουν αφετηρία τις κοι­ νωνικές και οικονομικές διεργασίες που οδηγούν στον ταξικό διαχωρισμό και, γενικώς, στην κοινω­ νική διαστρωμάτωση. Αν ερμήνευσα σωστά την ιστορικά αρνητική φόρ­ τιση του όρου ΒΛΑΧΟΣ, οφείλω να πω ότι πάνω απ’ όλα η λέξη ΒΛ ΑΧΟ Σ = λατινόφων Έλλην. Έτσι, ό­ ταν λέμε Έ λληνας εξ ορισμού σημαίνει και Ευρω­ παίος, οπότε και όταν λέμε βλάχος εξ ορισμού ση­ μαίνει και Έλλην. Αυτή την αυτονόητη αλήθεια που αμφισβήτησαν και αμφισβητούν διάφοροι «Έλληνες» (ιδιότητα που απέκτησαν προφανώς από το γεγονός ότι κα­ τοικούν σ ’ αυτή τη χώρα και ομιλούν τη νεοελληνι­ κή μας γλώσσα), θέλησα να αποκαλύψω στο ευρύ κοινό, καταθέτοντας πλήθος ιστορικών, ανθρωπολογικών, εθνολογικών, γλωσσολογικών, λαογραφικών κ.ά. στοιχείων, που πιστοποιούν του λόγου μου το αληθές. Ό τα ν τεκμηριωμένα αποδεικνύεται ότι η σύγχρονη Ελλάδα είναι δημιούργημα και λατινόφωνων Ελλή­ νων, γνωστών ως Βλάχων και αυτοαπακαλούμενωνΑρμάνων, όπωςπ.χ. Ρήγας, Θ. Κολοκοτρώνης, Γ. Καραϊσκάκης, Ο. Ανδρούτσος, Ιω. Κωλέττης, Ιω. Καποδίστριας, Δραγούμηδες, Π. Μελάς, Σπ. Λά­ μπρος, Αλ. Παπάγος, στρατηγός Σαράφης, όλοι οι Εθνικοί Ευεργέτες, οι μέγιστοι των διδασκάλων του γένους κ.λπ. κ.λπ., τότε όσοι συνεχίζουν να χρησιμοποιούν τον όρο ΒΛ ΑΧ Ο Σ με περιεχόμενο μειωτικό και ρατσιστικό, είναι απλώς ανθρωπάκοι. Σ ’ αυτούς θα ’λεγα του Βίλχεμ Ράιχ τα λόγια «Ω, πάψε πια, Ανθρωπάκο. Υπάρχουν λογιών ήχοι: Το ουρλιαχτό τη ς καταιγίδας πάνω στις βουνοκορ­ φές και η... πορδή σου. Ο ίδιος είσαι πορδή και πι­ στεύεις στη μυρωδιά της βιολέτας».

Αυτοκτονία - Υπέρτατη Ελευθε­ ρία ή στωική θεραπεία; Αθήνα, Δελφίνι, 1994. Σελ. 308. Δρχ. 4.000

ρωα. Ολοι αυτοί που έκαναν πράξη την αυτοχει­ ρία, μεταπηδώντας εθελούσια από τη ζωή στο θά­ νατο, απασχολούν το Λεωνίδα Χρηστάκη στην ερ­ γασία του αυτή. Μια εργασία που δεν επιχειρεί να δικαιώσει αλλά να κατανοήσει την αυτοκτονία και να την τοποθετήσει στις σωστές τη ς διαστάσεις, χωρίς υπερβολές και μελοδραματισμούς. ΕΡ.: Το βιβλίο σας για την «Αυτοκτονία» είναι μελέ­ τη με την έννοια τη ς επιστημονικής τεκμηρίω σης ή κατάθεση ψυχής που εμπεριέχει και συναισθημα­ τική φόρτιση; ΑΠ.: Μια μάλλον απλή απάντηση θα ήταν πως ένα τέτοιο θέμα δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι απαλ­ λαγμένο από «συναισθηματική φόρτιση»! Δ εν επεδίωξα όμως ποτέ να καθίσω να κάνω μια εμπερι­ στατωμένη μελέτη «με την έννοια τη ς τεκμηρίω ­ σης» - πράγμα άλλωστε που απεχθάνομαι και απο­ φεύγω, πόσο μάλλον που εγώ ο ίδιος δεν προέρ­ χομαι από την κάστα εκείνων των ανθρώπων που είναι «πανεπιστημιακοί καθηγητάδες» και λοιπά. Σε ό,τι αφορά στην «κατάθεση ψυχής» θα έλεγα ό­ τι η επιλογή του θέματός μου έγινε, χωρίς αμφι­ σβήτηση, από κάποιο προβληματισμό - όχι όμως προσωπικό ή οικογενειακό - αλλά καθαρά συναι­ σθηματικό. Φυσικά το θέμα τη ς «απουσίας» αν­ θρώπων, μέσω τη ς αυτοχειρίας, ήταν και παραμέ­ νει μεγάλο και σαν τέτοιο δεν θα μπορούσα να το αντικρίσω επιμεριστικά. Είναι, όπως αναφέρεται και στο εξώφυλλο ως «πιλότος», μία εργασία από την οποία - μέσω τη ς ανάγνωσης - καθένας μπο­ ρεί να βρει όλα εκείνα τα στοιχεία πληροφόρησης επί τη ς «αυτοκτονίας», που τυχόν θα τον ενδιέφε­ ραν περισσότερο. Ο ιστορικός την ιστορία, ο κοι­ νωνιολόγος τα θέματά του, ο θρησκειολόγοςτις α­ νάλογες «συμπεριφορές» των οπαδών μιας πί­ στης, ο «περίεργος» θα μπορούσε να καλύψει όλο το φάσμα του πάθους του κ.ο.κ. Ίσω ς κάποια μέρα να ξαναγυρίσουμε στον «εγκυκλοπαιδισμό» χωρίς α πόλυτες κατατάξεις ενός δύσκολου και οδυνη­ ρού μεγάλου θέματος. Δούλεψα αυτό το θέμα, με τέτοιο τρόπο, ώστε να μην μπώ στα «χωράφια» κανενός, και δίνοντάς το προς τα «έξω» μέσω των εκ­ δόσεων «Δελφίνι», ένιωσα ακόμη μια φορά πόσο αγαπώ τη ζωή και πόσο άδικο έχουν όλοι εκείνοι που κάτω από οποιαδήποτε κατάσταση συντεί­ νουν στη συντόμευσή της. Αυτό προσπαθώ να α­

ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΧΡΗΣΤΑΚΗΣ «Να ζει κανείς ή να μη ζει;» αναρωτήθηκε ο Άμλετ. Η ίδια όμως απορία ταλαιπώρησε και πολλούς άλ­ λους πριν και μετά από τον ανήσυχο σαιξπηρικό ή-

ποδείξω. Σας ευχαριστώ, εσάς και το περιοδικό «Διαβάζω» που μου δώσατε την ευκαιρία να εκφράσω αυτά τα ολίγα.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

“Δυνατό, αμείλικτο... ηροκαλεί μια Αμερική βυθισμένη στα δικά της μαύρα νερά του σεξ, της εξουσίας και του κυνισμού”.

ΠΑΤΑΚΗ

Ι

Τ ζό υ ς ΚάροΑ Ό ο υ τ ς

U SA Today

Μαύρα Νερά

μυθιστόρημα SUU? Καρολ Όουτς

Μ α ύρα Ν ερά

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

Κ Ε Ν Τ Ρ ΙΚ Η Δ ΙΑ Θ Ε Σ Η : Ε μ μ . Μ

π ενακη

16, 106 78

Α θ ή ν α , Τ η λ .:

3 8 .3 1 .0 7 8

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

κατάλαβε επιτέλους πως πάνω κάτω

ΠΑΤΑΚΗ

κινείται ο κόσμος. Κ ατάλαβε ότι ήταν τον σωρόν. Κατάλαβε ότι η ζωή τον άξιζε όσο ένα πακέτο τσιγάρα. Σκονπιδάκι ήτανε στα χέρ ια των επιτήδειων. Ενιωθε οργή και θυμό. Η θ ελε...”

I

Γ ιώ ρ γος Μ α ν ιώ ιη ς

ΤΟ ΠΟΝΗΡΟ ΜΟΝΟΠΑΤΙ

μυθιστόρημα Κ Ε Ν Τ Ρ ΙΚ Η Δ ΙΑ Θ Ε Σ Η : E m m . Μ

π ενακ η

16, 106 78

“Με ένα βιβλίο ‘πηγαίνω’ παντού” Α θ ή ν α , Τ η λ .:

38.31.078

^ΕΞΑΝΤΑΣ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ε Ι

Ο

β

τ Ο Μ Ο Σ

ΜΙΓΚΕΛ ΝΤΕ ΘΕΡΒΑΝΤΕΣ Για πρώτη φορά μετά από τριάντα χρόνια παρουσιάζεται σε ολοζώντανη νεοελ­ ληνική γλώσσα το μνημειώδες έργο του μεγαλύτερου Ισπανού πεζογράφου στο πλήρες κείμενό του. Η έκδοση είναι εμπλουτισμένη με πίνακες και σκίτσα του Σαλβαδόρ Νταλί, που ο μεγάλος ζωγράφος δημιούργησε ειδικά για την ιστορία του Δον Κιχώτη. Ένα από τα σημαντικότερα έργατης παγκόσμιαςλογοτεχνίας επιτέ­ λους σε μια έκδοση αντάξιό του. Εισαγωγη-μετάφραση-σχόλια: Ηλίας Ματθαίου.

Δ Ι Δ Ο Τ Ο Υ 59 - 106 81 ΑΘ Η Ν Α - ΤΗΛ . 3 8 0 4 8 8 5 , 3 8 2 2 0 6 4 - FAX 3 8 1 3 0 6 5

ΝΑΣΟΣ ΔΕΤΖΩΡΤΖΗΣ ΑΠΑΝΤΑ

ΤΑ

Ε Λ Α Χ ΙΣ Τ Α Ε Υ Ρ ΙΣ Κ Ο Μ Ε Ν Α

Π ΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΟ ΙΔΙΟ ΘΕΜΑ

Τ Ε Σ Σ Ε Ρ Α Π Α Ρ Α Τ Α ΙΡ Α Δ ΙΗ Γ Η Μ Α ΤΑ Π Ο ΙΚ ΙΛ Α Χ ΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟ Σ

Σ Υ Ν Ε Ν Τ Ε Υ Ξ Ε ΙΣ ΚΑΙ

ΕΡΕΥΝΕΣ Π Ε Ν Τ Ε Κ Ε ΙΜ Ε Ν Α ΤΟΥ

SAM UEL ΣΤΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

BECKETT ΕΛΛΗΝΙΚΑ

ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ

Ελένη Βακαλό: Η Ελένη Βακαλό είναι αναμφί­ βολα μια από τις σημαντικότε­ ρες φωνές της μεταπολεμικής μας ποίησης. Η πρόσφατη έκ­ δοση του βιβλίου της με τίτλο «Το άλλο του πράγματος. Ποί­ ηση

1954-1994»

(Νεφέλη),

στο οποίο συγκεντρώνεται όλο το μέχρι σήμερα ποιητικό της έργο, υπήρξε η αφορμή για μια συζήτηση μαζί της.

Ηρ. Παπαλέξης: Έχουν κλείσει 9 χρόνια από τότε που δώ­ σατε μια συνέντευξη σ το «Διαβάζω». Σ ’ εκείνη είχατε μιλή­ σει και για το κριτικό και για το ποιητικό σας έργο. Τότε α ­ ναφέρατε: «Δεν άσκησα εξουσιαστικά την κριτική, οι άν­ θρωποι την παρέλαβαν εξουσιαστικά. Κι όταν το διαπίστω­ σα αυτό, σταμάτησα να γράφω κριτικές». Π α ρ ’ όλα αυτά γίνατε περισσότερο γνωστή ως κριτικός τέ­ χνης παρά ω ς ποιήτρια. Π ού οφείλεται κατά τη γνώμη σ ας αυτό; Ε λ έ ν η Β α κ α λ ό : Οφείλεται

καταρχάς στη δημοσιότητα. Οταν γράφεις κάθε βδομάδα στην εφημερίδα, είναι απολύτως φυσικό να σε ξέρουν περισσότερο. Και έγραφα κριτική, δεν έγραφα ποιήματα. Οπότε γι’ αυτό έγινε αιπή η διάκριση με­ ταξύ κριτικού και ποιήτριας.

Ίσως για πρώτη φορά η Ελένη Βακαλό αναφέρεται τόσο διε­ ξοδικά στο σύνολο του έργου της και στο ρόλο του ποιητή, μιλώντας και πάλι «γι’ αυτό που σαλεύει στο εσωτερικό των κινήσεων». Ο κόσμος ως κοινότητα που α­ παρτίζεται από ατομικότητες είναι η νέα πραγματικότητα

Η. Π.: Έχω την αίσθηση ότι δεν υπερασπιστήκατε το ποιη­ τικό σας έργο τόσο όσο το κριτικό σας, αν το υπερασπι­ στήκατε κι αυτό.

Δεν υπερασπίστηκα ούτε το ένα, ούτε το άλλο, από την άπο­ ψη του να κοιτάξω πώς θα προβληθεί, αν αυτό εννοείτε. Δη­ μόσιες σχέσεις, για να προβάλλω το έργο μου το κριτικό και το ποιητικό, δεν έκανα. Δεν μου πάει. Νομίζω ότι η τακτική δημοσίευση ήταν που έκανε την κριτική να προβάλλεται πε­ ρισσότερο απ’ όσο η ποίηση. Η ποίησή μου δημοσιεύονταν αραιά και πού. Δεν ξέρω τί έπρεπε να κάνωγια να την υπερα­ σπιστώ.

που βλέπει να αναδύεται. Σ ’ αυτή τη διαδικασία τοποθετεί και το δικό της ποιητικό γίγνε­ σθαι· την αναμονή του ποιητή να γίνει «σώμα» η ποίησή του.

Στη συζήτηση συμμετείχαν η Μαίρη Γιόση και ο Ηρακλής Παπαλέξης

Συνέντευξη

Η. Π.: Το ποιητικό έργο κάποιων ποιητών της γενιάς σ ας εί­ ναι ήδη σήμερα πιο γνωστό στους νέους α π ’ όσο το δικό σας. Ο Σινόπουλος, ο Σαχτούρης...

Γιατί παρελήφθη η ποίησή τους πιο άνετα, πιο εύκολα από τους νέους. Η δίκιά μου η ποίηση οπωσδήποτε ήταν «εκτός σχεδίου πόλεως», κάτι που το επαναλαμβάνω κάθε φορά. Εκείνη την εποχή δεν μπορούσε κανείς εύκολα να την προ­ σεγγίσει, γιατί απαιτούσε μια μετατόπιση πολύ μεγάλη και βαθύτερη για να δει την ποίησή μου. Χαίρομαι πάρα πολύ που τώρα οι νέοι με προσεγγίζουνε. Άρα ήταν θέμα χρόνου.

Βλέπω να γίνεται βαστία/ήτηςγιςφ^ϊηφήπΜιρά^

Η. Π.: Είπατε ότι για να προσεγγίσει κανείς την ποίησή σ ας απαιτούνταν μια μετατόπιση. Τι εν­ νοείτε μ ’ αυτή τη λέξη; Μετατόπιση εννοώ ότι είναι μια ολόκληρη αντίλη­ ψη ζωής που κάνει την ποίηση τη δίκιά μου τέτοι­ ου είδους και την κάνει να διαφέρει από άλλα είδη ποίησης, νομίζω. Τι λες εσύ, Μαίρη; Μαίρη Γιόση: Εγώ θα γυρίσω πιο πίσω την κουβέ­ ντα. Η προβολή μέσω της εφημερίδας της κριτι­ κής σας δουλειάς επίσκιαζε, χωρίς να το θέλει, την παρουσία σας στον ποιητικό χώρο. Και για ένα πρόσθετο λόγο, επειδή όπως είπατε, η κριτική εί­ ναι δυνάμει εξουσιαστική, ενώ η ποίησή σας υπη­ ρετούσε ένα σκοπό μη εξουσιαστικό. Αυτή η αντί­ φαση ίσως εντάθηκε από το γεγονός ότι υπήρξε μια σταθερή εβδομαδιαία προβολή του κριτικού σας έργου. Και ίσως και εσείς συνειδητά κρυφτή­ κατε λίγο όσον αφορά την ποιητική παραγωγή σας, δηλ. δεν ανοιχτήκατε και δεν ακουστήκατε τόσο πολύ. Δουλεύατε πολύ σιωπηλά.

Τι να κάνω για να μην είναι σιωπηλά; Ό τα ν γρά­ φεις ποίηση και την εκδίδεις, τι άλλο να κάνεις για την ποίησή σου; Για να αναφερθώ σε κάτι που ει­ πώθηκε πριν. Δ εν σκέφτηκα ποτέ μου ότι η κριτική μου ήταν εξουσιαστική. Έ γινε εξουσιαστική. Η κριτική μου ήταν αντιεξουσιαστική. Αν την προσέ­ ξεις, θα δεί ότι δεν γράφω «αυτό μου αρέσει, δεν μου αρέσει» ή είναι κάτι «καλό» ή «κακό». Αλλά γράφω πώς διαβάζεται το έργο τέχνης που έχω α­ πέναντι μου. Κι αυτό το έκανα συνειδητά. Ό ταν ξεκίνησα, σκεφτόμουν «καλά, τι είμαι εγώ που θα πω ποιο είναι καλό και ποιο κακό;». Έ τσ ι ξεκίνησα να λέω τί σκέφτομαι πάνω στο έργο και τί είναι αυτό το έργο, πώς το βλέπω αυτό το έργο, προ­ σπαθώντας να δω πώ ς το είδε ο ίδιος ο δημι­ ουργός του. Άρα σαν φύση γραπτού δεν ήταν ε­ ξουσιαστική, αλλά γίνεται μοιραία εξουσιαστική η κριτική. Ακριβώς τότε όταν το αντελήφθην ότι εί­ ναι μοιραίο, είπα στοπ. Αλλά τι να κάνω για την ποίηση παραπάνω απ’ ό,τι έκανα; Το ότι δεν γρά­ φανε όταν εξέδιδα ποιητικά βιβλία, ούτε καν δη­ μοσιεύσεις, ούτε αναγγελίες είναι ένα θέμα σχετι­ κό με το πώς παρέλαβαν την ποίησή μου. Την παρέλαβαν πολύ λίγοι. Έγραψ αν η Νόρα Αναγνωστάκη, ο Τάκης Σινόπουλος, ο Αργυρίου, ο Δάλλας, ο Φράιερ αλλά στα περιοδικά. Τις ανακοινώ­ σεις στον τύπο δεν τις είχα σε όλο του το έργο. Τι να κάνω; Να πιάνω το τηλέφωνο και να λέω γράψ­ τε ότι έβγαλα βιβλίο; Δεν μου πάει. Η. Π.: Για έναν άνθρωπο σαν και σ ας που γράφει σε εφημερίδα ως κριτικός τέχνης, ενώ παράλλη­ λα ασκεί κι ένα άλλο έργο πολύ σοβαρό επίσης, την ποίηση εννοώ, μου κάνει εντύπωση πώς το ί­ διο το μέσον, η εφημερίδα, δεν εκμεταλλεύεται την άλλη του δραστηριότητα. Ποτέ δεντο σκέφτηκα έτσι. Νομίζω όμως, όπως ή­ δη σ ας το είπα, η ποίησή μου δεν ήταν εύκολα

Σννέντενξη

προσεγγίσιμη. Κι από την άλλη ισχύει αστό που εί­ πε η Μαίρη, ότι η κριτική με την τακτική παρουσία της και επειδή είναι εξουσιαστική, επισκιάζει την ποίηση. Το πιο σωστό όμως απ’ όλα είναι ότι η ποί­ ησή μου τότε ήταν δύσκολα προσεγγίσιμη. Εγώ έκανα μια αντιποιητική ποίηση, παραποιητική, όπως θέλετε πέστε το. Πάντως ανέτρεπα ορι­ σμένα πράγματα που ήταν η βάση τη ς ποίησης. Το ότι γράφω «Πριν από τον Λυρισμό» σημαίνει ό­ τι αρνούμαι ουσιαστικά το λυρισμό με την έννοια της ωραιολογίας, του συναισθηματισμού, τη ς αι­ σθηματολογίας κ.ά. Αυτό ξένισε εκείνη την εποχή γιατί αυτή ήταν η ποίηση τότε, λυρική. Αδιάφορο αν στις καλές εκδοχές τη ς δεν ήταν ούτε επιθετολογική, ούτε ωραιολογική. Μ η γελιόμαστε, έχουν γραφτεί πάρα πολύ ωραία ποιήματα από τους ποιητές τ η ς γενιάς μου όπως επίσης κι από πα­ λιούς. Αλλά η γενική εικόνα τη ς ποίησης, του λυρισμού, δεν μου πήγαινε εμένα, δεν την ήθελα και ίσως η βάση, γ ι’ αυτό μίλησα για μετατόπιση, ήταν αυτό το αντιεξουσιαστικό που ήθελα και στην ποίηση, κυρίως στην ποίηση. Μ . Γ.:Α ς πάμε 15 χρόνια πίσω. Είχαμε κάνει τότε μια συζήτηση για το πανεπιστήμιο του Τορόντο. Είχατε μιλήσει για τον τρόπο που παρέλαβε η κριτική το έργο σ ας και, αναφερόμενη πάλι στο «Πριν το λυρισμό», είπατε ότι <<συνήθισαν το κοι­ νό να του φέρνουν μπουκέτο τα λουλούδια κι ε­ γώ φέρνω ρίζες, ίσως, γεμάτες χώμα». Αυτό ήταν ένα ξεκίνημα και συνεχίζει βέβαια να ι­ σχύει, ότι ήταν λουλούδι η ποίηση· δεν τη θέλω λουλούδι την ποίηση, θεωρώ ότι είναι πολύ πιο με­ στό ζωής, αρχέγονο, σωματικό, η ρίζα. Η ρίζα εί­ ναι που τροφοδοτεί και το λουλούδι. Γιατί λοιπόν το λουλούδι, αυτή η επιφανειακή ωραιότητα, ας την πούμε έτσι, και όχι η αρχή τη ς ζωής που είναι η ρίζα; Συμφωνείς; Μ. Γ.: Συμφωνώ. Εκτός α π ’ αυτό ένα ζητούμενο είναι ότι το κοινό έπρεπε να παραξενευτεί, είναι μια πιο πρωτογενής ίσως αντίδραση α π ’ το να ι­ κανοποιηθεί. Δ εν ξέρω αν ήθελα το παραξένεμα... Μ. Γ.: Όχι ως στόχο, ως μιαν αντίδραση που θα ήταν πιο δυναμική. Ό χ ι δεν μπορώ να το πω αυτό. Εκείνο που ήθελα ήταν - ίσα - ίσα επειδή όλοι έχουμε ρίζες, πολλοί δεν ανθίζουν, αλλά ρίζες έχουμε όλοι - ο ανα­ γνώστης να ενωθεί με την ποίησή μου, να μπορεί να την παραλάβει σαν κάτι δικό του. Αυτό ήθελα. Ό χ ι ακριβώς το παραξένεμα. Βέβαια, είχε σχέση

Σννέηενξη

μ’ αυτό το πρώτο που είπες, ότι δεν ήθελα: δεν ή­ θελα την έλξη. Ό ταν ήμουν μικρή είχα μια έμμονη ιδέα: ποιος θα μ’ αγαπούσε αν ήμουν άσχημη, αν είχα άνοια. Ποιος θα μ’ αγαπούσε σαν κρέας. Όλα τ ’ άλλα, αν είσαι έξυπνη, αν έχεις έξυπνο λόγο και κάτι τέτοια, είναι λίγο σαν αγκίστρια, σαν δόλωμα. Δ εν ήθελα δολώματα στη σχέση μου με τους άλ­ λους. Η. Π.: Η ποίησή σας δεν προσφέρεται για σλό­ γκαν. Δεν είναι κραυγαλέα. Δεν στοχεύει στην εύκολη συγκίνηση. Όχι. Για να ’ρθούμε σ ’ αυτό που είπε η Μαίρη, το θέλγητρο το θεωρώ δόλωμα, από τη φύση μου. Δεν αγαπώ να εκμεταλλεύομαι το θέλγητρο. Σκέ­ φτομαι πάντα τί θα γινόταν αν δεν υπήρχε αυτό το θέλγητρο. Π οιος θα μ ’ αγαπούσε σαν πλάσμα. Η. Π.: Προηγουμένως μιλήσατε για τα επίθετα. Είναι κάτι που πρόσφατα δηλώσατε και σε μια συνέντευξή σας στην «Ελευθεροτυπία». Δεν α ­ γαπάτε τα επίθετα, αγαπάτε τα ουσιαστικά. Το επίθετο για τον λόγο είναι ένα είδος θελγήτρου; Αυτό έχει μια άλλη ιστορία, από τα μικράτα μου. Θυμάμαι ότι όταν πηγαίναμε εκδρομές και ήταν ωραία η θέα, οι συμμαθήτριές μου μέσα στο λεω­ φορείο φώναζαν: Τι ωραία, τι έξοχη θάλασσα, τι ήρεμη κ.ά. Θύμωνα τόσο πολύ και θλιβόμουν βα­ θύτατα που τ ’ άκουγα αυτά! Εγώ είχα απορροφηθεί στη θέα τη ς και δεν μπορούσα να μεταχειρι­ στώ ένα σχόλιο. Θυμάμαι ότι σκεφτόμουν: Καλά τη μαμά μου τη λέω ωραία; Δ εν τη λέω ωραία. Τη λέω σκέτο μαμά. Νομίζω, λοιπόν, ότι πρέπει να λο­ γαριάζει κανείς πώς είναι η φύση του. Αν έρχεται στο γραπτό με τον εαυτό του, όσο γίνεται, ολό­ κληρο, καταθέτει τη φύση του. Μ. Γ.: Άλλωστε και η πορεία αυτή που ξεκινάει προς το πράγμα οπωσδήποτε επιζητεί αυτή την αμεσότητα της ταύτισης, γιατί το επίθετο εμπο­ δίζει την ένωση μ ε το πράγμα. Να το πω ακόμη πιο θεωρητικά, όπως το έβλεπα αργότερα. Το επίθετο το θεωρώ σχόλιο. Σχόλιο που καταθέτουμε εμείς στα πράγματα. Κι εγώ δεν ήθελα η ποίησή μου να είναι σχόλιο. Ό πω ς και τον λυρισμό θεωρώ σχόλιο. Λέμε τι αισθανόμαστε α­ πό τα πράγματα. Δ εν ήθελα εγώ αυτό. Ή θ ελα αν μπορώ να γίνω πράγμα, δηλ. να κοιτάζω κάτι και να γίνομαι αυτό. Μ. Γ .-.Πρόσφατα αναφέρατε ότι παλεύετε π ρ ο­ σπαθώντας πια να δείτε τη γλώσσα. Τη γλώσσα ως πράγμα; Και κάτι μάλιστα που δεν έχει πια

τόσο σωματική υπόσταση; Εννοείς αυτό που θέλω να γράψω. Δ εν το έγραψα ακόμα, μόνο ένα μικρό το υ μέρος. Πάντα ξεκινούσα την ποίη­ ση έχοντας στο νου μου ένα πράγμα που μ ’ ενδιαφέρει να το πιάσω. Τώρα, επειδή είναι ασώματο, δεν ξέρω αν θα καταφέρω να το πιάσω. Από την άλλη, θα ήθελα να του δώσω σωματικότητα για να φανεί πόσο ι­ σχύει μέσα μας, τριγύρω μας, για να υπάρξει σαν πράγμα. Εκεί είναι η δυσκολία αυτού του ποιήματος· γι’ αυτό σ ας λέω ότι δεν ξέρω αν θα το γράψω. Μ. Γ.: Εγώ νομίζω ότι βλέπω στην πράξη αυτή τη «μετατόπιση» που α­ ναφέρατε προηγουμένως. Είχατε πει κάποτε ότι η πράξη της γλώσσας σ ας είναι ανίχνευση στη σύνταξη και στη λέξη. Η αλήθεια είναι ότι στην ποίηση για μένα παίζει πολύ μεγάλο ρόλο η γλώσσα με την έννοια που η μία λέξη σχετίζεται με την άλλη. Σχετίζεται η­ χητικά, γραμματικά, σχετίζεται ανα­ τρεπτικά, σχετίζεται ως εξέλιξη. Αυτά κάνουν την ποίηση για μένα. Αυτό λέω πράξη της γλώσσας. Αυτή τη στιγμή εκείνο που με α πασχολεί είναι η υπό­ σταση της γλώσσας, δηλ. να ονοματί­ σω τα πράγματα για να υπάρχουν. Θέλετε να σ ας πω το τελευταίο ανέκ­ δοτο κομμάτι; Ένα κορίτσι στέκεται πάνω στη γέφυρα Η όψη του δεν θα έφτανε για να υπάρχει Το ονόμασα και είναι εκεί. Η. Π.: Πιστεύετε ότι υπάρχουν πράγ­ ματα που δεν έχουν όνομα άρα και υπόσταση και ψάχνετε να τα ονομα­ τίσετε; Η ποίηση, έχω την εντύπωση, ότι ονο­ ματίζει πάντοτε τα πράγματα. Είναι ξανα - ονομάτισμα. Είναι ο νοματισμέ­ να στην τρέχουσα γλώσσα, αλλά είναι ασώματα ονόματα, ενώ η ποίηση δίνει ονόματα πάλι εξαρχής όπως σαν να ήτανε πράγματα και τα ονόματα. Γι’ αυτό λέω ότι: «Είναι πράγμα. Το άλλο

Β ίο γρ α φ ικά σ τ ο ιχ ε ία τ η ς ε π έ ν η ς Β α καΒ ό

Η Ελένη Βακαλό γεννήθηκε σιην Κωντσαντινούπολη το 1921. Σπούδασε αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, παρακο­ λούθησε μαθήματα Ιστορίας της Τέχνης στη Σορβόνη, επισκέΦτηκε με ειδικές υποτροφίες μουσεία της Ιταλίας και των ΗΠΑ, και πήρε μέρος σε σεμινάρια στο Χάρβαρντ στο τμήμα ανθρωπι­ στικών μελετών. Κράτησε τη στήλη της τεχνοκριτικής στα «Νέα» από το 1952 ώς το 1975 (με μια διακοπή τηνεποχή της δικτατορίας), και υπήρξε μόνιμη τεχνοκριτικός στο «Ζυγό» από το 1955ώς το 1967. Άρθρα και δοκίμιά της για την τέχνηέχουνδημοσιευθεί σε διάφοραλο­ γοτεχνικά περιοδικά και περιοδικά τέχνης. παράλληλα με τις δημοσιεύσεις ένα μεγάλο μέρος της δραστηριότητάς της για τη διάδοση των σύγχρονων αντιλήψεων για την τέχνη αφιερώθηκε στην άμεση επαφή με το κοινό, με σεμινάρια, διαλέξεις, ξεναγήσεις και συζητήσεις. Κατά διαστήματα ανέλα­ βε επίσης σειρές ραδιοφωνικώνεκπομπών για ειδικά θέματα τέ­ χνης. Η Ελένη Βακαλό γράφει επίσης ποίηση από το 1945 κι έχει εκδώσει 13 ποιητικές συλλογές. Εργα της έχουν μεταφραστεί σε πολλές ευρωπαϊκέςχώρεςκαθώς και στηνΑμερική. ΗΕλένη Βακαλόείναι ιδρυτικό στέλεχος της Σχολής Διακοσμητικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών «Βακαλό» και μέλος της Διεύ­ θυνσης. Ε ρ γ ο γ ρ α φ ία Π ο ί η σ η

Θέματα και παραλλαγές (1945) Αναμνήσεις από μια εφιαλτική πολιτεία (1948) Στη μορφή των θεωρημάτων (1951) Το δάσος (1954) Τοιχογραφία (1956) Ημερολόγιο της ηλικίας (1958) Περιγραφή του σώματος (1959) Ηέννοια των τυφλών (1962) 0 τρόπος να κινδυνεύουμε (1966) Γενεαλογία (1971) Του Κόσμου (1978) Πριν από το λυρισμό (1981). Συγκεντρωτική έκδοση: Οι παλάβρες της κυρα-Ροδαλίνας (1985). Γεγονότα και ιστορίες της κυρά-Ροδαλίνας (1990) Τ έ χ ν η

Εισαγωγή σε θέματα ζωγραφικής (1960) 12 μαθήματα για τη σύγχρονη τέχνη (1973) Ηέννοια των μορφών (1975) Ρυθμοί και όροι της ευρωπαϊκής τέχνης (1980) Ηφυσιογνωμία της μεταπολεμικής τέχνης στην Ελλάδα. Τομ. Α' Αφαίρεση (1981). Τομ. Β’ Εξπρεσσιονισμός - Υπερρεαλισμός (1982). Τομ. Γ' 0 μύθος της ελληνικότητας (1983). Τομ: Δ’ Μετά την Αφαίρεση (1985). Από την πλευρά του θεατή (1990).

Σννέντενξη

του πράγματος». Μ. Γ.: Είχατε μιλήσει κάποτε για «ανάσταση»... Ναι. Βάπτισμα και ανάσταση. Μ. Γ.: Χρησιμοποιήσατε τη λέξη «ανάσταση» λέ­ γοντας: «χρησιμοποιώ τ ο "ανάσταση“και "παρά­ σταση" σε αντίθεση με το "κατάσταση"». Το «α­ νάσταση», πιστεύω, και μ ε τις δύο σημασίες που έχει στη νεοελληνική. Δηλ. ανασταίνω και παράλ­ ληλα μεγαλώνω κάποιο πράγμα που υπάρχει. Το βάπτισμα και το ονομάτισμα που λένε, άλλω­ στε νομίζω ότι είναι και θάνατος και ανάσταση. Ακριβώς το βάπτισμα ίσως την εικονίζει. Το πνί­ γουμε το παιδί και μετά του δίνουμε το όνομα. Ουσιαστικά σκοτώνεις κάτι και το ανασταίνεις μέ­ σα στη γλώσσα. Μ. Γ.: Τι είναι αυτό που σκοτώνεις; Σκοτώνεις αυτό που σε φέρνει. Το πράγμα νομί­ ζω. Το πράγμα υπάρχει απέναντι σου, υποτίθεται, εγώ θέλω να το ενσωματώσω. Αυτή η ενσωμάτω­ ση για να γίνει, πρέπει να πιάσει ένα χώρο μέσα μου. Αυτό ο χώρος σκοτώνεται για να δημιουργηθεί χώρος για το πράγμα. Σκοτώνεις για να παραλάβεις το άλλο και να το κάνεις σώμα σου πάλι. Του τ ο προσφέρεις και το κάνει ζωή του. Του το προσφέρεις όμως πρώτα. Μ. Γ.: Αν η ενσωμάτωση δεν συντελούνταν μέσα σου, αλλά έξω από σένα; Η πορεία δηλ. να ήταν προς το άλλο, προς το πράγμα, η δουλειά της ποίησης να ήταν αυτού του είδους η ενσωμάτω­ ση; Τότε θα απευθυνόσουν. Για μένα ο σκοπός δεν ή­ ταν να απευθύνομαι. Ο σκοπός ήταν να πραγμα­ τώσω. Υπάρχει μεγάλη διαφορά. Το ένα είναι λό­ γο ς με μικρό λάμδα, το άλλο είναι ποίηση. Η. Π.: Σύμφωνα μ ’ αυτά που είπατε, πώς βλέπετε να διαμορφώνεται ο ρόλος του ποιητή; Ο ι ποιητές κάνουν αυτό που θα ’πρεπε να κάνει ό­ λο ο κόσμος. Αλλ’ εγώ πιστεύω ότι όλος ο κόσμος θα μπορούσε και θά ’πρεπε ν α τό κάνει. Στο δημο­ τικό τραγούδι τραγουδούσαν όλοι, συνέβαλαν ό­ λοι, συμμετείχαν όλοι στην ποίηση. Α υτό έχει ατονήσει. Γι’ αυτό υπάρχουν οι ποιητές. Ο ποιητής θα ’πρεπε κανονικά να είναι ανώνυμος. Να είναι φο­ ρέας α υτού του πράγματος που είναι συνισταμένη τη ς έφεσης, τη ς ορμής ολονών. Ποίηση υπάρχει σ ’ όλα τα πράγματα του κόσμου, υπάρχει μέσα, υπάρχει γύρω μας. Την ποίηση τη βρίσκουμε μέσα σ τα πράγματα ό­

Σννένκνξη

ταν μπορούμε να την προσφέρουμε κιόλας, από την άποψη να την αναγνωρίσουμε. Ό χ ι να την προσφέρουμε εμείς ως δικό μας πράγμα που το αποδίδουμε. Γ ια μένα είναι προσφορά και το «α­ ναγνωρίζω». Η βάπτιση που αναφέραμε είναι αναγνώριση. Δεν αναγνωρίζεις κάτι χωρίς να του έχεις δώσει όνο­ μα. Και το όνομα είναι αυτό που δηλώνει την ανα­ γνώρισή σου. Μόνο που για να ξαναζωντανέψει, πρέπει η λέξη να ζωντανέψει πρώτα - για να είναι ζωντανό όνομα. Μ. Γ.: Θσ ’θελα να κάνω μια ερώτηση για το ποίη­ μ ά σ ας που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Ποίη­ ση» με τίτλο «Το θαύμα». Γ\ατί δεν περιελήφθη στον τόμο; Πώς βλέπετε τη θέση του ανάμεσα στις «Ροδαλίνες» και στο «Άλλο του πράγματος», μιλώντας δηλ. για το ποίημα που γράφετε τώρα. Α ν το γράψω, όπως είπαμε. «Το θαύμα» μου φάνη­ κε ότι είναι έξω από το σώμα αυτής τη ς πρότασης που ο κύκλος τη ς έχει κλείσει με τη «Ροδαλίνα». Ή θ ελα να υπάρχει η πρότασή μου ως πρόθεση κιόλας. Μ ε «Το θαύμα» όμω ς ισχύει ό,τι είπα πριν για το ασώματο τη ς γλώσσας. Από δω και πέρα δεν ξέρω ποια είναι η πρόθεσή μου. Μ η νομίσεις ότι ο ποιητής ξέρει την πρόθεσή του. Η πρόθεσή του ανακαλύπτεται. «Το θαύμα» το εντάσσω στα μετέπειτα. Ίσω ς μάλιστα το γράψω: «Τα μετέπειτα». Μ. Γ.: Αυτό το ποίημα κλείνει ουσιαστικά τον κύ­ κλο με τις «Ροδαλίνες» χωρίς να ανήκει σ ’ αυτόν. Μ ε τις «Ροδαλίνες», όπως έχετε πει, φτάνετε στο πρόσωπο, το οποίο στο «θαύμα» έρχεται να α ­ ναιρεθεί. Επομένως ανοίγει έναν άλλο χώρο. Δ εν μπορείς να πεις ότι μπορείς να φύγεις από το τι είσαι. Δ εν φεύγεις. Ο πότε σαφώς το ένα φωτίζει το άλλο, αλλά σαν κείμενο, α ς το πούμε έτσι, δεν ανήκει ούτε σε τρόπο ούτε σε πρόθεση με την έν­ νοια τη ς πρόθεσης όπως την περιόρισα στα άλλα. Ή θ ελα τα πράγματα. Ή θελα τα «κοινά». Τώρα αυτό ξεφεύγει απ’ αυτόν τον περιορισμό, δεν ξέ­ ρω πού πάει. Αλλιώ ς εγώ είμαι που γράφω πάλι ποίηση. Άρ α τα ίδια κέντρα είναι που βγάζουν το ποίημα. Μ. Γ.: Απομόνω σα κάποια στοιχεία α π ’ αυτό το ποίημα:

Ω αγωνιώδης και σιγη'ς πορεία Αναιρώ όσα έκανα έργα. Ενδιαφέρομαι για το θαύμα και πάρα κάτω:

Αποβάλλω του προσώπου το είδος· ας τ’αποβάλω και τέλος:

«και αφού ολότελα κάηκε μέσα της, της δόθηκε φύσημα ψύχρας το άδειο. Και μόλο που ήταν άδειο υπόσταση είχε σαν πράγμα». Υπέθεσα λοιπόν ότι ακριβώς εδώ αρχίζει και παίρνει υπόσταση και «Το Άλλο του πράγμα­ τος». Ακριβώς. ΓΓ αυτό σου λέω ότι είναι άλλο. Είναι το ασώματο που είναι το θέμα του ποιήματος- και αυτού και του άλλου που λέω. Αυτό το ασώματο όμω ς πρέπει να πάρει σωματικότητα. Αυτό είναι το μεγάλο μου πρόβλημα, η μεγάλη μου αγωνία. Μ. Γ.: Μια λέξη, που δεν την συνηθίζετε στην ποίησή σας, τη βρήκα μονάχα σ ’ αυτό το ποίη­ μα, τη «σιγή». Δ εν τη μεταχειρίζομαι συνήθως, γιατί πρωταρχικά πιστεύω ότι πρέπει να ζωντανέψεις μέσα σου τα ονόματα για να ζωντανέψουν και τα πράγματα. Ο λόγος είναι απόσπαση από τη σιωπή. Η σιγή είναι βασικό για μένα. Το πλήθος πράγματος μέσα σου που θα έρθει σ ’ αντάμωμα με το άλλο πράγμα εί­ ναι η σιγή. Από κει και πέρα κάνεις μια απόσπαση του λόγου που είναι η σύγκρουση ή το όνομα αυτών των δύο: του πράγματος έξω και του πράγ­ ματος μέσα. Αυτού του κόσμου του άλλου και του κόσμου του μέσα σου που είναι η σιγή. Σιγή είναι το μέσα μ α ς . Ή πλήθος λόγου. Η. Π.: Το ομώνυμο ποίημα «Το άλλο του πράγμα­ τος» τελειώνει με αποσιωπητικά. Υποτίθεται ότι θα συνεχιστεί. Η. Π.: Οπότε εμείς περιμένουμε. Εσείς περιμένετε. Κι εγώ περιμένω, αυτό είναι το κακό. Περιμένεις να γράψεις το ποίημα, δεν γρά­ φεται. Η. Π.: Τι περιμένει ένας ποιητής; Να γίνει αυτή η απόσπαση. Είναι σαν το φρούτο που πρέπει να ’ρθει η ώρα του να πέσει. Αυτήν την απόσπαση περιμένω. Η. Π.: Α ς επιστρέφουμε στα κριτικά σ ας κείμενα, μια που το έργο αυτό σε αντίθεση με την ποίησή σας έχει ολοκληρώσει τον κύκλο του, έχει τελει­ ώσει. Σκοπεύετε να τα συγκεντρώσετε σε μια έκδοση; Έ χε ι αναλάβει ο «Κέδρος» να εκδώσει μια επιλο­ γή, γιατί είναι πάρα πολλά. Θ α ’πρεπε να γίνουν τέσσερις τόμοι. Έ γραφ α επί 20 τό σ α χρόνια. Τελι­

κά θα γίνουν δύο τόμοι. Περιμένω την έκδοσή τους, η οποία αργοπορεί γιατί είναι αρκετά δύ­ σκολη η διαδικασία. Πρέπει να σου πω ότι στην αρχή δεν ήθελα καθό­ λου να εκδοθούν. Μ ε πείσανε, κι εγώ το αποφάσι­ σα, γιατί ίσως τα κείμενα αυτά μπορούσαν να ε­ νεργήσουν και σήμερα εξαιτίας και τη ς απόστα­ σ ης του χρόνου. Πιστεύω ότι είναι «μετά θάνατον» ουσιαστικά. Είκοσι χρόνια όταν έχεις να γράψεις είναι πια ιστορία, δεν είναι πραγματικότης. Μ. Γ.: Και μια τελευταία ερώτηση που στηρίζεται σε μια διαπίστωση. Υπάρχει μια πίστη σ ’ αυτό που ονομάζετε «στα κοινά». Τι την τροφοδοτεί και πώς δικαιώνεται, αν δικαιώνεται; Η πίστη αυτή πράγματι υπάρχει. Εμένα με τροφο­ δοτεί ακόμη και ό,τι βλέπω στο τρόλεϊ. Κυρίως αυτά που βλέπω στο τρόλεϊ, αυτά που διαβάζω στις εφημερίδες, και βλέπω αυτή τη στιγμή ότι το νόημα όλου αυτού του σύγχρονου κόσμου μας πάει προς τα εκεί, δηλ. προς την κοινότητα που εί­ ναι φτιαγμένη από ατομικότητες κι αυτό είναι αντί­ θετο με την έννοια τη ς προσωπικότητας όπως την έχουμε συνηθίσει. Αυτή τη στιγμή μια προσωπικό­ τητα βγαίνει για μια μέρα, δύο μέρες. Αμέσω ς με­ τά έρχεται άλλη και την καλύπτει. Αυτό τι σημαί­ νει; Σημαίνει ότι δεν θα υπάρχει ένας μόνο άνθρω­ πο ς που θα εκπροσωπεί τον κόσμο. Αυτό φαίνεται και στην επιστήμη. Και μόνο η διαστημική επιστή­ μη φτάνει για να καταλάβεις. Αυτή τη στιγμή που μιλάμε είμαστε στο διάστημα, δεν είμαστε στη γη μόνο. Το διάστημα είναι ένα σύνολο. Ο κάθε πλα­ νήτης, το κάθε άστρο έχει τη δική του κίνηση κι ό­ λα μαζί κάνουν την κίνηση του όλου. Αυτό θα μπει στη ζωή μας. Η. Π.: Αυτό που λέτε είναι βαθύτατα πολιτικό. Το ξέρω. Ξεκίνησα από μια μαρξιστική θέση, παρότι δεν έχω ποτέ μου ασχοληθεί με την πολιτική. Είχα μια αγωγή που με έφερε στο σημείο να μη δέχομαι κορώνες, να μη δέχομαι επίθετα, υψηλό τόνο, να είμαι δηλ. ανπεξουσιαστική. Κι αυτό δεν έχει μόνο να κάνει με την πολιτική. Έ χε ι άμεση σχέση με όλη την ανατολική σκέψη, όχι τη ς εγγύς ανατολής μόνο. Βρήκα αυτές τις συμπτώσεις. Εί­ δα όλη αυτή τη στροφή του σύγχρονου κόσμου προς αυτή τη σκέψη, την ανατολική. Τη δεχθήκα­ με, ενώ κάποτε τη θεωρούσαμε βάρβαρη. Εξάλ­ λου βλέπω να γίνεται μια στροφή τη ς γη ς προς τη θηλυκή πλευρά της, δηλ. προς άλλες αξίες απ’ α υτές που είχε φέρει ο ευρωπαϊκός πολιτισμός που ήταν από τη ρίζα του πατριαρχικός.

Συνέντευξη

τροχος ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ Γ ΙΑ

ΚΑΙ

ΤΑ

ΤΙΣ

ΕΚΔΟΣΗ

Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α

Τ Ε Χ Ν Ε Σ ΒΐΈλίτροχος

\νν

,;

Β'Ελίτροχος

Αφιέρωμα στον Γιάννη Ρίτσο

Α ΧΑ Ϊ Κ ΕΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΙΜΙΝΩΑΣ 40 ΧΡΟΝΙΑ

Τώρα και έργα Ελλήνων Κλασικών και συγχρόνων συγγραφέων Οι Λογοτεχνικές Εξερευνήσεις είναι μια σειρά Βιβλίων που έχ ο υ ν δ υο όψ εις. Στη μια όψη υπάρχει το κείμενο, χωρίς περικοπές, και στην άλλη όψη, αφού αναποδογυρίσει κανείς το Βιβλίο, Βρί­ σ κ ει το λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ό σ υ μ π λ ή ρ ω μ α . Ασκήσεις παρατηρητικότητας, ύφ ους, γλω σσικά παιχνίδια , σταυρόλεξα και ακροστοιχίδες, συγκριτική λογοτεχνία και... εξερεύνηση!

Βιβλία που γοητεύουν τους μαθητές βοηθήματα ποιότητας αία χέρια των δασκάλων ΘΑ

ΤΑ

ΒΡΕΙΤΕ

ΣΕ

ΟΛΑ

ΤΑ

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ

Κ ΕΝ Τ ΡΙΚ Η Δ ΙΑ Θ Ε Σ Η : Α ΔΡΙΑ Ν Ο Υ 2 8 Ν. Η ΡΑ Κ Λ ΕΙΟ ΤΗ Λ .: 2 7 7 6 8 1 4 - 2 7 9 7 9 4 6

·ίλ.— y 'TC'V'ryif-) 'Vv.'j

^ «/ u >

(

Μ ια εκλεκτίκή επιστροφή, στις Ρίζες τραγικό αίσθημα της ζωής

Στις πηγές της γνώσης.

Η νέα σειρά βιβλίων που εγκαινιάζουν οι ΕΚΔΟΣΕΙΣ PRINTΑ περιλαμβάνει κεί­ μενα κορυφαίων στοχαστών - άγνωστα ή THOMAS MANN 0 ΒΑΓΚΝΕΡΚΑΙ ΗΕΠΟΧΗΜΑΣ ΣΛ.204 Δρχ: 1500

Στοχασμοί

σχεδόν άγνωστα στο Ελληνικό κοινό -τα

UNAMUNO ΤΟΤΡΑΓΙΚΟΑΙΣΘΗΜΑΤΗΣΖΩΗΣ Σελ:.446 Δρχ3.000

οποία θα σας ξαφνιάσουν, είναι βέβαιο,

Paul Valer,

καθώς θ}ανακαλύψετε πόσο επίκαιρα είναι,

Ματιές στον Σύγχρονο Κόσμο

^

πόσο καίρια ανταποκρίνονται στους προ­ βληματισμούς, τις αγωνίες και τις προσδο­ κίες του σύγχρονου πολίτη. ΣΛ.128

LEOPARDI ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ

Δρχ,1.300

Ελάτε, ας προσφύγουμε στο αξεπέραστο, οε

VALERY ΜΑΤΙΕΣΣΤΟΝΣΥΓΧΡΟΝΟΚΟΣΜΟ Σελ.384 Δρχ3.000

μια εποχή κατά την οΚαλαισθησίας

Ιίερί τέχνης

Χω ρίς μάσκες

ποία όλα φαίνονται να

C

ξεπερνιούνται!

GOETHE ΠΕΡΙΤΕΧΝΗΣ Σελ.288 MONTESQUIEU ΠΕΡΙ ΚΑΛΑΙΣΘΗΣΙΑΣ Σελ::96 Δρχ1.000

ΣΕλ. 128

PESSOA ΧΩΡΙΣ ΜΑΣΚΕΣ Δρχ 1.500

Ένας βάρβαρος στην Ασία

1

Printa Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΣΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ P R I N T A Λομβάρδου 31-35,114 73 Αθήνα, Τηλ.: 6421051, Fax: 6411597

.

Ε

Κ

Δ

Ο

Σ

Ε

Ι

Σ

Ο A Κ Ο Σ Ε ΙΡ Α Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Η Σ Α Ν Θ Ρ Ω Π Ο Λ Ο Γ ΙΑ Σ

Σ το έρ γ ο αυτό, ο σ υ γ γ ρ α φ έα ς π ρ ο σ π α θ εί να καταδείξει το ρ ό λ ο π ο υ παίζει το χ ρ ή μ α - το

Περί χρήματος

π ά θ ο ς του χ ρ ή μ α το ς - σ τον φόβο του θανάτου και σ την ψ ευδαίσθηση του ανθρώ πο υ ότι μ π ο ρ ε ί να το ν υπερβεί.

τ ου Σ ερ ζ Β ίντερ μ α ν

Μετάφραση Αριστέα Παρίαη

Σ Ε ΙΡ Α Μ ΙΚ ΡΗ Α Ρ Κ Τ Ο Σ

Ζ Α Ν -Π Ω Λ

ΔΟΚΙΜΙΑ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΤΙΚΑ ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΤΟΥ 20ού αι.

Μ Π Ω Ν Τ Λ ΑΙΡ

Ο Σ ά ρ τρ , αναλύει την π ροσω πικότητα και τα

ΣΑΡΤΡ

Μ ετάφρασ η Ν ίκο ς Φ ω κάς

πιστεύω του μ εγ ά λ ο υ Γά λλο υ ποιητή, και αρ χίζοντα ς μ ε τη φ ράσ η “δ ε ν είχε τη ζω ή που του ά ξ ιζ ε ”, δ είχνει ότι η εικόνα εν ό ς π λά σ μ ατος κα τα ρ α μ ένου δ ε ν συμ βαδίζει χ ω ρ ίς κ άποια σ υνενοχή μ ε τη β ά σκ α νη μοίρα.

<01 -

τ

■

« τ ,

V

επιμέλεια: Ηρακλής Παπαλέξης

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Στο λυκόφ ω ς της ε ιδ ω λ ο λ α τ ρ ία ς

συναισθημάτω ν α υτοσυντήρησης, πί­ στης, αλλά και εσ ώ τα της ανάγκης αυτοεπιβεβαίω σης. Γ ιώργος Πετρόπουλος

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Το μυθιστόρημα το υ Δ ιονύση ΚωστίΔΙΟΝΥΣΗΣ ΚΩΣΤΙΔΗΣ δη uae υεταω έοει Το αργό βάδισμα της Αίθρας Α ν ά μ ε σ α σ τ ο η μ ε ρ ο λ ό γ ιο ......

- JC , Αθήνα, Δωδώνη, 1994 στην εποχή το υ Σελ, 120. Δρχ. 1.200 και σ τ η ν π ο ιη τ ικ ή π ρ ό ζ α λυκόφω τος τη ς ει­ δω λολατρίας για Ο Τζέιμς Τζόις έγραψ ε τον «Τζιάκομο να παρακολουθή­ Τζόις» στο μεσ οδιάσ τημα δύο καθορισουμ ε τη ζωή και τις περιπέτειες μιας νε­ ___________________ σακώ ν έργων του: α ρής Αθηναίας, τη ς Αίθ ρας, κατά τη — τελειώνοντας JAMESJOYCE συμβίωσή τη ς είτε με το υ ς «εθνικούς» εί­ «Π ορτρέτο του Ciacomo Joyce τε με το υ ς πρώ τους χριστιανούς. Μτφρ.: Άρης Μαραγκόπουλος καλλιτέχνη ω ς νεα ­ Ο συγγραφ έας μέσα από τις σκέψεις ή Αθήνα, Σμίλη, 1994 ρού α νδρός» και Σελ. 109. Δρχ. 2.000 τις πρ άξεις και τις παραλείψεις τω ν ηρώ ­ αρχίζοντας το ν ο ­ ων του, μ ας πληροφορεί για τα ήθη, την γκώδη «Οδυσσέα». ηθική, τις θρησκευτικές δοξασίες, και τη Η υπόθεση του έρ ­ δημόσια ή οικιακή ζωή τω ν ανθρώπων ε­ JAMES JOYCE γου διαδραματίζε­ κείνης τη ς περιόδου, περιλαμβάνοντας ται στην Τεργέστη G iacomo J oyce βέβαια και ά λλες πληροφορίες, απαραί­ το υ και αφορά το ν τη τες για την απρόσκοπτη παρακολού­ υπόκωφο έρω τα ε­ θηση του μύθου. νός καθηγητή Ό μω ς, παράλληλα, το έρ γο α υτό είναι έ­ Αγγλικών για τη ν ε ­ να ψ υχογράφημα τω ν βασικών ηρώων: βραϊκής καταγω­ αναλύονται όλες οι κρυφ ές και φανερές γ ή ς μ αθήτριάτου. πα ρά μετροι τω ν χαρακτήρω ν το υ ς και έ­ Πρόκειται για ένα ι­ τσ ι αιτιολογούνται συμπεριφ ορές και διότυπο κείμενο με στά σεις ζωής, που είναι αποτέλεσμα ε­ πρόδηλα αυτοβιοσωτερικών συγκρούσεων, παγανισμού,

ΜόλίζΚνύοφόρηοαν

γραφικά στοιχεία.που ισορροπεί α νάμε­ σα στο ημερολόγιο και την ποιητική πρ ό­ ζα. Ο «Τζιάκομο» είναι ένα κείμενο που αναδίδει το άρω μα τη ς χ αμένης νιότης και του ματαιωμένου έρωτα. Το κείμενο αυτό κυκλοφόρησε μετά τον θάνατο το υ συγγραφέα και στα ελληνι­ κά, για πρώτη φορά, το μετέφ ρασε η Μ αντώ Αραβαντινού. Στην π α ρούσ α έκ­ δοση περιέχεται και το αγγλικό κείμενο, συνοδεύεται επίσης από την εισαγωγή το υ εγκυρότερου μελετητή το υ μεγάλου Ιρλανδού συγγραφέα καθώς και από ει­ σαγωγή το υ ίδιου το υ Τζόις. Τέλος, π λή­ θ ος φωτογραφιών τη ς επο χή ς που έζησε ο Τζόις στην Τεργέστη κοσμούν την έκδοση. Η μεταφραστική και σχολιογραφική εργασία του Μ αραγκόπουλου είναι άξια ειδικού επαίνου. Μισέλ Φάις

Ο δ ο ιπ ο ρ ικ ό σ τ η ν Κ ό λ α σ η Έ ν α από τα κο­ ρυφαία και δημοφι­ FRANCISCO DEQUEVEDO Όνειρα και λόγοι της αλήθειας λέστερ α έρ γα του Μτφρ., εισαγωγή, σχόλια: Φρανθίσκο ντε ΚεΙσμήνη Κανσή βέδο (1580-1645) Συνεργασία: Natividad Galvez Αθήνα, Αίολος/Θερβάντες, 1994 παρουσιάζεται για Σελ. 184. Δρχ. 2.200 πρώτη φορά στα ελληνικά. Σατιρικά επεισόδια και ποικίλες πα ρά δο ξες κατα­ στάσεις με κεντρικό θέμα τις χριστιανι­ κές αντιλήψεις - ιδω μένες μέσα από την αισθητική το υ ιδιότυπου ισπανικού μπα­ ρ όκ - για τον Άλλο Κ όσμο και τη ν Κόλα­ ση εκτίθενται στο συναρπαστικό α υτό βι­ βλίο, για το οποίο ο συγγραφέας κυνη­ γήθηκε άγρια από την Ιερά Εξέταση. Π ί­ σω, όμως, από το γέλιο που βγαίνει αβίαστα μέσα από τα διάφ ορα κωμικά στιγ­ μιότυπα, ο αναγνώ στης θα διαπιστώσει ότι πάντοτε κρύβεται η μελαγχολία και ο πεσιμισμός του σκεπτικιστή και εντέλει αγνωστικιστή καλλιτέχνη, που δεν μπο­ ρεί να χορ τά σει με έτοιμες αλήθειες. Πρόκειται για εξαιρετική έκδοση- η με­ τάφ ραση είναι υποδειγματικά δημι­ ουργική. Γιώργος Κεντρωτής

Π α ιχ ν ίδ ι α ν α τ ρ ο π ώ ν Έ ν α ς Φ λαμανδός ζω γράφος στα τέ ­ λη του 15ου αι. κρύβει μέσα σ ’ ένα πίνακα, εν είδει σκακιστικής παρτί­ δας, το μυστικό όταν αποκα­ λυφθεί, θα διαφο­ ρ οποιήσει την ιστο­ ρία τη ς Ευρώπης. Μ ια συντηρήτρια έργων τέχνης, ένας αντικέρ, μια γκαλε­ ρίστα, ένα ς σκακι­ στής, είναι τα πρ ό­ σ ωπα που επινοεί ο Ισπανός συγγρα­ φ έας (το πρώτο το υ βιβλίο στα ελ­ ληνικά) για να αποκρυπτογραφήσουν, πέντε αιώνες μετά, τα κρυφά μηνύματα το υ πίνακα. Πώς; Μετακινώντας τα πιόνια τη ς σκακιέρας Kat αποκωδικοποιώντας τις νέες κινή­ σεις του «αόρατου παίκτη» που μ ετατρέ­ πει το μυθιστόρημα σε αστυνομικό. Το παιχνίδι τω ν παγίδων και τω ν ανατρο­ πών, όπου εμπλέκονται ζωγραφική, μουσική, λογοτεχνία, ισ τορία και μαθη­ ματική λογική, κάνουν το μυθιστόρημα σκάκι (όποιος γνωρίζει σκάκι το απολαμ­ βάνει περισσότερο) συναρπαστικό. Πρόκειται για το τρίτο μυθιστόρημα του 44χρονου συγγραφέα. Ο Ρεβέρ τε δού­ λεψ ε για 18 χρόνια στην τηλεόρα ση ως πολεμικός ανταποκριτής, καλύπτοντας όλους το υ ς πο λέμ ο υς στη Μ έσ η Ανα το­ λή, Κύπρο, Ιράν-Ιράκ, Ερυθραία, κρίση το υ Κόλπου. Δήμητρα Ρουμπούλα

ΑΡΤΟΥΡΟ ΠΕΡΕΘ-ΡΕΒΕΡΤΕ Ο πίνακας της Φλάνδρας Μτφρ.: ΒίκυΓκέκαΕσπεράντα Βιβάνκος Αθήνα, Δελφίνι, 1994 Σελ. 462. Δρχ. 4.300

Σ τ ο π ε ρ ιθ ώ ρ ιο Η Πρινσέζα, το βιβλίο μ ε το παράξενο ό ­ νομα, είναι ο καρπός τη ς συνάντησης τριών ανθρώπων, τω ν ανασφαλειών και τω ν προσδοκιών τους, μέσα σ ε μια φυλακή Υψ ίστης Ασφαλείας. Ε ν ός τραβεστί, ενό ς τρομοκράτη κι ενό ς ληστή

ΜόλιςΚνήοφόρηοαν

που δεν πάει καθόλου καλά, το υ ς πρώ ην βοσκού που ΦΕΡΝΑΝΤΑ ΦΑΡΙΑΣ ΤΖΙ συμπονάει, το υ ς κρίνει, ζωγραφίζει τις ε­ με το ν αυθορμητι­ ΑΛΜΠΟΥΚΕΡΚΙ - ΜΑΟΥΡΙΤΣΙΟ ΓΙΑΝΕΛΙ πιλογές το υ ς με χιούμορ και ρεαλισμό. σ μό το υ κατάργη­ Πρινσέζα Μ ια ελαφ ριά σαρκαστική διάθεση σ ε το ρατσισμό και Μτφρ.: Κώστας Κουρεμένος συνδυάζεται με μια γνήσια τρυφ ερότητα Αθήνα, Δελφίνι, 1994 άνοιξε το δρόμο Σελ. 164. Δρχ.1.800 στην α ντιμετώπιση τω ν προσώπων, γνή­ τη ς γρ α πτής αυτής σιες κωμικές σ κηνές διαδέχονται σκηνές συναλλαγής. Η συγκαλυμμένης βίας: ένα καράβι έρ χε­ συνάντηση γίνεται ται στην αρχή, φεύγει στο τέλος, κουβα­ ορατή στον ιδιαίτε­ λώ ντας όνειρα, προσδοκίες, διαψ εύ­ ρο λόγο το υ κειμέ­ σεις, αλλά και την ίδια τη ν πόλη, ίσως νου, το υπόβαθρο αυτήν κυρίως και το υ ς κλυδω νισμούς το υ κειμένου είναι της. τρικυμισμένο σαν Τ ιτίκα Δημητρούλια την ψυχή των συγγραφέων του, που βρίσκονται σε Λ ε π τ ή ε ιρ ω ν ε ία αναζήτηση μιας ταυτότητας, κάποι­ Μ ε τη συλλογή αυτή διηγημάτων, ο ων νέω ν ερ εισμά ­ Μ ούζιλ ξορκίζει, υποτίθεται, τη μεταθα­ των, προσωπικών νάτια έκδοση έργω ν του. Μ ικρά διηγή­ και ιδεολογικών. Η ματα, σχετικά με το μ είς τη ς καθημερινό­ Πρινσέζα είναι η πορεία ενό ς ομοφ υλό­ τη τα ς που μερικές φ ο ρ ές ξαφνιάζουν φιλου από την π αραδοχή τη ς επιθυμίας άλλω στε α υτός εί­ του, στην αλλαγή φύλου, στο θάνατο, ναι και ο στό χο ς μια πορεία γεμά τη βία και αγωνία, μονα­ ΡΟΜΠΕΡΤ ΜΟΥΖΙΛ το υ συγγραφέα -, ξιά, φόβο και απελπισία. Ο κ όσ μος των Κατάλοιπα ζωντανού συγγραφέα Μτφρ.:Δ. Βαρθολομαίος, όπω ς για παράδείγτραβεστί, η ιστορία τη ς Φερνάντα - ΠρινΓ Κεντρωτής μα ο θ άνατος μιας σέζα ς γίνεται ένα ς νέο ς ά ξο νας σκέψης Αθήνα,Αλεξάνδρεια, 1994 ,L , 01 Σελ. 217. Δρχ. 2.000 μυγας, η πρώ τη «εικαι δρ άσ ης για το ν τρ ομοκρά τη των ---------------------------------------- κόνα», κείμενα για Ε ρυθρώ ν Ταξιαρχών, π ου παραπαίει μ έ­ τη λογοτεχνία και σα στη δική του, αγωνιστική μοναξιά. τη διανόηση, την α υτοπεποίθηση που Έ ν α κείμενο γρ α μμένο με το αίμα τω ν ει­ γεννάει η σωματική δύναμη, την ψυχα­ λικρινών επιλογών, τη ς αγωνίας και των νάλυση και τα όριά της, για ένα πουλί θυσιών που συνεπάγονται. που μπορεί και να είναι η μητέρα του Τικίκα Δημητρούλια Αδύο. Χαρακτηριστικό όλων τω ν διηγη­ μάτων η λεπτή ειρωνεία, η χρήσ η τη ς λε­ πτο μ έρ εια ς για τη δημιουργία τω ν πλέον Ο θ ία σ ο ς τ η ς ο δ ο ύ Α γ γ έ λ ω ν απίθανων εντυπώσεων, η ευφ υΐα στην καταγραφή αλλά και στην επιλογή τη ς Η Ο δ ό ς Αγγέλων θεω ρείται από πολλούς λέξης. το καλύτερο έρ γο του γνωστού, Άγγλου Τιτίκα Δημητρούλια συγγραφέα. Είναι ένα ογκώ δες μυθιστό­ ρημα, όπου η οικονομική κρίση, η ανερ­ γία, η καθημερινότητα και η μιζέρια τη ς Λ ο γ ο τ ε χ ν ία ς « τυ ρ α ννία » ανιχνεύονται στον πολυπρόσω πο «θία­ σο» τη ς οδού Αγγέλων, ενό ς μικρού Ο Τζόρτζιο Μαγκανέλλι (1922) δηλώνει δρόμου στο Σίτι του Λονδίνου. Ο ξεκάθαρα τις πρ οθ έσ εις του: Μ οναδικός συγγραφ έας παρα- ___________________ σ κοπός το υ είναι να βγάλει λεφτά. Σ τους κολουθεί τα βάσα­ ΤΖΟΝ ΠΡΙΣΤΛΕΪ π ερ ισ σ ότερο υς π εζογράφ ους (όχι να και τις αγωνίες Οδός Αγγέλων σ το υς ποιητές) δεν θα το υ ς έπεφτε ά­ τω ν ηρώω ν του, Μτφρ.: Γ. Φιλδισάκος σ χημα να ζουν από τα βιβλία τους, άσχε­ στην επιχείρηση Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, κ Σελ. 533. Δρχ. 4.500 τα αν δεν το ομολογούν, διότι έχουν τω ν καπλαμάδων,

Μόλις Κνχλοφόρηοαν

συνδέσει τη γραφή ' και το ν συγγραφέα με κάτι το «ιερό» ΚΙ «αμόλυντο».

ΤΖΟΡΤΖΙΟΜΑΓΚΑΝΕΛΛΙ Τυράννου εγκώμιο, Γραμμένο με μοναδικό σκοπό να βγάλωλεφτά

Ο Μ αγκανέλ) τρέφ ει αυταπάτες. Γνωρίζει τα παρα- ---------------------------σκήνια και το πρ ο­ σκήνιο το υ εκδοτικού χώρου, γνωρίζει πώ ς δημιουργούνται συγγραφείς και α ­ ναγνώστες (των συγγραφέων) από την μια ημ έρ α στην άλλη, αρπάει το ξύλο τη ς ειρω νείας και το υ ς χτυπά γερά τη ματαιοδοξία. Ζο ύμε σ ’ ένα απέραντο σούπερ μάρκετ όχι μόνο τροφίμων, αλλά και «ιδεών». Γλιτώνει (;) ο γελω τοποιός ή τελοσπάντω ν γλιτώνει πρόσκαιρα. Ο ι τα ­ μειακές μηχανές τον περιμένουν στην έ­ ξοδο. Μ ήπω ς τα μπεστ-σέλερ; Βασίλης Κ. Καλαμαράς

Α ρ χ έ τ υ π ο φ ρ ίκ η ς Μ ια φορά κι έναν καιρό ο Λ όρ δο ς Β ύ­ ρων, η Μ αίρη Σέλλεϊ και ο ά ση μ ος ια­ τρ ό ς Πολιντόρι έγραψ αν από μιαν ισ το­ ρία «φαντασμάτων» με θέα τη λίμνη Λεμάν τη ς Γενεύης. Εκείνο το καλοκαίρι του 1816, με «θεατές» τον ποιητή Π έρσι Σέλλεϊ και την ετεροθαλή αδελφή τή ς Σέλλεϊ, Κλέαρ, και ερω μένη του Βύρωνα, η Μ αίρη Σ έλλεϊ δημιούργησε το λογοτε­ χνικό αρχέτυπο του βαρώνου Φρανκεστάιν (ένα είδος σ ύγχρονου Προμηθέα). Η Ευρώπη ζει τον φυσιοκρατικό ρομα ­ ντισμό της, την ίδια στιγμή που μια γυναίκα δημιουργεί τον λογοτεχνικό α­ πόγονο του ρομαντισμού: τον γοτθικό Φ ρ α ν κ ε ν σ τ ά ι ν . ____________________ Έ κτοτε η Ευρώπη ΜΑΙΡΗ ΣΕΛΛΕΪ δεν συνήλθε από το Φρανκεστάιν σύνδρομο του ροτζων γουιλιαμ πολιντορι Ο Βρικόλακας μαντισμού. Η απε­ ΛΟΡΔΟΣ ΜΠΑΫΡΟΝ λευθέρω ση σταμά­ Ένα απόσπασμα τη σ ε στο ξεκίνημά Εισαγωγή - Μτφρ.:Θάνος Σακκέτας της, στην πρόθεσή Αθήνα, Στοχαστής, 1995 τη ς να υπερβεί την Σελ. 329. Δρχ. 3.000 π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α . __ Αργότερα, τα πει­ ράματα στα στρατόπεδα συγκέντρω σης θα δημιουργήσουν πολλαπλά αντίτυπα Φρανκενστάιν. Και π όσο ρομαντικά! Βασίλης Κ. Καλαμαράς

Έ ρ ω ς και ρ α δ ιο υ ρ γ ία Η τραγική ισ τορία τη ς ρωμαϊκής οικογέ­ νειας τω ν Τσέντσι δε θα μ πορούσε να μη συγκινήσει τον Σταντάλ, δημιουργό του ψυχολογικού μ υθιστορήματος και λάτρη τη ς γυναικείας ω ραιότητας. Μ ε το έργο το υ αυτό δίνει ο Σταντάλ ένα δραματικό χρονικό με δεσπόζουσα τη μορφή μιας νεα ρή ς Ρωμαίας, τη ς Βεατρίκης Τσέντσι, προτύπου ομορφ ιάς και ψυχικής δύναμης. Συμπρω ταγω νιστεί ο φοβερός πα τέρ α ς της, ο Φραγκίσκος, ένα ς Δ ο ν Ζ ουάν διαφ ορετικός από το υ ς γνω___________________ στούς, αλλοπρό­ σαλλος και αδίστα­ ΣΤΑΝΤΑΛ κτος. ΟιΤσέντσι Μτφρ.: Πέτρος Χάρης Η νουβέλα α υτή δί­ Αθήνα, Εστία, 1994 νει, π έρ ’ από τη Σελ. 64. Δρχ. 900 σκιαγράφηση τρ α ­ γικών προσώπων, χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ έ ς πληροφ ορίες και εικόνες από τη ζωή στη Ρώμη τα τε­ λευταία χρόνια του δέκατου έκτου αιώ­ να. Η μετάφραση του Π έτρου Χάρη απο­ δίδει το λεπταίσθη­ το ύφ ος το υ Στα­ ντάλ, αλλά και την αισθητική μιας ολό­ κληρης εποχής. Νίκη Κώτσιου

Α ν έ φ ικ τ α ιδ α ν ικ ά Η «Αθηνά» είναι το δεύτερο μ έρ ος τη ς τριλογίας το υ Χάινριχ Μ αν οι «Θεές». Κυκλοφορεί επίσης η «Άρτεμη», ενώ ε­ τοιμάζεται και η «Αφροδίτη». Ο ι «Θεές» αναφέρονται στις περιπέτειες μιας με­ γά λης κυρίας από τη Δαλματία, τη ς δούκισσας φον Ασί. Στην «Αθηνά», η δούκισσα καταφεύγει στη Βενετία μετά τη συντριβή τη ς επα­ νάσ τα ση ς στην πατρίδα της. Εκεί, πρ ο­ σπαθεί να γίνει προστάτιδα τη ς καλλιτε­ χνικής ζωής, όμω ς αποτυγχάνει. Ο αναγνώ στης το υ συγκεκριμένου έρ-

ΜόλιςΚνκλοφόρηοαν

γου θα περιπλανηΧΑΪΝΡΙΧ MAN θεί στην πλατεία Οιθεές. 2. Αθηνά του Αγίου Πέτρου, Μτφρ.: Κατερίνα Ζωιτοπούλου Μαυροκεφαλίδου στο Ανάκτορο των Ο ι δ υ ν ά μ ε ις τ η ς π ο ίη σ η ς Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1994 Δόγηδων, σ τα κα­ Σελ. 264. Δρχ. 2.800 νάλια και τα γεφύΟ Ο υό λα ς Στήβενς, από το υ ς κορυφαί­ ρια τη ς ό μορφ ης ο υς ποιητές το υ 20ού αιώνα, έφ τα σε στο πολιτείας, αλλά κυρίως θα καταλάβει ότι απόγειο τη ς δημιο δ ρ ό μο ς π ρ ος την ελευθερία, την τέχνη ουργικοτητας του, και το ν έρω τα δεν έχει τέρμ α και ούτε ο ­ WALLACE STEVENS το 1942, με τις «Ση­ Σημειώσεις για έναν υπέρτατο μύθο δηγεί πάντοτε σ ε ευτυχή κατάληξη. μειώ σεις για έναν Απόδοση - Υπόμνημα - Σημειώσεις: Νίκη Κώτσιου Στάθης Καββαδάς υπέρτατο μύθο»· έ­ Επίμετρο: Harold Bloom ναν ποιητικό μύθο Αθήνα, Εστία, 1994 που έπλασε με τη Σελ. 104. Δρχ. 1.400 Σ υ γ κ λ ο ν ισ τ ικ ό μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α --------------------------- φαντασία το υ για να καταπολεμήσει «Η σιω πηλή κραυγή» το υ Κενζαμπούρο τη φ θορά και το θάνατο. Έ ν α ν μύθο που Ό ε (Νόμπελ λογοτεχνίας ’94) είναι ένα κάνει τη ν πραγματικότητα πιο πραγματι­ συγκλονιστικό μυθιστόρημα - π οτα μός κή, γιατί κλείνει μέσα το υ το ν απλό άν­ που αναζητά την «αλήθεια» στο μισο­ θρωπο και τ ο κοινό μέτρο των πραγμά­ σκόταδο ενό ς αιώνα (1860-1960). των. Δ ύ ο αδέλφια συναντιόνται μετά από χρόνια χωρισμού Το ποίημα χωρίζεται σε τρ εις ενότητες ι ρίξουν φως με τίτλους: Π ρέπει να αφαιρεί, πρέπει να ΚΕΝΖΑΜΠΟΥΡΟ ΟΕ σε μ υστικά γεγονό­ αλλάζει, πρέπει να τέρπει. Κά θε μ έρ ος Η σιωπηλή κραυγή τα που έχουν σ χέ­ του αποτελείται από δέκα α ριθμημένα ά­ Μτφρ.: Γ. Κοβαλένκο ση με το θάνατο Αθήνα, Καστανιώτης, 1994 σ ματα και κάθε ά σμα από επτά τρίστιχα. Σελ. 400. Δρχ. 4.000 ανθρώπων τη ς οιΟ Stevens στοχάζεται πάνω στις λεπτο­ κογένειάς τους. μέρ ειες τη ς ζω ής και θεω ρεί την αγάπη Φοβερά μυστικά α­ και τη σοφία από τις πιο βασικές δυνά­ ποκαλύπτονται και μεις τη ς ποίησης. η προσωπική το υς Ο σ ο για την επιμέλεια του Στάθη Καββαισ τορία διαπλέκεδά, διακρίνεται από ευαισθησία και σα ­ ται με την ιστορία φήνεια. το υ τόπου. Νίκη Κώτσιου Ο παραδοσιακός ιαπωνικός τρ ό πος ζω ής με τις μετέπειτα επιδράσεις α­ πό τον δυτικό πολι­ τισμό περιγράφεται με ζωντάνια και Π ρ α κ τ ικ ά σ ε μ ιν α ρ ίο υ α δρές πινελιές. Η τρέλα, η αρρώ ­ Πρόκειται για τα πρακτικά το υ 5ου σεμι­ στια, τα γηρατειά, ο θάνατος, η ν οσταλ­ ναρίου του Κύκλου Παιδικού Βιβλίου, γία, η εξέγερση, η ντροπή και τα λεπτά που διοργανώθηκε στα Γιά ννενα το όρια ανάμεσα σε μια ηρωική απόπειρα Μ άιο 1993, με σκοκαι την προσπάθεια ανακάλυψης τρ ό ­ --------------------------πό να παρουσιάσει πων για μια καινούρια ζωή, στα χέρια μια σφαιρική και Φιλαναγνωσία και του Κενζαμπούρο αποκτούν μια μοναδι­ Παιδική Λογοτεχνία σύγχρονη θεώ ρη­ κή δυναμική. Εισηγήσεις στο 5ο Σεμινάριο ση το υ θέμ ατο ς τη ς Έ ν α εξαιρετικά ενδιαφ έρον μυθιστόρη­ του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου εξοικείω σης με το μα ενό ς μεγάλου πεζογράφ ου τη ς Ανα ­ Αθήνα, Δελφίνι, 1994 τολής. λογοτεχνικό βιβλίο. Σελ. 224. Δρχ. 2.000 Α ν ό μω ς η εξοικείωΒάσω Σπάθή

ΠΟΙΗΣΗ

ΜΕΛΕΤΗ

ΜόλιςΚνκλοφόρησαν

ση του ανθρώπου με το λογοτεχνικό βι­ βλίο είναι θέμα αγωγής, τό τε αυτή η α­ γωγή πρέπει α σφ αλώς να αρχίζει από την παιδική του ηλικία, με την α νάπτυξη καλής σ χέσ ης με το παιδικό λογοτεχνικό βιβλίο. Έ τ σ ι εκπαιδευτικοί και γονείς έ­ χουν να διαδραματίσουν ένα σημαντικό ρόλο. Στον τό μ ο εξετάζονται, μεταξύ άλλων, και τα θέματα σχολείο, γλώσσα, αφήγη­ ση, εικονογράφηση, βιβλιοθήκες και η σ υμβολή το υ ς στην καλλιέργεια τη ς φιλαναγνωσίας, καθώς και ο ρ όλος των μέσων μαζικής ενημέρ ω σης για την επί­ τευξη του ίδιου σκοπού. Πρόκειται μ ’ άλ­ λα λόγια για ζητήματα που ενδιαφ έρουν ό λο υς εκείνους που μεριμνούν ή εργά ­ ζονται για την αγωγή και τη μόρφω ση τω ν παιδιών. Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης

ΜΑΡΤΥΡΙΑ Η γη τ η ς Ιω ν ία ς

ΙΣΤΟΡΙΑ Α ρ χ ή π ο λ ιτ ε ια κ ώ ν θ ε σ μ ώ ν

■

Ο Γ. Θ. Κα τραμόπουλος, γεννημένος το 1904 στη Σμύρνη, σ υμμα θητής του Αρ ι­ στοτέλη Ωνάση, καταθέτει στο βιβλίο το υ αυτό σ υγκλονιστικές μαρτυρίες από τη γενέθλια πόλη. Εικόνες τη ς καθημερι­ ν ής ζωής, δο σμ ένες με νοσταλγία και πόνο, βιώ ματα τη ς παιδικής ηλικίας από τη Γη τη ς Ιωνίας. Ο συγγραφέας αποτυπώνει με χιούμορ και χρω ματίζει μ ε γραφικές πινελιές την αγαπημένη το υ Σμύρνη, που δεν μ πορεί - δικαίως - να λησμονήσει. Θ ησ αυρ οί καταχωνιασμένοι στη μ νήμη του, μαζί με ό σα χαρτιά και φω τογραφίες χώρεσαν στις τσ έπ ες του στο φευγιό της ΓΙΩΡΓΟΣ Θ. ΚΑΤΡΑΜΟΠΟΥΛΟΣ προσφυγιάς, μετα­ Πώςνασέξεχάσω, τρ έπουν τις σελί­ Σμύρνή αγαπημένη Αθήνα, Ωκεανίδα, 1994 δ ες το υ βιβλίου στη Σελ. 128. Δρχ. 1.900 συγκινημένη φωνή του Σμυρνιού που θυμάται τη χαμένη πατρίδα του.

Το τελευταίο, φιλό­ δο ξο πόνημα του Π. Π ετρίδη αφορά την πολιτική ισ το­ ρία τη ς χώ ρ α ς μας, από την έναρξη τη ς επα νάστα σης του 1821 μέχρι και τις μέρ ες μας. Ο πρώ ­ το ς τό μ ο ς το υ έρ ­ γου, καλύπτει την περίοδο από το 1821 έω ς την αλλα­ γή τη ς βασιλικής δυναστείας, το 1863. Εκθέτοντας την προβληματική ΣύγχρονηΕλληνική το υ στη σύντομη ΠολιτικήΙστορία αλλά περιεκτική ει­ σαγωγή, ο Π. Πετρ ίδ ης διέρχεται στη συνέχεια την περίοδο τω ν Τοπι­ κών Οργανισμών, τις τρ εις Εθνοσυνε­ λεύσεις, περνάει στην εσω τερική και ε­ ξωτερική πολιτική το υ Καποδίστρια, με το ν οποίο έχει πολλές φ ο ρ ές ασχοληθεί, θεω ρώ ντας το ν π ρω τοπόρο τη ς Αντιβασιλείας και τη ς βασιλείας το υ Όθωνα. Η διαπραγμάτευση φυσικά είναι επικε­ ντρω μένη στα συντάγματα ή στην ανα­ στολή και απουσία τους: από το σύνταγ­ μα τη ς Τροιζήνας, τ ο 1827, το πιο δ η μ ο ­ κρατικό τη ς εποχής, περ νά με στις έκτα­ κτες εξο υσίες το υ Κυβερνήτη, ο οποίος θα το αναστείλει, το Ηγεμονικό Σύνταγ­ μα το υ 1831-32 που δεν θα εφ αρμοστεί καν, την ανακήρυξη τη Ελλάδα ς ως μο­ ναρχικού κράτους, χωρίς τη χ ορήγηση συντάγματος με τη συνθήκη το υ Μ άίου 1832, και καταλήγουμε στο σύνταγμα το υ 1844. Η σ τέρ εη επιστημονική θεώ ­ ρηση δεν αναιρεί τον εύληπτο χ αρακτή­ ρα του κειμένου. Μ ια μελέτη υποδομής για τη νεοελληνική ιστορία. Τιτίκα Δημητρούλια

ΠΑΥΛΟΣ ΠΕΤΡΙΔΗΣ Σύγχρονη Πολιτική Ιστορία Τόμος Α’, 1821-1862 Από τα δημοκρατικά πολιτεύματα στην κατάλυση της οθωνικής μοναρχίας Αθήνα, Γκοβόστης, 1994 Σελ. 336. Δρχ. 5.000

Θ ε σ σ α λ ο ν ίκ η : Σ υ ν ε υ ρ έ σ ε ις μ ε δ ια φ ο ρ έ ς Πίσω από τις εκδό­ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ σ εις «Εκάτη» βρί­ Θεσοαλονίκη 1850-1918 Η πόλη των Εβραίων και σκεται ο Χ ρήσ το ς η αφύπνιση των Βαλκανίων Νικολάκης, ο οποί­ Μτφρ.:Γιώργος Καλαμάντης ο ς τα τελευταία Αθήνα, Εκάτη, 1994 Σελ.

309. Δρχ. 4.000 χρόνια κατάφερε να παρουσιάσει σ το υς αναγνώ στες μια σ ειρά τίτλων για τη σ χέση του ελλη­ νισμού με τον οθωμανικό πολιτισμό. Π ροσπάθεια αξιέπαινη, διότι οι τίτλοι έ ­ χουν όλα τα εχέγγυο τη ς σ οβα ρής αντι­ μετώ πισης αυτής τη ς συνύπαρξης (σή­ μερα που γενικώς και α ορίστω ς βλέ­ πο υμε μόνο Τούρκους εχθρούς, ξεχνώ­ ντα ς ότι η Τουρκία είναι μωσαϊκό εθνο­ τήτων). Η Θεσσαλονίκη ζούσ ε αγαπημένη: Έ λληνες, Εβραίοι, Οθωμανοί, Αρμένιοι. Μ ετά την αφύπνιση τω ν Βαλκανίω ν που έφ εραν το υ ς βαλκανικούς π ολέμους, ό ­ λα ανετράπησαν. Η Μ εγάλη ιδέα προκάλεσε την ανισορροπία στην υπερήφανη αυτή πόλη - λιμάνι τη ς Μακεδονίας. Τι «περιβόλι» πληροφοριώ ν και γνώσεων είναι α υτός ο τόμος! Μ αθαίνεις για τα ε­ βραϊκά γλυκά, για το υ ς ρ υθμούς τη ς α ρ­ χιτεκτονικής, για την καθημερινή ζωή, για τα γούστα και τις συνήθειες ενό ς «παρδαλού» πληθυσμού, για τις γλω σσι­ κές ιδιαιτερότητες τ η ς κάθε εθνότητας, τις πολιτικές συγκλίσεις και αντιπαλότη­ τες. Π ώ ς οι διαφ ορές γονιμοποιούσαν την επικοινωνία και τον ανοιχτό διάλογο. Έ ν α ς κόσμος, με μια λέξη, ζωντανός. Βασίλης Κ. Καλαμαράς

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ Μ ια φ ο ρ ά κι έ ν α ν καιρό... Τα παραμύθια είναι προφορική π α ρα δο­ σιακή λογοτεχνία που επηρεάζεται από τη συλλογική μνήμη και κ άποτε την επη­ ρέαζε κιόλας. Η σύγχρονη εθνολογία πι­ σ τεύει ότι μέσα στα παραμύθια αποτυπώνονται αρχετυπικές δ ο μ ές του πο ­

ΜόλιζΚνύοφόρηοαν

λιτισμού κάθε λαού. Ίσ ω ς κάτω από αυτήν τη συλλογιστική οι πα ρο ύσ ες εκδόσεις σκέφτηκαν να ομα­ δοποιήσουν, κάτω από τον γενικό τίτλο «Του κόσμου τα παραμύθια», παραμύθια από την Περσία, την Κίνα αλλά και παρα­ μύθια με θεματικό άξονα την αγάπη και τον έρωτα. Ανθρω ποφάγοι δαίμονες, η πολιτεία τη ς πέτρας, αινιγματικές πριγκίπισσες, αρι­ στοτέχνες απατεώ νες προσφ έρουν μια ιδέα από την ποικιλία και τον πλούτο των περσικών παραμυθιώ ν που τα λέγανε σε πλατείες και καφ ενέδες φ ημισμένοι π α­ ραμυθάδες. Στην αδιάσπαστη ζωντανή ροή τη ς αφηγηματικής πα ρά δο ση ς τη ς «Ανθισμένης χώ ρας του Κέντρου» κα­ θρεφτίζεται η μακραίω νη κινέζικη ισ το­ ρία. Καθρεφτίζεται επίσης, η γεω γρα­ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΙΝΑ φική, εθνική και Μτφρ.: Γιάννης Βαλούρδος θρησκευτική πο ­ Επίμετρο: Josef Guter Αθήνα, Απόπειρα, 1994 λυχρωμία α υτής Σελ. 189. Δρχ. 1.800 τη ς πάνσπερμης ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΕΡΣΙΑ χώρας. Τέλος, τα Μτφρ.: Γιάννης Βαλούρδος «Παραμύθια τη ς α­ Επίμετρο: Inge Hoepfner Αθήνα, Απόπειρα, 1994 γά πης και το υ έρω ­ Σελ. 175. Δρχ. 1.800 τα» αποτυπώνουν ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ ΑΓΑΠΗΣ ΚΑΙ ΕΡΩΤΑ τη φωτεινή αλλά Μτφρ.: Χάρης Παπαγεωργίου και τη ζοφ ερή ανά­ Επίμετρο: Ulrike Blascek Αθήνα, Απόπειρα, 1994 γκη του ανθρώπου Σελ. 168. Δρχ. 1.800 να αγαπήσει και να αγαπηθεί. Στην δεύτερη περίπτω­ ση, το αφηγηματικό υποκείμενο, μετα­ μορφώνεται σε ζώο, φυλακίζεται σ ε παλάτια στην ά­ κρη το υ κόσμου, χάνεται κάτω από τη γη. Φροντισμένα αι­ σθητικά σε καλές μεταφράσεις και με κατατοπιστικά σ η ­ μειώματα προσφέρονται όχι μόνο π ρ ος ακρόαση τω ν μι­ κρών βιβλιόφιλων αλλά και π ρ ος από­ λαυση του ενήλικου αναγνωστικού κοι­ νού. Μισέλ Φάις

Π α ρ α μ ύ θ ια τ ω ν λ α ώ ν Δ ύο ενδιαφέροντα ΑΛΜΠΕΡΤΙΝΑΣΑΡΑΒΙΑ βιβλία και για την εPOPOLVUH θνοϊστορική γνώση Το παραμύθι των Μάγια αλλά και για την α­ (Σειρά: Παραμύθια των λαών) Μτφρ.: Γ. Γούτας ναγνωστική από­ Αθήνα, Γιβριηλίδης, 1994 λαυση που πρ ο­ Σελ. 98. Δρχ. 1.800 σφέρουν. Το πρώτο Παραμύθιατων Αρμάνων Βλάχων (Σειρά: Παραμύθια των λαών) βιβλίο, «το βιβλίο Μτφρ.: Γ. Έξαρχος τη ς Κοινότητας», Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1994 είναι το έπο ς των Σελ. 123. Δρχ. 1,800 Μάγια, μεταγραμ­ μένο από το α υθε­ ντικό ποίημα τω ν 9.000 στίχων. Μ ε απλό­ τητα και ποιητική διάθεση εξιστορεί την π ροέλευση θεών και ανθρώπων. Είναι εκπληκτική η ομοιότητα πολλών σ υμβό­ λων και δοξασιώ ν με άλλους πολιτι­ σ μο ύς και θρησκείες. Το δεύτερο, περ ιέ­ χει 16 αρμονικά παραμύθια με βασιλιά­ δες, α πλούς ανθρώπους, δράκους και ξωτικά. Τα παραμυθικά μοτίβα, πολλά γνώ ριμά μας, παραπέμπουν σε έννοιες όπω ς η ομορφιά, ο έρωτας, η φιλία, η εκ­ δίκηση, η κάθαρση, η αμφ ισβήτηση κάθε μορφ ής εξο υσίας με τ έτοιο τρόπο, που μόνο η διαχρονική δύναμη τη ς λαϊκής ψ υχής περικλείει. Αξίζει να τονιστεί η υποδειγματική μεταφραστική απόδοση και τω ν δύο βιβλίων. Γ ιάννης Παπαδάτος

Φ ιλ ο λ ο γ ικ ή Λ α ο γ ρ α φ ία Η Λαϊκή Λογοτεχνία, που συνιστά αντι­ κείμενο τη ς Φιλολογικής Λαογραφίας, περιλαμβάνει τα προφορικά λογοτεχνι­ κά είδη, που δημιούργησαν και αναπαρήγαγαν οι αγρότες, στα πλαίσια τη ς εκάστοτε κοινότητας, ώ ς τα τέλη, περί­ που, του περασμένου αιώνα, αλλά και ε­ κείνα τα λογοτεχνικά είδη που απευθύ­ νονταν ή συναντώνταν στα κατώτερα ΣΩΚΡΑΤΗΣ Λ. ΣΚΑΡΤΣΗΣ λαϊκά στρώματα Εισαγωγή στη λαϊκή λογοτεχνία το υ αστικού χώρου. Σελ. 126. Δρχ. 1.600 Οι μορφ ές που Η επωδή συνιστούν τη Λαϊκή Σελ. 201. Δρχ. 2.200 Λογοτεχνία είναι Το αίνιγμα Σελ. 170. Δρχ. 1.900 πολλές και εκφρά­ Αθήνα, Ελληνικά Γοάμμστα, 1994 ζουν ποικίλες πολι­

τισμικές καταστάσεις εσω τερικά ενιαίες, αλλά εξωτερικά, με τα μέτρα τ η ς ευρ ύ­ τερα ν οούμενης αισθητικής, διαφ ορετι­ κές. Το υλικό τη ς Λαϊκής Λογοτεχνίας, κατά κανόνα διάσπαρτο, αφού προέρχεται α­ πό την προφορική Λογοτεχνία, περιλαμ­ βάνει όλα σχεδόν τα «μνημεία το υ Λ ό ­ γου»: Δημοτικά τραγούδια, Ξόρκια ή Επωδές, Ε υχ ές και Κατάρες, Αινίγματα, Παροιμίες, Μύθους, Ε υτρ ά πελες διηγή­ σεις ή Αστειολογήματα, Παραμύθια κ.λπ. Η π αρούσα σειρά αρχίζει με το βιβλίο «Εισαγωγή στη λαϊκή λογοτεχνία», όπου εξετάζονται τα σχετικά ζητήματα και τ ί­ θενται οι θεω ρητικές πρ οϋπ οθέσ εις με­ λέτη ς τω ν ειδών τη ς Λαϊκής Λ ογ ο τε­ χνίας. Ακολουθούν τα δύο βιβλία για την «Επωδή» και το «Αίνιγμα», λαϊκά λογοτε­ χνικά είδη, που αποτελούν ριζικές ποιη­ τικές και γλω σσικές μορφές. Το δεύτερο βιβλίο αναφέρεται στα ξόρκια, τ ο ρ υθμι­ κό λόγο που απαγγέλλεται πάνω από άρρω στο για να τον θεραπεύσουν και σ ’ αυτό ανιχνεύεται η ουσία τη ς «επωδής» και η φύση τη ς π οίησ ης και τη ς γλώ σ­ σας. Το τρίτο βιβλίο τη ς σειρ άς αναφέρεται στο αίνιγμα, δηλαδή την αλληγορική περιγραφή πραγμάτων, που π ροβάλ­ λεται ως ερώ τημα π ρ ος λύση και εξετά ­ ζεται με βάση τη μελέτη τη ς φ ύσης και τη ς έννοιας τη ς λαϊκής σοφίας. Και τ α τρία βιβλία περιέχουν μια σύντο­ μη, περιεκτική εισαγωγή στο αντικείμε­ νο, τεκμηριω μένη με σχετικές σημειώ ­ σεις και ακολουθεί η ανθολόγηση κειμέ­ νων. Στην ίδια σειρά θα ακολουθήσουν κι άλλα βιβλία Λαϊκής Λογοτεχνίας με παρόμοια δομή και περιεχόμενο. Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Η π ο ιη τ ικ ή τ η ς ε ν ό τ η τ α ς Η διαλεκτική της διάρκειας του Μ πασελάρ είναι ένα κείμενο τη ς ω ριμότητάς το υ (1936), ένα κείμενο πολεμικής, κυρίως κατά του Μ περ ξόν και τ η ς θεω-

ΜόΙΐζΚνχλοψψιοαν

ρίας του για τη ζω­ GASTON BACHELARD τική ορμή. Για άλλη Η διαλεκτικήτης διάρκειας Μτφρ.: Ρ. Σπηλιωτακοπούλου μια φορά, όμως, η Αθήνα, Εκάτη, 1994 ευαισθησία του Σελ. 152. Δρχ. 2.500 Μ πασελάρ, το ν ο­ δηγεί σ ε ένα κείμε­ νο καθολικό, ποιητικό, που αναζητά την πρωταρχική, απωλεσθείσα ενότητα του ανθρώπου. Πίσω από την α υστηρή φιλο­ σοφική γλώ σσα για το χρόνο, τη ν ανά­ παυση και τη διάρκεια, την παύση και το μηδέν, υπάρχει η μουσική υπόκρουση τη ς π οίησ ης το υ χρόνου, ο ρυθμ ό ς του κόσμου που σχηματίζεται από τη σ ύνθε­ ση τη ς επιστήμης και τη ς τέχνης, τη ς φαντασίας και τη ς λογικής. Ο Μ πασελάρ θεω ρεί την τέχνη και την επιστήμη συμπληρωματικές στην προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει το σύμπαν και τον εαυτό του. Στόχο ς του θ εμελιακός ο τελικός συμφ υρ μό ς τη ς anim a και του animus. Μ π ορ εί η Διαλεκτική τη ς διάρ­ κειας να μην είναι η Ποιητική τ ου χώ ρου ή η Ποιητική της ονειροπόλησης, περι­ κλείει όμω ς την ίδια πρώτη ύλη τω ν ονεί­ ρων, μπολιασμένη στη φιλοσοφία και την επιστημολογική τη ς πληρότητα. Τ πίκα Δημητρούλια

Ν ίτ σ ε : Ε σ τ α υ ρ ω μ έ ν ο ς - Δ ιό ν υ σ ο ς Ο Φ ρειδερίκος Νίτσε δεν δέθηκε στο ά ρ­ μα τη ς φιλοσοφίας ποτέ. Κι αν δέθηκε, δέθηκε για να κατέβει α πό αυτό. Δ εν εν­ δύθηκε πο τέ το σκληρό κολάρο το υ φι­ λοσόφου. Κι αν αργότερα διαβάστηκε στρεβλά από το υ ς εθνικοσοσιαλιστές εθνικιστές, το φταίξιμο δεν ήταν δικό του. Ό ,τι α ποστρεφ όταν ήταν η δήθεν εξαιρετικότητα το υ γερμανικού πνεύμα­ τος. Ο Νίτσε υπήρξε πάντοτε θύμα π α ρεξη ­ γήσεω ν και παρερμηνειών, ίσως επειδή πο τέ δεν υπήρξε «ένας καλός άνθρω­ πος», ο οποίος, ασυστόλω ς, ηθικολογεί. Το πρόβλημά του (όχι μικροπρόβληΦΡ. ΝΙΤΣΕ Ecce homo (ιδέ ο άνθρωπος) μα) συμπυκνώνεται Ινίιφρ.πρόλογος, επίλογος, στην καταληκτήρια σημειώσεις: Κώστας Σαρρόπουλος ερώ τηση - φράση Αθήνα, Γκοβόστης, 1994 Σελ. 190. Δρχ. 1.550 το υ «Ecce homo»:

Μόλις ΚνχΙοφόοφαν

«Έγινα κ ατανοητός; Ο Δ ιό νυ σο ς αντιμέ­ τω πος με τον Εσταυρωμένο...». Αν τελι­ κά ο τίτλος του βιβλίου είναι δανεισμέ­ ν ο ς α πό τη λατινική μετάφραση τω ν Π α ­ θών κατά Ιωάννη, κεφ. ΙΘ ’ 1-7, το δάνειο ετούτο καθιστά τη ν περίπτω ση Νίτσε τραγικότερη. «Ξεπερνάει» το ν χριστιανι­ σμό επιστρέφοντας σ ’ αυτόν διά του μαρτυρίου τη ς Σταύρω σης. Νίτσε, ο Ε σταυρ ω μένος - Δ ιόνυσος; Βασίλης Κ. Καλαμαράς

ΠΟΛΙΤΙΚΗ Υ ψ η λ ώ ν π ρ ο δ ια γ ρ α φ ώ ν π ρ ο σ π ά θ ε ια Εξαιρετικά ενδια­ φ έρουσα πρ οσ πά ­ θεια ανάλυσης ό­ λων τω ν στοιχείω ν που συνθέτουν την έννοια πολιτική κουλτούρα, την «έννοια ομπρέλα» όπω ς εύσ τοχα παρατηρείται στην ει­ σαγωγή. Π ολύ κα­ τατοπιστικό το ει­ σαγωγικό σημείω ­ μ α το υ Νίκου Δεμερτζή, όπου με ε­ πάρκεια προσεγγί­ ζονται οι σ χολές σκέψ ης - ξένες και εγχώ ριες -, ενώ γί­ νεται εκτεταμένη α­ ναφ ορά με κριτική διάθεση στις από­ ψεις σχετικά με το ζεύγος πα ρά δοση εκσυγχρονισμός, ό ­ πω ς α υτές έχουν αναπτυχθεί από το υς Διαμαντούρο, Μουζέλη, Κατσούλη, Φι­ λία. Ο ι θεματικές ενότητες είναι: «Π αρά­ δοση και Θρησκεία στη νεοελληνική κοι­ νωνία» (Δεμερτζής, Παπαρίζος). «Εθνικι­ σ μ ό ς και Λαϊκισμός» (Λίποβατς, Σοφός). «Διαιρετικές τομές, Πολιτική αποξένω ση και κομματική δημοκρατία» (Μοσχονάς,

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΣΗΜΕΡΑ Νίκος Γεωργαράκης, Νίκος Δεμερτζής, Παν. Καφετζής, Θάνος Λίποβατς, Γερ. Μοσχονάς, Ρόη Παπαγιωτοπούλου, Αντ. Παπαρίζος, Σπάρος Σοφός, Ρόζα Τσαγκαρουσιάνου Αθήνα, Οδυσσέας, 1994 Σελ. 352. Δρχ. 3.300

Καφετζής, Γεωργαράκης). «Γυναικεία πολιτική συμμετοχή και Πολιτικές μειο­ ν ότητες (Παναγιω τοπούλου, Τσαγκαρουσιάνου). Ο τό μ ο ς περιλαμβάνει σ ύ­ ντομα βιογραφικά τω ν συγγραφέων. Από τις καλές στιγμές τη ς σύγχρονης πολιτικής επιστήμης και κοινωνιολογίας. Τάσος Παππάς

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Γ ια έ ν α ν α ν α ν ε ω μ έ ν ο σ ο σ ια λ ισ μ ό

Έ ν α βιβλίο πολεμικής, που στηρίζεται σε μια διευρυμένη μαρξιστική οπτική, ενα­ ντίον τω ν σημαντικότερω ν εσχατολογικών φιλοσοφικών σ υστημάτω ν τω ν δύο τελευταίων αιώνων. Ο γνω στότατος Ο ι εμ πνευσ τές τη ς ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΗΝΑΚΑΚΗΣ μ αρξιστής κριτικός Π έρ ρυ Άντερσ ο ν ε­ «Λευκής Βίβλου» «Λευκή Βίβλος» της ΕΟΚ πιχειρεί μια βαθιά ανατομία τω ν θεωριών 0 Μεσαίωνας του 2000 υποστηρίζουν πω ς Αθήνα, Στάχυ, 1994 που βλέπουν ω ς τέλο ς τη ς ιστορίας την ο λό γο ς ύπαρξής Σελ. 240. Δρχ. 2.160 υπερίσχυση των αστικών οικονομικών τη ς είναι ένας. Η α ­ και πολιτικών πρακτικών. Επισημαίνει νεργία. Την άποψη ορθότατα τον θρησκευτικό χαρακτήρα αυτή αγωνίζεται να τω ν περισσότερω ν μεταϊστορικών «κατεδαφίσει» ο συστημάτων, αναλύοντας τ ις φιλοσοφι­ συγγραφέας. Η βα­ «ΛΕΥΚΗ ΒΙΒΛΟΣ» ΤΗΣ ΕΟΚ κές και κοσ μοθεω ρητικές το υ ς πρ οϋπ ο­ σική ιδέα το υ βιβλί­ 0 ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ ΤΟΥ 2000 θ έσεις μ έσα στο χρόνο και το ν τό π ο που ου είναι πω ς η δημιουργήθηκαν. «Λευκή Βίβλος» ε­ Παράλληλα, εκθέτέι με επιχειρηματολοξυπηρετεί τα γημένη σαφ ήνεια τις συνέπειες το υ οικο­ συμφ έροντα τη ς νομικού φιλελευθερισμού σ ε όλα τα επί­ ερ γο δο σίας και των πεδ α τη ς επικρατούσας κοινωνικής δο ­ συντηρητικών μής. Γ Γ αυτόν, ένα ς ανανεω μένος σοσια ­ κυβερνήσεων τη ς λισμ ό ς θα μ πορούσε να καταστεί «ένα Ευρωπαϊκής Έ ν ω ­ π ρ όγρα μμα για πιό δίκαιο και κατοικήσι­ σης. (Για το μο κόσμο». Μ ετά την πτώ ση του κομ­ συγγραφέα στην κατηγορία τω ν συντη­ μουνιστικού στραρητικών κυβερνήσεων ανήκουν κι α υτές -------------------------------------- τοπέδ ου οι απόπου αναγνωρίζουν το υ ς εα υτο ύς το υς περρυ άντερσον ψεις το υ Άντερσ ον στη σοσιαλδημοκρατική οικογένεια). Κάτω α π’ α υτές τις συνθήκες το μέλλον a v ° ™ μ “ «‘■ «'°'1Κοζέβ, Φουκουγιάμα ρια ώθηση ελπίδας μας προοιω νίζεται ζοφερό; Α ν πιστέ­ Μτφρ.: Απόστολος Οικονόμου ^ μεγάχη φωτιά ψ ουμε το ν Β. Μηνακάκη, ναι, αφού «ένα Αθήνα, Στάχυ, 1994 , , Σελ 120. Δρχ.

1.923 · που συγκλόνισε σκηνικό πρω τοφανούς κοινωνικής βαρ­ _______________ ___________ αυτόν το ν αιώνα, βα ρότητας στήνεται στη Γηραιά Ή π ε ι­ γεγο νός ω στόσο ρο». Ο Β. Μ ηνακάκης πάντω ς πιστεύει ό­ που δεν κρύβει ή δεν εξαφανίζει το σ κε­ τι σ ε κάποια φάση οι δυνάμεις τη ς εργα­ πτικισμό και τη σ υγκρατημένη απαισιο­ σ ίας και τη ς αντικαθεστωτικής Αρ ισ τε­ δοξία του. ρ ό ς θα προβάλουν αποτελεσματική α­ Βρασίδας Καραλής ντίσταση. Από το πόνημα δεν λείπουν τα επιχειρήματα και τα στοιχεία. Ο οξύς, συχνά πολεμικός, τό ν ο ς δημιουργεί ό ­ μως την εντύπω ση πω ς η π ρ όθεσ η του συγγραφέα ήταν να γράψ ει π ερ ισ σ ότε­ Β ιο γ ρ α φ ία ε ν ό ς μ ύ θ ο υ ρο ένα τεκμηριω μένο πολιτικό μανιφέ­ στο π αρά ένα νηφάλιο επιστημονικό έρΟ Μ άρλον Μ πράντο είναι αναμφίβολα ο γο. μεγαλύτερος ζων μύθο ς τη ς Έ β δ ο μ η ς Τάσος Παππάς

Η “Β ίβ λ ο ς ” τ ο υ κ εφ α λ α ίο υ

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ

Τέχνης. Σήμερα, έ ­ επιλογές το υ βιογραφούμενου. Έ τσι, το ΜΑΡΛΟΝ ΜΠΡΑΝΤΟ χοντα ς πατήσει το ουσιαστικό έρ γο το υ Ιόλα, με το ν οποίο Τραγούδια που μου έμαθε 71ο έτος τη ς ηλι­ η μητέρα μου. συνδέθηκαν τα σ πουδαιότερα ονόματα Σε συνεργασία με τον κίας του, αποφάσι­ τη ς τέχνη ς το υ αιώνα, δυστυχώ ς χάνεται Robert Lindsey σ ε να ανοίξει την μ έσ α στην κοσμική ζωή του, στην οποία Μτφρ.: Σ. Ανδρεοπούλου Δ. Βούβαλη καρδιά το υ μπρο­ αφιερώνεται το μεγαλύτερο μ έρ ος τη ς Αθήνα, ΝέαΣύνορα-Λιβάνης, 1994 στά στο μαγνητό­ βιογραφίας. Αυτό που περίτρανα κατορ­ Σελ. 588. Δρχ. 4.500 φωνο το υ ανταπο­ θώνει, πάντως, να δείξει είναι ότι η Ελλά­ κριτή τω ν «New δα κατάφ ερε μέσα σε ελάχιστα χρόνια York Times» Ρ όμπερτ Λίντσεϊ. να «εξοντώσει» ένα δυνατό παράγοντα Ο μεγάλος ηθοποιός μιλάει με αυθορμητη ς τέχνης, να το ν καταστήσει αδύναμο σία και συχνά με αυτοκριτική διάθεση να αντιμετω πίσει τις κατηγορίες, να υλο­ για τα περασμένα. Τα δύσκολα παιδικά ποιήσει το όνειρό το υ μ ετατρέποντας το χρόνια, την αλκοολική μητέρα και τον ο ­ σπίτι το υ σ ε Μ ουσ είο Σύγχρονης Τέχνης ξύθυμο πατέρα, το ν ερ χομό το υ στη Νέα και να δω ρίσει στην Ελλάδα τη σπάνια Υόρκη, το υ ς πρώ τους δασκάλους στο συλλογή του. σανίδι, την πρώ τη το υ μεγάλη επιτυχία Δήμητρα Ρουμπούλα με το «Λεωφορείο ο Πόθος», το πά θος το υ για τη ν αφροκουβανέζικη μουσική, τη σ υμμετοχή σ το υς κοινωνικούς αγώ­ ν ες για τα δικαιώ ματα τω ν μαύρων, των εβραίω ν και τω ν Ινδιάνων και φυσικά την ανοικονόμητη ερωτική το υ ζωή. Π ε ρ ιδ ια β ά σ ε ις σ τ η ν Ό χ ι σπάνια ο Μ πράντο εμπλουτίζει την Ε κ π α ίδ ε υ σ η πληθωρική αφήγησή το υ με ενδιαφ έ­ ρ ουσ ες πα ρα τηρ ήσεις γύρω από τη ν τ έ ­ χαρης αθαναςιαδης ο συγγραφ έας είχνη το υ και τη θέση το υ καλλιτέχνη σε Αριστεράτης λεωφόρου ίου ιδιώτη Κήσκπληο Κι ρι Μικρές περιπλανήσεις ναι ΟασκαΛος. κι εΐμια καταναλωτική κοινωνία. Την έκδοση σχην εκπαιδευτική ενδοχώρα ναι φ ανερό πω ς εγσυμπληρώνουν α σπρ όμα υρ ες σπάνιες Αθήνα, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 1994 γράφει εικό νες και φ ω τογραφίες από την προσωπική Σελ. 112. Δρχ. 1.000 , ; σ κηνές τ η ς σκέψης συλλογή του. και τη ς π ρ άξη ς του, Μισέλ Φάις που είναι και κοινές ενό ς ολόκληρου κόσμου, του εκπαι­ Π ο ύ ε ίν α ι τ ο έ ρ γ ο το υ ; δευτικού, που βλέ­ πει τα ο ρά ματά του Το να φωτιστεί η προσω πικότητα και να παλινδρομούν, κυρίως το έργο ενό ς ανθρώπου σαν το ν να παίζονται και να Α λέξανδρο Ιόλα δεν είναι εύκολη υπόθε­ χάνονται ανάμεσα ση. Πολύ περ ισ σ ότερο που στην ελληνι­ σ το υς συνδικαλι­ κή κοινή γνώμη η αναμφισβήτητα μεγά­ σ τικούς και το υ ς λη, καθοριστική για την τέχνη το υ 20ού άλλους πολιτικούς αιώνα, δραστηριότητα του μαικήνα χά ­ διαδρόμους. Μ ’ έ ­ θηκε μέσα στην εκκεντρική ζωή του. Γι’ ναν μεστό λόγο, με αυτό ο βιογράφος, που τυχαίνει να είναι μια ευρηματική και δημοσιογρ ά φ ος (επιλεγμένος από μορφή ποικιλοτρόπω ς έξοχη και με ο ξύ­ τον Ιόλα), ίσως θα έπρεπ ε να οδηγήσει νοια, αποτυπώνονται λογοτεχνικά η α μ­ περ ισ σ ότερο π ρ ος φισβήτηση και η κοινωνική κριτική με έ ­ αυτή την κατεύ­ ΝΙΚΟΣ ΣΤΑΘΟΥΛΗΣ να έντονα ειρωνικό έω ς σαρκαστικό θυνση τις συζητή­ Αλέξανδρος Ιόλας λυρικό ύφος. Ο Χ.Α. τέμνει την πραγμα­ σ εις μαζί το υ ή να Αθήνα, ΝέαΣύνορατικότητα κι εξο ρύσ σ οντά ς τη ν αναδείΑ,Α.Λιβάνη, 1994 σ υμπληρώ σει εκεί­ Σελ. 305. Δρχ. 4.000 χνει όλα τα πρόσωπα, τα σ χήματα και τα νος τα κενά από τις

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

έργα τους όπως είναι, αλλά κι όπως ίσως θα ’πρεπε νά 'ναι. Πρόκειται για ένα βιβλίο που μ ’ έναν α ­ πόλυτα μοναχικό τρόπο σηματοδοτεί την ανάγκη για μια καθημερινή απε­ λευθερωτική διαδικασία κι επισημαίνει μια οραματική εκπαιδευτική και προσω ­ πική διέξοδο. Στ’ αλήθεια: να το ’χουν διαβάσει οι εκπαιδευτικοί αυτό το βιβλίο; Γιάννης Παπαδάτος

ΘΕΑΤΡΟ Ξεγ υμνω μένο ι Αν μου επιτρέπετε, φίλοι αναγνώστες, έ­ τσι για ξεκίνημα, θέλω να επαινέσω την εκ του σουηδικού μεταφράστρια Μ αρ­ γαρίτα Μέλμπεργκ. Η εν λόγω μεταφρά­ στρια έχει την αίσθηση του θεατρικού διαλόγου που ση­ μαίνει ότι ρέει αβίαστα ο λόγος σε βα­ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣΣΤΡΙΝΤΜΠΕΡΓΚ σανισμένα όμως Μτφρ.: Μαργαρίτα Μέλμπεργκ ελληνικά. Αθήνα, Νεφέλη, 1995 Σελ. 115.Δρχ. 1.500 Η «Καταιγίδα», ενώ γράφτηκε εν καιρώ καταιγίδος, ε­ κτυλίσσεται κατά τη διάρκεια μιας ή­ ρεμης καλοκαιρι­ νής βραδιάς. Η κα­ ταιγίδα στο δράμα δωματίου είναι μια πρώην νεαρή σύ­ ζυγος, η οποία ει­ σβάλλει κι αναστα­ τώνει την ομοιό­ μορφη ζωή του ηλι­ κιωμένου (πρώην) κυρίου της. Η συνά­ ντηση είναι μια συνάντηση δυο ανθρώ­ πων «γυμνών». Μόνο ξεγυμνώνοντας τον εαυτό τους, μπορούν να σταθούν ως ίσος προ ς ίσο. Οι μάσκες έχουν πέσει. Τα δεκανίκια έχουν πεταχθεί μακριά. Βασίλης Κ. Καλαμαράς

ΤΑΞΙΔΙΑ Μ ε ο δ η γ ό έ ν α ν Γ ά λ λο δ ιπ λ ω μ ά τ η «Ο ήλιος του Φλε­ βάρη είχε γεμίσει τους αγρούς με α­ νεμώνες, ο ουρα­ νός ήταν καθαρός, ο καιρός απο­ λαυστικά γλυκός και νοσταλγούσα­ με τα βουνά, όταν βλέπαμε τις μαβιές βουνοκορφές της Π άρνηθας και της Πε­ ντέλης να διαγράφονται στον καταγάλα­ νο ουρανό μέσα από τα σύννεφα σκό­ νης, που έπνιγαν τις λεωφόρους Πανεπι­ στημίου και Σταδίου». Δ εν μπορεί παρά να γεμίσει μ ’ ένα κράμα νοσταλγίας και αγανάκτησης ο σύγχρο­ νος αναγνώστης όταν διαβάσει αυτή την παράγραφο του συγγραφέα. Ο Χένρι Μπελ, που υπήρξε διπλωμάτης στην Αθήνα στη Γαλλική πρεσβεία, περιηγήθηκε δυο φορές (1868-72 και 187475) τη Νότιο Ελλάδα. Εδώ, στον Γ' τόμο των ταξιδιωτικών του εντυπώσεων, πε­ ριηγείται την Αττική, τα νησιά του Ιονίου και αρκετές πόλεις της Πελοποννήσου. Με λεπτές και νηφάλιες παρατηρήσεις ο Γάλλος σκιαγραφεί την ψυχολογία και τα ήθη των Ελλήνων χωρίς εξιδανικεύσεις ή ελεεινολογίες. Μ ε άλλα λόγια α­ παλλαγμένος από τα συνήθη σύνδρομα των «φιλελλήλων». Μισέλ Φάις

HENRI BELLE Ταξίδι στην Ελλάδα 1861-1874 Μτφρ.:Λίνα Σταμαπάδη . Μέρος Γ' Αθήνα, Ιστορητής, 1994. Σελ. 25. Δρχ. 5.500

ΛΕΥΚΩΜΑ Α ρ μ ε ν ίζ ο ν τ α ς σ τ ο χ ρ ό ν ο Η σχέση του Έλληνα με τη θάλασσα υπήρξε ανέκαθεν άρρηκτη. Και δεν αναφέρομαι προφανώς μόνο στο μέσον επι­ βίωσης ή πλουτισμού. Αλλά κυρίως στη ναυσιπλοΐα ως μέσο πολιτισμικής εμπει­ ρίας. Ο καλαίσθητος αυτός τόμ ο ς που με με­ ράκι και γούστο σχεδίασε η Ραχήλ Κα-

Μόλΐζ Κυκλοφόρησαν

πόν (και ευγενικά ΑΡΜΕΝΙΖΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ­ χ ρηματοδοτήθη κε ΤΟ ΠΛΟΙΟ ΣΤΗΝ από την Κτηματική ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΕΧΝΗ Κείμενα: Έλση Σπαθάρη Τράπεζα) σκιαγρα­ Πρόλογος: Βάσος Καραγιώργης φεί αυτή ακριβώς Καλλιτεχνική επιμέλεια: Ραχήλ Μισδραχή-Καπόν την πολύτροπη και Λ ε ξ ικ ό ε θ ν ώ ν Αθήνα, Καπόν, 1994 μακρόχρονη σχέση Σελ. 272. Δρχ. 15.000 του Έλληνα με τη Επειδή ακριβώς πρόκειται για λεξικό θάλασσα. που έλειπε από την ελληνική βιβλιογρα­ Ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να γνω­ φία, δεν θα ήταν καλό να υπάρχει ρίσει το πλοίο ως «θέμα» καλλιτεχνικής πλουσιότερη και πιο καλοτυπωμένη ει­ έκφρασης. Έτσι, με το χέρι του ανώ­ κονογράφηση; Μ ε τις φωτογραφίες δί­ νυμου μάστορα (του γλύπτη, του χαλ­ πλα ακριβώς στο κουργού, του αγγειογράφου, του ζω­ κάθε λήμμα; ΓΙΟΖΕΦ Β0ΛΦ γράφου, της υφάντρας) οι σχεδίες, οι Αφήνοντας τις Λεξικό εθνών, εθνοτήτων, λαών τριήρεις, τα ιστιοφόρα, τα ατμοκίνητα Μτφρ.: Κώστας Φράγκος γκρίνιες κατά μέ­ καράβια, αποτυπώνονται στο μάρμαρο, Επιμέλεια: Δημοσθένης Κούρτοβικ ρος, μένουμε στα Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994 στην πέτρα, στο ξύλο, στο τελάρο, στο θετικά αυτού του Σελ. 383. Δρχ. 5.000 ύφασμα. λεξικού, μέσα στα Τα κείμενα της αρχαιολόγου Έ λ σ ας οποία είναι, ότι ο α­ Σπαθάρη παρακολουθούν χρονολογικά ναγνώστης έχει μιαν ευκρινή, έστω και την εξέλιξη της ελληνικής ναυσιπλοΐας εν περιλήψει, εικόνα. στην τέχνη, από την αυγή των νεολιθι­ Είναι «επικίνδυνο» βιβλίο. Η θέση του κών χρόνων ώς τις μέρες μας. δεν είναι στη βιβλιοθήκη. Και είναι «επι­ Μισέλ Φάις κίνδυνο» διότι καταργεί την έννοια της λέξης λεξικό. Ετούτο είναι μυθιστόρημα των εθνών, εθνοτήτων, λαών: διαβάζεται Χ α ρ α κ τ ικ ά για με τη σειρά των γραμμάτων της ελληνι­ το Π άσ χα κής αλφαβήτου ή κατά λήμμα. Διαλέξτε 12 χαρακτικά. Με το σκαλίδι και με το σουγιά και τους δύο τρόπους. Θ α το ανοιγοκλείΠοιοτικά έντυπα προσκύνησαντο Πάσχα σετε ουκ ολίγες φορές. εκδίδουν οι «Ηλε­ Αθήνα, Ηλεκτρονικές Τέχνες, 1995 Βασίλης Κ. Καλαμαράς Δρχ. 2.000 κτρονικές Τέχνες».

ΛΕΞΙΚΑ

Πρόσφατο δείγμα καλής δουλειάς εί­ ναι το καλαίσθητο αυτό λεύκωμα. Σ ’ ένα πρωτότυπο Μ6 T O CKX-VIAI φάκελο περιέχοcaj m o χ ο c o v r ix ΠΡΟΟΚΥΝΗΟΛ.Ν νται δώδεκα χαρα­ T O ΠΚΟΧλ κτικά (Ρέμπραντ, Γ κουέρα, Πενμέικερ κ.ά.) από τον 16ο ώς τον 19 αιώ­ να με θέμα του το Πάσχα. Η φωτο­ γράφηση των έρ­ γων έγινε κατευθεί­ αν από το πρωτότυπα χαρακτικά, τα ο­ ποία ανήκουν στη σπάνια συλλογή του Μπάμπη Λεοντιάδη. Το λεύκωμα διατίθεται επίσης και σε πε­ ριορισμένο αριθμό 100 αντιτύπων. Ηρακλής Παπαλέξης

ΠΑΙΔΙΚΑ-ΕΦΗΒΙΚΑ Π ο ιή μ α τ α μ ε λ ο π ο ιη μ έ ν α Δεκαπέντε θαυμάσια ποιήματα που αναφέρονται στον άμεσο πραγματικό και φαντασιακό κόσμο του παιδιού, συνθέ­ τουν μια μικρή συλλογή, όπου οι λέξεις και ο ιδιόρρυθμος τις πιο πολλές φ ορές στίχος, στοχεύουν στην αναπαράσταση μιας παιδικότροπης ποιητικής γλώσσας. Η εικονογράφηση, με την τέχνη του κολάζ, είναι μια άλλη ποίηση. Τα ευτελή υλικά αναδεικνύουν αριστουργηματικά έναν εικαστικό κόσμο ως άλλη διάσταση των ποιητικών σημαινόντων. Πολύ ενδια­ φέρουσα η μουσική. Είναι από τις ελάχι­ στες φορές που στο παιδικό τραγούδι,

χ ρ η σ ιμ ο π ο ιο ύ ντα ι ΦΙΛΙΑΔΕΝΔΡΙΝΟΥ ηχοχρώματα της Με νότες και με γράμματα Εικον.: Φ. Δενδρινού τζαζ, του δικού μας Αθήνα, Αίολος, 1994 νέου κύματος, του Σελ. 32. Δρχ. 3.700+300 η κασέτα ελαφρού τραγου­ διού και άλλων μουσικών ρευμά­ των δυτικής μάλλον προέλευσης κι επιρ­ ροής, με εκπληκτικά επιτυχημένο τρόπο. Πολύ καλή και η τραγουδίστρια. Γενικά πρόκειται για μια σημαντική δουλειά που μακάρι να βρει και ανάλογη ανταπόκριση. (Για παιδιά από 4-9 χρό­ νων) Γ ιάννης Παπαδάτος

Ε ικ ό ν ε ς για τ ο ν Α ίσ ω π ο Μια μεταγραφή ΣΟΦΙΑ ΖΑΡΑΜΠΟΥΚΑ γνωστών μύθων Αίσωπος του Αισώπου σε Εικον.:Σ. Ζαραμπούκα Αθήνα, Πατάκης, 1995 συνεχή πεζό λόγο Σελ.

29. Δρχ. 2.500 είναι το θέμα αυτού Αδετο 1.300 του καλαίσθητου βιβλίου. Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον όμω ς επικεντρώνεται στην εικονογράφηση, όπου οι χρωματι­ σμοί, η θέση, η ενδυμασία κι η κίνηση των ανθρωποποιημένων ζώων δίνουν α­ νάμεσα στ’ άλλα και μιαν άλλη «εικονοποιητική ερμηνεία των μύθων». (Για παι­ διά από 6 χρόνων) Γ ιάννης Παπαδάτος

Σ ε ξ ο υ α λ ικ ή Α γ ω γ ή Έ να πολύ χρήσιμο βιβλίο που συμβάλ­ Μαμά, πως γίνονται τα παιδιά; λει στη σωστή σε­ Μτφρ.: Μ. Μαλλιαρού Αθήνα, Πατάκης, 1994 ξουαλική διαπαιδα­ Σελ. 38. Δρχ 2.150 γώγηση των μικρών παιδιών. Με απλό και σαφή λόγο και θαυμάσια εικονογράφηση, εξηγεί και δείχνει ό,τι αφορά τον ερχομό στη ζωή του νέου ανθρώπου. Χρήσιμο και το γλωσσάρι όρων που αναπόφευκτα χρη­ σιμοποιούνται. Είναι σίγουρο δε, πως θα βγάλει και του ς γονείς από τη «δύσκο­ λη» θέση που πιθανόν να βρεθούν σε α­ νάλογα ερωτήματα των παιδιών. (Για παιδιά από 6-9 ετών και για γονείς) Γ ιάννης Παπαδάτος

Σα ν άλλος βαρώ νος Μ υνχά ουζεν; Έ ν α ς γάτος με τη... δική του οπτική διη­ γείται τις περιπέτειες, τα παθήματα κα­ θώς και τη διαβίωσή του κοντά σε μια οι­ κογένεια ανθρώ­ πων. Η συγγραφέ­ ΜΑΡΙΑ ΒΕΛΕΤΑ - ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΟΥ ας πετυχαίνει Οι ιστορίες του γατώνου θαυμάσια, σε μια ε­ Νιαρ - Νιάουζεν Εικον.: Λ. Δενεζάκη νότητα μορφής και Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1994 περιεχομένου, να Σε4Ρ72. Δρχ. 1.800 δώσει με ευρηματι­ κό και χιουμοριστι­ κό τρόπο «ειδυλλιακές εικόνες» και σπαρταριστά καθημερινά στιγμιότυπα που πηγάζουν από τις... εκατέρωθεν συμπεριφορές των σχέσεων των δύο κό­ σμων... (Για παιδιά από 6-9 ετών) Γ ιάννης Παπαδάτος

Φ α ν τ α σ ία και Π ο ίη σ η Κάθε βιβλίο που γράφει ο Χ.Μ. τα τε­ λευταία χρόνια είναι κι ένα διαμάντι τ ης παιδικής μας λογοτεχνίας. Είναι κατά βάση ένας παραμυθάς, που με μεταμυθοπλαστικό και μοναδικά ποιητικό τρόπο χρησιμοποιεί σύμβολα και εικό­ νες, για να ταξιδέψει τον μικρό μα και τον μεγάλο αναγνώστη σε μαγικές ασύνορες χώρες, όπου το χαμόγελο κι η ο­ μορφιά, ο έρωτας κι η ευτυχία, είναι πά ­ νω από ό,τι άσχημο κουβαλάει ετούτος ο κόσμος. Και μια μελαγχολία που πλανάται σε όλα σχεδόν τα βιβλία του, δεν εί­ ναι τίποτε άλλο π αρά ένα σήμα που πα­ ραπέμπει σε μιαν άπλετη χαρά, που νοσταλγικά αναβλύζει από κάθε σελίδά των ιστοριών του. Σ ’ αυτό το παραμύθι, ο μυθικός Πήγα­ σος κι ένα ξύλινο άλογο και δυο κορίτσια κι ο αέρας κι ο χρόνος... Αλήθεια, πώς μπορεί να σταματήσει ο χρόνος; Μ α τί λέμε τώρα! Γίνεται, εδώ, να πεις σε 145 λέξεις πώς; Δ ε γίνεται... Στο βιβλίο ό_________________ μως... (Για παιδιά από 7 ετών) ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΟΥΛΟΤΗΣ Μετά φτερά του Πήγασου Γ ιάννης Παπαδάτος Αθήνα, Γνώση, 1994 Σελ. 56. Δρχ 2.000

Μόλις ΚνχΙοφόοηοαν

Π ο ιη τ ικ έ ς Ισ τ ο ρ ίε ς Ιστοριούλες που ΤΡΙΑΔΑ ΚΑΡΑΠΩΡΓΉ μιλούν για μικρές Λιθαράκια και μεγάλες στιγ­ Εικον.: Κ. Βερούτσου Αθήνα, Κέδρος, 1994 μές της παιδικής Σελ. 66. Δρχ. 800 ζωής. Η ιστορία, η φύση, το άμεσο πε­ ΤΡΙΑΔΑΚΑΡΑΠΩΡΓΉ ριβάλλον του παι­ διού, οι χαρές κι οι δυσκολίες που α­ ντιμετωπίζει, τα α­ πλά και φευγαλέα περιστατικά της κ α θ η μ ερ ιν ό τ η τ α ς περικλείουν πάντα μια δυναμική, που μπορεί να τη δει κανείς από πολλές οπτικές λογοτεχνι­ κής ερμηνείας και ύφους. Εδώ, η συγγραφέας με έναν «παιδικά αφελή» τρόπο επιχειρεί να μετουσιώσει όλ’ αυτά μέσα από μια ζωντανή και χαρούμενη ποιητική γραφή. Έ ν α δύσκολο ομολογουμένως εγχείρημα. Είναι αλήθεια ό­ μως, ότι στα πιο πολλά κείμενα το πε­ τυχαίνει. (Για παιδιά από 7 χρόνων) Γ ιάννης Παπαδάτος

Η σ υ ν τ α γ ή των... π α ρ α μ υ θ ιώ ν Έ ν α ς άνθρωπος κλέβει από το Παραμυθοχώρι τους ήρωες των παραμυθιώ ν να του ς φέρει στη γη, για να τους μά­ θουν οι νέες γιαγιάδες. Η Μεταξοκλωθώ, αρχηγός του Παραμυθοχωριού, α­ φού μαθαίνει το λόγο, τον βοηθάει, δίνοντάς του υλικό για να τυπώνει τα π αρα­ μύθια σε βιβλία και μαζί μια ονειρική συνταγή κατασκευής παραμυθιών. Ομως, λέμε εμείς, για να μην φαντάζει και τόσο... ουτοπική η συνταγή της Μεταξοκλωθώς, θα ’πρεπε να «ανακατέ­ ψει» και λίγο τη σύγχρονη τεχνολογία και τις τερατογενέ- _________________ σεις της! Και πόσο ΒΑΣΩ ΜΑΥΡΟΥΔΗ Η Μεταξοκλωθώ κι ο κλέφτης δύσκολο είναι στ’ των παραμυθοπροσώπων αλήθεια να γρά­ Εικον.: Κ. Σαμαρά φεις παραμύθι με Αθήνα, Κέδρος, 1994 Σελ. 47. Δρχ. 1.500 τέτοια σύμβολα! Κι

Μόfa; Κυκλοφόρησαν

ύστερα οι εποχές που γεννούσαν παρα­ μύθια πέρασαν ανεπιστρεπτί. Αρκεί ό­ μως η απελευθέρωση των ηρώων από τον άνθρωπο κι η απελευθέρωση της φαντασίας από τη Μεταξοκλωθώ. Κι ό,τι ήθελε προκύψει... Πάντως, είναι ένα χαρούμενο παραμύθι με πολλή φαντασία, καλό χιούμορ και πολύ καλή χρήση του λόγου. Αξιοπρό­ σεκτη η εικονογράφηση με λαϊκότροπα και παραδοσιακά μορφικά στοιχεία. (Για παιδιά από 7 χρόνων) Γ ιάννης Παπαδάτος

Ο ικ ο λ ο γ ικ ή ισ τ ο ρ ία Είναι μια ιστορία χαρούμενη. Φαινομενι­ κά απλή κι εσωτερικά θλιμμένη. Ό πω ς α­ κριβώς η όψη ενός τσίρκου και το δράμα των ζώων που παίζεται μέσα σ ’ αυτό. Αλήθεια: Πέρα απ’ τα πολύχρωμα φώτα της σκηνής, τις ιαχές του πλήθους και τα καμώματα των κλόουν, ποιος είδε τα θλιμμένα μάτια των ζώων; Ό που μέσα τους αποτυπώνεται το δράμα που παίζε­ ται σ τους τόπους σύλληψής τους ή στις γενιές των σκλάβων που γεννιούνται στων τσίρκρων τα κλουβιά; Ποιος ξέρει ότι τα ζώα δεν είναι γεννημένα για να διασκεδάζουν το πλήθος και να μι­ ΛΙΤΣΑΦΑΡΑΥΤΗ μούνται τον άνθρω­ Το Τσίρκο και ο νάνος Γολιάθ Εικον.: Β. Ψαράκη πο, αλλά για να εί­ Αθήνα, Πατάκης, 1994 ναι ελεύθερα; Ό λα Σελ. 45. Δρχ. 1.500 αυτά τ α είδε και τα έμαθε ένα μικρό κο­ ρίτσι. Η Λουκία. Που γνώρισε ένα νάνο του τσίρκου. Η Λουκία που ονειρεύεται έναν κόσμο των ζώων ελεύθερο. Πρόκειται για ένα υπέροχο βιβλίο που θέτει οικολογικά προβλήματα ουσίας. Και που δημιουργεί προϋποθέσεις αφύ­ πνισης του ανθρώπου από τη μακάρια η­ συχία του. Και η εικονογράφηση, εξίσου σημαντική, πολύ βοηθάει σ ’ αυτό. (Για παιδιά από 7 χρόνων) Γ ιάννης Παπαδάτος

Τ α ξ ίδ ι α υ τ ο γ ν ω σ ία ς Οι γεωγραφικές περιοχές της Ελλάδας,

μαζί κι η Κύπρος, α­ ΜΑΡΙΖΑΚΩΧ ποτελούν ένα οδοι­ Η Γοργόνα ταξιδεύει τον πορικό γνώσης για Μικρό Αλέξανδρο Αθήνα, Κέδρος, 1994 τον μικρό Αλέξαν­ Σελ. 44. Δρχ. 2.200 δρο που μαθαίνει α­ πό τη Γ οργόνα για την ιστορία και τις παραδόσεις του ελληνισμού. Παραδο­ σιακός ο στίχος (ιαμβικός 15σύλλαβος) ταυτίζεται απόλυτα με το επικολυρικό ύ­ φος των 12 ποιημάτων που απαρτίζουν τη συλλογή. Η ανάγνωσή τους πετυχαί­ νει να συγκινήσει γενικά και να ικανοποι­ ήσει αισθητικά τα παιδιά μα και του ς με­ γάλους. Χρησιμοποιώ ντας η συγγραφέ­ ας το γνωστό μύθο, «στοχεύει» να προ­ βληματίσει σε μια κατεύθυνση αυτογνω­ σίας και δημιουργικής θέασης της ιστο­ ρικής συνέχειας του ελληνισμού. (Για παιδιά από 9 χρόνων) Γ ιάννης Παπαδάτος.

Η Α ττ ικ ή σ τ η ν π ρ ο ϊσ τ ο ρ ία Αττική 8ος αι. π.Χ.: ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΦΗΚΑΣ πυκνή βλάστηση, ά­ Αττική 8000 π.Χ. γρια ζώα. Ο άνθρω­ Αθήνα, Πστάκης, 1995 πος - κυνηγός ε­ Σελ. 96. Δρχ 900 κτός από του ς κιν­ δύνους που συνα­ ντάει για την ανεύ­ ρεση της τροφής του, έχει ν ’ αντιπα­ λέψει και με τα στοιχεία της φύ­ σης, του ς σει­ σμούς, τις πλημμύ­ ρες... Τρία παιδιά μεγαλώνουν σε μια πατριαρχική οικο­ γένεια κι οι περιπέτειές του ς είναι κα­ θημερινές και, στο τέλος, οδυνηρές για την επιβίωσή τους. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που με απλό λόγο, λιτές και ζωντανές περιγρα­ φές και το σημαντικότερο με μια οικολο­ γική οπτική, μεταφέρει τον αναγνώστη στην προϊστορική εποχή, δίνοντάς του ανάμεσα σ τ’ άλλα και παλαιοντολογικές πληροφορίες. (Για παιδιά από 10 ετών) Γ ιάννης Παπαδάτος

Ισ τ ο ρ ικ ή μ ν ή μ η Το ασημένιο καπνιστήρι είναι η σύνδεση με την παράδοση, η προσωπική και ιστο­ ρική μνήμη, η συνέχιση της ίδιας της ζω­ ής. ΓΓ αυτό, με κίνδυνο τ ης ζωής του ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος θα το φέρει από εκεί που το είχε κρύψει, όταν εισέβαλε ο Αττίλας στην Κύπρο. Η συγγραφέας και με τούτο της το έργο αγρυπνεί στις επάλξεις της ιστορίας. Με τον έξοχο δε αφη­ γηματικό της τρό­ ΜΑΡΙΑ ΠΥΛΙΩΤΟΥ πο και ιδίως με Το ασημένιο καπνιστήρι τους εγκιβωτιΑθήνα, Πστάκης, 1995 Σελ. 144. Δρχ. 1.150 σμούς, ταξιδεύει --------------------------τον αναγνώστη είτε στο άμεσο ιστορι­ κό παρελθόν είτε στα κατάβαθα της λαϊκής παράδοσης. Έτσι, όχι μόνο κάνει ενδιαφέρουσα την αναγνωστική λει­ τουργία, αλλά και κατορθώνει να διατη­ ρεί ανέπαφη και ζωοδότρα την ιστορική και πολιτιστική μνήμη. (Για παιδιά από 10 ετών) Γ ιάννης Παπαδάτος

Π ε ρ ιπ έ τ ε ιε ς σ τ η ν Π ό λ η Μια τουριστική εκδρομή στην Κωνστα­ ντινούπολη αποδεικνύεται ότι έχει οργα­ νωθεί κατάλληλα, για την προμήθεια ναρκωτικών και τη μεταφορά τους στην Ελλάδα. Αυτός είναι ο μύθος που, μέσα από το απαραίτητο σασπένς, την έκπλη­ ξη και την αγωνία, κοκρυφώνεται με τη σύλληψη των ενόχων. Ανάμεσα στ’ άλλα, το μυθιστόρημα είναι ένας θαυμάσιος ο­ δηγός των ιστορικών μνημείων και της ζωής της Πόλης. Η συγγραφέας, δόκιμη ήδη στο είδος του περιπετειώ δους - α­ στυνομικού μυθιστορήματος, εκμεταλ­ λεύεται τους ήρωες, που σκηνοθετεί κα­ τάλληλα στο χώρο και με ζωντανούς δια­ λόγους, διοχετεύει ευχάριστα την ιστο­ ρική γνώση δίνο--------------------------------- ντας ουσιαστικά κ ιρα ςινο υ

Το ασημένιο καπνιστίρι Εικον : Β.Σκουτάρης Αθήνα, Πστάκης, 1994 Σελ. 217. Δρχ. 1.115

της στοιχεία. (Για παιδιά από 10 χρόνων) Γ ιάννης Παπαδάτος

Μόλις Κυκλοφόρησαν

Τα γ ρ ά μμα τα τη ς ψ υχής Η Μαργαρίτα, στο NENAI. ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ τέλος της εφηβεί­ Μαργαρίτα ας της και στο σκό­ Αθήνα, Πατάκης, 1994 πελο των πρώτων Σελ. 147. Δρχ. 1.280 της αποτυχιών και διαψεύσεων, γρά­ φει στην αρχή ανε­ πίδοτα γράμματα σ ’ έναν καθηγητή της, εκφράζοντάς του, μυστικά, ό­ λους τους προβλη­ ματισμούς της, τα όνειρα, τις ελπίδες της! Έτσι, το περι­ βάλλον της οικογέ­ νειας, του σχολεί­ ου, του κοινωνικού περίγυρου είναι το ερέθισμα κι ο καθηγητής ο δέκτης, που σταδιακά ταυτίζε­ ται με έναν δημιουργικό έρωτα. Εδώ, ο έρωτας είναι ένας πόλος έλξης, μια δυναμική κατάσταση, μια πηγή άντλη­ σης σημάτων γενέθλιων, ένα καταφύγιο που παραπέμπει σε όνειρα, επιτυχία, ευτυχία. Η συγγραφέας, γνωρίζοντας καλά την εφηβική ηλικία, δίνει ένα κείμε­ νο με συναισθηματικά βιωμένο γράψιμο, λυρική διάθεση και ζωντανή γλώσσα. (Για παιδιά από 14 χρόνων) Γ ιάννης Παπαδάτος

Μ ια “ά λ λη ” π ο ίη σ η Πολλά μικρά ποιητικά αριστουργήματα βρίσκονται σ ’ αυτή τη συλλογή, που άλ­ λοτε μας κάνουν τρανταχτά να γελάμε ε­ ξακοντίζοντας τη φαντασία μας σε δυσθεώρητα ύψη μιας υπερρεαλιστικής κάποιες φορές, λογικής, κι άλλοτε να με­ λαγχολούμε για τα όσα τεκταίνονται γύ­ ρω μας. Κι όλ’ αυτά μ ’ ένα απλό μετα-ρονταριανό ύφος, όπου, χιούμορ, φαντα­ σία και ρεαλισμός συνθέτουν ένα έμμε­ τρο ποιητικό σώμα. Ο χειρισμός δηλαδή των κατάλληλων λέξεων, της ρίμας — ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΡΙΝΟΣ και των νοημάτων Τατραγούδια μου δίνουν την εντύπω­ Εικον.:Hanne Greeted Αθήνα, Κέδρος 1994 ση εικονιστικών Σελ. 126. Δρχ. 1.300 συνθέσεων της

Μόλις Κνχλοφόρηοαν

γης, με τους προβληματισμούς, για τα σύγχρονα «αδιέξοδά» της και τα σύννε­ φα, με το χαρούμενο παιχνίδι των λέξε­ ων για τα καθημερινά κι «ασήμαντα», που φαντάζουν ονειρικά να αιωρούνται σ’ έναν σοβοφανή κόσμο. Άλλωστε ο ί­ διος ο συγγραφέας είναι και κλόουν. Έ νας κλόουν των σύννεφων! Που όμως με την ποίησή του πατάει γερά στη γη. Είναι το γνωστό του ύφος, τόσο απαραί­ τητο πιστεύουμε στη χειμαζόμενη κατά­ σταση στο χώρο της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας. (Για όλες τις ηλικίες) Γ ιάννης Παπαδάτος

Γ ια τ η ν Α ισ θ η τ ικ ή Α γ ω γ ή Συνέχεια της δόκιμης πλέον σειράς «Οδηγός για παιδιά» αποτελούν αυτά τα δύο καλαίσθητα βιβλία. Στο πρώτο, πα­ ρουσιάζονται αριστουργήματα της λαϊκής τέχνης [αρχιτεκτονική, γλυπτική, πλαστική, χειροτεχνία, ζωγραφική, μα­ γειρική (!)] από τα βυζαντινά χρόνια ΜΑΡΙΖΑ ΝΤΕΚΑΣΤΡΟ ώς τις αρχές του αι­ Λαϊκή Τέχνη ώνα μας. Στο δεύτε­ Αθήνα, Κέδρος, 1994 Σελ. 45. Δρχ. 1.500 ρο, παρουσιάζονται ΓΙΟΛΑΝΤΑ ΧΑΤΖΗ τα καλλιτεχνικά Γάλλοι Ζωγράφοι, ρεύματα (από την 15ος-19ος αιώνας αναγέννηση ώς τα Αθήνα, Κέδρος 1994 Σελ. 95. Δρχ. 2.500 τέλη του προηγού­ μενου αιώνα) της γαλλικής ζωγραφι­ κής, με 21 δημι­ ουργούς κι αντι­ προσωπευτικά έρ­ γα τους. Προτέρη­ μα των δύο βιβλίων είναι η πρωτοτυπία της παρουσίασης (εικόνα, περιγρα­ φή, πρόσθετες πλη­ ροφορίες) και των ασκήσεων που πε­ ριέχουν (ερωτή­ σεις, προτάσεις). Αποτελούν χρήσιμα εργαλεία στα χέρια των παιδιών, όχι μό­ νο για την κατανόηση του περιεχομένου, αλλά και για την αβίαστη ώθηση για ανά­ λογη δημιουργική ενασχόλησή τους. (Για παιδιά από 10 χρόνων) Γ ιάννης Παπαδάτος

ταEiU ΧΙΛΙΕΣ ΩΣ,

ΚΑΙ

ΓΙΑ

ΒΙΒΛΙΑ ΡΑΝΤΑ

ΤΗΝ ΠΟΥ ΣΑΣ

MI A

ΠΟΛΥΤΙΜΕΣ

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΣΑΣ

ΒΟΗΘΟΥΝ

Σ ’ ΕΝΑΝ

ΒΙΒΛΙΑ

ΓΙΑ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ,

ΦΥΤΩΝ ΝΑ

ΑΛΗΘΙΝΟ

ΚΑΙ

ΜΕΣΟΥΣΗΣ

ΤΗΣ

ΑΝΟΙΞΕ-

ΛΟΥΛΟΥΛΙΩΝ.

ΜΕΤΑΤΡΕΨΕΤΕ

ΤΟΝ

ΚΗΠΟ

’ Η ΤΗ

ΒΕ­

ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ...

ΚΗΠΟΥΣ,

ΤΩΡΑ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΑΝΟΙΞΗ

ΦΥΤΑ

ΚΑΙ

ΑΟΥΛΟΥΑΙΑ

χώρο, στη βεράντα ή τον κήπο. Τα φυτά δεν επανέρχονται στην προηγούμενή τους κατάσταση αντα ξεχάσουμε για λίγες μέρες

Τι να πει κανείς σε ένα θέμα τόσο πλατύ όπως τα λουλούδια,

απότιστα ή απροστάτευτα από εχθρούς ή ασθένειες.

«τους ξεμυστηρευτές πόθων, παθών, ερώτων, που είν’η ευωδιά

Σχετικά με τις προσφερόμενες φροντίδες πρέπει να τις διακρί­

σας λάτρεμα και η αφή σας το μεθύσι», όπως τα υμνεί ο Κωστής

νει η ποιότητα και το μεράκι. Το πότισμα, για παράδειγμα, έχει

Παλαμάς. Για όσους ενδιαφέρονται να δουν πλευρές της καλλι­

τη δική του λογική και δεν μπορεί να γίνεται χωρίς γνώση των α­

τεχνικής έκφρασης που πηγή έμπνευσης αποτέλεσε το άνθος,

ναγκών κάθε φυτού σε νερό. Υπάρχουν φυτά «μπεκρήδες νε­

παραπέμπω στη μνημειώδη έκδοση του περιοδικού Πεφαϊκά

ρού» που θέλουν κάθε μέρα πότισμα, ενώ άλλα ζουν «ασκητικά»

Γράμματα με τίτλο ΛΟΥΛΟΥΔΙΑ, Μάιος 1940. Περιλαμβάνει 60

αντέχοντας στην ξηρασία.

δημοσιεύσεις Ελλήνων λογοτεχνών, καλλιτεχνών και επιστημό­

Με περίσκεψη διαλέγουμε χώμα και μέγεθος γλάστρας εξα­

νων και εξαιρετική εικονογράφηση. Εγώ εδώ, θα προσπαθήσω

σφαλίζοντας συγχρόνως το αποστραγγιστικό τους σύστημα.

να απαριθμήσω τα προβλήματα προστασίας και ανάπτυξης των

Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην επιλογή της κατάλληλης θέσης

φυτών όπως αυτά παρουσιάζονται στο χώρο της Αττικής, πε­

για την τοποθέτηση κάθε φυτού σύμφωνα με τις ευαισθησίες

ριοχή στην οποία ασκώτο γεωπονικό επάγγελμα την τελευταία

και αντοχές του. Οι σχέσεις με αέρα και φως λαμβάνονται υπό-

25ετία.

ψη.

Τη ζωή των φυτών ρυθμίζει ο νόμος «του ελάχιστου», νόμος με ι­

Αφήνω τελευταίο, αν και θα πρέπει να είναι το πρώτο, τα κριτή­

σχύ για κάθε ζωντανό οργανισμό. Ένας ελάχιστος - σε ποσότη­

ρια επιλογής των φυτών. Η αισθητική πλευρά - μορφή, χρώμα,

τα - παράγων είναι απαραίτητος για να διατηρηθεί και να εξελι­

άρωμα κ.ά. - πρέπει να συνδέεται με τη δυνατότητα προσαρμο­

χθεί μια φυτική μονάδα. Με άλλα λόγια πρέπει να προσέχουμε

γής κάθε φυτού στις συνθήκες περιβάλλοντος, κλίματος, που

να μη λείψουν εκτός από τις βασικές φροντίδες, κάτι λεπτομέ­

θα τοποθετηθούν τα φυτά.

ρειες απαραίτητες για την επιβίωση των φυτών. Ανάμεσα σ’

Και κλείνωτο σημείωμά μου με τα λόγια του λεπταίσθητου Τέλ-

αυτές τις λεπτομέρειες συγκαταλέγονται η προσφορά ιχνοστοι­

λουΆγρα:

χείων, η καταπολέμηση σπανίων εντόμων και μυκήτων, αλλά τη

Αν το λουλούδι έλειπε απ’ τον κόσμο, μια υπέροχη ουσία της

μεγαλύτερη σημασία έχει η π ρ οσ εκ τικ ή και σ υνεχή ς

ψυχής μας θα ήταν άφαντη.

παρακολούθηση από μέρους μας των φυτών στον εσωτερικό

ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΕΒΕΛΑΚΗΣ

ιαΕιόιχά

ΕΛΜΟΥΤ ΜΠΑΟΥΜΑΝ Η ελληνική χλωρίδα στο μύθο, στην τέχνη, στη λογοτεχνία Απόδοση: Πέτρος Μπρονααλη Αθη'να, Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φνσεως, 1993 Σελ. 254. Αρχ. 7.800.

Κήποι εσωτερικών χαίρω Μτφρ. ■Επιμ.: Σωτήρης Μαρσέλος Αθήνα, ΚεντικελένηΙ Ακμή, 1992. Σελ. 290. Αρχ. 9.800.

Η ελληνική χλωρίδα σ’όλο της το μεγαλείο- από τον Αριστο­

Διεθνούς φήμης ο συγγραφέας αυτών των κατατοπιστικών

τέλη, τον Ιπποκράτη, τον Πλίνιο, το Θεόφραστο, τον Ηρόδο­

βιβλίων. Και η έκδοσή τους στα ελληνικά, για την εμφάνιση,

το, τον Όμηρο και άλλους, που στα κείμενά τους είχαν περι­

καιτηνεκτυπωτική φροντίδα, αξιέπαινη.

γράφει πάνω από 1.000 διαφορετικά φυτά, ώς τη σύγχρονη

Δύο πολυτελή βιβλία για την καλλιέργεια και τη διακοσμητι-

εποχή.

κή χρήση φυτών και λουλουδιών μέσα αλλά και έξω από το

Οι 500 έγχρωμες φωτογραφίες του συγγραφέα, τα κείμενα

σπίτι.

και η άριστη εκτύπωση κάνουν τη δουλειά του Έλμουτ Μπά-

Στους «Κήπους εσωτερικών χώρων» οι διακοσμητικές ιδιό­

ουμαν μοναδική. Ο ίδιος χαρακτηριστικά αναφέρει ότι σύμ­

τητες των φυτών, η σύνθεση φρέσκων και ξερών

φωνα με έρευνες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Προ­

λουλουδιών, η περιποίησή τους κι ένας οδηγός για να βρί­

στασία της Φύσης, 53 είδη από την ελληνική μόνο χλωρίδα

σκουμε τα φυτά προδιαθέτουν τον αναγνώστη ν’ αρχίσει α­

κινδυνεύουν να εξαφανιστούν. Γι’ αυτό μια καλή φωτογρα­

πό αύριο κιόλας να βάζει τα λουλούδια και τα φυτά στο σπίτι

φία είναι προτιμότερη από ένα ζωντανό λουλούδι που θα

του, άρα και στην καθημερινή του ζωή.

μαραθεί σε λίγες ώρες.

JOHN BROOKES .Αρχιτεκτονική και αχεδιασμός κήπων Μτφρ.: Νίκος Βαφειάδης Α θήνα, Μαλλιαρής Παιδεία, 1994. Σελ. 352. Αρχ. 25.000.

_

J0HNBR0()m Μικρο-κήποι για την αυλή και τη βεράντα Μτφρ.: Δημήτρης Γιδεών Αθήνα, ΚεντικελένηΙ Ακμή, 1992. Σ ά . 220. Αρχ. 9.800.

Δύο βιβλία που μπορούν να γίνουν το δεξί χέρι για σχεδια­

Όσο για το βίβλο «Μικρο-κήποι» απευθύνεται, κυρίως, σ’

στές κήπων, αρχιτέκτονες τοπίου και για όσους ασχολού­

αυτούς που έχουν την πολυτέλεια να διαθέτουν αυλή ή βε­

νται ερασιτεχνικά με τον κήπο τους.

ράντα στα σπίτια τους. Ο συγγραφέας βέβαια δεν σταματά

Αν θέλετε να σχεδιάσετε τον καινούριο σας κήπο ή να ξανα-

σ’αυτούς τους προνομιούχους. Δίνει συμβουλές για το πώς

σχεδιάσετε τον ήδη υπάρχοντα, προμηθευτείτε τα. Οδη­

μπορεί ν’ αξιοποιηθεί κάθε εκατοστό εξωτερικού χώρου, έ­

γούν τον αναγνώστη σελίδα προς σελίδα από το βασικό

στω και μικρών διαστάσεων, όπως ένα πρεβάζι παραθύρου.

σχεδίασμά στην ολοκλήρωση του κήπου. Εκατοντάδες έγ­

Για όσους θεωρούν ότι ο κόσμος των φυτών είναι ένας υπέ­

χρωμες φωτογραφίες, σκίτσα και σχέδια απεικονίζουν τις

ροχος κόσμος, τα βιβλία αυτά είναι απολύτως απαραίτητα.

πρωτοποριακές σχεδιαστικές λύσεις του συγγραφέα. Η έκδοση είναι ιδιαίτερα φροντισμένη. Μια σκληρή καλαί­ σθητη θήκη φιλοξενεί και τα δύο βιβλία.

τα Ειδικά

WILLIAM DAVIDSON ΓΙΑΝΝΗΣ Α. ΤΣΑΛΙΚΙΑΗΣ Φυτά εσωτερικόν χώρον. Φωτογρ.: Ian Howes Μτφρ.: Ελισάβετ Αραμπατζόγλον. Αθήνα, Μαλλιαρής Παιδεία , 1994. Σελ.190.Λρχ. 6.000.

Καλλωπιστικά φυτά για ελληνικούς κήπους ΘεσΙνίκη Παρατηρητής, 1994. Σελ. 256. Δρχ. 7.000.

Τι συμβαίνει αν στο κυκλάμινό σας τα φύλλα έγιναν καφετιά

Περιγράφονται 181 είδη καλλωπιστικών φυτών που μπο­

και ζαρωμένα; Γιατί ο φίκος σας παρουσιάζει μαύρη μούχλα

ρούν εύκολα να βρεθούν στα φυτώρια. Σκοπός του βιβλίου

στα φύλλα του; Πώς θα καταλάβετε αν το φυτό σας ποτίζε­

είναι να εξηγήσει τα χαρακτηριστικά κάθε φυτού, τη σωστή

ται υπερβολικά ή ελάχιστα;

καλλιέργεια και τη συντήρησή του, αλλά και να προτείνει τα

Σ’ αυτό το εγχειρίδιο φυτών εσωτερικού χώρου θα βρείτε ό­

κατάλληλα φυτικά είδη για τους ελληνικούς κήπους.

λες τις απαντήσεις1σωστές συμβουλές, αλλά και εικονο­

Οι πολλές έγχρωμες φωτογραφίες - σπανίως καλά απο­

γραφημένα σχεδιαγράμματα με λεπτομερείς πληροφορίες

τυπωμένες - και τα σύντομα κείμενα κάνουν το βιβλίο εύ­

για την περιποίηση των φυτών, τις αρρώστιες, από τις οποί­

χρηστο σε όσους ενδιαφέρονται, αλλά δεν πολυνοιάζονται

ες απειλούνται, και τη θεραπεία τους.

για την όχι και τόσο ελκυστική εμφάνιση του βιβλίου. Όσο

Χρήσιμο σε όσους αγαπούν τα φυτά και θέλουν να απολαμ­

για τα χονδροειδή λάθη...

βάνουν την ομορφιά τους.

Σκίτσ ο τ η ς Ζ ά ν ν α ς Φ. Μ ελά-Φλώ ρου

τα Ειδικά

Βασίλης Καλαμαράς

Α ς α φ ή σ ο υ μ ε τ ο Π ά σ χ α π ί σ ω μ α ς κα ι να « τ ρ έ ξ ο υ μ ε » έ να μ ή ν α μ π ρ ο σ τ ά . 0 μ ή ν α ς Μ ά ι ο ς ε ί ν α ι π ι ο χ α λ α ρ ό ς σ ε ε κ δ ο τ ι κ ο ύ ς ρ υ θ μ ο ύ ς . Φ ι λ ο ξ ε ν ο ύ μ ε ν ο ι τ η ς σ τ ή λ η ς ε ί ν α ι οι εκ δ ο τικ ο ί οίκοι: Α γ ρω στις, Α π ό π ε ιρ α , Ασ τά ρ τη , Επ ικ α ιρ ό τ η τ α , Ιά μ β λ ιχ ο ς, Ί κ α ρ ο ς, Κ α λ έ ν τ η ς , Κ α ν ά κ η ς , Κ ά τ ο π τ ρ ο , L i b r o , Ρ ο δ α κ ι ό , Φ ι λ ι π π ό τ η ς κα ι Ψ υ χ ο γ ι ό ς . Α Γ Ρ Ω Σ Τ ΙΣ _________________________

______________________ Ε Π ΙΚ Α ΙΡ Ο Τ Η Τ Α

Καλή αστυνομική λογοτεχνία με θέμα της

Η Αννίτα Π α να ρέτο υ εκδίδει τ ο πεντά το ­

τις κατεργαριές μοναχών του Μεσαίωνα:

μο «Η ταξιδιω τική λογοτεχνία». Μ ια απο-

Έ λις Πίτερς «Το κοράκι στο προτείχισμα»

πόπειρα, η ο π ο ία προσ εγγίζει ένα εί­

(Μτφρ.

δ ο ς λογοτεχνίας, πο υ

ΒανέσσαΛάππα).

π α ρ ο υσ ία ζε

άνθηση.

κάποτε Σ ή μ ερ α

α ς όψ εται ο κ ατα ιγισ μό ς πλη­ ροφ οριώ ν και οι εύκ ο λες μ ετα ­ κινήσεις.

Α Π Ο Π Ε ΙΡ Α Ό σ α θα θέλατε να μά θ ε­ τ ε γ ια τ ο μ π λ ο υ ζ κ α ι τ η ν ισ τ ο ρ ία του

του:

μ π λ ο υ ζ»

Κ Α Λ Ε Ν Τ Η Σ ____________________

« Ισ τ ο ρ ία (Μ τφ ρ .

Όσα θα θέλατε να μάθετε για τα 2.600 χρόνια της κρητικής ιστορίας: «Η Κρή­

Γ ιά ν ν η Ά ν δ ρ έ ο υ , ε π ιμ έ ­ λ ε ια

Σάκη

τη και η ιστορία της» των Γιάννη Χρηστάκη - Γεωργίου Πατεράκη.

Π α παδη μη­

τρ ιο ύ ).

Άλλη μια ιστορική μελέτη: Χ.Φ. Μάγιερ: ΑΣΤΑΡΤΗ

«Αγνοούμενοι στην Ελλάδα, Ανθρώπι­ να πεπρωμένα στον ελληνικό εθνικοα-

Η ελληνική βιβλιογραφία του Έρμαν Έσ σ ε εμπλουτίζεται: «Νε­ ανικοί έρωτες» (αφηγήματα), «Ο Φραγκίσκος της Ασίζης» (μυθιστόρημα), «Όμορφη είναι η νιότη» (αφηγήματα), σε μετά­ φραση Παναγιώτη Σκόνδρα. Επίσης «Μια αμαρτωλή» του Τζοβάνι Βέργκα, σε μετάφραση Μ αρίας Κασωτάκη.

πελευθερωτικό αγώνα 1941-1944» (Μτφρ. Γιάννης Μυλωνόπουλος). Η Μαρία Λαμπαδαρίδου - Πόθου εκδί­ δει νέο μυθιστόρημά της: «Σώμα θυμή­ σου όχι μόνο το πόσο αγαπήθηκες». Η καλή μεταφράστρια Μαρία Μαρτζούκου μεταφέρει στα ελληνικά τον «Άγνωστο στρατιώτη» του Λίνα Βάινο,

ΙΑ Μ Β Λ ΙΧ Ο Σ

ο Ντίνος Μιχελής εμφανίζεταΗμε την

Ό λ γ α Κ ά σ σ α «Εγχειρίδιο α στρολογίας», Τ ζέιν Έ λ ε ν Χά-

ποιητική συλλογή «Δίσεκτη εποχή», η Ντίνα Τάκαρη μάς μαθαίνει περισσότε­

ρισον « Δ ιό νυ σο ς και Δ ιο νυ σιακ ά μυστήρια» και «Ορφέ-

ρα για τη Σαπφώ: «Σαπφώ η δέκατη

α ς και ορφικά μυστήρια» (Μτφρ. Ελένη Π α π α δ ο π ο ύ -

μούσα. Μύθος και πραγματικότητα».

λου), Γου ίτλερ «Οι ιππό τες τ η ς Σ τρ ογ γυλ ή ς Τ ρ ά π ε ζα ς

Τέλος, η πανάρχαια σκέψη του Ζεν, ό­ πως όμως εφαρμόζεται: «Η άσκηση

και τ ο Άγιο Δ ισ κ οπ ότηρ ο» (Μτφρ. Α θηνά Δάντη).

Υπόέ/k o iv

Ζ εν» (Μτφρ. Λήδα Παλλαντίου).

ΙΚ Α Ρ Ο Σ ___________________

ΚΑ ΤΟΠΤΡΟ__________________________________________

Ο ποιητής Ε.Γ. Ασλανίδης ε­

Ο εκδοτικός οίκος ειδικεύεται σε επιστημονικά βιβλία, τα ο­

πανέρχεται με την ποιητική του συλλογή «Οι λέξεις του

ποία απευθύνονται στο ευρύ κοινό, κατά κύριο λόγο: Albert

ποιήματος». Ο Ίκ αρο ς δοκι­

Jacquard «Εγώ και οι άλλοι - Μια γενετική προσέγγιση» (Μτφρ.

μάζει να εκδώσει λογοτεχνικό

Χάρης Καζλάρης), Fr. G ross «Ο πολιτισμός των γονιδίων»

περιοδικό, με τον τίτλο «Ίκα­ ρος», και σε επιμέλεια του Ευγένιου Αρανίτση. Κάθε π ό­ τε θα κυκλοφορεί δεν έχει αποφασισθεί ακόμη.

(Μτφρ. Λαοκρατία Λάκκα), Steven Weinberg «Όνειρα για μια τελική θεωρία» (Μτφρ. Βασίλης Σπανός), Boris Cyrulnic «Η αυγή

του

νοήματος»

(Μτφρ. Γιώργος Κυριακόπουλος). Καρπός του εκδοτικού

LIB R O ____________________

οίκου και το περιοδικό

Τι βρίσκουν οι καπνιστές στο

(για τις φυσικές επιστή­

κάπνισμα; Την απάντηση μάς

μες και τα μαθηματικά)

τη δίνει ο Τζουλιέλμο Γκαμπρέ-

«QUANTUM»

ρα Ινφάντε στο μυθιστόρημά

Μάίου - Ιουνίου).

(τεύχος

του «Άγιος ο καπνός». Η μετάφράση σε καλά ελληνικά της* Έφ ης Καλλιφατίδη.

____________ Φ ΙΛΙΠΠ ΟΤΗ Σ ΚΑ Ν Α ΚΗ Μία από τις αντι­ προσω πευτικότε­

Μ ’ ένα βιβλίο πεζογραφίας: Μίνως Μ αρκάκης «Το προπολεμικό σπίτι» (διηγήματα).

Με έμφαση σε εκδόσεις τοπι­ κού χαρακτήρα: Γιάννη Καιρο-

ρες ποιητικές φω­

φύλα «Τοπωνύμια των Αθη­

νές της ονομαζό­

νών, Πειραιά και Περιχώρων»,

μενης γενιάς του

Πέτρου Μανταίου «Τα αγάλ­

70, ο Κώστας Γ. Παπαγεωργίου

συγκε­

ματα λυγίζουν κάποτε...», I. Μαρκογιάννη «Η Αθήνα που έ­

ντρώνει τα

φυγε».

π ο ιή μ α τ α

Ο

μιας τρια-

Καιροφύλλας γράφει για τον

αθηναιογράφος

Γιάννης

γλύπτη «Γιώργο Βιτάλη», ενώ τίας σ ’ έ­ Π ο ικ ιλ ία γ ρ α ­

ναν τόμο.

φ ώ ν α π ό δ ια-

από τη σειρά της λογοτεχνίας θα

κυκλοφορήσουν:

Μάρω

φ ο ρ ε τ ικ έ ς

Βαμβουνάκη «Με βελούδινα

χ ώ ρ ε ς: Μ π ά ο

βήματα ο χρόνος» (μυθιστό­

Ν ινχ «Η ά λλη

ρημα), Ασημάκης Γιαλαμάς

π λ ευ ρά του λό ­ φ ου» (Μ τφ ρ. Γ ιά ν ν η ς Σ π α ν δ ω ν ή ς ), Σ τίβ ε ν Φ ρ ά ι «Ο ιπ π ο ­ π ό τ α μ ο ς » (Μ τφ ρ. Ε λ έ ν η Κ ε κ ρο π ο ύλ ο υ» , Λ ο υ ίζ Λ α μ π ρ ίς

«Διηγώντας τα να κλαις και να γελάς» (διηγήματα), Βάσος

«Το η μ ε ρ ο λ ό γ ιο τ η ς Χ ά να » (Μ τφ ρ. Λ ή δ α Π α λλ α ντίο υ),

Βογιαντζόγλου «Οι γειτονιές

Λ ο υ ί ν τε Μ π ε ρ ν ιέ ρ «Το μ α ν τ ο λ ίν ο τ ο υ λ ο χ α γ ο ύ Κορέλι»

των απίστων» (μυθιστόρημα)

(Μ τφ ρ. Μ α ρ ία Α γ γε λ ίδ ου ).

και του ιδίου «Ποιήματα».

Υπόέκδοοιν

ελληνικά γράμματα Χάρις Καχάκη

Aupstus Υ. Napier, Ph, D.

ΤΟ ΜΩΒ ΥΓΡΟ

0 ΕΥΘΡΑΥΣΤΟΣ ΔΕΣΜΟΣ

TO ΖΕΥΓΑΡΙ

ΣΕΙΡΑ:ΑΝΘΡΩΠΙΝΑΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Με συναρπαστικό τρόπο το βιβλίο περιγρά­ φει τα στάδια από τα οποία περνούν τα άτο­ μα, οι οικογένειες και οι ευρύτερες κοινωνι­ κές ομάδες στην ανέλιξή τους προς ανώτε­ ρα επίπεδα εσωτερικής συγκρότησης. Η βα­ σική θέση του βιβλίου είναι ότι ήδη έχει αρ­ χίσει η αντίστροφη μέτρηση. Ο σύγχρονος άνθρωπος βρίσκεται πια στο κατώφλι μιας πόρτας που θα του ανοίξει καινούργιους κόσμους και θα τον βοήθησει να βγει από το αδιέξοδο. Η αλλαγή θα συντελεστεί όχι χά­ ρη σε κάποιο μαγικό χάπι που θα λύσει ξαφνικά όλα τα προβλήματα, αλλά, σύμφω­ να με την συγγραφέα, μέσα από μια αργή, επίπονη αλλά δημιουργική, ανοδική πορεία.

Ο συγγραφέας, Διδάκτορ στο Παν/μιο της Β. Καρολίνας, Augustus Napier, είναι επι­ φανής θεραπευτής οικογενειών και ζευγαριών και διευθυντής του «Εργαστηρίου της Οικογένειας» στην Ατλάντα της Γεωργίας όπου δουλεύει μαζί με την γυναίκα του. Το βιβλίο για το ζευγάρι είναι ουσιαστικά αυτοβιογραφικό, βασισμένο στην προσωπική του εμπειρία ως συντρόφου, γονιού και θε­ ραπευτή. Έτσι, το αναγνωστικό κοινό έχει τη σπάνια ευκαιρία να βιώσει το μακρύ και κοπιώδες ταξίδι ενός σύγχρονου ζευγαριού προς μια ισότιμη και δημιουργική συνύπαρ­ ξη μέσα από τα μάτια δυο έμπειρων οικογε­ νειακών θεραπευτών.

Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Α Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α Εκδόσεις: Ακαδημίας 88,7ος όροφος, 10678 Αθήνα, τηλ. 3302415 - fax 3836658 Βιβλιοπωλείο: Γ. Γενναδίου 6,10678 Αθήνα, τηλ. 3817826,3806661 - fax 3836658

Ιοΐψτης φάοοψα; κ ό σμ ο ς τ η ς Σοφίας» είναι μια ευφυής

Ο

Από τις πιο σημαντικές προσπάθειες που έγιναν τα τελευταία χρόνια για την εκλαΐκευση του τόσο δύσκολου αντικειμένου της ιστορίας της φιλοσοφίας.

πά ρει απαντήσεις στα μεγάλα ερω τήματα:

σύλληψη μυθιστορηματικής αφ ήγησης Π ώ ς δημιο υργήθηκε ο κόσμος, πότε δημιτων ιδεών που διατυπώθηκαν από το υ ς ουργήθηκε, πο ια είναι η μορφή του; Υπάρχει μ εγαλύτερους φ ιλοσόφ ους του κόσμου, από Θ ε ό ς δημ ιο υργ ός ή όχι; Υπάρχει ψυχή και εί­ την αρχαιότητα ώ ς σήμερα. Το βιβλίο α ­ ναι αθάνατη; Μ ε ποιο τρ ό π ο μπο ρο ύμε να μ ά ­ πευθύνεται σ το υς νέο υς εφηβικής ηλικίας, θουμε για τον κόσμο και να είμαστε βέβαιοι ό­ αλλά και μεγαλύτερους, και πετυχαίνει να δώ ­ τι η γνώση μ α ς είναι αληθινή; Ε ρω τήμα τα ο­ σει με εκλαϊκευτικό και γλαφυρό τρ ό π ο τα συστατικά γνω ρίσματα τ η ς σκέψ ης τους. Ο σ υγγραφ έας πα ρουσ ιάζει με διαλογική μορφή το υλικό, αλλά σε μερικά σ ημεία η α­ φήγηση τ η ς σ κέψ ης ενό ς διανοητή μπο ρεί να είναι εκτενής. Κεντρική πρό σ ω πο του έργου είναι η δεκαπεντάχρονη μαθήτρια Σοφία Α μούνδσ εν που ζει σ ε μια μικρή πόλη τη ς Νορβηγίας, η ο ποία έρ­ χεται σ ε επαφή με τη φίλη τ η ς Γιόρουν, την ά ­ γνωστη τ η ς Χίλντε Μ όλ ερ Κναγκ, τον αινιγμα­ τικό καθηγητή φιλοσοφ ίας Α λμπέρτο Κνοξ

ντολογικά, γνωσιολογικά, ηθικά που μ α ς βα­ σανίζουν σ ’ όλη μ α ς τη ζωή. Αυτή η περιπλάνηση σ τις ιδέες, το ταξίδι στο χρόνο είναι πολύ καλά στημένο, είναι ελκυστι­ κό, ευχάριστο, ουσιαστικό κι επιτυχημένο από πλ ευ ρά ς μάθησης. Ο ι μεγάλοι σ τα θμο ί τ η ς φ ιλοσοφ ίας τ η ς α ρ­ χ αιότητας είναι διατεταγμένοι σε κεφάλαια και έχουν τ ο υ ς τίτλους: «οι μύθοι», «οι φυσικοί φιλόσοφοι», «ο Δημόκριτος», «ο Σωκράτης», «ο Πλάτωνας», «ο Αριστοτέλης», «Η ελληνι­ στική φιλοσοφία».

και την οικογένειά της.

Η α ρχαία ελληνική σκέψη κ αλύπτει το ένα τρί­

Η μύηση τ η ς μικρής Σοφ ίας στη φιλοσοφία και η επικοινωνία τη ς με τη σκέψη τω ν μεγά­

το τ η ς έκτα σ ης του βιβλίου και έχει μια πρω ­ τοτυπία. Ο ι μύθοι έρχονται στο προσκήνιο μέ­

λων σοφών πραγματοποιείται

σ α από την αρχαία Σκανδιναβι­

μ έσ α από μια αλληλογραφία με τον άγνωστο καθηγητή της.

κή παράδοση, ενώ η πρώ τη φυσική φιλοσοφία συνδέεται με την Ιωνική σκέψη και τ α ε­ ρω τήματα για την αρχή και γέ­

Η σκέψη τ η ς μαθή τρ ιας κινεί­ ται μέσ α σε μυθικούς και ονει­ ρικούς τόπους, ανά μεσ α στη φ αντασία και το όνειρο από τη μια μεριά και τη σκληρή πρα γ­ ματικότητα από την άλλη. Συναντιέται με σοφούς, περι­

J O ST EIN G A A R D E R Ο κόσμος της Σοφίας Μτφρ. Μαρία Αγγελίδου Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994 Σελ. 616. Δρχ. 3.800.

νεση του κόσμου, τ α υλικά στοιχεία, τα τελικά κριτήρια τ η ς γνώ σης και τις απαντή­ σεις. Ο Δ ημ ό κρ ιτος ειδικότερα θεωρείται ω ς

ο

φ ιλόσοφ ος

πλανιέται σ το υ ς αιώνες για να

Κριτική

πο υ συνέλαβε την πολυπλοκότητα, πο λ υ μ ο ρ ­

στον ορίζοντα με τη σύζευξη Ελληνικής και

φία και α πειρότητα του κόσμου προτείνοντας

Α νατολικής σκέψ ης ω ς ταύτιση τη ς α πόλυτης

μια εξήγηση για τ α έσχατα συστατικά του, με­

βεβαιότητας τ η ς γνώ ση ς με την ύπαρξη του

γα λοφ υής χω ρίς να έχει ανάγκη το Θ εό ά με­ σα.

χα στο νεα ρό αναγνώστη να καταλάβει ότι η

Ο σ υγγρα φ έα ς του βιβλίου, στο σημείο εκεί­

πίστη και η γνώ ση είναι ισοδύναμα, αφού πε-

Θεού. Φ θάνοντας στο Μ εσαίω να δίνει εύσ το ­

νο που πα ρουσ ιάζει τη φιλοσοφία στην α ρ ­

ριπλανηθεί σ τις εσχα τιές του φόβου, τ η ς ε νο­

χαία Α θήνα δείχνει με παιδαγωγική και διδ α ­

χ ής για τις α μα ρτίες του. Το νέο κ ο ίτα γ μ α τη ς

κτική πληρότητα τη στροφ ή από τ α κ οσμολο­

ιστορίας του ανθρώ που πια είναι η γραμμική

γικά ε ρω τή μα τα των προσω κρατικώ ν στα αν-

συσσω ρευτική εξέλιξη και π ρ ό ο δ ο ς (Α υγου­

θρω πολογικά των σοφιστώ ν και του Σωκράτη

στίνος).

προβ ά λλοντα ς την α μφισβήτηση και τάσ η για αμφιβολία και διαρκή αναζήτηση νέων κριτη­

π ω σ ης των θεμελιω δών ερω τημάτω ν για τον

ρίων για την αληθινότητα τ η ς σκέψης. Δ ια ­

κόσμο σ το υς νεό τερ ου ς χ ρό νο υς είναι η αντι-

Για τον συγγραφέα, αφετηρία τ η ς διατύ­

μορφώ νει ένα σκηνικό τη ς α ρχα ία ς Α θήνας με

δογματική ανθρωπιστική σκέψη τ η ς Αναγέν­

τ α μ εγαλοπρεπή κτίρια (Ακρόπολη, Αγορά,

νησης. Α πό το σ ημείο α υτό και πέ ρ α κάνει μια

θέατρα) όπου τ αξιδεύει ν οερά η μικρή Σοφία

πετυχημένη περιήγηση σ τις ιδέες τω ν νεότε­

και συζητάει με τ ο Σωκράτη και τον Πλάτωνα.

ρων Ντεκάρτ, Σπινόζα, Λοκ, Καντ, Χέγκελ,

Ο Ν ο ρ β η γό ς σ υγγρα φ έα ς και καθηγητής

Μ α ρ ξ μέχρι σήμερα, αναζητώ ντας τη βαθύτε­

τ η ς φ ιλοσοφ ίας α πευθυνόμενος σ το υ ς νεα­

ρη ουσ ία τ η ς σκέψ ης τους, πο υ είναι η α ναζή­

ρ ο ύ ς αναγνώστες, αλλά και τ ο υ ς μεγαλύτε­

τηση κριτηρίων αληθινής και έγκυρη ς γνώ ­ σης.

ρους, π ρο σ π α θεί να δώσει να κατανοήσουν ό­ τι από τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ. υπή ρξε ανάγκη

Η δ ιαρκής αμφιβολία του Νεκάρτ για τη

να συγκροτηθούν σ τα θερά και αμετάβλητα

βεβαιότητα τη ς γνώ σης μ α ς εκφράζεται με τη

κριτήρια για τη γνώση μ α ς ό σ ον αφ ορ ά τη φύ­

ρήση «σκέφτομαι ά ρα υπάρχω». Η μόνη βε­

ση και την κοινωνία και α υτό το έ ργο ανέλαβε

βαιότητα είναι η καθαρή, ενεργής γνώ ση π ου

να κάνει ο Πλάτωνας. Μ ε τις ερω τήσεις του

ταυτίζετται με το Θ ε ό και εκφράζεται στη μ α ­

για ένα τέλειο πρό τυπο ενό ς π ρ ά γ μ α το ς έξω

θηματική σκέψη. Ο Σπινόζα ταυτίζει την όλη

από τον πραγματικό κόσμο τω ν αισθήσεω ν ή­

διαδικασία με την ο υσ ία τη ς θεω ρ ίας του φύ­ ση ίσον Θεός.

θελε ν α δώσει ένα τελικό κριτήριο εγκυρότητας, που ταυτίζεται με τον κόσμο τω ν ιδεών

Ο συγγ ρα φ έα ς προσ εγγίζοντας τ ο υ ς εμπειρι-

και το Θεό.

σ τέ ς Λοκ, Χιο υμ δίνει πολύ πα ραστατικά την

Η βέβαιη και έγκυρη γνώση ταυτίζεται με τα

αναζήτηση μεγαλύτερης επαφ ή ς με τ α α ισθη­

τέλεια σ χή μα τα τ η ς γεω μετρίας, την α μετά ­

τ ά πρ ά γμ α τα με σ κοπό τη διαμόρφ ω ση έ­

βλητη κίνηση των ουρανίων σωμάτων, τη

γκυρων κριτηρίων τ η ς γνώσης. Φέρνει στο

σ υμ μ ετρία και στη γη τη γεω μετρική ισότητα και δικαιοσύνη.

προσκήνιο το ρ όλο πο υ έπαιξε ο διαφ ω τισμός

Ο συγγραφέας αντιπαραθέτειτη διδασκα­ λία του Αριστοτέλη προς αυτή του Πλάτωνα, λέγοντας, ότι γι’ αυτόν μεγάλη σημασία είχε η εμπειρία, ως πηγή της γνώσης για να συγκρο­ τηθεί μια αντίληψη για τα πράγματα. Όμως α­ νάμεσα στην ύλη και μορφή εγγυητής είναι ο Θεός, αυτός ο πρώτος κινητήρας. Κάνοντας παραπέρα μια διαδρομή ανάμεσα στις ελληνι­ στικές θεωρίες έρχεται σε επαφή με τον νεο­ πλατωνισμό της ύστερης αρχαιότητας, ζω­ ντανεύει την ατμόσφαιρα της εποχής και προ­ βάλλει με επιτυχία τη νέα οπτική που έρχεται

λόγια η έννοια του ο ρθού λόγου, όταν η πίστη

Κριτική

στην ιστορία και γίνεται κατανοητή με απλά στο λ ογικό ταυτίζεται με την ανάγκη για μ ό ρ ­ φωση του λαού. Μ ια ω ραία και εκλαϊκευτική παρουσ ίασ η γίνεται στο φ ιλοσοφικό σ ύσ τη μα του Καντ και δίνεται μια εικόνα τ η ς κριτικής σκέψ ης κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα και α ναζήτησης α υσ τη ρότερου κριτηρίου τ η ς γνώσης. Ο Κ α ­ ντ, κατά τον συγγραφέα, έφ τασε στα όρια τη ς συλλογιστικής διαδικασίας, προκειμένου να δώ σει οριστική απάντηση σ τα μεγάλα π ρ ο ­ βλήματα του όντος και τ η ς γνώσης.

Τεύχος 125, Μάρτιος 1995

σης). Ο σ υγγραφ έας σ ’ αυτό το σ ημείο δίνει με ικανοποιητικό τρό πο τη νέα σκέψη του ι­ στορικού υλισμού, που σ τα πλαίσια ενός ιστο­ ρισμού γεννιέται η αντίληψη για υλική βάση, οικονομικές ανάγκες και συμφ έροντα στην

Μηνιαία επιθεώρηση, Μαυρομιχάλη 39, Αθήνα 106 80, τηλ./fax: 3619837, τηλ.: 3624323

παγκόσμια κοινωνία και διεκδίκηση με πολιτικοϊδεολογική θεωρία.

Κοινωνική ανάπτυξη, προς τι;, της Σύντα­ ξης Χαρτί δε βγαίνει μόνο απ’ τα δέντρα, του Γ. Παρασκευόπουλου Περιβαλλοντική Εκπαίδευση: ένα χελιδόνι δε φέρνει την Άνοιξη, της Εύης Τσιτιρίδου Μια Σύμβαση για την Ερημοποίηση, του Γ. Σαμιώτη Κύρος και μεγαλοσύνη, του Β. Παπακριβόπουλου Ανησυχία στις αργεντίνικες πάμπας, του Μιχάλη Μοδινού Θύλακες φτώχειας και εξαθλίωσης στην Ελλάδα, του Γιάννη Σακιώτη Θα σωθούν οι άγριες καμήλες της Ασίας;, της Εύης Τσιτιρίδου Το πλουτώνιο της Θούλης, του Β. Παπακριβόπουλου Λαθρεμπόριο χλωροφθορανθράκων: για μια χούφτα δολάρια, του Ανέστη Τσιτιρίδη Οι πλημμύρες δεν γνωρίζουν σύνορα, του Μιχάλη Μοδινού Σε χρόνο μηδέν, του Αγγέλου Ελεφάντη • Μιχάλης Μοδινός: Κατά της περιθωριοποί­ ησης, η ανάδυση του «κοινωνικού» Λούις Σας: Το τέλος του ρασιοναλισμού στην κοινωνική ανθρωπολογία

Σ τα τελευταία κεφάλαια ο J. Gaarder π α ­ ρουσιάζει εκείνη την πλευ ρά τη ς πα γκόσμια ς σκέψ ης που συνδέεται με τη βιολογική και ψυχολογική διάσταση του ανθρώπου (Δαρβίνος, Φρόυντ) και τ ις υπαρξιακές αναζητήσεις του. Σε γενικές γρ α μ μ ές προβάλλει την ιδέα ότι ό λα τ α βιολογικά όντα έχουν μια υλική βά­ ση και εξελίσσονται, ο άνθρω πος καθορίζεται από τ α γονίδια αλλά και τ ις ψυχικές καταστά­ σεις (φοβίες, άγχη, αυταπάτες) που έχουν σχέση και με την παιδική του ηλικία. Εδώ στέ­ κεται για να μ α ς υπενθυμίσει ότι οι υπαρξισ τές κάνοντας μια βουτιά στο Εγώ του αν­ θρώπου, τη μοναξιά του και την αναζήτηση ελπίδας, είχαν σαν μοτίβο τη ρήση του Σ αρτρ «ο άνθρω πος είναι καταδικασμένος να είναι ε­ λεύθερος». Ο ι τρ εις α υτές διασ τάσ εις του αν­ θρώ που τον οδηγούν ν α ξεπεράσει το «εγώ» και τ ις μικρότητές του, τ ις φοβίες, τ ις ενοχές, τον τρ ό μο τη ς μοναξιάς και να γίνει ρεαλι­ στής. Να κάνει μια σύγκριση των ορίω ν του με τη μεγαλοσύνη του σύμπαντο ς - ένα ς ω ραίος δ ιάλογος αναπτύσσεται με αντικείμενο τα ά ­ σ τρ α και το υ ς γα λαξίες - και να κατανοήσει τη θέση του. Συμπερασματικά, το βιβλίο α υτό είναι μια από τ ις πιο σ ημαντικές π ρο σ πά θειες που έγι­ ναν τ α τελευταία χρόνια για την εκλαΐκευση του τόσ ο δύσκολου αντικειμένου τ η ς ιστο­ ρίας τ η ς φιλ οσοφ ίας και πετυχαίνει το στόχο του. Σ π ύρο ς Τουλιάτος

Μιχάλης Προμπονάς: Το νερό σε πολεμικό κλοιό Παύλος Νεράντζης: Η επιστροφή των απάτριδων Θοδωρής Παπαπαύλου: Προεκλογικός χαρτοπόλεμος και οικολογικό κόστος Ζαν Λουί Γκομπώ: Κερδοσκοπία και πρώ­ τες ύλες Α. Ανηψητάκης, Μ. Πλεξουσάκης: Ο Αθερινόλακκος Σητείας στο στόχαστρο της ΔΕΗ Β. Ζάνου, Π. Παναγιωτίδης: Υδατοκαλλιέρ­ γειες: πράσινη «βιομηχανία» σε γαλάζιο φόΜαρία Ταλιαδώρου: Αγροτικός αναδασμός και φυσικό περιβάλλον INDEX Κι ακόμα: Ευρω-οικολογικά, Βιβλίο, Μουσοικο-λογίες, Περιφερειακά-Διεθνή, Τοπικός Τύπος, Επιστολές

Η Ν έ α Οικολογία κυκλοφ ορεί την 15η κ άθε μ η ν ά ς

Α πό την άλλη μεριά ο Χέγκελ δεν έκανε τίπο­ τα άλλο από το να αποδείξει ότι δεν υπάρχουν αιώνιες αλήθειες και διαχρονικός Λόγος, ότι όλα εξελίσσονται μέσ α στην ιδέα π ου εξωτερικεύεται ω ς φύση και μετατρέπεται σε π α ­ γκόσμιο πνεύμα. Ο Χέγκελ κληροδότησε στον Μ α ρ ξ την ιδέα τ η ς εξέλιξης - προ ό δ ου τη ς Σκέψ ης και τη διαλετική μέθοδο (θέση, αντίθεση, σύνθεση και μια διάστασή τ η ς ω ς άρνηση τ η ς άρνη­

11

Σαψό

Πρόκειται για ένα.σατιρικό έργο που όμοιο του έχει να μ ας δώσει η ελληνική λογοτεχνία από τον προηγούμενο αιώνα, με την «Πάπισσα Ιωάννα».

Μ

ε τον «Παλαιό των ημερών» ο Παύλος Μάτεσις ξαναγυρνάει στην αγέλαστη και σκο­

η θρησκοληψία.1 Σατιρίζονται και καταστάσεις ολότελα σύγχρονες. Για παράδειγμα, οι γονείς

τεινή «Αφροδίτη» και στα ζοφερά διηγήμα­

στέλνουν τα ανήλικα κορίτσια τους για να περι-

τα της «Ύλης του δάσους». Πρόκειται για ένα

ποιηθούντον άρρωστο ελληνοαμερικάνο, ώστε

σατιρικό έργο που όμοιο του έχει να μ ας δώσει

να τα βάλει στη διαθήκη του, ξέροντας τι είδους

η ελληνική λογοτεχνία από τον προηγούμενο

περιποιήσεις θα του προσφέρουν. Ό ταν α υτός

αιώνα, με την «Πάπισσα Ιωάννα». Αν μάλιστα το

πεθαίνει και αποδεικνύεται ότι είναι απένταρος

έργο αυτό είχε διατηρήσει το σπαρταριστό

και τα κορίτσια σε προχωρημένη εγκυμοσύνη,

χιούμορ της «Μητέρας του σκύλου», χιούμορ

οι γονείς τους, αφού δεν έγινε το «θαύμα» να α­

καθόλα ισάξιο του Ροΐδη, η ομοιότητα των δύο

ποβάλουν, θα τα σκοτώσουν.

έργων θα ήταν ακόμη μεγαλύτερη.

Εύκολα αναγνωρίζει κανείς στο παραπάνω ε­

Έ ν α ς αγύρτης κάνει, υποτίθεται, θαύματα. Ο

πεισόδιο το μοτίβο της «έκδοσης», κυρίαρχο

κόσμος παραληρεί. Κάποιος αφήνει το παιδί

στα θεατρικά του Κώστα Μουρσελά (αν και εκεί

του να πεθάνει για να δεχτεί τη δόξα της ανά­

παίρνει τη μορφή της έκδοσης της συζύγου και

στασης. Τρεις άντρες που οι γυναίκες τους δεν

όχι κόρης), με το οποίο σατιρίζεται η φιλοχρη­

μπορούσαν να συλλάβουν, μένουν έγκυες α­

ματία των Νεοελλήνων.

φού πέρασαν μια βραδιά με τον «παλαιό των η­

Στο οπισθόφυλλο υπάρχει ένα κείμενο όπου ο

μερών». Σε ένα πανηγύρι οι πιστοί σφάζονται

Μ άτεσις προσπαθεί να αμβλύνει τις σατιρικές

μεταξύ τους για να διεκδικήσουν καθένας για

του αιχμές μιλώντας για το «βαθύχρωμο, αγριε­

τον εαυτό του το Θαύμα. Και όλα αυτά συμβαί­

μένο, ωραίο ελληνικό ασυνείδητο. Σκοτεινό, ε­

νουν την εποχή που γράφηκε η Πάπισσα Ιωάν­

παναστατικό και επαναστατημένο... η απαίτηση

να, σε μια ορεινή περιοχή της Ελλάδας.

lilt lH IllP

Βέβαια, αναρωτιέται κανείς, τί νόημα έχει μια σάτιρα ενός κό­ σμου παρωχημένου, που οι ελά­

ΠΑΥΛΟΣ ΜΑΤΕΣΙΣ Ο Παλαιός των ημερών

χιστες επιβιώσεις του διατη­ ρούνται στην ελληνική περιφέ­ ρεια. Καταρχήν, δεν σατιρίζεται μόνο

Αθήνα, Καστανιώτης, 1994 Σελ. 216. Δρχ. 2.500.

του Έλληνα να νικάει, να διεκδικεί ύψος και εύρος Θεού, σε ένα έργο που επιφανειακά μόνο έχει σχέση με θρησκείες. Η Ελληνική δίψα όχι για την καθημερινή, αλ­ λά για τη «γιορτινή» πραγματι­ κότητα. Το ελληνικό αίτημα, η ζωή να γίνει παραφορά, αλλιώς γίνεται βάρος».

Αν όντως ήταν αυτός ο στόχος του, ομολογού­ με ότι δεν τον διακρίναμε. Απεναντίας, το κείμε­ νο αυτό το διαβάσαμε σαν μια ακόμα σατιρική αιχμή ενάντια στο πολυσυζητημένο τελευταία θέμα της «ελληνικότητας»2 (η λέξη Έλληνας ή

GUTENBERG ΤΟ Μ Υ Σ Τ ΙΚ Ο ® ΤΟ Π Α Ρ Α Δ Ε ΙΓ Μ Α

παράγωγά της απαντάνε τέσσερις φορές σε αυτό το μικρό κείμενο). Να ποια είναι σε τε­

C

λευταία ανάλυση η ελληνικότητα για την οποία

hr .

H eadin gton

Ιστορία

κόπτονται τόσοι τελευταία: θρησκοληψία και

τής Δυτικής Μουσικής

ταρτουφισμός. Η σάτιρα δεν βρίσκεται όμω ς μόνο στο επίπεδο της μυθοπλασίας, αλλά και στο επίπεδο του κει­ μένου. Ό λα τα γεγονότα περιγράφονται σε ένα

(2 ττ., μετάφραση Μάρκος Δραγούμης)

βιβλικό, παρωδιακό ύψος3. Η λατρεία του Μάτεσι για το γκροτέσκ [μια γυναίκα μετεωρίζεται (levitation), η σκιά του Ζάγρου σκαλώνει σε κάτι πουρνάρια κ.ά.], που εκ­ φράστηκε κυρίως στα διηγήματα και στα θεα­

Δ.

τρικά του, σε συνδυασμό με την τριτοπρόσωπη

Σ τ α μ ε λ ο ς

Νεοελληνική

(εξωδιηγητική ετεροδιηγητική) αφήγηση, αμ­

Λαϊκή Τέχνη

βλύνει τις σατιρικές αιχμές. Ενώ χλευάζεται η α­ ναμονή τ ου θαύματος, το υπερφυσικό τοποθε­ τείται στο ίδιο επίπεδο με το φυσικό, πράγμα που τελικά κάνει και το ίδιο το θαύμα πιθανόν, έ­ στω κι αν οι θρησκόληπτοι χωριάτες δεν θα το δουν ποτέ. Η ποίηση όμω ς τ ης γκροτέσκ εικονοπλασίας αντισταθμίζει αυτή την αδυναμία. Μ πάμπης Δερμιτζάκης

Ζ.

Σ ι α φ λ ε κ η ς

Ή Εύθραυστη ’Α λήθεια

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1.

Οχι μόνο στη χριστιανική, αλλά και στην αρχαιοελλη­ νική εκδοχή της, όπως υποδηλώνουν τα ονόματα των δύο κύριων ηρώων, του Ζάγρου, που υποδηλώνει το Ζαγρεύς, όνομα του Διονύσου, και του Ελισσαίου,

Πολύτιμα βιβλία γιά τόν Πολιτισμό

που ήταν μαθητής του προφήτη Ηλία.

2.

Αναφέρουμε σαν παράδειγμα από το χώρο της πεζο­

καί τήν Τέχνη

γραφίας το «Αδιανόητο τοπίο» του Τάκη Θεοδωρόπουλου και από το χώρο του δοκιμίου τις «Μεταμορ­ φώσεις του εθνισμού και το ιδεολόγημα της ελληνι­ κότητας στο μεσοπόλεμο» του Δημήτρη Τζιόβα.

3.

Ο μεγάλος διδάξας είναι βέβαια ο Τζόις, που σε μια καθαρεύουσα ευαγγελίου αφηγείται κραιπάλες και έ­ ρωτες στο 14ο κεφάλαιο του Οδυσσέα.

Κριτική

Στην πρόζα του Δ. Μητρόπουλου ελλοχεύει μια ένταση, η οποία

ΟψΜίρΐ'ζ· /

συνειδητά ή ασυνείδητα υποστέλλεται, σανο συγγρ α φ έα ς να επιδιώκει να εναποθηκεύσει μια παρακαταθήκη δυναμικού -

m

ένα συν-όπλο, πλην αναπληρωματικό, το οποίο

/

επιφυλάσσεται να

/

χρησιμοποιήσει σε μελλοντικές ζοφ ερ ότερ ες- μέρ ες

ο εισαγωγικό σημείω μα του βιβλίου του

Τ

Δ.Μ. μ α ς προειδοποιεί: «But where I’m from

the rivers are cold...». Εξα ρχή ς λ οιπόν έχουμε μία κατάθεση κα­

ταγω γής του συγγραφέα, από έναν τόπ ο που είναι μεν εξ ορισμού ρευσ τός (άρα και αγώγι­ μος, τ ό π ο ς τ η ς γένεσης του έρω τα και τ η ς κί­ νησης),

αλλά

ταυτόχρονα

επιλέγεται

ως

ψυχρός,

ά ρα

εγκεφαλικός

και νηφάλιος,

προϊδεάζοντάς μ α ς για μία πρό ζα οξυδερκή, παρατηρητική και στέρεη, που ελέγχει τ α τεκταινόμενα από μία απόσταση, χωρίς ό μω ς να είναι ποτέ φλεγματική, και το κυριότερο να μην υποκύπτει στη γοητεία τη ς ίδιας τη ς τ ή ς καταγωγής. Το όχημα που επιλέγει ο Δ.Μ., για ν α μ ας διηγηθεί τις ιστορίες του είναι αναμφ ισβήτη­ τ α ιδιωτικής χρήσης. Γ ρ αμμένες σε πρώ το πρόσω πο, οι 8 ιστορίες του περιγράφ ουν ε­

νος δ εσ μ ό ς που φθίνει, κάποιες π ρόσ καιρες σχέσεις και, αναπάντεχα, ένας ανολοκλήρω ­ τ ο ς έρω τας στην τελευταία ιστορία, η οποία πιστεύω πω ς συνιστά την αρτιότερη της συλλογής. Δ εν απουσιάζουν και τα αντρικά πρόσω πα, παλιοί και νεότεροι φίλοι, έντονες μνήμες προσώπων, συγκυριώ ν και χώρων. Ό λ α αυτά, όπω ς είπαμε, διυλισμένα μ έσα από τη δική του υποκειμενική (αλλά και ενίοτε ντοκουμενταρίστικη, έω ς και κυνική ματιά), η οποία πολιορκεί το εκάστοτε αντικείμενο του πόθου του, επιτρέποντάς του ω στόσο την προσω πική τ ου α νάσα και την α πόλυτή του ι­ διαιτερότητα και ακεραιότητα. Α ς μη νομιστεί πω ς η ματιά αυτή στερείται συγκίνησης. Αντί­ θετα, επειδή ακριβώς είναι απόλυτα ειλικρι­ νής επιτρέπει στον Δ.Μ. να μιλά για α ισθήμα­ τα και όχι αισθηματολογία. Για το αληθές αυτής τη ς διαπίστω σης νομίζω πω ς συνηγο­

μπειρίες του συγγραφέα από

ήρ ω ές του. Τ ο υς εισάγει, το υ ς

λύκειο έω ς και την απόλυσή του α πό το στρατό, διατρέχο-

περιγράφ ει και ύστερα του ς ΔΗΜΗΤΡΗΣ

ντας τ α φοιτητικά του χρόνια και τη μεταπτυχιακή περιπέ­ τεια στο Λονδίνο. Σ ταθερό ά­ ξονα α ναφ οράς αποτελούν οι διαδοχικές, ερωτικές κυρίως, περιπέτειες, ένας μακρόχρο-

Κριτική

ρεί η ιδιαίτερη μεταχείρηση που επιφυλάσσει ο Δ.Μ. σ τους

την αποφ οίτησή του από το

«αμολάει», θα έλεγα, να βιώ-

Μ Η Τ ΡΟ Π Ο ΥΛΟ Σ

σουν τ ις ποικίλες περιπέτειές

Κρυφή Ναταλία

τους, κάτω πάντα από τη δική

Αθήνα, Καστανιώτης, 1994 Σελ. 114. Δρχ. 2.000.

του εποπτεία. Αυτό που τον εν­ διαφέρει πρωτίστως, είναι η α ­ ντανάκλασή το υ ς

στον δικό

του ψυχισμό, γι’ αυτό φροντίζει να είναι τις περισσότερες φορές παρών, να τους συνο­ δεύει σε πόσης φύσεως χώρους: σε night­ club, dinner party, ναυτικούς ομίλους, εστια­ τόρια κ.λπ., χώρους τους οποίους άλλες φο­ ρές αναφέρει επακριβώς (γνωστά αθηναϊκά στέκια), και άλλοτε μεταμφιέζει, με τέτοιο ό­ μως τρόπο ώστε να είναι αναγνωρίσιμοι στην πλειοψηφία των αναγνωστών. Κατά τη διάρ­ κεια της συνεύρεσης ο ίδιος συνήθως απο­ στασιοποιείται και ονειρεύεται, προσπαθώ­ ντας να εξηγήσει άλλες φορές το πώς εξελί­ χθηκαν ή αναμένεται να εξελιχθούν οι ζωές τους, και άλλες το πώς ακριβώς αυτές οι ζωές έχουν επηρεάσει ή αντανακλούν στη δική του. Στην πρόζα του Δ.Μ. ελλοχεύει μία έντα­ ση, η οποία συνειδητά ή ασυνείδητα, - θα κα­ τέληγα πως συνειδητά, υποστέλλεται, σαν ο συγγραφέας να επιδιώκει να εναποθηκεύσει μία παρακαταθήκη δυναμικού - ένα συν-όπλο, πλην αναπληρωματικό, το οποίο επι­ φυλάσσεται να χρησιμοποιήσει σε μελλοντι­ κές - ζοφερότερες - μέρες. Ταυτόχρονα ό­ μως το αναρτά σε περίοπτη θέση στο προσω­ πικό του οπλοστάσιο σαν είδος πρώτης ανά­ γκης, έτοιμο ανά πάσα στιγμή να διαδραματί­ σει καίριο ρόλο. Με την έννοια αυτή, ο τρόπος γραφής του Δ.Μ. αποτελεί για τον ίδιο ένα πρώτο οχυρό, μία στέρεα δομημένη ζώνη που προστατεύει εξωτερικά τον δημιουργικό του χώρο που ο ί­ διος αφήνει ελεύθερο, ένα τοπίο αξιοπρόσε­ κτης έκτασης, το οποίο επιτρέπει στους ήρωες κατοίκους του να το καλλιεργούν, να το διασχίζουν από άκρη σε άκρη (με ποικίλα μέ­ σα), νατό νοσταλγούν, έως και νατό καταπατατούν. Ταυτόχρονα, επιφυλάσσει στον ίδιο τον ρόλο του συντονιστή, του σκηνοθέτη θα έλεγε κανείς που καθοδηγεί αυτά τα πρόσω­ πα καθορίζοντας τις ορμές και τις κινήσεις τους, χωρίς όμως ο ρόλος του να είναι ποτέ εμφανής ή προσδιορισμένος. Σαν ο Δ.Μ. να διαλέγει το γήπεδο, να κάνει τη σύνθεση και να συμμετέχει και ο ίδιος στον αγώνα παρακολουθώντας και παράλληλα σχολιάζοντας την κάθε φάση, σαν ένα είδος

προπονητή - παίκτη, που αναρωτιέται και συνπάσχει για την τελική έκβαση την οποία βέ­ βαια μόνο ο ίδιος γνωρίζει, ή υποψιάζεται. (Η οποία παρεμπιπτόντως δεν μας γίνεται ποτέ γνωστή). Ο τίτλος τέλος δεν είναι τυχαίος: αφορά μία γυναίκα που ονομάζεται «Ναταλία», ωστό­ σο παραμένει «κρυφή», παρόλο που έχει πια γυρίσει οριστικά (;) στην Αθήνα. Είναι ακρι­ βώς αυτό το ακαθόριστο, το άπιαστο της γυναικείας φύσης που μαγεύει τον Δ.Μ., και τον οδηγεί, μέσα από την απόλυτα προσωπι­ κή του συγγραφική ιδιοσυγκρασία, στην κα­ τάθεση εντυπώσεων, τύπων συμπεριφορών και ανακατατάξεων, κατά τη διάρκεια μιας κα­ θοριστικής για τη ζωή φάσης, συμπεριφορών, που επιτρέπουν στον αναγνώστη να μπει σ’ έ­ ναν γοητευτικό κόσμο, στον αμείλικτο κόσμο της ενηλικίωσης και της αναζήτησης του έρω­ τα και της κρυφής καταγωγής του. Αλέξης Σταμάτης

Δ ιο ν. Κ ω σ τίδη ς

ΤΟ ΑΡΓΟ ΒΑΔΙΣΜΑ ΓΗΣ ΑΙΘΡΑΣ 'Ισ το ρ ίες π ά θ ο υ ς

ΕΚΑΟΪΕΙΕ «ΛΟΛΟΝΗ»

Πρόκειται για ένα διάλογο

Γιαφ Ikokfia I I α νάλυση τ ου φαινομένου τ η ς ιδ εολογίας Π

α ναδεικνύεται όλο και π ε ρισ σ ό τερο σε

I I κομβικό ζή τημα τ η ς σ ύγχρονης κοινωνικοπολιτικής θεωρίας, τ ό σ ο διεθνώ ς όσ ο και στην Ελλάδα. Ο ι νεό τερ ες προ σ εγγίσ εις ανταποκρίνονται στην ανάγκη ριζικού α ναπροσανατολισμού τ η ς θεω ρ ίας τ η ς ιδεολογίας πο υ προκύπει α πό τη διάψ ευση των αφελών προσδοκιώ ν για τ ο λ εγόμενο «τέλος τω ν ιδε­ ολογιών», αλλά και από την κ ατάρρευση των διαφ όρω ν ουσιολογικών, αντικειμενιστικών και επιστημονικώ ν αναλύσεω ν τ η ς ιδεολο­ γία ς α νά μεσ α στις ο πο ίες ξεχωριστή θέση κατέχει η μαρξιστική θεώ ρηση τ η ς ψ ευδούς

της κοινωνικής θ εω ρίας μ ε την ψυχανάλυση: [...] «παρά τις ό π ο ιες σημασιολογικές περιπλοκές», η έννοια της ιδεολογίας π ρέπ ει να δ ιατηρηθεί και αξίζει να δ ιατηρηθεί

τω ν Θ. Λ ίποβ α τς και Ν. Δ εμ ε ρ τζή ε ντάσσεται σαφ ώ ς σ ’ αυτό τ ο δυναμικό κύμα τ η ς διε­ θνούς βιβλιογραφίας, χω ρίς ό μω ς αυτό να μειώνει σ ’ οπο ιο δή ποτε β αθμό την πρω το­ τυπία του. Π ρώ τ’ α π ’ όλα πρόκειται για ένα διάλογο τ η ς

στην υπη ρεσία του

α να προσ ανατολισ μού

τ η ς θεω ρίας τη ς ιδεολογίας επιχειρώ ντας να μ α ς πείσει πω ς «παρά τ ις ό πο ιες σ ημασιολογικές περιπλοκές, η έννοια τ η ς ιδ εολογίας πρέπει να διατηρηθεί» και αξίζει να διατηρ η­ θεί. Α πό την άλλη μεριά, εκ τό ς τ η ς θεμ ατο ­ λογ ία ς και τ ω ν μεθοδολογικών επιλογών, το δοκίμιο εντά σσ ετα ι στο σχετικό κ ύμα τ η ς διε­

συνείδησης. Τον τελευταίο καιρό γίνεται όλο και πιο α πο ­ δεκτό ότι ίσω ς η πιο ενδιαφ έρουσα και δ υνα­ μική κατεύθυνση α να προσα-

θνούς βιβλιογραφίας και α πό την άποψ η τ η ς ποιότητας: η σ πάνια πληρό τητα τω ν βιβλιο­ γραφικών αναφορώ ν και ο σ αφ ή ς έλεγχος του ερευνητικού πεδίου ε ξα ­

νατολισμού τ η ς θ εω ρ ίας τ η ς ι­

σφαλίζουν

δεο λ ο γία ς είναι αυτή πο υ επισ η ς τ η ς κοινωνικής θεω ρίας με την ψυχανάλυση στην π α ­ το έργο

Θ Α Ν Ο Σ Λ ΙΠ Ο Β Α Τ Σ ΝΙΚΟΣ Δ Ε Μ Ε Ρ Τ Ζ Η Σ

ρακτηριστικό.

ευσύνοπτη,

στικότατη ανάλυση π ο υ αγκα­ λιάζει τ ις

επισ τημιολογικές,

μ εθοδολογικές αλλά και θεω ­

Δοκίμιο για την ιδεολογία

τω ν Zizek και Laclau είναι χα ­ Το «δοκίμιο για την ιδεολογία»

την

σύντομη αλλά και κατατοπι­

χειρείται στη βάση τ η ς σύγκλι­

ρά δ οσ η του Lacarr

κοινωνικής θεω ρ ίας με την

ψυχανάλυση: για έναν διάλογο που τίθεται

ρητικές π α ρ α μ έ τ ρ ο υ ς του ε­

Αθήνα, Οδυσσέας, 1994

ξεταζόμενου ζητήματος, κρα­

Σελ. 190. Δρχ. 2.000.

τώ ντας αμείω το το ενδιαφέ­ ρον του α ναγνώστη.

Κριτική

Ο σημαντικότερος ίσως άξονας στον οποίο αρθρώνεται η επιχειρηματολογία του βιβλίου είναι διπλός. Από τη μια μεριά έχουμε μια κα­ τανόηση του καταστατικού κομβικού χαρα­ κτήρα των ιδεολογιών που «ασυνείδητα εκπληρούν τη λειτουργία της κάλυψης της έλ­ λειψης στο πολιτισμικό πεδίο». Αυτό όμως δεν συνεπάγεται, για τους συγγραφείς, ότι ό­ λα είναι στον ίδιο βαθμό ιδεολογικά, ούτε κα­ θιστά αυτομάτως την κριτική της ιδεολογίας αδύνατη. Κάτι τέτοιο θα ήταν δυνατόν να ο­ δηγήσει στο μηδενισμό και θα υπέσκαππε κάθε έννοια δημοκρατίας. Το μεγαλύτερο

προτέρημα της μελέτης είναι ότι, μη παρα­ γνωρίζοντας τις σύγχρονες συζητήσεις, ό­ πως π.χ. αυτήν περί του μεταμοντερνισμού, αποφεύγει τις παγίδες μιας επικίνδυνης κε­ νολογίας δείχνοντας πως ενώ ο κριτικός λό­ γος δεν είναι όπως θα νόμιζε κανείς «καθα­ ρός» από κάθε ιδεολογία, από την άλλη, η κριτική αποδόμηση των ιδεολογιών είναι δυνατή, αναγκαία και όσο ποτέ άλλοτε επί­ καιρη. Γ ιάννης Σταυρακάκης

Μ ε το έργο του Λορεντζάτου γνωρίζουμε έναν ελληνικό λόγο ανοικτό και εξωστρεφή, που έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό του και μ π ορ εί με εγκυρότητα να μιλήσει για αλλότριες παραδόσεις, επισημαίνοντας το απολύτως ουσιώδες, τη διακριτική απόχρωση και τη διακρίνουσα λεπτομέρεια. ναμφίβολα, η συγκεντρωτική έκδοση των γκριση με τη δυτική σκέψη και πρόκληση. Τέ­ μελετών του Ζ. Λορεντζάτου άρχισε να ε­ λος, τί κατόρθωσαν επιτέλους να δημιουργή­ νεργεί ήδη πάνω στη νεοελληνική σκέψη σουν και να διαρθρώσουν ως πρόταση πολι­ με τη δύναμη και την ένταση που, όσοι διάβα­ τιστική. Θα λέγαμε ότι, παρ’όλες τις αντιδυτικές κορώνες του, ο Λορεντζάτος είδε και βίωσαν τα δοκίμιά του στο παρελθόν, θεωρούν φυσική και αναμενόμενη. Ο Λορεντζάτος από σε τη δυτική νοόσφαιρα ως τον χώρο όπου συγκλίνουν όλες, ή σχεδόν όλες, οι συμβο­ την πρώτη του εμφάνιση στη λογοτεχνική γραφή και σκέψη έθεσε προβλήματα και διε- λές άλλων πολιτισμών. Ο ίδιος διαφώτισε με ρωτήθηκε επί ζητημάτων που τα θεωρούσα­ μοναδική οξυδέρκεια τη λανθάνουσα συγγέ­ με ως δεδομένα, χωρίς ποτέ να συζητήσουμε νεια των πολιτισμικών παραδόσεων, ανακα­ τις προϋποθέσεις και τις λύσεις τους. Μολο­ λύπτοντας μέσα τους αποσπάσματα του κοι­ ντούτο, ο Λορεντζάτος προχώρησε ακόμη νού σπερματικού λόγου, που γονιμοποίησε περισσότερο: δεν έθεσε απλώς ερωτήματα όλα τα έθνη που «μή μόνον έχοντα φύσει τά μέσα στο χώρο της δικής μας παραδόσεως, τοϋ νόμου ποιώσιν». Μέσα στην οικουμενική αλλά διεύρυνε τον ορίζοντα του ελληνικού του προοπτική, ο Λορεντζάτος κατανόησε λόγου ενσωματώνοντας και εγκλιματίζοντας και την ελληνική παράδοση όχι «εθνικά ή στα καθ’ ημάς θέματα και μοτίβα ασυνήθι­ φυλετικά», όπως καταλήγει στο δοκίμιό του στα, που δοκίμαζαν την αντοχή και τις δυνα­ »Το Χαμένο Κέντρο», αλλά πνευματικά, ως ό­ τότητες της ελληνικής σκέψης να δίνει απα­ ραμα ζωής που το πραγματοποιούμε, εφό­ ντήσεις ή να επαναδιαπραγματεύεται συνθή­ σον τη γνωρίσουμε και την αποδεχθούμε. κες νοηματοθεσίας κατά τρόπο απροσδόκη­ Όπως και ο άλλος πόλος της σκέψης, η τα ρηξικέλευθο και γόνιμο. Ορθοδοξία, ο Ελληνισμός είναι για τον ΛορεΟ Λορεντζάτος ενδιαφε­ ντζάτο ζήτημα πίστης και λιγό­ ρόταν πάντοτε να απαντήσει τερο ζήτημα θέσεως και (ρύσε­ σε ό,τι ο Στέλιος Ράμφος αποως. Έτσι άλλωστε μπορούμε κάλεσε «ιστορικά διλήμματα να κατανοήσουμε και την α­ Ζ Η ΣΙΜ Ο Σ ΛΟ ΡΕΝΤΖΑ ΤΟΣ του νεοελληνισμού». Με άλλα πόρριψη του ιστοριονομικού Μελέτες, Α+Β τόμος λόγια, στο πού ανήκουν οι Νε­ σχήματος του Κων. Παπαρρηοέλληνες, πώς κατανοούν τον Αθήνα, Δ όμος, 1994 γόπουλου από τον Λορεντζάεαυτό τους και την παράδοσή το, ή την επιφυλακτική του Σελ. 566+624. τους μέσα στην ιστορική στάση απέναντι σε άλλους κα­ Δρχ. 16.600. συγκυρία, ποιο λόγο δημι­ τεστημένους μύθους της σύγ­ ουργούν σε σχέση και σε σύχρονης περιαυτολογίας μας.

Α

Μ έσ α από την πα ράδοση, διακριτικά και αθ ό ­

Θ α άξιζε, λοιπόν, να θ α υμ ά σ ο υμ ε τη διαπ ε­

ρυβα, ο Λορεντζάτος κατέστησε πρα γμα τικό­

ραστική ματιά του Λορεντζάτου που διακρί­

τητα τ ο αίτη μα του Νίτσε, γ ια μια «μεταξίω ση

νει την ανθρώπινη ουσ ία πίσω από τ ο ιδεολο­

όλων των αξιών», επιτυγχάνοντας τ α υτό χρ ο ­

γικό ψιμ μύθιο - και ειλικρινά, μου φαίνεται

να κάτι εξαιρετικό: να μη συνθέσει κανένα ι­

τουλάχιστον άδικη η επίθεση τ ου Α. Βιστωνί-

δεολογικό υπερσ ύσ τημα και να μη διαρ θρώ ­

τη (Βήμα, 22-1-95), που α δυνατεί να π α ρακ ο ­

σει μια «ολοκληρωτική γλώ σ σα ερμηνείας»,

λ ουθήσ ει τελικώ ς το ν ήμ α τ η ς σκέψ ης του Λορεντζάτου μ έσ α στο λαβύρινθο μ ια ς αν­

που ομοιο μο ρφ ο πο ιεί και εξαφανίζει τις χ α ­ ρακτηριστικές διαφ οροποιήσεις. Σ ε α υτό σ υμβάλλει π ρ ο ς τού το ις και τ ο εν πολλοίς αιρετικό ύφ ος του, που βασίζεται σε μάλλον α συνήθιστες και σχεδόν ιδιότροπες

θρώ πινης συνείδησης. Ο Έ λ λ η να ς δοκιμιο­ γρ ά φ ο ς ά λλω στε δ εν απέχει πολύ α πό την α­ νάλογη επιμαχία Παζολόνι και Π άουντ το

επιλογές που προσδίνουν στη γλ ώ σ σα του

1968: η ιδεολογία υποχω ρεί ε μπ ρ ό ς στη δ η ­ μιουργική αλληλεγγύη. Τ έλο ς πάντων, ο Αρα-

μιαν α ύ ρ α παραξενίσματος. Ο Λορεντζάτος

γκόν και ο Ρ ίτσ ος δεν ήταν, ή μήπω ς ήταν,

πέτυχε κατ’ αυτόν τον τρ ό π ο να ενεργοποιή­ σει ό λα τ α επίπεδα του λόγου και ν α μορφοποιήσει ένα ιδίω μα εκφραστικό που αποκα λύ­ πτει και υποδηλώ νει με τις σιω πές και τ ις α ­ ποκρύψ εις του. Αναμφίβολα, μια τέτο ια α πό­ λυτη, ή τουλάχιστον συνολική, λειτουργικό­ τητα λόγου, συναντάμε σ πάνια στη νεοελλη­

συνυπεύθυνοι για τ α εγκλήματα του Στάλιν, ή μήπω ς άραγε δεν θα πρέπει να διαβ ά σ ου με τ α π ο ιήμα τα του Ν ε ρ ο ύ δ α εξα ιτίας όλων ε­ κείνων τω ν δοξολογιώ ν που συνέγραψ ε για τον μεγάλο αδελφό τ η ς Σοβιετικής Έ νω σης; Δυστυχώ ς, κάθε πολωτική λογική είναι από μόνη τ η ς η λογική του οικόσιτου φασισμού α ­

νική γραφή. Ο Λ ο ρεντζάτο ς κινείται με την ά ­

π ό τον οποίο δεν μ π ο ρο ύμ ε α κό μα να ξεφύ-

νεση ενό ς άρχοντα μ έσ α σ τις σ η μ α σ ίε ς του

γο υ μ ε μέχρι σήμερα.

ελληνικού λόγου από την αρχαιότητα ώ ς σ ή­

Βεβαίω ς, υπάρχουν κενά στα έργα του Λ ο ρ ε ­

μερα, ερμηνεύει ένα χωρίο του Ο μ ή ρ ο υ με μια σύγκριση με τον «Ερωτόκριτο», διαφωτί­

ντζάτου πο υ δεν πρέπει να προ σ π ε ρ ά σ ο υ μ ε αψήφιστα. Έ χ ο ν τ α ς τώ ρ α μπ ρο σ τά μ α ς το

ζει ένα εδάφιο τ η ς Καινής Δ ια θήκ ης μ έσ α α­

έργο του συγκεντρωμένο, πα ρ α τη ρ ού με μια κάποια επανάληψ η π α ραπ ομπώ ν που αγγίζει

πό το έργο του T.S. Eliot, φθάνει τέλ ο ς να μυθοποιήσει τον Έ ζ ρ α Πάουντ, τον α πόβ λη­

κάποτε τη στερεοτυπία, ή μια διαρκή αναγω ­

το φασίστα, μ έσ α από τη Βίβλο, θεωρώντας,

γή σε συγκεκριμένα κείμενα και σ υγγραφείς

υποθέτω, πω ς «ή δύναμίς μου έν άσθενεία

που, τουλάχιστον, δεν θ α τ ο υ ς α ποδ ίδ α με τη

τελειοϋται». Ο Πά ου ντ σ υμβολίζει για τον Λο-

σ ημ ασ ία που τ ο υ ς αποδίδει ο Λορεντζάτος.

ρεντζάτο τον άνθρω πο τ η ς ιδεολογίας,τον

Τ ούτο ό μ ω ς είναι ατομική του επλογή· γιατί

κατεξοχήν άνθρω πο του 20ού αιώνα που, α-

δίπλα σ ε ό λες εκείνες τ ις κουραστικές ανα­

π ο σ υσ χετισ μένος α πό τον προαιώ νιο κώδικα

φ ο ρές στον Σεφέρη και τον Μακρυγιάννη,

τ η ς πίσ της, το βίω μα του πνεύματος, γεμίζει

υπάρχουν τ α εξαιρετικά κείμενα για τ ο υ ς με­

το κενό τ η ς ψυχής του με τ α φανταχτερά λό­

γά λ ου ς άγνω στους του έθνο υς μας, σαν τον

για και ο ρ ά μα τα του φασισμού. Ο Λορεντζά ­

Δ η μ ή τρ η Πικιώνη και τον Σωκράτη Κουγέα,

τ ο ς ό μω ς γνοιάζεται για τον άνθρω πο που

α τόμω ν που δεν έγιναν ποτέ του σ υρμο ύ δια­

υποφέρει, όταν οι ψ ευδαισθήσεις κ αταρρέ­

τηρώ ντα ς μιαν α ξιοθα ύμασ τη α κεραιότητα ε­

ουν, για τον άνθρωπο πο υ αναγκάζεται να

μ π ρ ό ς σ τα πυροτεχνήματα τ η ς διανοουμενί-

σκεπάσει τη γύμνια του με κραυγές, δ ια μ α ρ ­

στικης αγοράς. Γι’ αυτήν τη «μέσα Ελλάδα»,

τυρ ίε ς και παρακλήσεις, όταν ο ίδιος πλέον σ υνειδητοποιεί την κενότητα των λόγων του.

που περνά υπογείω ς σε όλα τ α δοκίμια του

Γι’αυτό τον άνθρω πο Πά ου ντ ενδιαφέρεται ο

Λορεντζάτου, οφ είλουμε ευγνω μοσύνη στον συγγραφ έα τους. Πρόκειται άλλω στε για μια

Λορεντζάτος, αυτόν που ανακαλύπτει την

εναλλακτική πρό τασ η

ποίηση μ έσ α σ τη συντριβή, όταν πλέον ο κω­

τη ς ελληνική εαυτό τητας που δεν θα πρέπει

μικός ιδεολόγος γίνεται πρό σ ω πο τραγικό,

να περά σει α παρατήρητη από ό σ ο υ ς αντιμε­

α υτοπρ οσ διορισ μού

σ τρ εφ όμενο ς κατά του ίδιου του του εαυτού.

τωπίζουν την ελληνική κουλτούρα στη μ α ­

Κριτικη

κροσκοπική της ολοκληρία. Γιατί από αυτήν τη βεβαιότητα ο Λορεντζάτος προχωρά στην αποτίμηση διασημότερων ονομάτων και έργων του δυτικού πολι­ τισμού, βλέποντας σε αυτά, τα πολιτιστικά ο­ δόσημα μιας νομοτέλειας ιστορικής που ξεκί­ νησε από τον Διαφωτισμό για να καταλήξει στα παραληρήματα και τις ιδεοληψίες της ε­ ποχής μας. Ο Χαίλντερλιν, ο Ζιντ, ο Eliot, ο Attila Jozsef, ο Osip Mandelstam, η Anna Akhamatova, o George Orwell, ο Βαλερί, o Wittgenstein, ακόμα και ο Αϊνστάιν γίνονται α­ φορμές προβληματισμού μέσα στον ελληνι­ κό λόγο κατά τρόπο πρωτότυπο και δημι­ ουργικό. Με το έργο του Λορεντζάτου, γνω­ ρίζουμε έναν ελληνικό λόγο ανοικτό και εξωστρεφή,που έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό του και μπορεί με εγκυρότητα να μιλήσει για αλλότριες παραδόσεις, επισημαίνοντας το α­ πολύτως ουσιώδες, τη διακριτική απόχρωση και τη διακρίνουσα λεπτομέρεια. Σε μια επο­ χή που ο δοκιμιακός λόγος καταδυναστεύεται από την άψυχη, ξύλινη και άφωνη γλώσσα της πανεπιστημιακής διανόησης, η οποία επι­ χειρεί να μεταμφιέσει την κενότητά τους μέ­ σα από εισαγόμενες θεωρητικές κατασκευ­ ές, οι «Μελέτες» έρχονται να προσφέρουν μια ανάσα ζωής στη γραφή την ίδια, να μεταπλάσουν το γλωσσικό υλικό σε ευαισθησιακό δέκτη και υφολογικό αριστοτέχνημα. Γιατί ό­ σο και αν διαφωνεί κανείς με τον Λορεντζάτο, με κάποιες απόλυτες διατυπώσεις του, σχετι­ κά με τον Αδαμ. Κοραή λόγου χάρη, δεν θα πρέπει να παραγνωρίσει τη δύναμη του λό­ γου του να επανερμηνεύει και να επαναδιαφωτίζει παραγκωνισμένες όψεις της παράδο­ σής μας και να τους αποδίδει τη χαμένη τους διαφάνεια και αυθεντικότητα. Η ιδεολογία του, αν έχει κάποια, είναι βασισμένη σε εκλεκτικές συγγένειες και επιλογές. Δεν υπάρχει ιδεολογική συνέπεια στο έργο του διότι αυτή είναι μια κατηγορία πολιτικής που δεν δύναται να εφαρμοσθεί σε δεσμούς συγγένειας, και δη πνευματικής. Ο λόγος του Λορεντζά­ του είναι λόγος ρήξεως με τα κοσμοθεωρητι­ κά δεσμά ενός κόσμου αλλοτριωμένου και αλλοτριωτικού, λόγος επιπλέον οικοδομητικός αφού, χωρίς να ασελγήσει πάνω στις πα­ ρακαταθήκες του παρελθόντος, ανέσυρε τη

ριζοσπαστική τους δυναμική και απελευθέ­ ρωσε την κρυμμένη τους πνευματικότητα, προσφέροντάς την σε ανθρώπους και επο­ χές που μάλλον έχουν απωλέσει παντάπασι κάθε ανάγκη πνευματικής ανατάσεως. Όσο λοιπόν και αν τον κατηγορήσουμε, ο Λορεντζάτος αποτελεί το άλλοθι για τη διανοητική μας νωθρότητα, και για τούτο γίνεται ο απο­ διοπομπαίος τράγος των βασανιστικότερων ενοχών που μας βαραίνουν. Όσο περισσότε­ ρο κατηγορείται τόσο πολλαπλασιάζεται η σημασία του: Ο Λορεντζάτος επιβεβαιώνει το ευαγγελικό ρητό: «όταν γάρ ασθενώ, τότε δύνατός είμι», πράγμα που θα τον διατηρεί στην πρωτοπορία της σκέψης πολύ καιρό με­ τά την πτώση των επικριτών του στη λήθη και την αφάνεια. Οι «Μελέτες» αποτελούν τη σημαντικότερη υποθήκη του αιώνα μας προς τους μεταγενέ­ στερους, ένα είδος συγκεφαλαιώσεως πε­ πραγμένων προτού περάσουμε σε έναν νέο πολιτιστικό κύκλο. Αν είναι κατώφλι νέων και­ ρών ή θύρα που κλείνει πίσω της το παρελ­ θόν - αυτό μένει να το δούμε από τη συνέχεια και τους συνεχιστές τους. Ιδιαίτερη μνεία, τέ­ λος, θα πρέπει να δοθεί στην καλαισθησία του εκδότη Δημ. Μαυρόπουλου που προστάτευσε τον πολύτιμο λόγο του Λορεντζάτου μέσα στην άψογη θήκη της τυπογραφικής του δεξιοτεχνίας. Βρασίδας Καραλής

Α π ό τ ις ε κδό σ εις

«Τρόπος ζωής» α ν α λ α μ β ά ν ο υ μ ε τη σ ε λ ιδ ο π ο ίη σ η και ε κ τύ π ω σ η β ιβλίω ν σ α ς σ ε π ο λ ύ ο ικ ο νο μ ικ έ ς τιμ έ ς. Πληρ. Τηλ. 684 01 5 6 και 6 858352 FAX: 6858851

Ομψ Μ ψ ζχαι Οβψ/Μ

Η ενασχόληση με τον Οδυσσέα

και η αναζήτηση της πραγματικής του πατρίδας

έχει πάρει μορφή επιδημίας

ια λίγους ήρ ω ες έχουν γραφ εί τό σ ο πολλά

δεν επικαλέστηκαν καμιά μ ού σ α για να του ς

όσα για τον Ο σ υ σ σ έα και για κανέναν ποιη­

πει πο ιο ς ήταν επιτέλους ο Ό μη ρ ο ς. Αυτή η

τή τόσα, ό σ α για τ ον Ό μη ρο . Θ α ’λεγε κα­

Γ

μ ού σ α είναι διάσπαρτη μ έσ α σ το υς στίχους

νείς πω ς έχουν γραφ εί τα πάντα, πω ς έχουν ε­

τ η ς Ιλιάδας και τ η ς Οδύσσειας, χωρίς κανείς

ξεταστεί τό σ ε ς υποθέσεις, ώστε να μην υ πάρ­

να την προσέχει» (σελ. 6).

χουν πια μυστικά. Επειδή ό μω ς ανήκω σ ’

Ευτυχώ ς που ο σ υγγρα φ έα ς την εντοπίζει

α υτο ύς που πιστεύουν πω ς ο κ ό σμο ς είναι γε­

και την επικαλείται αυθωρεί, κι έτσι στη δεύτε­

μ άτο ς μυστικά, που συχνά σκοντάφ τουμε π ά ­

ρη κιόλας σελίδα του κειμένου (σελ. 7) υπό τ ύ ­

νω τ ο υ ς χωρίς να τ α βλέπουμε, με ανυπομονη­

πον ερω τή μα τος κατέχουμε τ ο ακριβό μυστι­

σία ενέσκυψα στο δίτομο σ ύγγ ρα μμα του δη­

κό: «Μήπω ς ο Ό μ η ρ ο ς ήταν όχι μόνο σ ύγχρο­

μοσιογράφ ου Κώ στα Δούκα, ελπίζοντας πω ς

ν ος του Ο δυσσέα, αλλά ο ίδιος ο Οδυσσέας;».

κάποια α πό τ ις 636 σελίδες του θα μου α ποκά­

Θ α πρέπει εξα ρχ ής και α πό την πλευρά

λυπτε τ ο συγκλονιστικό μυστικό που υπόσχε­

μου να δ ηλώσω πω ς δεν θεωρώ καθόλου απί­

ται ο προκλητικός του τίτλος.

θανο ένα ς ερασιτέχνης, καθώς είναι απαλλαγ­

«Θα ζητήσω λοιπόν κι εγώ από τη μούσ α

μένος από το ασφυκτικό β άρ ος τ η ς λόγιας πα ­

να μου πει πο ιο ς ήταν τ έλ ο ς πάντων ο Ό μ η ­

ράδοσης, να ανακαλύψει μιαν αλήθεια που ώ ς

ρος, ο μεγαλύτερος ποιητής όλων των επο­

τον καιρό του αποτελούσε κόρφ ος στα μάτια

χών, π ου είναι τό σ ο γνωστός, αλλά κανείς δεν

των ειδικών. Αυτό δεν είναι ασφ αλώ ς ο κανό­

τον ξέρει. Ο ύ τε οι σ ύγχρονοί τ ου τον γνώ ρι­

νας, μα δεν είναι και ασυνήθιστο. Αντίστροφα

σαν, ούτε οι σ ημερινοί έχουν καμιά ιδέα γι’

όμως, αποτελεί κανόνα με ελάχιστες εξα ιρέ­

αυτόν. Τ ο μόνο που μ πόρεσα ν να καταφέρουν

σεις, το ότι στη συντριπτική το υ ς πλειονότητα

ό λες α υτές οι φιλολογικές και

οι λύσ εις των ερασιτεχνώ ν α­

α ρχαιολογικές κορυφές, ήταν να μπλέξουν περισ σ ότερο τα πράγματα, δημιουργώ ντας το λεγόμενο ομηρικό ζήτημα. Κι αυτό γιατί όλοι οι σοφ οί του κό­ σμου, ενώ τό σ α πολλά γνωρί­ ζουν, κι οι πιο πολλοί ξέρουν

ποτελούν ανεύθυνα και συχνά ΚΩΣΤΑΣ ΔΟΥΚΑΣ

αστεία

κατασκευάσματα.

Ε κτό ς αυτού ο ερασιτέχνης Το μεγάλο μυστικό του Ομήρου

που α γνοεί την πλούσια - όπω ς

Αθήνα, Δωδώνη, 1994

για π α ράδ ο σ η κινδυνεύει ν α α ­

Τόμοι 2

νακαλύψει την Αμερική πεντα­

α π’ έξω κι ανακατωτά τα έπη, Σελ. 636. Δρχ. 6.000

είναι σ το ομηρικό ζήτημα - λό­

κόσια χρόνια μετά τον Κολόμ-

Κριτική

βο και να σερβίρει σαν την ανακάλυψη του

Όμηρος τυφλός;». Ή τα ν ο Σπυρ. Μαγγίνας, Το

21ου αιώνα κοινοτοπίες που ειπώθηκαν ήδη

βιβλίο του έχει πρόσφ ατα ανατυπωθεί σ τις εκ­

στις α ρχές του 19ου τουλάχιστον. Ο ερασιτέ­

δ όσ εις «Δημιουργία».

χνης, λοιπόν, καλά θα κάνει να αποφεύγει τις

Θέλετε ένα κάθε άλλο πα ρά μεμονωμένο

μεγαλοστομίες και τις ειρωνείες για του ς λό­

δείγμα του είδους των επιχειρημάτων, που α-

γιου ς π ου δεν μπόρεσαν να δουν τη δική του

ποδεικνύουν πω ς ο Ό μ η ρ ο ς ήταν αυτόπτης;

αλήθεια. Δυστυχώ ς, ο σ υγγραφέας μ α ς ρέπει

Ανοίξτε τον πρώ το τόμ ο στη σελίδα 127, όπου

π ρ ο ς αυτή τη συμπεριφ ορά με χαρακτηριστι­

γίνεται

περιγραφή

της

επίσκεψης

του

κή δημοσιογραφική ευκολία. Μ ε την ίδια ευκο­

Οδυσσέα, του Φοίνικα και του Αίαντα στη σκη­

λία, δίκην πολεμικού ανταποκριτού που μετα­

νή του Αχιλλέα με σκοπό να τον πείσουν να

δίδει από το βοσνιακό μέτωπο τα τελευταία

συμφιλιω θεί με τον Α γαμέμνονα και να πάρει

γεγονότα, μ ας μεταφέρει τη μαρτυρία του

ξανά μ έρ ος στις μάχες. Μάταια. Ο Αχιλλέας

Ο μήρ ου - Ο δ υσ σ έα από το τρωικό μέτωπο.

κάποια στιγμή το υ ς κόβει και με τα φρύδια κά­

Και βέβαια δεν αποφεύγει τον κίνδυνο.

νει νεύμα στον Πάτροκλο να στρώσει το κρε­

Τα βασικά επιχειρήματα του συγγραφέα

βάτι για ύπνο. Ώ ρ α να του δίνουν: «Η, και Πα-

στηρίζονται στη ζωντάνια και την αμεσότητα

τρόκλω ο γ ’ επ ’ όφρυσι ν εύσε σιωπή» (I 620).

των ομηρικών περιγραφών: ένας τυφ λός ποιη­

Π ώ ς θα ήξερε για το νεύμα του Αχιλλέα ο

τή ς δεν θα μπορούσε ποτέ να κάνει τόσ ο «έγ­

Ό μη ρο ς, αν δεν ήταν ο ίδιος παρών, αναρω ­

χρωμες» ρεαλιστικές περιγραφές. Και κάποι­

τιέται ο συγγραφ έας μας, για να καταλήξει

ο ς που δεν συμμετείχε σαν αυτουργός στα γε­

πλήρης αυτοπεποιθήσεως: «άλλη μια φορά ο

γονότα που περιγράφ ουν τα έπη, δεν θα μπο­

Ό μ η ρ ο ς δίνει συγκεκριμένη απόδειξη ότι ήταν

ρούσε να τα περιγράφει με τέτοια πειστικότη­

εκεί, αυτόπτης μάρ τυ ρας τη ς κρίσιμης σκη­

τα. Το να γράψ εις εξακόσιες τριάντα έξι (636)

νής». Ά ρ α Ό μ η ρ ο ς = Ο δ υ σ σ έ α ς .

σελίδες με βάση αυτές τ ις δύο ολιγόλογες

Μ ε την ίδια λογική μ πορούμε να σ υμπερά-

προτάσεις είναι εντέλει εύκολο: δεν έχεις πα ­

νουμε πω ς ο Ντοστογιέφσκι ήταν παρώ ν στη

ρά να πάρεις έναν - ένα του ς στίχους των ε­

δολοφονία τη ς γρ ιάς ενεχυροδανείστριας α­

πών και να διαπιστώνεις ξανά και ξανά το ίδιο:

πό τον Ρασκόλνικοφ, αφού την περιγράφει με

πω ς ναι, ο ποιητής δεν μπορούσε να είναι

κάθε λεπτομέρεια στο «Έγκλημα και τιμωρία».

τυφλός, πω ς βεβαίως δεν μπορεί πα ρά να ή­

Κι αφού στη σκηνή δεν ήταν ά λλος παρώ ν πέ­

ταν αυτόπτης.

ρα από τον Ρασκόλνικοφ και τη γριά (που πή­

Για τ ο πρώτο, δε νομίζω πω ς υπάρχει κα­ νείς που να αμφιβάλλει: ακόμη και η αρχαία

ρε σ τον τάφο το μυστικό της), ά ρα ο Ρασκόλ­ νικοφ ήταν ο ίδιος ο Ντοστογιέφσκι!

μεθομηρική πα ράδοσ η που ήθελε τον Ό μη ρ ο

Και τί να πούμε για τις περιγραφ ές του ποι­

τυφλό, δεν αρνείται πω ς ο ποιητής σίγουρα

ητή, όπου παρουσιάζει τον Δ ία να νεύει βλο­

δεν θα μπορούσε να είναι εκ γενετής τυφλός,

συρά, ή να αποστρέφει επιδεικτικά το βλέμμα

θα μπορούσε όμω ς τα ποιήματά του να τα είχε

του από του ς Τρώες, αφήνοντάς του ς στην

συνθέσει εξ ολοκλήρου όταν είχε πια χάσει το

τύχη τους; Μ ήπω ς και αυτά τα είδε «ιδίοις όμ-

φως του. Δεν χρειάζονταν τό σ ε ς σελίδες για ν ’

μασιν» ο ποιητής, αφού τα περιγράφει με τ ό ­

αποδείξει κανείς πω ς ο ποιητής διέθετε κάπο­

ση ενάργεια;

τε ισχυρή ό ραση και οξεία παρατηρητικότητα.

Αν ο σ υγγραφέας μ α ς δεν εμποδιζόταν α ­

Ο σ υγγραφέας μ α ς προφανώ ς αγνοούσε -

πό τη χαρακτηριστική νεοελληνική λεβεντιά,

δεν μπορώ να δεχτώ πω ς το απέκρυψε από

εξαιτίας της οποίας αρνούμαστε να ασχολη­

του ς αναγνώστες του - ότι στις α ρχές του αι­

θούμε με το υ ς σκουριασμένους λόγιους, ι­

ώνα μ α ς (1909) ένας ά λλος Έλληνας, με πλη­

δίως όταν είναι ξένοι (οι συγγραφείς που ανα-

θώρα επιστημονικών επιχειρημάτων και με μια

φέρονται στις υπερεξακόσιες σελίδες τ ου βι­

πλήρη ανάλυση απαντούσε στο ερώ τημα «Ει

βλίου δεν ξεπερνούν το υ ς είκοσι, ενώ οι ε­

Κριτικη

φαίνεται

συγγραφέας μ α ς επιχειρεί να πρω τοτυπήσει

πω ς είναι ο «Δαυλός» και ο Τσατσόμοιρος!),

γκυρότερες

ελληνικές

αυθεντίες

προσθέτοντας νέα επιχειρήματα ή τροποποι­

θα είχε πληροφορηθεί πω ς το μυστικό του για

ώντας τα παλαιό, συνήθω ς αποτυγχάνει.

την ταυτότητα Ο μήρ ου - Ο δ υσ σ έα το «γνώρι­

Αν ασχολούμαστε με το σύγγρα μμα του κ.

ζε» και το κατέστησε διεθνώς γνωστό ένας άλ­

Δούκα, δεν τον κάνουμε γιατί δεν υπάρχουν

λ ος Έ λληνας, ο Κωνσταντίνος Κολιάδης, πριν

άλλα περισσότερο σπουδαία. Το κάνουμε για­

από 165 ακριβώς χρόνια! (Const. Koliades,

τί τελευταία η ενασχόληση με τον Ο δυσ σ έα

«Ulysse-Homere, ou du veritable auteur de Γ

και η αναζήτηση τη ς πραγματικής του πατρί­

llliade et de Γ Odyssee», Παρίσι 1829). Μόνο

δ α ς - αναζήτηση στην οποία ενεπλάκη και ο

που εκείνον τον πρό δ ρο μό του, παρότι καθη­

γράφω ν - έχει πάρει μορφή επιδημίας. Τα

γητής στο τοτινό Ιόνιο Πανεπιστήμιο, κανείς

μυστικά του Ο δ υσ σ έα και του Ο μήρ ου που

δεν τον πήρε στα σοβαρά.

κοινοποιούνται είτε από δ ημοσιογράφ ους με

Το τρίτο μ έρ ος τη ς επιχ ειρηματολογίας

αξιοποίηση όλων των μέσω ν σ τα οποία έχουν

του κ. Δούκα, που αναφέρεται στην ταύτιση

επαγγελματική πρόσβαση, είτε μέσω δ ημο ­

Λ ευκάδας - Ιθάκης στέκει καλύτερα, στο βαθ­

σιογράφων, κάνουν κακό και στου ποιητή και

μό ό μω ς που στηρίζεται στις περισσότερο επι­

στου ήρωα τη φήμη. Π ερισσότερο κακό κά­

στημονικές, και εμπεριστατω μένες απόψεις

νουν ό μω ς στη σοβαρή ομηρική έρευνα καλ­

του Dorpfeld, που κι αυτές πάντω ς έχουν πά-

λιεργώ ντας ένα κλίμα ανυποληψίας γύρω της.

ψει προ πολλού, να ηχούν πειστικά. Ό τα ν ο

Β α γ γ έλ η ς Π α ντα ζής

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ j r ? ο νΛ & εις

Ο

jr »

τ^ % ς

π α τέρα ς τ η ς Α ν α λ υ τ ικ ή ς Ψ υ χ ο λ ο γ ία ς Κ .

Γκ. Γ ιο υ ν γ κ μ α ς εισάγει σε θεμελιώ δεις ένν ο ιες , όπ ω ς το α σ υνείδητο , το σ υνειδ ητό, τα έν σ τ ικ τα και τα αρχέτυπα, θ έ τ ο ν τ α ς τ ις Β ά σ εις για μια ο υ ­ σια σ τικ ή μελέτη τ η ς ε π ισ τήμης τ η ς Ψ υ χ ο λ ο γ ία ς .

Π ρ ό κ ειτα ι για ένα έργο που συμ βά λλει ο υ ­ σ ια σ τικ ά σε μια ε θ ν ο λ ο γ ικ ή εκ Β αθέω ν μελέτη, η οπ οία επιχειρεί ν α ηχήσει τ ις ε υ α ίσ θ η τε ς χ ο ρ δ έ ς κάθε α ν α γ ν ώ σ τ η και ν α τ ο ν εισάγει σ το πνεύμα τ ω ν Ιν δ ιά ν ω ν , μέσα από ένα π λ ή θ ο ς θ ρ η σ κ ε υ τι­ κώ ν, α ν θ ρ ω π ο λ ο γ ικ ώ ν και ισ το ρ ικ ώ ν σ το ιχ είω ν .

\Γ · Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜ ΑΤΟΣ

Τρία διαφορετικά κείμενα που καταδεικνύουν μια συσχέτιση της έννοιας του Πνεύματος, έτσι όπως οριοθετήθηκε στις διάφορες φιλοσοφίες της ελληνικής κλασικής αρχαιότητας και στο Χριστιανισμό.

Μ ά ρ ν η 5-7, 10 4 33 Α Θ Η Ν Α , Τηλ.: 5 2 2 7 6 7 8 , Fax: 5 2 2 6 5 8 1

ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΚΛΑΣΙΚΕΣ

O R B I S L I T E R !

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Σειρά: ΙΣΤΟΡΙΑ (Αρχαία - Μεσαιωνική - Νεότερη)

MELVILLE

NICH O LAS HAMMOND

Μόμπι-Ντίχ

Καθηγητής Πανεπιστημίου NICHOLASHAMMOND

STERNE

ΤΟ Θ Α Υ Μ Α H OY Δ Η Μ ΙΟ Υ ΡΓΗ ΣΕ Η Μ ΑΚΕΔΟΝΙΑ

Τρίστραμ-Σάντι

•

FIELDING Τόμ-Τζόουνς

" Μ 'Μ m

z i

•

BUTLER Ή Κοινή ηΑΠftΔΗΜA

is »

;

’Ανθρώπινη Μοίρα φ

"Το πιο πρόσφατο βιβλίο του Ν. Hammont για τη Μακεδονία (1991)"

HAWTHORNE

Me 51 εικόνες κ α ι 20 χάρτες

’Αετώματα

Μετάφραση: Φ. Κ. Βώρος

Το Σπίτι μέ τά Εφτά

•

LESAGE n h < S s\

Ζιλ Μπλάς

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ

ΓΙΑ Π Α Ν Τ Α GUTENBERG

Ιπποκράτους 8, 106 79 Τηλ.: 36.27.318

Σ Υ Γ Χ ΡΟ Ν Α Μ Υ Θ ΙΣΤ Ο ΡΗ Μ Α ΤΑ ΓΙΑ Π Α ΙΔΙΑ ΚΑΙ Μ ΕΓΑΛΟ ΥΣ

Β Ρ Α Β Ε Υ Μ Ε Ν Α ΜΕ Ν Ο Μ Π Ε Α Κ ΑΙ Α Α Α Α Δ ΙΕ Θ Ν Η ΒΡΑΒΕΙΑ ΨΥΧΟΓΙΟΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΠΟΣ A. Ε. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1 -106 79 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 36 02 535,3618 654, FAX. 01 - 36 40 683

ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΟΝ ΕΓΧΡΩΜΟ ΚΑΤΑΛΟΓΟ ΜΑΣ

πληκτικές.

ΘΩΜΑΣ ΓΚΟΡΠΑΣ

ΙΣΙΛ Ω ΡΑ ! ΙΣ ΙΔ Ω Ρ Α ! Ο Τ Ρ Α Γ ΙΚ Ο Σ ΕΡΩ Τ ΑΣ ΤΗ Σ Ν ΤΑΝ ΚΑΝ ΜΕ ΤΟΝ Π ΟΙΗΤΗ ΓΕΣΕΝΙΝ ΧΡ ΟΝΙ ΚΟ

ΤΑ Π Ο ΙΗ Μ Α ΤΑ [1957

-

1983]

Σ Τ Α Σ Ε ΙΣ ΣΤΟ Μ ΕΛΛΟΝ Π ΕΡΝ ΑΕΙ Ο Σ Τ Ρ Α Τ Ο Σ Τ Α Θ Ε ΑΜ Α Τ Α

ΕΚΔΟ ΣΕ ΙΣ Γ Α Β Ρ ΙΗ Λ ΙΔ Η Σ

β ιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ό Αρ. 351

δ ε λ τ ίο

1 Φεβρουάριου - 28 Φεβρουάριου 1995 Επιμέλεια: Έ φ η Απάκη

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίωνγίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας»

Γενικά Έργα Τύπος ΤΟ ΒΗΜΑ. Δημοσιεύματα 19551959. Βιογραφική καταγραφή. Γ.Α. Παναγιώτου, Αθήνα, Ερμής, 1994. Σελ. 318. Δρχ. 3.120. ISBN 960320-013-1. ΔΙΓΚΑΒΕΣ ΚΩΣΤΑΣ. Αλμανάκ 1995. Ελληνικό και διεθνές. Θεσ­ σαλονίκη, Αλμανάκ, 1994. Σελ.

422. Δρχ. 3.120.

Φιλοσοφία Γενικά ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΣ Δ.Ζ. Αισθητικές προσεγγίσεις. Θεσσαλονίκη, Σύγ­ χρονη Παιδεία, 1995. Σελ. 235. Δρχ 2.600. ISBN 960-357-001-Χ. ΜΟΥΡΕΛΟΣ I. Εισαγωγή σε μια φαινομενολογία του δυνατού. Αθή­ να, Νεφέλη, 1994. Σελ. 117. Δρχ.

1.560. ΠΑΥΛΟΣ Γ.Π. Νόστος ασύμμετρος προσώπου. Β1 έκδοση. Τόμος Α’: Επιστήμη και γνώση. Αθήνα, Δ ό­ μος, 1994. Σελ. 201. Δρχ. 2.495.

ISBN 960-353-001-8.

ΠΑΥΛΟΣ Γ.Π. Νόστος ασύμμετρος προσώπου. Τόμος Β'. Αθήνα, Δ ό ­ μος, 1994. Σελ. 299. Δρχ. 1.530.

ISBN 960-353-002-6.

Αρχαία φιλοσοφία ΜΕΛΙΣΣΙΔΗΣ Ν.Σ. Πλάτων: Ιππίας μείζων. Θεσσαλονίκη, Σύγχρονη Παιδεία, 1995. Σελ. 114. Δρχ.

1.660.

CRESCENZO L. DE. Ιστορία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Τό­ μοι Α '+ Β1. Μετ. Π. Σκόνδρας. Αθή­ να, Οδυσσέας, 1994. Σελ.

246+252. Δρχ. 5.720. (οι δύο τό­ μοι) ISBN (set) 960-210-191-1. ΤΕΪΛΟΡ Τ. Η θεωρητική αριθμητική και αριθμοσοφία των Πυθαγορεί­ ων. Μετ. Α. Τσάκαλη. Αθήνα, Πύρι­ νος Κόσμος, 1994. Σελ. 291. Δρχ.

3.640.

Αποκρυφισμός ΕΓΓΕΝΣΤΑΪΝ Κ. Ο άγνωστος προ­ φήτης Γιακόμπ Λόρμπερ. Μετ. Σ. Δροσοπούλου. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1994. Σελ. 160. Δρχ.

1.900. ISBN 960-7327-71-3.

GUILEY R.E. Harper’s εγκυκλοπαίδια μυστικιστικών και παραφυσικών

εμπειριών. Μετ. Σ. Μεταξάς. Αθήνα, Anubis, 1994. Σελ. 911. Δρχ.

15.900. ISBN 960-306-112-3.

LOVE J. Οι θεοί των κβάντα. Μετ. Λ. Μυγιάκης. Αθήνα, Ιάμβλιχος, 1994. Σελ. 279. Δρχ. 3.500. ISBN 960-268-055-5.

Ψυχολογία Ε φαρμοσμένη ψυχολογία Εφηβεία. Έ να μεταβατικό στάδιο σ’ ένα μεταβαλλόμενο κόσμο. Επιμ. I. Τσιάντης κ.ά. Αθήνα, Καστανιώιης, 1994. Σελ. 299. Δρχ. 4.160.

ISBN 960-03-1181-1.

RAY S. Η δίαιτα που μεταμορφώνει. Μετ. Α. Νιούργα. Αθήνα, Δίοδος, 1994. Σελ. 179. Δρχ. 2080. ISBN 960-7072-18-9 ΦΡΟΫΝΤ Σ. Ψυχανάλυση και λο­ γοτεχνία. Μελέτες. Μετ. Α. Αναγνώ­ στου. Αθήνα, Επίκουρος, 1994. Σελ. 292. Δρχ. 4.160. ISBN 9607105-117-6.

Π αραψυχολογία ΜΙΝΓΚ L.H αφύπνιση στο Ταό. Μετ. Α. Λυμπερόπουλος. Αθήνα, Κέ-

Μ τίο

δρος, 1994. Σελ. 161. Δρχ. 1.200.

ISBN 960-0904-8.

BLACK Ε. Η ιερή πίπα των Ινδιά­ νων. Μετ. Α. Λυμπερόπουλος. Αθή­ να, Κέδρος, 1994. Σελ. 249. Δρχ.

1.400. ISBN 960-0903-Χ.

JACOBS P.S. Η γαλήνη. Μετ. Μ. Μεστεναίου. Αθήνα, Κέδρος, 1994. Σελ. 190. Δρχ. 1.200. ISBN 960-04-0901-3.

JACOBS P.S. Η κατάχτηση του ε­ αυτού. Μετ. Α. Λυμπερόπουλος. Αθήνα, Κέδρος, 1994. Σελ. 128. Δρχ. 1.000. ISBN 960-04-0902-1.

FELDENKRAIS Μ. Συνειδητοποίηση δια μέσου της κίνησης. Μετ. Ν. Λιακοπούλου. Αθήνα, Θυμάρι, 1994. Σελ. 232. Δρχ. 2.080. ISBN 960-349-001-6.

Θρησκεία Γενικά ΛΙΤΣΑΣ Φ.Κ. Άγραφον. Η Αποκά­ λυψη του Αγίου Ραφαήλ. Αθήνα, 1994. Σελ. 262. Δρχ. 3.430. ISBN 960-90067-0-1. ΠΑΠΑΛΕΞΑΝΔΡΟΠΟΥΛΟΣ Σ. Δοκίμια ιστορίας των θρησκειών. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1994. Σελ. 179. Δρχ. 2.080. ISBN 960344-027-2. ΡΑΜΦΟΣ Σ. Πελεκάνοι ερημικοί. Αθήνα, Αρμός, 1994. Σελ. 482. Δρχ. 760. ISBN 960-7102-59-2. ΣΚΙΑΔΑΣ Β.Γ. Στα ίχνη των Αγίων. Β’ έκδοση. Αθήνα, 1994. Σελ. 152. Δρχ. 1.245. ΦΟΥΠΑΣ Μ.Γ. Το ελληνικό υπόβα­ θρο του Ισλαμισμού. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 267. Δρχ.

2.285.

ISBN 960-236-465-3.

SHERRARD Ρ. Το ιερό στη ζωή και στην τέχνη. Μετ. I. Ροηλίδης. Αθή­ να, Ακρίτας, 1994. Σελ. 218. Δρχ.

2.080.

ISBN 960-328-032-1.

κοινωνικές επιστήμες Κοιυωνιολογία ΒΕΝΤΟΥΡΑ Λ. Μετανάστευση και

Μ τίο

έθνος. Αθήνα, Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, 1994. Σελ. 110. Δρχ. 1.560. ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Δ.Κ. Η ε­ ξέλιξη παιδιών δυσαρμονικών οικο­ γενειών. Αθήνα, 1994. Σελ. 142. Δρχ. 2.600.

Πολιτική ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ Α. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Βαλκάνια. Από τον διπολισμό στη νέα εποχή. Αθήνα, Γνώση, 1994. Σελ. 874. Δρχ. 8.320. ΓΚΙΒΑΛΟΣ Μ. Κρίση της πολιτικής ή τέλος των «Μύθων». Δημοσιεύμα­ τα 1988-1994. Αθήνα, 1994. Σελ.

94. Δρχ. 1.040. ΜΥΡΟΠΑΝΝΗΣ Γ. Ο ρόλος των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων στις δια­ πραγματεύσεις του Γύρου Ουρουγουάης και η Ελλάδα. Αθή­ να, Σιδέρης, 1994. Σελ. 300. Δρχ.

3.000. ISBN 960-08-0041-3. ΠΑΠΑΘΕΜΕΛΗΣ Σ. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Εθνική στρατηγική. Αθήνα, Μαλλιάρης - Παιδεία, 1994. Σελ. 56. Δρχ.

620. ISBN 960-239-165-0. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΓΕΩΡΓΙ­ ΟΥ Α. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ. Γεώργιος Παπανδρέου. 60 χρόνια παρουσίας και δράσης στην πολιτική ζωή. Θεσ­ σαλονίκη, University Studio Press, 1994. Σελ. 617. Δρχ. 5.000. ISBN 960-12-0437-6. ΤΣΟΥΔΕΡΟΥ Β. Εξωτερική πολιτι­ κή. Η μεγάλη ασθενής. Αθήνα, Παπαζήσης. Σελ. 134. Δρχ. 1.560.

SCHMITT C. Πολιτική θεολογία. Μετ. - σημ. - επιλ. Π. Κονδύλης. Αθήνα, Λεβιάθαν, 1994. Σελ. 179. Δρχ. 3.015. ISBN 960-7229-10-Χ.

Οικονομία Η ελληνική κοινωνία κατά την Πρώ­ τη Μεταπολεμική Περίοδο (19451967). 4ο Επιστημονικό Συνέδριο. Αθήνα, Ίδρ υμ α Σάκη Καράγιωργα, 1994. Σελ. 735. Δρχ. 5.200.

ISBN 960-7087-07-0. Οδηγός Χρηματιστηρίου 1994. Αθήνα, Ναυτεμπορική, 1994. Σελ.

560. Δρχ. 8.000.

ΑΓΓΕΛΙΔΗΣ Μ. Η γένεση του φιλε­ λευθερισμού. Αθήνα, Ίδ ρ υμ α Σά­ κη Καράγιωργα, 1994. Σελ. 222. Δρχ. 4.160. ISBN 960-7087-11-9 ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΑΣ Σ. Μελέτες - άρθρα - ομιλίες. Τόμοι Α '+ Β '+ Γ. Αθήνα, Ίδρ υμ α Σάκη Καράγιωργα, 1994. Σελ. 2 86+332+380. Δρχ. 4.160 (ο κάθε τόμος). ISBN 960 (set) 9607087-10-0. ΛΙΟΔΑΚΗΣ Γ. Γαιοπρόσοδος. Επι­ τόκια και αγροτικές τιμές. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1994. Σελ. 388. Δρχ. 3.325. ISBN 960-224-720-7..

BOWLES S. - EDWARDS R. Κατα­ νοώντας τον καπιταλισμό. Τόμος Α'. Μετ. Θ. Αθανασίου - Ν. Σταματάκης. Αθήνα, Gutenberg, 1994. Σελ.

335. Δρχ. 4.680. ISBN 960-010538-3.

Δημόσια διοίκηση Πολιτισμός και τοπική δημοκρατία. Αθήνα, Ε.Ε.Τ.Α.Α., 1994. Σελ.

261. Δρχ. 3.120. ISBN 960-7509013.

Λαογραφία ΑΓΡΑΦΙΩΤΗΣ Γ.Ν. Οι Σαρακατσαναίοι των Αγράφων. Αθήνα, 1994. Σελ. 296. Δρχ. 3.120. ΣΤΑΜΕΛΟΣ Δ. Νεοελληνική λαϊκή τέχνη. Γ1 έκδοση. Αθήνα, G utenberg, 1994. Σελ. 239. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-01-0483-2.

Οικολογία ΜΗΛΙΑΣ Τ. - ΚΟΥΒΑΚΑΣ Γ. Οικο­ λογία με κόμικς... Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 93. Δρχ. 2.600.

ISBN 960-03-0921-3.

Παιδαγωγική · Εκπαίδευση Εκπαίδευση ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ Β.Δ. Γλωσσικό υλικό για το νηπιαγωγείο. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ.

318. Δρχ. 4.160. ISBN 960-031188-9. ΖΑΜΠΕΤΑ Ε. Η εκπαιδευτική πολι­ τική στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση 1974-1989. Αθήνα, Θεμέλιο,

1994. Σελ. 414. Δρχ. 4.160. ISBN 960-310-187-7.

Θυμάρι, 1994. Σελ. 197. Δρχ.

2.080. ISBN 960-349-003-2.

ΣΑΪΤΗΣ Χ.Α. Βασικά θέματα της σχολικής διοίκησης. Αθήνα, 1994. Σελ. 238. Δρχ. 4.680.

Τέχνες Γενικά

ΓΑώσσα Γενικά Στη χώρα του Αριστοτέλη. Τα νέα ελληνικά ως ξένη γλώσσα. Βιβλία Α'+Β1 Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 1994. Σελ. 146+85. Δρχ. 5.700 (Τα δυο Βιβλία).

A' ISBN 960-12-0436-9. Β 'ISBN 960-12-0428-8. ΚΑΡΖΗΣ Θ. Η εποποιία της γλώσ­ σας. Αθήνα, Φιλιππότης, 1994. Σελ. 33. Δρχ. 4.160. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗΣ Γ. Ελληνική γλώσσα. Παρελθόν - παρόν - μέλ­ λον. Αθήνα, G utenberg, 1994. Σελ. 504. Δρχ. 5.200. ISBN 96001-0460-3. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗΣ Γ. Η γλώσσα ως αξία. Το παράδειγμα της ελληνικής. Αθήνα, Gutenberg, 1994. Σελ.

372. Δρχ. 4.160. ISBN 960-01-459X. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗΣ Γ. Παιδεία, εκ­ παίδευση και γλώσσα. Αθήνα, Gutenberg, 1994. Σελ. 339. Δρχ.

4.160. ISBN 960-01-0461-1.

Θετικές επιστήμες Μαθηματικά ΔΑΚΟΓΛΟΥ I. Ο μυστικός κώδικας του Πυθαγόρα. Τόμος Γ1. Αθήνα, Νέα Θέσις, 1994. Σελ. 314. Δρχ.

Ιατρική Βασική παιδοψυχιατρική. Τόμος Α1: Ερευνητικά και κλινικά κείμενα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ.

345. Δρχ. 5.200. ISBN 960-031155-2.

BERHERAT Τ. Η τίγρη στο κορμί μας. Μετ. Μ. Κουλεντιανοΰ. Αθήνα,

ΕΠΙΛΟΓΟΣ ’94. Ετήσια πολιτιστική έκδοση. Αθήνα, Γαλαίος, 1994. Σελ. 526. Δρχ. 6.760.

Λευκώματα Κεφαλονιά. Έ να μεγάλο μουσείο. Εκκλησιαστική τέχνη. Τόμος Β1. Αργοστόλι, Τοπικό Ιστορικό Αρχείο Κ εφαλονιάς, 1994. Σελ.

283. Δρχ. 20.800. ISBN *96085422-2-7. ΒΛΑΧΟΣ Μ. Louis Dupre. Ταξίδι στην Αθήνα και την Κωνσταντινού­ πολη. Αθήνα, Ολκός, 1994. Σελ.

285+Εικ. Δρχ. 35.360. ISBN 9607169-29-8. ΤΑΛΙΑΝΗΣ Δ. - ΣΕΡΕΖΗΣ Κ. Ες Κύπρον. Αθήνα, Τοπίο, 1994. Σελ.

213. Δρχ. 16.640. ISBN 96085101-8-Χ.

Τάκης Κατσουλίδης. Αθήνα, Αδάμ, 1994. Σελ. 225. Δρχ. 12.480. ISBN 960-7188-6-7. Τάσος Μπαμπάσης. 42 σχέδια.

1975-1985. Δρχ. 6.240. ΚΑΤΖΟΥΡΑΚΗΣ Κ. Η. περιπέτεια της ζωγραφικής. Αθήνα, Εξάντας, 1994. Σελ. 126. Δρχ. 6.760. ISBN 960-256-210-2. ΧΟΥΛΙΑΡΑΣ Ν. Οι ζωγραφιές του νυχτερινού χάρτη. Ζωγραφική 1989-1994. Αθήνα, Νεφέλη, 1994. Σελ. 190. Δρχ. 10.400. ISBN 960211-186-0.

Γλυπτική ΧΡΗΣΤΟΥ X. Ελληνική τέχνη. Νεο­ ελληνική χαρακτική. Αθήνα, Εκδο­ τική Αθηνών, 1994. Σελ. 271. Δρχ.

12.800. ISBN 960-213-301-5.

Φωτογραφία ΣΚΟΠΕΛΙΤΗΣ Σ.Β. Το βλέμμα. Αθήνα, Γνώση, 1994. Σελ. 295. Δρχ. 15.600. ISBN 960-235-417-8.

Μουσική Αρχιτεκτονική ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ Α. Τα θεόχπστα. Τοπίο και σπίτια στη σύγχρονη Ελλάδα. Αθήνα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1994. Σελ. 320. Δρχ. 12.480. ISBN 960-7309-80-4.

HELD Μ. Σπίτια της Σκοπέλου. Μετ. Π. Μαρτινίδης. Αθήνα, Reprotime. Σελ. 214. Δρχ. 12.480.

ISBN 960-85567-08.

STAMBLER I. Εγκυκλοπαίδεια της Pop, Rock και Soul Τόμος Γ1(από Q έως και τέλος). Μετ. Β. Δουβίτσας. Αθήνα, Νεφέλη, 1994. Σελ. 489. Δρχ. 4.680.

Χιούμορ ΣΤΑΘΗΣ. Η επόμενη μέρα θα ’ναι νύχτα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 94. Δρχ. 5.200. ISBN 960-031303-2.

Ζωγραφική Κώστας Μαλάμος. Ζωγραφική. Αθήνα, Μέλισσα, 1994. Σελ. 379. Δρχ. 14.560. ISBN 960-204-022-Χ.

ΕνασχοΗιίσεις Ψυχαγωγία

Ό λο το ζωγραφικό έργο του Σεζάν. Μετ. Σ. Ξυγκάκη. Αθήνα, Βότσης, 1994. Σελ. 128. Δρχ. 9.360. ISBN 960-7444-00-0.

ΒΑΝΔΩΡΟΣ Δ. Η τέχνη του ματ. Αθήνα, 1994. Σελ. 87. Δρχ. 1.560.

Ό λο το ζωγραφικό έργο του Τζιότο. Μετ. Τ. Τσιακίρη. Αθήνα, Βότσης, 1994. Σελ. 128. Δρχ. 9.360. ISBN 960-7444-02-7.

Ο σαντορίνι της Σαντορίνης. Αθή­ να, Ίδ ρ υμ α Φ άνη Μπουτάρη, 1994. Σελ. 223. Δρχ. 15.600. ISBN 960-085545-0-0.

Πασχάλης Αγγελίδης. Αθήνα, Interpublicitas. Σελ 86. Δρχ. 8.320.

ΧΑΡΑΜΗ Μ. - ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ Δ. Το τραπέζι της Κυριακής. Αθήνα,

Οικιακή οικονομία

Μ τίο

Ακρίτας, 1994. Σελ. 327. Δρχ.

3.640. ISBN 960-328-030-5.

IANNUZZI J. Η κουζίνα της Μα­ φίας. Μετ. Α. Βερυκοκάκη - Αριέμη. Αθήνα, Παπαδόπουλος, 1993. Σελ. 158. Δρχ. 1.500. ISBN 960261-501-Χ.

Κλασική φιλολογία Γενικά Αρχαία ελληνική ερωτική ποίηση. Μια ανθολογία. Επιλ. - μετ. - σχόλ. Σ.Λ. Σκαρτσής. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 258. Δρχ. 3.120.

ISBN 960-03-1231-1. Έκτορος και Ανδρομάχης ομιλία. Ό μηρος - Σαπφώ - Σοφοκλής. Μετ.

- επίμετρο Δ.Ν. Μαρωνίτης. Αθήνα, Διάττων, 1994. Σελ. 76. Δρχ.

2.080. ΓΚΡΙΦΙΝ Τ. Όμηρος. Μει. I. Μουζακίτου. Αθήνα, Αποσπερίτης, 1994. Σελ. 133. Δρχ. 1.560.'ISBN 960-282-095-0.

Αρχαίοι συγγραφείς ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Αχαρνής. Μετ. εισ. - σχόλ. Κ. Τοποόζης. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 182. Δρχ. 1.455. ISBN 960-205-260-0. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Βάτραχοι. Μετ. εισ. - σχόλ. Κ. Τοποόζης. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 182. Δρχ. 1.455. ISBN 960-205-268-6. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Ειρήνη. Μετ. εισ. - σχόλ. Κ. Τοποόζης. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 177. Δρχ. 1.455. ISBN 960-205-264-3. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Εκκλησιάζουσαι. Μετ. - εισ. - σχόλ. Κ. Τοποόζης. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ.

182. Δρχ. 1.455. ISBN 960-205269-4. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Θεσμοφοριάζουσαι. Μετ. - εισ. - σχόλ. Κ. Τοπούζης. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 182. Δρχ. 1.455. ISBN 960205-267-8. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Ιππής. Μετ. - εισ. σχόλ. Κ. Τοποόζης. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 182. Δρχ.

Μ τίο

1.455. ISBN 960-205-261-9. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Λυσιστράτη. Μετ.

- εισ. - σχόλ. Κ. Τοποόζης. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 182. Δρχ. 1.455. ISBN 960-205-266-Χ. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Νεφέλαι. Μετ. εισ. - σχόλ. Κ. Τοποόζης. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 182. Δρχ. 1.455. ISBN 960-205-262-7. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Όρνιθες. Μετ. εισ. - σχόλ. Κ. Τοποόζης. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 182. Δρχ. 1.455. ISBN 960-205-265-1.

στιανόπουλου. Θεσσαλονίκη, Δια­ γώνιος, 1994. Δρχ. 1560. ΚΟΥΓΕΑΣ Β. Καίγοντας χρόνια. Ύπνος, γενική δοκιμή. Β' έκδοση. Αθήνα, Ύψιλον/Βιβλία, 1994. Σελ. 84. Δρχ. 1.245. ΜΑΝΗΣ Β. Ο ψευτοπόλεμος του 1897. Αθήνα, Λέσχη, 1994. Σελ.

114. Δρχ. 2.080. ΠΑΛΑΜΑΣ Κ. Σονέτα. Αθήνα, Γκοβόστης, 1994. Σελ. 260. Δρχ.

4.200. ISBN 960-270-683-Χ.

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Πλούτος. Μετ. εισ. - σχόλ. Κ. Τοποόζης. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 182. Δρχ. 1.455. ISBN 960-205-270-8.

ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Μ. Το η­ μερολόγιο ενός πολιτικού. Η ε­ μπλοκή των Σκοπιών. Αθήνα, Εστία, 1994. Σελ. 469. Δρχ. 6.000.

ISBN 960-05-0582-9.

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Σφήκες. Μετ. εισ. - σχόλ. Κ. Τοποόζης. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 182. Δρχ. 1.455. ISBN 960-205-263-5.

JOYCE J. Giacomo Joyce. Μετ. φιλ. επιμ. Α. Μαραγκόπουλος. Αθή­ να, Σμίλη, 1994. Σελ. 110. Δρχ.

2.080. ISBN 960-7218-64-7.

ΞΕΝΟΦΩΝ. Ιερών ή τυραννικός.

Leo Strauss: Περί τυραννίας.

Alexandre Kozeve: Τυραννία και σοφία. Εισ. - μετ. Λ. Τρουλινού. Αθήνα, Εξάντας, 1994. Σελ. 462. Δρχ. 4.160.

ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΑΟΣ Β.Δ. Το φάντασμα της Πορτίτσας. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 141. Δρχ.

2.080.

Πεζογραφία

Γενικά

ΑΝΕΖΙΝΗ - ΛΕΡΑΚΗ Γ. Το ραντε­ βού. Διηγήματα. Αθήνα, Δελφίνι, 1994. Σελ. 132. Δρχ. 1.560. ISBN 960-309-146-4.

Άνθρωποι και ζώα στη νεοελληνική πεζογραφία. Ανθολ. - Επιμ. Δ. Παπακώστας. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1994. Σελ. 452. Δρχ. 5.100. ISBN 960-7213-77-7.

ΒΩΤΥΡΑΣ Ν.Β. Η σπάθη της εκδικήσεως. Αθήνα, Νεοελληνική Βιδλιοθήκη/Ίδρυμα Κώστα και Ελέ­ νης Ουράνη, 1994. Σελ. 133. Δρχ.

1.560.

Ελληνικά διηγήματα Χριστουγέν­ νων, Πρωτοχρονιάς. Τόμοι Ά + Β \ Αθήνα, Πατόκης, 1994. Σελ. . 149+294. Δρχ. 1.800+3.120.

ISBN Set 960-360-270-1.

ΓΚΡΙΝΤΖΟΣ Σ. «Παραλάδατε διορι­ σμόν...». Μυθιστόρημα. Αθήνα, Πατόκης, 1994. Σελ. 338. Δρχ.

3.325. ISBN 960-360-273-6.

Λογοτεχνία

ΣΑΛΠΙΓΚΤΗΣ Β. Ο πουρός ήρως. Τόμος Β1. Θεσσαλονίκη, Παρατη­ ρητής, 1994. Τεύχη 9-17. Δρχ.

3.120.

Ποίηση Άσμα Ασμάτων. Μεταγραφή Λ. Πα­ παδόπουλος. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 63. Δρχ. 3.120.

ISBN 960-03-1243-5. Δώδεκα τραγούδια του Ντίνου Χρι-

ΘΕΟΣ Δ. Μάνιακ Μπέης. Αθήνα, Οδυσσέας, 1994. Σελ. 140. Δρχ.

1.560. ISBN 960-*210-189-Χ. ΚΑΖΑΝΤΖΗΣ Τ. Καταστροφές. Διη­ γήματα. Β1 έκδοση. Αθήνα, Νεφέ­ λη, 1994. Σελ. 93. Δρχ. 1.245.

ISBN 960-211-187-9. ΚΟΚΚΙΝΑΚΙΣ Μ. Ταξιδεύοντας με το καΐκι «Οδυσσέας». Αθήνα, Πιτσι­ λάς, 1994. Σελ. 224. Δρχ. 2.080.

ISBN 960-7112-42-3.

ΚΟΛΟΒΟΣ Β. Θυμάσαι, πατέρα; Μυθιστόρημα. Αθήνα, Καστανιώιης, 1994. Σελ. 211. Δρχ. 2.080.

ISBN 960-03-1255-9. ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑΣ Μ. Θυμάμαι τη Μαρία. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 47. Δρχ. 2.600. ISBN 960-03-1282-6. ΚΩΣΤΙΔΗΣ Δ. Το αργό Βάδισμα της Αίθρας. Αθήνα, Δωδώνη, 1994. Σελ. 119. Δρχ. 1.660. ISBN 960248-695-3. ΛΑΧΑΣ Κ. Ασκήσεις επί αμμοδόχου. Αθήνα, Εξάντας, 1994. Σελ.

111. Δρχ. 1.245. ISBN 960-256207-2. ΛΑΧΑΣ Κ. Μετείκασμα μεταίσθημα. Αθήνα, Εξάντας, 1994. Σελ. 239. Δρχ. 2.080. ISBN 960-256-208-0. ΛΕΛΕΚΟΥ - ΤΑΤΑΚΗ Δ. Ατροπος. Αθήνα, Σμυρνιωτάκης, 1994. Σελ.

494. Δρχ. 3.640. ΜΑΝΙΩΤΗΣ Γ.Ν. Το ρεπερτόριο της Άνοιξης. (Επτά θρίλερ). Τόμος Β'. Αθήνα, Κέδρος, 1994. Σελ.

432. Δρχ. 3.500. ISBN 960-040975-7. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΥ - ΚΟΡΑΚΑ Γ. Κολχικόν ή το χρονικό μιας όψιμης εφηβείας. Αθήνα, Ελληνική Ευρωεκδοτική, 1994. Σελ. 155. Δρχ.

1.872. ISBN 960-241-057-4. ΜΠΟΥΤΟΥ Τ. Λεπτές ισορροπίες. Διηγήματα. Αθήνα, Γκοβόστης, 1994. Σελ. 140. Δρχ. 1.200. ISBN 960-270-691-0. ΝΙΚΑΣ Γ. Η απόπειρα. Μυθιστόρη­ μα. Αθήνα, Εστία, 1994. Σελ. 130. Δρχ. 1.560. ISBN 960-05-0601-9. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Το σιωπηλό αστέρι. Πύργος, Νουμάς, 1994. Σελ. 87. Δρχ. 1.040. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗ - ΡΟΥΤΣΙΕΡΗ Μ. Το πέρασμα στη γη των αθανάτων. Αθήνα, Δρυμός, 1995. Σελ. 111. Δρχ. 1.560. ISBN 960-85304-6-6. ΞΕΝΑΡΙΟΣ Γ. Οι δίδυμοι. Πεζο­ γράφημα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 155. Δρχ. 2.080. ISBN 960-03-1268-0. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ Α. Αβυσσαλέο φως.

Αθήνα, Πατάκης, 1994. Σελ. 202. Δρχ. 2.180. ISBN 960-360-274-4. ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΣ Δ. Ο ήλιος του μουσείου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 287. Δρχ. 2.600. ISBN 960-236-475-0. ΡΟΖΟΥ Ε. Το φωτόφυλλο. Αθήνα, Γκοβόστης, 1994. Σελ. 69. Δρχ.

830. ISBN 960-270-687-2. ΣΟΛΩΜΟΥ - ΞΑΝΘΑΚΗ Β. Το κα­ πρίτσιο. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1994. Σελ. 109. Δρχ. 1.700. ISBN 960-264-089-8. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ Δ. Χαρούμενο Σίδνεϊ. Αθήνα, Κανάκης, 1994. Σελ.

102. Δρχ. 1.455. ISBN 960-742007-1. Η γυναίκα της ηδονής και άλλα ε­ ρωτικά κείμενα του 18ου και 19ου αιώνα. Επιμ. - μετ. Α. Γιώργος. Αθή­ να, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 299. Δρχ. 3.120. ISBN 960-03-1254-0. ΑΝΩΝΥΜΟΣ. Ο ηδονικός βίος του Χερουβείμ. Μετ. Β. Χασάνδρα. Αθήνα, Δελφίνι, 1994. Σελ. 146. Δρχ. 1.560. ΑΝΣΓΟΥΩΡΘ Μ. Ιερή πείνα. Μετ. Γ.Π. Σκαρπέλος. Αθήνα, Νεφέλη, 1994. Σελ. 634. Δρχ. 4.680. ISBN 960-211-190-9.

VIDAL G. Δημιουργία. Μετ. Β. Τομανάς. Αθήνα, Εξάντας, 1994. Σελ.

618. Δρχ. 5.200. ISBN 960-256202-1.

GALLICO Ρ. Αγάπη από εφτά κού­ κλες. Μετ. Κ. Κοντολέων. Αθήνα, Δελφίνι, 1994. Σελ. 118. Δρχ.

1.560.

ISBN 960-309-155-3.

GORDON D. Γουάιτ Ερπ. Μετ. Σ. Ανδρεοπούλου. Αθήνα, Το Κλειδί, 1994. Σελ. 350. Δρχ. 2.285. ISBN 960-237-098-Χ.

GRAM D. - DELL’ AMICO D. Αλη­ θινά ψέματα. Μυθιστόρημα. Μετ. Ε. Μπαρτζινόπουλος. Αθήνα, Καστα­ νιώτης, 1994. Σελ. 344. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-1287-7.

JELLOUN Τ.Β.Με χαμηλωμένα μά­ τια. Μετ. Β. Καμάρας. Αθήνα, Πατά­ κης, 1994. Σελ. 301. Δρχ. 3.120.

ISBN 960-360-277-9.

CALVINO I. Το κάστρο των δια­ σταυρωμένων πεπρωμένων. Πρόλ.

- μετ. Α. Χρυσοστομίδης. Αθήνα, Αγρα, 1994. Σελ. 149. Δρχ. 2.285.

ISBN 960-325-115-1.

KENZABURO Ο. Μια προσωπική υπόθεση. Μετ. Ε. Μπαρτζινόπουλος. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 227. Δρχ. 3.120. ISBN 960-03-1300-8.

KING S. Πώς τέλειωσε όλο το μπά­ χαλο. Μετ. X. Τσαλικίδου - Γ. Αβραμίδης. Θεσσαλονίκη, Επιλογή. Σελ.

214. Δρχ. 2.080.

CRONIN J. Τα κλειδιά της βασιλεί­ ας. Μετ. Π. Μοσχοπούλου. Αθήνα, Ψυχογιός, 1994. Σελ. 413. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-274-083-3.

LABRO F. Δεκαπέντε χρονών. Μετ. Β. Δέμου. Αθήνα, Πατάκης, 1994. Σελ. 319. Δρχ. 3.000. ISBN 960360-241-8. ΛΕΝΤΕΡΙΚ Μ. Οι φουρναραίοι. Μετ.'Ν. Σιδέρη. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1994. Σελ. 276. Δρχ. 4.000.

ISBN 960-264-090-1. ΜΑΑΛΟΥΦ Α. Ο βράχος του Τάνιος. Μετ. Ν. Ντουζέ - Μ. Ρομπλέν. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1994. Σελ. 358. Δρχ. 3.640. ISBN 960-7213-75-0. ΜΑΡΚΕΣ Γ.Γ. Περί έρωτος και άλ­ λων δαιμόνιων. Μετ. Κ. Σωτηριάδου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 239. Δρχ. 2.600. ISBN 960236-472-6.

BALZAC Ο. DE. Συνταγματάρχης Σαμπέρ. Μυθιστόρημα. Μετ. - σχόλ. Α. Κορδόση. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 142. Δρχ. 2.080. ISBN 960-03-1281-8.

BARKER C. Τα βιβλία του αίματος. Τόμος Α'. Μετ. Ρ. Μπέργκνερ. Αθή­ να, Τρίτων, 1994. Σελ. 313. Δρχ.

2.285.

ISBN 960-7479-06-8.

BUTLER S. Η κοινή ανθρώπινη μοίρα. Εισ. - μετ. - σημ. Ε. Καλλκρατίδη. Αθήνα, G utenberg, 1994. Σελ. 530. Δρχ. 4.900. ISBN 96001-0547-2.

BRACKETT Ρ. Πρωτοσέλιδος έρω­ τας. Μυθιστόρημα. Μετ. Γ. Κοβα-

Μ τίο

λένκο. Αθήνα, Κασιανιώτης, 1994.

ISBN 960-03-1288-5.

134. Δρχ. 2.080. ISBN 960-031184-6.

DICK Ρ.Κ. Τα τρία στίγματα του Πάλμερ Έλντριις. Μετ. Ρ. Χάτχουτ. Αθήνα, Παρά πέντε. Σελ. 262. Δρχ.

2.495.

HUA Υ. Να ζεις! Μετ. Β. Κοκκίνου. Αθήνα, Το Κλειδί, 1994. Σελ. 212. Δρχ. 2.080. ISBN 960-237-097-1.

PETERS Ε. Ο προσκυνητής του μί­ σους. Μει. Β. Λάππα. Αθήνα, Αγρωσιις, 1994. Σελ 287. Δρχ.

2.080.

ISBN 960-7027-46-9.

HAWTHORNE Ν. Το σπίτι με τα ε­ φτά αετώματα. Μετ. - σημ. Ε. Καλλιφατίδη. Αθήνα, Gutenberg, 1994. Σελ. 371. Δρχ. 3.950. ISBN 96001-0548-0.

ΠΟΕ Ε.Α. Η διήγηση του Αρθού­ ρου Γκόρντον Πυμ από το Ναντάκιτ. Μετ. - πρόλ. - σχόλ. Τ. Χατζή. Αθή­ να, Πατάκης, 1994. Σελ. 342. Δρχ.

2.910. ISBN 960-293-946-Χ.

Η λογοτεχνική κριτική του Φώτου Πολίτη. Αθήνα, Ακαδημία Αθη­ νών, 1994. Σελ. 16. Δρχ. 415.

POHL F. - KORNBLUTH C.M. Οι έ­ μποροι του διαστήματος. Μετ. Μ. Αντωνίου. Αθήνα, Μέδουσα, 1994. Σελ. 205. Δρχ. 2.285. ISBN 9607014-14-6.

ΓΙΟΧΑΛΑΣ Τ.Π. Ο Γεώργιος Καστριώτης - Σκεντέρμπεης στα νεοελ­ ληνικά γράμματα. Β1έκδοση. Αθή­ να, Δωδώνη, 1994. Σελ. 170+Εικ. Δρχ. 3.120. ISBN 960-248-691-0.

ROBBINS Τ. Μισοκοιμισμένοι μες στις βατραχοπιτζάμες μας. Μετ. Γ. Κοβαλένκο. Αθήνα, Aquarius, 1994. Σελ. 433. Δρχ. 3.325. ISBN 960-7002-92-Χ.

ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Φ.Α. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ Γ.Α. Φύλλα εσκορπισμένα. Τα παπαδιαμαντικά αυτόγραφα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 230. Δρχ. 3.120. ISBN 960-03-1245-1.

ΣΑΡΟΓΙΑΝ Ο. Το όνομά μου είναι Αράμ. Μετ. Κ. Ντελόπουλος. Αθή­ να, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 144. Δρχ. 2.080. ISBN 960-03-1274-5. ΣΕΒΡΙΕ Φ.-Α. - ΝΤΕΝΟΝ Β. Ερωτι­ κά χαμόγελα του 18ου αιώνα. Δια­ σκευή Ν. Πέππα. Αθήνα, Δελφίνι, 1994. Σελ. 190. Δρχ. 1.560. ISBN 960-309-183-9.

SHELLEY Μ. Φρανκενστάιν. Μετ. I. Μιχελάκου. Αθήνα, Το Κλειδί, 1994. Σελ. 287. Δρχ. 2.285. ISBN 960-237-094-7.

SCHMIDT A. Το ρουμάνι του Μπραντ. Μετ. Γ. Κοίλης. Αθήνα, Οδυσσέας, 1994. Σελ. 143. Δρχ.

1.560.

ISBN 960-210-214-4.

JENSEN W. ΓκραντίΒα. Μία πομπηιανή φαντασία. Sigmund Freud: To παραλήρημα και τα όνειρα στην Γκραντίθα του W. Jensen. Μετ. - επιμ. Π. Αλούπης. Αθήνα, Άγρα, 1994. Σελ. 355. Δρχ. 3.850. ISBN 325-109-7.

TWAIN Μ. Ο μυστηριώδης ξένος. Μυθιστόρημα. Μετ. Γ. Κοβαλένκο. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ.

Μ τίο

Μελέτες

ΚΑΡΠΟΖΗΛΟΥ Μ. το παιδί στη χώ­ ρα των βιβλίων. Αθήνα, Καστανιώ­ της, 1994. Σελ. 242. Δρχ. 3.640.

ISBN 960-03-1258-3. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Φ. Κωστής Παλαμάς. Αθήνα, Ίδρυμα Κωστή Παλαμά, 1994. Σελ. 237. Δρχ. 1.800. ΠΑΝΤΑΖΙΔΗΣ Σ. Λεξοπλασπκοί καρποί. Από τη λογοτεχνική δημι­ ουργία του Λάμπρου Μάλαμα. Θεσ­ σαλονίκη, 1994. Σελ. 78. Δρχ.

1.040. ΣΑΧΙΝΗΣ Α. Ο Παλαμάς και η κρι­ τική. Αθήνα, Ίδρυμα Κωστή Παλαμά, 1994. Σελ. 281. Δρχ. 2.000. ΣΙΑΦΑΕΚΗΣ Ζ.Ι. Η εύθραυστη αλή­ θεια. Εισαγωγή στη θεωρία του λο­ γοτεχνικού μύθου. Αθήνα, Gutenberg, 1994. Σελ. 129. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-01-0544-8. ΣΤΕΡΓΙΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Περιδιαβάζοντας. Τόμος Γ’. Αθήνα, Κέδρος, 1994. Σελ. 258. Δρχ. 2.800. ISBN 960-04-0900-5. ΕΚΟ Ο. Έξι περιπλανήσεις στο δά­ σος της αφήγησης. Μετ. Α. Παπα­

κωνσταντίνου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1994. Σελ. 191. Δρχ.

2.285.

ISBN 960-344-061-2.

TODOROW Τ. Κριτική της κριτικής. Μετ. Γ. Κιουρτσάκης. Αθήνα, Πό­ λις, 1994. Σελ. 295. Δρχ. 3.600.

ISBN 960-7478-05-3.

Δοκίμια ΑΝΔΡΟΥΛΑΚΗΣ Μ. The dream. Σκιές στην Αθήνα. Αθήνα, Καστα­ νιώτης, 1994. Σελ. 222. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-03-1285-0. ΚΟΥΡΤΟΒΙΚ Δ. Αντιλεξικό νεοελ­ ληνικής χρηστομάθειας. Αθήνα, Νεφέλη, 1994. Σελ. 107. Δρχ.

1.350. ISBN 960-211-1189-5. ,ΜΑΡΙΝΟΣ Τ.Ν. Η άλλη μορφή του Ιανού. Δοκίμια. Αθήνα, Οι Εκδό­ σεις των φίλων, 1994. Σελ. 107. Δρχ. 1.040. ISBN 960-289-004-5. ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ (ΑΡΧΙΕΠ. ΑΥΣΤΡΑ­ ΛΙΑΣ). Ο Πεντζίκης του επέκεινα και του ενθάδε. Αθήνα, Δόμος, 1994. Σελ. 59. Δρχ. 1.040. ISBN 960-7217-94-2.

EMERSON R.W. Δοκίμια. Τόμοι Α '+Β \ Β' έκδοση. Επιμ. Λ. Σακελλίου - Schultz. Αθήνα, Gutenberg, 1994. Σελ.

269+495. Δρχ.

2.395+3.840. ISBN - SET 960-010493-Χ.

PERI Μ. Δοκίμια αφηγηματολογίας. Επιμ. Σ.Ν. Φιλιππίδης. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρή­ της, 1994. Σελ. 163. Δρχ. 2.600.

ISBN 960-7309-68-5.

HANDKE Ρ. Περί επιτυχημένης μέ­ ρας. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 81. Δρχ.

1.560.

ISBN 960-03-1206-0.

HANDKE Ρ. Περί κοπώσεως. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Καστανιώ­ της, 1994. Σελ. 71. Δρχ. 1.560.

ISBN 960-03-1090-4.

Θέατρο Έργα ΤΑΞΙΑΡΧΗΣ Ν. Θέατρο μονόλεξο. Διαθέσιμη. Αθήνα, Κένταυρος, 1994. Σελ. 63. Δρχ. 1.040.

ΤΣΙΛΙΜΕΝΗ Τ.Λ. Κουκλοθέατρο II. 62 νέα έργα. Αθήνα, Κασιανιώτης, 1994. Σελ. 253. Δρχ. 3.640. ISBN 960-03-1215-Χ. ΝΤΥΡΡΕΝΜΑΤ Φ. Ρωμύλος ο Μέγας. Μετ. Α. Αζέλης. Αθήνα, Γκοβόσιης. Σελ. 118. Δρχ. 1.560.

ISBN 960-270-682-1. ΠΕΡΕΚΖ. Η αύξηση. Μετ. Α. Κυριακίδης. Αθήνα, Ύψιλον/Βιβλία, 1994. Σελ. 92. Δρχ. 1.245.

Μελέτες GREER G. Σαίξπηρ. Μετ. I. Μουζακίτου. Αθήνα, Αποσπερίτης, 1994. Σελ. 170. Δρχ. 1.765. ISBN 960282-094-2.

Ιστορία Γενικά 1994. Το ημερολόγιο της Ελλάδος και του κόσμου. Αθήνα, Μιχαλόπουλος, 1994. Σελ. 927. Δρχ.

8.320.

Λευκώματα ΠΑΪΣΙΔΟΥ Δ. Στ’ αρχοντικά της Κέρκυρας... Θεσσαλονίκη, 1994. Σελ. 163. Δρχ. 15.600.

Αρχαιολογία ΣΤΑΓΕΙΡΙΤΗΣ Α. Ωγυγία ή αρχαιο­ λογία. Τόμος Δ'. Αθήνα, Ελεύθερη Σκέψις, 1994. Σελ. 552. Δρχ.

6.760. ISBN 960-7199-40-5.

Μαρτυρίες ΑΝΔΡΕΑΔΗΣ Γ. Γιατί αδελφέ Χουσνί; Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1994. Σελ. 138. Δρχ. 1.560.

ISBN 960-343-276-8. ΚΑΝΕΛΛΗ Λ. Ρουάντα. Ο ρους του κάτω κόσμου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 160. Δρχ. 8.320.

ISBN 960-03-1298-2. ΚΑΝΤΖΑΣ Α. Έ να ς έφεδρος ανθυπολοχαγός στον Εμφύλιο. Χρό­ νια θύελλας (1946-1950). ΣΤ’έκδο­ ση. Αθήνα, 1994. Σελ. 155. Δρχ.

1.560. ΛΟΥΚΑΤΟΣ Γ.Σ. Ελληνικές εκλο­

γές (1950-1978). Αθήνα, Φιλιππόιης, 1993. Σελ. 234. Δρχ. 2.080. ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Γ.Α. Αυτός κάλεσε τους Τούρκους στην Κύπρο. Αθήνα, 1994. Σελ. 416. Δρχ. 5.200. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ Γ. Στον αδερφό μου Νίκο Τριανταφύλλου και σ’ ό ­ λους εκείνους που θυσιάστηκαν για τα ίδια με το Νίκο οράματα. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1994. Σελ. 272. Δρχ. 2.600. ISBN 960-224-708-8. ΧΑΤΖΗΑΓΓΕΔΗΣ Β. Το Ό γδ ο ο Τάγμα. Σελίδες ημερολογίου 19401945. Αθήνα, Ράππας, 1994. Σελ.

321. Δρχ. 2.800. ISBN 960-040978-1. ΑΜΑΝ. Η ιστορία μιας Σομαλής. Μετ. Γ. Κουσουνέλος. Αθήνα, Το Κλειδί, 1994. Σελ. 371. Δρχ. 2.600. ΤΑΡΙΕ Β. Το μυστικό της επιτυχίας. Μετ. Γ.Κ. Παπαγεωργίου. Αθήνα, Σμυρνιωτάκης. Σελ. 181. Δρχ.

1.870.

Β ιογραφ ίες ΙΔΡΩΜΕΝΟΣ Α.Μ. Ιωάννης Καποδίστριας. Θεσσαλονίκη, Ρηγόπουλος, 1994. Σελ. 160. Δρχ.

1.560. ΛΑΚΑΡΙΕΡ Ζ. Συγγρατική πορεία. Μετ. Μ. Π όθος - Μ. Λαμπαδαρίδου - Πόθου. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1994. Σελ. 221. Δρχ. 4.000. ISBN 960-264-088-Χ.

Ελληνική Ιστορία Μουσείο της Φιλικής Εταιρείας. Οδησσός. Ιστορικά - κατάλογος. Αθήνα, Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτι­ σμού, 1994. Σελ. 141. Δρχ. 4.160.

ISBN 960-8541-6-8. ΒΑΣΙΛΑΤΟΣ Ν. Λάρισα η Ακρόπο­ λη του Αργους. Αθήνα, Κλασικές Εκδόσεις, 1994. Σελ. 118. Δρχ.

6.240. ISBN 960-85528-0-Χ. ΜΟΝΙΟΥΔΗ - ΓΑΒΑΑΑ Δ. Η πόλη της Χίου. Αθήνα. Σελ. 142. Δρχ.

10.400. ΣΤΕΦΑΝΟΥ Κ. Από τη Μακαριά στη Λέσβο. Αθήνα, 1994. Σελ. 137. Δρχ. 2.600. ΤΣΙΡΚΙΝΙΔΗΣ X. Σύννεφα στη Μα­

κεδονία... Το Μακεδονικό μέσα α­ πό τα Γαλλικά Αρχεία. Θεσσαλονί­ κη, Γράμμα, 1994. Σελ. 348. Δρχ.

4.160. ΦΙΔΑΔΕΛΦΕΥΣ Α.Θ. Μνημεία Αθηνών. Κ' έκδοση. Αθήνα, Εκδό­ σεις Ιστορίας και Τέχνης, 1994. Σελ. 1.245. Δρχ. 12.480. ISBN 9607512-00-6. ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ Γ.Ν. Περί του ελληνι­ σμού των Αρχαίων Μακεδόνων. Θεσσαλονίκη, Ρηγόπουλος, 1994. Σελ. 64. Δρχ. 725. ΑΒΕΛ Ο. Η μέχρι Φιλίππου αρχαία ιστορία της Μακεδονίας. Θεσσαλο­ νίκη, Ρηγόπουλος, 1994. Σελ. 316. Δρχ. 2.600.

FORREST W.G. Η γένεση της Αθη­ ναϊκής Δημοκρατίας. Μετ. Α. Παναγόπουλος. Αθήνα, Παπαδήμας, 1994. Σελ. 344. Δρχ. 3.640. ISBN 960-206-292-4

Παγκόσμια ιστορία WHEATCROFT Α. Οι Οθωμανοί. Μετ. X. Σακελλαροπούλου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 394. Δρχ.

3.120.

ISBN 960-236-472-6.

ταξίδια Κόσμος ΧΥΤΗΡΟΓΛΟΥ Κ. Ο χιμαιροκυνηγός. Αθήνα, Πιτσιλάς, 1994. Σελ.

117. Δρχ. 1.455. ISBN 960-711238-5.

παιδικά Ελεύθερα αναγνώσματα Παραμύθια αγάπης και έρωτα. Μετ.

X. Παπαγεωργίου. Αθήνα, Απόπει­ ρα, 1994. Σελ. 168. Δρχ. 1.870.

ISBN 960-7034-71-6. ΔΕΛΗΒΟΡΙΑ Β. Στις Ιλίνες, στις Μπιλίνες, τις Αλαμαλακούσιες. Αθήνα, Ψηφιδωτό, 1994. Σελ.

138. Δρχ. 7.280. ISBN 960-855710-0. Παραμύθια από την Κίνα. Μετ. Γ. Βαλούρδος. Αθήνα, Απόπειρα, 1994. Σελ. 191. Δρχ. 1.850. ISBN 960-7034-69-4.

Μ τίο

Παραμυθία από την Περσία. Μετ. Γ. Βαλούρδος. Αθήνα, Απόπειρα, 1994. Σελ. 175. Δρχ. 1.870. ISBN 960-7034-70-8.

Τεύχος 2. Δρχ. 300.

ΓΚΑΛΛΙΚΟ Π. Το μικρό θαύμα. Μετ. Ε. Μπελιές. Αθήνα, Ω κεανίδα, 1994. Σελ. 47. Δρχ. 1.765. ISBN 960-7213-79-3.

ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοχικό. Τεύχος 1116. Δρχ. 800.

Περιοδικά

ΒΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Τεύ­ χος 1. Δρχ. 700.

ΔΕΛΤΙΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΝΑΥΠΛΙΟΥ. Τεύχος 73. Δρχ. 600.

ΑΙΟΛΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Δίμηνο πε­ ριοδικό. Τεύχος 10.

ΔΙΑΒΑΖΩ. Μηνιαία επιθεώρηση του Βιβλίου. Τεύχος 350. Δρχ.

1.000.

ΑΜΥΝΑ ΚΑΙ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ. Μηνι­ αίο περιοδικό. Τεύχος 48. Δρχ.

700.

ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΠΝΕΥΜΑ. Έ ρευνα στοχασμός - τέχνη - κριτική. Τεύχος 94. Δρχ. 1.000.

ΑΝΟΙΧΤΟΙ ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ. Αγγελιο­ φόρος 918. Δρχ. 120.

ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΙ ΑΛΛΑ. Περιοδικό της Ελληνικής Κοινότητας Γοτίγγης. Τεύχος 2.

ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επιθεώρηση. Τεύχος 571. Δρχ. 400.

ΕΜΒΟΛΙΜΟΝ. Εγχείρημα λόγου, τέχνης και λοιπής φαντασίας. Τεύ­ χος 23-24.

ΑΝΤΙΤΕΤΡΑΔΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙ­ ΔΕΥΣΗΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 33. Δρχ. 500.

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Γ.Γ.Ε.Τ. Ιαν. 1995.

ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ.

ΤΟ ΕΝΤΥΠΟ. Φοιτητική εφημερί­ δα. Φύλλο 1. Δρχ. 200. ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύχος 278. Δρχ.

500.

Αναλαμβάνω υπεύθυνα μεταφράσεις

ΗΧΟΣ ΚΑΙ HI-FI. Τεύχος 263. Δρχ.

800. ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση Εταιρεί­ ας Ιατρικών Σπουδών. Τόμος 67. Τεύχος 1.

άρθρων ή βιβλίων από Αγγλικά, Γαλλίκα και Ιταλικά.

ΙΒΥΚΟΣ. Μηνιαία επιθεώρηση για τον ποιητικό λόγο. Φύλλο 3-4. Δρχ.

200.

Πληροφορίες: Ελένη Μιχαηλάκη Τηλ.: 600.90.92

ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Πε­ ριοδική επιστημονική έκδοση, τό­ μος 6 (1992-1994).. Δρχ. 5.720.

_________

Μ τίο

ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ. Τεύχος 319. Δρχ. 700.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Επιθεώρη­ ση κοινωνικών επιστημών. Τεύχος 35. ΜΑΝΤΑΤΟΦΟΡΟΣ. Δελτίο Νεοελ­

ληνικών Σπουδών. Τεύχος 37-38. Δρχ. 3.000. ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Διμηνι­ αίο περιοδικό Γ.Ε.Ν. Τεύχος 490. ΝΑΥΤΙΚΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΛ­ ΛΙΕΡΓΕΙΑ. Διμηνιαίο φιλολογικό, ι­ στορικό και καλλιτεχνικό περιοδι­ κό. Τεύχος 48. ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ. Διμηνιαίο πολιτιστι­ κό περιοδικό. Τεύχος 4. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχη 1621-1623. Δρχ. 650. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΠΑ. Μηνιαία επιθεώ­ ρηση. Τεύχος 124. Δρχ. 600. ΝΕΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ. Ιδμερη Επα­ ναστατική εφημερίδα. Φύλλο 118. Δρχ. 100. ΝΙΣΥΡΙΑΚΑ. Τόμος 13, 1994. Δρχ.

5.200. ΝΟΥΜΑΣ. Επιθεώρηση τέχνης, γραμμάτων και πνευματικού προ­ βληματισμού. Τεύχος 33. Δρχ. 300. ΠΑΡΑΛΛΑΞΗ. Μηνιαία κινηματο­ γραφική εφημερίδα. Τεύχος 11. Δωρεάν. ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Έκδοση για την κοινωνία και τον πολιτισμό στην Κο­ ζάνη. Τεύχος 81. Δρχ. 200. Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 128. Δρχ. 500. ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Τριμηνιαίο περιοδι­ κό. Τεύχος 71-72. Δρχ. 1.000. ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ. Περιοδική έκδοση ενημέρωσης και έκφρασης. Τεύχος 10. Δωρεάν. ΡΕΥΜΑΤΑ. Απόψεις - κείμενα - τέ­ χνες. Τεύχος 23. Δρχ. 1.000. ΡΙΖΑ ΑΓΡΙΝΙΩΤΩΝ. Τεύχος 18-19. Δρχ. 1.500. ΣΥΡΙΑΝΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 29. Δρχ. 1.000. ΦΟΝΙΤΙΚΙΓΡΑΦΙ. φ ίλο 15.

κ ρ ιτ ικ ο γ ρ α φ Γ α Α ρ . 351 1 Φεβρουάριου - 28 ΦεβρουαρΙου 1995 Επιμέλεια: Μ αρ ία Τρουπάκη

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτικές και βιβλιοπαρουσιάσειςτων ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο

Χ άρτες

Ε ρ γ α σ ία

Ζαχαράκις X.: Χαρτογράφηση της Ελλάδος από τον 15ο έως τον 18ο αι­ ώνα (Π. Κάγιος, Νέα, 21/2)

Κατσανέβας Θ., κ.ά. Εργασιακές σχέσεις (W, Οικονομικός Ταχυδρό­ μος, 23/2)

Θ ρ η σ κ εία

Π ο λ ιτ ικ ή

νομικός Ταχυδρόμος, 9/2) Τσουδερού Β.: Εξωτερική πολιτική (ΑΟΧ, Παπανδρόπουλος, Οικονο­ μικός Ταχυδρόμος, 23/2)

Λ α ο γρ α φ ία

Ρωμανός Μελωδός: Χριστουγεννιάτι­ κα τροπάρια (Θ.Μ. Πολίτης, Ελεύθε­ ρος Στερεάς Ελλάδος, 944) Φούγιας Μ.: 1) Το ελληνικό υπόβα­ θρο του χριστιανισμού 2) Το ελληνικό υπόβαθρο του ισλαμισμού (Κ Τσαού­ σης, Εθνος, 20/2)

Ψ υ χ ο λ ο γ ία Κασιοριάδης Κ. κ.ά. Η ενεργός α­ πουσία του Σ. Φρόυντ (Γ. Σαρηγιάννης, Νέα, 2/2) Λιούις Κ.Σ.: Ανατομία μιας οδύνης (Β. Αθανασόπουλος, Καθημερινή, 28/2)

Μ εταφ υ σ ική Harper’s εγκυκλοπαίδεια Μυστικι­ στικών και παραφυσικών εμπειριών (Ν.Γ. Ξ., Αθηνόραμα, 17/2)

Βαλντέν Σ.: Μακεδονικό και Βαλ­ κάνια 1991-1994 (Σ. Παπασπηλιόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 16/2) Βερέμης Θ.: (Επιμ.) Βαλκάνια (Ε. Κωφός, Βήμα, 19/2) (Σ. ΛίΒας, Δια­ βάζω, 349) (Β. Καπετανγιάννης, Καθημερινή, 14/2) Κωστόπουλος Δ.: Βαλκάνια (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικονομικός Τα­ χυδρόμος, 9/2) Παναγοπούλου - Ρουπίνα Π.: Πρό­ τυπα ηρώων (Σ. Καργάκος, Οικονο­ μικός Ταχυδρόμος, 2/2) Παπαδοπούλου Τ.: Μια άλλη Ευρώπη (Θ. Διαμαντόπουλος, Οι­ κονομικός Ταχυδρόμος, 2/2) Παπακωνσταντίνου Μ.: Το ημερο­ λόγιο ενός πολιτικού (Α. Παπανδρόπουλος, Οικονομικός Τα­ χυδρόμος, 16/2) Σημίτης Κ.: Ενωμένοι να τολμή­ σουμε (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικο­

Δουλαβέρας Α. (Επιμ.) Η παροιμιολογική και παροιμιογραφική εργογραφία του Δ.Σ. Λουκάτου (Κ. Ντελόπουλος, Καθημερινή, 31/1) Λάμπρου Α.: Οι σκυριανές φορε­ σιές (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 22/2 ) Σταμέλος Δ.: Νεοελληνική λαϊκή τέ­ χνη (Κ. Παπαπόνος, Πολιτικά Θέ­ ματα, 17/2)

Ε κ π α ίδ ε υ σ η Εκπαιδευτικός Ό μιλος - Κατάλογος μελών (Σ. Καργάκος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 23/2)

Ο ικ ο λ ο γ ία Η κατάσταση του πλανήτη, 1994 (Σ. Παπασπηλιόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 2/2) Crosby Α.: Οικολογικός Ιμπεριαλι­ σμός (Σ. Καργάκος, Οικονομικός

Μ τίο

Ταχυδρόμος, 9/2) (Δ. Κωστόπουλος, Καθημερινή, 21/2)

Τ έχν ες Πικιώνης Δ.: Απαντα (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Map. ’95) (Δ. Δασκαλόπουλος, Νέα, 21/2)

Γλώσσα Βογιατζόγλου Β.Η.: Επώνυμα της Μικρασίας (Γ. Σταματόπουλος, Ελευθεροτυπία, 1/2) Καρζής Θ.: Η εποποιία της γλώσσας (Κ. Τσαούσης, Ένθος, 13/2) Κοραής Α.: Ύ λη Γαλλογραικικού λεξικού (Β.Κ. Καλαμαράς, Ελευθε­ ροτυπία, 25/2)

Κλασική φ ιλ ο λ ο γία κείμ ενα - μελέτες Δίωνος Χρυσοστόμου: ΕυΒοϊκός ή Κυνηγός (Γ. Γιατρομανωλάκης, Βή­ μα, 5/2) Καβρουλάκης Ν.: Αρχαίος Λόγος (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέματα, 10/2 )

Π οίησ η Βασιλειάδου Μ.: Ελεύθερη πτήση (Κ. Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώρα, 3/2) Δεπούντη Γ.: Απολογία σιωπής (Δ. Γιάκος, Εξόρμηση, 19/2) Ζαγοριάνου Α.Μ.: Ενοράσεις γαλά­ ζιου (Κ. Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώρα, 12/2) Ζώτος Μ.: Άπαντα - ποιητικά (Θ.Μ. Πολίτης, Ίβυκος, 1-2) Καβάφης Κ.Λ.: Ατελή ποιήματα 1918-1932 (Δ. Δασκαλόπουλος, Νέα, 7/2) (Π. Μπουκάλας, Καθημε­ ρινή, 21/2) Καρούσος Κ.: Σαν αλκυονίδα σκέ­ ψη (Θ.Μ. Πολίτης, 945-946) Κάρτερ Γ.: Βιολογία (Δ. Γιάκος, Εξόρμηση, 12/2) Κασόλας Γ.: Χαμένοι δρόμοι (Θ.Μ. Πολίτης, Ελεύθερος Στερεός Ελλά­ δος, 936-938) ΜουζάκηΜ.: Κραταιά λάσπη (Γ. Κα­ ραβίδας, Ριζοσπάστης, 16/2)

Μ τίο

Μπίσιικας Α.: Ευαγγελισμός (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 31/1) Μπουκάλας Π.: Ο Μάντης (Ν.Γ.Ξ. Αθηνόραμα, 10/2) Σιδηρά Α.: Απόπειρα τοπίου (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 19/2) Σπανόπουλος Γ.: Μ ετο σουράλιτου καλοκαιριού (Δ. Ζαδές, Εξόρμηση, 12/2 ) Στασινοπούλου Μ.: Υφάντρες (Δ. Ζαδές, Εξόρμηση, 19/2)

Π εζ ο γ ρ α φ ία Βουτυράς Ν.Β.: Η σπάθη της εκδικήσεως (Μ. Θεοδοσοπούλου, Επο­ χή, 19/2) (Ν. Βαγενάς, Βήμα, 12/2) Ευγενίδης Τ.: Αυτόχειρες Παρθένοι (Ν. Κώτσιου, Διαβάζω, 349) Θεοδωρόπουλος Τ.: Η πτώση του Νάρκισσου (Μ. Δερμιτζάκης, Δια­ βάζω, 349) Καρτέρης Γ.: Υπό σκιάν (X. Παπα­ γεωργίου, Αυγή, 12/2) Κοκκινάκη Ν.: Ναταλία (Γ. Καζανάς, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 2/2) Κορέλας X.: Ο Καβαλάρηδες της χιονοστιβάδας (Θ.Μ. Πολίτης, Ελεύθερος Στερεός Ελλάδος, 927929, Ρίζα Αγρινιωτών, 18-19) Κουμανιαρέας Μ.: Θυμάμαι τη Μα­ ρία (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 17/2) } Λεονάρδος Γ.: 1) Το κόκκινο σαλό­ νι της γιαγιάς 2) Το σπίτι κάτω από τις κατακόμβες 3) Εύα (Σ. Αρτεμάκης, Ναυτεμπορική, 26/2) Μάτεσις Π.: Ο Παλαιός των ημερών (Β. Χατζηβασιλείου,, Ελευθερο­ τυπία, 1/2) Νόλλας Δ.: Ο άνθρωπος που ξεχάσιηκε (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 26/2) Νικολόπουλος Γ.: Το σιωπηλό α­ στέρι (Γ. Καζανάς, Εξόρμηση, 19/2) Ξενάριος Γ.: Οι Δίδυμοι (Β. Χατζ., Ελευθεροτυπία, 22/2) Παπαγεωργίου Ν.Ρ.: Οι δύο αδελ­ φές (Μ. Κοντολέων, Δνπ, 3/2) Πολίτης Θ.Μ. Ο Μπαζίλα Μάκης Γουβέλης (Γ. Αναστασόπουλος, Ελεύθερος Στερεός Ελλάδος, 941), (Δ. Γιάκος, Εξόρμηση, 18/12) (I. Ιωαννίδης, Ελεύθερος Στερεός Ελλά­ δος, 943) (Θ. Γκόρπας, Ελεύθερος

Στερεός Ελλάδος, 945) (Κ. Κονταξής, Ελεύθερος Στερεός εΕλλάδος, 947) (Περιπατητής, Μεσολογγίτικα Χρονικά, 918), (Δ. Σιατόπουλος, Φιλογική Πρωτοχρονιά, 1995) (X. Κορέλας-Δ. Γιάκος, Ρίζα Αγρινιωτών, 18-19), (IN. Λύτρας, Παναιτωλική Αγρίνιου, 7643) (Θ. Γκόρπας, Μεσολογγίτικα Χρονικά, 920) (Μ. Σταφυλάς, Διαρκής Ιστορία Νεοελ­ ληνικής Λογοτεχνίας - Πνευματική, Ζωή, 85-86). Ρήσου Α.: Η νύχτα της αιθυλικής αλκοόλης (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπά­ στης, 16/2) Σπουρδαλάκης X.: Πορφυρίων (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 28/2) Σταφυλάς Μ.: Σούρουπο μέρα με­ σημέρι (Θ.Μ. Πολίτης, Ελεύθερος Στερεός Ελλάδος, 947-950) Τζουμάκας Δ.: Χαρούμενο Σίδνεϋ (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 22/2 ) Τριανταφύλλου Σ.: Αλφαμπετ Σίτι (Ν.Γ.Ξ., Αθηνόραμα, 3/2) Τσιρόπουλος Κ.: Σημειώσεις γενι­ κής δοκιμής (Σ. Καργάκος, Οικονο­ μικός Ταχυδρόμος, 16/2) Φακίνος Μ.: Η Ιουλιέτα αγαπά τα ροδάκινα (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 8/2) Χάκκας Μ.: Ο Μπιντές (Ε. Χωρεάνθη, Διαβάζω, 349) Χατζηδάκης Γ.: Χωρίς γυρισμό (Κ. Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώρα, 5/2) Γκάλικο Π.: Αγάπη από εφτά κού­ κλες (Α. Παπαδάκη, Αυγή, 19/2) Γκαρσία - Μάρκες Γ.: Περί έρωτος, (Ν.Σιώτης, Βήμα, 5/2) Εκο Ο.: Το νησί της προγούμενης ημέρας (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 22/2) Muller Μ.: Κουαρτέτο (Τ. Δημητρούλια, Αντί, 3/2) Μούζιλ Π.: Κατάλοιπα ζωντανού συγγραφέα (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 19/2) Όστερ Π.: Το παλάτι του φεγγαριού (Α. Μιχαλοπούλου, Καθημερινή, 5/2) Πολιντόρι Τζ.: Ο βρυκόλακας (Μ. Θεοδοσπούλου, Εποχή, 26/2) Ράιαν Α.: Η κα Νταπφάιρ (Ε. Ζω­ γράφου, Ριζοσπάστης, 16/2) Σέλλεϊ Μ.: Φρανκενστάιν (Μ. Θεο-

δοσοπούλου, Εποχή, 26/2) Χαρτ Μ.: Αργοναυτικές διηγήσεις (Μ. Θεοδοσοποΰλου, Εποχή, 12/2)

συνηγορία (Α. Πανταζόπουλος, Κα­ θημερινή, 7/2)

θοι (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 14/2)

Π α ιδ ικ ά

Μ α ρ τυ ρ ίες Α π ο μ ν η μ ο ν εύμ α τα

Μ ελέτες Βακαλόπουλος X.: Από ίο χάος στο χαρτί (Ε. Αρανίτσης, Ελευθερο­ τυπία, 15/2) Ζέρβας Α.: Επισκέψεις (Α. Μπελεζίνης, Καθημερινή, 14/2) Καρπόζηλου Μ.: Το παιδί στη χώρα των βιβλίων (Μ. Κοντολέων, Αντί, 17/2) Κατσίκη - ΓκίΒαλου Α.: (Επιμ.) Παι­ δική λογοτεχνία. Θεωρία και πράξη (Μ. Κοντολέων, Αντί, 17/2) Λιαλιάτσης Π.: Η Αργολική λογοτε­ χνία 1830-1953 (Μ. Μπέγζος, Κα­ θημερινή, 7/2) Λορεντζάτος Ζ.: Μελέτες (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 12/2) Ράμφος Σ.: Μίμησις εναντίον μορ­ φής (Α. Μπελεζίνης, Καθημερινή, 14/2) Στεργιόπουλος Κ.: Περιδιαβάζοντας. Τομ. Π Θ. Καραγιάννης, Δια­ βάζω, 345) Φιλαναγνωσία και Παιδική Λογοτε­ χνία (Μ. Κοντολέων, Αντί, 17/2) Peri Μ.: Δοκίμια αφηγηματολογίας (Γ. Βελουδής, Βήμα, 12/2)

Δ ο κ ίμ ια Καρτάκης Ε.: (Επιμ.) Ας κοιταχτού­ με στον καθρέφτη (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 12/2 ) Πλατής Ε.Ν. Η τραγικότητα στον Αρχαίο Ελληνικό Πολιτισμό της Ανόδου και της Ακμής (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέματα, 10/2) Συμβολισμός και αναζήτηση (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικονομικός Τα­ χυδρόμος, 16/2) Βαλερύ Π.: Ματιές στο σύγχρονο κόσμο (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικο­ νομικός Ταχυδρόμος, 9/2) Williams R.: Κουλτούρα και ιστορία (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθερο­ τυπία, 15/2) Έ μερσον R. W .: Δοκίμια, τομ. Α '+ Β1 (Α. Βιστωνίτης, Βήμα, 12/2) Σαρτρ Ζ.Π.: Υπέρ διανοουμένων

Ζέη Α.: Η μωβ ομπρέλα (Π. Κουνενάκη, Καθημερινή, 5/2) Ντεκάστρο Μ.: Λαϊκή τέχνη. Ο δη­ γός για παιδιά (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 8/2) 1) Τα παραμύθια των λαών 2) Τα παραμύθια των αδελφών Γκρίμ (Θ. Παπανικολάου, Κέρδος, 21/2) Χρυσοχόου I.: Εμείς οι φίλοι σας (Δ. Ζαδές, Εξόρμηση, 26/2) Κόνραντ I.:, Η Φρέγυα από τα εφτά νησιά (Ε. Σαραντίτη, Ελευθερο­ τυπία, 15/2)

Σ ε ν ά ρ ια Θ ε α τρ ικ ά έ ρ γ α Λυμπεράκη Μ.: Φαίδρα (Δ. Τσατσούλης, Βήμα, 12/2) Μάτεσις Π.: Προς Ελευσίνα (Ε. Χατζηιωάννου, Νέα, 9/2)

Ι σ τ ο ρ ία Βεργέτη Μ.: Από τον Πόντο στην Ελλάδα (Β. Αγτζίδης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 23/2) Γερολυμάτος Σ.: Αγρίνιο (Θ.Ν. Π ο­ λίτης, Ελεύθερος Στερεός Ελλάδος, 939-940) Γιαννόπουλος Α.: Η Ελληνική Μα­ κεδονία, η δόξα και τα πάθη της (Τ. Μαμάτσης, Ριζοσπάστης, 16/2) Γκιόλιας Μ.: Ιστορία των Ευρυτάνω ν (Θ.Μ. Πολίτης, Ελεύθερος Στε­ ρεός Ελλάδος, 952) Δεσποτόπουλος Κ.: Ελληνικά Θέ­ ματα Ιστορίας και Πολιτισμού (Γ. Καργάκος, Οικονομικός Ταχυδρό­ μος, 16/2) Έ ξαρχος Γ.: Αυτοί είναι οι Βλάχοι (Α. Πολυμέρου - Καμηλάκη, Ελευθεροτυπία, 24/2) Θεσσαλονίκη 1850-1918 (Συλλογι­ κό) (Σ. Ντάλης, Αυγή, 26/2) Θράκη (Δ. Σταμέλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 22/2) Ταζεδάκης Π.: Το τάγμα του Σωτήρος (X. Κιοσσέ, Βήμα, 19/2) ΓκρέιΒς Ρ. - Πατάι Ρ.: Εβραϊκοί μύ­

Γεωργακάς I.: Γεωργακάς: Ιστορία μιας ζωής (Σ. Καργάκος, Οικονομι­ κός Ταχυδρόμος, 2/2) Κλιάφα Μ.: Γυναίκες της γης (Μ. Κοντολέων, Αντί, 3/2) Μπασαγιάννης X.: Από τη συμμετο­ χή μου στο Κοινοβούλιο (Θ.Μ. Πο­ λίτης, 'Ελεύθερος Στερεός Ελλάδος, 941) Σωμερίτης Ρ.: Έ να ς μικρός Δεκέμ­ βρης (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 16/2) (Π. Τρωγάδης, Εξόρμηση, 26/2) (Σ. Παπασπηλιόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 23/2). Ταχτσής Κ.: Συγγνώμην, εσείς δεν είστε ο κύριος Ταχτσής (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 5/2) (Γ. Μπαλούρδος, Εξόρμηση, 5/2) Ταφραλής Ο.: Η Θεσ/νίκη (Ν. Νικολούδης, Καθημερινή, 31/1) Χατζιώτης Κ.: Πλατεία Ομονοίας (Σ. Καργάκος, Οικονομικός Ταχυδρό­ μος, 2/2) Ψ αράκης Τ.: Ανθολόγιο της Ιε­ ρουσαλήμ (Μ. Κοντολέων, Αντί, 3/2) Βολταίρος: Απομνημονεύματα (Θ. Γιαλκέτσης, Ελευθεροτυπία, 5/2) Λακαριέρ Ζ.: Συγγραφική πορεία (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέματα, 17/2)

Π ε ρ ιο δ ικ έ ς ε κ δ ό σ ε ις Κεφαλληνιακά Χρονικά. Τομ. 6 (Κ. Ντελόπουλος, Καθημερινή, 31/1) Λεβιάθαν (Σ.Α. Μοσχονάς, Καθη­ μερινή, 31/1) Σύγχρονα θέματα 52-53 (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 14/2), (Μ., Αυγή, 12/2)

Μ τίο

e k ^ e k ^ e k ^ e k SJ e k ^ e k ^ e k ^ e k ^ e k '

,CAΓ» CA c vΟΓ\C|*t»l\.-» CArw tit' rrr tA*.«.

C 1r>i/tR p,,CR ~i,HRp|iCISp(,tR pw·CRPk-CR pi/"R ΕΚ^ΕΚ^ΕΚ^ΕΚ^ΕΚ^ΕΚ^ΕΚ^ΕΚ^ΕΚ ■ Θ ανα ςηχ Χα τζο ποτλ ος

Ό έξ

α ίμ α τ ο ς νεκ ρ ός

Εκδόσεις Καςτανιωτη Έ Κ ,^ ΕΚ ^ ΕΚ ^ Ε Κ ^ Ε Κ ^ ΕΚ ^ ΕΚ ^ Ε Κ ^ Ε Κ E K ^ E K ^ E K ^ E K ^ E K ^ E K ^ E K ^ E K ^ 'E F

:ek? J ek^ ek^ ek ^ ek® ekS ; ek“ ek ^ eb

Κυκλοφορούν επίσης: ί5 » « K -is >■ "

;ε ι 0

-Ε Κ ^ Ε Κ ^ Ε Κ ^ Ε Κ -

. ΤΟ ΑΦΩΤΟ . ΑΠΟ ΚΑΤΑΒΟΛΗΣ κλ ΔΡΟΣΟΪ ;; ε κ ^ ε κ ^

ΕΚ ^ΕΚ ^ΕΚ ρ^ΕΚ ρ^ΕΚ ^ΕΚ " εκ^ εκ^ εκ^ εκ“ εκ^ εκ* ει εκ^ εκ^ εκ^ εκ“ εκ* εκ^ εϊ εκ® εκ| ; εκ?: εκ^ εκ^ εκ^ εϊ εκ^ εκ^ εκ^ εκ“ εκ^ εκ^ εϊ εκ^ εκ* εκ“" εκ“ εκ2; εκ“ εϊ εκ^ εκ^ εκ^ εκ“ εκ^ εκ“ εϊ ίΕ Κ ^ Ε Κ ρ ^Ε Κ ^Ε Κ ^ Ε Κ ^ Ε Κ ^ Ε Κ ^ Ε Κ ^ Ε ί :ε κ ^) ε κ ^ ε κ ^ ε κ ^ ε κ ^ ε κ “ ε κ ^ ε κ ^ ε ϊ ΕΚ > Κ : .ΕΚ · EKit ΕΚ ^Ε Κ ^Ε Κ : FK ίλ :ε κ ® ε κ ^ ε κ ® ε κ ^ ε κ ^ ε κ “ ε κ ^ ε κ ^ ε ϊ

:εκ^ ^ :εκ^ εκ^ :εκ^ εκ^ :εκ^ εκ^ :εκ^ εκ^ :εκ^ εκ^

ΑΠΟ ΤΙΣ

.....................

:“Κi5? Έ -Ε Κ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Ο ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Ηλίας Λεφούσης Χωρικοί

Τζον Πρίστλεϊ Οδός Αγγέλων

Θίοντορ Νχράιζερ Ο χρηματιστής

Μαρίκα Θωμαδάκη Θεατρολογία και αισθητική

Μ.Μ. Παπαϊωάννου Η Παρισινή Κομμούνα και η Ελλάδα Χάινριχ Μαν Οι θεές - 2. Αθηνά

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Σόλωνος 130,10681 Αθήνα, Τηλ.: 3820835, Fax: 3813354

ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ 1. Αθήνα, Μαυροκορδάτου 3, Τηλ.: 3829835,2. Θεσσαλονίκη, Μενελάου 3 & Εγνατια 65, Τηλ.: 283810 3. Γιάννενα, 28ης Οκτωβρίου 19, Τηλ.: 38090

Συνδρομές εσωτερικού καί, Κυπρου Ετήσια: Εξάμηνη:

11.000 δρχ.

5.500 δρχ.

Σπουδαστική: 10.000 δρχ. Σπουδαστική: 5.000 δρχ.

Συνδρομές εξωτερικού Ετήσια:

60δολ. ΗΠΑ. Σπουδαστική: 55δολ. ΗΠΑ Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών: 75 Δολ.ΗΠΑ

Τα παλιά τεύχη, τ α δεκ α πενθή μερα και τ α διπλά κοστίζουν 1,ΟΟΟΔρχ. Εμβάσματα στη διεύθυνση: Α. Σπάθή Αν. Μεταξά 26,106 81 ΑΘΗΝΑ Fax: 33.01.315

ΕΝΤΕΥΚΤΗΡΙΟ 28-29 Έλίας Κανέττι

άφιέρωμα στόν αύτοβιογραφικό λόγο Αύγουστίνος Νικηφόρος Βλεμμύδης Γρηγόρης Πασχαλίδης Φραγκίσκη Άμπατζοπούλου Ζάν Ζάκ Ρουσσώ Σταντάλ Παν. Μουλλάς Μιχάλης Χρυσανθόπουλος Μάξ Μπέκμαν Βλαντιμίρ Ναμπόκοβ

Ντέιβιντ Μάμετ Λεύτερης Ξανθόπουλος Χρόνης Μπότσογλου Δημ. Η. Παστουρματζης Άχιλλέας Κυριακίδης Κώστας Λαχάς Σάκης Σερέφας Δημήτρης Δασκαλόπουλος ’Αλεξάνδρα Δεληγιώργη Γ ιώργος Άράγης 'Αντιγόνη Βλαβιανοϋ Γ ρηγόρης Ά μπατζόγλου ’Αριστείδης Άντονά ς

ΑΡΘΡΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΕΣ, ΚΛΑΣΙΚΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΑ AΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

Ν τινος Σ ιωτης

Δ έ κ α χρόνια κάπου Μ υ θ ισ τό ρ η μ α

ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝ1ΩΤΗ

I

->« .

$ια β ά ίΤ<c u Α φ ιερώ ματα σε Θ έ μ α τ α Αντίσταση και Λογοτεχνία No 58* Λατινοαμερικανική Λογοτεχνία No 59* Η Γενιά των Μπήτνικ No 64 Οι επίγονοι του Φρόυντ No 65 Επιθεώρηση Τέχνης No 67 Άγιον Όρος No 68 Γερμανόφωνο Θέατρο No 70 ΣημειωπκήΝο71* Μικρασιατικός Ελληνισμός No 74 Λογοτεχνία και Κινηματογράφος No 75 Ιταλική Λογοτεχνία No 76 Σύγχρονα Ολλανδικά Γράμματα No 84 Αστυνομική Λογοτεχνία No 86 Νεοελληνικό Θέατρο No 89 Παιδικό βιβλίο No 94* Βιβλίο και Φυλακή No 99 Λαϊκό Αισθηματικό Μυθιστόρημα No 100 Αρχαία Λυρική Ποίηση No 107 Φιλανδικά Γράμματα No 114 Δοκίμιο No 117 Κοινωνιολογία No 119 Ελληνικός Υπερρεαλισμός No 120 Κυπριακά Γράμματα No 123 Χιούμορ No 124 (Θεσσαλονίκη No 128 Βυζάντιο No 129 Ελληνικό Παραμύθι No 130 Φουτουρισμός No 141 Γλωσσολογία No 144 Βιβλίο και Στρατός No 146 Βιβλία για το καλοκαίρι No 148 Αυτοβιογραφία No 155 Μετάφραση No 156 Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία No 163 Σύγχρονοι Αγγλόφωνοι Φιλέλληνες No 154 Αλληλογραφία No 170 Επιλογή Βιβλίων ’86-’87 No 172 Οι επιστήμες στον κόσμο μας No 175 Παιδικό βιβλίο No 180 Κριτική No 184 Μουσική και Λογοτεχνία No 185 Διανοούμενοι και Εξουσία No 186 Βιβλίο και Νέες Τεχνολογίες No 188 Το νέο Μυθιστόρημα No 189 Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας No 194 Πολιτισμός και Κουλτούρα No 195 Διακοπές και Βιβλίο No 196 Το Ελληνικό Φεμινιστικό Έντυπο No 198 Βιολογία No 203 Εξπρεσιονισμός No 208

Η Πράγα των συγγραφέων No 209 Ψυχιατρική και Ψυχανάλυση No 210 Θέατρο και Παιδί No 214 Ραδιόφωνο καιΤηλεόραση No 125 Γαλλική Επανάσταση No 216 Κόμικς Νο217 Ροκ No 219 Επιστημονική Φαντασία No 220 Ομοιοπαθητική No 221 Κοινωνικές επιστήμες No 222 Βιβλίο - Η αγοραστική συμπεριφορά του κοινού No 224 Ρομαντισμός No 225 Στρουκτουραλισμός No 227 Νέοι και Λογοτεχνία No 232 Ελληνική Κοινωνία και Κράτος No 233 Αναγνώσεις και Κείμενα No 234 Το παιχνίδι και το παιδί No 236 Σύγχρονη Αμερικανική Πεζογραφία No 237 Ψυχογλωσσολογία No 238 Έγκλημα - Απόπειρες Ερμηνείας No 239 Το όνειρο στη λογοτεχνία No 240 Κοινωνιολογία της Σύγχρονης Οικογένειας No 241 Λογοτεχνικό βιβλίο και παιδί No 242 Θάλασσα και ταξίδια No 244 48 εκδότες προτείνουν 460 βιβλία για τις διακοπές σας No 244 Λαογραφία No 245 Ομοφυλοφιλία No 246 Δημόσια και Ιδιωτική Εκπαίδευση No 247 Βιβλίο και Εικονογράφηση No 248 Ρεαλισμός No 250 Θεολογία No 251 Τα ελληνικά μπεστ-σέλερ του 1990 No 252 Επιλεκτική βιβλιογραφία για τα Χριστούγεννα No 252 Μεταμοντέρνο No 254 Κοινωνική Ψυχολογία No 255 Ανολοκλήρωτοι έρωτες No 261 Τηλεόραση και παιδί No 262 Το Όραμα στη Λογοτεχνία No 263 Το λυκόφως της ψυχανάλυσης No 264 Κινηματογράφος και Ιστορία No 266 Η Πολιτική γελοιογραφία No 268 Πρωτοπορίες και Κινήματα No 270 Λογοτεχνία και Φωτογραφία No 271 Τρέλα και Κοινωνία No 272 Η Εξουσία και η Κοινωνία No 276

Μεσοπόλεμος και Πεζογραφία No 279 Μοναξιά και Λογοτεχνία No 280 Ασθένειες συγγραφέων No 281 Η Περιπλάνηση στη λογοτεχνία No 282 Ο αναχρονισμός στον αιώνα μας No 283 Οι Αυτόχειρες στη Λογοτεχνία No 284 Μεσαίωνας No 288 Η λογοτεχνία και το Κακό No 289 Το Σενάριο No 290 Το Ιστορικό Μυθιστόρημα No 291 Βιβλία Α' Εξαμήνου 1992 No 292 Το Χρονογράφημα No 293 Η Ν. Υόρκη στη λογοτεχνία No 295 Φετιχισμός No 301 Δεκαεπα του ’50 No 302 Βιβλία Β' Εξαμήνου 1992 No 303 Το Σώμα στο Λόγο και στη Τέχνη No 307 Δεκαεπα του ’60 No 308 Γαλλική Ποίηση τα τελευταία 60 χρόνια No 310 Εξωτισμός No 314 Λογοτεχνία της Αργεντινής No 315 Βιβλία Α' εξαμήνου 1993 No 316 Θεωρία του Κινηματογράφου No 317 Οικολογία και Πολιτική No 318 Λογοτεχνία και Ζωγραφική No 321 Εθνικισμός No 322 Κοινωνική Ανθρωπολογία No 323 Παιδί και Περιβάλλον No 325 Βιβλία Β' εξαμήνου 1993 No 328 Ο ήχος της εικόνας No 329 Γεωπολπική και Στρατηγικές No 331 Το Χόλιγουντ στη λογοτεχνία No 332 Συμβολισμός No 333 Υπερρεαλισμός και Ερωτας No 335 Χιούμορ και παιδική λογοτεχνία No 336 Ελληνικό ασπκό μυθιστόρημα No 338 Φιλοσοφία και Φύση No 339 Βιβλία Α' εξαμήνου 1994 No 340 Χιπισμός No 341 Ψυχανάλυση και ψυχοθεραπεία No 342 Ψυχανάλυση και πολπική No 343 Η φιλοσοφία της Ιστορίας No 344 Γλώσσα και Δημοτικό Σχολείο No 345 Θεωρία και Κριτική Παιδικής Λογοτεχνίας No 346 Πορνογραφία και Ερωτισμός No 347

ΤΑ ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ ΠΟΥΣΗΜΕΙΩΝΟΝΤΑΙ ΜΕ ΑΣΤΕΡΙΣΚΟ ΕΧΟΥΝ ΕΞΑΝΤΛΗΘΕΙ

ΤΙΜΗ/ΝΤΡΟΠΗ:

Το φ α ιν ό μ ε ν ο τ η ς τ ι μ ή ς , πο υ ε ί ν α ι δ ι ά χ υ τ ο σ τη ν ε λ λ η ν ικ ή πα ράδοσ η,

το πρόβλημα της δυαδικής κατηγοριοποίησης στη σύλληψη ενός κώδικα ηθικής

α π ασ χόλησ ε τ η ν α ν θ ρ ω π ο λ ο γ ικ ή έ ρ ε υ ν α , με α φ ε τ η ρ ία τ η μ ε λ έ τ η τ ο υ C a m p b e ll γ ι α τ ο υ ς Σ α ρ α κ α τσ ά νο υ ς (1 9 6 4 ) κ α ι τ ο β ι β λ ί ο «H onour and Shame» τ ο υ Π ε ρ ισ τ ιά ν η , τ ο 1965. Α κ ολούθησ αν κ α ι άλ λες μ ε λ έ τ ε ς κ α ι σ υ ν έ δ ρ ια ,

όπου η

φ ο ν ξ ιο ν α λ ισ τ ικ ή σ χολή

Σ τις κοινωνικές επισ τή μες π α ρατηρ είτα ί το φαι­ νόμενο οι έννοιες και οι κ ατηγορίες πο υ χ ρ η σ ιμ ο ­

σ υ ν δ έ ε ι τ η ν τ ι μ ή με τ η ν

ποιούνται για τη μελέτη τω ν κοινωνικών φαινομέ­

ν τ ρ ο π ή σε ε ν ι α ί ο η θ ικ ό

νων και την πα ραγω γή θεωρίας, να εμφανίζονται,

κ ώ δ ικ α π ο υ τ ο ν γ ε ν ι κ ε ύ ε ι

μετά να περιπίπτουν σε αφάνεια, και να επανεμ­ φανίζονται. Συνήθω ς, σ ε διαφ ορετικές εποχές,

ως π ο λ ι τ ι σ μ ι κ ό δ ε ί κ τ η

πα ρο υσ ιάζονται με διαφ ορετικό σ χή μα σύνθε­

όλης τ η ς Μ εσ ο γείο υ . Η

σης, κάτω α πό τ ο οποίο ό μω ς μπ ο ρ ο ύ μ ε να δ ια ­

α ν θ ρ ω π ο λ ο γ ικ ή ο μ ά δα τ ο υ

κρίνουμε τ ις ίδιες κεντρικές ιδέες. Ο

δ υ α δ ισ μ ό ς

εμφ ανίζεται

στην

Κοινωνική

Κ έν τ ρ ο υ Έ ρ ε υ ν α ς κ α ι

Ανθρ ω π ολογία α πό τ ο υ ς M a u s s και Durkheim, με

Τ εκμ ηρίω σ ης δ ιο ρ γ ά ν ω σ ε

τ ο βιβλίο «Πρω τόγονη Ταξινόμηση» τ ο 1901, και

η μ ε ρ ίδ α ,

σ τ ι ς 13

Ν ο εμ β ρ ίο υ 1994, γ ι α ν α π α ρ ο υ σ ιά σ ε ι μ ι α πρώ τη κ ρ ι τ ι κ ή α π ά ντη σ η σ τη ν α ν θ ρ ω π ο λ ο γ ικ ή π ρ ο σ έ γ γ ισ η από τ η ν ε λ λ η ν ικ ή π λ ευρ ά . Τα π ρ α κ τ ικ ά τ η ς η μ ε ρ ίδ α ς α υ τ ή ς π α ρ ο υ σ ιά ζ ο ν τ α ι σ τα κ ε ίμ ε ν α πο υ α κ ο λ ο υ θ ο ύ ν.

ανα πτύσ σεται στη συνέχεια α πό τον R. Hertz. Ο δυα δικ ό ς δ ο μ ισ μ ό ς πο υ εισήγαγε στην Κοινωνι­ κή Α νθρ ω π ολογία ο Levi-Strauss, έχει καταχωρηθεί ω ς επιρροή από το χώ ρο τ η ς ε π ισ τή μη ς τ η ς Γλω σσολογίας. Μ ε αφετηρία τον Saussure , ανα­ πτύχθηκε α πό τη Σ χολή τ η ς Πρά γα ς, και μεταφέρετάι α πό τον Levi-Strauss στο χώ ρο τ η ς Κοινωνι­ κής Α νθρω πολογίας, μετά α πό την επαφή του με τον J ac o b so n στις Η νω μένες Πολιτείες. Ω στό σ ο, τ α ζεύγη αντιθέτων δεν είναι προ ϊό ν του εικοστού αιώνα. Μ π ο ρ ο ύ μ ε να τ α εντοπίσουμε πολύ νωρίτερα, στις α ρ χέ ς του προηγού μενου αιώνα, στον Hegel, και α κόμα, σ ε εμβρυακή μ ο ρ ­ φή στο R o u sse a u και στον B e rgso n (1951: 266-

Επιμέλεια αφιερώματος: Σωτήρης Δημητρίου

68). Ο π ρ ώ το ς θεω ρεί ότι οι ο ντότητες ή τ α γ εγο ­ νότα υφίστανται, και μ πο ρο ύν να κατανοηθούν,

δ ιαμ έσ ου τ η ς αντίθεσ ής τ ο υ ς ή τ η ς αντίφα­

lins (1981,1985) προσεγγίζει το θέμ α τ η ς ι­

σ ή ς τ ο υ ς ή τ η ς ά ρνη σ ής τους. Ο B e rgso n α-

στορίας.

ναφ έρεται σ ε δύο αντίθετες α ρχές πο υ διέ-

Η δυαδική κατηγοριοποίηση, λοιπόν, βρί­

πουν τον άνθρω πο και δεν είναι τυχαίο π ο υ ο

σκει εφ αρ μογή σ τις κοινωνικές επισ τή μες κα­

Levi-Strauss επανέρχεται σ ’ αυτόν, όταν εξε ­

τ ά δ ύο τρό πο υς: είτε στην ανάλυση θεμάτων

τάζει τον τ οτε μ ισ μ ό (Levi-Strauss 1962: 132).

που αφ ορούν αυτή καθεαυτή την ανθρώπινη

Η διαλεκτική του H egel είναι μια διαδικα­

νόηση, είτε στην ερμηνεία τ η ς κοινωνικής

σία σε έναν κόσμο όπου ο ά νθρ ω πος και τα

πρα γμα τικ ό τητας μ έσ α από αναγω γή στο

πρ ά γμ α τα συνίστανται α πό αντιφατικές σ χέ­

συμβολικό επίπεδο, και κατ’ επέκταση, είτε

σεις, και ό λα εκτυλίσσονται μ έσ α από τη σ χέ­

ρη τά είτε άρρητα, είτε εκ πρ ο θ έ σ εω ς είτε

ση τ ο υ ς με το αντίθετό τους. Ό ,τι υφίσταται,

τυχαία, μέσ α από αναγω γή στην ανθρώπινη

υφίσταται μ έσ α από την «ετερότητά» του.

σκέψη. Α υτό ακριβώ ς γίνεται και στη συγκε­

Μ ετά α πό π ερισ σ ό τερο α πό έναν αιώνα, το

κριμένη περίπτω ση τ η ς α νά λυ ση ς του κώδικα

ίδιο βασικό σχή μα επανέρχεται σ το π ρο σ κ ή­

τ η ς τιμ ή ς και τ η ς ντροπής: επιλογή ενός σ χή­

νιο τ η ς θεωρητικής παραγω γής, για να ανα­

μ α το ς αναπαρ ασ τάσ εω ν (τα ζεύγη αντιθέτων

λύσει αυτή τη φ ορά ένα σχή μα α να π αρ ασ τά ­

άντρας/γυναίκα, τιμή/ντροπή, δημόσιος/οι-

σεω ν που χαρακτηρίζει τ ις Μ εσ ο γειακ ές κοι­

κιακός

χώρος,

καλό/κακό,

καθαρό/μιαρό

νωνίες: τον ηθικό κώδικα τ η ς τιμ ή ς και τη ς

κ.λπ.) ω ς χαρακτηριστικό γνώ ρισ μα μιας κοι-

ντροπής. Τ ο πιο εντυπωσιακό, όμω ς, είναι ότι

νωνικο-πολιτισμικής ζώνης, τ η ς ζώ νης τ η ς

τ ο δυαδικό σ χή μα του H egel (πρώτη αντίθε-

Μ εσογείου. Και εδώ, φθάνουμε σ ε καίρια επι­

ση/άρνηση η ιδέα τ η ς πτώ σ η ς του ανθρώπου,

στημολογικά προβλήματα.

και δ εύτερη η ιδέα μιας α νώ τερης ενό τητας

Η δυαδική κατηγοριοποίηση αποτελεί α ρ ­

πο υ οδηγεί στη λύτρωση), επανεμφανίζεται

χή ο ργά νω σ ης τ η ς ανθρώ πινης σκέψης, ό ­

ω ς συμβολικό περιεχόμενο του κώδικα τη ς τι­

π ω ς υποστηρίζεται από τον Levi-Strauss; [ά­

μής, αυτή τη φ ορά δηλαδή ω ς ιδεολογία σ τις

ποψ η πο υ μ α ς ανάγει στη μεταφυσική των

κοινωνίες

J oung και Kerenyi (1953) που θεω ρούν τον

της

Μ εσογείου:

τα

ζεύγη

άντρας/γυναίκα, τιμή/ντροπή, ανάγονται σε

δ υα δισ μ ό

κοσμολογική αρχή],

ο πότε δεν

ένα υποκείμενο πλ έγ μα δυαδικώ ν αντιθέσεω ν

μ π ο ρο ύμ ε να μιλάμε για ιδιαιτερότητα τ η ς αν­

που

θρώ πινης κοινωνίας.

έχει

ρητό

θρησκευτικό

χαρακτήρα:

Α δάμ/Εύα, πτώση/λύτρωση, καθαρό/μιαρό.

Η λογική τ η ς ανθρώ πινης σκέψ ης συνιστά

Η δυαδική κατηγοριοποίηση είναι ένα εν-

αρχή ο ργά νω σ ης τω ν κοινωνικών δομών, και

νοιολογικό εργαλείο που κατ’ επανάληψ η

αντίστοιχα τω ν συμπεριφορώ ν; Μ π ο ρ ο ύ με να

βρήκε εφ αρ μογή σε μελ έτες που αναζητούν

ερμ ην εύσ ο υμ ε όλο το κοινωνικό γίγνεσθαι α ­

τ ις βασικές α ρχές πο υ διέπουν τη νόηση και

ποκλειστικά στο επίπεδο τη ς νόησης; Η αν­

την παραγω γή ιδεών στην ανθρώπινη κοινω­

θρώπινη σκέψη είναι αυτόνομη, ή έχει σχέση

νία, και σε μ ελέτες πο υ επικεντρώ νονται στην

α λληλεξά ρτησ ης με το επίπεδο τ η ς κοινωνι­

ανάλυση τω ν ιδεατών ανα παρ ασ τάσ εω ν μιας

κής οργάνωσης;

δ εδ ο μ έν η ς κοινωνίας. Ε μφ ανίζεται στο χώρο

Κα τ’ ε πέκταση, είναι η ανθρώπινη σκέψη ε­

τ η ς Σημαντικής στη Γλω σσολογία, στη μελέ­

νιαία ολότητα, α νεξάρτητα α πό τις διαφ ορ ές

τη τ η ς «πρωτόγονης» σ κέψ ης και τη ς σύγκρι­

στην κοινωνική οργάνωση; Ή , αντίθετα, χα ­

σ η ς μαγ εία ς και θρη σκεία ς στην Κοινωνική

ρακτηρίζεται α πό πολλαπλότητα; Οπότε, τί­

Ανθρωπολογία, στο σ υμβολικό δ ο μ ισ μ ό του

θεται στη συνέχεια το ερώ τη μα σε ποια

Levi-Strauss που ανάγει την πολιτισμική υπό­

συγκεκριμένη ανθρώπινη σκέψη α να φ ερό μα ­

στα σ η του ανθρώ που στην ανώ τερη νοητική

στε. Και στην περίπτω ση του κώδικα τ η ς τι­

αντίθεση φύση-κουλτούρα, σ την α κόλουθη ε­

μ ή ς και τ η ς ντροπής, σ ε πο ιο ν οητικό σ ύσ τη­

φ αρμογή του ζεύγο υς φύση-κουλτούρα στην

μα ανήκει. Σε αυτόχθονο νοητικό σ ύσ τη μα

ανάλυση των φύλων και, πρόσφατα, στον π ο ­

τω ν κοινωνιών που μ ελετούμε ή στη Δυτική

λιτισμικό ντετερμινισμό με τον οποίο ο S a h -

Επιστημονική σκέψη; Πρόκειται, επομένως,

για σ ύσ τη μ α κ ατηγ ο ριο πο ίησ ης πο υ η Κοινω ­

πα ράδειγμα , μ έσ α α πό τ ο οποίο φαίνεται

νική Ανθρ ω π ολογία επέβαλε σ το αντικείμενό

πως, ό σ ο ω ραίο και κομψ ό και αν είναι τ ο σ χή­ μ α τω ν δυαδικώ ν αντιθέσεων, μ έσ α από την

της; Σ τα ζεύγη αντιθέτων, η μ όνη εξά ρτησ η των

εφ αρ μο γή του, στην ελληνική τουλάχιστον

δ ύο μερώ ν είναι ο α μο ιβ α ίο ς α ποκ λ εισ μό ς μ α ­

πρα γμα τικ ό τητα καταρρέει.

ζί με τον αποκλεισ μό του τρίτου. Ο χ ω ρισμ ό ς

Α να φ έρο μα ι στην αγνόηση τ η ς έννοιας

τ ο υ ς είναι απόλυτος, ό πω ς α κριβώ ς ο θετικι­

του φιλότιμου σ την Εθνογρ αφ ία τ η ς Μ εσ ο ­

σ μ ό ς χωρίζει α πόλ υτα τ ο υ ποκείμενο και τ ο α ­

γείου, και ιδίω ς τ η ς Ε λλάδας. Θ α περιορίσω

ντικείμενο. Τ έτο ιες α πόλυτες, όμω ς, αντιθέ­

τη συζή τη ση στο χώ ρο τ η ς Ε λλάδας, όπου,

σ εις δεν ευσταθούν. Υπά ρχ ου ν λογικές στις

του λά χισ το ν σ τον αγροτικό χώρο, τ ο φιλότι­

ο π ο ίες δεν ισ χύει ο α μο ιβ α ίο ς αποκλεισμός,

μο έχει α κό μ α καταλυτική σ ημασία. Και αν με­

αλλά ά λλ ες αρχές, όπως, για παράδειγμα, η

ρικοί επιμένουν (όπω ς π έρυσ ι ο Herzfeld σε

κατά Levy-Bruhl αρχή τ η ς σ υμμετοχής, όπου

διάλεξή του στο Πάντειο) ότι ο Έ λ λ η ν α ς χ α ­

τ ο μ έλ ο ς του τ ο τ έ μ καγκουρώ υποστηρίζει ό ­

ρ ακτηρίζεται από τ ο γνώ ρισ μα τ η ς «πονη­

τι είναι τ αυτό χρ ο να καγκουρώ. Α π ό τ ις α ρχές

ριάς», πο υ είναι συστατικό τ η ς έννοιας τ η ς τι­

του 20ού αιώνα έχουν ήδη διατυπωθεί, επι­

μής, ό πω ς αυτή ορίζεται στη Μ εσογειακή

πλέον τ η ς δίτιμης, η τρίτιμη και η πλειότιμη

Α νθρωπολογία, θα αντιπα ρα θέσ ω τη σ η μ α ­

λογική. Πρόσφ ατα, ανακάλυψ αν ότι αντί του

σ ία τ η ς επίδ ειξης του «φιλότιμου», πο υ βρί­

ζεύγο υς άντρας/γυναίκα, σ ε ο ρ ισ μ έν ες κοι­

σκει πο λ λα πλ ές εκφ ρά σεις στην καθημερινή

νωνίες υπάρχει και τ ρίτο φύλο (Β. Saladin d ’

μ α ς ζωή (από τ ις ελληνικές ταινίες τ η ς δ εκα ε­

Anglure, 1992: 836). Τα σ υσ τή μ ατα λογικής έ­

τία ς του ’50 π ο υ κάθε α π όγ ευ μα προβά λλει η

χουν πολιτισμικό και ισ τορικό προ σ δ ιο ρισ μό.

τηλ εό ρα σ η

Τ ο ίδιο και η λογική τω ν ζευγώ ν αντιθέτων. Το

λουχούνται τ α παιδιά μας, και στις ο πο ίες ο ή-

καίριο για την Ανθρ ω π ολογία ζεύγο ς αντιθέ­

ρ ω ας είναι φτω χός αλλά έ ντιμο ς και με φιλό­

των, Δ υτικ ό ς πολιτισμός/Άλλοι, ανάγεται πλέ­

τιμο, μέχρι τη φιλοξενία και τ α δώ ρ α που

ον στην π ερ ίο δ ο τ η ς αποικιοκρατίας. Σήμερα,

συνοδ εύο υν ό λες μ α ς τ ις επισκέψεις, κ.λπ.).

αντί αυτών, προτείνεται η αντενέργεια τω ν α ­ ντιθέτων, που οδη γεί στη διαλεκτική. Η π ε ρ ίο δ ο ς του Μ οντερ νισ μο ύ ή ο ρθο λ ο ­

-

ταινίες

με τ ις

ο π ο ίες γα-

Εδώ, μάλλον, βρίσκεται η δ ιαφ ορ ά α νά με­ σ α σ ε ένα π ρ ό τυπ ο σ υ μ π ε ρ ιφ ο ρ ά ς πο υ α ­ πευθύνεται π ρ ο ς τ ο υ ς ξ έν ο υς (η πονηριά) και

γισμ ο ύ έδω σ ε θεωρητικά σ χή μα τα πο υ α π ο ­

ένα πρ ό τυ π ο σ υ μ π ε ρ ιφ ο ρ ά ς πο υ α πευθύνε­

δ ίδουν (ή διαστρεβλώ νουν;) την κοινωνική

ται π ρ ο ς τ ο υ ς «δικούς» (το φιλότιμο). Και ό ­

πρα γμα τικότητα μ έσ α α πό αντενέργεια των

π ο υ οι «δικοί» σ υνιστά ένα μ εταβλητό σύνολο

αναλυτικών κατηγοριώ ν του Δ υτικού πολιτι­

πο υ σ ε κάθε δεδ ο μένη περίσ τασ η επανακα ­

σ μ ού και τω ν υπο μελέτη κοινωνιών, με τη

θορίζεται, κινούμενο σ ε μια γκ ά μ α πο υ ξεκι­

δ ιαμεσ ολ ά β ησ η του υποκειμενικού π α ρ ά γ ο ­

νάει α πό τ ο επίπεδο τ η ς οικογένειας και φ θά­

ντα του ερευνητή. Μ ετά α πό την κριτική που

νει στο εθνικό επίπεδο (Έλληνες/ξένοι).

άσκη σε ο Μ ετα μ ο ν τε ρ ν ισ μ ός σ τα εννοιολογι-

Η τιμή, η ντροπή, τ ο φιλότιμο, α φ ορ ούν η ­

κά εργα λεία πο υ χρησ ιμοποιούμε, γίνεται επι­

θικούς κανόνες σ υ μ π ε ρ ιφ ο ρ ά ς πο υ διέπουν

τακτική ανάγκη να α να θεω ρή σο υμ ε τ α καθιε­

τ ις σ χέσ εις α νά μεσ α σ τα μέλη μ ια ς κοινότη­

ρω μένα μοντέλα α νά λυ ση ς και να π ρο σ εγγί­

τας. Το φιλότιμο είναι μια έννοια πο υ αφ ορ ά

σ ο υμ ε τ α κοινωνικο-πολιτισμικά φαινόμενα

τ ο επίπεδο τω ν διαπροσω πικώ ν σ χέσεω ν και

με μ εγαλύτερη ε υαισθητοποίηση.

προ ά γει σ χέσ εις α μο ιβ α ιό τη τα ς και α νταπ ό­

Β ρισκόμαστε, ακόμα, σ ε σημείο έναρξης. Ό π ο υ πρώ τα χρειάζεται να ξετυλίξουμε τ ο μί­

δ ο σ η ς στο πλαίσιο τ η ς πα ρ α δ ο σ ια κ ή ς ελληνι­ κής κοινωνίας. Μ ε την αστικοποίηση, υποχω ­

το τ η ς Α ριάδνης. Και μ έσ α σ ε μια τέτο ια κα­

ρεί, και σ την π ερ ίο δ ο συνεχώ ς επιταχυνόμε­

τεύθυνση, θα ήθελα να προχω ρ ήσ ω σ ε π α ρ α ­

νου ρυ θμο ύ εκμοντερνισ μού πο υ διάγουμε,

τη ρ ή σ ε ις πο υ α φ ορ ούν τ α εθνογραφ ικά δε­

εκπίπτει, και αντικαθίσταται με έννοιες Δ υ τ ι­

δομένα, εστιά ζοντα ς σ ε ένα συγκεκριμένο

κοευρω παϊκής προέλευσης.

O J ohn Cam pbell (1964), στην κλασική μο ­

ότι ο γ ά μ ο ς μπο ρεί να διαλυθεί (με διαζύγιο)

νογραφ ία του για τ ο υ ς Σ αρακατσάνους, γ ρ ά ­

περιορίζεται σ το ιδεατό ε πίπεδο και δ εν προ-

φει ότι η έννοια τ η ς τιμ ή ς ιδεατά περιλ αμβ ά ­

άγεται στην πράξη, αναγνωρίζει στον άντρα

νει αρνητικές π ρο δ ια γρα φ ές (τον εγω ισμό

το περιθώ ριο να χω ρίσει την άπιστη σ ύζυγο -

και τον ανδρισμό) και θετικές προ δ ια γρα φ ές

π ρ ά γ μ α που α ποτρέπει την άμεσ η σύνδεση

(το φιλότιμο). Το φιλότιμο απαιτεί ο άντρα ς

τ η ς σ εξουαλική ς ηθικής τ η ς γυναίκας με την

να μην κοροϊδεύει με ψ έματα ή απάτη έναν

υπόληψη το υ άντρα. Τ ο στίγμα τ η ς α τιμία ς το

άλλο ά ντρα και να μην επωφελείται α πό κ ατα­

φ έρει π ρω ταρχικά η ίδια η γυναίκα, και τ ο ε­

σ τά σ εις για να εξευτελίσει άλλον άντρα.

πω μίζονται και οι εξ α ίμα τος συγγενείς της, ά ­

Ό μω ς, ένα ς Σ αρα κ ατσ άνο ς ποτέ δεν αποδ ί­

ντρ ες και γυναίκες εξίσου.

δει σ ε άλλο Σαρα κατσ άνο τ ον π ρ ο σ δ ιο ρισ μ ό

Σ το υ ς Φούρνους, δεν υπή ρξα ν π ο τέ ε­

«φιλότιμος», διότι πιστεύουν ότι οι υποχρεώ ­

γκλήματα ή συμπλ οκ ές για λ όγ ο υς τιμής.

σ εις που το ά το μ ο έχει π ρ ο ς τ ην οικογένεια,

Εφ όσ ον ο ά ντρα ς δεν φ έρει το στιγματισμό

δεν του επιτρέπουν να επιδείξει φιλότιμο.

του κέρατά, δεν τίθεται θέμα επανάκτησης

Αντίθετα, στο νησί Φ ούρνοι στο Κεντρικό

χ αμ έν ης τιμ ή ς και υ π ε ρά σ πισ ης τ η ς τιμ ή ς μέ­

Ανατολικό Αιγαίο, όπου πρω τοξεκίνησα επι­

σ α α πό προσφ υγή σε βία. Το ζητούμενο σε

τόπ ια έρευνα τ ο 1981, η υπόληψη τ ου άντρα

περιπτώ σεις απισ τίας δεν είναι η εκδίκηση,

εξα ρτάται πολύ π ε ρισ σ ό τερο α πό το φιλότι­

αλλά η διατήρηση του γάμου, π ρ ά γ μ α πο υ ε­

μ ο π α ρ ά από την τιμή.

πιδ ιώ κεται με τη σ υσπείρω ση τω ν ε ξ α ίμα τος

Καταρχάς, σ το υς Φούρνους, τ ο π ο σ οσ τό

συγγενώ ν γυναικών σε ο μ ά δ ες π ίε σ η ς που

εξωσυζυγικώ ν σχέσεω ν είναι πολύ υψηλό.

π ρο σ π α θού ν να πείσουν τ ο υ ς μ οιχο ύς να δώ ­

Επιπλέον, ο δείκτης τ η ς γυναικείας μοιχείας

σουν τέλ ο ς στη σ χέση τους.

υπερτερεί α ισθητά από τον αντίστοιχο για

Στο αναλυτικό σ χή μα πο υ η Μ εσογειακή

τ ο υ ς άντρες. Υπά ρχ ει έ να ς σημαντικός α ριθ­

Ανθρω πολογία προτείνει για τ ις κατηγορίες

μ ό ς από παιδιά που είναι καρποί εξω συζυγι­

τιμή και ντροπή, οι κατηγορίες α υ τέ ς συνδέο ­

κών σχέσεων, και μεγάλω σαν σ την οικογέ­

νται με σχέση ανισ ότητας α νά μεσ α στα φύλα.

νεια τ η ς φυσικής τ ο υ ς μητέρας, έχοντας για

Τ α υποκείμενα συλλαμβάνουν και α να παρ ά ­

πα τέρα τον σ ύζυγό τ η ς και όχι τον φυσικό

γουν αυτή την α νισότητα ω ς δ ιαφ ορά α νά με­

τ ο υ ς πατέρα. Η μοιχεία είναι κοινωνικά κατα­

σ α σ ε ά ντρες και γυναίκες στην ικανότητα να

κριτέα, αλλά δεν συνεπάγεται τιμω ρ ία ή περι­

διαφ υλάξουν την υπόληψή τ ο υ ς σε ζητήματα

θωριοποίηση. Μ ε λίγα λόγια, δεν έχουμε έναν

σ εξουαλικής σ υμ π εριφ ο ρά ς και πρακτικής -

κώδικα σεξουαλικής ηθικής π α ρ ό μο ιο

με

δ ιαφ ορά που θεωρείται ότι απορ ρέει από τη

αυτόν πο υ περιγράφ ει ο Cam pbell για το υ ς

φύση τους. Οπότε, οι γυναίκες γίνονται αντι­

Σ αρακατσάνους. Θ α αναφέρω ένα χ αρα κτη­

κείμενο π ρ ο σ τα σ ία ς από τ ο υ ς άντρες. Άρα, η

ριστικό παράδειγμα: όταν μια επί εικοσαετία

κυριαρχία και η εξά ρτησ η είναι συστατικά

μ οιχός

στοιχεία τ η ς ιδεολογίας, τ η ς τιμ ή ς και τη ς

(που φ ημολογείται μάλιστα ότι η

δευτερότοκη κόρη τ η ς είναι πα ιδί του ερ α ­

ντροπής.

στή) πέθανε αιφνίδια σ ε ηλικία 52 ετώ ν από

Ό τα ν ό μ ω ς οι σχέσ εις τω ν φύλων διέπο-

υπέρταση, και ο ά ντρα ς τ η ς και ο ε ρασ τής

νται α πό μιαν αρχή σ υμμετρικ ή ς συμπληρω -

τ η ς άφησαν γένια - σ ύμβ ολο πένθους.

ματικότητας, ό πω ς σ το υ ς Φούρνους, δηλαδή

Η απιστία τ η ς γ υναίκας δεν ε πηρεάζει την

δεν εμπ εριέχουν σχέσ εις εξουσίας, δεν είναι

κοινωνική υπόληψη του άντρα. Ο κερατω μέ­

δυνατόν να ισχύει ο ίδιος εννοιολογικός κώδι­

ν ο ς ά ντρα ς γίνεται αντικείμενο σ υμπάθ εια ς

κας ηθικής. Σ το υ ς Φούρνους, η σεξουαλική

και σ υμπαρ άσ τασ ης. Προ σ τατεύ ετα ι α πό την

ηθική υπαγορεύεται από μια ιδεολογία που

ιδεολογία ότι «η γυναίκα είναι μπάλι», δηλαδή

προ ά γει την ατομική ευθύνη, α νεξαρτήτω ς

μπάλω μα που μ πο ρεί να ξηλωθεί και να πετα-

φύλου

χτεί, που σημαίνει ότι ο θ ε σ μ ό ς του γά μ ου

γυναικών τ η ς α νώ τερης τ ά ξ η ς π ο υ αναφέρει

δεν είναι άρρηκτος. Έ σ τ ω και αν η αντίληψη

ο Pitt-Rivers για την Α νδ α λο υσ ία (1961: 65-9)].

[παρόμοια με την περίπτω ση των

Ο ι σημασ ιολογικές ιδιαιτερότητες του λε-

ψοί, Ικαρία, Σάμο, Μυτιλήνη, Ρόδο, Κω, Τήλο

ξικολογικού ρ επερτορ ίου πο υ α φ ορ ά ζη τήμ α ­

και Νίσυρο) μ έσ α από σ ύ ν το μ ες π ε ρ ιό δ ο υ ς ε­

τα

πιτόπια ς έρευνας.

σ εξουαλική ς

ηθικής

είναι

ενδεικτικές

α υτή ς τ η ς αντίληψης. Ο ι λέξεις «τίμιος» και «τίμια» υποδηλώ νουν το

ά το μ ο

πο υ

Ο Herzfeld σε ά ρ θ ρ ο του στο περιοδικό

δια-

M A N τ ο 1980, είχε εντοπίσει τη σπο υδ αιό τητα

φυλάττει το ίδιο, α πό μόνο του, τη σεξο υαλ ι­

τ η ς έννοιας του φιλότιμου στην ελληνική κοι­

κή ηθική του υπόληψη. Δ ε ν υπάρχει καν η λ έ­

νωνία. Π α ρ α τη ρ εί ότι σ ε ένα χωριό τ η ς Ρ ό ­

ξη «τιμή». Υπά ρχει η λέξη «τιμιότητα», η οποία

δου, ό που έκανε επιτόπια έρευνα, το φιλότι­

έχει διαμετρικά αντίθετο σ ημασ ιολογικό π ε ­

μο συνιστά κυριολεκτικά τον αντίποδα τ η ς έν­

ριεχόμενο και σ ημαίνει την προσω πική διαφ ύ­

νοιας του

εγω ισμού τω ν Σαρακατσάνω ν.

λαξη τ η ς σεξουαλικής ηθικής. Ο ι δε χαρα κ τη­

Προ σ δ ιο ρίζει τ ο φιλότιμο ω ς συμπεριφ ο ρά

ρισ μο ί του α νδρισμού, του λεβέντη, του π αλι­

πο υ π λ ηρο ί τ α ό σ α η κοινωνία πρ ο σ δ οκ ά από

καριού, δεν ορίζονται με βάση τη δια βίας

το ά το μ ο και ω ς φρένο σ την επιθετική αντα­

προ σ τασ ία τω ν συμφ ερόντω ν του άντρα, αλ­

γωνιστική συμπεριφ ορά. Επιπλέον, επισ ημαί­

λά συνδέονται π ερισ σ ό τερο με ικανότητες

νει ότι η έννοια «ντροπή» σ υνδέεται με τ ο φι­

στο χώ ρο δουλειάς, και χρησ ιμοποιού ντα ι και

λ ότιμο και δε σ υνιστά τον ένα πό λ ο του αντι­

ω ς χαρα κ τηρισ μο ί στη σ φ αίρα το υ ερω τι­

θετικού ζεύγο υς τιμή/ντροπή. Και συσχετίζει

σμού.

τον κώδικα ηθικής σ υμ π ερ ιφ ο ρ ά ς με διαφ ο­

Σ το υ ς Φ ούρνους, λοιπόν, η κοινωνική υπό­ ληψη του ά ντρα προσ διορίζεται μ ε βάση τρία

ρ ές σ την κοινωνική ο ργάνω ση σ το υ ς Σ αρακ ατσ άνους και στη Ρόδο.

βασικά σημεία, με την α κόλουθη σ ειρά π ρ ο ­

Ο ι π α ρ α τη ρ ή σ εις του Herzfeld για το φιλό­

τερ αιότητας: να είναι κ αλός οικογενειάρχης

τιμ ο έ μειναν ουσιαστικά σ την αφάνεια. Α ρ γ ό ­

(δηλαδή να εκπληρώ νει τ ις υποχρεώ σ εις του

τερα, και ο ίδιος, μετά α πό μακροχρόνια έ­

π(_ος την οικογένεια), να είναι φιλότιμος (δη­

ρευνα σ την Κρήτη (όπου βέβαια η κοινωνική

λαδή να εκπληρώ νει τ ις υποχρεώ σ εις του

ο ργάνω ση είναι διαφορετική από ό,τι στη Ρ ό ­

π ρ ο ς τ ο κοινωνικό σύνολο), και να είναι τίμ ιο ς

δο), φαίνεται να ξ εχνάει τ ο θ έμ α φιλότιμο και

(που ο ρίζεται σε σ υνάρτησ η π ρ ο ς τη δική του σ εξουαλική σ υμπεριφορά). Συνοπτικά, σ το υ ς Φ ούρνους, η κοινωνική υπόληψη του ά ντρα δεν ο ριοθετείται α πό τη

καταλήγει σ ε δυαδικά ερμηνευτικά σχήματα, με τ α οποία ερμηνεύει την ελληνική π ρ α γ μ α ­ τικότητα σ το σύνολό της. Και, ενώ αναγνωρίζει την τάσ η γενίκευσης

σ εξουαλική σ υμ περιφ ο ρά τ η ς γυναίκας. Ε π ο ­

πο υ

α πορ ρέει

α πό

το

δυαδικό

μοντέλο

μένως, η εννοιολογική σύλληψη τ η ς σ εξ ο υ α ­

τιμή/ντροπή, άντρες/γυναίκες, δημόσιος/οι-

λικής ηθικής δεν εμπεριέχει δυαδικότητα. Κ α ­

κιακός χώρος, εντοπίζει ω ς α δυ να μία α υτού

τ ά τον Cam pbell, «οι εγγενείς α ρ χέ ς τ η ς τιμ ή ς

του μοντέλου τον τονισ μ ό τ η ς α ντίθεσ ης που

αναφέρονται σ ε δύο ιδ ιότητες πο υ συνδέο ­

θεω ρεί ότι υ ποσκιάζει τη συμπληρω ματικότη-

νται με τ α φύλα: τον α νδ ρισ μ ό για τ ο υ ς ά­

τ α πο υ ε μπ εριέχουν τέτο ια εννοιολογικά ζεύ­

ν τρ ες και την ντροπή γ ια τ ις γυναίκες... ο πιο

γη (Μ. Herzfeld 1980). Και αντιπροτείνει ένα

σ ίγο υρ ος τ ρ ό π ο ς για ν α διεφ θείρεις την τιμή

δυαδικό μοντέλο με σ υμπληρω ματικές κατη­

μ ια ς οικογένειας είναι να α ποπ λα νή σεις ένα

γο ρ ίες (ένδω/έξω, έκθεση/απόκρυψη, εσω-

α πό τ α θηλυκά μέλη της» (1964: 269). Ο μ ο ί­

στρέφ εια/εξω στρέφεια,

περηφάνεια/αυτο-

ως, η έννοια του φιλότιμου δεν εμπεριέχει

κριτική). Ο ι κατηγορίες άντρες/γυναίκες, φι­

δυαδική αντίθεση. Ορίζετα ι ό μο ια για άντρες

λότιμο και ντροπή είναι επιφ αινόμενα αυτών,

και γυναίκες, στη βάση τ η ς σ υμ π ερ ιφ ο ρ ά ς

είναι κατηγορίες με τ ις ο π ο ίες τ α υποκείμενα

τ ο υ ς π ρ ο ς του ά λλ ο υς μ έσ α α πό τ α πλαίσια

διαπ ραγ ματεύ ονται την ταυτό τητά τ ο υ ς σε

του χώ ρου που τ ο υ ς απονέμει ο κατά φύλα

διαφ ορετικά επίπεδα. Το όλο αυτό σ χή μα α ­

κ ατα μερισμ ό ς ερ γα σ ία ς και υποχρεώσεων.

νάγεται σ ε ένα κεντρικό συμπληρω ματικό

Π α ρ ό μ ο ια είναι τ α σ υ μ π ε ρ ά σ μ α τά μου και

ζεύγος: τη διάκριση α νά μεσ α στο μοντέλο

για άλλα νησιά του Αιγαίου (Αγαθονήσι, Λει­

τ η ς ρω μιοσύνη ς και σ το μοντέλο τ ο υ ελληνι­

σμού, πο υ χαρακτηρίζει την ελληνική πολιτι­ σμική ταυτότητα. Κ α τά τον Herzfeld, δεν είναι δυνατόν να κα­

μενο. Τ α φύλα και η ηθική ερμηνεύο νται χω' ρίς σ υσ χετισ μό με τ ις σ χέσ εις ε ξο υ σ ία ς και γοήτρου, ότα ν σ ε τελ ευταία α νά λυση τ ο ιδίω ­

τ α ν ο ή σ ο υ με τ ο υ ς ρ ό λ ου ς τω ν φύλων σ το επί­

μ α τ η ς τ ιμ ή ς και τ η ς ν τρ ο π ή ς πρόκειται για

π ε δ ο τ η ς κάθε κοινότητας, χ ω ρίς ανα φ ορά

πατριαρχική ιδεολογία, για ένα σ χή μα ανδ ρι­

σ ε ένα ε υ ρύτερο πλαίσιο, τ ο ο ποίο π ρ ο σ δ ιο ­

κής κ υριαρχία ς και γυναικείας υποτέλειας.

ρίζει ω ς τ ο εθνικό επίπεδο. Έ τσ ι, ερμηνεύει

Στην ουσία, πρόκειται για ά ρνηση τ η ς

την περίπτω ση μ ια ς γυ να ίκ ας στη Ρ ό δ ο που

σ υσ τη μ ικ ής α νά λυ ση ς πο υ υποτίθεται ότι εί­

χαστουκίζει τον μ εθ υσ μέν ο ά ντρα τ η ς μ έσ α

ναι τ ο χαρακτηριστικό γνώ ρισ μα τ η ς ανθρω-

σ το σπίτι ω ς έκφ ραση τ η ς κατηγορία ς του «ένδω». Και αντίστοιχα, λέει ότι η σ υμ π εριφ ο ­ ρ ά μ ια ς γυ να ίκ ας στην Κρήτη π ο υ μπαίνει στο καφενείο και κάνει φασαρία, δεν είναι κοινω­ νικά αποδεκτή διότι ανήκει σ το χώ ρο του «έν­ δω» και όχι του «έξω» (ib 1986: 219). Έτσι, ο Herzfeld καταλήγει στου ίδιου (αν όχι μεγ αλύ­ τερ ου ) τύπ ο υ γενικεύσεις, σ τις ο π ο ίες ασκεί κριτική και τις ο π ο ίες υποτίθεται ότι π ρ ο σ π α ­ θεί να ξεπεράσει, αντικαθιστώ ντας τ α ζεύγη

πο λ ογ ικ ής προσ έγγισ ης. Το πρόβλημα

π α ρατηρ είτα ι

στη

ίδιο α κριβώ ς Μ εσογειακή

Α νθρ ω π ολ ο γία στο θέμ α τ ιμ ή ς και ντροπής, και ο δή γησ ε σ ε υπεργενικεύσεις το υ τύπο υ «η πα νμεσογεια κή απασ χ όλ ησ η με τ ο θέμα της

γυνα ικείας

αγνότητας»,

κατά

την

Schne id e r (1971), και τον σ υνακόλου θο ορι­ σ μ ό τ η ς Μ εσ ο γείο υ ω ς ε νιαία πολιτισμική ζώ­ νη στη β άση τέτοιω ν στοιχείων.

αντιθέτων μ ε σ υμπληρω ματικ ά ζεύγη.

ΣΙΒΥΛΛΑ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ-ΚΟΤΣΩΝΗ

Η ε φ αρ μο γή τ η ς δ υα δικ ή ς κ ατηγοριοποίησ η ς στην α νάλυση τ η ς κοινωνικής π ρ α γ μ α τι­ κότη τα ς de facto ο δη γεί σ ε γενικεύσεις και, μ έσ α α πό αυτές, σ ε υ π ερα π λ ου στεύσ εις π ου καταλύουν τη σ υνθετότητα του κοινωνικού. Εξυπα κ ο ύει την πολιτισμική ομο ιο γ ένεια τη ς ελληνικής κοινωνίας σ το σ ύνολό τ η ς και κα­ ταλ ύει τ ην ιδιαιτερότητα τ η ς κάθε σ υγκεκρι­ μ έν ης κοινότητας. Και μάλισ τα σ ε μια π ερίο ­ δ ο ό που η ιδέα τ η ς πολιτισμικής ομοιο γ ένει­ ας, χαρακτηριστικό γνώ ρισ μα τ η ς Ντυρκεμιαν ής π α ρ ά δ ο σ η ς, έχει κ αταρριφ θεί (Bloch 1985). Ο λ ό γ ο ς είναι ότι μ ια τέτο ια προ σ έγγισ η α ­ γνο εί τ ο επίπεδο τ η ς κοινωνικής οργάνω σης. Είτε εξυπ ονο εί ότι δεν υπά ρχουν δ ιαφ ορ ές στην κοινωνική οργά νω σ η α νά με σ α σ τις διά­ φ ο ρ ε ς κοινότητες πο υ συναπο τελο ύν α υτό πο υ ονο μάζετα ι Ελλάδα, είτε εξυπ ον ο εί ότι, α νεξά ρτητα α πό τ έτο ιε ς διαφ ορές, υπάρχει πολιτισμική ομοιομορφ ία. Οπότε, τ ο πολιτι­ σμικό α ποκτά αυτό νο μη και αυτο δ ύναμη υπό ­ σταση. Μ ια τέτο ια προ σ έγγισ η προβα ίνει σε α νάλυση εννοιών και πολιτισμικώ ν σχημάτω ν χ ω ρίς ανα φ ορά σ το συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο μ έσ α σ το οποίο διαμορφώ νονται, λ ει­ τουργούν, και α πό τ ο οποίο, μ έσ α α πό την πρακτική, αντλούν σ ημασ ιολογικό π εριεχό ­

Β ΙΒ Λ ΙΟ ΓΡ ΑΦ ΙΑ

BERGSON, Η., 1951 Οι δύο πηγές της ηθικής και της θρη­ σκείας - Αθήνα, Παπαδημητρίου BLOCH, Μ., 1985, From Cognition to Ideology, στο FARDON, M. (ed) «Power and Knowledge» CAMPBELL, J.K., 1964, Honour, Family, and Patronage Oxford, Oxf. Univ. Press HERZFELD, M., 1980, Honour and Shame: problems in the comparative analysis of moral systems - MAN HERZFELD, M., 1986, Withnin and Without: the category of female in Modern Greece, στο DUBISCH, J. (ed) «Gender and Power in Modern Greece» - Princeton, Princ. Univ. Press JUNG, C.G. &C. KERENYI, 1953, Instroductional’essence de la mythologie - Paris, Payot LEVI-Strauss, C., 1962, Le totemisme aujourd’hui - Paris, Payot PITT-RIVERS, J., 1961, The People of the Sierra - Chicago, Chic. Univ. Press SAHLINS, M., 1981, Historical Metaphors and Mythical Realities - Michigan, Mich. Univ. Press SAHLINS, M., 1985,, Islands of History-London/NewYork, Tavistock SALADIN D’ANGLURE, B„ 1992, Le «troisieme» sexe- «La Recherche» 245 SCHNEIDER, J. 1971, Of Virgins and Vigilance «Ethnology» 10

Η ΑΝΘΡΩΠΟΚΤΟΝΙΑ ΠΑ ΛΟΓΟΥΣ

Αν ξεκινήσουμε από ένα σύντομο έλεγχο των κειμέ­ νων των φονξιοναλιστών που υποστήριξαν την πο­ λιτισμική ενότητα τ η ς Μεσογείου με άξονα την τιμή/ντροπή, π αρατηρούμε τα ακόλουθα: Η φονξιοναλιστική ερμηνεία, όπως της du Boulay, που εξηγεί την α μφισημία Παναγίας / Ε ύας ω ς διαμεσολάβηση της γυναίκας ανάμεσα στον άυλο και στον υλικό κόσμο, ή του Pitt-Rivers (1965: 630) που θεωρεί ότι η τιμή είναι το διάμεσο μεταξύ κοσμικού και ιερού και τρόπος κάθαρσης των συγκρούσεων, αποκρύπτει δύο επίπεδα αντιθέσεων: 1) Στο πρα ­ κτικό επίπεδο, την αντίθεση που προκύπτει από τον καταμερισμό των δύο φύλων και που μεταβάλλεται παράλληλα με τη μεταβολή της ηλικίας και των ρ ό­ λων. 2) Στο συμβολικό επίπεδο, την αντιδιαστολή της Μικρής Π αράδοσης (ντόπιες μαγικοθρησκευτικές αντιλήψεις και τελέσεις) π ρο ς τη Μεγάλη Πα­ ράδοση (επίσημο θρησκευτικό δόγμα), που αποτε­ λεί αναλυτικό εργαλείο για την αντίθεση της περι­ φ έρειας π ρο ς το διοικητικό κέντρο και τ ο κράτος. Οπω ς σωστά παρατηρείται, δεν ισχύει η άποψη ότι η τιμή έχει εξάρτηση από το χριστιανισμό και τον ι­ σλαμισμό (Ortner 1978), δεδομένου ότι πιο θρήσκοι είναι οι κάτοικοι των πόλεων πα ρά της επαρχίας (D. Gilmore 1987) και ότι, π.χ. στην Ανδαλουσία, η Εκκλησία στηρίζεται από την ανώτερη τάξη, η ο­ ποία όμω ς δεν τηρεί ούτε τη χριστιανική ηθική ούτε τη ν τιμή το υ σεξ (J. Pitt-Rivers 1965: 51). Επομένως, η τιμή / ντροπή έχει εξάρτηση από τη Μικρή Παρά-

δόση, από εκείνο που ονομάζουμε αλλιώς «προχριστιανικές παραδόσεις». Για να αναιρέσουν τ ις διαφορές αυτές, επι­ χείρησαν να συνδέσουν την τιμή ή το mana, α­ ντίστοιχό της στην Ωκεανία, με τη δύναμη του

πολιτισμική ενότητα τη ς Μεσογείου ως «μακρο­ κουλτούρα». Κατά τον Braudel, η ενότητα αυτή στηρίζεται στη μορφολογία, στο κλίμα και στην επικοινωνία, που ευνοείται από τη θάλασσα. Αυτό, κατά ά λλους επέφερε ομοιότητα τρόπου

ιερού που περιέχει, εισάγοντας τη χάρη. Μ ’ αυτόν τον τρόπο, προσπαθούν επίσης να

παραγωγής και κοινωνικής οργάνωσης (J. Boissevain 1979:84) και, κατά άλλους, ομοιότη­

συμπεριλάβουν την περίπτωση των ατόμων που έχουν τιμή και αξία από την εντελώς αντίθετη

τα εθίμων και θεσμών (J. Davis 1977). Στη Μ ε­ σόγειο, όμως, υπάρχει κι η ενότητα των διαφο­

στάση, από την εναντίωσή τους στη βία και στο σεξ, περίπτωση που είχε απόλυτα αγνοηθεί.

ρών. Εκτός από τις χαρακτηριστικές αδυναμίες της δομολειτουργικής ανθρωπολογίας - αντιι-

Αλλά το αποτέλεσμα είναι μια νέα συμβολική α­ φαίρεση που επαναλαμβάνει τη σύγχυση των δύο Παραδόσεων. Η χάρη παρουσιάζει εξίσου πολλαπλό χαρακτήρα. Στο βασιλιά συνδέει την εξουσία και την τιμή με το Θεό, ενώ στα λαϊκά

στορικότητα, εγκατάλειψη της συγκριτικής με­ θόδου, π εριορισμός σε κοινότητες απομονωμέ­ νες από τα κέντρα διοίκησης χωρίς την υποψία ότι μπορούν να αποτελούν παράγωγό τους, αναστήλωση τη ς «εξωτικής» παράδοσης, χρήση

στρώματα αναστέλλει τη βία της τιμής, αποτρέ-

αμφισβητήσιμων πηγών (από το βιβλίο «Ελένη»

πει τη ζωοκλοπή και ειρηνεύει, με άλλα λόγια, την κερδίζουν όσοι χάνουν στον αγώνα τ ης τι­

του Γκατζογιάννη, κατά τον D. Gilmore(1990: 87) - που οδηγούν σε αφαιρέσεις, παρατηρή­ θηκαν και τα εξής. Αγνοήθηκαν οι σχέσεις μετα­ ξύ κτηνοτροφών και γεωργών, μεταξύ αγροτιάς

μής (R. Jam ous 1992: 172, S. Ott 1992: 209). Εξαρτάται από τις συνθήκες κι από τις σχέσεις status και, ως προσφορά χωρίς ανταπόδοση,

και πόλης και, κυρίως, οι σχέσεις με την ιστορία

ως «χάρισμα», μπορεί να σημαίνει την τιμή ή το αντίθετό της, την υποτέλεια. Εκείνο που οι φον-

(J. Davis, J. Boissevain 1979: 84). Αγνοήθηκε η εξάρτηση των απομονωμένων κοινοτήτων με τα

ξιοναλιστές αποκάλυψαν με την παρεμβολή τρί­ του όρου, της χάρης, είναι την ανεπάρκεια του δυαδικού μοντέλου (U. Wikan 1984: 638, βλέπε

τοπικότητα, ζάντρουγκα κ.ά. (J. Pina-Cabral

και το άρθρο της Σ. Δημητρίου - Κοτσώνη σ ’αυτό το τεύχος).

1989:403) και η άρθρωση των τρόπων παραγω ­ γής (V. Podiglione1979: 89).

Ο

περιορισμός

του

προβλήματος

στο

διοικητικά κέντρα (S. Brandes 1979: 86), η ύ­ παρξη ποικιλίας οικογενειακών δομών: μητρο-

Ό σο ν αφορά τις ιστορικές εξαρτήσεις, η έ­ ρευνα είναι ελλιπής, αλλά μπορούμε να δούμε

συμβολικό επίπεδο των αξιών παρασύρει και σε άλλες αστήρικτες γενικεύσεις. Γ ια παράδειγμα, υποστηρίζουν ότι στη Μεσόγειο υπάρχει πα-

ορισμένα στοιχεία. Στα 1748 εμφανίζεται ρητά η διάκριση τιμής / αρετής σε αντιστοιχία με τη

τρογραμμική ενδογαμία κι η γυναίκα παραμένει

διάκριση

στο πατρικό σόι (J. Pitt-Rivers 1977: 72, 91).

Montesquieu (1970: 67). Μ αζί με την πτώση της φεουδαρχίας αρχίζουν να εκλείπουν οι παλιές

Αυτό ισχύει για του ς Άραβες (A. Abou-Zeid 1965: 256) και του ς Καβύλους (Ρ. Bourdieu 1965: 222). Εν τούτοις, οι Βεδουίνοι έχουν πατρογράμμιση μόνο κατά 6 0% (J. Boissevain 1979: 91) και στα Βαλκάνια, με εξαίρεση την Αλβανία, ισχύει η δίπλευρη γενεαλόγηση (J. Davis 1979: 87). Στο Α μπέλι της Εύβοιας ισχύει η απαγόρευση γάμου στο σόι, καθώς και ανά­ μεσα στα σόγια ενός ζευγαριού, η ονομαζόμενη «καταμεριά» (J. du Boulay 1982:229). Σε περιο­ χές όπου η εργασία αναγκάζει τον άντρα σε με­ τακίνηση, επικρατεί η μητροτοπική εγκατάστα­ ση (Πορτογαλία, Αιγαίο) (J. Boissevain 1979: 84). Σε συνάρτηση με αυτά, υπερεκτιμήθηκε η

φεουδαρχία / μοναρχία

από τον

μορφές - ιπποτική τιμή, θεϊκή χάρη κ.ά. - και, μαζί τους, η βία που τις συνόδευε - ξιφομαχία, βεντέτα. Τη θέση τους παίρνουν νέες μορφές, το φιλότιμο, η σύνδεση με τον πλούτο κι η σύν­ δεση με τη μόρφωση. Στο Μ αρόκο αντικαταστάθηκε με τις α ρχές του Κορανίου (Μ. Marcus 1987: 57). Η γυναικεία αγνότητα μετατρέπεται σε πιστότητα και νοικοκυριό (D. Gilmore 1987: 98, Κ. Μ πάδα 1993: 106). Στη μετάβαση αυτή συνέβαλαν οι οικονομικές εξελίξεις αλλά και η πίεση της Εκκκλησίας και του Κράτους που δεν ανέχονταν τη δημιουργία status έξω από τον έ­ λεγχο του νόμου. Παρατηρείται επίσης μια με­ τακίνηση του κώδικα προς τις κατώτερες κοινω­

νικές τάξεις, όπω ς το ίδιο συμβαίνει με τη μόδα.

λυμορφία και στην ιστορικότητα.

Η τιμή ως προβάδισμα, με την οποία διαμορφώ­

Υπήρξε η τάση να εγγράφει η εκδίκηση για

θηκε η κοινωνική ιεράρχηση (Ε. Leroy Ladurie 1992:34) χάθηκε μαζί με του ς ευγενείς και αντι-

λόγους τιμής στο φονξιοναλιστικό μοντέλο της

καταστάθηκε από τη σύγχρονη ετικέτα.

ομοιοστασίας. Υποστηρίχτηκε ότι συνιστά κά­ θαρση των συγκρούσεων (J. Pitt-Rivers 1965:

Εκτός από τις ψυχολογικές ερμηνείες της

73), ότι ισορροπεί τον ανταγωνισμό μεταξύ των

κοινής γνώ μης που ανάγουν στη ζήλεια, στο αί­

ομάδων από το φόβο που προκαλεί η βεντέτα

σθημα κατοχής τη ς γυναίκας ή στην προσβολή

(A. Abou Zeid 1965: 259) και ότι, έτσι, επιβάλλει την κοινωνική τάξη (AJ. Caro-Baroja 1992:98) ή

του γοήτρου, έχουμε και την ψυχαναλυτική του Gilmore (1987:12), κατά την οποία η τιμ ή /ν τρ ο ­ πή οφείλεται στο ά γχος επιβεβαίωσης τ η ς αρ-

ότι προσφέρει συνοχή και ενσωματώνει το άτο­

σενικότητας. Πρόκειται για το γνωστό «σύνδρο­

μως ισχύει για την τιμή ω ς προβάδισμα ή ως χά­

μο τ η ς Δαλιδά», που ερευνήθηκε ανθρωπολογι-

μο στην κοινότητα (D. Gilmore 1987:3). Αυτό ό­ ρη, που αφορά τις κοινωνίες με ιεράρχηση. Η τι­

κά στους Yorouba τη ς Νιγηρίας. Δ εν αμφισβη­

μή ως ανταπόδοση αίματος, που συνδέεται με

τούμε τις ψυχολογικές δ ιαδικασίες σε μια δ ρα­

το σεξ, διαφέρει ουσιαστικά, πράγμα που α­

στηριότητα του α τόμου τόσο συναισθηματικά

γνοήθηκε εξαιτίας των αφαιρέσεων του φονξιο­

έντονη, όπω ς και σε κάθε άλλη. Εκείνο που α μ ­

ναλισμού. Στην περίπτωσή της, η ανθρωπολο­

φισβητεί η ανθρωπολογία είναι την προτεραιό­

γία αντικρίζει εκείνα ακριβώς που είχε αγνοή­

τητα της ερμηνείας των κοινωνικών φαινομένων

σει, τις εσωτερικές αντιθέσεις, την κοινωνική

από τ α ψυχολογικά αντί το αντίστροφο. Στους

^.ρευστότητα και το ρόλο του ατόμου. Μ ε βάση

Άρ αβ ες η ατιμασμένη δε σκοτώνεται από το σύ­

τη διάκριση των διαφόρων μορφών τη ς τιμής

ζυγο, για λόγους τιμής ή ζήλειας (Ρ. Bourdieu

θα περιοριστώ σε εκείνη που συνδέεται με την

1965: 220), αλλά από του ς α δερφούς και τον πατέρα, για λόγους τιμής (Τ. Tentori & G.

ανθρωποκτονία, εξετάζοντας το θέμα κατά δύο άξονες: 1) της α τομικής δραστηριότητας, όπου

Ghiauzzi 1981: 300), σε κοινή απόφαση τ η ς οι­

υπάγεται το γόητρο, και 2) των κοινωνικών δο­ μών.

κογένειας και προμελετημένα (G. Kressel 1981: 143). Αναφέρονται επίσης δολοφονίες από την

Το γόητρο αποτελεί μια μορφή της ατομικής

ίδια τη μητέρα, πρά γμα που αποκλείει κάθε

δραστηριότητας που συνεπάγεται ανταγωνι­ σμό. Ο ι μελετητές συμφωνούν ότι: 1) Η τιμή εί­

ψυχαναλυτική ερμηνεία.

Σ τους Σαρακατσά-

νους η πληρωμή αίματος γίνεται από τα αδέρ­ φια, όχι για ψ υχολογικούς λόγους, γιατί οι ίδιοι περιφρονούν τη γυναίκα και το σ εξ (J. Campbell 1979: 276). Γενικά, η τιμή αποκτά υπόσταση ε­

ναι ένας τρό πο ς κατάκτησης γοήτρου και προσδιορισμού τη ς ταυτότητας μέσα στο κοι­ νωνικό σύνολο - κατά τον Bourdieu(1965: 212), η απάντηση στην προσβολή τιμής επιβάλλεται

φόσον δημοσιοποιείται (J. Pitt-Rivers 1965: 27).

από την κοινή γνώμη, άρα καθορίζει το ποιος εί­

Άρ α υπακούει αποκλειστικά σε κοινωνικούς

σαι. Η έμφαση στην ταυτότητα συνεπάγεται τον

προσδιορισμούς.

ανταγωνισμό. 2) Α φορά την οικογένεια ή το σόι,

Στο σημείο αυτό πρέπει να τονιστεί ότι, η α­

αλλά η διεκδίκησή τ η ς πραγματοποιείται από το

νάδειξη της ατομικής δραστηριότητας ως υπο­

ά τομο μόνο του ή συλλογικά. Επομένως, η τιμή αποτελεί ένα παιχνίδι δύναμης στην αρένα των

κειμένου της ιστορίας καθιστά απαραίτητη τη συμβολή τη ς ψυχολογικής ερμηνείας. Είναι

ανταγωνισμών.

πλάνη, όμως, να χρησιμοποιούνται για το σκο­

συνιστούσε διαδικασία που παιζόταν από τ ου ς

πό αυτό, και με προβολή στο κοινωνικοϊστορικό

ε μπ όρ ου ς των καραβανιών για τον έλεγχο των

επίπεδο, τα γνωστά ψυχαναλυτικά μοντέλα. Οι

οδών διαφυγής από το υ ς φόρους, στις συνθή­

Στους

Μαροκινούς

Chiyata

κυριότεροι λόγοι είναι: 1) αγνοούν ή μηδενίζουν

κες χαλαρού κράτους (Μ. M arcus 1987: 52).

το συνειδητό μέρ ος της προσωπικότητας, 2) υποβάλλουν την ανθρώπινη δραστηριότητα σε

γοήτρου που δ ιεξάγεται με βία και σκληρότητα,

άκαμπτα σχήματα ή μηχανισμούς - «μίσος στον πατέρα» κ.τ,λ. - που δεν αφήνουν χώρο ανάδει­

φτάνοντας έω ς την ανθρωποκτονία. Η ανταλλα­ γή βίας, η βεντέτα, υπακούει στους κανόνες α­

ξης της ατομικότητας, 3) αντιβαίνουν στα βασι­

νταπόδοσης ή ανταλλαγής δώρου, αλλά μ ε την

κά χαρακτηριστικά του ανθρώπου, στην πο ­

αρνητική της πλευρά, ως αφαίρεση τιμής ή ζω-

Ειδικότερα, η τιμή είναι τρό πο ς απόκτησης

ής από τον άλλον (Ρ. Bourdieu 1965: 204, D. Gilmore 1987: 90, R. Jam ous 1992: 190). Εκδη­

τίζει του ς πλούσιους σε φτωχούς, δίνοντας με­ γαλύτερη έμφαση στην κοινωνική κινητικότητα.

λώνεται σε εξισωτικές κοινωνίες (D. Gilmore 1979: 88)..Σ τους Καβύλους η προσβολή της τι­

Γ Γ αυτό, όπω ς θα δούμε αμέσως, η βία καλλιερ­ γείται με μορφές μύησης.

μ ής σημαίνει ότι οι α ντιμαχόμενοι είναι ίσοι, αλ­

Άλλο χαρακτηριστικό είναι ότι η τιμή συνδέε­

λιώ ς περιφρονούν να α παντήσουν (Ρ. Bourdieu

ται με την πολιτική δύναμη, γι’ αυτό ο νικητής

1965: 198-9). Η ανταπόδοση βίας στην Αλγερία αποτρέπει την ανάδυση του big man ή υποψη­

του ανταγωνισμού δικαιώνεται από το Θεό (Pitt-

φίου αρχηγού συντηρώντας έτσι του ς θεσμούς ισότητας (R. Jam ous 1992:172). Άρα, η εκδήλωση της τιμής με αυτοδικία εμ­

Rivers 1965:29) και στην Ευρώπη αποδίδεται με μύηση (ib. 1977:4) Η σύνδεσή τ η ς μετηνπολιτική δύναμη κάνει αποδεκτή τη θεσμοποίησή της.

φανίζεται σε εξισωτικές κοινωνίες, όπου επι­

Ο τιμω ρός αδερφ ός δε θεωρείται εγκληματίας αλλά τιμημένος και η σύγκρουση τελειώνει με

κρατούν συνθήκες στέρησης και λείπει ο κρατι­

δημόσια αναγνώριση και επίδειξη του εκδικητή

κός έλεγχος (A. Blok 1981, J. Schneider 1971:

(R. Jam ous 1992: 172, G. Kressel 1981: 143). Η

3) και όπου επικρατεί η «αγωνιστικότητα». Σχε­

κάθαρση τη ς ατιμίας είναι αναγνώριση του γοή­

τικά με τις συνθήκες στέρησης, πρέπει να ανα­

τρου και της ταυτότητας του νέου ατόμου που

φερθεί κάτι που αποσιω πήθηκε εντελώς. Οι

εντάσσεται στην κοινωνία των status, γι’ α υτό α­

σκληροί ανταγωνισμοί για την προσπέλαση στις πηγές παραγωγής, για το νερό, για τις πη­

ποτελεί τρόπο μάθησης. Στους llongot, των Φι­

γές, για τις οριοθετήσεις κ.ά., που καταλήγουν

λιππινών, και άλλους πληθυσμούς, το κυνήγι κε­ φαλής, είναι προϋπόθεση για να παντρευτεί ο

ακόμα και σε φόνους αδερφιών. Τονίζοντας τη

νέος. Στους Σαρακατσάνους, η βεντέτα διεξά­

διάσταση αυτή η J. Schneider (1971: 2) χ αρα­

γεται μόνο από τα ανύπαντρα αδέρφια. Ο ιππό­

κτηρίζει την τιμή ως «ιδεολογία της ιδιοκτη­ σίας». Γενικά στους κτηνοτρόφους, οι πηγές εί­

της χριζόταν με άγγιγμα του σπαθιού στον ώμο (Ρ. Bourdieu 1992: 83). Ο νεόφυτος α ποκτούσε

ναι περισσότερο ασταθείς πα ρά στους γεω ρ­

ιερότητα που δεν ήταν άλλο από την επιταγή

γούς, γιατί απαιτούν μεγάλη έκταση γη ς και

της κοινωνίας. Μορφή μύησης ήταν και η ζωο­

συνεχή άντληση για τη συντήρηση του κοπαδι­

κλοπή, που συνόδευε συχνά τη βεντέτα. Στην

ού, εξ ου ο εποχιακός νομαδισμός. Ώστε, οι

Κρήτη η μητέρα παρακινούσε το αγόρι για ζωο­

συγκρούσεις τιμής δεν έχουν πάντα αντικείμε­

κλοπή, επειδή συνιστούσε την προϋπόθεση για

νο τη γυναίκα. Σχετικά με την απουσία κεντρι­ κής διοίκησης και τη χαλαρή κοινωνική οργάνω­

να παντρευτεί. Κατά κανόνα, μετά τη ζωοκλοπή συνάπτονται δεσμοί και κουμπαριές (Herzfeld

ση πρέπει να διευκρινιστεί ότι οι κοινωνίες αυτές αποτελούνται από μικρές ομάδες, οικο­

σ τους llongot τελετουργικός διακανονισμός και

γένειες ή σόγια, που είναι εχθρικές μεταξύ

συνάπτονται νέες σχέσεις των ομάδων με

1987) και μετά το κυνήγι κεφαλής επακολουθεί

τους, όπω ς στους Σαρακατσάνους (J. Campbell 1979: 9). Οι μόνοι δεσμοί που του ς

συμβόλαιο γάμου (R. Rosaldo 1980: 63, 80). Στους Καβύλιους, οι συγκρούσεις είναι ατέρμο-

συνδέουν είναι: η συγγένεια εξ αγχιστείας, η

νες αλλά χωρίς εξόντωση τ ου αντιπάλου και έ­

συνεργασία στη στάνη, η φιλοξενία και η

χουν τελετουργικό χαρακτήρα (Ρ. Bourdieu 1965:203).

κουμπαριά. Γι’ αυτό, οι δύο τελευταίοι απο­ κτούν τελεστικό χαρακτήρα. Τέλος, σχετικά με

Σύμφωνα με τις ενδείξεις που υπάρχουν, το

την «αγωνιστικότητα», είναι εύκολο να κατανοη­

ποσοστό των φόνων για λόγους τιμής είναι μι­

θεί ότι εκφράζει φιλολογικότατο τ ρόπο αντιμε­

κρό (S. Landau 1981: 155), ώστε δεν δικαιολο­

τώπισης των παραπάνω συνθηκών. Η επιδρομή και η ζωοκλοπή επενδύονται με τις αρετές τ ης

γούνται ως μηχανισμός δημογραφικού ελέγ­ χου. Πρόκεται για μια κοινωνική συνθήκη όπου:

τιμής, τη ς λεβεντιάς κ.τ.λ., ως κίνητρα για τη

α) καταλύεται η ειρηνική συνεργασία του φυλε­

μαχητική ετοιμότητα που απαιτούν οι όροι ύ­

τικού συστήματος, β) ο γά μ ος δεν υποτάσσεται

παρξης. Επιβάλλονται από τον ασταθή χ αρα­ κτήρα τη ς ιδιοκτησίας, δεδομένου ότι το κοπάδι

στο θεσμικό πλαίσιο της συγγένειας γιατί αυτό έχει καταργηθεί, γ) η ανταπόδοση γίνεταυαρνη-

είναι πολύ ευάλωτο. Η αυξομείωσή του, εξαι-

τική και τα άτομα παίζουν πρωταγωνιστικό ρό­

τίας της ανομβρίας ή άλλων λόγων, μετασχημα­

λο στη ρύθμιση των σχέσεών του ς - η ένταση

τη ς ατομικής δρά ση ς εκφράστηκε στο συμβολι­

κούς σκοπούς (κύρος, πλούτο, συμμαχίες), ό ­

κό σύστημα τη ς Μ εγάλης Παράδοσης, στη Μ ε ­

πω ς και το αντίστροφο, ο ίδιος στόχος εξυπη­

σόγειο, με τη δύναμη του Σατανά. Ο αγώνας

ρετείται από διαφορετικές στρατηγικές. Δ εν

της τιμής α φορά τη δημιουργία σ υμμαχιών δια­

υπάρχουν καθολικές στην ανθρώπινη κοινωνία,

μέσου τ η ς συγγένειας και γίνεται μέσο πολιτι­

πα ρά μόνο εξαρτήάεις από του ς τρό πο υς πα ­

κής δύναμης. Βασίζεται στις σχέσεις συγγένει­

ραγωγής.

α ς (Ρ. Bourdieu 1965:223) αποτελώ ντας παιχνί­

συγκρούσεων σ τους Yanom am o είναι: απόκτη­

δι εξουσίας με δ εσ μο ύς επιβολής στα πρόσω πα

ση γυναικών, πολύπλοκες ιστορικές διαδικα­ σίες, ανάγκες επιβίωσης κ.ά. Δ εν πολεμούν μό ­

κι όχι στα εμπορεύματα (J. Pitt-Rivers 1977:86).

Οι

αιτίες

των

ενδοφυλετικών

Επομένως, αντιστοχεί σε μ εταβατικές καταστά­

νο για τ ις γυναίκες, όπω ς πιστεύεται από πολ­

σεις τ η ς κοινωνικής οργάνωσης και εξυπηρετεί

λούς, γιατί οι γάμοι από απαγωγή είναι μόλις το

τη σύναψη νέων πολιτικών συμμαχιών, άρα νέ­

17% και γιατί δεν τις παντρεύονται όλες όσ ες

α ς οργάνωσης. Μ ’ αυτόν τον τρόπο οδηγεί στο

αιχμαλωτίζουν (Ν. Chagno n 1990: 51). Πάντως,

πέρα σμα από την εξισωτική δ ομή στην κοινωνι­

υπάρχει έντονος συναγωνισμός, δεδομένου ότι

κή διαστρωμάτωση, ενώ ταυτόχρονα την αναι­

η γυναίκα έχει το κύριο β άρ ος στην κηποκαλ-

ρεί. Εκδηλώνει τις έντονες αντιθέσεις που ανα­

λιέργεια, κι αυτό οδηγεί στην πολυγυνία. Ο α­

δύονται κατά τη διαδικασία του σχηματισμού

νταγω νισμός σημαίνει ότι έχει κλονιστεί η θε­

άλλης κοινωνικής δομ ή ς και τη διαιώνισή του ς

σμική προδιαγραφή του γάμου, άρα και του

σε συνθήκες, όπου η δομή αυτή δεν είναι εφι­

ίδιου του φυλετικού σ υστήματος που ορίζει ποι­

κτή. Προκύπτει, λοιπόν, ότι η εκδίκηση τιμής

ο ς θα πάρει ποιαν. Η πολυγυνία κι η αναπαρα­

δεν είναι ηθική αρχή, αλλά έξαρση των κοινωνι­

γωγική επιτυχία, που αυτή συνεπάγεται, δεν

κών στρατηγικών, η οποία αντανακλάται στο

ευνοεί την αύξηση του π λούτου αλλά την αύξη­

συμβολικό επίπεδο. Είναι φαινόμενο κυρίως π ο ­

ση του σογιού (από τα πολλά παιδιά) και των

λιτικό, που η ιδεολογία του χρησιμεύει για·την

συμμαχιών με συγγενείς σε μια κοινωνία χαλα­

ανακατανομή ή την αναπαραγωγή των σχέσεων εξουσίας.

ρή ς οργάνωσης. Ο ι Yanom am o οικοδομούν την

Τέτοιες κοινωνίες μετάβασης είναι οι κυνη­

λεμώ ντας για τις γυναίκες. Τον ίδιο ρόλο παίζει

γοσυλλέκτες που περνούν στο στάδιο τη ς κη-

η πολυγυνία και σ τους Αυστραλούς, αλλά χω­

ιστορία τους, τ η ς διαμόρφω σης του status, π ο ­

ποκαλλιέργειας στη Νέα Γουινέα και στην Α με ­

ρίς πόλεμο. Η διαφορά ίσως θα πρέπει να ανα­

ρική (Yanomamo, Zivaro, Ινδιάνοι των Πεδιά­

ζητηθεί σε ιστορικούς λόγους. Πάντως, από τη

δων). Η ανθρωποκτονία δεν αποτελεί σ ’ α υτούς

συγκριτική μελέτη τ η ς πολυγυνίας, με ή χωρίς

μηχανισμό συνοχής, όπω ς υποστηρίζουν οι

πόλεμο, σε όλους του ς πληθυσμούς χωρίς γρ α ­

φονξιοναλιστές, αλλά οδηγεί συνήθως σε αδιέ­

φή προκύπτει ότι στο μεταβατικό στάδιο από

ξοδο (R. Rosaldo 1980:274). Ανάλογη φάση μ ε­

τον κυνηγοσυλλεκτικό στο γεωργικό τρόπο πα ­

τάβ α ση ς είναι εκείνη των ληστών ή Κλεφτών. Η

ραγω γής συνδέεται με την αύξηση του status,

διαιώνισή τη ς οφείλεται σε λόγους τόσ ο εσωτε­

ενώ στο επόμενο, στη γεωργική παραγωγή,

ρικούς, όσο και εξωτερικούς. Είναι γνωστό ότι

συνδέεται με την αύξηση του πλούτου (D. White

οι Ινδιάνικες φυλές με εσωτερικές εχθροπρα­ ξίες είναι εκείνες που παρουσίασαν σοβαρή α ­

1988:537).

ντίσταση στους λευκούς. Στους llongot, η εκδί­

ρή διαφορά. To status που εκφράζεται με την τι­

κηση αίματος συνδέεται με ένταση της πίεσης

Στη Μεσογειακή Ευρώπη υπάρχει μια σοβα­ μή συνδέεται με τη μονογαμία. Σύμφωνα με τον

που υπέστησαν από του ς Ιάπωνες ή τ ο υ ς Α με ­

G ood y (1976: 107), η μονογαμία επικρατεί σε ό­

ρικανούς (ib. 1980:274). Ο ι Σαρακατσάνοι άρχι­

λη την Ευρώ πη και οφείλεται στη μεγαλύτερη

σαν να δέχονται πίεση α πό το 1927, όταν μοιρά­

παραγωγικότητα της γης, χάρη στην εισαγωγή

στηκαν τ α τσιφλίκια, και υπέστησαν νέα πίεση

του αρότρου, που επέφερε αύξηση του πλού­ του και τη ς κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Σημα ­

από τη νομοθεσία του Μεταξά. Ά ρ α συνδέεται άμεσα με συνθήκες κρίσης.

σία δεν έχουν πλέον τα εργατικά χέρια της

Α ς αναφερθούμε σύντομα σε ό μοια φαινό­

γυναίκας αλλά η γη, που, ως πηγή πλούτου, δια­

μενα έξω από τη Μεσόγειο. Κατά την ανθρωπο­

σφαλίζεται με την κάθετη κληρονόμηση στον

λογία, η ίδια στρατηγική εξυπηρετεί διαφορετι­

πρωτότοκο γιο, αντίθετα από την Αφρική, όπου

η κληρονόμηση γίνεται οριζόντια, στο σόι, και ό­

Δίνουν κόρη για να πάρουν βόδια, άρα οι θυγα­

που η τιμή είναι άγνωστη. Συνέπεια τη ς πρω το­

τέρ ες αυξάνουν την περιουσία. Στη Μεσόγειο,

τόκιας, που στηρίζει τις σ χέσεις ιδιοκτησίας, ά-

αντίθετα, δεν κυκλοφορούν τα βόδια αλλά η

ρα και του status, είναι η αδιαφορία για τ α ορ­

γυναίκα, που χρησιμοποιείται για δόμηση της

φανά κι ο αποκλεισμός των νόθων - ενώ οι Σα-

ιεραρχίας (Ρ. Bonte 1984: 50). Η πολιτική δύνα­

ρακατσάνοι τα σκοτώνουν (J. Campbell 1979:

μη καθορίζεται από το μέγεθος του σογιού και του κοπαδιού, που α ποτελεί τη μόνη περιουσία,

270). Αντί τη ς εξα γορά ς της νύφης, που ίσχυε στον υπόλοιπο κόσμο, επικρατεί η προίκα και η

και η τιμή οργανώνεται πάνω στη σχέση συγγέ-

υπεργυνία. Παντρεύουν την κόρη με γαμπρό α­

νεια/κοπάδι, στοχεύοντας σ τους δ εσ μο ύς και

νώτερης κοινωνικής θέσης, δίνοντάς του προί­

στις αξίες τ η ς πρώ της (A. A bou-Zeid 1965: 246-

κα για αύξηση της περιουσίας. Ο ι συνέπειες

50). Η γυναίκα ανταλλάσσεται με πολιτική δύνα­

αυτής τ η ς α συμμετρίας αντιμετωπίζονται στις

μη, με σ υμμαχία ή με πατρωνία - όπω ς σ υμβαί­

Ινδίες με τη θυγατροκτονία και στην Ευρώ πη με το κλείσιμο των κοριτσιών τη ς ανώ τερης τάξης

νει με του ς γύφτους - καθώς επίσης με τη σε­

κατά 3 5 % στα μοναστήρια και με την κατάταξη

ξουαλική φιλοξενία. Επειδή η τιμή εμφανίζεται κυρίως στους νο­

των αγοριώ ν τ η ς μεσαίας τάξης στο στρατό, ό­

μαδικούς και κτηνοτροφικούς πληθυσμούς, εί­

που σκοτώνονταν κατά 25%, παράλληλα με την ανάπτυξη των συγκρούσεων σ τους ευγενείς

ναι αμφισβητήσιμη η υπόθεση του Pitt-Rivers, ό­ τι οι Ισραηλίτες εγκαταλείπουν την πατρογραμ-

για λόγους τιμής, των μονομαχιών. Στην περί­

μική ενδογαμία και μεταβαίνουν στην «τιμή» κα­

πτωση αυτή, που διαφέρει από τις παραπάνω,

τά το πέρα σμα από τη νομαδική ζωή στη μόνιμη

έχουμε ταξική κοινωνία και φαίνεται ότι η αν­

εγκατάσταση. Στο υς Β εδουίνους της Β. Αφρι­

θρωποκτονία (κοριτσιών, στρατιωτών, ιπποτών)

κής, η κατώτερη φυλή δίνει γυναίκες στην ανώ­

εκτελείται από εσωτερικούς λόγους α σύ μμε­

τερη, αφήνοντάς τ η ς την εκλογή. Κύριο συστα­

τρ η ς οργάνωσης, δηλαδή, από εσωτερικές α­

τικό του κώδικα τιμής είναι ο έλεγχος της γυναι­

ντιθέσεις

μετάβασης.

κείας αγνότητας (Ρ. Bonte 1987: 68). Έτσι, η

Έχουμε, λοιπόν, το ίδιο φαινόμενο, τ ο φόνο μέ­

γυναίκα γίνεται εργαλείο τη ς πολιτικής. Η αγνό­

λους τη ς ομάδας, αλλά για διαφορετικές δομι­

κι

όχι

από

λόγους

τητα τ η ς νύφης αποτελεί το πιστοποιητικό τ ης

κές αιτίες. Το μόνο κοινό ήταν η έλλειψη συγκε­

κατώτερης φυλής ότι μπορεί να διασφαλίσει

ντρωτικής διοίκησης, δεδομένου ότι η Εκκλησία

την ακεραιότητά της, δηλαδή, ότι αξίζει ως

και το Κράτος ήταν αντίθετοι. Δ εν αποτελεί μη­ χανισμό φυσικής επιλογής, κατά τον κοινωνιο-

συγγενική ομάδα για να συνάψει μαζί τ η ς σχέ­ σεις συμμαχίας η ανώτερη φυλή. Μ ’ αυτόν τον

βιολογισμό, ή συνοχής και ομοιοστασίας, κατά

τρόπο, η κυκλοφορία ή απαγωγή τ η ς γυναίκας

το φονξιοναλισμό. Γιατί οι μονομαχίες τιμής

αναπαράγει τις φυλετικές και κοινωνικές σχέ­

υπήρξαν ένας από του ς λόγους εξασθένησης

σεις - οι απαγωγείς επιβεβαιώ νουν την ανωτε­

και ανατροπής τ η ς αριστοκρατίας (J. Boone 1986: 874) και όχι διαιώνισής της.

άποψη αυτή, η πατρογραμμική ενδογαμία γίνε­

Στην Ιαπωνία, το σεξ τη ς γυναίκας παίζει μι­

ται δομικός όρο ς τ η ς ενσω μάτωσης του γυναι­

ρότητα status - (Μ. Marcus 1987: 58). Από την

κρό ρόλο στον κώδικα της ντροπής, γιατί οι

κείου ερωτισμού στην τιμή, γιατί ο έλεγχος και

συγγενικές ο μά δ ες εντάσσονται στο κράτος

η τιμωρία τ η ς ατιμασμένης εκτελείται στη Μ ε­

(Asam o-Tam akoi 1987). Στη μεσόγειο αντιμε­

σόγειο από τα αδέλφια ή και τον πατέρα (Ρ.

τωπίζουμε διαφορετική ή, μάλλον, διαφορετι­

Bonte 19: 59). Μ ε πατρογραμμική ενδογαμία η

κές περιπτώσεις. Κατά του ς J. & Ρ. Schneider

τιμή συνδέεται στην Ανατολία

(1971:3,1976), η τιμή εκφράζει ανταγωνισμούς

1987) και στους Μ ουσουλμάνους.

(C. Delaney

σε άγονες περιοχές και σε συνθήκες χαλαρού

Βασικό στοιχείο τ η ς κοινωνικής ζωής, εκτός

κράτους. Στο Αιγαίο υπάρχουν αυτές οι συνθή­

από τις αντιφάσεις είναι και οι αμφισημίες. Η

κες αλλά δεν παρατηρείται ο κώδικας τιμής /

θέση τη ς γυναίκας παρουσιάζει αμφισημία ε-

ντροπής, γιατί απουσιάζει η αυτόνομη κτηνο­

ξαιτίας τ η ς κοινωνικής κατηγοριοποίησής της.

τροφία. Τι συμβαίνει σ τους κτηνοτρόφους;

Ό λο ι οι ερευνητές συμφωνούν ότι είναι υπο­

Στην Α. Αφρική ο γ ά μ ο ς το υ ς αποτελεί ταυτό­

βαθμισμένη. Από την άλλη πλευρά, όμως, δε

χρονα μηχανισμό κυκλοφορίας των κοπαδιών.

χαρακτηρίζεται μιαρή, όπω ς συμβαίνει σε άλ­

λες κοινωνίες. Ο χώ ρος της είναι ιερός ή εκτε-

τάται από πολλούς όρους: εξωτερικές επιρρο­

λεί η ίδια διαβατήριες τελετές. Αποτελεί το πιο

ές, προοπτικές ανόδου κ.ά. Μ ια ακραία περί­

πολύτιμο πράγμα τ η ς οικογένειας. Είναι το ε­ νεργό υποκείμενο της τήρησ η ς των κανόνων τ η ς κοινωνικής ιεράρχησης.

στους Μ ουσουλμάνους της Μεσογείου, που

πτωση είναι η γυναικοκτονία για λόγους τιμής δεν εμπίπτει στα γνωστά δεδομένα τ η ς ανθρω­

Σε άλλες παραδοσιακές κοινωνίες, όπως

πολογίας. Η ζωή τη ς ατιμασμένης κόρης αφαι-

στην Ελλάδα, σύμφωνα με τη μελέτη της Dubisch (1986), η γυναίκα παίζει συμπληρω μα­

τη μητέρα. Παρατηρείται εντούτοις ότι αυτό

τικό ρόλο με εκείνον του άντρα. Πα ρά τη διάκρι­

δεν ισχύει για όλους τ ο υ ς Άραβες, ότι δε σκο­

ση σε δημόσιο και ιδιωτικό χώρο, επεμβαίνει έμ­

τώνουν όλες τις ατιμασμένες, παρά μόνον εφό­

μεσα στο δημόσιο ή δημιουργεί ένα ιδιαίτερο

ρείται α πό τα αδέρφια, τον πατέρα ή ακόμα και

σον έχει δημοσιοποιηθεί η ατίμωση και, τότε

δικό τη ς (στην πηγή για νερό, στο ποτάμι για

πάλι, μόνον εφόσον η οικογένεια διεκδικεί θέση

πλύσιμο), ασκεί εξουσία στα οικονομικά ή στην

γοήτρου (J. Ginat 1981:153). Βεβαιώ νεται ξανά

προίκα κ.ά., ώστε ο χαρακτηρισμός τη ς ως «πο­

ότι οι βάσεις του φαινομένου βρίσκονται στην

νηρής» κ.τ.λ. οφείλεται κατά μεγάλο μέρ ος

κοινωνική πρακτική για την οργάνωση τη ς ιε­

στην άρνηση της πατριαρχικής ιδεολογίας, α­

ράρχησης σε περίοδο μετάβασης (A. Bausani

κόμα και στους ανθρωπολόγους, να αποδε­ χτούν την υπαρκτή ή λανθάνουσα δύναμή της.

1981: 154). Ανάλογοι φόνοι τιμής γίνονται στη Σικελία

Α ς επιστρέφουμε, όμως, στην ιδιαιτερότητα

και Σαρδηνία. Στο Ισραήλ και, έως πρόσφατα,

των κτηνοτροφών και των νομάδων. Κύριο χα­

στην Ελλάδα η μοιχαλίδα σκοτώνεται από το

ρακτηριστικό του ς είναι η χαλαρή σύνδεση με

σύζυγο. Σ τις περιπτώσεις αυτές η τιμή δεν αφο­

τη διοίκηση και η έλλειψη έγγειος ιδιοκτησίας.

ρά την οικογένεια αλλά το άτομο. Επομένως,

Βρίσκονται, επομένως, σε συνθήκες κοινωνικής

παρεμβαίνουν

κινητικότητας. To status δε θεμελιώ νεται στη

Δυστυχώ ς δεν είναι γνωστές αναλύσεις των δι­ καστικών στοιχείων που θα μ ας βοηθούσαν πε­

γη, αφού είναι ανύπαρκτη ή πολύ μικρή, αλλά στο κοπάδι και στη γυναίκα. Το κοπάδι είναι με­

ιστορικοί

παράγοντες.

ρισσότερο στη μελέτη της ανθρωποκτονίας, σε

ταβλητό και ευάλωτο, είτε οικολογικά είτε από

σχέση με τη σπίλωση της γυναικείας αγνότητας

τη ζωοκλοπή, ενώ το αντιστάθμισμά του, η γυναίκα είναι ελέγξιμη. Έτσι, η πρόσβαση στην

όσο και σε σχέση με τον ανταγωνισμό για τις πηγές. Πρέπει, εντούτοις, να σημειωθεί ότι η

ιεραρχία του status ορίζεται από την πρόσβαση

κοινωνική κινητικότητα ήταν αυξημένη στην

στη γυναικεία αγνότητα. Η γυναίκα συνεχίζει να

Ελλάδα μετά το 21 και η διεκδίκηση του γοή­

αποτελεί στοιχείο προσδιορισμού του status των αντρών, όπω ς στις χωρίς ατομική ιδιοκτη­

τρου υπήρξε έντονη σε όλες τις μ ορφές -τ ιμ ή , φήμη, πλούτος -, π ράγμα που αντανακλάται σε

σία κουλτούρες, με τη διαφορά ότι ο έλεγχός

πλήθος γνωρισμάτων - κ ομπασμός, μεγαλομα­

της δεν αφορά την παραγωγική εργασία της, γιατί στους κτηνοτρόφους ελάχιστα παράγει,

νία, φαντασιώσεις, κομπλεξάρισμα. Γενικά, σχετίζεται με καταστάσεις κινητικότητας και με­

αλλά μεταφέρεται στην αναπαραγωγική της ι­

τάβα ση ς σε κοινωνίες που βρίσκονται σε αδιέ­

κανότητα κι αυτή η μεταφορά προβάλλεται στο

ξοδο ή κρίση.

συμβολικό επίπεδο. Γενικά, σε συνθήκες έντα­

Ειδικότερα στους κτηνοτρόφους παρατηρεί-

σ ης της κοινωνικής κινητικότητας, η γυναίκα γί­ νεται όργανο πολιτικής στρατηγικής και στηρί­

ται ποικιλία μορφών: νομάδες, ημινομάδες και μεταβατικοί, με π ροσαρμογή στην αγορά ή όχι

ζει την αναπαραγωγή τη ς κοινωνικής ιεραρχίας

κ.ά. Έ χου ν ενδογαμία στην Τζια και στον Ελικώ-

διαμέσου της υπεργυνίας και τη ς ανταλλαγής

να, αυστηρή εξωγαμία στο Πογώνι και στη Μ ά ­

της με πατρωνία (G. Kressel 1981:152). Υπάρχει πλήθος ειδικών περιπτώσεων και

νη (ομιλία Αλεξάκη, 20/10/93). Συνάπτουν σχέ­ σεις ανταλλαγών και κουμπαριάς με του ς γεω ρ­

παραλλαγών, που απαιτούν συγκεκριμένη ε­

γούς. Υπάρχει έντονο ισοταξικό αίσθημα στην

φαρμογή του παραπάνω γενικού πλαισίου που

Πίνδο και στους Σαρακατσάνους, ενώ σε άλ­

προτείνεται, π.χ. η έμφαση στην τιμή από του ς ακτήμονες του χωριού και της πόλης. Το π έρα­

λ ου ς εμφανίστηκαν big men, οι τσέλιγκες, οι ο ­

σμα από τον ανταγωνισμό στη φυσική βία εξαρ-

κιών. Η γυναίκα είναι έξω από την παραγωγή, ε­

ποίοι ξέπεσαν μαζί με τη διάλυση των τσιφλι-

κτός εάν ασχολείται με τ α κατσίκια, πράγμα που το περιφρονούν, μαζί και την προσωνυμία

για ιστορική εκμετάλλευση. Το τελευταίο δεί­ χνει την ιδεολογική διάσταση και εξηγεί, γιατί έ­

«κατσίκα». Επικρατεί η υπεργυνία, τουλάχιστον

να σχετικά περιορισμένο φαινόμενο επήρε τέ­

στην Πίνδο. Στους περισσότερους επικρατεί η

τοια έκταση στο συμβολικό επίιπεδο, ώστε να

τιμή τη ς γυναικείας αγνότητας. Υπήρχε σε πολ­

ελκύσει με τον εξω τισμό του τη φονξιοναλιστι-

λούς βεντέτα και η τιμωρία γινόταν επίσης από

κή σχολή. Μ ια ανάλυση τ η ς ιδεολογικής διά­

τα αδέρφια, αλλά με θύμα κυρίως το διαφθο­

στα σ ης θα έριχνε νέο φως στις σχέσεις μεταξύ

ρέα. Ο γ ά μ ος είναι μεγάλο γεγονός. Στους αρ-

κοινωνικών και συμβολικών δομώ ν του Νεοελ­

βανιτόβλαχους αποτελεί το μοναδικό πανηγύρι

ληνικού Κράτους σε σχέση με την οικοδόμηση

και μοιάζει με πότλατς. Επομένως, πέρα από τις

τ η ς ιστορίας του.

ιστορικές ιδιαιτερότητες, έχουμε τις γνωστές

Αν η π αραπάνω προσέγγιση βοηθά στην πιο

συνθήκες α πουσίας τ η ς διοικητικής ε ξάρτησης

πέρα έρευνα, αφήνει για εξέταση και άλλα προ ­

- όπω ς συνέβαινε στη Μάνη - χαλαρής κοινωνι­

βλήματα: πώ ς σχετίζεται το φαινόμενο με του ς

κής οργάνωσης και ανταγωνισμών για status,

Κλέφτες και τη ληστεία; σε ποιο βαθμό επέδρα­

με βασικό μοχλό το γάμο.

σε σ τους γεωργούς; πώ ς εμφανίζεται η διεκδί­

Συνοπτικά, σε ό,τι αφορά τ ις αιτίες της, η αν­ θρωποκτονία για λόγους τιμής είναι συγκεκρι­

κηση του status στη σύγχρονη κοινωνία - «παραγγελιά», σκυλάδικο, μαζικά μέσα;

μένο ιστορικό φαινόμενο, μάλλον τ ου 19ου αι.

ΣΩΤΗΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ

για τη Μεσόγειο, διαφορετικό από τις άλλες μορφές ανθρωποκτονίας που αναφέρθηκαν. Δ εν εξαρτάται μόνο από την οικολογία και τη χαλαρή διοίκηση, όπως υποστηρίζει η Schnei­

Β ΙΒ Λ ΙΟ ΓΡ ΑΦ ΙΑ

der (1971:30), γιατί το ελληνικό κράτος άσκησε

ABOU-ZEID, Α., 1965, Honour and Shame among the Bedouins of Egypt, στο PERISTIANY, J. (ed) - London, Weidenfeld & Nicolson ACEVES, J., 1979, Comments, στο BOISSEVAIN, J. - Cur. Ant/gy 20-1 ALLENDY, R., 1943, Δίκαιο και Ψυχανάλυση - Αθήνα, Τσόγκας ASANO-TAMANOI, Μ., 1987, Shame, Family and State in Catalonia and Japan, στο GILMORE, D., (ed) Washington, A.A.A. BAUSANI, A., 1981, Comments, στο KRESEL, G. «Sororicide/Filiacide» - Cur. Ant/.gy 22-2 BLOK, A., 1981, Rams and Billy - Goat - MAN 16-3 BODEMAN, V.M., 1979, On a Mediterranean Social Anthropology - Cur. Ant/gy 20-2 BOISSEVAIN, J., 1979, Towards a Social Anthropology of the Mediterranean - Cur. Ant/gy 20-1 BONTE, P., 1987, Donneurs de femmes ou prenneurs d’ hommes? - L’ Homme 102 BOONE, J., 1986, Parental investment and Elite Family Structure in Preindustrial States - Amer. Anthr. 88-4.

BOURDIEU, P., 1965, The Sentiment of Honour in Kabyle Society, στο PERISTIANY, J. (ed) - London, Weidenfelfd & Nicolson BOURDIEU, P., 1992, Rites as acts of institution, στο PERISTIANY, J. & J. PITT-RIVERS - Cambrige, Cambr.

Univ. Press BRANDES, S., 1979, Comments στο BOISSEVAIN, J. - Cur. Ant/gy 20-1 BRANDES, S., 1987, Reflections on Honor and Shame in Mediterranean, στο GILMORE, D. (ed) - Washington, A.A.A. CAMPBELL, J., 1965, Honour and the Devil, στο PERISTIANY, J. (ed) - London, Weidenfelf & Nicolson

έλεγχο στη γεωργική παραγωγή. Στη Μεσόγειο υπήρχε χαλαρή διοίκηση, αλλά απουσιάζει η τιμή/ντροπή, μαζί κι η ανθρωποκτονία, εξαιτίας κυρίως τ η ς έλλειψης κτηνοτροφικής παραγω ­ γής. Εμφανίζεται στις ορεινές περιοχές και ο­ φείλεται σε διασταύρωση πολλών δομικών και ι­ στορικών όρων: 1) Τ ης ύπαρξης εξισωτικών κτηνοτροφικών κοινωνιών,

όπου το

κοπάδι

συνιστά κινητή και ασταθή ιδιοκτησία, οι κοινω­ νικές δ ομ ές είναι ρευστές, άρα έντονη η κοινω­ νική κινητικότητα, και όπου η γυναίκα είναι ε­ κτός π αραγωγής και ελέγξιμη. 2) Της κρατικής πολιτικής, που τις έφερε σε αντίθεσή της και σε κατάσταση κρίσης - κλείσιμο των βαλκανικών συνόρων, διανομή των τσιφλικιών, προστασία τ η ς μικρής γεωργικής ιδιοκτησίας, αποικιοκρα­ τία στη Β. Αφρική. 3) Της χαλαρής διοίκησης στη Σικελία και Ελλάδα (Ρ. Sant C a ssia 1993: 780) και χαλαρής οργάνωσης των φόρων. 4) Της καθυστέρησης τ ης ανάπτυξης, που ευνοεί την κοινωνική κινητικότητα, σε συνδυασμό με την ύπαρξη εμπορίου. 5) Της ανοχής τ ου κρά­ τους, το οποίο στηρίζεται στην πολιτική τη ς πε­ λατείας - π.χ. στην Κρήτη με το ζωοκλοπή και στο Μ αρόκο με τις συμμαχίες Σουλτάνου και φυλάρχων. 6) Της έμμεσ ης αναπαραγωγής ε­ θνικών ιδεωδών (λεβεντιάς, ανεξαρτησίας κ.ά.),

CAMPBELL, J., 1979, Honour, Family, and Patronage Oxford, Oxf. Univ. Press CAMPBELL, J„ 1992, The Greek hero, στο PERISTIANY, J. & J. PITT-RIVERS (eds) - Cambridge, Camb. Univ. Press CARO BAROJA, J., 1965, Honour and Shame: A Historical Account of Several Conflits, στο PERISTIANY, J. & J. PITT-RIVERS (eds) - Cambridge, Camb. Univ. Press CARO BAROJA, J., 1992, Religion, wolrd views, social classes, th and honor during the 16th and 17th centuries in Spain, στο PERISTIANY, J. & J. PITT-RIVERS (eds) - Cambr.

CHAGNON, N., 1983, Yanomamo: The Fierce People - New York, Holt, Rinehart & Winston CHAGNON, N., 1990, On Yanomamo Violence - Cur. Ant/gy 31-1 CRUMP, T„ 1979, Comments στο BOISSEVAIN, J. - Cur. Ant/gy 20-1 DELANEY, C., 1987, Seeds of Honor, Fields of Shame, στο GILMORE, D. (ed) - Washington, A.A.A. DAVIS, J., 1977, People of the Mediterranean - London, Routledge & Kegan DAVIS, J., 1979, Comments στο BOISSEVAIN, J. - Cur. Ant/gy 20-1 Dl BELLA, M.P., 1992, Name, bloob, and miracles: the claims to renown in traditional Sicily, στο PERISTIANY, J. & J. PITT-RIVERS-Cambrige, Cambr. Univ. Press DUBISCH, J„ 1986, Introduction, στο DUBISCH, J. (ed) «Gender and Power in Rural Greece» - Princeton Univ.

Press Du BOULAY, J., 1976, Lies, mockery and family integrity στο PERISTIANY, J. (ed) Mediterranean Family Structures Cambridge, Cambr. Univ. Press Du BOULAY, J., 1982, The Greek Vampire: a study of cyclic symbolism in marriage and death - MAN 17-2 ESTEVA-FABREGAT, C„ 1979, On a Mediterranean Social Anthropology - Cur. Ant/gy 20-2 GILMORE, D„ 1979, Comments στο BOISSEVAIN, J. - Cur. Ant/gy 20-1 GILMORE, D., 1982, Some notes on community nicknaming in Spain-MAN 17-4 GILMORE, D., 1987, (ed) Honor and Shame and the Unity of the Mediterranean - Wasshington, A.A.A. GILMORE, D., 1987, Honor, Honesty, Shame: Male Status in Contemporary Andalusia, στο GILMORE, D. (ed) Washington, A.A.A. GILMORE, D., 1990, On Mediterranean Studies - Cur. Ant/gy 31-4 GINAT, J. 1981, Comments, στο KRESSEL, G., - Cur. Ant/gy 22-2 GIOVANNINI, M. 1981, Woman: a dominant symbol with the cultural system of a Sicilian town - MAN 16-3 GIOVANNINI, M. 1987, Female Chastity Codes in the Circum Mediterranean, στο GILMORE, D. (ed) - Washington, A.A.A. GOODY, J., 1976, Production and Reproduction - Cambridge.

Cambr. Univ. Press HERZFELD, M., 1987, As in Your Own House: Hospitality, Ethnography, and the Steretype in Mediterranean Society, στο GILMORE, D. (ed) - Washington, A.A.A. JAMOUS, R., 1992, From the death of men to peace of God: violence and peace-making in the Rif, στο PERISTIANY, J. & J. PITT-RIVERS - Cambrige, Cambr. Univ. Press

KENNA, M. 1976, The idiom of family,στο PERISTIANY, J. (ed) Mediterranean Family Structures - Cambridge, Cambr.

Univ. Press KRESSEL, G., 1981, Sorricide/Filliacide: Homicide for Family Honour - Cur. Ant/gy 22-2 LANDAU, S., 1981, Comments, στο KRESSEL, G. - Cur. ANT/GY 22-2 LEROY LADURIE, E., 1992, The court surrounds the King, στο PERISTIANY, J. & J. PITT-RIVERS - Cambrige, Cambr.

Univ. Press ΜΠΑΔΑ-ΤΣΟΜΩΚΟΥ, K., 1993, Ενδυματολογικοί κώδικες της παιδικής νεανικής ηλικίας. Το κοινωνικό-ιστορικό τους ι­ σοδύναμο - Ιωάννινα, Πανεπ. Ιωανν.

MARCUS, Μ., 1987, Horsemen are the Fence of the Land: Honor and History among the Ghiyata of E. Maroco, στο GILMORE, D. (ed) - Washington, A.A.A. MONTESQUIEU, C., 1970, L’esprit des lois - Paris, Gallimard OTT, S., 1992, Indarra: some reflections on a Basque concept, στο PERISTIANY, J. & J. PITT-RIVERS - Cambrige, Cambr. Univ. Press PAPADOPOULOS, T„ 1979, On a Mediterranean Social Anthropology - Cur. Ant/gy 20-2 PERISTIANY, J., 1965, (ed) Honour and Shame - London, Weidenfeld & Nicolson PERISTIANY, J., 1965, Honour and Shame in a Cypriot Highland Village, στο PERISTIANY, J. (ed) - London, Weidenfeld & Nicolson PERISTIANY, J. & J. PITT-RIVERS, 1992, Honor and Grace in Anthropology - Cambridge, Cambr. Univ. Press PERISTIANY, J., 1992, The Sophron - a secular saint? Wisdom and the wise in a Cypriot community, στο PERISTIANY, J. &J. PITT-RIVRES-Cambr. Univ. Press PINA-CABRAL, J. 1987, The Mediterranean as a Category of Regional Comparison - Cur. Ant/gy 30-3 PITT-RIVERS, J., 1965, Honour and Social Status, στο PERISTIANY, J. (ed) - Longon, Weidenfeld & Nicolson PITT-RIVERS, J., 1977, The Fate of Shechen - Cambridge, Camb. Univ. Press PITT-RIVERS, J., 1992, Postscript: the place of grace in anthropology, στο PERISTIANY, J. & J. PITT-RIVERS Cambrige, Cambr. Univ. Press PODIGLIONE, V., 1979, Comments στο BOISSEVAIN, J. Cur. Ant/gy 20-1 ROSALDO, R., 1980, llongot Headhunting - Stranford, Stanf.

Univ. Press SAN CASSIA, P., 1993, Bandity, Myth, and Terror in Cyprus and Other Mediterranean Sociaties - Comp. Stud in Soc. & Hist. 35-4 SCHNEIDER, J., 1971, Of vigilance and Virgins: Honor, Shame, and Access to Resouses in Mediterranean Sociaties - Ethnology 10 SCHONEGGER, D„ 1979, Comments στο BOISSEVAIN, J. Cur. Ant/gy 20-1 STODDART, S. 1992, Towards a Historical Ethnology of the Mediterranean - Cur. Ant/gy 33-5 TENTORI, T. & G. CHIAUZZI, 1981, On Sororicide/Filiacide for Family Honour - Cur. Ant/gy 22-3 WHITE, D., 1988, Rethinking Polygyny: co-wives, Codes, and Cultural Systems - Cur. Ant/gy 19-4 WIKAN, U., 1984, Shame and honour: a contestable pair MAN 19-4

ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟ ΚΥΚΛΟ Ποιο είναι τώ ρα το περιεχόμενο αυτού του κώδικα; Και όταν μιλάμε για περιεχόμενο ενός συμβολικού κώδικα αναφερόμαστε πάντοτε, τελικά, σε κοινωνι­ κές σχέσεις. Κάνοντας ό λες τις δ υνατές απλοποιή­ σεις και αναγωγές μπορούμε να πούμε ότι έχουν

Πολλοί ανθρωπολόγοι θεωρούν δείκτη

σχηματιστεί δύο τουλάχιστον γ ρ α μ μ ές ερμηνείας.

της πολιτισμικής ενότητας της

Η πρώτη α π’ αυτές βλέπει τον κώδικα τη ς τιμ ής και

Μεσογείου τον κώδικα της τιμής και

τη ς ντροπής σαν ένα σύστημα κριτηρίων με βάση

της ντροπής. Τι είναι αυτός ο κώδικας; Το πρώτο που πρέπει να έχουμε κατά ι/ου είναι

τα οποία αξιολογούνται κοινωνικά τα ά τομα και τ ο ­ π οθετούνται στην κοινωνική ιεραρχία. Μ ια πιο ειδι­ κή εκδοχή αυτής τ η ς άποψης, εκείνη του J. Davis,

ότι αποτελεί ένα αξιακό

λέει ότι το χαρακτηριστικό τ η ς τιμ ής είναι ακριβώς

κρυστάλλωμα, το οποίο σε συνειδητό

η κοινωνική ισχύς του ατόμου, η ο ποία γίνεται α πο­

επίπεδο αξιολογεί κοινωνικές συμπεριφορές, ενώ σε ασυνείδητο

δεκτή από του ς πιο α δύναμους προκειμένου να επωφεληθούν υλικά: είναι γνωστό, για παράδειγμα, ότι στις μικρές πόλεις τη ς Σικελίας οι πιο έντιμοι πο ­

επίπεδο καταγράφει κοινωνικές

λίτες θεωρούνται οι διάφοροι πάτρωνες, συχνά μέ­

σχέσεις. Ταυτόχρονα, είναι ένα

λη τη ς Μαφίας, που οι απλοί χωρικοί του ς φιλάνε το

στοιχείο που ακολουθεί τα άτομα σε

χέρι την Κυριακή έξω από την εκκλησία. Αυτή η ά­

όλες τις πλευρές της ζωής τους, στην

ποψη όμως, παρόλο που σ ’ ένα ορισμένο επίπεδο ι­ σχύει, δεν μ α ς ικανοποιεί στον βαθμό που δεν ερ­

εργασία όσο και στην οικογένεια, στις

μηνεύει κάτι το ειδικά μεσογειακό. Εν πρώτοις, αν η

φιλικές συναναστροφές όσο και στις

τιμή και η ντροπή ήταν απλώ ς ένα σύστημα κριτη­

ερωτικές σχέσεις. Πρόκειται δηλαδή για ένα ολικό κοινωνικό γεγονός, για να

ρίων για την κοινωνική αξιολόγηση των ατόμων, θα έπρεπε να εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα άτομα και τ ις κοινωνικές ο μά δ ες - πράγμα που ό­

θυμηθούμε τον Μαρσέλ Μος, και τον

πω ς θα δ ούμε δεν σ υμβαίνει1δεύτερον, τέτοια κρι­

τρόπο που εκείνος είχε ορίσει το δώρο.

τήρια κοινωνικής αξιολόγησης διαθέτουν όλες οι

κοινω νίες το υ κόσμου, περ ιλ αμ βα νόμ ενη ς και α υτής τω ν ίδιων τω ν Βρ ετανώ ν ανθρωπολόγων.

τ η ς τιμής, όπω ς συμφ ω νούν όλοι οι εθ νογ ρά ­ φοι. Α υτό το αγωνιστικό σ τοιχείο πρ έπει ό μω ς

Εκείνο που χαρακτηρίζει ειδικά τη Μ εσόγειο, ό ­

να π α ρθ εί κατά γράμμα: αν α να σ υσ τή σ ο υμε τη

μως, και το οποίο δεν ερμ η νεύει επαρκώ ς αυτή

γενεα λογία τ η ς τιμής, θα δ ο ύ μ ε ότι πρ οέρχεται

η προοπτική, είναι μια ισχυρή σεξουαλική σ η μα ­

κυριολεκτικά από το πεδίο τ η ς μάχης. Στη ν ο μη ­

σ ία που κρύβεται στον μεσογεια κό κώδικα τη ς

ρική Ιλιάδα, π ου είναι ένα από τα α ρχαιότερ α ιν-

τιμ ή ς και τ η ς ντροπής.

δοευρω παϊκά πολεμικά έπη, θ α δ ο ύμ ε πώ ς ανα­

Η δεύτερ η γρ α μμ ή ερμηνείας, τη ν οποία ε ­

π τύ σσ ετα ι η έννοια τ η ς κύδους, που είναι α κρι­

π εξεργάσ τηκαν κυρίως γυνα ίκες ανθρωπολό-

βώ ς η τιμή ή η δό ξα το υ πολεμιστή, σ το ν αντί­

γοι και έχει τη σφ ραγίδα μ ια ς ο ρ ισ μ έν η ς φεμινι­

π ο δα όλω ν τω ν μετα γενέσ τερ ω ν ηθικώ ν α ξιολο­

σ τικής οπτικής, υποστηρίζει ότι πίσω από τον

γήσεων. Τ ο ο μη ρ ικ ό κύδος πρ έπει να θεω ρείται

κώδικα τη ς τιμ ή ς και τη ς ν τρ οπ ή ς υποκρύπτεται

έν α ς από το υ ς π ρ ογ όν ο υς τ η ς έννοιας τ η ς τι-

ο σ εξουα λικός έλ εγ χο ς τω ν γυναικώ ν κάτω από

μής.

σ υνθήκες όπου οι γυνα ίκες και η α ναπαραγω γι­

Το δ εύτερ ο χαρακτηριστικό τ ο υ κώδικα τη ς

κή το υ ς δύναμη θεω ρούνται ω ς περ ιουσ ία το υ

τιμ ή ς και τ η ς ν τρ οπ ή ς είναι ότι α υ τό ς δεν περ ιο ­

πατρικού γένους, η π αρθενία τ ο υ ς καλείται να

ρίζεται σ το ά μ ε σ α ε νδιαφ ερ όμενο άτομο, αλλά

σ υμβολίσει τη ν ανταλλακτική αξία καθαυτήν,

επεκτείνεται σ ε ο λόκληρο το γ έ ν ο ς τ ο υ - είναι έ ­

και η περ ιφ ρ ούρ ησή τ η ς σ ημαίνει τη ν περ ι­

να στοιχείο που μεταβιβάζεται, κληρονομείται,

φ ρ ο ύρησ η τη ς πα τρ ογονικής κ ληρονομιάς και

και ό ταν θιγεί, ολό κλ η ρες συγγενικές ο μά δες

γενικά το υ έχειν τ η ς οικογένειας. Π α ρ ό λο που

πληρώ νουν το αντίτιμο τ η ς κοινωνικής α π ομ ό ­

και αυτή η άποψη είναι σωστή, και πάλι δεν ε-

ν ω σή ς τους. Α υτό τ ο στοιχείο μ αρ τυρ εί τη δύ­

παρκεί για να ε ξηγ ήσει τι είναι ειδικά μεσ ογ εια ­

ναμη π ου έχει το αίμα από μια π α νάρχαια εποχή

κό μ έσ α σ ε α υτή τη σ χ έ σ η . Γιατί σ ε όλον το ν κό­

πάνω σ το ά τομο στη Μ εσ όγ ειο - πρ άγ μ α που

σμο, σ ε ό λες σ χεδόν τις κοινω νίες που έχει γνω ­

σημαίνει, το πατρικό γένος. Α υ τ ό ς ο βα θύς δ ε­

ρίσει η σ ύγχρονη εθνογραφία, φ αίνεται να

σ μ ό ς με το πατρικό γέ ν ο ς δεν πρ έπει ω στόσο

υπάρχει μια ανισότητα εις β ά ρο ς τω ν γυναικών.

να μ α ς ξ εγ ελά 1 εκφράζει τα υτό χ ρ ο ν α μια ορι­

Μ ή π ω ς τό τε θα πρ έπει να πα ρα ιτη θ ο ύμε από

σ μένη βαθμίδα τη ς εξα τομίκευσης, ειδικά για

τη ν ιδέα το ύ ν ’ ανακαλύψ ουμε ένα ενοποιητικό

τα α ρσενικά μέλη τ η ς κοινότητας.

σ τοιχείο σ το υ ς μ εσογ εια κο ύς ηθικούς κώδικες,

Η εκπαίδευση το υ γιου σ το πατριαρχικό γ έ ­

και είτε να κ αταπιαστούμε με μια α τελείω τη π ε­

ν ο ς α παιτεί μια καταναγκαστική και επίμονη α­

ριπτω σιολογία μικροκοινωνικών α ναλύσεων, εί­

πά ντηση τω ν βαθύτερω ν συναισθημάτω ν, τω ν

τ ε να πισ το πο ιήσο υμ ε τη ν ύπαρξη και στη Μ ε ­

βαθύτερω ν επιθυμιώ ν και τω ν πα ρο ρ μή σ εω ν

σόγειο κάποιω ν οικουμενικώ ν ανθρωπολογικώ ν

προκειμένου να π α ρα χθεί εκείνο το είδ ο ς το υ

ευρημάτων;

σκληρού και α νελέητου ατό μο υ που απαιτείται

Α ς δούμε, λοιπόν, τι έχει να μ α ς πει το ίδιο το

για τη ν εργασία, για το ν π ό λεμ ο και για τη ν απο­

αντικείμενό μας. Ο μ εσ ογ εια κό ς κώδικας τ η ς τι­

τελεσ μ ατική υπερά σπιση τω ν οικογενειακώ ν

μ ή ς και τ η ς ν τρ οπ ής έχει τρ ία χαρακτηριστικά.

συμφ ερόντων. Αυτή η σταδιακή εσω τερίκευση

Πρώτον, δεν έχει σχέση, και συχνά είναι μάλι­

τη ς βίας ό μω ς αφήνει μ έσ α σ το γιο ένα ισ χυρό

στα αντίθετος, με τις σ υμβα τικές η θικές αξιολο­

κατάλοιπο μ ίσ ους και μ νησικακίας για το ν π α τέ­

γήσεις. Ο ά νθρ ω πος τ η ς τιμ ή ς δεν είναι α παραί­

ρα, η οποία δεν γίνεται συνειδητή, απωθείται, ό­

τη τα καλός· σ υχνά μάλιστα είναι το αντίθετο,

πω ς λέ μ ε σ τη ν ψυχανάλυση, και σ τρ έφ ετα ι

το ν χαρακτηρίζει η σκληρότητα, η πανουργία

δ ιαρκώ ς π ρ ο ς το υ ς «έξω». Α υτό το είδ ο ς το υ α ­

και γενικά η δύνα μη τ η ς επιβολής. Αυτό φαίνε­

τόμου, που είναι ο κανόνας το υ ά νδ ρα σ τις π α ­

τα ι σ το υ ς Σα ρακατσά νους, όπω ς π α ρα τη ρ εί ο

τρ ια ρχικ ές κοινωνίες, ω θείται έτσι από μια διαρ­

Campbell, όπου το «καλός» έχει πάντα και μια

κή ανάγκη να επινοεί εχθρούς, και ό ταν αυτό

αρνητική συνδήλω ση, υπονοεί κάποιου είδους

δεν είναι δυνατό, η ίδια η κοινωνική σ υνοχή τί­

αδυναμία. Α υτό το γενικό χαρακτηριστικό μ αρ ­

θ εται σ ε κίνδυνο.

τυ ρ εί το ν αγωνιστικό χαρ ακ τή ρ α το υ κώδικα

Το τρ ίτο χαρακτηριστικό το υ κώδικα τ η ς τι­

μ ής είναι εκείνο που μ α ς ενδιαφ έρει π ερ ισ σ ότε­

α ρσ ενικής τα υ τό τη τα ς και μεταβιβαστικό κρίκο

ρο. Η τιμή έχει διαφ ορετική σ η μα σία σ το υ ς άν-

μιας λ α νθά νουσ α ς σ εξουα λικής σ χέ σ η ς μεταξύ

δ ρ ες α π’ ό,τι στις γυναίκες. Κα τα ρχήν η τιμή,

τω ν ίδιων τω ν ανδρών. Ε κείνος που π α ρα τή ρ η ­

στη θετική τ η ς σημασία, είναι όπω ς είδα μ ε μια

σ ε καθαρ ότερ α αυτό το φ αινόμενο ή ταν ο Α μ ε ­

έννοια ανδρική. Η τιμή στην οποία μια γυναίκα

ρ ικανός α νθρ ω πολόγος D. Gilmore, ο ο ποίος

έχει μερίδιο είναι η τιμή το υ α ρσενικού σ το ο­

γράφει: «Η ίδια η σ εξουα λικότητα π ρ οσ λα μ βά ­

ποίο η γυναίκα ανήκει - το υ πατέρα, το υ α δελ­

νεται μέσω εν ό ς ανταγω νιστικού ιδιώ ματος με

φού, το υ συζύγου ή το υ γιου. Η έννοια τη ς τιμ ή ς

το οποίο οι ά νδ ρες αγω νίζονται για το ν έλεγχο

που α φ ο ρά προσω πικά μια γυναίκα είναι μια έν­

πάνω σ τις γυνα ίκες ω ς αντικείμενα για τη ν επί­

νοια αρνητική: είναι μορφ ή ντροπής, και ειδικά

τευξη ναρκισσιστικώ ν ικανοποιήσεων και για

η σεξουαλική ντροπή. Ο C am pbell είναι εύγλω τ­

τη ν κ υριαρχία πάνω σ το υ ς ά λλο υς άνδρες... Οι

το ς σ ε αυτό: «Η ποιότητα που απαιτείται από τις

ά νδ ρ ες ανταγω νίζονται σ υνεχώ ς για τα υλικά α ­

γυνα ίκες σ ε σ χέση με τ η ν τιμή είναι η ντροπή,

γαθά, για τις γυνα ίκες και για τη ν εξουσία- οι

και ειδικά η σεξουαλική ντροπή. Υποκειμενικά,

γυνα ίκες ανταγω νίζονται για άλλα πράγματα.

η σεξουαλική ντροπ ή τ η ς γυναίκας δεν είναι α ­

Αλλά σ τις περ ιο χ ές τη ς Μ εσ ογ είο υ οι αρσενικοί

πλώ ς έν α ς φ ό βο ς τω ν εξω τερικώ ν κ υρώ σ εω ν

α νταγω νισμοί φ αίνεται να εντατικοποιούνται α ­

είναι μάλλον μια ενστικτώ δης α ποσ τρ οφ ή π ρ ος

πό μια ερωτική διάσταση, η ο ποίατρ ια δικ ο ποιεί

τη σ εξουαλική δραστηριότητα. Δ ίχ ω ς αμφ ιβο­

τη σεξουαλική σχέση εισά γοντα ς στο παιχνίδι

λία, α νδ ρισμ ός και ντροπ ή είναι συμπληρω ματι­

ένα ομοερω τικό τα υτό χρο να με το ετερ οσ εξο υ-

κές π ο ιό τητες σ ε σ χέση με τη ν τιμή. Ο ανδρι­

αλικό αντικείμενο. Π ρά γμ α που σ ημαίνει ότι η

σ μ ό ς τω ν ανδρώ ν μ έσ α σ ε κάθε οικογένεια π ρ ο ­

σεξουαλικότητα, ο ποιεσδ ή ποτε ά λλες σ η μα ­

σ τα τεύει τη σεξουαλική τιμή τω ν γυναικών το υ

σ ίες

κι αν

μεταφέρει,

εγκαθιδρύει επίση ς

από κάθε εξω τερική προσβολή, και οι γυναίκες

σ υμβολικά μία σ χέση μετα ξύ τω ν ανδρών, η ο ­

πρ έπει να έχουν ντροπή για να μη σπιλω θεί ο

ποία μ πορ εί να ερ μ η νευθεί ω ς ομοφυλόφιλη.

α νδ ρισμ ός τω ν ανδρώ ν τους».1Σ α ν να λέμε, η α ­

Δ ιό τι ο ά νδ ρα ς που “κυριαρχείται” ερω τικά μ έ­

ναγνώριση τ η ς ν τρ οπ ή ς που σ ημαίνει το να εί­

σω τ η ς γυναίκας το υ ή π ου υπερνικάται στη σ ε­

ναι κανείς γυναίκα, και η α πάρνηση τω ν έμ ­

ξουαλική α πόδ οσ η θ εω ρείται “ντρ οπ ια σ μ έν ος”·

φυτων χαρακτηριστικώ ν το υ φύλου της, επιτρ έ­

και α υτή η έννοια τ η ς ν τρ οπ ή ς μ ετα φ έρει μια ι­

πο υν εντέλει κατά έμ μ εσ ο τρ ό π ο σ ε μια γυναίκα

σχυρ ή έννοια υποβιβασμού, εκ θήλυνσης ή τ ο ­

να σ υμμ ετά σ χ ει σ ε μια θετική έννοια τ η ς τιμής,

π ο θ έ τη σ η ς στην παθητική θ έση τη ς γυναίκας

που είναι η τιμή το υ ά νδρα σ το ν οποίον ανήκει

και ω ς εκ το ύτο υ υπονοεί μια κατάσταση ομο-

και τη ν οποία η σ υμπεριφ ο ρά τ η ς δεν διακυβεύ-

φυλοφιλικής

ει. Το σημείο αυτό είναι τό σ ο σημαντικό επειδή

α υτό ς συμβολίζεται από μία σ χεδόν καθολική

μ α ς δ είχνει εκείνο που, σύμφ ω να μ ε τη ν οπτική

μεσογειακή εικόνα υποτίμησης: τα κέρατα το υ

μας, είναι το επίκεντρο όλη ς α υτή ς τη ς α νά­

απατημένου». Μ ετα ξύ άλλων πραγμάτων, ό πω ς

λυσης:

έδ ειξε ο Blok, «αυτά α ναπαριστούν μιαν α να το­

αυτό

που

συνοπτικά

ο νο μ άζουμ ε

προσβολής.

Ο

υποβιβα σμός

συμβολική κ αταστροφ ή της θηλυκότητας, και

μική πα ρα μόρ φ ω σ η ισοδύναμη με το ν ευνουχι­

στο οποίο θα στρ αφ ούμ ε τώρα.

σμό^..]. Κα τά μία έννοια, στερ είται τη ν ίδια τη ν

Βλ έπ ο υμε λοιπόν ώ ς εδώ ότι ο κώδικας τη ς

αρσενική το υ τα υτό τη τα και γίνεται γυναίκα, η

τιμ ή ς και τ η ς ν τρ οπ ή ς σ τις μεσ ογ εια κές κοινω­

οποία βιάζεται και δια περνάται».2 Εδώ, εκ τό ς α ­

νίες εκφράζει αφ ενό ς έναν εντατικό ανταγω νι­

πό τη λα νθά νουσ α ομοφυλοφιλία, α ρχίζει να

σ μό μεταξύ τω ν ανδρών, α φ ετέρ ου δια μεσολα-

διαφ αίνεται κι ένα άλλο στοιχείο, ελάχισ τα ο ρα ­

βείται κατά έναν πολύ ειδικό τρ ό π ο α πό το ν σ ε­

τό μέχρι τώρα: το ά γχ ος που υποκρύπτεται πί­

ξουαλικό έλεγχο τω ν γυναικών. Υπό α υ τές τις

σω από τη ν επίτευξη και δια τήρηση τη ς ανδ ρι­

συνθ ήκ ες η θηλυκότητα α ποσ τερείτα ι όλα τα

κής τα υτότητας. Εμφ ανίζεται έτσι και η α μφ ιση­

εγγενή, ποιοτικά χαρακτηριστικά τη ς και μ ετα ­

μία το υ α νδρισμού σ τις μ εσ ογ εια κές κοινωνίες:

σ χηματίζεται σ ε καθρέφτη το υ ανδρισμού, δη ­

από τ η μια πα ρουσ ιάζεται α υτό ς σ αν κάτι τ ο ι­

λα δή ένα μ έσ ο ναρκισσιστικής επ ίτευξη ς μιας

σχυρό, από τη ν άλλη σ αν κάτι το ευπαθές, η

δια τήρ ησ η

το υ

οποίου

απαιτεί

σ υνεχή επα γρ ύπνησ η και επιφυλα­ κή. Και αυτό είναι ένα στοιχείο π ο ­ λύ βαθύ, που δεν μ π ορ εί να αναχ θεί στις εξω τερικές π ιέσεις και στην ανάγκη π ρ οά σ π ισ η ς τω ν υλι­ κών σ υ μ φ ερ ό ν τ ω ν θα πρ έπει μάλ­ λον να ερ μ ην ευθεί από το υ ς ό ρ ο υ ς της

ίδιας τ η ς

κοινω νικοποίησης

τω ν ανδρών. Γρά φ ει και πάλι ο Gilmore: «Φαίνεται ότι συχνά οι άνδ ρ ες σ τις πα τρ ιαρ χικές κοινωνίες ορίζο υν το ν εα υτό το υ ς μ ε τρ ό π ο αμυντικό, σ αν να έχ ο υν κάτι - σαν να επιτυγχάνουν κάτι -

που οι

γυνα ίκες από τη ν ανα τομία το υ ς ή τη φύση δεν έχο υν και δεν μπο­ ρ ούν να έχουν. [...] Π ρά γμ α που σημα ίνει ότι οι ανδ ροκεντρ ικές ιδε­ ολογίες, για τις ο π οίες ο m a ch ism o είναι μια συμβατική ετικέτα, αντι­ προσ ω π εύο υν έναν α ντιδραστικό μηχα νισ μό α ­

φυσικά επίπεδο. Τι σ ημα ίνει αυτό; Ση μ α ίνει π ο ­

πέναντι σ ε (κοινωνικά) α π αρ άδ εκ τες επιθυμίες,

λύ απλά ότι η θηλυκότητα πρ έπει σ ’ ένα ο ρ ισ μ έ­

να μην έχ ει κανείς πέος, να είναι σ αν γυναίκα,

νο επίπεδο να εξαφανιστεί, π ρ οκειμένου να

να είναι εξα ρτημένος, να επα νέλθει τελικά στην

υπεισέλθει σ το κοινωνικό παιχνίδι ω ς μεταβιβα-

πρώ ιμη ψυχική τα ύτιση με τη μητέρα».3 Ε δώ γί­

σ τικ ός κρίκος μιας σ χ έ σ η ς μετα ξύ ανδρών. Θ α

νεται α να φ ορά (και ρητά σ ε άλλο μ έρ ο ς το υ κει­

έλεγ ε κανείς ότι εκείνο που σ ε ό λ ες σ χεδ όν τις

μένου) σ ε ψ υχο-κοινωνιολογικές θ εω ρίες ό πω ς

κοινω νίες σ υμβαίνει σ ’ ένα συμβολικό επίπεδο,

εκείνες τ η ς Chodorow , οι ο π οίες σ υνοπτικά λ έ­

εδώ α ποκτά ένα πρ ω το φ α νές ψ υχολογικό βά­

νε ότι, καθώ ς η πρώ ιμη τα ύτιση τω ν παιδιώ ν και

θος, οντολογικοποιείται, και γίνεται μια βαθιά

τω ν δύο φύλω ν είναι μ ε τη μητέρα, το κ ορίτσι ε­

εμ μ ονή π ου τυρ α ννά ει καταναγκαστικά ά νδ ρες

πιτυγχάνει α πρόσ κοπτα α ρ γ ότερ α μια θηλυκή

και γυναίκες. Ο σ τρ ατη γικ ός χ ειρ ισ μό ς μ ε το ν

ταυτότητα- το αγόρι, αντίθετα, πρ έπει να διακό-

ο ποίον ε πιτελείται αυτή η καταστροφ ή τ η ς θ η ­

ψει την πρώ τη το υ τα ύτιση και να επιτύχει μια

λυκ ό τη τα ς είναι η φ αντασιακή καί εννοιολογική

καινούρια, πρ άγ μ α π ου σ υνεπά γεται αρκετή ο ­ δύνη και περικλείνει πά ντα το ν κίνδυνο (δηλαδή τη ν επιθυμία) μιας υποστροφ ής. Α υ τό εξη γ εί σε μεγάλο β α θμό τ ο ά γχος το υ α νδ ρισμ ού σ τις πε­ ρ ισ σ ό τερ ες κουλτούρες, και ε ρ μ η ν εύει το γιατί η αρσενική τα υτό τητα σ υγκροτείται πά ντοτε αρνητικά, σ ε αντίθεση μ ε κάτι άλλο (και συνηθέσ τερ α με τη θηλυκ ότητα). Εκείνο

που

σ υμβαίνει σ τις

μεσ ογ εια κές

κουλτούρες, όμως, είναι κάτι π ερ ισ σ ότερ ο από μια α πλή π εριχα ρά κω ση το υ ανδ ρισμ ού απένα ­ ντι στη θηλυκότητα, ή έστω το ν έ λεγχο τ η ς σ ε­ ξ ουα λικό τητας τω ν γυναικών. Μ ιλή σ α μ ε για μια κ αταστροφ ή της θηλυκότητας, σ ε συμβολικό

υπαγω γή του γενετήσιου έρω τα των φύλων στην ομοφ υλόφιλη τελετουργική πρωκτική π α ρ α β ία ­ ση. Α ς δο ύ μ ε α μέσω ς α υτό το σημείο. Ε ίδ α μ ε ό­ τι κάθε σεξουαλική π ρ οσ βο λή μ ια ς γυναίκας βιώ νεται και σ ημα ίνεται ω ς πα ρα βία ση τ η ς ακε­ ρ α ιό τη τα ς εν ό ς άνδρα. Ψ υχαναλυτικά μιλώ­ ντας, θ α πρ έπει να π ο ύ μ ε ότι αυτή η πα ρα βία ση - και η έννοια τ η ς ν τρ οπ ή ς σ τη γενική τ η ς σ η μ α ­ σία συνίσταται σ ε τέτο ιου είδ ο υ ς π α ρα βιά σεις μετα φ έρει μια ισχυρή π ρωκτική σημασία. Η σ ε ­ ξουαλική διείσ δυσ η στη γυναίκα βιώ νεται και σημα ίνεται σαν πρωκτική πα ρα βία ση το υ σ υζύ­ γου, το υ πατέρα, κ.λπ. - κι εδώ θεμελιώ νεται η λα νθά νουσ α ομοφ υλοφ ιλία που π α ρα τη ρ εί ο

G ilm ore μ έσ α σ τη ν τρ ια δικ οπ οίη σ η τ η ς σ εξ ο υ α ­

τικό τη τα εκφ ρ ά ζει μια σ αδο μ α ζοχ ισ τικ ή χ α ρ ά ­

λικής σ χέσης. Ο α π α τη μ έ νο ς σύζυγ ος, μ έσ α α ­

κτη ρολογική δ ια μ όρ φ ω σ η πο υ εκ δη λώ νεται μ έ­

π ό το παιχνίδι τω ν σ υμβολικώ ν και φ αντασιακώ ν

σ α από σ χ έ σ ε ις τε λ ετο υ ρ γ ικ ή ς π ρ ω κτικής π α ­

μ ετα θέσ εω ν π ο υ είδαμε, κατά μια εκ δο χή παρα-

ρ αβίασ ης. Το χα ρ α κ τη ρ ο λο γικ ό β ά θ ο ς α υ τή ς

βιάζεται

εκ δο χή

τ η ς δ ο μ ή ς εξ η γ εί τ η σχετική τ η ς αδράνεια, το

ευνο υχίζετα ι και γίνετα ι γυναίκα. Α υτή η ισ ο ­

πρωκτικά,

κατά

δ ε ύ τερ η

γιατί δη λ α δ ή π α ρ α μ έν ει α μετά τρ επ τη α κό μα

δυνα μία μ ετα ξύ τω ν εννοιώ ν το υ πρω κτικά πα-

και ό τα ν οι εξω τερ ικές σ υ νθ ή κ ες έχ ο υ ν μ ετα ­

ραβιασ μένου, το υ ευν ο υ χ ισ μ έν ο υ και τ η ς γ υ να ί­

βληθεί.

κας δ ε ν είναι ό μ ω ς α υτονόητη, και μ π ο ρ εί να ι-

Φ τάσαμε, λοιπόν, σ τις δ ύ ο κεντρ ικές διαπι­

σ χ ύ σ ει μ όνο εά ν κ α τα σ κ ε υ ά σ ο υ μ ε τη θηλυκ ό ­

σ τώ σ εις σ τις ο π ο ίες μ α ς ο δ η γ ε ί η έρ ευ ν ά μας:

τη τ α κατά τέ το ιο ν τρ ό π ο ώ σ τε ν α μ οιάζει απλώ ς

σ το κρυπτο-ομοφ υλόφ ιλο και σ α δ ο μ α ζο χισ τικ ό

μ ε έν α ν ελλιπή ανδρισμό: τ ό τ ε ο π ω σ δ ή π ο τε μια

π εριεχό μενο του α νδ ρ ισ μ ού και σ τη σ υμβολική

γυνα ίκα θα είναι ισ οδ ύνα μ η μ ’ ένα ν ευ ν ο υ χ ισ μ έ­

κ α τα σ τρ οφ ή της θη λυ κότητας μ έσ α α πό τη ν εν-

νο άνδρα, και η ερω τική ένω σ η μ ε μια γ υναίκα

νοιολογική υπαγω γή της γ ενετήσ ια ς π ρ ά ξη ς

θ α γίνετα ι ισ οδ ύναμ η μ ε μ ια πρω κτική πα ρ α β ία ­

σ τη ν πρω κτική πα ρα βία σ η, π ο υ και οι δ ύ ο υπο-

ση.

κρύπτονται κάτω από το ν κώδικα τ η ς τ ιμ ή ς και

Ό μ ω ς αυτή η ανδρική ομο φ υλοφ ιλία σ τη ν ο-

τ η ς ντρ οπ ής, και χαρ α κ τη ρ ίζουν βαθύτατα, ό ­

, π ο ία β λ έπ ο υμε ότι έχ ει υπ α χθ εί α κό μα και η ε τ ε ­

π ω ς πιστεύω, τις μ εσ ο γ εια κ έ ς κουλτο ύρες. Θ α

ρ όφ υλη σ χέση, είναι και η ίδια προβληματική.

τε λ ειώ σ ο υ μ ε μ ε δ ύ ο π α ρ α τη ρ ή σ ε ις πάνω σ ε

Ε κφ ρ άζετα ι μ έσ ω ε ν ό ς ερω τικού κώδικα, σ τη ν

α υτά τ α σ η μ ε ία - α ν και ο σ χ ο λ ια σ μ ό ς το υ ς θα

πρ α γ μ α τικό τητα ό μ ω ς πρ όκ ειται για μια τε λ ε ­

μ π ο ρ ο ύ σ ε ν ’ α να π τυ χθ εί επ ί μακράν.

το υ ρ γ ία β α θύτατα α ποερω τικοποιημένη, μια τ ε ­

Κ α τά πρώ τον, το ένα α πό τ α δ ύ ο α υτά σ το ι­

λετο υ ρ γ ία κ υριαρ χίας και υποταγής: ω ς μ ο ν τέ­

χεία, τ ο κρυπτο-ομ ο φ υλ όφ ιλο και σ αδο μ αζοχι-

λο τ η ς μ π ο ρ ο ύ μ ε να π ά ρ ο υ μ ε τη ν τελετουρ γ ική

σ τικό υπό σ τρ ω μ α το υ α νδρισμού, π ισ τεύω ότι

πρω κτική π α ρα βία ση τ ο υ η ττη μέν ου α ντιπάλου

α π οτελεί το ν κανόνα σ τις πα τρ ια ρ χ ικ ές κοινω­

π ο υ γν ω ρ ίζο υμ ε ότι ή τα ν σ υ νή θ η ς πρακτική τω ν

νίες, δη λ α δή τη σ υ νη θ έσ τε ρ η και τ η ν π λ έον α ­

αρχαίω ν π ο λ εμ ισ τώ ν αυτή η πρακτική επιβιώ ­

ν τιπ ροσω πευτική χ α ρ ακ τη ρ ο λο γικ ή δια μ όρ φ ω ­

ν ει ά λλω σ τε και σ το ν κώδικα ο ρ ισ μ ένω ν λού-

ση. Αυτό, φυσικά, είναι μια γενική δια τύπ ω σ η

μπ εν ανδρικώ ν ο μά δω ν μ έχ ρι σ χε δ ό ν τις η μ έ ­

για τη ν επ α λ ή θ ευ σ η τη ο π ο ία ς οφ είλο υν να

ρ ε ς μας. Α υ τ ό π ο υ σ το ν κώδικα τ η ς τ ιμ ή ς και

π ρ ο σ κ ο μ ισ το ύ ν π ερ α ιτέρ ω στοιχεία, μ έσ α από

τ η ς ν τρ ο π ή ς εμφ ανίζετα ι ω ς λα ν θ ά ν ο υ σ α ο μο-

σ υσ τη μα τικ ή σ υγκριτική διε ρ ε ύ ν η σ η ε ν ό ς ό σ ο

φ υλοφιλική σ χέση, σ ’ ένα β α θύτερ ο επίπ εδο α ­

το δ υνα τό ν μ εγα λύ τερ ου α ριθ μ ού κοινωνιών.

π ο κα λύπ τετα ι ω ς σ χέ σ η ψ ευδο-ομοφ υλόφ ιλη,

Τ ο δ ε ύ τερ ο από τ α σ το ιχεία α υτά, η συμβολική

σ χέ σ η σ τη ν ο π οία ο σ εξου α λικό ς σ υ μ β ο λ ισ μ ό ς

κ ατασ τρ οφ ή τ η ς θ η λ υ κ ό τη τα ς ό π ω ς τη ν α να λύ­

επικαλύπτει μια σ χέ σ η κ υ ριαρ χίας και υπ ο τα ­

σ α μ ε παραπάνω , μ α ς φ αίνεται α ντίθ ετα ω ς ένα

γής. Π ρ ά γ μ α π ο υ σ ημα ίνει ότι η σ χέ σ η έχ ει υπο-

σ το ιχείο π ου χ αρ ακ τη ρ ίζει α ποκλειστικά τις μ ε­

σ τεί μια σ ύνθ ετη διαδικασία αποερω τικοποίη-

σ ο γ εια κ έ ς κοινωνίες. Κα ι α υτό είναι επ ίσ η ς μια

σ η ς - επ α ν ερ ω τικ οπ οίη σ η ς τη ν ο ποία ψ υχανα­

π ρ ό τα σ η πο υ π ερ ιμ έν ει τ η ν επ α λή θ ευ σ ή της·

λυτικά γν ω ρ ίζο υμ ε από τη ν κλινική περ ίπτω ση

και α ν γίνει τελικ ώ ς δεκτή, έν α ς ν έ ο ς ερ ευν η τι­

το υ σ α δο μ αζοχ ισ μ ού. Η σ χέ σ η μ ετα ξύ ανδρών,

κός κύκλος α νοίγετα ι π ο υ θα π ρ έπ ει να π ρ ο σ κ ο ­

τ η ν ο ποία μ α ς α ποκαλύπτει ο κ ώ δικας τ η ς τιμ ή ς

μίσ ει επ α ρ κείς α ιτιο λο γή σ εις το υ γιατί αυτό

και τ η ς ν τρ ο π ή ς στη Μ εσ όγ ειο , είναι λοιπόν, ο ­

σ υνέβη εδ ώ και ό χι αλλού. Σ ε κάθε περ ίπ τω ση η

π ω σδήποτε, σ χ έ σ η πρακτικού α νταγω νισμού,

δ ο υλειά πο υ α π ομ ένει να γίνει είναι αρκετή, π ά ­

α υ τό ς ο α νταγ ω νισμ ό ς ό μ ω ς π α ρ ο υ σ ιά ζει ένα

ντω ς οι βα σικ ές υ π ο θ έ σ ε ις ε ρ γ α σ ία ς έχ ο υ ν δια ­

τε ρ ά σ τιο ψ υχολογικό βάθος, είναι τελετουρ γ ι-

τυ π ω θ εί καθαρά.

κ ρ π ο ιημ ένο ς και λιμπιντικ οπο ιη μ ένο ς σ ε μ εγά ­

Η δ ε ύ τερ η π α ρ α τή ρ η σ ή μ α ς α φ ο ρ ά το π ο ­

λο βαθμό. Ε μ φ α νίζεται έτσ ι σ αν ομοφ υλοφ ιλι-

λ υ σ υ ζη τη μ έν ο θ έμ α τ η ς επ ίδ ρ α σ η ς τω ν μ εγά ­

κ ός δ ε σ μ ό ς μ ετα ξύ ανδρών, ενώ σ τη ν π ρ α γ μ α ­

λω ν πα τριαρχικώ ν θρησκειώ ν, και τ η ς σ χ έ σ η ς

τη ς με το υ ς ηθικούς κώδικες τη ς Μεσογείου.

σ υμπεριφ ορά ένα ς ρ όλ ος που είναι πραγματικά

Δ εν έχ ο υμε βέβαια το χώ ρο να α να πτύ ξουμε το

τιμητικός και δικαιωματικά καταξιωμένος: είναι

ζήτημα επί μ α κ ρ ά ν επιγραμματικά μιλώντας,

εκείνος που συνίσταται στο να είναι κανείς ε­

βέβαια, για πολλο ύς λ ό γο υς φαίνεται ό τι οι μ ε­

νεργητικός, να εξουσιάζει, να εισχω ρεί και να α­

γάλοι μ ονοθεϊσμοί τη ς εγ γύς Ανατολής, ο

σκεί έτσι τη ν ανω τερότητά του. Από εδώ πηγά­

Ιουδαϊσμός, ο Χρισ τιανισ μός και ο Ισλαμισμός,

ζουν και πο λυά ριθμ ες σ υνέπειες που αφ ορούν

π ερ ισ σ ότερο ερμηνεύονται οι ίδιοι απ’ ό,τι ερ ­

τη θ έση εκείνων που οφείλουν να είναι οι π α θη­

μ ηνεύουν το υ ς π ατριαρχικούς κώδικες τ η ς τι­

τικοί εταίροι τ η ς δ ρ ασ τη ρ ιό τη τας αυτής. Ο ι

μ ής και τη ς ντροπής. Έ ν α ισ χυρό επιχείρημα

σκλάβοι, εννοείται, είναι στη διά θεση το υ αφέ­

υπέρ α υτής τη ς θ έσ η ς μπορ εί να μ α ς πα ρά σ χει

ντη: η κοινωνική το υ ς κατάσταση το υ ς καθιστά

η αναδίφ ηση σ τις φιλολογικές π η γ ές ενό ς

σεξουαλικά αντικείμενα αναφορικά με τα οποία

τουλά χιστον σημαντικού προ-χριστιανικού πο ­

δεν χρειά ζεται να πρ οβ ληματιστεί κανείς· σε

λιτισμού: τω ν Ελλήνω ν τη ς κλασικής περιόδου·

ση μείο μάλιστα που συνέβαινε να εκπλήσσο­

και είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικό το γ εγο ν ός ό ­

νται πολλοί που ο ν ό μ ο ς απαγ όρ ευε το ν βιασμό

τι, τα στοιχεία εκείνα π ου έφ ερ ε μ ε τό σ ο κόπο

τω ν σκλάβω ν και το ν βιασμό τω ν παιδιώ ν... Ό σ ο

στην επιφάνεια η εθνογραφία τω ν μικρών μ εσ ο ­

γ ια τη ν παθητικότητα τη ς γυναίκας, δηλώνει

γειακώ ν κοινωνιών το υ αιώ να μας, μπορ ούν ήδη

σ αφ ώ ς κατω τερότητα φ ύ ση ς και θέσης· ω ς δια-

να ευρ εθ ο ύν σ ε αφθονία μ έσ α στις αρχαιοελλη­

,γωγή, όμως, δ εν είναι μεμπτή, α φού ακριβώ ς εί­

νικές πηγές. Δ ε ν πρόκειται μόνο για το γ εγο ν ός

ναι σ ύμφ ω να μ ’ αυτό που θ έλη σ ε η φύση και μ ’

- πασίγνω στο άλλω στε σ ή μερ α - ότι, α ς πούμε,

αυτό π ου επιβάλλει η κοινωνική τ η ς υπόσταση.

η κοινωνική θέση τ η ς γυναίκας σ την Α θ ή ν α το υ

Αντίθετα, καθετί στη σ εξουαλική σ υμπεριφ ορά

5ου π.Χ. αιώ να ήτα ν όμοια μ ε αυτήν σ ’ ένα α ρα ­

εν ό ς ελεύθ ερ ου πολίτη - κι ακόμα π ερ ισ σ ότερο

βικό χωριό τη ς βορείου Αφ ρικής μέχρι σ χεδόν

εν ό ς ά νδ ρα που, λόγω κ αταγωγής, π εριουσίας,

τις η μ έρ ες μας· υπάρχουν πολύ βα θύτερ ες και

κύρους, κατέχει ή θα όφειλε να κατέχει, τα πρώ ­

πολύ πιο δομικές ομοιότητες, τ ις οπ οίες για να

τα α ξιώ ματα μ εταξύ τω ν σ υμπολιτώ ν το υ - που

θυμηθ ούμ ε και μόνο θα ά ξιζε να σ α ς πα ρο υσ ιά ­

θα μ π ορ ο ύσε να φ έρει τα ση μά δια τη ς κατωτε­

σω, πριν κλείσω αυτή τη ν ομιλία, το ν τρ ό π ο που

ρότητας, τ η ς ή δη επιβληθείσας κυριαρχίας, τη ς

ένα ς σ ύγχ ρο νος φιλόσοφος, ο Μ ισ έλ Φουκώ,

α ποδ εκτής υποταγής, δεν μπορεί να θ εω ρηθεί

ξαναδιαβάζει

ερωτική

πα ρά ω ς όνειδος: όνειδο ς ακόμα μεγαλύτερο

γραμματεία. Στο δ εύτερ ο τό μ ο το υ σημαντικού

μάλιστα αν α υτό ς πρ οσ φ έρετα ι σαν πρ όθ υμ ο α­

τη ν

αρχαιοελληνική

έργου το υ Ιστορία της Σεξουαλικότητας, συζη­

ντικείμενο στην ηδονή το υ άλλου».4 Κ ά θε πα ρα ­

τώ ντα ς το πρ όβ λημ α π ου ονομάζει «η α μφ ιση­

πάνω σχολιασμός, σ ε σχέση με ό σα ανα λύσ α με

μία το υ αγοριού», δηλαδή ο ρ ισ μ έν ες ηθικές πε­

παραπάνω, νομίζω πω ς περιττεύει.

ρ ιπλοκές τις ο ποίες φαίνεται να γεννά ο - ο ­ πω σδ ήποτε α π οδ εκτός κοινωνικά - ερ ω τικός

ΦΩΤΗΣ ΤΕΡΖΑΚΗΣ

δ ε σ μ ό ς μεταξύ ενηλίκων ανδρώ ν και εφ ήβω ν γράφει: «Για να κ α τανοήσ ουμε π ώ ς η χρή σ η τω ν α φροδισίων έγινε τελικά πρ όβ λη μ α το υ στο χα σμ ο ύ σχετικά με το ν έρω τα για τα αγόρια, πρέπει να θ υμηθ ούμ ε μιαν αρχή, που αναμφίβο­ λα δεν αποτελεί χαρακτηριστικό γ νώ ρισμα το υ ελληνικού πολιτισμού, αλλά που εκεί απόκτησε τη μεγάλη τη ς σπουδαιότητα και επ η ρ έα σ ε κα­ τά τρ ό π ο καθοριστικό τις ηθικές κρίσεις. Π ρ ό ­ κειται για τη ν αρχή το υ ισομορφ ισμού α νά μεσα στη

σ εξουαλική

σχέση

και στη

σ χέση

ε­

ξουσίας... Και με α φετηρία αυτό, μπορ ο ύμε να κ α τανοήσ ουμε ότι υπάρχει στη σ εξουαλική

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. «Honour and the Devil», στο J. Peristiany (ed.) Honour and Shame: The Values of Mediterranean Society (Weidenfeld & Nicholson, London, 1965) σ. 146.

2. «The Shame of Dishonour», στο D. Gilmore (ed.), Honour and Shame, and the Unity of Mediterranean (American Anthropoligical Association, Washigton, 1987) σ. 10-11.

3. Ο.π., a 12.

4. Η χρήση των Απολαύσεων [Ιστορία της Σεξουαλικότη­ τας - β’] (ελλ. εκδ. Ράππα, Αθήνα, 1989, μετ. Γ. Κωνστανπνίδης) σ. 247-48.

Η ΤΙΜΗ ΚΑΙ Η ΝΤΡΟΠΗ ΣΤΟ ΡΕΜΠΕΤΙΚΟ Α ν α φ ο ρ ικ ά μ ε τ ο ρ εμ π έτικο τρ α γ ο ύ δ ι τ ό σ ο η ε ­ ποχή, ό σ ο και ο ι α ιτίες δ η μ ιο υ ρ γ ία ς το υ είνα ι α ρ ­ κετά ά γνω στες, τίπ ο τ ε α πό τ α βα σικ ά σ το ιχεία πο υ τ ο δ η μ ιο ύ ρ γ η σ α ν δ ε ν είνα ι α κρ ιβώ ς γνω στά, δηλαδή, ε κ τό ς α π ό τις β α σ ικ ές α ιτίες δ ε ν μ π ο ­ ρ ο ύ μ ε να π ρ οσ δ ιο ρ ίσ ο υ μ ε, ο ύ τε τ ο υ ς χ ώ ρ ο υ ς τ η ς π ρ ώ τη ς α νά π τυ ξή ς του, ο ύ τε τις β α σικ ές επ ι­ δ ρ ά σ εις του. Ε ισ αγ ω γ ικ ά μ π ο ρ εί να π ει κανείς ό τι α να π τύ χθ η ­ κε π α ρ ά λ λ η λ α μ ε τ ο δη μ ο τικ ό τρ α γ ο ύ δ ι τ ο υ ο ­ π ο ίο υ η π ρ ο έ λ ε υ σ η είνα ι κ α θ α ρ ά α γροτική, ω ς τρ α γ ο ύ δ ι τ η ς π όλης, α π ό το υπ ο π ρ ο λ ετα ρ ιά το

Πριν να εξετάσουμε τους

τω ν πόλεω ν. Η μ ουσ ικ ή και οι χ ο ρ ο ί π ο υ τ ο σ υ ν ο δ ε ύ ο υ ν π α ­

ιδιαίτερους κώδικες τιμής και

ρ ο υ σ ιά ζο υ ν μ ικ ρα σιατικές επ ιδ ρ ά σ εις και η α ρ χ ι­

ντροπής που περικλείονται στο

κή τ ο υ σ χ η μ α το π ο ίη σ η φ α ίνεται ό τι έγ ινε σ τα α ­

ρεμπέτικο και στο λαϊκό τραγούδι,

στικά κ έντρ α και τ α λιμά νια τ η ς Α ν α το λ ή ς και π έ ­ ρ α σ ε σ τη μ η τρ οπ ο λιτικ ή Ελλάδα , γ ύ ρω σ τα τέλη

είναι χρήσιμο να αναφερθούμε λίγο

τ ο υ 19ου α ιώ να. Α π ό τ ο 1922 και μετά, το ρ εμ π έ­

στις οικονομικές και τις κοινωνικές

τικο τρ α γ ο ύ δ ι εμ φ α ν ίζει μια ό λω ς ιδιαίτερ η κοι­

συνθήκες που τα δημιούργησαν.

νω νική ς α ιτιο λο γία ς α νά πτυ ξη .2 Η α δ υ ν α μ ία π α ρ α γω γ ική ς έν τ α ξ η ς τω ν π ρ ο-

«Τα ρεμπέτικα είναι μικρά, απλά

σφ υγικώ ν μαζώ ν και η έλ λειψ η π ρ ο ο π τικ ή ς ο δ ή ­

τραγούδια που τραγουδούν απλοί

γ η σ α ν τ ο υ ς π λ η θ υ σ μ ο ύ ς α υ το ύ ς σ τη ν α π ο τ ελ μ ά ­

άνθρωποι. Αν και καταρχήν ερωτικά,

τω σ η και α να ζή τ η σ α ν μ ε α υτή τη μ ορ φ ή έκ φ ρ α ­

στο βάθος είναι κοινωνικού περιεχομένου ».1

σ η ς τ ο ψ υχο λο γικό καταφ ύγιο α πό τ η ν εξα θλ ίω ­ ση. Τ ο ψ υχο λο γικό καταφ ύγιο το υ λ α ο ύ σ τις δ ύ ­ σ κ ο λ ε ς σ τιγ μ έ ς το υ είνα ι π ά ν τα τ ο τρ α γ ο ύ δ ι.3 Τ α

α στικά κέντρα, ό μω ς, δ ε ν π ρ ο σ φ έ ρ ο ν τα ι γ ια

Τ α μ εγ ά λ α εο ρ τα σ τικ ά π α ν η γ ύ ρ ια και τα

κάτι τέτο ιο, ο λ α ό ς σ τις π ό λ εις τρ α γ ο υ δ ά δ ύ ­

ξ εφ α ν τώ μ α τα τ η ς η μ έ ρ α ς α ντικ α θ ίστα ντα ι α ­

σ κ ο λ α και ό τα ν τρ α γ ο υ δ ά , μ οιά ζει τ ο τρ α γ ο ύ ­

π ό τ α γ λ έν τια τ η ς νύχτα ς. Ά ν θ ρ ω π ο ι μ όνο ι

δι το υ σ α ν έκ φ ρ α σ η πόνου. Ε ν ό ς πόνου, π ο υ

σ χεδόν, μελαγχολικοί, δ ια σ κ ε δ ά ζ ο υ ν καθι-

επ ε ιδ ή δ ε ν είνα ι γ ια τ ις π λ α τιές μ ά ζ ε ς τ ο α π ο ­

σ το ί και χ ο ρ ε ύ ο υ ν σκυφ τοί, εκ δη λ ώ ν ο ν τα ι ε ­

τ έ λ ε σ μ α μ ια ς λο γ ικ ή ς σ υνέπ εια ς, δ ε ν π ρ ο σ ­

κρηκτικά, σ π ά ζ ο ν τα ς π.χ. πιάτα, ό τα ν χ ο ρ ε ύ ­

δ ιο ρ ίζο ν τα ι ο ι α ιτίες και ό τα ν δ ε γν ω ρ ίζει κα­

ο υ ν σ υ χ ν ά επιδιώ κ ουν καυγά, ο ρ ε μ π έ τ η ς χ ο ­

ν είς τ ις α ιτίες είνα ι ο π ό ν ο ς π ιο έν τον ο ς. Η μ ε-

ρ εύ ει μ ό ν ο ς το υ ειδικ ά τ ο ζεϊμπέκικο, τ ο ν α α ­

λα γχο λικ ή δ ιά θ εσ η π ο υ υ π ά ρ χ ει σ τα δ η μ ο τι­

π ο π ειρ α θ ε ί ν α χ ο ρ έψ ει και κ ά π ο ιο ς ά λ λ ο ς μ α ­

κά τ ρ α γ ο ύ δ ια εν τείν ετα ι και π α ίρ νε ι ν έ ε ς δ ια ­

ζί το υ α υ τό α π ο τ ελ ε ί θ α ν ά σ ιμ η π ρ οσ β ο λή , κά­

σ τ ά σ ε ις σ τη μ ιζέρ ια τω ν πόλεω ν, α λ λ ά ζο ν τα ς

τι σ α ν εισ β ο λ ή σ το ν α το μικ ό π ερ ιχ α ρ α κ ω μ έ­

χ α ρ α κ τή ρ α και μ ορφή.

ν ο χ ώ ρ ο το υ α τό μο υ. Η ε ισ β ο λ ή το υ ά λλο υ σ ε

Η ε π ο χ ή τ η ς α κ μ ή ς το υ ρ εμ π έτικο υ είναι τ α χ ρ ό ν ια 1922-1952. Η π ρ ώ τη το υ π ερ ίο δ ο ς, α πό τ ο 1 922 έω ς

α υ τό ν τ ο ν α το μικ ό χ ώ ρ ο τ ο υ ρ εμ πέτη , ισοδ υ ν α μ ε ί μ ε α μ φ ισ β ή τη σ η τ η ς εξ ο υ σ ία ς το υ και β ια σ μ ό δ η μ ό σ ιο τ η ς α το μ ικ ό τη τά ς του.

τ ο 1932, έ χ ει επ ίκεντρ ο τ α κ αφ έ-α μ άν και ιδι­

Ε ίν α ι εισ β ο λ ή σ ε σ υμ β ο λικ ό επ ίπ εδ ο κάποιου

α ίτερ ο χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ό τις Σ μ υ ρ ν ιέ ς τ ρ α ­

α τό μ ο υ εχ θ ρ ικ ο ύ σ τις σ φ α ίρ ες ε π ιρ ρ ο ή ς του.

γο υ δ ίσ τρ ιε ς.

Ισ ο δ υ ν α μ εί μ ε κ α τα π ά τη σ η τ η ς τιμή ς, δ η μ ό ­

Τη δ ε ύ τερ η π ερ ίο δο , α π ό το 1 932 έ ω ς το

σ ια α μ φ ισ β ή τη σ η τ ο υ γ ο ή τρ ο υ το υ και α π ό ­

1940, τ ις Σ μ υ ρ ν ιέ ς τρ α γ ο υ δ ίσ τρ ιε ς α ντικ α τέ­

λυ τη α μ φ ισ β ή τη σ η τω ν ορίω ν τ η ς ε ξ ο υ σ ία ς

σ τη σ α ν οι σ έρ τικ ο ι τρ α γ ο υ δ ισ τ έ ς τω ν τ ε κ έ ­

του. Ο καθένας, έτσι, γλ εν τά ει γ ια τ ο ν ε α υ τό

δω ν και η τρ ίτη π ε ρ ίο δ ο ς α π ό τ ο 1 932 έ ω ς τ ο

το υ εν τ ο ιχ ισ μ έν ο ς σ τα ό ρ ια τ η ς μ ικ ρ ή ς το υ

1956, έ χ ει επ ίκεντρ ο τ η ν τα βέρ να. Ο Η. Π ε τ ρ ό π ο υ λ ο ς τ ις τ ρ ε ις π ρ ο α ν α φ ερ -

σ υντρ οφ ιά ς, χ ω ρ ίς ν α π α ρ α τη ρ εί τ ι σ υμβ α ίν ει γ ύ ρ ω του. Δ ε ν υπ ά ρ χ ει κατά καμιά έν ν ο ια ο ­

θ ε ίσ ε ς π ε ρ ιο χ έ ς τ η ς α κ μ ή ς το υ ρ εμ π έτικο υ

μ αδ ικό πνεύμα , επ ικ ρ α τεί α π ό λ υ τα ο εγ ω ι­

τ ις ο νο μ ά ζ ει Σμυρ νέικη, κλασική και λαϊκή.

σ μ ό ς και η έλ λειψ η ο ρ γ ά νω ση ς.

Σ τ η ν επ ο χ ή μας, το ρ εμ π έτικο τ ρ α γ ο ύ δ ι

Ο κώ δ ικα ς «τιμή» / «ντροπ ή» υπ ά γετα ι σ ε

και μ ε τη μ ετα γ ε ν έσ τερ η μ ο ρ φ ή τ ο υ ω ς λα ϊ­

έν α σ ύ σ τ η μ α π ρ ο α σ τικ ό ρ υ θ μ ίζ ο ν τα ς εκ εί τη ν

κό, α π έκ τη σ ε ισ χ υ ρ ό τα τε ς β ά σ ε ις σ ε β ά ρ ο ς

κ α τα ν ο μή τ η ς ισ χύος. Τ α ά το μ α ό μ ω ς π ο υ έ ­

τ ο υ δ ημ ο τικ ού, τ ο ο π οίο υ π ο σ κ έλ ισ ε κ αι σ τη ν

χ ο υ ν τιμ ή ή ντροπή β ρ ίσ κ οντα ι σ τ α π λα ίσ ια

ίδια τ η ν κοιτίδα του, τ η ν ελληνική ύπαιθρο, α ­

τ ο υ π α ρ α δ εκ το ύ κοινω νικά μ ε τη θετική ή έ ­

ν τα να κ λώ ντα ς ό λο και π ε ρ ισ σ ό τε ρ ο τ ις δ ο ­

σ τω αρνη τική α π ο τ ίμ η σ ή του. Σ τ η γ ε ω μ ε τρ ία

μ έ ς τ η ς επ ε ρ χ ό μ ε ν η ς α σ τικ ο π ο ίη σ η ς .4

τ η ς κ οινω νικής ζω ή ς ο ή ρ ω α ς το υ ρ εμ π έτι­

Λ όγ ω τ η ς ιδ ιότυ π η ς χ α ρ το γ ρ ά φ η σ ή ς το υ

κου ζει σ το περ ιθώ ριο, μ έ σ α σ τη ν π α ρ α ν ο μ ία

τ ο ρ εμ π έτικο εκ φ ρ ά ζει έν α δικό τ ο υ κ ώ δικα η ­

και ε κ τό ς το υ π α ρ α δ ε κ το ύ τ η ς κοινωνίας.

θ ικής και μια δική τ ο υ κοινω νική σ τρ ω μ ά τω -

Στ η ν κ α λ ύτερ η περ ίπτω ση , α ς π ο ύ μ ε εξ α ιτία ς

ση, π ο υ ό μ ω ς ε ρ είδ ετ α ι α π ό λ υ τα σ τη ν α γ ρ ο ­

τ η ς τύ χ η ς, χ ά ν ει το κοινω νικό το υ γ ό η τρ ο και

τική το υ π ρ ο έ λ ευ σ η . Ιδιαίτερ α μ ε τ ο θ έμ α τ η ς

β ρ ίσ κετα ι «α π’ τ α ψ ηλά σ τα χαμηλά...» (Καλ-

τ ιμ ή ς και τ η ς ντρ οπ ής, έ χ ει γίνει π α ρ α δ ε κ τό

δ ά ρ α - Π απ α γιαννό π ουλ ου). Σ υ ν ή θ ω ς ό μ ω ς

ό τι οι έν ν ο ιες α υ τέ ς εκ φ ρ ά ζο υ ν έν α ν κώδικα

α υ τό β ο υ λ α μπαίνει σ ε π ερ ιθ ω ρ ια κ ές ο μ ά δ ε ς

κ α τ α ν ο μ ή ς ισ χ ύ ο ς σ ε π ρ ο α σ τικ ές κοινω νίες

δ ρ ά σ η ς και α ντιτίθετα ι ό χι σ τη ν α στική τά ξη,

και δ ια σ υ ν δ έο ν τα ι ά μ ε σ α μ ε τη ν ικ α νό τη τα ε ­

α λλά π ρ ο ς ό λη τ η ν κοινω νία «κοινω νία έν ο χη

λ έ γ χ ο υ και π ρ ο σ τα σ ία ς τ η ς π ερ ιο υ σ ία ς , η ο ­

π ο υ γ υ ρ ε ύ ε ις θύμα τα , μ ’ έ β α λ ε ς και μ ένα

π ο ία εκ φ ρ ά ζετα ι και ω ς ικ α νό τη τα ελ έγ χο υ

σ το ν μαυροπίνακα».

τ η ς σ εξ ο υ α λ ικ ό τη τα ς τω ν γυναικώ ν. Τ ο ρ ε ­

Τ ο δ η μ ο τικ ό τρ α γ ο ύ δ ι διέ π ετα ι α π ό έ ν α η ­

μπέτικο, α ν και είνα ι τρ α γ ο ύ δ ι το υ π ερ ιθ ω ρ ί­

ρω ικό πνεύμα , μ ε σ υ γκ εκ ρ ιμένη δ ιεύ θυ ν σ η

ου, ω σ τ ό σ ο μ π ο ρ εί και τα ξ ιν ο μ ικ ά ν α αντιπα-

και σ τό χ ο εθνικο-κοινω νικού χ αρ ακ τή ρ α . Σ το

ρ α τ εθ ε ί π ρ ο ς τ ο δ η μ ο τικ ό κ ατά σ υ ζυ γ ίες .5

ρ εμ π έτικο α π ο υ σ ιά ζει ο π ο ια δ ή π ο τε αντίληψ η

τ η ς κοινω νικής σ υ γ κ ρ ό τη σ η ς και έτ σ ι σ τ ρ έ ­

δ ιό τη τες: οικονομική ισχύς, πολιτική ισχύς,

φ ετα ι ενά ντια σ τις ελ λ ά σ σ ο ν ε ς δ ο μ έ ς τά ξη ς,

γό η τρ ο , ικ ανό τη τα ελ έγ χο υ τω ν γυνα ικώ ν το υ

ό π ω ς είνα ι οι χ ω ρ ο φ ύλ ακ ες. Η εξ ο υ σ ία είναι

γένους, ο ι ρ ε μ π έ τ ε ς μ ετα π ίπ του ν σ υ χν ά σ το

α πρόσ ω πη, έκ φ ρ α σ η τ η ς ε ξ ο υ σ ία ς π α ρ α μ έ ­

α ρνη τικό φ ά σ μ α α υτώ ν τω ν ιδιοτή τω ν π ο υ εί­

ν ου ν τ ά π ρ ό σ ω π α τ η ς ά μ ε σ η ς δρ ά σ η ς, η π α ­

ναι, ο ικονομική αδυναμία, πολιτική αδυναμία,

ρ ο υ σ ία τω ν ο ποίω ν είνα ι τ ό σ ο συχνή, ό σ ο

κοινωνική π ερ ιθ ω ριοπ ο ίη σ η . Ιδιαίτερ α το τ ε ­

σ υ χν ά τ α ρ εμ π έτικα δια π λ έκο ντα ι μ ε τ ο ν υπό ­

λε υ τα ίο τμ ή μ α τ ο υ σ χ ή μ α τ ο ς π ο υ έ χ ει και τη ν

κοσμο. Ό μ ω ς η έννο ια τ η ς π α ρ α ν ο μ ία ς π α ίρ ­

πιο ά μ ε σ η σ χ έ σ η μ ε τη ν τιμ ή και τ η ν ν τροπή,

νει εδ ώ μιαν άλλη, εν τελώ ς δια φ ορ ετική σ η ­

εμ φ ανίζει τη ν πιο π ρ οβ λη μ α τική διάταξη. Το

μ α σ ία « Π α ρ ά ν ο μ ο ς είνα ι έν α ς ενα ντίο ν το υ ο ­

θ έμ α το υ έρ ω τα είναι κ υρία ρ χο θ έ μ α σ το ρ ε­

π ο ίο υ α σ κ ούν τα ι κοινω νικές κυρώ σεις, δ η λ α ­

μπέτικο, μ έσ α α π ό α υ τό ν δ ια γ ρ ά φ ε τα ι το κοι­

δή είνα ι έν α α ξιολ ύπ η το ά το μ ο πο υ π α ρ α π ο ­

νω νικό υ π ό β α θ ρ ο και οι ό ρ ο ι διαβίω σης.

νιέται για τη ν κατάντια του». Η κατακραυγή,

Εμ φ α νίζο ν τα ι ό μ ω ς και ν έ ε ς μ ο ρ φ έ ς τρ α -

όμω ς, το υ ρ εμ π έτη ενά ντι τ η ς κ οινω νίας είναι

γουδιώ ν, ό π ω ς είναι τ η ς φτώ χειας, το υ καη­

α ό ρ ισ τη και η πιο σ υχν ή μ ορ φ ή τ η ς είναι έ να

μού, τ η ς φ υ λα κ ή ς κ.ά. Τ α π ε ρ ισ σ ό τε ρ α από

π α ρ ά π ο νο πο υ δ ια τυπ ώ νεται σ υ γκ εχ υ μ έν α

τ α μ ισ ά είναι, ω στόσ ο, ερ ω τικ ά ή έχ ο υ ν θ έμ α

και α π ρο σ διό ριστα . Φ αίνετα ι α μ υ δ ρ ά π ο λ λ έ ς

τ ο υ ς το ν ερ ω τικό χω ρισμό. Ο ι ρ εμ π έ τ ε ς δεν

φ ο ρ έ ς η π ρ ο σ δ ο κ ία μ ια ς α λλα γ ή ς και η α να ­

είνα ι π α ν τρ εμ έν ο ι π α ρ ά σπάνια- α υ τό αντικει­

μ ονή κάποιου σ ημα ντικ ού γ ε γ ο ν ό τ ο ς π ο υ ε ­

μενικά ο φ είλετα ι σ τη ν α δ υ ν α μ ία τ ο υ ς να ε ­

π ίσ η ς δια τυπ ώ νεται σ υ γ κ εχ υ μ έν α και α π ρ ο σ ­

λ έ γ ξ ο υ ν κάποια γυ να ίκ α μ έ σ α α π ό τα π α ρ α ­

δ ιό ρ ισ τα «θα γυ ρ ίσ ει και ο τρ ο χό ς» . Τ ο η ρ ω ι­

δ ο σ ια κ ά σ χή μ α τα. Ε πιφ ανειακ ά ό μ ω ς μ έσ α

κό π ν εύ μ α π ο υ είναι τ ο υ ψ η λό τερ ο σ η μ ε ίο

α π ό τ α τρ α γ ο ύ δ ια τ ο υ ς ε κ φ ρ ά ζετα ι η α δ υ ν α ­

γο ή τρ ο υ τ η ς π α ρ α δ ο σ ια κ ή ς κοινω νίας μετα -

μία α υτή σ α ν μια π ερ ιφ ρ ό ν η σ η π ρ ο ς τ ο γάμο.

π λ ά θ ετα ι σ ε Κώ δικα περ ιθ ω ριακ ώ ν ομάδω ν. Τη

θ έσ η

της

φ ύσης

τη ν

π α ίρ νει

Ο ι λ ό γ ο ι π ο υ α π ο υ σ ιά ζο υ ν α πό τ α ρ εμ π έτι­

έν α ς

κα τ α π α ιδιά και ο ι σ κ η ν ές α πό τη ν οικο γενει­

u nd e rgro u nd κοινω νικός π ερ ίγ υρ ος, τη θ έσ η

ακή ζωή, ο φ είλετα ι σ τη ν α π οτρ ό π α ιη εικό να

τ η ς α ισ ιο δ ο ξ ία ς ο κ α η μ ό ς και τ ο υ αγώ να και

τ η ς ο ικο γεν εια κή ς ζω ή ς π ο υ π ρ ο β ά λ λ ο υ ν .«...

τ ο υ ηρ ω ικού θ α νά του τη θ έσ η π α ίρ νο υ ν η ε ­

Ο ύ τε μ άνα, ο ύ τε α δ έρ φ ια και

γκ α τά λειψ η και η σ υντριβή.

πουλί, βλέπω α ρ ά χ ν ε ς σ το κατώ φλι και χ ο ρ ­

Τα

ρ εμ π έτικα

εκ φ ρ ά ζο υν

σε

'γω έρ η μο

ώ ρες

τ ά ρ ια σ τη ν αυλή» (ζεϊμπέκικο το υ Τσιτσάνη).

γ λ εντιού τ ο υ ς ό ρ ο υ ς μ ια ς π ρ α γ μ α τικ ό τη τα ς

Δ ε ν υ π ά ρ χ ει π α ρ ά μ όν ο δυστυχία, φτώχεια,

μη βιώ σιμης. Η ηθική το υ ρ εμ π έτη έ ρ χ ετα ι σ ε

ε γ κα τά λειψ η και έν α α φ ό ρ η τ ο κενό.

α π ευ θ εία ς α ντίθ εση μ ε τ η ν τρ έ χ ο υ σ α ηθική,

«Στο κατώ φλι ένα γ ρ ά μ μ α π ετα μ ένο / και

η α στική τά ξ η τ η ς ε π ο χ ή ς τ ο ύ ς χ α ρ α κ τή ρ ιζε

σ τη ν π ό ρ τα α φ η μ ένα τ α κ λειδιά /... σ τη μ ικρή

σ υ χν ά ω ς λάσπη, β ο ύρ κ ο και υπ ό κ ο σ μ ο και

μ α ς κ α μ α ρ ο ύ λ α μ ό λ ις μ π ή κ α / β ρή κ α ά δ ειο το

εκ φ ρ α σ τ ές α υ τή ς τ η ς κ α τ ά σ τα σ η ς θ εω ρ ο ύ ­

κ ρεβά τι και ο ρ φ α νό / και τη β έ ρ α σ το π ρ ο σ κ έ­

σ ε το ρεμ π έτικο τρ α γο ύδι.

φ α λο τη βρήκα...» (Β ίβρ ου - Χιώτη).

Ο ι ρ εμ π έ τ ε ς είνα ι π ο λύ σ υ χν ά α π ο τ υ χ η μ έ­

Ο λ ό κ λ η ρ ο το ο ικ ο δ ό μ η μ α τω ν εθ ίμ ω ν έχ ει

ν ε ς εκ φ ά ν σ ε ις α σ τικ ο π ο ίη σ η ς τω ν αγρο τικώ ν

κ αταρ ρεύσει, τη ν α ξία τ η ς «τιμής» και τ η ν

στρω μάτων, τ ο υ ς κ ώ δικες τ η ς η θ ική ς τω ν δ ο ­

π ρ ο ά σ π ισ ή τ η ς τε ίν ο υ ν να τη ν α ντικ α τα σ τή ­

μώ ν τ η ς π ρ ο έ λ ε υ σ ή ς το υ ς, τ ο υ ς μ ετα π λά ­

σ ο υ ν σ υ ν ή θ ειες α ν ο χ ή ς και α π ο δ ο χ ή ς κατα ­

θ ουν και τ ο υ ς μ ετα σ χη μ α τίζ ο υ ν σ τα πλ αίσ ια

σ τά σ εω ν π ο υ σ το υ ς κώ δικες τ η ς π α ρ α δ ο σ ια ­

μ ια ς κοινω νίας π ο υ ε ξ ο ρ ισ μ ο ύ δ ε ν τ ο υ ς ε ­

κ ή ς η θ ικ ή ς σ τέκ ον τα ι ω ς απαξίες. Ο έλ εγ χ ο ς

ντάσσει. Κά τω α πό α υ τέ ς τ ις σ υ νθ ή κ ες ό λο ι

τω ν γυνα ικώ ν π ο υ είνα ι θ εμ ελ ιώ δ ες χ α ρ α κ τη ­

οι κώ δικες η θ ικ ή ς εμφ α ν ίζον τα ι α ντεσ τρ α μ μένοι.

ν ία ς και α να π τύ σ σ ετα ι ε ν τ ό ς πλαισίω ν τ η ς ω ς

Έ τ σ ι α ν υ π ο θ έ σ ο υ μ ε ότι σ τα χ α ρ α κ τη ρ ι­

κανο νιστικό ς κώδικας, σ υ χν ά εκ τρ έπ ετα ι σ ε

στικά τ ο υ ά ντρ α π ο υ έχ ει τιμή α νή κ ο υν οι ι­

π ερ ιθ ω ρια κ ού τύ π ο υ σ υμπ εριφ ο ρά , σ υ χν ά

ρ ιστικό τω ν δ ο μ ώ ν τ η ς π α ρ α δ ο σ ια κ ή ς κοινω ­

Τ ο ν επιθετικ ό α ρ ρ εν ω π ό τύ π ο τ ο ν ε ν σ α ρ ­

τα υ τίζετα ι μ ε τη μ α σ τρ ο π ία και ά λ λ ε ς τέ το ιο υ τύ π ο υ μ ο ρ φ έ ς ελ έγχου. Ο γ ά μ ο ς και τ α π α ι­

κώνει ο μάγκας. Ο ι μ ά γ κ ε ς είχα ν σ αφ ή δικά

διά δ ε ν έχ ο υ ν σ ημα σία · μ όν ο ν ο ι ερ ω μ έν ες

τ ο υ ς χαρ ακτηρ ισ τικά , έν α ιδιαίτερ ο ντύσιμο,

μ ν η μ ο ν εύ ο ν τα ι α πό τ ο υ ς ρ εμ π έτες.

π.χ. σ τεν ό πα ντελόνι, μ υ τερ ά πα πούτσια, σ α ­

Σ τ ο π α ρ α δ ο σ ια κ ό σ χ ή μ α η θ έσ η τ η ς γ υ να ί­

κάκι φ ο ρ εμ έν ο μ όν ο α π ό τ ο α ρ ισ τε ρ ό χ έρ ι και

κ α ς είναι μ έ σ α σ το σπίτι, δ ε ν έχ ει αυτοτέλεια ,

γε ν ικ ό τε ρ α μ π ο ρ ο ύ μ ε να π ο ύ μ ε ό τι θ εω ρ ο ύ ­

ο ύ τε κοινωνική, ο ύ τε νομική, η εξ ο υ σ ία μ ετα ­

ν τα ι μια δ ιά δ ο χ η κ α τά σ τα σ η τω ν κ ου τσ α β ά ­

βιβά ζετα ι α π ό τ ο ν π α τέρ α σ το σ ύ ζυ γ ο και η

κ η δ ω ν τ ο υ ς ρ εμ π έ τ ε ς τ ο υ ς τα υ τίζο υ ν με

υ π ο τέλ εια α υτή ισ χύει δια βίου. Α ντίθετα, σ τα

τ ο υ ς μάγκες. Ο μ ά γ κα ς ή ρ εμ π έτ η ς ζει μ ε ι­

ρ εμ π έτικα τέ το ιο υ τύ π ο υ οικο γενεια κά σ χ ή ­

δ ιό ρ ρ υ θ μ ο τρ ό π ο έξω α πό τ α κ αθ ιερ ω μένα

μ α τα απουσ ιά ζο υν, οι μ ό ν ε ς σ υ γ γ εν ικ ές σ χ έ ­

σ χή μ α τα. Δ ε ν π α ντρ εύεται, π ερ ιφ ρ ο ν εί τη

σ ε ις π ο υ μ ν η μ ο ν εύ ο ν τα ι είνα ι μ όν ο ν τ η ς μ ά ­

δουλειά, καπνίζει χασίσι, θ εω ρ ε ί τη φυλακή

νας. Η κ υρίαρ χη θ έσ η τ ο υ ά ντρ α υποχω ρεί, ε ­

ω ς α π ό δ ειξη γεννα ιό τη τας. Ο τ ρ ό π ο ς π ο υ

νώ οι γ υ να ίκ ες δια ρ κώ ς επ εκτείν ο υ ν τη ν ε ­

ντύνεται, π ο υ μιλάει, π ο υ σ υ μ π ε ρ ιφ έ ρ ε τα ι α ­

ξ ο υ σ ία το υ ς και π ο λ λ έ ς φ ο ρ έ ς μ έσ α α π ό τα

νή κει σ ε ιδιαίτερ ο σ η μειω τικ ό κώδικα. Μ ιλά ει

δ ε δ ο μ έ ν α τ η ς ο ικ ο ν ομ ικ ή ς α ν ε ξ α ρ τη σ ία ς π ο υ

τη δ ική το υ αργκό, ν τύ ν ετα ι ιδιόρ ρ υθμ α, π ε ρ ­

α π οκ το ύν υιο θ ε το ύ ν α ντρικά μ ο ν τέλ α και

π α τά ει κ ουνισ τά κ.λπ.

π ρ ό τ υ π α σ υμπ ερ ιφ ο ρ ά ς. Α ν υ π ο θ έ σ ο υ μ ε ότι

Έ χ ε ι τ η ν ικ ανό τη τα να ο ρ ιο θ ετε ίτα ι σ τα

η έννο ια τ η ς τιμής, σ τις π ρ ο α σ τικ ές κ οινω νίες

π λ αίσ ια τ η ς δικ ή ς τ ο υ ο μά δα ς, ο λ ό γ ο ς τ ο υ έ ­

είνα ι σ υνώ ν υμ η το υ γο ή τρ ο υ και α φ ο ρ ά τη ν

χ ει μπέσα, είνα ι σ κ λ η ρ ό ς και βία ιο ς ό τα ν α μ ­

κ ατανο μή τ η ς ισ χύος, σ το υ ς ρ ε μ π έ τ ε ς οι ό ­

φ ισ β η τούν τα ι τ α ό ρ ια π ο υ θ έτε ι ο ίδιος, π.χ.

ρ οι α υ το ί δ ε ν ισ χ ύουν και επ ο μ έν ω ς η έννο ια

σ το ζεϊμπέκικο επ ιβά λ λετα ι ν α χ ο ρ ε ύ ε ι ο κάθε

τ η ς τ ιμ ή ς μ ετε ξ ελ ίσ σ ετα ι ή και α παλείφ εται.

μ ά γ κα ς μ ό ν ο ς του, μ ε το ν δικό το υ τρ ό πο, η

Η κοινω νική μ ετεξέλιξη, μη δ ίν ο ν τα ς δ ιε ξ ό ­

π α ρ α β ία σ η α υ το ύ το υ κανό να είνα ι σ υχνή αι­

δ ο υ ς σ τις δ ια ρ κώ ς π ερ ιθ ω ρ ιο π ο ιο ύ μ ε ν ες λα ϊ­

τία

θ α νά σ ιμ ω ν

σ υμπλοκώ ν.

Βοηθά

ό τα ν

κ ές μάζες, ε ίχε σ α ν α π ο τ έλ ε σ μ α μ έ σ α α πό τις

υ π ά ρ χ ει τ ρ ό π ο ς τ ο υ ς ά λλους, ιδιαίτερ α να

δ ια δ ικ α σ ίες α π ό ρ ρ ιψ η ς και επ α ν α π ρ ο σ δ ιο ρ ι­

ξεφ ύ γ ο υ ν τ ο ν κ ατατρ εγμό. Η σ χ έ σ η το υ με

σ μ ο ύ τω ν δομώ ν, τη ν α π ο δ ο χ ή α πό π λ ευ ρ ά ς

τ ις γ υ να ίκ ες δ ιέπ ετα ι α π ό έν α ν ειδικό κώδικα,

τ ο υ λ α ο ύ κάποιω ν ανθρ ώ πινω ν τύπων, κα-

έ χ ει μ ό ν ο ν ερ ω μ έ ν ε ς τ ις ο π ο ίες ιε ρ α ρ χ ε ί ω ς

τα ρ χ ή ν αρνητικώ ν, ό π ου ό μ ω ς μ έσ α α πό τη

κ α τώ τ ερ ες α π ό τ ο υ ς φ ίλο υς

μ αταίω σ η τω ν π ρ ο σ δ ο κ ιώ ν και τη δια ρ κώ ς ο-

«... είμ α σ τ ε φίλοι και δ εν α ξίζει / μ ια γυ να ί­

γκ ο ύ μ ε ν η δ υ σ α ρ έσ κ εια έγ ιναν κάτι σ α ν λα ϊ­

κα να μ α ς χω ρίζει. / Π α ιδ ιά σ τη ν π ιά τ σ α ε ίχ α ­

κοί ήρ ω ες, α ντίσ το ιχο ι μ ε τ ο υ ς κ λέφ τες τω ν

μ ε σμίξει, / β α θ ιά φ ιλία ε ίχ α μ ε δείξει.:. / ε ίμ α ­

δ ημ ο τικ ώ ν τρ α γουδιώ ν. Η δ ια φ ο ρ ά βέβ α ια εί­

σ τ ε φίλοι...» (ζεϊμπέκικο Παπα ϊω ά ννου)

ναι ό τι οι ά νθ ρ ω π ο ι αυτοί, οι ρ εμ π έτες, κινού­

Α κ ό μ α ό τα ν μ π ο ρ εί π ρ ο β ά λ λ ει π ρ ο ς α υ τές

ντα ι σ τις π α ρ υ φ ές τ η ς κοινω νίας και τ α ό ρια

μια εξο υ σ ια σ τικ ή σ χ έ σ η δ ια μ ο ρ φ ω μ έν η μ έσ α

τ η ς ψ υχικής υ γ εία ς τ ο υ ς και τ η ς ψ υχικής α ρ ­

α πό τ ο σ χ ή μ α τω ν ιε ρ α ρ χ ή σ εω ν τ ο υ χ ώ ρ ο υ

ρ ώ σ τια ς είναι α σα φ ή και δυσδιά κριτα. Ο τ ύ ­

το υ

π ο ς το υ μ άγ κα τω ν ρ εμπέτικω ν τρ α γ ο υ δ ιώ ν

«χρ ό ν ια μ ε ς την τρ ο ύ μ π α μ α γ κ ίτη ς και α λ α ­

είνα ι έν α ς τ ύ π ο ς π ο υ π α ρ α λ α μ β ά ν ει το ν

νιάρ ης / φ ρό ντισ ε να μ ά θ ε ις και ύ σ τερ α να μ ε

π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν ο κώ δικα ηθικής, βιώ νει σ ’ α υτά

π ά ρ εις ... και σ υ νεχίζει I ... Στη ν π ιά τ σ α π ο υ μ ε ­

τ α π λ αίσ ια τις α νε π ά ρ κ ειέ ς τ ο υ και το ν μ ετα ­

γά λω σ α όλοι μ ’ έχ ο υ ν θ α μ ά ξ ει / γ ια τ ί είμ α ι μ ά ­

σ χη μ α τίζει κατά δύ ο τ ρ ό π ο υ ς δ ια μ ο ρ φ ώ ν ο ­

γ κ α ς έξ υ π ν ο ς και σ ’ ό λα μ ο υ εντά ξει» (ζεϊμπέ­

ντας: 1. Έ ν α ν επιθετικ ό α ρ ρ εν ω π ό τύ π ο και 2. Έ ν α παθητικό, π ο υ τε ίν ει π ρ ο ς τη θηλυπ ρέπεια , και είνα ι και τ ο α κρ ιβώ ς αρνη τικό μ ο ν τέλο το υ π ρ ο ηγ ούμ ενο υ.

κικο το υ Μ ά ρ κ ο υ 1936). Α υ τ ό ς ο τ ύ π ο ς το υ μ άγ κα έχ ει ικανότητα να έ χ ει ε ρ ω μ έν ες και σ υ χν ά κινείται σ τα πλ αί­ σ ια τ η ς μ α σ τρ οπ ίας. Το δ ε ύ τε ρ ο α ντρικό π ρ ό σ ω π ο π ο υ σκιά-

• ρ αφ είται σ τα ρ εμ π έτικα βιώ νει τ ο ν αρνη τικό ρ ό λ ο π ο υ τ ο υ α π ο δ ίδ ετα ι κατά διπ λό τρ ό πο.

ναι «το κομπολογά κι» (ζεϊμπέκικο το υ Μ η τσ ά κη 1941). «... φ τω χό κομ π ο λογά κ ι μ ο υ εσ ύ

Π ρ ώ το ν α π ό τ η ν κοινω νία και δ ε ύ τερ ο ν α πό

’σ α ι τ ο μ ερ ά κ ι μου... τώ ρ α π ο υ έ χ α σ α και ’σ έ ­

τ η ν περ ιθ ω ριακ ή ο μ ά δ α σ τη ν ο π οία ανήκει.

να γρ ά ψ ε α λίμο νο σ ε μένα». Α υ τ ή η φ α ιν ο μ ε­

Ζ ε ι τ η διπ λή α υτή α π όρ ρ ιψ η ολικά και δια-

νική α υ τό β ο υ λ η π α ρ ά δ ο σ η σ το ν κ α η μ ό και

λυτικά.

τ η ν π α ρ α ίτη σ η είνα ι τ ο βα σικ ό χ α ρ α κ τη ρ ισ τι­

Κ α ι επ ε ιδ ή και σ τ ο υ ς χ ώ ρ ο υ ς τω ν ρ ε μ π ε ­

κό α υτο ύ τ ο υ δ ε ύ τε ρ ο τύ π ο υ τω ν ρ εμπέτικω ν

τώ ν λίγοι δ ιακρίνονται, ο δ ε ύ τ ε ρ ο ς α υ τό ς τ ύ ­

τρ α γο υδιώ ν. Τ ο χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ό ό μ ω ς α υ τό

π ο ς είνα ι και ο σ υ νη θ έσ τε ρ ο ς . Τη σ υνολική

ανή κ ει σ τα γυ να ικ εία χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ά τ ο υ μ ε­

κοινω νική α π όρ ρ ιψ η π ο υ βιώ νει σ υ νή θ ω ς τη ν

σ ο γ εια κ ο ύ κώ δικα ηθικής.

α να γά γει σ τη ν π ρ ο δ ο σ ία κ άπ ο ια ς γυναίκας,

Τ ο ευάλω το, η π α θη τικό τη τα, η μη διεκδ ί­

σ τη σ υ μ π ε ρ ιφ ο ρ ά τ η ς ο π ο ία ς ο φ είλετα ι α π ο ­

κηση, η α π ο δ ο χ ή τ η ς α π ό ρ ρ ιψ η ς ανή κ ο υν

κλειστικά η κ α τά σ τα σ ή του.

σ το α ρνη τικό α ρ χ έτ υ π ο το υ άντρα, α υτο ύ

«... Ε σ ύ είσ α ι η α ιτία π ο υ υποφέρω... τόσο. /

π ο υ έ χ ει ντρ οπ ή. Ο ά ν τ ρ α ς π ο υ έ χ ε ι ντρ οπ ή

Π ρ ό σ ε ξε γ ια τί μ π ο ρ ε ί να παλαβώσω...». (Σ.

το π ο θ ε τείτ α ι σ ε γυ να ικ είο υ ς α ξιο λ ο γ ικ ο ύ ς

και Μ.: Μ .Χ ιώ τη ς )

τ ύ π ο υ ς και ιε ρ α ρ χ ε ίτα ι ω ς κ α τ ώ τ ερ ο ς και α ­

Είνα ι α π ό λ υ τα π α θ η τ ικ ο π ο ιη μ έν ο ς και η α ­ ν τίδ ρ α σ ή το υ εκ φ ρ ά ζετα ι ω ς κ α η μ ό ς ή π α ρ ά ­ πονο.

π ό γ υ να ίκ α σ το β α θμ ό π ο υ και ο ο μ ο φ υ λ ό φ ι­ λ ο ς ιε ρ α ρ χ ε ίτα ι ω ς κ α τ ώ τ ερ ο ς α π ό αυτήν. Σ ε α ντίθ εσ η μ ε τ ο ν έο α υ τό τύ π ο τ ο υ ά ­

«αλήτη μ ’ είπ ες μ ια βρα δ ιά , χω ρ ίς κ α μ ιά ν

ν τρ α εμ φ α ν ίζετα ι και έν α ν έο γυ να ικ είο π ρ ό ­

αιτία... /μ α το υ α λήτη η κ α ρ δ ιά δ εν σ ο υ κ ρ α τά

τυ π ο μ ε σ α φ ώ ς α ντρική σ υμπ εριφ ο ρά . Η ρε-

κακία...» (Σ. και Μ. Χ αν τζη χρ ή σ το υ). Η συνο λική το υ α π οτυχία για τη ν κοινωνική τ ο υ έν τα ξη επ ικεντρώ νεται σ ε έν α π ρ ό σ ω π ο κ ά π ο ια ς α χά ρ ισ τη ς, η σ υ μ π ε ρ ιφ ο ρ ά τ η ς ο ­

μ π έτισ σ α ή μ π οέμισσ α , ή η σ α τ ρ ά π ισ α π ο υ αρ έσ κ ε τα ι ν α δ η μ ιο υ ρ γ εί θ ύ μ α τα και τ ο δια ­ τυ μ π α ν ίζει μ ε π ερ ίσ σ ιο θ ρά σο ς. «Κ ά θ ε β ρ ά δ υ θέλω νά χω το πο τήρ ι μ ο υ /

π ο ία ς α π ο τ ελ ε ί και τ ο ά λλο θι για ο τιδ ή π ο τε

και να σ φ ά ζο ντα ι λεβ έντε ς γ ια χα τίρ ι μ ου »

δ υ σ ά ρ ε σ τ ο τ ο υ σ υ μ β ε ί α π ό κει και μ ετά.

(ζεϊμπέκικο τ ο υ Τσ ιτσ ά ν η - Ρ ο ύ σ ο υ 1949).

Τ ο ψ υχο λο γικό α υτό α ντίβ α ρ ο π α ίρ νει δύ ο μορ φ ές:

Δ ε ν α νή κ ει σ ε κάπ ο ιο ν ά ντρ α και γ ι’α υ τό δ ε ν εμ π ίπ τει σ τ ο υ ς κ α θ ιερ ω μ έ ν ο υ ς κώ δικες

α) Α φ ο ύ μου σ υ νέ β η αυτό, ο τιδ ή π ο τε ά λλο

«τιμής» και « ντρ οπ ή ς» και α υ το ύ τ ο υ είδ ο υ ς η

μ ου σ υ μ β ε ί α π ό εδ ώ και μ ετά είνα ι δ ε υ τερ εύ -

κ α τά σ τα σ η μοιάζει, κ ά π ο ιες φ ο ρ ές, να είναι

ο υ σ α ς σ η μ α σ ία ς ζήτημα . Κα ι

σ α φ ώ ς σ υ νε ιδ η τή επιλογή.

β) Α φ ο ύ το κ υρ ία ρ χο αντικ είμ ενο τ η ς ά μ ε ­

«Π ώ ς θα γίνω εγώ δική σ ο υ π ά ψ ε να το

σ η ς επ ιθ υ μ ία ς μ ου μ αταιώ νεται, ο τιδ ή π ο τε

σ υ ζη τά ς / δ ε ν γο υ σ τά ρ ω τις π α ρ ό λ ες σ ο υ ξη-

ά λλο και ν α μου σ υ μ β ε ί κρίνετα ι ω ς π ε ρ ισ σ ό ­

γήθ ηκ α / σ τ ις τα β έ ρ ν ες κ αι σ τ α κ α π η λειά γ εν­

τ ε ρ ο α να μ ενόμ ενο . Μ ε α υ τό ν το ν τ ρ ό π ο φ τάνει σ τη ν α π όλ υτη

νήθηκα». (Τσιτσ άνη - Ρ ο ύ σ ο υ 1949). Ά λ λ ο τυπ ικό δ ε ίγ μ α α υ το ύ τ ο υ γυ να ικ είο υ

π α θητικότητα. Ο ρ ε μ π έ τ η ς είνα ι δια ρ κώ ς πα-

τύ π ο υ

ρ α δ ο μ έ ν ο ς σ το ν μ εγά λο κ α η μ ό το υ έρω τα,

μ π άς» τω ν Τσ ιτσ ά ν η - Μ ά τ ε σ η 1949.

π ερ ιγ ρ ά φ ετα ι σ το τρ α γ ο ύ δ ι « α ρα ­

α λλά και σ ε ά λ λ ο υ ς μ ικ ρ ο ύ ς καη μ ού ς, οι ο ­

«α ρ α μ π ά ς π ερ ν ά κι η σ α τρ άπ ισ σ α , π ο υ α ­

π ο ίο ι α νά γο ντα ι σ ε μ είζονα ζη τ ή μ α τα και τ ο ­

γ ά π η σ α είναι μ έσ α, α γ κ α λ ιά ζε τα ι / κι ο ύ τε νο ιά ζετα ι η μπ αμ π έσ α » .

π ο θ ε το ύ ντ α ι σ το υ ς ό ρ ο υ ς τ η ς ψ υχική ς ισ ο ρ ­ ροπίας. Π α ρ α τη ρ ο ύ μ ε σ υ χν ά ότι ευ τ ελ ή α ντι­

Τ ο ν έο α υ τό γυ να ικ είο πρ ότυπ ο , π ο υ σ υ ν ή ­

κ είμ ενα πα ίρ νο υ ν α υτή τη θ έσ η τω ν όρ ω ν τ η ς

θ ω ς είνα ι και ερ γα ζό μ εν η , φ ο ρ τίζετα ι μ ε δ ι­

ευ τ υ χ ία ς π ο υ η απ ώ λ ειά τ ο υ ς α π ο τ ελ ε ί τη ν

φ ο ρ ο ύ μ εν α χαρ ακ τη ρ ισ τικ ά , α π ο ρ ρ ίπ τε τα ι α ­

αιτία σ υ χν ά τ η ς α πόγ νω σ η ς. Κλα σ ικό τ ρ α ­

π ό τ η ν τ ρ έ χ ο υ σ α ηθική, τυ χ α ίν ει ό μ ω ς μ ια ς

γ ο ύ δ ι π ερ ιγ ρ α φ ή ς το υ χ α μ έν ο υ α ντικ ειμ ένο υ

β α θιά ς α π ο δ ο χ ή ς α π ό τ ο μ έ ρ ο ς εκείνο το υ

μ ε τ η ν α ντίσ το ιχη ψ υχολογική μ ετα τό π ισ η εί­

α νδ ρικο ύ π λ η θ υ σ μ ο ύ π ο υ δ έ χ ε τα ι ν α είναι

θ ύ μ α της, κ αθ ώ ς και α π ό τ ο μ έ ρ ο ς εκ είνο το υ

μ αζοχ ισ τικ ό σ χ ή μ α το ο π ο ίο ισ χ ύει ιδιαίτερα,

γυ να ικ είο υ π λ η θ υ σ μ ο ύ π ο υ π ισ τε ύ ει ό τι το

για τ ο δ ε ύ τερ ο τύ π ο το υ ρ εμπέτη. Η μητέρα,

ν έ ο α υ τό μ ο ν τέλο υ π ό σ χ ετα ι ισχύ και ελ ε υ θ ε ­

έ χ ο ν τ α ς εσ ω τερ ικ εύ σ ει το ν κώ δικα αξιών,

ρίες. Μ έσ α, λοιπόν, α πό τ ο υ π ο π ρ ο λ ετα ρ ιά το

μπαίνει εκ ο ύ σ ια σ ’α υ τό τ ο ρ ό λ ο για δ ύ ο λ ό ­

τω ν π ό λεω ν σ τις π α ρ υ φ ές το υ υ π ο κό σ μο υ

γο υ ς: πρώ τον, γιατί είνα ι γυ να ίκ α και β ρ ίσ κε­

α ρ χ ίζο υ ν να α να τέλλο υ ν τ α ν έα α στικά π ρ ό ­

τα ι κ άπω ς σ τη φ υσική τ η ς κ α τά σ τα σ η μ ’α υ τό

τυ π α και ο ι ν έο ι α ξιολ ογ ικο ί κώ δικες ηθικής.

τ ο ν τρ ό π ο και δεύτερ ο ν, για τί θ έλ ε ι να π α ρα -

Σ τ ο ν α ντίπ ο δα α υ τή ς τ η ς γ υ να ίκ α ς είνα ι η

μ είν ει η μονα δικ ή γυ να ίκ α για τ ο γιο τη ς. Π ά ­

φ ιγο ύρ α τ η ς μάνας, π ο υ π ερ ιμ έν ε ι π ά ν το τε

ν τω ς ο ύ τω ς ή ά λλω ς π ο υ θ ε νά δ εν α μ φ ισ β η ­

κ αρ τερικ ά το γιο της, π ο υ π α ρ ό τι είνα ι ά σ ω ­

τε ίτα ι τ ο π ρ ό σ ω π ο τ η ς μ ά ν α ς σ τα ρ εμ π έτικα

τ ο ς και α π ο τ υ χ η μ έν ο ς ε ξ α κ ο λ ο υ θ ε ί ν α τ ο ν α ­

τ ρ α γο ύδια , τ α ο π οία τη ν π ερ ιβ ά λ λ ο υ ν μ ε έ ν α

γαπά, είνα ι δ η λ α δ ή έν α σ τα θ ε ρ ό σ η μ ε ίο α να ­ φ ο ρ ά ς π ο υ δίνει ελπίδα: «... να π εις τη ς μ ά ν α ς μ ο υ / να στείλει την

φ ω τοσ τέφ α νο α γιό τη τας. Για τη ν ο π οία μ άλ ι­ σ τα

υ π ά ρ χ ει

και

ειδική

κ α τηγ ο ρ ία

τρ α -

γουδιών.

ευ χ ή τ η ς / για φ υλακτό σ τ ις μ π ά ρ ε ς του / και τι

Σ υ γ κεφ α λα ιώ ν ον τα ς θ α μ π ο ρ ο ύ σ α μ ε να

κ α κές τις ώ ρ ες το υ / τη θέλει το π α ιδ ί της... / ό ­

π ο ύ μ ε ό τι τ α ρ εμ π έτικα εκ φ ρ ά ζο υ ν τ η σ τα ­

σ ο μ α κ ρ ιά και α ν β ρ ίσ κ ο μ α ι / ο νο υ ς μ ο υ είναι

διακή α π ο δ ιο ρ γ ά ν ω σ η τω ν πα ρ α δ ο σ ια κ ώ ν α ­

κοντά της, / το ξέ ρ ο υ ν όλοι οι φίλοι μ ο υ / δε

ξιώ ν και σ χ έ σ ε ω ν και τ η βα θμ ια ία μ ετε ξ έλ ιξή

λείπει α π ' τ α χείλη μ ο υ / το ά γ ιο ό νο μ ά της»

το υ ς. Ε π ειδ ή ό μ ω ς α φ ο ρ ο ύ ν τμ ή μ α τ α το υ

(Τσιτσάνης).

π λ η θ υ σ μ ο ύ π ο υ έχ ο υ ν αγρ οτική π ρ οέλευ σ η ,

Ά λ λ ο τε π ά λι π ερ ιμ έν ε ι και αναστενάζει... Τ ο βα σικό διπ ολικό σ χ ή μ α α να π τύ σ σ ετα ι α ν ά μ εσ α σ τη μ η τέρ α και τη ν ερω μένη. Ο μ ά γ κα ς π ρ ο σ π α θ ώ ν τα ς ν α ελ έγ ξε ι τ ις ε ­

α λλά δ ε ν εν τά χ θη κ α ν ο μ α λ ά σ το α στικό π ερ ι­ βάλλον, δ ια τη ρ ο ύ ν έν α κώ δικα αξιώ ν τιμής, π α ρ α λ λ α γ μ έ ν ο και πα ρ α φ θ α ρ μ έν ο , ό π ω ς ά λ­ λ ω σ τε είνα ι και η ζω ή α υτώ ν τω ν ομάδω ν. Π α ­

ρ ω μ έ νε ς το υ σ υ χν ά α π οτυ γχ ά ν ει και τ ό τ ε ή

ρ ο υ σ ιά ζο υ ν τη σ τα δια κή α π ο σ ύ ν θ ε σ η τ ω ν α ­

ζη τά κ αταφ ύγιο σ τη μ η τέρ α το υ ή πιο σ υ χν ά

ξιώ ν α υτώ ν δ ια τη ρ ώ ν τα ς έ ν α π α ρ α φ θ α ρ μ έν ο

τη βασανίζει. Υ π ά ρ χ ει μια α ν α τρ ο φ ο δ ό τη σ η

ηρ ω ικό κώδικα, π ο υ δια σ ώ ζετα ι ό χι τυχαία,

τω ν σ χέσεω ν. Ο μ ά γ κα ς εκ φ ρ ά ζετα ι και π ρ ο ς

στο ν υ π ό κ ο σ μ ο και άλλω ν μ εσ ογ εια κώ ν χω ­

τις δ ύ ο γ υ να ίκ ες τ ο ίδιο. Είνα ι α σ ύ δ ο τ ο ς -

ρών.

σ κ ληρ ός - α ρνητικ ό ς - χω ρ ίς σ υ γκ α τά βα σ η. Α ν δ ια τη ρ ή σ ει τη θ έσ η τ ο υ σ το χ ώ ρ ο του, θα

ΜΑΡΙΑ ΚΕΚΚΟΥ

βα σα νίζει τ ις γ υ να ίκ ες ε ρ ω μ έν ες και τη μ η τέ ­ ρ α του. Α ν ό μ ω ς ελ εγ χθ εί α π ό κάποια γ υ να ί­ κα και, κυρίως, α ν εγκαταλειφ θεί, πα θητικοπ ο ιείται και τ α υ τό χ ρ ο ν α κα τα φ εύγει σ τη μ η ­ τρ ικ ή σ το ρ γ ή για δια σ φ ά λισ η τ η ς ψ υχικής το υ ισ ορ ρ οπ ία ς, ενώ α π ορ ρ ίπ τε ι τις π ρ ο η ­ γ ο ύ μ ε ν ε ς επ ιλ ο γ ές το υ «γυνα ίκ ες φ ίλους κ αι λ εφ τά ό σ α και α ν θέ­ λεις κά νεις μ α ν ο ύ λ α I δ εν θα ξα ν α β ρ είς / σ το vou σ ο υ να τ ο β ά ν ε ις » (Τσιτσάνης).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Ηλίας Πετρόπουλος, Ρεμπέτικα τραγούδια, εκδ. Κέ­ δρος, Αθήνα 1991.

2. Ηλίας Βολιώτης Καπετανάκης, Ένας αιώνας λαϊκό τραγούδι, εκδ. Νέα Σύνορα.

3. Γκάιλ Χολστ, Ο δρόμος για το ρεμπέτικο, εκδ. Ντενίζ Χάρβεϊ, Λίμνη Εύβοιας, 1991.

4. Καψωμένος Ερατωσθένης, Δημοτικό τραγούδι (Μια διαφορετική προσέγγιση), εκδ. Αρσενίδη 1990.

5. Ηλία Πετρόπουλου ο.π.

Η μητέρ α , ω ς το μ όν ο γυ να ικ είο π ρ ό σ ω π ο π ο υ π ρ ο σ φ έ ρ ε τα ι άνευ όρ ω ν να ε ξ ο υ σ ιά ζ ε ­ ται, είνα ι και η μ όν η ίσ ω ς γυ να ίκ α π ο υ μ έσ α α ­ π ό α υ τό τ ο ρ όλ ο τ η ς π ισ το π ο ιεί τ η ν αντρική τα υ τό τη τ α τ ο υ γ ιου της. Ο ρ ό λ ο ς α υ τό ς βιώνετ α ι και α πό τη μ η τέρ α ω ς τ έ τ ο ιο ς και από το γιο και α να π τύ σ σ ετα ι έν α π ερ ίε ρ γ ο σ αδο -

Οι συλλογές που χρησιμοποιήθηκαν είναι: Α) Ηλία Πετρόπουλου ο.π. Β) Ηλίας Πετρόπουλος, Τα μικρά ρεμπέτικα, εκδ. Νε­ φέλη, 1980. Γ) Α. Γιώτης, Τα ρεμπέτικα τραγούδια μας, Αθήνα, 1994. Δ) Ε. Holst: ο.π.

Η ΤΙΜΗ ΚΑΙ Η ΝΤΡΟΠΗ ΣΤΟΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟ ΘΕΟΤΟΚΗ Ή δ η ο Α ρ ισ το τέλ η ς σ το έρ γ ο το υ π ερ ί Ρητο ρικ ή ς χ αρ ακ τη ρ ίζει το υ ς ν έ ο υ ς «φιλότιμους», φ ίλο υς τ η ς τιμής, π ου σ η μα ίνει περ ίπ ο υ τη ν αγά πη τ η ς κοινω νικής διάκρισης, θ εσ μ ο π ο ιη μ έ ν η ς ή μη. Κα ι ενώ σ τις τα ξ ικ ές κοινω νίες τ η ς κλα σικής α ρ ­ χ α ιό τη τ α ς η κοινωνική α να ρ ρ ίχη σ η και διάκριση πα ίζει πρ ω ταρ χικό ρόλο, σ α ς α ρχ α ϊκές α ταξικές κοινω νίες μ εγα λύ τερ η σ η μ α σ ία έχ ει η π α ρα μ ονή στη ν ο μ ά δ α και η α π οδ οχ ή από τ α μ έλη τη ς. Ο E.R. D o d d s σ το έ ρ γ ο το υ «Ο ι Έ λ λ η ν ε ς και τ ο π α ­ ράλογο» εύ σ το χ α μ ιλάει για π ο λιτισ μ ο ύ ς ν τρ ο ­ π ή ς χ α ρ α κ τη ρ ίζον τα ς τις τέ το ιο υ είδ ο υ ς κοινω­ νίες, σ ε α ντίθ εση μ ε τις ά λλε ς που τις χ α ρ α κ τη ρ ί­ ζει ο π ο λιτισ μ ό ς τ η ς ενοχής. Σ τ ις α ρ χ α ϊκές α υ τές κοινω νίες π ο υ δεν υπ ά ρχ ει έ­ ν α ς εξω τερ ικό ς μ η χα ν ισ μό ς επ ιβ ολ ή ς τω ν κανό­ νω ν σ υ νο χ ή ς και λ ειτο υ ρ γία ς το υς, η μόνη α π ο ­ φ ασιστική ασφ αλιστική δ ικλείδα είναι η κοινωνική απόρριψ η. Κα ι κ αθ ώ ς σ τις κοινω νίες α υ τές η κοι­

Το δίπολο τιμή-ντροπή αποτελούσε

νωνική α π οδ οχ ή ή τα ν σ η μα ν τικ ός π α ρ ά γο ν τα ς

ανέκαθεν έναν ισχυρό καθοριστικό

για τη ν επιβίω ση το υ ατόμου, οι κανό νες τ ο υ ς ε-

παράγοντα της ανθρώπινης συμπεριφοράς, και όχι μόνο για τους μεσογειακούς λαούς όπου κυρίως στράφηκε το ενδιαφέρον των κοινωνικών ανθρωπολόγων.

σ ω τερ ικ εύο νταν π ερ ίπ ο υ μ ε τη μ ορ φ ή ε ν ό ς υπ ε­ ρεγώ, και η εσ ω τερ ίκ ευσ η αυτή εκ φ ρ α ζό τα ν με τ ο α ίσ θ η μ α τ η ς ν τρ ο π ή ς για κάθε π α ρα βία σή τους. Μ π ο ρ εί μ ε τ ο υ ς π ο λιτισ μ ο ύ ς εν ο χ ή ς να α να πτύ­ χθη κ αν κω δικοποιήσ εις κοινω νικής σ υ μπ ερ ιφ ο ­ ρ ά ς και σ υ μ μ ό ρ φ ω σ η ς μ ε τη μ ορ φ ή νόμων, κα-

θ ώ ς και οι μ η χα ν ισ μ ο ί τιμ ω ρ ία ς τω ν «ενόχω ν» π α ρ α β ία σ ή ς το υ ς, ό μ ω ς η ντρ οπ ή σ α ν σ υ να ί­

π ω ς ο Θ ε ο τ ό κ η ς σ τις Κ α ρ ο υ σ ά δ ε ς τ η ς Κ έ ρ ­ κυρας, ε ίχα ν μια ευρ ω πα ϊκή κ ουλτούρα , ένιω ­

σ θ η μ α και σ α ν μ ορ φ ή α π ο δ ο κ ιμ α σ ία ς α π ό τ η ν

θ αν τη ν α νά γκη ν α ξεφ ο ρ τω θ ο ύ ν κ ά π ο ιες α ­

ο μ ά δ α πα ρέμεινε, π ερ ιο ρ ιζό μ εν η κ υρίω ς σ ε

ντιλήψεις, κ υρίω ς π ερ ί τιμή ς, π ο υ τ ις θ εω ρ ο ύ ­

μ ο ρ φ έ ς σ εξ ο υ α λ ικ ή ς σ υ μπ ερ ιφ ο ρ ά ς. Ο ι α ρ χ α ϊκ έ ς α υ τέ ς επ ιβιώ σεις χ α ρ α κ τη ρ ί­ ζο υν κ υρίω ς α γρ οτικά σ τρ ώ μ α τα , και γενικά

σ α ν α να χ ρ ο ν ισ τικ ές και τ ις χ τύ π η σ α ν α λ ύ π η ­ τα. Τ ο ν α α κ ο λ ο υ θ ή σ εις τη φω νή τ η ς κ α ρ διά ς σ ου και να α π α τ ή σ ε ις τ ο σ ύ ζυ γ ό σ ο υ μ ε τ ο ν ά ­

τ ο χ ώ ρ ο τ η ς υπαίθρου. Ο ι “ζώ ν ες α γ ν ό τ η τα ς ”

ντρ α π ο υ αγα πάς, ή τα ν ο λ ό τελ α θ εμ ιτό για

εξά λ λ ο υ για τ η ν π ρ ο σ τα σ ία τ η ς τ ιμ ή ς τ η ς

το ν Κ α ζα ντζά κη σ το θ εα τρ ικό τ ο υ έρ γ ο «Ξη­

γ υ να ίκ α ς ή τα ν επ ιν όη σ η το υ α γρ οτικο ύ με-

μερώ νει» (1906).

σαίω να, ενώ σ ή μ ε ρ α τ α εγ κλ ή μα τα τιμ ή ς

Τ η ν ίδια π ερ ίπ ο υ επ ο χ ή πο υ γ ρ ά φ ει ο Κα-

σ υ νή θ ω ς π ερ ιο ρ ίζο ν τα ι σ τη ν ύπ α ιθρ ο τω ν μ ε­

ζα ντζά κ η ς τ ο «Ξημερώ νει», γρ ά φ ει και ο Θ ε ο ­

σ ογ εια κώ ν χ ω ρ ώ ν μ ε τ η ν κ α θ υ σ τερ η μ έ ν η α ­

τ ό κ η ς τ α π ερ ισ σ ό τε ρ α α πό τ α δ ιη γ ή μ α τά το υ

στικοποίηση.

π ο υ σ υγκ εντρ ώ θη κ α ν και ε κ δ ό θ η κ α ν τ ο 1935

Κ α ι βέβ αια μ π ο ρ εί σ ή μ ε ρ α μια γυ να ίκ α να

α πό τη ν Ε ιρ ή ν η Δ εν τρ ιν ο ύ μ ε τίτλ ο « Κο ρφ ιά τι­

μη νιώ θει ντρ οπ ή ν α « χάσ ει τη ν τιμ ή τη ς » απα-

κες ιστορίες», σ τα ο π οία κάνει μια δρ ιμ εία επ ί­

τώ ν τα ς τ ο ν ά ντρ α της, τη χ ά ν ει ό μ ω ς εκ είνο ς

θ εσ η ενά ντια σ ε μια π επ α λ α ιω μ έν η και υπ ε ρ ­

για λο γ α ρ ια σ μ ό της, γ ιν ό μ εν ο ς αντικ είμ ενο ει­

βολική α ντίληψ η π ερ ί τιμή ς, πο υ ή τα ν υπ ε ύ ­

ρωνικώ ν σ χο λίω ν α πό τ ο υ ς γ ύ ρ ω του.

θ υνη γ ια χ ίλιες δ υ ο φ ρ ικ α λεό τη τες. Σ ’α υ τό δι­

Κ α ι ό χι μ όν ο σ ήμερα . Τ ο μ οτίβο τ η ς άπι­ σ τη ς γ υ να ίκ α ς είναι α πό τ α πιο σ υ νη θ ισ μ έν α

ευ κ ο λύ ν θη κ ε α π ό τ η ν α τού ρ αλιστική λ ο γ ο τε ­ χνική π α ρ ά δ ο σ η τ η ς ε π ο χ ή ς του. Ο ν α τ ο υ ρ α ­

τ η ς λο γο τεχνία ς, α πό τ η ν Ο ρ έσ τ εια μ έχ ρ ι το ν

λ ισ μ ό ς θ έλει τ ο ν ά νθ ρ ω π ο να π α ρ α σ ύ ρ ε τα ι α ­

Άμλετ. Ο α ν δ ρ ο κ ρ α το ύ μ ε ν ο ς ό μ ω ς χ ώ ρ ο ς τ η ς

π ό βίαια αισθ ή μ ατα, μ ε π ρ ώ το και κύριο τ ο ε ­

λο γ ο τε χ ν ία ς εκδικείτα ι α νά λ ο γ α α υ τέ ς τις μ οι­

ρω τικό πά θο ς, π ο υ τ ο ν σ π ρώ χ νει σ ε α π ο τ ρ ό ­

χαλ ίδες. Τ ην Κ λ υ τα ιμ ν ή σ τρ α τη σκο τώ νει ο

π α ιες π ρ άξεις. Κ α ι ενώ σ το ν Ζ ο λ ά τ ο σ ε ξ ο υ α ­

γ ιο ς της, ενώ η μ α ν τά μ Μ π ο β α ρ ύ και η Α ν ν α

λικό π ά θ ο ς π α ρ α σ ύ ρ ε ι τ α ά το μ α σ τη ν κατα ­

Κα ρ έν νινα ο δ η γ ο ύ ν τα ι σ τη ν αυτοκτονία, για

σ τρ ο φ ή α δια μεσ ο λά β η το , σ το ν Θ εοτόκ η , δια-

να α ν α φ έ ρ ο υ μ ε μ όν ο τ ις πιο δ ιά σ η μ ε ς π ερ ι­

μ εσ ο λ α β ε ίτα ι σ χ ε δ ό ν π ά ν τα α πό τ α α ισ θ ή μ α ­

πτώ σ εις.

τ α τ ιμ ή ς και ν τρ οπ ή ς, κ υρίω ς σ τις κορ φ ιάτι­

Α π ό τ ο ν ευ ρ ύ α υ τό χ ώ ρ ο τ η ς λ ο γ ο τε χν ία ς

κες ιστορίες.

εμ ε ίς ε π ιλ έξ α μ ε να α σ χ ο λ η θ ο ύ μ ε σ ή μ ε ρ α με

Σ τ ο δ ιή γ η μ α «Π ίσ τομ α » (1898), έν α ς α ­

τ ο έρ γ ο το υ Κ ω νσταντίνο υ Θ εοτόκ η . Ν α ρί­

ντά ρτη ς, μ ετά α πό μ ια π ερ ίο δ ο α ντ α ρ σ ία ς κα­

ξ ο υ μ ε ό μ ω ς π ρ ώ τα μια μ ατιά σ τη ν επ ο χ ή του.

τα φ ε ύ γ ε ι σ τα βο υνά γ ια ν α α π οφ ύγει τ ο χ έρ ι

Σ τ ις α ρ χ έ ς το υ αιώ να, σ τις τ ά ξ ε ις κυρίω ς

το υ ν όμου. Η γυ να ίκ α του, θ εω ρ ώ ν τα ς το ν

τω ν λογοτεχνώ ν, εμ φ α ν ίσ τη κ ε μια α ό ρ ισ τα

σ κο τω μ ένο, σ υνά π τει ερ ω τικ ές σ χ έ σ ε ις μ ε έ ­

α μ φ ισ β ητησ ια κ ή ιδεολογία, α π α ρ τισ μ έν η από

να χ ω ρ ια νό τη ς, κ α ρ π ό ς τ η ς ο π ο ία ς υ π ή ρ ξ ε έ ­

ετερ ό κ λ η τα σ το ιχεία ό π ω ς ο ν ιτσ εϊσ μ ός, ο

να παιδί. Ο α ν τ ά ρ τη ς κ άπ ο τε γυ ρ ν ά ει σ το χ ω ­

χρ ισ τ ια ν ισ μ ό ς και ο μ α ρ ξισ μό ς, μ ε ποικίλ-

ριό, και π ιέ ζο ν τα ς τ η γυ να ίκ α το υ μαθαίνει

λ ο υ σ ε ς κατά π ερ ίπ τω σ η ανα λογίες, μ ε το ό ­

π ο ιο ς είναι ο π α τέ ρ α ς το υ παιδιού. Π η γα ίν ει

νο μ α «κοινω νισμός». Ο κ οινω νισ μό ς α υτό ς, ε ­

τη ν ίδια ώ ρ α και το ν σκοτώ νει. Μ ε τ ά γ υ ρ ν ά ει

νώ κ αταδίκα ζε τη ν αδικία και τ η ν εκ μ ετά λ ­

και π α ίρ νει τη γυ να ίκ α το υ και τ ο μωρό, και

λευση, κατά βά ση σ τρ ά φ η κ ε εν α ν τίο ν ξ επ ε­

τ ο υ ς π η γ αίνει σ ε έν α χω ράφι. Ε κ ε ί σ κά β ει ένα

ρ α σ μ έν ω ν ιδεώ ν και α ντιλή ψ εω ν π ο υ επ ικρ α ­

λάκο. Ό τ α ν τελειώ ν ει τ ο σκάψιμο, τ η δια τά ζει

το ύ σ α ν σ τη ν ελληνική ύπαιθρο, εκ φ ρ ά ζο ν τα ς

ν α ρ ίξει τ ο μ ω ρ ό μ έσ α «πίστομα», δ η λ α δ ή

μια π ιο ελ ασ τικ ή α ντίληψ η π ερ ί η θ ικ ή ς που

μ πρ ούμ υτα . Μ ε τ ο ν α π ο τ ρ ο π ια σ μ ό π ο υ δ η μ ι­

σ υ μ β ά δ ιζε μ ε τ η ν τα χ έ ω ς α σ τικο π ο ιού μενη

ο υ ρ γ εί η π ρ ά ξ η σ το ν ανα γνώ στη, ο Θ ε ο τ ό κ η ς

ελληνική κοινωνία. Ο ι νεα στοί, π ο υ π ρ ό σ φ α τα

καταγ γέλ λει έν α κώδικα τ ιμ ή ς π ο υ ο δ η γ ε ί σ ε

είχα ν κ αταφ ύγει σ τις π όλεις, και οι δ ια ν ο ο ύ ­

α κ ρ α ίες ενέργ ειες.

μενοι, π ο υ α κό μη και α ν ζο ύ σ α ν σ ε χωριά, ό ­

Σ τ ο δ ιή γ η μ α «Ακόμα;» (1904) ο Θ ε ο τ ό κ η ς

π α ρ ο υ σ ιά ζ ει ένα ν α π α τη μ έ νο σ ύ ζυ γ ο να εξ α ­

σ π ά θ η σ ε να α π οφ ύγει τ η σ ύγκ ρο υσ η , λ έ γ ο ­

ν αγ κά ζετα ι α πό τ ο ν α δ ελ φ ό το υ να σ κο τώ σει

ν τά ς το υ « Μ α τ α π έ ς το » κι α υ τό ς το επ α ν α λ ά μ ­

τη γυ να ίκ α του. «Ο Κ ο ύ ρ κ ο υ π ο ς εκ α τά λ α βε

βανε. Τη

δέκατη,

β λ έπ ο ντα ς π ω ς

η

σύ­

μ έ σ α του, π ω ς μ ελλ ά μ εν ο το υ είτα ν ν α γένει

γ κ ρ ο υ σ η ή τα ν πια α να πόφ ευκτη, α ντα π ο δίδει

φ ονιάς. Κα ι η σκέψ η τ ο ύ τη ή τα ν τ ό σ ο τ ρ ο μ ε ­

τ η βρισιά. « Μ ό ν ο ε σ ύ τ έ τ ο ιο ς είσαι. Γ ια τί εσέ,

ρή για τ ο ν καλό άνθρω πο, π ο υ εν ικ ο ύ σ ε και

τη γυ να ίκ α σ ο υ τ η ν είχα εγώ πριν» (σελ. 93).

τ η ν ο ρ γ ή και τ η θλίψ η το υ» (σελ. 30). «Τι περ ι­

Μ ο ν ο μ α χ ο ύ ν μ ε ό λα τ α μπέσα, μ ε μαχαίρι, και

μένεις;.. Μ α ς εντροπιά σα τε», το υ λέ ει ο ξά-

τ ο ν σκοτώ νει.

δ ε λ φ ό ς το υ β λ έπ ο ντά ς το ν ν α διστάζει. Η

Σ τ η ν «πα ντρ ειά τ η ς Σ τα λ α χ τή ς » (1905), ο

γυ να ίκ α τ ο ν εκλιπαρεί, λ έ γ ο ν τά ς το υ ό τι είναι

π λ ο ύ σ ιο ς ν έ ο ς π α ρ α τά ει τη φ τώ χιά κοπέλα

έ γ κ υ ο ς και το π α ιδί δικό του. Α υ τ ό ς τη σ κο τώ ­

π ο υ α ποπλάνη σ ε, μη μ πορ ώ ντα ς, εξα ιτία ς

νει. Έ ξ ω α πό το σ πίτι το υ μ α ζεύ ο ν τα ι οι γειτό -

τ η ς θ έ λ η σ η ς το υ π α τέρ α του, α λλά και μη θ έ­

νοι, ρ ω τώ ντας να μ ά θ ο υ ν τ ί συνέβη. «Ο Θ ε ο ­

λ ο ν τα ς ο ίδιος, ν α τη ν πα ντρ ευτεί. Αυτή, α ­

δ ό σ η ς τ ο υ ς αποκρίθηκε: - τη ν εσ κ ότω σ ε» (σελ. 32).

πελπισ μένη, π έφ τε ι σ ε έν α π η γ ά δ ι να πνιγεί.

Σ τη «ζωή το υ χω ρ ιού» (1904) ο Δ η μ ή τ ρ η ς

Α υ τό ς, μ ετα νιω μ ένος, κατεβα ίνει σ το πηγάδι, δ ε μ έ ν ο ς μ ε έν α σκοινί, να τη σώσει. Τ η ν άλλη

μ α ρ τυ ρ ά ει σ τ ο υ ς χ ω ρ ια ν ο ύ ς και σ το ν π α τέρ α

ά κρ η το υ σκοινιού τη φ υ λά ει ο επ ισ τ ά τ η ς του.

τ η ς τ ο μ έ ρ ο ς π ο υ βρ ίσ κεται η Μ αρ γα ρ ίτα , η

Ό μ ω ς ο Γιάννης, π α λιό ς επ ισ τ ά τ η ς το υ α φ ε­

κοπ έλα π ο υ αγαπάει, μ ε το ν α ντίζηλό του, τ ο

ντικού π ο υ το ν π α ρ ά τη σ ε για τις α τιμ ίες του,

Μ άρ κο. Σ ’ αυτή τη ν π ρ ά ξ η τ ο υ σ πρ ώ χ ν ετα ι α ­

και πο υ α γα π ά τη Σταλαχτή , τ ο υ ς π α ρ α κ ο ­

π ό τ ο ν Π έτρ ο Κλάδη, για εκδίκηση, επ ειδή θί­

λουθεί. «Εκεινού το υ π ρ έπ ε ι η τιμω ρία, εκείνη

χ τη κ ε η υπ όληψ ή το υ που α ρ ν ή θ η κ ε τη ν π ρ ο ­

για τί να ζει σ τη ν ατιμία;» (σελ. 120). Ε π ιτίθετα ι

ξενιά τ ο υ γ ιου του. Τ ο υ ς τσα κώ νουν. « Ο γ έ ρ ο ­

σ το ν επιστάτη, το ν π ληγ ώ νει και κόβει το

ν τα ς (π ατέρα ς) α πό τ ο καλύβι τ ο υ ς εκ α ταρ ιό -

σκοινί. «Το ν ερ ό δ α ρ μ έ ν ο α πό τ α δ υ ο κορ μ ιά

τουν, ή θ ε λ ε να τ ο υ ς κυνηγήσει. Κα ι α κ ο ύ σ τ η ­

π ο υ βούλιαζαν, έ β ρ α σ ε και α να π ετά χ τη κ ε ω ς

κε ο πίσ ω η φω νή τ ο υ Δ η μ ή τρ η , π ο υ έλ εγ ε εκ ­

τ ο φ ρ ο χείλι κι ο φ ο ν ιά ς ε τ ή ρ α ξ ε τρ ο γ ύ ρ ο υ

δικητικά: - Εν τρ οπ ια σ τή κ α τε» (σελ. 63). Ο

το υ σ α ν ξα φ ν ια σ μ έν ο ς α πό το έρ γ ο του... - έ ­

Μ ά ρ κ ο ς δ ε ν θ α μ π ο ρ έσ ει να α π ο κ α τα σ τή σ ει

κανα κρίση», είπ ε (σελ. 120).

τη ν τιμ ή τ η ς μ ε τ ο ν α τ η ν π α ν τρ ευ τε ί γιατί, ό ­

Σ τ η ν «Αγάπη π α ρ ά ν ομ η » (1906), ο π ε θ ε ρ ό ς

π ω ς π ρ ο τίθ ε τα ι να μ α ρ τυ ρ ή σ ει κ ά π ο ιο ς χω ­

βιάζει κ α τ’ ε ξ α κ ο λ ο ύ θ η σ η τη νύφ η του. Ο γ ιο ς

ριανός, « το υς εβ ά φ τη σ ε έν α ς ν ού νο ς» (σελ.

63).

το υ α π ου σ ιά ζει φ α ντά ρο ς. Η κ οπέλα μ ένει έ ­ γ κυος. Π εθ α ίν ο ν τα ς σ τη γέννα, μ α ρ τυ ρ ά ει το

Σ τ η ν «Υπόληψ η» (1904), οι σ υ γ γ εν είς τ η ς

μ υστικ ό σ το ν παπά, για να σ ώ σ ει το μωρό, ε ­

κ ο π έλα ς εξα ν α γ κά ζο υ ν μ ε τ α ό π λα το ν π λ ο ύ ­

π ειδή φ ο βά τα ι ότι θ α τ ο σ κ ο τώ σ ο υ ν για να

σ ιο ν έο πο υ τ η ν α ποπλάνη σ ε, π ο λιο ρ κώ ντα ς

κ ουκ ου λώ σ ο υν τ ο γ εγο ν ός. Μ ό λ ις επ έ σ τ ρ ε ψ ε

τ ο σ πίτι του, ν α τ η ν πα ντρ ευτεί, ενώ σ τις «Δ υο

ο ά ντ ρ α ς τη ς, ο π α τέ ρ α ς τ ο υ « σ α ν τ ρ ε λ ό ς εμί-

α γά π ες» (1910) τ ο σ υ γ γ εν ο λ ό ι τω ν δ ύ ο γ υ να ι­

σ εψ ε α π ό το ν τόπο, και κανείς σ το Δ α φ ν ύ λ α

κών πηγ α ίν ο υ ν α δελ φ ω μ έν οι να σ κο τώ σ ο υ ν

δ εν έ μ α θ ε πια τ ι είχε α πογένει» (σελ. 175).

τ ο ν ά νθ ρ ω π ο π ο υ τ ο υ ς εντρόπια σε. Ό τ α ν

Σ τ ο δ ιή γ η μ α « Αμάρ τησ ε;» (1912), ο π α π ά ς

α υ τό ς επ ιλέγ ει να π α ν τρ ευ τε ί τη ν κ οπέλα που

μ ετα λα μ β ά ν ει μια κοπέλα, ενώ δ εν έπρεπε,

α γα π ά (η ά λλη ή τα ν π α ν τρ εμ έν η σ ε διά σ τα ση,

για τί κατά τ η ν εξ ο μ ο λ ό γ η σ η τ ο υ είπ ε π ω ς τ α

μ ε ό χι ά σπ ιλο πα ρελθόν), τ α δ ύ ο σ ό γ ια κιν­

ε ίχε μ ε έν α π α ντρ εμ ένο, μ όνο και μ όν ο για να

δ υ ν ε ύ ο υ ν να σ κο τω θο ύ ν μ ετα ξύ το υς, και μ ό ­

δ ια λύ σ ει τις υ π ο ψ ίες το υ π α τέρ α τ η ς π ο υ π α ­

νο έν α θ α ύ μ α α π ο τρ έ π ει τελικ ά το α ιμ α το κ ύ­ λισμα.

ψ ει έτ σ ι μια πιθανή τρα γω δία .

ρ α κ ο λ ο υ θ εί μ ε ά γρ υπ νο μάτι, και να α π ο τ ρ έ­

Σ τ ο «Τίμιος κ όσ μο ς» (1905), κ ά π ο ιο ς π ρ ο ­

Είνα ι χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ό π ω ς μ όν ο έν α α πό τα

σ β ά λ λει επ α ν ειλ η μ μ έ να ένα ν πολιτικό το υ α ­

δέ κ α δ ιη γ ή μ α τα τ η ς σ υλλο γή ς, μ ε τ ο ν τίτλο

ντίπαλο, σ ε έν α μ αγ αζί το υ χ ωριού, αποκαλώ -

«Κάιν» (1904) δ εν έχ ει σ χ έ σ η μ ε τ η ν έννοια

ν τα ς τ ο ν «άτιμο». Εκείνος, εννιά φ ο ρ έ ς π ρ ο ­

τ η ς τ ιμ ή ς ό π ω ς α να π τύ σ σ ετα ι σ τα υπόλοιπα.

Έ χ ε ι ό μ ω ς σ χ έ σ η μ ε τ η ν τιμιότη τα . Ο έ ν α ς α ­ δ ε λ φ ό ς α ρ ν είτα ι ν α κ λέψ ο υν τ ο

α φ εντικό

το υ ς , και τ ο υ π α ρ α δ ίδ ει τ ο κ οπ ά δ ι π ο υ το υ α ­ νήκει. Ο ά λ λ ο ς γ ια εκ δ ίκ η σ η τ ο ν σκοτώ νει. Η έ ν ν ο ια τ η ς ν τ ρ ο π ή ς σ το έ ρ γ ο το υ Θ ε ο τ ό κη έ χ ε ι δ υ ο κ ύ ρ ιες σ η μ α σ ίες . Η μ ια έ χ ε ι ν α κά­ ν ει μ ε τ ις ε ρ ω τικ ές σ χέ σ ε ις , η ά λλη μ ε τ ο κοι­ νω νικό status. Η ν τρ ο π ή π ο υ έ χ ε ι ν α κάνει μ ε τ ις ε ρ ω τικ ές σ χ έ σ ε ις έ χ ει τ ις ε ξ ή ς μ ο ρ φ έ ς : α) α π α τ η μ έ ν ο ς σ ύ ζ υ γ ο ς σ τα δ ιη γ ή μ α τ α « Π ίσ το ­ μα», «Ακόμα», « Τ ίμιος κόσ μο ς», « Α μ άρ τη σ ε» , και σ τη ν ο υ β έ λ α « Ο κατάδικος», β) κη λίδω σ η τ η ς τ ιμ ή ς α ν ύ π α ν τρ η ς κ οπ έλα ς, σ υ ν ή θ ω ς α π ό π λ ο ύ σ ιο νέο, σ τ α δ ιη γ ή μ α τ α «η ζω ή τ ο υ χω ριού», «Υπόληψ η», «Η π α ν τρ ειά τ η ς σ τα λα χτής», «Ο ι δ υ ο α γά πες», σ τη ν ο υ β έ λ α «Η τ ιμ ή και τ ο χ ρ ή μ α » και σ το μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α « Ο ι σ κ λ ά ­ βο ι σ τα δ ε σ μ ά το υς» , γ) αιμ ομ ιξία , σ το δ ιή γ η ­ μ α « Α γ ά π η π α ρά νομ η» , και σ το μ υ θ ισ τό ρ η μ α «Η ζω ή και ο θ ά ν α τ ο ς τ ο υ Κ α ρα βέλ α». Η σ εξ ο υ α λ ικ ή π α ρ ε κ τ ρ ο π ή μ π ο ρ ε ί ν α π λήξ ει τ η ν τιμ ή μ ια ς γυ να ίκ ας, είτε είνα ι π α ν τρ ε ­ μ έν η είτε είνα ι α νύπ αντρ η , ό χι ό μ ω ς ε ν ό ς ά ­ Αλεξανδρος Ίσαρης: Η περίπτυξη

ντρ α, α δ ιά φ ο ρ ο α ν είνα ι π α ν τ ρ ε μ έ ν ο ς ή α νύ ­ π α ν τρ ο ς . Ο ι σ ε ξ ο υ α λ ικ έ ς π α ρ ε κ τ ρ ο π έ ς σ το ν ά ν τ ρ α ε ίνα ι σ υ γ γ νω σ τές , ό χι ό μ ω ς σ τη γ υ να ί­ κα. Κ α ι ενώ η σ εξ ο υ α λ ικ ή π α ρ ε κ τ ρ ο π ή μ ια ς α ­ ν ύ π α ν τ ρ η ς γ υ ν α ίκ α ς π λ ήτ τε ι τ ο υ ς γ ο ν είς, τ α α δ έλ φ ια και τ ο υ ς σ υ γ γ ε ν ε ίς τη ς , μ ια ς π α ν τ ρ ε ­

ρ ία ς (εκτός, α π ό τ ο δ ιή γ η μ α «Η ζω ή τ ο υ χ ω ρ ι­ ού») ό π ο υ ο ν έ ο ς α π ο π λ α ν ά τ η φ τώ χιά κ ο π έ­ λα, και δ ε ν τ η ν π α ν τρ ε ύ ε τ α ι ό χι μ ό ν ο ή κ υρίω ς γ ια τί είνα ι φ τώ χιά, α λλά για τ ί η φ τώ χε ια τ η ς

μ έ ν η ς π λ ήτ τε ι κ υ ρ ίω ς τ ο ν ά ν τ ρ α τη ς , ενώ τ ο

τη ν τ ο π ο θ ε τ ε ί σ ε έν α κ α τώ τερ ο status, και έ ­

α ν τ ίσ τρ ο φ ο ισ χ ύ ει ελ ά χ ισ τα . Η λ έ ξ η κ ε ρ α τ ά ς

ν α ς γ ά μ ο ς μ α ζί τ η ς είνα ι π ρ ό ξ ε ν ο ς ν τρ ο π ή ς

είνα ι α ρ σ εν ικ ο ύ γ έ ν ο υ ς , χ ω ρ ίς ν α έ χ ε ι α ντί­

γ ι’ αυτόν.

σ το ιχ ο θηλυκό. Τ έλο ς, οι σ ε ξ ο υ α λ ικ έ ς π α ρ ε ­

Σ τ η ν «Τιμή και τ ο χρήμα », έ ρ γ ο το υ 1914, ο

κ τρ ο π έ ς κ ρίνο ντα ι μ ε μ εγ α λ ύ τερ η α νο χ ή γ ια

Α ν τ ρ έ α ς δ ε ν δ ισ τά ζε ι ν α π ά ρ ε ι γ υ να ίκ α α π ό

ά το μ α π λ ο ύ σ ια ή α νώ τ ερ ο υ status, ό π ω ς φ α ί­

κ α τώ τερ η σ ε ιρ ά κ αι π ιο φ τω χή, για τ ί η α γά π η

ν ετ α ι χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ά σ το μ υ θ ισ τό ρ η μ α τ ο υ

π ο υ ν ιώ θει γ ι’ α υ τή είνα ι ισ χ υ ρ ό τε ρ η α π ό τ ο ο-

Θ ε ο τ ό κ η «Ο ι σ κ λ ά β ο ι σ τα δ ε σ μ ά το υς» . Α ν τί­

π ο ιο δ ή π ο τ ε α ίσ θ η μ α ν τ ρ ο π ή ς π ο υ θ α μ π ο ­

σ τ ρ ο φ α όμω ς, υ π ά ρ χ ει μια τ ιμ ή π ο υ σ υ ν δ έ ε ­

ρ ο ύ σ ε ν α νιώ σει. Θ έ λ ε ι ό μ ω ς π ρ ο ίκ α για ν α

τα ι α π ε υ θ ε ία ς μ ε τ ο κοινω νικό sta tu s και τ ο ά ­

β γ ά λ ει τ η ν υπ ο θή κ η τ ο υ σ π ιτιού το υ, σ ύ μ β ο λ ο

τ ο μ ο π ρ έπ ε ι ν α α π ο φ εύ γ ει κ α θ ετί π ο υ θ α μ π ο ­

τ ο υ γ ο ή τ ρ ο υ τ η ς ο ικ ο γ έ ν ειά ς του.

ρ ο ύ σ ε να τ η ν πλήξει. Μ ια ζω ή π ο υ δ ε ν σ υ μ β ι­

« Ω ς κι α υ τ ό ς τ ά χ ε α ν α θ ε μ α τίσ ε ι τ α π λ ο ύ τ η

βά ζετ α ι μ ’ α υ τό τ ο status, γ ά μ ο ς μ ε ά το μ ο κα ­

και κ α θ ό λ ο υ δ ε ν τ ά χ ε ζηλέψ ει, α λ λ ο ιώ ς δ ε θ α

τ ώ τ ε ρ ο υ status, και φ υ σικ ά ο υ π ο β ιβ α σ μ ό ς

τ η ν έπ α ιρ ν ε βέβαια. Μ α δ ε ν ε π ιθ υ μ ο ύ σ ε για

α π ’ α υ τό π λ ή τ το υ ν ά μ ε σ α τ η ν τιμή.

τ ο ύ τ ο και τ ο ν ξεπ εσ μ ό »(σ ελ. 173).

Μ ε τ η ν τιμ ή π ο υ έ χ ει σ χ έ σ η μ ε τ ο κοινω νικό

Ακ όμ η , θ εω ρ ε ίτα ι ε ξ ίσ ο υ ξ ε π ε σ μ ό ς γ ια τ η ν

sta tu s κ α τα π ιά ν ετα ι ο Θ ε ο τ ό κ η ς σ τη ν ο υ β έ λ α

ο ικ ο γ έ ν ειά τ ο υ ν α δ ο υ λ έ ψ ε ι ο ίδ ιο ς σ α ν μι­

τ ο υ «Η τ ιμ ή και τ ο χ ρ ή μ α » και σ το μ υ θ ισ τ ό ρ η ­

σ θω τό ς, και κ υ ρ ίω ς η γ υ να ίκ α το υ. Τ ο π ρ ώ το

μ ά τ ο υ « Ο ι σ κ λ ά β ο ι σ τα δ ε σ μ ά το υς» . Ε μ φ α ν ί­

δ ε ν θ α τ ο α ποφ ύγει, ό τα ν η α σ τ υ ν ο μ ία θ α κα­

ζε τα ι έ μ μ ε σ α σ τα δ ιη γ ή μ α τ ά τ η ς β) κατηγ ο -

τ ά σ χ ε ι τ ο καΐκι το υ μ ε τ ο ο π ο ίο κάνει λ α θ ρ ε ­

μπόριο. Είνα ι χ α ρ ακ τη ρ ισ τικ ό α κό μη το υ αι­

και ο κ όντες Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ς Ο φ ιο μ ά χ ο ς σ το

σ θ ή μ α τ ο ς τιμ ή ς του, ότι δισ τά ζει ν α ξ ανα ζη ­

μ υ θ ισ τό ρ η μ α «Οι σ κλάβο ι σ τα δ ε σ μ ά τους»,

τή σ ε ι π ρ οίκα α πό τη σ ιό ρ α Επισ τήμη, επειδή,

έρ γ ο π ο υ α ν και εκ δ ό θ η κ ε τ ο 1922, σ το μ εγ α ­

ό τα ν έκ λεψ ε τη Ρηνιώ για να μην π α ν τρ ευ τε ί

λ ύ τ ερ ο το υ μ έ ρ ο ς είχε γ ρ α φ εί τ ο 1915-6. Α ν

κάποιον άλλο, είπε ότι δ εν θέλει προίκα. Α υ τό

και τ α οικο νομ ικ ά το υ δ ε ν π η γ α ίνο υν και τό σ ο

θ α το κάνει για λο γ α ρ ια σ μ ό το υ ο θ είο ς το υ

καλά, εξ α κ ο λ ο υ θ ε ί τ η σ π άταλ η ζω ή το υ α ρ ι­

μόνο ό τα ν σ φ ίξο υν οικονομικά τ α πράγματα.

στοκρ άτη. Και, ό τα ν δ εν μ π ο ρ εί πια να αντε-

Ακόμη, δ ε ν θέλει να σ τεφ α νω θεί α πλά και λι­

π εξ έ λ θ ει οικονομικά, α ρχίζει να δανείζεται,

τά, χ ω ρ ίς εο ρ τα σ μ ο ύ ς , τη Ρηνιώ, μια και δεν

«κρυφά, κι ό χι α πό τρ ά π εζες, για να μ η ν α ­

έχ ει χρήμα τα .

κ ουσ τεί τ ο ό ν ο μ ά του», π α ρ ά α πό το κ ο γ λύ ­

« Ν α σ τεφ α νω θεί μια νύ χ τα σ α ν μ παντίδος;

φ ους. Για τ ο ν ίδιο λόγο, για να μ η ν α κο υ σ τεί

λέει ο θ είο ς σ τη σ ιό ρ α Ε πισ τήμη. Α υ τ ό δ ε ν τ ό -

το ό νο μ ά του, ακό μη και ό τα ν μ εγα λώ νο υν

καμε κ ανένα ς σ το σπίτι μας, και ν ’ αρχινή-

υπερβο λικά τ α χ ρ έ η του, επ ιμένει να μην

σ ο υ μ ε εμείς;., και ο κ ού τα υ λ ος ο α νη ψ ό ς μου

π ο υ λ ά α πό τη ν τε ρ ά σ τια κτηματική π ερ ιο υ σ ία

ό λο εκ ή ρ υ χν ε π ο υ δ εν ή θ ελ ε προικιά. Δ ε ν ή ­

του, π ρ ο τιμ ώ ν τα ς τ ο υ ς το κ ογ λύφ ους. Κι ό τα ν

θελε, λέει, να κάμει κακή φ ιγούρα, μια φ ο ρ ά

πια έχ ο υ ν υ π ο θ η κ ευθ εί τ α πάντα, σ τερ εί τη ν

π ο υ τ ό χ ε φω νάξει» (σελ. 166).

κ όρ η το υ τ η ν Ε υλα λία α πό το ν Άλκη, τ ο ν ά ­

Η σ ιό ρ α Ε π ισ τή μ η και ο Α ν τρ έ α ς μ ετεω ρί­

ν τρ α πο υ αγαπά, π ρ ο κ ειμένο υ ν α τ η ν π α ν τρ έ­

ζο ντα ι σ υ νε χ ώ ς α νά μ εσ α σ το α ίσ θ η μ α τ η ς τι­

ψει μ ε έν α πλούσιο, α υ το δ η μ ιο ύ ρ γ η το δικη­

μής, τ η ς α γ ά π η ς και το υ σ υμφ έρ ον τος. Η σ ιό ­

γόρο.

ρα Ε π ισ τή μ η μετεω ρίζεται α νά μ εσ α σ τη φ ιλο­

Σ ’ α υτό το έρ γ ο ο Θ ε ο τ ό κ η ς σ αρ κά ζει τη ν

χ ρ η μ α τία της, και σ το α ίσ θ η μ α τ ιμ ή ς και τ η ς

πεπ αλ αιω μ ένη

α γ ά π η ς για τ η ν κόρη τη ς. Τ η ν κερδίζει η φ ιλο­

κ ουβα λά ει ο γ έ ρ ο κόντες, και π ο υ είναι υπεύ­

χρημα τία . Ο Α ν τρ έα ς μετεω ρίζεται α νά μ εσ α

θ υνη για τη ν κατα σ τρ οφ ή του, ό π ω ς η π επ α ­

σ την α γά πη το υ γ ια τη Ρηνιώ και σ τη ν ανάγκη

λα ιω μ ένη αντίληψ η π ερ ί τιμ ή ς τω ν χω ρικώ ν

τ ο υ γ ια χρήμ α τα , για να σ ώ σ ει τ η ν τιμή τ η ς οι­

α ντίληψ η

π ερ ί

τιμ ή ς

π ου

σ τα δ ιη γ ή μ α τά του, ή τα ν υπεύθυνη για τις

κογ ένεια ς βγ ά ζοντα ς τη ν υπο θή κ η α πό τ ο

φ ρ ικ α λεό τη τες π ου δια πράττονταν. Κ α ι ενώ

σ πίτι το υ και για ν α σ υ νεχ ίσ ει τ ο λα θ ρ εμ π ό ρ ιο

τ α υψ η λά κοινω νικά σ τρ ώ μ α τα είναι τ ό σ ο

χ ω ρ ίς να α να γκ ά ζεται να δα νείζετα ι σ ε υψ ηλό

π ρ ο σ κ ο λ λ η μ έν α σ ε μια α ντίληψ η π ερ ί τιμ ή ς

επιτόκιο α πό τ ο υ ς το κ ογ λύφ ους. Τ ο ν κερδίζει η α νάγκη το υ για το χρήμα.

σ υ ν δ εμ έν η ς μ ε το status το υς, έχ ο υ ν μια α ρ ­ κετά χ α λ α ρ ή αντίληψ η ό σ ο ν α φ ο ρ ά τη ν τιμή

Α π ’ ό λα τ α πρόσω πα, μόνο η Ρηνιώ σ τέκ ε­

π ο υ έχ ει σ χ έ σ η μ ε τη σεξουα λική αγωγή.

τα ι α τα λ ά ν τευτη σ τη ν α γά πη τη ς. Σ τ ο τέ λ ο ς

Μ π ο ρ ε ί ο Ο φ ιο μ ά χ ο ς να θλίβετα ι π ο υ η κόρη

θ α επ ιλέξει να α να θρ έψ ει μ όνη τ η ς το πα ιδί

το υ έφ υ γε μ ε τ ο ν π λ ο ύ σ ιο φίλο τη ς, για τί ξ έ ­

της, α νύπ αντρ η τη ν

κοινωνική

μητέρα, α ντιμ ετω πίζο ντας κατακραυγή, π α ρ ά

να π α ­

ρει ότι α υ τό ς δ εν θ α τη ν παντρευτεί, ο Β α λσ ά μ η ς όμω ς, κ α τα δικα σ μ έν ο ς σ ε θ άνατο α π ό α ­

ν τρ ευ τ εί τ ο ν ά ντρ α πο υ αγαπά, α φ ού διαπι­

νία τη

σ τώ νει ότι η α γά πη το υ δ ε ν είνα ι τ ό σ ο δυνα τή

γυ να ίκ α το υ να τ ο ν α π α τά μ ε τ ο ν Γιώ ργη, τ ο

ό σ ο η δική της.

γιο το υ Ο φ ιομ άχο υ, κ α θ η μερινά μ π ρ ο σ τά σ τα

αρρώ στια,

α νέχετα ι τη ν Αιμ ιλία τη

Μ ε το σ τό μ α τ η ς ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς κ αταγ γέλ­

μάτια του. Μ ε βά ση βέβ αια τ η ν αντίληψ η π ερ ί

λει κ άπ ο ιες π επ α λ α ιω μ έν ες α ντιλήψ εις π ερ ί τιμής: « Ή θ ελ ε ν α μ ’ είχε καθ ισμ ένη σ τη ν κα­

τιμή ς, πο υ ισ χύει τ ό σ ο σ τα α νώ τερ α ό σ ο και

ρέκλα, για να κάνω τη ν κυρά, μή π ω ς κι ε-

φ ε ρ θ ή κ α μ ε πιο πριν, ο Ο φ ιο μ ά χ ο ς δ εν έχ ει

ξ ευ τελιζό το υ νε τ ’ ό νο μ ά του, γιατί οι γυ να ίκ ες

σ τα κ ατώ τερ α στρώ ματα, και σ τη ν ο π οία α να ­ κ ανένα π ρ ό β λ η μ α π ο υ ο γ ιο ς το υ τ α έχ ει με

το υ σπιτιού το υ ή τα ν ε μ α θ η μ έ ν ες ν α μη

μια π α ντρ εμ ένη . Α π ε ν α ν τία ς χαίρεται, ελ π ίζο ­

δουλεύουνε. Τι σάπιες, τ ι σ κο υ ρ ια σ μ έν ες ιδ έ­

ν τα ς ότι μ ετά το θ άνατο το υ ά ντρα τ η ς ο γ ιο ς

ες! Γ ι’ α υτό και η φτώ χεια τ ο ν κατέβαλε» (σελ.

157).

το υ θα π α ν τρ ευ τε ί τ η ν π λ ο ύ σ ια χ ή ρ α και θα

Τις ίδιες σ κο υ ρ ια σ μ έν ες ιδ έ ες κ ουβα λά ει

χ ή ρ α ό μ ω ς αυτή, π α ρ α σ υ ρ μ έν η α πό το ερ ω τι­

τ ο ν βγάλει από τ α ο ικονομικά το υ α διέξο δα . Η

κό τ η ς πά θο ς, ο ξυ μ έ ν ο υ π ερβο λικά α πό τη

σ τα νιά τα τ ο υ είχε τσ α κ ώ σ ε ι τ η Μ αρ ία , μ ικρό

σ τέρ η σ η , κ α θ ώ ς ο Γ ιώ ρ γ η ς έχ ει π ά ψ ε ι π ια ν α

κ ο ρ ίτσ ι τό τε, ν α α ιμ ο μ ιχ τεί μ ε τ ο ν ξ ά δ ελφ ό

α ντα π ο κ ρίνετα ι σ το ν έ ρ ω τά τη ς, θ α “α π ο π λ α ­

τη ς, ε ξ ο ρ γ ισ μ έ ν ο ς τ ώ ρ α π ο υ βρ ίσ κει μια δ ια ­

ν ή σ ε ι” τ ο ν π λ ο ύ σ ιο δικηγόρ ο, τ ο ν ά ντ ρ α τ η ς

φ ο ρ ετική Μ αρ ία , θ α σ π ρ ώ ξ ει τ η ν κόρ η τ η ς

Ε υλα λίας, τ η ς κ ό ρ η ς το υ Ο φ ιομ ά χ ο υ, χ ω ρ ίς

τ η ν Α μ α λ ία σ ε α ιμ ο μ ιξία μ ε τ ο ν ξά δ ελ φ ό τη ς.

αυτό, ό π ω ς σ χο λιά σ α μ ε, ν α έχ ει μ εγά λη επ ί­

Θ α φ ρ ο ν τίσ ει βέβ α ια ώ σ τε ν α ειδ ο π ο ιη θ ο ύ ν οι

π τω σ η σ τη ν τ ιμ ή και τ ω ν δ ύ ο .Έ χ ε ι ό μ ω ς επ ί­

γ ο ν είς και ν α τ ο υ ς κ ά ν ο υ ς τσ α κω το ύς. Ο Γιάν-

π τω σ η σ τα οικο νομ ικ ά τ η ς ο ικο γέν εια ς τω ν

νης, ο π α τέρ α ς, μ ετά τ η ν α π οκ άλ υψ η σ χο λ ιά ­

Ο φ ιο μ ά χ ω ν κ αθ ώ ς ο δ ικ η γ ό ρ ο ς θ α τ ο υ ς π α ­

ζει: «Η Α μ α λ ία έκ α νε κακό μ ο ν α χά τ ο υ ε α υ το ύ

ρ α τ ή σ ει σ τη ν τύ χ η το υ ς. Έ τ σ ι η θ υ σ ία τ η ς

τη ς. Θ α ’π α ίρ νε έν α π λ ο ύ σ ιο τ ο υ χ ω ρ ιο ύ μ α ς

Ε υ λ α λ ία ς π ή γ ε χαμένη.

ή α π ό ά λλο χω ριό. Τώ ρα, δ ευτερ ω μ έν η , θα

Σ τ α δ ύ ο ε π ό μ εν α και τ ε λ ευ τ α ία έ ρ γ α το υ Θ εοτόκ η, η δ ρ ά σ η π υ ρ ο δ ο τ είτ α ι ό χι τ ό σ ο από τη ν α ντίληψ η π ε ρ ί τ ιμ ή ς π ο υ έχ ο υ ν οι ή ρ ω έ ς

π ά ρ ε ι έν α κατώ τερο, έν α φ τω χόνε, για τί έ χ α ­ σ ε τ η ν π ρ ώ τη τιμ ή τη ς » (σελ. 153). Τ ο ό τι η α ίσ θ η σ η τ η ς τιμ ή ς ,σ τα τε λ ευ τ α ία

του, ό σ ο α π ό το σ εξ ο υ α λ ικ ό π ά θ ο ς και τ ο

έρ γ α το υ Θ εοτόκ η , δ ε ν έ χ ει πια τ ό σ ο κατα ­

σ υμφ έρ ον. Σ τ ο ν «Κατάδικο», ο Π έ τ ρ ο ς Π έπ-

λυτικ ό χ α ρ α κ τή ρ α σ τη δ ρ ά σ η ό σ ο το σ ε ξ ο υ α ­

π ο ν α ς κ α τηγ ο ρ ε ί τ ο ν Τ ο υ ρκόγιαννο, τ ο ν α γνό

λικό π ά θ ο ς μ όν ο το υ, μ π ο ρ εί ν α ε ρ μ η ν ευ θ ε ί

θ ρησ κ ε υ ό μ εν ο , ό τι π ο λ ιο ρ κ ε ί τ η γυ να ίκ α το υ

μ ε τη μ εγ α λ ύ τερ η α σ τικ ο π ο ίη σ η τ η ς κοινω ­

αφ εντικο ύ του, το υ Γιώ ργη Α ρ ά θ υ μ ο υ . Σ τ ό ­

ν ία ς π ο υ ο δ ή γ η σ ε σ ε μια μειω μ ένη αντίληψ η

χ ο ς το υ είνα ι ν α τ ο ν διώ ξει τ ο α φ εντικό του, ε ­

π ε ρ ί τ ιμ ή ς α κό μη και σ τα α γ ρ οτικά π ερ ιβ ά λ­

π ειδ ή ο Τ ο υ ρ κ ό γ ια ν ν ο ς ε ίχ ε υ π ο π τε υ θ ε ί τις

λοντα, π ο υ δ ε ν ο δ η γ ο ύ σ ε πια σ τα φ ο β ε ρ ά ε ­

σ χ έ σ ε ις π ο υ είχε ο ίδ ιος μ ε τη γυ να ίκ α το υ

κείνα δ ρ ά μ α τα τ ιμ ή ς π ο υ π ερ ιγ ρ ά φ ει σ τα

Α ρ ά θ υ μ ο υ . Α υ τ ό ς π ρ ά γ μ α τι τ ο ν διώ χνει. Στη

«κορφ ιάτικα διη γ ή μ α τά » του, τ α π ε ρ ισ σ ό τε ρ α

σ υ νέ χ εια ο Π έ π π ο ν α ς σ κο τώ νει τ ο ν Αρ ά θ υ μ ο ,

γ ρ α μ μ έ ν α γ ύ ρ ω σ το 1905, μ ε κορυφ αίο, α π ’

κ αι κ α τηγ ο ρ ε ί το ν Τ ο υρ κό για ν ν ο για τ ο φόνο.

α υτή τ η ν άποψ η, τ ο φ ρ ικια στικό «Π ίστομα»,

Ο Τ ο υ ρ κ ό γ ια ν ν ο ς σ τη φ υ λακή κ η ρ ύττει τ η μ ε ­

γ ρ α μ μ έ ν ο τ ο 1898.

τά ν ο ια σ τ ο υ ς ά λ λ ο υ ς φ υ λακ ισ μ ένους. Η τιμή, α ν και δ εν πρ ω τα γ ω ν ισ τεί σ ’ α υ τό

Η Κέρ κ υρα , βέβαια, βρ ίσ κετα ι σ τις π α ­ ρ υ φ έ ς τ ο υ Μ εσ ο γ εια κ ο ύ χώ ρ ο υ, σ ε σ τεν ή

τ ο έργο, είνα ι ό μ ω ς π α ρ ο ύ σ α . Σ τ η ν α ίσ θ η σ η

σ χ έ σ η μ ε τ ο ν δ υτικό π ο λιτισ μ ό λό γ ω τ η ς ενε-

τ ιμ ή ς τ ο υ Α ρ ά θ υ μ ο υ α π ο β λ έπ ει ο Π έπ π ο ν α ς

τικ ή ς και σ τη σ υ νέ χ εια τ η ς α γγλ ικ ή ς κ ατοχής.

για ν α δ ιώ ξει τ ο ν Το υρ κό γιαννο , ό τα ν τ ο ν κα­

Έ τ σ ι η α κα μψ ία τ η ς α ίσ θ η σ η ς τ ιμ ή ς και ν τρ ο ­

τη γ ο ρ ε ί ό τι γ υ ρ ο φ έ ρ ν ει τη γυ να ίκ α του.

π ή ς π ο υ χ α ρ α κ τη ρ ίζ ει τ ο υ ς μ εσ ο γ εια κ ο ύ ς

Σ τ ο «Η ζω ή και ο θ ά ν α τ ο ς το υ Κ α ρα βέλ α »

π λ η θ υ σ μ ο ύ ς ά ρ χ ισ ε π ρ ώ τα εκ εί να υποχω ρεί.

π ρ ω τα γ ω ν ισ τή ς είνα ι και π ά λι τ ο σ εξο υ α λικ ό

Κ α ι ο Θ ε ο τ ό κ η ς, ε υ ρ ω σ π ο υ δ α γ μ έ ν ο ς κ αθ ώ ς

π ά θ ο ς και τ ο σ υμφ έρ ον. Ο Κ α ρ α β έλ α ς, έν α ς

ήταν, κατάγ γειλε α υ τή τ η ν ακαμψ ία, σ υ μ β ά λ ­

ξ ε μ ω ρ α μ έ ν ο ς γ έ ρ ο ς , π ο λ ιο ρ κ ε ί ερ ω τικ ά τη

λ ο ν τα ς και α υ τό ς σ τη ν υ π ο χώ ρ η σ ή τη ς. Και

Μ αρ ία , τη γυ να ίκ α το υ Γιά ννη Στα τή ρ η . Α υ τή

α ν και ο μ ο υ σ ο υ λ μ α ν ισ μ ό ς σ τις εκ είθ εν τ η ς

κάνει π ω ς α ντα π ο κ ρίνετα ι σ τα α ισ θ ή μ α τ ά

Μ ε σ ο γ ε ίο υ χ ώ ρ ε ς μ π ο ρ εί ν α α π ο τ ελ ε ί α κό μη

το υ, για ν α το ν π είσ ε ι ν α τ ο υ ς γ ρ ά ψ ε ι τη ν π ε ­

έν α α ντίβ α ρ ο σ ’ α υτή τη ν υ π ο χώ ρ η σ η, η ο ­

ρ ιο υ σ ία το υ μ ε α ντά λ λα γμ α ν α τ ο ν γ η ρ ο κ ο μ ή -

π ο ία εν ισ χ ύ ετα ι α π ό μια κοσ μο π ο λίτικ η εξά -

σουν, μια και είνα ι άτεκνος. Μ ό λ ις βέβ α ια

π λ ω σ η τ ο υ δυτικο ύ πο λιτισμ ο ύ, κυρίω ς μ ε τ α

υπ ο γ ρ α φ ο ύ ν τ α σ υμβό λα ια , α λλά ζει τακτική.

μ έσ α μ α ζικ ή ς εν η μ έρ ω σ η ς , οι θ ύ λ α κ ες σ το υ ς

Ο γ έ ρ ο ς Κ α ρ α β έλ α ς, α ντιμ ετω π ίζο ντα ς τη ν

ο π ο ίο υ ς οι κοινω νικοί α νθ ρ ω π ο λ ό γ ο ι μ π ο ­

ά ρ ν η σ ή της, τ η ν π ερ ιφ ρ όν η σ η , τ η ν κ ορ οϊδία

ρ ο ύ ν ν α α νιχν ε ύ σ ο υ ν α κ ό μ η μια π α ρ ό μ ο ια α ­

και τ ο ν κ ατατρ εγ μ ό, θ α α υ το κ τ ο ν ή σ ει σ το τ έ ­

καμψ ία σ τη ν α ίσ θ η σ η τ ιμ ή ς και ντρ οπ ή ς, π ε ­

λος. Κι εδ ώ ε π ίσ η ς θ ίγο ντα ι ζη τ ή μ α τα τ ιμή ς. Ο

ρ ιορ ίζον τα ι α ρκετά.

Κ α ρ α β έλ α ς δ ια δ ίδ ει ό τι τ α έχ ει μ ε τ η Μ αρία. Αυτή, α γα να κτισ μένη, το ν βρίζει. Α υ τ ό ς , πο υ

ΜΠΑΜΠΗΣ ΔΕΡΜΙΤΖΑΚΗΣ

ΜΑΝΟΛΗΣ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΣ: Τό Χρονικό της Βεργίνας. Πρώτη γνωριμία ΑΓΓΕΛΟΣ ΔΕΛΗΒΟΡΡΙΑΣ: Αναπολώντας τά βιώματα μιας άλλης εποχής ΚΩΣΤΑΣ ΓΕΩΡΓΟΤΣΟΠΟΤΛΟΣ: Ή αφή πού έβλεπε ΧΡΤΣ. ΣΑΑΤΣΟΓΛΟΤ-ΠΑΛΙΑΔΕΛΗ: Γιά τόν Μανόλη ’Ανδρόνικο (1919-1992) ΚΛΕΙΤΟΣ ΚΤΡΟ ΐ: ’Ονείρων άπατηλότερα * Μέρες του Άγιου Σεπτέμβρη ΝΙΚΟΣ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ-ΓΚΙΚΑΣ: Διαβάζοντας τόν Καβάφη ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ: Καβάφης- ή Ιστορία ώς ειρωνεία ΝΙΚΟΣ Α. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ (μετ. Μαρία Φωστιέρη): Όλο τό γιασεμί τοΰ κόσμου ΑΝΔΡΕΑΣ ΥΦΑΝΤΗΣ (είσ. Άλέκος Φασιανός): Έκθεσις συλλήφεως, ψυλακίσεως καί έκτελέσεως τοΰ Κωνσταντίνου Υφαντή, ετών είκοσι ΑΝΤΩΝΗΣ ΦΩΣΤΙΕΡΗΣ: Τά σπίτια ΒΑΣΩ ΠΑΠΑΝΤΩΝίΟΥ: Γιά τη Μαρία Κάλλας καί τόν Ίβο Πογκορέλιτς ΚΩΣΤΑΣ ΤΑΧΤΣΗΣ (είσ. Πέγκυ Ζουμπουλάκη): « Ή ιδιότυπη ελληνική άνθρωπιά...» ΑΛΕΞΗΣ ΜΠΙΣΤΙΚΑΣ: Ή τελευταία μέρα ΚΑΓΙΕΤΑΝ ΚΟΒΙΤΣ (μετ. Λόισκα Άβαγιανοϋ): Mon pere * Μαύρη προσευχή ΤΑΣΟΣ ΚΟΡΦΗΣ: Οί άγγελοι * Σπουδή σώματος * Μιά πυρκαϊά ΔΗΜΗΤΡΑ X. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ: Τό παραμύθι τοΰ παιδιού καί τοΰ γλάρου ΓΙΩΡΓΗΣ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗΣ: Προτομές ηρώων * Ένας τυφλός στό μουσείο ΜΙΓΚΟΥΕΛ ΤΟΡΓΚΑ (μετ. Μαίρη Λεοντσίνη): Μανταλένα

ή κλεψύδρα Ρούλα Κακλαμανάκη, Θανάσης Θ. Νιάρχος, Φωτεινή Τσαλίκογλου, Γιώργος Μαρκόπουλος, Γιολάντα Πέγκλη Ή κρίση τοΰ θεάτρου (άπό τόν Γιάννη Βαρβέρη) 'Η κρίση τοΰ βιβλίου (άπό τούς Άλέξη Πανσέληνο, Τζίνα Πολίτη) Έξ όνυχος: Τ. Γκρίτση-Μιλλιέξ, Θ. Δ. Φραγκόπουλος, Νατάσα Χατζιδάκι, Κώστας Κουλουφάκος, Όρέστης Άλεξάκης, Λέανδρος Πολενάκης, Γιάννης Βαρβέρης, Γιώργος Ν. Μανιώτης, Γιώργος Μολυβίδης, Γρηγόρης Σίμος, Έραη Λάγκε, Άγγελος Φωκάς, Τάκης Παυλοστάθης Σχέδια καί ζωγραφική του Θανάση Μάκρη

γενάρηςφλεβάρης 95

Μ |

^ ^

δρχ. 700

I«άσε Μελωδία.

ΑΛΚΗ ΖΕΗ ΑΛΚΗ ΖΕΗ

Η μωβ ομπρέλα ΚΕΔΡΟΣ · ΚΑΤΩΦΛΙ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

Η μωβ

Ο ι μεγάλοι και τα παιδιά. Δυο κόσμοι μακρινοί, σχεδόν απλησίαστοι. Με τους δικούς τους νόμους και τις δικές τους αλήθειες' ο καδένας. Πώς, λοιπόν, να καταλάβουν οι μεγάλοι ότι μια μωβ ομπρέλα μπορεί να κάνει τη φαντασία των παιδιών να καλπάζει αχαλίνωτη;

α Κ εδρο Σ ΤΟ ΠΑΙΔΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ