Τεύχος 338

Συνέντευξη με τον Αντρέα Μήτσ<

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ Μ αυρομιχάλη 39, Τηλ. 3601956, 3610445 πειδή πολλές βίαιε; συζη­ τήσει; έχουν γίνει και τόνοι μελάνη; έχουν χυθεί σε Ελ­ λάδα και Κύπρο για το Κυ­ πριακό. Επειδή το ζήτημα αυτό απο­ τελεί ένα ανοιχτό πεδίο διαμάχη; που θέτει με σύγχρονους όρου; το πρό­ βλημα του πατριωτισμού, του εθνικι­ σμού, του σωβινισμού, του διεθνι­ σμού, τη; αλληλεγγύη; και τη; αυτο­ διάθεσης. Επειδή η ίδια η καθημερι­ νότητα αποδεικνύει ότι, όσο κι αν το ζήτημα υποβαθμίζεται, τόσο πιο έ­ ντονα καθημερινά προβάλλει, βάζο­ ντας σε πραγματικά διλήμματα, φο­ ρείς, κόμματα, οργανώσεις, κυβερνή­ σει; και άτομα. Επειδή η καταστρο­ φή και ο ξεριζωμό; 200.000 Ελλήνων τη; Κύπρου και η ουσιαστική διχοτό­ μηση του νησιού, ήταν η ώρα τη; α­ λήθεια; για σύμπαντα τον Ελληνι­ σμό. Επειδή ο συγγραφέα; του βι­ βλίου αυτού φαίνεται να πιστεύει ότι το Κυπριακό αποτελεί ένα σημείο κλειδί για την ερμηνεία τη; σύγχρο­ νη; ελληνική; πραγματικότητας, ένα σημείο στα οποίο δοκιμάζονται οι α­ πόψεις και η ευαισθησία τον καθενό; μα; με τον πιο απόλυτο τρόπο, γι’ αυ­ τό, επιχειρεί συστηματικά, να παρου­ σιάσει, αναδείξει και αναλύσει τα βα­ θύτερα και ουσιαστικότερα αίτια που συγκροτούν το Κυπριακό και τον συ­ γκεκριμένο ρόλο των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων σε Ελλάδα και Κύπρο σε όλη την μέχρι σήμερα δια­ δρομή.

Ε

ΣτιςΕκδόσειςΚασιανιύη ΤΟ ΚΡΑΉΚΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ

ΔΗ Μ Η ΤΡΗ Σ ΝΟΛΛΑΣ

0 Τύμβος κοντά σιη θάλασσα ΤΟ ΚΡΑΤΙΚΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΚΑΜΠΑΡΔΩΝΗΣ

Η Στενωπός m υφασμάτων Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Κ Α Σ Τ Α Ν ΙΩ Τ Η — Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα —

ΕΥΓΕ ΝΙΑ Φ Α Κ Ι Ν Ο Υ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

ΠΑΥΛΟΣ Μ Α Τ Ε Σ Ι Σ

Π

α

Ή

ύ

λ

ο

ς

μ η τ έ ρ α

Μ

ά

το υ

τ

ε

σ

ι ς

σ κ ύ λο υ

Μυθιστόρημα ΤΡΙΛΚΟΕΤΗ flPQTH ΕΚΛΟΧΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ =

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα = ■

ΑΝΤΩΝΗΣ ΣΟΥΡΟΥΝΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ = =

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα = -

Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Ξ Α Ν Θ Ο Υ Λ Η Σ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ ! =

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα = = !

Ε

Κ

Δ

Ο

Σ

Ε

Ι

Σ

Γ

Α

Β

Ρ

Ι

Η

Λ

Ι

Δ

Η

Σ

N E L L Y ’S Ε Ν Α Β Λ Ε Μ Μ Α ΣΕ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ ΤΟ Μ Ε Σ Ο Π Ο Λ Ε Μ Ο

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ

Φ ΙΝ Ε Α Σ ΑΕ. - Α ριστοτέλους 95 - Αθήνα 1 0 4 3 4 Τ ηλ. 8 8 .3 7 .6 9 6 F a x 8 8 .3 2 .5 6 6

Ε

Κ

Δ

Ο

Σ

Ε

Ι

Σ

ρ-

Γ

Α

Β

Ρ

Ι

Η

Λ

Ι

Δ

Η

Σ

Π

Ο

Ι

Η

Σ

Η

ΕΞΑΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ

Π

Ο

Ι Η

Σ Η

ΕΞΑΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΤΕΪΧΟΣ3-ΑΝΟΕΗ1994

ΕΛΕΝΗ ΒΑΚΑΛΟ: Τό θαύμα T.S. ELIOT: Τό 'Ερωτικό Τραγούδι τοϋ I. "Αλφρεδ Προύφροχ HAROLD BLOOM: Τό σπάσιμο της φόρμας (Μετάφραση: Γιάννης Π. Σκαρπέλος) ΝΑΣΟΣ ΒΑΓΕΝΑΣ: Ποιήματα CZESLAWMILOSZ: ’Επιλογή ποιημάτων (Μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός - Άντώνης Μαχρυδημήτρης) ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΖΙΟΒΑΣ: Ή ποιητική τής ένοχης καί τό υλοιό σθένος των λέξεων ΖΕΦΗ ΔΑΡΑΚΗ: Ποιήματα ΑΝΝΑ ΑΧΜΑΤΟΒΑ: Ρέκβιεμ (Μετάφραση: Κατερίνα Άγγελάχη-Ρούχ) ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΛΤΣΟΣ: Τό Δωρο-Άδωρο τοϋ ποιήματος ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΛΑΝΑΣ: Ποιήματα ENRIQUE MOLINA: Επιλογή ποιψάτων (Μετάφραση: Τάσος Δενέγρης) ΚΩΣΤΑΣ ΣΤΕΡΓΙΟΠΟΤΑΟΣ: Ή διατάραξη τοϋ παραδοσιακά! στίχου ΑΘΗΝΑ ΠΑΠΑΔΑΚΗ: Ποιήματα HART CRANE: Ή Μοντέρνα Ποίηση (Μετάφραση: Χάρης Βλαβιανά;) ΑΝΤΡΕΑΣ ΤΖΟΤΡΑΚΗΣ: Ποιήματα

Κυκλοφορεί το 3ο τεύχος

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ ...Προωθούν το καλό β ιβ λίο ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ.: 3607744

ΑΠΑΝΤΑ ΓΙΑΝΝΗ ΣΚΑΡΙΜΠΑ Το Βατερλώ δύο γελοίων (ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ)

Οι εκδόσεις Ν ΕΦ ΕΛ Η επανεκδίδουν ολόκληρο το έργο του μεγάλου Χαλκιδαίου συγγραφέα σε νέα μορφή και με επιμέλεια της φιλολόγου Κατερίνας Κωστίου. Σ τις νέες εκδόσεις το κείμενο του έργου συνοδεύεται με κατατοπιστικό σημείωμα της επιμελήτριας, κριτικογραφία με τις κυριότερες κριτικές που έχουν γραφεί για το κάθε έργο, σημειώσεις και γλωσσάρι. Ε π ίσ η ς κ υ κ λο φ ο ρ ο ύ ν

0 ΜΑΡΙΑΜΠΑΣ ΤΟ ΣΟΛΟ ΤΟΤ ΦΙΓΚΑΡΩ ΤΟ ΘΕΙΟ ΤΡΑΓΙ £o2)S5> ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ ...Προωθούν

το

ελληνικό

β ιβλίο

ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ. 3607744

ΞΕΝΗ 1 9 7 9 -1 9 9 4 .

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Δ εκ α π έν τ ε χ ρ ό νια

Ν εφ έλη

Απουλήιος

Νόρμαν Μαίηλερ

Τζόυς Κάρολ Όουτς

Ο ΧΡΤΣΟΣ ΓΑ Ι ΔΑΡΟΣ

ΟΙ ΣΚΛΗΡΟΙ ΔΕΝ ΧΟΡΕΥΟΥΝ

ΑΔΕΣΠΟΤΑ ΠΑΙΔΙΑ

Μπορίς Βιάν

Γκαμπριόλ Γκαρσία Μάρκες

Αρθούρος Ρεμπώ

ΘΑ ΦΤΤΣΩ ΣΤΟΤΣ ΤΑΦΟΤΣ ΣΑΣ ΑΣ ΑΡΧΙΣΕΙ Η ΜΟΤΣΙΚΗ

Βίτολντ Γκομπρόβιτς ΟΙ ΜΑΓΕΜΕΝΟΙ

Η ΚΗΔΕΙΑ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΜΑΜΑ

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΜΑΤΙΑ ΓΑΛΑΖΙΟΥ ΣΚΥΛΟΥ ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΑΘΕΡΟΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΡΩΤΑ Η ΑΦΗΓΗΣΗ ΕΝΟΣ ΝΑΥΑΓΟΥ

Πιόρ Ντριε Λα Ροσόλ ΟΙ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΤΕΡΚ ΡΑΣΠΕ

Ουίλιαμ Σάρογιαν

Ναντίν Γκόρντιμερ 0 ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ

Τόνι Μόρισον

ΜΕ ΛΕΝΕ ΑΡΑΜ

Γκράχαμ Γκρήν

ΑΓΑΠΗΜΕΝΗ ΤΖΑΖ

Μπρούνο Σούλτς

ΕΝΑ ΟΠΛΟ ΓΙΑ ΠΟΤΛΗΜΑ ΟΡΙΑΝ ΕΞΠΡΕΣ Ο ΕΠΙΤΙΜΟΣ ΠΡΟΞΕΝΟΣ

ΤΑ ΜΑΓΑΖΙΑ ΤΗΣ ΚΑΝΕΛΑΣ

Ρόμπερτ Μούζιλ ΤΡΕΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΔΕΣΜΟΙ

Σταντάλ, Μπαλζάκ, Φλωμπέρ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

Μαίρη Γουεμπ ΤΟ ΑΚΡΙΒΟ ΦΑΡΜΑΚΙ Η ΑΛΕΠΟΤΔΙΤΣΑ ΕΠΤΑ ΓΙΑ ΕΝΑ ΜΥΣΤΙΚΟ

Έρμαν Έσσε ΝΤΕΜΙΑΝ Ο ΛΥΚΟΣ ΤΗΣ ΣΤΕΠΑΣ ΣΙΝΤΑΡΤΑ Ο ΒΡΟΧΟΠΟΙΟΣ

Σάουλ Μπελοου

Σταντάλ

ΟΙ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΟΣΜΠΥ

ΤΟ ΡΟΖ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΣΙΝΟ

Ραφαέλ Μπιγεντού

Αύγουστος Στρίνμπεργκ

ΟΙ ΝΥΧΤΕΣ ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ ΠΙΟ ΟΜΟΡΦΕΣ ΑΠ · ΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΣΑΣ ΦΥΛΑΞΟΥ ΑΠΟ ΤΗ ΓΛΥΚΑ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑ ΣΥΓΝΩΜΗΣ ΠΕΡΑΣΤΕ ΚΑΙ ΚΛΕΙΣΤΕ ΤΗΝ ΠΟΡΤΑ

ΟΙ ΔΑΝΕΙΣΤΕΣ

Αντρει Ταρκόφσκι ΜΑΡΤΥΡΟΛΟΓΙΟ ΣΜΙΛΕΥΟΝΤΑΣ ΤΟ ΧΡΟΝΟ

Καρολίν Τινέ

Τζον Ίρβινγκ

Χόρχε Λούις Μπόρχες

ΘΕΑ ΣΤΟΝ ΩΚΕΑΝΟ

ΤΟ ΚΤΙΡΙΟ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΑΜΜΟΥ

Αντρόα Ντε Κάρλο

Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

ΔΥΟ ΑΠΟ ΔΥΟ

ΑΝΤΑ Ο ΓΗΤΕΥΤΗΣ

Κατρίν Κλεμάν ΧΙΟΥΡΡΕΜ Ο ΜΑΥΡΙΤΑΝΟΣ ΤΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ

Γκυστάβ Φλωμπόρ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ Α λ ντο υ ς Χ άξλεϋ

Χόρμαν Οΰνγκαρ

ΚΙΤΡΙΝΟ ΚΡΟΟΥΜ

Η ΤΑΞΗ

ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΠΟΛΛΑ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΑ

...Και άλλα 100 αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας με την σφραγίδα της Νεφόλης

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Ν Ε Φ Ε Λ Η

. . . Π ρο ω θο ύ ν το κ α λ ό β ιβ λ ίο ΑΣΚΛΗΠΙΟΤ 6 - ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ. 3639962

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ 1979-1994. Δεκαπέντε χρόνια Νεφέλη Δημήτρης Πετσετίδης

Νάνος Βαλαωρίτης

Γιώργος Καρυπίδης

ΑΠ' ΤΑ ΚΟΚΚΑΛΑ ΒΓΑΛΜΕΝΗ (Μυθιστόρημα)

ΠΡΩΤΑΘΛΗΤΗΣ ΚΑΤΑΔΥΣΕΩΝ (Διηγήματα)

ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ (Διηγήματα)

Η ΖΩΗ ΜΟΤ ΜΕΤΑ ΘΑΝΑΤΟΝ ΕΓΓΤΗΜΕΝΗ. (Διηγήματα)

Σωκράτης Καψάσκης ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟ ΧΑΜΟΓΕΛΟ (Μυθιστόρημα)

ΕΠΙΛΟΓΟΣ ΣΤΑ ΧΙΟΝΙΑ (Διηγήματα)

Νίκος Βασιλειάδης ΑΓΑΘΟΣ (Μυθιστόρημα) ΑΓΗΜΑ ΤΙΜΩΝ (Νουβέλα)

ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣ ΧΩΡΙΟ ΤΣΗ ΖΑΚΥΘΟΣ (Μυθιστόρημα)

Γ. Φ. Πιερίδης Ο ΚΑΛΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΛΛΟΙ (Διηγήματα)

Γιάννης Σκαρίμπας

Νατάσα Κεσμέτη

Βερονίκη Δαλακούρα ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΤΟΤ ΤΕΛΟΤΣ (Νουβέλα)

Νίκος Δήμου ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΙΧΑΗΛ ΒΟΔΑ ΣΤΗΝ ΣΤΡΟΤ (Μυθιστόρημα) ΤΟΛΜΗΡΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ (Διηγήματα) ΠΑΡ' ΟΛΑ ΑΤΤΑ (Πεζά κείμενα) ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΤΟΤ ΚΑΤΣΩΝΑ (Πεζά κείμενα) ΛΙΣΤΕΣ (Σημειωματάρια ζωής) ΜΙΚΡΑ ΒΗΜΑΤΑ (Χρονογραφήματα)

ΤΟ ΑΙΩΝΙΟ ΡΟΛΟ Ι· (Διηγήματα)

Λουκάς Κοΰσουλας

ΜΑΡΙΑΜΠΑΣ (Μυθιστόρημα) ΤΟ ΣΟΛΟ ΤΟΥ ΦΙΓΚΑΡΩ (Μυθιστόρημα)

ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΥΡΑ ΜΑΤΙΑ (Πεζογραφήματα)

ΤΟ ΘΕΙΟ ΤΡΑΓΙ (Μυθιστόρημα)

Ηλίας Κουτσοΰκος

ΤΟ ΒΑΤΕΡΛΩ ΔΥΟ ΓΕΛΟΙΩΝ (Μυθιστόρημα)

ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΝΑ ΝΙΚΟΥΣΑΝ ΟΙ ΚΟΚΚΙΝΟΙ (Διηγήματα)

Νίκος Λαδάς ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ (Ημερολόγιο)

Θωμάς Μανόπουλος

Έρση Σωτηροπούλου ΕΟΡΤΑΣΤΙΚΟ ΤΡΙΗΜΕΡΟ ΣΤΑ ΓΙΑΝΝΕΝΑ (Νουβέλα)

Βασίλης Τσιαμπούσης

Η ΠΑΟΛΑ ΤΟΥ ΡΙΟ (Διηγήματα)

Η ΒΕΣΠΑ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΕΠΑΡΧΙΑΚΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ (Διηγήματα)

ΤΟ ΚΑΡΑΜΟΣΑΛΙ (Μυθιστόρημα)

Χρήστος Χαρτοματσίδης ΤΟ ΠΑΛΙΟ ΚΤΙΡΙΟ (Διηγήματα)

Αντρεας Μήτσου

Ανέστης Ευάγγελου ΤΟ ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΠΕΖΑ (Διηγήματα)

Κατερίνα Ζαρόκωστα ΤΟΜΕΚ (Διηγήματα)

Ο ΧΑΡΤΟΠΑΙΚΤΗΣ ΕΧΕΙ ΦΟΒΗΘΕΙ (Διηγήματα)

Δημήτρης Νόλλας Η ΝΕΡΑ Ι ΔΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑ (Νουβέλα) ΠΟΛΥΞΕΝΗ (Διηγήματα)

Μανώλης Ξεξάκης

Τόλης Καζαντζής ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ (Διηγήματα)

ΠΟΥ ΚΟΥΚΟΣ; ΠΟΥ ΑΝΟΙΞΗ; (Μυθιστόρημα)

ΜΑΤΑΙΟΤΗΣ ΜΑΤΑΙΟΤΗΤΩΝ (Διηγήματα)

Βασιλική Παπαγιάννη

Μαλβίνα Κάραλη ΤΑ ΚΟΡΙΤΣΙΑ ΣΤΗ ΣΑΒΑΝΑ (Νουβέλα)

ΚΥΡΑΝΩ (Μυθιστόρημα)

Νίκος Χουλιαράς ΖΩΗ, ΤΗΝ ΑΛΛΗ ΦΟΡΑ (Μυθιστόρημα) Ο ΛΟΥΣΙΑΣ (Μυθιστόρημα) ΤΟ ΑΛΛΟ ΜΙΣΟ (Διηγήματα) ΜΠΑΚΑΚΟΚ (Διηγήματα) ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΑΚΡΥ ΧΕΙΜΩΝΑ (Διηγήματα)

Όμηρος Πέλλας ΣΤΑΛΑΓΚ VIC (Μυθιστόρημα)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ ...Π ροωθούν το ελλη νικ ό β ιβ λ ίο ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ.: 3607744

Η ΜΕΣΑ ΒΡΟΧΗ (Διηγήματα)

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ 1979-1994. ΔΕΚΑΠΕΝΤΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΕΦΕΛΗ Θ ρασύβουλος Γεωργιάδης ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ

Κρίστοιρερ Σ μ ω λ ΜΟΥΣΙΚΗ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Μετάφρ.: Δημήτρης Θέμελης

Μετάφρ.: Μιχάλης Γρηγορίου

Μ ιχάλης Γρηγορίου ΜΟΥΣΙΚΗ Γ ια παιδιά και για έξυπνους μεγάλους

Μ ανώλης Κ αλομοίρης Η ΖΩΗ ΜΟΥ ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΗ ΜΟΥ 'Οττο Κ άρολυ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ Μετάφρ.: Τρισεύγενη Καλοκυρη

Ά α ρ ω ν Κ όπ λα ντ ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΦΑΝΤΑΣΙΑ Μετάφρ.: Μιχάλης Γρηγορίου

Ά ν ν α Μ αγκνταλενα Μ πάχ ΤΟ ΜΙΚΡΟ ΧΡΟΝΙΚΟ Μετάφρ.: Τατιάνα Κωνσταντινίδη

Π άουλ Μπέκερ Η ΟΡΧΗΣΤΡΑ Μετάφρ.: Μιχάλης Γρηγορίου

Ίρ βιν Στάμπλερ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΤΗΣ POP, ROCK και SOUL Μετάφρ.: Κ. Λυμπέρης - Β. Δουβίτσας

Ιγκόρ Στραβίνσκυ ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ Μετάφρ. Μιχάλης Γρηγορίου

Γιάννης Φ ιλόπ ου λος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΛΤΦΩΝΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ _ . ____ Γ ιάννης Φ ιλοπ ου λος ΡΩΣΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΛΥΦΩΝΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

Τ ζω ν Μ πλάκινγκ Η ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ • ΜΟΥΣΙΚΟΤΗΤΑΣ

Ο υμπέρτο Φιόρι ΤΖΟ ΧΙΑ, ΓΟΤΝΤΥ ΓΚΑΘΡΥ, ΜΠΟΜΠ ΝΤΥΛΑΝ

Μετάφρ: Μιχάλης Γρηγορίου

Ιστορία του λαϊκού τραγουδιού των ΗΠΑ Μετάφρ.: Νέλλη Γκανά

Ερικ Σ άλτσμαν ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ Μετάφρ.: Γιώργος Ζερβός

Κ ώ στας Χατζηδουλής ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΤΣΑΝΗΣ Η ζωή και το έργο του

Ληο Σμιθ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΥΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ Μετάφρ.: Ν. Σαββάτης - Κ. Θεοφιλόπουλος

Κ ώ στας Χατζηδουλής ΡΕΜΠΕΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ No 1

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ ...Π ροω θούν το κ α λ ό β ιβ λ ίο ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6 - ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ. 3607744

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 1979-1994. ΔΕΚΑΠΕΝΤΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΕΦΕΛΗ Μανώλης Ανδρόνικος Ο ΠΛΑΤΩΝ ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΗ Εμμανουήλ-Γεώργιος Βακαλό ΟΠΤΙΚΗ ΣΥΝΤΑΞΗ

Μωρίς Μερλώ-Ποντύ Η ΑΜΦΙΒΟΛΙΑ ΤΟΥ ΣΕΖΑΝ ΤΟ ΜΑΤΙ ΚΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ

Μετάφρ.: Κυρ. Σταμέλος

Γιώργος Μουρελος ΘΕΜΑΤΑ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Γιώργος Μουρελος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΔΥΝΑΤΟΥ Μονρόε Μπέρντσλεϋ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΩΝ ΘΕΩΡΙΩΝ

Εμίλ Βεραρεν ΡΕΜΠΡΑΝΤ Μετάφρ.: Π. Βερνάρδος

Δανιήλ ΕΠΙΛΟΓΗ ΑΠΟ ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 1973-1985 Αγάπη Ευαγγελίδη ΧΟΡΟΙ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ Στέλλα Θεοδωράκη ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΕΣ Βασίλι Καντίνσκυ ΓΙΑ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ

Μετάφρ.: Αλέχα Μουρίκη

Μετάφρ.: Δημοσθένης Κούρτοβικ Επιμέλεια: Παύλος Χριστοδουλίδης

Τσεζαρε Μπράντι ΑΡΚΑΔΙΟΣ Ή ΠΕΡΙ ΓΛΥΠΤΙΚΗΣ Μετάφρ.: Σπύρος Ηλιόπουλος

Νιζίνσκυ ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΤΟΥ

Μετάφρ.: Μηνάς Παράσχης

Πάουλ Κλεε ΤΑ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑ 1898-1918

Μετάφρ.: Βερονίκη Δαλακούρα

'Ερβιν Πανόφσκι ΜΕΛΕΤΕΣ ΕΙΚΟΝΟΛΟΓΙΑΣ

Μετάφρ.: Γιώργος Κεντρωτής

Ρίτσαρντ Κράους ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ

Μετάφρ.: Ανδρέας Παππάς

Γιάννης Παπάς ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΖωρζΠεγε Η ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

Μετάφρ.: Γ. Σιδηρόπουλος - Μ. Καχαβούλια

Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα Ο ΡΟΝΤΕΝ ΚΑΙ Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΕΧΝΗ Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα ΜΠΑΟΥΧΑΟΥΖ Νίκη Λοϊζίδη Ο ΥΠΕΡΡΕΑΛΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΕΧΝΗ Νίκη Λοϊζίδη Ο ΤΖΙΟΡΤΖΙΟ ΝΤΕ ΚΙΡΙΚΟ ΚΑΙ Η ΣΟΥΡΕΑΛΙΣΤΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Νίκη Λοϊζίδη 0 ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΜΙΝΩΤΑΥΡΟΥ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ Νίκη Λοϊζίδη ΑΠΟΓΕΙΟ ΚΑΙ ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΗΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Μετάφρ.: Άλχης Χαραλαμπίδης

Τζαφφε - Ρότερς Η ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ Μετάφρ.: Άλχης Χαραλαμπίδης

Λόρα Τσάπμαν Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Μετάφρ.: Ανδρέας Λαπούρτας κ,ά. Επιμέλεια: Παύλος Χριστοδουλίδης

Ε. Φοσιγιόν Η ΖΩΗ ΤΩΝ ΜΟΡΦΩΝ Μετάφρ.: Αφροδίτη Κούρια

Πήτερ Φούλερ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ Μετάφρ.: Ηρώ Καναχάχη

Ν

Ε

Φ

Ε

Λ

...Π ρ ο ω θ ο ύν το κ α λ ό β ι β λ ίο ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6 - ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ.: 3607744

Η

τα βιβλία της «γνώσης» g j j |n E Z O

n ^ U

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ • • • • • • • •

Το όνομα του ρόδου Επιμύθιο στο «Ό νομα του ρόδου» Το εκκρεμές του Φουκώ Κήνσορες και θεράποντες Δεύτερο Ελάχιστο Ημερολόγιο Ο υπεράνθρωπος των μαζών Τα όρια της ερμηνείας Τέχνη και κάλλος στην Αισθητική του Μεσαίωνα

\S 5 S S \

ΜΙΓΚΕΛ ΝΤΕ ΘΕΡΒΑΝΤΕΣ • Παραδειγματικές Νουβέλες Πρώτος τόμος: ΗΤσιγγανοπούλα Δεύτερος τόμος: Η δύναμη του αίματος ΑΝΑΤΟΑΙ ΡΙΜΠΑΚΟΦ • Τα παιδιά από το Αρμπάτ Πρώτος τόμος: 1987, 1990 Δεύτερος τόμος: 1987, 1991 • Το '35 και τα άλλα χρόνια Πρώτος τόμος Δεύτερος τόμος: Φόβος

ΜΠΕΝ ΟΚΡΙ Ο αδηφάγος δρόμος ΜΕΣΑ ΣΕΛΙΜΟΒΙΤΣ Ο Δερβίσης και ο θ άνατος ΛΟΥΙ-ΦΕΡΝΤΙΝΑΝ ΣΕΛΙΝ Από τον έναν πύργο ο άλλος Τ Α NTAA Αναμνήσεις εγωτισμού ΤΖΕΖΟΥΑΛΝΤΟ ΜΠΟΥΦΑΛΙΝΟ Τα ψέματα της νύχτας

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31.106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21· 194

ΔΙΑΒΑΖΩ: Α. Μεταξά 26, Αθήνα-1 0 6 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315 FAX: 33.01.315

ΠΛΑΙΣΙΟ

ΧΡΟΝΙΚΑ

16

Τεύχος 338 22 Ιουνίου 1994

Μ Ο Λ Ε ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ Γράφουν οι: Τιτίκα Δημητρούλια (Τ.Δ.), Δημήτρης Τσατσούλης (Δ.Τ.), Γιάννης Μπασκόζος (Γ.Μ.) και Η ρα­ κλής Παπαλέξης (Η.Π.) Επιμέλεια: Ηρ. Παπαλέξης

σι

Ποίηση

Ή

Αλέξη Σταμάτη: Αρχιτεκτο­

νική χώρων Γράφει: ο Γ. Πετρόπουλος δγ

Κώστα

Τιμή: Λρχ. 700 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπόνησιώτη, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Αθανασία Σπάθή Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Καλλιτεχνική επιμέλεια: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία-Ηλεκτρονική ΣελιδοποίησηΦΰ.μς-Μοντάζ: LEGATO Ε.Π.Ε., Χαλκοκονδύλη 9 (πλ. Κάνιγγος), τηλ.: 33.02.055-56 Fax: 36.48.223 Εκτύπωση: Γιώργος Τσιροβασίλης, Παλαιός Καβάλας 38, τηλ.: 59.87.678 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε. Κεντρική διάθεση: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνιη9 τηλ. 237.463

18 19 21

25

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο Α ντρέας Μήτσου μιλάει στον Ηρακλή Παπαλέξη

Καροΰσου:

Ψυχή

μου διάσπαρτη

Η Α ΓΟΡΑ ΤΟ Υ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠ Ο ΡΤΑ Ζ Δέκα χρόνια δραστηριότη­ τας του Σ.Ε.Λ.Κ.Α. Γράφει ο Α. Ανεστίδης

Ποίηση

Γράφει: ο Γ. Πετρόπουλος

Δ ε λ τ ίο 39 45

Βιβλιογραφικό δελτίο Κριτικογραφία

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Ο ΔΗ ΓΟ Σ ΒΙΒΛΙΩΝ

48

Πεζογραφία Λώρενς Ντάρελ: Το χαμόγε­

34

λο του Ταό

Γ. Μπασκόζος: Στις απαρχές του αστικού μυθιστορήματος Μ. Γ. Μερακλής: Το νεοελ­ ληνικό αστικό μυθιστόρημα

Γράφει η Νίκη Κώτσιου

27 30

Γεωργία Λαδσγιάννη: Εθνι­ κό ή κοινωνικό μυθιστόρη­ μα; Ζητούμενα της πεζογραφικής ανανέωσης στο Θεοτοκά και τον Τερζάκη

Ποίηση Τάσου Κόρφη: Εγκώμια Γράφει η Γιολάντα Πέγκλη

Λαογραφία Δέσποινας Δαμιανού: Παρα­

^3

Αλεξάνδρα Θαλάσση: Η θρησκευτικότητα- και το εθνι­ κιστικό καταφύγιο στον μετα­ πολεμικό Τερζάκη.

Ελένης Καπαρουνάκη:

Πλ

Πνευστά και κρουσστά

'

Λ ίνα Λυχναρά: Ο μύθος της μητέρας - πόρνης στον Γιούγκερμαν του Μ. Καραγάτση

μύθια της Χίου Γράφει ο X. Σακελλαρίου

32

Δοκίμιο Γράφει: η Ν ένα Κοκκινάκη

33

Δοκίμιο Κώστα Τσιρόπουλου: Τελι­

κά κείμενα β . Κανονισμός βίου. Γράφει: η Ε λένη Χωρεάνθη

36

Περιοδικό

Ναυπλιακά Ανάλεκτα Γράφει: ο Ν. Λ. Φορόπουλος

φιλοσοφία - δοκίμιο I

ι εκδόσεις Πόλις προκαλούν αίσθηση με τα π ρ ώ τα τους κιόλας βιβλία, δύο σημαντικότατα κείμενα του ευρω παϊκού διαφωτισμού. Η επιλογή τω ν κειμένων του Βολταίρου α π ο το Φιλοσοφικό Λ εξι­ κό και τις Φ ιλοσοφικές Επιστολές (Μτφρ. Α. Δημητρίου. Πρόλογος Π. Μουλλάς. Αθήνα, 1994. Σελ. 118) δεν είναι καθόλου τυχαία: αναδεικνύει το π νεύμ α ελευθεροφροσύνης π ο υ χαρακτήριζε τον μεγάλο δια­ φ ω τιστή, π α ρ ' όλες τις αντιφάσεις του, αλλά και το ιδιαίτερο εκλαϊ­ κευτικό του τάλαντο, πολύτιμο για τη διάδοση τω ν ιδεών του διαφ ω ­ τισμού. Το Δοκίμιο με θέμα το γούστο (Μτφρ. Α. Δημητρίου. Πρόλο­ γος Π. Μουλλάς. Αθήνα, 1994. Σελ. 127) του Μ οντεσκιέ α π οτελεί το μοναδικό λήμμα π ο υ ο θεμελιωτής της πολιτικής επιστήμης έγραψε στην Εγκυκλοπαίδεια, το οποίο παρέμεινε ημιτελές. Είναι αξιοσημεί­ ω το ότι το γούστο, εν προκειμένω, αναφέρεται σε μια αισθητική αντί­ ληψη της πρα γμ ατικότητας στο σύνολό της, της λεπτομέρειας, της καθημερινότητας, γεγονός π ο υ καθιστά α π ολύ τω ς σύγχρονο το κεί­ μενο του Μοντεσκιέ - να το συγκρίνουμε με τη Σημειολογία της Καθη­ μερινής ζωής. Και στα δύο κείμενα προτίθενται κατατοπιστικότατες εισαγωγές, ενώ η μετάφραση του Α. Δημητρίου είναι εξαιρετική. Ευχόμαστε οι εκ­ δόσεις «Πόλις» να συνεχίσουν να επιδεικνύουν την ίδια συνέπεια και υπευθυνότητα και στις επόμενες εκδοτικές του ς α πόπειρ ες. Τ.Δ.

ελληνική πεζογραφία εταθανάτια έκδοση οκτώ διηγημάτων του Τόλη Καζαντζή, του π ρ ό ω ­ ρα χαμένου Θεσσαλονικιού πεζο γρ άφ ου , με τίτλο Μ αταιό της μ αται­ οτήτων, πραγμ ατοποίησαν οι εκδόσεις Νεφέλη (Αθήνα, 1994. Σελ.

160) εκ τω ν οποίω ν τα δύο είναι ανέκδοτα και επομένω ς δεν διαθέj ι τουν, πιθανώ ς, την τελική μορφή π ο υ θα τους έδινε ο συγγραφ έας * * τους αν ζούσε. Ο κτώ αφηγήματα, λοιπόν, ακόμη α π ό α υ τά π ο υ ο Κα­ ζαντζής αποκαλούσε «κομπολογάτους αυτοχειριασμούς» και π ο υ τον καθιέρωσαν ω ς έναν α π ό τους σημαντικότερους πεζογρ άφ ου ς μας. Την έκδοση προλογίζει η σ ύντροφ ος του συγγραφ έα Φάνη Κισκήρα -Καζαντζή. Δ.Τ.

---------------- χρονικά 17

κινηματογράφος

ι

£ η ισ η μ ά ? σ α ς

όποιοι θα επιμένουν π ά ν τ α για να μας θυμίζουν ότι οι διανο­ ούμενοι υ πάρχουν για να α γαπ ο ύν και να σκέφτονται και όχι να περιφ έρουν τα γαλλικά και το π ιάνο τους σ τα τοκ-σόου. Ο Ν. Κολοβός, εραστής του κινηματογράφου, διακονεί εκεί στο Βόλο, τη θεωρία και κριτική του κινηματογράφου σε μια μονα­ χική πορεία, ό π ω ς οι άλλοι γράφ ουν ποιήματα. Στο π α ρ όν βι­ βλίο του Δ οκίμια θεω ρίας και κριτικής, ποιητική μιας άλλης πραγματικότητας (Αθήνα, Καστανιώ της, 1993. Σελ. 243) αναμετριέται με τ α μεγάλα θέματα της 7ης τέχνης έτσι ό π ω ς μας απασχόλησαν τις τελευταίες δεκαετίες. Η γλώσσα, οι νέες τεχνολογίες, η κρίση της κριτικής και οι «γκουρου» δύο διαφ ο­ ρετικών εποχώ ν, Γκοντάρ και Κισλόφσκι, είναι μερικά α π ό τα θέματά του. Γ.Μ.

λεξικό

Ε

να σημαντικό κενό καλύπτει το Σύγχρονο Ελληνο-ιαπωνικό Λεξικό, ένα έργο του οποίου οι τεχνικές και οικονομικές δυσκολίες έκδοσης είχαν αναγκάσει τον δημιουργό του Βασίλη Κορακιανίτη να αναστέλλει ε π ί σειρά ετώ ν τη δημοσίευσή του. Χωρίς να θέλω να μεμψιμοιρώ μπ ροστά στο επίτευγμα, για τ α ελληνικά δεδομένα, αυ τής της έκδοσης (Αθήνα, Καστα­ νιώτης, 1993. Σελ. 397) πισ τεύ ω π ω ς τ ο π α ρ ό ν λεξικό στερεί­ ται κάποιας οικονομίας ω ς π ρ ο ς τη διάταξή του, μη ακουλουθώ ντας τις οικογένειες τω ν λέξεων, ενώ θα θεωρούσα πολύτιμη μια εισαγωγή για τον τρ ό π ο «ανάγνωσης», κάτι π ου συναντάμε σ τα περισσότερα λεξικά πολύ περισσότερο γνω ­ στώ ν γλωσσών α π ό την ιαπωνική. Π αρατήρησα ακόμη ότι οι συντομογραφίες π ο υ πα ρατίθενται στην αρχή είναι ελλιπείς. Είναι κρίμα ό ταν η ουσία του εγχειρήματος είναι πολύτιμη να δημιουργούνται ατέλειες στον τ ύ π ο της έκδοσης. Δ.Τ.

παιδικά ιάσημη Αγγλίδα σ υγγραφ έας και εικονογράφος παιδικών βι­ βλίων η Jill M urphy στη σειρά βιβλίων με ήρωες αρκουδάκια, επιχειρεί Μ ια βόλτα στο φεγγάρι (Μτφρ. Ρ. Ρώσση - Ζάί'ρη. Αθήνα, Ρώσσης, 1994. Σελ. 40. Δρχ. 800) με αστροναύτη στο φανταστικό διαστημόπλοιο ένα ανυπάκουο, αλλά ονειροπόλο μικρό αρκουδάκι. Η επιτυχία τω ν βιβλίων της J.M. οφείλεται στις διασκεδαστικές περ ιπ έτειες της καθημερινής ζω ής τω ν ηρώων της, στο χιούμορ και στην πα ραστατική εικονογράφηση, στοιχεία π ο υ βοηθούν τ α μικρά πα ιδιά να αντιληφθούν το ρόλο και την αξία της οικογένειας στην εποχή μας. Η.Π.

□ «Ολοκληρώνονται ot ανασκαφές του Μετρά στην Πλατεία Συντάγματος χαι η εικόνα της άγνωστης αρχαίας Αθήνας με νέα στοιχεία...». («ΤΑ ΝΕΑ», 8.6.94) □ Αν το σχεφτείτε... Για να λύ­ σουμε ένα πρόβλημα τη ς σύγ­ χρονης πόλης -το χυκλοφοριακόχαταφύγαμε στην αρχαία πό­ λη...

Q

Λοιπόν - αν το προεκτείνουμε λίγο - ίσως στο βάθος αυτής της πόλης μάς περιμένουν να τις ξαναανακαλύψουμε χαι κάποιες αξίες χρήσιμες για τα προβλή­ ματα της ζωής μας. Όπως π.χ. το μέτρο.

□ Γ ι’αυτό κι εμείς προτείνουμε: Όπου συναντάτε τη λέξη «με­ τρά» να τη διαβάζετε «μέτρο». Π .χ. «Το μέτρο θα δώσει μια ανάσα στην Αθήνα». Θα ναι μια καλή αρχή... □Q

Λοιπόν -επανερχόμαστε- το Σαββατοκύριακο οι θάνατοι από ναρκωτικά είναι περισσότεροι.

□α Κι όμως η Κυριακή είναι μια μέρα ελευθερίας... □α ... που μπορούμε να πλησιά­ σουμε τον εαυτό μας, να ζωντα­ νέψουμε τα ενδιαφέροντά μας, να ξανασμίξουμε με τους δικούς μας...

□□

... να ξαναδώαουμε μια ευκαι­ ρία α’όποιους και α’ό,τι εγκαταλείψαμε. αα Την Κυριακή μπορεί να πέσει ο σπόρος νέων καταστάσεων για όλη την εβδομάδα, για όλη μας τη ζωή. Λ.

ιΛ

j A

y o

p

ο β,βλ ο

c x Τ ο ν -

ο Ό

Ο

Ο Ο Ο

ο ο ο ο ο ο ο

Αριστοτέλης - Αθ. Βαγιονάκης - Αθ. Γκοβόστης - Αθ. Γκρίτσης-Γεωργιάδης - Καλλιθέα. Ιανός - θεσσ. Κεντρί - Λαμία. Κρομμύδας - Χίος. Λέσχη του Βιβλίου - Θεσσ. Λοξίας - Θεσσ. Ελευθερουδάκης - Αθ. Ενδοχώρα - Αθ. Εξαρχόπουλος - Αθ. Εστία - Αθ. Μεθενήης - Πάτρα. Πλαίσιο - Ρέθυμνο. Πειράίκή Φωλιά - Πειραιάς. Σάχης - Νέα Σμύρνη. Σύγχρονη Εποχή - Αθ. Φιλιππότης - Αθ. Χνάρι - Αθ.

| Ζ Α Τ Ε Λ Η Ζ .: Κ α ι μ ε το φ ω ς το υ λ ύ κ ο υ ε π α ν έ ρ χο ν τα ι |

Κ Α Σ Τ Α Ν ΙΩ Τ Η Σ

Α λ φ α β η τά ρ ι Ν Ε Α Σ Υ Ν Ο Ρ Α

| Ζ Ω Γ Ρ Α Φ Ο Υ Λ.: Η α γά π η ά ρ γη σ ε μ ια μ έρ α Α Λ Ε Ξ Α Ν Δ Ρ Ε Ι Α Μ Ε Ρ Κ Ο Υ Ρ Η Μ.: Γ ε ν ν ή θ η κ α Ε λ λ η ν ίδ α Ζ Α Β Ρ Α Ν Ο Σ |

Σ Ο Υ Ρ Ο Υ Ν Η Σ Α : Ο χ ο ρ ό ς τ ω ν ρ ό δ ω ν Κ Α Σ Τ Α Ν ΙΩ Τ Η Σ

| Τ Α Τ Σ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Π .: Η π ρ ώ τη ε μ φ ά νισ η Ε Σ Τ Ι Α | Φ Α Κ ΙΝ Ο Υ Ε.: Η Μ ε ρ ό π η ή τα ν το π ρ ό σ χ η μ α Κ Α Σ Τ Α Ν ΙΩ Τ Η Σ | Ο Υ Ο Λ Ε Ρ Ρ.Τ.: Ο ι γ έ φ υ ρ ες το υ Μ ά ν τισ ο ν Ω Κ Ε Α Ν ΙΔ Α | Α Σ Ε Ν Α N T.: Μ ια γυ ν α ίκ α χ ω ρ ίς ό ν ο μ α Ω Κ Ε Α Ν ΙΔ Α Σ Τ Ρ Ι Γ Α Σ Θ .: Π α γ κ ό σ μ ιο ι ε ν τ ο λ ο δ ό χ ο ι 2 ος τ ό μ ο ς Ν Ε Α Θ Ε Σ Ι Σ | Α λ φ α β η τά ρ ιο : Τ α κ α λ ά π α ιδ ιά Τ Ο Υ Μ Π Η Σ Ε Σ Κ ΙΒ Ε Λ Λ .: Σ α ν νερ ό γ ια ζεστή σ ο κ ο λ ά τα Ω Κ Ε Α Ν ΙΔ Α Β Ο Υ Τ Υ ΡΑ Σ Δ.: Α π α ντα 1ος τόμος Δ Ε Λ Φ ΙΝ Ι

Δύο Διήμερα Εκπαιδευτικού Προβληματισμού και μία Έκθεση Ελληνικών Αναγνωστικών του Σ.Ε.Λ.Κ.Α. α. Αγωγή Υγείας: Διδακτικές Προ­ σεγγίσεις, β. Λαϊκός Πολιτισμός και Σχολείο, γ. Ελληνικά Αναγνωστικά Ιθ' και Κ' αιώνα. Σύλλογος Εκπαιδευτικών Λει­ τουργών του Κολλεγίου Αθη­ νών (Σ.Ε.Λ.Κ.Α.) γιορτάζοντας δέκα χρόνια δραστηριότητας εκδόσεις, συνέδρια και εκθέσεις (1983-1993), οργάνωσε στο Θέα­ τρο του Κ.Α., στο Ψυχικό, δύο διή­ μερα εκπαιδευτικού προβληματι­ σμού. Το πρώτο είχε θέμα: Αγωγή Υγείας - Διδακτικές προσεγγίσεις. Σ’ αυτό, έβδομο στη σειρά των ετήσιων διήμερων του Σ.Ε.Λ.Κ.Α., έγινε μια προσπάθεια να αντιμετω­ πιστούν τα καυτά θέματα της υγεί­ ας των μαθητών μας ως αντικείμε­ να διδακτικής στα σχολεία μας. Στο διήμερο αυτό παρουσιά­ στηκαν οι εξής εισηγήσεις: I. Της Κ. Σώκου, Κοινωνιολόγου του Ινστιτούτου Υγείας Παιδιού, Η αγωγή υγείας στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Ένα πείραμα σε σχο­ λείο της Δανίας, 2. του Ι.Ν. Μπασλή, Δίρ. Φ., Καθηγητή του Κ.Α., Η αγωγή υγείας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, 3. του Κρ. Βιολάρη, Διευθυντή Δευτεροβάθμιας Εκπαί­ δευσης της Αν. Αττικής, Η εκπαί­ δευση των εκπαιδευτικών στην αγωγή υγείας, 4. της Κρ. Κοκολάκη FADEL, Καθηγήτριας στο Κ.Α., Τα εποπτικά μέσα στην αγωγή υγείας, 5. της Αγγ. Βελέντζα-Μαρί-

0

Δέκα χρόνια δραστηριότητας του Σ.Ε.Λ.Κ.Α. νου, Παρέδρου Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, Η Διατροφή, 6. του I. Χρυσοβούλου, Καθηγητή Φυσικής Αγωγής στο Κ.Ψ., Αθλητισμός και αγωγή υγείας. Μια αμφίδρομη σχέση, 7. του Π.Γ. Μπιλάλη, Παι­ διάτρου, Η ευθύνη του σχολείου απέναντι στο κάπνισμα, 8. του Γιάννη Λιάπα, Επίκουρου Καθηγη­ τή Π.Α., Ουσιοεξάρτηση και πρό­ ληψη και 9. της Ελ. Βαλάσση Αδάμ, Διευθύντριας Κοινωνικής σε Παιδιατρικής στο Ινστιτούτο Υγεί­ ας Παιδιού, Σεξουαλική αγωγή. Το δεύτερο, όγδοο στη σειρά των ετήσιων διήμερων του Σ.Ε.Λ.Κ.Α., είχε θέμα: Λαϊκός πο­ λιτισμός και σχολείο. Στο διήμερο αυτό, που οργανώθηκε με την κα­ θοδήγηση του καθηγητή κ. Μ. Μερακλή, έγινε, μια προσπάθεια να ξαναθυμηθούμε το λαϊκό πολιτι­ σμό και να δούμε πώς αυτός μπο­ ρεί να προβληθεί στο σχολείο σή­ μερα και να διδαχτεί. Στο διήμερο αυτό ακούστηκαν οι ακόλουθες εισηγήσεις: Του I. Μ. Μερακλή, Καθηγητή Πανεπιστη­ μίου Αθηνών, Η λειτουργικότητα της παράδοσης σήμερα, 2. του Φ.

I. Κακριδή, Καθηγητή Πανεπιστη­ μίου, Αρχαία Ελληνική Γοαμματεία και Λαογραφία, 3. του Αλέξη Πολί­ τη, Καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης, Ο κόσμος του δημοτικού τραγουδιού, 4. του Επ. Μπαλούμη, Δρ. Φ., καθηγητή στο Peerce College, Η ηθογραφία ανάμεσα στη λαογραφία και τη λογοτεχνία, 5. του Γρ. Βασδέκη Καθηγητή στο Κ.Α., Νεοελληνικό παραμύθι, ένα αιωνόβιο είδος, 6. του Β. Πούχνερ Καθηγητή του Πανεπιστημίου

Αθηνών, Ο Καραγκιόζης και η παι­ δευτική του διάσταση, 7. της Ελέ­ νης Μπεγλίτη-Σπαθάρη, Το λαογραφικό μουσείο και η παιδαγωγι­ κή, 8. του Γ. Γαλάντη, Διευθυντή του «Διαβάζω», Λαϊκά δρώμενα και θεατρικός αυτοσχεδιασμός, 9. της Μαγδ. Ζωγράιρου-Τζωρτζή, Η λαϊκή χορευτική παράδοση στην εκπαίδευση, και 10. της Δεσπ. Μπογδάνη -Σουγιούλ, Καθηγήτριας στο Κ.Α., Δημοτικό λαϊκό τραγούδι και σχολείο. Και στα δύο διήμερα, ύστερα από τις εισηγήσεις κάθε μέρας, ακολούθησε γόνιμη συζήτηση των ακροατών με τους εισηγητές, που κάλυψε απορίες και παρατηρή­ σεις, και στο τέλος κάθε διήμερου η Οργανωτική Επιτροπή συνόψισε τα συμπεράσματα καταγράφοντάς τα. Ο Σ.Ε.Λ.Κ.Α. ανέλαβε να εκδώσει τα πρακτικά των δύο αυτών τε­ λευταίων διήμερων εκπαιδευτικού προβληματισμού που οργάνωσε, στη σειρά των πρακτικών των έξι διήμερων που προηγήθηκαν, ως παραρτήματα 7 και 8 της περιοδι­ κής του έκδοσης «Απόψεις». Στο πλαίσιο του εορτασμού εξάλλου των δέκα χρόνων πολπιστικών του δραστηριοτήτων, ο Σ.Ε.Λ.Κ.Α. οργάνωσε στο φουαγιέ του θεάτρου του Κ.Α. Έκθεση Αναγνωστικών του Ιθ' και του 1C αι­ ώνα, από τη συλλογή του Παιδα­ γωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκ­ παίδευσης του Α.Π.Θ. (Καθηγητής κ. Χρ. Λ. Τσολάκης) και κυκλοφό­ ρησε και κατάλογο όλης της σει­ ράς των ελληνικών αναγνωστικών.

Αδαμάντιος Ανεστίδης

Ο ρ χά ν Π αμούκ

Το σ π ίτ ι τ η ς α μυθιστόρημα ΝΤΡΠΕΡΟ ΑΓΚΟΛΛΙ Η άνοδος και π πτύοη του συντρόφου Ζάλο

Μ αξ Γκαλλό

Ο έρ ω τα ς στα χ ρ ό ν ια τ η ς μ ο ν α ξ ιά ς μυθιστόρημα

Μ ΟΜ , s r s iV νπκλοφ °Ρ ησα Ν τρ ιτερ ό Α γκόλλι

Η ά ν ο δ ο ς κ α ι η πτώ σ η τ ο υ σ υ ν τ ρ ό φ ο υ Ζ ύλ ο μυθιστόρημα Π ρ ό λ ο γ ο ς : Α ντώ νη ς Σ α μ α ρ ά κ η ς | ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε. Εμμ. Μπενόκη 16, 106 78 Αθήνα ΤηΑ·: 36.31.078, Fax: 36.28.950 |

Κόψτε το απόκομμα και ταχυδρομήστε το στην παρακάτω διεύθυνση, για να σας στείλουμε το Γενικό Κατάλογο των εκδόσεών μας: Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε ΒΑΛΤΕΤΣΙΟΥ 14 10680 ΑΘΗΝΑ (ΤΗΛ: 3638362, FAX: 3628950) Ονοματεπώνυμο Διεύθυνση................................................................................................................................................

Πόλη ...................................................................................... Τ.Κ......................................... Επάγγελμα.................................................. Ηλικία (διαβαζο ίουν. ·

Αντρέας Μήτσου: Ο χαρτοπαίκτης έχει φοβηθεί Γιατί και το τέταρτο βιβλίο σας με διηγήματα; Αυτό αποκλείει στο άμεσο μέλλον να γράψετε ένα Αντρέας Μήτσου γράφει διηγήματα. μυθιστόρημα; Και το τέταρτο βιβλίο του, συλλογή Αφορμή γι’ αυτό το ερώτημα αποτέλεσε το πρώτο διηγημάτων, με τίτλο «Ο Χαρτοπαίκτης διήγημα «κυνικοί εραστές», στο οποίο φαντάζο­ μαι ότι πρέπει να αντισταθήκατε για να μην του έχει φοβηθεί» (Αθήνα, Νεφέλη, 1993. δώσετε μυθιστορηματική δομή. Σελ. 208) φανερώνει τη γόνιμη εμμονή του στο είδος, έχοντας πλέον κατο­ Μ ΟΥ φαίνεται ότι μόλις μορφοποιηθεί το έργο, ο χυρωθεί στις συνειδήσεις των αναγνωστών καλλιτέχνης νιώθει την ίδια έκπληξη που δοκι­ αλλά και της κριτικής, ως ένας από τους πιο μάζει η μητέρα στην αναγνώριση του νεογνού και ταλαντούχους διηγηματογράφους της γενιάς του φύλου του. του■σε μιά εποχή, μάλιστα, «θραυσμάτων και Υποστηρίζω, δηλαδή, πως αυτή η μορφοποίη­ αποσπασμάτων» όπου το μυθιστόρημα, το ση προκύπτει μάλλον ερήμην του δημιουργού. Το ογκώδες κυρίως μυθιστόρημα, αποτελεί δημιούργημα έχει αυτόνομη παρουσία και υπερ­ ισχυρό δέλεαρ για πολλούς συγγραφείς. βαίνει τις προθέσεις, του συγγραφέα εν προκειμένω. Έ τ σ ι εγώ δεν γράφω διηγήματα, αλλά προκύ­ Το μοίρασμα των φύλλων της τράπουλας πτουν λιγότερο εκτενείς ιστορίες για να ονομα­ του Α. Μήτσου άρεσε σε κριτικούς - με μία μόνο εξαίρεση - και σε αναγνώστες. Και τού­ σ τούν μυθιστόρημα. Αυτή η πάλη της μορφής και η περιπέτειά της το γιατί ο συγγραφέας των έξι ιστοριών της συλλογής πείθει, κάνοντας έκδηλη την ποικι­ είναι ίσως η γοητευτικότερη και, ταυτόχρονα, πλέον επίπονη διαδικασία της γραφής. λόμορφη αγωνία του σημερινού ανθρώπου να Ό τα ν αισθανθεί ο συγγραφέας ότι η ιστορία αντιληφθεί την πραγματικότητα που τον περι­ του έχει συντελεστεί, τότε απολαμβάνει την πα­ βάλλει, να συμφιλιωθεί με τις αντιφάσεις του ρηγοριά της απελευθέρωσης. Στο επόμενο ίσως και τον «αιχμάλωτο» ερωτισμό του, τις στάδιο εισέρχεται στην εναγώνια δοκιμασία της εσωτερικές φωνές που άλλοτε ιχνογραφούν υποδοχής του έργου του. Γιατί αυτό το «αυτοδύ­ τις ενοχές του κι άλλοτε τα άλλοθι του σε ναμο» πια γεγονός που είναι η ιστορία του, θέλει μάρτυρες για να πιστοποιήσουν την ύπαρξή του εγκλήματα που ποτέ δεν διαπράχθηκαν. Μια συνέντευξη με τον Α. Μήτσου έχει πρό­ και να το υποστασιοποιήσουν. Ε ίναι σαν τον σθετο ενδιαφέρον επειδή δε φοβάται τα ερω­ έρωτα που επιζητεί μάρτυρες για να καταστεί γε­ τήματα. Οι απαντήσεις του σ ’ αυτά, όσο κι αν γονός, όσο και αν υφίσταται και μ’ όποιο πάθος. Ε ν πάση περιπτώσει σκεφτείτε κάποιον που είναι δηκτικά, χαρακτηρίζονται από το τραγουδάει. Σίγουρα δεν μπορεί να ξέρει πόσο συγγραφικό του ήθος. Έτσι ο αναγνώστης μακρύ θα είναι το τραγούδι του. Ί σ ω ς γιατί δεν διαπιστώνει ότι ο συγγραφέας είναι παρών έχει συνείδηση του πόσο βαθύς είναι ο καημός και αναγνωρίσιμος. του. Προέκυψαν, λοιπόν, έξι διηγήματα. Δεν

0

Τη συνέντευξη πήρε ο Ηρακλής Παπαλέξης

ισχυρίζομαι ωστόσο ασφαλώς ότι η συγγραφή εί­

22 συνέντευξη

-----------------------------------------------

ναι μια εντελώς αυθόρμητη λειτουργία. Π ροφα­ νώς το στοιχείο της αυθορμησίας και του συναισθηματισμού επιχειρείται να τιθασευτεί, όπως επιχειρείται να δοθεί στερεότητα και πυκνό­ τητα στην κάθε διήγηση. Υ πάρχει όμως μια εσώ­ τερη διαλεκτική και νομοτέλεια, μια απροσδόκη­ τη μοίρα, που επιφέρει τη λΰση. Ο ι «κυνικοί ερα­ στές» είχανε μυθιστορηματική δομή αρχικά, όπως ορθώς επισημάνατε. Ό σ ο χρόνο όμως παλεύανε μεταξύ τους και μαζί του - γιατί και εγώ ενυπάρχω ως δρων πρόσωπο και όχι ως αφηγητής - μικρύ­ νανε το χρόνο τους, άλλαξε και ο ρυθμός της αφήγησης... Αυτά τα πράγματα δεν προγραμματί­ ζονται. Τώρα αν θα γράψω μυθιστόρημα στο άμεσο μέλλον; Είχα πει σε μια συνέντευξη πριν δώδεκα χρόνια και το πιστεύω ακόμα, πως ο ποιητής είναι σ αν το μοναχικό περιπατητή πλάι στη θάλασσα. Σκύβει, αρπάζει βότσαλα και ρίχνει στα νερά για να χαρεί την αναπήδησή τους πάνω στα κύματα. Το βό­ τσαλο είναι το ποίημα. Δεν ξέρει ποτέ ο ποιητής αν θα ξαναβρεί βότσαλο να ρίξει στο πέλαγο, αν θα ξαναβρεθεί στην παραλία, ή αν θα του ’ρθει τούτη η χάρη. Ούτε πόσο μακριά θα το ρίξει. Ί σ ω ς, λοιπόν, να γράψω και μυθιστόρημα. Δεν αποκλείεται. Πάντως σε μια εποχή με θραύσματα και αποσπάσματα δύσκολο να έρθει η ευλογία του μακρού και ολοκληρωμένου ίσως λόγου του μυθι­ στορήματος. Α ν κολλήσουμε σαν βδέλλες πάνω σε ένα σημείο, ίσως και να μπορέσουμε να βγά­ λουμε λίγο αίμα. Στο διήγημα «Ο χαρτοπαίκτης έχει φοβηθεί», που δανείζει και τον τίτλο στη συλλογή διηγημά­ των σας, η γραφή, οι εικόνες, η έλλειψη παρατα­ κτικής σύνδεσης, καθώς και οι συχνές επαναλή­ ψεις πανομοιότυπων καταστάσεων παραπέμπουν στο σουρρεαλιστικό παρελθόν σας. Σ ε μικρότερο βαθμό το ίδιο ισχύει και για το διήγημά σας «Η παλιά ενοχή μυρίζει κάπνα». Στον «εφιάλτη», όμω ς και στους «κυνικούς εραστές» και στ’ άλλα διηγήματα της συλλογής, η πλοκή υπακούει σε πιο «κλασικές» φόρμες. Γιατί θεωρήσατε σκόπιμο την ένταξη στην ίδια συλλογή των έξι διηγημάτων μ’ αυτή τη διαφορε­ τική ή θεωρητικά ανόμοια προσέγγιση;

Ν Ο Μ ΙΖΩ πως το επιδιωκόμενο είναι το έργο να είναι γνήσιο και αληθινό. Δηλαδή να πείθει αι­ σθητικά. Από τη στιγμή που αυτό θα επιτευχθεί, υπερβαίνεται η φόρμα και δεν αποτελεί κυρίαρχο θέμα. Το υλικό της καθεμιάς ιστορίας ξεχωριστά, ζυμώνεται με ιδιαίτερο τρόπο. Η μαγιά του είναι

διαφορετική και η πήξη και τήξη του ανεξάρτητη όποιας άλλης. Ο ι αισθητικοί πειραματισμοί και αναζητήσεις, αποτελούν οπλοστάσιο του συγγρα­ φέα προκειμένου να αποδώσει με ακρίβεια το βά­ σανό του. Σε αντίθετη περίπτωση η εμμονή σε μια συγκεκριμένη φόρμα αποτελεί μανιέρα. Εξάλλου, όπως προείπα, το έργο στην τελείωσή του υπερ­ βαίνει τη φόρμα του και μοιάζει ανούσιο να αναζητούνται τα πρωτογενή υλικά και οι προθέσεις της ιδιοσυστασίας του. Η τεχνοτροπία είναι ας πούμε το εξωτερικό περίβλημά του. Το καλό που προσέφεραν τα διάφορα αισθητικά κινήματα και ιδιαίτερα αυτό του υπερρεαλισμού, είναι ότι μπό­ λ ιασαν τη γραφή και συντέλεσαν σε μια αποδογμ ατοποίηση και μεγαλύτερη ελευθερία δράσης του δημιουργού. Τώρα εγώ δεν μπορώ να πω ότι «ο χαρτοπαί­ κτης» έχει εξωλογικά σ τοιχεία ή «η παλιά ενοχή». Εγώ όλα για λογικά τα καταθέτω. Για λογικά και πιθανά. Η συνειρμική απεικόνιση, όπως και η τά­ ση απελευθέρωσης των ασυνείδητων εσώτερων καταστάσεων, υπάρχει και στα δύο πρώτα διηγή­ ματα. Η αγωνία να κατανοηθεί το ανεξήγητο δια­ περνά όλα τα διηγήματα. Ό τ ι επιδιώκεται και υπάρχει ως φιλοδοξία, είναι να αποδοθεί η σιωπή και η «κεκρυμμένη θέαση» των γεγονότων, η αθέ­ ατη πλευρά των πραγμάτων, πέρα από τεχνοτρο­ πίες και σχήματα. Αυτά είναι μέσα έκφρασης. Τε­ χνικές, σύνεργα, ταχυδακτυλουργίες και ξόρκια. Θέλω πα ρ’ όλα αυτά να τονίσω ότι η υφολογική ενότητα κάθε συλλογής αποτελεί εμμονή μου και αυτή η ενότητα νομίζω ότι υπάρχει και σε τούτη τη συλλογή. Π οιος είναι ο συνδετικός κρίκος σ’ αυτές τις έξι ιδιόμορφες ιστορίες σας;

ΚΑΙ οι έξι ιστορίες ανήκουν στην ίδια υφολογική νόρμα, κατά τη γνώμη μου. Ε ίναι οι εναλλαγές και διακυμάνσεις του φόβου του χαρτοπαίκτη. Πότε δείχνει ψύχραιμος και αυτοκυριαρχούμενος και πότε παραλογίζεται και παραληρεί. Ο μύθος όμως υπάρχει στέρεος, σαφής και ευδιάκριτος. Αλλάζει μόνο ο ρυθμός της αφήγη­ σης από ιστορία σε ιστορία. Η κοινή και επανερ­ χόμενη ιδέα είναι η απορία του ήρωα να κατανο­ ήσει την παραδοξότητα του κόσμου. Ισχυρίζεστε ότι «όλες οι ιστορίες σας είναι αλη­ θινές και τα συμβάντα πραγματικά όπω ς ακριβώς καταγράφονται». Εννοείται ότι σε καθεμία από αυτές παίξατε κά­ ποιο ρόλο, σας τις διηγήθηκαν ω ς αληθινές, ή πρόκειται για την αίσθηση του συγγραφέα ότι από

— τη στιγμή που αποτυπιόνεται οριστικά στο χαρτί μια έστω και φανταστική ιστορία, αποκτά οντότη­ τα και έτσι γίνεται πραγματική; Συμμερίζεστε την αγωνία του ήρωα συγγραφέα στο διήγημα, «Ο εφιάλτης» ή «Ωδή σε μια ιστορία που δεν απέκτη­ σε σώμα», για το κτίσιμο των ιστοριών σας;

ΕΙΝΑΙ μια έκκληση προς τον αναγνώστη να απο­ δεχτεί τη γνησιότητά τους, έκκληση στη μεγαλοθυμία του, ένας φόβος για τη δικαιολογημένη δυσπιστία του απέναντι στο κάθε καινούριο κεί­ μενο και μαζί μια επίκληση βοήθειας για τη συμμετοχή του. Η ενεργός συμμετοχή του ανα­ γνώστη καταξιώνει τις ιστορίες υπό την έννοια ότι αυτές έτσι αποκτούν το σώμα τους, ανδρώνονται και δραπετεύουν από το συγγραφέα. Απε­ λευθερώνονται. Συνεχίζουν μετά τη ζωή τους και την πορεία τους. Δεν προσπαθώ, δηλαδή, να τον ξεγελάσω, προσπαθώ να τον δελεάσω να με εμπι­ στευτεί. Η ιστορία είναι άθυρμα και ο αναγνώ­ στης παιδί. Του υπόσχομαι παιχνίδι. Θ έλω κιόλας να τις υπερασπίσω τις ιστορίες μου γ ι’ αυτό δηλώ­ νω πράγματα σ υμβατικά στο οπισθόφυλλο, «όπως για την πραγματικότητά τους και το συμβεβηκός τους». Τώρα αυτό που λέτε ότι από τη στιγμή που αι­ σθητοποιείται μια ιστορία καθίσταται γεγονός, τούτο, ισχύει σίγουρα, αλλά είναι ένα άλλο θέμα. Θα έμοιαζε εξάλλου υπερφίαλο να το ισχυριστώ αυτό στο οπισθόφυλλό μου. Σε σχέση με την αγωνία του συγγραφέα του «ε­ φιάλτη», θέλω να δηλώσω ότι αντιπαθώ γενικά την κατάργηση της απόστασης και την παρέμ­ βαση, τη δήλωση και την κατάδειξη της ταυτό­ τητας του ποιητή-συγγραφέα, στο γίγνεσθαι του έργου. Εδώ όμως υπάρχει ένας άγνωστος συγγρα­ φέας που δεν μπορεί να γράψει. Δεν μπορεί να δη­ μιουργήσει, όπως ο οποιοσδήποτε άνθρωπος, από την ασυνείδητη βία του ανυποψίαστου και πάντα επιβιώνοντος εντέλει διπλανού. Γι’ αυτή την ασυνείδητη βία μιλώ. Υπάρχει πάντα βέβαια και ο αυτοσαρκασμός. Ό πω ς ακριβώς στο φιλμ «Τα­ ράτσα» του Scola που πουλάγανε οι μανάβηδες στο στενό γραφικό δρομάκι οπωρικά διαλαλώντας το εμπόρευμά τους και η υπηρέτρια του συγγραφέα από τη σοφίτα τους επιπλήττει. «Μη μιλάτε λοιπόν, ο συγγραφέας γράφει». Δεν ξέρω αν είναι εντέλει η ασυνείδητη βία ή η I πραγματικότητα που δεν μας αφήνει να I συνυπάρξουμε μαζί της. Και βέβαια συμμερίζο- J μαι απόλυτα την αγωνία του συγγραφέα - ήρωα | - σ τον «εφιάλτη». Η γραφή έχει συστατικό στοιχείο της το &

—

..................................—

συνέντευξη 23

βάσανο, την αγωνία, την κούραση και το άγχος, μαζί βέβαια με τη χαρά. Α λλιώς δεν είναι λογοτεχνική έκφραση. Η κριτική ασχολούμενη με to τελευταίο σας βι­ βλίο εκφράζει διαμετρικά αντίθετες απόψεις. Έ να μέρος της, το μεγαλύτερο, θεωρεί πολύ κα­ λό το βιβλίο σας, ενδεικτικά αναφέρω ένα από­ σπασμα: «Ο Α. Μήτσου γνωρίζει πολύ καλά τη χρήση των υλικών και των εργαλείων που διαθέ­ τει... Αλλά το κυριότερο γνωρίζει να πλάθει ιστο­ ρίες που έχουν ψαχνό και ψυχή και πρόσωπα που είναι χαραχτήρες». Από την άλλη άλλος κριτικός γράφει: «...αίσθηση πληρότητας, η οποία δυστυχώς μένει ανικανοποίητη στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου δικαιολογώντας την εντύπωση μιας έντονης ανισότητας που επηρεάζει αρνητικά την κρίση μας...». Π ώ ς δέχεστε αυτές τις αντιφατικές μεταξύ τους προσεγγίσεις και ποια είναι η γνώμη σας για την κριτική της λογοτεχνίας σήμερα;

Ν Ο Μ ΙΖΩ ότι η κριτική είναι αυτονόητη και απα­ ραίτητη από τη στιγμή που το έργο τέχνης δημο­ σιοποιείται. Είναι βασικός παράγοντας της διαλε­ κτικής του έργου και συντείνει στην ανάπτυξη όλων των επιμέρους σχέσεων του έργου με το κοι­ νό του, ή του έργου κάθε αυτό. Πιστεύω ότι απο­ τελεί αυτόνομη καλλιτεχνική έκφραση που αφορμάται από ένα βι-

24 συνέντευξη

-----------------------------------------------

βλίο πιθανώς, καταδεικνύει τις αλληλοεπιδράσεις και τις συνάφειές του και ως δημιούργημα καλλι­ τεχνικό αποκτά τη δική του αυθυπαρξία. Γι’ αυτό πρέπει να έχει τα αυτονόητα χα­ ρακτηριστικά του έργου τέχνης. Γνησιότητα, κάλλος, ανατρεπτικότητα: Ύ φος. Ο κριτικός δεν είναι τιμητής, εκφράζει και καταθέτει το βαθμό της αισθητικής του πληρότητας και την καλλιτε­ χνική οντότητά του. Ο καθένας μπορεί να κρίνει κατά πόσον η κρι­ τική, όπως ασκείται σήμερα, παίζει ένα τέτοιο ρό­ λο. Σίγουρα υπάρχουν όμως - και είναι γνωστοίδημιουργοί, οι οποίοι με την προσφορά τους στον χώρο της κριτικής, συντελούν στην εποικοδομη­ τική λειτουργική σχέση λογοτεχνίας - κριτικής και θεραπεύουν και τους δύο τομείς. Όμως πρέπει να τονιστεί ότι ο κριτικός βιβλίου υποστασιοποιείται από τον συγγραφέα και το έργο του. Επι­ βάλλεται επομένως να μη στέκεται αλλαζονικά και υπερφίαλα, αλλά να καταθέτει ένα λόγο επαρ­ κή και τεκμηριωμένο και προπαντός ευπρεπή και γιατί όχι αυτοαναιρούμενο. Εγκρύπτοντα πιθανώς μια αμφιβολία και όχι μια χυδαία εξουσιαστικότητα. Χαρακτηριστικά που βλέπει κανείς τόσο συχνά στον ημερήσιο ιδιαίτερα τύπο. Σε σχέση με αρνητικές ή θετικές κριτικές του

«χαρτοπαίκτη», νομίζω ότι ο δημιουργός δεν επι­ τρέπεται να συμμετέχει ο ίδιος σ’ αυτή τη διαδικα­ σία, γιατί τότε χάνει την αναγκαία υπόσταση, φθείρεται και ευτελίζει και αυτό που δηλώνει ότι υπηρετεί. Τούτο δε σημαίνει ότι δε βλέπει μια πρόχειρη ή υστερόβουλη πιθανώς κρίση, δεν επη­ ρεάζεται ή δεν έχει άποψη για τη συγγραφική του επάρκεια. Ή ότι δεν ωριμάζει από μια σοβαρή κα­ τάδειξη της ανεπάρκειάς του. Ο συναισθηματι­ σμός, δηλαδή, και η έκφρασή του, αποτελεί την αχίλλειο πτέρνα του δημιουργού. Η γκρίνια κατά των κριτικών δηλώνει μάλλον πανικό. Ο ίδιος εξάλλου ο κριτικός μπορεί να έχει ευτυχείς στιγ­ μές ή άλλοτε ατυχείς. Πάντως θα ήθελα πολύ να δω κάποτε ένα κριτικό να γράψει αναιρετική κρι­ τική προηγουμένης του, όσο και αν φαίνεται αφε­ λές. Ασφαλώς, βέβαια, και είναι οφθαλμοφανές, για να γίνω πιο σαφής στο ερώτημά σας, ότι και κυκλώματα υπάρχουν και παρέες ευδοκιμούν και συμφέροντα εξυπηρετούνται. Από τη στιγμή ιδι­ αίτερα που ασκούν σημαντική εξουσία. Όμως το παιχνίδι παίζεται. Το παιχνίδι με τη φιλοσοφική, την ανώτερη διάστασή του. Όλα εί­ ναι στα παιχνίδι για να γίνεται συναρπαστικό. Και το καλό βιβλίο δεν χάνεται. □

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ Εφιστούμε την προσοχή στο αναγνωστικό κοινό ότι κυκλοφορούν 6ι6λία ελληνικής και ξένης λογοτεχνίας, που προσπαδούν να μιμηδούν την εμφάνιση των

Εκδόσεων Καστανιώτη.

Γι' αυτό σας ζητάμε, πριν αγοράσετε κάποιο 6ι6λίο μας, 6ε6αιωδείτε όπ στο εξώφυλλο γράφει

Εκδόσεις Καστανιώτη

το χαμόγελο του Ταό ΛΩΡΕΝΣ ΝΤΑΡΡΕΛ. Το Χαμόγελο του Ταό. Μετάφραση: Σταύρος Νικολαΐδης Αθήνα, Α λ ε ξ ά ν δ ρ ε ι α , 1993. Σελ. 128. Δρχ. 1500.

ας αλλά της ψυχοπνευματικής ευφρόσυνης διάθε­ σης. Το έργο που μας απασχολεί θ ’ αποτελέσει ίσως έκπληξη για όσους γνώ ρισαν τον Λώρενς Ντάρ­ ρελ μέσ’ από το Α λεξα νδ ρινό Κ ουαρτέτο, το Σ κο­ τεινό Λ α βύρινθο ή το Μ αύρο Βιβλίο. Αυτό βεβαί­ ως δε σημαίνει ότι ο συγγραφέας αποποιείται τα χαρακτηριστικά του προσωπικού του ιδιώματος. Το γνώριμο μίγμα κομψότητας και αισθησια­ σμού, ευρωπαϊκής αβρότητας και ανατολίτικου μυστικισμού διαποτίζει και το Χ αμόγελο του Ταό ο Χ αμό γελο του Ταό είναι το απαύγασμα με τη διαφορά όμως, ότι εδώ οι τόνοι είναι ηπιότε­ μιας περιήγησης. Της περιήγησης του Λώροι και οι αποχρώσεις πιο αχνές. Πρόθεση του ρενς Ντάρρελ στα τοπία του ταοϊσμού με ξε­ Ντάρρελ είναι να κάνει έναν απολογισμό, μια ναγό τον Κινέζο δάσκαλο Τσανγκ και την ανασκόπηση της σ υνάντησής του μ’ ένα ξεχωρι­ όμορφη Βέγα. Υπό την τρυφερή καθοδήγη­ στό σύστημα αξιών και όχι να ζωγραφίσει τοιχο­ ση αυτών των δύο, ο Λώρενς Ντάρρελ κωδι­ γραφίες αισθημάτων ούτε να δώσει διέξοδο σε εξκοποιεί τις αρχές του ταοϊσμού και φθάνει σ’ ένα πρεσιονιστικά παραληρήματα. συμπέρασμα-αποκρυστάλλωση της εμπειρίας του: Ας μην αναζητήσει ο αναγνώ στης τη στερεότη­ «Ο ταοϊσμός αποτελεί μια τόσο προνομιούχο κα­ τα και την αρχιτεκτονική του κλασικού μυθιστο­ ρήματος. Αυτό που προέχει και εξαίρεται στο τηγορία ανατολικής φιλοσοφίας που θα ’χε δίκιο κανείς να τον θεωρεί μάλλον ως μια αισθητική συγκεκριμένο βιβλίο δεν είναι η σχολαστική και παρά ως μια καθαρά θεσμική άποψη του σύμπαέλλογη οργάνωσή του προς διαπραγμάτευση υλι­ ντος... Η στάση του τατοϊστή βασίζεται πάνω σ ’ κού, αλλά ο αυθορμητισμός του λόγου και η αμε­ ένα απλό θεώρημα, ότι δηλαδή ο κόσμος είναι σότητα της αφήγησης. Πρόκειται για ένα κείμενο ένας παράδεισος και αποτελεί καθήκον του καθεπαλλόμενο και ζωντανό, προϊόν μιας ενθουσιώ­ νός να το συνειδητοποιήσει όσο το δυνατόν πλη­ δους γραφίδας που κατορθώνει να μετατρέψει το βίωμα σε λόγο. Καμιά λεπτομέρεια δεν παρακά­ ρέστερα προτού αναγκαστεί να τον εγκαταλεί­ μπτεται, τίποτα δε θεωρείται αμελητέο σ ’ αυτό τον ψει». Περισσότερο βιοσοφία, λοιπόν, παρά οδηγό ζωής. Γαστρονομία, έρωτας, εξουσία, τα συγκροτημένο μεταφυσικό σύστημα, το Ταό συγκινεί τον δυτικοθρεμμένο συγγραφέα καθώς πάντα έχουν τη θέση τους στο χρονικό της εξοι­ προσφέρει εναλλακτικά πρότυπα ζωής και απλές κείωσης με μια κουλτούρα διαφορετική. Σκοπός του συγγραφέα είναι ν ’ απορρίψει, ίσως και να οδηγίες για την κατάκτηση της επίγειας ευδαιμο­ διασύρει, τη δυτική κοσμοαντίληψη, την υπαίτια νίας. Ευδαιμονίας με την έννοια όχι της ευμάρει­

Πεζογραφία

Ι

26 ετπλογη -------------------------------για τη γένεση και την εξάπλωση της ανθρώπινης κακοδαιμονίας. Το πετυχαίνει υιοθετώντας μια φόρμα που δε θυμίζει μυθιστόρημα, ούτε διήγημα ή νουβέλα. Ακραγγίζει τις ταξιδιωτικές εντυπώ­ σεις αλλά και πάλι, η δυναμική της δεν εξαντλεί­ ται μόνο σ’ αυτές. Στην πραγματικότητα, το Χαμόγελο του Ταό ερωτοτροπεί με πολλά είδη ενσωματώνοντας δά­ νεια από δοκίμιο, μελέτη, συγκριτική σπουδή φι­ λοσοφικής χροιάς αλλά και απηχήσεις απο­ μνημονευμάτων εμπλουτισμένων με λυρισμό και σπιρτάδα. Αυτή η έλλειψη ενιαιότητας στο ύφος και ο συγκερασμός ετερόκλητων επιδράσεων απ’

όλο το φάσμα της δημιουργικής γραφής καθι­ στούν το έργο ένα πρωτότυπο δείγμα γραφής, που ναι μεν καταργεί τις συμβάσεις αλλά, συγχρόνως, ανοίγει νέες και πρωτόφαντες εκφραστικές δυνα­ τότητες. Τα άφθονα ανεκδοτολογικά στοιχεία, τα παρεμβαλλόμενα επεισόδια, η παράθεση σκέψε­ ων, αναμνήσεων και παρατηρήσεων προσδίδουν γλαφυρότητα και κατορθώνουν να προσφέρουν μια αισθητική συγκίνηση πέρα από τα καθιερωμέ­ να.

Ν ίκ η Κ ώ τσ ιο υ

ετηλογη 27

εγκώμια ΤΑ ΣΟ Σ Κ ΟΡΦΗΣ. Εγκώμια. Α θήνα, Π ρ ό σ π ε ρ ο ς , 1994. Σελ. 56.

Κι εδώ: «Α νεβαίνοντας το χέρι μο υ από τα γόνα τα στους γλο υτούς σου,

Ποίηση

υνεπής νομοθέτης της ποίησής του, ο Τ ά­ σος Κορφής, υποταγμένος στη μορφή που είναι το εξαγόμενο του υλικού και της έμπνευσης, όχι της διάνοιας, ρομαντικός, λιτός, ωραίος, παρουσιάζεται με το καινού­ ριο του βιβλίο «Εγκώμια». Ο χρόνος κι ο έρωτας έχουν εδώ μιαν απόλυτη αξία. Συχνά η αξία αυτή - ιδίως ως προς τα σ ημεία που αφορούν στη γυναίκα - γίνεται ιδανική, δίχως όμως αυτό να της αφαιρεί τη σαρκική υπόστασή της. Με χρώματα, μουσικές, εποχές του έτους, με μορφές, ρυθμούς, μνήμες, αλλά προπαντός με την αίσθη­ ση του χρόνου που περνάει αφ ήνοντας σκληρά σημάδια, ο ποιητής αγωνίζεται άλλοτε να κρατή­ σει άλλοτε να συγκροτήσει μια στιγμή αστραπής, που με το ρίγος της θα χάραζε την μοναξιά του και θα επιβεβαίωνε ότι η ουσιαστική ζωή συνεχί­ ζεται. Αυτό είναι και το καινούριο που κομίζουν τα «Εγκώμια». Ε ίναι η στιγμή που ο Τ άσος Κόρφης θα απαλλαγεί α π’ τις ευπρέπειες και τις α ναστολές του και θα δώσει έναν σ χεδόν εικαστικό λόγο, μια περιγραφή ανάγλυφη και τολμηρή, μια φιλοσοφία που μπορεί να προκαλέσει και σοκ. Ας τη δούμε αυτή τη φιλοσοφία: « Ό χι πια η απόλα υση τω ν λεπ τώ ν αισθήσεω ν

Η οπτασία της α κοής και η αρμονία τη ς όρασης Η οσμ ή του ζώου που ιχ ν ηλα τεί θήραμα Η παγωμένη πη γή που οξύνει τη γεύση Ό χ ι πια οι τεντω μένες χορδές, που αγρεύουν κυτης αφής, μ ο νάχα η αφή». (Της αφής)

Ω, πόσο νιώθω τους σταλαγμίτες του πόθου σου Α ιφ νίδια να δ ιαστέλλοντα ι σ α ν ώριμα φρούτα Για να δεχτούν τη μαγεία της έμβασης, να ενω­ θούν Μ ε τους σ ταλαχτίτες, που ενεδρεύουν Α δίστακτοι». (Της προδομένης σεμνοτυφίας) Και: «...Λεν θα γλυτώ σεις Σ τ η ν πηγή, που δροσίζεις τη δίψα σου, είναι τα χείλη μου. Σ τους λω τούς, που χορταίνεις τη ν πείνα σ ου είναι τα χέρια μου. Σ το υς ιβίσκους, που ξαπλώ νεις να κοιμηθείς είναι ο φ αλλός μου. Σ ε περίμενα χρόνια, άγριο πανούργο κορμ ί Τώρα που μπήκες στο μ ποσ τάνι μου, θα σε ορ­ γώσω». (Ενός άγριου πανούργου κορμιού) Ε ίναι κοινός τόπος ότι ο πολιτισμός βασίζεται πάνω στη συνεχή καθυπόταξη των ενστίκτων. Μ ια εκτεινόμενη ανελευθερία πειθαρχεί τον άν­ θρωπο, ενώ συγχρόνως όλη αυτή η απωθητική αγωγή εργάζεται μ’ έναν υπόγειο τρόπο για την αναίρεσή της. Το πρότυπο της μονογαμικής πα­ τριαρχικής οικογένειας έχει νοικοκυρέψει τις λε­ γάμενες εξελιγμένες κοινωνίες, περιορίζοντας τον άνθρωπο βιολογικά, δίνοντάς του διεξόδους όπως η πνευματική και άλλη εργασία, η ασφάλεια, η ευρύτερη αποδοχή-επιβράβευση. Το άτομο συνει­ δητοποιεί τραυματικά ότι πρέπει να παραιτείται διαρκώς από ό,τι τον χαροποιεί γιατί αυτό είναι αδύνατον, συχνά καταστροφικό. Έ τ σ ι, ενώ οι επιθυμίες του αυξάνονται, αποκτά συγχρόνω ς την ικανότητα να τις μετατρέπει σε «χρήσιμες» ενέργειες ή σκοπούς. Για να έρθει η στιγμή που η μετατροπή αυτή της πραγματικότη-

ω ιίΛ υ γ η

-------------------------------------------------

τας θα ανατραπεί, ή τουλάχιστον θα πάψει να θριαμβεύει. Στις ανεπτυγμένες συνειδήσεις, αργά ή γρήγορα, ανάγκες και ελευθερία θα συμπέσουν. Η μικρή ή μεγάλη ευτυχία δεν θα θεωρηθεί αντα­ γωνιστική ούτε των υποχρεώσεων ούτε των δικαι­ ωμάτων του ανθρώπου. « σως τέτοιου είδους ιστορίες να φαίνεται ότι έχουν πάρει τέλος στον αιώνα μας. Δεν είναι όμως έτσι. Ό χ ι μόνον η αστική τάξη αλλά και συνειδήσεις πράγματι ανεπτυγμένες, όπως οι I καλλιτέχνες, οι ποιητές, υπόκεινται στην ίδια 1 μοίρα των τύπων (που έγιναν γραφτοί ή άγρα­ φοι νόμοι) και της ανελευθερίας. Οποιαδήποτε κί­ νηση μη εγκεκριμένη σημαίνει απόρριψη και λοι­ πές συνέπειες. Έχουμε όμως εδώ, στην περίπτωση του Κόρφη, μόνο αυτό; Ό χι, έχουμε κάτι περισσότερο τραγι­ κό από αυτό. Έχουμε το ένστικτο της ζωής, τον έρωτα, που είναι ανάγκη να επιβληθεί στο ένστι­ κτο του θανάτου. Αν ο έρως ορίζεται σαν η δύνα­ μη που συντηρεί όλες τις μορφές της ζωής, η σχέ­ ση του με το θάνατο είναι απόλυτη, συμπληρωμα­ τική. Γι’ αυτό συντελείται σε ποιήματα σαν τα παρα­ πάνω η αθώα αποκάλυψη. Ο ποιητής μιλάει φυσι­ κά και αβίαστα, όπως αισθάνεται, όπως φυσιολο­ γικά πρέπει να αισθάνεται. Πράττει έτσι γιατί παίρνει μέρος σ’ έναν αγώνα με δύο μέτωπα. Η μοναδική ακτινωτή αγάπη της νεότητας, μιας νε­ ότητας που μπορούσε να ονειρεύεται και να περι­ μένει αφού συνομιλούσε με την αιωνιότητα, ανά­ γκη τώρα να υποκατασταθεί με την αφή και τις σύντομες ανώδυνες επιβεβαιώσεις της ζωής αφού συνομιλεί με το θάνατο, άρα ο χρόνος της επώα­ σης, του ονείρου, έχει εκ των πραγμάτων καταργηθεί. Μολονότι η ποίηση του Τάσου Κόρφη είναι πε­ ρισσότερο μια ποίηση κλίματος, θέλω να πω δεν συνηθίζει τις μεγάλες λέξεις, δεν συνηθίζει ακόμη ούτε τις προκλητικές εξομολογήσεις, ας δούμε ως πού επεκτείνεται η στιγμή αυτή της αλήθειας, της αλήθειας χωρίς περιστροφές και προσχήματα, ας δούμε, δηλαδή, τον άλλο πόλο της ποιητικής αυτής συλλογής του, τον χρόνο, ξεκινώντας μ’ ένα ωραίο, τραγικό ποίημα: «Γιατί, για τί δε μιλάτε, λοιπόν; Ο φ λόγες τω ν κεριώ ν ρ ιγο ύν Σ το νεκρικό δίσκο. Φ ύσημα ανέμου Α π ’ το παράθυρο. Π οιος τ ’ άφ η σ ε ανοιχτό; Π οιος ά φ η σε το ν κλέφ τη να π εράσει; Ω, πόσα όμορφ α σπαταλημένα...

Ε κείνη, το καράβι, οι οπτα σίες του βάθους, Το ευπίσθη το για σ εμ ί στο πορφυρό φόρεμα, Η άναρ χη νύχτα μ ε τους ά βατους θρύλους, Η ζωή, εφ ήμερο κρίνο τω ν βράχων. Ω μη , δ εν πρέπει, μη, να στέκ εσ τε α μίλητοι. Έ φ υ γ ε το καράβι; Έ σ β η σ ε ο λύχνος; Κ ι ο θρήνος, η μ ο νό το νη α υ τή μελωδία, είναι για μένα; Μ ιλ ή σ τε μου. Η σ ιω πή Δ ε ν έχει σχήμα, παρωδία δ ική της, Δ ε ν έχει κίνηση, δ εν έχει προς, μ ονάχα μ ια φ αντασ ία εφιαλτική. Μ ιλ ή σ τε μου.

(Της ομιλίας) Κι ένα απόσπασμα: «Ο χ ρόνος κυλάει σ α ν κύμα σ ε βουλιαγμένο πλοίο. Έ ρ χ ο ν τα ι και μ ε ζεστα ίνουν κοχύλια του βυθού, υφ αίνοντα ς καινούριο δέρμα. Τα ξύλα πέ­ φτουν, μένει η σάρκα. Κ οράλινη, μ ε σειρές αμφο­ ρέων, να δείχνει χ αμένες πορείες. Ναυάγια, πόσα ναυάγια σ τα ίδια νερά! Ο φ ίλος που κολυμπάει δίπλα φαγω μένος από ψάρι. Η πλώ ρη και το χέρι που υψ ώ νονται και β ο υλιά ­ ζουν. Κι η γυναίκα που χορεύει ένα ξέφ ρενο χορό, για τί κρύβει το πρόσω πό τη ς πίσω από μ ια Β εντά ­ λια; Ε ίναι καμένο».

(Της θάλασσας) ^

νώπιον του χρόνου, λοιπόν, που λιγοστεύει, που τελειώνει, και που πρέπει αυτή η ροή του Μ που τώρα καλπάζει να συγκρατηθεί μέσα σε κάτι οπωσδήποτε σχηματοποιημένο, μέσα στα ποιήματα αυτά που η ένταση αποκαλύ­ πτει το βάθος τους, ένα βάθος που φέρνει ρί­ γος. Μόνο με την έννοια του αντιηρωισμού διακρίνεται διάχυτο ένα ηρωικό στοιχείο. Είναι ένα σταυρικό σημείο, το σημείο όπου συντελείται η σύνδεση αγωνίας και αιτήματος - κρυφά πάντα οι σκέψεις περί αθανασίας ή θνητότητας της ψυχής. Να προστεθεί η νοσταλγία της θάλασσας, μνήμες που επανέρχονται για να συγκρατήσουν το χρόνο που πέρασε, φωτιές που καίνε τα πάντα. Οι πρώτες δημοσιεύσεις πολλών από αυτά τα ποιήματα (ή και όλων) καλύπτουν ένα χρονικό διάστημα πέντε χρόνων, γεγονός που αποκαλύ­ πτει κάποιο μόνιμο κλίμα που έχει τυλίξει τον ποι­ ητή, καθώς και τη μάλλον συμπτωματική συγγέ­ νεια (με την έννοια και της αντίθεσής τους), που βοήθησε ώστε να στεγασθούν όλα επιτυχώς κάτω από το τίτλο «Εγκώμια». Οι αισθητικές παρατηρήσεις είναι όλες κατα-

υ

------------------------------------------------------

φατικές. Είναι γνωστή πλέον η καθαρότητα της λυρικής φωνής του Τάσου Κόρφη, η ειλικρίνεια της, η μαεστρία του ποιητή στο σύντομο δεμένο ποίημα που λειτουργεί άριστα ως μορφή και πε­ ριεχόμενο. Παράλληλα ωρίμασε περισσότερο και η πρωτοτυπία του, που δίνει τώρα στα θέματά του μια έκταση δυνατή και γενναία, δεμένη με την αγωνία του. Όλος ο εκφραστικός του πλούτος εί­

ετπλογη 29

ναι σ’ αυτά τα ποιήματα παρών αλλά, συγχρόνως, και ανανεωμένος και στηρίζει την εικονοπλασία, που εδώ ξεδιπλώνεται κυριολεκτικά ανάγλυφη και πάντοτε με πειθαρχημένο λόγο. Λόγο που ρέει ωραίος, τραγικός και με απόλυτη την αίσθηση οποιοσδήποτε ακρότητας. Γ ιολάντα Πέγκλη

Ο ΚΥΡΙΟΣ Φ Ο Γ Κ Εκδόσεις Ύ ψιλόν

30 ετηλογη

παραμυθία της Χίου ΔΕΣ Π Ο ΙΝ Α Μ. ΔΑΜ ΙΑΝΟΥ . Παραμύθια της Χίον. Χίος, Ο μ ή ρ ε ι ο Π ν ε υ μ α τ ι κ ό Κ έ ν τ ρ ο Δ ή μ ο υ Χ ί ο υ , 1994.

Λαογραφία ε μια εποχή τόσο πεζή, τόσο προσκολλημένη στο απτό και ρεαλιστικό, όταν μάλιστα αυτό μεταφράζεται σε υλικό κέρδος, προ­ σπάθειες πνευματικές, όπως αυτή της κ. Δ. Δ., δεν είναι δυνατό να δικαιολογηθούν και να κατανοηθούν παρά, όπως σημειώνει κι η ίδια στο προλογικό της σημείωμα, σαν μια έκφρα­ ση της αγωνίας «να διασωθεί ένα υλικό που εξαφανίζεται με ταχύτατο ρυθμό υποχωρώντας σ την πρόοδο του τεχνικού πολιτισμού» και, ακό­ μα, σαν μια «απόπειρα να αποδοθεί μέσα από το γραπτό λόγο η λιτότητα, η πλαστικότητα και η μουσικότητα του προφορικού λόγου, ο οποίος π α­ ραμένει αφοπλιστικός στο στόμα ικ ανώ ν αφηγηΒέβαια, η προσπάθεια αυτή, όσον αφορά το συγκεκριμένο χώρο της Χίου, δεν είναι η πρώτη ούτε η μοναδική. Η κ. Δ. Δ. έχει την ευθύτητα και την ειλικρίνεια ν ’ αναφέρει καθετί το σχετικό που προηγήθηκε. Ωστόσο μας βεβαιώνει ότι τα παρα­ μύθια που περιέχονται στον τόμο αποτελούνται από «ανέκδοτη ύλη». Κι αναφέρει τις πηγές απ’ όπου άντλησε αυτή την ύλη. Κι είναι αυτές, ουσιαστικά, τρεις: α) προσωπικές επιτόπιες ηχο ­ γραφήσεις, που έγιναν σε περιοχές της Χίου από το 1977 ως το 1993. β) Χειρόγραφα της Α καδη­ μίας Αθηνών, γ) Το λαογραφικό φροντιστήριο του Γ. Μ έγα και δ) Χειρόγραφα του Κ. Ν. Κανελλάκη, της βιβλιοθήκης Φ. Αργέντη, που ανήκει πια στη βιβλιοθήκη «Κοραής» της Χίου. Τ α παραμύθια της συλλογής, όπως πάλι μας βε­ βαιώνει η κ. Δ. Δ., καλύπτουν μια «χρονική περίο­ δο από το 1883 μέχρι το 1993» - ελπίζω πω ς η

συλλογέας θ ’ αναφέρεται στις χρονολογίες κα­ ταγραφής των παραμυθιών κι όχι της δημιουργίας τους, που οπωσδήποτε είναι πολύ παλιότερες. Τα προβλήματα που είχε ν ’ αντιμετωπίσει η κ. Δ.Δ., ήταν πάμπολλα. Και ιδιαίτερα δύσκολα όσα προέκυπταν απ’ τη συλλογή του Κ. Κανελλάκη. Η γλώ σσα των παραμυθιών της συλλογής αυτής «εί­ ναι μικτή, από στοιχεία καθαρεύουσας ανάμικτα με ιδιωματικά της Χίου και φ αίνεται ότι πρόκειται για γραφή ενός ανθρώπου, ο οποίος προσπαθεί να δείξει ότι είναι εγγράμματος». Η συλλογέας μας λέει σχετικά ότι τα παραμύθια της συλλογής αυτής «δεν αποδόθηκαν όπως ακριβώς καταγρά­ φηκαν. Δ ιορθώθηκαν τα ορθογραφικά λάθη και χρησιμοποιήθηκαν σημεία στίξης». Σε άλλα ση­ μεία, πάλι, όπου η γλώσσα ήταν καθαρεύουσα, το παραμύθι «μεταγλωττίστηκε στην ομιλουμένη», ενώ σε «άλλα κείμενα δεν έχει γίνει καμία επέμβα­ ση στο γλωσσικό μέρος». Κι είναι μία δυσκολία αυτή η τελευταία απ’ τις πιο σοβαρές. Γιατί το παραμύθι, όπως σημειώ­ νουν αρκετοί μελετητές του, κι ανάμεσά τους κι ο Br. Bettelheim , τότε μονάχα κρατά όλη τη χάρη και τη γοητεία του, όταν εκφέρεται στον εκφρα­ στικό τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκε. Για τούτο και πάντα περιέχει στοιχεία ιδιωματικά, που έχουν τη δύναμη να εκφράζουν πιο άμεσα κι ευθύβολα τις έννοιες και τα προσωπικά βιώματα του αφηγητή. Απελπιστικά καταστροφική είναι, από την άλλη μεριά, η προσπάθεια πολλών καταγραφέων ν ’ αποδώσουν το λαϊκό λόγο σε λόγια σχήματα. Κ ίνδυνος μεγάλος παρουσιάζεται τότε να χαθεί ανεπιστρεπτί και να καταστραφεί ανε­ πανόρθω τα όλη η δροσιά, η ομορφιά κι η γοητεία του λαϊκού παραμυθιού, όπως υπάρχει κίνδυνος να χαθεί και η ξεχωριστή εκείνη γοητεία που ανα­ δύεται από ένα διήγημα του Παπαδιαμάντη. Η συλλογέας ταλαντεύτηκε αρκετά ανάμεσα στην απαίτηση να δοθεί ο λαϊκός λόγος όπως ει­ πώθηκε - αλλά και πώ ς ν ’ ανακαλύψει κανένας αυτό το λόγο κάτω από το καθαρευουσιάνικο ρούχο του Κ. Κανελλάκη; - και την ανάγκη να δοθεί ένα κείμενο προσιτό σε όλους. Α π’ αυτό και

--------------------------------- ετηλογη 31 το κατά σημεία, σκόνταμμά της πάνω σε τύπους όπως: «επιστρέφω», «δημιουργώ», «ο οποίος» κ.ά., που όμως γρήγορα τους προσπερνά. Ο αεί­ μνηστος Γιάννης Α ποστολάκης, με βάση την επι­ σήμανση κάτι τέτοιων στοιχείων στα δημοτικά τραγούδια, διέκρινε τις επεμβάσεις του γραμματι­ σμένου λογίου στα πυρακτωμένα κείμενα των κλέφτικων τραγουδιών. Λ.χ. ο λαϊκός τραγουδι­ στής ποτέ δεν θα πει «ήχος», αλλά «αχός» («Αχός βαρύς ακούγεται...»). Διαβάζει κανένας με μεγάλη ευχαρίστηση τα 56 παραμύθια της συλλογής. Κ αι μπορεί σε μερικά απ’ αυτά να διαπιστώνει απηχήσεις από παρόμοια πανελλήνια, αλλά δεν μπορεί παρά και να χαρεί την ευρηματικότητα και το φιλόπαιγμον πνεύμα του Χ ιώτη λαϊκού αφηγητή, που δίνει το ιδιαίτερο χρώμα της μανταλιτέ των συμπατριωτών του, όπως εκφράζεται μέσ’ απ’ τις παραμυθικές αυτές ιστορίες. Η εικονογράφηση του κ. Νικολή Φράσκου μάς φέρνει μπροστά στο πάντοτε παρόν πρόβλημα της εικονογράφησης των παραμυθιών. Βέβαια, οι περισσότεροι από τους μελετητές αυτού του εί­

δους είναι της γνώ μης ότι η εικονογράφηση, η οποιαδήποτε, όσο καλή κι αν είναι, «εμποδίζει το παιδί να οικειοποιηθεί την ιστορία με το δικό του τρόπο» (Bettelheim ). Κι ότι, έτσι, επιβάλλουμε στο παιδί τις οπτικές απόψεις του εικονογράφου, ενώ για το παιδί η κάθε λέξη ξυπνά μέσα του την εντελώς προσωπική του εικόνα, «που είναι φτιαγ­ μένη απ’ όλα όσα του έχει προσκομίσει η δική του εμπειρία» (Tolkien). Ο κ. Ν. Φ. αντιμετωπίζει»το πρόβλημα με αρκε­ τή επιφύλαξη και περίσκεψη και οι εισαγωγικά τοποθετημένες εικόνες του έχουν κάτι το υπαινι­ κτικό μ’ όλη την απόκλισή τους σε κάποια βυζα­ ντινά πρότυπα. Αποτελούν ένα είδος προϊδέασης και δεν εξαντλούν το θέμα ούτε εμποδίζουν τη φα­ ντασία του παιδιού να δημιουργήσει. Το θέμα, πάντως, παραμένει ανοιχτό κι ο εικονογράφος, πριν ξεκινήσει, πρέπει πάντα να έχει ξακαθαρίσει σε τί αναγνωστικό κοινό απευθύνεται, σε παιδιά ή ενηλίκους, γιατί αλλιώς λειτουργεί μια εικόνα στον ψυχισμό ενός παιδιού κι αλλιώς στον οργα­ νωμένο και προϊδεασμένο κόσμο του μεγάλου.

Χάρης Σακελλαρίου

ποιηση Ιυττικό δείγμα υπερρεαλιστικής ποίησης είναι η συλλογή του Αλέξη Σταμάτη «Αρχιτεκτονική εσω­ τερικών χώρων» με όλα τα πλεο­ νεκτήματα και τα μειονεκτήματα της τεχνοτροπίας αυτής. Σί­ γουρα, ο ποιητής κατορθώνει τον αντικειμενικό του σκοπό, που δεν είναι άλλος από τη δημιουργία εντυπώσεων, παρά την όποια αφαιρετικότητα που διακρίνουμε περιοδικά. Σ ' αυτό τον βοηθά όχι μόνο η γλώσσα που χρησιμοποιεί (δημοτική διανθισμένη με στοιχεία της κα­ θαρεύουσας) αλλά και κάποιες λέξεις των οποίων το ειδικό βά­ ρος είναι καταλυτικό για τα όποια σημαινόμενα. εσωστρεφής διάθεση του ποιητή, ουσιαστικά, δεν διαφέρει από αυτή όλων, σχεδόν, των νε-

ΑΛΕΞΗΣ ΣΤ AM Α ΤΗΣ. Αρχιτεκτονική

χώρων.

Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 56

ότερων ποιητών. Έτσι, μοιραία, έχουμε κι εδίώ μια αποκλειστικά προσωπική θέαση των πραγμά­ των και μια θεώρηση εξατομικευμένη, στην οποία ο αναγνώ­ στης είναι «ξένο σώμα», καθώς δεν μπορεί να εισέλθει στα ού­ τως ή άλλως συσκοτισμένα σημαινόμενα. Και παρά τη γενι­ κά καλή εντύπωση που αφήνει η παρούσα συλλογή, δεν νομίζω ότι μένει τελικά κάτι από το διά­ βασμά της, εκτός ίσως από το

ποίημα «Αστυάναξ». Είναι δε φα­ νερό ότι τον Αλέξη Σταμάτη όταν καταγράφει προσωπικές συγκινήσεις και εντυπώσεις δεν τον ενδιαφέρει ούτε το κοινωνι­ κό γίγνεσθαι ούτε η αντιληπτική ικανότητα του μέσου κοινού αναγνώστη. Όμως, μάλλον απευθύνεται σ' ένα πολύ περιο­ ρισμένο κύκλο ειδικών ή ομοτέ­ χνων, που ωστόσο δεν αρκοόν για να εδραιώσουν τη φήμη ή να διατηρήσουν την υστεροφημία. Γιατί είτε το θέλουμε είτε όχι, η ποιητική καταξίωση συντελείται στη συνείδηση του λαού και το αισθητικό του κριτήριο είναι αυτό που διακρίνει τους μεγά­ λους από τους ελάσσονες δημι­ ουργούς. Γιώργος Πετρόττουλος

32 επιλογή

πνευστά και κρουστά Ε Λ Ε Ν Η Κ Α Π Α Ρ Ο Υ Ν Α Κ Η . Π ν ε υ σ τά κα ι κ ρ ο υ σ τά . Α θ ή ν α , Δ ό μ ο ς , 1992. Σ ελ. 220

Δοκίμιο

την «Τέχνη του Μ υθιστορήματος» ο Κούντερα κρατώντας σημειώσεις εμπνευσμένες από τους «Υπνοβάτες» θεωρεί τον άνθρω­ πο ένα παιδί που χάθηκε, σύμφωνα με το ποίημα του Μ ποντλέρ, μέσα σε δάση από σύμβολα. Η συμβολική σκέψη, ένα μη-λογικό σύστημα, είναι στη βάση κάθε συμπεριφο­ ράς, είναι αυτή που μεταποιεί τις διαθέσεις μας. Η απόρροια προσωπικών εμπειριών - και κυ­ ρίως ψυχικών τραυματισμών της παιδικής ηλικίας - εμφανίζονται κυρίως μέσα σε έμμονες μετα­ φορές και βοηθούν στην ανακάλυψη του προσω­ πικού μύθου. Α ν προσπαθήσουμε να προσδιορί­ σουμε το μύθο, θα οδηγηθούμε στην ανεύρεση του συνδετικού κρίκου ανάμεσα στο έργο και τη ζωή του λογοτέχνη, πράγμα που σήμερα θεωρεί­ ται τουλάχιστον από τους φορμαλιστές παρωχη­ μένο. Εκείνοι επιμένουν στην αυτονομία του έρ­ γου - δεν υπάρχει λόγος να παίρνουμε υπόψη τη βιογραφία του λογοτέχνη ή το κοινωνικό του πλαίσιο. Έ τ σ ι φτάνουμε στη θεωρία της λογοτε­ χνίας, στην οποία ανήκει η ψυχαναλυτική λο­ γοτεχνική κριτική. Έ ν α τέτοιο δείγμα παρουσιάζεται στο βιβλίο της Ελένης Καπαρουνάκη «Πνευστά και κρου­ στά», το πρώτο της έργο σε μια πολύ επιμελημένη έκδοση, όπως άλλωστε όλες του «Δόμου». Το γράμμα που προστίθεται στο τέλος του βιβλίου από επιστήμονα ψυχολόγο που προτίθεται να ερ­ μηνεύσει τα «σήματα» του βιβλίου «όχι με προκατασκευασμένες θεωρήσεις, αλλά μένοντας αυστη­ ρά προσκολλημένοι στις συγκινήσεις που η συγγραφέας περιγράφει». Διευκρινίζεται δε ότι μέ­ σα από μια ψυχολογική διερεύνηση πηγάζει η ελ­ πίδα της συνάντησης του ερευνητή ιιε το συγ­

γραφέα που «αγωνιά να δώσει μορφή σε συγκε­ κριμένα βιώματα». Ό τα ν όμως η ζωή εισέρχεται στη λογοτεχνία, γίνεται λογοτεχνία και ως τέτοια πρέπει να εκτιμάται, σύμφωνα με τον J. Tyniakoy. Η ψυχα­ ναλυτική λογοτεχνική κριτική στρέφει την προ­ σοχή της στο συγγραφέα του έργου, το περιεχό­ μενο, τη μορφική του κατασκευή ή τον αναγνώ­ στη. Στην περίπτωσή μας η επικοινωνία αυτή εντοπίζεται μόνο στη συγγραφέα. Πρόκειται για το κορίτσι του οποίου η ψυχολογική εξέλιξη δεν συντελείται σαφώς στο «κοινωνικό κενό». Χωρίς να έχουμε λεπτομέρειες για τα πρόσωπα του κοι­ νωνικού περίγυρου, παρατηρούμε την αποξένωση του κοριτσιού απ’ ό,τι το περιβάλλει και τη συναι­ σθηματική του στροφή προς ό,τι αγαπά. Γι’ αυτό «καλός αναγνώστης του έργου θα είναι αυτός που θα αναρωτηθεί το λιγότερο δυνατόν για την πραγ­ ματικότητα», σημειώνει ο ψυχολόγος. Α ν σύμφωνα με την ψυχαναλυτική φροϋδική θεωρία καταλήγουμε να γίνουμε αυτοί που είμα­ στε μόνο μέσω μιας τεράστιας καταπίεσης των σ τοιχείων από τα οποία είμαστε φτιαγμένοι, τότε «οι προμήθειες της μέρας, και κατ’ επέκτασιν της ζωής οδηγούν στα όνειρα». Ο λόγος της Κα­ παρουνάκη είναι ονειρικός, απελευθερώνει εικό­ νες και συνειρμούς, πριμοδοτεί τη λογική και τη φαντασία του αναγνώστη, πολλές φορές γίνεται κοφτερός σαν μαχαίρι («η φωτογραφία του αγα­ πημένου σ ’ ένα ξυλιασμένο χέρι και ο δυνατός αέ­ ρας ξέσκιζε το φιλί που κάποιος είχε στείλει με το τελευταίο γράμμα...» σελ. 200). Ο ι περιγραφές εί­ ναι αναλυτικές σε γλώσσα απλή, κάποτε θυμίζει εφηβικό μυθιστόρημα. Το βιβλίο αποτελείται από επτά κεφάλαια ομόκεντρα, στρέφονται δηλαδή σ τον ίδιο δρόμο, μπορεί να κυλούν «κατά την ίδια θάλασσα». Η ανάγνωση του πρώτου αυτού βιβλίου της Ε.Κ. θυμίζει το Σεφέρη: «Σ’ αυτόν τον κόσμο που ολοένα στενεύει ο καθένας μας χρειάζεται όλους τους άλλους. Πρέπει ν ’ αναζητήσουμε τον άνθρω­ πο, όπου κι αν βρίσκεται». Έ ν α ψυχογράφημα οδηγεί πάντα σ την αναζήτηση του ανθρώπου. Ν έ να I. Κ ο κ κ ιν ά κ η

ετπλογη 33

τελικά κείμενα Β'. Κανονισμός βίου ΚΩΣΤΑΣ Ε. ΤΣΙΡΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ. Τελικά κεί­ μενα Β'. Κανονισμός βίου. Προμετωπίδα Γ. Μόραλη. Α θήνα, Μ έ γ α ς Α σ τ ρ ο λ ά β ο ς / Ε υ θ ύ ν η , 1992. Σελ. 408.

Δοκίμιο ύμφωνα με έναν χαρακτηρισμό του ίδιου, τα «Τελικά κείμενα Β ' Κ ανονισμός βίου», εί­ ναι «αυθεντικές καταγραφές ενός μονολό­ γου, προεκτείνουν και βαθαίνουν μέσα στη μυστηριώδη νόηση της γλώσσας την μονα­ ξιά που ένιωσα από παιδί, μια παράδοξη σ ι­ γή που ανέδινε υποβλητικά ο κόσμος (...) Α ποτε­ λούν καρπίσματα μιας (...) επίμονης ενδοσκόπη­ σης (...) ίχνη της εμπειρικής γνώσης» (σελ. 7). Ο τίτλος είναι σαφής και καίριος. Ο συγγραφέ­ ας, υπεύθυνο άτομο απέναντι του εαυτού του και της κοινωνίας, σε κάποια, οριακή -κατά την εκτί­ μησή το υ - στιγμή του βίου του αισθάνθηκε την ανάγκη να εξοφλήσει το χρέος του, να ξεκαθαρί­ σει τους λογαριασμούς του με τη ζωή, κάνοντας μια αυτοεκτίμηση της προσφοράς του ως αυτή τη στιγμή, διασαφηνίζοντας τις σχέσεις του με τα θε­ μελιώδη προβλήματα που τον απασχολούσαν καθόλο το διάστημα, που έθεσε τον εαυτό του στην υπηρεσία του πνεύματος, δίνοντας απαντήσεις σε βασικά και καίρια ερωτήματα, εκθέτοντας / κατα­ θέτοντας έτσι τις προσωπικές του απόψεις, όπως αυτές προέκυψαν τις ώρες της περισυλλογής, της απόλυτης σιγής, της μοναξιάς «μέσα στον εσωτε­ ρικό του μονόλογο με τη μυστηριώδη νόηση της γλώσσας», που τον βοήθησε να εκφράσει τις μύ­ χιες σκέψεις του, τους κρυφούς διαλογισμούς του, τον αγώνα του να περιγράφει για συμφιλίωση με τον εαυτό του, να συμβιβάσει τα ενεργήματα ετούτης, της κοσμικής ζωής και πραγματικότητας,

με ό,τι ανήκει στην άλλη ζωή, στην άλλη διάστα­ ση στον κόσμο της αιωνιότητας, σύμφωνα με τη χριστιανική πίστη και αντίληψη. Ο συγγραφέας του βιβλίου τούτου προτείνει και επιβάλλει, μέσα από τη γνώση, την εμπειρία, την καθημερινή μελέτη και άσκηση του σώματος, του πνεύματος και της ψυχής (συναμφότερον, κατά την αποκλειστική του έκφραση), ένα πρότυπο ζω­ ής και συμπεριφοράς, που επιτυγχάνεται «με λέ­ ξεις και μ’ έρωτα», μέσα σε μια ιεροτελεστία της μοναξιάς, όπου συντελείται «η μίξη των σωμά­ των». Το σώμα του είναι το κύριο αντικείμενο μελέ­ της και έρευνας, το σώμα είναι ό,τι καλύτερο υπάρχει. Με το σώμα υπάρχουμε. Μ ’ αυτό ο άν­ θρωπος, με τις δυνατότητες του σώματος αντι­ λαμβάνεται και συνειδητοποιεί την πραγματικό­ τητα της ύπαρξής του, το γιατί, την «αγιάτρευτη απορία γιατί ο ποιητής, γιατί ο Άγιος, γιατί ο πο­ λιτισμός, γιατί ο συγγραφέας, γιατί εγώ; Μ ια διερώτηση συνταρακτική, που συνιστά τον έσχατο φθόγγο της αξιοπρέπειάς του» (149). Το σώμα εί­ ναι ό,τι συνιστά την πραγματικότητα του όντος και ως εκ τούτου είναι ιερό και δικαιούται να έχει το πάθος του έρωτα και να απολαμβάνει την η δο­ νή, δοσμένος ολοκληρωτικά και απόλυτα στο Εσύ, οπότε συντελείται η «ερωτική μίξη των σω­ μάτων» (56). Στο κεφ. «Λόγος περί των παθών», τό μεγαλύ­ τερο μέρος του δοκιμίου είναι αφιερωμένο στο «Πάθος», ήτοι την ορμή του Εγώ προς το Εσύ, το ερωτικό, που αποσκοπεί στην οικεία ηδονή διά της μίξεως των σωμάτων. Π ρόκειται για εξομολογητική ενέργεια, που γίνεται με σεβασμό προς τη φύση του ανθρώπου και τη δωρεά την υψίστη της αγαθότητας του Δημιουργού, με τη βοήθεια του «ηδυσμένου λόγου» και αποτελεί ουσιαστική θέση/κατάθεση σωματικής και ψυχικής και νοητικής πληρότητας, που πραγματοποιείται μέσα στη χαώδη και αινιγματική περιοχή της μοναξιάς. Ό χ ι μόνο το ερωτικό πάθος, που οδηγεί στη

34 επιλογή μυστηριώδη και μυστηριακή ένωση του Εγώ με το Εσύ, που συνοδεύεται από την «αστραψιά» της παραφοράς κατά τη «σύντηξη» των σωμάτων και έχει ως απότοκο τη συμμετοχή της φθαρτής σάρ­ κας στο μυστήριο της διαιώνισης και στο επικίν­ δυνο θαύμα «του αυτοτελούς υπάρχειν» (52). Υ πάρχουν και τα άλλα πάθη, που είναι κατά το συγγραφέα «γεγονότα υπαρκτά και χρονικά» (58). Πάθος και πάθη προς κάποια κατάκτηση, πάθη, συμφορές, κακά, πόθο στο σώμα του ανθρώπου και της κοινωνίας, του περιβάλλοντος, όσο και στο σώμα της γλώσσας. Το συγγραφέα, ωστόσο, του βιβλίου τούτου απασχολούν τα πάθη/ δομές πρός τι, αυτά είναι ό,τι έχει αξία και σημασία στη ζωή και κυρίως ο εξιδανικευμένος θεοδώρητος ηδονικός βίος, η «θεοδοσμένη ηδυπάθεια» και το έντονο φέγγος των παθών (77), αρκεί ο βίος να εί­ ναι ενάρετος και σύμφωνος με την υπέρτατη αγά­ πη και με γνώμονα το «πάθος της Α γάπης Θεού, τη σάρκωση του Θεού και του Λόγου» (47). Την ομορφιά ο σ. την αντιμετωπίζει ως «υπαρ­ ξιακό γεγονός» (210). Πόσο, όμως, η ομορφιά μπορεί να σώσει τον άνθρωπο σήμερα; Έ π ειτα, ο σύγχρονος άνθρωπος, τόσο στη ζωή του, όσο και σε όλες τις εκφάνσεις και τα φανερώματα της τέ­ χνης, δίνει λύσεις πρακτικές μόνο, ενώ οι παλιοί, οι αρχαίοι πολιτισμοί ενδιαφέρονταν για την ομορφιά σε κάθε επίπεδο. Ακόμα και τα όπλα τους και οι τεχνικές του πολέμου είχαν τη σφρα­ γίδα της αρμονίας και της τελειότητας. Ε ίναι πά ­ ντως βέβαιο πως η ομορφιά και σε τούτο τον φρι­ χτόν αιώνα μπορεί να συμβάλει στον εξευγενισμό του ανθρώπου, μπορεί να αποτρέψει το κακό, να β οηθήσει τον άνθρωπο να ξεπεράσει το πρωτόγο­ νο στάδιο, να στρέψει την προσοχή του προς ευγενικά έργα, καλά / θεάρεστα έργα, γιατί κατά κανόνα δεν απεργάζεται το κακό. έρωτας είναι πολυδιάστατος: το Εγώ προς το Εσύ, προς την τέχνη, την επιστήμη, τη θρησκεία, έρως αθανασίας. Ο καλλιτέχνης, ο ποιητής, ο ασκητής, ο εραστής και ο ερώμενος, ο εξερευνητής, ο καλλιεργητής της γης, απολαμβάνουν το δικό τους έρωτα με το ιδιάζον πάθος. Ο τελευταίος μάλιστα αρκείται στην απλή, καθημερινή ερωτική και αισθησιακή αναγκαιότητα, την ευκολονόητη αιωνιότητα, αφήνοντας την απερινόητη για τους ποιητές, τους στοχαστές, τους οραματιστές. ...Το υπαρξιακό πρόβλημα με διάφορες αποκλί­ σεις απασχολεί το συγγραφέα στον «Κανονισμό βίου Β'». Π ερισπούδαστα είναι τα μέρη: «Π ολιτι­ σμός του σώματος» και «περί ανθρωπωνυμίων»

κυρίως, όπου γίνονται αναγωγές στα σημαίνοντα και σημαινόμενα, επισημάνσεις και αποσα­ φηνίσεις, αναλύσεις, αφορμή παίρνοντας από μια περιδιάβαση των δειλινών των ψυχών στο κοιμη­ τήριο. Ξεχωρίζει ανθρωπωνύμια εκ Θεού, τα βαπτιστικά και κατασκευασμένα, όπως είναι αυτά των λογοτεχνικών ηρώων και τα ψευδώνυμα. Το όνομα, βέβαια, και το επώνυμο αποτελούν την ταυτότητα του καθενός. Ό λ ο ι είμαστε επώνυμοι ενώπιον του Θεού. Ό μ ω ς υπάρχει και η αιω νιότητα των επιτύμβιων ανθρωπωνυμίων. «Η πολιτεία χρειάζεται για την επιβίωσή της την ονοματοθεσία των ανθρώπων» (261). Το όνομα είναι σαν εικόνα του πράγματος ή το ίδιο το πράγμα διαφορετικά (270). Το σό­ μπαν είναι γεμάτο ανθρωπωνύμια. Έ ν α «σόμπαν πυκνόφυτο ανθρωπωνύμια» ζώντων και ένα «σό­ μπαν γεμάτο ανθρωπωνύμια» νεκρών.

αντού «χλοΐζουν μυριάδες ανθρωπωνύμια». «Είμαι πυκνός από ανθρωπωνύμια», «είμαι ένα ανθρωπωνύμιο που ταξιδεύει κάτω από την έναστρη σιγή του Θεού στου θανάτου τον πόνο, μεθυσμένο από άγρια ζωή...»

(282), θα ομολογήσει ο συγγραφέας για να καταλήξει πως εκείνο που απομένει στον άνθρω πο και την τραγική του μοίρα είναι «να ρυθμίσε τη σχέση του με το χρόνο. Γι’ αυτό διεξάγει συνε χώς έναν αδυσώπητον αγώνα ύπαρξης δια της αυτοπαραδοχής και της αυτοαναίρεσης. Η αγάπη της ζωής κάνει πιο φοβερό ως απαράδεχτο και ακατανόητο το θάνατο του σώματος. Το σώμα εί­ ναι φθαρτό, ζει και φθίνει μέσα στον κύκλο της φθοράς, υπόκειται στους νόμους της. Ό ,τ ι επι­ συνάπτεται: όνομα, έργα, απόγονοι, επιζούν. Ωστόσο το φθαρτό σώμα ικανώνεται να διαλογί­ ζεται και να εξωτερικεύει τους διαλογισμούς του με το λόγο, ο συγγραφέας διαλέγεται συνεχώς με το «συναμφότερό» (;) του, είναι η ψυχή του κό­ σμου, το διάμεσο μεταξύ Θεού και κόσμου, αυτός συλλαβίζει τις βουλές του Θεού. Συχνά όμως οι συγγραφείς στηρίζουν την πολιτική και την εξουσία, συνειδητά ή ασυνείδητα, αν και ενδιαφέρεται για την αλήθεια, τόσο η πολιτική όσο και η εξουσία, φοβούνται την αλήθεια, γιατί πάντα σ τη­ ρίζονται στο ψεύδος. Ο συγγραφέας, στην ουσία συνεχώς αντιμάχε­ ται τη φθορά και το χρόνο με λέξεις, ονομάζοντας το καλό και το κακό, το ψεύδος και την αλήθεια, το ωραίο και το άσχημο, το φως και το σκότος, τη δύναμη και την αδυναμία, το παρόν και το απόν πάθος, τα πάθη, τη ζωή και το θάνατο, με την ψευδαίσθηση της δημιουργίας έργου για την αιω­

Μ

--------------------------------- ετηλογη 35 νιότητα. Έ χ ε ι στα χέρια του ένα τρομακτικό μέσο να νικάει το χρόνο και τη φθορά: τη γλώσσα. Και για τον συγγραφέα του παρόντος έργου η γλώσσα έχει κατακτηθεί, έχει γίνει «επίσημη ερω­ μένη». Ενσυνείδητα «ταλαιπωρεί» τις λέξεις,τις κάνει πειθήνιες, υπάκουες, υποτακτικές· τις υπο­ χρεώνει να υπηρετήσουν τις εκφάνσεις του πνεύ­ ματός του εξαρτημένες από τις διαθέσεις του της κάθε στιγμής - όντας και ο ίδιος εξαρτημένος από τις λέξεις σωματικά, αφού είναι όργανα έκφρασης - τις θεωρεί υλικές υποστάσεις, υποκείμενες σε βασανισμούς, σε πιέσεις, σε κάθε λογής βιασμό, ψυχή του κόσμου. Φ ως από το φως της πανσοφίας του Δημιουργού, υμνητικές του σωματικού και του πνευματικού κάλλους. Εκφραστικές του πά ­

Παρακάμπτοντες τον χαρα­ κτηρισμό της -παρούσας συλ­ λογής ως ωδής, γιατί ο όρος αυτός δεν συνάδει με την υπερ­ ρεαλιστική ποίηση, σημειώνουμε τη μορφική της ιδιαιτερότητα, καθώς αποτελείται από τρία άνισα μέρη και κάθε μέρος από τρίστιχες έμμετρες στροφές. Όμως, το μέτρο δεν είναι ενιαίο σε όλες τις στροφές και ποικίλ­ λει- όχι βέβαια θεαματικά, αλλά οπωσδήποτε, ποικίλλει. Ενώ στα μείον αυτής της συλλογής εγγράφεται και η απουσία των σημεί­ ων στίξεως. Μόλις τρεις τελείες σε δεκαοκτώ σελίδες ποίησης! Στο καθαρά αισθητικό πεδίο μας εντυπωσιάζει ο χείμαρρος των λέξεων που, σχεδόν, αβίαστα αναβλύζουν και δημι­ ουργούν με την ποιητικότητά τους εικόνες έντονες και ζωηρές. Αυτές οι εικόνες, νομίζω, ότι εί­ ναι και η επιτυχία του Κώστα Καρούσου, που κατορθώνει να φωτογραφίζει τη στιγμή και να

θους· τω ν παθών απολογητικές· λέξεις / σώματα διαφανή, περίλυπες, δοξαστικές των ορμών και των ηδονών, των επιθυμιών, του αυγινού, του με­ σημεριανού, του δειλινού σώματος του ανθρώ­ που, του κόσμου και του πολιτισμού. Λέξεις π α σί­ χαρες, νοήμονες, δυναμικές και παντοδύναμες. Λ έξεις / μέλη μιλητικά του σώματος της γλώσσας, της μιας και μοναδικής, της Ελληνίδας γλώ σσας σε όλες τις μορφές και τις εκφάνσεις της στην αέ­ ναη πορεία της δια μέσου των αιώ νω ν όλων των εποχών και όλων των ιστορικώ ν περιπετειών του Ελληνισμού.

Ελένη Χωρεάνθη

ποίηση ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΟΥΣΟΣ. Ψυχή

μου

διάσπαρτη

(Ωδή πρώτη). Αθήνα, Πάραλος, 1993. Σελ. 40.

μας την παρουσιάζει ακέραια και συμπαντική, όπως την πρωτοείδε με τα μάτια της ψυχής του. Συχνά, και με μεγάλη χάρη, μας δίνει αποσπασματικά στοι­ χεία της ελληνικότητας, μέσα από τη δική του οπτική γωνία. Όμως, η υπερρεαλιστική του θεώρηση ορισμένος αναιρεί την τόσο αξιόλογη αυτή προσπά­ θεια, καθώς σε αρκετά σημεία παρασύρεται από την τάση του εύκολου εντυπωσιασμού και χά­ νεται σε άλογες ωραιολογίες. Το ίδιο αμφιλεγόμενες είναι και οι σύνθετες δικής του εμπνεύσεως

λέξεις, όπως λαιμότοπος, πολύδιπλο, ηλιόδειπνο, ηλιοτομή, κ.ά. Θετικά επιδρούν στο έργο του οι μεταφορές που χρησιμοποιεί με αρκετή συχνότητα, ενώ πα­ ράλληλα αιφνιδιάζει ευχάριστα η συνύπαρξη μη συμβατών προσδιοριστικών και προσδιορισμέ­ νων που δίνει μια πρωτοτυπία έκφρασης σημαντική και, σί­ γουρα, θετική. Αν θέλαμε να αποτιμήσουμε τη δουλειά αυτή του Κώστα Κα­ ρούσου, θα πρέπει να την εκλάβουμε σαν προσπάθεια σύ­ ζευξης της παραδοσιακής φόρ­ μας με τον υπερρεαλιστικό λόγο, και σαν τέτοια είναι, κατ' αρχήν, ενθαρρυντική. Ειδικά δε, αυτή την εποχή που όλο και περισσό­ τεροι νέοι ποιητές στρέφονται απροκάλυπτα προς την παραδοσιακή ποίηση, εγκαταλείποντας την «ορθοδοξία» της μεταπολεμικής στιχουργίας. Γιώργος Πετράπουλος

36 ετηλογη

ναυπλιακά ανάλεκτα Ναυπλιακά Ανάλεκτα I (1992). Έ κ δοσ η του Δήμου Ναυπλιέων. Σελ. 242+ περιεχόμενα.

Περιοδικό ριν προχωρήσουμε στην παρουσίαση των «Ναυπλιακών Αναλέκτων» θα θέλαμε να συγχαρούμε θερμά την προσπάθεια του Δ ή­ μου Ναυπλιέων, ο οποίος προ πολλού έχει αρχίσει να πραγματοποιεί στον πολιτιστικό τομέα μεγάλα και σταθερά βήματα. Μετά από τη μηνιαίο «Δελτίο Ιστορικών Μ ελετών», έρ­ χεται σήμερα με το «πανηγυρικό τεύχος» που θα εκδίδεται μια φορά το χρόνο, να ολοκληρώσει την εκδοτική του δραστηριότητα και να πάρει την πρέπουσα θέση στον επιστημονικό και λογοτεχνι­ κό κόσμο. Ψυχή και πάλι της όλης προσπάθειας ο κ. Τάκης Μαύρος ως Διευθυντής της Σ ύνταξης και των άλλων εκλεκτών συνεργατών του, οι οποίοι και φρόντισαν για την άρτια παρουσίαση του τεύ­ χους. Χαιρετισμό απευθύνει (σ. 3) προς τους ανα­ γνώστες και φίλους ο ρέκτης Δήμαρχος Ναυ­ πλιέων Γεώργιος Τούρνος, που μαζί με το Δημο­ τικό Συμβούλιο πήραν την απόφαση να χρηματο­ δοτήσουν και αυτήν την έκδοση. Η Συντακτική Ε πιτροπή με την Εισαγωγή της (σ. 5) επισημαίνει την προσφορά της πόλεως του Ναυπλίου στον πνευματικό τομέα κατά το πρόσφατο παρελθόν και την υποχρέωση για συνέχιση της παραδόσεως αυτής. Η ποικιλία της ύλης καθιστά τα «Ναυπλιακά Ανάλεκτα» ένα από τα περιοδικά εκείνα, που η εμβέλειά τους θα περάσει ακόμα και τα στενά όρια της περιοχής της Αργολίδας, και θα καταστεί προσφιλές ανάγνωσμα όχι μόνο των απλών αν­ θρώπων, αλλά και των επιστημόνων εκείνων που τα ενδιαφέροντά τους συμπίπτουν με το περι­

^ V

εχόμενο των σελίδων του. Χωρίς να είναι εφικτός ο σχολιασμός όλων των εργασιών του περιοδι­ κού, θα προσπαθήσουμε να κατατοπίσουμε τον αναγνώστη κατά το δυνατόν, με την επιλεκτική παρουσίαση των κυριοτέρων, χωρίς αυτό να ση­ μαίνει ότι υποτιμούμε τις υπόλοιπες. Από την αρ­ χή επισημαίνω τα λογοτεχνικά κείμενα, είτε αυτά αναφέρονται στον έμμετρο ή τον πεζό λόγο, εκ του γεγονότος ότι κατά κανόνα είναι γραμμένα από νέους ανθρώπους. Με ποίηση συνεργάζονται: η Τερέζα Ρούβαλη ( + ), ο Γιάννης Ρηγόπουλος και ο Θεόδωρος Κωστούρος (+ ), με διηγήματα οι: Λευτέρης Μπαρδάκος, Οδυσσέας Κουμαδωράκης και η Στέλλα Γαλανοπούλου. Σε μετάφρα­ ση από τα γαλλικά Τάκη Μαύρου, δημοσιεύεται «Η νεκρή Πολιτεία», σύγχρονη τραγωδία σε πέ­ ντε πράξεις (σσ. 151-17) του G abriel D ’Annunzio που ανεβάστηκε στις 21 Ιανουάριου 1898 στο Π α­ ρίσι. Το έργο για πρώτη φορά παρουσιάζεται στα ελληνικά και αναφέρεται στις ανασκαφές των Μ υκηνών τον περασμένο αιώνα. Στη συνέχεια θα σταθώ στην ποίηση της Α ργολικής Σχολής (σσ.

87-99), όπου ο συγγραφέας παρουσιάζει: 1. το Στέφανο Δάφνη (1882-1947) και 2. τον Αλέκο Μ ουτζουρίδη (1880-1962), αναλύοντας και σ χο­ λιάζοντας ποιήματά τους. Πληθωρικός στις συνεργασίες του παρουσιάζε­ ται ο Κ ώ στας Δ αδούσης, βοηθός διευθυντής συ­ ντάξεως του περιοδικού. Εκτός από τις εργασίες του: Ο ι χάρτες του Ναυπλίου (σσ. 23-30) και Έ ρ γ α τέχνης στο Νεκροταφείο του Ναυπλίου (σσ. 109-130) που προωθούν σημαντικά την έρευ­ να για την ιστορία του Ναυπλίου μεταφράζει και συνοδεύει με κατατοπιστικές εισαγωγές τις εργα­ σίες των: Kevin Andrews, Castles of the Morea: Nauplio (σσ. 7-2) και William M. Frick, Ταξιδιώ­ τες και Φ ιλέλληνες του 19ου αιώνα στην Πεδιάδα του Άργους (σσ. 61-85). Τα σημαντικά αυτά μελετήματα νομίζω ότι συμπληρώνουν ικανοποιητικά την ελληνική βιβλιογραφία, το δε ενδιαφέρον των συγγραφέων για τον τόπο μας, μας συγκινεί. Θ α πρέπει όμως να σταθούμε για λίγο στα δη­

-------------------------------- ετπλογη 37 μοσιεύματα του κ. Δαδούση, ο οποίος στο μεν πρώτο μελέτημά του μας καθιστά κοινωνούς σ την υπάρχουσα χαρτογραφία για το Ναύπλιο, χαρτο­ γραφία που προέρχεται από τα βενετσιάνικα αρ­ χεία και που η δημοσίευσή τους από τα πρωτότυ­ πα θα αποτελούσε προσφορά στην ιστορία του τόπου. Πιστεύω ότι τώρα, μετά την αναδημοσίευ­ σή τους, θα βρεθεί τρόπος αναζητήσεως των πρω ­ τοτύπων. Με τη δεύτερη μελέτη του ο σ. δε διασώ­ ζει μόνο τα σπουδαία έργα τέχνης που κοσμούν τους τάφους του Νεκροταφείου του Ναυπλίου, αλ­ λά και την ιστορία του νεότερου βίου του Ναυπλί­ ου. Την αξία του εγχειρήματος αυτού πρώ τος ο Δ ήμος Α θηναίων ενστερνίσθη και ανέθεσε την απογραφή, περιγραφή και καταγραφή των μνημεί­ ων και επιγραφών του Α ' Ν εκροταφείου Α θηνών (βλ. Μ ητρώο, Α ' Ν εκροταφείου Α θηνώ ν Α ' Ζ ώ ­ νη, Ιο ν Τμήμα... Α θήναι 1972). Ενδιαφέρουσα είναι η μελέτη του π. Μ άρκου Φ ώσκολου με θέμα: Η καθολική Εκκλησία Άργους-Ναυπλίου (σσ. 31-48), η οποία παρά τη συ­ ντομία της, κατατοπίζει πλήρως τον αναγνώστημελετητή, με τις ειδήσεις και την πλούσια βιβλι­ ογραφία της. Χ ρήσιμοι είναι οι κατάλογοι των Καθολικών Επισκόπων που παρατίθενται στο τέ­ λος της μελέτης. Συναφής με τη Φ ραγκοκρατία εί­ ναι η μελέτη της Ε λ έν η ς Λ . Μ παρδάκου: «Assises» και «Nisti» σχετικά με το Ά ργος και το Ναύπλιο (σσ. 49-56), όπου η σ. με την παρουσία­ ση ορισμένων κειμένων προσπαθεί να εντοπίσει τους κανόνες δικαίου που ίσχυσαν στην περιοχή την περίοδο της Φ ράγκικης και Λ ατινικής διοί­ κησης. Κατατοπιστικό είναι το σημείωμα του Γε­ ω ργίου Α να γνω σ τα ρά σχετικά με το κτίσιμο με «Πασαλώσεις στο Ναύπλιο» (σσ. 57-59), αφού ο σ. κάνει μια ιστορική αναδρομή του τρόπου αυ­ τού του κτισίματος και έξω του Ν αυπλιακού χώ ­ ρου, επισημαίνει την αξία του για το Ν αύπλιο, πα­ ραθέτοντας και σχέδιο τομής καθ’ ύψος κατα­ σκευής με πασάλους. Έ ν α άλλο θέμα λαϊκής αρχιτεκτονικής: Η πα­ ράδοση για τα σκαλιά του Π αλαμηδιού (σσ. 101108) εξετάζεται από άλλη σκοπιά από τον Α ν δ ρ έα Π. Χ ατζηπολάκη, ο οποίος μας διασώζει μαρτυρί­ ες για τον αριθμό των σκαλιών του Παλαμηδιού, που η παράδοση τα θέλει 999. Ο συγγραφέας σταχυολογεί τις μαρτυρίες που αναφέρονται σε παλαιότερα κείμενα, αλλά και τις μαρτυρίες που αναφέρουν τον αριθμό 999 σε άλλες παραδόσεις. Εκτός της πλούσιας βιβλιογραφίας, ο σ. σχολιάζει πολλές από τις ειδήσεις που παραθέτει. Το Μνημείο του Δ. Υψηλάντη στο Ναύπλιο (σσ. 220-239) του Δ. X . Γεω ργόπουλου είναι η τε­

λευταία ιστορική μελέτη του τεύχους, με την οποία ο συγγραφέας, με αφορμή το μνημείο που σήμερα κοσμεί από το 1951 την πλατεία των Τ ριών Ναυάρχων, στο Ναύπλιο, μας παρουσιάζει την προσωπικότητα του Υψηλάντη και τους αγώ­ νες του για την Α νεξαρτησία. Ακόμα αναφέρεται στην πιθανολογούμενη αιτία του πρόωρου θανά­ του του και δημοσιεύει αρχειακό υλικό που αναφέρεται στη μετακομιδή των οστών του. Η μελέτη πλαισιώνεται με πλούσια βιβλιογραφία και με φωτοτυπημένα έγγραφα του τοπικού Αρχείου. Δεν είναι δυνατόν να παραλείψουμε τις σελίδες που εί­ ναι αφιερωμένες στις εικαστικές τέχνες και πιο συγκεκριμένα, παρουσιάζονται: ο Αγιογράφος Αντ. Ν όνης και οι φορητές εικόνες του, Παναγία η Αμόλυντος και ο Α γιος Ιωάννης ο Π ρόδρομος (σ. 100), ο λαϊκός καλλιτέχνης Σταύρος Σχινάς, που παράλληλα με την αγροτική ζωή σκαλίζει την πέτρα δίδοντάς της τη μορφή κεφαλών. Μ έχρι σήμερα έχει κάνει δύο εκθέσεις και πηγαίνει για την τρίτη, που θα γίνει στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων. Δείγματα της δουλειάς του απεικονίζονται σε δύο φωτογραφίες που συνοδεύ­ ουν το βιογραφικό του (σσ. 144-45). Τέλος, πα ­ ρουσιάζεται η ζωγράφος Σω τηρία Αλεξιάδη που ασχολείται κυρίως με το μπατίκ και έχει κάνει πολλές εκθέσεις μέχρι σήμερα. Το κείμενο συνο­ δεύουν τα έργα της «Προσμονή» και «Σπιτίσιο ψωμί» μπατίκ (σσ. 218-219). Και το τεύχος «κλεί­ νει» με τη βιβλιογραφία του Πάνου Λ ιαλιάτση για το βιβλίο του Γεωργίου Χώρα, Ιστορία της μονή ς Τ αξιαρχώ ν Ε πίδαυρου, Α θήνα 1991 και την ανα­ γραφή των προσφάτων εκδόσεων που αφορούν στην Α ργοναυπλία.

Νικ. Λυκ. Φορόπουλος

Μ ικρή Α γγελία Π Ω Λ Ο Υ Ν Τ Α Ι οι π ρ ώ τοι 16 τ ό μ ο ι τη ς B ritan ica 5 .000 έ κ α σ τ ο ς. Τ η λ . 330.12.41

Ο

Λ

Κ

Ο

Σ

----- Β Ο Υ Κ Ο Υ Ρ Ε Σ Τ Ι Ο Υ 3 - 10 5 6 4 Α Θ Η Ν Α . Τ Η Λ .: 3 2 5 4 5 3 8 - Τ Η Λ ./F A X : 3 2 5 3 1 7 2 ------

Β ο λ τ α ί ρ ο υ ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ Μ ετάφραση: Π αναγιώ τα Π ανταζή Από τις εκδόσεις ΟΛΚΟΣ για τα 300 χρόνια από τη γέννηση του Βολταίρου κυκλοφορουν τα Α π ο­ μνημονεύματά του, έργο αντιπροσωπευτικό του πνεύματος και του κλί­ ματος της εποχής του μεγάλου διαφωτιστή.

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίων γίνεται μ ε βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογρα­ φία. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομα­ διαία έντυπα. ΤΟ ΒΙΒΑΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται μ ε την πολύτιμη συνεργα­ σία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας».

Αρ. 338 27 Απριλίου 10 Μαΐου 1994 Επιμέλεια: Έφη Απάκη

ρ ενικά έργα

0 ρησκεία

Μ άθηση

Γενικά

HOWARD Κ. - SHARP J.A. Η επιστημονική μελέτη. Μετ. Β. Νταλάκου. Αθήνα, Gutenberg, 1994. Σελ. 357. Δρχ. 3640.

ISBN 960-1-497-2.

ΔΟΡΜΠΑΡΑΚΗΣ Γ. «Κύριε και δέσποτα της ζωής μου...». Αθή­ να, Παρουσία, 1994. Σελ. 62. Δρχ. 620.

φ ιήοσοφία

ΜΑΝΤΖΑΡΙΔΗΣ Γ.Ι. Η εμπειρική θεολογία στην οικολογία και την πολιηκή. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1994. Σελ. 179. Δρχ.

2080.

Γενικά

ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ Η.Β. θεολογική οικολογία. Αθήνα, Μαυρομμάτη, 1994. Σελ. 367. Δρχ. 5200.

Σάμφορ. Επιλογή από το έργο του. Εισ.-μετ. Π. Κονδύλης. Αθήνα, Στιγμή, 1994. Σελ. 113. Δρχ. 1870. ΚΑΖΑΖΗΣ Ν. Γεώργιος Γεμιστός Πλήθων και ο κοινωνισμός κατά την αναγέννηση. Αθήνα, Ελεύθερη Σκέψις, 1994. Σελ.

87. Δρχ. 830.

Ν εότερη φ ιλ ο σ ο φ ία HEIDEGGER Μ. Επιστήμη και διαλογισμός. Μετ. Ν. Σεβασιάκης. Αθήνα, Έρασμος. Σελ. 39. Δρχ. 620.

οινωνικες επιστήμες ΠοΑιτική ΚΑΛΟΓΈΡΑΤΟΣ Π. Υπεράσπιση της πολιτικής και της επιστή­ μης της. Αθήνα, 1994. Σελ. 190. Δρχ. 2285. ISBN 960-20-01-0. ΚΑΛΟΠΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ Σ.Α. Νοοτροπίες και προοπτικές. Αθήνα, 1994. Σελ. 111. Δρχ. 1245.

ψ υχολογία

ENZENSBERGER Η.Μ. Υπό την απειλή εμφυλίων πολέμων. Μετ. Τ. Σιετή. Αθήνα, Οδυσσέας, 1993. Σελ. 111. Δρχ. 1245.

Ε φ αρ μοσ μένη ψυχοΑογια

Δ ίκαιο

ΑΣΗΜΑΚΗΣ Π.Δ. Η ψυχολογία της συνειδητότητας. Αθήνα, Μπαρμπερόπουλος, 1994. Σελ. 118. Δρχ. 2080.

ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Γ. Δίκαιο των πολιτικών κομμάτων. Αθήνα, Σάκκουλας, Σελ. 99.

40

δελπο

---------------------------

Ο ικονομία

J1 λώσσα

Λεξικό οικονομικών όρων αγγλοελληνικό-ελληνοαγγλικό. Μετ. Θ. Γκαραγκούνης. Αθήνα, Μάλλιαρης-Παιδεία, 1993. Σελ. 734. Δρχ. 3950.

Γ ενικά

ΣΤΕΡΠΟΥ Δ. Είκοσι χρόνια. Αθήνα, Παπαζήσης, 1994. Σελ.

231. Δρχ. 2390.

ΚΑΛΑΝΤΖΑΚΟΣ Α. Ονοματεπώνυμα - παρατσούκλια. Αθήνα, Ελεύθερη Σκέψις, 1994. Σελ. 78. Δρχ. 830.

ΤΣΟΤΣΟΡΟΣ Σ.Ν. Η συγκρότηση του βιομηχανικού κε­ φαλαίου στην Ελλάδα. (1898-1939). Τόμος Β'. Αθήνα, Μορ­ φωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1994. Σελ. 368. Δρχ. 2800.

ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ Γ.Γ. Κατάλοιπα βενετικών γλωσσικών στοιχείων στα Κύθηρα. Αθήνα, Ατλαντίς, 1993. Σελ. 94. Δρχ. 1660.

Εθνολογία ΖΕΓΚΙΝΗΣ Ε.Χ. Οι Μουσουλμάνοι αθίγγανοι της Θράκης. Θεσσαλονίκη, ΙΜΧΑ, 1994. Σελ. 85 +Φωτ. Δρχ. 2910.

SERVIER J. Η εθνολογία. Μετ. Α. Γαλανού. Αθήνα, Καρδαμίτσα, 1993. Σελ. 154. Δρχ. 1245.

ΚΟΥΤΣΙΒΙΤΗΣ Β. Θεωρία της μετάφρασης. Αθήνα, Ελληνικές Πανεπιστημιακές Εκδόσεις, 1994. Σελ. 318. Δρχ. 4160. ΜΟΤΣΙΟΥ Β. Στοιχεία λεξικολογίας. Αθήνα, Νεφέλη, 1994. Σελ. 251. Δρχ. 2600. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ X. Σημειολογία και γλωσσολογία. Με λεξικό όρων. Αθήνα, Κίνητρο, 1994. Σελ. 202.

Ξ ένες γλώ σσες Λ αογραφ ία ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΗ-ΑΔΑΜΗ Μ. Η κατοικία μέσα από τα νεο­ ελληνικά τάματα. Αθήνα, Συλλογές. Σελ. 62. Δρχ. 1040.

« Ο ικολογία ΜΠΟΥΚΓΣΙΝ Μ. Η σύγχρονη οικολογική κρίση. Μετ. Μ. Κορακιανίτης. Αθήνα, Βιβλιόπολις, 1993. Σελ. 246. Δρχ. 2285.

Ελληνοβουλγαρικό λεξικό. Γενική εποπτεία-επιμ. Stoina Poromanska. Θεσσαλονίκη, Μαλλιάρης-Πσιδεία, 1994. Σελ.

498. Δρχ. 8800. ΚΥΡΙΑΖΗΣ Δ.Κ. Μέθοδος για την εκμάθηση της Αλβανικής και λεξικό 9000 λέξεων. Θεσσαλονίκη, Μαλλιάρης-Παιδεία, 1994. Σελ. 498. Δρχ. 5800.

0 ετικές επιστήμες

H αιδαγωγική - εκπαίδευση Βιολογία Γενικά Ευρώπη 2000. Τάσεις και προοπτικές. Διεθνές Συνέδριο Συμβουλευτικής-Προσανατολισμού. Πρακτικά, Αθήνα 1993. Το Σχολείο-εργαστήρι τέχνης και δημιουργίας. Θεσσαλονίκη, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης/Ινστιτούτο Νεο­ ελληνικών Σπουδών/Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, 1994. Σελ. 144. Δρχ. 1765. ΤΖΩΡΤΖΗΣ Δ. Αναπτυξιακά παιγνίδια και αθλήματα. Αθήνα, Γνώση και Βιβλίο, 1994. Σελ. 253. Δρχ. 3640.

Π αιδαγω γική ΧΡΙΣΤΙΑΣ I. Εισαγωγή στην επιστήμη της αγωγής. Αθήνα, Γρηγόρης, 1994. Σελ. 65. Δρχ. 1500.

Εκπαίδευση ΠΑΝΝΙΚΟΠΟΥΛΟΣ Α.Β. Ιστορία της ελληνικής εκπαίδευσης. Αθήνα, Γρηγόρης, 1993. Σελ. 292. Δρχ. 3600. ΓΡΑΒΑΡΗΣ Δ.Ν. Εκπαίδευση και πολιτική οικονομία. Αθήνα, Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, 1994. Σελ. 124. Δρχ. 3120. ISBN 960-7087-06-2. ΧΑΡΑΛΑΜΠΑΚΗΣ X. Γλώσσα και εκπαίδευση. Αθήνα, Γεννάδειος Σχολή, 1994. Σελ. 121. Δρχ. 1600.

Λεξικό της Βιολογίας (Αγγλοελληνικό και ελληνοαγγλικό). Αθήνα, Μαλλιάρης-Παιδεία, 1994. Σελ. 708. Δρχ. 3950.

STAYER L. Βιοχημεία. Απόδ. Α. Αλετράς κ.α. Τόμος Α'. Ηρά­ κλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1994. Σελ. 6% . Δρχ. 8850.

£ φαρμοσμένες επιστήμες Ιατρική ΒΑΣΙΛΑΚΗ Σ. Αρωματοθεραπεία και θεραπεία κατά ζώνες, Κέρκυρα, 1993. Σελ. 221. Δρχ. 3120. ΡΟΥΣΣΗΣ Ε.Α. Η αθλητιατρική στην πράξη. Β' έκδοση. Αθή­ να, Γνώση και Βιβλίο. Σελ. 287. Δρχ. 3640. ΣΥΚΑΚΗ - ΔΟΥΚΑ Α. Το σεξ είναι αγάπη. Αθήνα, χ.ε. Σελ.

187. Δρχ. 2600. ΣΧΙΖΑΣ Α. Οδοντιατρικός οδηγός της οικογένειας. Αθήνα, Καρακώστα, 1993. Σελ. 318. Δρχ. 5200.

Επιχειρήσεις FISHER R. - URY W. Κερδίζοντας το ναι. Μετ. Σ. - Α. Χράπης. Θεσσαλονίκη, Μπίμπης. Σελ. 198. Δρχ. 2080.

δελτίο 41 Τεχνολογία SHANNON M.C. Ο «κοριός» (Don’t bug me). Met. T. Δαρβέρης. Αθήνα, To ποντίκι, 1993. Σελ. 141. Δρχ. 1870.

J έχνες Γενικά ΠΑΚΟΥΜΑΚΗ Β.Δ. Εικονογραφημένες χειρόγραφες αφι­ ερώσεις σε πρώτες εκδόσεις βιβλίων. Αθήνα, Συλλογές, 1994. Σελ. 60. Δρχ. 1560.

FAURE Ρ. Ιστορία της τέχνης. Μετ. Λ. Μανσόλα. Αθήνα, Εξάντας, 1993. Σελ. 412. Δρχ. 2600.

Ζω γραφ ική Τοπία και λουλούδια της Ίμβρου ζωγραφισμένα από τον Νίκο Παλαιόπουλο. Αθήνα, 1993. Σελ. 56. Δρχ. 3120. ΧΡΥΣΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ Μ.Σ. Ο Ελληνισμός της «Δημοκρατίας των Σκοπιών», μέσα από την τέχνη της αγιογραφίας. Τόμος Α'. Θεσσαλονίκη, Ζήτης, 1994. Σελ. 157. Δρχ. 1350.

Γλυπτική Πηλός και πλαστική δημιουργία. Σύγχρονοι Έλληνες καλ­ λιτέχνες. Αθήνα, Μπάστας-Πλεσσας, 1994. Σελ. 52.

Κ ινηματογράφ ος Ο ελληνικός κινηματογράφος. Ντοκουμέντα 1. Μεσοπόλεμος. Συντ.-επιμ. Γ. Σολδάτος. Αθήνα, Αιγόκερως, 1994. Σελ. 143. Δρχ. 2080.

Ραδιοτηλεόραση PERREE R. Εισαγωγή στη βιντεοτέχνη. Μετ. Λ. Εξαρχοπούλου. Αθήνα, Σχολή Σταυράκου, 1994. Σελ. 110. Δρχ. 1560.

Μουσική

λασική φιλολογία Α ρχαίοι σ υγγρ αφ είς ΒΕΡΠΛΙΟΣ. Αινειάδα. Βιβλία I έως VI. Μετ. Γ. Αμπατζίδης. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1993. Σελ. 193. Δρχ. 3740. ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ. Άπαντα. Αραβικό. Τόμοι Α'+Β'. Εισ.-μετ.-σχολ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 294 +322. Δρχ. 2495 (ο κάθε τόμος). ΠΙΝΔΑΡΟΣ. Πυθιόνικοι. Μετ. Γ. Οικονομίδης. Εισ.-σχολ. Δ. Ιακώβ. Ηράκλειον, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, 1994. Σελ. 377. Δρχ. 4160. ΣΑΛΛΟΥΣΤΙΟΣ. Η συνωμοσία του Κατιλίνα. Μετ.-εισ. Π. Ροδάκης. Αθήνα, Παρασκήνιο, 1993. Σελ. 114. Δρχ. 1245. ΣΑΜΟΥΗΛΙΔΗΣ X. Οι Δήμοι του Εύπολη. Αθήνα, Δελφίνι, 1994. Σελ. 172. Δρχ. 2080. ΣΤΡΑΒΩΝ. Γεωγραφικά. Βιβλίο 2. Εισ.-μετ. Π. Θεοδωρίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 265. Δρχ. 1870. ΣΤΡΑΒΩΝ. Γεωγραφικά. Βιβλίο 3. Εισ.-μετ. Π. Θεοδωρίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 187. Δρχ. 1560. ΣΤΡΑΒΩΝ. Γεωγραφικά. Βιβλίο 4. Εισ.-μετ. Π. Θεοδωρίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 157. Δρχ. 1560. ΣΤΡΑΒΩΝ. Γεωγραφικά. Βιβλίο 5. Εισ.-μετ. Π. Θεοδωρίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 177. Δρχ. 1560. ΣΤΡΑΒΩΝ. Γεωγραφικά. Βιβλίο 6. Εισ.-μετ. Π. Θεοδωρίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 175. Δρχ. 1560. ΣΤΡΑΒΩΝ. Γεωγραφικά 7. Ανατολική Ευρώπη - Βόρεια Ελλά­ δα. Εισ.-μετ. Π. Θεοδωρίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 245. Δρχ. 1870. ΣΤΡΑΒΩΝ. Γεωγραφικά 11. Ασία. Εισ.-μετ. Π. Θεοδωρίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 179. Δρχ. 1560.

ΑΓΓΕΙΟΠΛΑΣΤΗΣ Γ.Κ. 40 τραγούδια της πόλης των Σερρών. Σέρρας, 1994. Σελ. 60. ΦΛΕΣΣΑΣ Γ. - ΜΙΧΑΛΙΤΣΙΑΝΟΥ Σ. Γιάννης Πάριος. Αθήνα, Αιγόκερως, 1994. Σελ. 92. Δρχ. 1245. ΧΑΙΡΟΠΟΥΛΟΣ Π.Δ. Η λύρα. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1994. Σελ. 59. Δρχ. 1040.

ANDERSEN C. Μικ Τζάγκερ. Met. X. Σακελλαροπούλου. Αθή­ να, Το Κλειδί, 1994. Σελ. 463. Δρχ. 2600.

WATERBOYS. Τραγούδια. Μετ. Σ. Γεωργίου. Θεσσαλονίκη, Κατσάνος, 1993. Σελ. 175. Δρχ. 1560.

£ νασχολήσεις Γενικά ΣΚΟΛΙΑΣ Γ. Ασκηση και διατροφή. Αθήνα, Πρωτοβουλία, 1994. Σελ. 108. Δρχ. 2080.

ογοτεχνία Γενικά Νέοι πεζογράφοι της Λατινικής Αμερικής. Εισ.-μετ. Γ. Ρούβαλης. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1994. Σελ. 146. Δρχ.

1660. ΚΑΡΑΝΤΩΝΗΣ Γ. Η περιπέτεια της γραφής. (Γραφιά 19541994). Αθήνα, Κώδικας, 1994. Σελ. 94.

Π οίηση ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΗΣ Γ.Κ. Η γυναίκα των νερών στη λυρική ποίηση. Αθήνα, Δελφίνι, 1994. Σελ. 106. Δρχ. 2080. ΛΑΒΔΑ Λ. Άδεια σκηνή. Αθήνα, Αλεξίσφαιρο, 1994. Σελ. 32.

42

δ ελπ ο

---------------------------

ΝΟΥΣΙΑ Ε. Κοίλο φεγγάρι. Ποιήματα. Αθήνα, Πρόσπερος, 1994. Σελ. 47.

ESQUIVEL L. Σαν νερό για ζεστή σοκολάτα. Μετ. Κ. Μπαράχας. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1994. Σελ. 252. Δρχ. 2390.

ΣΠΙΡ Α. Ποιήματα. Μετ. Γ. Κ. Καραβασίλης. Αθήνα, Δελφίνι, 1994. Σελ. 36.

QUINET Μ. Η Φροσύνη της Σκύρου. Μετ. Ομάδα εργασίας Εταιρείας Ευβοϊκών Σπουδών. Αθήνα, Λογοθέτης. Σελ. 221. Δρχ. 2080.

Π εζογραφ ία ΓΈΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΥ I. Συνάντηση με την Αννα. Αθήνα, 1993. Σελ. 93. Δρχ. 1560.

LE CLEZIO J.M.G. Ονίτσα. Μετ. Λ. Παλλάνπου. Αθήνα, Ωκεα­ νίδα, 1994. Σελ. 252. Δρχ. 2390.

ΔΟΥΛΚΕΡΗ Τ. Ιστορίες γυναικών. Αθήνα, Παπαζήσης, 1993. Σελ. 109. Δρχ. 1560.

MAN X. Οι θεές. Τα τρία μυθιστορήματα της Δούκισσας <ρον Ασί. 1. Άρτεμη. Μετ. Κ. Ζωιτοπούλου - Μαυροκεφαλίδου. Αθή­ να, Σύγχρονη Εποχή, 1994. Σελ. 273. Δρχ. 2800.

ΚΑΚΟΥΡΗ Α. Η σπορά του ανέμου. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Εστία, 1994. Σελ. 376. Δρχ. 3000.

DICK Ρ.Κ. Τα ομοιώματα. Μει. Μ. Λώμη. Αθήνα, Μέδουσα, 1994. Σελ. 213. Δρχ. 2285.

ΚΑΛΟΥΤΣΑ - ΜΑΥΡΟΚΕΦΑΛΟΥ Λ. Δύο στον καθρέφτη. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 301. Δρχ.

2080.

ΟΥΝΑΜΟΥΝΟ Μ. ΝΤΕ. Άβελ Σάνισεθ. Μετ. I. Ιατρίδη. Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1993. Σελ. 142. Δρχ. 1140.

ΚΑΡΑΠΑΝΝΗ Κ. Το ψώνιο. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ.

141. Δρχ. 1350. ΚΑΡΥΔΗΣ Γ. Μαζί με τ’ όνειρο. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Μαυρίδης, 1993. Σελ. 240. Δρχ. 4780.

ΠΑΒΙΤΣ Μ. Η εσωτερική πλευρά του ανέμου. Μετ. Γ. Ρόσιις. Αθήνα, Εστία, 1994. Σελ. 140. Δρχ. 1500. ΠΑΤΣΕΚΟ Χ.Ε. Μάχες στην έρημο. Εισ. - μετ. - σημ. Γ. Ρούβαλης. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1994. Σελ. 66. Δρχ. 725. ΣΝΙΤΣΛΕΡ Α. Η δεσποινίς 'Ελζε. Ο ανθυπολοχαγός Γκούστλ. Μετ. Γ. Δεπάστας. Αθήνα, Ολκός, 1994. Σελ. 163. Δρχ. 1455.

ΚΑΤΖΟΥΡΑΚΗΣ Σ.Δ. Απόξω μάχαιρα κι από μέσα τρόμος. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Βιβλιοεκδοτική, 1993. Σελ. 214. Δρχ.

1560.

ΤΟΜΙΖΖΑ F. Αντίστροφες φυγές. Μετ. Γ. Κασαπίδης. Αθήνα, Γνώση, 1994. Σελ. 202. Δρχ. 1350.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ X. Αναζητώντας την Ιθάκη. έκδοση. Αθήνα, 1994. Σελ. 812. Δρχ. 3640.

HALDEMAN J. Θυμάμαι τις αμαρτίες μου. Μετ. Β. Μαντέλη. Αθήνα, Μέδουσα, 1994. Σελ. 228. Σελ. 2285.

Γ

ΚΩΣΤΑΡΙΔΗ Β. 'Οχι ευχαριστώ. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Πιτσι­ λάς, 1993. Σελ. 193. Δρχ. 2080. ΛΙΑΡΟΥΤΣΟΣ Μ. Στης δύσης την ανπφεγγιά. Αθήνα, Μοχλός, 1994. Σελ. 155. ΜΑΚΕΔΩΝ Π. Ασιραπόγιαννος. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 260. Δρχ. 1870. ΜΠΟΥΝΤΟΥΡΗΣ Β. Τα μαύρα ρόδα ανθίζουν μακράν της χώ­ ρας τους. Αθήνα, Δελφίνι, 1993. Σελ. 149. Δρχ. 1560. ΝΕΡΑΤΖΑΚΗΣ Γ.Π. Τα αγαπημένα μου διηγήματα. Αθήνα, Βιβλιοεκδοτική, 1993. Σελ. 232. Δρχ. 1560. ΠΑΛΛΑΝΤΙΟΥ Λ. Τοπία. Αθήνα, 1994. Σελ. 127. Δρχ. 2285. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Τα κτήματα των Κάβο νη. Αθήνα, Δήμητρα, 1993. Σελ. 128. Δρχ. 1560. ΠΑΠΑΔΟΥΛΗΣ Δ.Ε. Συνέχεια, η πρώτη φορά. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 247. Δρχ. 1975. ΣΟΥΡΟΥΝΗΣ Α. Ο χορός των ρόδων. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 502.

GRASS G. Δυσοίωνα κόάσματα. Μετ. I. Κοπερτί. Αθήνα, Οδυσσέας, 1994. Σελ. 261. Δρχ. 2910.

Α λληλογραφία Αγαπητέ Κοτζιούλα. Η αλληλογραφία του ποιητή Γιώργου Κοτζιούλα (1927-1955). Αθήνα, Οδυσσέας, 1994. Σελ. 175. Δρχ.

2080.

Μελέτες Μνήμη Χριστόφορου Χρηστίδη. Δέκα χρόνια από το θάνατό του. Θεσσαλονίκη, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονί­ κης, 1993. Σελ. 22. Δρχ. 1660. ΒΕΛΟΥΔΗΣ Γ. Γραμματολογία. Θεωρία λογοτεχνίας. Αθήνα, Δωδώνη, 1994. Σελ. 443. Δρχ. 5200. ΖΩΡΑΣ Γ.Γ. Ελληνόγλωσσα στιχουργήματα παλών λογίων (ΙΖ'- ΙΘ' αιώνες). Αθήνα, Δόμος. Σελ. 102. ΚΕΣΕΛΟΠΟΥΛΟΣ Α.Γ. Η λεπουργική παράδοση στον Αλέ­ ξανδρο Παπαδιαμάντη. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1994. Σελ. 267. Δρχ. 2080. ΜΟΥΛΛΑΣ Π. Ρήξεις και συνέχειες. Αθήνα, Σοκόλης, 1993. Σελ. 355. Δρχ. 3120.

GRLINBERG S. Μ. Μπατερφλάι. Μετ. Κ. Κουρεμένος. Αθήνα, Το Κλειδί, 1994. Σελ. 196. Δρχ. 1765.

ΜΠΕΝΑΤΣΗΣ Α. Το σημειωτικό τετράγωνο. Σύγχρονες ερμη­ νευτικές προσεγγίσεις στη λογοτεχνία. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 133. Δρχ. 1765.

WALLER R.J. Οι γέφυρες του Μάντισον. Μετ. Ε. Κανδρή. Αθή­ να, Ωκεανίδα, 1994. Σελ. 183. Δρχ. 1660.

ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ X. Σχολές και ρεύματα στη νεοελληνική λογο­ τεχνία. Αθήνα, Κίνητρο, 1994. Σελ. 83.

δελτίο 43 Δοκίμια ΓΈΡΟΝΤΑΣ Δ. Τα πεζά, Αθήνα, Μέτρον, 1994. Σελ. 155. Δρχ.

2080. ISBN 960-7201-124. ΓΛΗΝΟΣ Α.Δ. Βιολογική επισιήμη και κοινωνία. Αθήνα, Ίδρυμα Γληνού/ Δελφίνι, 1994. Σελ. 101. Δρχ. 1040. ΚΑΙΡΟΦΥΛΑΣ Γ. Οι έρωτες των Αθηναίων. Αθήνα, Φιλιππότης, 1994. Σελ. 398. ΠΑΝΣΈΛΗΝΟΣ Α. Δοκιμαστικές πτήσεις. (Δοκίμια). Αθήνα, Κέδρος, 1993. Σελ. 245. Δρχ. 2500. ΡΑΦΑΗΛΙΔΗΣ Β. Οι λαοί των Βαλκανίων. Αθήνα, Εκδάσεις του Εικοστού Πρώτου, 1994. Σελ. 280. Δρχ. 3120.

CORNFORD Α. Η κατεργασία των κοπράνων. Καπιταλισμός, ρατσισμός και εντροπία. Μετ. Π. Καλαμαράς. Αθήνα, Ελευθεριακή Κουλτούρα, 1994. Σελ. 38. Δρχ. 620.

LE GOFF J. Για έναν άλλο Μεσαίωνα. Μετ. Σ. Αναγνωστοποΰλου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1994. Σελ. 47. Δρχ.

830. ISBN 960-7019-92-Χ.

0 έαιρο__________________ Έ ργα ΒΑΣΙΚΕΧΑΠΟΓΑΟΥ Β. Κανών. Τραγωδία. Αθήνα, Αγρα, 1994. Σελ. 89. Δρχ. 2080.

GUILLERY J.-M. Μαρκήσιος Ντε Σαντ και Ιουλιέττα. Μετ. Δ. Δημητριάδης, Αθήνα, Εξάντας, 1994. Σελ. 96. Δρχ. 1040. ΡΕΫΝΟΛΑΝΤΣ Α. - ΜΠΟΥΦΙΝΙ Μ. Τζόρνταν. Απόδ. Μ. Πλωρπης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 52. Δρχ. 1040. ΣΑΙΞΠΗΡ Ο. Ό πως σας αρέσει. Μετ. Ε. Μπελιές. Αθήνα, Κέ­ δρος, 1994. Σελ. 137. Δρχ. 2000.

J σιορία Μ αρτυρίες ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Γ. Μνήμες από τη δράση του Αριστερού Κι­ νήματος του Αιγυπτιώτη Ελληνισμού. Αθήνα, 1993. Σελ. 208. Δρχ. 1560. ΓΈΛΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Φ. Μακρόνησος. Η μεγάλη σφαγή του 1948. Αθήνα, Αλφειός, 1994. Σελ. 238. Δρχ. 2080. ΠΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Χ.Γ. Και διηγώντας τα, μην κλαις! Αθή­ να, Επικαιρότητα, 1994. Σελ. 101. Δρχ. 1040.

ΣΚΑΡΒΕΛΗΣ Δ. Η καταγραφή μιας ανωμαλίας. Δεκέμβριος 1993. Αθήνα, 1994. Σελ. 256. Δρχ. 3120.

GIROUD F. - LEVY Β.Α. Αντρες και γυναίκες. Μετ. X. Φακίνου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 265. Δρχ. 2080.

JORDAN Μ. Οι καλύτεροι έμειναν... Αθήναι, 1994. Σελ. 255. Δρχ. 3120.

FIUPOVIC Ζ. Το ημερολόγιο της Ζλάτα. Μετ. Α. Φιλιππάτος. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 190. Δρχ. 2080.

Ελληνική Ιστορία Χίλια χρόνια Ελληνισμού - Ρωσίας. Αθήνα, Γνώση, 1994. Σελ.

337. ΒΟΥΡΗ Σ. Πηγές για την ιστορία της Μακεδονίας. Αθήνα, Πα­ ρασκήνιο, 1994. Σελ. 349. Δρχ. 4365. ΕΝΕΠΕΚΙΔΗΣ Π.Κ. Η Ελλάδα, τα νησιά και η Μικρά Ασία του Καρόλου Κρουμπάχερ. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1994. Σελ. 374. Δρχ. 4880. ΕΥΑΓΓΈΛΙΔΗΣ Τ.Ε. Ιστορία της Ποντικής Τραπεζούντας (756 π.Χ. - 1897). Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1994. Σελ. 377. Δρχ.

4700. ΚΟΡΔΩΣΗΣ Μ.Σ. Η σημασία των γεωγραφικών ονομάτων στο πρόβλημα με τα Σκόπια. Ιωάννινα, 1994. Σελ. 31. Δρχ. 415. ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΗ Γ.Ν. Κυκλάδες. Αθήνα, Σαραντόπουλος, Σελ. 190. Δρχ. 1870. ΠΑΠΑΓΕΩΡΠΟΥ Σ.Ν. Ίμβρος. Αθήνα, 1994. Σελ. 184. Δρχ.

2080.

Π αγκόσμια Ιστορία ΧΙΔΙΡΟΓΛΟΥ Π. Συμβολή στην ελληνική τουρκολογία. Τόμος Β'. Αθήνα, Ελληνικές Πανεπιστημιακές Εκδόσεις, 1993. Σελ. 462. Δρχ. 3640.

αξίδια Κ όσμος ΛΙΒΑ Σ. Στα βήματα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Αθήνα, Βασιλόπουλος, 1994. Σελ. 447. Δρχ. 4160.

| | αιδικά

ΛΙΑΡΟΣ Δ.Α. Από θύτης θύμα. «Εταιρεία δολοφόνων». Αθήνα, Ιωλκός, 1994. Σελ. 192. ΜΕΛΕΑΓΡΟΥ Η. Πρόσωπο είναι η ανώνυμη Κύπρια. Λόγος φωνή - βίωση 1960-1990. Αθήνα, Δωδώνη, 1994. Σελ. 729. Σελ. 6240.

Ε λεύθερα αναγνώ σματα ΡΟΣΤ Τ. «Το αγόρι» που φώναζε «Λύκος!». Μετ. Μ. Κοντολέ­ ων. Αθήνα, Πατάκης, 1994. Σελ. 30.

44 δελτίο ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση ιης Εταιρείας Ιατρικών Σπουδών. Τόμος 65. Τεύχος 4.

|"| εριοδικά

ΙΘΑΚΟΣ. Μηνιάτικη εφημερίδα της Ιθόκης. Φύλλο 125. Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ. Τρίμηνη έκδοση του Συνδέσμου για τα Δικαιώματα της Γυναίκας. Τεύχος 55-56. Δρχ. 700. Η ΑΙΘΟΥΣΑ. Περιοδική έκδοση του 3ου Λυκείου Αιγάλεω. Τεύχος 2. Δρχ. 600.

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ. Δελτίον της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας. Τόμος 36, 1993. Δρχ. 4160. ΜΠΕΣΑ. Ιστορικά - λαογραφικά - γλωσσικά - σύγχρονα θέΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1607. Δρχ. 650.

ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επιθεώρηση. Τεύχος 551. Δρχ. 300.

ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 115. Δρχ.

600.

Η ΒΙΒΛΙΕΜΠΟΡΙΚΗ. Περιοδική έκδοση των εκδοτών και βιβλιοχαρτοπωλών. Τεύχος 47.

ΝΕΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ. 15νθήμερη επαναστατική εφημερίδα, Φύλλο 100. Δρχ. 100.

ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 336. Δρχ. 700.

ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ. Τεύχος 73-74. Δρχ. 1000.

ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ. Στο χώρο της λογοτεχνίας για παιδιά και νέους. Τεύχος 33. Δρχ. 650. ΕΒΕΑ. Δελτίο Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Αθηνών. Τεύχος 3. ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Απρίλιος 1994. ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύχος 269. Δρχ. 450. ΗΧΟΣ ΚΑΙ HI-FI. Τεύχος 254. Δρχ. 800.

ΠΑΝΑΙΓΥΠΤΙΑ. Περιοδική έκδοση του Συνδέσμου Αιγυ­ πτιακών Ελλήνων. Τεύχος 57. ΡΟΠΤΡΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ. Γράμματα - επιστήμες - τέχνες. Τεύ­ χος 8. Δρχ. 500. ΣΑΜΙΑΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 42. Δρχ. 1040. ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ. Διμηνιαία λογοτεχνική εφημερίδα. Φύλλο 44. ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ. 40ήμερη περιοδική έκδοση εκ­ παιδευτικού προβληματισμού. Τεύχος 371. Δρχ. 500. ΤΑΡΑΖΟΝΤΑΣ ΤΑ ΝΕΡΑ. Διμηνιαία έκδοση του Ελληνικού γραφείου της GREENPEACE. Τεύχος 10. ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ ΤΩΝ ΑΙΓΥΠΤΙΩΝ. Όργανο των επαναπατρισμένων Ελλήνων της Αφρικής. Τεύχος 210. ΤΕΧΝΕΣ ΚΑΙ ΧΟΡΗΓΟΙ. Τεύχος 19. Ο ΤΥΠΟΣ. Μηνιαία δημοσιογραφική επιθεώρησις. Τεύχος 46. Δρχ. 1000. ΧΡΟΝΙΚΑ. Όργανο του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου της Ελλάδος. Φύλλο 130.

THE ART MAGAZINE. Τεύχος 7. Δρχ. 2600.

\1

ΚΑΡΛ0 Κ0Λ0ΝΤΙ

*; Οι Περιπέτειες του Πινάκιο <« 4.

<

I ϊ | <°

ψ ψ

^

Μόλις κυκλοφόρησε ,

ψψ4>

* 4 4 4 4

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΣΩΤΗΡΗΣ ΚΑΚΙΣΗΣ . *

*

j

'

Π ροω θούν το κ αλό β ιβ λ ίο

I t ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ.: 3607744 ± Α Α .+ ..+ . + . + . * Λ . * . * Λ * . * . * Λ Λ Λ * + + Α

J

4 *

μ 'ρ ίτ ίΚ & Υ Ρ ^

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτι­ κές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσι­ εύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες ήταν δυνατόν να εξασφαλίσουμε ή μας απέστειλαν οι συντά­ κτες τους.

Αρ. 338 20 Μαΐου 2 Ιουνίου 1994 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Λεξικά

Ανθολογίες - Λογοτεχνία

Κούρτοβικ Δ.: Αντιλεξικό νεοελληνικής χρησιομάθειας. (Κ. Ντελόπουλος, Καθημερινή, 24/5).

Φιλοσοφία

Ευάγγελον Α.: Η δεύτερη μεταπολεμική γενιά (1950-1970. Ανθολογία). (Ε. Αρανπσης, Ελευθεροτυπία, 25/5). Η περιπλάνηση «σαν αοχή μέθης». Ανθολογία διηγήματος. (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 21/5).

Habbennas S.: Ο φιλοσοφικός λόγος και η Νεωτερότητα. (Ε. Κασίμη, Αντί, 27/5).

--------------

Πολιτική Δελαστίκ Γ.: Η νέα «Γιάλτα». (Δ. Δημητρακοπούλου, Ελευθερία Λάρισας, 22/5). Μπαηκας Κ.: Συνδικάτα και πολιτική. (Π. Γεραμάνης, Νέα, 24/5).

Λαογραφία Εηρστύρης Ζ.: Η Ελληνίδα στο Δημοηκό τραγούδι και η συμβο­ λή της στους Εθνικούς αγώνες. (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέμα­ τα, 27/5).

Θετικές επιστήμες Διόφαντος. Απαντα. Αραβικά. (Γ. Χριστιανίδης, Καθημερινή, 31/5).

Τέχνες Τομανάς Κ.: Οι κινηματογράφοι της παλιάς Θεσ/νίκης. (Ν. Κο­ λοβός, Διαβάζω, 336).

Ποίηση Βογιαζάνος Ε.: Οπτασία αποδραμούσα. (Γ. Πετρόπουλος, Δια­ βάζω, 336). Δέφνερ Ο.: Το ρόδον της ερήμου. (Κ. Παπαπάνος, Πολίτικά θέματα, 27/5). Σαμπάλης Α.: Μαρμαρένια αλώνια. (Κ. Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώρα, 29/5).

Π εζογραφία Βαλπνός Θ.: Ορθοκωστά. (Δ. Δασκαλόπουλος, Νέα, 24/5). (Γ Μπουκάλας, Καθημερινή, 24/5' Βασιλικός Β.: Το φύλλο - Το πηγάδι - Τ’ αγγέλιασμα. (Κ. Τσα ούσης, Έθνος, 28/5] Δημητρίου Σ.: Ν’ ακούω καλά τ’ όνομά σου. (Τ. Μενδράκος Αντί, 27/5) Κακούρη Α.: Η σπορά του ανέμου. (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία 22/5) Λιάπα Φ.: Ερωτηίδος Μάρτυρος. (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή 31/5) Μανιώτης Γ.: Το ρεπερτόριο του χειμώνα. Τόμ. A' (Κ. Πετρά

46 δελτίο

-------------------------------

Μπουκάλας Π.: Ο μάντης. (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 22/5). ΠολιιοποΰΛου Μ.: Ο ήχος της σαύρας. (Δ. Τσατσούλης, Ανπ, 27/5). Ρώτας Ρ.: Ο κύριος Τζον. (Π. Κρανιδιώχης, Διαβάζω, 336). Φακίνου Ε.: Η Μερύπη ήταν το πρόσχημα. (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 29/5). Καλβίνο I.: Ο ανύπαρκτος ιππότης (Ν. Κώτσιου, Αυγή, 1/6).

Cendrars Β.: Μοροβαζίν. (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 1/6). Μπάλαρντ Τ.Γ.: Εκτός ελέγχου. (Ν.Γ.Ζ., Αθηνόραμα, 27/5). Ουόλτερ Τ.Ρ.: Οι γέφυρες του Μάντισον. (Γ. Χουλιαράκης, ELLE, Ιουυ. 1994).

Μελέτες Κάσδαγλης Ε.Υ.: Η διάπλασις των παίδων. (Ε. Κοτζιά, Καθη­ μερινή, 22/5). Σαχίνης Δ.: Τετράδια Κριτικής. Όγδοη σειρά. (Β. Αθανασόπουλος, Διαβάζω, 336).

Risks D.: Η Σκιά του Ομήρου. (Γ. Γιατρομανωλάκης, Βήμα, 22/5).

Δοκίμια Κεφάλας Η.: Η κυριακή των ποιητών. (Γ. Πετρόπουλος, Δια­ βάζω, 336). Πενρόουζ Ρ.: Ο νέος αυτοκράτορας. (Ε. Αρανίτσης, Ελευθερο­ τυπία, 1/6).

Παιδικά Μανθόπουλος Δ.: Μέρες της Αλκυόνης. (Θ. Καραγιάννης, Δια­ βάζω, 336). Ψαραύτη Λ.: Τα δάκρυα της Περσεφόνης. (Ε. Σαραντίτη, Ελευθε­ ροτυπία, 25/5).

Δρίγκος Θ.: Οι πωλήσεις των Οθωμανικών ιδιοκτησιών της Αττι­ κής 1830-31. (Λ. Κατημερτζή, Νέα, 25/5). Χιδίρογλου Π.: Συμβολή στην Ελληνική Τουρκολογία. Τόμ. Β' (Κ. Ιορδανίδης, Καθημερινή, 31/5).

Μαρτυρίες Δετζώρτζης Ν.: Συνεντεύξεις και έρευνες. (Ε. Κοτζιά, Καθημε­ ρινή, 29/5). Μήτσης Ο.: Αναδρομές και μνήμες. (Γ. Πηλιχός, Βήμα, 22/5). Σαββάκης Α.: Ιωάννης Τσαρούχης. (Θ. Νιάρχος, Βήμα, 22/5). Τσακίρης Κ.: Βούρλα - Η μεγάλη απόδραση. (Δ. Γκιώνης, Ελευ­ θεροτυπία, 26/5).

Περιοδικές εκδόσεις Ναυπακτιακά. (Ν.Λ. Φορόπουλος, Διαβάζω, 336).

£ 01 ΝΕΩΤΕΡΟΙ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ $

^ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ μ η λ ι ω ν η ς : I Σημαδιακός κι αταίριαστος * *> **

Φ Φ ■'

*

Μ ό λ ις κ υ κ λ ο φ ό ρ η σ ε

<« )·

φ φ φ>

'5 ·} ·}

* ·}

(

* 4

* ...Π ροω θ ούν το ε λ λ η ν ικ ό β ι β λ ίο J ΑΣΚΛΗΠΙΟΤ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ.: 3607744 * H±

± 4- 4- 4- 4- 4- * *

4· 4- 4- * 4- * * 4· * * * 4- 4·

I

Όψεις του ελληνικού αστικού μυθιστορήματος Η ε μ φ ά ν ισ η το ν α σ τικ ο ύ μ υ θ ισ το ρ ή μ α το ς ετο π ο θ ετείτο , μ έ χ ρ ι π ρ ο σ φ ά τω ς, σ τ ις α ρ χ ές το ν αιώ να μ α ς και π ρ ω τε ρ γά τ η ς το υ θε ω ρ ο ύ ν τα ν ο Γ. Ξ εν ό π ο υλο ς. Ν εό τ ερ ε ς π ρ ο σ ε γ γ ίσ ε ις ε ν τ ο π ίζ ο υ ν τις ρ ίζ ες το υ π ο λ ύ νω ρ ίτερ α , σ τ α μ ισ ά το υ 19ου αιώ να, ο π ό τε η γ έ ν ν η σ ή το υ σ υ μ π ίπ τε ι τε λ ικ ά σ χ ε δ ό ν μ ε τη γ έ ν ν η σ η το υ ίδ ιο υ το υ ν ε ο ε λ λ η ­ ν ικ ο ύ μ υ θ ισ το ρ ή μ α το ς . Α π ό τ η ν ά λ λ η μερ ιά , δ ε ν έχ ει δ ιερ ευ ν η θ ε ί επ α ρ κ ώ ς η πο ρ εία το υ σ τ η μ ε τα π ο λ ε μ ικ ή Ε λ λ ά δ α , ενώ σ ε μ ε γ ά λ ο β α θ μ ό το α σ τικ ό μ υ θ ισ τό ρ η μ α έχ ει τα υ τ ισ τ ε ί μ ε τ η ν μ υ θ ισ το ρ η μ α τικ ή π α ρ α γω γή τη ς γ ε ν ιά ς το υ ’30. Η θ έ σ η το υ σ τ η ν ε ο ε λ λ η ν ικ ή λ ο γ ο τ ε χ ν ία π α ρ α μ ένει, λο ιπ ό ν , π ρ ο ς εξ έ τ α σ η και το π α ρ ό ν α φ ιέρω μ α σ ε κα μ ία π ε ρ ίπ τω σ η δ ε ν δια τε ίν ετα ι ό τι α π ο τ ε λ ε ί μ ια ο λ ο κ λ η ρ ω μ έ­ νη π ρ ο σ έ γ γ ισ ή του. Φ ιλο δ ο ξ ία το υ είν α ι να φ έρ ει σ τ ο φω ς κ ά π ο ιες σ η μ α ν τ ικ έ ς π α ρ α μ έτ ρ ο υ ς τη ς ε ξ έ λ ιξ ή ς το υ · ειδ ικ ό τερ α , ν α φ ω τίσει και α π ό δ ια φ ο ρ ε τικ ή ο π τικ ή τ η ν εξ έλ ιξ η α υ τή . Η ε π α ν εξ έτα σ η το υ ίδ ιο υ το υ ό ρ ο υ α σ τ ι κ ό μ υ θ ισ τό ρ η μ α , δ εδ ο ­ μ έ ν ω ν τω ν ιδ ιο μ ο ρ φ ιώ ν π ο υ π α ρ ο υ σ ιά ζ ει η α ν ά π τυ ξ η τη ς ν ε ο ε λ λ η ν ικ ή ς κοινω νίας, μ π ο ρ ε ί ν α α π ο τ ελ έσ ει τ η ν α φ ετη ρ ία για μ ια δ ια φ ο ρ ε τικ ή π ρ ο σ έγ γισ η . Ε ίν α ι βέβ α ιο , ό τι το ν εο ε λ λ η ν ικ ό μ υ θ ισ τό ρ η μ α , ω ς είδος, δ ε ν α κ ο λ ο ύ θ η σ ε μ ια π ο ­ ρ ε ία α ν ά λ ο γ η μ ε το υ ευ ρ ω π α ϊκ ο ύ μ υ θ ισ το ρ ή μ α το ς , το ο π ο ίο σ α φ ώ ς υ π ή ρ ξ ε έ κ φ ρ α ­ σ η τη ς α ν ε ρ χό μ εν η ς, κ α τά το 18ο αιώ να, α σ τικ ή ς τά ξ η ς και έδ ω σ ε έ ν α π α ν ό ρ α μ α τω ν κ ο ιν ω ν ικ ώ ν σ υ ν θ η κ ώ ν κ αι τω ν ψ υ χ ο λ ο γικ ώ ν α ν τα ν α κ λ ά σ ε ώ ν το υ ς σ τ ο σ ύ ν ο λ ο τω ν κ ο ιν ω ν ικ ώ ν τάξεω ν. Τ ο ν εο ε λ λ η ν ικ ό α σ τικ ό μ υ θ ισ τό ρ η μ α το π ο θ ετε ίτα ι τ η ν π ερ ίο δ ο τη ς αναζω πύρω ­ σ η ς τω ν α σ τικ ώ ν κ έ ν τρ ω ν σ τ η μ η τρ ο π ο λ ιτ ικ ή Ε λ λ ά δ α , α λ λ ά τα υ τιζό μ ενο μ ε τη γ ε ­ νιά το υ ’30, φ α ίν ετα ι ν α εκ φ ρ ά ζει μ ια σ υ γκ ε κ ρ ιμ έ ν η τά ξ η και τις α ν ά γ κ ε ς τη ς. Τ η ν ίδια ώ ρα, έ ν α ά λ λ ο κ ο μ μ ά τι τη ς μ υ θ ισ το ρ η μ α τικ ή ς π α ρ α γω γή ς, εξ ίσ ο υ α σ τικ ό , έχ ει ε π ικ ρ α τή σ ε ι να α π ο κ λ είετα ι α π ό τα π λ α ίσ ια το υ α σ τικ ο ύ μ υ θ ισ το ρ ή μ α το ς : «Ο κ ό κ ­ κ ιν ο ς τρ ά γο ς » το υ Π α ρ ο ρ ίτη , για π α ρ ά δ ειγμ α . Έ χ ε ι π α ρ α μ ελη θ εί, ε ν ο λίγο ις , η κ α ­ θαρ ά π ο λ ιτικ ή δ ιά σ τ α σ η το υ ό ρ ο υ α σ τικ ό , ό πω ς α κρ ιβώ ς έχ ει π α ρ α γ ν ω ρ ισ τ ε ί και η σ υ ν έ χ ε ιά του, μ έ χ ρ ι τις μ έ ρ ε ς μας. Σ τ ο α φ ιέρω μ α π ο υ α κ ο λ ο υ θ εί π ρ ο σ π α θ ο ύ μ ε ν α θ έ σ ο υ μ ε α υ τά τα θ έ μ α τα για σ υ ζ ή ­ τη σ η , κ ρ α τώ ν τα ς φ υ σ ικ ά τις υ π ά ρ χ ο υ σ ε ς π α ρ α μ έτ ρ ο υ ς σ τ η μ ε λ έ τ η του, τη σ χ έ σ η το υ μ ε τη γε ν ιά το υ ’30, και σ το χ ε ύ ο ν τα ς , σ ’ α υ τή τ η ν π ερ ίπ τω σ η , σ τ η ν α ν ά δ ε ιξη κ ά ­ π ο ιω ν δ ο μ ικ ώ ν το υ στο ιχείω ν . Σ τ ό χ ο ς μ α ς δ ε ν είνα ι να κ α λ ύ ψ ο υ μ ε μ έ σ α σ ε ε λ ά χ ι­ σ τ ε ς σ ε λ ίδ ες και σ ε λ ίγ α ά ρ θ ρ α π λ ή ρ ω ς το θέμα, α λ λ ά να δ ώ σ ο υ μ ε έ ν α έ ν α υ σ μ α για π ερα ιτέρω σ υ ζ ή τη σ η . Επιμέλεια αφιερώματος: Τιτίκα Δημητροόλια Ευχαριστούμε τις εκδόσεις Σοκόλη για το φωτογραφικό υλικό που μας παραχώρησαν. Υ.Γ. Υπενθυμίζουμε στους αναγνώστες μας ότι σχετικά με το θέμα του παρόντος αφιερώματος έχουν κυκλο­ φορήσει και τα τεύχη: Κ. Πολίτης (αρ. 116), Γ. θεοτοκάς (αρ. 137), Μ. Καρουγάτσης (αρ. 258), Γ. Ξενόπουλος (αρ. 265), Δ. Βουτυράς (αρ. 298), Σ. Μυριβήλης (αρ. 309), Η. Βενέζης (αρ. 337).

48 αφιέρωμα διερεύνηση του αστικού μυθιστορή­ ματος έχει προαπαιτούμενο τη διερεύνηση της έννοιας του όρου «αστι­ κό». Οι οπτικές ενός τέτοιου π ροσδιο­ ρισμού μπορούν να έχουν διαφορετι­ κές αφετηρίες. Η πιο απλή αφετηρία είναι η τοπογραφική: το άστυ, η πόλη. Μια δεύτερη οπτική είναι η κοινωνιολογική και ιδεολογική με επίκεντρο την αστική τάξη και τις λογοτεχνικο-ιδεολογικές αναφ ορές της. Τέλος, πρέπει να εξεταστεί η καθαρά λογοτεχνική προσέγγιση με την έννοια της διαμόρφωσης ρεύματος, μεθόδου και αι­ σθητικής αντίληψης.

Β

Γ ιά ν ν η ς Ν . Μ π α σ κ ό ζο ς

Στις απαρχές του αστικού μυθιστορήματος

α πρέπει να σημειωθεί ότι μέχρι σήμερα «είθισται» οι ουσιαστικές απαρχές του νεοελληνικού μυθιστορήματος να τοποθε­ τούνται μετά το 1880. Νεότερα στοιχεία, όπως η έκδοση των μυθιστορημάτων του Γ. Παλαιολόγου «Ο Πολυπαθής» και «Ο Ζωγράφος»1 με τις αναλυτικές εισαγωγές του Α. Αγγέλου, καθώς και η παρουσίαση άγνω στων μέχρι τώρα μυθιστορημάτων από τον Α. Σαχίνη στη μελέτη του «Θεωρία και άγνωστη ιστο­ ρία του μυθιστορήματος στην Ελλάδα 17601870»2 μαζί με τα άρθρα του Ν. Βαγενά στην εφη­ μερίδα «Καθημερινή»3 και της Σοφίας Ντενίση στο περιοδικό «Ο Πολίτης»4 Λου θίγουν το ζήτη­ μα των απαρχών της πεζογραφίας μας, θέτουν απαιτήσεις μιας νέας θεώρησης. Ιδιαίτερα τα δύο άρθρα του Νάσου Βαγενά επι­ σημαίνουν ορισμένες προχειρότητες στην κριτική αντιμετώπιση του νεοελληνικού μυθιστορήματος 1830-1880. Κατά τον Ν. Βαγενά εσφαλμένα ή πε­ ρίοδος αυτή χαρακτηρίζεται ως περίοδος του ιστορικού μυθιστορήματος, μια και τα περισσότε­ ρα μυθιστορήματα αυτής της περιόδου δεν είναι ιστορικά - και πολλά αγνοούνται - , ενώ είναι ανακριβής η άποψη, πολύ διαδεδομένη μεταξύ των ιστορικών της λογοτεχνίας μας, ότι ο ρεαλι­ σμός στην πεζογραφία αρχίζει απά τον Θάνο Βλέκα (1855-6). Τα νεότερα στοιχεία δείχνουν πολύ περισσότερα μυθιστορήματα δημοσιευμένα μετα­ ξύ 1830-18805. Στο φως των νέων αυτών μελετών πρέπει να αλ­ λάξει και η αντίληψη για το αστικό μυθιστόρημα που συνηθιζόταν να τοποθετείται μετά την πρώτη δεκαετία του αιώνα μας με τον Γ. Ξενόπουλο. Η άποψη αυτή εγκλώβιζε την έννοια του αστικού κυρίως στη θεματική, δηλαδή επιλογή θεμάτων

0

αφιέρωμα 49

από την αστική ζωή, χαρακτήρες αστών, περιγρα­ φή της ζωής της αστικής και μικροαστικής ζωής στην πόλη. Είναι φανερό ότι η αντίληψη για την αστική πεζογραφία, για το διήγημα στην αρχή είτε για το μυθιστόρημα αργότερα, διαμορφώνεται νωρίτερα από τις αρχές του 19ου αι. έστω και σπερματικά στην αρχή. Η ίδια η έννοια του αστικού διευρύ­ νεται και βαθαίνει. Συνδέεται με την έννοια του ρεαλισμού και αυτό σημαίνει αναμέτρηση με την αναπαράσταση μιας πραγματικότητας που μετα­ βάλλεται με ραγδαίους ρυθμούς6. Η ανάπτυξη της νεοελληνικής συνείδησης αναμετριέται με το πα­ ρελθόν και το μέλλον της και αυτό δεν μπορεί να γίνει με τα λιγωμένα ποιήματα ή τις ρομαντικές υπερβολές. Χρειάζεται τον πεζό λόγο και το μυθι­ στόρημα προκύπτει ως αναγκαιότητα.

φωση πόλεις - εμπορικά κέντρα και έχουν ήδη ανιχνευθεί μυθιστορήματα που σχετίζονται με αυ­ τές. Έ ν α όριο για τη μελέτη μας είναι το 1834, η χρονιά που η Αθήνα γίνεται πρωτεύουσα του νεο­ σύστατου κράτους. Η συγκέντρωση στην Αθήνα του διοικητικού μηχανισμού του κράτους, της αστικής τάξης, των προυχόντων και των ομογε­ νών του εξωτερικού και από την άλλη, του αγρο­ τικού πληθυσμού που κατεβαίνει στην πρω­ τεύουσα ζητώντας ευκαιρίες ζωής μαζί με τη δια­ μόρφωση ενός μικρού κατ’ αρχήν πυρήνα εργα­ τών και τεχνιτών δίνει των πρώτη αχνή ακτινο­ γραφία των αστικών κοινωνικών σχέσεων. Οι γρήγοροι ρυθμοί ανάπτυξης της Αθήνας αντικα­ τοπτρίζονται στην ανάπτυξη του πληθυσμού της 12.000 κάτοικοι (1834), 24.758 (1850), 44510 (1870), 114.355 (1890) 167.479 (1907), 292.991 (1920). Τις πρώτες δεκαετίες διπλασιάζει και τρι­ πλασιάζει τον πληθυσμό της. Αντίστοιχα ανα­ πτύσσεται και το επίνειό της, ο Πειραιάς: 50.200 πρώτη διερεύνηση στη βάση ενός κάτοικοι το 1896, 73579 (1907), 133.482 (1920)7. τοπογραφικού προσδιορισμού καθορίζεται Με την τοπογραφική έννοια, λοιπόν, έχει ήδη από την έννοια του άστεως - της πόλης, ερευνηθεί από τη Λίζυ Τσιριμώκου8 ότι υπάρχει και μάλιστα της διαμόρφωσης της σύγχρο­ μια λογοτεχνία της πόλης. Αναφέρει όλα τα το­ νης πόλης. Εδώ η εξέταση είναι διττή. πογραφικά στοιχεία που διαμορφώνουν ταυτό­ Από τη μια, θα εξεταστεί η αποτύπωση χρονα και τους όρους της αστικής ζωής στα εξής στην πεζογραφία της διαμόρφωσης και της πεζογραφήματα: «Η στρατιωτική ζωή στην Ελ­ εξέλιξης της σύγχρονης αστικής πόλης στο νεοελ­ λάδα», Ανώνυμος (1870), «Είς Αθηναίος χρυσοληνικό κράτος και από την άλλη, θα διερευνηθεί θήρας» κ.ά., Μ. Μ ητσάκης (1890). «Αποκριάτικη η διαμόρφωση μιας λογοτεχνίας της πόλης με την νύχτα» κ.ά. από τα πρώτα Αθηναϊκά διηγήματα έννοια των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών που πι­ του Α. Παπαδιαμάντη (1892). «Οι Άθλιοι των θανά αυτή έχει. Αθηνών», I. Κονδυλάκη (1894), «Το παράπονο Η διερεύνηση, σύμφωνα με τα ανωτέρω, του του νεκροθάπτου», Ε. Ροΐδη, «Ο Λαγκάς», Δ. αστικού μυθιστορήματος μας πάει πιο πίσω από Βουτυρά (1903), «Η κερένια κούκλα», Κ. Χρητις αρχές του 20ού αι. αφού, ήδη, από την τρίτη στομάνου (1908), «Πλούσιοι και φτωχοί», Γ. Ξε^δεκαετία του 19ου αιώνα υπάοΎ ουν υ πό S m m in .

Β

50 αφιέρωμα του. Ο Α. Αγγέλου σημειώνει ότι «η Απελευθέ­ ρωση είχε δημιουργήσει μια πολύ βαθειά τομή και στον χώρο της λογοτεχνίας, τόσο βαθειά, ώστε να μη μπορεί η νέα κοινωνία να εξακολουθεί να τρέ­ φεται από τα δημιουργήματα του παρελθόντος»11.

Αθήνα του 1930

αν προστεθεί το παραγνωρισμένο «Ο Ζωγράφος» (1842) του Γ. Παλαιολόγου για το οποίο ο Α. Αγγέλου τονίζει ότι είναι «το πρώτο καθαρά αθη­ ναϊκό μυθιστόρημα9. Επιπλέον «Η Α θήνα μας» (1893) του Ν. Σπανδωνή, ο «Κίμων Ανδρεάδης», (1894) και «Το σπιτάκι του γιαλού» (1920) του Ε. Λυκούδη, το «Μεγάλο παιδί» (1916), «Ο Κόκκι­ νος τράγος» (1924) και οι «Δύο δρόμοι» (1927) του Κ. Παρορίτη. «Το Αγριολούλουδο» (1924) και «Το έγκλημα του Ψυχικού» (1928) Π. Ν ιρβά­ νας, η «Κυρία με το άσπρο άλογο», «Μυστική φωλιά» και «Ίλιγγος» (1920-1930 σε συνέχειες σε εφημερίδες) Δ. Κόκκινος10. Στην πεζογραφική παραγωγή αυτής της περιό­ δου προέχει το διήγημα και έπεται το μυθιστόρη­ μα. Ό μω ς αρκετά διηγήματα είναι αρκούντως εκτενή αφού απλώνονται ήδη στην έκταση μιας νουβέλας ενώ ορισμένα προδιαθέτουν για την ανάπτυξη του μυθιστορήματος. Κάποια άλλα μυ­ θιστορήματα, αν και περιορισμένα σε έκταση, έχουν αφηγηματικό πλάτος που επιτρέπει να χα­ ρακτηρίζονται ως τέτοια. Η αντίληψη μιας λογο­ τεχνίας που ξεπερνά τη βουκολική λογοτεχνία, μιας λογοτεχνίας για την πόλη και της πόλης εί­ ναι ήδη ανεπίστρεπτο γεγονός. Ή δ η , όπως σημειώνει ο Α. Αγγέλου, τρεις πεζογράφοι έχουν προλάβει να δηλώσουν ότι αυτοί γράφουν πρώτοι μυθιστόρημα. Ο Π. Σούτσος με τον Λέανδρο (1834), ο I. Πιτζιπιός σε μια «Προκήρυξη» που δημοσίευσε το 1834 και με αυτή ανήγγειλε την έκδοση του μυθιστορήματος «Η ορφανή της Χίου» (1839), και ο Γ. Παλαιολόγος αναγέλλοντας τον «Πολυπαθή» (1839). Από τη στιγμή όμως που γίνεται προσπάθεια να γραφεί το πρώτο ελληνκό μυθιστόρημα θα αρχίσει ταυ­ τόχρονα και η διερεύνηση των νέων όρων δομής

νας δεύτερος τρόπος ανάγνωσης του αστι­ κού μυθιστορήματος είναι με όρους κοινωνιολογικούς-ιδεολογικούς. Η διερεύνηση, δηλαδή, της επίδρασης της αστικής τάξης στη λογοτεχνία (ιδεολογικά), και η μελέτη της διαμόρφωσης λογοτεχνικού εί­ δους όπως του αστικού μυθιστορήματος ως ιστορική επίδραση της δράσης των αναγκών και των νέων φαινομένων που φέρνει μαζί της η αστι­ κή τάξη. Φυσικά, για το τελευταίο μεγάλο ενδια­ φέρον έχει το πώς η ιστορική ιδιαιτερότητα της διαμόρφωσης της αστικής τάξης στη χώρα μας επέδρασε στη μορφή του αστικού μυθιστορήμα­ τος συγκρίνοντας με το αγγλικό ή το γαλλικό μυθιστόρημα που κατά κύριο λόγο διαμόρφωσαν διεθνώς το είδος. Εδώ πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι η Αθήνα εί­ χε αρχικά έναν εμπορευματικό χαρακτήρα που την οδήγησε σ ’ έναν ταχύτατο ρυθμό αστικοποί­ ησης και που επέτρεψε την εμφάνιση φαινομένων κερδοσκοπίας, τη δημιουργία μεσοαστικής τάξης που μεγάλωνε γρήγορα, ενώ, ταυτόχρονα, δημιουργούνταν στον αντίποδα, οι πρώτοι εργατικοί πυρήνες, φτωχά και ενίοτε εξαθλιωμένα στρώμα­ τα της πόλης. Ο ι κοινωνικές τάξεις διαχωρίζονται στον τόπο κατοικίας τους. Η αστική τάξη κατοικεί γύρω από το σημερινό ιστορικό κέντρο, οι μεσαίες στις υπώρειες του Λυκαβηττού, οι φτωχότερες στου Φιλοπάππου, στου Ψυρρή, στο Μεταξουργείο εκεί όπου συγκε­ ντρωνόταν και η πρώτη βιοτεχνική παραγωγή. Ο ι τάξεις διαφοριζόμενες ως προς το κοινωνικό -οικιστικό περιβάλλον διαμόρφωναν παράλληλα και έναν καινούριο τρόπο ζωής και συμπε­ ριφοράς. Στα πρώτα αθηναϊκά διηγήματα κατα­ γράφονται τα γλέντια, τα φλερτ, τα ήθη του γά­ μου, τα ρούχα, οι καθημερινές συνήθειες των φτωχών ή των πλουσίων στρωμάτων. Ακόμα περιγράφονται οι ώρες της σχόλης στην αυλή των φτωχών ή στον περιποιημένο κήπο των αστών, η διασκέδαση των μεν και των δε, καθώς και στοι­ χεία από τα διάφορα επαγγέλματα που για πρώτη φορά εμφανίζονται στην πόλη και διαχωρίζουν τους εργαζόμενους όπως το χρηματιστήριο, ο τραπεζίτης και ο τραπεζοϋπάλληλος, ο φοιτητής

Ε

αφιέρωμα 51

που είναι και προγυμναστής, ο μπακάλης, ο τα­ βερνιάρης, ο ευκαιριακά εργαζόμενος κ.ά. Ο ταξικός διαχωρισμός που γίνεται πλέον διακριτός στην πρωτεύουσα διαμορφώνει και μια αντίστοιχη ξεχωριστή οπτική. Α λλιώς περιγράφει ο Παρορίτης τους αστούς, δίνοντας βάρος στην εξουσιαστική θέση τους από τη σκοπιά ενός ταξι­ κά αντίθετου, αλλιώς ο Ξενόπουλος που θα χαρά­ ξει τα νέα χαρακτηριστικά των αστών και μικροα­ στών της πόλης, με την αντιμετώπισή τους ως ένα καθεστώς που είναι αδιανόητο να αλλάξει. Φυσι­ κά τα πράγματα δεν είναι τόσο κάθετα δια­ χωρισμένα. Μεταξύ τής με κοινωνική ένταση πε­ ριγραφής της φτωχολογιάς από τον Βουτυρά και της ειρωνικής αντίστοιχης στον Μ ητσάκη ή της εσωστρεφούς αναδίπλωσης που προκαλεί το ίδιο θέμα στον Παπαδιαμάντη υπάρχουν μεγάλες δια­ φορές. Ό λ ο ι όμως γνωρίζουν πια, ζουν και αντιμετω­ πίζουν λογοτεχνικά τον διαχωρισμό της κοινω­ νίας. Η περιγραφή καινούριων συνθηκών ζωής νέων στρωμάτων σε ένα νέο χώρο καταγράφουν λογο­ τεχνικά και νέες αντιθέσεις. Τα ήθη και οι συμπε­ ριφορές, στοιχεία από τα επαγγέλματα της επο­ χής, διαστάσεις μιας διαφορετικής ζωής από την αγροτική. Τίθεται η έννοια της αντιπαράθεσης των τάξεων. Ο Βίτι αναφέρει για τον Βουτυρά ότι παρουσίασε «έναν νέο κόσμο, μια νέα τάξη που κατοικούσε σε παράγκες εκεί που τελείωνε η πόλη ή σε τρώγλες, και τότε για πρώτη φορά ερχόταν να ταράξει τη συνείδηση του αστού αναγνώ­ σ τη»12. Η πεζογραφία, το μυθιστόρημα αποκτά πλέον κοινωνική κριτική αντίληψη, αναπτύσσει άποψη για τις κοινωνικές αντιθέσεις και αυτό το κάνει να διαφέρει από το ηθογραφικό αντίστοιχο.

Αργότερα, στη διάρκεια του μεσοπόλεμου, τα ιδεολογήματα που επέβαλε η γενιά του ’30 θα φι­ λοδοξήσουν να γίνουν μοναδικό κριτήριο για τον τύπο εκείνο του μυθιστορήματος που χαρακτηρί­ ζεται ως αστικό. Στην πραγματικότητα, όμως, εί­ χαμε την ιδεολογική ανάγνωση της πραγματικό­ τητας από μια εκσυγχρονιστική γενιά της αστικής τάξης, της γενιάς του «Ελεύθερου Πνεύματος» του Γ. Θεοτοκά. Νομίζω ότι ο «Κόκκινος Τράγος» του Κ. Παρορίτη είναι εξίσου ιδεολογικά φορτισμένο και με όλες τις λογοτεχνικές αγκυλώσεις, που αυτό μπο­ ρεί να συνεπάγεται, με την «Αργώ» του Γ. Θεοτο­ κά και το βαρύ ιδεολογικό φορτίο που της επέβα­ λε η προγραμματική σκέψη του συγγραφέα. Η διαφορά από το γαλλικό μυθιστόρημα που χαρα­ κτηρίστηκε ως αστικό είναι ότι εκεί η κριτική ρεα­ λιστική ματιά έδωσε το γενικό, το σύνολο μιας πραγματικότητας όπως τη διαμόρφωνε μέσα από αντιθέσεις και συγκρούσεις η άνοδος της γαλλι­ κής αστικής τάξης, ενώ στη χώρα μας το «αστι­ κό» σήμαινε για τον μεσοπόλεμο απλώς το πώς η, με δυσκολίες αναπτυσσόμενη και έξωθεν στηριζόμενη, αστική τάξη έβλεπε ιδεολογικά τον εαυτό της και την αντίθεσή της με τα άλλα κοινωνικά στρώματα. Η διερεύνηση του αστικού μυθιστορήματος από καθαρά λογοτεχνική σκοπιά εισάγεται με την εμφάνιση του ρεαλισμού. Προηγείται μια μεταβα­ τική περίοδος οπότε η νεοελληνική λογοτεχνία θα περάσει από την αγροτική στην αστική ηθογρα­ φία και από εκεί στον (αστικό) ρεαλισμό. Τα όρια αυτού, του περάσματος δεν είναι από­ λυτα διαχωρίσιμα. Η μεταβατική εποχή επιβάλλει στην καλλιτεχνική αντίληψη της πραγματικότη­ τας να δοκιμάσει πολλές μεθόδους. Γεγονός είναι

52 αφιέρωμα-----------------------------ότι ο ρομαντισμός αποσΰρεται από το προσκήνιο. Το τέλος του τοποθετείται στα 1880 αν και ο καθηγητής Γ. Βελουδής το τοποθετεί στα 186413. Ο ρεαλισμός θα εμφανισθεί πρώτα ως στοιχείο της αστικής ηθογραφίας όπως τον διακρίνουμε με τα πολλά και ενδιαφέροντα στοιχεία για την αθη­ ναϊκή ζωή που μας δίνει στους «Άθλιους των Αθηνών» ο I. Κονδυλάκης ή στο «Είς Αθηναίος χρυσοθήρας» ο Μ. Μητσάκης. Στον Παπαδιαμάντη, για παράδειγμα, που έχει καταγραφεί, απερί­ σκεπτα, ως ηθογράφος, ο ρεαλισμός, η πιστή δη­ λαδή απόδοση της πραγματικότητας, όπως την προσλαμβάνει ο Σκιαθίτης πεζογράφος δεν αμφι­ σβητείται ακόμα και αν ορισμένες φορές παραχαράσσεται14. Τα πρώτα δείγματα ολοκληρωμένου ρεαλιστι­ κού μυθιστορήματος θα τα ανακαλύψουμε στα μυθιστορήματα του Παλαιολόγου «Ο Πολυπαθής» (1839) και «Ο Ζωγράφος» (1842), του Π. Καλλιγά στο «Θ. Βλέκα» (1855) και του Δ. Βικέλα στον «Λουκή Λάρα» (1879). Ο ι αρχές του δια­ φωτισμού διατηρούν ακόμα τη σφραγίδα πάνω σε αυτά τα έργα, κυρίως σε κάποιους χαρακτήρες ηρώων, αλλά, ταυτόχρονα, η επιλογή σύγχρονου χώρου και χρόνου, η δημιουργία μύθου, η οργά­ νωση πλοκής έχει οδηγήσει στη δημιουργία ενός εντελέστερου μυθιστορηματικού οργάνου15. Το μυθιστόρημα δεν είναι ακόμα αστικό, αλλά έχει αρχίσει να διαμορφώνεται η ρεαλιστική μέ­ θοδος λογοτεχνικής ανάπλασης της πραγματικό­ τητας. Εκτιμώ ότι η ρεαλιστική μέθοδος προηγεί­ ται της διαμόρφωσης των χαρακτηριστικών του αστικού μυθιστορήματος. Ή δ η ο Τέλλος Άγρας με αφορμή τον Παπαδιαμάντη έχει επισημάνει ότι η αλλαγή του αφηγηματικού χώρου επιφέρει αλλαγές και στον αισθητικο-τεχνικό τομέα. Γίνε­ ται πιο λιτός στην περιγραφή, με έμφαση στον διάλογο, δραματικός, με χρήση της ειρωνείας και με εισαγωγή τύπων16. Επιπλέον ένα από τα βασικά στοιχεία της ρεα­ λιστικής μεθόδου, η κριτική αντίληψη για την πραγματικότητα και η εμφάνιση της πολυπλοκότητας και των αντιφάσεών της είναι αναγνώσιμη και αναγνωρίσιμη σε πρώιμα έργα. Ο Μ. Βίτι έχει ήδη σημειώσει17 ότι στο «Η Στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι» του Ανώνυμου υπάρχουν τα πρώτα στοι­ χεία της ρεαλιστικής αντιμετώπισης της πραγμα­ τικότητας, δηλαδή απομυθοποίηση του ρομαντι­ κού ηρωισμού και κριτική αντιμετώπιση μιας δύ­ σκολης για την εποχή πραγματικότητας. Λιγότερα στοιχεία, αλλά οπωσδήποτε ρεαλιστικά, ση­ μειώνει τόσο ο Μ. Βίτι όσο και ο Κ.Θ. Δημαράς και για τον Ροΐδυ. Ρεαλιστικά στοιχεία υπάρχουν

ακόμα και στον αντι-ήρωα «Λουκή Λάρα» του Βικέλα- στην κοινωνική κριτική του «Θ. Βλέκα» του Π. Καλλιγά, η οποία στην ουσία αποκαλύπτει εκείνα τα στοιχεία που εμποδίζουν την αστική ανάπτυξη στη σύγχρονη Αθήνα· στη μέσω της ει­ ρωνείας ανατροπή των παραδεδεγμένων αξιών στον «Πολυπαθή» του Παλαιολόγου. Ειδικότερα το στοιχείο της ειρωνείας διακρίνεται σαν ένα καινούριο στοιχείο ανατροπής που προαναγγέλλει μια τάξη που θα «ειρωνευτεί», θα δει με ανατρεπτική οπτική όλους τους παλιούς κα­ νόνες ζωής και δημιουργίας. Στην «Πάπισσα Ιω­ άννα» (Ροΐδης) θα ανατρέψει την εξιδανικευμένη αντίληψη που είχαν οι ρομαντικοί για τον μεσαίωνα στον «Ζωγράφο» (Παλαιολόγος), όπως ο ίδιος ο συγγραφέας έγραφε, θα διερευνήσει «με τρόπον συνήθως κωμικόν όλας τας ελλείψεις της «κοινωνίας»18, στο «Οι Νεμρώδ της Λαυρεωτικής» (Λυκούδης) θα υποβάλλει μια προχωρημένη οικολογική συνείδηση εξευτελίζοντας το «σπορ» του κυνηγιού και τους ίδιους τους κυνηγούς. Άλλα στοιχεία του ρεαλισμού που παρουσιάζο­ νται για πρώτη φορά είναι η χρήση του διαλόγου, οι ήπιοι τόνοι στη χρήση της γλώσσας και από εκεί η χρήση της δημοτικής μέσα από μια επίπονη πορεία. Πολλά από αυτά τα στοιχεία παρεισέφρη­ σαν τμηματικά στα ηθογραφικά πεζογραφήματα που έτσι ή αλλιώς δέσποσαν την περίοδο εκείνη (Καρκαβίτσας, Βιζυηνός, Δροσίνης κ.ά.) για να συνδεθούν σε μια πορεία με την ανάγκη ύπαρξης ενός καινούριου είδους: του αστικού μυθιστορή­ ματος. Αλλά και χαρακτήρες και καταστάσεις εί­ χαν ήδη αφήσει ρεαλιστικά αποτυπώματα σε έργα της εποχής, όπως η «Λυγερή» (Καρκαβίτσας), όπου η κοινωνική κριτική συμπλέει με τη δημιουργία μιας ηρωίδας που μέσα από τις προ­ σωπικές συμπληγάδες της δίνει μια κριτική αντι­ μετώπιση της επαρχιώτικης κοινωνίας. Τα πάρα πολλά, γαλλικά κυρίως, μυθιστορήμα­ τα, που είχαν μεταφρασθεί τότε, είχαν υποβάλει την ιδέα για την ανάγκη του αστικού μυθιστορή­ ματος, του οποίου η ολοκλήρωση πέρασε από τον ρεαλισμό της αγροτικής ηθογραφίας στην αστική ηθογραφία με την εσωτερική μετανάστευση και τα νέα προβλήματα της πόλης που πίεσαν τους συγγραφείς στην αναζήτηση καινούριων δρόμων λογοτεχνικής ανάγνωσης της πραγματικότητας. Ο στόχος του ρεαλιστικού μυθιστορήματος αντανακλά τους καινούριους στόχους μιας υπό διαμόρφωση αστικής κοινωνίας. Ο νέος κόσμος που δημιουργείται θέλει να πάρει «απαντήσεις άμεσες, γλήγορες, θετικές και ρεαλιστικές αφού όλα αυτά συνδέονται με την ίδια του τη ζωή και

Η λεωφόρος Πανεπιστημίου στις αρχές του αιώνα

την υπόσταση»19. Ο Κ. Θ. Δ ημαράς σημειώνει ότι ο πεζός λόγος ήταν ευεπίφορος στη χρήση στοιχείων από την επιστήμη, την εμπειρία, την παρατήρηση και τη γνώ ση20. Για την «Πάπισσα Ιωάννα» του Ροΐδη τονίζει ότι φέρνει ένα καινούριο πνεύμα, θετικό, ορθολογικό, οξύ, αντίθετο στις ρομαντικές υπερ­ βολές της εποχής ενώ ακόμα και το ύφος του προ­ σφέρει μια ηδονή στην αισθητική απόλαυση.21 Να σκεφτούμε μόνο ότι μέχρι τότε η λογοτεχνία έπρεπε να συνδυάζει το «ηδύ με το ωφέλιμον», όπου το ηδύ αφορούσε την ψυχαγωγική διασκέ­ δαση και το ωφέλιμο τη διαμόρφωση των χρη­

στών ηθών22, ενώ τώρα συνδυάζει την αισθητική ηδονή με την επιστημονική κριτική γνώση της πραγματικότητας. Τα στοιχεία του αστικού μυθιστορήματος εί­ χαν, λοιπόν, ήδη, διαμορφωθεί μέσω της ρεαλι­ στικής μεθόδου που προηγήθηκε. Κοινωνική κριτική, πίστη στην παρατήρηση, την εμπειρία, την επιστήμη, ειρωνική ανατροπή, χαμηλό ύφος, απελευθέρωση της γλώσσας. Η ολοκλήρωση του ρεαλισμού φέρνει και την κυριαρχία του αστικού μυθιστορήματος. Ό μ ω ς το πώς εξελίχθηκε και το αν τα κατάφερε απαιτούν μια άλλη διερεύνηση.

Σημειώσεις 1. Γρηγόριος Παλαιολόγου, «Ο πολύπαθης», επιμέλεια: Άλκης Αγγέλου, Ερμής, Αθήνα, 1989 και Γ. Παλαιολόγος, «Ο Ζωγράφος» εισαγωγή: Α. Αγγέλου, Νεοελληνική Βιβλιοθήκη Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, Αθήνα, 1989.

2. Απόστολος Σαχίνης, «θεωρία και άγνωστη ιστορία του μυθι­ στορήματος στην Ελλάδα 1760-1870». Ινστιτούτο του βιβλί­ ου - Μ. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1992.

3. Βαγενάς Νάσος. «Οι αρχές της πεζογραφίας μας», εφ. Καθη­ μερινή, 28.8.1988 και 4.9.1988.

4. Σοφία Ντενίση, «Για τις αρχές της πεζογραφίας μας», περ. Ο Πολίτης, 109 (1990, σελ. 55-63).

5. Σοφία Ντενίση, ο.π. παραθέτει πλήρη κατάλογο με 133 λήμ­ ματα για μυθιστορήματα και διηγήματα που εκδόθηκαν την περίοδο 1830-1880.

6. Ο Δ. Κούρτοβικ αναφέρει ότι «το μυθιστόρημα προϋποθέτει τη συνειδητοποίηση μιας κρίσης, μιας αναντιστοιχίας ανάμε­ σα στις ιδέες μας και την πραγματικότητα, ανάμεσα σ’ αυτό που νομίζαμε ότι είμαστε και σ’ αυτό που ανακαλύπτουμε ότι είμαστε». Εφ. Ελευθεροτυπία, 4.7.1990.

7. Στατιστική Επετηρίδα της Ελλάδος, ΓΣΥΕ, ΕΣΥΕ, Αθήνα 1978, αλλά και αναλυτικά στη μελέτη της Σήλιας Νικολαΐδου: «Η κοινωνική οργάνωση του αστικού χώρου», Παπαζήσης, Αθήνα, 1993, και ιδιαίτερα στο κεφάλαιο «Η αστι­ κοποίηση στον ελληνικό χώρο», σελ. 91-159.

8. Λίζυ Τσιριμώκου. Λογοτεχνία της πόλης. Αθήνα, 1988.

9. Α. Αγγέλου, Εισαγωγή στον «Πολυπαθή», ο.π. σελ. 137.

10. Βλέπε αναλυτικά για ορισμένους και στο Α. Σαχίνη, Το Νε­ οελληνικό μυθιστόρημα, Γαλαξίας, Αθήνα, 1969 και ειδικά στο κεφάλαιο «Το αστικό μυθιστόρημα», σελ. 199-281.

11. Α. Αγγέλου, Εισαγωγή στον «Ζωγράφο», ο.π.

12. Μ. Βίττι, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Οδυσσέας, Αθήνα, 1978, σελ. 287.

13. Γ. Βελουδής, Μονά-Ζυγά, βλ. στο κεφάλαιο «Ο Επτανησια­ κός, ο Αθηναϊκός και ο Ευρωπαϊκός Ρομαντισμός», Γνώση, Αθήνα, 1992, σελ. 97-124.

14. Αλέξανδρος Κοτζιάς, Τα Αθηναϊκά Διηγήματα, Νεφέλη, 1992.

15. Βλέπε αναλυτικά στο Β. Χατζηβασιλείου. «Παλαιολόγος, Καλλιγάς, Βικέλας: οι απαρχές του ελληνικού ρεαλισμού», περ. Γράμματα και Τέχνες, τ. 66. (1992) 16. Τέλλος Αγρας, «Διηγήματα Αθηναϊκά και διηγήματα Σκιαθίτικα» στον τόμο Κριτικά, φιλολογική επιμέλεια Κώστας Στεργιόπουλος, Ερμής, Αθήνα 1984.

17. Μ. Βίττι, Η ιδεολογική λειτουργία της ελληνικής ηθογρα­ φίας, Κείμενα, Αθήνα, 1974, σ. 40.

18. Α. Αγγέλου, Εισαγωγή στον «Ζωγράφο», ο.π. σελ. 25.

19. Α. Αγγέλου, Εισαγωγή στον «Πολυπαθή», ο.π. σελ. 104.

20. Κ. θ . Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής λογοτεχνίας, Ίκαρος, 1985, σελ. 327.

21. Κ .θ. Δημαράς, ο.π. σελ. 331.

22. Α. Σαχίνης, όπως σημ. (2) και ειδικά στο κεφάλαιο: «Μια συζήτηση, του 1856 για το μυθιστόρημα. Η κριτική του Ν. Δραγούμη», σελ. 153-187.

54

α φ ιέ ρ ω μ α

------

Μ . Γ. Μ ερ α κ λ ή ς

Το νεοελληνικό αστικό μυθιστόρημα

Κυριακή στο Ζάππειο

Μ 1

ο αστικό μυθιστόρημα αποτελεί το τρίτο 1 (και τελευταίο) μεγάλο μέρος του βιβλίου του Α πόστολου Σαχίνη για το νεοελληνικό μυθιστόρημα,1 όπως αυτό διαμορφώθηκε στους μετά την Επανάσταση χρόνους και ώς την πριν από την εμφάνιση της γενιάς < > του ’30 εποχή. (Εξετάζει τους συγγραφείς: Ψυχάρη, Ξενόπουλο, Εμμ. Λυκούδη, Χρηστομάνο, Παρορίτη, Νιρβάνα, Διονύσιο Κόκκινο). Αυτός ο σχετικά νεοσύστατος κλάδος μυθιστορή­ ματος εμφανίζεται κανονικά «με την είσοδο του νέου αιώνα», πλαισιωμένος από τις ιδεολογικές ζυμώσεις που αντικαθρεφτίζονται στα περιοδικά Νουμάς, Τέχνη, Διόνυσος, Το περιοδικόν μας, ενώ, εξάλλου, κατά το Σαχίνη, «ώς το 1930 δεν έδωσε βέβαια πολλούς αξιόλογους καρπούς»· εντούτοις: «άνοιξε το δρόμο για τη μυθιστορημα­ τική αξιοποίηση της ζωής στην πόλη».2 Και λέγο­ ντας ακόμα τότε πόλη, εννοούμε ουσιαστικά την Αθήνα, «αμέριμνη, με την ήρεμη και κάπως ει­ δυλλιακή ζωή της· όχι τη μεγάλη πόλη, την πολύ­ βουη, την ανήσυχη, με την αγωνία και το άγχος

της σημερινής πραγματικότητας, με τα προβλή­ ματα και τις δυσκολίες που δημιούργησε ο σύγ­ χρονος μηχανικός πολιτισμός».3 Γι’ αυτό και ουσιαστικά, για την περίοδο τουλάχιστον που εξετάζει ο Σαχίνης, καλλιεργήθηκε το «αθηναϊκό» μυθιστόρημα (ο Ψ υχάρης, ως μια εξαίρεση ακόμα τότε, τοποθετεί τη δράση των μυθιστορημάτων του και σε μεγάλες πόλεις του εξωτερικού). Θ α έλεγε κανείς, πως η παράδοση αυτή συνεχί­ στηκε στις επόμενες δεκαετίες. Βεβαίως έχουμε την παρουσία και άλλων πόλεων, αλλά η Αθήνα παραμένει ο κυρίαρχος χώρος μέσα στην ελληνι­ κή πεζογραφία ώς τις μέρες μας, αντίστοιχα προς την κυριαρχία της Αθήνας στη ζωή της σύγχρο­ νης ελληνικής κοινωνίας. Εισηγητής του «αθη­ ναϊκού» ειδικότερα μυθιστορήματος θεωρήθηκε ο Ξενόπουλος, με τα (αποτυχημένα έστω) πρωτό­ λειά του Άνθρω πος του κόσμου (1888) και Νικόλα ς Σ ιγανός (1890).4 Ο Σαχίνης γράφει: «Ή τα ν πια καιρός για το νε­ οελληνικό μυθιστόρημα, έπειτα από την εντατική εκμετάλλευση των θεμάτων της Ιστορίας και της

-------------------------------αφιέρωμα 55 χωριάτικης ζωής, να στραφεί και προς τη ζωή ή την κίνηση των πόλεων. Ό λ ο ι εκείνοι οι λόγοι που σχετίζονται με την ανάπτυξη του ιστορικού ή του ηθογραφικού μυθιστορήματος είχαν ανεπίστρεπτα περάσει»:5 το ιστορικό μυθιστόρημα, που είχε προηγηθεί, είχε εκμεταλλευθεΐ «το απώ­ τερο, ηρωικό ή πατριωτικό, παρελθόν των ελληνι­ κών τόπων», το ηθογραφικό είχε αναπαραστήσει «τα ήθη και τα έθιμα της αγροτικής Ελλάδας, που είταν τον καιρό εκείνο η πιο γνήσια και η πιο αντιπροσωπευτική», τώρα το μυθιστόρημα έμπαι­ νε στον αστικό χώρο υπό την πίεση της κοινωνι­ κής ιστορίας· αλλά και υπό την πίεση της ιστο­ ρίας της ίδιας της λογοτεχνίας: «είναι τα πολυά­ ριθμα πρότυπα του είδους, που φανερώθηκαν στη δυτική Ευρώπη και τη Ρωσία κι επηρέαζαν ή πίε­ ζαν τους νεοέλληνες συγγραφείς να τ’ ακολουθή­ σουν.6

i

ev πρόκειται ασφαλώς σε λίγες σελίδες να γίνει εκτενής λόγος για το νεοελληνικό μυθιστόρημα- για ένα τέτοιον άλλωστε εκτενή λόγο θα ήσ αν άλλοι οι αρμοδιότεροι. Εγώ θα περιορισθώ σε ορισμένες πα­ ρατηρήσεις, από εκείνες (πάντως) που τις θεωρώ σημαντικές. Μια πρώτη παρατήρηση αφορμάται πάλι από το Σαχίνη: «πολλά ανόμοια στοιχεία συγχωνεύ­ τηκαν στο αστικό μυθιστόρημα εκείνης της επο­ χής· διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες συγγραφέων εξέφρασαν τον διαφορετικό εαυτό τους μ’ ένα μυθιστορηματικό είδος που χωρούσε σχεδόν τα πάντα».7 Πράγματι έγκειται στην ιδιαιτερότητα του είδους, δημιουργημένου άλλωστε γι’ αυτό το σκοπό, να «χωράνε» μέσα του τα πάντα και οι πάντες· που γίνονται ολοένα πολυπληθέστερα και πολυπληθέστεροι, όσο η κοινωνία, μέσα στην οποία καλλιεργείται το είδος, γίνεται πιο πολύ­ πλοκη. Ή δ η με τη γενιά του ’30 έχουμε φθάσει σ ’ ένα σημαντικά διευρυμένο φάσμα περιεχομένων και τάσεων, ενώ η διεύρυνση αυτή θα συνεχιστεί βέβαια και μετά το Δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Αυτή η πολλαπλότητα περιεχομένου επηρέασε και το εκφραστικό όργανο του μυθιστορήματος, τη γλώσσα του, και μάλιστα από πολύ νωρίς: «Γύ­ ρω στα 1900 οι πρωτοπόροι του δημοτικισμού, όπως ο Παλαμάς και οι άλλοι του κύκλου των “μαλλιαρών”, έπαψαν να επιδιώκουν ορθοδοξία στη χρήση της γλώσσας. Η γλώσσα που χρησιμο­ ποιούν παρουσιάζεται να είναι λεξικολογικά μει­ κτή, περιέχοντας στοιχεία δημοτικής και καθα­ ρεύουσας -μ ια γλώσσα που θυμίζει την ομι-

λουμένη του μέσου αστού της εποχής».8 Το βά­ ρος πέφτει τώρα στο «περιεχόμενο του λόγου».9 αν και πρέπει, πιστεύω, να σημειώσουμε, ότι ήδη ο πολλαπλός, «μεικτός» λόγος, καθ’ εαυτόν, του μυθιστορήματος είναι και ένα (νέο) περιεχόμενο. Και πρέπει ακόμα να θυμίσουμε απλώς, ότι η γλωσσική αυτή εξέλιξη αφορά κατεξοχήν την πε­ ζογραφία, ενώ η γλώσσα της ποίησης είναι πολύ πιο αργοκίνητη, σε βαθμό ώστε ο Σεφέρης ακόμα το 1940 (έτος εκδόσεως του «Τετραδίου Γυμνα­ σμάτων», όπου υπάρχει, στα σχόλια, ο χαρακτη­ ρισμός που δίνω στη συνέχεια), αντιδρώντας ως ποιητής, να φρονεί ότι η καθαρεύουσα γίνεται «α­ γοραία» στο στόμα «λαϊκών ανθρώπων».10 Και βέβαια, μιλώντας για την πεζογραφία, πρέπει να δρασκελίσουμε, οπισθοχωρητικά, το κατώφλι του αιώνα, για να συναντήσουμε ήδη τους μεγάλους πεζογράφους Παπαδιαμάντη, Βιζυηνό, Μ ιχαήλ Μητσάκη, Κονδυλάκη, που έχουν πραγματοποιή­ σει τη γενναία υπέρβαση του χωριστικού γλωσσι­ κού ζητήματος (η προσχώρηση του τελευταίου στη δημοτική είναι σχετική). Το μεικτό γλωσσικό όργανο αντανακλά οπωσ­ δήποτε διαφορές που υπάρχουν ανάμεσα σ ’ ένα μεικτό πληθυσμό, που συρρέει στην Αθήνα αμέ-

30 αφιέρωμα------------------------------σως μετά την ανακήρυξή της ως πρωτεύουσας του αρτισύστατου κράτους. Η Ελλάδα είναι βέβαια και παραμένει σ ’ όλο το 19ο αιώνα αγροτική χώ ­ ρα -ακόμα το 1910 το 75% του πληθυσμού κατοι­ κεί στην ύπαιθρο,11- αλλά, παρά ταύτα, η κινητι­ κότητα εκδηλώνεται από την πρώτη στιγμή. Αυτό τεκμηριώνεται και με τη διηγηματογραφία του Παπαδιαμάντη, ή τη μυθιστοριογραφία του Ξενόπουλου, αλλά και από το γεγονός, ότι ο Δημοσθέ­ νης Βουτυράς ήδη από το πρώτο του βιβλίο («Ο Λαγκάς και άλλα διηγήματα», 1902) κινείται απο­ κλειστικά στον αστικό χώρο. Η πολυσυλλεκτική λοιπόν πρωτεύουσα, από πλευράς κοινωνικών διαφορών των στρατιών εσωτερικών μεταναστών, που έρχονται σ ’ αυτή, βρίσκει στο πολυγλωσσικό από τη φύση του αστικό μυθιστόρημα το φυσικό υποδοχέα της, τον οποίον εξάλλου και επηρεάζει παραπέρα.

ια άλλη παρατήρηση, που θα ήθελα να κάνω, είναι πως στο αστικό μυθιστόρημα (και διήγημα) κερδίζει ολοένα περισσότε­ ρο έδαφος μια τάση ειρωνισμού. Στο ιστορικό και το «ηθογραφικό» μυθιστό­ ρημα, με την επικράτηση του ρομαντικού πνεύματος αφενός, του ρεαλιστικού (κυρίως· όχι νατουραλιστικού) αφετέρου, δεν υπάρχουν πολλά περιθώρια για μιαν ειρωνική αντιμετώπιση του κόσμου· ακόμα και στην απο­ μυθοποιητική πρόθεση της ηθογραφίας (του Καρκαβίτσα ας πούμε ή του Θεοτόκη), ο τόνος είναι σοβαρός, το έργο της άσκησης κριτικής θεωρείται σχεδόν ιερό και ανάλογα ασκείται, μ’ ένα κηρυγματικό και κατηχητικό τρόπο- το πολύ πολύ να υποδηλώνεται κάποτε, κι αυτό συνήθως έμμε­ σα, κάποιος σαρκασμός: η ειρωνεία είναι άγνω­ στη. (Αν έπρεπε να αναζητήσουμε εξαιρέσεις, αυτές εντοπίζονται, μάλλον εύλογα, στους μνημο­ νευμένους πιο πάνω «ηθογράφους», τουλάχιστον στους τρεις από τους τέσσερις, και σε παραλλα­ γές: στον Παπαδιαμάντη ανιχνεύεται μια ειρω­ νεία, που μεταλλάσσεται σ ’ ένα είδος χιούμορ κατανυκτικού κάποτε, στον Μ ητσάκη υπάρχει μια σάτιρα κωμικοτραγική κι ένας πολλές φορές, θα έλεγα, κλαυσίγελως, ενώ ο Κονδυλάκης συνιστά ένα είδος παράδοξου unicum, καλύπτοντας σχε­ δόν όλη την κλίμακα του κωμικού, ειρωνικού, χι­ ουμοριστικού, περιπαικτικού, κωμικοτραγικού, εξαιτίας της μακρότατης θητείας του στο χρονο­ γράφημα). Η εποχή του ειρωνισμού ουσιαστικά αρχίζει με την αστική πεζογραφία. Ό π ω ς η «μείξη περισσότερων «γλωσσών» δεν

είναι αποκλειστικό γνώρισμα του νεοελληνικού μυθιστορήματος, -κάθε άλλο μάλιστα,- έτσι και η ανάπτυξη μιας ιδιαίτερης σχέσης της ειρωνείας με την αστική πεζογραφία δεν αποτελεί αποκλει­ στικά νεοελληνική ιδιαιτερότητα.12 Ο Μ ιχαήλ Μπαχτίν, που είπε ουσιώδη και πρω­ τότυπα πράγματα για την ιστορία και τη θεωρία του μυθιστορήματος, έγραψε και τη σημαντική, κατά τη γνώμη μου, φράση: «στο λαϊκό κωμικό πρέπει να αναζητήσουμε τις αληθινές λαογραφικές ρίζες του μυθιστορήματος»13. Βέβαια τη ση­ μασία της φράσης αυτής θα μπορέσουν να εκτι­ μήσουν ορθά μόνο όσοι έχουν μια οπωσδήποτε σαφή -κ α ι ο ρ θή - ιδέα περί λαογραφίας. Αλλά το θέμα αυτό δεν είναι για να το συζητήσουμε εδώ. Απλώς προσθέτω μερικές παρατηρήσεις που κά­ νει ο Μπαχτίν, μετά την επισήμανση της παραπά­ νω αφετηρίας. Ιχνηλατώντας το «μυθιστορηματι­ κό» πνεύμα νεοτερικών ειδών, όπως εμφανίζεται ήδη στην αρχαιότητα, όπου υπάρχει και ειδικός όρος για το χαρακτηρισμό τους, -«σπουδαιογέλαιον»,- σημειώνει ότι «το γέλιο καταργεί την επική απόσταση και, γενικά, κάθε ιεραρχική από­ σταση (...). Το γέλιο εξουδετερώνει το φόβο και τη λατρεία μπροστά στο αντικείμενο, μπροστά στον κόσμο (...). Η εξοικείωσή μας με τον κόσμο μέσω του γέλιου και τη λαϊκή ομιλία αποτελεί ένα μείζον και αναγκαίο στάδιο στην πορεία προς τη δημιουργία των ελεύθερων έργων, τόσο της επι­ στημονικής γνώσης όσο και της τέχνης πραγματι­ κότητας προς τη δημιουργία του ευρωπαϊκού αν­ θρωπισμού».14 Τους «σωκρατικούς διαλόγους» θεωρεί ο Μ παχτίν «ένα σημαντικό τεκμήριο, στο οποίο αντανακλάται η γένεση τόσο της επιστημο­ νικής αντίληψης όσο και του μυθιστορηματικού προσώπου στη λογοτεχνία του πεζού λόγου».15 θεω ρώ ντας τον ίδιο το Σωκράτη ως ένα χαρακτη­ ριστικό παράδειγμα της «διαμόρφωσης μυθιστο­ ρηματικών ηρώων» δέχεται επίσης ως ιδιαίτερα σημαντικό γεγονός τη σύνδεση του γέλιου, της σωκρατικής ειρωνείας, του όλου συστήματος των σωκρατικών υποτιμήσεων (denigrements) με μια σοβαρή, υψηλού επιπέδου και ελεύθερη για πρώτη φορά, εξερεύνηση του κόσμου, του ανθρώπου, της ανθρώπινης σκέψης. Το σωκρατικό γέλιο (με τις αποχρώσεις του που φθάνουν ώς την ειρωνεία) και οι σωκρατικοί χειρισμοί περιορισμού και μεί­ ωσης της σοβαρότητας των πραγμάτων16 (ένα ολόκληρο σύστημα μεταφορών και παρομοιώσε­ ων δανεισμένων από τις κατώτερες σφαίρες της ύπαρξης, τα επαγγέλματα, την καθημερινή ζωή κ.λπ.) φέρνουν τον κόσμο κοντά στον άνθρωπο και τον καθιστούν οικείο, επιτρέπουν να ερευνη-

------------------------------- αφιέρωμα 57

ΙΙαντελής Καλιότσος

θεί χωρίς φόβο, ελεύθερα»17. Από το κέντρο μιας τέτοιας δημιουργικής δραστηριότητας βλέπει ο Μ παχτίν να αναπτύσσεται, σιγά σιγά, το μυθιστό­ ρημα, με τις πολλές και διάφορες παραλλαγές του, δεδομένου ότι «ο “μοντερνισμός” του μυθιστορή­ ματος είναι ανεξάντλητος»18. Το γέλιο και η ειρωνεία, που τα άφησε στη συνέχεια της επισκόπησής του ο Μ παχτίν, εξετά­ ζοντας και άλλες ιδιορρυθμίες ή ιδιοτυπίες του μυθιστορηματικού είδους, - αφού το μυθιστόρημα δεν υπακούει ούτε στον παραμικρό κανόνα, γιατί «από την ίδια τη φύση του είναι μη-κανονικό»,19 - μπορούμε να πούμε πως γνώριζαν ολοένα μεγα­ λύτερη επίδοση, όσο περισσότερο το μυθιστόρη­ μα προχωρούσε, για να το πω έτσι, στον εξαστισμό του· το αστικό μυθιστόρημα ζει, τρέφεται, καλλιεργείται σε ένα χώρο που είναι κατεξοχήν απομυθοποιητικός, ανατρεπτικός, όχι σπάνια κα­ ταλυτικός. Και το κωμικό, στις διάφορες εκδοχές του, - ασφαλώς μεταξύ των πρώτων και η ειρω­ νεία, - είναι από τα συστατικά στοιχεία αυτών των ενεργειών του denigrem ent20.

σον αφορά την αποφασιστικότερη εισαγω­ γή του στοιχείου αυτού στο νεοελληνικό μυθιστόρημα, θα έπρεπε, δίπλα στην παρα­ πάνω, γενική παρατήρηση για τον αστικό χώρο, η οποία αφορά την πολιτισμική ιστορία εν γένει, να προσθέσουμε την ειδι­ κή - για τα ελληνικά δεδομένα - ιστορική παρατήρηση για την εισροή στο χώρο της πρω­

τεύουσας των μαζών του αγροτικού πληθυσμού, ως ένα βαθμό μαζί με τον πολιτισμό του, προορι­ σμένου να υπαχθεί στις πιέσεις των παραπάνω δράσεων20. Θ α ήθελα να κλείσω το σημείωμα αυτό με την παράθεση, εν είδει παραδείγματος για την περί­ πτωση του ειρώνισμού, μερικών σελίδων από το βιβλίο του Παντελή Καλιότσου, «Στρατιωτικές ασκήσεις» (1989). Βεβαίως πρόκειται για βιβλίο με διηγήματα. Νομίζω πάντως πως δεν έχει νόημα, μιλώντας για μυθιστόρημα, να αγνοούμε ολότελα το διήγημα, αφού, τελικά, ανάμεσά τους δεν υπάρ­ χουν ουσιαστικές διαφορές (κατά κάποιον τρόπο το διήγημα δίνει σε μικρότερη δόση αυτό που δί­ νει σε μεγάλη δόση το μυθιστόρημα). Το κείμενο που δημοσιεύω προέρχεται απ’ το κομμάτι της συλλογής το οποίο επιγράφεται «Τσερνομπίλ». Α ναφέρεται στην απερίγραπτη εισβολή του Έ λ λ η να καταναλωτή στα σούπερ-μάρκετ, ενόψει του φόβου, ότι τα παραγόμενα μετά το γεγονός του Τσερνομπίλ είδη διατροφής θα είχαν μεγάλη δόση ραδιενέργειας. Ό τα ν , όπως θυμόμαστε, μια από τις πιο γελοίες και εξευτελιστικές στιγμές της νεοελληνικής πολιτισμικής ιστορίας, καθώς η άκρατη φιλοζωία οδήγησε ώς στην καθαρή βλα­ κεία: πόσο χρόνο θα μπορούσαν να καλύψουν οι «προσπάθειες» σε τρόφιμα; Ο Καλιότσος δεν κα­ ταγγέλλει τα γενόμενα με τόνους δραματικούς. Ε πινόησε, με την ευλογία της ειρωνείας, ένα σπαρταριστό εύρημα, που καλώ τον αναγνώστη να το απολαύσει: «Εκείνες τις μέρες αισθανόμουνα άριστα στην υγεία μου εγώ, και δεν ήθελα να ξέρω ούτε μ ’ ενδιέφερε η γνώμη τω ν άλλω ν για το ίδιο ζήτημα. Έ τ σ ι λοιπόν με βρήκε η Μεγάλη Βδομάδα του Τσερνομπίλ. Τ ην Κ υριακή του Π άσχα στο χωριό τρώγαμε ψητό αρνάκι με διάφορες σαλάτες, ενώ ήδη απ’ τη Μ. Πέμπτη η ραδιενέργεια απλωνό­ τα ν στην Ευρώπη. Δεν είχα μεθύσει ούτε είχα άλλες (κατά τη γνώμη μου βέβαια) ψυχολογικές περιπλοκές, όταν μου μ ίλησε στο τηλέφωνο ο εκ­ δότης μου. Συνωμοτικά και ανήσυχα μου περίγραψε την κατάσταση στην ελληνική πρωτεύου­ σα και μου θύμισε τι γίνεται σε παρόμοιες περι­ πτώσεις: ο λαός φοβούμενος μήπως μείνει χωρίς τροφή, πέφτει σαν λυσσασμένος στα μαγαζιά και δεν αφήνει τίποτα. Έ γ ιν ε ο εξής διάλογος. Μου λέει η Κάτια Λ εμπέση: «Από Δευτέρα προβλέπεται πανικός στα βιβλιοπωλεία!» «Δυστυχώς, κάτι τέτοιο το περιμένουμε», της απαντώ. «Την ξέρω την υστερία του λαού για πνευματική τροφή. Η Π ολιτεία όμως φαντάζομαι θα έχει λάβει τα μέτρα της, ε;»

58

αφιέρω μα «Για τη ν ώρα υπάρχει επάρκεια στην αγορά. Οι μεγαλέμποροι όμως έχουν αρχίσει να κρύ­ βουν το χαρτί.» Δεν μπόρεσα να συγκροτήσω ένα επιφώνημα: «Αμάν! Και τι θα γίνουμε χωρίς χαρτί;» « Έ δω σα αμέσως εντολή στη φωτοσύνθεση για δυο χιλιάδες αντίτυπα από κάθε βιβλίο σου. Συμφωνείς;» Έ κ α ν α έναν όρθιο υπολογισμό: έντεκα τίτλοι, από δυο χιλιάδες αντίτυπα, ίσον διακόσιες χ ιλιά­ δες αντίτυπα - αμερικάνικο μπεστ σέλερ δηλα­ δή! Αυτή όμως τελείωσε με την ακόλουθη φρά­ ση: «Η κατάσταση διαγράφεται ζοφερή...» »Έ κλεισα το τηλέφωνο και κλείνοντας τα μά­ τια μου έφερα στο νου μου εικόνες από παρόμοι­ ες θεομηνίες του παρελθόντος, φυσικές ή άλλες. Ό λ ο ι κάτι έχουμε γνωρίσει α π’ την υστερία - και την αγοραστική μανία - που δημιουργεί και μό­ νο η φήμη σεισμού, καταποντισμού, λιμού και δικτατορίας. Ν α φανταστείς, π.χ., ότι το 1981 εί­ χε γίνει σεισμός 7 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ κι αυτό το πράμα θεωρήθηκε απ’ το λαό προσεισμός! (Τι περιμένουμε δηλαδή την επόμενη νύ­ χτα;) Σε μια εποχή λ οιπόν που - ενδεικτικώς - το ψωμί είχε 10 δρχ. το κιλό (κι ένα λογοτεχνικό πε­ ριοδικό 5) πολλοί έκαναν ψώ νια 200 χιλ. δρα­ χμώ ν και άνω! Έ ν α ς εφοπλιστής εφόρμησε με μια φάλαγγα ιππικού και άδειασε ένα τριώροφο σούπερ μάρκετ. Με το τελευταίο φορτηγό, ο λογαριασμός του έφτασε στα 2 εκατομμύρια... Με δυο λόγια, σ ’ όλα τα μαγαζιά τροφίμων εί­ χε πέσει τότε ακρίδα, πα ρ’ όλες τις εκκλήσεις των αρχώ ν για ψυχραιμία και ότι «δε συντρέχει λό ­ γος ανησυχίας, διότι υπάρχει επάρκεια τροφί­ μων», υπάρχει επάρκεια τροφίμων... Α λλά μέσα σε λίγες ώρες, όλα τα ράφια είχαν αδειάσει από το καθετί. Ό σ ο ι, λ.χ., μέσα στη σύγχυσή τους και στην τύφλωση του πανικού είχαν βρεθεί μπρος στα ράφια με τ’ απορρυπαντικά, αρπάξανε αποκλειστικώς και μόνο απορρυπαντικά - ή το πολύ και διάφορα σαπούνια - ενώ σε άλλους έτυχαν αποκλειστικώς και μόνο μουστάρδες. Π ολλοί ή ταν α υτοί που γυρίζοντας στην κουζίνα τους με το φορτίο για να κάνουν τη ν κουμπάνια, διαπίστω ναν μ’ έκπληξη ότι είχαν αρπάξει κον­ σέρβες σκύλων, τη στιγμή κατά την οποία δεν εί­ χα ν ούτε σκύλο ούτε γάτα κ.τ,λ. κ.τ.λ. Αυτά γίνονται κάθε φορά. Τώ ρα όμως η συμ­ φορά είναι παγκόσμια και πολύ φοβάμαι ότι ολόκληρη η Ευρώπη μπροστά στην απειλή του λιμού, θα μετατραπεί σε ζούγκλα. »Και πράγματι τώρα θα δώσω, όσο καλύτερα μπορώ την εικόνα του Νέου Λιμού, ιδωμένη από τη βραχονησίδα μου. Κ ανένας, απ’ την Ουκρανία ως το Μ αρόκο, δεν είχε προβλέψει ό τι παρόμοια καταστροφή θα είχε τόσο φοβερές επιπτώσεις, κατά κύριο λόγο στις βιβλιοθήκες και στα βιβλιοπωλεία.

Τ α πρώτα κρούσματα μεγάλης ζήτησης και υψηλών ανατιμήσεων ά ρχισαν α π’ την αυγή της Δευτέρας, ή ακριβέστερα, τη νύχτα του Π άσχα προς τη Δευτέρα, όπου σημειώθηκαν και οι πρώ­ τες διαρρήξεις. Το Υπουργείο (Εμπορίου νομί­ ζω;) έσπευσε να κοινοποιήσει την πρώτη του απόφαση: «Σύμφωνα με τις κείμενες διατάξεις (Ν.Δ. 1213/72 και άρθρο 405 του Ποιν. Κώδικα) σε συνδυασμό με τη ν υπ’ αριθ. 401/52 απόφαση του Αρείου Π άγου και το κοινό αίσθημα που επιβάλλει τη ν πάταξη της αισχροκέρδειας σε πε­ ριόδους έντονης ζήτησης βασικών προϊόντω ν πνευματικής διατροφής, εντέλεστε όπως αφαιρείτε, κατά την μετατσερνομπιλική περίοδο τρέ­ χοντος αιώνος, την άδεια οποιουδήποτε πουλά βιβλίο ή έντυπο (εκδότης, βιβλιοπώλης, ποιητής, συγγραφέας κ.τ,λ.) λιανικώ ς σε τιμή μεγαλύτερη - ανά τυπογραφικό - της τιμής του κιλού ντομά­ τας...» Ωστόσο, πολύ γρήγορα η αγοραστική μανία του Κοινού μετατράπηκε σε λεηλασία και πριν κλείσει η πρώτη μ. Τ. βδομάδα, η ελληνική πρω­ τεύουσα παρουσίαζε όψη εμπόλεμης χώρας. Α ξί­ ζει και τώρα πάλι να σημειωθεί ότι δεν «ετίθετο» θέμα επάρκειας: τα αποθέματα που υπήρχαν σ ’ όλες τις βιβλιοθήκες της χώρας εκάλυπταν τις ανάγκες του Λαού, τουλάχιστον για ένα έτος. Και μόνη η Βιβλιοθήκη της Δημαρχίας είναι ικανή να συντηρήσει ολόκληρο το λεκανοπέδιο της Α ττικής σε δεκαήμερη σιτοδεία. Επιπλέον όμως, ακόμα και χωρίς να λάβει κανείς υπόψη του τις μεγάλες παρακαταθήκες, είναι γνωστό παγκοσμίως για την Ελλάδα ό τι σ ’ ένα νομό λ.χ.

50 χιλιάδω ν κατοίκων, αντιστοιχούν 45 χιλιάδες ποιητές. Τέλος πάντως, στη χειρότερη περίπτωση δια­ νομής του βιβλίου με δελτίο, θα μπορούσε (γιατί όχι); να καθιερωθεί δίαιτα ορισμένη μέρα της εβδομάδος (ενδεχόμενο που «κατά δημοσιογρα­ φικές πληροφορίες» συζητήθηκε στο Υπουργικό Συμβούλιο) χωρίς κανένα κίνδυνο στην πνευματική υγεία του λαού. (Ί σ α ίσα που η δίαι­ τα κάνει καλό κι ούτε χάθηκε δα ο κόσμος α ν δε διαβάσει και μια μέρα ο Έ λλη να ς! Α ναφέρονται περιπτώσεις ανθρώπων που δεν άνοιξαν ποτέ τους βιβλίο κι όμως δεν έπαθαν κανενός είδους αβιταμίνωση...) »Η σχετική ανακοίνωση έλεγε: «Π ρος το πα­ ρόν, τόσο τα αποθέματα που υπάρχουν, όσο και τα υπό εκτύπωση βιβλία, θεωρούνται υπεραρκε­ τά για τη ν κάλυψη της ζήτησης στις επόμενες μέ­ ρες. Και μολονότι η Ε λλάς είναι η μοναδική ευρωπαϊκή χώρα που στερείται Εθνικής Βιβλιο­ γραφίας - διότι δεν της χρειάζεται - , εντούτοις σύμφωνα με τα εκδοτικά στοιχεία, η λογοτεχνική παραγωγή αντιστοιχεί από 5 ως 10 βιβλία για κά­ θε εργάσιμη μέρα. Και είναι βέβαιο ότι η παρα­ γωγή αυτή δεν πρόκειται να μειωθεί σε οποιαδή-

------------------τ— — αφιέρωμα 59 ποτέ κρίση. Συνεπώς οι μαζικές αγορές βιβλίων δεν έχουν νόημα και συνιστάται στο κοινό ψυχραιμία. Ας ληφθεί υπόψιν ότι ένα βιβλίο 10 τυπογραφικών καταναλώνεται - με στοιχειώδη ευσυνειδησία και άνευ βουλιμίας - κατά μέσον όρο σε 5 μέρες. Ο οποιοσδήποτε αναλφάβητος μπορεί να κάνει επ’ αυτού τους υπολογισμούς του και να βγάλει τα συμπεράσματά του...» Π αρ’ όλες όμως αυτές και πολλές άλλες διαβε­ βαιώσεις, τις πρώτες κιόλας μέρες μ. Τ., στα ρά­ φια δεν έμεινε ούτε κόμικς! Ο νόμος της επιλο­ γής (αρχικώς με τα βιβλία, λέει, του Καλιότσου) λειτούργησε ασθενώς τις πρωινές ώρες. Τότε στην κυριολεξία, εξαφανίστηκαν τα ποιήματα και τα μυθιστορήματα ακόμα κι εκείνα που η κριτική ονόμασε «πατάτες» ή «πιλάφια». Κατόπι όμως δεν έμπαινε θέμα επιλογής. Άρπαζε κανείς ό,τι έβρισκε μπροστά του καθώς η λυσσαλέα πεί­ να (ακριβώς ειπείν ο φόβος της στέρησης των Γραμμάτων) άστραφτε στα μάτια του. Ναι, δεν έμεινε τίποτα. Ακόμα κι απ’ τα κιτρινισμένα υψηλά ράφια, ξετινάχτηκε ο κουρνιαχτός. Να φανταστείς, αν είναι δυνατόν, βρέθηκε καθαρί­ στρια να κουβαλάει ως κόρην οφθαλμού 5 αντί­ τυπα από την «Προέλευση του ράσου στην Ορθόδοξη Εκκλησία» και οικοδόμος να ’χει στην αγκαλιά του τη «Γορτυνιακή Δικηγορική» μαζί με την «Τυμβωρυχία επί Αυγούστου Καίσαρος»! Άντρες, γυναίκες, γέροι, παιδιά κυκλοφο­ ρούσαν στους δρόμους με στοίβες βιβλία, γυρεύ­ οντας ταξί να τα μεταφέρουν. Και βέβαια οι ουρές ήταν ατελείωτες μπροστά στα βιβλιοπω­ λεία ή τέλος πάντων όπου υπήρξε η διάδοση ότι θα πουληθούν έντυπα. Ο τρόμος μήπως τελειώ­ σουν έκανε τον κόσμο να παραφέρεται και να συμπλέκεται άγρια - «πολλά σοβαρά επεισόδια σημειώθηκαν». Η επέμβαση της Αστυνομίας εί­ χε σαν αποτέλεσμα να δημιουργείται μεγαλύτερη σύγχυση, συνωστισμός και κυκλοφοριακό χάος. Περιττό να φανταστείς (ή να ονειρευτείς) κάτι τέτοιο. Ό μ ω ς κι οι εφημερίδες και τα περιοδικά ξεσκίστηκαν αντάμα με τους εφημεριδοπώλες και τα περίπτερα. Ε ξόν απ’ τις πόλεις (έλεγαν οι ειδήσεις), πολλές διαρρήξεις έγιναν επίσης σε ορεινές βιβλιοθήκες και βιβλιοπωλεία. Υ πολογί­ ζεται η καταστροφή σε τέτοια έκταση, λέει, ώστε για πολλά χρόνια στα βουνά δε θα βρίσκεις βι­ βλίο! Ό σ ο για την Αθήνα, θυελλώδης ήταν η επίθεση στη Βιβλιοθήκη της Βουλής. Εκεί σε λι­ γότερο από μια ώρα, τα ράφια είχαν αδειάσει, κι ώσπου να καταφτάσουν τα μηχανοκίνητα η με­ γάλη αίθουσα παρουσίαζε όψη βομβαρδισμού. Τραγικό είναι να ονειρεύεσαι διαλόγους όπως αυτούς: «Άσε κάτω την εγκυκλοπαίδεια, ρε»! «Δε σφάξανε!» «Εγώ την έπιασα πρώτος.» «Έ χω μικρά παιδιά.» «Και τα δικά μου τι θ’ α πο­ γίνουν;» «Η μάνα μου πεθαίνει, δεν τη λυπά­ σαι;» «Κι η δίκιά μου έχει να διαβάσει απ’ την

περασμένη Δευτέρα...» και πάει λέγοντας, ενώ το επίμαχο βιβλίο στο τέλος γίνεται σαν βιβλίο στη θύελλα. Γι’ αυτό είναι πολύ συγκινητικό να βλέπεις εξαθλιωμένους ανθρώπους να κατεβαί­ νουν μπουσουλιστά τα σκαλιά, μαζεύοντας από κάτω τ’ απομεινάρια - έστω και ξεσκισμένα κομ­ μάτια τυπωμένο χαρτί εδώ κι εκεί - και να τα χώ ­ νουν στον κόρφο τους, όπως άλλοτε τις σταφί­ δες. Κ ανένας από τη γενιά μου δεν ξέχασε την Κ ατοχή. Μ ερικοί τέτοιοι άνθρωποι, θλιβερά ναυάγια της ζωής, ωχρά, λιμοκτονούντα πρόσω­ πα «εθεάθησαν», λέει, πίσω απ’ τα κάγκελα του Ο.Τ.Ε. να κοιτάνε μέσα τις στοίβες απ’ τους τη­ λεφωνικούς καταλόγους, με ανείπωτη λαιμαργία και πίκρα. Στα μάτια τους ζωγραφίζεται η εμπο­ δισμένη ορμή του διψασμένου που κοιτάει τη θάλασσα: «Δεν πίνεται, δυστυχώς...» (Πράγματι, στον τηλεφωνικό κατάλογο τι να διαβάσεις;) Σε κάθε τέτοια οργή του θ εο ύ , βγαίνουν απ’ τα λαγούμια τους οι καιροσκόποι - τώ ρα αιμοδιψείς κερδοσκόποι. Πιο πολύ τώρα, που για πρώτη φο­ ρά από Κοσμογονίας, κινδύνεψε απ’ τους ανθρώ­ πους η Γη. Η αισχροκέρδεια παρατηρήθηκε ιδι­ αιτέρως στα μαγαζιά που πουλούσαν βιβλία με το κιλό, αφού ως γνωστόν, ευκολότερη είναι η λαθροχειρία στο ζύγι, παρά στην αρίθμηση. Ελλιποβαρή πακέτα πουλήθηκαν ή πεντάκιλα πακέτα βιβλία χαμηλής διαλογής, ενίοτε σκέτα σκουπίδια. Από μια άποψη φτάνει στα όρια του κωμικού, πάει κάποιος ν ’ αγοράσει, λ.χ., ένα κιλό στίχους ομοιοκατάληκτους, και γυρίζοντας σπίτι του βρίσκει καθαρό βάρος 100 γραμμαρίων, για­ τί απλούστατα ήταν παραγεμισμένοι με στρα­ τσόχαρτο! »Και τα λοιπά, και τα λοιπά... Ή δ η θα το κατάλαβες ότι εγώ όλο αυτόν τον καιρό εξακολούθησα να παραμένω αποκομμέ­ νος στη βραχονησίδα μου. Μ πονάτσα στο πέλα­ γος, ως εκεί που πιάνει το μάτι μου. Και μέσα σ ’ αυτή την ησυχία της θάλασσας «άκουσα πάλι» τον εκδότη μου στο τηλέφωνο να μου λέει ότι τα βιβλία μου έγιναν ανάρπαστα! Η σκηνή μάλιστα που μου αφηγήθηκε - και που τη βάζω τώρα κα­ τακλείδα στην περιγραφή μου - μοιάζει πολύ με το όραμα της πολύχρονης μοναξιάς μου: Κάποια στιγμή, λέει, εμφανίστηκε ο Χρίστος, ο υπάλλη­ λος, φορτωμένος βιβλία για να γεμίσει τα ράφια που είχαν αδειάσει. Αμέσως περικυκλώθηκε απ’ τους πειναλέους καταναλωτές που τα άρπαζαν κυριολεχτικά απ’ τα χέρια του κι έτρεχαν ο λ ο λ ύ ­ ζοντας προς την έξοδο, σαν να ’χαν διασώσει την τιμή τους μαζί με τον επιούσιον Ποτέ ο ελληνικός λαός δεν έδειξε τέτοια μανία για το βιβλίο...».

60 αφιέρωμα Σημειώσεις 1. Απόστολου Σαχίνη, Το νεοελληνικό μυθιστόρημα. Ιστορία και κριτική, πέμπτη έκδοση διορθωμένη, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» I. Δ. Κολλάρου και Σίας, Αθήνα 1980.

2. ό.π„ σ. 215.

3. ό.π.

4. ό.π„ σ. 215-6.

5. ό.π., σ. 216.

6. Ό.π., σ. 217.

7. Ό.π., σ. 217.

8. Χαράλαμπος-Δημήτρης Γουνελάς, Η σοσιαλιστική συνείδηση στην ελληνική λογοτεχνία 1897-1912, Κέδρος, Αθήνα 1984, σ. 16. Το δεύτερο κεφάλαιο του πρώτου μέρους του βιβλίου αναφέρεται στο ζήτημα της γλώσσας. Βλ. ακό­ μα σ. 193-6, όπου επανέρχεται στο θέμα «της εφαρμογής του παντρέματος καθαρεύουσας με δημοτική».

9. Αυτόθι.

10. Σχολιάζοντας ο ποιητής τους στίχους: «Ο ένας έρχεται από τη Σαλαμίνα και ρωτάει τον άλλο μήπως “έρχεται εξ Ομονοίας”», κ.λπ., γράφει: «Πραγματικά, έτσι μιλούσαν οι λαϊκοί αυτοί άνθρωποι. Αξίζει να προσέξει κανείς πώς γίνε­ ται αγοραία γλώσσα, στις μέρες μας, η καθαρεύουσα». Από την άποψη αυτή πιο ανοιχτά συμπεριφέρθηκαν ποιητές, όπως ο Γιάννης Ρίτσος, που εισήγαγαν στην ποίησή τους και στοιχεία καθαρεύουσας. Βλ. και την παρατήρηση του Γουνελά, ό.π., σ. 18-9: «Η ποίηση γύρω στο τέλος του 19ου αιώνα παρουσιάζει αρκετά παραδείγματα» όπου ο ποιητής φαίνεται να προσπαθεί να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ δη­ μοτικής και καθαρεύουσας, με απώτερο σκοπό ν’ απελευθε­ ρώσει την έκφραση. Στο Κεφάλαιο 5 [του βιβλίου του] ανα­ φερόμαστε στα προβλήματα και στις ατέλειες της λογοτε­ χνικής έκφρασης, πώς δηλαδή η γλώσσα του λαού αδυ­ νατούσε να εκφράσει αφηρημένες σκέψεις και φιλοσοφικά νοήματα. Η συμβολή του Σολωμού και του Βαλαωρίτη για τη δημιουργία μιας νέας λογοτεχνικής γλώσσας είναι ανε­ κτίμητη, αλλά εκείνοι που πέτυχαν ν’ απελευθερώσουν τη γλώσσα λεξικολογικά απ’ τα όρια που είχαν χαράξει οι φα­ νατικοί γύρω απ’ τη δημοτική και καθαρεύουσα είναι ο Παλαμάς και οι σύγχρονοί του, ακριβώς τα χρόνια της πρώτης δεκαετίας του 20ού αιώνα».

11. Πβ. Γουνελά, ό.π., σ. 148.183, σημ. 7.

12. Ο Peter Mackridge φτάνει μάλιστα στο σημείο να υποστηρίξει: «Ενώ στη νεότερη Ελλάδα το μυθιστόρημα δεν έχει σημαντικό ειρωνικό και κωμικό περιεχόμενο, στην αγγλοσαξωνική παράδοση το μυθιστόρημα στάθηκε ένα ουσιαστικά ειρωνικό είδος (...). Αγγλος μυθιστοριογράφος του ΙΗ' αιώνα Henry Fielding αποκαλούσε το μυθιστόρημα “κωμικό έπος σε πεζό”»: Κοσμάς Πολίτης, Eroi'ca, επιμέ­ λεια Peter Mackridge, Ερμής, Αθήνα 1982, σ. ς'-ς'αί. Ο Mackridge κάνει στην εισαγωγή του εκτενή λόγο για τις «ει­ ρωνικές δομές» που λειτουργούν στην Eroi'ca (σ. ξε'-πε'), υποστηρίζοντας πως, «από μια ορισμένη άποψη, η Eroi'ca θα μπορούσε κάλλιστα να ενταχθεί στην αγγλοσαξωνική παράδοση, καθώς γενικά “το μυθιστόρημα καταγράφει το πέρασμα από την κατάσταση της αθωότητας στην κατάστα­ ση της πείρας” κι “ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος ακολουθεί το δρόμο της απογοήτευσης (...) από μια αισιό­ δοξη αφέλεια σε μια στωική σοφία”· “ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος θα διαπιστώσει ότι ο ηρωισμός δεν έχει μέλλον, κι ότι ο ίδιος δεν είναι παρά ένας κοινός θνητός”·

“η διαδικασία του μυθιστορήματος είναι μια απομυθοποίη­ ση- ο ρεαλισμός πετυχαίνεται με την κατάρρευση του ποιη­ τικού και του μυθικού”. Αυτά τα τέσσερα αποσπάσματα [από άρθρο του Μ. Shroder, στο βιβλίο του Ρ. Stevick, The Theory o f the Novel 1967] (...) αναφέρονται στο μυθιστόρη­ μα γενικά, αλλά θα μπορούσαν να είχαν γραφτεί ειδικά για την Eroi'ca» (ό.π.). Σημαντικά (για την ελληνική βιβλιογραφία) είναι τα άρθρα: «Η ειρωνεία ως λογοτεχνικός τρόπος» και «Η ειρωνεία στη νεοελληνική λογοτεχνία» του Γιώργου Βελουδή, που τα βρί­ σκει τώρα ο αναγνώστης στο βιβλίο του: Προτάσεις. Δεκα­ πέντε γραμματολογικές δοκιμές, Κέδρος, Αθήνα 1981, σ. 6895. Πβ. την (αναπτυσσόμενη, στο κείμενό του) φράση του Βελουδή: «Οπωσδήποτε, ο πρώτος αστικός ρεαλισμός (1855-1879) θ’ ανοίξει στο μελετητή του διάπλατα τις πόρ­ τες στις ειρωνικές του αναζητήσεις» (ό.π., σ. 85· τον προσ­ διορισμό «αστικός» υπογραμίζω εγώ, καθώς ανεβαίνουμε, σε σχέση με το θέμα μας, ακόμα πιο πάνω, στα μέσα σχεδόν 13. Mikhail Bakhtine, Esthetique et theorie du roman, Gallimard, Παρίσι 1978, σ. 456.

14. ο.π., σ. 458.

15. ο.π., σ. 459.

16. Έκρινα σκόπιμο να αποδώσω και με αυτόν τον αναλυτικό τρόπο τη λέξη της γαλλικής μετάφρασης: ddnigrements.

17. ο.π., σ. 459-60.

18. ο.π., σ. 465.

19. ο.π., σ. 472.

20. Νομίζω πως είναι σκόπιμο να μνημονευθεί εδώ η εισαγωγή, την οποία προέταξε ο Κωνσταντίνος Οικονόμος στη μετάφρασή του του μολιερικού Φιλάργυρου (1816) και την οποία ο Θόδωρος Χατζηπανταζής, Το κωμειδϋλλιο και η εποχή του, τόμος πρώτος, «Ερμής», Αθήνα 1981, σ. 35, χα­ ρακτηρίζει «το πρώτο θεωρητικό κείμενο» για τη νεοελληνι­ κή κωμωδία. Στους προβληματισμούς του Οικονόμου για ένα «εθνικό είδος» συνδυάζονται, κατά κάποιον τρόπο, τα δύο στοιχεία που εντόπισα στο νεοελληνικό αστικό μυθι­ στόρημα: η πολλαπλή γλώσσα και το κωμικό. Ως προς το πρώτο πβ. την παρατήρηση του Χατζηπανταζή, ο.π., σ. 36: «Το δραστικότερο από τα μέτρα που πήρε ο Οικονόμου για να προσαρμόσει το κείμενο του Μολιέρου στα ελληνικά ήθη του 1816, είταν η εισαγωγή στο διάλογο μερικών ελλη­ νικών τοπικών γλωσσικών ιδιωμάτων: Και τα δύο στοιχεία βρίσκουμε να υπάρχουν δραστικά στο κωμειδϋλλιο, που μπορεί σ’ αυτά να οφείλει και την πρωτοφανή επιτυχία του. Μια πηγή του κωμικού, που ενδιαφέρει και εμάς, είναι οι πε­ ριπέτειες που προκαλούνται από «τη σύγκριση παλιών και νέων ηθών» (πβ. Χατζηπανταζή, ο.π., σ. 95). Βλ. ακόμα: «Μια προσεχτική ανάγνωση των κωμειδυλλιακών κειμένων που σώθηκαν ως τις μέρες μας αποκαλύπτει (...) πως η κε­ ντρική κωμειδυλλιακή αντιπαράθεση αστικών και λαϊκών ηθών επεκτείνεται και στο χώρο της γλώσσας. Χονδρικά θα μπορούσε να πει κανείς πως, σ’ αυτή την περίπτωση, το λαϊκό ήθος εκπροσωπείται από τη δημοτική και τις ντοπιο­ λαλιές. Ενώ το αστικό ήθος εκπροσωπείται από μια καθα­ ρεύουσα ποικίλης αυστηρότητας, κατά τις περιστάσεις» (ο.π., σ. 121). Δεν ξέρω πόσο υπερβολικό θα ήταν να θεω­ ρούσε κανείς το κωμειδύλλιο ως έναν από τους προάγγελους του ελληνικού αστικού μυθιστορήματος, όπως εξελίσσεται στις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας.

αφιέρωμα 61 Γεω ργία Λ α δ ο γ ιά ν ν η δεύτερη μεσοττολεμική δεκαετία, η δε­ καετία του 1930, επ έβαλε τη διάρκειά της στην ιστορία της λογοτεχνίας ακό­ μη και με την κληροδοσία συναφών όρων: γενιά του ’30, πεζογραφ ία του ’30, είναι ορισμένοι όροι παρόντες στη σκέψη και τα γραπτά του σημερινού ιστορι­

Η

Εθνικό ή κοινωνικό μυθιστόρημα; Ζητούμενα της πεζογραφικής ανανέωσης στο Θεοτοκά και τον Τερζάκη κού.

πό τη γενιά του ’30, ο Θεοτοκάς και ο Τερζάκης αντιπροσωπεύουν επαρκώς το νέο τύπο του λογοτέχνη/διανοητή με τις δύο ιδιότητες είτε συνδυασμένες είτε παράλλη­ λες. Η λογοτεχνική τους παρουσία συμπο­ ρεύεται σταθερά με τις θεωρητικές τους πα­ ρεμβάσεις· κοινός είναι και ο προσανατο­ λισμός στις αναζητήσεις τους: η αναθεώρηση του παρελθόντος και η ανανέωση. Στο Θεοτοκά προηγείται η δοκιμιακή της λο­ γοτεχνικής του παρουσίας. Ακόμη κι ως τον Οκτώβριο του 1933 που εκδίδει το πρώτο μέρος της Αργώς, «Το Ξεκίνημα», οι σύγχρονοί του τον θεωρούν ως ένα από τα νέα «κριτικά ταλέντα» της εποχής τους.1 Οι ώρες αργίας, ένας τόμος διηγη­ μάτων του 1931, δεν άλλαζε την εικόνα του κριτι­ κού και θεωρητικού τού Ελεύθερου Π νεύματος (1929) και του Εμπρός στο κοινωνικό πρόβλημα (1932). Ανάλογη περίπου είναι και η περίπτωση του Τερζάκη. Ως το 1932, χρόνο έκδοσης του πρώτου του μυθιστορήματος (Δεσμώ τες), η λογοτεχνική του παρουσία τού 1925 (Ο ξεχασμένος και άλλα διηγήματα) και τού 1929 ( Φ θινοπωρινή συμφω­ νία) πορεύεται παράλληλα με την εκδήλωση των θεωρητικών και αισθητικών του ενδιαφερόντων ως συνδιευθυντής του περιοδικού «Πνοή» (19281930), διευθυντή του περιοδικού «Ο Λόγος» (1930-1931) καθώς και ως συνεργάτη άλλων πε­ ριοδικών.

Ο ι δύο ομότεχνοι, αλλά όχι και ομόδοξοι αι­ σθητικά και ιδεολογικά, θα «συναντηθούν» το 1933 - έτος που για πολλούς λόγους αναδεικνύεται σε καίριο όριο στα πλαίσια της δεκαετίας - στο πε­ ριοδικό «Ιδέα» (1933-1934): μέλος της συντακτι­ κής επιτροπής ο Θεοτοκάς, έκτακτος συνεργάτης ο Τερζάκης, αναλαμβάνουν την επεξεργασία του αιτήματος της πεζογραφικής ανανέωσης. Το 1933, η πορεία του προβληματισμού τους έχει διαγράψει έναν κύκλο: από τη διαμαρτυρία του Τερζάκη, στα 1928, για την έλειψη «πνοής»2 και την καταγγελία του Θεοτοκά, στα 1929, ενα­ ντίον της «αναιμίας»3, οδηγούνται είτε στην προ­ ανάκρουση της ανανέωσης είτε στην καταγραφή της πραγμάτωσής της.4 Τότε, και αυτό πιστώνεται στο Θεοτοκά, θα ονομαστεί και ο φορέας της λο­ γοτεχνικής πράξης: είναι η «νέα λογοτεχνική γε­ νιά» ή «οι νέοι του 1930» κατά την ορολογία του Θεοτοκά. Άλλωστε αυτές οι διαπιστώσεις δεν εί­ ναι άσχετες με τις πρώτες μυθιστορηματικές δη­ μοσιεύσεις και των δύο. Γιατί η ανανέωση, όρος-κλειδί στις αναζητή­ σεις της εποχής, στην περιοχή της πεζογραφίας, θεωρείται αυτονόητη η σύνδεσή της με τον αφη­ γηματικό τύπο του μυθιστορήματος. Η ζωτικότητα του γεγονότος βεβαιώνεται από πολλές πλευρές: «Το έτος του ρομάντσου» αποκαλεί το 1933 ο Αλκής Θρύλος και προτρέπει «[...] επιτέλους [να γραφούν] έργα που θα εμβαθύ­ νουν στα προβλήματα που απασχολούν το σύγ-

62 αφιέρωμα

Γιώργος θεοτοκάς

χρονο άνθρωπο, που θα δείξουν εικόνες της κοι­ νωνικής ζωής φωτισμένες από διάφορες απόψεις, που θα ατενίσουν τον άνθρωπο όχι σαν ένα ον συνθηματικό αλλά σαν μια αινιγματική δύναμη με ανεξάντλητες δυνατότητες απρόοπτων εκπλή­ ξεων και αποκαλύψεων».5 Η ίδια αντίληψη ισχύει και ως τα τέλη της δεκαετίας. Στα 1939 κάτι ανά­ λογο υποστηρίζει και ο Β. Βαρίκας: «[το μυθι­ στόρημα] αποτελεί σήμερα τον πιο ολοκληρωμέ­ νο τρόπο έκφρασης της εποχής μας. Το ευρύ και το πολύμορφο της σύγχρονης ζωής, το πολυσύν­ θετο της προσωπικότητας, η συνεχής της ροή, με το αντιφατικό των εκδηλώσεων και τη ψυχολογί­ ας, η κίνηση των ομάδων, που της δημιουργεί μια ξεχωριστή ατομικότητα, μόνο στο μυθιστόρημα κατορθώνουν να εμφανιστούν σ ’ όλο τους το βά­ θος».6 Ο Θεοτοκάς, σταθερά προσανατολισμένος στο είδος στα 1933 θα χαρακτηρίσει την εποχή του με τον τίτλο ενός άρθρου του, «Η εποχή του μυθιστορήματος».7 Ο Τερζάκης δηλώνει ότι «το μυθιστόρημα ανήκει κατεξοχήν στην εποχή μας»8 και εποπτεύει την αφηγηματική παράδοση στο «Νεοελληνικό μυθιστόρημα», τίτλος και θέμα της μελέτης του στην «Ιδέα», και εκεί, στην παράδο­ ση του «νεοελληνικού μυθιστορήματος» ανιχνεύει τα «γόνιμα» στοιχεία που θα στηρίξει την εξόρ­ μησή της η δική τους γενιά.9 Η στροφή στο μυθιστόρημα βασίζεται στην πε­ ποίθηση για τις δυνατότητες που προσφέρει η σύνθετη δομή του είδους να εγγράψει την πολυ­ μορφία και την πολυπλοκότητα της εποχής του. Εξαρχής, λοιπόν, στοχεύουν σε ένα μυθιστόρημα

προβληματισμού. Το περιεχόμενο και η κατεύ­ θυνση του προβληματισμού που καλείται να αι­ σθητοποιήσει το μυθιστόρημα κυριαρχεί στα θεω­ ρητικά κείμενα των πεζογράφων και των κριτι­ κών. Σ ’ αυτά τα πλαίσια ο θεοτοκά ς και ο Τερζάκης μπορούν να θεωρηθούν δείκτες δύο αντιπροσω­ πευτικών τάσεων τόσο της κριτικής όσο και της λογοτεχνίας. Γιατί, αν και οι δύο συμφωνούν στον κοινωνικό προβληματισμό του μυθιστορή­ ματος, οι διαφορές τους είναι σημαντικές και εντοπίζονται αφενός στον ορισμό της κοινωνίας ως αφηγηματικού υλικού και αφετέρου στον κοι­ νωνικό ρόλο του μυθιστορήματος. Αποκλειστικότερα αισθητικός ο Τερζάκης, αποφεύγοντας συνειδητά να ακολουθήσει τον Θεοτοκά στις μαχητικές ιδεολογικές του εκδηλώ­ σεις, τη σκέψη του τη χαρακτηρίζει η αισθητική σύλληψη των κοινωνιολογικών κατηγοριών. Αντίθετα, ο Θεοτοκάς, στρατευμένος την εποχή αυτή (1933)10 σε μια ανοικονόμητη φιλοδοξία να καθοδηγήσει πνευματικά την ελληνική κοινωνία και ιδιαίτερα τους νέους, υποτάσσει τις αισθητι­ κές του απόψεις σ τις ιδεολογικές του στοχεύσεις.

βαθύτερη και αποφορτισμένη ιδεολογικά κριτική ματιά του Τερζάκη κάνει πιο σω­ στές εκτιμήσεις για την ουσία του κοινωνι­ κού προβλήματος που αντιμετωπίζει η χώ ­ ρα μετά τη μικρασιατική καταστροφή: ο μεσοπολεμικός αστισμός έχασε την ηθική του νομιμότητα, άρα και την εθνοποιητική του διάσταση και συνεπώς και τη δυνατότητα παίξει καθοδηγητικό ρόλο όχι μόνο στην κοιν νία και την πολιτική αλλά και στον πολιτισμό. Η φιλοσοφική απόληξη αυτής της συνειδητοποίησης εγγίζει οντολογικές θεωρήσεις με αισθητικές συνέπειες. Πιστεύει ότι η κοινωνική ζωή δεν ορί­ ζεται από καμιά νομοτέλεια- επικαθορίζεται από την ειμαρμένη. Ό μ ω ς η πηγή της νέας τραγικότη­ τας έχει κοινωνικό ορισμό: είναι η ανοικείωση του ανθρώπου με τις δομές ζωής της σύγχρονης πόλης- τη ζωή, λέει ο Τερζάκης, «δεν την κυριαρ­ χούμε, μας διέπει». Εδώ ακριβώς εστιάζεται και ο ρόλος του μυθιστορήματος: να αναδείξει τη σύγ­ χρονη τραγικότητα, λυτρώνοντας τον άνθρωπο από το κοινωνικό «μοιραίο». Είναι προφανές ότι το κοινωνικό μυθιστόρημα στον Τερζάκη δεν είναι ούτε η μορφοποίηση της ταξικής διαίρεσης και σύγκρουσης ούτε η αισθητοποίηση του φιλελεύθερου κοινωνιολογικού προβληματισμού. Είναι είδος βαθύτατης πολιτι-

Η

αφιέρω μα

63

σμικής συνάφειας, φορέας μιας κοσμοαντίληψης ο άνθρωπος- η σχέση του με τη μεσοπολεμική πο­ -όπω ς ο αρχαίος του πρόγονος, το έπος- και έχει λιτεία (άστυ) είναι «αγωνία». Κατά συνέπεια η την καθορισμένη λειτουργία να προσφέρει ένα κοινωνία μέσα στο μυθιστόρημα θα είναι ο μηχα­ στήριγμα στο σύγχρονο κόσμο, τη λύτρωση, νισμός που αναπαράγει την «τραγικότητα» και όπως η κάθαρση του αρχαίου δράματος. Έ π ο ς εντείνει τη συνείδηση της παγίδευσης του ανθρώ­ της σύγχρονης τραγικότητας θα μπορούσαμε να που. ΓΓ αυτό και η αποκάλυψη του εσωτερικού χαρακτηρίσουμε το κοινωνικό μυθιστόρημα του βάθους αυτής της ατομικής περιπέτειας, που ο Τερζάκη. Και από την πλευρά των όρων που χρη­ Τερζάκης ονομάζει εσωτερικότητα, είναι το περιε­ σιμοποιεί ο Τερζάκης γίνεται φανερό ότι ζητάει χόμενο της «ψυχολογίας των τύπων», ένα από τα έάα μυθιστόρημα με περισσότερο σύνθετους στό­ πρώτα αιτήματα της ανανέωσης που θα «υπερα­ κοντίσει την ηθογραφία». χους: ως ενότητα όλων των στοιχείων της παρά­ δοσης που συγκροτούν την ταυτότητα του ελληνι­ σμού, την ελληνικότητα.11 Γιατί η ελληνικότητα ε διαφορετική κατεύθυνση από τις πολιτι­ είναι οι αισθητικές μορφές που αποκρυστάλλω­ σμικές ιχνηλασίες του Τερζάκη βρίσκεται ο σαν την κοσμοαντίληψη σε κρίσιμα στάδια της ιστορικής πορείας του ελληνισμού. Αρχαιότητα, προβληματισμός του Θεοτοκά. Το ενδιαφέ­ ρον του για την πεζογραφία γενικά είναι μία Βυζάντιο, Αναγέννηση είναι οι πολιτισμικοί κόμ­ επιλογή ιδεολογικά φορτισμένη ήδη από βοι που δένουν και οργανώνουν την ελληνικότη­ την πρώτη του προσέγγιση του 1929. Ιδιαί­ τα στις αντίστοιχες μορφές: του κλασικού, στη δι­ τερα στα 1933 που έχει εμπλακεί σε ιδεολο­ πλή του ειδολογική κατεύθυνση, του επικού και γικές διαμάχες και καθοδηγεί τη μαχητική αντιπα­ του τραγικού· της κατανυκτικής εσωτερικότητας ράθεση στους Έ λ λ η νες μαρξιστές, λογοτέχνες της ορθοδοξίας· του ελληνικού στοιχείου του και διανοούμενους, ο χαρακτήρας ευρωπαϊκού πολιτισμού της Α να­ αυτός γίνεται εντονότερος. Ο ίδιος γέννησης, που είναι ο ουμανισμός. στον «Πρόλογο» της Α ργώ ς (1933) Τραγικό, εσωτερικότητα, ουρανι­ αναφέρεται ρητά σ την οργανική σχέ­ σμός συναπαρτίζουν την έννοια της ση που υπάρχει ανάμεσα στις ποικί­ ελληνικότητας, η οποία επιβάλλει λες δραστηριότητές του, εκείνης της την ανασύνθεσή της στο εποχής. ξοχήν» εκφραστικό μέσο της εποχής, Ασυμβίβαστος στις φιλελεύθερες το μυθιστόρημα. Έ τ σ ι, σταδιακά πεποιθήσεις του και μαχητικός στην εμπλουτιζόμενη η αρχική αναζήτηση υποστήριξή τους αναλαμβάνει, με ενός μυθιστορήματος κοινωνικού την έκδοση της «Ιδέας», να βάλει τέ­ προβληματισμού, με τις αλλεπάλλη­ λος στην αμφισβήτηση της αστικής λες πολιτισμικές εμβαπτίσεις του ιδεολογίας, ανανεώνοντας το περιε­ «κοινωνικού», καταλήγει στη διατύ­ χόμενό της και τορπιλίζοντας τον θε­ πωση του μυθιστορήματος της ελλη­ ωρητικό της αντίπαλο. νικότητας. Το πλαίσιο των ιδεολογικών του Αυτό που κυρίως ενδιαφέρει τον Άγγελος Τερζάκης παρεμβάσεων είναι αποφασιστικό Τερζάκη είναι η βίωση της ζωής από για τη στάση του απέναντι στα πράγματα της λο­ τον λογοτέχνη, η στάση του. Γι’ αυτό θεωρεί πως γοτεχνικής περιοχής. Ή δ η από το 1929 το μυθι­ η ελληνικότητα είναι καθοριστική στο να τον κα­ στόρημα τοποθετείται σε ένα ανώτερο επίπεδο θοδηγήσει στη σωστή σύλληψη. Έ τ σ ι, η ελληνι­ πνευματικής παραγωγής- από μόνος του μπορεί κότητα καθοδηγεί και τη σχέση του λογοτέχνη με να προσφέρει όσα όλες μαζί οι υπόλοιπες πνευμα­ τη ζωή, που θεωρείται φαινόμενο εξω-ατομικής τικές εκδηλώσεις- θα μπορούσαμε να μιλήσουμε προέλευσης, αλλότριο και εχθρικό προς τον ά ν­ για ένα μυθιστόρημα με μεσσιανικές ιδιότητες, θρωπο- η σχέση είναι «τραγική» και η λογοτεχνι­ όσον αφορά την κοινωνική λειτουργία: κή της σύλληψη, που είναι «λύτρωση» και υπέρ­ βαση της τραγικότητας, γίνεται με την ειρωνεία Πρόκειται προπαντός να ζήσουμε εμείς οι ίδιοι, και τη σάτιρα, στοιχεία που ενσωμάτωσε η «ελλη­ να προσφέρουμε στον εαυτό μας την απαραίτητη νικότητα» από την αρχαία κλασική παράδοση. Η πνευματική ζωή. Χωρίς μια πεζογραφία βίωση της τραγικότητας, αισθητοποιημένη στις ανάλογη με τις σημερινές πνευματικές ανάγκες μορφές της ελληνικότητας, ορίζει και το αφηγη­ της Ελλάδας, η ζωή μας είναι μισή12. ματικό υλικό του μυθιστορήματος: Τραγικό είναι

Σ

64 αφιέρωμα------------------------------Α ν εξειδικεύσουμε τις «πνευματικές ανάγκες της Ελλάδας», όπως τις εννοεί ο Θεοτοκάς, τότε το μυθιστόρημα στρατεύεται στην προοπτική συ­ γκεκριμένης ιδεολογικής και πολιτικής παρέμβα­ σης. Η δήλωση,σε άλλο σημείο, ότι το μυθιστό­ ρημα θα βγάλει την Ελλάδα «από το βυθό της απογοήτευσης»13, το προορίζει στη στόχευση της αποκατάστασης της εθνικής αυτοπεποίθησης. Επιπλέον, όταν ονομάζει τα πεζογραφικά του πρότυπα (Ψυχάρη, Ροΐδη, Δραγούμη) τα χαρα­ κτηρίζει «πνευματικούς οδηγούς» στην κατεύ­ θυνση της «ελληνικής αναμόρφωσης», αποδίδο­ ντας παιδαγωγικό ρόλο στο μυθιστόρημα για τη χειραγώγηση της κοινωνίας με αξίες εθνικού πε­ ριεχομένου. Πράγμα που σημαίνει ότι στοιχεία της ιδεολογικής περιοχής αναγορεύονται σε κρι­ τήρια αισθητικής αξίας. Ο Θεοτοκάς αναζητώντας έναν κόσμο στέρεο και με πίστη εισηγείται το μυθιστόρημα που θα μεταθέσει στη σφαίρα των μορφών την αισιόδοξη προοπτική της εθνικής ανόρθωσης, βασικό αίτη­ μα στις ιδεολογικές του ανησυχίες. Κάτω από αυτές τις υπαγορεύσεις επιχειρεί να θέσει κανόνες και αρχές στο μυθιστόρημα της γενιάς του. Σε ένα μυθιστόρημα με «θέση», το βασικό είναι η στάση του δημιουργού του, του λογοτέχνη. Πιστεύει ότι αισθητικά αξιόλογη για την ανανέωση είναι η εμπιστοσύνη στο παρελθόν και το μέλλον της «ε­ θνικής» αστικής τάξης. Ε ίναι χαρακτηριστική η κριτική του στάση απέναντι στο έργο του Θ. Πετσάλη Ο προορισμός της Μ αρίας Π όρνη και του Τερζάκη Δεσμώ τες14. Επιφυλακτικός για τη μι­ κροαστική κοινωνία, τις ανασφάλειές της και τους ψυχολογικούς μετεωρισμούς των προσώπων του Τερζάκη, ενώ ενθουσιαστικά υποδέχεται το έργο του Πετσάλη. Στη Μ αρία Π όρνη, κατά το Θεοτοκά, η «κοινωνία» είναι η «σημερινή ανώτε­ ρη κοινωνία της Αθήνας» που προέκυψε από τη

«συγχώνευση» της φαναριώτικης αριστοκρατίας και της Ελλαδικής αστικής τάξης. Στην τάξη αυτή ο Θεοτοκάς βρίσκει «μεγάλες αδυναμίες» αλλά και «σπάνιες αρετές» και στις τελευταίες στηρίζει την αισιοδοξία της ανανέωσης, γιατί αμετακίνητα πιστεύει ότι η τάξη αυτή είναι «πηγή των δημιουργικών δυνάμεων του έθνους». Τελικά, το κοινωνικό μυθιστόρημα που θα ανα­ νεώσει την ελληνική πεζογραφία είναι στρατευμένο: στα αιτήματα του αστικού φιλελευθερισμού του μεσοπολέμου, στην κάλυψη του ιδεολογικού κενού με την ανόρθωση των συνεκτικών εθνικών αξιών, στην κατάργηση του ταξικού χαρακτήρα της κοινωνίας. Γι’ αυτό και τα όρια που ξεχωρίζουν το παλιό από το νέο, την παράδοση από την ανανέωση, τη δική του «γενιά» από την προηγούμενη, ακόμη και τα κριτήρια για να θεωρηθεί κανείς μέλος της «γενιάς», καθορίζονται από τις ιδεολογικές πε­ ποιθήσεις «των νέων λογοτεχνών του ’30»15: οι λογοτέχνες της «γενιάς της ανανέωσης» διακρίνονται από τη στάση κατανόησης και κατάφασης του κοινωνικού αστικού παρόντος, και αυτό έχουν πρότυπο και πηγή δημιουργίας. ~ Συγκρίνοντας τις δύο προτάσεις: μυθιστόρημα της ελληνικότητας (Τερζάκης), μυθιστόρημα της αστικής αυτοπεποίθησης (Θεοτοκάς), οι διαφο­ ρές τους είναι κοσμοθεωρητικής τάξης. Είναι οι διαφορές ανάμεσα στον αστικοκεντρικό ορίζοντα του Θεοτοκά και τον πολυκεντρικό ορίζοντα του Τερζάκη. Κι αν ορίσουμε ως εθνικό την ιδιαιτε­ ρότητα με την οποία ένας λαός συνθέτει τις προ­ σλήψεις του από ποικίλους εθνικούς πολιτισμι­ κούς κώδικες, τότε αυτόν τον χαρακτήρα, με την ευρύτερη βάση, για το μυθιστόρημα συνέλαβε εκείνος που δεν το επεδίωκε προγραμματικά, δη­ λαδή ο Τερζάκης.

Σημειώσεις 1. D. Mentzelos, «L’ activite litteraire de ja jeunes se grecque», Les Balcans, (Δεκ. 1932): 25.

2. Βλ. το προγραμματικό άρθρο του π. Πνοή, με τίτλο «Απολο­ γία», Πνοή, χρ. Α', αρ. 1(1-5 Οκτ. 1928): 1- και Αγγ. Τερζάκης, «Το νεοελληνικό μυθιστόρημα», Ιδέα, αρ. 8 (Αύγ. 1933): 105.

3. Γ. θεοτοκάς, Ελεύθερο πνεύμα. Επιμέλεια Κ.θ. Δημαρά, Ερ­ μής, Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1973: 53.

4. «(...] χτυπάει εύρωστα κι ενθουσιαστικός ανεβαίνει ο άλκιμος παλμός της νέας ζωής» αναγγέλλει ο Τερζάκης, περατώνο­ ντας τη μελέτη του «Το νεοελληνικό μυθιστόρηματα», ό.π. Ενώ ο θεοτοκάς πιστοποιεί την πράξη της ανανέωσης και οριοθετεί τα χαρακτηριστικά της, στη μελέτη «Η νέα λογοτε­ χνία», Ιδέα, αρ. 13 (Ιαν. 1934): 11-17.

5. Αλκής θρύλος, «Το έτος του ρομάντσου», Σήμερα, (1933): 315.

6. Β. Βαρίκας, Η μεταπολεμική μας λογοτεχνία, Γκοβόστης

1939:53.

7. Ιδέα, αρ. 12 (Δεκ. 1933): 383.

8. «Το νεοελληνικό μυθιστόρημα», ό.π., αρ. 4 (Απρ. 1933): 245.

9. Γεωργία Λαδογιάννη, Κοινωνική κρίση και αισθητική αναζήτηση στο μεσοπόλεμο. Η παρέμβαση του περιοδικού «Ιδέα», εκδ. Οδυσσέας, 1993: 235 κ.ε.

10. Είναι ο χαρακτήρας της συνεργασίας του στο περ. Ιδέα. Αναλυτικότερα βλ. στην προμνημονευθείσα εργασία μου.

11. Μια πρώτη απόπειρα θεωρητικοποίησης της ελληνικότητας από τον Τερζάκη γίνεται στο άρθρο του «Οι δύο ρίζες του πολιτισμού», Νέα Εστία, ΙΔ' (1993), β'): 1170-172, που είναι απάντηση στον Κ.θ. Δημαρά και το άρθρο του «Επαναστατημένη συντήρηση», Νέα Εστία, ό.π.: 1007-1009.

12. Γ. θεοτοκάς, Ελεύθερο πνεύμα, ό.π.: 54.

13. Ό.π.: 64.14. Στο περ. Ιδέα, αρ. 5 (Μάιος 1933): 330-332 και αρ. 3 (Μάρτ.

1993): 199-200 αντίστοιχα.

15. Βλ. τη μελέτη «Η νέα λογοτεχνία», ό.π.

αφιέρωμα 65

Α λεξά νδρ α Θ α λά σ ση

Η θρησκευτικότητα και το εθνικιστικό καταφύγιο στον μεταπολεμικό Τερζάκη μέσως μετά τον πόλεμο ο Τερζάκης δημο­ ταυτότητας, έξω από τον μέχρι τότε προβληματι­ σίευσε τρία διαφορετικά κείμενα που εκ­ σμό του Τερζάκη. Π ιθανόν όμως, η ανάγκη ο κε­ φράζουν τις ιδεολογικές αναζητήσεις του ντρικός χαρακτήρας ενός μυθιστορήματος να εί­ εκείνη την εποχή. Α ναφέρομαι στη νουβέ­ ναι εθνικά αντιπροσωπευτικός να προύπήρχε, και λα Η Σ το ργή (1944) στην «αυτοβιογραφινα είχε εκδηλωθεί, σε μια λιγότερο δουλεμένη κή» συλλογή διηγημάτων ο Α πρίλη ς μορφή, στην Π ριγκηπέσσα Ιζαμπώ, που είχε ήδη δημοσιευτεί προπολεμικά, σε συνέχειες, στην (1946) και στο σύντομο μυθιστόρημά του εφημερίδα Καθημερινή. Η εμπειρία πάντως του το Ταξίδι μ ε το ν Έ σ π ερ ο (1946). Η Σ το ργή κινεί­ και της κατοχής ενίσχυσε τον εθνικισμό ται στη γνώριμη προπολεμική ατμόσφαιρα, πολέμου αν του Τερζάκη, φαινόμενο που μπορεί κανείς να πα­ και ο Τερζάκης θέλοντας ίσως να τονίσει το σύγ­ ρατηρήσει και σε άλλους συγγραφείς, μερικοί από χρονο στοιχείο μεταφέρει τους ήρωές του από τα τους οποίους είναι αρκετά χρόνια μεγαλύτεροι χαμηλοτάβανα δωμάτια, στα οποία είχε συνηθί­ του και που δημοσίευσαν εκείνη την εποχή, όπως σει τους αναγνώστες του, στο έβδομο πάτωμα ο Καζαντζάκης, ο Μ υριβήλης, ο Βενέζης αλλά και μιας καινούριας πολυκατοικίας. ο Κοσμάς Π ολίτης από την αριστερά. Ο Α π ρ ίλη ς περιέχει παλιότερα κείμενα, ήδη δη­ Π ριν απ’ τον πόλεμο ο Τερζάκης είχε γράψει μοσιευμένα, αλλά και νεότερα, γραμμένα προ­ φανώς μέσα στην κατοχή. Ο πρόλογος έχει ση­ «αστικό μυθιστόρημα» τη Μ ενεξεδένια Πολιτεία και είχε συμβάλει σ την ιδεολογική περιχαράκωση μείωση ότι γράφτηκε τον Ιανουάριο του 1945. Αυτά τα νεότερα κείμενα έχουν μια θεολογική των συγχρόνων του διανοουμένων ανακοινώνο­ αναζήτηση την οποία βρίσκει κανείς και στο Τα­ ντας πως αυτός και οι σύγχρονοί του ανήκαν σε μια «γενιά». ξίδι μ ε το ν Έ σπερο, μυθιστόρημα στο οποίο Α ργότερα τον όρο «γενιά» χρησιμοποίησαν με υπάρχει και μια πρόταση περιγραφής της εθνικής

Α

66 αφιέρωμα------------------------------γενικότερη σημασία πολλοί άλλοι μελετητές και διανοούμενοι για να περιγράψουν λίγο-πολύ ομαδοποιημένους όλους τους διανοούμενους του ’30 ή και άλλες παλιότερες ή νεότερες «γενιές». Ό τα ν όμως ο Τερζάκης και ο Θεοτοκάς πρωτοχρησιμοποίησαν τον όρο αυτό, ήταν γιατί ήθελαν να διαφοροποιήσουν τους εαυτούς τους και μερι­ κούς μόνον απ’ τους συγχρόνους τους, με τους οποίους θεωρούσαν πως ταίριαζαν ιδεολογικά, από τους μεγαλύτερους με τους οποίους νόμιζαν πως διέφεραν. Ο ι νέοι της γενιάς δημοσίευαν στα Ν έα Γράμματα ή και στα Ν εοελληνικά Γράμματα, περιοδικά που αντιπροσώπευαν τον εκσυγχρο­ νισμένο δημοτικισμό. Ο ι παλιότεροι, κατά την άποψη των νέων, ήταν οι ηττημένοι του ’22, οι μεγαλοϊδεάτες που κοίτα­ ζαν ακόμα προς την Ανατολή, οι παλαιοδημοτικιστές με τη ρητορική λεξιθηρία τους που αντι­ στοιχούσε στην τάση τους προς το υπερβολικό, καταπληκτικό και συχνά φρικιαστικό. Και άλλοι συνομήλικοι του Τερζάκη, όπως ο Καραντώνης, είχαν προσπαθήσει να διαφοροποι­ ήσουν τους νέους από τους παλιότερους. Το 1935, ο Καραντώνης περιέγραφε τους συγχρόνους του με τον ενθουσιασμό που τον χαρακτήριζε, χρησι­ μοποιώντας όρους σ χεδόν λυρικούς που μοιάζουν να ’ναι δανεισμένοι από μυθιστορήματα: Ο προπολεμικός Έ λλ η να ς πεζογράφος (εννοείται πριν απ’ τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο), όσο και αν φαινόταν κάποτε επαναστάτης και τολμηρός, ζούσε κατά βάθος σε μια δασκαλική αρμονία με τη γύρω του ζωή και την κοινωνία· (...) Ο νέος πεζογράφος βρίσκεται μπροστά σε μορφές ζωής που τώρα διαμορφώνουνται. Νιώθει τον εαυτό του όχι σε δασκα­ λική αρμονία μα σε ανήσυχη βουβή πάλη με την κοινωνία. Τ ην φαντασία του τη χτυπάνε σ αν αστρα­ πές απανωτές εικόνες (...) και τα μάτια του θαμπώ­ νονται...1

Ο ίδιος ο Τερζάκης χρησιμοποιεί μια βιολογική τελεολογική ορολογία, συνηθισμένη τότε, αλλά σήμερα μάλλον απεχθή, και δηλώνει πως «αναμ­ φισβήτητα» η δική του η γενιά χαρακτηρίζεται από ένα ανεβασμένο πνευματικό και ψυχικό επί­ πεδο που είναι: φυσικό αποτέλεσμα της υψωμένης θερμοκρασίας του αιώνα που ζούμε, της πολιτικοκοινωνικής ατμόσφαιράς του, της φυλετικής, τέλος, εξέλιξης της εθνότητάς μας που αρχίζει να παρουσιάζει πιο έκδηλο και πιο πυκνό έναν ώριμο τύπο ανθρώπου της πο-

Μ έσα στην αισιοδοξία της προπολεμικής επο­ χής το να ’σαι νέος ήτανε αξίωμα και η νεότης σε έκανε να ανήκεις σ την «καλή γενιά», όπως την εί­ πε και ο Ελύτης στον Ή λ ιο το ν Πρώτο, κι ας μην ήταν οι ιδέες και τόσο «νέες» ή διαφορετικές. Ό πω ς παρατηρεί και ο Vitti3 στη Γενιά του τριά­ ντα, Μεταξάς, Ελύτης, Ρίτσος - και πολλοί άλλοι θα πρόσθετα εδώ - μιλούσαν όλοι μαζί για νιάτα, υγεία, χαρά. Αργότερα ο Θεοτοκάς είχε κάνει και αυτός παρόμοιες διαφοροποιήσεις σε σχέση με τους παλαιότερους, ειδικά στο θέμα της χρήσης της δημοτικής γλώσσας. Η δική του η γενιά είναι το «καινούριο καθεστώς», που το διέπει ο φιλε­ λευθερισμός, η λογική και το μέτρο, σε αντίθεση με τις υπερβολές των παλαιοτέρων: Στην ιστορία της καλλιέργειας και της επιβολής της δημοτικής μπορούμε από τώρα να διακρίνουμε δύο εποχές. Η πρώτη ήταν η εποχή του Ψυχάρη, του Πάλλη και του Νουμά, η ηρωική εποχή του αγώνα της ανατροπής, της απόλυτης αδιαλλαξίας και των μοιραίων αυτών υπερβολών. Η δεύτερη είναι η επο­ χή της ανοικοδόμησης όταν αναγκαστικά επικρα­ τούν πνεύματα φιλελεύθερα και μετρημένα (...) Το καινούριο καθεστώς (...) για να μπορέσει να ζήσει και να ευδοκιμήσει αφομοιώνει κιόλας πολλά στοι­ χεία του παρελθόντος και τα προσαρμόζει με αρκετή ελαστικότητα στη δική του τάξη. Η δημοτική πλουτίζεται από την καθαρεύουσα και τη ν αρχαία...4

»

Παρ’ όλη όμως τη διακηρυγμένη αντίθεση με το παρελθόν, ο Θεοτοκάς δεν κόβει τις γέφυρες με την παράδοση. Η ανάγκη να είναι κανείς μέρος της συνέχειας χαρακτηρίζει αυτούς τους διανοού­ μενους, σε αντίθεση με τις περί «νέων» διακηρύ­ ξεις τους. Και ο Τερζάκης, άλλωστε, είχε κάποτε χαρακτηριστικά δηλώσει: Α πό μίαν έποψη η καλλιτεχνική δημιουργία είναι καθαρή φαντασία, θετικό της όμως έρμα στέκεται η παράδοση5.

δυσκολία όμως βρισκόταν στον ορισμό αυτής της παράδοσης καθώς και στον ορι­ σμό του «νέου», του «καινούριου καθε­ στώτος» και φυσικά στη διατύπωση αυτής της διαφοροποίησης με ιδεολογικούς όρους, έναντι των «αντικειμενικών», οι οποίοι κατά κόρο προβλήθηκαν, π.χ.: Οι νέοι ήσαν αστοί και αυτό αρκετός λόγος π εξηγούσε γιατί έγραφαν μυθιστόρημα που εί σκηνικό την πόλη, λες κρι ο Καρκαβίτσας ή ο Θεοτόκης ήσαν χωριάτες. Με αυτό το επιχείρημα ο

Η

αφιέρωμα 67 Καραντώνης εξηγούσε τη στροφή προς το αστικό μυθιστόρημα αγνοώντας την ιδεολογική βάση αυτής της στροφής. Περιέγραφε όμως την κίνηση αυτή σαν να ήταν μια επαναστατική απομάκρυν­ ση από την ηθογραφία, ενώ ο Τερζάκης δεν ήθελε τις ριζικές τομές με την «ελληνική παράδοση» και θεωρούσε πως ο ίδιος και οι σύγχρονοί του αντι­ προσώπευαν μια γνησιότερη έκφρασή της από εκείνη με την οποία είχαν ταυτιστεί οι παλαιοί. Γι’ αυτό και απέρριπτε την «κατηγορία» του ευρω­ παϊσμού που του είχε κάποτε εκτοξεύσει ο Ξενόπουλος. Η τέχνη του δεν αντιπροσώπευε μια «ευρωπαϊκή» αλλά μια «ελληνική» παράδοση. Την παράδοση αυτή ήθελε να την ξαναοροθετήσει και να τη συνεχίσει. Α ισθανόταν την ανάγκη να τονίσει την αγάπη του για την Ελλάδα, η οποία φαίνεται πως εύκολα μπορούσε να αμφι­ σβητηθεί όταν κάποιος έγραφε αστικό μυθιστόρη­ μα: Μια κατηγορία συγγραφέων που παρουσιάστηκαν τελευταία συνεδΰασε με θαυμαστή αρμονία την α γά­ πη προς την φυσική Ελλάδα με την συναίσθηση της ανήσυχης πραγματικότητας6.

ι «νέοι» λοιπόν, αγαπούσαν αυτή τη «φυσική Ελλάδα», αλλά ήθελαν να περι­ γράφουν και τον «ώριμο τύπο ανθρώπου της πολιτείας», τον νέο αστό, έκθαμβο μπροστά στην «ανήσυχη πραγματικότη­ τα», ήθελαν να δημιουργήσουν έργα που να τα βαραίνει θετικά η παράδοση και που να εκφράζονται σε μια νέα δημοτική, εμπλου­ τισμένη από την αρχαία και την καθαρεύουσα. Η επιθυμία τους όμως να περιγράφουν την Ελλάδα, την Ελλάδα της «γενιάς» τους βέβαια, αλλά πά­ ντως η επιθυμία τους να εκφράζει η λογοτεχνία τους μιαν «αλήθεια», τους φέρνει κοντά στους ιδεολογικούς χώρους των παλαιοτέρων από τους οποίους τόσο ριζικά νόμιζαν πως διέφεραν. Η ταύτιση της μυθιστορηματικής κατασκευής με μια «εθνική αλήθεια» είναι μια θέση εθνικιστική που δεν διαφέρει και τόσο από τον ιδεολογικό χώρο που είχαν διαμορφώσει παλιότεροι διανοούμενοι όπως ο Νικόλαος Πολίτης, ο οποίος είχε προτρέψει τους καλλιτέχνες της εποχής του, να χειραφε­ τηθούν από την υποδούλωση στα ξένα και να δη-, μιουργήσουν δική τους εθνική ζωή, ν ’ αναζητή­ σουν θέματα πιο έξω από τα κοσμοπολίτικα κέ-

Ο

68 αφιέρωμα------------------------------ντρα της αστικής ζωής στην ελεύθερη ελληνική ζωή του βουνού και της θάλασσας7 - ελληνοκε­ ντρική τάση που δημιούργησε την ηθογραφία. Ο ι παλαιότεροι ηθογράφοι είχαν πιστέψει στη δυνα­ τότητα της λογοτεχνίας να αποτυπώσει μιαν εθνι­ κή αλήθεια- ή έστω, αν η πραγματικότητα δεν αποδεικνυόταν αρκετά ευπαρουσίαστη, μια ουσία εθνικής αλήθειας, που εντοπιζόταν στο φανταστι­ κό Θ αλασσοχώρι του Παλαμά8. Ο Τερζάκης παλιότερα είχε απορρίψει τις επικριτικές απόψεις ορισμένων κριτικών, οι οποίοι τον είχαν κατηγορήσει για τη μη «ελληνική», καταθλιπτική ατμόσφαιρα των ημιυπόγειων δια­ μερισμάτων στα οποία κατοικούσαν οι ήρωές του- η εμπειρία της κατοχής φαίνεται να τον κάνει να αναθεωρεί τις απόψεις του αυτές και έτσι στρέ­ φεται και αυτός σε πιο παραδοσιακά ελληνοκε­ ντρικές θέσεις. Στο Ταξίδι μ ε το ν Έ σ π ερ ο η τάση αυτή εκδηλώνεται όχι μόνο με τη μεταφορά του χώρου, από την πόλη στην ύπαιθρο, στη «φυσική Ε λλά­ δα», αλλά και από την ανάγκη να είναι ο κεντρι­ κός του χαρακτήρας θετικά και αισιόδοξα εθνικά αντιπροσωπευτικός και ευλογημένος από το Θεό. Ο χώρος δηλ. στον οποίο ο υγιής έφηβος του Τερζάκη θα συνειδητοποιήσει τον εαυτό του θα είναι ο παραδοσιακός, συμβολικά φορτισμένος χώρος της ηθογραφίας, ένας χώρος βεβαρημένος από λαογραφικές και ηθογραφικές αναγνώσεις. Το Ταξίδι μ ε το ν Έ σ π ερο αφορά τον Γλαύκο, έναν ορφανό έφηβο, που αφού υπέστη μια νευρι­ κή κρίση στην πόλη, πηγαίνει με τη θεία του στο πατρικό του κτήμα για να αναρρώσει. Ο Τερζάκης κατασκεύασε έναν ήρωα που είναι ορφανός, που δεν έχει ρίζες ή μάλλον που τις έχει χάσει, που η ζωή του στην πόλη τον αρρωσταίνει, συνδέεται η έννοια της πόλης με την αρρώστιαπου τώρα έρχεται στην εξοχή, στο χώρο της υγεί­ ας, εκεί που ζουν οι υγιείς 'Ελληνες. Το πατρικό χτήμα αντιπροσωπεύει την πατρική κληρονομιά, που ο Γλαύκος δεν γνώριζε ως τότε επειδή ζούσε στην πόλη αποκομμένος από τις ρίζες του. Η πα­ τρική κληρονομιά βρίσκεται στην ύπαιθρο και ταυτίζεται με την εθνική ταυτότητα όπως την ορί­ ζει η λαογραφία. Η θεία που τον συνοδεύει είναι μια γυναίκα με σύγχρονες αστικές απόψεις, π.χ. δεν φορούσε μαύρα παρόλο που ήταν χήρα, αλλά συγχρόνως ο αφηγητής του Τερζάκη την περιγρά­ φει με υπερβολικούς μισογυνιστικούς όρους, που θα μας γίνουν γνωστοί και από τον Καζαντζάκη, σαν ένα σώμα με μισοσάπιες σάρκες. Η θεία και η πόλη με τις εξευρωπαϊσμένες τους συνήθειες αντι­ προσωπεύουν την αρρώστια και την παρακμή, ενώ η εξοχή και η πατρική κληρονομιά, την πα­

ράδοση, την υγεία και την ανάρρωση. Σ ’ αυτόν το χώρο ο Γλαύκος θα συνειδητο­ ποιήσει τον εαυτό του, θα ολοκληρωθεί. Το μυθιστόρημα αυτό, λοιπόν, ανήκει στα μυ­ θιστορήματα του «γίγνεσθαι» ή κατά τον γερμα­ νικό όρο είναι ένα Bildungsroman. To Bildung εί­ ναι κατά τον M artin Swales μια διαδικασία ολι­ κού γίγνεσθαι που αφορά την οικειοποίηση κά­ ποιου πράγματος που παραμένει αδιευκρίνιστο και που αντιπροσωπεύει κάτι περισσότερο από το συνολικό αποτέλεσμα των εμπειριών της ζωής. Ε ίναι μια διαδικασία ερμηνείας του νοήματος της ζωής και φυσικά αυτά τα μυθιστορήματα προϋπο­ θέτουν τη θεολογική άποψη πως η ζωή έχει κά­ ποιο νόημα9. Ο Τερζάκης είχε πρόσφατα ανακαλύψει πως η ζωή έχει κάποιο νόημα πέρα από την ανθρώπινη λογική. Στο εισαγωγικό του σημείωμα σ τον Α π ρ ί­ λ η λέει πως: Η ζωή των ανθρώπων μου φαίνεται σαν ένα δράμα με θέση, που βαστάει αιώνες και που παριστάνει την ήττα της λογικής από το θ ε ό 10.

Η έκφραση «δράμα με θέση» παραπέμπει στο «Roman a these» και υπονοεί πως η ζωή, όπως και το μυθιστόρημα, υπακούουν σε μια κυβερνώσα αρχή που κάνει τον κόσμο βιώσιμο: Ε ίναι μια αίσθηση μυστική, που μας στηλώνει μέσα στον αγώνα, και μας τυλίγει στοργικά καθώς η ατμό­ σφαιρα που περιβάλλει τον πλανήτη μας. Αυτή είναι που κάνει τον κόσμο να χαμογελάει φιλικά, γαλά­ ζιος, αντί να μας δείχνεται τέτοιος που πραγματικά λένε πως είναι: μαύρος κι εχθρικός11

Ο Γλαύκος, όπως περιγράφεται στο μυθιστόρη­ μα είναι τυλιγμένος μέσα σε αυτό το προστατευ­ τικό ουράνιο, γαλάζιο φως. Το όνομά του, - Γα­ λάζιος - παραπέμπει σε αυτό, αλλά και στον Σικελιανό, ο οποίος στον Π ρόλογο σ τη Ζ ω ή αναφέρεται στον ομώνυμο αρχαίο ήρωα με παρόμοι­ ους όρους12. Ο Τερζάκης επεκτείνει αυτό το θέμα, καθώς αποδίδει στον δικό του σύγχρονο, νεο­ έλληνα Γλαύκο ένα ενδιαφέρον για την αστρονο­ μία. Ο Γλαύκος κινείται πάντα κάτω από την προ­ στασία του αγαπημένου του γαλάζιου αστέρα του Βέγα, ο οποίος, τις καλοκαιρινές νύχτες, με­ σουρανεί τα μεσάνυχτα. Ο Βέγας προστατεύει το Γλαύκο σαν ένα θεϊκό μάτι και μεταφορικά αντι­ προσωπεύει το παντόπτη αφηγητή του Τερζάκη. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο πατρι­ κό κτήμα στην εξοχή, ο Γλαύκος αλληλογραφεί με ένα φίλο του που έχει παραμείνει στην πόλη. Ε ρω­ τεύεται και την όμορφη απόμακρη Δανάη, η

αφιέρωμα 69 οποία, σαν την αρχαία ηρωίδα, ζει και εκείνη φυλακισμένη από τον πατέρα της σε ένα γειτονικό κτήμα. Καθώς περνά το καλοκαίρι και φτάνει το φθινόπωρο, όταν οι μέρες μικραίνουν και το λαογραφικό έτος επισημαίνει το θάνατο της φύσεως, έρχεται η ώρα της επιστροφής στην πόλη. Ο Γλαύ­ κος αποχαιρετά τη Δ ανάη με γενναιότητα, κατό­ πιν όμως ανακαλύπτει πως ο φίλος του με τον οποίο αλληλογραφούσε, ήταν και εκείνος ερω­ τευμένος με τη Δανάη. Ο φίλος εμφανίζεται, απο­ τυγχάνει στην προσπάθειά του να συγκινήσει τη Δανάη και αυτοκτονεΰ αντιθέτως ο Γλαύκος κα­ τορθώνει να βγει νικητής από αυτή τη δοκιμασία.

μέσα στο περιβόλι, κορίτσι. Ο γυναικείος χαρακτήρας είναι και αυτός δο­ μημένος με παρόμοιο τρόπο. Η Δανάη ενσαρκώ­ νει τη συνέχεια διότι είναι συγχρόνως η αρχαία φυλακισμένη ηρωίδα που επισκεπτόταν ο Δίας, μυθολογική αναφορά που έχει και πάλι αντίκτυπο στη σημειολογία του Γλαύκου - αλλά συγχρόνως έχει και λαογραφικά στοιχεία, είναι μια ξωθιά, μια νεράιδα, που θέλγει με θανατηφόρα σεξουαλική έλξη τα παλικάρια, όπως το φίλο του Γλαύκου, ο οποίος τελικώς αυτοκτονεί. Αντιθέτως ο ίδιος ο ένθεος Γλαύκος, αθώος όσον αφορά τη σεξουαλι­ κή πράξη, μυείται, υπερνικά τον κίνδυνο και επι­ βιώνει, με τη βοήθεια του Θεού, στο τέλος αυτού του νυχτερινού ταξιδιού που αρχίζει με τον Έ σ π ε ­ διαδικασία ολοκλήρωσης του Γλαύκου, το ρο, με το εσπερινό βραδινό αστέρι, και τελειώνει μεταφορικό ταξίδι του, συντελείται μέσα με τη λάμψη του αυγερινού. στο χώρο της ελληνικής εξοχής, χώρος Για το Γλαύκο, λοιπόν, το ταξίδι είναι μια που όπως είπαμε πριν, είναι ιδεολογικά βε­ νυχτερινή πορεία με έξοδο προς το φως, ενώ αντι­ βαρημένος από λαογραφικες αναγνώσεις θέτως η Δανάη, το θηλυκό του ανθρώπου, η νέα που προϋποθέτουν την αντίληψη της γυναίκα, η Ελληνίδα, είναι πλάσμα του σκότους, συνέχειας του ελληνικού έθνους. Ο ίδιος ο το αντίθετο του ανδρός, πλάσμα εξαιρετικά επι­ Γλαύκος, ως χαρακτήρας του μυθιστορήματος, εί­ κίνδυνο και δυνητικά θανατηφόρο. Η αναπαρά­ ναι εθνικά αντιπροσωπευτικός, είναι νέος της πό­ σταση της γυναίκας στο μυθιστόρημα συμπληρώ­ λης με την πολύπλοκη ψυχοσύνθεση που απέδιδε νεται από την περιγραφή της μεσόκοπης θείας, ο Τερζάκης στη δική του γενιά. Συγχρόνως είναι την οποία ο ίδιος ο Γλαύκος, όπως περιγράφει σε και φορέας της συνέχειας, όχι μόνο διότι αυτό δη­ ένα γράμμα προς το φίλο του, δεν μπορεί καν να λώνει η επιλογή του ονόματός του, αλλά και επει­ αντικρύσει γιατί είναι τόσο αποκτηνωμένη! Η δή η λειτουργία του μέσα στο μυθιστόρημα, ανα­ αγιοποιημένη εικόνα της μόνης γυναίκας που παράγει τα πρότυπα παραδοσιακών ηρώων που μπορεί να αναπαραχθεί θετικά λείπει, εφόσον ο συναντά κανείς στα παραμύθια και στο δημοτικό Γλαύκος είναι ορφανός. Τη θέση της μητέρας, τραγούδι, που υπερνικούν εμπόδια προκειμένου παίρνει η Πηγή, η «γριά δούλα», όπως και πάλι τη να φθάσουν στο φυλακισμένο μέσα στο κάστρο,

Η

70 αφιέρωμα------------------------------χαρακτηρίζει ο Γλαύκος. Η γριά Πηγή είναι η πα­ ράδοση, η μάνα όλων μας και η μάνα του παλικα­ ριού που πνίγηκε μαγεμένο από τη Δανάη. Ό σ ο ν αφορά λοιπόν τους γυναικείους χαρακτήρες είναι και αυτοί δομημένοι με βάση μια θεολογική εθνι­ κιστική χρήση των συμβολισμών του ανδρικού και του γυναικείου, δηλ., μέσα στο πλαίσιο Π ανα­ γία - Μ αγδαληνή, με τις απαραίτητες λαογραφικές αναφορές για να δομηθεί η συνέχεια. Το Ταξίδι μ ε τον Έ σπερο, λοιπόν, περιγράφει τη συμβολική πορεία του νέου ήρωα-θεού, ο οποί­ ος ενσαρκώνει τη συνέχεια του έθνους και οδηγεί στην αλληγορική ανάγνωση του μυθιστορήματος σε σχέση με την ίδια την πορεία του γαλανού έθνους, το οποίο, όπως και ο Γλαύκος, είχε μόλις βγει νικηφόρο μετά από μια πορεία μέσα από τη νύχτα της Κατοχής. Ό πω ς επιτυχώς σημειώνει και ο R. Beaton, κατά το Μ εσαίωνα, σε μιαν άλλη εποχή κρίσεως, μετά την ήττα στη μάχη του Μαντζικέρτ, ήττα που τους δημιούργησε μεγάλες αμ­ φιβολίες για το μέλλον, οι Βυζαντινοί ξαναχρησιμοποίησαν το ελληνιστικό θέμα της πορείας στα *1

δικά τους μυθιστορήματα. Ο ι πορείες, τα ταξίδια συμβολίζουν την πορεία της ψυχής και μπορεί να περιλαμβάνουν και μια κάθοδο σε κάποιον συμβολικό Άδη μέχρι την τελική σωτηρία. Η πορεία του Γλαύκου ακολουθεί μια συμβολι­ κή διαχρονική παράδοση, η οποία είναι δομημέ­ νη με τα υλικά της λαογραφίας του Νικολάου Πο­ λίτη, ο οποίος τα είχε δημιουργήσει για να χ ρησι­ μεύσουν ως ιδεολογικό υπόβαθρο κατά την περίο­ δο των επεκτατικών απελευθερωτικών πολέμων. Ο χαρακτήρας του Τερζάκη βιώνει την «αλήθεια» αυτής της ιδεολογίας συνειδητοποιώντας τον εαυτό του και μπορεί κατόπιν να επιστρέφει για να ζήσει στην πόλη. Η επαφή του με τη γη της πα­ ράδοσης ήταν μια επαφή με μια μυστική αλήθεια που έχει σχέση με τη βίωση της ελληνικότητας αλλά και με την ύπαρξη του Θεού. Ζώντας στην πόλη ο Γλαύκος, μέσα στα πλαίσια ενός αστικού μυθιστορήματος, δεν θα μπορούσε να αντιπροσω­ πεύει την ελληνικότητα με τον ίδιο τρόπο, γιατί η κοσμοπολίτικη ζωή της πόλης δεν προσφέρεται για τέτοιους συμβολισμούς.

Σημειώσεις 1. Ανδρέας Καραντώνης Το μυθιστόρημα των νέων, Τα Νέα Γράμματα, 1935, σ. 733.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΛΟΥΚΑΣ ΚΟΥΣΟΥΛΑΣ «Γ ια τα μαύρα μάτια»

2? Αγγελος Τερζάκης, Η συγκρότηση μιας γενιάς, Νεοελληνι­ κά Γράμματα, Ιανουάριος 1937, σ. 2.

3.

Mario Vitti, Η γενιά του τριάντα - Ιδεολογία και μορφή, " Αθήνα, Ερμής 1977, σ. 198.

4. Γιώργος Θεοτοκάς, Ένα εθνικό έργο, Νεοελληνι­ κά Γράμματα, 14 Μat ου 1938, σ. 1.

5. Άγγελος Τερζάκης, Η ελληνική μεταπολεμική πε­ ζογραφία, Νέα Γράμματα, 1935, σ. 152.

6. Τερζάκης, ibid.

7. Ενδιαφέρουσα παρουσίαση αυτών των απόψεων κάνει ο Δροσίνης στα απομνημονεύματά του Σκόρπια Φύλλα της Ζωής μου στο οποίο περι­ γράφει πως ο προβληματισμός του ως νέου ποιη­ τή βρήκε διέξοδο με τις περί ελληνικότητας από­ ψεις του Πολίτη, τις οποίες παραθέτει, όπως τις είχε προσλάβει. Από εκεί και η δική μου παρά­ φραση. Γεώργιος Δροσίνης, Σκόρπια Φύλλα της Ζωής μου, I. Ν. Σιδέρης, Αθήνα 1940, σ. 158.

8. Το θαλασσοχώρι είναι όνομα του χωριού στο ηθογραφικό διήγημα του Παλαμά θάνατος Παλ-

ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

Μόλις κυκλοφόρησε

\ ► ...Π ροω θ ούν το ε λ λ η ν ικ ό β ι β λ ίο I ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ.: 3607744 ^ ■ 4 4 4 4 4 4 4 4 4

.* .+ .+ .+ .* .* .+ .* .* .* .4 .+ .+ .+ .* +

9. Martin Swales, The German Bildungsroman from Wieland to Hesse, Princeton University Press, 1978, p. 2,14,17.

10. Αγγελος Τερζάκης, Απρίλης, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2η έκδοση, αχρονολόγητη, σ. 10. 1η έκ­ δοση 1946, αλλά ο πρόλογος φέρει χρονολογία 1945.

11. Τερζάκης, ibid.

12. Αγγελος Σικελιανός, Πρόλογος στη ζωή (1915), στ. 243-260.

αφιέρωμα 71 Μ. Καραγάτσης

Λ ίν α Λ υ χ ν α ρ ά

στον

0 μύθος της μητέρας-πόρνης Γιούγκετου Μ. Καραγάτση

ι βίβλος φαλλοκρατισμού ο Γιούγκερμαν του Καραγάτση! Και ο πλέον μετριοπαθής περί τα φεμινιστικά θα αγανακτούσε με την εικόνα και την μεταχείριση της γυναί­ κας στο έργο του Έ λ λ η να μυθιστοριογράφου. *> Είναι όμως το χαρακτηριστικότερο δείγ­ μα μιας γενικότερης στάσης που κυριαρχεί στο μυθιστόρημα της γενιάς του ’30 απέναντι στη γυναίκα. Η Μ αρία Σακαλάκη1 υπογραμμίζει την πόλωση που παρατηρείται στις ηρωίδες των μυθιστορημάτων της εποχής αυτής, πόλωση που καταλήγει στη δημιουργία δύο φαντασιακών συλλήψεων της γυναίκας: την πόρνη και την παρ­ θένα. Κατάταξη ανάλογη με τη χρήση που της γί­ νεται: Γυναίκα του ενός, ή γυναίκα όλων. Πρέπει όμως να ξεκαθαρίσουμε από την αρχή πως καθόλου δεν σκοπεύουμε να πατήσουμε τα χωράφια των κοινωνιολόγων κι ακόμα λιγότερο να αναγνωρίσουμε στο βιβλίο χιλιοειπωμένες και προφανείς φεμινιστικές αλήθειες. Θ α μείνουμε στο χώρο της λογοτεχνικής κριτικής όσο κι αν το βιβλίο μας σπρώχνει κάποτε έξω από αυτήν. Και πιστεύουμε πως κάποιες βασικές αρχές της ψυχα­ νάλυσης είναι ένα θεμελιώδες εργαλείο για τη με­ λέτη ενός από τα τυπικότερα μυθιστορήματα της γενιάς του ’30. Ο οιδιπόδειος μύθος διέπει το μυθιστόρημα, γε­ γονός που και μια απλή ανάγνωση αποκαλύπτει. Γ ^

Αυτό που έχει σημασία είναι οι λογοτεχνικές συνέπειες αυτού του μυθολογικού υπόβαθρου στη διαμόρφωση των προσώπων και της ίντριγκας. Θ α εξετάσουμε τις παραλλαγές και τις ιδιο­ μορφίες του ψυχολογικού αρχέτυπου που συνα­ ντάμε στον Καραγάτση και το πόσο η δομή του μυθιστορήματος υπακούει και εκφράζει ψυχολο­ γικούς πειθαναγκασμούς και όχι τη «ρεαλιστική» απεικόνιση της πραγματικότητας, εξάλλου η αλη­ θοφάνεια συχνά παραβιάζεται στο καραγατσικό μυθιστόρημα, επειδή ακριβώς κυριαρχούν άλλες αλήθειες. Από Φρόυντ λοιπόν άρξασθε. Επειδή όμως το θέμα μας είναι η γυναίκα, κά­ ποιες διευκρινίσεις μας φαίνονται απολύτως απα­ ραίτητες. Σοβαρότατες και δικαιολογημένες είναι οι αμφισβητήσεις για τις απόψεις της φροϋδικής θεωρίας όσον αφορά τη γυναίκα. Τα κενά της π ά­ νω στη θεωρία της σεξουαλικότητας και κατά συνέπεια της γυναικείας ψυχολογικής δομής έχουν εντοπιστεί από τους ειδικούς της ψυ­ χολογίας με πρώτο τον ίδιο τον Φρόυντ που στο τέλος της ζωής του έθεσε την καίρια ερώτηση: «Μα τι επιθυμεί η γυναίκα;» Στο άρθρο μας υπο­ στηρίζουμε πως, αν δεν έγινε γνωστό το τί επιθυ­ μεί η γυναίκα, είναι γιατί η ιδέα της γυναικείας επιθυμίας είναι αφόρητη από τον άνδρα εφόσον βλέπει το άλλο φύλο από τη θέση του γιου. Και αυτό ακριβώς συμβαίνει στο Γιούγκερμαν. Αναπαράγεται ένας μύθος που έχει μια συγκεκριμένη

72 αφιέρωμα------------------------------οπτική γωνία, αυτή που κάνει τη γυναικεία σεξουλικότητα ταμπού, που κάθε παραβίασή του γεννά αφόρητη οδύνη. Η φροϋδική θεωρία είναι αναμφισβήτητα πο­ λύτιμη, μόνο που εκφράζει ένα πρόσωπο του μύ­ θου, ένα μέλος του τραγικού συστήματος που λέ­ γεται οικογένεια, αυτό που έδωσε το όνομά του στο μόνο σύμπλεγμα που αναλύθηκε: το γιο. Το σύμπλεγμα του Οιδίποδα και η μεγάλη αλήθεια που περιέχει άφησε στο σκοτάδι τα συμπλέγματα των υπολοίπων μελών. Π οια είναι η δομή του ψυχισμού της Ιοκάστης; Των κοριτσιών της; Μ ια γυναίκα δεν γεννάει μόνο γιους και, για να μη με­ ροληπτούμε φεμινιστικά, στο ίδιο σκοτάδι βρί­ σκεται και ο Λάιος. Η κυριαρχία του μύθου του Οιδίποδα σαν γενικευμένου μύθου της ανθρώπι­ νης ψυχής, είναι ακριβώς η επιτυχία μιας φαντα­ σίωσης γιου που πάνω απ’ όλα κατάργησε τον πα­ τέρα και την αδελφή και επέβαλε την επιθυμία του στη μητέρα. Η επισήμανση αυτής της ιδιαιτερότητας του οι­ διπόδειου μύθου μάς φάνηκε απαραίτητη γιατί δη­ λώσαμε πως θα μελετήσουμε τη γυναίκα στο έργο του Καραγάτση και αποδεχτήκαμε τη χρη­ σιμότητα μιας θεωρίας που αγνοεί τη γυναίκα. Δεν πρόκειται για αντίφαση. Στον Γιούγκερμαν οι γυναίκες ηρωίδες είναι πολλές και σημαντικότατες. Υ πάρχουν όμως μό­ νο μέσα από την οπτική γωνία του ήρωα. Βιβλίο κατ’ εικόνα και ομοίωση του κρατούντος μύθου, παρουσιάζει τις φαντασιώσεις του γιού για τις γυναίκες και όχι τις γυναίκες. Τώρα, πώς φτάσαμε να ταυτίζουμε τις φαντασιακές με τις πραγματικές κι ακόμα χειρότερο, πώς φτάσαμε να ταυτίζονται οι ίδιες με τις φαντασιακές απεικονίσεις τους, αυτό ξεφεύγει από τους στόχους αυτού του άρ­ θρου. Τα όρια μιας θεωρίας, την οπτική της γωνία και το αντικείμενό της θελήσαμε να καθορίσουμε σ’ αυτήν την εισαγωγή. Κι αν, όπως υποστηρίξα­ με στην αρχή, ο Καραγάτσης γράφει οιδιπόδεια μυθιστορήματα, οι απλές γενικές αρχές της φροϋδικής θεωρίας φωτίζουν το έργο. Αρχή πρώτη, το «οικογενειακό μυθιστόρημα». Ο Φρόυντ, μέσα από την κλινική παρατήρηση, διαπίστωσε πως κάθε παιδί περνάει από μια περί­ οδο όπου στήνει ένα μύθο για να ξεπεράσει τη βα­ θιά απογοήτευση που γεννάει η προοδευτική ει­ σβολή της πραγματικότητας: Ο ι γονείς δεν έχουν τον ιδανικό ρόλο που τους απέδωσε, οι μεγαλομανείς ονειροπολήσεις καταρρέουν, δεν είναι το μο­ ναδικό παιδί στην οικογένεια και στον κόσμο. Τότε φαντάζεται ότι οι γονείς του δεν είναι οι πραγματικοί και πως τον βρήκαν έκθετο ή ότι εί­

ναι νόθος. Στήνει ένα αληθινό μυθιστόρημα όπου είναι ο βασικός ήρωας. Η φαντασίωση αυτή, σε μια φυσιολογική εξέλιξη του ψυχισμού, ξεπερνιέται και λησμονιέται τελείως. Η M arthe Robert, στο βιβλίο της R om an des origines et origines du roman2, απέδειξε τη σχέση του «οικογενειακού μυθιστορήματος» με τη λογοτεχνία. Το σενάριο της παιδικής ηλικίας είναι ο λανθάνων μύθος κάθε μυθιστορήματος και εμφανίζε­ ται με δύο μορφές: Το έκθετο παιδί και το νόθο. Το δεύτερο σχήμα είναι αυτό που μας ενδιαφέρει στον Γιούγκερμαν. Ο ήρωάς του ακολουθεί το μο­ ντέλο των μυθιστορημάτων του είδους. Ρεαλι­ σμός, επιθετικότης, λυσσαλέα διεκδίκηση του ρό­ λου του στην κοινωνία, εξωστρέφεια, μεγαλο­ μανία, παράλληλα με αναμφισβήτητες ικανότητες που τον διαχωρίζουν από τον μέτριο ήρωα. Στον Γιούγκερμαν παρεμβάλλεται η ιστορία κι ενός άλ­ λου νόθου που θαυμάζει και εκτιμάει τον κεντρικό ήρωα. Πρόκειται για τον Στρατή Σκλαβογιάννη, τον νόθο που έφυγε από το χωριό του γιατί τον κορόιδευαν, έγινε λουστράκι στην Αθήνα και κα­ τέληξε μεγαλοβιομήχανος. Εδώ οι μηχανισμοί εξισορρόπησης της ταπεινωτικής γέννησης δίνο­ νται με απόλυτη διαύγεια χωρίς την πολυπλοκότητα που έχει η ιστορία του Γιούγκερμαν. Η άλλη φροϋδική αποκάλυψη για τον παιδικό ψυχισμό που δίνη ένα κλειδί για την κατανόηση του καραγατσικού ήρωα είναι η περίφημη «αρχέγονη σκηνή». Μια από τις οδυνηρότερες φαντα­ σιώσεις της παιδικής ζωής είναι η εικόνα των γο­ νιών σαν ζεύγος που κάνει έρωτα. Μια σειρά από σκηνές του βιβλίου, όπου ο Γιούγκερμαν παρακο­ λουθεί αγαπημένες γυναίκες να κάνουν έρωτα, προδίδει την τραυματική μεγέθυνση της «αρχέγονης σκηνής» και τη μετατροπή της σε έμμονη ιδέα. Μια προσεκτική εξέταση της πατρικής και της μητρικής εικόνας, καθώς και των μεταμορφώσεών της, είναι αποκαλυπτική για τις ψυχολογικές ιδιο­ μορφίες που κυριαρχούν στο βιβλίο και που αυτές καθορίζουν την εικόνα της γυναίκας και τις μετα­ μορφώσεις της σε πόρνη ή σε παρθένα. Ο ι π α τ ρ ικ έ ς im a g o σ το ν Γ ιο ύ γ κ ε ρ μ α ν

ασικό στοιχείο της παιδικής ηλικίας του Γιούγκερμαν είναι η απουσία του πατέρα. Στη διήγηση γίνεται σαφές ότι δεν λειτούρ­ γησε ο πατρικός ρόλος έτσι ώστε να πραγ­ ματοποιηθεί το πέρασμα από την κυριαρχία του ενστίκτου -εποχή της μητέρας- στο ξύ­ πνημα της λογικής, της πνευματικότητας, του νόμου, που είναι τα στοιχεία της πατρικής

------------------------------- αφιέρωμα 73

κυριαρχίας. Ο Γιούγκερμαν έχει μια «υπερτροφι­ κή» εποχή του ενστίκτου που με έμφαση παρου­ σιάζεται στο βιβλίο. Τα νεανικά χρόνια του ήρωα στην πατρίδα του χαρακτηρίζονται από έναν από­ λυτο αμοραλισμό. Κυριαρχεί το όργιο, η σφαγή, το έγκλημα.3 Η δυσλειτουργία του πατέρα και του εξισορροπιστικού του ρόλου ανάμεσα στις ορμές και τον έλεγχό τους δηλώνεται όχι μόνο από την αδιαφο­ ρία του πατέρα, αλλά και α π ό ^γ α γελοιογραφικό υποκατάστατο του. Την αυστηρή Εγγλέζα δασκά­ λα Μ ιςς Μόρτιμερ που, για ένα μεγάλο διάστημα της παιδικής ηλικίας των αδελφών Γιουγκερμαν, έχει αναλάβει την εκπαίδευσή τους. Η φιλοδοξία της δεν είναι να περνάει απλώς γνώσεις στα παιδιά, αλλά να τους εμπνευσει ηθι­ κές αρχές, δηλαδή, όπως λέει η ίδια, να περάσουν από το ζώο στον άνθρωπο. Εκφράζει συχνά τις ανησυχίες της για τον Βάσια μπροστά στο ίδιο το παιδί. Μια μέρα οι μικροί Γιουγκερμαν βλέπουν τη Μιςς Μόρτιμερ κρεμασμένη στην κάμαρά της γιατί έμαθε πως ένας μαθητής της -γό νο ς μεγάλης ρωσικής οικογένειας- στον οποίο είχε αφιερώσει δέκα χρόνια, καταδικάστηκε στο κακουργιοδικείο. «Δεν μπόρεσα να εξανθρωπίσω το κτή­ νος» είχε πει πριν πέσει σε μια βαθιά κατάθλιψη που την οδήγησε σ την αυτοκτονία. Η συμβολική διάσταση της μισότρελης Μιςς Μόρτιμερ σαν υποκατάστατο του πατέρα είναι φανερή. Έ ν α γκροτέσκο και ταυτόχρονα τραγικό πρόσωπο, που ούτε σαν μητρικό αλλά ούτε και σαν πατρικό πρότυπο μπορεί να λειτουργήσει -δε ν παύει να είναι γυναίκα,- αποτυγχάνει εντυ­

πωσιακά στην «πατρική» αποστολή της. Μ ια άλλη μορφή πατρικών υποκατάστατων εμ­ φανίζεται παίρνοντας το τυπικό μυθικό σχήμα της αντιζηλίας και της αναπόφευκτης σύγκρουσης του πατέρα με το γιο. Σημαντικότατο πατρικό υποκατάστατο είναι ο Αρκάνωφ, διοικητής του Θ ' στρώματος στρατού, που καταδικάζει σε θάνατο τον Γιούγκερμαν. Η δεύτερη αυτή καταδίκη, άμεση αυτή τη φορά, γίνεται από ένα παραδοσιακότατο πατρικό πρό­ τυπο, ακριβώς το αντίθετο του πατέρα του ήρωα. Ο Αρκάνωφ, έντιμος, ακέραιος αξιωματικός της παλιάς Ρωσίας, εξεγείρεται εναντίον της διαφθο­ ράς και της σήψης που σημαίνει το τέλος ενός κό­ σμου που έντιμα εκπροσωπεί. Ο Γιούγκερμαν όμως είναι νόθος. Η διπλή πατρότητά του -αναφέρεται ο ίδιος ειρωνικά σ ’ αυτήν κάνοντας το διαχωρισμό ανάμεσα στον de lege και τον φυσικό πατέρα του - δημιουργεί δύο δυνατές ταυτίσεις. Εραστής της μητέρας ή απατημένος σύζυγος. Ο Γιούγκερμαν περνάει διαδοχικά και από τις δύο. Μια περίεργη αντιστοιχία παρουσιάζεται στο βιβλίο. Η ταύτιση με το φυσικό πατέρα -το ν ερα­ στή της μητέρας- συμπίπτει με την εποχή που ο ήρωας είναι στη φαντασιακή θέση του γιου. Ό τα ν θα ξυπνήσει η πνευματικότητα, αλλά και όταν ο ίδιος θα γίνει πατέρας, θα ταυτιστεί με τον de lege και θα επαναλάβει αυτό το πρότυπο. Η πρώτη περίοδος της νεότητας είναι η εποχή της αλαζονείας, της μεγαλομανίας και της εκδί­ κησης που στρέφεται κατά του νόμιμου πατέρα χρησιμοποιώντας τη θέση του φυσικού. Ο Γιού­ γκερμαν γίνεται εραστής της μαιτρέσας του τσά­ ρου. Υπογραμμίζεται στο βιβλίο πως «ένοιωθε φοβερά κολακευμένος να είναι ο am ant de coeur της ερωμένης του τσάρου». Η μεγέθυνση του πα­ τρικού προτύπου σε επίπεδο ηγεμόνα δείχνει την ένταση της ρεβάνς που η μεγαλομανία -παιδικό χαρακτηριστικό- οδηγεί σε ακραίες υπερβολές.

74 αφιέρωμα —---------------------------Οι σχέσεις του Γιοΰγκερμαν πολύ συχνά προ­ σφέρουν τέτοιου είδους ικανοποιήσεις. Η αίσθη­ ση υπεροχής έναντι των άλλων αρσενικών ικανο­ ποιεί τον αθεράπευτα πληγωμένο ναρκισσισμό του αγοριού που διεκδικεί πάντα την άπιστη μη­ τέρα. Δεν πρέπει να μας ξεγελάει ως προς τη βα­ θύτητα των αισθημάτων το ελαφρό κλίμα του μπουλβάρ που επικρατεί κάποτε στο βιβλίο, ιδιό­ τητα που οφείλεται στον αστικό τόνο του. Ο ήρωας έχει ένα δεσμό με τη γυναίκα του Σταβάδου, φίλου και συναδέλφου του στην τράπεζα. Η Μαρίκα, «ορεκτικό κομμάτι», είναι παράλληλα μαι­ τρέσα του διευθυντή της τράπεζας. Έ τ σ ι, όταν ο Γιούγκερμαν συνεργάζεται μαζί του, «στο μάτι του λαμπύριζε μια πονηρή φλογίτσα, σαν να τούλεγε: “Ε ν τάξει, γεροντάκο μου! Εσύ θαρρείς πως κερατώνεις τον Σταβάδο, με τον παρά σου. Μα εγώ σας κερατώνω και τους δυό. Καπόνια!”».4 Ο ι ρόλοι θα αντιστραφούν όταν ο ίδιος ο Γιού­ γκερμαν θα περάσει στη θέση του πατέρα μ’ έναν παρωδιακό τρόπο. Η ταύτιση με τον φυσικό πα­ τέρα εξαφανίζεται, μαζί και ο αλαζονικός τόνος του ήρωα. Εδώ η ίντριγκα είναι αποκαλυπτική για την εμμονή με την οποία ένα προκαθορισμένο σε­ νάριο της παιδικής ηλικίας οδηγεί στην εξέλιξη της ιστορίας. Η Βούλα, που αντιπροσωπεύει την αγνότητα και τον μοναδικό πνευματικό έρωτα του Γιούγκερμαν, πεθαίνει πριν γίνει ο γάμος μαζί της. Ό λ ω ς παραδόξως και εντελώς αναληθοφανώς ο Γιούγκερμαν θα δημιουργήσει μια περίεργη οικο­ γένεια. Εμφανίζεται στην Α θήνα η Αννούσκα, μια Ρωσίδα πόρνη που, παλιά, στη Ρωσία, με τον Γιούγκερμαν και τον φίλο του τον αξιωματικό Τουρανέφσκυ, είχαν δημιουργήσει ένα ευτυχές τρίο το οποίο μοιραζόταν αρμονικά την ερωτική απόλαυση συχνά μετά από άφθονη οινοποσία. Ό τα ν η Α ννούσκα κάποτε αναγγέλλει στους δύο φίλους πως είναι έγκυος, αποφασίζεται νομιμο­ ποίηση του δεσμού. Κατά τη διάρκεια ενός τρε­ λού μεθυσιού και κατόπιν κληρώσεως, μια και η πατρότης ανάμεσα στον Τουρανέφσκυ και τον Γιούγκερμαν ήταν πρακτικώς αδύνατον να καθο­ ριστεί, ο Γιούγκερμαν παντρεύεται την Α ννού­ σκα. Η ιστορία έχει εντελώς ξεχαστεί. Ο Γιού­ γκερμαν όχι μόνο δεν θα διώξει την Αννούσκα όταν μετά από τόσα χρόνια εμφανίζεται με τον γιο της μεγάλο πια και με μία ακόμα κόρη, αλλά την εγκαθιστά σπίτι του και τους εμφανίζει στη μεγα­ λοαστική κοινωνία των Αθηνών, της οποίας είναι πλέον επίλεκτο μέλος, σαν την οικογένειά του, γε­ γονός που προκαλεί έκπληξη και σ ’ αυτή την ίδια την Αννούσκα. Η οικογένεια του Γιούγκερμαν γίνεται το σκάν­

δαλο της καλής κοινωνίας των Αθηνών. Η μητέ­ ρα και η κόρη δεν προλαβαίνουν να αλλάζουν εραστές με την πλήρη ανοχή του συζύγου και πα­ τέρα. Ο γιος με την αμφισβητούμενη καταγωγή, φέρει τη σφραγίδα του νόθου, χαρακτηριστικό του de lege πατέρα του, όπως θα έλεγε και ο ίδιος, και δεν είναι το μόνο. Κυνικός, χωρίς ηθικές αρ­ χές, ενδιαφέρεται μόνο για τα λεφτά και γίνεται αξιωματικός «σαν τον μπαμπά του», φράση που χρησιμοποιεί ο ίδιος, με τη γνωστή ειρωνεία της οικογένειας, όντας πλήρως ενήμερος για τις αμφι­ βολίες πάνω στην καταγωγή του. Ο Γιούγκερμαν, με κυνικό οίστρο μοιάζει να απολαμβάνει αυτή την αντιστροφή ρόλων που στην ωριμότητά του τον φέρνει στη θέση του απατημένου συζύγου. «Έ βρισκε διασκεδαστικότατο να είναι ονομα­ στός κερατάς των Αθηνών, και μάλιστα από μια σύζυγο σαν την ανεκδιήγητη σύζυγό του. Έ ν ο ιω ­ θε σπασμούς ιλαρότητας με την ιδέα πως η κόρη του είναι ερωμένη του Κλέου Κιτρινάκη κι άλλων πολλών. Αναγάλλιαζε η ψυχή του όταν έβλεπε την αθηναϊκή κοινωνία να ειρωνεύεται τις κωμι­ κές εκκεντρικότητες της οικογένειας του και υπόθαλπε έμμεσα αυτή την κατάσταση, διασκέδαζε, γλεντούσε κι αναγούλιαζε από αηδία».5 «Το ότι η Ντίνα απατούσε τον άντρα της τον φώτιζε για τη δική του τύχη αν τότε, στη Θεσσα­ λονίκη γελιόταν και την παντρευόταν. Θα πης και τώρα κερατάς δεν είναι; Ναι μα άλλο πράμα να σε κερατώνη η Α ννούσκα κι άλλο η Ντίνα. Υπάρχει διαφορά...».6 Έ τ σ ι ο Γιούγκερμαν οικογενειάρχης αναπαρά­ γει παρωδιακά την πρώτη του οικογένεια. Ο πα­ τέρας είναι ο αδιάφορος απατημένος σύζυγος, η μητέρα δεν είναι πόρνη μεταφορικά αλλά κυριο­ λεκτικά και ο γιός γνήσια αντανάκλαση της δια­ φθοράς και της σήψης της οικογένειας. Οι επιλο­ γές του Γιούγκερμαν λειτουργούν εξορκιστικά. Αυτό που θεωρεί αναπόφευκτο, δηλαδή την επα­ νάληψη του πρώτου οικογενειακού σχήματος, το προκαλεί ο ίδιος αλλάζοντάς του νόημα. Μετα­ τρέπει έτσι τη μοιραία ταπείνωση από τη μητέρα «πόρνη» σε αυτάρεσκη, αλαζονική αυτοταπείνω­ ση. Το να παντρευτεί την Ντάινα ή τη Βούλα, τις μόνες που αγάπησε και επιθύμησε αληθινά, και να γίνέι κερατάς, είναι τραγωδία. Ο γάμος με μια γερασμένη και εξαθλιωμένη πόρνη, «ακυρώνει» το ρόλο του απατημένου και απαλλάσσει από την έτσι κι αλλιώς αδύνατη και μονοπωλιακή κατοχή της παρθένας που είναι το άλλο πρόσωπο της πόρνης. Η εικόνα των πατρικών υποκατάστατων δεν εί­

-------------------------------αφιέρωμα 75 ναι πλήρης αν δεν αναφερθεί ο Καραμάνος. Ε ίναι το μόνο θετικό πρότυπο και το πρόσωπο που ανα­ λαμβάνει τον πατρικό ρόλο στο βιβλίο. Συγγρα­ φέας, διανοούμενος, ξυπνά στην ώριμη ηλικία τη ναρκωμένη πνευματικότητα του ήρωα. Χαρακτη­ ριστικό είναι πως μετά την ανάγνωση των βι­ βλίων του Καραμάνου, το ξεκίνημα, υπό την κα­ θοδήγηση του ίδιου για την εξερεύνηση υψηλότε­ ρων περιοχών της ύπαρξης, έχει επακόλουθα. Ο Γιούγκερμαν για πρώτη φορά σκέφτεται το θάνα­ το. Δεν είναι όμως αυτή η μόνη συνέπεια της επιρροής του νέου φίλου του. Ο πατρικός του ρό­ λος φαίνεται όταν αναγγέλλει το τέλος της εποχής της ηδονής και του τυφλού ενστίκτου. « - Βρήκες εσύ ηδονές στην ζωή σου; - Βρήκα και πολλές μάλιστα. - Δεν θα ξαναβρής. Ως τα σήμερα ήσουν ανόητος. Μ α άρχισες να συλλογιέσαι. Δε θα ξανάβρεις ηδονές»7. Η επίγνωση του θανάτου και η στέρηση είναι το τίμημα της αρχόμενης αυτογνωσίας. Ο Καραμάνος - πατρικό υποκατά­ στατο - που βάζει φραγμό στο ένστικτο, ο μόνος ίσως ήρωας που εμπνέει ένα βαθύ και ειλικρινή θαυμασμό στον Γιούγκερμαν, έχει μια οικογενεια­ κή κατάσταση διαμετρικά αντίθετη από αυτήν του Γιούγκερμαν. Ο πατέρας έχει πεθάνει από τό­ τε που το παιδί ήταν πολύ μικρό. Η μητέρα αφιε­ ρώθηκε αποκλειστικά στο γιο. Η κυρία Καραμάνου είναι ίσως η μόνη γυναίκα που εμπνέει ένα βαθύ σεβασμό στον Γιούγκερμαν. Η μόνη «άξια» μητέρα του βιβλίου που προξενεί μια βαθιά συγκίνηση στον ήρωα γιατί τη θεωρεί το αντίθετο της δικής του. Ο θεός χρειάζεται μια Π αναγία για μητέρα. Ό μ ω ς ο θνητός Καραμάνος διαθέτει μια φαντασίωση στη θέση της «ιδανι­ κής» μητέρας. Κι εδώ το οιδιπόδειο σύμπλεγμα εξουσιάζει και καταστρέφει. Ο τόσο εγκαίρως αποθανών πατέρας, η αγία και ασεξουαλική μητέ­ ρα, η αποκλειστικά αφιερωμένη στο παιδί της, δη­ μιουργούν μια σχέση που, αντί να ανακουφίζει τον ναρκισσισμό του γιου, τον οδηγεί στην τρέλα. Ο συνεχώς ταραγμένος ψυχισμός του Καραμά­ νου, οι τρομερές αϋπνίες του, αναγγέλλουν τη σο­ βαρότατη ψυχασθένεια που θα ξεσπάσει στο τέ­ λος της ζωής του. Μ όνο στο τελικό του παραλή­ ρημα ο Γιούγκερμαν μας δίνει μια αποκαλυπτική πληροφορία για το έργο του μεγάλου συγγραφέα.

«Oedipus complexus. Ο Καραμάνος σ ’ αυτές βά­ σιζε το έργο του.» Στο ίδιο σημείο του βιβλίου, ο Καραμάνος, σε μια κραυγή απελπισίας, εκφράζει όλη την οδύνη της «αρχέγονης σκηνής», της αβά­ σταχτης για τον ψυχισμό εικόνας του σμιξίματος των γονιών. «Να μας σπέρναν ευνούχοι γεωπόνοι κι όχι

βαρβάτοι πατεράδες. Να μη σκέπαζε τη σύλληψή μας ο διπλός οργασμός (οργασμός, οργή) των ξα­ ναμμένων φύλων. Να μη ρίζωνε τη ζωή μας η βί­ αιη, η εχθρική σύγκρουση των δύο αντιπάλων κορμιών στον αντίθετο δρόμο της ηδονής... Πώς να ’ναι καλό το ριζικό μας, πώς; Πώς να σκέπη τη θανή μας γαληνεμένο αστέρι, όταν στην γένεσή μας οργίαζαν οι συζυγίες. Α χ Βασίλη Γιούγκερ­ μαν τι κάθεσαι και μ’ ακούς;... Φίλε πήγαινε να πεθάνεις στην αγκαλιά της μάνας σου, στον κόρφο της μανούλας σου, της ξετσίπωτης, της παλιο­ βρώμας, της οργισμένης»8. Η αρχέγονη στιγμή είναι ριζικό. Ο γιος γεννιέ­ ται απατημένος. Η αγνή μητέρα είναι ανύπαρκτη. Από αυτή την οπτική, ο ρόλος του γιου και του πατέρα είναι εναλλάξιμοι, όπως είδαμε σ την περί­ πτωση του Γιούγκερμαν. Το «άλλο πρόσωπο» εί­ ναι η μητέρα-ερωμένη.

Ο ι μ η τ ρ ικ ές im a g o

πως ήδη αναφέραμε, αυτό που συναντάμε σε εντονότερο βαθμό σε όλα τα μυθιστο­ ρήματα του Καραγάτση είναι η θεματική που κυριαρχεί στο σύνολο σχεδόν της γε­ νιάς του ’30. Η πόλωση ανάμεσα στην πόρνη και την παρθένα.

Ο

Στον Κ αραγάτση επικρατεί μια ιδιομορ­ φία που πηγαίνει αυτή τη θεματική στη ρίζα της. Το ρόλο της πόρνης τον έχει η μητέρα και οι imago που την αναπαράγουν. Το σχήμα της μητέρας-πόρνης το συναντάμε με μεγάλη ευκρίνεια και στη Μ εγάλη Χίμαιρα που μοιάζει να είναι η θηλυκή έκδοση του Γιούγκερμαν. Α ν το ένα είναι ένα μυθιστόρημα πάνω στους πατέρες, το άλλο εί­ ναι πάνω στις μητέρες. Η ηρωίδα μεγαλώνει στο σπίτι της μητέρας της που είναι πόρνη. Το θέμα

76 αφιέρωμα------------------------------έχει όλα τα χαρακτηριστικά του μελοδράματος. Η μητέρα ακολουθεί αυτό τον δρόμο για να πετύχει μια οικονομική άνεση, που θα επιτρέψει στην κό­ ρη της να είναι ανεξάρτητη. Μ έχρι εδώ θα μπο­ ρούσε να έχουμε το θέμα ενός κάκιστου μυθιστο­ ρήματος. Η «θυσία» όμως της μητέρας εξυπηρετεί μια βαθύτερη αναγκαιότητα του βιβλίου. Η πορ­ νεία γίνεται για την κόρη νομοτέλεια. Μια αναπό­ φευκτη κληρονομικότητα την κάνει και αυτήν μάνα-πόρνη μέσα από τις σκοτεινές διαδικασίες ενός ψυχολογικού καταναγκασμού και της καραγατσικής μυθολογίας που μεταφορικά ή κυριολε­ κτικά περνάει στα μυθιστορήματά του την ηρωίδα, μητέρα-πόρνη. Για τη Μαρίνα, το κεντρικό πρόσωπο της Μ εγάλης Χίμαιρας, η τάση για πορ­ νεία χάνει το μελοδραματικό άλλοθι της «θυσίας για το παιδί» και γίνεται έμμονη ιδέα, διαστροφή. Μετά από ένα λαμπρό διδακτορικό, η ηρωίδα, που κατά τον συγγραφέα «νοοκρατείται», δίνεται σ ’ έναν περαστικό από τον οποίο παίρνει χρήμα­ τα. Μ ια ανάλογη περιπέτεια, έχει στο τέλος του βιβλίου. Αναρωτιέται η ίδια « - Γιατί ο δαίμονας της πορνείας με κατείχε;». Αποκαλυπτικός για το νόημα αυτής της εμμο­ νής είναι ένας άλλος μύθος που εμπλέκεται: ο μύ­ θος της Μ ήδειας. Θέμα του διδακτορικού της Μ α­ ρίνας, την απασχολεί όχι μόνον διανοητικά, όπως θα ήταν φυσικό αφού πρόκειται γαι πανεπι­ στημιακή εργασία, αλλά αγγίζει σκοτεινότερες πε­ ριοχές. Η ίδια ομολογεί: «Η Μήδεια μου γίνηκε πάθος». Μ ήδεια είναι η κορύφωση μιας μυθο­ πλασίας που εκφράζει την αγωνία των φαντασιώ­ σεων της Κακής-Μ ητέρας που σκοτώνει εικόνες που συνυπάρχουν στον ψυχισμό ισότιμα μ’ αυτές της Καλής-Μητέρας-τροφού. Τ ι είναι όμως αυτό που κάνει τη μητέρα να παίρνει την εφιαλτική της μορφή; Μα ακριβώς το γεγονός ότι είναι «πόρ­ νη», ότι δηλαδή υποκύπτει στις επιθυμίες της. Θυμίζω την ιστορία της Μ εγάλη ς Χίμαιρας. Η Αννούλα, η κορούλα της Μ αρίνας, πέφτει σοβα­ ρά άρρωστη επειδή λείπει η μητέρα της και την παίρνει ο ύπνος περιμένοντάς την μπροστά στο ανοιχτό παράθυρο. Ε ίναι η βραδιά που η Μ αρίνα έχει φύγει από το σπίτι της για να δοθεί μετά από μια μακριά περιπλάνηση σ’ έναν περαστικό. Το παιδί θα πεθάνει γιατί, ενώ πηγαίνει καλύτερα, η μητέρα αντί να ξαγρυπνήσει δίπλα του και να προλάβει μια κρίση δύσπνοιας κάνει έρωτα με τον αδελφό του άντρα της. Το σενάριο είναι αποκα­ λυπτικό: ένας θανάσιμος κίνδυνος απειλεί το παι­ δί κάθε φορά που η μητέρα κάνει έρωτα έξω από τα επιτρεπτά πλαίσια - τα αυστηρά μονογαμικά. Αναρωτιέται κανείς πόσο ανατρέψιμος είναι ο

μύθος. Α ν δεχτούμε αυτήν την πλοκή σαν ονειρο­ πόληση του παιδιού, ο θάνατός του μπορεί να εί­ ναι εκδίκηση γιατί δεν είχε την αποκλειστικότητα της μητέρας. Ο «εκδικητικός» χαρακτήρας αυτών των φαντασιώσεων γίνεται φανερός στα μυθιστο­ ρήματα όπου η μητέρα έχει εγκαταλείψει την οι­ κογένεια για να φύγει με έναν άλλον άντρα. Η εξέλιξη είναι πάντα η ίδια. Μετά από χρόνια ο γιος τη βρίσκει σε κατάσταση ηθικής εξαθλίωσης και κοινωνικού ξεπεσμού. Σημειώνω ενδεικτικά τρία μυθιστορήματα με το ίδιο «σενάριο»: Γιού­ γκερμαν του Καραγάτση, Μ ενεξεδένια Πολιτεία του Τερζάκη, Αργώ του Θεοτοκά. Στον Γιούγκερμαν, το θέμα της άπιστης μητέ­ ρας δένεται με την περίφημη πρωταρχική σκηνή του Φρόυντ για την οποία μιλήσαμε στην αρχή. Την αγχογόνο φαντασίωση του ζευγαρώματος των γονιών. Στο βιβλίο παρατηρούμε μια ιδιομορ­ φία που προδίδει επιβίωση και στην ώριμη ηλικία της πρωταρχικής σκηνής. Ό λ ες τις γυναίκες με τις οποίες έχει μια σημαντική σχέση στη ζωή του τις βλέπει να κάνουν έρωτα. Υπάρχει πάντα μια σκηνή, συχνά πέρα από κάθε αληθοφάνεια, όπου ο Γιούγκερμαν βλέπει τη γυναίκα που τον ενδια­ φέρει να κάνει έρωτα με έναν άλλον άνδρα και αυτό είναι μια από τις ιδιομορφίες του μυθιστορή­ ματος. Είναι φανερό πως βρισκόμαστε μπροστά σε μια θεματική εμμονή. Στις πρώτες κιόλας σελίδες του βιβλίου μαθαί­ νουμε πως ο ήρωας στη Ρωσία «πλήρωνε γερά τις διευθύντριες των παλιόσπιτων, και τον άφηναν να βλέπει απ’ την κλειδαρότρυπα. Το θέαμα δεν τον ερέθιζε, τον διασκέδαζε μονάχα»9. Η φράση είναι αποκαλυπτική. Ο ήρωας δεν έχει ηδονοβλεπτικές τάσεις, όπως άλλωστε αποδεικνύεται και από όλη την ερωτική ζωή του. Το θέαμα τον «διασκεδά­ ζει». Η λέξη είναι «κρυπτογραφική». Τ η συναντά­ με στην πρώτη κυρίως περίοδο όπστε έχουμε ανα­ φορά στα αισθήματα της τραυματικής εμπειρίας. Θα έπαιρνε πολύ χώρο το να δώσουμε την πλήρη λίστα. Το αποκαλυπτικό γλίστρημα προς το αλη­ θινό αίσθημα το είδαμε στο προηγούμενο παράθε­ μα, όπου μιλάει για τους έρωτες της γυναίκας του, της Αννούσκας. Αγαλλίαζε, διασκέδαζε, αναγού­ λιαζε από αηδία. Στο τελικό παραλήρημα έχουμε τον τελευταίο κρίκο της αλυσίδας: αηδία, οδύνη. Α ς δούμε όμως τη λίστα των σκηνών που ανα­ παράγουν την «πρωταρχική σκηνή»: • Τα δυο παιδιά ανοίγουν την πόρτα και βλέπουν τη μητέρα να κάνει έρωτα με τον εραστή της.

• Ο Γιούγκερμαν πληρώνει στους οίκους ανοχής για να βλέπει τις πόρνες με τους πελάτες.

------------------------------- αφιέρωμα 77 • Από μια τρύπα στην καμπίνα του βαποριού που τον φέρνει στην Ελλάδα, βλέπει τη Βούλα με τον Μάζη.

• Σκηνή όπου βλέπει τον Μ ιχάλη Καραμάνο με την Ντάινα.

• Στο βαπόρι βλέπει την Ντίκη σε μια καμπίνα που κάνει έρωτα με τον τρίτο καπετάνιο. Από τις ερωτικές σκηνές που αναφέραμε πως παρακολουθεί ο ήρωας, δύο λειτουργούν σαν πο­ λωτικά κέντρα των φαντασιώσεων της παρθένας και της πόρνης. Η μια είναι η σκηνή που θα δει τη μητέρα του να κάνει έρωτα με τον εραστή της, σκηνή «υπόδειγμα», και η άλλη η σκηνή που βλέ­ πει τη Βούλα από την τρύπα της καμπίνας του. Στη σκηνή, που ο Γιούγκερμαν παρακολουθεί εντελώς τυχαία, πριν φτάσει στον Πειραιά, η εντε­ λώς άγνωστή του κοπέλα παθαίνει μια κρίση υστερίας όταν έρχεται η στιγμή της σεξουαλικής επαφής με τον άντρα με τον οποίο έχει κλαπεί. Χ ρόνια μετά, όταν ο Γιούγκερμαν ξαναδεί αυτή την κοπέλα, θα την ερωτευθεί μ’ έναν έρωτα που ποτέ του δεν ένιωσε για καμιά άλλη γυναίκα και ούτε θα ξανανιώσει ποτέ. Τη σκηνή της καμπίνας θα τη θυμηθεί πολύ αργότερα. Η Βούλα για τον κυνικό Δον Ζουάν, είναι η ιερή γυναίκα, η από­ λυτα αγνή, και στο τέλος της ζωής του, στο επιθα­ νάτιο παραλήρημά του, αυτή την αγωνία θα εκφράσει: «Εσύ πρέπει να μείνεις αγνή». Το μέρος που θα κάνει μια και μόνο φορά έρωτα μαζί της θα φυλαχθεί σαν χώρος ιερός. Η ανεξήγητη γοητεία που ασκεί αυτό το πλά­ σμα πάνω στον Γιού­ γκερμαν ξαφνιάζει και τον ίδιο που έκπληκτος παρατηρεί τον εαυτό του έρμαιο ενός πάθους για μια γυναίκα που ούτε «κρεατωμένη» είναι, ούτε «ορεκτικό κομμάτι». Η μυστική γοητεία του κο­ ριτσιού οφείλεται στο ότι προσέφερε στον Γιού­ γκερμαν μια εικόνααντίδοτο της «πρωταρχι­ κής σκηνής». Το άγνω­ στο κορίτσι της καμπίνας απέρριψε με αποτροπια­ σμό την ανδρική επι­ θυμία. Α ν η μητέρα ήταν η ιδανική ως όφειλε και όχι η «απεχθής πόρνη», θα είχε αρνηθεί μετά βδε­

λυγμίας τον έρωτα και θα είχε γλιτώσει το γιο από την αφόρητη για τον ψυχισμό του εικόνα της μη­ τέρας που απολαμβάνει. Το πόσο δεν πρέπει να μας ξεγελάει ο ηδονισμός του Γιούγκερμαν και πόσο κρύβει μια απελπισμένη ανάγκη «αγνότη­ τας», δηλαδή ασεξουαλικότητας, το μαρτυρούν οι χαρακτηρισμοί γυναικών που ή προκαλούν την επιθυμία, ή ακόμα χειρότερα, επιθυμούν οι ίδιες. Στον Γιούγκερμαν διαβάζουμε: «Θηλυκό πλέριο, ωραιότατο, κτηνωδέστατο!», «αυτό το ανεξήγητο κάλεσμα, η μανία να υποτάξεις αυτό το κτηνοθήλυκο»... Παραθέτουμε και κάποια παραδείγματα από τη Μ εγάλη Χίμαιρα. «Το μούτρο της το κτη­ νώδες», «το κορμί της που το κυβερνάν οι βρώμι­ κες ορμές», «Ξαναβρήκε τη ζωική κτηνωδία της, την παντοδύναμη θηλύτητά της». Η πολωτική σύλληψη της γυναίκας σαν πόρνη ή παρθένα κάνει το σμίξιμο με τις δυο γυναικείες μορφές απαγορευμένο. Η παρθένα, αν πάψει να είναι τέτοια, γίνεται πόρνη και η ένωση με την πόρνη-μητέρα είναι ισοδύναμη με το θάνατο. Έ τ σ ι η ερωτική μοίρα του άνδρα είναι η στέρη­ ση. Ο ι μεγάλοι κατακτητές όπως ο Γιούγκερμαν και το γελοιογραφικό του αντίγραφο, ο ψυχανα­ λυτής Μάζης, το ανακαλύπτουν στο τέλος μιας κατεστραμμένης ζωής. Ο Μάζης με τις άπειρες περιπέτειες, εραστής της Αμερικανίδας σταρ, του μεγαλύτερου σεξουαλικού συμβόλου της εποχής, αλκοολικός, τραγουδάει στις ταβέρνες: «Δεν υπάρχει παρά ένα κορίτσι στον κόσμο». Εδώ το μελόδραμα φανερώνει μια βαθύτερη αλήθεια. Ο Γιούγκερμαν στο τέλος της ζωής του θα έχει

78 αφιέρωμα-----------------------------έναν αποκαλυπτικό διάλογο με τον Καραμάνο: « - Τι έκανα; μουρμούρισε. Πεθύμησα μια γυναίκα...

- Τη χάρηκες; - Ναι... δηλαδή όχι. Ή τα ν μια βίαιη ένωση αμοι­ βαίας σιχαμάρας. Κατόπι αγάπησα μιαν άλλη γυναί- Τη χάρηκες; - Ναι... δηλαδή όχι. Μια φορά... μόνο μια φορά... Ύ στερα πέθανε... Και μια γυναίκα με πεθύμησε.

- Τη χάρηκες; - Ναι... Δηλαδή όχι...

- Τίποτα δεν έκανες στη ζωή σου, Βασίλη Γιούγκερμαν! Τ ίποτα»10.

Για τον καραγατσικό ψυχισμό, ο μύθος του Δον Ζουάν είναι ένας μύθος στέρησης. Δεν είναι ίσως τυχαίες οι βουλιμικές τάσεις των δύο ηρώων, του Γιούγκερμαν και του Μάζη, και ίσως εκφράζουν την ταυτοσημία ανάμεσα στην αφθονία και τη στέρηση. Έ χο υ με περιγραφές λουκουλείων γευμάτων. Για παράδειγμα, μετά τη βραδιά που παρακο­ λούθησε την αποτυχημένη ερωτική σκηνή της Βούλας και του Μάζη, ο Γιούγκερμαν «Ανέβηκε στην τραπεζαρία και γεύτηκε το πρωινό του με όρεξη γλυκού: αυγά με λαρδί, καφέ με γάλα, φρυγανιές καλοβουτυρωμένες και μπολικομαρμελαδωμένες». Αλλού ο ίδιος ο Γιούγκερμαν παρα­ τηρεί με έπαρση: «... εξόν απ’ το κανονικό μου, δεν έκανα κατάχρηση οινοπνευματωδών ποτών. Τρία μαρτίνι πριν απ’ το φαγητό, και πέντε ουίσκυ μετά - σχεδόν τίποτα!» Βέβαια, στη φαλλοκρατική μυθολογία, ο άνδρας που τρώει πολύ ή που πίνει πολύ δίνει μια ακόμη ένδειξη του ανδρισμού του. Ε ίναι αυτός που ξοδεύει πολύ δύναμη στον έρωτα, άρα χρειά­ ζεται να αναπληρώσει αυτή τη δύναμη. Ακόμα ο άνδρας που τρώει πολύ είναι αυτός που ξέρει να ικανοποιεί τις ορέξεις του, και εδώ εμφανίζεται με έναν άλλο τρόπο η αντίθεσή του από τη γυναίκα,

Σημειώσεις 1. Μαρία Σακαλάκη, Κοινωνικές ιεραρχίες και σύστημα αξιών - Ιδεολογικές δομές στο νεοελληνικό μυθιστόρημα, Κέδρος 1984, σελ. 153.

2. Martha Robert, Roman des engines et origines du roman, εκδ. Bernard Grasset, 1972.

3. O Girard Mendel, μελετώντας την περίπτωση του Σαντ, υπογραμμίζει τον ρόλο που έπαιξε η απουσία του πατέρα στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. Η σχέση είναι ακριβώς ίδια με αυτή του Γιούγκερμαν. θυμίζω πως, στις αναφορές στα παιδικά χρόνια του Βάσια, αναφέρεται μια

που η εικόνα της συνδέεται με την ιδέα της εγκρά­ τειας. Δεν είναι τυχαίο που σπανιότατα στα μυθι­ στορήματα έχουμε εικόνες γυναικών που τρώνε βουλιμικά. Θα εσήμαινε πως γίνεται αποδεκτό αυτό που συχνά για τον ανδρικό ψυχισμό γίνεται εφιάλτης: μια γυναίκα που ικανοποιεί τις επι­ θυμίες της. Ίσ ω ς σήμα μιας αλλαγής των στερεοτύπων του ανδρισμού και της θηλυκότητας θα είναι να δούμε σ ’ ένα μυθιστόρημα μια γυναίκα που βάζει μπρο­ στά της ένα πιάτο φαί και τρώει μέχρι να χορτά­ σει. Ό μω ς η στέρηση είναι κοινή μοίρα των δύο φύλων σ’ ένα σχήμα σχέσεων που είναι μήτρα τραγωδίας. Η μόνη στιγμή απόλαυσης για τον άντρα είναι ταυτόχρονα στιγμή θανάτου. Στο τέ­ λος της ζωής του, ο Βάσιας Γιούγκερμαν ναυλώ­ νει ένα καράβι και γυρνάει τον κόσμο για να μά­ θει πώς πεθαίνουν οι λύκοι. Κάπου σ ’ ένα λιμανάκι του Ειρηνικού ένας γέρος θα του το πει: «... σα νιώσουν πως κοντεύει ο καιρός, τραβιούνται στις απάτητες κορφές, στις σπηλιές, στα λημέρια. Κει που τους γέννησε η μάνα τους. Κουλουριάζονται σε μια γωνιά και καρτερούν το θάνατο...»11. Αυτή θα είναι και η τελευταία συμβουλή του Καραμάνου: «Γύρνα στο σπίτι... Σε περιμένει η μητέρα σου. Να πεθάνει κανείς στην αγκαλιά της μητέρας του...»12. Ο Γιούγκερμαν πεθαίνει στο μπουντουάρ της μητέρας του, στο ντιβάνι που την είδε να κάνει έρωτα με τον εραστή της, τη στιγμή μιας αιμομι­ κτικής παραίσθησης. Έ τ σ ι πεθαίνουν οι λύκοι, ή όσοι δεν κατάφεραν να εξανθρωπίσουν το κτήνος κατά τη Μ ιςς Μόρτιμερ. Η αξία κάποιων μυθιστορημάτων της γενιάς του ’30 είναι πως πίσω από τη ρεαλιστική επι­ φάνεια ελλοχεύει ο σκοτεινός χώρος της ένοχης επιθυμίας. Πίσω από τις ραφινάτες κοσμικές ή τις σεμνές μικροαστές του μεσοπολέμου σφυρίζουν οι Εριννύες, μαίνονται οι Ιοκάστες και οι Μήδειες.

σαφής σαδιστική συμπεριφορά. (Gerard Mendel: La rivolte centre le p6re, Petite Bibliotheque Payot, 1968).

4. Μ. Καραγάτσης: Ο Γιούγκερμαν και τα στερνά του Βιβλιοπωλείου της Εστίας, σελ. 158.

5. Ibid. σελ. 26.

6. Ibid. σελ. 262.

7. Ibid. σελ. 219.

8. Ibid. σελ. 378.

9. Ibid. σελ. 32.

10. Ibid. σελ. 377.

11. Ibid. σελ. 349.

12. Ibid. σελ. 378.

Τα βιβλία της «γνώσης»

ΚΑΡΑ ΠΟΥΝ ΑΣ ΛΟΥΒΕ ΑΛΚΜΒΙΣΤ

Γιατί όχι: ΒΟΚΚΑΚΙΟΣ 17 Ιστορίες από το δεκαήμερο

ΝΙΚΟΣ ΧΑΤΖΗ ΚΥΡΙΑΚΟΣ

ΒΙΡΤΖΙΝΙΑ ΓΟΥΛΦ

TENT ΧΙΟΥΖ

Φλας

Μύθοι τον πρώιμου κόσμου

ΠΗΤΕΡ ΚΑΡΕΫ

ΝΑΘΑΝΙΕΛ ΧΩΘΟΡΝ

Τα όνειρα

Ο χοντρός στην ιστορία

Το άλικο γράμμα

ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ

ΜΠΑΡΜΠΕ N T' ΩΡΕΒΙΓΥ

Γύρω από τη Λάονρα

Οι διαβολικές

ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ

Ηθελα να φορέσω παντελόνια

ΖΑΝΕΤ ΟΥΪΝΤΕΡΣΟΝ

Έχει κι αλλού πορτοκαλιές

ΜΑΡΙΑ ΚΟΡΤΙ

ΤΖΟΥΖΕΠΕ ΠΟΝΤΙΤΖΑ

Το τραγούδι των σειρήνων

Η μεγάλη βραδιά

ΑΝΝΑ ΜΕΣΣΙΝΑ

ΛΕΒ ΡΑΖΓΚΟΝ

Η φοινικιά τον Ρουσαφά Η γεροντοκόρη

Χωρίς επινοήσεις Ο ΣΕΣΑΝ - 1. ΜΠ. ΜΑΣΛΟΦΣΚΙ Εσείς που δεν έτνχε ποτέ να σας σκοτώσουν

ΜΑΝΦΡΕΝΤ ΜΓΙΗΛΕΡ

ΣΑΒΕΡΙΟ ΣΤΡΑΤΙ

ΟΝΟΡΕ ΝΤΕ ΜΠΑΛΖΑΚ

Ηρεμη σαν τη νύχτα ΑΝΡ1-ΦΡΕΝΤΕΡΙΚ ΜΠΛΑΝ

Τα αγρίμια παλεύουν στο λυκόφως

Ο άνθρωπος στο βάθος του πηγαδιού ΓΚΟΥΕΡΡΙΝΌ Τ ΖΟ ΡΤΖΕΤΊΊ

Άνθρωποι και άλλα ζώα

ΖΑΝΕΤ ΟΥΪΝΤΕΡΣΟΝ

ΦΟΥΛΒΙΟ ΤΙΜΙΤΣΑ

Το φύλο της κερασιάς

Ηβενετσιάνα κληρονόμος

ΤΟΜΑΣ ΧΑΡΝΤΥ

Κάτω από το δέντρο

ΓΚ. Κ. ΤΣΕΣΤΕΡΣΟΝ

Η αθωότητα τον πατρός Μπράουν ΣΕΡΤΖΙΟ ΦΕΡΡΕΡΟ

Στη σκιά ΠΑΤΡΙΤΣΙΑ ΧΑΪΣΜΙΘ

Οι απρόσκλητοι ΙΤΑΛΟ ΚΑΛΒΙΝΟ Ο ανύπαρκτος ιππότης ΦΟΥΛΒΙΟ ΤΟΜ1ΤΣΑ

Αντίστροφες φυγές ΑΝΡΙ-ΦΡΕΝΤΕΡΙΚ ΜΠΛΑΝ

Δαιμονομανία

εκδόσεις «γνώση»

Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα τηλ. 36 20 941,36 21 194

ΕΛ Φ I Ν I

Ένα βιβλίο γραμμένο την εποχή του ιταλικού Φασισμού, παραδόξως, υποδεικνύεται επίκαιρο

ΊΓφ

Ένα φιλήσυχο σώμα στρατού σε μια εξωφρενική σχέση με το θελκτικό σώμα μιας γυναίκας

Τρελές και ξέφρενες περιπλα­ νήσεις στην άγρια ομορφιά του σύγχρονου Λος Άντζελες

c

ga®ϋΦλλώ Δελφίνια

ν

Ένας γλυκός, χρωματιστός και τρυφερός λόγος αγάπης

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΦΙΝΙ, ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 23-25, 106 77 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.: 36 30 955, f a x : 64 50 764

ΕΚ ΔΟ ΣΕΙΣ ΠΛΕΘΡΟΝ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο ΡΕ Ι

ΓΙΩΡΓΟΣ

ΧΕΙΜΩΝΑΣ

ΤΑ ΟΝΕΙΡΑ ΤΗΣ ΑΫΠΝΙΑΣ Τό ιερατείο τοϋ ύπνου καϊ ή διά των ονείρων καϋσις των αιρετικών της νύχτας

Β ΙΒ Λ ΙΟ Π Ω Λ Ε ΙΟ : Μ ασσαλίας20α, 106 80 ’Αθήνα, τηλ.: 36.41.260, fax: 36.45.057 ΕΚΔΟΣΕΙΣ: Μασσαλίας 11, 106 80 ’Αθήνα, τηλ.: 36.38.933

ΚΕΔΡΟΣ ίο ε/\ί\ηνικό 6ι6/\ίο • ΓΙΩΡΓΗΣ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ Ανωφελές διήγημα • ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ Ο ναύτης • ΣΩΤΗΡΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Ν ’ ακούω καλά τ ’ όνομά σου • ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΟΤΖΙΑΣ Το σοκάκι • ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΝΙΩΤΗΣ Το ρεπερτόριο του χειμώνα • ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΜΗΛΙΩΝΗΣ Χειριστής ανελκυστήρος • ΚΩΣΤΟΥΛΑ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ Το λούνα παρκ ήταν κλειστό • Μ ΕΝΗΣ ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑΣ Η συμμορία της άρπας • ΣΠΥΡΟΣ ΠΛΑΣΚΟΒΙΤΗΣ Το πουκάμισο του καθηγητή • ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΡΑΤΑΚΟΣ Εγκλώβιος

• ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΡΑΠΤΟΠΟΥΛΟΣ Ο εργένης • ΑΡΗΣ ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ Η νόσος των κινέζικων εστιατορίων • ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΑΜΠΟΥΣΗΣ Εκτός έδρας • ΝΑΤΑΣΑ ΧΑΤΖΙΛΑΚΙ Ξένοι στην πόλη

Γ. Γενναδίου 3 ιηλ. 36.09.712 - 36.02.007