Τεύχος 337

δεκ α π ενθ ή μ ερη

Ε 4ί

;Ι0Ν ΧΡ(

ΣΕΙΡΑ

ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ A

Η σειρά νεανικής λογοτεχνίας ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ συμπληρώνει δύο χρόνια παρουσίας στα βιβλιοπωλεία όλης της Ελλάδας. Είκοσι τίτλοι έχουν κυκλοφορήσει μέχρι στιγμής με επιτυχία. Η αγάπη στην περιπέτεια, ο κοινωνικός προβληματισμός, ο τρόπος που θίγονται θέματα ταμπού, αλλά και η ελκυστική εμφάνιση και η ευκολία ανάγνωσης, έχουν καθιερώσει τα βιβλία της σειράς ψηλά στις προτιμήσεις των νεαρών αναγνωστών ηλικίας από 12 χρόνων. Φιλοδοξία μας είναι η σειρά ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ να αποτελέσει σημείο αναφοράς των νέων σαν μια ιδανική εισαγωγή στην απόλαυση του καλού βιβλίου.

1. Οι δύο κόσμοι 2. Οι μονομάχοι 3. Ένα δύσκολο πέρασμα.4. Παράξενη συνάντηση 5. Η κραυγή της κουκουβάγιδς 6. Τα παιδιά του πλανήτη 7. Η κόλαση της ορχιδέας 8. Στη σκιά της φιλύρας 9. Επανάσταση στην πόλη των ξένων 10. Η Σαντάλ και οι άλλοι 11. Κανείς δεν μ' αγαπά 12. Ένα πουλί με όλα τα χρώματα 13. Αξίζεις περισσότερο και από τον αδελφό μου 14. Επιστροφή στο λιβάδι με τις παπαρούνες 15.0 Ροθινοώνας του μετρά 16. Η πιο ωραία ηλικία της ζωής 17. Χάσου αράπη 18. Η γαλάζια έρημος 19. Η ξεχασμένη ευτυχία της Μπερενίς 20. Η μεγάλη αναζήτηση της Νάταλι.

Μ !Β ΙΒ ΛΙΑ Κ Ά

U— * παπαδόπουλου

ΚΥΡ. I. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Ε.Ε. - ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΟΥ9 - 14452 ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΑΤΤΙΚΗΣ - ΤΗΛ. 2816134

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

Γ ιώ ργος Μ ανιώ της

Το π ο ν η ρ ό μ ο ν ο π ά τ ι μυθιστόρημα

Μ ό λ ι ς

κ υ κ λ ο φ ό ρ η σ ε

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε. Εμμ. Μπενάκη 16, 106 78 Αθήνα Ίήλ.: 36.31.078, Fax: 36.2 a9 50

Στις

ΕϊΜοειςΚασιανώη

ΤΟ ΚΡΑΤΙΚΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ

Δ Η Μ Η Τ ΡΗ Σ ΝΟΛΛΑΣ 0 Τύμβος m m ΤΟ ΚΡΑΤΙΚΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ

ΓΙΩΡΓΟΣΣΚΑΜΠΑΡΔΩΝΗΣ Η Στενωπός m ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ —

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

—

-------

ΓΙΑΝΝΗΣ ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ

Κυκλοφορεί

=

Ιουνίου

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

τα βιβλία της «γνώσης» ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

• Το όνομα του ρόδου • Επιμύθιο στο «Όνομα του ρόδου» >Το εκκρεμές του Φουκώ >Κήνσορες και θεράποντες » Δεύτερο Ελάχιστο Ημερολόγιο » Ο υπεράνθρωπος των μαζών • Τα όρια της ερμηνείας » Τέχνη και κάλλος στην Αισθητική του Μεσαίωνα

ΜΙΓΚΕΛ ΝΤΕ ΘΕΡΒΑΝΤΕΣ • Παραδειγματικές Νουβέλες Πρώτος τόμος: ΗΤσιγγανοπούλα Δεύτερος τόμος: Η δύναμη του αίματος ΑΝΑΤΟΛΙ ΡΙΜΠΑΚΟΦ • Τα παιδιά από το Αρμπάτ Πρώτος τόμος: 1987, 1990 Δεύτερος τόμος: 1987, 1991 • Το ’35 και τα άλλα χρόνια Πρώτος τόμος Δεύτερος τόμος: Φόβος

ΜΠΕΝ ΟΚΡΙ Ο αδηφάγος δρόμος ΜΕΣΑ ΣΕΛΙΜΟΒΙΤΣ Ο Δερβίσης και ο θάνατος ί ΑΟΥΙ-ΦΕΡΝ ΓΙΝΑΝ ΣΕΛΙΝ Από τον έναν πύργο ο άλλος i ΣΤΑΝΤΑΑ Αναμνήσεις εγωτισμού ΤΖΕΖΟΥΑΛΝΤΟ ΜΠΟΥΦΑΑΙΝΟ Τα ψέματα της νύχτας

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 9 41, 36 21· 194

τα βιβλία της «γνώσης»

ΚΑΡΑ ΓΙΟΥΝΑΣ ΛΟΥΒΕ ΑΛΚΜΒΙΣΤ

Γιατί όχι: ΒΟΚΚΑΚΙΟΣ

ΝΙΚΟΣ ΧΑΤΖΗ ΚΥΡΙΑΚΟΣ

17 Ιστορίες από το δεκαήμερο ΒΙΡΤΖΙΝΙΑ ΓΟΥΛΦ

Φλας ΠΗΤΕΡ ΚΑΡΕΫ

TENT ΧΙΟΥΖ

Μύθοι τον πρώιμον κόσμον ΝΑΘΑΝΙΕΛ ΧΩΘΟΡΝ

Ο χοντρός στην ιστορία

Το άλικο γράμμα

ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ

ΜΠΑΡΜΠΕ N T ’ ΩΡΕΒΙΓΥ

Γύρω από τη Λάονρα

Οι διαβολικές

ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ

Ηθελα να φορέσω παντελόνια

ΖΑΝΕΤ ΟΥΪΝΤΕΡΣΟΝ

Έχει κι αλλού πορτοκαλιές

ΜΑΡΙΑ ΚΟΡΤΙ

ΤΖΟΥΖΕΠΕ ΠΟΝΤΙΤΖΑ

Το τραγούδι των σειρήνων

Η μεγάλη βραδιά

ΑΝΝΑ ΜΕΣΣΙΝΑ

ΛΕΒ ΡΑΖΓΚΟΝ

Η φοινικιά τον Ρουσαφά Η γεροντοκόρη

Χωρίς επινοήσεις Ο ΣΕΣΑΝ - I. ΜΠ. ΜΑΣΛΟΦΣΚΙ Εσείς πον δεν έτνχε ποτέ να σας σκοτώσουν

ΜΑΝΦΡΕΝΤ ΜΠΗΑΕΡ

ΣΑΒΕΡΙΟ ΣΤΡ \ 11

ΟΝΟΡΕ ΝΤΕ ΜΠΑΛΖΑΚ

Ηρεμη σαν τη νύχτα ΑΝΡΙ-ΦΡΕΝΤΕΡΙΚ ΜΠΛΑΝ

Τα αγρίμια παλεύουν στο λυκόφως

Ο άνθρωπος στο βάθος του πηγαδιού ΓΚΟΥΕΡΡΙΝΟ ΤΖΟΡΤΖΕΤΊΊ

Άνθρωποι και άλλα ζώα

ΖΑΝΕΤ ΟΥΪΝΤΕΡΣΟΝ

ΦΟΥΛΒΙΟ ΤΙΜΙΤΣΑ

Το φύλο της κερασιάς

Ηβενετσιάνα κληρονόμος

ΤΟΜΑΣ ΧΑΡΝΤΥ

ΓΚ. Κ. ΤΣΕΣΤΕΡΣΟΝ

Η αθωότητα τον πατρός Μπράουν ΣΕΡΤΖΙΟ ΦΙ ΡΡΓ.ΡΟ IΙΛΤΡΙΤΣΙΑ ΧΑΪΣΜΙΘ

Οι απρόσκλητοι ΙΤΑΛΟ ΚΑΛΒΙΝΟ

Ο ανύπαρκτος ιππότης ΦΟΥΛΒΙΟ ΤΟΜΙΤΣΑ

Αντίστροφες φυγές ΑΝΡΙ-ΦΡΕΝΤΕΡΙΚ ΜΠΛΑΝ

Δαιμονομανία

\

εκδόσεις «γνώση

»

Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα τηλ. 36 20 9 4 1 ,3 6 21 194

ΞΕΝΗ 1 979-1 994.

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Δ εκ α πέν τε χρόνια

Νεφέλη

Απουλήιος

Νόρμαν Μαίηλερ

Τζόυς Κάρολ Ό ουτς

Ο ΧΡΥΣΟΣ ΓΑ Ι ΔΑΡΟΣ

ΟΙ ΣΚΛΗΡΟΙ ΔΕΝ ΧΟΡΕΥΟΥΝ

ΑΔΕΣΠΟΤΑ ΠΑΙΔΙΑ

Μπορίς Βιάν

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

Αρθούρος Ρεμπώ

ΘΑ ΦΤΥΣΩ ΣΤΟΥΣ ΤΑΦΟΥΣ ΣΑΣ

Η ΚΗΔΕΙΑ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΜΑΜΑ

ΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΜΑΤΙΑ ΓΑΛΑΖΙΟΥ ΣΚΥΛΟΥ

Πιέρ Ντριε Λα Ροσελ

ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΑΘΕΡΟΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΡΩΤΑ

ΟΙ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΤΕΡΚ ΡΑΣΠΕ

ΑΣ ΑΡΧΙΣΕΙ Η ΜΟΥΣΙΚΗ

Βίτολντ Γκομπρόβιτς ΟΙ ΜΑΓΕΜΕΝΟΙ

Η ΑΦΗΓΗΣΗ ΕΝΟΣ ΝΑΥΑΓΟΥ

Ουίλιαμ Σάρογιαν

Ναντίν Γκόρντιμερ Τόνι Μόρισον

Ο ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ

ΜΕ ΛΕΝΕ ΑΡΑΜ

ΑΓΑΠΗΜΕΝΗ

Γκράχαμ Γκρήν

Μπρούνο Σούλτς

ΤΖΑΖ

ΕΝΑ ΟΠΛΟ ΓΙΑ ΠΟΥΛΗΜΑ

ΤΑ ΜΑΓΑΖΙΑ ΤΗΣ ΚΑΝΕΛΑΣ

ΟΡΙΑΝ ΕΞΠΡΕΣ

Ρόμπερτ Μούζιλ

Ο ΕΠΙΤΙΜΟΣ ΠΡΟΞΕΝΟΣ

ΤΡΕΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ

Σταντάλ, Μπαλζάκ, Φλωμπέρ

ΔΕΣΜΟΙ

ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

Μαίρη Γουέμπ ΤΟ ΑΚΡΙΒΟ ΦΑΡΜΑΚΙ

Σάουλ Μπέλοου

Σταντάλ

Η ΑΛΕΠΟΥΔΙΤΣΑ

ΟΙ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΟΣΜΠΥ

ΤΟ ΡΟΖ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΣΙΝΟ

Ραφαέλ Μ πιγεντού

Αύγουστος Στρίνμπεργκ

ΕΠΤΑ ΓΙΑ ΕΝΑ ΜΥΣΤΙΚΟ

Έρμαν Έσσε * ’

ΝΤΕΜΙΑΝ

Ο ΛΥΚ^Σ ΤΗΣ ΣΤΕΠΑΣ

ΟΙ ΝΥΧΤΕΣ ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ ΠΙΟ ΟΜΟΡΦΕΣ ΑΠ’ ΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΣΑΣ

ΟΙ ΔΑΝΕΙΣΤΕΣ

ΦΥΛΑΞΟΥ ΑΠΟ ΤΗ ΓΛΥΚΑ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ

Αντρει Ταρκόφσκι

^ΙΝΤΑΡΤΑ

ΓΡΑΜΜΑ ΣΥΓΝΩΜΗΣ

0 ΒΡΟΧΟΠΟΙΟΣ

ΠΕΡΑΣΤΕ ΚΑΙ ΚΛΕΙΣΤΕ ΤΗΝ ΠΟΡΤΑ

ΜΑΡΤΥΡΟΛΟΓΙΟ ΣΜΙΛΕΥΟΝΤΑΣ ΤΟ ΧΡΟΝΟ

Καρολίν Τινε

Τζον 'Ιρβινγκ

Χόρχε Λούις Μπόρχες

ΘΕΑ ΣΤΟΝ ΩΚΕΑΝΟ

ΤΟ ΚΤΙΡΙΟ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΑΜΜΟΥ

Αντρέα Ντε Κάρλο

Γκυστάβ Φ λωμπέρ

Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

ΔΥΟ ΑΠΟ ΔΥΟ

ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ

ΑΝΤΑ Ο ΓΗΤΕΥΤΗΣ

Κατρίν Κλεμάν

'Αλντους Χάξλεϋ

ΧΙΟΥΡΡΕΜ

Χέρμαν Ούνγκαρ

ΚΙΤΡΙΝΟ ΚΡΟΟΥΜ

0 ΜΑΥΡΙΤΑΝΟΣ ΤΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ

Η ΤΑΞΗ

ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΠΟΛΛΑ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΑ

...Και άλλα 100 αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας με την σφραγίδα της Νεφόλης

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

Ν Ε Φ Ε Λ Η

.. .Π ρ ο ω θ ο ύ ν τ ο χ α λ ό β ι β λ ί ο ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6 - ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ. 3639962

Η ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΚΗ ΜΑΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗ 1 9 7 9 - 1 9 9 4 . Δ ε κ α π έ ν τ ε χ ρ ό ν ια Ν ε φ έ λ η Παύλος Καλλιγας

Κ ων/νος Μεταξάς Βοσπορίτης

’Εμμανουήλ Λυκούδης

ΘΑΝΟΣ ΒΛΕΚΑΣ

ΣΚΗΝΑΙ ΤΗΣ ΕΡΗΜΟΥ

ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

Κων/νος Χρηστομάνος

Δημήτριος Βικέλας

Ζαχαρίας Παπαντωνίου

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΑΐΤΟΚΡΑΤΕΙΡΑΣ ΕΛΙΣΑΒΕΤ

ΛΟΥΚΗΣ ΛΑΡΑΣ

ΤΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

’Αλέξ. Παπαδιαμάντης

'Αλέξ. Παπαδιαμάντης

Κων/νος Χατζόπουλος

Η ΦΟΝΙΣΣΑ

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ

Κων/νος Χρηστομάνος

ΒΑΡΔΙΑΝΟΣ ΣΤΑ ΣΠΟΡΚΑ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

Κωνσταντίνος θεοτόκης

’Αλέξανδρος Μωραϊτίδης

Η ΚΕΡΕΝΙΑ ΚΟΥΚΛΑ

ΤΟ ΤΑΞΙΜΟΝ

Χρηστός Χρηστοβασίλης

Ψυχάρης

ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣΤΑΝΗΣ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΟΤ

Άνδρέας Καρκαβίτσας

Η ΖΩΗ ΚΑΙ 0 ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΚΑΡΑΒΕΛΑ

Άντώνης Τραυλαντώνης

ΚΑΤΑΔΙΚΟΣ

Κωνσταντίνος Θεοτόκης

’Ιωάννης Κονδυλάκης

0 ΖΗΤΙΑΝΟΣ

ΟΤΑΝ ΗΜΟΥΝ ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

’Ιωάννης Κονδυλάκης Ο ΠΑΤΟΥΧΑΣ

Η ΕΞΑΔΕΛΦΗ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

’Ιωάννης Κονδυλάκης

’Αλεξ. Παπαδιαμάντης

’Ιωάννης Μ. Δαμβέργης

Πλάτων Ροδοκανάκης

Η ΝΟΣΤΑΛΓΟΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

Γιάννης Βλαχογιάννης

ΤΟ ΒΤΣΣΙΝΙ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟ

’Αργυρής ’Ειρταλιώτης

ΠΡΩΤΗ ΑΓΑΠΗ

Γεώργιος Βιζυηνός

ΝΗΣΙΩΤΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ

ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ Α '

Γρηγόριος Παλαιολόγος

01 ΚΡΗΤΕΣ ΜΟΥ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΟΥ ΕΠΑΧΤΙΤΗ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

Κων/νος Χατζόπουλος

Γεώργιος Βιζυηνός

0 ΠΟΛΥΠΑΘΗΣ

ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ Β'

Γρηγόριος Παλαιολόγος

Μιχαήλ Μητσάκης

0 ΖΩΓΡΑΦΟΣ

Κων/νος Χατζόπουλος

ΠΕΖΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ

’Αλέξ. Παπαδιαμάντης

0 ΠΥΡΓΟΣ ΤΟΥ ΑΚΡΟΠΟΤΑΜΟΥ

Παύλος Νιρβάνας

ΡΕΜΒΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΠΕΝΤΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

Κώστας Παρορίτης 01 ΝΕΚΡΟΙ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

’Εμμανουήλ Ροΐδης Η ΠΑΠΙΣΣΑ ΙΩΑΝΝΑ

’Εμμανουήλ Ροΐδης ΑΦΗΓΗΜΑΤΑ

Κωνσταντίνος Ράδος

Κώστας Κρυστάλλης

ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ ΤΗΣ ΚΛΑΡΑΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

Άνδρέας Καρκαβίτσας Η ΛΥΓΕΡΗ

Άνδρέας Καρκαβίτσας ΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΠΛΩΡΗΣ

ΠΕΖΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ

Ί ω ν Δραγούμης

Γιάννης Καμπύσης

ΣΤΑΜΑΤΗΜΑ

ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

’Αλέξανδρος Ραγκαβής

Νικόλαος Έπισκοπόπουλος

Ο ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΓΡΑΦΟΣ

ΤΡΕΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

'Αλέξ. Παπαδιαμάντης

0 ΠΕΙΡΑΤΗΣ ΤΗΣ ΓΡΑΜΒΟΥΣΗΣ

ΝΑΥΑΓΙΩΝ ΝΑΥΑΓΙΑ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

’Ιάκωβος Πολυλάς

Δημήτριος Βικέλας

ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Διονύσιος Κόκκινος ΜΙΑ ΤΟΥΦΕΚΙΑ ΣΤΟ ΓΑΛΑΖΙΟ ΝΕΡΟ

’Αλεξάνδρα Παπαδοποΰλου ΚΟΡΗ ΕΥΠΕΙΘΗΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ

ΝΕΦΕΛΗ

...Προωθούν τό έλληνιχό βιβλίο ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6 - ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ. 3607744 - 3639962

Ε

Κ

Δ

Ο

Σ

Ε

Ι

Σ

Γ Α Β Ρ Ι Η Λ Ι Δ Η Σ

N E L L Y ’S Ε Ν Α Β Λ Ε Μ Μ Α ΣΕ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ ΤΟ Μ Ε Σ Ο Π Ο Λ Ε Μ Ο

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ

Φ ΙΝΕΑΣ ΑΕ. - Αριστ.οτέλους 95 - Αθήνα 10434 Τηλ. 8 8 .3 7 .6 9 6 Fax 8 8 .3 2 .5 6 6

Ε

Κ

Δ

Ο

Σ

Ε

Ι

Σ

Γ Α Β Ρ Ι Η Λ Ι Δ Η Σ

ΧΡΟΝΗΣ ΜΠΟΤΣΟΓΛΟΤ

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑ - ΤΑΞΙΔΙΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ

ΘΑΝΑΣΗΣ ΒΑΛΤΙΝΟΣ

ΕΚ ΔΟ ΣΕΙΣ Γ Α Β ΡΙΗ Λ ΙΔ Η Σ

ΦΙΝ ΕΑ Σ ΑΕ. - Αριστοτέλους 95 - Αθήνα 10434 Τηλ. 8 8 .3 7 .6 9 6 Fax 8 8 .3 2 .5 6 6

ΔΙΑΒΑΖΩ: Α. Μεταξά 26, Αθήνα-106 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

FAX: 33.01.315 Τεύχος 337 8 Ιουνίου 1994 ΧΡΟΝΙΚΑ Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτη, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλεξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Αθανασία Σπάθή Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλεξης Καλλιτεχνική επιμέλεια: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία-Ηλεκτρονική ΣελιδοποίησηΦίλμς-Μοντάζ: LEGATO Ε.Π.Ε., Χαλκοκονδύλη 9 (πλ. Κάνιγγος), τηλ.: 33.02.055-56 Fax: 36.48.223 Εκτύπωση: Γιώργος Τσιροβασίλης, Παλαιάς Καβάλας 38, τηλ.: 59.87.678 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ Γράφουν οι: Δημήτρης Τσατσούλης (Δ.Τ.), Γιάννης Μπασκόζος (Γ.Μ.) και Ηρα­ κλής Παπαλεξης (Η.Π.) Επιμέλεια: Ηρ. Παπαλεξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΡΕΥΝΑ «Το επιουσιον χρονογράφη­ μα» του Στράτη Μυριβήλη Γράφα ο Στέλιος Παπαθανα-

23

Μελέτες Η Μεσοπολεμική Πεζογρα­ φία: Από τον πρώτο ως το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (1914-1939) Γράφα ο Θανάσης Καραγιάννης Ρ.Ε. Easterling - B.M.W. Knox: Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας Γράφα ο Ν.Λ. Φορόπουλος

«Κέντρο του βιβλίου» Λασσάντη 9 τηλ. 237.463

ΠΛΑΙΣΙΟ ΟΛ

Εξώφυλλο: Πάνος Φειδάκης

Ποίηση

Σπόρου Κατσίμη: Η Στέγη Γράφει ο Γ. Πετρόπουλος

Δ ελ τίο 31

Βιβλιογραφικό δελτίο

35

Κριτικογραφία

Α φ ιέ ρ ω μ α 38

Βαγγέλης Αθανασόπουλος: Χρονολόγιο Ηλία Βενέζη

4^

Αλεξάνδρα Θαλάσση: Η «Αιολική Γη» και το Ιδεολό­ γημα της «απλότητας» στον Ηλία Βενέζη

(1904-1973)

Ελένη Χωρεάνθη: Το κυνη­ γητό του πάθους η η συμφω­ νία της Χίμαιρας στην «Αιο­ λική Γη» ^4

Βαγγέλης Αθανασόπουλος: «Αχυρογράφημα» υποκειμε­ νικής νοσταλγίας ή αριστουργηματικό μνημείο πί­ στης και καρτερίας;

άΠ

Μ.Γ. Μερακλής: Ένα παραμύθι στον Βενέζη

πη

Ανθούλα Δανιήλ: Ο Ηλίας Βενέζης των Σχολικών Βι­ βλίων (Γυμνασίου - Λυκεί­ ου)

ns '0

Νένα I. Κοκκινάκη: Ηλίας Βενέζης: Ο «τιμητής» και η σύγκρουση στο πεδίο των γε­ νεών

ξένη πεζογραφία το Ημερολόγιο 1938 (Μετ. Λένα Ταχμαζίδου - Τάκης Μπονάνος, Αθήνα, Νεφέλη 1994. Σελ. 128. Δρχ. 1200) της Έλσα Μοράντε (19181985), είναι το -πραγματικό ημερολόγιο της εικοσάχρονης τό τε και μετέπ ειτα γνωστής συγγραφέως, συζύγου, για ένα διάστημα, του Αμπέρτο Μοράβια. Ο τελευταίος αναφέρεται ήδη στις σελίδες του ενώ φαίνεται ττως ο γάμος τους, που θα ακολουθήσει τρία χρόνια αρ­ γότερα, αποτελεί την υλοποίηση του «ονείρου της αγάπης» που τα ­ λαιπωρεί την νεαρή συγγραφέα. Το ενδιαφέρον του κειμένου βρί­ σκεται στο γεγονός πως το ημερολόγιο καταγράφει βασικά όχι τα πραγματικά βιώματα αλλά κυρίως τα όνειρα που βλέπει η Μοράντε απευθυνόμενη σ' έναν φανταστικό αποδέκτη, τον Αντόνιο, ενώ η θε­ ματική του περιστρέφεται γύρω από την αναζήτηση της θηλυκής τα υτότητας. Δ.Τ.

Βρετανός Τζοόλιαν Μπαρνς από το 1980 που πρωτοεμφανίζεται στη λογοτεχνία μέχρι σήμερα αποδεικνύεται πολυγραφότατος, ενώ απο­ σπά βραβεία και διακρίσεις. Τα τρία πρόσωπα του τελευταίου του μυθιστορήματος, όπου δεν λείπει ο κοφτός λόγος και το χιούμορ, εμπλέκονται σ' ένα παράξενο ερωτικό τρίγωνο όπου οι ρόλοι συνεχώς ανατρέπονται. Οι τρεις πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις, που εναλλάσ­ σονται στο κάθε κεφάλαιο διαρκώς, συνιστούν τρεις μονολόγους με αποδέκτη τον ίδιο τον αναγνώστη, τρεις διαφορετικές οπτικές που με μικρά βήματα ωθούν την εξέλιξη της υπόθεσης. Εκείνος, Εκείνη, ο Αλλος κι Εσείς. Περί ανέμων (Μτφρ.: Γιάννη Σπανδωνή. Αθήνα, Ψυχογιός, 1994. Σελ. 280. Δρχ. 2500). Δ.Τ.

χρονικά 15

πολιτική η

περεστρόικα από τη σκοπιά ενός πρωτεργάτη της αλλά κατα­ γραμμένου ως αρνητή της. Ο Γ. Λιγκατσόφ αναδείχτηκε από τον «ά­ σπονδο» φίλο του Μ. I. Γκορμπατσόφ στην κομματική ιεραρχία. Παι­ διά των ίδιων μηχανισμών βρέθηκαν να ηγούνται ο μεν των συντηρη­ τικών ο δε των ανανεωτικών, αλλά και οι δυο να ορκίζονται στην τιμή της περεστρόικα. Ό τα ν η τελευταία βρέθηκε «ατιμασμένη και εγκαταλελειμμένη» επέρριψαν ευθύνες ο ένας στον άλλο. Ο Λιγκατσόφ στο βιβλίο του (Το αίνιγμα Γκορμπατσόφ, μτφρ.: Μ. Κυριακάτος, Αθήνα 1994. Σύγχρονη Εποχή. Σελ. 600, Δρχ. 4000) βρίσκει ένα πρό­ σχημα να απολογηθεί. Μη νομίσετε όμως ότι δεν έχει ενδιαφέρον η περιήγηση στους διαδρόμους του Κρεμλίνου. Γ.Μ.

μελέτες ( ποιητής και κριτικός Γιάννης Αάλλας διαπιστώνοντας ότι ο Ανδρέας Κάλβος είναι ένας απομονωμένος από παλιότερα αλλά και στην επο­ χή μας, ποιητής διερευνά σ' αυτήν τη μελέτη (Η ποιητική του Ανδρέα Κάλβου, η πνευματική συγκρότηση και η τεχνική των Ωδών, Αθήνα, δια χειρός Συνέχεια, 1994. Σελ. 318) τον ριζοσπαστικό λόγο και τις καινοτόμες προτάσεις του μεγάλου Ζακυνθινού. Βυθίζε­ τα ι στην ουσία των ποιημάτων ξεπερνώντας τα πολλά στρώματα φιλολογικής σκουριάς που θέλουν «απαρχαιωμένο» τον ποιητή και αναδεικνύει την ιδιοτυπία του γλωσσικού και ποιητικού του κόσμου, που καθιστούν τον Κάλβο μοναδική περίπτωση στην ιστορία της νεο­ ελληνικής ποίησης. Γ.Μ.

παιδικά Ϊ

πό είκοσι έργα βραβευμένων συγγραφέων ή βραβευμένων βιβλίων αποτελείται η σειρά νεανικής λογοτεχνίας Ταξιδεύοντας που σχεδιά­ στηκε με γνώμονα τις ανάγκες των σημερινών νέων από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.

Τα δύο τελευταία βιβλία της σειράς είναι Η ξεχασμένη της Μπερενίς (Μτφρ. Ε. Χόρτη. Αθήνα, 1994. Σελ. 174) της Γαλλίδας συγγραφέως Suzzane Sens και Η μεγάλη αναζήτηση της Ναταλί (Μτφρ. Σ. Ροζάνης. Αθήνα, 1994. Σελ. 224) της Lois Lowry. Η επιτυχία όμως που γνώρισε η σειρά οδήγησε τους εκδότες στην ιδέα να την εμπλουτίσουν και να την επεκτείνουν με έργα νέων Ελλή­ νων συγγραφέων, που θα κινούνται στο ίδιο πνεύμα, δηλ. θέματα που έχουν άμεση σχέση με τα ενδιαφέροντα των εφήβων. Γι' αυτό όσοι συγγραφείς επιθυμούν να ανταποκριθούν στην πρόσκληση, ας Η.Π. επικοινωνήσουν με το εκδοτικό οίκο.

|Λ

ο ο ο ο

β ,β Λ

χο ν-

•Ο ο

Ό ο ο ο ο

Αριστοτέλης - Αθ. Βαγιονάκης - Αθ. Βιβλιογωνία - Αθ. Διάλογος - Βύρωνος. Δωδώνη - Αθ.. Ελευθερουδάκης - Αθ. Ενδοχώρα-ΑΘ. Ευριπίδης - Χαλάνδρι. Εστία - Αθ. Ήλιος-Δράμα. Ιανός - Θεσσ. Καραβιάς - Ρουσσόπουλος - Αθ. Κεντρί - Λαμία. Λέσχη του Βιβλίου - Θεσσ. Λοξίας - Θεσ. Μεθενίτης - Πάτρα. Όμηρος - Βόλος. Πιτσιλάς - Αθ. Πληθών - Πλατεία Αμερικής. Μποστάνογλου - Πειραιάς.

ο

Q

Ο

| ΜΕΡΚΟΥΡΗ Μ.: Γεννήθηκα Ελληνίδα ΖΑΒΡΑΝΟΣ |

Αλφαβητάρι ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

| ΖΑΤΕΛΗ Ζ.: Και με το φως του λΰκου επανέρχονται ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ ΖΩΓΡΑΦΟΥ Λ.: Η αγάπη άργησε μια μέρα ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ | ΦΑΚΙΝΟΥ Ε.: Η Μερόπη ήταν το πρόσχημα ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ | ΧΩΜΕΝΙΔΗΣ X.: Το σοφό παιδί ΕΣΤΙΑ | ΑΣΕΝΑ NT.: Μια γυναίκα χωρίς όνομα ΩΚΕΑΝΙΔΑ ΜΟΡΙΣΟΝ Τ.: Τζαζ ΝΕΦΕΛΗ | ΕΣΚΙΒΕΛ Λ.: Σαν νερό για ζεστή σοκολάτα ΩΚΕΑΝΙΔΑ | ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ.: Τα ερωτικά της Κορσικής ΚΑΚΤΟΣ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΣ Π.: Η πρώτη εμφάνιση ΕΣΤΙΑ | Αλφαβητάριο: Τα καλά παιδιά ΤΟΥΜΠΗΣ ΠΑΠΑΔΑΚΗ Α.: Το σκισμένο ψαθάκι ΚΑΛΕΝΤΗΣ ΣΟΥΡΟΥΝΗΣ Α.: Ο χορός των ρόδων ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ | ΓΚΑΜΠΙΟΝ ΤΖ.: Μαθήματα πιάνου ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ Μ.: Τα δέντρα ΚΕΔΡΟΣ

Μαξ Γκαλλό Ο έρ ω τα ς σ τα χ ρ ό ν ια τ η ς μ ο ν α ξ ιά ς ΝΤΡΙΤΕΡΟ ΑΓΚΟΛΛΙ | Η άνοδος και η πτώαη του συντρόφου Ζάλο

μυθιστόρημα

Mote , ιπ τκ λ θ < Ρ 0 Ρ η σ α

β

. Ν ιριτερό Αγκόλλι

Η ά ν ο δ ο ς κ α ι η π τώ σ η το υ συ ντρ ό φ ο υ Ζ ύλο

μυθιστόρημα Π ρ ό λ ο γ ο ς : Α ν τώ ν η ς Σ α μ α ρ ά κ η ς ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α,Ε. Εμμ. Μττενάκη 16, 106 78 Αθήνα Τήλ.: 36.31.078, Fax: 36.28.950 Κόψτε το απόκομμα και ταχυδρομήστε το στην παρακάτω διεύθυνση, για να σας στείλουμε το Γενικό Κατάλογο των εκδόσεών μας: Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε. ΒΑΛΤΕΤΣΙΟΥ 14 10680 ΑΘΗΝΑ (ΤΗΛ: 3638362, FAX: 3628950) Ονοματεπώνυμο.......................................................................................................................... Διεύθυνση..................................................................................................................................... Πόλη .......................................................................................... Τ.Κ......................................... Επάγγελμα................................................... Ηλικία................................ (διαβαζω iouv. ·94>

«Π

“To επιούσιον χρονογράφημα” του Στράτη Μυριβήλη

ρέπει λοιπόν να γρα­ φή οπωσδήποτε το επιούσιον χρονογρά­

φημα. Είναι το καθημερινό αναπότρεπτον γεγονός, το οποίον υποτίθεται ότι ο καλοπροαίρε­ τος αναγνώστης και η ωραία αναγνώστρια -όλες οι αναγνώστριες είναι ωραίες- θεωρούν απαραίτητο συμπλήρωμα του πρωινού ροφήματος». Έτσι αρχίζει το πρώτο από τα τριάντα έξι χρονογραφήμα­ τα που ανθολογούνται από τον ίδιο το Μυριβήλη στον τόμο, ο οποίος έχει τον τίτλο Πτερόεντα. Η ονομασία Πτερόεντα (πτερόεις-εσσα-εν: όμοιος με φτε­ ρό, ελαφρός, φευγαλέος) που έδωσε ο Μυριβήλης στη συλλογή με τα χρονογραφή­ ματα δεν είναι τυχαία. Ο συγγραφέας τους συνοψίζει σε μια μόνο λέξη τον ορισμό του χρονογραφήματος, όπως τον διατύπωσε ο δημοσιογρά­ φος και λογοτέχνης Πλάτων Ροδοκανάκης: «Το χρονογρά­ φημα είναι «μία εντύπωσις, μία ιδέα, ένα πυροτέχνημα, προωρισμένο να ανθίση διά μιαν

στιγμήν τους πυρίνους κρουνούς του εις τον ουρανόν και έπειτα να σβησθή, να λησμονηθή. Διά την φιλολογίαν το χρονογράφημα είναι ό,τι και τα καρτ-ποστάλ διά την καλλιτεχνικήν κίνησιν»1. Αν όμως το χρονογράφημα (γενικώς) είναι προορισμένο να ανθίσει για μια μόνο στιγμή, ή, κατά μια άλλη εκδοχή, να ξεφύγει «από την επίδραση του χώρου, για να ζήσει το πα­ ρόν»2, αρκετά από τα χρονο­ γραφήματα του Μυριβήλη ξε­ φεύγουν από την επίδραση του χώρου και μετατρέπουν τη στιγμή σε διάρκεια, για να ξα­ ναζήσει ο δημιουργός τους το παρελθόν. Αποτελούν, με άλ­ λα λόγια «τα φτερά» με τα οποία ο συγγραφέας τους, έχοντας υπερβεί τα σαράντα χρόνια του, αποπειράται μια αντίστροφη πορεία στο χρόνο. Η συλλογή αυτή κυκλοφό­ ρησε το 1964 από το Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» σε τέσ­ σερις χιλιάδες αντίτυπα. Πά­

ντως, τα χρονογραφήματα που την απαρτίζουν προέρχο­ νται από την περίοδο 1933-39, όταν ο Μυριβήλης συνεργαζό­ ταν στις εφημερίδες Η Πρωία και Η Εθνική3. Εξυπακούεται πως η χρονογραφική δραστηριότητα του Μυριβήλη εντάσσεται στο πλαίσιο της ευρύτερης και μα­ κρόχρονης παράδοσης «του ιδιαίτερου αυτού λογοτεχνι­ κού είδους, που παρουσιάζει χαρακτηριστική ιδιομορφία στην Ελλάδα»4. Αν και ο συγγραφέας της τριλογίας δεν περιλαμβάνεται στους επί­ σημους εκπροσώπους του χρονογραφήματος (οι ιστορι­ κοί και οι μελετητές της νεοελ­ ληνικής λογοτεχνίας αναφέ­ ρουν κυρίως τα ονόματα του Ιωάννη Κονδυλάκη, του Παύ­ λου Νιρβάνα, και του Σπύρυ Μελά), η περίπτωσή του είναι, πιστεύω, αξιοπρόσεκτη. Άλλω­ στε, «καθώς το χρονογράφη­ μα είναι οριστικό λογοτεχνικό είδος, μας βοηθά να ενώ­

---------------σουμε την επιστημονική όψη της ανθρωπότητας με την ποι­ ητική της όψη»5. Η διαπίστωση αυτή φαίνεται να είναι εξαιρε­ τικά χρήσιμη και στην περί­ πτωση του χρονογράφου Μυριβήλη της δεύτερης μεσοπολεμικής δεκαετίας. Στις αρχές της δεκαετίας αυτής (1932) ο Μυριβήλης εγκαθίσταται μόνιμα στην Αθήνα, ενώ την ίδια χρονιά (12 Ιουνίου) εκδίδεται η εβδομαδι­ αία εφημερίδα Δημοκρατία, όργανο του Αγροτικού Εργατι­ κού Κόμματος, της οποίας αναλαμβάνει τη διεύθυνση. Πρέπει, πάντως, να σημειωθεί ότι η θητεία του στο χώρο της δημοσιογραφίας είχε αρχίσει πολύ νωρίτερα. Το 1914, για παράδειγμα, εργάσθηκε ως αρχισυντάκτης στην εφημερί­ δα Σάλπιγξ της Μυτιλήνης, όπου συνέτασσε και το χρονο­ γράφημα. Δέκα χρόνια αργό­ τερα, το 1925, εξέδωσε μαζί με τον Θείελπι Λεφκία στη Μυτιλήνη την καθημερινή εφη­ μερίδα Ταχυδρόμος. Οι πλη­ ροφορίες αυτές, συνδυασμέ­ νες με κάποιες άλλες που αφορούν τις πρώιμες λογοτε­ χνικές επιδόσεις του Μυριβή­ λη (δεύτερο και πρώτο βρα­ βείο το 1910 και 1911 αντίστοι­ χα σε διαγωνισμούς «περιγρα­ φής» και διηγήματος), οδη­ γούν στο συμπέρασμα ότι οι λογοτεχνικές και δημοσιογρα­ φικές του δραστηριότητες άρ­ χισαν την ίδια περίπου εποχή, ακολουθώντας σχεδόν παράλ­ ληλη εξέλιξη. «Περνούν τα χρόνια, κουρά­ ζουν την καρδιά οι γοητευτι­ κές περιπλανήσεις και ο άν­ θρωπος νοσταλγεί την Ιθάκη του. Τον καπνό να αναθρώσκη από το παλαϊκό σπίτι, να λιβα­ νίζεται από τη γνώριμη καμινά­ δα, πάνω από τα κόκκινα κεραμίδια, τα ντόπια πλασμέ­

να από τον ίδιο πηλό που ζυμώθηκε το κορμί του, και το κορμί των λυωμένων προγό­ νων». Το απόσπασμα αυτό το οποίο προέρχεται από το χρο­ νογράφημα με τον τίτλο «Γυρισμός», καθώς επίσης και άλλα παρόμοια που θα παρατεθούν στη συνέχεια, αποτελεί χαρα­ κτηριστικό δείγμα μιας λογο­ τεχνικής γραφής, η οποία αποτέλεσε αντικείμενο έντο­ νης διαμάχης. Υπενθυμίζω τη θέση την οποία διατύπωσε ο Mario Vitti σχετικά με τα έργα ορισμένων πεζογράφων της γενιάς του Τριάντα «που κα­ τευθύνουν την ευαισθησία του αναγνώστη σε χώρους άγο­ νους ως προς τη σαφή συνειδητοποίηση του παρόντος»6. Υπενθυμίζω επίσης την άποψη την οποία εξέφρασε ο Από­ στολος Σαχίνης, χαρακτηρίζο­ ντας μονομερή την ανάλυση του Vitti, τα ελαττώματα της οποίας υπήρξαν «ιδιαίτερα και ενοχλητικά φανερά στη μελέ­ τη του για τον Μυριβήλη»7. [Ο Βασίλης ο Αρβανίτης]. «Έτσι στα καλά καθούμενα έρχεται ο οικονομικός παρά­ γων και αναποδογυρίζει τόσες παλιές και αγαπημένες ομορ­ φιές. Ήρθε η μεγάλη βιομη­ χανία και γκρέμισε τους μύ­ λους. Τους νερόμυλους και τους ανεμόμυλους, που να­ νούρισαν με το μονότονο τρα­ γούδι της φτερωτής τους τό­ σα παιδιάτικά μας όρνειρα. [...] Έτσι τέλειωσε η ωραία εποποιία του ψωμιού, που άρ­ χιζε με το ζευγάρι, τα βώδια, περνούσε από το αλώνι γιά το λίχνισμα, πήγαινε στο μύλο, ερχότανε στη ζυμοσκάφη, έμπαινε στο φούρνο και τέλειωνε στο «ψωμοσάνιδο» της κουζίνας» («Το παραγώνι»). Είναι, σε γενικές γραμμές,

χρονικά 19

παραδεκτό ότι ο κόσμος της μυθιστορίας αποζημιώνει όχι μόνο τον αναγνώστη αλλά και το συγγραφέα για τις ματαιώ­ σεις που υφίστανται στο επί­ πεδο της ατελούς και, σε ορι­ σμένες περιπτώσεις, απωθητι­ κής πραγματικότητας. Μια τέ­ τοια διαπίστωση καθιστά από­ λυτα κατανοητή την ανάγκη της διατήρησης «μιας ιερό­ συλης επαφής με το παρελ­ θόν», την οποία κάπου επικα­ λείται ο Νίτσε. Την ίδια ανάγκη φαίνεται να νιώθει και ο Μυρι­ βήλης των σαρανταπέντε χρό­ νων, αφού σε οχτώ τουλάχι­ στον χρονογραφήματα από τα τριάντα έξι που ανθολογού­ νται στη συλλογή Πτερόεντα, εκδηλώνει ασυνείδητα την επι­ θυμία του γυρισμού. Ταυ­ τόχρονα μας «υποδεικνύει» διακριτικά και τη μέθοδο που πρέπει να χρησιμοποιήσουμε, ώστε τα κείμενά του να αξιοποιηθούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, αναδεικνύοντας το υποκείμενο της λογο­ τεχνικής δημιουργίας αλλά και τις πηγές που τροφοδοτούν την έμπνευσή του.

ρόκειται για την ψυχανα­ λυτική προσέγγιση της λογοτεχνίας, η οποία εστιάζει την προσοχή κυρίως στο ασυνείδητο του δημιουργού, θεωρώντας πως η γένεση του έργου τέχνης οφείλεται, σχεδόν αποκλειστι­ κά, σε απωθημένες παιδικές επιθυμίες8· Υπό την έννοια αυτή η λογοτεχνία, όσον αφο­ ρά το συγγραφέα, αποτελεί ένα σύνθετο - και σαφώς ευ­ εργετικότερο από τους συνή­ θεις - μηχανισμό άμυνας, αφού είναι συνισταμένη δύο τουλάχιστον επιμέρους μηχα­ νισμών διαφυγής από την πραγματικότητα, σύμφωνα πά­

Π

της

20 χρονικά ---------------ντα με τη φροϋδική θεωρία: της νοσταλγίας (που αποτελεί μια μορφή παλινδρόμησης) και της εξιδανίκευσης (που συνιστά μιά μορφή μετα­ τόπισης). Έτσι το λογοτεχνικό έργο, ως σύμπτωμα ενός συγκεκριμένου συγγραφέα, θεωρείται ως μία πραγματικό­ τητα ανάλογη με τη φαντασία και το όνειρο. «Σαν πλησιάση κανείς στο­ χαστικά και καλόβολα τη φύ­ ση, σαν αφεθή με εμπιστοσύ­ νη στις γοητείες της, τότε κα­ ταλαβαίνει πόσο η ζωή μας ξε­ μάκρυνε απ’ τον ίσιο δρόμο στις πολιτείες, πόσο ψεύτισε σε ποιότητα και πόσο έγινε ρη­ χή. [...] Οι ευκολίες της Ευρώ­ πης είναι που ρηχέψαν τη ζωή και την ξανόστισαν σε τέτοιο σημείο. [...] Καλές είναι, δεν λέγω, μόνο που σκότωσαν το τραγούδι, σώπασαν τον ταμπουρά του μπάρμπα Γιώργη, και πήραν το ψωμί απ’ του φτωχού το στόμα» («Τα κανάΡΐα»)· το απόσπασμα αυτό, όπως και στο προηγού­ μενο («Το παραγώνι»), πέρα από το στοιχείο της σταλγικής αναπόλησης, προ­ βάλλει και το στοιχείο της ελ­ ληνικότητας, ο προσδιορισμός της οποίας αποτέλεσε κυρίαρ­ χο πρόβλημα όχι μόνο στη διάρκεια του μεσοπολέμου αλ­ λά και στην περίοδο του μεταπολέμου9 Στην περίπτωση του Μυριβήλη, ειδικότερα, η ελλη­ νικότητα, ως έννοια ταυτόση­ μη σχεδόν με το λαϊκό πολιτι­ σμό, έχει μιά σταθερή πα­ ρουσία όχι μόνο στα λογοτε­ χνικά αλλά και στα δημοσιο­ γραφικά του κείμενα. Πρέπει ακόμα να σημειωθεί ότι το ίδιο ζήτημα φαίνεται να δεσπόζει και στην ιδιότυπη παρέμβαση

Σ

του Μυριβήλη στα εκπαιδευτι­ κά πράγματα. Στο αναγνωστι­ κό Στάθης Σταθάς για τη Δ' Δημοτικού, το οποίο συνέγραψε με τον επιθεωρητή πρωτο­ βάθμιας εκπαίδευσης Δημο­ σθένη Ανδρεάδη και εγκρίθηκε από το Υπουργείο Παιδείας το 1934, η ελληνικότητα ισορ­ ροπεί ανάμεσα στη λαϊκή πα­ ράδοση και στην εθνική αυτο­ γνωσία10· Έχει υποστηριχτεί ότι η ελ­ ληνικότητα στο μεσοπόλεμο «αναδεικνύεται ως το αριστο­ κρατικό ιδεολόγημα των νέων φιλελεύθερων διανοουμένων και συγγραφέων, αντιπροσω­ πεύοντας τον ιδεαλιστικό τους ελιγμό ανάμεσα στις συμπληγάδες του χοντροκομμένου λαϊκισμού του παρελθόντος και του απειλητικού κοινωνισμού του παρόντος»11 Περιορίζοντας κάπως την άποψη αυτή, μπορούμε να διερωτηθούμε: υπάρχει κάτι που «απειλεί» τον Μυριβήλη στις αρχές τουλάχιστον της δεκαε­ τίας του ’30 - έστω και αν ο ίδιος δεν το αντιλαμβάνεται; Υπάρχει, κατά τη γνώμη μου, και πρέπει να αναζητηθεί κατ’ αρχήν στη μόνιμη εγκατάστα­ νοσή του στην Αθήνα. Βέβαια η πρωτεύουσα είχε αρχίσει έγκαιρα να τον αποζημιώνει για την απόφασή του να εγκαταλείψει τη γενέθλια γη. Το παραδέχεται και ο ίδιος αρκε­ τά χρόνια αργότερα (πιθανό­ τατα μετά τον πόλεμο) στο ρα­ διοφωνικό λογοτεχνικό τέταρ­ το «Η Αθήνα μου», όπου αυτοχαρακτηρίζεται «φανατικός Αθηναίος». Αν όμως λάβουμε υπόψη μας ότι ο Μυριβήλης έζησε τις τέσσερις πρώτες δε­ καετίες της ζωής του εκτός Αθηνών, με εξαίρεση τα φοιτητικά του χρόνια (τα οποία όμως, σύμφωνα με μαρ­ τυρία του, υπήρξαν δύσκολα,

αφού η πρωτεύουσα στάθηκε αφιλόξενη μαζί του και τον κράτησε μακριά από τις χαρές της), εύκολα καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η παιδική του ηλικία ιδιαίτερα (το έργο του Ο Βασίλης ο Αρβανίτης δημο­ σιεύεται το 1934 σε τρεις συνέχειες στην εφημερίδα Η Πρωία) και το λεσβιακό τοπίο (που τον καταδιώκει ανελέητα) αποτελούν σταθερό σημείο (λυτρωτικής) αναφοράς12 και, σχεδόν αποκλειστικά, μόνιμη πηγή λογοτεχνικής και δημο­ σιογραφικής έμπνευσης. Με βάση' τη διαπίστωση αυτή, η ελληνικότητα που δια­ περνά αρκετά από τα χρονογραφήματά του πρέπει να θε­ ωρείται περισσότερο ως «βιολόγημα» και λιγότερο ως ιδεολόγημα. Η θέση αυτή ενισχύεται και από ένα ακόμη γε­ γονός το οποίο σχετίζεται στε­ νά με μια από τις βασικές αρ­ χές της ψυχοκριτικής: Οι μετα­ φορές που επανέρχονται είναι άρρηκτα συνδεμένες με το ασυνείδητο και με έντονα βιωμένες εμπειρίες της παιδικής ηλικίας. «Οι μεταφορές αυτές αποκρυσταλλώνονται σε μορ­ φές (φιγούρες) που χαρακτη­ ρίζονται από κίνηση ή και έντα­ ση»13.

ια τέτοια μορφή, η οποία επανέρχεται τουλάχιστον τέσσερις φορές στο λογοτεχνικό του Μυριβήλη14 και χαρακτη­ ρίζεται από μεγάλη ένταση, εί­ ναι ο δάσκαλος Αναγνώστου, πρόσωπο υπαρκτό, που άσκη­ σε ανυπολόγιστη επίδραση στον ψυχισμό και στη διαμόρ­ φωση της προσωπικότητάς του15. Συνεπώς, η ελληνικότη­ τα του Μυριβήλη είναι αποτέ­ λεσμα της ελληνικής παι­ δείας16, όπως την εννοούσε

Μ

---------------και με πάθος τη διακονούσε ο δάσκαλος Αναγνώστου σε μια εποχή όπου το όραμα της Με­ γάλης Ιδέας ήταν ακόμη ζω­ ντανό. Να το διατυπώσω και με όρους κοινωνιολογικούς: η ελληνικότητα του Μυριβήλη εί­ ναι μια διανοητική δομή (structure mentale) που έρχε­ ται κατευθείαν από τις σχολι­ κές αίθουσες των παιδικών του χρόνων κάθε φορά που την επικαλείται: «Ολοένα την ακούγω [τη φωνή του δασκάλου μου] νάρχεται από τους τάφους του μι­ κρού θαλασσινού νεκροταφεί­ ου του χωριού μας όπου κοι­ μάται ο Αναγνώστου. Και μαζί της σμίγει πάντα ο απόηχος από τις καμπάνες του Γένους, πότε χαρμόσυνα, πότε παρα­ πονετικά. Από τις χιλιάδες κα­ μπάνες και τα σήμαντρα. Τό­ τες μια χαρούμενη απορία γε­ μίζει το νου μου: Μήπως αυτό σημαίνει πως δεν πέθανε ακό­ μα μέσα μου κείνο το παιδί;»17.

λαδή για ένα είδος «ενδοαντικειμενικότητας», που αναδεικνύει «την όμορφη τάξη του Θεού». Πιο συγκεκριμένα: Όταν η Αδριανή, η αδερφή του κεντρι­ κού ήρωα στο μυθιστόρημα Η δασκάλα με τα χρυσά μάτια, διαπιστώνει πως ο αδερφός της παραμένει ασυγκίνητος στη θέα μιας πράσινης πέτρας που η ίδια μάζεψε από την ακρογιαλιά, «αντίς να την πετάξει απλώς, πήγε και την ξανάβαλε στη θέση που είχε πριν τη σηκώσει από χάμου. Σαν νάθελε να μη χαλάσει τη διακοσμητική αρμονία του κό­ σμου, μετατοπίζοντας τούτη την πράσινη ψηφίδα από κεί που την τοποθέτησε με το χέρι του ο Θεός». Στο χρονογράφημα «Της Παναγιάς τα ράχτρα» (όπου ο Μυριβήλης, με αφορμή την βάναυση επέμβαση ενός συμπατριώτη του στο γνωστό -και από το μυθιστόρημα Η Παναγιά η γοργόνα, «αρχετυπικό» βράχο στη Συκαμνιά μως, πέρα από το στοι­ της Λέσβου, καταδικάζει την χείο της ελληνικότητας, αξιολύπητη βεβήλωση ενός την εξιδανίκευση του εξαιρετικού τοπίου») επανα­ λεσβιακού τοπίου, τη θαλασλαμβάνεται η ίδια ακριβώς σολαγνεία και τη θρησκευτική σκηνή με διαφορετικά βέβαια σχεδόν προσήλωση στο λαϊκό πρόσωπα. Ο συγγραφέας τριπολιτισμό που διαπερνούν ένα γυρνάει «γιαλό-γιαλό για βομεγάλο μέρος των χρονογρα­ τσαλάκια με τη Φωτεινούλα», φημάτων της συλλογής Πτερό- ένα κοριτσάκι έξι-εφτά χρονώ. εντα, ο προσεκτικός αναγνώ­ Όταν ο Μυριβήλης εκφράζει στης μπορεί να διακρίνει και τα ίδια περίπου συναισθήματα με τον πρωταγωνιστή της Δα­ κάτι ακόμα: το χέρι του Θεού «μέσα στην παγκόσμια σύνθε­ σκάλας, καθώς η μικρή του ση» («Της Παναγιάς τα ρά- προσφέρει ένα βότσαλο, εκεί­ χτρα»), μια εικόνα η οποία νη, αντί να πετάξει απλώς το επανέρχεται στο συγκεκριμέ­ πετραδάκι, γυρίζει πίσω και το νο χρονογράφημα, αφού πρω- ξαναβάζει στη θέση του. «Σαν τοεμφανίστηκε στην πεζογρα­ είδε πως δεν ήταν της αρεσιάς μου- σημειώνει ο αφηγητήςφία του Μυριβήλη (Η δασκάλα με τα χρυσά μάτια), για να κα- ξανάβαλε το βοτσαλάκι στον ταλήξει μερικά χρόνια αργότε­ τόπο του. Στη θέση που το εί­ ρα (1942) και στην ποίησή του χε βαλμένο με το ίδιο του το (Μικρές φωτιές). Πρόκειται δη­ χέρι ο Θεός μέσα στην παγκό­

Ο

χρονικά 21

σμια σύνθεση». Στην ποιητική συλλογή, τέ­ λος, του Μυριβήλη που τιτλο­ φορείται Μικρές φωτιές, η βα­ θιά επιθυμία του συγγραφέα να μη διαταραχτεί, για μια ακόμη φορά, «η διακοσμητική αρμονία του κόσμου», εκφρά­ ζεται με ένα δίστιχο ασυνήθι­ στα γοητευτικό: «Μη γέρνεις το ματόκλαδο, γέρνει μαζύ ολ' η πλάση! Όμορφη η Τάξη του Θεού, κι ας μην τηνέ χαλάσει» Οι εικόνες αυτές, εφόσον συνδυαστούν με την επιφυλα­ κτική -αν όχι εχθρική- στάση του Μυριβήλη απέναντι στην «πρόοδο» που κομίζει ο ευ­ ρωπαϊκός πολιτισμός, και, ακόμα, με την «εμπλοκή» της Λέσβου (!) στις έξι μέρες της Δημιουργίας («Ποιήσωμεν Λέ­ σβον εν πνεύματι κεφίου»), όπως παρουσιάζεται στο χρο­ νογράφημα «Μια σελίς κοσμο­ γονίας», οδηγούν στο συμπέ­ ρασμα ότι η κοσμοθεωρία του μεσοπολεμικού χρονογράφου Μυριβήλη παραπέμπει σε έναν κόσμο στατικό ή, καλύτερα, σε μια κοινωνία όπου επιδρούν οι αρχές ενός φυσικού ντετερμι­ νισμού, με αποτέλεσμα οι αλ­ λαγές να είναι ανεπαίσθητες. Διατυπωμένη διαφορετικά η ίδια κοσμοθεωρία, παραπέ­ μπει σε έναν κόσμο πριν από την «κοσμογονία» ή, τουλά­ χιστον, σε έναν κόσμο πριν από το προπατορικό αμάρτη­ μα, στον οποίο η ευρωπαϊκή πρόοδος και «ο οικονομικός παράγων» δεν έχουν ακόμη εμφανιστεί. Με άλλα λόγια: σε έναν κόσμο όπου «η όμορφη τάξη του Θεού» αποτελεί τη σημαίνουσα δομή.

22 χρονικά ---------------κτός από τα χρονογρα­ φήματα της συλλογής που εκτείνουν τη στιγμή σε διάρκεια υπάρχουν και εκεί­ να που μετατρέπουν τη διάρ­ κεια σε στιγμή. Η θεματολογία του καλύπτει κυρίως ζητήματα και εικόνες της καθημερινής αθηναϊκής ζωής, με ιδιαίτερη προτίμηση στο αττικό τοπίο, σε μια προσπάθεια, ίσως, εξισορρόπησης των συναισθη­ μάτων του συγγραφέα τους. Πάντως, η λογοτεχνική αξία των περισσότερων από αυτά

Ε

Σημειώσεις 1. Σταύρου Σκοπετέα (επιμ.), Ο Κονδυλάκης και το χρονογράφημα (τόμ. Α), Αθήνα, εκδ. I. Ν. Ζαχαρόπουλου, 1956, σ.ζ' (εισαγωγής).

2. Ζωής Σαμαρά, «Γραφή στην τέταρ­ τη διάσταση», Διαβάζω, τ. 293, 2.9.92, σ. 30.

3. Την πληροφορία οφείλω στην κ. Νί­ κη Λυκούργου. Ακόμη οφείλω να σημειώσω πως οι περισσότερες πληροφορίες που αναφέρονται στη ζωή και στο έργο του Μυριβήλη προέρχονται από τη μελέτη της ίδιας Σχεδίασμα χρονογραφίας Στράτη Μυριβήλη (1890-1969), Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», 1990.

4. Κ.Θ. Δημαρά, Ιστορία της νεοελλη­ νικής λογοτεχνίας, Αθήνα, Ίκαρος, 1985, σ. 328.

5. Ζωής Σαμαρά, ό.π.

6. Mario Vitti, Η Γενιά του Τριάντα. Ιδε­ ολογία και μορφή, Αθήνα, Ερμής, 1989, σσ. 197-98.

7. Αποστόλου Σαχίνη, Τετράδια κριτι­ κής, Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», 1978, σ. 171.

8. Για μια διεξοδική πληροφόρηση γύρω από τη σχέση λογοτεχνίας και ψυχανάλυσης βλ. Ζωής Σαμα­ ρά, Προοπτικές του κειμένου, Θεσ­ σαλονίκη, Κώδικας, 1987, σσ. 7184. Ann Jefferson, David Robey (επιμ.), Modem Literary Theory. A Comparative Introduction (2η έκδ.), Λονδίνο, Batsford, 1989, σσ. 14565. Τέρυ 'Ηγγλετον, Εισαγωγή στη θεωρία της λογοτεχνίας (Εισαγω­ γή, θεώρηση μετάφρασης Δημήτρη Τζιόβα), Αθήνα, Οδυσσέας,

δύσκολα θα μπορούσε να συναγωνιστεί τις «μαστορικά τελειωμένες σελίδες» (η φρά­ ση ανήκει στον Mario Vitti) των γνωστών λογοτεχνημάτων του Μυριβήλη. Συμβαίνει δηλαδή και στα «αθηναϊκά» χρονογρα­ φήματα αυτό που παρατηρείται στα περισσότερα «αθη­ ναϊκά» διηγήματα που περιλαμβάνονται στις τέσσε­ ρις συλλογές του: επειδή η θε­ ματογραφία τους απομακρύ­ νεται από τους οικείους και έντονα βιωμένους χώρους του Μυριβήλη (πόλεμος, λεσβιακό

τοπίο, λαϊκοί χαρακτήρες, πα­ ρελθόν), το αισθητικό αποτέ­ λεσμα μετριάζεται δραματικά. Τελικά, αν και (μόνο) τα γρα­ πτά μένουν, ενώ τα λόγια πετούν (έπεα πτερόεντα) και χά­ νονται, τα «πτερόεντα» χρονο­ γραφήματα όχι μόνο δε χάθη­ καν αλλά παραμένουν ως μία επιπλέον μαρτυρία του δημο­ σιογραφικού Μυριβήλη, ο οποί­ ος αποτελεί στόχο μιας ευρύ­ τερης και περισσότερο φι­ λόδοξης μελλοντικής έρευνας. Στέλιος Παπαθανασίου

1989, σσ. 226-5. πράσινο βιβλίο), Ο Βασίλης ο Αρβα­ Για το ζήτημα αυτό βλ. Δημήτρη νίτης και Απ’ την Ελλάδα (συλλογή Τζιόβα, Οι μεταμορφώσεις του εθνι­ ταξιδιωτικών εντυπώσεων). σμού και το ιδεολόγημα της ελληνι­ 15. Η διεθνής βιβλιογραφία γύρω από κότητας στο μεσόπολεμο, Αθήνα, το ρόλο του δασκάλου είναι εκτε­ Οδυσσέας, 1989. Επίσης, Κ.Α. Δηνής, περίπου ανεξάντλητη, γεγο­ μάδη, Δικτατορία-πόλεμος και πε­ νός το οποίο ενισχύει την άποψη ζογραφία 1936-1944, Αθήνα, Γνώ­ ότι η κοινωνιολογία της εκπαί­ ση, 1991. δευσης αντιλήφθηκε έγκαιρα την 10. Στέλιου Παπαθανασίου, «Στάθης καταλυτική σημασία του συγκεκρι­ Σταθάς: από τη λαϊκή παράδοση μένου ρόλου στο πλαίσιο της εκ­ στον αστικό εκσυγχρονισμό», Δια­ παιδευτικής διαδικασίας. Αναφέρω βάζω, τ. 309, 14.4.1993. ενδεικτικά: Eric Hoyle, The Role of 11. Δημήτρη Τζιόβα, ό.π., σ. 39. the Teacher, Λονδίνο Routledge 12. Κάτι ανάλογο πρέπει να συνέβαινε and Kegan Paul, 1969, Gerald και στη σχέση του Νικηφόρου Grace, Teachers, Ideology and Co­ Βρεττάκου με τη γενέθλια γη. Η ntrol. Λονδίνο, Routledge and εκάστοτε επιστροφή του στην Kegan Paul, 1978. Kevin Harries, Πλούμιτσα - είτε μέσω της ποιητι­ Teachers and Classes, Λονδίνο, κής δημιουργίας είτε διά ζώσης Routledge and Kegan Paul, 1982. αποτελούσε έναν έξοχο μηχανισμό 16. Έτσι προστίθεται και μια τρίτη εκ­ διαφυγής από την πραγματικότητα δοχή στις υπάρχουσες δύο, όπως και ανατροφοδότησης. Το γεγονός έχουν διατυπωθεί από τον Δημή­ αυτό φαίνεται να επιβεβαιώνει τη τρη Τζιόβα: «Όσοι ορίζουν το νεοσχεδόν παγιωμένη αντίληψη ότι η ελληνισμό δυναμικά σαν κάτι το βιωματική εμπειρία συνιστά σοβα­ διαρκώς εξελισσόμενο και μετα­ ρά υπολογίσιμο όρο για την καλλι­ βαλλόμενο (Θεοτοκάς, Σεφέρης) τεχνική δημιοργία. Οι πληροφορίες έχουν αγγλο-γαλλική παιδεία, όσοι που έδωσε ο ίδιος ο ποιητής στην όμως βλέπουν το νεοελληνισμό Ζωή Σαμαρά είναι εξαιρετικά στατικά ή φυλετικά απηχούν τη διαφωτιστικές: «Έζησα στην Πλού­ γερμανική τους παιδεία ή νοοτρο­ μιτσα ως έξι χρόνων, μόνος, χωρίς πία (Τσάτσος, Μεταξάς)» (Δημήτρη παρέα. Κάθε δεκαπέντε μέρες φύ­ Τζιόβα, ό.π., σ. 153). τρωναν λουλούδια. Έξι χρόνων πή­ 17. Στράτη Μυριβήλη «Το λουλούδι γα στο σχολείο στις Κροκεές κι της φωτιάς». Πρόκειται για διήγη­ ανακάλυψα ότι η Πλούμιτσα ήταν μα που περιλαμβάνεται στη συλλο­ το πρότυπο ενός κόσμου που δεν γή Το κόκκινο βιβλίο (1952). Πρωείχε καμιά σχέση με τον πραγματι­ τοδημοσιεύτηκε σε τόμο, στην κό» (Ζωής Σαμαρά, ό.π., σ. 82). πρώτη μορφή του, το 1915, στη 13. Στο ίδιο, σ. 77. συλλογή διηγημάτων Κόκκινες 14. «Το λουλούδι της φωτιάς» (7ο κόκ­ ιστορίες με τον τίτλο «Το εθελοντικινο βιβλίο), «Μια μαχαιριά» (7ο 9.

η μεσοπολεμική πεζογραφία από τον πρώτο ως το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (1914-1939) Η Μ εσοπολεμική Πεζογραφία. Από τον πρώ­ το ως το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (19141939). Γραμματολογία-Ανθολογία. Τόμοι 8. Συντακτική Επιτροπή: Τάκης Καρβέλλης, Αλέξανδρος Κοτζιάς, Χριστόφορος Μηλιώνης, Κώστας Στεργιόπουλος, Σπόρος Τσακνιάς. Εισαγωγή: Παν. Μουλλάς. Αθήνα. Σ ο κ ό λ η ς , 1993. Τόμος Α' σ. 427, Τόμος Β' σ. 423, Τόμος Γ' σ. 415, Τόμος Δ' σ. 423, Τό­ μος Ε' σ. 423, Τόμος ΣΤ' σ. 423, Τόμος Ζ' σ.

431, Τόμος Η 'σ . 463.

Μελέτες έο οκτάτομο έργο απ’ τις εκδόσεις «Σοκόλη», που καλύπτει τη μεσοπολεμική περίοδο της νεοελληνικής πεζογραφίας. Εί­ χε προηγηθεί το, επίσης οκτάτομο, «Η Με­ ταπολεμική Πεζογραφία. Από τον πόλεμο του ’40 ως τη δικτατορία του ’67». Τη νέα

σειρά χαρακτηρίζει η ίδια μέθοδος δομής και ανά­ πτυξης της ύλης με την προηγούμενη. Πρόκειται για μια «Ιστορική Γραμματολογία της Μεσοπολεμικής ελληνικής αφηγηματικής πεζογραφίας» και μια Ανθολόγηση αντιπροσωπευτικών και σημα­ ντικών πεζογράφων και κειμένων τους, της περιό­ δου αυτής. Η περιοδολόγηση κι εδώ κρίθηκε απαραίτητη. Ως χρονικά όρια τίθενται η αρχή του Α' και Β' πα­ γκόσμιου πολέμου, αντίστοιχα. Η περίοδος αυτή έχει να παρουσιάσει σημαντικά - ιστορικά, πολι­ τικά και φιλολογικά - στοιχεία, που πρέπει να εξε­ τάζει και να γνωρίζει ο κάθε μελετητής της λογο­ τεχνίας μας, αλλά και ο κάθε απαιτητικός και υπεύθυνος αναγνώστης. Την εισαγωγή (Α' τόμος) επιμελήθηκε ο πανε­ πιστημιακός και γνωστός επιμελητής Παν. Μουλλάς. Η Συντακτική Επιτροπή είναι η ίδια, μ’ εκείνη της «Μεταπολεμικής Πεζογραφίας», αν και στη διάρκεια της έκδοσης είχαμε την απώλεια του Αλέξ. Κοτζιά (1926-1992), που άφησε ένα δυσα­ ναπλήρωτο κενό στα νεοελληνικά μας γράμματα. Τα υπόλοιπα μέλη της Σ.Ε. είναι: Τάκης Καρβέλης, Χριστόφορος Μηλιώνης, Κώστας Στεργιό­ πουλος, Σπύρος Τσακνιάς. Μέλημα και ευθύνη

24 ετηλογη -----------------------------------της Σ.Ε. ήταν η επιλογή των πεζογράφων, που πα­ ρουσιάζονται, αλλά και των μελετητών που ανέ­ λαβαν να παρουσιάσουν και να κρίνουν το έργο του κάθε πεζογράφου. Αξίζει, νομίζω, για να μην αφήσω κενά στο σύ­ ντομο αυτό σημείωμά μου και για να μην οξύνω την περιέργεια του αναγνώστη, να παραθέσω τους παρουσιάζοντες και παρουσιαζόμενους. Παρουσιάζουν και ανθολογούν οι: Νόρα Αναγνωστάκη, Γιώργος Αράγης, Αλέξ. Αργυρίου, Άγγελος Αφρουδάκης, Θανάσης Ν. Γκότοβος, Δημήτρης Δασκαλόπουλος, Αλέξης Ζήρας, Βαγγέλης Καραγιάννης, Τάκης Καρβέλης, Άννα Κατσιγιάννη, Αγλαΐα Κεχαγιά-Λυπουρλή, Τάσος Κορφής, Ελισάβετ Κοτζιά, Λου­ κάς Κούσουλας Μαργαρίτα Μέλμπεργκ, Τάκης Μενδράκος, Άρης Μπερλής, Γ.Δ. Παγανός, Κώ­ στας Γ. Παπαγεωργίου, Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλος, Νικήτας Παρίσης, Έρη Σταυροπούλου, Κώστας Στεργιόπουλος, Βαγγέλης Χατζηβασιλείου. Παρουσιάζονται και ανθολογούνται οι: Νίκος και Τάσος Αθανασιάδης, Λουκής Ακρί­ τας, Έλλη Αλεξίου, Γ.Ν. Άμποτ, Μέλπω Αξιώτη, Ηλίας Βενέζης, Αντ. Βουσβούνης, Ειρήνη Μιχ. Γαλανού, Αλκ. Γιαννόπουλος, Πέτρος Γλέζος, Γερ. Γρηγόρης, Βάσος Δασκαλάκης, Γιώργος Δέλιος, Στρ. Δούκας, Ειρήνη η Αθηναία, Γ. Θεοτοκάς, Μαρία Ιορδανίδου, Νίκος Καζαντζάκης, Πάνος Καραβίας, Μ. Καραγάτσης, Θράσος Καστανάκης, Νίκος Κατηφόρης, Φώτης Κόντογλου, Θέμος Κορνάρος, Χρήστος Λεβάντας, Αρκάδιος Λευκός, Μεν. Λουντέμης, Γιάν. Μαγκλής, Κώ­ στας Μάκιστος, Κωστής Μπαστιάς, Γιάν. Μπεράτης, Στράτης Μυριβήλης, Λιλίκα Νάκου, Νί­ κος Νικολαΐδης, Στέλιος Ξεφλούδας, Κώστας Ουράνης,*Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Κατίνα Παπά, Ν.Γ, Πεντζίκης, Ιουλία Περσάκη, Θ. ΠετσάληςΔιομήδης, Πέτρος Πικρός, Κοσμάς Πολίτης, Παντ. Πρεβελάκης, Διον. Ρώμας, Γιάν. Σκαρίμπας, Κώστας Σούκας, Τατιάνα Σταύρου, Γιάν. Γ. Σφακιανάκης, Άγγ. Τερζάκης, Παύλος Φλώρος, Πέ­ τρος Χάρης. Όπως στο προηγούμενο οκτάτομο, έτσι κι εδώ, υπάρχει «Εισαγωγή». Ο Παν. Μουλλάς, ανέλαβε και έφτρε σε πέρας, μ’ επιτυχία, να εξετάσει την πεζογραφία της περιόδου αυτής. Ο Α' τόμος, λοι­ πόν, του έργου, περιέχει μια σημαντική μελέτη του καθηγητή της Νέας Ελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Παν. Μουλλά, που καλύπτει 170 σελ. και το «Παράρτημα», στο οποίο αναδημοσιεύονται αντιπροσωπευτικά κεί­ μενα (άρθρα, μελέτες, δοκίμια, βιβλιοκρισίες,

συνεντεύξεις κ.λπ.), χαρακτηριστικά δείγματα γραφής της εικοσαετίας 1919-1939, που καλύ­ πτουν 236 σελ. Ο μελετητής Παν. Μουλλάς, τις περισσότερες φορές αποκαλυπτικός, επιχειρεί να καταγράψει γεγονότα (ιστορική παράθεση), να τα ερμηνεύσει (κριτικά με βάση ιστορικά και κοινωνιολογικά δεδομένα) και να γενικεύσει ή να συνάξει συμπε­ ράσματα (θεωρητική προσέγγιση). Περιγράφει με ενάργεια όλη την περιρρέουσα ατμόσφαιρα, λο­ γοτεχνική και καλλιτεχνική του μεσοπολέμου, τη μεταβατική περίοδο - με όλες τις συγκρούσεις και αντιθέσεις των πρωταγωνιστών της - απ’ την ηθο­ γραφία στο διήγημα και τελικά την εγκατάλειψή του, την παρουσία της «λογοτεχνίας του τύπου», την εμφάνιση του αστικού διηγήματος (Δημοσθ. Βουτυράς), του νεοαστικού ρεαλισμού, της λογο­ τεχνικής αλητογραφίας. Αναλύει τα φαινόμενα της πολεμικής (ή αντι­ πολεμικής) πεζογραφίας, που εμφανίστηκε γύρω στα 1930, της κοσμοπολίτικης πεζογραφίας, της λογοτεχνίας της φυγής, της νατουραλιστικής πε­ ζογραφίας, των ταξιδιωτικών εντυπώσεων, του διαχωρισμού των πνευματικών ανθρώπων σε Αιωνιστές και Συγχρονιζόμενους, σε Μοντέρνους και μη, της διχοτομίας μοντέρνα τέχνη/προλεταριακή τέχνη, του αιτήματος της εσωτερικότητας, του νεορομαντισμού (1920), του ελληνικού συμ­ βολικού μυθιστορήματος, του ρεαλιστικού συμ­ βολισμού. Διερευνά την αξία ύπαρξης γενιών και σχολών στη λογοτεχνία και το ρόλο των πρωτοποριών, το φαινόμενο του εσωτερικού μονόλογου-εσωτερικού μυθιστορήματος (αυτοψυχο-βιογραφίας), της εσωτερικής λογοτεχνίας (ατομικού ημερολο­ γίου, επιστολογραφίας, επιστολικού μυθιστορή­ ματος). Αναφέρεται αναλυτικά στην ευφορία του κρι­ τικού λόγου (δοκιμιογραφίας).

ι στόχοι που έθεσε ο Παν. Μουλλάς, μάλ­ λον, πέτυχαν! Επισήμανε «γενικά φαινόμε­ να», έθεσε «ερωτήματα», διατύπωσε «συμπληρωματικές προτάσεις», υπέδειξε «κάποια θέματα για ξετύλιγμα», για το με­ σοπόλεμο «το μεγάλο πνευματικό πρόγονό μας». Φυσικά, δεν είχε πρόθεση να γράψει άλλη μια ιστορία της λογοτεχνίας μας, ή να ξαναδώσει στοιχεία που αφθονούν σε «αξιόλογες μελέτες, μονογραφίες ή γραμματολογίες». Οι παρουσιαστές-ανθολόγοι σε κάθε τους «μο­ νογραφία» δίνουν ορισμένα βιογραφικά στοιχεία,

-------------------------- επάογη 25 του παρουσιαζόμενου λογοτέχνη, την εργογραφία του και στη συνέχεια επιχειρούν μια σύντομη ανάλυση του έργου του. Τέλος, παρουσιάζουν τις κριτικές απόψεις ομοτέχνων του για το έργο του, επιλογή βιβλιογραφίας και εκτενή αποσπάσματα απ’ το έργο του. Χρήσιμο και εύχρηστο το οκτάτομο αυτό έργο για κριτικούς και μελετητές της λογοτεχνίας μας, για εκπαιδευτικούς, φοιτητές και μαθητές, μα και για κάθε εραστή της γραμματολογίας μας. Στο τέλος του Η ' τόμου η Συντακτική Επιτρο­ πή παρουσιάζει (σε 163 σελ.) μια λογοτεχνική διαμάχη του 1947, αρκετά ενδιαφέρουσα, όπου στη συζήτηση που αναπτύχθηκε στα περιοδικά Γράμματα, Νέα Εστία, Α γγλοελληνική Επιθεώ­ ρηση και στις εφημερίδες Η Ελλάς, Ελληνικόν Αίμα και Το Βήμα ειπώθηκαν πολλά, με οξύ κρι­ τικό και μη τόνο, αναπτύχθηκαν ιδέες και από­ ψεις, θέσεις και αντιθέσεις! Στη συζήτηση πήραν μέρος οι πρωταγωνιστές του ζητήματος που δημιουργήθηκε, Αντρέας Καραντώνης και Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος και οι: Μ. Καραγάτσης, Μιχ. Ρόδάς, Άλκης Θρύλος, Γιώργος Θεοτοκάς, Κλέων Παρά­ σχος, Γιώργος Σεφέρης, Κ.Θ. Δημαράς. Ο ανα­ γνώστης θα ζήσει για λίγο, την εποχή και τη σκέ­ ψη των πνευματικών μας ταγών, το ήθος τους, τις αντιφάσεις τους, τον εξομολογητικό χαρακτήρα κατά σημεία - των κειμένων τους, τη λογοτεχνι­ κή, δοκιμιογραφική και γνωστική τους δεινότητα. Πρόκειται για ένα ξέσπασμα προσωπικών αντιθέ­ σεων μεταξύ ανθρώπων, που ανήκαν σε συγγενές ιδεολογικό φάσμα, σ’ εποχή πολιτικού αμοραλι­ σμού και αλληλοσπαραγμού, απούσας της αριστε­ ρής διανόησης ή κυνηγημένης και παράνομης, σ’ ένα κλίμα εμφυλιοπολεμικό. Αιτία της «λογοτε-

χνικής διαμάχης» ήταν η «μεροληπτική» επιλογή Ελλήνων λογοτεχνών σε μια γαλλική ανθολογία έργων Ελλήνων λογοτεχνών και η απονομή ενός κρατικού βραβείου λογοτεχνίας.

Λ/ '■

Συντακτική Επιτροπή χαρακτηρίζει τη διαμάχη αυτή «πολύ κακό για το τίποτα»! Συμφωνούμε ως ένα βαθμό. Ο σημερινός, όμως, αναγνώστης θα μάθει και θα διδαχτεί I πολλά, θα καταλάβει αρκετά και θα παραλ­ ληλίσει με παρόμοιες ή παραπλήσιες διαμά­ χες του σήμερα, όχι βέβαια τέτοιας έκτασης, αλλά παρόμοιας ποιότητας! Το οκτάτομο έργο πλαισιώνεται από πολλές προσωπογραφίες και άλλες φωτογραφίες, χειρό­ γραφα, σχέδια, εξώφυλλα περιοδικών, φωτοτυπίες εφημερίδων, άρθρων κ.λπ. που μας μεταφέρουν στο Μεσοπόλεμο έτσι ώστε να κατανοήσουμε τα ίδια τα κείμενα - μαρτυρίες και καταθέσεις - των δημιουργών, αλλά και τα κρατικά κείμενα των παρουσιαζόντων-ανθολόγων. Οι Σχολικές Βιβλιοθήκες πρέπει να έχουν στα ράφια τους, όχι μόνο το οκτάτομο Η Μεσοπολεμική Πεζογραφία, αλλά και το οκτάτομο Η Με­ ταπολεμική Πεζογραφία κα το πεντάτομο Η Ε λ­ ληνική Ποίηση των εκδόσεων Σοκόλη, επίσης. Τα υπουργεία Παιδείας και Πολιτισμού πρέπει κάποτε να εκτιμούν έργα τέτοιας ποιότητας και όχι μόνο, και να διαθέσουν περισσότερα χρήματα για την Παιδεία και τον Πολιτισμό! Αυτό να γίνει απαίτηση όλων μας!

I I

Θ ανάσης Καραγιάννης

0 κινηματογράφος είναι παράτολμος 0 κινηματογράφος είναι ένας αθλητής 0 κινηματογράφος είναι προπαγανδιστής ιδεών Βλαδίμηρος Μαραώφσκυ Γκούρα 152, Πειραιάς 185 46 Τηλ, 4633581, 9012987

26 επιλογή

ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας Ρ. Ε. EASTERLING - B.M.W. KNOX. Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας. Μετάφραση: Ν. Κονομή, Χρ. Γριμπά, Μ. Κονομή, δεύτερη έκδοση αναθεωρημένη. Επιμέλεια: Α. Στεφάνή, Αθήνα, Δ η μ . Π α π α δ ή μ α ς , 1994. Σελ. 1149.

χωριστικά πλαίσια. Η Ιστορία της Αρχαίας Ελλη­ νικής Λογοτεχνίας, προπομπός της πνευματικής μας παραγωγής, έχει εκείνα τα εχέγγυα που της χαρίζουν οι πρωταγωνιστές της. Με πρώτο τον Όμηρο, ο οποίος ενσαρκώνει το πνεύμα της ηρω­ ικής εποχής, θα θεμελιωθεί η γνώση και η κατα­ γραφή των προϋποθέσεων εκείνων, που θα επιτρέ­ ψουν με άνεση πλέον το πλησίασμα και των άλ­ λων βάρδων της πνευματικής μας παραγωγής. Η μελέτη των λογοτεχνικών ειδών της αρχαίας ελ­ ληνικής γραμματείας γραμμένη από τους πλέον ειδικούς επιστήμονες σε κάθε τομέα, παρουσιάζει την εγκυρότερη εγγύηση της αξίας του έργου, που σήμερα κρατάμε σε δεύτερη έκδοση, για να ην ενόραση της πνευματικής πανδαισίας θα σπουδάσουμε και να πάρουμε μια ολοκληρωμένη πρέπει να αναζητήσει κανείς στη γνώση του εικόνα του μεγαλείου του ελληνικού πνεύματος. Αρχαίου Κόσμου, του κόσμου εκείνου που Δεν είναι δυνατόν βέβαια να απομακρυνθούμε μέχρι τώρα κρατά όρθιο τον πολιτισμό και που εξακολουθεί να ποδηγετεί την ανθρωπό­ για τη σπουδή της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνί­ ας από το κλασικό πια έργο του A. Lesky, ωστόσο τητα με έργα πνευματικά και δημιουργικά. θα πρέπει να παρακολουθήσουμε τα νέα δεδομένα Τί θα ήταν σήμερα η Δυτική Ευρώπη χωρίς το που διαμορφώθηκαν μετά τις πρόσφατες ανακα­ πνεύμα του Ομήρου, του Αισχύλού, του Σοφοκλή, λύψεις των παπυρικών κειμένων και την αναλυτι­ του Ευριπίδη, του Θουκυδίδη, του Πλάτωνα, του κότερη περιγραφή που μας χαρίζουν οι συγγρα­ Αριστοτέλη, του Πλουτάρχου και των τόσων άλ­ φείς του έργου για πολλά θέματα. Εμπλουτισμένο λων διανοητών της Αρχαιότητας; Τί θα είχε να με τη νεότερη βιβλιογραφία, μας διαφωτίζει πλή­ αντιπαραθέσει η ανθρωπότητα προβάλλοντας την ρως και μας κατευθύνει δημιουργικά για ιδιαίτερη τεχνική πρόοδο χωρίς να αναζητήσει τις ρίζες της ενασχόληση, ενασχόληση που πρέπει να διακρί­ στους θεωρητικούς σχεδιαστές της Αρχαίας νει τον επιστήμονα φιλόλογο. Γεγονός είναι, ότι Ελλάδας; Μήπως την Ατομική ενέργεια, που τό­ από τον Όμηρο μέχρι το τέλος της περιόδου του σο προβλήθηκε στην αρχή, δυστυχώς, ως φονικό ελληνορωμαϊκού πολιτισμού δόθηκε μια ολοκλη­ όπλο ότι είχε πατέρα τον Αϊνστάιν; Ή μήπως η ιατρική επιστήμη μπορεί να αγνοήσει τον Ιππο­ ρωμένη εικόνα της ελληνικής λογοτεχνίας, αφού η προσπάθεια που καταβλήθηκε από τους ειδι­ κράτη και η Αστρονομία τον Αρίσταρχο το Σάκούς επιστήμονες και ξεχωριστά από κάθε ιδιαίτε­ μιο; ρο ερευνητικό τομέα ήταν σημαντική. Η δεύτερη Πέραν τούτου η κληρονομιά της αρχαιότητας αγκαλιάζει όλους και ιδιαίτερα εμάς τους Έ λλη­ αυτή αναθεωρημένη έκδοση εμφανίζεται στον επιστημονικό κόσμο και το ελληνικό κοινό χωρίς νες που οι υποχρεώσεις μας είναι επιτακτικές για γνώση και θεμελίωση του αντικειμένου, εάν πράγ­ τα παροράματα της πρώτης και τα ποικίλα γλωσ­ σικά προβλήματα του αρχικού κειμένου. ματι θέλουμε να έχουμε κάποια συνέχεια με τα Πριν προχωρήσουμε κατά το δυνατόν, σε γενι­ βιώματα τού σήμερα. Η λογοτεχνική παραγωγή ενιαία, οριοθετεί περιόδους για ευχερέστερη μελέ­ κές ή ειδικές κρίσεις για την αναμφισβήτητη αξία του βιβλίου, θα επισημάνουμε ενδεικτικά τα κύρια τη της, χωρίς αυτό να σημαίνει αναγκαστικά δια-

Ιστορία

Ι

------------------------------------- ετηλογη 27 θέματα που αναπτύσσονται στις σελίδες του, μια και η μεταφορά του πίνακα περιεχομένων (σσ. 510) είναι αδύνατη. Ο Πρόλογος (σσ. 13-14) και οι πρόλογοι των δυο ελληνικών εκδόσεων δίνουν στον αναγνώστη-μελετητή το στίγμα του περιεχο­ μένου και της δομής της μελέτης, η οποία στο πρώτο μέρος περιλαμβάνει εκτός από τους συγγραφείς (ενότητες 2-20, σσ. 70-931) και τις ενότητες: I (σσ. 19-69), Βιβλία και αναγνώστες στον Ελληνικό Κόσμο: 1) Από τις αρχές στην Αλεξάνδρεια και 2) Η Ελληνική και Αυτοκρατορική εποχή και II (σσ. 932-937) τον Επίλογο από τον Β. Μ. W. Knox. Επίσης στο πρώτο μέρος υπάρχουν οι πίνακες που θα έπρεπε να τοποθετη­ θούν μεταξύ των σελίδων 352 και 353 (σσ. 11-12) και οι Συντομογραφίες (σσ. 15-17). Το δεύτερο μέρος περιλαμβάνει τα Παραρτήματα: παρεμβάλ­ λεται Ευρετήριο Γενικών Βιβλιογραφιών (σ. 940), α) Παράρτημα Συγγραφέων και Έργων (σσ. 9411099), β) Μετρικό παράρτημα (σσ. 1100-1106), Βιβλιογραφία που αναφέρεται στο κείμενο (σσ.

1107-1124) και Ευρετήριο (σσ. 1125-1149).

συλλογικότητα του έργου είναι η δύναμη της υπεροχής του, αφού οι συνεργάτες των Ρ. Ε.

Easterling και Β. Μ. Knox μπόρεσαν να παρουσιάσουν τα άγνωστα μέχρι σήμερα κείμενα μετά τις πρόσφατες ανακαλύψεις και να δώσουν μια εναργέστερη εικόνα, περι­ λαμβάνοντας πολλά παραθέματα από τα νέα κείμενα. Σπουδαία νέα παπυρικά κείμενα του Αρχίλοχου, Στησίχορου, Μενάνδρου και Καλλί­ μαχου που έχουν δημοσιευθεί, δοκιμάζονται στην κριτική της αρχαίας λογοτεχνίας με τις σπουδαίες προσεγγίσεις και ερμηνείες που δίδονται. Η άμε­ ση επαφή του αναγνώστη-μελετητή με τους συγγραφείς αυτούς τον βοηθά να είναι ενήμερος με τις νέες προσεγγίσεις της επιστήμης του. Οι γε­ νικές τοποθετήσεις που έχει την ευχέρεια να πα­ ρακολουθήσει στο πρώτο κεφάλαιο με το γενικό τίτλο: «Βιβλία και αναγνώστες στον Ελληνικό Κόσμο» θα τον καταστήσουν κοινωνό του εκπαι­ δευτικού μας συστήματος από μια άλλη οπτική γωνία και με θέσεις θετικές ή αρνητικές ως προς την ερμηνεία ορισμένων γεγονότων. Πάντως η ποσοτική παρουσίαση των θεμάτων αυτών βοη­ θούν πράγματι το φιλόλογο σε μια θετική προσέγ­ γιση της όλης δομής του αρχαίου λόγου, δομή που του είναι απαραίτητη για το πλησίασμα των κειμένων των συγγραφέων. Η Αλεξανδρινή πε­ ρίοδος επισημαίνεται ως καθαυτό περίοδος της εξαπλώσεως της Ελληνικής Παιδείας και του

Ελληνικού πνεύματος σε ολόκληρο τον τότε γνω­ στό κόσμο. Ο Β. Μ. Knox, παρά τις ελάχιστες αναστολές του, κατόρθωσε μέσα σε 69 σελίδες να οριοθετήσει μια μακρά περίοδο των γραμμάτων μας και να δώσει απάντηση σε πολλά ερωτήματα της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας. Η «επιβίω­ ση», όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο συγγρα­ φέας, μεγάλου μέρους της αρχαίας ελληνικής λο­ γοτεχνίας κατά τη διάρκεια των Μέσων Χρόνων, έγκειται στο γεγονός ότι η ελληνική γλώσσα, πα­ ρά την εξέλιξή της, διαχρονικά διατηρεί την αρχι­ κή της μορφή. Ο Όμηρος ήταν πάντοτε στο σχο­ λικό πρόγραμμα των ελληνόφωνων χωρών και η κλασική παιδεία, παρά την ειδωλολατρική της προέλευση, αποτελούσε τον κορμό της εκπαιδεύσεως. Οι Μ. Πατέρες όπως ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, ο Μέγας Βασίλειος κ.ά. με ενθουσιασμό μί­ λησαν για την αξία της κλασικής παιδείας και χρησιμοποίησαν την ελληνική φιλοσοφία ως έκ­ φραση της Ορθόδοξης Θεολογίας. Η κίνηση, που γίνεται στο Βυζάντιο κατά τον 9ο αιώνα από το Λέοντα το Σοφό και το Μ. Φώτιο, συντελεί απο­ τελεσματικά στην αναζωογόνηση των ελληνικών γραμμάτων. Μετά την κατάληψη της Κωνσταντι­ νουπόλεως, το 1453, η ελληνική σοφία μεταφέρεται στη Δύση και φουντώνει με την Αναγέννηση. Το κύριο μέρος του βιβλίου ανοίγει με τον Όμηρο, το μεγάλο αυτό βάρδο της Επικής μας ποίησης, το συγγραφέα της Ιλιάδας και της Οδύσ­ σειας, για να συνεχισθεί με τον Ησίοδο και τα έρ­ γα του Θεογονία και Έ ργα και Ημέραι. Τα κείμε­ να (σσ. 70-152) διανθίζονται με χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τα έργα τους, η δε όλη δομή των περιγραφών συμπληρώνεται με το παράρτη­ μα συγγραφέων και έργων (σσ. 941-945), όπου ο αναγνώστης-μελετητής ενημερώνεται στα βιογραφικά των συγγραφέων και των έργων τους, αλ­ λά και στην πλούσια βιβλιογραφία. Στη συνέχεια γίνεται λόγος για την Επική Παράδοση μετά τον Όμηρο και τον Ησίοδο, για τα Κύκλια Έ πη και τους Ομηρικούς Ύμνους (σσ. 153-166 και 946947). Στο Ελεγεία και Ίαμβος (σσ. 167-227 και 948-954) προβάλλεται η μορφή του Αρχιλόχου, ως του προσώπου εκείνου που κατέχει την πρώτη θέση στην ανάπτυξη της λογοτεχνίας στον έβδο­ μο αιώνα. Είναι ο πρώτος που παίρνει το υλικό του για την παρουσίαση των θεμάτων του από την καθημερινή εμπειρία και από τον αισθηματικό του κόσμο. Ο Παριανός ποιητής παρουσιάζει τον εαυτό του ως επαναστάτη που εναντιώνεται στις αξίες και τις αριστοκρατικές συνήθειες. Με τον ανάλογο σχολιασμό παρατίθενται πολλά απο­ σπάσματα του έργου του Αρχιλόχου. Στην παρά-

28 ετηλογη -----------------------------------γρφο 2 με τον τίτλο Πρώιμη Ελληνική Ελεγεία, μετά τον κατατοπισμό για το μέτρο, παρουσιάζο­ νται Καλλίνος, Τυρταίος και Μίμνερμος και ακο­ λουθουν Θέογνης, Σόλων, Σημωνίδης και Ιππώναξ. Το 6 κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στην Αρχαϊκή Χορική Ποίηση (σσ. 228-273 και 954958). Ο συγγραφέας, πριν από την παρουσίαση των δύο εκπροσώπων Αλκμάνος και Στησιχόρου, στην πρώτη παράγραφο με τον τίτλο: Η φύση της πρώιμης ποίησης μας κατατοπίζει επαρκώς για το δρόμο που ακολούθησε η ποίηση αυτή και το δια­ φορετικό πνεύμα που επικράτησε σε αντίθεση με παλαιότερες εποχές. Η πρώιμη χορική λυρική ποίηση γίνεται λογοτεχνική πραγματικότητα με τον Αλκμάνα, ο οποίος συνέθεσε μεν στην τοπική διάλεκτο αλλά δανείστηκε ελεύθερα από την κοι­ νή αποθήκη του Επικού ιδιώματος. Η χάρη, η ζω­ ηράδα και η εμβέλεια του χορικού ύφους είναι τα χαρακτηριστικά της ποιήσεώς του. Η ανάλυση πολλών από τα ποιήματά του, που επιχειρείται στις σελίδες του βιβλίου, δίνουν το μέγεθος της ποιότητας του έργου του. Ο Στησίχορος είναι γνωστός περισσότερο για την αναδιήγηση των επικών θεμάτων σε λυρικά μέτρα. Έντονο ενδια­ φέρον δείχνει ο ποιητής για το μύθο του Ηρακλή και των άλλων ηρώων του Τρωικού και Θηβαϊκού κύκλου κ.α. Τα νέα αποσπάσματα των παπυρικών ευρημάτων πλούτισαν αρκετά το έργο του Στησι­ χόρου, πολλά από τα οποία παρουσιάζονται με τους ανάλογους σχολιασμούς. Η Μονωδία, δημιούργημα των ποιητών του 6ου αιώνα που ζούσαν στα νησιά του Αιγαίου, έχει να επιδείξει αξιόλογους αντιπροσώπους: Σαπφώ, Αλκαίο, Ίβυκο, Ανακρέοντα και τα «σκόλια» (σσ. 274-298 και 958-963). Η Σαπφώ και ο Αλκαί­ ος είναι από τους ποιητές εκείνους που η πυκνό­ τητα και ρωμαλεότητα των στίχων τους ξαφνιά­ ζει, η δε ποίησή τους είναι η πιο παλιά μονωδία που επέζησε, αν και είχαν προηγηθεί οι μουσικοί του 7ου αιώνα στη Λέσβο Τέρπανδρος και Αρίων. Κύριο θέμα της ποίησης της Σαπφούς ήταν ο έρωτας που τις περισσότερες φορές εξέ­ φραζε τα ομοφυλοφιλικά συναισθήματά της. Ο σ. μεταφέρει ικανό αριθμό ποιημάτων της, δίδοντας το στίγμα της ποιητικής τελειότητας. Ο Αλκαίος, γόνος αριστοκρατικής οικογένειας, συναγωνίστη­ κε χωρίς επιτυχία για την πολιτική δύναμη της Μυτιλήνης· κύριος αντίπαλος του Πιττακού εξο­ ρίστηκε τρεις φορές από την πατρίδα του. Δείγμα­ τα της ποιητικής έξαρσης αναλύονται εδώ, όπως και των υπολοίπων της περιόδου αυτής. Η Χορι­ κή λυρική ποίηση στον 5ο αιώνα (σσ. 299-327 και 963-968) εξετάζεται στο 8ο κεφάλαιο και προβάλ­

λονται οι εκπρόσωποί της: Σιμωνίδης, Πίνδαρος, Βακχυλίδης, Κορίνα, Μυρτίδα, Τελεσίλλα και Πράξιλλα. Αν και οι ωδές του Πινδάρου και του Βακχυλίδη σημειώνουν το τέλος της μεγάλης πε­ ριόδου της ελληνικής χορικής ποιήσεώς ως ανε­ ξάρτητης μορφής, εν τούτοις διασώζονται πολλά αποσπάσματα από διθυραμβικούς χορούς στις Διονυσιακές γιορτές της Αθήνας που εκπροσω­ πούνται από καινούρια πρόσωπα (Ίων, Φιλόξε­ νος). Για την Πρώιμη Ελληνική Φιλοσοφία (σσ.

328-344 και 968-975) έχουν δοθεί οι ειδήσεις συνοπτικά, αφού επισημαίνονται μόνο οι θέσεις των φιλοσόφων, χωρίς να είναι δυνατόν να σχολιασθούν αποσπάσματα των έργων τους. Στις δύο παραγράφους: 1. Φιλόσοφοι Ποιητές και Ηρά­ κλειτος, 2. Αναξαγόρας, Δημόκριτος και άλλοι φιλόσοφοι του Πεζού Λόγου, καταβάλλεται προ­ σπάθεια να κατατοπισθεί ο αναγνώστης-μελετητής στη φιλοσοφική σκέψη των εκπροσώπων της περιόδου αυτής.

'

κανός αριθμός σελίδων έχει αφιερωθεί στην Τραγωδία (σσ. 345-458 και 975-987), το είδος αυτό του ποιητικού λόγου που μεγαλούργησε στην Αρχαία Ελλάδα με τους τρεις εκπροσώI πους του Αισχύλο, Σοφοκλή και Ευριπίδη. Η / υποκριτική, η στιχομυθία και ο χορός συνθέ­ τουν τη δομή του δράματος που μέχρι τότε κυριαρχούσε ως απλή μορφή λατρείας προς το Διόνυσο. Η τραγωδία, το Σατυρικό δράμα και η Κωμωδία κυριάρχησαν στην Αθηναϊκή κοινωνία όχι μόνο ως μέσο ψυχαγωγίας, αλλά και ως μέσο μορφώσεως. Εξετάζονται: Η καταγωγή της Τρα­ γωδίας, η θεατρική παράσταση, Αισχύλος, Σοφο­ κλής και Ευριπίδης, Ελάσσονες Τραγικοί. Ακο­ λουθεί το Σατυρικό Δράμα (σσ. 459-470 και 988997) και ολοκληρώνεται η εξέταση της θεατρικής ποιήσεώς με την Κωμωδία (σσ. 471-565 και 989997), όπου με ιδιαίτερη προσοχή ο συγγραφέας περιγράφει και αναλύει την εξέλιξή της. Παρά­ γραφοι: 1. Εισαγωγή. 2. Δόκιμα σχήματα στην Αρχαία Κωμωδία, 3. Το πιο Πρώιμο Κωμικό Δρά­ μα, 4. Ο Επίχαρμος και άλλοι ποιητές, 5. Μύθοι και Μυθοπλασία, 6. Πολική Κωμωδία, 7. Περιπέ­ τεια και φαντασία, 8. Ο κόσμος του Πνεύματος, 9. Κοινωνική Σκηνή, 10. Από τον Αριστοφάνη στον Μένανδρο και 11. Ο Μένανδρος και η Νέα Κω­ μωδία. Τα χωρία του Αριστοφάνη που παρατίθε­ νται στο κείμενο είναι μετάφραση του Θρ. Σταύ­ ρου. Το 13ο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στην Ιστο­ ριογραφία (σσ. 566-622 και 997-1004) με πρώτο

------------------------------------- ε7ηλογη εκπρόσωπο και ιδρυτή της αρχαίας ιστοριογρα­ φίας τον Ηρόδοτο και μετέπειτα το Θουκυδίδη, πρώτο Αθηναίο ιστορικό. Μετά τη διεξοδική πε­ ριγραφή για τη ζωή και το έργο τους ακολουθούν: 3. Κοινά στοιχεία της Ιστοριογραφίας του Πέ­ μπτου αιώνα και 4. Ιστοριογραφία στον Τέταρτο αιώνα και στην Ελληνιστική περίοδο. Στο Κεφά­ λαιο 14 με τον τίτλο: Σοφιστές και Γιατροί του Ελληνικού Διαφωτισμού (σσ. 623-630 και 10041006) εξετάζονται εκτός από τη σοφιστική και τους σοφιστές, Πρωταγόρα, Πρόδικο, Γοργία κ.α., ο Αρχαίος Διαφωτισμός και οι εκπρόσωποί του, με κύριο εκπρόσωπο τον Ιπποκράτη. Η κα­ θαυτό φιλοσοφική σκέψη και διαλογική συζήτη­ ση αρχίζει με τον Σωκράτη που το έργο του σήμε­ ρα γνωρίζουμε χάρις στην αγάπη που έδειξαν οι μαθητές του Πλάτωνας και Ξενοφών. Από διαφο­ ρετική σκοπιά ο καθένας ανέπτυξαν τη ζωή και τη διδασκαλία του και διέσωσαν την προσωπικότη­ τά του (σσ. 631-656 και 1006-1009). Ο Ξενοφών περιορίστηκε να παρουσιάσει το Σωκράτη ως θε­ οφοβούμενο άνθρωπο, που είχε τάξει τον εαυτό του στην υπηρεσία των άλλων, διδάσκοντας πά­ ντοτε την αρετή. Οι μαρτυρίες του παρ’ όλα αυτά είναι ενδιαφέρουσες. Αντίθετα ο Πλάτωνας όχι μόνο διέσωσε και επλούτισε τη διδασκαλία του Σωκράτη, αλλά τον τοποθέτησε σαν το κύριο πρόσωπο στους διαλόγους του. Εδώ προβάλλεται, όσο είναι δυνατόν, η προσωπικότητα και το έργο του Πλάτωνα. Στη Ρητορική είναι αφιερωμένο το 16ο κεφάλαιο του έργου, (σσ. 657-693 και 10091018), όπου ο συγγραφέας με τις παραγράφους: 1. Οι αρχές της Έντεχνης Ρητορείας και 2. Η Ρητο­ ρική τον τέταρτο αιώνα μας παρουσιάζει τους εκ­ προσώπους της δικανικής ρητορικής (Αντιφώντα, Ανδροκίδη), τους λογογράφους (Λυσία και Ισαίο) και τους ρήτορες (Ισοκράτη, Δημοσθένη, Αισχίνη, Υπερείδη, Λυκούργο και Δείναρχο).

τον Αριστοτέλη, τη ζωή και τα έργα του εί­ ναι αφιερωμένο το 17ο κεφάλαιο (σσ. 694711 και 1018-1023). Μαθητής του Πλάτωνα ο Αριστοτέλης εξελίχθηκε σε πρωτότυπο στοχαστή και ερευνητή, καυτηριάζοντας πολλές φορές τη φιλοσοφική σκέψη του δι­ δασκάλου του. Ο ίδιος καθιέρωσε μεθόδους λυσης και θετικές θεωρίες για τη φύση των πραγ­ μάτων πολύ πιο προχωρημένες από αυτές του Πλάτωνα. Έκανε διάκριση μεταξύ των έργων του, για κείνα που προορίζονται για ανάγνωση εκτός σχολής «λόγους εξωτερικούς» και «λόγους κατά φιλοσοφίαν», έργα τεχνικής φιλοσοφικής

ί

29

φύσης γραμμένα σε μορφή διαλέξεων για μελέτη μέσα στο δικό του κύκλο. Ο Αριστοτέλης, αντίθε­ τα με τον Πλάτωνα, αρέσκεται να αρχίζει την εξέ­ ταση κάποιου προβλήματος μετά από μια επισκό­ πηση των απόψεων που υπάρχουν επάνω στο θέ­ μα, χωρίς βέβαια να αναφέρονται τα άτομα, και στη συνέχεια προβάλλει τη δική του φιλοσοφική σκέψη. Στην Αθήνα δημιούργησε δικό του κύκλο μαθητών και ίδρυσε το Λύκειο (ή Περίπατος) σε άλσος του Απόλλωνα έξω ακριβώς από την Αθή­ να. Σε μας τα έργα του Αριστοτέλη έφτασαν από την έκδοση του Αριστάρχου του Ροδίου, ο οποίος και επιμελήθηκε την κατάταξη και το χωρισμό σε βιβλία. Εδώ γίνεται λόγος περιπτωσιακά για ορι­ σμένα έργα: Μετά τα Φυσικά και το Περί Ψυχής και συστηματικότερα για τη Ρητορική και την Ποιητική, (για περισσότερα βλ. W. D. Ross, Α ρι­ στοτέλης και Ingemar During, ο Αριστοτέλης: Παρουσίαση και ερμηνεία της σκέψης του, εκδό­ σεις Μ.Ι.Ε.Τ.). Το 18 κεφάλαιο εξετάζει συστηματικώτερα την Ελληνιστική ποίηση και τους εκ­ προσώπους της (σσ. 712-813 και 1023-1046). Με­ τά την εισαγωγή γίνεται λόγος για τη σημαντική πνευματική μορφή στα πρώτα χρόνια του ελληνι­ στικού κόσμου τον Φιλητά από την Κω, που η φή­ μη του συνεχίστηκε για αιώνες, παρ’ όλο που από το έργο του σώθηκε ελάχιστος αριθμός ποιημά­ των του. Ο Θεόκριτος και ο Καλλίμαχος αναφέρονται στον Φιλητά, αναγνωρίζοντάς τον ως κλα­ σικό. Με πολλά αποσπάσματα από το ποιητικό του έργο παρουσιάζεται ο Καλλίμαχος, ο πιο με­ γάλος ποιητής της ελληνιστικής περιόδου, για να ακολουθήσουν ο Θεόκριτος και ο Απολλώνιος ο Ρόδιος εξίσου μεγάλοι ποιητές της εποχής με πλούσιο έργο. Το κεφάλαιο κλείνει με τις ελάσσονες μορφές της ποιήσεως Άρατο, Νίκανδρο, Ερα­ τοσθένη, Απολλόδωρο τον Αθηναίο, Ριανό τον Κρήτα, Βίωνα το Σμυρναίο, Μελέαγρο κ.α. Η Φι­ λοσοφία μετά τον Αριστοτέλη είναι το περιεχόμε­ νο του 19ου κεφαλαίου (σσ. 814-838 και 10451066), όπου ο συγγραφέας εξετάζει την επιρροή του Αριστοτέλη και των διαδόχων του στην ανά­ πτυξη της Αλεξανδρινής φιλολογίας και φιλοσο­ φίας. Εξετάζονται: 1. Η μεταγενέστερη Ακαδημία και ο Περίπατος (Λύκειο), 2. Επίκουρος και Φιλόδημος, 3. Στοά και Στωϊκοί Συγγραφείς και 4. Σκε­ πτικοί, Κυνικοί, και άλλοι Φιλόσοφοι μετά τον ανά­ Αριστοτέλη. Το τελευταίο κεφάλαιο, το 20ό, με το γενικό τίτλο: Η Λογοτεχνία της Αυτοκρατορίας (σσ. 839-931 και 1067-1099) εξετάζει: 1. Η πρώιμη Αυτοκρατορία: Γεωγραφία, Ιστορία, Λογοτεχνική Κριτική (Στράβων, Διονύσιος Αλικαρνασσέας, Λογγίνος και άλλοι), 2. Ποίηση (Ποιητικές μι-

30 επιλογή -----------------------------κρογραφίες), 3. Φιλόστρατος και η δεύτερη Σοφι­ στική (Αίλιος Αριστείδης), Επιστήμη και Προκα­ τάληψη (Γαληνός, Αρτεμίδωρος), 5. Μεταξύ Φι­ λοσοφίας και Ρητορικής (Πλούταρχος, Δίων, Μάξιμος, Λουκιανός, Αλκίφρων, Αιλιανός, Αθήναιος), 6. Το Ελληνικό Μυθιστόρημα (Το λογο­ τεχνικό είδος, Τα κείμενα που σώζονται), 7. Ο Μύθος, 8. Ιστοριογραφία της Ύστερης Αυτοκρα­ τορίας (Αρριανός, Αππιανός, Παυσανίας, Δίων Κάσσιος και Ηρωδιανός). Και κλείνει το κύριο μέρος του βιβλίου με τον Επίλογο (21 κεφάλαιο, σσ. 932-937), όπου ο σ. αιτιολογεί το λόγο γιατί η εξέταση της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας σταματάει στα τέλη του τρίτου αιώνα μ.Χ., χωρίς να σημαίνει ότι η πνευματική παραγωγή σταμά­ τησε. Η κρίσιμη περίοδος του τρίτου αιώνα π.Χ. που επεσώρευσε τόσα κακά, με τις επιδρομές των βαρβαρικών λαών στα Βαλκάνια, στην Ελλάδα, τη Γαλατία και την Ισπανία, είχε σαν αποτέλεσμα τη συρρίκνωση της πνευματικής παραγωγής. Ενωρίτερα οι χριστιανοί απολογητές είχαν πασχί­ σει με κάθε τρόπο να αποδείξουν την ανωτερότη­ τα του χριστιανικού δόγματος όχι μονάχα σε σχέ­

Η

ποιητική συλλογή του Σπύρου Κατσίμη που επιγράφεται «Η Στέγη» διαιρείται σε πέντε ενό­ τητες με τίτλους: Η στέγη, Η επέμβαση, Εικόνες, Μεταμορφώ­ σεις και Ανθοφορία. Όπως δε, η πλειονότης της εγχώριας ποιητι­ κής παραγωγής έτσι και «Η Στέ­ γη» παρουσιάζει τα συμπτώμα­ τα της αναζήτησης ευρημάτων, το επίπεδο, σχεδόν αντιποιητικό ύφος, την προσπάθεια εντυπω­ σιασμού και τις έντονες εικόνες. Η μεταφυσική διάσταση και κά­ ποια κοινωνικά μηνύματα που συναντάμε εδώ είναι αξιοπρόσε­ κτα. Όμως, σε καμία περίπτωση δεν επαρκούν για να δικαιο­ λογήσουν την ποιητική υπό­ σταση του βιβλίου, που έτσι ή αλλιώς αποτελεί τυπικό δείγμα «ποιητικής» γραφής της εποχής

ση με την ειδωλολατρική μυθολογία, αλλά και με την ελληνική φιλοσοφία. Η Αλεξανδρινή Σχολή με τον Κλήμεντα τον Αλεξανδρέα και τον Ωριγέ­ νη προπαγάνδιζαν με τα συγγράμματά τους για τη Χριστιανική πίστη και Θεολογία, γεγονός που εί­ χε ως αποτέλεσμα να παρουσιάζονται πολλές φο­ ρές τα συγγράμματα των ειδωλολατρών συγχρό­ νων τους κενά και χωρίς περιεχόμενο. Πολύ αργό­ τερα, τον ενδέκατο αιώνα, οι βυζαντινοί συγγρα­ φείς θα μιμηθούν το ύφος και τη γλώσσα των κλα­ σικών. Η επί τροχάδην παρουσίαση του περιεχομένου του πολύτιμου αυτού συγγράμματος νομίζω ότι έδωσε την ευκαιρία στον αναγνώστη-μελετητή να πάρει μια γενική εικόνα του πλούτου της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας και να διαπιστώσει ότι με την πλούσια βιβλιογραφία που παρατίθεται, τις επισημάνσεις, τις ερμηνείες και προσεγγίσεις, που γίνονται για τους συγγραφείς και το έργο τους, πλούτισε ουσιαστικά τις γνώσεις του.

ποίηση Σ Π Υ Ρ Ο Σ Κ Α Τ Σ ΙΜ Η Σ Η Σ τέγη, Α θή να , Γ α β ρ ι η λ ί δ η ς , 1993. Σελ.

μας. Τώρα το τί είδους ποιητική γραφή χωρίς ποιητικότητα είναι αυτή, μάλλον είναι ζήτημα προς διερεύνηση. Γιατί σίγουρα, ούτε η μονοδιάστατη αφήγηση, ούτε η περιγραφή, ούτε οι λογικοί ακροβατισμοί συνιστούν από μό­ νοι τους ποίηση, χωρίς την ανα­ ζήτηση της θεμελιακής λέξης. Αυτής που θα δώσει μια καινού­ ρια διάσταση στα ήδη φθαρμένα νοήματα, αλλά και κάποια στοιχειώδη - αρμονία στον στί­ χο. Αντ' αυτού συναντάμε κείμε­

Νικ. Λυκ. Φορόπουλος

να (όχι ποιήματα) επίπεδα που δεν αντέχουν στο χρόνο και στην κριτική. Διότι, όσο κι αν λέγεται ότι η ποίηση είναι μια ιδιωτική υπόθεση, εντούτοις από τη στιγ­ μή που δημοσιοποιείται απευ­ θυνόμενη στον αναγνώστη και γίνεται έτσι «δημόσιον κτήμα» οφείλει, να παρέχει ένα Mini­ mum κριτηρίων για την ανα­ γνώρισή της. Από τη συλλογή θα ξεχωρίσουμε την Ανθοφορία που είναι η καλύτερη ενότητά της και η οποία πιστοποιεί ότι ο Σπόρος Κατσίμης μπορεί αναντίρρητα να γράψει πραγματική ποίηση. Αρκεί να το θελήσει. Ως τότε, θα περιμένουμε νέο δείγμα γραφής για να ανασκευάσουμε την άπο­ ψή μας.

Γιώργος Πετρόπουλος

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογρα­ φία. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομα­ διαία έντυπα. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την πολύτιμη συνεργα­ σία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας».

φ ιλοσοφία

Αρ. 337 13 Απριλίου 26 Απριλίου 1994 Επιμέλεια: Έφη Απάκη

0 ρησκεία

Γενικά

Γενικά

BIEMEL. W. Χάιυτεγκερ. Μει. Θ. Λουπασάκης. Αθήνα, Πλέθρον, 1993. Σελ. 212. Δρχ. 1975.

ΤΕΡΕΖΗΣ Χ.Α. Η θεολογική γνωσιολογία της Ορθόδοξης Ανατολής. Αθήνα, Γρηγόρης, 1993. Σελ. 123. Δρχ. 1450.

ΓΚΕΝΤΕ Α. Η φιλοσοφία της κρίσης. Μετ. Α. Οικονόμου. Αθή­ να, Σύγχρονη Εποχή, 1994. Σελ. 995. ISBN 9963224-700-2.

ψ υχολογία

Ιερά κείμενα ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, Ν. Μ. Σύντομος εισαγωγή εις την Παλαι­ όν Διαθήκην. Αθήνα 1994. Σελ. 203. Δρχ. 4160.

β οινωνικές επιστήμες

Ατομική Ψυχολογία Δημογραφία ΠΙΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Ένας ψυχολόγος κοντά σου. Αθήνα, Ελληνικό Γράμματα, 1994. Σελ. 373. Δρχ. 3325.

Εφαρμοσμένη ψυχολογία Παιδιά με υπερκινητικό σύνδρομο και διαταραχές διαγωγής: πρόκληση για τους ειδικούς και το σχολείο. Πεπραγμένα Συμποσίου. Αθήνα. Σελ. 187. Δρχ. 2910.

MENNINGER Κ. Αγάπη εναντίον μίσους. Μετ. Α. Ντούργα. Αθήνα, Δίοδος, 1993. Σελ. 341. Δρχ. 2910.

PARAY G. Ψυχολογικές κρίσεις και η αντιμετώπισή τους. Μετ. Ν. Ρώντα. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1993. Σελ. 213.

ΑΓΑΠΗΤΙΔΗΣ Σ. I. Δημογραφικά θέματα. Αθήνα, 1993. Σελ.

220. Δρχ. 1560.

Πολιτική Μεταφορντισμός και κοινωνική μορφή. Μια μαρξιστική συζήτη­ ση για το μεταφορντισπκό κράτος. Επιμ. Bonefeld Ε. Holloway J. Μετ. Γ. Αντωνίου. Αθήνα, Εξάντας, 1993. Σελ.

283. Δρχ. 2600. ΤΣΙΡΠΑΝΛΗΣ Ζ. Η Ευρώπη και ο κόσμος 1814-1914. Β' έκδοση. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1993. Σελ. 400. Δρχ. 4160.

32 δελτίο

£ νασχολήσεις

μπεργκ. Επιμ. Κ.Γ. Παπαγεωργίου. Αθήνα, Γνώση, 1994. Σελ.

249. Δρχ. 2285.

Ποίηση Γενικά ΜΑΤΙΑΤΟΣ Μ. Ο καιρός και το ταξίδεμα του σκάφους. Πειραι­ άς, 1993. Σελ. 353. Δρχ. 5200.

ί\ασική φιλολογία Αρχαίοι συγγραφείς ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ. Απαντα. Μετεωρολογικά. Τόμοι Α'+Β'. Εισ. μετ. - σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 281+241. Δρχ. 1870 (ο κάθε τόμος).

ΒΕΝΕΤΗΣ Θ. Συνεργασία απατεώνος. Αθήνα, Περίπλους, 1993. Σελ. 42. ΒΟΥΡΤΙΔΟΥ - ΜΑΡΙΝΟΥ Α. - ΠΑΝΑΠΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Ν. «Αγγρκρία». Αθήνα, Δήμητρα, 1993. Σελ. 92. Δρχ. 1040. ΓΚΙΖΑΡΗΣ Γ. Ποιήματα 1987-1994. Αθήνα, 1994. Σελ. 106. ΓΚΟΝΤΗΣ Γ. Οραμάτων σκιές. Αθήνα, Παρασκήνιο, 1993. Σελ. 37. ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΗΣ Π. Ισορροπία πλήκτρων. Αθήνα, Όμβρος, 1994. Σελ. 42. ΚΑΡΟΥΣΟΣ Κ. Σαν αλκυονίδα σκέψη. Ωδή δεύτερη. Αθήνα, Πάραλος, 1994. Σελ. 37.

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Βάτραχοι. Μετ. Τ. Ροΰσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 204. Δρχ. 1245.

ΛΑΓΑΚΟΥ Ν.Β. Μήνιν άειδε, Θεά... Αθήνα, Φιλιππότης, 1993. Σελ. 62.

ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ. Άπαντα. Εισ. - μετ. - σχόλ. Φιλολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 331. Δρχ. 2285.

ΛΙΤΟΣ Α. Φωτορροές. Ποιήματα. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1993. Σελ. 50.

ΛΟΥΚΙΑΝΟΣ. Άπαντα. Τόμοι Α'+Β'+Γ'. Εισ. - μετ. σχόλ. Φι­ λολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 317 +380 +266. Δρχ. 2495 +2485 +1870.

ΜΑΚΡΙΔΗΣ Α. Η θολή γυναίκα. Ποιήματα 1989-1992. Λεμε­ σός, 1994. Σελ. 64. ISBN 9963-7757-1-3.

ΠΛΑΤΩΝ. Ευθΰφρων - Κρίκον - Ίων. Εισ. - μετ. - σχόλ. Φι­ λολογική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 215. Δρχ. 1560. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ. Βίοι παράλληλοι. Άρατος - Αρταξέρξης. Εισ.

- μετ. - σχόλ. Μεταφραστική Ομάδα Κάκτου, 1993. Σελ. 232. Δρχ. 1560. ΣΟΦΟΚΛΗΣ. Οιδίπους επί Κολωνώ. Αρχαίο κείμενο - εισ. μετ. - ερμην. σχόλ. A. Α. Μπάλτας. Αθήνα, Παπαδήμας, 1994. Σελ. 223. Δρχ. 2600. ΣΤΡΑΒΩΝ. Γεωγραφικά. Τόμος Α'. Εισ. - μετ. Π. Θεοδωρίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1994. Σελ. 317. Δρχ. 2495.

Μελέτες ΤΣΙΝΤΙΛΗ - ΒΛΗΣΜΑ Ρ. Ιθάκη και Οδυσσέας. Περιπλάνηση σε μονοπάτια των Ομηρικών στίχων. Α' μέρος. Αθήνα, Ίθακος, 1994. Σελ. 30.

^ ογοτεχνία Γενικά ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΗΣ Γ.Κ. Πάσχα των Ελλήνων. Μικρή ποιοτική αν­ θολογία. Αθήνα, Δελφίνι, 1994. Σελ. 53. Νέοι Φινλανδοί ποιητές. Μικρό ανθολόγιο. Απόδ. Μ.Ν. Μαρτζούκου. Αθήνα, Έψιλον, 1994. Σελ. 60. Δρχ. 1350. Σύγχρονη Σουηδική ποίηση. Πρόλ. - επιλ. - μετ. Μ. Μπέλ-

ΠΑΝΑΠΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Ν. «Σ’ άνω καλή τα ρέστα». Αθήνα, Δήμητρα, 1993. Σελ. 60. Δρχ. 830. ΠΟΛΕΝΑΚΗΣ Λ. Ετερόσιιχα και αυτοπαθή. Ποιήματα. Θεσσα­ λονίκη, Τα Τραμάκια, 1994. Σελ. 44. ΠΟΛΥΖΟΣ Θ. Εκδορές. Αθήνα, Αιγόκερως, 1994. Σελ. 62.

ISBN 9963-3220361. ΠΟΡΦΥΡΑΣ Λ. Τα ποιήματα (1894-1932). Αθήνα, Νεολληνική Βιβλιοθήκη/ Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, 1993. Σελ. 407. Δρχ. 2700. ΣΟΥΡΒΙΝΟΣ Δ.Ι. Προσευχητάριο για νυχτέρι. Αθήνα, Διάττων, 1993. ISBN 9963-7031-29-4. ΤΟΥΠΟΠΑΝΝΗΣ Σ. Πλανόδιο φως. Αθήνα, Δωδώνη, 1994. Σελ. 61. ISBN 9963-248-677-5. ΦΡΑΓΚΟΥ Β. Δια της αφής... Ποιήματα. Αθήνα, Ηριδανός, 1994. Σελ. 52. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ Δ. Ποιήματα. Τόμος Γ'. Β' έκδοση. Αθήνα, Δέλτα, 1994. Σελ. 330. Δρχ. 3640. ΧΡΥΣΑΝΘΗΣ Κ. Τραγούδια για τον εγγονό. Λευκωσία, Ελλη­ νικός Πνευματικός Όμιλος Κύπρου, 1993. Σελ. 31. ISBN 9963-558-29-1.

LORCA F.G. Ποιητής στη Νέα Υόρκη. Μετ. Β. Λαλιώτης. Αθή­ να, Σμίλη, 1993. Σελ. 288. Δρχ. 3120.

Πεζογραφία ΒΟΥΤΥΡΑΣ Δ. Άπαντα. Τόμος Α'. Λαγκάς, Καμπούρης, Πα­ πάς Ειδωλολάτρης καί άλλα διηγήματα. Αθήνα, Δελφίνι, 1994.

--------------------------------------Σελ. 496. ΓΈΡΟΝΤΑΣ Α. Οι μαρκήσιοι των ταξιδιών. 2 διηγήματα. Αθή­ να, Αστάρτη, 1993. Σελ. 61. Δρχ. 1040. ΚΑΡΑΤΖΑΦΕΡΗ I. Χαμόγελο στο χάρο. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κασιανιώτης, 1994. Σελ. 198. ΚΟΡΔΟΣΗ Α. Το διπλό ταξίδι. (Μυθιστόρημα). Αθήνα, Φιλιππότης, 1994. Σελ. 110. Δρχ. 1140. ΚΥΡΙΑΖΗΣ Ν. Κ. Αρτάδαζος ο Πέρσης. Αθήνα, Εστία, 1994. Σελ. 254. Δρχ. 1700. ΚΥΤΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Φίλιππος όμηρος στη Θήβα. Αθήνα, Θουκυδίδης, 1994. Σελ. 254. Δρχ. 2080.

δελτίο 33

Βρεπάκος. Δύο δημιουργοί συνομιλούν μέσα από το έργο τους. Αθήνα, Φιλιππότης, 1994. Σελ. 110. Σελ. 1245. ΚΑΛΟΓΈΡΟΠΟΥΛΟΣ Α. Ο θρους του δέρατος. Η μουσική στον Παπαδιαμάντη. Αθήνα, Αρμός, 1993. Σελ. 93. Δρχ.

1350. ΚΑΛΟΥΤΣΑΣ Τ. Αλήθεια και βίωμα στα διηγήματα της «Κά?ω βόλτας» του Ντίνου Χριστιανόπουλου. Μελέτη. Θεσσαλονίκη, Τα Τραμάκια, 1994. Σελ. 57. ΧΡΥΣΑΝΘΗΣ Κ. Λόγος για τον Πέτρο Χάρη. Λευκωσία, Ελλη­ νικός Πνευματικός Όμιλος Κύπρου, 1993. Σελ. 101. ISBN 9963 -558 -03 -8.

ΛΑΖΑΡΙΔΗΣ Ν. Α. Σκόρπια φύλλα. Διηγήματα. Αθήνα, Πιτσι­ λάς, 1994. Σελ. 109. Δρχ. 1560.

ALEXIEVA A. Les oeuvres en prose traduites du grec a Γ epoque de Reveil national bulgare. Thessaloniki, Institute For Baluan Studies, 1993. Pag. 384. Drs. 2600.

ΜΑΝΘΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Μέρες της Αλκυόνης. Αθήνα, Ψυχογιός, 1993. Σελ. 204.

0 έατρο

ΟΜΗΡΟΛΗ Ε. Οι παραχαράκτες της ευτυχίας. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 231. Δρχ. 1870. ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΣ Π. Η πρώτη εμφάνιση. Μυθιστόρημα. Αθή­ να, Εστία, 1994. Σελ. 465. Δρχ. 3500. ΖΕΛΑΝΖΙ Ρ. Ο κύριος του φωτός. Μετ. X. Παπαϊωάννου. Αθή­ να, Αίολος, 1993. Σελ. 355. Δρχ. 3325.

COUPLAND D. Ο πλανήτης του σαμπουάν. Μετ. X. Σακελλαροπούλου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 360. Δρχ.

2285.

LUSSU Ε. Ανθρωποι εναντίον ανθρώπων. Απόδ. Θ. Ιωαννίδης. Β' έκδοση. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1994. Σελ.

250.

Έ ργα ΣΤΡΙΝΤΜΠΕΡΓΚ A. Η mo δυνατή. Ένκβιστ Π. Ο. Η νύχτα των Τριβάδων. Μετ. Ζ. Ψάλτης. Αθήνα, Γκοβόσιης, 1993. Σελ.

110. Δρχ. 725. ΣΤΡΙΝΤΜΠΕΡΓΚ Α. Οι δανειστές. Μετ. Μ. Μέλπεργκ. Αθήνα, Νεφέλη, 1994. Σελ. 129. Δρχ. 1455.

| σιορία

BROWN C. Το αριστερό μου πόδι. Μετ. Δ. Μπόκοτα. Αθήνα, Το Κλειδί, 1994. Σελ. 177. Δρχ. 1765.

Μαρτυρίες

ΝΟΟΥ Ν. Τα παιδιά της θύελλας. Αθήνα, Αλφειός, 1993. Σελ.

359. Δρχ. 2080.

ΒΛΑΧΟΥ Ε. Πενήντα και κάη... δημοσιογραφικά χρόνια. Τό­ μος Δ': Το τέλος του ταξιδιού (1974-1993). Αθήνα, Ζήδρος, 1994. Σελ. 270. Δρχ. 3640.

PALAZZESCHI Α. Η αυτού ελαφρότης ο Περελά. μετ. Π. Σκόνδρας. Αθήνα, Αστάρτη, 1994. Σελ. 222. Δρχ. 2285.

PLATERO D. C. Φρύνη η εταίρα. Μετ. Μ. Παγουλάτου. Αθή­ να, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 220. Δρχ. 2080.

HOFMANNSTHAL Η. Το παραμύθι της 672ης νύχτας και άλλα διηγήματα. Εισ.-μετ. Α. Σινιόσογλου. Αθήνα, Εστία, 1994. Σελ.

80. Δρχ. 850.

ΜεΔήες Ογδόντα ανέκδοτα γράμματα του Αργύρη Εφταλιώτη. Επιμ. παρουσίαση Β. Α. Καραγιάννης. Αθήνα, Ε.Λ.Ι.Α., 1993. Σελ.

218. Δρχ. 3120. Φιλολογική Κύπρος 1993. Λευκωσία, 1994. Σελ. 101. ΓΈΩΡΠΟΥ - ΝΙΛΣΕΝ Μ. Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας Άντερσεν. Αθήνα, Κασιανιώτης, 1994. Σελ. 218. ΚΑΚΟΥΡΟΥ - ΧΡΟΝΗ Γ. Νίκος Καζαντζάκης - Νικηφόρος

ΔΑΡΑΤΖΙΚΗΣ Κ.Ε. «Ο Ελληνισμός Διώρυγος του Σουέζ και Κάιρου κατά τους πολέμους 1967 και 1973». Αθήνα, 1994. Σελ. 76.

Βιογραφίες ΠΛΑΤΗΣ Ε.Ν. Η άθληση και το έργο ενός μάρτυρα της ελευθερίας, Θεόδωρος Ζουκας. Αθήνα, Αρμός, 1993. Σελ.

250. Δρχ. 2080.

CERNA J. Η ζωή της Μίλενα. Μει. Α. Μεταφισή. Αθήνα, Εξά­ ντας, 1994. Σελ. 207. Δρχ. 1870.

£ λληνική ιστορία Η ιστορία του Εθνικού Διχασμού. Θεσσαλονίκη, Κυρομάνος, 1994. Σελ. 553. Δρχ. 7280.

34 δελτίο ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ Γ.Θ. Πολίτευμα και κομματικοί σχηματισμοί στην Ελλάδα (1952-1967). Β' έκδοση. Θεσσαλονίκη, Παρατη­ ρητής. Σελ. 394. ΓΑΛΗΝΟΣ Λ. 1939-1949. Β' έκδοση. Αθήνα, Πιτσιλάς, 1993. Σελ. 182. ΚΟΜΝΗΝΟΣ Μ.Δ. Οι Κασιώτες της Μπέιρας. 1895-1975. Ρό­ δος, Σύλλογος Κασιωτών Ρόδου, «Ο Χαλιώτης», 1993. Σελ.

78. Δρχ. 1560. ΜΩΡΑΪΤΟΥ Ε. Καστελλόριζο το ακρότατον φυλάκιον του έθνους μας. Αθήνα, 1994. Σελ. 88. Δρχ. 2080. ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ Σ. Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης. Τόμος Δ'. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1994. Σελ. 381. Δρχ. 3120. ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Σύντομη ιστορία του Διδυμότειχου. Θεσσαλονίκη, 1993. Σελ. 36. Δρχ. 830. ΒΑΛΤΕΡ Ζ. Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο. Μετ. Κ. Παναγιώτου. Αθήνα, Παπαδήμας, 1994. Σελ. 290. ISBN 9963-206092-8.

MORGENTHAU Η. Η αποστολή μου στην Αθήνα. Αθήνα, Τροχαλία, 1994. Σελ. 438. Δρχ. 4055.

DUCELUER Α. Οι Αλβανοί στην Ελλάδα (13ος-15ος αι.) Μετ. Κ. Νικολάου. Αθήνα, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, 1994. Σελ.

51. Δρχ. 1040.

αγκόσμια ιστορία MAKSIMOVIC, L. Η εθνογένεση των Σέρβων στον Μεσαίωνα. Αθήνα, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, 1994. Σελ. 44. Δρχ. 1040.

|"| αιδικά

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΚΙ ΕΜΕΙΣ. Μηνιαία έκδοση. Μάϊος 1994. Δωρεάν. ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1107. Δρχ. 700. ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Έκδοση λόγου και τέχνης. Τεύχος 82. Δρχ.

1000. . ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 335. Δρχ. 700. ΕΛΕΥΣΙΣ. Τρίμηνη πολιτιστική έκδοση λόγου και τέχνης. Τεύ­ χος 3. Δρχ. 520. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ. Τεύ­ χος 3. Δρχ. 1245. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Τεύχος 31. Δρχ.

1560. ΙΧΝΕΥΤΗΣ. Τεύχος 8. Δρχ. 4000. Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 120. Δρχ.

600. ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ. Τριμηνιαία επιθεώρηση για τα διεθνή θέματα. Τεύχος 2. Δρχ. 3000. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1606. Δρχ. 650. ΟΜΠΡΕΛΑ. Γράμματα - τέχνες - πολιτισμός. Τεύχος 23-24. Δρχ. 520. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Δίμηνη περιοδική έκδοση. Φύλλο 184. ΣΥΡΙΑΝΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Ιστορία - λογοτεχνία - λαογραφία καλές τέχνες. Τεύχος 26-27. Δρχ. 2000. ΤΟΤΕ. Περιοδικό για την ελληνική ιστορία. Τεύχος 48. Δρχ.

550.

CYRILLOMETHODIANUM. Τόμος XV-XVI, 1991-1992. Δρχ. ,9360.

Ελεύθερα αναγνώσματα ΒΟΪΚΛΗΣ Γ. — ΒΟΪΚΛΗ Κ. Η Λαμπερούλα. Ένα κορίτσι σαν όλα τα άλλα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1994. Σελ. 163. Δρχ.

1560. ΜΑΤΖΑΡΙΔΗΣ Π. Της ζωής, του ονείρου και της χαράς. Αθή­ να, Κονιδάρης, 1994. Σελ. 117. Δρχ. 935.

MURPHY J. Μια βόλτα στο φεγγάρι. Μετ. Ρ. Ρώσση-Ζαίρη. Αθήνα, Ρώση, 1993. Σελ. 40. ΝΤΑΛ Ρ. Ο Τζίμης και το γιγαντοροδάκινο. Μετ. Λ. Πέτροβιτς Ανδρουτσοπούλου. Αθήνα, Ψυχογιός, 1994. Σελ. 180. Δρχ.

1700. ISBN 9963-274-038-8.

|"| εριοδικά ΑΚΤΗ. Περιοδικό λογοτεχνίας και κριτικής. Τεύχος 18. Δρχ.

800.

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτι­ κές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσι­ εύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες ήταν δυνατόν να εξασφαλίσουμε ή μας απέστειλαν οι συντά­ κτες τους.

Αρ. 337

6

Μαΐου -

19 Μαΐου 1994 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Ο ικολογία

Τ ύ πος Κάσδαγλης Ε. X.: Οι Κυριακές της Διαπλάσεως. (Σ. Ρ. Αποστολι'δης, 19/5).

Ελευθεροτυπία,

Χατζήλακος Γ. Α.: Η τέως λίμνη Κάρλα και η αποκατάστασή της. (Α. Πρασσά, 1).

'Ελευσις,

Λ α ογραφία

Πολιτική Daugherty J. - Pfaltzgraff R.: Ανταγωνιστικές θεωρίες διεθνών σχέσεων. (Σ. Ντάλης, 335).

Διαβάζω,

Δελησάθθας Μ.: Λαογραφικά Μάκρης και Λιβισίου Λυκίας Μ. Ασίας. (Δ. Παπαστράτου, 33-34). Κυριακίδου - Νέστορος Α.: Λαογραφικά Μελετήματα II. (Ε. Κοτζιά, 15/5).

Περίγραμμα, Καθημερινή,

Κοινωυιολογία Τ έχνες Νικολαΐδου Σ.: Η κοινωνική οργάνωση του αστικού χώρου.

(X. Στρατηγοποΰλου, 335).

Διαβάζω,

Μωραΐτης Κ.: Δ. Παπαγιαννόπουλος. (Γ. Σαρηγιάννης,

Νέα,6/5).

I λώσσα

Ο ικονομία Κατράνης Α.: Η διεθνής οικονομική κρίση και το χρέος του Τρίτου Κόσμου. (Θ. Διαμαντόπουλος,

ΟικονομικόςΤαχυδρό­ μος,8/5).

Δορμπαράκης Π. Δ. X.: Λεξικό της νεοελληνικής. (Σ. Καργάκος,

ρινή,

Δ ίκ αιο Ανθόπουλος X.: Το πρόβλημα λειτουργικής δέσμευσης των θε­ μελιωδών δικαιωμάτων. (Τ. Κουτράρου, 10/5).

Νέα,

ΟικονομικόςΤαχυδρόμος,8/5). Καθημερινή, Καθημε­

Κριαριάς Ε.: Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας. Τόμ. IB. (Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, 17/5).

Hegege Claude: Η πνοή της γλώσσας. (Σ. Μοσχονάς, 10/5).

Διατροφή Χαραμή Μ.: Κόκκορας κρασάτος. (Ν. Γ. Ξ.

Αθηνόραμα,

13/5).

δελτίο 36 -----Κλασική φιλολογία

Μ ελέιες

Καραβασίλης Γ. Κ.: Η γυναίκα των νερών στη λυρική ποίηση. (Β. Χατζηβασιλείου, 18/5).

Ανδρικόπουλος Γ.: Πατρινή λογοτεχνία (Α. Αντωνίου,

Ελευθεροτυπία,

Έλευσις,

2).

Π εριοδικές εκδόσεις Απαντα - Ανθολογίες Βασιλικός Β.: Λΰρα ελληνική. (Δ. Μαλακάση -Τσέκος). Ευαγγέλου Α.: Η δεύτερη μεταπολεμική ποιητική γενιά. Ανθο­ λογία. (Π. Μπουκάλας, 17/5). Σολωμός Δ.: Ποιήματα και πεζά. Επιμ. Σ. Αλεξίου. (Γ. Π. Σαββίδης, 17/5).

Καθημερινή, Νέα,

Π οίηση

Παρέμβαση, Διαβάζω, ερί­ γραμμα, ΠΠ ο­ Εξλόιτρικμά ησθηέ,ματα, μμα, ΕξόρμησηΠ ,ερίγραΠ ολιτικάΘέ­ μα τραα,, Ε λ ε ύ θ ε ρ η Ώ Π ο λ ιτ ικ ά Θ έ μ Διαβάζω, ατα, ρίγραμμα, Πε­

Αδαλόγλου Κ.: Στο μεταίχμιο. (Θ. Μαρκόπουλος,

71). Βαγενάς Ν.: Βάρθαρες ωδές. (Κ. Πετράκου, 335). Γεωργακόπουλος Δ.: Χτες, σήμερα, αύριο (Ν. Ανώγης, 33-34) Γιαννόπουλος Α.: Μιλήματα με την Άνοιξη (Κ. Παραπάνος, 13/5). Δεπούντη Γ.: Η μοναξιά μου (Β. Γιάκος, 15/5) Δέφνερ Ο.: Ένα νυχτολούλουδο για τον Ορφέα (Ν. Ανώγης, 33-34) Κάρτερ Γ.: Ευδόμηση (Δ. Ζαδές, 8/5). Κεχαγιάς Π.: Ο δίκαιος χρόνος (Κ. Παπαπάνος, 13/5). Λαδιάς Η.: Χωρίς όνομα (Κ. ΒαλαΒάνης, 8/5). Πετρπάκης Γ.: Ραψωδίες (Κ Παπαπάνος, 6/5). Πιστικός Δ.: Ηλιοπαιδεία (Ε. Χωρεάνθη, 335). Χρισιόπουλος Θ.: Στον απόηχο του ονείρου (Ν. Ανώγης, 33-34)

Π εζογραφία

Έ Αλυεγυήσ,ις, Διαβάζω, ΝέαΕ ,λευθε­ ροτΑ υυπγία ή,,Επο­ χ , Αυγή, ήΑ υγή, Ελευθε­ ροτυπία,Αυγή,

Αντωνίου Α.: Γενέθλια ρωγμή (Κ. ΑκρίΒος, 2). Βαλτινός Θ.: Ορθοκωσιά (Σ. Παπασπύρου, 18/5). Γκρίτση - Μιλλιέξ Τ.: Το αλώνι της Εκάτης (X. Φίλη, Γουδέλης Τ.: Πρωινή επίσκεψη (Δ. Δασκαλόπουλος, Ζωγράφου Λ.: Η αγάπη άργησε μια μέρα (Ν. Ντόκας,

335).

10/5).

8/5). Καραγάτσης Μ.: Νεανικά διηγήματα (Τ· Μενδράκος, 8/5). Καστρινάκη Α.: Εκδρομές με φίλους (Μ. Θεοδοσοπούλου, 8/5). Νικολαίδου Μ.: Γυάλινα χρώματα (Ν. Κώτσιου, 18/5). Σουρούνης Α.: Ο χορός των ρόδων (X. Παπαγεωργίου, 15/5). ΕσκιΒέλ Λ.: Σαν νερό για ζεστή σοκολάτα (Ν. Ντόκας, 15/5). Κόπλανι Ν.: Ο πλανήτης του Σαμπουάν (Ν. Κώτσιου, 11/5). Μπράντμπερυ Ρ.: Ο θάνατος είναι μοναχική υπόθεση (Ν. Γ. Ξ.,

Αθηνόραμα,6/5).

Βήμα,

Ορθοδοξία. (I. Μ. Κονιδάρης, 15/5). Δάλλας Γ.: Η ποιητική του Α. ΚάλΒου (Β. ΧατζηΒασιλείου,

λευ­ θεροτυπία,Ε Ελευ­ θεροτυπία, ΕξόρμΈ ησλεηυ,σις, Πολιτικ άΘέμα­ ταΈ ,λευ11/5).

Θεστόκης Κ: Ιστορίες της Ινδικής λογοτεχνίας. (Ν. Ντόκας,

8/5). Κακούρου -Χρόνη Γ.: Ν. Καζαντζάκης - Ν. Βρεττάκος. (Π. ΚαραΒασίλης, 15/5). Πανσέληνου Ε: Λυρικές προσεγγίσεις. (Η. Λεφούσης, 1). Σταύρακας Π.: Κ. Βάρναλης. (Κ. Παπαπάνος, 6/5). Τζούλης Θ.: Ψυχανάλυση και λογοτεχνία. (Α. Αντωνίου, σις, 1).

Δ οκίμια ECO U.: Του Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις. (Ε. Αρανήσης, 11/5).

Ελευθεροτυπία,Καθη­ μερινή, Αντί,

ΛεΒι - Στρως Κ.: Ο μύθος του Λύγκα. (Δ. Κωστόπουλος,

10/5).

Ρασκόφ Ν.: Cyberia. (Α. Μπ.,

143/5).

Ιστορία Αθανασιάδης Γ.: Η πρώτη πράξη της Ελληνικής τραγωδίας. (Φ.Φ, 8/5). Κωστόπουλος Δ.: Βαλκάνια. (Δ. Παυλάκου, 8/5). Λασκαράτος I.: Κύλικες ζωής κατευνάστρια. (Ν. Νικολούδης, 17/5). Παπαδριανός I.: Ο Έλληνας απόδημος στις γιουγκοσλαβικές χώρες. 18ος-20ος αιώνας. (Α. Πρασσά, Έλευσις, 2). Σιάτρας Δ.: Οι αγοραπωλησίες ακινήτων στην Τουρκοκρατού­ μενη Ελλάδα. (Β. Γκόφας, Έλευσις, 1). Τσιρπανλής Ζ.: Η Ευρώπη και ο κόσμος. (Μ. Α. Αλεξιάδης, 15/5). Τόιυμπι Α.: Οι Έλληνες και οι κληρονομιές τους. (Κ Τσαούσης, 15/5).

Αυγή,Εποχή, Καθημερινή, μα, Έθνος,

Βή­

Μ αρτυρίες Καρατζένης Ν. Β.: Οι νομάδες κτηνοτρόφοι των Τζουμέρκων. (Ε. Δικήτας, 1).

Έλευσις,

Ιστορία Στεργίου Α.: Αρσινόη Β.: (Δ. Παπαστράιου,

Περίγραμμα,

33-4).

Ηλίας Βενέζης ικ ρ ό ς λ α ό ς ε ί ν α ι ο ι Έ λ λ η ν ε ς κ α ι ό λ ο μ ικ ρ ό τ ε ρ ο ς γ ίν ε τ α ι - σ χ ε δ ό ν σ ε ό λ α ... Σ α ν μ ό ν ο ε λ α φ ρ υ ν τ ι κ ό θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α έ χ ε ι τη μ α κ ρ ο ­ χ ρ ό ν ι α ο δ ύ ν η , τα β ά σ α ν α κ α ι π ά ν ω α π ’ ό λ α τ η ν ε θ ν ικ ή π ίκ ρ α . Γ ι ’ α υ τ ό , α ν ά μ ε σ α σ τ α π ιο α υ θ ε ν τ ικ ά ε λ λ η ν ι κ ά λ ο γ ο τ ε χ ν ι κ ά έ ρ γ α έ ν τ ο ν η έ χ ο υ ν π α ρ ο υ σ ί α ο ι ρ α ψ ω δ ίε ς τ η ς π ρ ο σ φ υ γ ιά ς κ α ι τ ο υ ξ ε ρ ι­ ζω μ ο ύ . Τ α έ ρ γ α α υ τ ά , ε κ φ ρ ά ζ ο ν τ α ς τη ν ε ο ε λ λ η ν ι κ ή μ ο ίρ α κ α θ ώ ς h κ α ι τις α ν τ ίσ τ ο ιχ ε ς σ ’ α υ τ ή ν ιδ ε ο λ ο γ ίε ς , β ρ ίσ κ ο ν τ α ι σ ε μ ια δ ια ρ κ ή - δ υ σ τ υ χ ισ μ έ ν η - ν ε ό τ η τ α : α ν σ ε κ ά π ο ι ο ν σ η μ ε ρ ιν ό ν έ ο α ν α γ ν ώ σ τ η τη ς « Α ιο λ ι κ ή ς Γ η ς » λ έ γ α μ ε π ω ς τ ο έ ρ γ ο α υ τ ό π ρ ω τ ο κ υ κ λ ο φ ό ρ η σ ε π ρ ιν α π ό μ ι σ ό ν α ιώ ν α , ε ί ν α ι π ο λ ύ π ιθ α ν ό ν α μ η γ ιν ό μ α σ τ α ν π ισ τ ε υ τ ο ί. Ε ξ ίσ ο υ , όμ ω ς , α π ίσ τ ε υ τ η φ α ίν ε τ α ι ν α ε ί ν α ι κ α ι η α γ ά π η π ο υ δ ε ί χ ν ο υ ν σ ’ α υ τ ό το β ι β λ ίο α ν α γ ν ώ σ τ ε ς δ ια φ ο ρ ε τ ικ ώ ν γ ε ν ε ώ ν . Α υ τ ό , β ε β α ίω ς , π ρ έ π ε ι ν α ο φ ε ί­ λ ε τ α ι σ τ ο γ ε γ ο ν ό ς π ω ς τ ο μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α α υ τ ό , π α ρ ά λ λ η λ α μ ε τη ν ε ο ε λ λ η ­ ν ικ ή μ ο ίρ α , ε κ φ ρ ά ζ ε ι κ α ι ο ρ ισ μ έ ν ε ς α ξ ίε ς κ α τ ’ ε ξ ο χ ή ν α ν θ ρ ώ π ιν ε ς κ α ι, φ υ σ ικ ά , δ ια χ ρ ο ν ικ έ ς : τ η ν π ίσ τ η σ τ η ν α ν θ ρ ώ π ιν η α ξ ία , τ η ν α γ ά π η σ τ ο ν ά ν θ ρ ω π ο , τ η ν ε γ κ α ρ τ έ ρ η σ η μ π ρ ο σ τ ά σ τ ο π ε π ρ ω μ έ ν ο , τη λ ύ τ ρ ω σ η α π ό τη σ τ υ γ ν ή λ ο γ ι κ ή , το π ρ ά ο κ α ι α π ο ν ή ρ ε υ τ ο π ά θ ο ς γ ια τ η ν ο μ ο ρ φ ιά κ α ι τη χ α ρ ά τ η ς ζω ή ς. Μ ε ό λ ο τ ο έ ρ γ ο τ ο υ ο Β ε ν έ ζ η ς γ ίν ε τ α ι ο ρ α ψ ω δ ό ς τη ς π ρ ο σ φ υ γ ιά ς κ α ι το υ ξ ε ρ ιζ ω μ ο ύ , α λ λ ά μ α ζ ί κ α ι τ η ς α ν θ ρ ω π ιά ς , τ η ς κ α ρ τ ε ρ ία ς κ α ι τ η ς π ί­ σ τη ς . Γ Γ α υ τ ό α π ο τ ε λ ε ί έ ν α π υ ρ ή ν α τ η ς σ ύ γ χ ρ ο ν η ς λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ή ς μ α ς π α ­ ρ ά δ ο σ η ς . Τ ο έ ρ γ ο τ ο υ , ό μ ω ς , ε κ τ ό ς α π ό τη δ ια χ ρ ο ν ικ ή η θ ικ ή α ξ ία του, δ ια θ έ τ ε ι κ α ι μ ια δ υ σ ο ίω ν η ε θ ν ι κ ή ε π ικ α ιρ ό τ η τ α , ε φ ό σ ο ν ο ι α ξ ίε ς τ ο υ Β ε ν έ ζ η τ ω ν δ ε κ α ε τ ιώ ν τ ο υ ’3 0 κ α ι ’4 0 φ α ίν ε τ α ι π ω ς α π ο τ ε λ ο ύ ν τ η ν κ α λ ύ τ ε ρ η δ υ ν α τ ή ε π ιλ ο γ ή τ ω ν Ε λ λ ή ν ω ν σ τ ο τ έ λ ο ς τ ο υ 2 0 ο ύ α ιώ ν α . Επιμέλεια αφιερώματος: ο Βαγγέλης Α θανασόπουλος Ευχαριστούμε θερμά την κόρη του συγγραφέα κυρία Άννα Βενέζη-Κοσμετάτου για την πολύτιμη, αγόγγυστη ι αποτελεσματική βοήθεια της στη συγκρότηση αυτού του αφιερώματος

38 αφιέρωμα Βαγγέλης Α θ ανα σ όπουλος

Χ ρονολόγιο Η λία Βενέζη (1904-1973) 1904 Μάρτιος: Γεννιέται στις Κυδωνιές (Αϊβαλί) της Μικρός Ασίας. Πατέρας του ήταν ο Μιχαήλ Δ. Μέλλος, κτηματίας, και μητέρα του η Βασιλική Γιαννακού Μπιμπέλα.

1914 Κατά τους διωγμούς του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ο πατέ­ ρας του με μια αδελφή του Βενέζη βρίσκονται αποκλεισμένοι στο εσωτερικό της Μικρός Ασίας, ενώ η μητέρα του με τα έξι από τα επτά παιδιά της καταφεύγει στη Μυτιλήνη, όπου μένει για πέντε χρόνια, έως το 1919. Ανάμεσά τους και ο Βενέζης που πα­ ρακολουθεί μαθήματα στο Γυμνάσιο Μυτιλήνης, με γυμνασιάρ­ χη τον φιλόσοφο Ιωάννη Ολύμπιο.

1919 Μετά την αποβίβαση των ελληνικών στρατευμάτων στη Μικρά Ασία επιστρέφουν στο Αϊβαλί, εκτός από ένα από τα παιδιά, την Άρτεμη της Αιολικής Γης, που πέθανε στη Μυτιλήνη από την τότε επιδημία της ισπανικής γρίππης.

1921 Αποφοιτά από το Γυμνάσιο Κυδωνιών και σχεδιάζει να σπουδά­ σει μηχανικός. Δημοσιεύονται τα πρώτα διηγήματά του στο πε­ ριοδικό Λόχος της Κωνσταντινούπολης.

1 Q 22

Σεπτέμβριος: Κατά τη Μικρασιατική καταστροφή ο Βενέζης πιάνεται αιχμάλωτος από τους Τούρκους και στέλνεται με τα τάγματα καταναγκαστικής εργασίας στο εσωτερικό της Μικρός

Το πατΡ,κ° σπιτι Του Βενέζη στην ενορία Αγίας Τριάδας των Κυδωνιών

αφιέρωμα Ασίας. Διηγείται ο ίδιος: «Εμένα με πήρανε οι Τούρκοι σκλάβο και με βάλανε στα εργατικά τάγματα. Εκεί έμεινα δεκατέσσερις μήνες, δουλεύοντας σε δρόμους, σε φορτηγά βαγόνια, σε τσιφλί­ κια, σε χτίσιμο σπιτιών και σ’ ένα σωρό άλλες σκληρές δουλειές, πολλές φορές κινδύνεψα τη ζωή μου και υπόφερα όσα σπάνια μπορεί να τύχουν σ’ ένα παιδί».

1923 Νοέμβριος: Από τους 3.000 αιχμαλώτους των Κυδωνιών επιστρέ­ φουν μόνο 23: ανάμεσα σ’ αυτούς και ο Βενέζης που έρχεται στη Μυτιλήνη όπου πλέον ζει η οικογένειά του.

1924 Φεβρουάριος: δημοσιεύεται σε μια πρώτη μορφή Το Νούμερο 31328 - αυτός ήταν ο αριθμός του στα εργατικά τάγματα της Ανατολής - στην εφημερίδα Καμπάνα που εκδίδει στη Μυτιλή­ νη ο Στράτης Μυριβήλης. Διορίζεται υπάλληλος της Διευθύνσεως Κτημάτων εξ Ανταλλαγής του Υπουργείου Γεωργίας στο Πλωμάρι της Λέσβου.

1925 Αρχίζει η έκδοση της τοπικής εφημερίδας Ταχυδρόμος με εκδό­ τες τον Μυριβήλη και τον Θείελπι Λευκία. Στην εφημερίδα αυτή ο Βενέζης διατηρεί μια τακτική στήλη που τιτλοφορείται «Νυχτολούλουδα» όπου υπέγραφε ως «Ο Ξενύχτης». Παράλλη­ λα συνεργάζεται με όλα τα Λεσβιακά φιλολογικά περιοδικά, όπως τα Λεσβιακά Φύλλα και Το Πρώτο των Φιλότεχνων.

1926 Διορίζεται υπάλληλος της Εθνικής Τραπέζης (Διαχείρισις Κτη­ μάτων Ανταλλαξίμων).

1927 Βραβεύεται από το περιοδικό Νέα Ε στία το διήγημά του «Ο θά­ νατος» που αποτελεί την πρώτη του εμφάνιση στα αθηναϊκά γράμματα. Την κριτική επιτροπή αποτελούσαν ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο Δημήτριος Καμπούρογλους, ο Σίμος Μενάρδος και ο Αλκής Θρύλος. Το διήγημα αυτό θα συμπεριληφθεί μετά δέκα τρία χρόνια στη συλλογή διηγημάτων του Άνεμοι.

1928 Εκδίδεται η πρώτη συλλογή διηγημάτων του, Ο Μανόλης Λέκας κι άλλα διηγήματα, στην Αθήνα. Η έκδοση απορροφήθηκε σχε­ δόν ολόκληρη στη Λέσβο, αλλά το βιβλίο έγινε γνωστό και εκτιμήθηκε θετικά από την κριτική στην Αθήνα: μεταξύ των άλ­ λων έγραψαν γι’ αυτό και ο Κλέων Παράσχος στην Ακρόπολη, ο Φώτος Πολίτης στο Ελεύθερον Βήμα και ο Φώτης Κόντογλου στα Ελληνικά Γράμματα.

39

40 αφιέρωμα------------------------------------------------1930 Μεταπηδά από την Εθνική Τράπεζα στην Τράπεζα Ελλάδος (Υποκατάστημα Μυτιλήνης).

1931 Εκδίδεται σε μορφή βιβλίου Το Νούμερο 31328 στη Μυτιλήνη καθιερώνοντας πια τον Βενέζη ως πεζογράφο.

1932 Μετατίθεται στο Κεντρικό Κατάστημα της Τράπεζας της Ελλά­ δος στην Αθήνα, όπου υπηρέτησε έως την εκλογή του ως ακαδη­ μαϊκού το 1957.

1938 Παντρεύεται τη Σταυρίτσα, το γένος Αντωνίου Μολυβιάτη, που και αυτή ήταν από το Αϊβαλΐ.

1939 Γεννιέται η κόρη τους Άννα, το μοναδικό τους παιδί. Το Δεκέμ­ βριο κυκλοφορεί το μυθιστόρημα Γαλήνη από τον εκδοτικό οίκο «Πυρσός».

1940 Η Γαλήνη τιμάται με το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας και με έπαινο της Ακαδημίας Αθηνών.

1941 Κυκλοφορεί η συλλογή διηγημάτων Αιγαίο που περιλαμβάνει και το διήγημα «Το λιος» από την προηγούμενη συλλογή Ο Μα­ νόλης Λέκας και άλλα διηγήματα.

1942 Δημοσιεύεται σε συνέχειες στη Νέα Εστία το πρώτο μέρος της Αιολικής Γης.

1943 27 Οκτωβρίου: συλλαμβάνεται από τα Γερμανικά SS μέσα στην Τράπεζα της Ελλάδος, κατά τη διάρκεια μιας εκδήλωσης του προσωπικού της Τράπεζας, αφιερωμένης στη μνήμη των νεκρών συναδέλφων τους στον πόλεμο της Αλβανίας. Απομονώνεται στο κελί των μελλοθανάτων του Block C των φυλακών Αβέρωφ. Μετά από είκοσι τρεις μέρες απελευθερώνεται χάρις στα διαβήματα του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού, αλλά και στις εκ­ κλήσεις του επιστημονικού και πνευματικού κόσμου, των οργα­ νώσεων και άλλων προσωπικοτήτων.

14 Δεκεμβρίου: κυκλοφορεί η Αιολική Γη από τις εκδόσεις «Άλφα» με την καλλιτεχνική εκδοτική επιμέλεια του Γιάννη Σκαζίκη, σε 3.500 κοινά αντίτυπα και 400 πολυτελείας. Η έκδοση

Ο Η.Β. και η γυναίκα του, Σταυρίτσα, το 1939, στο πρώτο τους σπίτι στην Αθήνα, όπου γράφτηκε η «Γαλήνη»

αφιέρωμα 41 αυτή εξαντλείται σε δύο εβδομάδες. Μάρτιος: κυκλοφορεί η δεύτερη έκδοση της Αιολικής Γης σε 5.000 αντίτυπα με πρόλογο του Αγγέλου Σικελιανού. Την ίδια χρονιά κυκλοφορεί η συλλογή διηγημάτων Άνεμοι που εκτός από το «Θάνατο» περιελάμβανε και δύο διηγήματα από τη συλλογή Ο Μανόλης Λέκας και άλλα διηγήματα: «Μανόλης Λέκας» και «Στα Κιμιντένια».

1945 Το θεατρικό έργο του Block C, εμπνευσμένο από τη φυλάκισή του από τους Γερμανούς, ανεβαίνει από το Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία Πέλου Κατσέλη.

1946 Το Μπλοκ C κυκλοφορεί σε βιβλίο, καθώς και ένας τόμος διηγη­ μάτων Ώ ρα πολέμου. Μεταφράζεται στα γαλλικά Το Νούμερο 31328 (La Grande Pitie) από τις Editions du Pavois, και η Αιολι­ κή Γη (Terre Eolienne) από τον εκδοτικό οίκο Gallimard. Τη χρονιά αυτή αρχίζει η συνεργασία του ως τακτικού φιλολογικού συνεργάτη με την εφημερίδα Το Βήμα. Η συνεργασία αυτή θα συνεχιστεί χωρίς διακοπές έως το θάνατό του.

1947 Το Νούμερο 31328 κυκλοφορεί σε ιταλική μετάφραση στη Ρώμη (La Grande Pieta) και σε πορτογαλέζικη μετάφραση στη Λισαβώνα (A Grande Jornada).

1948 Κυκλοφορεί η σουηδική μετάφραση της Αιολικής Γης (Eolisk Jord), καθώς και ένας τόμος με διηγήματα με τον τίτλο Θεώνιχος και Μνησαρέτη σε γερμανική μετάφραση (Theonichos und Mnesarete).

1949 Κυκλοφορεί γερμανική μετάφραση της Αιολικής Γης (Aeolische Erde). Δεύτερη έκδοση αυτής της μετάφρασης θα κυκλοφορήσει το 1958. Περιοδεύει στις ΗΠΑ επί εξάμηνο περίπου, ως προσκε­ κλημένος του State Department, δίνοντας διαλέξεις και συνε­ ντεύξεις (υπήρξε ο πρώτος Ευρωπαίος συγγραφέας με τον οποίο εγκαινιάστηκε ο θεσμός αυτών των προσκλήσεων).

1950 Κυκλοφορεί το Φθινόπωρο στην Ιταλία (Οδοιπορικό), η Έ ξο­ δος (Χρονικό της Κατοχής), καθώς και η αγγλική μετάφραση της Αιολικής Γης (Aeolia) στο Λονδίνο από τις εκδόσεις Campion, με πρόλογο του Lawrence Durrell. Ας σημειωθεί πως ήταν το πρώτο νεοελληνικό μυθιστόρημα που εκδιδόταν στα αγ­ γλικά. Από το 1950 έως το 1952 υπηρετεί στο Εθνικό Θέατρο ώς Διευθύνων Σύμβουλος και ως Γενικός Γραμματέας του Διοι­ κητικού Συμβουλίου. Υπήρξε, επίσης, ιδρυτικό μέλος της Ομά­ δας των Δώδεκα.

23 Φεβρουάριου 1943: Ο Βενεζης στην κη­ δεία του Κωστή Παλαμά (πίσω και δεξιά από τον Σικελιανό)

42 αφιέρωμα--------------------------------------------------1951 Η Αιολική Γη σε ιταλική μετάφραση ( Terra d’Eolia).

1952 Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, το πρώτο από τα τρία ιστορικά έργα του, έκδοση του Αρχείου του Αρχιεπισκόπου. Εκπροσωπεί την Ελλάδα στην «Έκθεση του 20ού αιώνα» στο Παρίσι.

1953 Τρίτη έκδοση της Αιολικής Γης από τις εκδόσεις του Βιβλιοπω­ λείου της «Εστίας». Έ ω ς το θάνατο του συγγραφέα, το 1973, εί­ χαν κυκλοφορήσει εννέα εκδόσεις των 42.000 αντιτύπων.

1954 Οι νικημένοι, συλλογή διηγημάτων, και το ταξιδιωτικό χρονικό Αμερικάνικη Γη (Χρονικό ενός ταξιδιού απ’ τις ακτές του Ατλα­ ντικού ως τον Ειρηνικό και τον κόλπο του Μεξικού). Αρχίζει η συνεργασία του με το Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας (ΕΙΡ), που θα διαρκέσει έως το 1970, με την εβδομαδιαία εκπομπή «Σας μι­ λά ο φίλος σας, για τη ζωή, για την Ελλάδα, για τον άνθρωπο», η οποία υπήρξε δική του ιδέα.

1955 Χρονικόν της Τραπέζης της Ελλάδος (ιστορία της εικοσιπενταετίας της). Επίσης, δύο μεταφράσεις της Αιολικής Γης, γιουγκο­ σλαβική (Eolska Zemlja) και ολλανδική (Eolische Aarde).

1956 Κυκλοφορεί ο Ωκεανός, μυθιστόρημα, καθώς και δύο μεταφρά­ σεις της Εξόδου στη Γιουγκοσλαβία: μια σλοβενική (Beg) και μια σέρβική (Bekctbo).

1957 Εκλέγεται τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών σε ηλικία πε­ νήντα τριών ετών. Έ ω ς το θάνατό του ανέπτυξε μεγάλη δραστη­ ριότητα μέσα στο ίδρυμα αυτό, ως Γραμματεύς των Πρακτικών και μέλος της Διοικήσεώς του (1963-1968), και ως Πρόεδρος της Τάξεως των Γραμμάτων και Καλών Τεχνών. Κυκλοφορεί στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής σε μετάφραση η Αιολική Γη: Beyond the Aegean.

1958 Εκτός από τη δεύτερη έκδοση της γερμανικής μετάφρασης της Αιολικής Γης, κυκλοφορεί μεταφρασμένος στην ίδια γλώσσα τό­ μος με διηγήματα με τον τίτλο Die Boten der Versohnung. Συμμετέχει μαζί με τον Μυριβήλη, τον Τερζάκη και τον Καραγάτση στη συγγραφή του Μυθιστορήματος των Τεσσάρων που δη­ μοσιεύεται σε συνέχειες στην εφημερίδα Ακρόπολις. Αρχίζει συνεργασία με την κυριακάτικη Ακρόπολη.

αφιέρωμα 43

1959 Η Αιολική Γη σε νορβηγική έκδοση: Bac Egeerhavet.

1960 Η Αιολική Γη σε φινλανδική έκδοση: Aeolian Maa. Γίνεται Αντιπρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου της Λυρικής Σκη­ νής.

1962 Αργοναύτες (Χρονικά των Ελλήνων και ταξίδια).

1963 Η Γαλήνη σε γερμανική μετάφραση (Friede in Attischer). Χρη­ ματίζει Πρόεδρος του Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου στη Θεσσαλονίκη επί τρεις περιόδους: 1963-1966.

1964 Γίνεται Διοικητικός Διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου και Πρόε­ δρος της Καλλιτεχνικής του Επιτροπής έως το 1967.

1965 Εμμανουήλ Τσουδερός, το τρίτο ιστορικό βιβλίο βασισμένο στο αρχείο του Πρωθυπουργού της Μάχης της Κρήτης.

1966 Παράλληλα με την εκπομπή «Σας μιλά ο φίλος σας» αρχίζει μια νέα δεκαπενθήμερη εκπομπή στο Εθνικό Πρόγραμμα του ΕΙΡ με τίτλο «Πλοία και θάλασσα». Γίνεται Αντιπρόεδρος του Διοικη­

1960-63: Ο Βενέζης πρόεδρος επιτροπής κρίσεως ταινιών τον φεστιβάλ κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Αριστερά του κάθεται ο Στράτης Μυριβήλης, και δεξιά του ο Χριστόφορος Νύζερ. Στη δεύτερη σειρά από αριστερά: Αλ. Αλεξανδράκης, Ν. Κούνδουρος, Αλίκη Γεωργούλη, Μιχ. Κακογιάννης, Γιάννης Μαρής, Μάριος Πλωρίτης, Μάνος Κατράκης, Γρ. Μπιθικώτσης, Μίκης Θεοδωράκης και Ειρήνη Παππά

44 αφιέρωμα-------------------------------------------------τικού Συμβουλίου της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης έως το 1970. Από το 1963 έως την εκδήλωση της αρρώστιας του πραγ­ ματοποιεί ταξίδια σε πολλές χώρες στην Ευρώπη και στη Σοβιε­ τική Ένωση παρακολουθώντας συνέδρια λογοτεχνών. Κυκλο­ φορεί στην Πράγα η τσεχοσλοβάκικη μετάφραση της Αιολικής Γης (Aioliska Zeme).

'

u'0/ογ^ο

kx.&Xeh -3

1968 Τελειώνει το ησυχαστήριό του στην Εφταλού της Λέσβου, που βλέπει στην απέναντι μικρασιατική ακτή τη χαμένη του πατρίδα.

1969 Αρχιπέλαγος, (Διηγήματα και διηγήσεις ταξιδιών). Γερμανική μετάφραση του Νούμερου 31328 (Nummer 31328), καθώς και νέα έκδοση της γερμανικής μετάφρασης της Αιολικής Γης.

γ·» <2/701 f t

1970

>>

Id

1971 Γαλλική μετάφραση της Γαλήνης στην Ελβετία από τον οίκο Editions Nagel. Είναι βαριά άρρωστος και αποτραβιέται από την κοινωνική ζωή. Κάθε τόσο μπαίνει στο. νοσοκομείο, αλλά όποτε του το επιτρέπει η αρρώστια του, δουλεύει τα τελευταία του βι­ βλία.

1972 Κατά τα δύο τελευταία μαρτυρικά χρόνια της ζωής του ετοιμάζει τέσσερα βιβλία από τα οποία θα προλάβει να δημοσιεύσει τα τρία. Τα βιβλία αυτά απαρτίζονται από κείμενα που είχε ήδη δη­ μοσιεύσει σε εφημερίδες και περιοδικά: Περιηγήσεις (Στη Ρω­ σία, τη Δαλματία, την Ελβετία, την Αγγλία), και Εφταλού (Ιστο­ ρίες του Αιγαίου), συλλογή ποικίλης ύλης με μερικά έξοχα αφη­ γήματα.

1973 3 Αυγούστου: Ο Βενέζης πεθαίνει. Πριν από το θάνατό του κυκλοφόρησε το τρίτο από τα παραπάνω βιβλία: Στις ελληνικές θάλασσες (Μυθιστορία του Ιονίου και του Αιγαίου). Μετά το θάνατό του κυκλοφορεί το τέταρτο, Μικρασία, Χαίρε (Διήγησις συμβάντων), που βρέθηκε έτοιμο ανάμεσα στα χαρτιά του με τη σημείωση: «Για το τυπογραφείο». Σε αυτό το τελευταίο έργο του, όπως και στο πρώτο του, τον Μανόλη Λέκα, ο Βενέζης μιλά για τη χαμένη Μικρασιατική πατρίδα του. Σύμφωνα με τη θέλησή του ενταφιάζεται στο μικρό κοιμητήρι του Μόλυβου στη Λέσβο και, πάλι σύμφωνα με τη δική του θέληση, πάνω στον χωρίς όνο­ μα τάφο του είναι γραμμένη μόνο μια λέξη: ΓΑΛΗΝΗ.

AC

, 4 Αρχηγό (vrv

Ρουμανική μετάφραση της Αιολικής Γης (Pantimul Eoliei). Για μικρό χρονικό διάστημα κάνει μια νέα εκπομπή από το ραδιόφω­ νο. «Ξένοι περιηγητές στην Ελλάδα».

ΤΤΆ

*

\

a) Oi

<2-4) (X tbtfuj} a*

A· *VV* Him I» · ^ > <jc ^9 Qibuck t

Χειρόγραφο Η. Βενέζη

Cfri

αφιέρωμα 45

7

«Αιολική Γι » δημοσιεύτηκε το 1943, μ ετά από μια εκτεταμένη προδημοσίευση στη «Νέα Εστία», αλλά οι ιδεολογικές κατεργασίες, που οδήγησαν στην ολοκλήρωσή της, είχαν αρχίσει από το 1938, όταν μ ε την έξαρσ η του εθνικι­ σμού, που δημιουργούσε η προοπτική ενός νέ­ ου πολέμου, οι διανοούμενοι της εποχής ανακά­ Α λεξάνδρα λυπταν ξανά τον Μακρυγιάννη. Ήδη ένα χρόνο πριν, ο Σεφ έρης είχ ε ανα φ ερθεί στον Μακρυγιάννη, σε άρθρο του στα «Ν έα Γράμ­ μ α τ α »1, και τον Μ άρτιο του 1938, έτσι ώστε να συμπέσει μ ε την εθνική εορτή, τα «Νεοελληνικά Γοάμματα» άρχισαν να δημοσιεύουν σε συνέχειες τα «Απομνημονεύματα». Ο Βενέζης ανταποκρίθηκε στη δημοσίευση αυτή μ ε ένα γράμμα του προς τον δι­ ευθυντή των «Νεοελληνικών Γοαμμάτων», στο οποίο συνδέει τη δημοσίευση των «Απομνημονευμάτων» με μια ευρύτερη συζήτηση που αφορούσε τον «ελληνι­ κό» χαρακτήρα της τέχνης2.

Β

Θ αλάσση

Η Α ιο λ ικ ή Γη και το Ιδεολόγημα της “απλότητας” στον Ηλία Βενεζη Δεν ξέρω αν σύμπτωση ήταν να αναδημο­ σιεύονται στα τα απο­ σπάσματα από τα «Απομνημονεύματα» του Μακρυγιάννη τον ίδιο καιρό που από τις ίδιες στή­ λες γίνεται συστηματική προσπάθεια να εξετα­ στεί η ανταπόκριση που βρίσκει η Τέχνη μας στο ελληνικό κοινό και ο χαρακτήρας -ευρω­ παϊκός, ευρωπαΐζων ή ελληνικός, δηλαδή στη­ ριγμένος στην παράδοσή μας- που πρέπει να έχει αυτή η Τέχνη. Ό πω ς και να ’ναι κάτω από τον τίτλο των αναδημοσιεύσεων αυτών θα μπο­ ρούσε να μπει ένας υπότιτλος: “Μαθήματα αι­ σθητικά”. Γιατί ρωμαλεότερη από αυτά τα κείμε­ να, απολογία της απλότητος και της ανάγκης, που είναι ζωτική για την τέχνη να μην κατα­ πλήσσει, αλλά να συγκινεί, δεν θα μπορούσε να γίνει. Επειδή πολύ κακό κάνει, νομίζω, αυτόν τον καιρό, κυρίως η αντίληψη που έγινε της μό­ δας ότι ουσιαστική ένδειξη της προσωπικότητας που πρέπει να αποκαλύπτεται μέσον του έργου τέχνης είναι η έκπληξη που τούτο προκαλεί. Και όταν λένε έκπληξη δεν εννοούν καθόλου την αι­ σθητική χαρά που φέρνει η αποκάλυψη μιας μορφής ή η αδιάκοπη ανανέωση που γίνεται μέ­ σω της τέχνης, του κόσμου και των πραγμάτων, ή η απογύμνωσή τους σε νέα κι άγνωστα στοι­ χεία κρυμμένα από την επιφάνεια.

ΝεοελληνικάΓράμματα

Ο Βενέζης αρχίζει με ένα ορισμό του τί σημαί­ νει ελληνικός χαρακτήρας της τέχνης, τέχνη στη­ ριγμένη στην παράδοσή «μας», και κατόπιν περιγράφοντας τα Απομνημονεύματα ως «μαθήματα αισθητικά» είναι φανερό πως τους αποδίδει μια σημαντική θέση προτύπου μέσα στον ελληνικό λογοτεχνικό κανόνα. Εισάγει το κεντρικό του θέ­ μα, αυτό της «απλότητας» και καταδικάζει ως ψεύτικες «διαφορετικές τάσεις» στη συγγραφή μυθιστορημάτων. Η απλότητα, λέγει, συγκινεί και επιτυγχάνεται στον Μακρυγιάννη επειδή εκείνος: Μήτε σχήματα λόγου, μήτε εικόνες, μήτε μετα­ φορές, παραπομπές σε φυσικά φαινόμενα, άστρα ή άλλα εχρησιμοποίησε ο άνθρωπος. Αναφορά έκανε και διηγήθηκε το παραμύθι που είναι η ιστορία της Ελληνικής επανάστασης. Κι εκεί που άλλοι θα έκαναν μια πραγματεία, α υτ ό ς. (οδηγημένος από το ένστικτό του έκανε ένα έπος -μαζί με τον Ερωτόκριτο, το μεγαλύτερο γραπτό μνημείο του τόπου μας .

Στον Μακρυγιάννη, λοιπόν, ο Βενέζης δίνει θέ­ ση στα γράμματα ανάλογη με εκείνη του Ομήρου, γι’ αυτό χρησιμοποιεί τον όρο «έπος» όπως και για τον Ερωτόκριτο, το άλλο «έπος» του Νέου

46 αφιέρωμα---------------------------------Ελληνισμού το οποίο είχαν ανακαλύψει οι δημο­ τικιστές3. Χαρακτηρίζει επίσης το κείμενο του Μακρυγιάννη ως «γραπτό μνημείο», μεταφορά που παραπέμπει στον Φωριέλ, ο οποίος πρώτος χαρακτήρισε τα δημοτικά τραγούδια ως «μνημεία του πνεύματος» και στον Νικόλαο Πολίτη που τα χαρακτήρισε «μνημεία του λόγου». Χρησιμοποι­ ώντας αυτή τη μεταφορά ο Βενέζης αποδίδει στα Απομνημονεύματα θέση στον κανόνα της νεοελ­ ληνικής λογοτεχνίας ανάλογη με αυτήν την οποία κατέχουν τα δημοτικά τραγούδια για την ποίηση, θέση προτύπου, κειμένου αρχικού και βασικού4. Ο Μακρυγιάννης περιγράφεται ως «φυσικός» άνθρωπος, «φυσικός» καλλιτέχνης που οδηγείται από το ένστικτό του. Ό σον αφορά την απλότητα, ο Βενέζης την ορίζει ως έλλειψη μεταφορικότητας, η οποία είναι «φυσική» για τους «φυσικούς» ανθρώπους, οι οποίοι δεν θέλουν να καταπλήξουν τους αναγνώστες τους. Παρόλη την καταδίκη της μεταφορικότητας όμως η αξία των Απομνημονευ­ μάτων βρίσκεται στη μεταφορική τους λειτουρ­ γία, στη συμβολική αξία την οποία τους αποδίδει ο διανοούμενος αναγνώστης, ο ίδιος ο Βενέζης, ο οποίος στο δικό του, πλήρες μεταφορών, κείμενο ορίζει πως η πραγματική αξία του κειμένου του Μακρυγιάννη δεν βρίσκεται στο περιεχόμενο, στα γεγονότα τα οποία εξιστορεί, αλλά στη συμβολική τους διάσταση να εκπροσωπούν τη «μοίρα του κόσμου»: Μα ελάχιστοι είναι εκείνοι που ξέρουν από το προσωπικό γεγονός ή από τη μοίρα ενός ατόμου, να κάνουν ένα γεγονός ανθρώπινο ή να πλησιά­ σουν τη μοίρα του κόσμου.

αξία, λοιπόν, δεν βρίσκεται στο «δοκουμέντο», όπως λέει ο ίδιος παρακάτω, αλλά στη δική του ανάγνωση των περιστατικών, τα οποία κατά το Βενέζη πάντοτε, έχουν γραφτεί από τον Μακρυγιάννη με μη μετα­ φορικό τρόπο, διαβάζονται όμως από τον διανοούμενο, κριτικό, αποτιμητή της αξίας τους, ως συμβολικά, απαρτίζουν ένα έπος, ένα πα­ ραμύθι κτλ. Η αξία του κειμένου του Μακρυγιάννη βρίσκεται:

Η

...και όταν ακόμα γράφει για τα δραματικότερα γεγονότα, στην ικανότητα να έχει γυμνή και κα­ θαρή αίσθηση των πραγμάτων και να την μετα­ δίδει γυμνή και καθαρή. ...Για να αποκτήσουμε εμπιστοσύνη στην απλό­ τητα ας μελετήσουμε τον Μακρυγιάννη. Ίσω ς τότε μπορέσουμε να επιστρέφουμε σ ’ αυτήν από άλλο δρόμο από την εμπειρία, αφού ο δρόμος του ενστίκτου είναι κλειστός σε μας τους χαλα­ σμένους ανθρώπους.

Ξανατονίζει, λοιπόν, ο Βενέζης τη θέση του ότι απλότητα σημαίνει έλλειψη μεταφορικότητας και ότι ο Μακρυγιάννης μεταδίδει μια «γυμνή αλή­ θεια», αλλά εκφράζει αυτές τις θέσεις του καταφεύγοντας ο ίδιος σε ένα πλήθος μεταφορικών όρων. Ο Βενέζης αποδίδει στην έννοια του «φυ­ σικού» ανθρώπου μία θρησκευτική διάσταση, όταν ορίζει την κατάσταση της απλότητας ως κά­ τι το οποίο ο άνθρωπος κατείχε, αλλά έχασε και πρέπει να επιστρέφει σε αυτό. Επιπλέον, ο ίδιος ο Βενέζης και οι σύγχρονοί του είναι κατ’ αυτόν «χαλασμένοι» άνθρωποι. Ο Μακρυγιάννης ορίζε­ ται ως αδαμιαίος άνθρωπος, που ζει στον παρά­ δεισο πριν από την πτώση5. ια να συνοψίσουμε, λοιπόν, σε αυτό το κείμενο ο Βενέζης ορίζει πως ελληνική τέ­ χνη είναι εκείνη που στηρίζεται στην παρά­ δοσή «μας». Η παράδοση του γραπτού λό­ γου αρχίζει με τον Μακρυγιάννη, ο οποίος τοποθετείται σε μια εποχή αθωότητας πριν από την πτώση, που ξεκινά ίσως με τη μόρ­ φωση, λόγω του καρπού του δένδρου της γνώσεως. Ο Μακρυγιάννης είναι ο μόνος και ο πρώτος που μεταδίδει αλήθειες γυμνές, μη μεταφορικές, επειδή γράφει «απλά». Αυτό είναι το ιδεώδες στο οποίο σκόπευε ο Βε­ νέζης να φθάσει γράφοντας την Αιολική Γη, όπως μας πληροφορεί η κατάληξη του γράμματός του:

Γ

Ίσω ς τότε, (όταν ξανααποκτήσουμε εμπιστο­ σύνη στην απλότητα) όταν βεβαιωθούμε ότι δεν γίνονται μονάχα από μπερδεμένα και σκοτεινά και ακατανόητα πράγματα μεγάλα έργα, μπορέ­ σουμε, αφομοιώνοντας κάθε αφομοιώσιμη ευρω­ παϊκή επίδραση να επιστρέφουμε στον εαυτό μας, στην επική εποχή μας που περιμένει το συγγραφέα της και τον ποιητή της. Ίσω ς τότε δούμε πως ενώ π.χ. αναζητούμε απίθανες απο­ χρώσεις του υποσυνειδήτου, ένα βιβλικό γεγο­ νός, η έξοδος ενός εκατομμυρίου ανθρώπων από την γή τους σε έναν φωτεινό και ξένο τόπο, όπως ήταν η ανταλλαγή των πληθυσμών, ένα γεγονός που θα έπρεπε να είχε γίνει θρύλος, παραμύθι, έπος, μυθιστόρημα δεν μπόρεσε ακόμα να αγγί­ ξει την ευαισθησία παρά ενός μόνον συναδέλ­ φου της γενιάς μας, της αγαπητής μου κυρίας Τατιάνας Σταύρου.

Αυτά θα είναι και τα θέματα της Αιολικής Γης. Υπάρχει, λοιπόν, μία προσπάθεια να είναι η Αιολική Γη ένα μυθιστόρημα «ελληνικό», της παράδοσής «μας», και να αφορά όχι σκοτεινά και μη αφομοιώσιμα ξενόφερτα πράγματα, αλλά τέ­ τοια που να ταιριάζουν στον «φωτεινό» μας τόπο...

αφιέρωμα 47 Παρόλο πάντως που ο Βενέζης σε αυτό το γράμμα του προς τα Νεοελληνικά Γράμματα υπο­ στηρίζει πως τις αρετές αυτές του όφους τις ανα­ κάλυψε στον Μακρυγιάννη του οποίου τα Απο­ μνημονεύματα αποτέλεσαν «μαθήματα αισθητι­ κά», στην πράξη ήδη ένα χρόνο νωρίτερα είχε εκφράσει παρόμοιες απόψεις για εξοβελισμό της μεταφορικότητας σε μια συνέντευξή του στο ίδιο περιοδικό. Στη συνέντευξη αυτή είχε υποστηρίξει ότι ήθελε να «απογυμνώσει το κείμενό του από κάθε τι που μεταφέρει το βάρος στην απατηλή επιφάνεια»6· Ό τι οι απόψεις του αυτές προϋπήρχαν, χωρίς όμως τη σύνδεση με τον Μακρυγιάννη, φαίνεται και από ένα πολύ παλιότερο κριτικό κείμενό του για το βιβλίο του Στρατή Δούκα, Ιστορία ενός Αιχμαλώτου7. Οι σελίδες του βιβλίου είναι οι καλύτερες που έχουν γραφεί τα τελευταία χρόνια στα ρωμέικα: (...) Ο Δούκας έχει καταργήσει εντελώς την παρομοίωση κι έκανε περίφημα.

Κατά τον Βενέζη του 1929, λοιπόν, μπορούσε ένας σύγχρονός του συγγραφέας να γράψει αγγί­ ζοντας την τελειότητα της απλότητας παρόλη την πτώση της ανθρωπότητας! Η ανακάλυψη του Μακρυγιάννη και η απόδοση σε αυτόν μόνον όλων αυτών των ιδιοτήτων δεν είχε τότε ακόμα συντελεστεί. Γι’ αυτό και θεωρείται εφικτή η κατασκευή αυτού που ονομάζεται λαϊκό ύφος και που συνίσταται βεβαίως σε περισσότερα πράγματα και όχι μόνο στην έλλειψη παρομοιώσεων ή μεταφορών που κάλλιστα μπορούν να υπάρχουν και που υπάρχουν άλλωστε και στον Μακρυγιάννη. Βενέζης δεν δίνει στο θέμα αυτό εθνικιστι­ κή διάσταση το 1929. Ο ίδιος ο Στρατής Δούκας όμως έδινε, αν και δεν ξέρουμε πό­ τε ακριβώς έκανε τη σύνδεση μεταξύ της απλότητας και της ελληνικότητας. Σε μιά συνέντευξή του αναφορικά με το ίδιο βι­ βλίο δηλώνει: Το δυσκολότερο στην τέχνη είναι η φυσικότητα κι η φυσικότητα είναι το κυριώτερο ίσως χαρακτηριστικό της Ελληνικής τέχνης8·

Αναγνωρίζεται πάντως στη φράση αυτή του Δούκα πως η «φυσικότητα» αποτελεί συγκεκριμέ­ νη και δύσκολη τεχνική και όχι ενστικτώδη έκ­ φραση ή ιδιότητα των φυσικών ανθρώπων. Ο Σεφέρης στο άρθρο του, που άνοιξε τη συζήτηση για τον Μακρυγιάννη το 1937, στα Νέα Γράμματα, εί­ χε πει κάτι το ανάλογο: ...είναι όμως κακή τέχνη· το τεχνητό που μας δίνει την εντύπωση του τεχνητού9·

Ο Η.Β. σε ηλικία 17 ετών στο Αϊβαλί

Ο σκοπός λοιπόν είναι η κατασκευή ή μίμηση αυτού που εθεωρείτο «φυσικό» χωρίς όμως η ύπαρξη της συγκεκριμένης τεχνικής να γίνεται αντιληπτή από τον αναγνώστη, ώστε να μη θεω­ ρηθεί ως μία ακόμα προσπάθεια κατασκευής ύφους, αλλά με την ταύτιση με την ελληνικότητα το ύφος αυτό να θεωρηθεί ως το μόνο νόμιμο. Η διαφορά βρίσκεται στην απόδοση ή όχι της τεχνικής αυτής στον Μακρυγιάννη. Ό ταν αποδί­ δει κανείς το απλό ύφος στον Μακρυγιάννη, που είναι ως άνθρωπος «φυσικός», «ενστικτώδης» και «ελληνικός», τότε το ύφος δεν βασίζεται σε συ­ γκεκριμένη τεχνική, είναι το «φυσικό», πράγμα που θυμίζει εκείνο το ανέκδοτο που αποδίδεται στον βασιλέα της Πρωσίας Φρειδερίκο. Πήρε αρ­ κετά βρέφη από το βρεφοκομείο και τα εγκατέστησε στο παλάτι, όπου έβαλε να τα περιποιού­ νται χωρίς να τους μιλάνε, για να διαπιστώσει ποιά είναι η φυσική γλώσσα της ανθρωπότητας. Όταν το ύφος αποδίδεται σε συγκεκριμένο συγ­

48 αφιέρωμα----------------------------------γραφέα ή σχολή, για παράδειγμα σε μια ομάδα πεζογράφων από τη Μυτιλήνη, στην οποία ανήκουν και ο Βενέζης και ο Στρατής Δούκας και ο Μυριβήλης, τότε το τεχνικό μέρος αποκαλύπτεται. Γ Ί ο επιθυμητό ύφος το γνώριζε ο Βενέζης από το 1929, αλλά τότε ακόμα οι συνέπειες της εθνικιστικής έξαρσης ήσαν νωπές, και είχαν οδηγήσει στη μικρασιατική καταστροφή. Η ανακάλυψη του Μακρυγιάννη οδηγεί σε μια επιστροφή στις «ρίζες», η οποία αν δεν πα■ > ραπέμπει στον μεγαλοϊδεατισμό του παρελ­ θόντος, πάντως επιβάλλει μια νέα περιχαράκωση και επανατοποθέτηση της έννοιας του ελληνι­ σμού. Στο πλαίσιο αυτού του προσδιορισμού ο Μακρυγιάννης βρέθηκε να είναι το μέτρο και ο κανόνας για την κάθαρση από ένα μυθικό, προπα­ τορικό αμάρτημα του Ελληνισμού. Ο καθένας, λογοτέχνης ή μη, εκαλείτο να αναμετρηθεί με γνώ­ μονα τον Μακρυγιάννη είτε όσον αφορά τον πα­ τριωτισμό του είτε σε θέματα γλωσσικά ή ύφους. Δίδασκε, λοιπόν, ο Σεφέρης10 τούς εξόριστους Έλληνες, ώστε να μάθουν γιατί πολεμούσαν: Α ν όμως το γλωσσικό ζήτημα τελείωσε, δεν πρέπει να ξεχνούμε πως κανένας συγγραφέας δεν μπορεί να σταθεί αν δεν είναι άρχοντας της γλώσσας· όχι των λεξικών ή του συντακτικού, αλλά αυτής της ζωντανής φύσης, που μεταγγίζει κάθε στιγμή που ανασαίνει η φυλή του. Και για να νοιώσουμε και να αφομοιώσουμε αυτή τη φύ­ ση θα πρέπει να αισθανθούμε και να ζήσουμε κείμενα σαν του Μακρυγιάννη, που είναι πι­ στεύω κείμενα καθαρτήρια.

Μεταφυσικό λεξιλόγιο χρησιμοποιεί εδώ ο Σε­ φέρης και θα μπορούσαμε να πούμε ότι εισάγει και το καθαρτήριο ως μεταβατικό στάδιο για τους «χαλασμένους» ανθρώπους που περιγράφει ο Βενέζης, πριν τους επιτραπεί να ανοίξουν την πόρτα του παραδείσου. Αυτήν την πόρτα ανοίγει ο Βενέζης στους ανα­ γνώστες του με την Αιολική Γη. Και με αυτήν την έννοια η Αιολική Γη δεν είναι μια φυγή όπως έχει χαρακτηριστεί αλλά μια συμβολή στη συζήτηση για τον επαναπροσδιορισμό της εθνικής ταυτότηας. Διότι εκεί υπάρχουν όλα: Οι «αδαμιαίοι» πρό­ γονοι, τα «βιβλικών» διαστάσεων γεγονότα, η επι­ δίωξη της κατάκτησης της «ελληνικότητας» μέσω της «απλότητας» και του «φυσικού» ύφους. Η επι­ δίωξη ήταν να γίνει η Αιολική Γη το καθαρτήριο έργο, που θα άνοιγε την πόρτα του Παραδείσου, που θα οδηγούσε τους αναγνώστες στα παιδικά χρόνια του Ελληνισμού, στον τόπο όπου γεννή­ θηκε η θεότητα της τέχνης, ο Διόνυσος, χώρο

στον οποίο ο άνθρωπος ζούσε σε αρμονία με τη φύση, στον οποίο ήταν «φυσικός». Στον χώρο στον οποίο θα συντελεστεί η σύγκρουση ανάμεσα στο απολλώνιο ελληνικό πνεύμα και το ανατολι­ κό διονυσιακό και η σύγκρουση αυτή θα γεννήσει μια τραγωδία, την καταστροφή του Ελληνισμού της Μικράς Ασίας, αλλά και ένα «ελληνικό» έργο τέχνης, το μυθιστόρημα. Η Αιολική Γη είναι ο λο­ γοτεχνικός τόπος στον οποίο το «επικό» θέμα της μετανάστευσης θα μυθοποιηθεί καθώς ο Βενέζης θα το επανακατεργαστεί σε επαναλαμβανόμενες παραλλαγές στα «παραμύθια» της καρυδιάς, των λύκων, των χελιών, της σταγόνας του νερού, του μετάλλου από το οποίο γίνονται οι σφαίρες, και τελικά των προσφύγων που προχωρούν πίσω από το λείψανό του μικρού τους αγίου. Έ τσι όλα αυτά θα γίνουν συμβολικά της ανθρώπινης κατάστα­ σης πέρα από προσωπικά βιώματα. Βενέζης τονίζει το θέμα των παραλλαγών χρησιμοποιώντας μουσικό λεξιλόγιο για να ορίσει τα διάφορα μέρη του μυθιστορή­ ματος. Η τεχνική αυτή πάντως παραπέμπει και στο δημοτικό τραγούδι, διότι κατά τη θεωρία της εποχής είναι αποτέλεσμα επα­ νάληψης και εισαγωγής μικρών παραλλα­ γών, που οδηγεί στο τελικό δουλεμένο αποτέλε­ σμα. Άρα η μέθοδος του Βενέζη κινείται μέσα στο πλαίσιο της «απλότητας». Η Μακρυγιαννική φω­ νή της αθωότητας ακούγεται μέσω της φωνής του γέροντα αφηγητή που ξαναγυρίζει στην παιδική του ηλικία και αφήνει να ακουστεί το παιδί που ήταν κάποΐε. Τα πάντα συμβαίνουν σε ένα γαλάζιο υποστατικό, όχι τσιφλίκι, που θα είχε και πολιτική σημασία, κατά τη διάρκεια ενός αιώνιου καλοκαι­ ριού, όταν ο νεαρός ήρωας θα συνειδητοποιήσει την «υπόσταση» των πραγμάτων. Έ να υποστατι­ κό οχυρό, περιτριγυρισμένο από αλλόθρησκους εχθρούς και προστατευμένο από χριστιανικό στρατό ατάκτων που έκαναν και κοτραμπάντο. Μέσα στο υποστατικό κυριαρχεί η αβραμική προ­ γονική μορφή του παππού, άνθρωπος μυθικών διαστάσεων, που με τη γυναίκα του Ουρανία, φτιάχνει το αρχικό ζευγάρι από το οποίο έγινε ο κόσμος. Ο παππούς είναι φυσικά αγράμματος, έχει όμως μια σοφία ανάλογη με αυτήν του Μακρυγιάννη και είναι «φυσικός» και δεμένος με τη γη του. Οραματίζεται το μέλλον σαν γέρων Τει­ ρεσίας, κοιτάζοντας την ωμοπλάτη του αρνιού11. Ο κόσμος, η γύρω φύση, είναι παραδεισένια, πριν από την πτώση και χαρακτηρίζεται από μια συμπάθεια προς τον άνθρωπο, χαρακτηριστικό

0

-----------------------------------αφιέρωμα 49 που κατά τον Στίλπωνα Κυριακίδη, υπάρχει και στο δημοτικό τραγούδι12. Όταν ο Πέτρος πληγώ­ νεται, καθώς προσπαθεί να φτάσει τα μικρά του αετού, τις σταγόνες του αίματός του παίρνουν η μέλισσα και ο τσαλαπετεινός και τις πάνε στον ήλιο. Ό ταν η Άρτεμη καταλαβαίνει πόσο σκοτει­ νά είναι τα αισθήματά της για τον κυνηγό, ακο­ λουθεί η αφήγηση για το σκοτεινό ερωτικό ταξίδι των χελιών και όταν πεθαίνει ο κυνηγός, η φύση ολόκληρη φρίττει. Όταν το έγκλημα έχει συντελεστεί, φθάνει και η πτώση και η συμπαθητική μα­ γεία δεν λειτουργεί πια. Η Άρτεμη αντιλαμβάνε­ ται τελικά πως το κοκαλάκι της σταυρωμένης νυχτερίδας δεν αποτελεί πια εγγύηση για την αγά­ πη του κόσμου. Ο κόσμος έχει μεταβληθεί. Ο θά­ νατος του κυνηγού, για το μυθιστόρημα, ο πρώτος θάνατος που σημειώνει την έναρξη του Α ' παγκο­ σμίου πολέμου, είναι το αμάρτημα που δηλώνει την πτώση. Ο παππούς δεν μπορεί πια να δει το μέλλον, δεν καταλαβαίνει τον κόσμο και η αγραμ­ ματοσύνη του γίνεται για πρώτη φορά βάρος. Ο παραδεισένιος κόσμος του ελληνισμού της Μικράς Ασίας χάθηκε λόγω του νεότερου προπα­ τορικού αμαρτήματος, του πολέμου. Η Αιολική Γη γράφτηκε κατά τη διάρκεια ενός άλλου πολέ­ μου και πιθανόν ο Βενέζης να θεωρούσε ότι αυτές οι αξίες που απέδιδε στον Μακρυγιάννη ήταν δυνατόν να διασωθούν. Το μυθιστόρημα πάντως

Σημειώσεις 1. Γιώργου Σεφέρη, «Η Ελληνική Γλώσσα», Δοκιμές, Ίκαρος 1974, Α' τόμος. Πρωτοδημοσιεΰτηκε στα Νέα Γράμματα, Μάρτιος 1937.

2. Ηλία Βενέζη, Έ να γράμμα για τον Μακρυγιάννη, Νεοελλη­ νικά Γράμματα, 14 Μαΐου 1938, σ. 5.

3. Σήμερα δεν νομίζω πως θα χρησιμοποιούσαμε τον όρο «έ­ πος» πια. Μάλλον τον όρο «μυθιστορία» που χρησιμοποιεί­ ται και για τα μεσαιωνικά ποιητικά μυθιστορήματα. Ο όρος «έπος» στον Βενέζη έχει χαρακτήρα αποτίμησης παρά περιγραφής, αφού πρόκειται και για πεζό κείμενο, και εντάσ­ σεται στην προσπάθεια να ανακαλυφθούν βασικά Νεοελλη­ νικά κείμενα και να θεωρηθούν το ίδιο σημαντικά όσο και αντίστοιχα αρχαία. Κατά την ίδια μέθοδο ο Νικόλαος Πολί­ της χαρακτηρίζει ως «Έπος του Νέου Ελληνισμού» τη μυθι­ στορία του Διγενή Ακρίτα.

4. Αντίστοιχες θέσεις είχε εκφράσει και ο Σεφέρης στην “Ελλη­ νική Γλώσσα” και θα τις επαναλάβει αργότερα στη διάλεξή του για τον Μακρυγιάννη που έγινε στην Αφρική.

5. Ανάλογες θέσεις για τον Μακρυγιάννη θα εκφράσει αργότε­ ρα και ο Γιώργος Θεοτοκάς σε σχετικό άρθρο του στη «Νέα Εστία», στο οποίο ο εθνικιστικός ιδεαλισμός της δευτεροα­ νακάλυψης του Μακρυγιάννη από τους διανοούμενους της εποχής γίνεται σαφέστερος. Ο συγγραφέας αυτός (...) είναι ένας εθνικός αντιπρόσωπος, ένας δυνατός φορέας Ελληνισμού και, από την άποψη αυτή,

κατά τη διάρκεια της Κατοχής φαίνεται να λει­ τουργούσε παρηγορητικά. Σε ένα άρθρο του στο αφιερωματικό τεύχος των Αιολικών Γραμμάτων, ο Α. Κατακουζινός περιγράφει τα αισθήματά του διαβάζοντας την Αιολική Γη κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

σας

«Τελειώνοντας θα μου επιτρέψετε να μιλήσω για ένα προσωπικό μου βίωμα, που όπως πιστεύω κατά κάποιον τρόπο θα είναι και δικό σας. Ή ταν ένα καταθλιπτικό βράδυ της Κατο­ χής. Μαύρα σύννεφα πλάκωναν την ψυχή μας δίχως άνοιγμα, δίχως φως. Παντού απόγνωση και θρήνος. Η ζωή μας ήταν αβάσταχτη. Α νί­ σχυροι ν ’ αντιμετωπίσουμε την βαρβαρότητα, και την βία, ανήμποροι για οτιδήποτε, νοιώ­ θουμε εκείνη την ώρα, να λυγίζουμε κάτω από το βάρος της συμφοράς. Για να αντιδράσουμε, και για να κάνουμε κάτι, ανοίξαμε την του Βενέζη που μόλις τότε είχε κυκλοφορήσει (...)

ΑιολικήΓη

Η μαγεία του βιβλίου μας συνεπήρε και μας πήγε στα ολόδροσα λειβάδια της Ανατολής. (...) Συλλογιόμαστε τη θαυμαστή, την ακατάλυτη δύ­ ναμη της φυλής μας. Τότε εκεί μες στο σκοτάδι της κάμαρας, πρόβαλε ξάφνου ένα φέγγος, κάτι σαν χάραμα, ένα σχήμα, μια λευκή οπτασία. Ή ταν το καμήλι με το άσπρο κεφάλι. Το καμήλι της η χαμένη μας ελπίδα. Ξαναβρίσκαμε την χαμένη μας ελπίδα»13.

Αιολικής Γης,

ένας Πρόγονος, προς τον οποίο είναι φυσικό να στρεφόμα­ στε όταν νιώθουμε την ανάγκη να συνειδητοποιήσουμε καλύ­ τερα και να τονώσουμε τον εαυτό μας, να επικοινωνήσουμε ξανά με τις βαθειές πηγές της εθνικής μας ζωής. Γιώργου θεοτοκά, Ο Στρατηγός Μακρυγιάννης, Νέα Εστία, Οκτώβριος 1941, αρ. τ. 352, σ. 721.

6. Συνέντευξη του Ηλία Βενέζη στα Νεοελληνικά Γράμματα, 9 Οκτωβρίου 1937, σ. 14.

7. Κριτική του Ηλία Βενέζη για την Ιστορία ενός αιχμαλώτου του Στρατή Δούκα που πρωτοδημοσιεύτηκε στον Ταχυδρόμο Μυτιλήνης τεύχος Ιουνίου 1929 και αναδημοσιεύεται στο αφιερωματικό τεύχος των Αιολικών Γραμμάτων, τ. 2,1972, σ.

543.

8. Αναδημοσίευση παλιότερης συνέντευξης του Στρατή Δούκα από τα Αιολικά Γράμματα χωρίς να δίδονται στοιχεία για τον αρχικό χρόνο στον οποίο εδόθη, ενθ. α.

9. Σεφέρης ενθ. α. σ. 67.

10. Σεφέρης. Ένας Έλληνας ο Μακρυγιάννης, ενθ. α., σ. 259.

11. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν κοίταζαν την ωμοπλάτη αλλά τα εντόσθια του ωμού ζώου για πληροφορίες για το μέλλον, αλ­ λά οι λαογράφοι αντιπαρέρχονται την ασήμαντη αυτή δια­ φορά.

12. Στίλπωνος Κυριακίδη, Η Φυσιολατρία εις τα Δημοτικά τρα­ γούδια, Πρώτη δημοσίευση 1926, αναδημοσιεύεται στο Στίλπων Κυριακίδης. Συναγωγή μελετών, εκδοτική φροντί­ δα Αλκής Κυριακίδου-Νέστορος, Ερμής, 1978, σ. 129.

13. Α. Κατακουζινού, Μια βραδιά αφιερωμένη στον Ηλία Βενέ­ ζη, Αιολικά Γράμματα, ενθ. α, σ. 477.

50 αφιέρωμα

Άποψη των Κυδωνιών

Ε λένη Χ ω ρεάνθη

Το κυνηγητό του πάθους ή η συμφωνία κεί που ακουμπά το Αιγαΐον άπλωμα του μπλάβου πόντου στη στεριά της Μικράς Ασίας, απέναντι από τη Λέσβο, βρίσκεται η Αιολίδα, γη ελληνική από αρχαιοτάτων χρόνων. Σ’ αυτή τη γη και, πιο συγκεκριμέ­ να, στα Κιμιντένια, ορεινή περιοχή της αιο­ λικής ενδοχώρας, αναφέρεται η «Αιολική γη» του Ηλία Βενέζη· αλλά και στους ανθρώπους της. Το έργο δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 1943, το Δεκέμβριο (και τον Ιανουάριο του 1944, ένα μήνα μετά, κυκλοφόρησε η δεύτερη έκδοση)- σε εποχή που η πατρίδα μας βρισκόταν στο έλεος των δυνάμεων του σκότους, που έφερε το διχασμό και τον εμφύλιο με επακόλουθο την ερήμωση, την προσφυγιά των ανθρώπων της υπαίθρου μέσα στον ίδιο τους τον τόπο και τον εκπατρισμό πολ­ λών χιλιάδων Ελλήνων στις χώρες του ανατολι­ κού συνασπισμού, αποδεκατίζοντας τον πλη­ θυσμό της Β. Ελλάδας. Και δεν είναι τυχαίο. Ο συγγραφέας ζώντας το πρόσφατο δράμα του Ελληνισμού, ξαναγυρίζει στις παιδικές μνήμες και ξαναζωντανεύει τις μέ­ ρες εκείνες, και τα έργα των καθημερινών ανθρώ­

Ε

πων, πριν από τον πρώτο ξεριζωμό του Ελληνι­ σμού, από τα πάτρια χώματα. Περιγράφει τη ζωή των ανθρώπων εκείνης της εποχής ως το διωγμό του 1914, όπως τη γνώρισαν τα εγγόνια του Γιαννακού Μπιμπέλα, και περισσότερο ο Πετράκης, το μοναδικό αγόρι ανάμεσα σε τέσσερις αδερφές, το τελευταίο καλοκαίρι κοντά στον παππού Μπιμπέλα, τη γιαγιά και τη μητέρα, η οποία δεν έχει σημαντικό ρόλο στην ιστορία. Όπως επίσης πουθενά δεν αναφέρεται ο πατέρας των παιδιών, ο αρσενικός κρίκος ανάμεσα στη γενιά που φεύγει -παππούς, γιαγιά- και στη γενιά που έρχεται -τα παιδιά. Κι αυτό δεν συμβαίνει μόνο στην οικογέ­ νεια του Γιαννακού Μπιμπέλα, αλλά και στην άλ­ λη οικογένεια του Βηλαρά, του γείτονα. Ο γιος του, σπουδαγμένος έξω στήν Ευρώπη, έφερε από κει την Ντόρις, μια παράξενη γυναίκα, με αίμα ελ­ ληνικό στις φλέβες της -από μητέρα Μυκονιάτισσα- που φοράει πέτσινα, ανδρικά ρούχα, καβαλικεύει άλογα και χάνεται στα δασωμένα βουνά κυνηγώντας αγρίμια με τον κυνηγό, που έχει στους ώμους κίτρινα άστρα. Ο άντρας της λείπει πάντα. Ζει εκεί, τυλιγμένη μέσα σ’ ένα αξεδιάλυτο ως το τέλος μυστήριο, αναστατώνοντας την ει­

----------------------------------- αφιέρωμα 51 δυλλιακή ζωή των ανθρώπων και των παιδιών. Η «Αιολική γη» είναι γη ευλογημένη από το Θεό και τον κόπο των ανθρώπων. Μεγάλα, δασω­ μένα βουνά και ορμητικά, αλμυρά ποτάμια, αγρί­ μια και ζώα αγαθά είναι το φυσικό περιεχόμενό της. Κι οι άνθρωποι, απλοί και σκληροί, αθώοι και ανυπόταχτοι σαν τα θεριά, ξέρουν τη γλώσσα της γης και της φύσης· γλώσσα ελληνίδα, αρθρω­ μένη πάνω στους αιώνιους ρυθμούς της αγέρα­ στης και άτρωτης ελληνικής φυλής, που αντέχει και είναι πάντα όρθια, σ’ όλες τις μπόρες για να αντιστέκεται ηρωικά πάνω στη φλούδα της γης... Η ζωή τους είναι άρρηκτα δεμένη με τη φύση και τα στοιχειά της. Μια ζωή γεμάτη αγώνες για επι­ βίωση και αγωνία, γεμάτη κινδύνους και μυ­ στήριο, μια ζωή, που στα μάτια μας παίρνει δια­ στάσεις παραμυθιού και περιεχόμενο θρύλου. Αγαπούν με πάθος το καθετί: το χώμα, τα νερά, τα δέντρα, τα φυτά και τα ζώα. Είναι φιλιωμένοι με τον κόσμο που τους περιβάλλει. Μια σχέση πρω­ τόγονου αισθησιασμού τους ενώνει με τα ζωοποιά

του ένα μαύρο σακουλάκι, το πουγγί με τις λίρες που του είχε στείλει ο παππούς. Δος το στην κυρά σου (λέει σε μια δούλα). Πές της πως της το στέλ­ νει ο Λαζός για την προίκα της κόρης της», (σ.

34). Όλα, άνθρωποι και φυσικός ι^σμος βρίσκο­ νται σε σχέση αμοιβαίας εξάρτησης. Η ζωή του ενός κρέμεται από τη ζωή του άλλου. Οι άνθρω­ ποι συμμετέχουν στη γενναιοδωρία και στις συμφορές της φύσης. Σέβονται και αγαπούν τη φύση. Κι όταν εκείνη αγριεύει, οι άνθρωποι έχουν την υπομονή να περιμένουν να περάσει ο θυμός της ή βρίσκουν τον τρόπο και τα μέσα ν’ αντιμετωπίζουν και να μαλακώνουν την οργή της. Ξέρουν να διαλέγονται μαζί της, ζώντας μέσα στην ανυπόκριτη κι ανυπόταχτη αρμονία των πά­ ντων, μακριά από την πολύβουη, τη χρωματισμέ­ νη ζωή της πόλης με τη «διακοσμητική μαγεία του κόσμου, κοντά στη γη μαθαίνουν τη μυστική ζωή των δέντρων. Εκεί μαθαίνουν το βαθύ δεσμό τους με τον ήλιο, με το χώμα, με το νερό». (45)

της Χίμαιρας στην “Αιολική Γη” (διαστάσεις και προοπτικές του έργου)

στοιχεία: το χώμα και τη βροχή, αυτή του έρωτα και του πάθους. Με τη μυρωδιά της γης· με την ανάσα των πουλιών και τη μοναξιά των δέντρων. Ό λα έχουν ξεχωριστή θέση στην καρδιά και στη ζωή τους. Έ χουν ένα ακριβό όνομα το καθέ­ να. Κι η ύπαρξή τους είναι αναγκαία, είναι πολυ­ σήμαντη. Είναι αγαθά και πολυδύναμα, έχουν κά­ τι από την αγαθότητα και την παντοδυναμία του Δημιουργού. Γι’ αυτό έχουν ανάγκη από στοργή και προστασία. Ακόμα και τα άγρια και τα θηρία του δάσους: «Γιατί να πεινάνε τα τσακάλια; Γιατί να πεινά­ νε τα τσακάλια;» (39 σ.), αναρωτιούνται κλαίγοντας τα παιδιά. Ακόμα και για το ληστή υπάρχει χώρος και ψω­ μί στο σπιτικό του Γιαννακόύ Μπιμπέλα: «Καλωσορίσατε, είπε πάλι (ο παππούς στο Λαζό, το ληστή και τα παλικάρια του, που πήγαιναν να πάρουν τις πεντακόσιες λίρες που ζητούσαν) κι έβαλε πρώτος στο στόμα ψωμί. Ας φάμε ψωμί, λέει στο Λαζό» (σ. 32). Κι ο Λαζός ακούγοντας το κλάμα του νεογέννητου, ξύπνησε μέσα του η πρώτη του ευαισθησία: «Γιατί δεν μου το είπες αυτό, ουλάν; Γιατί δεν μου το είπες; Ούρλιαξε (...) Βγάζει απ’ το σελάχι

52 αφιέρωμα---------------------------------Από παιδιά ζουν τη μαγεία, αλλά και την αγρι­ ότητα της φύσης. Έρχονται αντιμέτωποι με το φαινόμενο της ζωής: τη γέννηση και το θάνατο. Εκεί όλα είναι απλά, φυσικά και αναγκαία. Δεν υπάρχουν μυστικά και διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στους ανθρώπους και στον κόσμο που τους περιβάλλει. Μεγαλώνουν και δυναμώνουν με τους θρύλους και τα παραμύθια της φυλής. Κι όλα είναι καλά καμωμένα: «Ο άνθρωπος να κάθεται καλά δεμένος εκεί που είναι. Τ’ άλλα είναι παλαβάδες.» Να μένει έξω από την «πολιτεία των τρελών» (76), αλάργα από την «πόλη του πάθους» κάτω από τον «αμαρ­ τωλό λόφο», μακριά από τους «παλαβούς δρό­ μους» (78), που διώχνουν μακριά τους ανθρώ­ πους. Για το Στέφανο, που φτιάχνει σαμάρια, «Ο κόσμος ωραία είναι καμωμένος κι ωραία τε­ λειώνει στο δέντρο με τα σιαρισμένα χρωματιστά κουρέλια, πλοίο μαζί και θάλασσα και ωκεανός, όλη η γη» (78). Θ’ αλλάξει όμως η ζωή του, όταν αρχίσει να διαβάζει. Θα μεθύσει τότε και θα κυνηγάει τους ήχους, ψάχνοντάς τη βίδα που θα κάμει το παλιό ρολόι «αεικίνητο». Θα τρέχει στο εξής «πίσω από τη Χίμαιρα», όπως «τρέχουνε όσοι ακούνε τη φω­ νή του πάθους» (96), οδεύοντας προς την Ιε­ ρουσαλήμ του ασίγαστου πάθους. Στο βάθος όλοι έχουνε κάποιο πάθος και τρέ­ χουνε, γυρεύοντας το απόλυτο: ο μπάρμπα Ιωσήφ από την άδεντρη Λήμνο μπολιάζει δέντρα, ημε­ ρεύοντας τη φύση, ξοδεύοντας το ανικανοποίητο ερωτικό του πάθος· το ίδιο και ο Αλής, ο καμηλιέ­ ρης από το φαράγγι των τσιτμήδων, ψάχνει το καμήλι με το άσπρο κεφάλι, το ξεχωριστό, το μονα­ δικό σ’ όλο τον κόσμο· το καμήλι που ήρθε για να αλλάξει τη ζωή του, να της δώσει προορισμό και νόημα: και το έχασε για το κέρδος κι έμεινε γυμνός και φτωχότερος μέσα του, χωρίς το καμή­ λι με το άσπρο κεφάλι, χωρίς το πάθος! Έ τσι είναι! Τα ωραία, τα σημαδιακά πράγμα­ τα, μια φορά παρουσιάζονται στη ζωή του ανθρώ­ που· ύστερα φεύγουν και μένει μόνο η ανάμνηση κι η νοσταλγία, κι ο πόνος ο αβάσταχτος της ψυχής. Και το κενό, που με τίποτα δεν αναπληρώ­ νεται. Κι ο άνθρωπος τρέχει πίσω από τους ήχους, κυνηγώντας το ακατόρθωτο, μαγεμένος από τη συμφωνία της Χίμαιρας. Ό πως και το μικρό κορί­ τσι, η Άρτεμη, στα όνειρά του μένει με τις «μνή­ μες του φόβου και του δισταγμού» (194), χωρίς να ξέρει «αν κερδίζεις ή χάνεις, όταν πολύ δίνεις, όταν πολύ ονειρεύεσαι» (198). Μέσα στον καθένα υπάρχει η αγωνία, το πάθος της αναζήτησης, σαν κάτι από ξαρχής, να τους

τραβάει προς το ανεξιχνίαστο, σαν κάτι που προ­ αναγγέλλει τη συμφωνία του τέλους, τον επικείμε­ νο ξεριζωμό, που για το συγγραφέα είναι τετελε­ σμένος, ανήκει στον παρωχημένο χρόνο μέσα του. Σαν κάτι μέσα τους να αιωρείται και να τους σπρώχνει προς ένα τέλος, που είναι πάντα πα­ ρόν... Ωστόσο, σ’ αυτή τη χαμένη -ίσως για πάνταγη της επαγγελίας, σ’ αυτόν τον απωλεσθένα πα­ ράδεισο του Ελληνισμού, «διά της φιλότητος και του νείκους τα πάντα γίγνεται», σύμφωνα και με τον Εφέσιο φιλόσοφο. Τα πάθη βρίσκονται σε έξαρση, πάθη πρωτόγονα, κρυφοί, απωθημένοι, δειλοί έρωτες, άγνωστα, σφοδρά, αξεδιάλυτα ως συγκεχυμένα αισθήματα, παιδικά, εφηβικά όνει­ ρα, ανέκφραστοι, ανολοκλήρωτοι, βουβοί, κρυφοί έρωτες, πόθοι... Εδώ που κυρίαρχο ρόλο παίζει η μαγική αντίληψη του κόσμου, όλα έχουν ψυχή... Εδώ υπάρχει ένα διαρκές δούναι και λαβείν ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Στο φίλο και τον εχθρό, το εδώ και το εκεί. Την Αιολική ενδοχώρα και τον παραπέρα κόσμο. Που εκφρά­ ζεται με διάφορους τρόπους/σχέσεις: φιλία ή έχθρα, εμπορική συναλλαγή, διαπροσωπικές και διανθρώπινες σχέσεις, με διασταυρώσεις οικογενειών/γάμους. Τα παιδιά που περνούν τα καλοκαίρια τους στα Κιμιντένια, ζουν την πιο συναρπαστική περιπέ­ τεια της ζωής τους, όντας τα ίδια πρωταγωνιστές στα καθημερινά δρώμενα, συνειδητοποιούν τον ανταγωνισμό για την επιβίωση και επικράτηση μόνο στο ανθρώπινο, όσο και στο φυσικό πεδίο. Βιώνουν τον αγώνα για επικράτηση και κυριαρ­ χία σ’ όλο το μεγαλείο και την επικινδυνότητά του. Γνωρίζουν τη μεγάλη φιλία και τα μεγάλα μί­ ση. Τι σημαίνει να κυνηγάς τους ήχους ή να δι­ ψάς για αίμα... Μαθαίνουν και ονειρεύονται, να βγαίνουν έξω από τα όρια του κλειστού χώρου. Κι είναι το όνειρο που θα τους απομείνει. Και μόνο στα όνειρά του θα μπορούν να ζουν τη μυστική ζωή με τον πρωτόγονο τρόπο στην αγκαλιά της φύσης. Μόνο στα όνειρά τους θα κουβαλούν τα Κιμιντένια, για την όποια αιωνιότητα, όπου ριζώ­ σουν σε μια μητριά πατρίδα... Ό ταν σημάνει το τέλος της «συμφωνίας» και προβάλει γυμνή η αλήθεια, που δεν είναι όνειρο γαλάζιο και θάλασσα πλατιά και δρόμοι απέρα­ ντοι, ονειρικοί που οδηγούν στη Νέα Ιερουσαλήμ των πόθων, αλλά ξεριζωμός και κυνηγητό και πέ­ ταγμα σε δρόμους άξενους πικρής προσφυγιάς σ’ ανεξιχνίαστους τόπους. Μια τραγική έξοδος προς το άγνωστο μελλούμενο δράμα του έκπτωτου Ελληνισμού...

------------------------------------αφιέρωμα 53 Ό ταν έπεσε η αυλαία κι όλα τα σήμαντρα σωπάσανε κι όλα τα όνειρα βουλιάξανε στον τρόμο κι η ποίηση και το μυστήριο, στα μέτρα του καθη­ μερινού ανθρώπου, η ισορροπημένη ζωή ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα, όλα ναυάγη­ σαν στο έλεος της άγριας νύχτας, που ακολούθη­ σε το διωγμό του 1914. Ό λα «ταξιδεύουν στο Αι­ γαίο» (...) Το κύμα τα κοιμίζει (...) Στην ξένη χώ­ ρα που πάνε πρόσφυγες (...) τι μέρες να είναι ν’ ανατείλουν» (288). Αλλά και πάλι δεν χάθηκαν οι ελπίδες για όσους μαγεύτηκαν από τους ήχους στο ατελεύτη­ το κυνηγητό του πάθους, όσοι «άκουγαν βαθιά, γαλήνια, πειστική τη φωνή του πάθους», δεν είναι μόνοι. Ό σ οι μέθυσαν από τη μαγική συμφωνία των ρυθμών του πάθους, δεν είναι ποτέ έρημοι. Υπάρχει πάντα γι’ αυτούς ένα μαγικό βουνό, τα Κιμιντένια των ονείρων, υπάρχει μια γη με κοκκι­ νόχωμα, όπου θα ριζώσουν ξανά οι βλαστοί του νέου κόσμου, υπάρχουν άστρα που λάμπουν ψη­ λά στον ουρανό των προσδοκιών, πουλιά που πετούν προς τις κορφές των ελπίδων, μια σπηλιά όπου φυλάγονται τα μαγικά οστά της νυχτερίδας, οι μνήμες κι οι αναμνήσεις. Υπάρχει μια μακρινή Ιερουσαλήμ, υπάρχει πάντα το πάθος, η αγάπη. Μέσα τους κουβαλούν το βιος της Ελληνικής οι­ κουμένης, σε μια φούχτα χώμα Ελληνικής γης, από τη Μικρά Ασία, από την Αιολίδα γη, και μια πυγολαμπίδα: το σπόρο της φυλής. Κι αυτό είναι το μήνυμα του συγγραφέα. Για να μη λείψει ποτέ το όνειρο κι η έγνοια για τη γη των προγόνων. Για να μη σταματήσει ποτέ το κυνηγητό του πάθους, για να μην τελειώσει πο­ τέ «η συμφωνία της αυγής», η συμφωνία της Χί­ μαιρας.

«Αιολική γη», έργο πολυσήμαντο και πολυδιάστατο με πολλές ιστορίες μέσα στην ιστορία/κορμό, εκτός από ανάγνω­ σμα τερπνό και συναρπαστικό, απλό, αδρό, με καθαρούς χαρακτήρες, και ολο­ κληρωμένους ήρωες, ένα έργο/ποίημα εί­ ναι και έργο οριακό με στοιχεία διαχρονικότητας. Οριακό για την εποχή που δη­ μοσιεύτηκε, αλλά και για την τωρινή πραγματικό­ τητα που ο ελληνισμός βάλλεται πανταχόθεν, που απειλείται η ακεραιότητα της χώρας μας, που διακυβεύονται τα συμφέροντά μας, που φανεροί και αφανείς εχθροί ζητούν την κεφαλή της Ελλάδας επί πίνακι, η «Αιολική γη» παίρνει τεράστιες δια­ στάσεις, και διαστάσεις οικουμενικές, αν λάβουμε

Η

υπόψη μας ότι η εποχή μας μπορεί να σεμνύνεται για τους πολέμους, τους ξεριζωμούς και τους προσφυγικούς πληθυσμούς σ’ όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. Σήμερα, αγωνιούμέ για τη ζωή του πλανήτη μας. Ο σημερινός άνθρωπος, αφού έχει καταστρέ­ ψει το περιβάλλον κι ό,τι τον συνδέει με το παρελ­ θόν, προσπαθεί να το διατηρήσει στα μουσεία κά­ θε λογής. Ό ,τι τον συνδέει με τη φύση είναι τα πάρκα, οι κήποι, τα μπαλκόνια, τα φυτά και τα ζώα «εσωτερικού χώρου». Είναι θορυβοποιός, αυτή την τέχνη ξέρει: να θορυβεί, δεν ξέρει τους μυστικούς ρυθμούς, της γης του, δεν ακούει τη σι­ γανή μουσική των φύλλων, δεν διαλέγεται με το περιβάλλον. Του λείπει αυτή η ιδιότυπη σχέση με τα πράγματα, μια σχέση αισθησιακή με το θαυμα­ στό κόσμο που μας περιβάλλει. Μένει στη «διακοσμητική» μαγεία του κόσμου. Αγνοεί τη μυστι­ κή ζωή των δέντρων. Έ τσ ι ένα ξανακοίταγμα της «Αιολικής γης», ίσως, θα του ξυπνούσε μέσα του τον απωθημένο κόσμο της τρυφερότητας και της ευαισθησίας· και θα τον βοηθούσε να ξαναβρεΐ και να ξαναζήσει απ’ την αρχή «την παιδική ηλικία του Μάγου». Το έργο προσφέρεται για πολλές αναγνώσεις.

χ ριπ ϊν .λ kviiiMsmn

Ηθελα νάμουνα "ψηλή" σ' έναν κόσμο που συνεχώς "κονταίνει"

54 αφιέρωμα Ο Η.Β. σε ηλικία 17 ετών, την εποχή που αρχίζει να γράφει με το ψευδώνυμο Leo Carampo

Β α γγέλης Α θ α να σ ό π ο υ λ ο ς

“Αχυρογράφημα” υποκειμενικής νοσταλγίας ή αριστουργηματικό μνημείο (Η υποδοχή

της Αιολικής Γης από την κριτική του 1944)

κυκλοφορία της Αιολικής Γης στις 14 Δεκεμβρίου 1943 επρόκειτο να αποτελέσει ένα σημαντικό λογοτεχνικό γεγονός στην πνευματική ζωή της κατεχόμενης Ελλάδας, επειδή το κοινό και η κριτική δέχτηκαν το μυθιστόρημα του Βενέζη ως ένα από τα κα­ λύτερα έργα των τελευταίων ετών. Η θερμή αυτή υποδοχή και η μεγάλη απήχηση είχαν αρχί­ σει αρκετούς μήνες πριν από την κυκλοφορία του βιβλίου, μια και το πρώτο μέρος του μυθιστορή­ ματος, ο «Κόσμος», είχε δημοσιευτεί σε συνέχειες στη Νέα Εστία το 1942. Αυτή, ωστόσο, η τόσο γρήγορη και σχεδόν ομόφωνη αποδοχή προκάλεσε την αντίδραση μιας μερίδας κριτικών που με τα κείμενά τους, και τις απαντήσεις που αυτά δέχτηκαν, δημιούργησαν ένα φιλολογικό ζήτημα σχετικά με τους σκοπούς που θα έπρεπε να υπηρετεί ένα μυθιστόρημα. Τις προϋποθέσεις αυτού του ζητήματος δημιούργησε η αρνητική έως υβριστική εκτενής κριτική που ο Βασίλης Λαούρδας δημοσίευσε στο περιοδικό Φι­ λολογικά Χρονικά (15 Μαΐου 1944, σσ. 73-87) με τίτλο «Η Αιολική Γη»1. Ο Λαούρδας σ’ εκείνη την κριτική του δεν ασχολήθηκε μόνο με το έργο αλλά, πότε άμεσα και πότε έμμεσα, και με τις ενθουσιώδεις κριτικές

Η

----------------------------------- αφιέρωμα 55 που αυτό είχε δεχτεί έως εκείνη τη στιγμή. Το γε­ γονός αυτό κάνει φανερό πως το κείμενό του απετέλεσε μεν με τον αντιρρητικό χαρακτήρα του τον πυρήνα της σχετικής συζήτησης, αλλά από το άλ­ λο μέρος η συζήτηση αυτή είχε ουσιαστικά αρχί­ σει πριν από τη δημοσίευση εκείνου του κειμένου, μέσα από τις κριτικές που προκάλεσαν την αντί­ δραση Λαούρδα. Ανάμεσα σ’ εκείνες τις θετικές έως ενθουσιώ­ δεις κριτικές εξέχουσα θέση κατέχει το πολυσέ­ λιδο μελέτημα του Τάσου Αθανασιάδη, που δη­ μοσιεύτηκε στο περιοδικό Νέα Γράμματα (2 Μαρ­ τίου 1944, σσ. 102-123) με τίτλο «Η πεζογραφία του Ηλία Βενέζη»2, του οποίου απάντηση αποτε­ λεί σε μεγάλο βαθμό το κείμενο του Λαουρδα. Σύμφωνα με αυτή τη συλλογιστική ο Τάσος Αθανασιάδης και ο Βασίλης Λαούρδας είναι δυνατό να θεωρηθούν ως πρωταγωνιστές εκείνης της κρι­ τικής αντιπαράθεσης, και σύμφωνα με αυτό το σχήμα θα επιχειρηθεί η παρουσίαση του τρόπου

πίστης και καρτερίας; με τον οποίο δεξιώθηκε την Αιολική Γη η κριτική της εποχής της. Η παρουσίαση αυτή θα γίνει πά­ νω σε μια χρονολογική βάση, ξεκινώντας από τα κείμενα που δημοσιεύτηκαν στις αρχές του 1944 -ας θυμηθούμε πως το έργο κυκλοφόρησε στις 14 Δεκεμβρίου 1943. Παρότι, λοιπόν, εύρισκα περισσότερο συναρ­ παστικό να αρχίσω την παρουσίαση από το κεί­ μενο του Λαούρδα, οργανώνοντας με τον τρόπο αυτό τα κριτικά κείμενα σύμφωνα με μια πλοκή που βασικό στοιχείο της θα ήταν η σύγκρουση, τελικά προτίμησα την τάξη της χρονικής ακο­ λουθίας των σχετικών κειμένων, για να δοθεί μια ουδέτερη -δηλαδή λιγότερο προσωποποιημένηεικόνα της κριτικής υποδοχής του συγκεκριμένου έργου. Προτίμησα, δηλαδή, να δώσω όχι τόσο την πλοκή, όσο την ιστορία αυτής της υποδοχής. Παρ’ όλα αυτά, από τα κείμενα που προηγήθηκαν εκείνου του Λαούρδα θα επιλέξω εκείνα που τον ενόχλησαν και στα οποία απαντά με τη δική του κριτική. Τα κείμενα που αναφέρονται στην Αιολική Γη είναι πολλά και θα μπορούσαν να αποτελόσουν αντικείμενο μελέτης και έρευνας της κατάστασης της κριτικής της λογοτεχνίας στην κατοχική Ελ­ λάδα, και ιδιαίτερα της άσκησής της ως κοινωνι­ κού λειτουργήματος, με ένα πιθανό σκοπό την

εξακρίβωση του βαθμού στον οποίο η κριτική αντανακλούσε την εθνική αντίσταση. Αυτό, όμως, θα με απασχολήσει αλλού και άλλοτε, και γι’ αυτό από τα πολλά κείμενα που γράφτηκαν για την Αιολική Γη θα επιλέξω εκείνα που υπήρξαν ενδεικτικά των τρόπων υποδοχής του έργου.

ριν αρχίσω την παρουσίαση των κειμένων αυτών είμαι υποχρεωμένος να κάνω μια μι­ κρή αναφορά σε ένα σχετικό κείμενο του I. Μ. Παναγιωτόπουλου που δημοσιεύτηκε το 1943, πριν από την κυκλοφορία της Αιολι­ κής Γης, στο βιβλίο του Τα πρόσωπα και τα κείμενα, τ. Β': Ανήσυχα χρόνια (Η νεοελ­ ληνική πεζογραφία του Μεσοπολέμου), 1943, (σσ. 63-70), με τίτλο «Ηλίας Βενέζης», στο οποίο γίνονται ορισμένες επισημάνσεις που -όπως θα μας δοθεί παρακάτω η ευκαιρία να διαπιστώ­ σουμε- θα αποτελόσουν αντικείμενο της κριτικής του Λαούρδα και όσων συμφωνούσαν με αυτήν. Στο κείμενο αυτό ο I. Μ. Παναγιωτόπουλος, αποτιμώντας θετικά το έως εκείνη τη στιγμή έργο του Βενέζη, αναφέρεται και στο δημοσιευμένο στη Νέα Εστία πρώτο μέρος της Αιολικής Γης θεωρώ­ ντας ως βασικά χαρακτηριστικά της.

Π

«το αδιάκοπο κυμάτισμά του ανάμεσα στ’ όνειρο και την πραγματικότητα κ’ η αδιάκοπη ταύτιση του υποκειμένου με τον ολόγυρα κόσμο. [...] η προσωποποιΐα του φυσικού κόσμου, ένα μυστικό ρίγος πανθεϊσμού, το πνεύμα του παρα­ μυθιού, το μάκρεμ’ από την καθημερινότητα, μια προσπάθεια εξωραϊσμού και αποθέωσης σ ’ ένα χρυσό σύννεφο μακαριότητας και αρρενωπής ομορφιάς προσώπων και περιστατικών» (σ. 70).

Ως πρώτο, όμως, κείμενο κριτικής για την ολο­ κληρωμένη μορφή της Αιολικής Γης αξίζει να αναφέρουμε την εξαιρετικά θετική κριτική του Μιχ. Ρόδά στο Ελεύθερον Βήμα (12 Ιανουάριου 1944), «Η “Αιολική Γη”/Μορφές αδρές και εκ­ φραστικές», επειδή ανάμεσα στα άλλα θετικά αναφέρονται σ’ αυτό ιδιότητες ή χαρακτηρισμοί του έργου που θα προκαλέσουν την αντίδραση του Λαούρδα. Χαρακτηρίζει, για παράδειγμα, το μυθιστόρημα ως «ένα βιβλίο ιερό στη σύνθεσή του», ή εκτιμά πως «ανάμεσα από τη ζωή των χρι­ στιανών της Ανατολής περνάει και το εθνικό δρά­ μα, ραντισμένο με τα άγια μύρα της τέχνης του λόγου, που ανυψώνει τον συγγραφέα στο βάθρο του εθνογράφου», ενώ σε μια τελική αποτίμηση της συμβολής του βιβλίου στην αντιμετώπιση της κρίσιμης κατάστασης που περνούσε τότε το έθνος χαρακτηρίζει την Αιολική Γη ως «βιβλίο της

56 αφιέρωμα---------------------------------πνευματικής υγείας»: «Ένα τέτοιο βιβλίο έρχεται σαν ευλογία Θεού σε μια εποχή που μας κατακλύ­ ζει η αγωνία και φανερώνει ότι υπάρχει ακόμα πνευματική υγεία, ψυχική ευρωστία, κάλλος ελλη­ νικό, πίστι και καρτερία, καλλιτεχνική διαύγεια, φως που βγαίνει από τα σκοτάδια της καταστρο­ φής».

πιο σημαντική, ωστόσο, θετική κριτική του έργου έγινε, όπως ανέφερα παραπάνω, από τον Τάσο Αθανασιάδη, επειδή αυτή δεν πε­ ριορίζεται στη διατύπωση της γνώμης του κριτικού, αλλά στηρίζεται σε μια αισθητική ανάλυση του έργου, η οποία του παρέχει τα στοιχεία με τα οποία συγκροτεί τα επιχειρήματά του. Σύμφωνα, λοιπόν, με την τότε κρα­ τούσα κατάσταση, στην ελληνική κριτική της λο­ γοτεχνίας, το κείμενο του Αθανασιάδη δεν ήταν μια απλή κριτική, αλλά ένα μελέτημα στο οποίο εξεταζόταν όλο το έως εκείνη τη στιγμή πεζογραφικό κείμενο του Βενέζη. Από το εκτενές αυτό μελέτημα, που απλώνεται σε εικοσιμία μεγάλου σχήματος πυκνοτυπωμένες σελίδες, θα σταματήσω μόνο σε ό,τι αφορά στην Αιολική Γη, και, ακόμη πιο συγκεκριμένα, στα σημεία εκείνα που θα αποτελέσουν αντικείμενο αντιλόγου εκ μέρους του Λαούρδα. Σε ό,τι αφορά, λοιπόν, τη φύση των μυθιστο­ ρηματικών χαρακτήρων και τη στάση τους απέ­ ναντι στη ζωή, ο Αθανασιάδης παρατηρεί πως

Η

«μένουν απλοί και μονοκόμματοι στην ψυχική τους διάρθρωση, υποταγμένοι εθελόδουλα στη δυναστεία του μοιραίου, που ανεξιχνίαστα προ­ στάζει το “θέλω” του πέρα από το ορατό και το συγκεκριμένο, προσφέροντας την ίδια στιγμή, με ύποπτη γενναιοδωρία, το φέρετρο και το λίκνο... Σπάνια συναντάμε ανάμεσα στους ήρωες του Βενέζη μια προσωπική αντίδραση, μια προσπά­ θεια αντίμαχη σ ’ ό,τι μέλλεται να γίνει, μια βού­ ληση κραταιή ενάντια στο αναπόφευκτο. Οι άν­ θρωποί του υπάρχουν κι ενεργούν από μιαν απλοχεργιά της στιγμής, από κάποια συγκατάβα­ ση του δευτερολέπτου. Οι ήρωές του δεν ενδιαφέρονται για προβλήματα κοινωνικά, μετα­ φυσικά, δεν ανησυχούν από αγωνιώδη ερωτημα­ τικά, δεν μονολογούν σπουδάζοντας με την εν­ δοσκόπηση τον εσωτερικό τους κόσμο. Δε “διανοοούνται» (σ. 103). «Οι ήρωές του δεν αγωνίζονται ν α κατακτήσουν κάτι απρόσιτο για την προαίρεσή τους. Ζουν. Δοκιμάζουν μοιρολατρικά τις συνέπειες των γε­ γονότων. Δεν ενεργούν έξαλλα· δεν τους ταράζει το πάθος. Είναι αίθριοι. 'Ε χουν πολύ Άριελ μέ­

σα τους, μα τίποτε δεν μας πληροφορεί για μια ψυχική προϊστορία, όπου ο Κάλιμπαν εδυνάστευε. Δεν έχουν, βέβαια, την αντιφατική γοη­ τεία των αινιγματικών και σύνθετων τύπων, που σε κάθε στιγμή αγωνίζονται πλάι μας για να τα­ ράξουν την ισορροπία μας. Μα δεν είναι και λει­ ψοί· μας σαγηνεύουν με την παραμυθένια χάρη τους. Γιατί ο Βενέζης, κυρίαρχος μέσα σ ’ έναν κόσμο που τον ανακάλυψε με τόση οδύνη, φωτί­ ζει θελημένα ό,τι πιο αγγελικό υπάρχει μέσα στην περιοχή της ψυχής μας. Οι άνθρωποί του δεν έχουν καμμιά πολύεδρη προσωπικότητα για να μας την περιγράψει με αναλυτική ψυχραιμία. Έ τσι παραμένει ένας γόης, που ρίχνει, με τόση τέχνη, στη σκιά, ό,τι θα έφερνε στη συνείδησή μας πένθος κρατώντας μια βιβλική αντίληψη της ζωής, γεμάτην υγεία» (σ. 121).

Ανάλογος, εκτιμά ο κριτικός, είναι και ο τρό­ πος θεώρησης εκ μέρους του συγγραφέα της ζωής και του κόσμου. «Ο Βενέζης αποστρέφεται από φυσικού του ό,τι είναι φκιαχτό και νόθο μέσα στον άνθρωπο. Το οξύ του βλέμμα κάνει την απαιτούμενη αφαίρε­ ση παρακολουθώντας μέσα απ’ τις δαιδαλώδεις συναρτήσεις των ενστίκτων το “ο ν ”, που έμεινε πρωτόγονο, γνήσιο, αληθινό πίσω απ’ το ματαιόσχημο προσωπείο του σύγχρονου “πολιτισμέ­ νου”» (σ. 103).

Την αφηγηματική δεξιοτεχνία του Βενέζη ο Αθανασιάδης περιγράφει λυρικά αλλά και ακρι­ βοδίκαια, κατορθώνοντας με τον τρόπο αυτόν να υψώσει τον κριτικό λόγο του στο επίπεδο του αφηγηματικού λόγου του μυθιστοριογράφου: «Ό λο αυτό το πλήθος των φανταστικών προσώ­ πων, των εμψυχομένων φυσικών στοιχείων, των παιδιών και των μεγάλων, που συνθέτουν την πε­ ριπέτεια της “Αιολικής Γης” είναι δοσμένο σε μια μορφή καλλιτεχνική παραμυθένια, που θέλ­ γει ακαταγώνιστα και πείθει χωρίς την παραμι­ κρή αντίδρασή μας. Η δημιουργική φαντασία του Βενέζη με την “Αιολική Γη” έφτασε σε μια δεξιοτεχνία και σε μια πληρότητα που θα την αποκαλούσα “μαγική”. Είναι ένας γόης, που απλώνει το χέρι μπρος στον αυστηρό έλεγχο της σκέψης μας, πέρνει το άμορφο υλικό και σε λίγο, με μια μαγική πνοή, παρουσιάζει μπρος στην ξαφνιασμένη αφή μας μιαν ύλη μετουσιωμένη σε οργιώδη σύνθεση από απτό και νοούμενο, που αντιστέκεται και στον πιο επίμονο έλεγχο της εμπειρίας μας. Πείθει. Θαυματοποιεί. Η “Αιολική Γη” είναι η συμβολική γη των ονείρων μας. Μέσα στις σελίδες της βρίσκεται η δικαίω­ ση του αισθητικού αιτήματος που λέμε “καλλιτε­ χνική πειστικότητα”. Είναι τόσο αστάθμητο και φευγαλέο το φαινόμενο αυτό της “αισθητικής

----------------------------------- - αφιέρωμα 57 αλήθειας”. Συχνά ενεργεί διαμετρικά αντίθετα με τη ζωική. Τη διαψεύδει. Τη διακωμωδεί με τη σειρά της. Την αποστρέφεται. Κι όμως αγωνίζε­ ται να διεκδικήσει όλη τη μεγαλοφυή επινόηση της δεύτερης για να φτάσει στο ακραίο της όριο: Να συγκινήσει. Γιατί όλα εκεί πορεύονται χειρα­ γωγημένα απ’ τη δημιουργική φαντασία του Βενέζη: Να συγκινήσουν». (σσ. 118-9).

υτός ο «μαγικός» χαρακτήρας τής αφηγη­ ματικής τέχνης του Βενέζη, πέρα από τη γοητεία που αναδίδει, διαθέτει και μια δύ­ ναμη πειστικότητας που κατορθώνει να συγκινήσει. Η κράση του πραγματικού με το χιμαιρικό συνιστά μιαν ευαίσθητη περι­ γραφή της ζωής, που λειτουργεί ως αίτημα του ανθρώπου σχετικά με τη μορφή και το νόημα της ζωής του. Μια τέτοια αφήγηση πρέπει να ακο­ λουθήσει και ανάλογους τρόπους σύνθεσης. Η σύνθεση της Αιολικής Γης, γράφει ο Αθανασιάδης, οργανώνεται με τρόπο μουσικό: «Αυτό το μαγικό φτερούγισμα, ανάμεσα στους κόσμους της πραγματικότητας και της χίμαιρας δεν ενεργεί μέσα μας σαν μια άπωση απ’ τη ζωή. Κάθε άλλο. Μας δίνει μια προοπτική αρτίωσή της πέρα απ’ τη σύμβαση, -π ιο γνήσια, πιο διαρ­ κή, πιο πνευματωμένη, κατάλληλη να γίνει οδηγήτρα πείρα. Υπάρχει κάποια αριστοτεχνική συ­ νοχή και των πιο παράταιρων μερών της «Αιολι­ κής Γης», ώστε η σύνθεση να πλέγεται μουσικά, σε κυματώσεις και παρεμβολές που κρατούν την περιέργειά μας σ ’ εγρήγορση» (σ. 119).

Η γλώσσα της Αιολικής Γης είναι ανάλογη με το χαρακτήρα της αφήγησης και τον τρόπο της σύνθεσης: «Η γλώσσα έχει φτάσει σε μιαν απαράμιλλη εκλέπτυνση και είναι τέλεια υποταγμένη σ ’ ένα ύφος, που, όσο πάει, πλησιάζει προς τον ιδανικό στόχο του Βενέζη: Να γίνει απλό και κατάλληλο να εκφράσει μια διάθεση φυγόκοσμη, που αγωνί­ ζεται να οδηγήσει την όρασή μας πέρα από το απτό, προεκτείνοντας την υλική παράστασή του προς ένα βάθος, όπου οι διαθλάσεις των επιθυμι­ ών μας αναμένουν για να τη μετουσιώσουν σε μαγική ύλη» (σ. 119).

Ό λα τα στοιχεία της αφήγησης του Βενέζη, οι μυθιστορηματικοί χαρακτήρες και ο τρόπος δια­ γραφής τους, η στάση τους απέναντι στη ζωή, η μαγική δεξιοτεχνία του αφηγητή που γοητεύει, πείθει και συγκινεί τον αναγνώστη, ο μουσικός τρόπος σύνθεσης, όλα συγκλίνουν στη δημιουρ­ γία μιας ατμόσφαιρας υποβολής που αποτελεί το

βασικό χαρακτηριστικό του έργου αυτού: «Ανάμεσα σε μια φύση ένθεη και σε μια κοινω­ νία τόσο εξαρμονισμένη με ό,τι πιο αίθριο υπάρ­ χει στον άνθρωπο, ο Ηλίας Βενέζης προσπαθεί ν ’ ανιχνεύσει ως τα έγκατα κοιτάσματα του “εγώ” για να μας δώσει κάτι απ’ την ανεξιχνία­ στη γεύση του. Δε μας εξηγεί τίποτε· καταγράφει μονάχα τα φαινόμενα της ψυχής, προσφέροντάς τα στη διαγνωστική μας πείρα. Αποφεύγει την ακατέργαστη ρεαλιστική απεικόνιση, μα και την αναλυτική συνοφρύωση. Υποβάλλει. Είναι σιγομίλητος απ’ τη συναίσθηση της μεγάλης δημιουργικής του ευθύνης. Σε κάθε στιγμή πα­ λεύει να συνδυάσει το ορατό με το νοούμενο, την παρούσα δράση με την παρωχημένη, την πράξη με τη μνήμη. Η ζωή για τους ήρωες του Βενέζη δεν σχηματοποιείται σε ανεξάρτητους κύκλους, μα προεκτείνεται σαν μια σύνθετη γραμμή, όπου το “πριν” ορίζει το “ύστερα” και το παρελθόν χειραγωγεί και δυναστεύει το μέλ­ λον... Ο Ηλίας Βενέζης υποβάλλει χωρίς ν α υπο­ γραμμίζει. Δε μας δίνει τις διαδοχικές εσωτερικές φάσεις μιας ενέργειας ως που να εκδηλωθεί στον εξωτερικό κόσμο και να γίνει πράξη - μα το επάγγελμά της, - το γεγονός. Έ τσι δεν είναι κα­ θόλου αναλυτικός, μα ένας επικός, που τον εν­ διαφέρει περισσότερο η περιγραφή απ’ την αιτιο­ λόγηση των γεγονότων της ζωής στην ψυχική μας χώρα. Δημιουργεί απ’ την έσχατη λεπτομέ­ ρεια μια πάμφωτη εικόνα κι απ’ την ανεπαίσθητη ρυτίδα την πιο εύγλωττη έκφραση. Συχνά με μια χειρονομία απλουστεύει γεγονότα και βραχύνει αποστάσεις για να μας δώσει την πρώτη ρίζα μιας ζωής, που ξεκίνησε απ’ την κορφή της νειότης και τώρα κατάντησε ως την παρακμή, γι’ αυτό έχει πολλή ανάγκη να θυμάται, για να μπο­ ρεί να ζει» (σ. 121).

Σε κάποιο άλλο σημείο, αυτόν τον ποιητικό ή μαγικό ρεαλισμό του Βενέζη τον χαρακτηρίζει ως «μια μορφή γεννημένη απ’ το μυστικόν υμέναιο του λυρικού και του επικού στοιχείου» (σ. 119). Θα κλείσω την παρουσίαση του μελετήματος του Αθανασιάδη με τη θέση του πάνω σ’ ένα ση­ μείο που θα αποβεί το πιο επίμαχο από τη στιγμή που στον «διάλογο» θα μπει και ο Λαούρδας. Πρόκειται για την αποτίμηση και τον χαρα­ κτηρισμό του έργου από την άποψη της στάσης που τηρεί ο συγγραφέας - και που με τον τρόπο αυτόν προτείνει και στο κοινό - «σε μιαν ώρα βα­ σανισμένη και τραγική». Το γεγονός, λοιπόν, ότι ο Βενέζης μέσα στην πιο δύσκολη περίοδο της Κατοχής αποφασίζει να γράψει ένα έργο νοσταλγικής αναδρομής στη μυθική περίοδο της παιδι­ κής ηλικίας, συνιστά ένα πρόβλημα του οποίου ο Αθανασιάδης έχει σαφή συνείδηση και γι’ αυτό

58 αφιέρωμα---------------------------------αισθάνεται την ανάγκη να επιμείνει πάνω σ’ αυτό. Έτσι, ήδη στην αρχή του μελετήματός του θίγει αυτό το θέμα γράφοντας: «Υπάρχουν άλλοι πεζογράφοι της γενιάς του, που ακόμη πεισματεροί στο σκεπτικιστικό του “γιατί;” αναζητούν, με μυστικήν αγωνία, μια “δε­ σπόζουσα” της ζωής, ένα νόημα πέρα απ’ την επίφαση και τη φθορά, μια μορφή καλλιτεχνική, ικανή να εκφράσει τη διάφλογη ρευστότητα της ψυχής τους. Μα ο Ηλίας Βενέζης μέσα σε μιαν ώρα απελπισμένη και τραγική, - που η ψυχή του παραδαρμένη απ’ το δραματικό του παρελθόν κι απροσάρμοστη στο αντιφατικό “σήμερα” ζυγια­ ζόταν αναποφάσιστη, - τόλμησε ένα μετεωρι­ σμό, που του εχάρισε την ποθητή ειρήνη και του έδωσε τη λύτρωση: Ανακάλυψε τον κόσμο του. Δεν είταν μια πράξη φυγεύθυνη τούτη η ψυχική απροσαρμοστία στις επιταγές της ιστορικής στιγμής. Με οδύνη, με ευαισθησία, μα και με νη­ φάλια διορατικότητα μετουσίωσε τα πιο ετερό­ κλητα υλικά για να θεμελιώσει τη δική του, την αγνή, την παραμυθένια του πολιτεία. Έ καμε την επίπονη αφαίρεση του Ρεζιμανσέ, - ξέχασε πολ­ λά, θυμήθηκε πολλά, - κι έτσι λεύτερος απ’ τη δυναστεία του περιττού απομονώθηκε στους κό­ σμους του για να μας εξαγγείλει με σεμνή ταπει­ νοφροσύνη, το“πιστεύω” του. Στέκεται ο πιο απομονωμένος της γενιάς του, μα κι ο πιο ευαί­ σθητος στους παλμούς του “σήμερα”. Είναι, βέ­ βαια, μεγάλη η ευθύνη του μα και ωραία η τόλ­ μη...» (σ. 102).

Στο ίδιο θέμα επανέρχεται όταν - μετά την εξέ­ ταση των άλλων έργων του Βενέζη - φτάνει στην Αιολική Γη: «Είναι ένα χρονικό στη μυθική χώρα της παιδι­ κής ηλικίας, όπου με βαθειά νοσταλγία περιπλα­ νάμε τις μεθυσμένες αισθήσεις μας ανάμεσα στη χρυσή ύλη των πρώτων εντυπώσεων, που φτερουγίζουν, σέρνονται, κινούνται ή εγκαρτε­ ρούν πάντα αινιγματικές, μα, αλοίμονο, τόσο απρόσιτες πια για την πολύτροπη διάνοιά μας... Σε μιαν ώρα βασανισμένη και τραγική, - όπως ο χειμώνας του 1942, - ο Βενέζης ένιωσε την ασίγαστη λαχτάρα της φυγής προς τη χίμαιρα για να ξανάβρει την ισορροπία του, - για να γα­ ληνέψει πάλι. Έ τσι γεννήθηκε η “Αιολική Γη”. Τη θέλησε, όπως βεβαιώνει ο ίδιος με γράμμα του στη “Νέα Εστία”, “Έ ν α κείμενο απλότητας και νοσταλγίας... όχι απομάκρυνση από τη ζωή, αλλά υπενθύμιση του ότι υπάρχει και ωμορφιά στη ζωή, υπάρχει και καλοσύνη των ανθρώ­ πων”,..» (σ. 116).

Στο σημείο αυτό ο Αθανασιάδης εμφανίζεται να συμφωνεί με τον Μιχ. Ρόδά που, όπως είδαμε προηγουμένως, θεώρησε την Αιολική Γη ως έργο

που μέσα σε μια εποχή σκοτεινή αποδεικνύει πως «υπάρχει ακόμα πνευματική υγεία, ψυχική ευρωστία, [...] πίστι και καρτερία». Η κριτική του Τάσου Αθανασιάδη για την Α ιο­ λική Γη αλλά και για όλο το έως εκείνη τη στιγμή έργο του Βενέζη, είναι διεισδυτική, καίρια αλλά και εξαιρετικά ευαίσθητη. Σ’ αυτό ίσως βοήθησε το γεγονός ότι και αυτός είναι Μικρασιάτης και είχε την ίδια τύχη και τις ίδιες οδυνηρές εμπειρίες με τον Βενέζη, πράγμα που τον έκανε να νιώσει το έργο του άλλου ως εμπειρία δική του. Αυτό, άλ­ λωστε, το δηλώνει και ο ίδιος με το μότο από τις Entretiens του Paul Valery: «Dans 1’ ordre de Γ esprit, ne devraient paraitre que des curiosites et des volontes libre que chacun puisse concevoir 1’ oeuvre d’ autrui comme une experience de soimeme» (σ. 102). ώδεκα μέρες μετά τη δημοσίευση του μελετήματός του Αθανασιάδη δημοσιεύεται η κριτική του Λαούρδα που αποτέλεσε πέ­ τρα σκανδάλου. Πραγματικά, μετά από αυτό το κείμενο, το ήπιο και θετικό έως εν­ θουσιώδες κλίμα που έως εκείνη τη στιγμή κυριαρχούσε στον τρόπο που η κριτική είχε δεχτεί την Αιολική Γη, διαταράσσεται και δημιουργείται μια οξύτητα που συχνά παίρνει τη μορ­ φή προσωπικής αντιπαράθεσης σε τέτοιο βαθμό, ώστε να δίνεται η εντύπωση πως η Αιολική Γη περνά στο περιθώριο, αποτελώντας περισσότερο την αφορμή παρά την αιτία μιας αντιπαράθεσης που φέρνει στην επιφάνεια όχι μόνο κριτικές δια­ φωνίες αλλά και προσωπικές αντιπάθειες, οίηση, προχειρότητα, αφελή επιχειρηματολογία και αυταρχικό κριτικό λόγο. Η κριτική του Λαούρδα, παρά τις αρκετές σω­ στές παρατηρήσεις της, σε μεγάλο μέρος της απο­ τελεί μνημείο κακοπιστίας και δολιότητας. Χρη­ σιμοποιώντας την αναλυτική ικανότητα του φιλο­ λόγου, αλλά και γνωρίζοντας τα ηθικά αιτήματα και τις ιδεολογικές πρώτες ανάγκες της εποχής, συνθέτει ένα κείμενο που τον αναγνώστη που δεν έχει προηγουμένως διαβάσει το μυθιστόρημα εί­ ναι δυνατό να τον πείσει πως η Αιολική Γη δεν εί­ ναι απλώς ένα κακό μυθιστόρημα αλλά, ταυτό­ χρονα, είναι και έργο ύποπτο για ενδοτισμό, είναι δηλαδή ένα έργο βλαβερό από κάθε άποψη. Στην αρχή ο Λαούρδας παρουσιάζει αυτό που όλοι θα περίμεναν από ένα Μικρασιάτη λογο­ τέχνη:

Α

«να υψώσει, αθάνατο μνημείο στις ψυχές των με­ ταγενεστέρων, τις ηθικές αξίες της Γης τού. Οι μικρασιάτες λογοτέχνές έχουν ένα υπέρτα-

αφιέρωμα

59

Ο Βενε'ζης στο σπίτι του Θράσου Καστανάκη στο Ελληνικό. Αριστερά του ο Μυριβήλης, δεξιά ο Καστανάκης και ο θεοτοκάς, και όρθια η Ελένη Χαλκούση

το καθήκον: Να κλείσουν μέσα στο έργο τους το νόημα της γης τους και να το χαρίσουν στις κα­ τοπινές ελληνικές γενιές, αιώνιο μάθημα από τη γη εκείνη, που τρεις χιλιάδες τώρα χρόνια ποτί­ στηκε με το αίμα της ψυχής και του κορμιού των Ελλήνω ν [...]. Ο μικρασιατικός Ελληνισμός ήταν κι είναι πάντοτε για μας, για τα παιδιά της καθ’ αυτό Ελλάδας, ένας κόσμος ελληνικών ηθι­ κών αξιών - έτσι θα τον θέλαμε να ζει και στα έργα των μικρασιατών Ελλήνων. Έ ν α τέτοιο έργο είχαμε νομίσει πως θα ήταν και η “Αιολική Γη” (σ. 73-74).

Αυτό, όμως, δεν έγινε, γιατί ο Βενέζης «φτιάχνει τελικά ένα έργο χωρίς ιδανικά, έργο υποκειμενικής νοσταλγίας. Μέσα στο βιβλίο του δεν υπάρχει ούτε ίχνος από το ήθος εκείνο που αντέτασσε ο μικρασιατικός Ελληνισμός με την παιδεία και την παράδοσή του, με το θρησκευτι­ κό, το πατριωτικό και ηθικό του φρόνημα, στην απαιδευσία της Α νατολής. Ο κόσμος της “Α ιολι­ κής Γης” δεν είναι ο κόσμος της ελληνικής μι­ κρασιατικής ψυχής· είναι μια νοσταλγική ανα­ δρομή χωρίς κανένα ιδανικό σε χώρους απολύ­ τως ιδιωτικούς, χώρους που, και γιατί είναι ιδιω­ τικοί αλλά και γιατί είναι μισοκακόμοιροι και ηθικά ξεφτισμένοι, δεν μας ενδιαφέρουν καθό­ λου. Μ έσα σε μια εποχή που, καθώς είναι χωρίς Θεούς και χωρίς Πίστη, περιμένει από τον λογο­ τέχνη και μ όνο ένα λόγο θεμελιωτικό και συνθε­ τικό της διαλυμένης από τα καθημερινά γεγονό­ τα ψυχής της, γράφοντας το 1943 στην Ελλάδα ύστερ’ από το 1922 και μιλώντας για την Αιολί-

δα, ο συγγραφέας της “Αιολικής Γης” ξαναγυρίζει στα παιδικά του χρόνια με τον ίδιο τρόπο που θα ξαναγύριζε στις παιδικές του αναμνήσεις, αν η τύχη το έφερνε να γεννηθεί στην Αφρική, σε χώρους δηλαδή όπου ο χρόνος είναι φύση, δεν είναι ιστορία. Η αιολική γη για τον συγγραφέα του ομώνυμου έργου δεν είναι ηθικό νόημα, εί­ ναι συρροή συναισθημάτων χωρίς καμμιά συμβολική σημασία» (σ. 74).

Ο κριτικός, λοιπόν, περιμένει ένα επικό μυθι­ στόρημα, αλλά βρίσκει ένα «λυρικό πεζογράφη­ μα» (σ. 74). Αυτό, κατά τη γνώμη του, συνέβη για δόο λόγους: 1) επειδή ο συγγραφέας «δεν μπορεί να αναχθεί σε Ιδέες, δεν μπορεί να ιδεί τον κόσμο στη μόνη ουσιαστική του μορφή, σαν μορφοποιημένη Ιδέα. Ο πνευματικός κό­ σμος του είναι υποτυπώδης - σαφέστερα ακόμη: Μέσα στην “Αιολική Γη” δεν υπάρχει ίχνος πνευματικότητας» (σ. 74).

και 2) από έλλειψη ήθους. Για να αποδείξει αυτή την έλλειψη ήθους ο κρι­ τικός αναζητά μέσα στο μυθιστόρημα παρα­ δείγματα παλικαριάς και πίστης σε ιδανικά, χωρίς ωστόσο να τα βρίσκει. Αυτό τον οδηγεί στη διαπί­ στωση πως «Το ήθος της “Αιολικής Γης”, δεν είναι ήθος δι­ κό μας - ούτε των Ελλήνω ν της Βαλκανικής, ού­ τε των Ελλήνω ν της Μικράς Ασίας. Είναι το ήθος ενός ανθρώπου που έχει ψυχικά παραδοθεί στην αναπολίτικη κακομοιριά, ενός ανθρώπου

60 αφιέρωμα---------------------------------που υπόφερε, αλλ’ αντί να βγει από τις συμφορές με σιδερένια ψυχή, βγήκε μισοκακόμοιρος και τρομοκρατημένος. Είπαμε όμως· οι εθνικές και ηθικές αξίες που δεν μπορεί παρά να έχει κάθε γνήσιο δημιούργη­ μα και μάλιστα το δημιούργημα ενός μικρασιάτη λογίου που γράφει μέσα στην Ελλάδα του 1943, δεν βρίσκονται στο έργο του κ. Βενέζη, που είναι έργο υποκειμενικής νοσταλγίας, είναι επομένως έργο λυρικό» (σ. 75).

Κλείνοντας το πρώτο μέρος της κριτικής του, στο οποίο εξετάζει το «Πνεύμα και ήθος» του έρ­ γου, ο κριτικός απευθύνεται στον συγγραφέα κά­ νοντας σ’ αυτόν ορισμένες υποδείξεις: «Σήμερα, στην Ελλάδα (μιλώντας μάλιστα για την Αιολίδα), δεν έχετε, κύριε, κανένα δικαίωμα να μιλάτε σαν τυχαίο άτομο, όσο ωραία κι αν μπορούσε να υποτεθεί πως μιλάτε. Ο λογοτέχνης του 1943, τουλάχιστον μέσα στην Ελλάδα, πρέ­ πει να αρθεί σε σύμβολα και μάλιστα σε σύμβο­ λα που θα δημιουργήσουν ήθος αντάξιο με την εποχή μας και την παράδοση της χώρας μας» (σ.

76),

Στο δεύτερο μέρος της κριτικής εξετάζεται η μορφή του έργου, η σύνθεση και η γλώσσα του. Σε ό,τι αφορά τη σύνθεση εκτιμά πως «δεν έχει καμμιά σύνθεση εκτός απ’ την απλοϊκή ενότητα του τόπου και του χρόνου, αλλ’ ούτε και θα μπορούσε να έχει, μια και δεν προβάλλει σύμβολα, αλλά ατομικές αναμνήσεις. Το πρώτο μέρος έχει 8 τμήματα, θα μπορούσε όμως να έχει μόνο 2 ή και 108, αρκεί ο συγγραφέας να είχε κέ­ φι ή να θυμόταν να γράψει κι άλλα επεισόδια, μια και κάθε ένα απ’ αυτά δεν είναι σύμβολο, επομένως δεν μπορεί να συντεθεί με τα άλλα και ν ’ αποτελέσει ενότητα [...] Το πρώτο μέρος της «Αιολικής Γης» και κατά τη σύνθεση και κατά το περιεχόμενό του θυμίζει τούρκικο παραμύθι, δηλαδή ένα είδος λόγου χω­ ρίς αρχή και χωρίς τέλος. Το δεύτερο, κατά τις δυο πάλι όψεις του, κινηματογραφική ταινία. Άμα θέλεις, προσθέτεις επεισόδια· άμα θέλεις, βγάζεις. Θα μπορούσε να πει κανείς το ίδιο για ένα οποιοδήποτε “κλασσικό” μυθιστόρημα, για μια μουσική σύνθεση, για ένα έργο ζωγραφικής, για μια οποιαδήποτε απ’ τις συνθέσεις του Πνεύ­ ματος;» (σ. 77).

Αλλά ούτε και στη γλώσσα του Βενέζη βρίσκει κάτι θετικό επειδή «Η θαυμαστή για τον πλούτο και την ευλιγισία της γλώσσα του Σολωμού, του Παλαμά και του Σικελιανού στην ποίηση, του Πρεβελάκη, του Βλαχογιάννη, του Κόντογλου και του Μυριβήλη στην πεζογραφία είναι μια γλώσσα - terra

incognita για τον κ. Βενέζη» (σ. 78).

Για να αποδείξει τον παραπάνω ισχυρισμό πα­ ραθέτει «παραδείγματα παρμένα από τις εκατό πρώτες σελίδες του βιβλίου: αναδύονται, στιλπνά, έκπληχτα, ακτινοβολεί, ελάχιστος, συμπεραίνει, ρωγμές, αποφασιστικός» (σ. 78).

Ο κατάλογος συνεχίζεται με ανάλογα παρα­ δείγματα που κάνουν τον Λαούρδα να αναρωτη­ θεί αν ο Βενέζης είναι δημοτικιστής! Πέρα, όμως, από τις λέξεις και τους τύπους ο Λαούρδας βρίσκει πως από τη γλώσσα του Βενέ­ ζη λείπει και η δημοτική υφή του λόγου, και αφού δώσει μερικά σχετικά παραδείγματα - όπως «Πο­ λύ ήθελε να δώσει πανηγυρικό τόνο στην καλή αυτή ώρα», ή «Αυτό στην αρχή ήταν μεγάλη λύπη για μένα», ή «Η έφεσή του προς την ήρεμη ζωή...», ή «Τότε η Γοργόνα, αυτό μαθαίνοντας, χαίρεται πολύ» - καταλήγει και πάλι σε μιαν από­ φανση: «Η υφή του λόγου της Αιολικής Γης όχι μόνο δεν είναι δημοτική, δεν είναι και ωραία». Και λίγο παρακάτω: «Η γλώσσα αυτή όχι μόνο δεν είναι δημοτική ούτε καθαρεύουσα, αλλά, προ­ παντός, δεν είναι γλώσσα ενός τεχνίτη του λόγου» (σ.79). Άλλο μειονέκτημα της γλώσσας του Βενέζη εί­ ναι η έλλειψη ακρίβειας στην έκφραση, και φέρ­ νει ως παραδείγματα: «η γη γονιμοποιεί τους σπό­ ρους» ενώ θα έπρεπε «να πει πως οι σπόροι γονιμοποιούν τη γη», ή «όταν γράφει “περπατήσαμε μεσ’ στο ποτάμι” (που “ήταν γεμάτο καθαρό άμ­ μο, έτρεχε όμως και λίγο νερό”) και θέλει να πει πως “περπατήσαμε μέσα στην κοίτη του ποτα­ μιού”» (σ. 79). Την έλλειψη ακρίβειας συμπληρώνει η «εσωτε­ ρική φτώχια της λέξης, το μαράζιασμα της έννοι­ ας» (σ. 80). Να το σχετικό παράδειγμα που επικα­ λείται ο Λαούρδας: «Ό ταν σκίστηκε η θάλασσα και βγήκαν απ’ τα σπλάχνα της τα βουνά της Λέσβου, ξέρετε τι έκαναν τα κύματα στην κοσμογονική αυτή ώρα; Τα κύματα ! Ας σκεφτεί ο αναγνώ­ στης το θέαμα: Η γη του Αιγαίου τραντάζεται, η θάλασσα αγριεύει, φουσκώνει, γιγαντώνεται και έπειτα πετάει απ’ τα σπλάχνα της το νησί της Λέ­ σβου· ας σκεφτεί τί κάνουν τέτοιαν ώρα τα κύμα­ τα κι’ έπειτα ας ξαναδιαβάσει: τα κύματα ! Αυτή η λέξη βγήκε απ’ την πέννα του συγγραφέα της «Αιολικής Γης» και μ’ αυτή τη λέξη θέλει να μας πείσει πως όσα λέει είναι βιωμένες αλήθειες» (σ. 80).

παραμέρισαν

μέρισαν

παρα­

Αυτά τα γλωσσικά μειονεκτήματα, καταγγέλλει

----------------------------------- αφιέρωμα 61 ο κριτικός, προσπαθεί ο Βενέζης να τα καλύψει με «το φούσκωμα των πραγμάτων, κι έτσι, εκεί που δεν μπορεί να μιλήσει η απλή λέξη για την αλή­ θεια του πράγματος, έρχονται σωρός τα φου­ σκώματα για να μας πείσουν και να μας καταπλήξουν. Η “Αιολική Γη”, που διηγείται τα πρώτα χρόνια πέντε παιδιών στα Κιμιντένια, αρ­ χίζει με μια κοσμογονική εισαγωγή που θα έλεγε κανείς πως θα την ακολουθήσει έπειτα, κύριο θέ­ μα του βιβλίου, η ιστορία της ανθρωπότητας. Ο τόνος όμως στη δεύτερη σελίδα αλλάζει κι’ αντί, μετά την κοσμογονία της πρώτης σελίδας, να έρθει το μόνο ακόλουθο θέμα, η γέννηση του ανθρώπου, ο συγγραφέας μας μιλάει για τον εαυ­ τό του. Η εισαγωγή είναι χαρακτηριστική για όλο το βιβλίο. Ο συγγραφέας της “Αιολικής Γης” κατορθώνει να μεγαλοποιεί και να φουσκώ­ νει και τα απλούστερα πράγματα προσθέτοντας πάντοτε κι’ από μιά μεγάλη λέξη. Οι έννοιες έρχονται και ξανάρχονται απ’ την αρχή ως το τέλος του βιβλίου.» (σσ. 80 -81).

θύς,μυστικός, φοβερός, όλος,μεγάλος

βα­

Ο Λαούρδας, όμως, φαίνεται πως έχει τη διάθε­ ση να αρνηθεί και να απορρίψει οτιδήποτε θετικό είχαν επισημάνει οι προηγούμενοι κριτικοί - και ιδιαίτερα ο Τάσος Αθανασιάδης - γι’ αυτό δεν δι­ στάζει να αρνηθεί την ύπαρξη και αυτής της υπο­ βολής, επειδή «Στο γνήσιο έργο της τέχνης την υποβολή τη δημιουργούν τα ίδια τα πράγματα, κι’ όχι τα λό ­ για για τα πράγματα. Ο συγγραφέας της “Αιο­ λικής Γης” πλημμυρίζει με λέξεις, με εικόνες, με παραμύθια και προπάντων με σχόλια την ισχνή υπόθεση του “μυθιστορήματός” του και ζητάει να δημιουργήσει με τα λόγια την υποβολή που έπρεπε να δημιουργήσουν τα ίδια τα πράγματα. Αυτήν ειδικά τη μανία του αυτοσχολιασμού την είπανε οι κριτικοί... λυρισμό.» (σ. 83)

Στο θέμα της υποβολής επανέρχεται μετά από δύο σελίδες. «Διάφοροι κριτικοί μίλησαν για την “υποβολή” που ασκεί το φανταστικό στοιχείο καθώς συντί­ θεται αδιάκοπα με την πραγματικότητα στην «Αιολική Γη». Η αλήθεια όμως είναι πως η ψυχή που ζει κάθε στιγμή της ζωής της σα θαύμα, και τέτοια είναι η ψυχή του γνήσιου Δημιουργού, δεν χρειάζεται να καταφύγει σε πλαστούς κό­ σμους για να μετουσιώσει σε Πνεύμα τη ζωή. Ο αληθινός Δημιουργός υποβάλλει μιλώντας με τον απλούστερο τρόπο και για τα απλούστερα πράγματα. Και μόνο όταν σκάψει ως τα ακρότατα όρια του εαυτού του, μόνο όταν ζήσει μορφές που με τον πόνο και τη δύναμή τους ξεπερνάνε κάθε ανθρώπινο όριο, τότε ίσως φτάνει σε στοι­

χεία υπεραισθητά. Ο φανταστικός κόσμος είναι μιά οριακή κατάσταση, όπως είναι οι στρίγγλες, οι μάγισσσες και τα δαιμονικά στον Shakespeare ή στον Diirer, είναι επομένως πέρα από τον κόσμο, δεν είναι πριν απ’ αυτόν.» (σσ.

85-6).

Η λειτουργία του φανταστικού μέσα στην Αιο­ λική Γη δίνει την ευκαιρία στον κριτικό να περά­ σει στο μείζον ιδεολογικό ζήτημα: στην αποτίμη­ ση του έργου ως έκφρασης μιας στάσης ζωής. Και σ’ αυτό, όπως ανέφερα ήδη, ο κριτικός είναι από­ λυτα αρνητικός, εκτιμώντας πως η Αιολική Γη εί­ ναι έργο φυγής, «ναρκωτικής γλυκερότητας» και «πνευματικής αποχαύνωσης»: «Ο φανταστικός κόσμος στην “Αιολική Γη” εί­ ναι παραμύθι για μικρά παιδιά. Ό τα ν μάλιστα τον φτιάχνει ένας ώριμος άνθρωπος μέσα στην Ελλάδα σ’ αυτές τις άγριες ώρες, είναι κάτι χει­ ρότερο: Είναι κατασκεύασμα μιας ψυχής που δεν ξύπνησε ακόμη μέσα της ο Λόγος - που δεν έχει ξυπνήσει ακόμη μέσα στη ζωή. Ό λ α αυτά ένας άλλος θα τα έλεγε “φυγή”. Ο σωστότερος όμως ορισμός θα ήταν «απονάρκωση.» (σ. 86). «Διαβάζοντάς την αισθάνεσαι μιαν άπειρη και ναρκωτική γλυκερότητα, μιαν ηθική και πνευμα­ τική αποχαύνωση (όταν δεν αηδιάζεις και δεν αγαναχτείς μ’ αυτή την ανανδρία ενός ανθρώπου που έζησε το 1922 και γράφει το 1943) αλλ’ αυτό βέβαια δεν είναι λυρισμός, δεν είναι ο σκοπός ενός λυρικού έργου, για να μη λογαριάσουμε πως δ ε ν π ρ έ π ε ι και δεν μπορεί να είναι ο σκοπός ενός έργου που μιλάει για την Αιολίδα, γράφεται στην Ελλάδα και κυκλοφορεί το 1943.» (σσ. 84-5). «Σε μια εποχή που και ο απλούστερος άνθρωπος, στη θέση που του έταξε η Μοίρα, αντικρύζει με σφιγμένα δόντια και με υψωμένο κεφάλι τις δυ­ σκολίες της ζωής, ο κ. Βενέζης και πλήθος άλλοι όμοιοι του χαλάνε τον κόσμο με αισθηματολογι­ κά αναγνώσματα, με “εσωτερικές αναλύσεις” και παρόμοια άλλα αχυρογραφήματα, χωρίς να ζουν τίποτε απ’ ό,τι λένε, διασύροντας έτσι όχι μονά­ χα τη χώρα τους, αλλά και το ίδιο το Πνεύμα.» (σ. 85)

Ο Λαούρδας στο κείμενό του επιτάσσει και έναν επίλογο που έχει ενδιαφέρον όχι σε ό,τι αφο­ ρά το κρινόμενο έργο, αλλά σχετικά με τα πραγ­ ματικά κίνητρα της κριτικής του, τα οποία αποκα­ λύπτονται καθώς μέσα σε λίγες αράδες κλι­ μακώνεται η υπεροπτικότητα του κριτικού: «Έπρεπε να μπουν τα πράγματα στη θέση τους. Γι’ αυτό αναγκάστηκα να μιλήσω. Πριν ακόμη κυκλοφορήσει, πολύ περισσότερο άμα κυκλο­ φόρησε, γράφτηκαν και ειπώθηκαν για το βιβλίο

62 αφιέρωμα---------------------------------αυτό κρίσεις, που ήταν αληθινή πρόκληση και στην πιο απλή καλλιέργεια. Η “Αιολική Γη” δεν είναι το μόνο και ασφαλώς δεν είναι το πιο κακό νεοελληνικό βιβλίο. Για κανένα άλλο όμως δε μας ενόχλησαν τόσο πολύ τον τελευταίο καιρό, όπως μας ενόχλησαν για το βιβλίο του κ. Βενέζη. Αλλά ήταν καιρός, ύστερ’ από τους χρονογρά­ φους των εφημερίδων και τις αισθηματικές δε­ σποινίδες, να μιλήσει και ένας άλλος. Κι’ αφού δεν υπάρχει πια ανάμεσά μας ο Φώτος Πολίτης, αφού ο Αποστολάκης σωπαίνει, χρειάστηκε να βγει ένας τρίτος, να αφήσει τις δουλειές του και να ζητήσει να βάλει τα πράγματα στη θέση τους· όχι μόνο για να μη λενε ό,τι θέλουν οι κριτικοί ή για να μην παρασυρθεί ο κ. Βενέζης από άτοπους ύμνους, όσο για να βοηθήσουμε τους νέους να βλέπουν καλύτερα. Γι’ αυτόν κυρίως το σκοπό γράφτηκε η κριτική μου.» (σ. 87)

ταν φυσικό ένα τέτοιο κείμενο να προκαλέσει έντονη αντίδραση. Πραγματικά, οι απαντήσεις - που συχνά ήταν υπερβολικά σκληρές - άρχισαν να φτάνουν λίγες μέρες μετά την κυκλοφορία των Φιλολογικών Χρονικών. Από τις πιο χαρακτηριστικές σχετικές απαντήσεις ήταν εκείνη του Γιώρ­ γου Βαλέτα στην επιφυλλίδα της Πρωίας της 1ης Απριλίου 1944, όπου με τίτλο «Λογοτεχνία και λογιωτατισμός» στιγματίζει τον Λαούρδα ως συνεχιστή της παράδοσης του λογιωτατισμού στην «εχθρική και υπονομευτική στάση του απέ­ ναντι της λογοτεχνίας μας». Ο Βαλέτας βλέπει, λοιπόν, στο πρόσωπο του Λαούρδα την αντιδραστική πλευρά του λογιωτατισμού, αρπάζοντας έτσι την ευκαιρία να κά­ νει μιαν επίθεση εναντίον του: «Ο λογιωτατισμός απλώνει τα πλοκάμια του και πασκίζει χρό­ νια τώρα να κόψη το δημιουργικό δρόμο του έθνους, πότε με τον κανόνα του συνταχτικού, πό­ τε με τα μέτρα του κλασσικισμού, πάντα στενό­ μυαλος περιφρονητής και διώχτης της λογοτε­ χνίας μας». Μετά τέσσερις μέρες, στις 5 Απριλίου, ο Μιχ. Ρόδάς επανέρχεται από το Ελεύθερον Βήμα (5 Απριλίου 1944) απαντώντας στον Λαούρδα με οξύ τρόπο και βαρείς χαρακτηρισμούς, κατηγο­ ρώντας τον για έλλειψη φιλολογικού ήθους, «αυ­ θάδη σοβαροφάνεια», «σφοδρό εχθρικό πάθος» εναντίον του Βενέζη, χυδαιολογία, ακρισία, «αφό­ ρητο δασκαλισμό» που φτάνει στο σημείο να «κα­ θορίζει την κίνηση των κυμάτων του Κρητικού πελάγους που έρχονται προς την Ελλάδα και όχι προς την Ανατολή, για ν’ απόδειξη τον κ. Βενέζη

Η

ότι αγνοεί την... υδατογραφία», και για τήρηση μιας στάσης απειλητικής «όπως οι κουτσαβάκη­ δες του παλαιότερου αθηναϊκού καιρού».

τα μέσα Απριλίου θα εμφανιστούν άλλες δύο ενδιαφέρουσες απαντήσεις στην κριτική του Λαούρδα, στις 14 η πρώτη και στις 15 η δεύ­ τερη. Η πρώτη ανήκει στον Αλκή Θρύλο που στο άρθρο «Κριτικά παραστρατήματα και προβλήματα» (που δημοσιεύτηκε στην Πρωία, 14 Απριλίου 1944, στη στήλη «Στο­ χασμοί στο περιθώριο των βιβλίων»), παράλληλα με μια σειρά παρατηρήσεων σχετικά με τη νομι­ μότητα των κριτικών ενστάσεων του Λαούρδα, διατυπώνει και μια πολύ δηκτική απορία: «Όσο όμως και αν παρακολούθησα με προσοχή όλα τα επιχειρήματα του κ. Λαούρδα, ούτε στιγμή δεν κλονίστηκε η πεποίθησή μου ότι ο κ. Βενέζης μας χάρισε ένα αριστούργημα. Το μόνο πρόβλημα που διήγειρε μέσα μου ο λίβελλος του κ. Λαούρδα είνε αν τον ενέπνευσε μια προσωπική εμπάθεια ή προ πάντων η ανοησία. Φίλοι μου λογοτέχνες στους οποίους διατύπωσα την απορία μου και στους οποίους έχω απόλυτη εμπιστοσύνη με διαβεβαιώνουν ότι ο κ. Λαούρδας είναι είναι ένας έντιμος άνθρωπος. Πρέπει λοιπόν να καταλήξω στη δεύτερη εξήγηση». Η δεύτερη απάντηση ανήκει και πάλι στον Γιώργο Βαλέτα και δημοσιεύεται την επόμενη μέ­ ρα στην ίδια εφημερίδα, στη στήλη «Αι επι­ φυλλίδες της Πρωίας». Και σ’ αυτό το άρθρο ο Βαλέτας με αφορμή τον Λαούρδα - που τον χαρα­ κτηρίζει «Συκουτρικό λογιωτατίσκο» και, κάνο­ ντας παράλληλο υπαινιγμό στη σωματική διά­ πλαση του Λαούρδα, ως «σπιθαμιαίο φιλόλογο» συνεχίζει και κλιμακώνει την επίθεσή του ενα­ ντίον του λογιωτατισμού, θεωρώντας τον Λαούρ­ δα ως προερχόμενο «απ’ τα σπλάχνα του συγχρο­ νισμένου δημοτικιστικού λογιωτατισμού». Στο μεγαλύτερο μέρος του, όμως, το άρθρο αποτελεί επίθεση εναντίον του Συκουτρή, που «ζήτησε να καθιερώσει το χειρωνακτικό επιστημονισμό, ν’ απομονώση την έρευνα απ’ τα γενικά φιλολογικά προβλήματα. Έτσι, κουβαλώντας απ’ την Ευρώ­ πη πατέντες και τυφλοσύρτες μίλησε για βιβλιογραφικές εργασίες και κριτικές εκδόσεις νεοελληνικών κειμένων και παράδωσε στα χέρια του Τωμαδάκη τον Σολωμό ενισχύοντας άκαιρες φιλοδοξίες (βιβλιογραφικές και φιλολογικές) ένα σωρό νέων, που ακαθοδήγητοι μέσα στη Μεταξική τρομοκρατία της σκέψης βρήκαν καταφύγιο στο Συκουτρή κι’ απονεκρώθηκαν από τον

Σ

----------------------------------- αφιέρωμα 63 επιστημονισμό του». Ο Μάιος του ’44 δεν υστέρησε σε απαντήσεις και ανταπαντήσεις. Με την εκτενή αντικριτική της Δήμητρας Πουλίτση με τίτλο «Η Αιολική Γη και ο επικριτής της» που δημοσιεύτηκε στα Νέα Γράμματα (Μάης 1944, σσ. 218-226), το περιοδι­ κό αυτό αναδεικνύεται σε πρωταγωνιστή της δια­ μάχης - με ανταγωνιστή τα Φιλολογικά Χρονικά. Πραγματικά, μετά το μελέτημα του Αθανασιάδη η αντικριτική αυτή επιδεικνύει μιαν ανάλογη σο­ βαρότητα, αποτελώντας μιαν απάντηση -καταπέλτη που αποκαλύπτει με εντυπωσιακή κριτική νηφαλιότητα (συγκριτικά με το συνηθισμένο επί­ πεδο των περισσοτέρων δημοσιευμάτων) και άνε­ ση, αλλά χωρίς προκλητικότητα, τις παρανοήσεις στις οποίες οδηγήθηκε ο Λαούρδας από την προ­ κατάληψή του.

νικοφανή ανοησία», φιλολογικό σχολαστικισμό και γλωσσική δημοτικιστική προκατάληψη. Στο τεύχος του Μαΐου του περιοδικού Τέχνη και Ζωή - εκτός από ένα μέρος επιστολής ενός αναγνώστη που παρεμβαίνει στη σχετική συζή­ τηση - υπάρχουν δύο ανυπόγραφα σημειώματα που αποτελούν απαντήσεις στην κριτική του Λα­ ούρδα. Στο πρώτο, με τίτλο «Το ήθος, σχήμα λό­ γου» (σσ. 88 -9) καυτηριάζεται η αντίφαση του Λαούρδα ότι ενώ κρίνει την Αιολική Γη από την άποψη του ήθους, με το κείμενό του αποδεικνύει πως δεν διαθέτει ο ίδιος κάτι τέτοιο, πράγμα που γίνεται φανερό από το γεγονός πως δείχνει «εμπά­ θεια αδικαιολόγητη στο άρθρο του», και εκφράζει τη γνώμη του «καβγατζίδικα και κακόπιστα για να κάνει εντύπωση».

το δεύτερο σημείωμα, με τίτλο «Επιβίωση λογιοτατισμού» (σ. 89) γίνεται σχόλιο στα άρθρα του Βαλέτα συμφωνώντας με αυτόν για την ύπαρξη νέων «και μάλιστα διανο­ ουμένων που έχουνε μια νοοτροπία καθαρά προψυχαρική. Γιατί ο λογιοτατισμός δεν υπάρχει μόνο στη γλώσσα και στο τυπικό, υπάρχει και στην ουσία. Κι αυτός είναι ο σημα­ ντικότερος». Ο Γιάννης Βηλαράς υπογράφει την κριτική του μυθιστορήματος στο τεύχος του Μαΐου του περιο­ δικού Νεανική Φωνή (σσ. 187-8). Η θέση του κρι­ τικού είναι θετική παρατηρώντας πως «Η Αιολική

Σ

πό τα πιο ενδιαφέροντα σχετικά κείμενα του Μαΐου είναι και εκείνο του Φαίδρου Μπαρλά, με τίτλο «Ζωίλος ο Τέταρτος» (περιοδικό Παλμός, Μάιος 1944, σσ. 14 16). Πρόκειται για μιαν ειρωνική απάντη­ ση στην κριτική του Λαούρδα, ανάλογη με εκείνη του Άλκη Θρύλου, αλλά όχι εξίσου συγκρατημένη. Επισημαίνει στο κείμενο του Λα­ ούρδα ένα συμφυρμό αξιών (μορφωτικών, εθνι­ κών και ηθικών), αντικατάσταση των αισθητικών και καλλιτεχνικών κριτηρίων από τα κριτήρια της «πνευματικότητας» και του «ήθους», «επιστημο-

Α

Χειρόγραφο “Αιολικής Γης”

uuW

λ,

'll- 4)jv

tav

/TvMu

T

ty u s i

ιΑ

ijA, cnj|«· νΛ>,

iaV»

ίιή^<· Ά

η λ ^ τ ι.

I

V&t , 4

oi <4 * oo* r%(J Vi Φ G-ι

ty . ι)1"ν<*ρ·4ΗϊΛοι ,

6U dl* 41» α ΛχΧ on· w / t i l u· * 4» « in-» lw * o ·^ μ <#4u< gc $ ΟΛυς» ri V \\>-. ή ή*

Λ

la

(VTV T ft

Ίί-» iv r f i

i μ,

Cl> (<.jJL·/.

'm-f®

Ιύ

■'£*7* Μ μ

- ■_··.

**

0W judUyA \

ν '? ;,

^

'Q, ι , ψοννί

αλ) jrΛ) T* Oi

(Ay

-flrri

v 74 u ip to t (Αλ

J

α* ·» J a 4>

q\ Τκψο<ρτνι

:-

λ « φΐ^ο· ymjo ^

(v

fi <X/a.

s« J o *» ,

J o

-

64 αφιέρωμα---------------------------------Γη είναι βιβλίο με πολυπλευρικό πρίσμα που ουσιαστικά στέκεται πλάι στο ψυχολογικό μυθι­ στόρημα, ξεφεύγοντας απ’ το χαμηλά ηθογραφικό κ’ ανοίγοντας, μπορεί να πει κανείς, μια κοσμοπο­ λίτικη θεωρία, παρ’ όλο τον τοπικό του χρωματι­ σμό». Παρότι δεν ασχολείται με την αντιπαράθε­ ση που είχε δημιουργηθεί, στο τέλος της κριτικής του υπάρχει η παρακάτω σχετική αναφορά «επιφυλασσόμενος ν’ απαντήσω στον κ. Λαοόρδα για την κριτική του στα “Φιλολογικά Χρονικά”. Και τότες θα επανέλθουμε» (σ. 188). Από το άλλο μέρος, τα Φιλολογικά Χρονικά φιλοξενώντας κείμενα που αντιπροσώπευαν από­ ψεις φιλολαουρδικές, δημοσιεύουν στο τεύχος της 1ης Μαΐου ένα κείμενο με τον φιλόδοξο τίτλο «Το πλαίσιο της πεζογραφίας του 1930 και η Αιολική Γη (του κ. Ηλ. Βενέζη)» (σσ. 313 -6, και η συνέ­ χεια και το τέλος στο τεύχος του Ιουνίου, σσ. 386 -95). Το κείμενο αυτό υπογράφεται από ΐον Α. Σγούρο και απηχεί ή και επαναλαμβάνει τις από­ ψεις του Λαούρδα, επεκτεινόμενο και σε κάποιες αρνητικές επισημάνσεις σε ό,τι αφορά γενικότερα τη γενιά του τριάντα. Για την Αιολική Γη παρατη­ ρεί πως: 1) δίνει «σε άνισες δόσεις συγκινήσεις, κλειστού ενδιαφέροντος, περιωρισμένης κοινωνικής ομά­ δας, δηλαδή των ανθρώπων (δύο οικογενειών με τους δούλους τους) που κατοικούσαν στα Κιμιντένια» (σ. 389).

2) ο μύθος του «ειμπορεί να συγκινεί βαθύτατα τον συγγραφέα και τους οικείους του ή και πολλές άλλες οικογένειες που έχουν ασκηθεί στο να κρα­ τούν και να εκτιμούν τις αναμνήσεις των [αλλά] μένει για μας ξένος είτε γιατί δεν μετουσιώνεται σε δική μας ύλη είτε γιατί δεν μας συγκινεί εθνικά δεν μας συγκινεί δηλαδή ως αιολική γη» (σ. 389).

3) Ψέγει, επίσης, τη στάση του Βενέζη, γιατί με βιβλία σαν κι αυτό δεν είναι δυνατό να διεκδικήσει την πατρίδα του, και τον κατατάσσει «στον κύκλο των υποκειμενικών δημιουργών που θέτουν τα άτομά τους, με τις αγωνίες τους, με τα δράματά τους έστω, στο κέντρο του κόσμου» (σ. 390). Ο τρόπος γραφής και το ύφος του κειμένου αυτού, καθώς και η απουσία επιχειρηματολογίας, κάνει φανερό πως είναι καρπός οίησης που δεν κατορθώνει να αναχθεί σε κριτικό λόγο. Η απή­ χηση των απόψεων του Λαούρδα είναι φανερή, παρ’ όλη την προσπάθεια διασκευής ή παράφρα­ σης και απάλυνσής τους. Ως χαρακτηριστικό σχε­ τικό παράδειγμα θα αναφέρω το σημείο εκεί όπου ο κριτικός εκδηλώνει την απέχθεια που αισθάνε­ ται μπροστά στη «μανία της προσωποποιήσεως

των αψύχων» που του «ενθυμίζουν, πολύ κουρα­ στικά όμως, τα Μίκυ Μάους του Ντίσνεϊ»... (σ.

393). Στο ίδιο τεύχος του ίδιου περιοδικού, εννέα σε­ λίδες πριν από το παραπάνω κείμενο (Φιλολογικά Χρονικά, 1 Ιουνίου 1944, σσ. 377-9) φιλοξενείται επιστολή του ίδιου του Βασ. Λαούρδα, με τίτλο «Η γλώσσα και το ήθος» στην οποία επα­ ναλαμβάνει τις απόψεις που είχε διατυπώσει από το ίδιο περιοδικό στο τεύχος της 15ης Μαρτίου, ότι δηλαδή η Αιολική Γη δεν είναι «ούτε λογοτέ­ χνημα, ούτε μυθιστόρημα, ούτε αιολική γη». Στη συνέχεια επισημαίνει πως όλα αυτά τα απέδειξε με την δεκαπεντασέλιδη κριτική που «εξέταζε το έργο από κάθε άποψη, είχε πλήθος επιχειρήματα και για κάθε επιχείρημα είχε και αποδείξεις. Κανέ­ νας όμως απ’ όσους τη σχολίασαν δημόσια δεν έφερε επιχειρήματα και αποδείξεις. Το μόνο που παρουσίασαν ήταν απίστευτη απρέπεια» (σ. 377). Θέλοντας να επιβεβαιώσει το τελευταίο ανθολο­ γεί από τους χαρακτηρισμούς που δέχτηκε, ξεχνώ­ ντας, ωστόσο, τις περιπτώσεις - όσο λίγες κι αν ήταν αυτές - πραγματικής αντικριτικής, όπως εκείνη της Δήμητρας Πουλίτση. Στην παραπάνω παρατήρηση ή παράπονο του Λαούρδα απάντησε από το περιοδικό Νεανική Φωνή (Ιούνιος 1944, σσ. 214-9) ο Τάκης Εμ. Κωνσταντινίδης: «Απάντηση στον κ. Β. Λαούρδα /Γ ια την κριτική του της “Αιολικής Γης”». Πρό­ κειται για την πιο κόσμια αλλά και πιο εύστροφη αντικριτική που σέβεται την ευθιξία του Λαούρδα σε ό,τι αφορά τις προσωπικές επιθέσεις και ύβρεις, αλλά που διαφωνεί με τις απόψεις και τα επιχειρήματά του, τα οποία ένα προς ένα με κρι­ τική οξύνοια αλλά και τρόπο ήπιο ανατρέπει. Στην παρατήρηση, λοιπόν, του Λαούρδα πως η Αιολική Γη «είναι μια νοσταλγική αναδρομή χω­ ρίς κανένα ιδανικό σε χώρους απολύτως ιδιωτι­ κούς», απαντά πως ο αυθεντικός τρόπος για να ανασυνθέσει ένας μυθιστοριογράφος μιαν εποχή και τη ζωή ενός τόπου είναι η βαθιά βίωση αυτής της εποχής ως μέρους της ύπαρξής του. Ό σο για την έλλειψη ήθους που διαπιστώνεται από την απουσία παραδειγμάτων ηρωισμού, ο Κωνσταντι­ νίδης παρατηρεί πως «Δεν είναι πάντοτε η βία και το σπαθί και το ντουφέκι ηρωισμός. Ο κόσμος του κ. Βενέζη είναι ασφαλώς ηρωικός, μ’ ένα ηρω­ ισμό γεμάτο φρόνηση και σκέψη κι’ όχι με ηρωι­ σμούς τυχοδιωκτικούς που κύριο χαρακτηριστικό τους είναι η σπατάλη του εαυτού μας. [...] Πολλές φορές είναι μεγαλύτερος ηρωισμός να μένουν τα σπαθιά στη θήκη» (σ. 215). Επισημαίνει, επίσης, πως αν ο Βενέζης υπάκουε σε μια απαίτηση για

---------------------------- --------αφιέρωμα 65 ηρωισμούς ανάλογη με εκείνη του Λαούρδα, τότε θα έπρεπε να διαστρέψει την πραγματικότητα της εποχής για την οποία μας μιλά. Στη συνέχεια περνά στην παρατήρηση του Λα­ ούρδα ότι η Αιολική Γη αντί για επικό μυθιστόρη­ μα έγινε λυρικό πεζογράφημα, επειδή ο συγγρα­ φέας της δεν μπορεί να αναχθεί σε ιδέες, δεν μπο­ ρεί να δει τον κόσμο στη μόνη ουσιαστική του μορφή, σαν μορφοποιημένη ιδέα. Ζητά, λοιπόν, από τον Λαούρδα να γίνει πιο ακριβής και σαφής και να δηλώσει τί είδους είναι αυτές οι ιδέες στις οποίες πρέπει να αναχθεί ο συγγραφέας και ποια είναι η μόνη ουσιαστική μορφή του κόσμου. Σχετικά με τη σύνθεση του μυθιστορήματος, υποστηρίζει πως είναι «αρχιτεκτονημένο όπως μια μουσική σύνθεση» και πως ο Λαούρδας δεν μπορεί να το αντιληφθεί αυτό επειδή η αντίληψη που έχει για τη μουσική είναι λανθασμένη, πράγ­ μα που επιχειρεί να αποδείξει. Το γεγονός, επίσης, ότι η Αιολική Γη δεν ακολουθεί τα σχήματα σύν­ θεσης του κλασικού μυθιστορήματος, δεν το θεω­ ρεί ο κριτικός αξιοκατάκριτο όπως ο Λαούρδας. Οι αντιπαρατηρήσεις του Κωνσταντινίδη σχε­ τικά με τη γλώσσα του Βενέζη και την υφή του λόγου του, καταλήγουν στη διαπίστωση πως «οι φράσεις έχουν μια μουσικότητα, μιαν ομορφιά ανάγλυφη, μιαν υποβλητικότητα που γοητεύει. Μπορούμε αδίσταχτα να πούμε πως η κάθε φράση είναι μεστή από ομορφιά. Ακόμα κ. Λαούρδα λέτε πως ο κ. Βενέζης δεν έχει ακρίβεια στην έκφραση όταν γράφει πως “η γη γονιμοποιεί τους σπόρους” και θέλει να πει πως “οι σπόροι γονιμοποιούν τη γη”. Η παρατήρηση αυτή είναι πολύ σχολαστική και ούτε επιδέχεται λογική λύση και μας θυμίζει πολύ ζωηρά το πρόβλημα του «αν η κόττα γέννη­ σε το αυγό ή το αυγό την κόττα» (σ. 217). Και πα­ ρακάτω: «Η φράσις είναι θαυμάσια συγκροτημέ­ νη, από δύναμη, μουσικότητα κι’ ομορφιά απλή κι’ απέριττη. Οι λέξεις καλοδιαλεγμένες - ακόμα κι’ αυτές οι “καθαρευουσιάνικες” μας χαρίζουν μια τέτοια γλυκύτητα κι’ αναδίνουν τέτοια ευγέ­ νεια,' ώστε δικαιολογούν απόλυτα την πρόθεση και την πράξη του συγγραφέα» (218).

αντικριτική αυτή ολοκληρώνεται με ένα πολύ έξυπνο τρόπο: όχι πλέον με την υπε­ ράσπιση της Αιολικής Γης, αλλά με την εξέταση του τρόπου με τον οποίο ο Λαούρ­ δας έχει συνθέσει την κριτική του, επισημαίνοντας τα τεχνάσματα που αυτός χρησι­ μοποιεί. Σ’ αυτή την αντικριτική ο Λαούρδας απάντησε

Η

με επιστολή που δημοσιεύτηκε στο επόμενο τεύ­ χος του ίδιου περιοδικού Νεανική Φωνή (Σεπτέμ­ βριος 1944, σ. 276). Ο τόνος της επιστολής του ήταν ήπιος - και ενοχλητικά προστατευτικός. Πρότεινε το κλείσιμο αυτής της συζήτησης λόγω ύπαρξης άλλων σοβαρότερων τρεχόντων προβλη­ μάτων, αλλά δεν απαντούσε στις παρατηρήσεις και ερωτήσεις του Κωνσταντινίδη. Έκλεινε μάλι­ στα την επιστολή επαναλαμβάνοντας τις απόψεις του σχετικά με τη βλαβερότητα του βιβλίου: «Μέ­ σα σ’ αυτή την άγρια εποχή ο λογοτέχνης δεν πρέπει να νοσταλγεί, όπως κάθε άλλος απλός άν­ θρωπος, την περασμένη ευτυχία. Πρέπει να πάρει σαν άντρας πάνω στους ώμους του τις ευθύνες που του επιφορτίζει η ιστορία μας και να υψώσει, πρωτοπόρος αυτός, με το λόγο του τους ανθρώ­ πους που είναι μαζεμένοι κοντά του. Ό ταν εμείς αγωνιζόμαστε να πλάσουμε μια νέα πολιτεία, να υψώσουμε την παιδεία και τη γλώσσα μας, να σώ­ σουμε τη γη μας από τους κινδύνους που την απει­ λούν, είναι, νομίζω, απολύτως απαράδεχτο να έχουμε τις ίδιες ώρες λογοτέχνες που κάθουνται και κλαίνε για την “αλησμόνητη” ευτυχία των παιδικών τους χρόνων». Η βιβλιοκρισία του Γιάννη Χατζΐνη για την Αιολική Γη, που δημοσιεύτηκε τον Νοέμβριο στο περιοδικό Νέα Εστία (τ. 36, τχ. 415-8, 15 Σεπτεμ­ βρίου - 1 Νοεμβρίου 1944, σσ. 859-861) κλείνει τη συζήτηση γύρω από την Αιολική Γη, που κράτησε όλο σχεδόν το 1944. Η κριτική αυτή, δημο­ σιευμένη όταν ο σάλος είχε πια κοπάσει, προ­ σπαθεί να χρησιμοποιήσει επιχειρήματα και από τις δύο πλευρές, τηρώντας παράλληλα τις απο­ στάσεις από αυτές. Υποστηρίζει, για παράδειγμα, πως το μέσο της υποβολής αποτελεί την ειδοποιό διαφορά της αφηγηματικής τέχνης του Βενέζη (σσ. 859 -860), συμφωνώντας με την άποψη του Αθανασιάδη, παράλληλα όμως απηχεί και τις απόψεις του Λαούρδα όταν παραδέχεται πως «το γράψιμο, που φαίνεται εξαιρετικά προσεγμένο, παρουσιάζει - ασφαλώς σε αραιότατα σημεία κάποιες φραστικές ασάφειες, κάποιους ενδοια­ σμούς κι’ επαναλήψεις που αφαιρούν κάτι από την τελειότητά του» (σ. 860). Έ ν α πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσπάθειας του Χατζίνη να συνδυάσει τις αντίθετες απόψεις έχουμε όταν αυτός αναφέρεται στη μαγεία του φανταστικού αλλά και στην απονάρκωση που αυτό προκαλεί: « Ή ταν απαραίτητη η ατμόσφαιρα αυτή του παραμυθιού, που μας κάνει παιδικά ευαίσθητους σε ό,τι δεν είναι η ίδια η ζωή, κοιταγμένη κατά­ ματα για να μας προκαλεί τρόμο ή αηδία, αλλά η

66 αφιέρωμα----------------------------------μυστική αντανάκλαση της ζωής, όπως μπορεί να τη συλλάβει και να την υποβάλει μια πλούσια σε πείρά και παρατήρηση φαντασία. Το παραμύθι είναι η βάση σ ’ αυτή τη δημιουργία του κ. Βενέζη. Ολόκληρη η αφήγηση προσαρμόζεται σφι­ χτά, δένεται πάνω σ ’ ένα μοτίβο μαγικό, για να μην ξεχωρίζουμε πια τί είναι ζωή και τί είναι πα­ ραμύθι. Θα μου πείτε ίσως πως μια τέτοια ατμό­ σφαιρα μας αποκοιμίζει τον πόθο, που θα τον θέ­ λαμε σα διέγερση, μας νανουρίζει τη σκέψη, που θα της γυρεύαμε ενέργεια και ζωντάνια. Τίποτε όμως δε θα προσαρμοζόταν αρμονικότερα στη διάθεσή μας, γιατί νιώθουμε σύγχρονα πως μέσα σ ’ αυτή την ατμόσφαιρα ζούμε ώρες προπαρασκευής, που θα ξυπνήσουν μέσα μας τις ίδιες τις μυστικές πηγές της ζωής.» (σ. 860).

Μια πραγματική, όμως, σύνθεση και όχι συν­ δυασμό των κριτικών απόψεων για την Αιολική Γη κατορθώνει η κριτική του Απόστολου Σαχίνη για το έργο αυτό, η οποία δημοσιεύτηκε στο βι­ βλίο του Η πεζογραφία της κατοχής (Ίκαρος, 1948, σσ. 116-122)3. Εκεί ο Σαχίνης βάζει τα πράγματα στη θέση τους διατυπώνοντας τις εκτι­ μήσεις του με τον γνωστό απροσχημάτιστο τρόπο του. Σε ό,τι αφορά την αφηγηματική ικανότητα του Βενέζη, εκτιμά πως αυτός δεν είναι προικισμένος με το χάρισμα της μυθοπλασίας, αλλά πως παρ’ όλα αυτά η διηγησή του συναρπάζει τον αναγνώ­ στη χάρη σε κάποιες ιδιότητες που απορρέουν από μια βιωματική σοφία κερδισμένη «με πολύ αίμα και πολύ πόνο από την πικρή πείρα και τη σκληρή δοκιμασία της ζωής» (σ. 116). Η Αιολική Γη «δεν είναι μυθιστόρημα, αλλά αναμνήσεις από την παιδική ηλικία και την πατρογονική γη, που κυμαίνονται ανάμεσα στο παραμύθι και στο όνει­ ρο» (σ. 117). Αναφερόμενος στις αφηγηματικές αδυναμίες του Βενέζη ο Σαχίνης συμφωνεί με τον Λαούρδα, αλλά παράλληλα του δίνει μια αποστομωτική απάντηση:

«Ο

Ηλίας Βενέζης, δεν είναι δυνατός κι’ επικός πεζογράφος· είναι ένας συγγραφέας αδύνατος, λυρικός και συναισθηματικός· όπλο του δεν εί­ ναι η δύναμη, αλλά η υποβολή. Μπορεί τους δυνατούς και τους επικούς να χρειάζεται η νεοελληνική πεζογραφία, μπορεί το θέμα του μικρασιατικού ελληνισμού να αξίωνε μια ηρωι­ κή και επική ανάπτυξη, μπορεί εμείς να θέλαμε την ένα επικό πεζογράφημα, ωστό­ σο ο Ηλίας Βενέζης δεν τη θέλησε έτσι,ίσως για­ τί δεν είχε την ικανότητα να την εκφράσει μ’ αυτό τον τρόπο. Ο θόρυβος και η βοή του έπους, το βίαιο τρικύμισμα των ψυχών, η εξωτερική πε­ ριπέτεια και δράση και η αδιάκοπη κίνηση ανά­

«Αιολικήγη»

μεσα σε πρόσωπα και περιστατικά είναι γνωρί­ σματα ξένα προς την ιδιοσυγκρασία του και θα ήτανε άδικο να τα ζητήσουνε από το βιβλίο του. Εξάλλου ένας συγγραφέας δεν κρίνεται από το τί έπρεπε να γράψει κατά τη γνώμη τη δική μας, αλλά από το τί θέλησε να γράψει και από τις δυνάμεις και τις ικανότητες που είχε για να γρά­ ψει αυτό που θέλησε.» (σ. 118)

Δεν χαρίζεται, όμως, και σ’ εκείνους που θεώ­ ρησαν την Αιολική Γη ως ιδανικό συγκερασμό του επικού με το λυρικό - κάτι που υποστήριξε ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος και ο Τάσος Αθανασιάδης. «Η “Αιολική γη” δεν είναι, όπως είπανε, μια επι­ τυχημένη πρόσμιξη του λυρικού με το επικό, αλ­ λά η λυρική εκμετάλλευση μιας επικής ουσίας. Γεγονότα και περιστατικά ηρωικής σημασίας και βάρους επικού απαλύνονται, χάνοντας τη δύ­ ναμη και το περιέχόμενό τους, και γίνονται λυγμός ή επιφώνημα, συγκίνηση τρυφερή και γυναικεία, απαλό χάδι και ψίθυρος σιγανός. Η λυρική πεζογραφία γενικά και ιδιαίτερα η πεζο­ γραφία του Ηλία Βενέζη λικνίζει νανουριστικά, ναρκώνει και αποκοιμίζει τον αναγνώστη, χωρίς να χάνει βέβαια το ιδιαίτερο θέλγητρό της» (σ.

118-9).

Με την επισήμανση του ναρκωτικού χαρακτή­ ρα της πεζογραφίας του Βενέζη ο Σαχίνης συμ­ φωνεί με τον Λαούρδα, κάτι που συμβαίνει και με την παραδοχή της απουσίας αρχιτεκτονικής ορ­ γάνωσης της διήγησης (σσ. 119-20), και της ύπαρξης εμβόλιμων αυτοτελών ιστοριών «που μπορεί να αφαιρεθούνε ή και να προστεθούνε άλ­ λες χωρίς καμμιά ζημιά στο κείμενο» (σ. 120). Διαφοροποιείται, ωστόσο, από τον Λαούρδα, όταν υποστηρίζει πως αυτές οι αυτοτελείς ιστορί­ ες «πλάθουνε πολύ πρόσφορα την ατμόσφαιρα και δημιουργούνε με επιτυχία το ψυχικό κλίμα της Ανατολής» - αν και την Ανατολή του Βενέζη, αντίθετα από εκείνη του Κόντογλου, ο κριτικός τη θεωρεί περισσότερο ασιατική παρά ελληνική: «εί­ ναι η “λαγγεμένη ανατολή”, μια περισσότερο ασιατική και λιγώτερο ελληνική Ανατολή, μια Ανατολή θηλυκή και νοσηρή» (σ. 120).

ώς, άραγε, έβλεπε ο ίδιος ο συγγραφέας όλη αυτή τη συζήτηση που’ δημιούργησε το έργο του; Ο καταιγισμός των απαντήσεων που δέχτηκε η κριτική του Λαούρδα θα έπρεπε να τον κάνει να αισθάνεται πως η Αιολική Γη του είχε δικαιωθεί. Ένιωθε, b ωστόσο, την ανάγκη να εξηγήσει κι ο ίδιος

-----------------------------------αφιέρωμα 67 αυτό που ήθελε να κάνει γράφοντας την, να περι­ γράφει το όραμα που με αυτό το έργο προ­ σπάθησε να υπηρετήσει. Αυτό ήδη το είχε κάνει πριν αρχίσει η σχετική αντιπαράθεση. Μια πρώτη ένδειξη των προθέσεων του σχετικά με τη συγγρα­ φή της Αιολικής Γης έχουμε σε μια παλαιότερη επιστολή του που προκλήθηκε από τη δη­ μοσίευση σε συνέχειες των Απομνημονευμάτων του Μακρυγιάννη στα Νεοελληνικά Γράμματα από τον Μάρτιο του 1938. Στην επιστολή εκείνη (Νεοελληνικά Γράμματα, 14 Μαΐου 1938, σ. 5) βλέπουμε τον Βενέζη να δέχεται - και έτσι να προτείνει - την απλότητα και τη φυσικότητα ως θεμελιώδεις ιδιότητες της ελληνικής τέχνης, αλλά και ως αισθητικές αρχές της. Αυτός ο συσχετι­ σμός της απλότητας με την ελληνικότητα είναι βέβαιο πως αποτελεί το πρόγραμμα της συγγρα­ φής της Αιολικής Γης.

ετά τεσσεράμισι χρόνια, σε μιαν άλλη επι­ στολή του (20 Νοεμβρίου 1942) που απευθυνόταν προς τον Πέτρο Χάρη ως δι­ ευθυντή της Νέας Εστίας (Νέα Εστία, τ.

32, τχ. 372, 1 Δεκεμβρίου 1942, σσ. 12734), ο Βενέζης εξηγούσεπως με την Αιολι\κή Γη θέλησε «ένα κείμενο απλότητας και νοσταλγίας», ενώ στη συνέχεια εκμυστηρευόταν πως «το γράψιμο της “Αιολικής Γης” ήταν, στις δύσκολες μέρες που ζούμε, μια καταφυγή και μια λύτρωση για το συγγραφέα της. Ό χ ι απομάκρυν­ ση από τη ζωή, αλλά υπενθύμιση του ότι υπάρχει και ομορφιά στη ζωή, υπάρχει και καλωσύνη των ανθρώπων» (σ. 1273). Τα ίδια περίπου δηλώνει και σε μιαν επιστολή του της 31ης Ιανουαρίου 1944 προς τον Δημ. Κόρσο, την οποία δημοσίευσε ο αποδέκτης της στο αφιέρωμα της Νέας Εστίας για τον Βενέζη (τ.

96, τχ. 1139, Χριστούγεννα 1974, σσ. 146-9): «στις πολύ κρίσιμες ώρες της ζωής μου, που πέρασα τον τελευταίο καιρό [εννοεί τη σύλληψή του από τους Γερμανούς στις 27 Οκτωβρίου 1943, βλ. «Χρονολόγιο»], αν ήταν κάτι, που μου έδινε λίγη γαλήνη, ήταν το ότι είχα προλάβει να τυπώσω την “Αιολι­ κή Γη”, με την ελπίδα, πως, όταν θα τη διαβάζετε, θα βρίσκατε στις σελίδες της αυτό που θέλησα να της δώσω: να την πλημμυρίσω απ’ την αγάπη του ανθρώπου κι απ’ την ανθρώπινη αξία» (σ. 146). Το μόνο που προσθέτει αυτή η επιστολή είναι κάτι που το 1943 είχε παρατηρήσει ο I. Μ. Παναγιωτόπουλος στον Β' τόμο του Τα πρόσωπά και τα κείμενα. Γράφει, λοιπόν, ο Βενέζης στην επιστολή του: «Η μεγάλη δυσκολία της “Αιολ,ι-

κής Γης” ήταν αυτή: να ισορροπήση τη γη με το σύννεφο και προ παντός τη γη με τη γη».

πιο ενδεικτική σχετική επιστολή είναι εκεί­ νη που ο Βενέζης έστειλε στις 29 Μαρτίου 1944 - δηλαδή δύο εβδομάδες μετά τη δη­ μοσίευση της επιθετικής κριτικής του Λαούρδα - στον Χρήστο Ευελπίδη απαντώ­ ντας σε επιστολή του τελευταίου. Στην επι­ στολή του ο Ευελπίδης4 υπογράμμιζε την ηχητική διάσταση και τον μουσικό χαρακτήρα του μυθιστορήματος, την κυριαρχία σ’ αυτό των ακουστικών εικόνων και περιγραφών, καθώς και τον μουσικό τρόπο ανάπτυξης κάθε μοτίβου (επεισοδίου, ονείρου, μικρής διήγησης κ.ά.), σύμ-

Η

□ ιΚ ο Χ α Π Κ α

Ζ άννα Φ . Μ ελά - Φ λώ ρου Χ ε λ ω ν ά κ ια Κ α ρ έ ττα - Κ α ρ ε ττα Σ. Ε ποχή

68 αφιέρωμα---------------------------------φωνα με τον οποίο αυτό διατηρεί «κάποιαν αυτο­ τέλεια μέσα στο πλαίσιο του συνόλου. Δηλαδή δουλεύτηκε ολόσωστα με τον τρόπο που δου­ λεύουνε τα θέματά τους οι μουσικοσυνθέτες!» (σ.

100).

Στην απαντητική, λοιπόν, επιστολή του - που βρίσκεται στο αρχείο Χρήστου Ευελπίδη - ο Βενέζης μεταξύ άλλων εξομολογείται τις προθέσεις του σε ό,τι αφορά τη συγγραφή της Αιολικής Γης. «Η θέλησή μου ήταν, χρησιμοποιώντας τα πιο απλά μέσα, τις πιο κοινότυπες λέξεις, τον πιο ανεπιτήδευτο τρόπο, πάνω σε θέματα που, μολο­ νότι γραφικά, κατέβαλα κάθε προσπάθεια να γυ­ μνωθούν απ’ τη γραφικότητα, να δώσω ένα βι­ βλίο ύφους, ένα κείμενο που η εντύπωση που θα έκανε - αν έκανε - να στηριζόταν όχι στο θέμα αλλά στο ρυθμό του. Εντύπωση ιδιαίτερη μου έκανε η τελευταία παρατήρησή σας που αφορά τον τρόπο με τον οποίο είναι δουλεμένα τα φαι­ νομενικά αυτοτελή κομμάτια της “Αιολικής Γης” μέσα στο πλαίσιο του συνόλου. Μάλιστα, έτσι είναι! Και είστε απ’ τους ελάχιστους ανθρώ­ πους που σωστά είδανε τις προθέσεις που υπαγο­ ρεύσανε αυτόν τον τρόπο. Γιατί ο τρόπος αυτός ξάφνιασε. Το είδαν σαν έλλειψη γερής σύνθε­ σης, ομαλής. Σα να ήταν δύσκολο τα περιστατι­ κά της “Αιολικής Γης” να μπουν σε μια στρωτή εξελικτική φόρμα, κατά το πρότυπο των μυθιστορημάτων του 19ου αιώνα. Μια μέρα, σ ’ ένα μάθημα που αφιερώθηκε στο Γαλλικό Ινστι­ τούτο στην “Αιολική Γη”, μου έκαναν αυτήν την παρατήρηση. Τους είπα: Δοκιμάστε να βγάλετε ένα οποιοδήποτε κεφάλαιο από αυτά τά “εμβόλι­ μα” - ας πούμε το κεφάλαιο με την ιστορία των χελιών. Η ιστορία, το θέμα, η εξέλιξή του δεν έχουν ν α πάθουν τίποτα. Αλλά η σύνθεση, η αρ­ μονία του βιβλίου. Αφήνω τον τεχνικό λόγο που εξυπηρετούν αυτά τα κεφάλαια, δηλαδή να καταστάσεις που αλλοιώς θα ’πρεπε να δοθούν περιγραφικά, απιστώντας στην υφή του βιβλίου. Το μόνο που δεν ήξερα - και μου το λέ­ τε τώρα εσείς - είναι πως με παρόμοιο τρόπο δουλεύεται και μια μουσική σύνθεση».

βάλλουν

υπο­

Γ 1 ελικά, σήμερα, μετά από μισόν ακριβώς αιώνα, δίνεται η εντύπωση πως όλη εκείνη η αντιπαράθεση δεν είχε αντικείμενο, επειδή η Αιολική Γη γνώρισε μια μοναδική επιτυχία και αγαπήθηκε όσο λίγα ελληνικά μυθιστο­ ρήματα. Τα 3.500 αντίτυπα της πρώτης έκ- > δόσης εξαντλήθηκαν σε δύο εβδομάδες, για να ακολουθήσει η δεύτερη έκδοση τον Μάρτιο του 1944 - σχεδόν ταυτόχρονα με την κριτική Λαούρδα - σε 5.000 αντίτυπα και με πρόλογο του Αγγέλου Σικελιανού. Η τρίτη έκδοση έγινε το 1953, και έως το θάνατό του, το 1973, ο Βενέζης είχε δει εννέα εκδόσεις με 42.000 αντίτυπα. Αξίζει να σημειωθεί πως αυτή η εκδοτική επιτυχία εξα­ κολουθεί έως σήμερα... Ανάλογη επιτυχία είχαν και οι μεταφράσεις της Αιολικής Γης στο εξωτερικό. Ο Βενέζης γνώρισε μιαν ικανοποίηση που πολύ λίγοι Έλληνες λογο­ τέχνες είχαν γνωρίσει, επειδή μέσα στα τέσσερα τελευταία χρόνια της δεκαετίας του ’40 είδε τα βι­ βλία του να κυκλοφορούν μεταφρασμένα σε αλλε­ πάλληλες εκδόσεις από μεγάλους εκδοτικούς οί­ κους της Ευρώπης, κάτι που συνεχίστηκε με εντο­ νότερο ρυθμό έως το θάνατό του, αλλά και μετά από αυτόν. (Δεν χρειάζεται να κάνω συγκε­ κριμένες αναφορές, γιατί αυτό γίνεται στο «Χρονολόγιο»). Οι μεταφράσεις αυτές προκαλούν κριτικές στις αντίστοιχες χώρες, και έτσι γίνεται δυνατό να εξα­ κριβώσουμε και τον τρόπο με τον οποίο υπο­ δέχτηκε την Αιολική Γη η ευρωπαϊκή κριτική. Επειδή, όμως, τα περιθώρια του χώρου έχουν προ πολλού εξαντληθεί, θα περιοριστή στη συνοπτική εκτίμηση πως η υποδοχή ήταν θερμή, με τη συχνή όμως διατύπωση επιφυλάξεων σχετικά με τη σύν­ θεση του μυθιστορήματος ή την οργάνωση της πλοκής του. Μια πολύ διαφωτιστική σχετική εικό­ να μάς δίνει το άρθρο «Πώς είδε την Αιολική Γη η' Ευρωπαϊκή κριτική» που δημοσιεύτηκε στο περιο­ δικό Αγγλοελληνική Επιθεώρηση (Ιούλιος - Αύ­ γουστος 1951, σσ. 209-221), με την ευκαιρία της συμπλήρωσης ενός έτους από την κυκλοφορία της αγγλικής μετάφρασης του έργου - που ας σημειω­ θεί πως ήταν το πρώτο νεοελληνικό μυθιστόρημα που κυκλοφορούσε σε αγγλική γλώσσα.

Σημειώσεις 3.

1. Έ χει αναδημοσιευτεί στο Βασαης Λαούρδας, Φιλολογικά δοκίμια. Εισαγωγή και επιμέλεια Ντίνου Χριστιανόπουλου, Εκδόσεις «Διαγώνιος», Θεσσαλονίκη 1977, σσ. 36-50.

2. Βρίσκεται αναδημοσιευμένο στο Τάσος Αθανασιάδης, Αναγνωρίσεις/Δοκίμια, Αθήνα, 1965, σσ. 230-272.

Ή κριτική αυτή πρέπει να γράφτηκε στο τέλος του 1944, αλλά δεν έχω επισημάνει δημοσίευσή της πριν από εκείνη του βι-

4. Η επιστολή δημοσιεύτηκε στο Μνήμη του Ηλία Βενέζη/Πέντε χρόνια από το θάνατό του, Τετράδια “Ευθύνης”, τ. 6, Αθήνα 1978, σσ. 48-101.

αφιέρωμα

69

Μ .Γ . Μ ε ρ α κ λ η ς

Έ να παραμύθι στο Βενεζη

σχέση της νεοελληνικής λογοτεχνίας με το νεοελληνικό αγροτικό πολιτισμό, όπως άρ­ χισε να πραγματοποιείται τουλάχιστον από την εποχή της παλαμικής γενιάς, δεν έχει συστηματικά μελετηθεί και διερευνηθεί. Υπάρχουν περισσότερο ή λιγότερο γενικές παρατηρήσεις γι’ αυτό το «λαογραφισμό» της «ηθογραφικής» λογοτεχνίας αφενός, εργασίες λημματογραφικής (ρύσεως αφετέρου, όμως ούτε οι γενικές παρατηρήσεις ούτε η αποδελτίωση των «λαογραφικών στοιχείων» επαρκούν, για να φωτί­ σουν όπως θα έπρεπε και όσο θα άξιζε το φαινό­ μενο. Αίτημα παραμένει η συγγραφή εργασιών (μικρών ή εκτενέστερων, για επιμέρους πρόσωπα ή θέματα, ή συνθετικότερων), που θα συμβάλουν στη μελέτη του τρόπου (ή των τρόπων, σε διάφο­ ρα επίπεδα) πρόσληψης και αφομοίωσης ενός πρωτογενούς υλικού στα έργα της δημιουργικής λογοτεχνίας1.

Η

Το παρόν αφιέρωμα στον Βενέζη μου δίνει την ευκαιρία να κάνω κάποιες, στοιχειώδεις έστω, πα­ ρατηρήσεις για τη σχέση του συγγραφέα της «Αιολικής γης» με το λαϊκό παραμύθι2, μια σχέση που είναι κοινώς παραδεκτή, αφού είναι και οφθαλμοφανής άλλωστε, τουλάχιστον μέσω ενός ευρύτατα διαδομένου στο έργο του Βενέζη παραμυθιακού «τρόπου» όπου δεν μιλούν μόνο οι άνθρωποι, ή και τα ζώα έστω, αλλά και το σύνολο των πραγμάτων. Εξάλλου ο Βενέζης δεν είναι διό­ λου φειδωλός στη χρήση της λέξης, καθ’ εαυτήν, του παραμυθιού. Ως τεκμήριο χρησιμοποιώ τυχαία ένα βιβλίο του, τη συλλογή διηγημάτων «Αιγαίο» (1967, τρίτη έκδοση, «συμπληρωμένη και αναθεωρημένη»). Διαιρείται σε δύο μέρη: Θέ­ ματα του κόσμον Θέματα του ονείρου. Τα θέμα­ τα του δεύτερου μέρους είναι όλα σχεδόν παραμυθιακά [χωρίς να λείπουν παρεμφερή στοιχεία και από το πρώτο μέρος. Βλ. και τον τίτλο του

70 αφιέρωμα ενός από τα εννέα κείμενα: «Το θαλάσσιο πνεύμα του Αιγαίου (ταξίδι στο μύθο ενός αποστάτη)», αναφέρεται στο Θεόφιλο Καίρη]. Από τα πέντε διηγήματα του μέρους αυτού τα δύο έχουν ήδη ενδεικτικούς τίτλους: «Παραμύθι του Αιγαίου», «Το ασημένιο καράβι»· αυτό το τελευταίο δεν εί­ ναι παρά ένα «Kunstmarchen» (το ασήμι, κρυμμένο στη γη, εύχεται να το βρει και να το γνωρίσει ο άνθρωπος. «Και η κρίσιμη ώρα ήρθε. Τα χτυπήματα των ανθρώπων φτάξανε ώς το κα­ ταφύγιο του μετάλλου, το ξέθαψαν, ο ήλιος έπεσε απάνω του, και έλαμψε φως. Το ασήμι έκαμε να κοιτάξει τα πλάσματα με φωτεινά μάτια. Μα δεν πρόφταξε. Σκληρά χέρια το χούφτιασαν, το σφίγ­ γανε με δύναμη. Περίμενε να βρει μια στιγμή ανά­ σα, μήπως δει. Μα δε γινόταν. Απ’ το ’να χέρι πέρασε σ’ άλλο χέρι, πέρασε σ’ άλλα χέρια. Και όλα αυτά τα χέρια καίγαν απ’ το σκοτεινό πάθος». Το ασήμι έγινε νόμισμα, έχασε ολότελα τη λάμψη του. Ώσπου έπεσε στα χέρια ενός αγοριού, που σκέφτηκε να το κάνει ασημένιο καράβι, και το έδωσε στο κορίτσι μια νύχτα που έλαμπε το φεγ­ γάρι· το ασήμι είδε χαρούμενο τα μάτια των αν­ θρώπων...). Στην «Αιολική γη» ο Βενέζης προσλαμβάνει το ιδιαίτερα γνωστό και αγαπητό παραμύθι για την Κοκκινοσκουφίτσα. Παραθέτω τις σχετικές σελί­ δες: «Τότε δεν ξέραμε ακόμα καλά, εμείς τα παιδιά, δεν καταλαβαίναμε σ ’ όλη τη σημασία της την ευλογία της βροχής, όταν πολύ την χρειαζόταν η γη. Ό μω ς είχαμε κ’ εμείς χαρά: οι λάκκοι και τα χαντάκια θα γέμιζαν νερό. Βέβαια δε θα σάλευε όπως το νερό της θάλασσας, αλλά τί πειράζει; Χτυπάς το νερό του λάκκου με τα χέρια, και γίνουνται κύματα. Ρίχνεις μέσα πράσινα φύλλα και γίνουνται γαλάζια. Γίνουνται γαλάζια κύμα­ τα, η αγαπημένη μαγεία της πατρίδας, γίνουνται Αιγαίο, και τα καραβάκια από πεύκο πλένε και πάνε. Πάνε χρυσά δώρα, γαλανές χάντρες και ψήφες κόκκινες, τις πάνε στην Κοκκινοσκουφίτσα που χάθηκε στα Κιμιντένια και πια δε γύ­ ρισε.

- Πες μας, παππού, πες μας για την Κοκκινοσκουφίτσα, παρακαλούσε η Αγάπη, παρακαλούσε η Άρτεμη, ενώ έξω έβρεχε, - Έ λα , έλα, παππού, πες μας! παρακαλούσα κ’ εγώ και του τραβούσα τα χέρια. Η Κοκκινοσκουφίτσα ήταν απ’ τις τελευταίες γνωριμίες μας, και πολύ την αγαπούσαμε.

- Μα δε σας την είπε χτες η γιαγιά σας; έλεγε εκείνος.

- Μας την είπε, παππού. Μα...

- Λοιπόν, τι; Δ εν ξέραμε τί ν ’ αποκριθούμε, πως να ξεκαθα­

ρίσουμε το τί θέλαμε. Ώ σπου τέλος εγώ νόμιζα πώς τό έβρισκα: - Μας την είπε, παππού. Μα ήταν,., ήταν αλ­ λιώτικη! · Τότε ο παππούς γελούσε δυνατά, και γυρίζο­ ντας κατά το μέρος της γιαγιάς που χαμογελούσε κ’ εκείνη: - Φαίνεται πως δεν τα κατάφερες καλά, για­ γιά, της έλεγε. Μα πάλι πεταγόμουν εγώ, γεμάτος διαμαρ­ τυρία: - Ό χ ι, παππού! Και της γιαγιάς η Κοκκινοσκουφίτσα ήταν όμορφη! Μ ονάχα... αυτό, μονά­ χα που ήταν... αλλιώτικη! Δεν καταλάβαινα τότε πως, έτσι απλά, ήμουν, παιδάκι ακόμα, σοφός κριτικός και αποτιμούσα την Κοκκινοσκουφίτσα της γιαγιάς και την Κοκκινοσκουφίτσα του παππού όχι απ’ τα ιστορικά τους, που ήταν τα ίδια, μα απ’ το χαρακτήρα τους, που ήταν το ύφος. Η γιαγιά έδινε έναν τόνο ήμερο, απλό στο παραμύθι. Ο λύκος της ήταν σαν εκείνην καλός, μόνο που παραστράτησε ο δύστυχος χωρίς να το θέ­ λει. Έ τσι έφαγε τη γιαγιά της Κοκκινοσκουφίτσας, ύστερα θέλησε ν α φάει και το ίδιο το κορι­ τσάκι. Ό χ ι όμως από κακού: νά, κακή ώρα ήταν - αυτό μπορεί να τύχει σ ’ όλα τα πλάσματα του κόσμου, και τότες κάνουν έργα κακά. Αντίθετα, ο λύκος του παππού ήταν λύκος σω­ στός, τριγύριζε στα Κιμιντένια, και σα νύχτωσε πείνασε πολύ. Βγήκε από το δάσος, τράβηξε πέ­ ρα απ’ την κοίτη του ποταμιού κ’ έφταξε στην κοιλάδα. Εκεί ήταν το καλυβάκι της καλής γριούλας, της γιαγιάς της Κοκκινοσκουφίτσας. Στάθηκε ο λύκος και συλλογίστηκε: «Να φάω τη γιαγιά ή να περιμένω την Κοκκινοσκουφίτσα που έχει πιο γλυκό κρέας;» Είχε καλό γούστο και προτίμησε να περιμένει. Μα πέρασε πολλή ώρα κ’ η Κοκκινοσκουφίτσα δε φάνηκε. Δε βάσταξε άλλο ο λύκος, κάθησέ κ’ έφαγε τη γριούλα. Ύ στερα ξάπλωσε στο κρεβάτι της, σκεπάστηκε ίσαμε το λαιμό καί περίμενε το κοριτσάκι. Είπε: «Θά ’ρθει, θα με δει στο κρεβά­ τι, θα νομίζει πως είναι η γιαγιά της. Τότες εγώ θα την πιάσω και θα τη φάω.» Μα η Κοκκινοσκουφίτσα δε φάνηκε κείνο το απόγεμα στα μέρη αυτά, δε φάνηκε πια. Τη γλύ­ τωσε η μικρή βαλανιδιά που ήταν έξω απ’ το πα­ τρικό τους καλύβι. Ή τα ν πολύ φίλοι με την Κοκκινοσκουφίτσα. Κάθε μέρα μιλούσαν και λέγανε η μια στην άλλη τα μυστικά τους. Το μικρό δέ­ ντρο κάθε μέρα έλεγε στο κοριτσάκι για τους αρ­ χαίους προγόνους του, για το Μεγάλο Δάσος τις βαλανιδιές που ήταν πέρα στα Κιμιντένια. Της έλεγε για την πυκνή σιωπή που βασιλεύει κάτω απ’ τα κλωνιά, γιά το βαθύ στρώμα τα φύλλα που στοτβάζουνται καταγής, μες στα χρόνια - χιλιά-

'■

αφιέρωμα 71 δες χρόνια - , ώσπου γίνουνται νερό και γη, κ’ έτσι περνούνε πάλι στις ρίζες και γίνουνται πάλι κλαδιά και πράσινα φύλλα. Καμιά ανθρώπινη ψυχή δεν μπήκε ποτέ σ ’ εκείνο το βασίλειο των βαλανιδιών. Κι όσες φορές φτάξανε ίσαμε τα σύ­ νορά τους άνθρωποι, τα δέντρα που φυλάγανε το πέρασμα βούιζαν γοερά και στέλνανε το μήνυμα του κινδύνου στους συντρόφους τους, στις άλλες βαλανιδιές του δάσους. Ό λ ες τότε τρέχανε φοβε­ ρές κι αμείλιχτες, στήνανε τους κορμούς τους και φράζανε το δρόμο. Αυτά ακούγοντας η Κοκκινοσκουφίτσα πολύ ήθελε να ταξιδέψει στο βασίλειο του Μεγάλου Δάσους, και το ’λεγε στη μικρή φίλη της τη βα­ λανιδιά. Αυτή της αποκρινόταν: «Άμα μεγαλώσεις ακόμα λίγο, τότες θα σε πάω. Εσένα μονάχα, Κοκκινοσκουφίτσα!» Αυτό γινόταν κάθε μέρα, ο ήλιος βγήκε και βασίλεψε πολλές φορές, ώσπου, τέλος, το δέντρο βρήκε πώς η Κοκκινοσκουφίτσα μεγάλωσε όσο έπρεπε, αφού είχε γίνει πέντε χρονώ, και ήταν καιρός να κάμει το ταξίδι. Την πήρε, λοιπόν,κα­ βάλα στα κλαδιά του, κάμανε πανιά, ταξιδέψαν στον αγέρα που ζει πάνω απ’ τα Κιμιντένια και μπήκαν στη χώρα των βαλανιδιών. Κανένα δέ­ ντρο δεν τις μπόδισε να μπουν, επειδή όλα το ξέ­ ρανε και τις περιμέναν. Γι’ αυτό, όταν οι φρουροί στα σύνορα είδαν τους ταξιδιώτες, κάλεσαν το αγεράκι και φύσησε μες στα φύλλα τους. Το μή­

νυμα πήρε κ’ έδωσε σ ’ όλο το δάσος. Ό λ α τα φύλλα φύσησαν: «Έρχεται η Κοκκινοσκουφίτσα! Έ ρχεται πια η Κοκκινοσκουφίτσα!» Κατέβηκε το κοριτσάκι απ’ το δέντρο, έσιαξε το φόρεμά του, και θαμπωμένο είδε γύρω του. Τα σκληρά κι αλύγιστα κλωνιά των βαλανιδιών γέρναν σα χέρια πάνω του και το ικετεύαν, τα φύλλα βάλαν τα καλύτερά τους τα ρούχα και πέφταν σα χρυσή βροχή, οι πηγές βγήκαν απ’ τις υπόγειες κρύπτες τους κι άρχισαν να ψιθυρίζουνε τραγού­ δια του δάσους - όλα την ικετεύανε: «Μείνε μαζί μας, Κοκκινοσκουφίτσα! Στον κόσμο κάτω ζούνε λύκοι και άνθρωποι, και θα σε φάνε! Μείνε μαζί μας!» Και η Κοκκινοσκουφίτσα δεν μπόρεσε να βα­ στάξει άλλο. Τη μάγεψαν τα Κιμιντένια, έγινε ελάφι, το μοναδικό ελάφι του δάσους, κ’ έζησε χρόνους πολλούς και χαρούμενους στη χώρα των βαλανιδιών».

Η παραπάνω «παραλλαγή» της Κοκκινοσκουφίτσας επιδέχεται ορισμένες παρατηρήσεις, σε σχέση με το Βενέζη. Εν πρώτοις ο συγγραφέας, παραλλάσσοντας το παραδεδομένο παραμύθι, δεν απομακρύνεται κατ’ ανάγκην από τα όρια της λαϊκής δημιουργίας, η

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ Εφιστούμε την προσοχή στο αναγνωστικό κοινό ότι κυκλοφορούν βιβλία ελληνικής και ξένης λογοτεχνίας, που προσπαδούν να μιμηδούν την εμφάνιση των Εκδόσεων Καστανιώτη. Γι' αυτό σας ζητάμε, πριν αγοράσετε κάποιο βιβλίο μας, 6ε6αιωδείτε ότι στο εξώφυλλο γράφει

Εκδόσεις Καστανιώτη

72 αφιέρωμα---------------------------------ουσία της οποίας έγκειται, ακριβώς, στη συνθήκη του να παραλλάσσεται, απλώς, ένας βασικός και δεσμευτικός - αρχικός πυρήνας. (Η συνθήκη αυτή της καλλιτεχνικής δημιουργίας είναι συγ­ χρόνως και συνθήκη ενότητας όχι μόνο της λαϊκής τέχνης, αλλά και ζωής.) Ο Βενέζης, μάλι­ στα, συμμετέχοντας τρόπον τινά στο σπουδαίο παιχνίδι των παραλλαγών, δεν μας δίνει μια πα­ ραλλαγή, αλλά δυο: της γιαγιάς και του παππού. ι παραλλαγές αυτές, - πάλι σύμφωνα με μιά βασική λαϊκή αντίληψη, - δεν διαφο­ ροποιούνται μεταξύ τους με κριτήρια «ο­ μορφιάς» ή αξιολογικά γενικότερα, αλλά με βάση το απλό γεγονός, ότι είναι διαφο­ ρετικές («και της γιαγιάς η Κοκκινοσκουφίτσα ήταν όμορφη! Μονάχα... αυτό, μονάχα που ήταν... αλλιώτικη!»). Είναι σχεδόν αναγκαίο να υπάρχουν και οι δύο, για να δηλώνουν δύο διαφορετικές αλλά, μολο­ ντούτο, υπαρκτές όψεις του κόσμου (θα μπο­ ρούσαν άλλωστε και να πολλαπλασιαστούν ή και να πολλαπλασιάζονται, επ’ άπειρον): ο λύκος του παραμυθιού μπορεί να είναι και «καλός» (παραλ­ λαγή της γιαγιάς) και «σωστός», δηλαδή αδηφά­ γος (παραλλαγή του παππού), ανάλογα με τις πε­ ριστάσεις, που τον διαθέτουν έτσι ή αλλιώς, ή και ανάλογα με τη διάθεση του ενός και του άλλου, που μπορεί να βλέπει το κακό σαν καλό ή αντί­ στροφα. Ασφαλώς προσείλκυσε το ενδιαφέρον του Βενέζη ο «λυτρωτικός» χαρακτήρας του λαϊκού πα­ ραμυθιού. Εν πρώτοις με την ποιητική του υπέρ­ βαση των καταναγκασμών και ατελειών μιας πραγματικότητας, που ο συγγραφέας την είδε μοι­ ρολατρικά και με ηττοπάθεια, αμετάτρεπτα κατα-

Ο

ναγκασγική και ατελή. Αλλά και με την ιδιαίτερη λειτουργία του μαγικού παραμυθιού ως ιστορίας με ευχάριστο (καθό λυτρωτικό) τέλος, όπως το βλέπουμε στο παράδειγμα της Κοκκινοσκουφίτσας, όπου όμως σημειώνεται μια ουσιώδης αντι­ στροφή, αναμενόμενη στο έργο του Βενέζη: αντι­ στροφή στην έκβαση του μύθου, που κατ’ ουσίαν αντιστρέφέι το θεμελιώδη αισιόδοξο τόνο του λαϊκού μαγικού παραμυθιού, το κάνει απαισιόδο­ ξο, μεταφέροντας τις ιδιότητες του λύκου από το ζώο στους ανθρώπους (παραλλαγή του παππού, που προφανώς υιοθετεί και ο συγγραφέας) και βά­ ζοντας την ηρωίδα να φεύγει οριστικά από τους ανθρώπους, ενώ αντίθετα οι ήρωες του λαϊκού πα­ ραμυθιού επιστρέφουν τελικά στους ανθρώπους. Η Κοκκινοσκουφίτσα φεύγει στον κόσμο του Με­ γάλου Δάσους, μακριά από τον κόσμο των αν­ θρώπων -λύκων, μέσα σε μιαν ευφρόσυνη σκηνο­ γραφία και σκηνοθεσία, όπου τα φύλλα των δέ­ ντρων πέφτουν επάνω της σα χρυσή βροχή και την καλωσορίζουν, τα κλωνιά των δέντρων γέρ­ νουν σα χέρια και την ικετεύουν να μείνει, το ίδιο και οι πηγές που «βγήκαν απ’ τις υπόγειες κρύπτες τους κι άρχισαν να ψιθυρίζουνε τραγούδια του δάσους», ώσπου η Κοκκινοσκουφίτσα συμφώνη­ σε, έγινε ελάφι κι έζησε στη «χώρα των βαλανι­ διών». Οι σκηνές αυτές θυμίζουν την εικο­ νογραφία ενός άλλου γνωστού λαϊκού παραμυθι­ ού, όπου όμως η ηρωίδα, η’Μαρούλα, επιστρέφει πίσω στη μητέρα και το σπίτι της από τον κόσμο της μοναξιάς, της υποχρεωτικής κοινωνικής (και σχεδόν αντιπαθητικά μεταφυσικής) αποξένωσης, που συμβολικά δίνεται με το περιβόλι του Ήλιου: εδώ τα .στοιχεία της Φύσης - δέντρα, ζώα, - τη βοηθούν και χαιρετίζουν την ποθητή επιστροφή της στον κόσμο των ανθρώπων.

Σημειώσεις 1. Εννοώ εργασίες, όπου αυτή του Επαμ. Γ. Μπαλούμη, Η λει­ τουργία του λαογραφικοΰ στοιχείου στο έργο του Α. Καρκαβίτσα, Εκπαιδευτήρια Κωστέα-Γείτονα, Αθήνα 1984. Η θεώ­ ρηση αυτή συμπεριλαμβάνεται και στην ευρύτερη μελέτη του Κ. Γ. Κασίνη, Η ελληνική λογοτεχνική παράδοση στη «Φλο­ γέρα του Βασιλιά». Συμβολή στην έρευνα των πηγών (Ίδρυμα Κωστή Παλαμά, 3), Αθήνα 1980. Ο Παλαμάς έχει προκαλέσει οπωσδήποτε το ενδιαφέρον. Βλ. τις εργασίες των Μ. Βασιλάκου -Μαντουβάλου, «Τα “Ερωτοπαίγνια” εις την “Φλογέρα του Βασιλιά” του Κωστή Παλαμά», Παρνασσός, 9 (1967), σ. 266 -74- Γ. Κεχαγιόγλου, «Ο Φτωχολέοντας της “Φλογέρας του Βασιλιά”», Παρνασσός, 17 (1975), σ. 68-78 και τη μελέτη (σε πολυγραφημένη, περιορισμένης κυκλοφο-

ρίας, μορφή) της Anastasie Katsikis, L’ influence des chants populates sur la langue et sur la poesie de Palamas (διδ. διατ., Παρίσι).

2. Είναι βεβαιωμένη η πρόσληψη - με νέους όρους και τρό­ πους, βέβαια, - στοιχείων του παραδοσιακού λαϊκού πολιτι­ σμού του αγροτικού χώρου από τους λογοτέχνες (και κατεξοχήν από τους ποιητές) της γενιάς του ’30. Πβ. τη μελέτη του Χρήστου Αντωνίου, Ο κόσμος της γοργόνας. Θέματα και μορφές της λαϊκής παράδοσης στο έργο του Σεφέρη, Ε.Λ.Ι.Α., Αθήνα 1981. Μια τέτοια θεώρηση υπάρχει σε ικανό βαθμό στο βιβλίο μου, Δεκαπέντε ερμηνευτικές δοκιμές στον Οδυσσέα Ελύτη, Πατάκης, Αθήνα 1984.

3. Βλ. Γ. Α. Μέγα, Ελληνικά Παραμύθια, τ. Α', Αθήνα 41956, σ.

42-50 («Η Μαρούλα»).

αφιέρωμα 73

Α νθ οΰλα Δ α νιή λ

0 Ηλίας Βενέζης των Σχολικών Βιβλίων (Γυμνασίου-Αυκείου) *

Στο Ζάππειο το 1933 μαζί με Καστανάκη, Μυριβήλη και Τερζάκη

κόσμος του Βενέζη είναι ξακάθαρα δομημένος και ευκρινώς χωρισμένος σε δυο αντιμαχόμενα μέρη. Είναι ένας κό­ σμος που διαρκώς αλλάζει και μεταβαλλό­ μενος προξενεί συμφορές και αδιόρθωτα κακά· διότι ο χρόνος δεν είναι αντιστρέ­ ψιμος και ό,τι γίνεται οδηγεί σε ολοσχερή ρήξη τις ιερότερες και στενότερες σχέσεις του ανθρώπου με τον άνθρωπο και του ανθρώπου με τη φύση. Η δεύτερη ρήξη, σημαντικότερη της πρώτης, αφήνει τον άνθρωπο έκπτωτο, μετέωρο, αποκομμένο από τη μητέρα γη και φύση και από ό,τι εξασφαλίζει την ανθρώπινη ουσία και υπό­ στασή του· είναι η κύρια αιτία της αμετάκλητης καταστροφής.

0

Συμβολικά τα ονόματα των ηρώων (Nomen/ Omen λέει ο ECO) πολλές φορές γίνονται δηλω­ τικά χαρακτήρων και συμπεριφορών ενώ οι ίδιοι οι ήρωες, αποδέκτες της αλλαγής-καταστροφής, προωθούν την πρόθεση του συγγραφέα να οριοθετήσει τον κόσμο του και να τον ξεχωρίσει από τον αντίπαλό του, να τονίσει τη μοίρα των αθώων και των φτωχών, των αγνών και απλών, των αδυνάτων και αδικημένων. Στο πρώτο απόσπασμα από την Αιολική Γη, η μικρή ηρωΐδα η Άρτεμη, ομώνυμη της αρχαίας θεάς του κυνηγίου και του δάσους, με το προσωνύμιο ζαρκάδι, υπαινικτικά αυτοσυστήνεται ως παιδί της φύσης, άγριο και αθώο, εξομοιωμένο με τα κατοικίδια του δάσους, τα οποία αγαπά και

* Του Ηλία Βενέζη αποσπάσματα έργων έχουμε στις τρεις τάξεις του Γυμνασίου και στην Πρώτη Λυκείου. Τα κείμενα αυτά προέρ­ χονται από την «Αιολική Γη», το «Αιγαίο» και το «Νούμερο 31328».

74 αφιέρωμα---------------------------------προστατεύει. Στον κόσμο της όλα· τα ζώα είναι καλά και όλα έχουν τόπο να ζήσουν. Η σχέση Άρτεμης και ζώων είναι σχέση απόλυτης αρμο­ νίας και φυσικού ρυθμού. Ο κυνηγός, ένας νέος, στο πρόσωπο του οποίου προβάλλεται μια άδηλη ερωτική έλξη, μπαίνει στο πλάνο της Άρτεμης και φέρνει μαζί του το σπέρμα του κλονισμού στην ισορροπία του δάσους, ανατροπή της τάξης και νέο ήθος. Ο αδελφός της Άρτεμης, από αντιζηλία προς τον κυνηγό, σκοτώνει μια νυφίτσα και έτσι το αθώο ζώο πληρώνει την ανθρώπινη αδυναμία και αντιπαλότητα. Η Ντόρις, η Αγγλίδα αριστοκράτισσα που φέρνει μαζί της την παράδοση του τόπου της, το κυνήγι (της αλεπούς π.χ.), θα συμβι­ βαστεί να κυνηγήσει τους τσαλαπετεινούς της Άρτεμης... Ο κόσμος δεν είναι πια ο ίδιος. το δεύτερο απόσπασμα που είναι και (κατά κάποιο τρόπο) συνέχεια του πρώτου, η οικογένεια αναγκάζεται από τον ερχομό των Τούρκων και τις βιαιοπραγίες τους να εκπα­ τριστεί. Η Άρτεμη έχει ένα μικρό αρκούδι σαν κατοικίδιο. Εγκαταλείποντας το σπίτι της το ελευθερώνει και εκείνο τρέχει ενστικτωδώς προς το φυσικό του χώρο, το δάσος. Πρό­ σωπα και ζώα στο κατώφλι του πολύπλοκου νέου κόσμου αδυνατούν να εννοήσουν τις στρατηγικές που τον διέπουν. Και στα δύο αποσπάσματα από την Αιολική Γη η διάσταση -ρήξη του ανθρώπου με τη φύση και του ανθρώπου με τον άνθρωπο υποδηλώνει το κα­ κό που παραμονεύει και τη διάβρωση που επέρχε­ ται σιγά σιγά και αθέατα. Η Εδέμ ανήκει στο πα­ ρελθόν, ο άνθρωπος υποφέρει τη μοίρα του, τον ξεριζωμό του, είτε από τη μητέρα φύση είτε από τη μητέρα πατρίδα, άοπλος και ασκεπής πρέπει να αντιμετωπίσει το μέλλον. Στο τρίτο απόσπασμα από το Αιγαίο, η ανατρο­ πή της φυσικής τάξης και αρμονίας υποδηλώνεται από την ανημπόρια, μοναξιά και ερημιά του ήρωα και προετοιμάζεται συναισθηματικά μέσα από τη σχέση του, τη μοναδική, με τους δύο εξημερωμέ­ νους γλάρους, το Βασίλη και τον Αργύρη, υποκα­ τάστατα των παιδιών που έχει χάσει και φέρουν τα ονόματά τους. Τη μονοτονία της ζωής του γερο-φαροφύλακα, στην άγνωστη στο χάρτη βρα­ χονησίδα του, διακόπτει ο ερχομός δύο νέων, που φτάνουν κολυμπώντας, σε μια στιγμή που έχουν εξαφανιστεί οι γλάροι. Η παρέα των δύο νέων που τριγυρνάει εκεί γύρω, έτσι για διασκέδαση, σκο­ τώνει τους γλάρους. Η βίαιη επέμβαση του αν­ θρώπου στο περιβάλλον, η καταστροφή της αρμο­ νικής σχέσης με τα πετούμενα και η διάψευση της

Σ

όποιας αυταπάτης για παρουσία και επικοινωνία του γέρου με τα παιδιά του (διότι το topic του κει­ μένου εν δυνάμει κι αυτή τη μεταφορική ερμηνεία περιλαμβάνει) επέρχεται και πάλι βιαίως. Στα δύο τελευταία αποσπάσματα, από το Νού­ μερο 31328, το ενδιαφέρον εστιάζεται στην απάν­ θρωπη συμπεριφορά των εχθρών Τούρκων προς τους εργαζόμενους στα τάγματα εργασίας Έ λλη­ νες καταρχήν και στους Έλληνες και Τούρκους μαφαζάδες στη συνέχεια. Εμφανής είναι η πρόθεση του συγγραφέα σε όλα τα αποσπάσματα να τονίσει το αγαθό της Ελευθερίας είτε στο πρόσωπο της μικρής αρκού­ δας, είτε στη σχέση του ανθρώπου με τη φύση, εί­ τε τέλος στα πρόσωπα των φυλακισμένων και εξαναγκασμένων στα τάγματα εργασίας.. Πίσω, λοιπόν, από τη φυσική ελευθερία υπάρχει η απώ­ λεια μιας άλλης, της ψυχικής ελευθερίας. Η βίαιη αποκοπή του ανθρώπου από τη φύση, πράγμα που τον κάνει να χάνει την ανθρωπιά του, πάει παράλ­ ληλα με τη στέρηση της πατρικής γής. Η Αιολική Γη που χάθηκε είναι η μητέρα γη, η πατρίδα, η μητέρα φύση, οι ρίζες, η ευτυχία, ο χαμένος παρά­ δεισος των παιδικών χρόνων και της αθωότητας, για να ακολουθήσει ο κόσμος της κόλασης ή του κολασμού, η τιμωρία και ο βασανισμός, η έκπτω­ ση μετά το αμάρτημα, η νομοτέλεια των ισχυρών, ο θρίαμβος του σκότους. οιος είναι, λοιπόν, ο κόσμος του Βενέζη; Σίγουρα, ο κόσμος μετά την αμαρτία, ο χα­ μένος Παράδεισος των πρωτοπλάστων, εί­ ναι η εισβολή του εχθρικού ξένου, η άλωση και αλλαγή των παραδοσιακών αρχών και, τέλος, η διασάλευση των σχέσεων που συνέχουν τη ζωή και είναι απαραίτητες για να υπάρχει ηθική τάξη και να εξασφαλίζει τις απαραίτητες προϋποθέσεις στον άνθρωπο για να είναι ασφαλής και ευτυχισμένος. Είναι όι πολιτι­ κές και κοινωνικές ανακατατάξεις, είναι όλα όσα κλονίζουν την ισορροπία και διαπράττουν ύβρι απέναντι στη φύση και στη ζωή. Ποια είναι η πρόθεση του συγγραφέα; Είναι η καταγγελία της καταστροφής του παραδείσου, εί­ ναι η προβολή της θλίψης για τη χαμένη πατρίδα και ευτυχία, είναι η δήλωση της απελπισίας για την ανυπαρξία φωτός, πολύ μικρή θα λέγαμε τρέ­ φει πίστη και έχει εμπιστοσύνη στο μέλλον, τόσο μικρή όσο μια χούφτα χώμα πατρίδας που κουβα­ λάει ο εκπατρισμένος ήρωας μαζί του σα φυλαχτό ή όσο μικρό είναι το φελουκάκι που σκάλισε ο Μανόλης και το έκρυψε στο στρώμα του. Ο αναγνώστης του Βενέζη καθοδηγείται βήμα

Π

αφιέρωμα 75 προς βήμα. Τείνει εν πόλλοίς να ταυτιστεί μαζί του και δύσκολα θα μπορούσε να διαχωριστεί η πρόθεση του ενός από του άλλου ή από του κειμέ­ νου. Σύμφωνα με τη θεωρία της πρόσληψης κάθε σκοπιά έχει την αυτονομία της και μπορεί να εί­ ναι ανεξάρτητη από την άλλη ως ένα βαθμό. Στα συγκεκριμένα κείμενα όμως το συναισθηματικό ύφος, οι χρωματισμοί πάνω στα πρόσωπα, θα έπειθαν και τον πιο αρνητικό αναγνώστη ότι δεν έχει άλλη επιλογή από εκείνην που του υπο­ δεικνύει ο συγγραφέας. Διότι η πορεία της σκέψης δεν μπορεί να είναι αναστρέψιμη και η σοφιστική άποψη, όλοι έχουν δίκιο από την πλευρά τους, λί­ γο τόπο για να καρποφορήσει έχει εφόσον υπάρ­ χει πάντα μια παράβαση των κανόνων, μια ιερο­ συλία που οδηγεί στην ύβρι τους δράστες χωρίς να τους καθιστά τραγικούς. Τραγικά είναι μόνο τα θύματα που υποφέρουν τη μοίρα του αδύνατου, την οποία οι υβριστές καθόρισαν γι’ αυτούς. το τελευταίο απόσπασμα από το Νούμερο, θα λέγαμε ότι το προσωνύμιο τσανάκι που δίνει ο συγγραφέας σε ένα από τα πρόσωπα, μας στερεί από οποιοδήποτε περιθώριο συνδιαλλαγής μαζί του αφού η λέξη παραπέ­ μπει στο ερετοκίνητο, ύπουλο, ετερόβουλο, ανδράποδο, που λειτουργεί προς όφελος τρί­ του, χαιρέκακο στερημένο ον από κάθε στοιχείο που θα περιέγραφε άνθρωπο. Οι φωτοσκιάσεις εί­ ναι έντονες και απόλυτες έτσι ώστε να μη μπο­ ρούν να συμφιλιωθούν τα αντιθετικά δίπολα με­ ταξύ τους και μόνο η απώθηση, το νείκος και η έρις να έχουν λόγο και ύπαρξη. Ο αναγνώστης συναισθηματικά περισσότερο, λογικά λιγότερο, ει­ σπνέει την ατμόσφαιρα και παρασύρεται από την intentio auctoris, την πρόθεσή του γράφοντος. Τα ονόματα, σοφά διαλεγμένα, έκδηλα συμβολικά, φορτίζουν με το περιεχόμενό τους την ψυχική διά­ θεση του αναγνώστη και όποια άλλη απόπειρα θα ανέτρεπε την ισορροπία του κόσμου που ο ίδιος ο Βενέζης βίωσε και μετα-δημιούργησε. Ποια είναι η θέση του Βενέζη σήμερα στα ελλη­ νικά γράμματα; Νομίζω ότι κατέγραψε τη γενιά του, τα βάσανά της και καταξιωμένος στο χώρο δεν έχει ανάγκη από οποιαδήποτε δική μας τοποθέ­ τηση. Ο κόσμος του, τα πάθη του, οι απώλειές του, είναι κόσμος προοικονομών τον δικό μας σύγχρο­ νο τερατώδη κόσμο όπου ο άνθρωπος ασφυκτικά μέσα στις μεγαλουπόλεις μακριά από τη φύση, μα­ κριά από τους συνανθρώπους, μακριά από την πραγματική ζωή, μέσα σ’ ένα όστρακο ερμητικά κλειστό που όλο και περισσότερο αποξενώνεται από το φυσικό και ανθρώπινο περιβάλλον του.

Βιβλιογραφία Αιολικά Γράμματα, 1972 και 1973 Νέα Εστία 1974 Μνήμη Ηλία Βενέζη Τετράδια Ευθύνης 1978, τ. 6 Λιλή Ιακωβίδη, Βενέζης Καστανάκης, 1976 Τατιάνα Σταύρου, Τετράδια Μνήμης, 1982 Ανδρέα Καραντώνη, Πεζογράφοι και πεζογραφήματα της γενιάς του ’3 0,1963. Απ. Σαχίνη, Η Σύγχρονη πεζογραφία μας, 1961

Σ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΒΑΡΒΕΡΗΣ

Ο Κ Υ ΡΙΟ Σ Φ Ο Γ Κ Εκδόσεις "Υψιλον

76 αφιέρωμα----------Ν έν α I. Κ οκκινάκη

Ηλίας Βενέζης: ο “τιμητής” και η σύγκρουση στο πεδίο των γενεών

1949: Ο Βενέζης γράφει τον «Ωκεανό» ταξιδεύοντας με το εμπορικό πλοίο Captain Papazoglou προς τις Η.Π.Α.

φορμή της επιστολογραφίας λογοτεχνών άγνωστη και ξένη». «Πώς να γραφεί ο μύθος της της εποχής που φιλοξένησε η εφημερίδα ζωής της από ένα ξένο, όπως ξένοι της είμαστε «Μεσημβρινή» το καλοκαίρι του 1963 (από εμείς;» αναρωτιέται. Για να στηρίξει μάλιστα τη 7-6 μέχρι 12-7) ήταν μια συνέντευξη που θέση του αναφέρεται σε μια συζήτηση δύο νέων έδωσε ο ακαδημαϊκός Ηλίας Βενέζης σε κοριτσιών διαφορετικών εθνοτήτων, μιας Δανέδημοσιογράφο της εφημερίδας που υπέγρα­ ζας και μιας Ελληνίδας, που τυχαία είχε παρα­ φε με το κεφάλαιο Μ1. Τίτλος της συνέ­ κολουθήσει σε μιαν ελληνική παραλία. Μεταξύ ντευξης στο φύλλο της 7.6.1963 ήταν: «Η γενεά τους υπήρξε απόλυτη συνεννόηση. «Κι απ’ τη του ’30 έσβησε. Έφηβοι του πολέμου και τώρα συνεννόηση αυτή, έβλεπα να καταρρέουν πολλά βολεμένοι». είδωλα δικά μας: η ψυχολογία, η επιστήμη, τα Ο ισχυρισμός του ακαδημαϊκού ότι η γενιά του αισθήματα των αρχών του αιώνα, ο έρωτας των Α' παγκοσμίου πολέμου «ό,τι και να λέει δεν θα πατέρων τους, η δόξα του μυθιστορήματος, ο μπορέσει ποτέ να κατανοήσει την εποχή της», / Προυστ, προπάντων ο Προυστ, η μουσική και η ήταν απόλυτα φυσικό να προκαλέσει τα ανάλογα ζωγραφιά που αγαπήσαμε εμείς.» σχόλια. Ο Βενέζης δεν πιστεύει στη γενιά αυτή ν Ο Βενέζης εγκωμιάζει τη νέα γενιά κι αισιοδοπου «ακόμα και η νεολαία του καιρού της είναι ξεί γι αυτήν. Την προσδιορίζει μάλιστα απαντώ­

Α

αφιερωμα 77 ντας σε ερώτηση της δημοσιογράφου «σ’ εκείνους που σήμερα (1963) βρίσκονταν κοντά στα 20-25 χρόνια τους». Για τον Βενέζη οι νέοι «ίσως να μην έδωσαν πολλά, έχουν όμως πολλά να πουν». Οι άλλοι έμειναν στην «έπαρση» έχοντας δώσει ό,τι είχαν να δώσουν χωρίς ποτέ να προ­ σαρμοστούν στις αλλαγές που συνέβησαν μετά τον Β' Παγκόσμιο πόλεμο. Πρόκειται για τους «βολεμένους», για κείνους που «είναι καλά τοποθετημένοι στις θέσεις τους, στα γραφεία τους, στη ζωή». Η υπόθεση ότι ο Βενέζης εξαιρεί τον εαυτό του από τους λογοτέχνες της κατηγορίας των «βολε­ μένων» δεν φαίνεται εκτός πραγματικότητας. Η ζωή του σφραγισμένη από την αιχμαλωσία και την απομόνωση, μια ζωή που κατατίθεται ως μαρ­ τυρία, δεν θα είχε σε τίποτα να κάνει με την «έ­ παρση» που τώρα σε άλλους ομότεχνους κατα­ μαρτυρεί. Ωστόσο, σ’ ένα επόμενο φύλλο της Με­ σημβρινής, ο Σπόρος Πλασκοβίτης μεταφράζει τα λόγια του Βενέζη ως «εγώ και το χάος» συμπλη­ ρώνοντας «(...) εκτός αν ο Βενέζης κάνει ένα πα­ τριαρχικό και μεγαλόκαρδο χιούμορ ή αν σαν κριτήριο της συγγγραφικής δημιουργίας τίθεται το βόλεμα» (Μεσημβρινή, 14.6.1963). Για το συγγραφέα του «Φράγματος» ο Βενέζης με το απεγνωσμένο αυτό σύνθημα βιάζεται «να κλείσει όλους όσους γράφουν σε μια παρένθεση, ενώ η γενιά της Κατοχής δεν είναι μόνο ματωμένη και τσακισμένη αλλά και ιδεολογικά απατημένη κι από εκεί ακριβώς αντλεί τις εμπνεύσεις της». Οι δηλώσεις αυτές και οι άλλες που επακολού­ θησαν φέρουν στην επιφάνεια το θέμα των χρονι­ κών ορίων μιας λογοτεχνικής γενιάς, θέμα που έγινε συχνά αντικείμενο έρευνας από τους κατά καιρούς ερευνητές και αποτιμητές της λογοτεχνι­ κής παραγωγής μιας περιόδου. Το πόσο όμως εί­ ναι επισφαλή τα χρονικά όρια και πόσο η σχετικά με αυτά διατύπωση αφορισμών μοιάζει με άστοχη προφητεία που εμπεριέχει, βέβαια, τον κίνδυνο του δογματισμού είναι απόλυτα σαφές. Κανείς δεν μπορεί να κρατά με ασφάλεια την απόλυτη αλή­ θεια, όταν μάλιστα στη ρύμη του λόγου επικαλεί­ ται όχι απόλυτα ελεγμένες θέσεις. Ο όρος «γενιά του ’30» χρησιμοποιήθηκε αρχι­ κά γενικά και αόριστα από τον Γ. Θεοτοκά και καθιερώθηκε στο περιβάλλον του περιοδικού «Τα νέα γράμματα». Και μόνον, όμως, η ονομασία «γενιά» παραπέμπει στην οριοθέτηση ενός συγκε­ κριμένου πολιτισμικού χώρου, μέσα στον οποίο δρουν και εργάζονται μερικοί λογοτέχνες, χώρος που αναμφισβήτητα σφραγίζει το έργο τους. Ο προβληματισμός εμπεριέχει τον κίνδυνο να κρί­ νουμε τα λογοτεχνικά κείμενα μόνο κατά το χρό-

νο συγγραφής τους αγνοώντας ίσως την εποχή, τα ρεύματα που τη σηματοδότησαν και τις επι­ δράσεις που ο λογοτέχνης δέχτηκε ή καί ακόμα να οδηγηθούμε στην ταύτιση των λογοτεχνικών με τις βιολογικές γενιές, κάτι που θεωρητικά τουλάχιστον δεν θεμελιώνεται2. Γενικεύοντας κάπως την υπόθεση, την ίδια χρο­ νιά (1963), ο Α. Αργυρίου μιλώντας για τη συγκε­ ντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Χριστιανόπουλου θα μιλήσει για «ιδιοτυπία της γενιάς αυ­ τής που έγκειται στο ότι έζησε τα γεγονότα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου στα χρόνια της παιδικής της αθωότητας και καθώς η θηριωδία κι ο παραλογισμός έφταναν στην αποθέωσή τους, η γενιά αυτή γνώριζε τη ζωή μ’ ένα συναίσθημα απορίας, πανικού και απογνώσεως»3. Τα ίδια στοιχεία ωστόσο δεν είναι δυσεύρετα και στο έργο του Βενέζη που στα γεγονότα του Β' Παγκοσμίου πολέμου ήταν (ή πλησίαζε, αν δε­ χτούμε σαν έτος της γέννησής του το 1904) τα 40 χρόνια του. Εποχή των πρώτων απολογισμών, των πρώτων σιωπηλών αναπολήσεων. «Ο Βενέ­ ζης σωπαίνει για ν’ ακούσει τις φωνές της ζωής, που ανεβαίνουνε από το εσωτερικό του, παραδί­ νεται σε μιαν ακινησία που απλώνεται στο λογο­ τεχνικό του σώμα (...) ως εμάς φτάνει το παρατεταμένο και σιγαλό μήνυμα της εγκαρτέρησης, του καλοκάγαθου πατριαρχικού λυρισμού», θα βεβαι­ ώσει ο Αντρέας Καραντώνης4. Η «ακινησία» θα συνεχιστεί πολύ περισσότερο την εποχή αυτής της συνέντευξης, όταν ο συγ­ γραφέας, ακαδημαϊκός πια, έχοντας παραιτηθεί από την Τράπεζα κι έχοντας αποκτήσει πολλές διακρίσεις, επιδίδεται πια σε ταξίδια (Οι «Αργο­ ναύτες» του [χρονικά και ταξίδια] θα εκδοθούν από την Εστία στα 1961, ενώ το αμέσως επόμενο βιβλίο του, το «Αρχιπέλαγος», θα δει το φως από τον ίδιο εκδοτικό οίκο μόνο στα 1969). Η λογοτεχνική, όπως και η πολιτική φυσιο­ γνωμία του Ηλία Βενέζη έχει πια στα 1963 αρτιω­ θεί. Η προσωπική του τέχνη συναρτημένη με τη βιοθεωρία του θα μπορούσε να κλειστεί στο σχή­ μα που του έδωσε ο Μιχάλης Μερακλής: «σύντο­ μος, μακροπερίοδος λόγος που φορτίζει με υπο­ βολή και δραματικότητα τα γεγονότα, έτσι ώστε να γίνεται το «αργοβάδιστο μαρτυρολογίο, η χαρ­ τογράφηση της ματωμένης πορείας χιλιάδων ανυπεράσπιστων ομήρων κι αιχμαλώτων, το χρο­ νικό ενός σπάνιου συλλογικού πόνου». Είναι ωστόσο προφανές ότι ο Βενέζης δεν αντιμετώπισε κριτικά το κοινωνικό γίγνεσθαι εξαντλώντας την παρουσίαση της εποχής στην εξωτερική (συ­ ναισθηματική) λεπτομέρεια, κάποτε σε βαθμό υπερβολής.

78 αφιέρωμα------------------ —--------- — Το γεγονός δεν έμεινε βέβαια απαρατήρητο από την κριτική. «Ο ειλικρινής Βενέζης», γράφει ο Αι­ μίλιος Χουρμούζιος, «θα πρέπει να αναζητηθεί στα παραμύθια, στους θρύλους, στις απλοϊκές πίστεις και στα περιστατικά αυτού του ξερριζωμένου κόσμου, τα άλλοτε ομαλά και ράθυμα, άλλοτε πι­ κρά και σκληρά... κάθε φορά που προσπαθεί ν’ απλωθεί πέρα από το φράχτη του και ν’ αγγίσει προβλήματα που διεκδικούν τη φιλοσοφική εμπει­ ρία, αισθάνεσαι πως βρίσκεται έξω από τα νερά του»5. Οι θέσεις αυτές της κριτικής αλλά και η ένταξη του συγγραφέα στην ομάδα των 12 με τα «πεπα­ λαιωμένα αισθητικά κριτήρια» συνηγορούν στο γεγονός ότι ανήκει σ’ εκείνους που δεν μπόρεσαν ίσως να κατανοήσουν βαθιά την ίδια την εποχή τους, όσο κι αν ήταν κι εκείνος παιδί της, δημι­ ούργημά της. Στο έργο του η μικρογραφία και το χρονικό της καταδίωξης, στην ψυχή του η μελαγ­ χολία εκείνων «που από πολλές αφορμές, ακόμα κι από μίμηση είχαν το θάνατο μέσα τους»6. Αντίδραση στη συνέντευξη του Ηλία Βενέζη εκ­ φράστηκε και από τον Ι.Μ. Παναγιωτόπουλο, που σε απάντησή σου στην εφημερίδα (28.6.1963) ση­ μειώνει: «Δεν υπάρχουν εξοφλημένες γενιές, υπάρχουν εξοφλημένοι άνθρωποι». Ο ίδιος που θεωρεί τον εαυτό του «πρόωρο τοκετό της γε­ νιάς», αφού τύπωνε βιβλία από τα φοιτητικά του ακόμη χρόνια, με αποτέλεσμα να τον κατατάξουν εκεί, υποστηρίζει ότι η έλλειψη του απροσ­ δόκητου από τη λογοτεχνία των συγχρόνων πείθει ότι βρίσκονται σε μιαν «αγρανάπαυση», ένα «νε­ κρό σημείο». Πιο ενδιαφέρουσα είναι βέβαια η απάντηση του θεωρητικού της γενιάς αυτής Γιώργου Θεοτοκά, που μέσω των «Εποχών», περιοδικό που εξέ­ φραζε τις πιο προωθημένες αντιλήψεις της γενιάς του ’30, επαναστατεί γιατί δεν είναι βέβαια καθό­ λου «προετοιμασμένος να δεχτεί να τον θάψουν» (Μεσημβρινή, 5.7.1963). «Η εποχή», θα συμπλη­ ρώσει, «είναι κάτι απείρως πλατύ και πολυσύνθε­ το, που δεν μπορεί να χωρέσει σ’ ένα μπουκαλάκι φαρμακείου με την επιγραφή “υπαρξιακόν άγχος” ή θέατρο του παραλόγου, ή αντιρομάν κλπ, κλπ. Την εποχή εκφράζουν ταυτόχρονα άνθρωποι κά­ θε λογής ηλικίας, υπέργηροι σαν τον Β. Russel ή τον F. Mauriac, ή τον Πάπα Ιωάννη, μεσήλικες Σ ημειώ σεις 1. Κατά τον Α. Αργυρίου πρόκειται για τη Μαρία Κοτζαμάνη (Μεταπολεμική πεζογραφία των εκδ. Σοκόλη, τ. Α', σελ. 278).

2. Mario Vitti, «Η γενιά του ’30. Ιδεολογία και μορφή», εκδ. Ερμής, 1984, σ.σ. 47-48.

σαν τον Sartre ή τον Miller, νέοι σαν τον Εφτουσένκο και νεότατοι σαν τους φοιτητές που κάνουν διαδηλώσεις... Μεγάλη ατσίδα-πρέπει να είναι ο κριτικός που πάει να κλείσει ολόκληρη την εποχή σε μια λογοτεχνική συνταγή». Τον επικήδειο της γενιάς του ’30 δεν δέχτηκε ούτε ο νεαρότερος τότε Αντώνης Βουσβούνης που απαντώντας στην εφημερίδα με τη σειρά του (12.7.1963) αποκαλεί τη γενιά του ’30 «που αυτοτιτλοφορήθηκε έτσι με κάποια αυταρέσκεια» ως «πολιτική κάστα ή κλειστή λέσχη» και ισχυρίζε­ ται ότι η γενιά αυτή «εκφράζει την εποχή της ως το σημείο που τις επιτρέπουν οι αξίες της». Έ να αρκετά χαρακτηριστικό της αντίδρασης που δημιουργήθηκε στη συνέντευξη που έδωσε ο Ηλίας Βενέζης στη Μεσημβρινή είναι το στοιχείο που παραθέτει στην ίδια επιστολή ο συγγραφέας του «Μεγάλου διαλείμματος»: «Η γενιά αυτή δεν θέ­ λει προδρόμους, κι όμως έχει (Ξενόπουλος, Τραυλαντώνης, Ίω ν. Δραγούμης, Χρηστομάνος, Φ. Πολίτης). Δεν θέλει συνοδοιπόρους κι όμως έχει (Καζαντζάκης, Μυριβήλης). Δεν θέλει προπαντός επιγόνους και φροντίζει να τελειώσει εγκαίρως». Με την επιστολή του αυτή προς τη «Μεσημβρι­ νή» ο Βουσβούνης κλείνει την αλληλογραφία στις στήλες της πολιτιστικής εφημερίδας στα 1963, γράμματα-απαντήσεις στη συνέντευξη που έδωσε ο «τιμητής» μιας γενιάς. Έ να επόμενο γράμμα της Λιλής Ζωγράφου (δημοσιευμένο στο φύλλο της 19.7.1963) δεν είναι παρά εντυπωσιολογία - είναι φανερό ότι η υποκρισία ενυπάρχει και στο αυθόρ­ μητο ή στο τάχα ελεύθερο ακόμα και στο χώρο της τέχνης - χωρίς ν’ αποτελεί σημαντική προσθήκη στην όλη υπόθεση. Φαίνεται τελικά ότι ο επικήδειος της γενιάς του ’30 θ’ αργήσει ακόμα πολύ. Οι επιδράσεις της και οι αξίες που καθιέρωσε γίνονται για πολλούς το φορτίο που κουβαλούν και για τις αποτιμήσεις τους πάνω στα λογοτεχνικά δρώμενα αλλά και για την ίδια την πρωτογενή τους δημιουργία, έστω κι αν δεν γράφουν πια με πένα αλλά προτιμούν ν ’ αποθηκεύουν τη σκέψη τους στον ηλεκτρονικό τους υπολογιστή. Μέτρο κρίσης και μέτρο σύγκρι­ σης η γενιά που «διαδοχή των επιγιγνομένων» συνεχίζει να επιβιώνει στα ελληνικά λογοτεχνικά δρώμενα και κανείς δεν μπορεί να υποψιαστεί ποιοι θα είναι οι τελευταίοι σκυταλοδρόμοι της.

3. Περιοδ. «Εποχές», 3,1963, σελ. 68.

4. Α. Καραντώνης «Πεζογράφοι και πεζογραφήματα της γενιάς του 30», 2η έκδ. Παπαδήμας, 1977, σσ 137-138.

5. Αιμ. Χουρμούζιος, Η διηγηματογραφία του Η. Βενέζη, εφημ. Η Καθημερινή, 15.7.1954.

6. I. Μ. Παναγιωτόπουλος, Μεσημβρινή της 28.6.1963

ΑΠΑΝΤΑ ΓΙΑΝΝΗ ΣΚΑΡΙΜΠΑ Το Βατερλώ δύο γελοίων (ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ)

Οι εκδόσεις Ν Ε Φ Ε Λ Η επανεκδίδουν ολόκληρο το έργο του μεγάλου Χαλκιδαίου συγγραφέα σε νέα μορφή και με επιμέλεια της φιλολόγου Κατερίνας Κωστίου. Σ τις νέες εκδόσεις το κείμενο του έργου συνοδεύεται με κατατοπιστικό σημείωμα της επιμελήτριας, κριτικογραφία με τις κυριότερες κριτικές που έχουν γραφεί για το κάθε έργο, σημειώσεις και γλωσσάρι.

Επίσης κυκλοφορούν

0 ΜΑΡΙΑΜΠΑΣ ΤΟ ΣΟΛΟ ΤΟΥ ΦΙΓΚΑΡΩ ΤΟ ΘΕΙΟ ΤΡΑΓΙ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΝΕΦΕΛΗ

. . . Π ρ ο ω θ ο ιί ν το ε λ λ η ν ικ ό β ιβ λ ίο ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ. 3607744

ΟΥΣΗ

ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ α π ό τ ο ν Μ α κ ια β έλ ι σ τ ο ν Β έ μ π ε ρ

Μ αιααβέλι, Μωρ, Μ ύντσερ, Μ ποντέν, Χομπς, Αοκ, Μ οντεσκιέ, Ρουσσώ, Μ περκ, Χέγκελ, Τοκεβίλ, Μ παμπέφ , Σαιν-Σιμόν, Φ ουριέ, Ό ο υεν , Μ πακούνιν, Μ αρξ, Έ ν γκ ελ ς, Λένιν, Γκράμσι, Μ πέρνσταϊν, Βέμπερ.

Μ ΙΑ

Ε Κ ΔΟ Σ Η

ΓΚ Ο Β Ο ΣΤΗ

ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ΒΟΥΤΥΡΑΣ ΑΠΑΝΤΑ

Ο νέος τόμος του

ΙΑΚΩΒΟΥ ΚΑΜΠΑΝΕΛΛΗ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤ Σπονδές και απόπειρες Ο τόμος περιέχει τα μονόπρακτα:

Γράμμα στον Ορέστη •

Ο Αείπνος Πάροδος Θηβών Στη χώρα Ίψεν Ο διάλογος Ποιος ήταν ο Κύριος...; Ο Κανείς και οι Κύκλωπες

ΙΑΚΩΒΟΣ ΚΑΜΠΑΝΕΛΛΗΣ

ΘΕΑΤΡΟ ΓΡΑΜΜΑΣΤΟΝΟΡΕΣΤΗ ΟΔΕΪΠΝΟΣ ΠΑΡΟΔΟΣ ΘΗΒΩΝ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ Ο ΚΑΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΚΥΚΛΩΠΕΣ

ΚΕΔΡΟΣ