Τεύχος 331

ΕΡΕΥΝΑ: ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΥΘΗΡΙΟ ΔΙΑΦΩΤΙΣΤΗ ΑΙ

ΙΑΒΑΖΩ Λ Αντίσταση και Λογοτεχνία No 58* Λατινοαμερικανική Λογοτεχνία No 59* Η Γενιά των Μττήτνικ No 64* Οι επίγονοι του Φρόυντ No 65* Επιθεώρηση Τέχνης No 67 Άγιον Όρος No 68 Γερμανόφωνο Θέατρο No 70 Σημειωτική No 71* Μικρασιατικός Ελληνισμός No 74 Λογοτεχνία και Κινηματογράφος No 75 Ιταλική Λογοτεχνία No 76 Σύγχρονα Ολλανδικά Γράμματα No 84 Αστυνομική Λογοτεχνία No 86 Νεοελληνικό Θέατρο No 89 Παιδικό Βιβλίο No 94* Βιβλίο και Φυλακή No 99 Λαϊκό Αισθηματικό Μυθιστόρημα No 100 Αρχαία Λυρική Ποίηση No 107 Φινλανδικά Γράμματα No 114 Δοκίμιο No 117 Κοινωνιολογία No 119 Ελληνικός Υπερρεαλισμός No 120 Κυπριακά Γράμματα No 123 Χιούμορ No 124 Θεσσαλονίκη No 128 Βυζάντιο No 129 Ελληνικό Παραμύθι No 130 Φουτουρισμός No 141 Γλωσσολογία No 144 Βιβλίο και Στρατός No 146 Βιβλία για το καλοκαίρι No 148 Αυτοβιογραφία No 155 Μετάφραση No 156 Ψυχανάλυση και Λογοτεχνία No 163 Σύγχρονοι Αγγλόφωνοι Φιλέλληνες No 154 Αλληλογραφία No 170 Επιλογή Βιβλίων ’86-’87 No 172 Οι επιστήμες στον κόσμο μας No 175 Παιδικό βιβλίο No 180 Κριτική No 184 Μουσική και Λογοτεχνία No 185 Διανοούμενοι και Εξουσία No 186 Βιβλίο και Νέες Τεχνολογίες No 188 Το νέο Μυθιστόρημα No 189 Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας No 194 Πολιτισμός και Κουλτούρα No 195 Διακοπές και Βιβλίο No 196 Το Ελληνικό Φεμινισπκό Έντυπο No 198 Βιολογία No 203 Εξπρεσιονισμός No 208 Η Πράγα των συγγραφέων No 209 Ψυχιατρική και Ψυχανάλυση No 210 Θέατρο και Παιδί No 214 Ραδιόφωνο και τηλεόραση No 215 Γαλλική Επανάσταση No 216 Κόμικς No 217 Ροκ No 219 Επιστημονική Φαντασία No 220 Ομοιοπαθητική No 221 Κοινωνικές επιστήμες No 222 Βιβλίο - Η αγοραστική συμπεριφορά του κοινού No 224 Ρομσνπσμός No 225 Στρουκτουραλισμός No 227

αψηερ<σματα σ ε ο εμ α τα Νέοι και Λογοτεχνία No 232 Ελληνική Κοινωνία και Κράτος No 233 Αναγνώσεις και κείμενα No 234 Το παιχνίδι και το παιδί No 236 Σύγχρονη Αμερικανική Πεζογραφία No 237 Ψυχογλωσσολογία No 238 Έγκλημα - Απόπειρες Ερμηνείας No 239 Το όνειρο στη λογοτεχνία No 240 Κοινωνιολογία της Σύγχρονης Οικογένειας No 241 Λογοτεχνικό βιβλίο και παιδί No 242 Θάλασσα και ταξίδια No 244 48 εκδότες προτείνουν 460 βιβλία για πς διακοπές σας No 244 Λαογραφία No 245 Ομοφυλοφιλία No 246 Δημόσια και Ιδιωπκή Εκπαίδευση No 247 Βιβλίο και Εικονογράφηση No 248 Ρεαλισμός No 250 Θεολογία No 251 Τα ελληνικά μπεστ-σέλερ του 1990 No 252 Επιλεκπκή βιβλιογραφία για τα Χριστούγεννα No 252 Μεταμοντέρνο No 254 Κοινωνική Ψυχολογία No 255 Ανολοκλήρωτοι έρωτες No 261 Τηλεόραση και παιδί No 262 Το Όραμα στη Λογοτεχνία No 263 Το λυκόφως της ψυχανάλυσης No 264 Κινηματογράφος και Ιστορία No 266 Η Πολιτική γελοιογραφία No 268 Πρωτοπορίες και Κινήματα No 270 Λογοτεχνία και Φωτογραφία No 271 Τρέλα και Κοινωνία No 272 Η εξουσία και η Κοινωνία No 276 Παιδί και Γιορτές No 277 Μεσοπόλεμος και Πεζογραφία No 279 Μοναξιά και Λογοτεχνία No 280 Ασθένειες συγγραφέων No 281 Η Περιπλάνηση στη λογοτεχνία No 282 Ο Αναχρονισμός στον αιώνα μας No 283 Οι Αυτόχειρες στη Λογοτεχνία No 284 Μεσαίωνας No 288 Η Λογοτεχνία και το Κακό No 289 Το Σενάριο No 290 Το Ιστορικό Μυθιστόρημα No 291 Βιβλία Α' Εξαμήνου 1992 No 292 Το Χρονογράφημα No 293 Η Ν. Υόρκη στη λογοτεχνία No 295 Φετιχισμός No 301 Δεκαετία του ’50 No 302 Βιβλία Β' Εξαμήνου 1992 No 303 Το Σώμα στο Λόγο και στην Τέχνη No 307 Δεκαεπα του ’60 No 308 Γαλλική Ποίηση τα τελευταία 60 χρόνια No 310 Εξωπσμός No 314 Λογοτεχνία της Αργενπνής No 315 Βιβλία Α' εξαμήνου 1993 No 316 Θεωρία του Κινηματογράφου No 317 Οικολογία και Πολιπκή No 318 Λογοτεχνία και Ζωγραφική No 321 Εθνικισμός No 322 Κοινωνική Ανθρωπολογία No 323 Παιδί και Περιβάλλον No 325 Βιβλία Β' εξαμήνου No 328 Ο ήχος της εικόνας No 329 Γεωπολιπκή και Στρατηγικές No 331 Το Χόλιγουντ στη λογοτεχνία No 332 Συμβολισμός No 333

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ

ΜΙΑ ΖΩΝΤΑΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΣΤΗ ΧΑΡΑ ΤΗΣ ΤΡΥΦΕΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ^ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΦΙΝΙ, ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 23-25, 106 77 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ.: 36 30 955, fax: 64 50 764

1993 »

ΝΕΑ ΒΙ ΒΛΙ Α *

1993

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ /ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΜΠΑΝΑΝΑ ΠΟΣΙΜΟΤΟ Kitchen 9

ΝΑΝΤΙΝ ΓΚΟΡΝΏΜΕΡ Μια ιδιοτροπία της φύσης (Μυθιστόρημα) 9

ΚΙΝΓΚΣΛΕΫ ΕΪΜΙΣ Ένας χοντρός Εγγλέζος (Μυθιστόρημα)

ΧΟΥΑΝ ΚΑΡΛΟΣ ΟΝΕΤΙ Το ναυπηγείο (Μυθιστόρημα) 9

ΧΟΥΑΝ ΠΕΡΟΥΤΣΟ Οι φυσικές ιστορίες (Μυθιστόρημα) 9

ΟΥΙΛΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ Δωδέκατη νύχτα 9

ΣΙΜ Εύθυμη Ιατρική

9

9

ΠΑΣΟΥΝAPI ΚΑΒΑΜΠΑΤΑ Kioto

ΕΜΑ TENANT Το παραμύθι της Εύας

(Μυθιστόρημα) 9

ΓΡΟΥΜΑΝ ΚΑΠΟΤΕ 'Οταν οι προσευχές εισακούονται (Ένα ημιτελές μυθιστόρημα) 9

ΛΕΚΛΕΖΙΟ Έρημος

(Ηθοπλασηκή ιστορία) 9

ΤΖΟΥΝΙΤΣΙΡΟ ΤΑΝΙΖΑΚΙ Σβάστικα (Μυθιστόρημα) 9

ΤΖΩΝ ΚΕΝΕΝΤΥ ΤΟΥΛ Συνασπισμός ηλιθίων (Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

9

9

ΝΤΕΪΒΙΝΤ ΧΟΜΕΛ Ηλεκτρικές καταιγίδες

ΧΑΡΟΥΚΙ ΜΟΥΡΑΚΑΜΙ Το κυνήγι του αγριοπρόβατου

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

ΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

9

ΕΖΡΑ ΠΑΟΥΝΤ Τα άσματα της Πίζας

ΜΠΕΡΤΟΑΤ ΜΠΡΕΧΤ Διόρθωση παλιών μύθων και άλλες ιστορίες 9

ΣΟΜΕΡΣΕΤ ΜΩΜ Τσάι και ματαιοδοξία (Μυθιστόρημα) 9

ΚΕΕΣ ΝΟΟΤΕΜΠΟΟΜ Η ακόλουθη ιστορία (Μυθιστόρημα)

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΟΝ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟ ΙΝΤΊΘ ΓΟΥΟΡΤΟΝ Τα χρόνια της αθωότητας 9

ΚΑΖΟΥΟ ΙΣΙΓΚΟΥΡΟ Τ’ απομεινάρια της μέρας 9

ΛΙΟΝΟΡ ΦΛΕΪΣΕΡ Ήρωας κατά λάθος

1993 » ΝΕΑ ΒΙ ΒΛΙ Α »

1993

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΝΤΟΡΑ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Η πρόβα ίου νυφικού (Μυθιστόρημα) 9 ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΔΗΣ

Το χέρι κάτω από το ρούχο (Μυθιστόρημα) 9 ΝΕΝΗ ΕΥΘΥΜΙΑΔΗ

Οι πολίτες της σιωπής (Μυθιστόρημα) 9 ΖΥΡΑΝΝΑ ΖΑΤΕΛΗ

Και με to φως του λύκου επανέρχονται (Μυθιστόρημα σε δέκα ιστορίες) 9 ΒΑΣΙΛΗΣ ΖΙΩΓΑΣ

Όπως τα κούρντισες, Θε’ μου (Μυθιστόρημα) 9 ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΙΖΗΛΟΣ

Στα μάπα της τίγρης (Μυθιστόρημα) 9 ΗΛΙΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΣ

Μαύρο πουλί στο βλέμμα

Ερώτων και ασπασμών λαμπρόν απάνθισμα (52+ 1διηγήματα Ελλήνων συγγραφέων γραμμένα και εικονογραφημένα για τοPlayboy) 9 ΦΑΙΔΩΝ ΠΑΤΡΙΚΑΛΑΚΙΣ

Θεράπευαν με την μουσική (Μυθιστόρημα) 9 ΤΑΣΟΣ ΡΟΥΣΣΟΣ

Ο καιρός της Λίζε (Νουβέλα) 9 ΠΟΤΑ ΣΕΧΙΔΟΥ

Η Καλάμιτυ που μισούσε τ’ 'Αλογα (Μυθιστόρημα) 9 ΠΩΡΓΟΣ ΣΚΟΥΡΤΗΣ

Το συμπόσιο της Σελήνης (Μυθιστόρημα) 9 ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΣΦΥΡΙΔΗΣ

Τίμημα χωρίς αντίκρισμα (Διηγήματα) 9 έ ϊΗ Σ ΦΑΚΙΝΟΣ

Το κάσιρο ιης μνήμης

(Νουβέλα) 9 ΚΩΣΤΑΣ ΛΟΓΑΡΑΣ

(Μυθκπόρημα)

Παλιές αμαρτίες

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ/ΠΟΙΗΣΗ

(Διηγήματα) 9 ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ

Τα δέντρα (Μυθιστόρημα) 9 ΤΑΤΙΑΝΑ ΓΚΡΓΓΣΗ-ΜΙΛΛΙΕΞ

ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΚΑΝΑΣ

Παραλογή Μαύρα λιθάρια

Το αλώνι της Εκάτης (Μυθιστόρημα)

Ημερολόγιο 9 ΠΩΡΓΟΣ ΜΠΡΑΜΟΣ

Βρεγμένο ρούχο (Διηγήματα) 9 ΜΑΞΙΜΟΣ ΟΣΥΡΟΣ

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΠΟΥΔΙΟΣ

Αντί της σιωπής (Ζωγραφική: Τάσος Μαντζαβίνος) 9 ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΣΑΠΟΥΝΤΖΗ

Η κλινήρης Δευτέρα

Πολιτεία (Ποιητικό αφήγημα) 9 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΛΙΑΜΑΝΤΗΣ

[Το λάβαρον] (Νέα, ολοκληρωμένη έκδοση)

111 i n Γ ί ΐ ι η τ « κ τ ϋ

ΑΔΕΞΗΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ

Αρχιτεκτονική εσωτερικών χώρων

τα βιβλία ιη ς «γνώσης»

ΜΑΝΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ Ενθύμιον Σύρου Φωτογραφίες και καρτ ποστάλ από το 1860 έως το 1950

ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ Ενθύμιον Αθηνών Αφιέρωμα στα 150 χρόνια της Αθήνας

εκ δ ό σ ε ις «γνώ σ η» Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21 194

Τα βιβλία της «γνώσης» ΞΕΝΗ Π ΕΖΟ ΓΡΑΦ ΙΑ / Μ ΙΚ ΡΗ ΣΕΙΡΑ ΚΑΡΑ ΓΙΟΥΝΑΣ ΛΟΥΒΕ ΑΛΜ ΚΒΙΣΤ Γιατί όχι;

Ο. ΣΕΣΑΝ - Ι.Μ Π . Μ ΑΣΛΟΦ ΣΚΙ Εσείς που δεν έτυ χ ε ποτέ να σας σκοτώσουν...

ΒΙΡΤΖΙΝΙΑ ΓΟΥΛΦ ΦΟΥΛΒΙΟ ΤΟ Μ ΙΤΣΑ Η βενετσιάνα κληρονόμος

Φλας ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ Γύρω από τη Λάουρα ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ Ηθελα να φορέσω παντελόνια ΜΑΡΙΑ ΚΟΡΤΙ Το τραγούδι των σειρήνων ΑΝΝΑ Μ ΕΣΣΙΝΑ Η φοινικιά του Ρουσαφά Ο Ν Ο ΡΕ ΝΤΕ Μ ΠΑΛΖΑΚ Η γεροντοκόρη Μ ΑΝ Φ ΡΕΝΤ Μ ΠΗ Λ ΕΡ Ηρεμη σαν τη-νύχτα ΤΖΟΥΖΕΠΕ Π 0Ν Τ ΙΤ Ζ Α Η μεγάλη βραδιά ΛΕΒ ΡΑΖΓΚΟΝ Χωρίς επινοήσεις

ΓΚ. Κ. ΤΣΕΣΤΕΡ ΤΟ Ν Η αθωότητα του πατρός Μπράουν Σ Ε Ρ Τ ΖΙΟ Φ Ε Ρ Ρ Ε Ρ Ο Στη σκιά ΤΟΜ Α Σ ΧΑΡΝΤΥ Κάτω από το δέντρο ΝΑΘΑΝΙΕΛ ΧΩ ΘΟΡΝ Το άλικο γράμμα Μ Π Α Ρ Μ Π Ε Ν Τ ' ΩΡΕΒΙΓΥ Οι διαβολικές ΖΑΝΕΤ Ο ΥΙΝ ΤΕΡΣΟΝ Το φύλο της κερασιάς Α Ν ΡΙ-Φ ΡΕΝ ΤΕΡΙΚ Μ ΠΛΑΝ Τ αγρίμια παλεύουν στο λυκόφως TEN T ΧΙΟΥΖ Μ ύθοι του πρώιμου κόσμου

ε κ δ ό σ ε ις «γνώ σ η» Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941,36 21 194

Δ

im

m

σ ι/^ ε^ τει/ζ εις Αντώνη Σαμαράκη No 93

τονς: Κωνσταντίνο Τρυπάνη No 191

Κυρ No 95

Μάνο Χατζιδάκι No 196

Μένη Κουμανταρέα No 1*

Νικηφόρο Βρεττάκο No 97

Σπύρο Ευαγγελάτο No 213

Δημήτρη Χατζή No 5-6*

Γιάννη Μανούσακα No 99

Πέδρο Μπάδενας

Γιώργο Ιωάννου No 9*

Ανάστο Παπαπέτρου No 99

ντε λα Πένια No 213

Διονύση Σαββόπουλο No 10*

Αλέξη Σεβαστάκη No 99

Αλέξανδρο Σχινά No 218

Γαβριήλ Πεντζίκη No 11*

Ιωάννα Μπουκουβάλα

Κατερίνα I. Κακούρη No 223

Ιάκωβο Καμπανέλλη No 12*

Αναγνώστου No 100

Γιεβγένι Γιεφτουσένκο No 225

Νίκο Σβορώνο No 18*

Φίλιππο Δρακονταειδή No 102

Μελισσάνθη No 234

Μέντη Μποσταντζόγλου No 19* Νίκο Πουλαντζά No 27* Αλέξανδρο Κοτζιά No 28* Στρατή Τσίρκο No 29* Ζωή Καρέλλη No 30* Άλκη Ζέη No 33* Γιάννη Τσαρούχη No 42* Τάκη Σινόπουλο No 46* Νίκο Καρούζο No 48* Κ.Θ. Δημαρά No 53 Διδώ Σωτηρίου No 58* Κυριάκο Σιμόπουλο No 59* Κώστα Ζουράρι No 60 Σπάρο Ασδραχά No 61* Εμμανουήλ Κριαρά No 62* Αλ. Φιλιππόπουλο No 63 Καίη Τσιτσέλη No 64* Πέτρο Αμπατζόγλου No 67 Γιάννη Δουατζή No 68 Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ No 71* Λιλίκα Νάκου No 72 Γιώργη Γιατρομανωλάκη No 73 Στρατή Δούκα No 74

Νάσο Δετζώρτζη No 104-136

Ντάριο Φο - Φράνκα Ράμε No 247

Τάσο Αθανασιάδη No 105

Ανατόλι Ριμπακόφ No 251

Jean-Marie Drot No 107

Κωστή Παπαγιώργη No 252

Λίζμπεθ Ζβέργκερ No 108*

Γιώργο Κάτο No 253

Θ. Πετσάλη-Διομήδη No 109

Γκερτ Χόφμαν No 256

Ιωάννη Κακριδή No 110

Περικλή Σφυρίδη No 260

Σπάρο Πλασκοβίτη No 112

Τέρι Ήγκλετον No 263

Τάκη Βαρβιτσιώτη No 115

Χρήστο Μαλεβίτση No 266

Θανάση Βαλτινό No 116

Δημήτρη Τομπαίδη No 268

Γιάννη Δάλλα No 117

Έλλη Αλεξίου No 269

Νίκο-Αλέξη Ασλάνογλου No 118

Ευάγγελο Μόσχου No 269

Δημήτρη Τσαούση No 119

Μίλοραντ Πάβιτς No 270

Γιώργο Κατσίμπαλη No 121

Γεωργία Δεληγιάννη-

Ιωάννα Καρατζαφέρη No 122

Αναστασιάδη No 272

Κώστα Μέντη No 123

Γιοχάνες Ίρμσερ No 273

Παναγιώτη Παπαδούκα No 124

Αμος Οζ No 282

Αλέκο Σακελλάριο No 124

Δούσαν Κοβάτσεβιτς No 283

Μανόλη Ανδρόνικο No 125

Πολυξένη Ματέυ-

Γ.Θ. Βαφόπουλο No 126

Ρουσοπούλου No 285

Ναταλί Σαρότ No 129

Μισέλ Βόλκοβιτς No 288

Δημήτρη Μαρωνίτη No 130

Πασκάλ Μπρυκνέρ No 297

Δημήτρη Παπαδίτσα No 133

Βιντοσάβ Στεβάνοβιτς No 298

Φρέντυ Γερμανό No 77

Νίκο Χουλιαρά No 137

Βασίλη Γκουρογιάννη No 305

Νάνο Βαλαωρίτη No 79

Ελένη Βακαλό No 139

Βίκα Δ. Γκιζελή No 308

Γιώργο Χειμωνά No 80*

Χρήστο Γιανναρά No 144

Τάκη Ψαράκη No 312

Μαντώ Αραβαντινού No 81 Τάσο Βουρνά No 82

Ουμπέρτο Έκο No 145 Νίκο Κάσδαγλη No 146

Ευγένιο Αρανίτση No 315

Σταύρο Βαβούρη No 85

Πέτρο Χάρη No 161

Ν. Χατζηκυριάκο - Γκίκα No 320

Ασημάκη Πανσέληνο No 88*

Δήμητρα Πέτρουλα No 165

Αικατ. Χριστοφιλοπούλου No 321

Παντελή Πρεβελάκη No 173

Νένη Ευθυμιάδη No 322

Γιώργη Γιατρομανωλάκη No 313

Κώστα Μητρόπουλο No 89 Αρ. Νικολαΐδη No 90

Χριστόφορο Μηλιώνη No 186

Ερνέστο Λακλάου No 324

Δημήτρη Χριστοδούλου No 92

Χερ Χοκβέρντα No 187

Ζυράννα Ζατέλη No 325

Τα αντίστοιχα τεύχη έχουν εξαντληθεί

ΔΙΑΒΑΖΩ: Α. Μεταξά 26, Α θήνα-1 0 6 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

Τεύχος 331 16 Μαρτίου 1994

Χ Ρ Ο Ν ΙΚ Α

Τιμή: Λρχ. 700

10

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος

12

Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτη, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτη Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Καλλιτεχνική επιμέλεια: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία-Ηλεκτρονική ΣελιδοποίησηΦίλμς-Μοντάζ: LEGATO Ε.Π.Ε., Χαλκοκονδύλη 9 (πλ. Κάνιγγος), τηλ.: 33.02.055-56 Fax: 36.48.223 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ.: 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

13

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ Γράφει ο Ηρ. Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΡΕΥΝΑ Σκέψεις για τον Κυθήριο διαφωτιστή Αντώνιο Φατσέα Γράφει ο Γιώργος Κεντρωτής

ηη

Θέατρο

"'

Βάλτερ Πούχνερ: Η ιδέα του Εθνικού Θεάτρου στα Βαλ­ κάνια του 19ου αιώνα Γράφει η Κυριακή Πετράκου

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

21 23

Εκπαίδευση Δημήτρη Κουκουλομάτη: Ο δάσκαλος στη λογοτεχνία Γράφει ο Γ. Κρουσταλάκης Πολιτική Μ. Βηλαράς - Γ. Παπαδημητρίου: Η πρόσβαση των κοι­ νοτικών πολιτών στην Ελληνι­ κή Διοίκηση Γερ. Θεοδόση και άλλων: Η δικαιοσύνη και το Σύνταγμα. Ορισμένα κρίσιμα προβλήμα-

Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε. Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάντη 9 τηλ. 237.463 Εξώφυλλο: Παντελής Δ. Κρομμιίδας

25

Δημήτρη Κατσούλη: Η ανεκ­ πλήρωτη Αυτοδιοίκηση Ν. Κανελλόπουλου - Α Μακρυδημήτρη - X. Χρυσανθάκη: Το Σύνταγμα και τα Πολι­ τικά Δικαιώματα των Δημο­ σίων Υπαλλήλων Α Μακρυδημήτρη: Διοικητι­ κή Βιβλιογραφία Γράφει ο Σωτ. Ντάλης Πολιτική Ζακ Σεμελέν: Άοπλοι απένα­ ντι στον Χίτλερ. Η αντίστα­ ση των πολιτών στην Ευρώ­ πη Γράφει ο Σωτ. Ντάλης

ΛΛ

Ποίηση

Β.Δ. Αναγνωστόπουλου: Μο­ ναχικές αναγνώσεις. Το ιδιωτικό όραμα και η ποί­ ηση Γράφει η Νένα Κοκκινάκη σι

Πεζογραφία Συρίλ Κολλάρ: Άγριες Νύ­ χτες Γράφει η Λίλυ Εξαρχοπούλου

ηλ ^ '

Πεζογραφία James Tiptree Jr.: Χιούστον! Χιούστον! Με λαμβάνεις; Γράφα ο Κώστας Κουτσούκος

37

Πεζογραφία Λουκά Κούσουλα: Ανθρώ­ πους και κτήνη... Γράφει η Νένα Κοκκινάκη

39

Βαλκανικά Σύμμεικτα: Πε­ ριοδική έκδοση του Ιδρύμα­ τος Μελετών Χερσονήσου του Αίμου Γράφει ο Ν. Λ. Φορόπουλος

ΠΛΑΙΣΙΟ %

Π»»!™!

σσ

Ποίηση Ζέλειας Γρηγορίου: Κοραλ­ λιογενής Γράφει ο Γ. Πετρόπουλος

43 48

Ποίηση Ελευθερίας Πατακάκη: Τίπο­ τε δενείναι αιώνιο Γράφει ο Γ. Πετρόπουλος

52

%

Μιχάλη Δελησάββα: Προ­ σωπογραφίες Γράφει ο Γ. Πετρόπουλος

ΔΕΛΤΙΟ Βιβλιογραφικό δελτίο

γω

Κριτικογραφία

^0 s-t 0ί

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

^4

Σωτήρης Ντάλης: Γεωπολι­ τική και Υβριδικά συστήμα­ τα σταθερότητας

LC 00

Πωλ Κλαβάλ: Ιστορία της Γεωπολιτικής Κλωντ Λε Μπόρν: Από τον Κλάουζεβιτς στη βόμβα Υβ Λακόστ: Ο κόσμος: Βορράς/Νότος Μισελ Φουσέ: Αλλαγές και συνέχεια στη Γεωπολιτική της Ν.Α. Ευρώπης

ξένη πεζογραφία ο μυθισ τόρημα της Π ατρίτσ ιας Χάισμιθ Κάρολ - Μ ια ασυνή­ θιστη ισ τορία αγάπης (Μ τφ ρ . X. Σπυροποΰλου. Αθήνα, Πρόσπερος, 1993. Σελ. 272. Δρχ. 3000) γνώρισε παγκόσμια επιτυχία τόσο για την ποιητική γραφή του, όσο και για τ ο θέ­ μα του. Αναφέρεται σ' έναν ασυνήθιστο έρω τα ανάμεσα σε δύο γυναίκες, οι οποίες έρχονται αντιμέτω πες με τις προκα­ ταλήψ εις ιδιαίτερα των ετεροφυλόφιλων. Παρά όμως τις δυσκολίες και τις παγίδες που στήνονται από το κοινωνικό τους περιβάλλον, αυ τές οι δύο γυναίκες όχι μόνο δεν θα υπο­ ταχθούν στο κατεστημένο, αλλά θα συνεχίσουν να ζουν τον έρω τά τους, στηριγμένο στις αληθινές τους ανάγκες.

Ι

ο Π ετρέλαιο (Μ τφ ρ . Α. Μ πουμπ άρα, Γ. Πηνάτση. Θεσ/κη, Π αρατηρητής, 1993. Σελ. 600), το ημιτελές μυθιστόρημα δοκίμιο του Π ιερ Πάολο Παζολίνι απ οτελεί το επισ τέγασμα της συγγραφικής του δραστηριότητας. Την ιδέα συνέλαβε από ένα άρθρο της εφημερίδας «L' Unite», όταν τυχα ία έπε­ σαν τ α μ άτια του στη λέξη «πετρέλαιο». Από τό τε, το 1972, δουλεύει το μυθιστόρημα ως το θάνατό του. Σ ' αυ τό το μεγαλεπήβολο έργο συσσωρεύει μια σειρά από θέμ ατα και ιστορίες στο πλαίσιο μιας γενικής ιστορίας αναγνωρίσιμης από τρεις οπτικές γωνίες: ως ιστορία μέσα από τις μεταμορφώσεις του κεντρικού ήρωα, ως ιστορία της πολιτικής και οικονομικής εξουσίας από τη δεκαετία του '50 ως το '70 και ως ιστορία ενός διαρκούς ταξιδιού ανά την υφήλιο. Το «Πετρέλαιο», τη χρονιά που μας πέρασε, υπήρξε εκδοτικό γεγονός όχι μόνο στην Ιταλία αλλά και σε όσες ευρωπαϊκές χώρες μεταφράστηκε. «Το πιο καταλυτικό μυθιστόρημα του Παζολίνι», «Αυτοβιογρα­ φία, τόσο απελπισμένη, τόσο τραγική», «Ένας Παζολίνι εμπει­ ρικός, που δεν εγκαταλείπει τα έντονα ρεαλιστικά χαρακτηρι­ στικά του» είναι μερικές από τις κρίσεις του ιταλικού τύπ ου για τ ο τ ελευταίο μυθιστόρημα του μεγάλου σκηνοθέτη.

Ι

------------------ χρονικά 11

λεξικό

ί

ικρ<5 μέρος, ευτυχώς, τω ν έντυπων και ηλεκτρονικών μέσων επικοινωνίας έχουν, εδώ και καιρό, εγκαινιάσει νέα γλωσσικά είδη χρησιμοποιώντας αλόγιστα παντός είδους εξελληνισμέ­ νες -κυρίω ς αγγλικές- λέξεις που προφανώς λεξιπ ενία δηλώ­ νουν π αρά γλωσσικό πλούτο και φαντασία. Εκστομίζονται σήμερα λέξεις ή εκφράσεις που τείνουν να γί­ νουν μόδα από κάποιους μάλλον αγράμματους και εξυπνακίζοντες σ υζητητές στη μικρή οθόνη. Λέξεις όπως νταουνιάζω, κουλάρω, φλιπάρω ή εκφράσεις του τύπ ου μου κάνει κάπως κ.ά. Τέτοιες λέξεις δεν θα τ ις βρείτε, προφανώς, σε κανένα λεξικό. Ο ύ τε βέβαια και στο Λεξικό τη ς Νεοελληνικής (Αθήνα, Σπουδή, 1993. Σελ. 844. Δρχ. 7.500) του Παν. X. Δ ορμπαράκη. Γιατί απλούσ τατα δεν είναι λέξεις ελληνικές και δεν θα ενταχθούν π οτέ στην ελληνική γλώσσα. Ο συγγραφέας του λεξικού έχει λάβει υπόψη τη δεδομένη καθημερινή εισβολή νέ­ ων λέξεων τις οποίες χρησιμοποιεί όμως ευ ρ ύ τα τα ο ελληνι­ κός λαός, και όχι μια μικρή ομάδα του, στον προφορικό και το γραπτό λόγο. Ο Π.Χ. Δορμπαράκης, γνωστός λεξικογράφος από το Ετυμο­ λογικό Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης, μετά από πο­ λύχρονη ενασχόληση με τη ζωντανή ελληνική γλώσσα συνέ­ τα ξε το Ετυμολογικό, Ερμηνευτικό Λεξικό κατά ετυμολογικές οικογένειες. Η πρω τοτυπία αυτού του εγχειρήματος συνίσ ταται στο ότι α ν τί να παρατάσσονται μεμονωμένες λέξεις, διατάσσεται το υλικό κατά ομάδες λέξεω ν της ίδιας ετυμολογικής καταγωγής, κατά ετυμολογικές οικογένειες. Έτσι τη λέξη κλείνω π.χ. ακο­ λουθούν τ α παρόγωγα κλειστός, κλειδί, κλείστρο, κλείσιμο, κλοιός με αλφαβητική σειρά· από το κλειδί κλειδαριά, κλειδα­ ράς, κλειδώνω, κλείδωμα, κλείδωση, κλειδωνιά και στη συνέ­ χεια τ α σύνθετα: κλεισοπόρτης, κλεισοσπίτης, κλειστοφοβία, κλειδάριθμος, κλειδοθήκη, κλειδοκύμβαλο, κλειδούχος, κλειδο­ κράτορας, κλειδοπίνακο, κλειδαρότρυπα. Μ ' αυτόν τον τρό­ πο ο αναγνώστης κατανοεί τη σημασία κάθε λέξης αφού δί­ νονται πλήρη στοιχεία της τα υ τό τη τά ς της και εντυπώ νεται τη σωστή γραφή και ερμηνεία της με τη βοήθεια της ετυμολο­ γικής ανάλυσης. Βεβαίως, όπως τονίζει ο συγγραφέας στο εισαγωγικό τ ου ση­ μείωμα, υπάρχουν λέξεις που διέφυγαν την καταγραφή· όπως υπάρχουν και λέξεις όπως το φέιγ βολάν π.χ. και ο τζέ­ ντλεμαν που εντάσσονται στο λεξικό γ ια τί χρησιμοποιούνται ευρύτατα. Ό μ ω ς σε καμιά περίπτωση - εξαιτίας της έλλει­ ψης αισθήματος ευθύνης - νεολογισμοί και γλωσσικά κ ατα­ σκευάσματα όπως α υ τά που επισημάναμε στην αρχή του ση­ μειώ ματος δεν έχουν θέση σ' α υ τό το λεξικό ο ύτε και σε κανέ­ να άλλο παρόμοιο.

έ η ισ η μ ά ^ σ ε ις - ,

□ «Πιστεύω, ότι ως έθνος χαι ως άτομα αντιμετωπίζουμε σή­ μερα το ίδιο, πολύ οξύ πλέον, πρόβλημα: δεν ξέρουμε τι είμα­ στε χαι έχουμε μπερδευτεί εντε(Συνέντευξη του Μ ιχάλη Γχανά, «ΤΑ ΝΕΑ», 9.2.94)

□ Έχουμε μπερδευτεί, για τί τ ί είμαστε σ τ’ αλήθεια; Αυτό που τώρα φαίνεται; Ή χαι όλα αυτά που μπορούμε να χάνουμε;

□ Μόνο όσο δημιουργούμε θα μαθαίνουμε τι είμαστε. (Κι όσο μαθαίνουμε τι είμαστε θα δημι­ ουργούμε...)

□ 'Οπως η Μελίνα, που με τόση αγάπη αποχαιρετήσαμε. IΕίδα­ τε τι αποθέματα αγάπης υπάρ­ χουν σ’αυτό τον τόπο;)

□ Ό χι άσχετο: Από «χριτές» χαι χριτιχή πάμε πολύ χαλά. Ξέρετε τι μας λείπει; Μια νέα «ειδιχότητα»: Οι «επιβραβευτές» ή «ενθαρρυντές» χαθετί δήμιοιιργιχού.

□ Τόσα χαλά χαι αξιέπαινα γ ί­ νονται (= χάνουμε όλοι μας) χαι περνάνε απαρατήρητα. Μ ’ ένα «μπράβο», πώς αλλιώς θα δηλώσουμε πως θέλουμε να ξα­ ναδίνουν. (Αν θέλουμε...) □ Μην τα χρατάμε, λοιπόν, τα χαλά τα λόγια μόνο για τους επικήδειους. Και εν ζωή χρήσι­ μα είναι... Α.

ο ο ο ο ο ο

fO V

ίου

ο

ο ο ο ο ο ο ο ο

Αριστοτέλης - Παγκράτι. Βαγιονάκης - Αθ. Δωδώνη -Γιάννενα. Ελευθερουδάκης - Αθ. Ενδοχώρα-ΑΘ. Εξαρχόπουλος - Αθ. Εστία - Αθ. Ευριπίδης - Χολαργός. Ιανός - Θεσσ. Κεντρί - Λαμία. Κουρκάκης - Καρδίτσα. Λέξη - Καλαμάτα. Λέσχη του Βιβλίου - Θεσσ. Libro - Αθ. Μιχαλάς - Αθ. Πλαίσιο - Ρέθυμνο. Πλέθρον - Αθ. Πρίσμα - Πειραιάς. Σύγχρονη Εποχή - Αθ. Χνάρι - Αθ.

| ΖΑΤΕΛΗ Ζ.: Και με το φως του λύκου επανέρχονται ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ Αλφαβητάριο ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ | ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ.: Τα ερωτικά της Κορσικής ΚΑΚΤΟΣ | ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά ΚΕΔΡΟΣ | ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΑΟΣ Α.: Από την κατοχή στον εμφύλιο ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΕΣΚΙΒΕΛ Λ.: Σαν νερό για ζεστή σοκολάτα ΩΚΕΑΝΙΔΑ | ΓΑΛΑΝΑΚΗ Ρ.: Θα υπογράφω Λουΐ ΑΓΡΑ ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ.: Η εκτέλεση ΚΑΚΤΟΣ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ NT.: Η πρόβα του νυφικού ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ | Αλφαβητάριο.: Τα καλά παιδιά ΤΟΥΜΠΗΣ | ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Σ.: Ν’ ακούω καλά το όνομά σου ΚΕΔΡΟΣ

T 7π ήρξε

σ’ αυτή τη χώ ρα και «ήκμασε» πριν ενάμιση περίπου αιώ να ένας διανοητής, ο Αντώνιος Φ ατσέας, που κατ’ εμ έ πρέπει το υ λοιπού να λοΑ γίζετα ι ως μία από τ ις στιλπνότερες μ ο ρφ ές του ευρωπαϊκού πνεύματος, ισότι­ μος κατά το σ θένος π ρος το υ ς μεγά λους Ευρωπαίους δια­ φω τιστές το υ 18ου αιώ να και απείρως πο λυμ ερ έστερ ος κα­ τ ά τ ο σύστημα από όλους το υ ς οραμα τισ τές και το υς σ χεδιαστές ουτοπιών του 19ου αιώνα, σαφώ ς υπερέχων μάλιστα και των μεν και τω ν δε κατά τη ν ποιητική πλαστικότη­ τ α τ η ς γλώ σσας, μ ε μόνους -σ τ ο σημείο α υ τ ό - εφάμιλλο ύ ς το υ το ν Ρουσώ και τον Χ έρ ντερ (ίσως δ ε και το ν Τοκεβίλ), ανθρώπους που, απ’ ό,τι φαίνεται, ο Αντώνιος Φ ατσέας το υ ς ελά τρ ευε. Δ εν βρήκα το ν καιρό - ν τ ρ έ ­ πομαι που το λ έ ω - (και ίσως να μην το ν βρω ποτέ) για να διεξέλθω , επιπολαίως έστω, όλα το υ τ α έρ γα. Π εριορίσ τη­ κα σ ε όσα έχουν δ ημ ο σ ιευθεί σε έναν τό μο, το 1952, «αποκαταστημένα από το ν Γιώ ργο Β αλέτα»1. Αρκέστηκα δ ε στην κατά κανόνα ευσυνεί­ δητη «αναστυλωτική» εργασ ία το υ Β αλέτα, μολονότι -ο φ είλω να ομο λο γήσ ω - ώ ρες-ώ ρες με 1 / 1/ ■ I

I

έπιανε ο πειρασμός να ανα­ τρ έξω σ ε πρώτες εκδόσ εις και σ ε χειρόγραφ α. Συνέβη, θέλω να πω, π άρα πολλές φ ο ρ ές να ξαφνιαστώ και από τη ν τόλμη μιας ιδ έας και/ή από την ευστοχία των διατυπώσεων, να μη πιστεύω δ ε (όπως λέμ ε) «στ’ α υ τιά μου» και να θέλω να βεβαιω θώ αν όντως έχο υν λ ε ­ χ θ ε ί α υ τά τα π ράγματα και εάν

άλλου μετάλλου απ’ όσους ώς τώ ρ α στη χώ ρα μας εγνωρίσ αμε. Ο Γ ιώργος Β αλέτας αναδημοσ ιεύει τρ ία έρ γ α του Φ ατσέα ολόκληρα, συνολικής εκτάσ εω ς 140 περίπου σελί­ δων, τω ν οποίων προηγείται εισαγωγή χρήσιμη, σελίδων δεκατεσσάρω ν. Από εκ εί και τα απαραίτητα βιογραφικά

Σκέψεις για τον Κυθήριο διαφωτιστή Αντώνιο Φατσέα έχουν λ εχ θεί όντως έτσ ι -χ ω ­ ρίς περισ τροφές, χω ρίς ανα­ σ το λές, χω ρίς αγκυ λώ σ εις- με άπεφθο πάθος, αλλά και με τόση περίσ κεψη και τόση ευ θυκρισία,... σ’ αυτήν εδώ τη χώρα,... σ ’ αυτήν εδώ τη γλώσ­ σα,... ενάμισ η αιώ να πριν!... Διαβεβαιώ το ν αναγνώστη ότι δεν μεγαλοποιώ τίποτα' ότι δ εν υπερβάλλω - άλλο βέβαια, αν κ άθε φ ο ρ ά συνερχόμουν αμέσω ς και συνειδητοποιούσα σιγά-σιγά, εν σ υνεχεία ότι έχω μπροστά μου σ υγ γρ αφ έα άλ­ λη ς ολκής, άλλου δια μ ετρή μ α­ το ς, άλλου ποιού, άλλης υφής,

που παραθέτω αμέσω ς. Έ το ς γεννήσεω ς 1817, σ τα Κύθηρα, στα Φατσάδικα. Σπουδές στην Ιόνιο Ακαδημία: Φυσική, Μ αθη ­ ματικά. Το 1841 πρωτοδιορίζετα ι για να δ ιδά ξει Γεω γραφία στο Ιεροσπουδαστήριο Κερκύρας. Στην Κ έρκυρα γνω ρίζεται μ ε το ν επιφανή συμπατριώ τη το υ Εμμανουήλ Στάη, ο οποίος το ν έφ ε ρ ε σ ε επαφή με το ν Διονύσιο Σολωμό. 1845: κ αθη­ γη τή ς στο Ληξούρι. Αγώνας κατά τη ς Αγγλοκρατίας. Διώ­ κεται από το υ ς Ά γγλους. Κα­ ταφ υ γή στην Ελλάδα, όπου ώς τ ο θάνατό το υ (15 Δ εκεμβρίου

14 χρονικά ----------------1872) υπηρετεί ως καθηγητής σε διάφορα γυμνάσια (Λαμία, Τρίπολη, Ναύπλιο)... Σε εφημερίδα τη ς εποχής -τη ν Ανεξαρτησία του Ναυπλί­ ου2- δημοσιεύεται την επομέ­ νη του θανάτου του σεμνή ομι­ λία, την οποία ο συνάδελφος και φίλος του Γ. Καμαριώτης εκφωνεί μπρος στη σορό του και όπου, πλην των επιβεβλη­ μένων σ’ αυτές τις περιστά­ σεις εκθειασμών, υπάρχει μια εκτίμηση-πληροφορία του ομι­ λητή άξια ιδιαίτερης προσο­ χής: «Ο Φατσέας ήτο λόγιος υψηλής περιωπής (...) ησθάνετο ότι είχεν ευρύτερον και ενδοξότερον προορισμόν». Φαί­ νεται ότι ο σπάνιος εκείνος άν­ θρωπος είχε συναίσθηση της σημασίας του και τη συναίσθη­ ση αυτή από τους ανθρώπους που αγαπούσε και τον αγα­ πούσαν δεν την έκρυβε. Το έργο του είναι λογοτεχνι­ κό, κριτικό και επιστημονικό. Μ ερικοί τίτλοι και μόνον είναι δηλωτικοί του εύρους των ενδιαφερόντων του: Οι Άγγλοι εις την Επτάνησον (1848), Ο θεομπαίχτης παιδαγωγός ή η Επτανησιακή ελευθεροτυπία (1849), Ο Χωριάτης Κεφαλλονίτης (1850), Στοιχεία μαθηματι­ κής Γεωγραφίας ήτοι Κοσμο­ γραφίας (1858), Αρχαί Τριγω­ νομετρίας (1854), Γαΐου Κρίσπου Σαλλουστίου: Κατιλίνας και Ιουγούρθας (1855), Στοι­ χεία Αριθμητικής (1853), Η Κλεις του Ολλενδόρφου (1867), Ομήρου Οδύσσεια, Ραψωδίαι Α ' και Β' Βερθόλδος θεατρικό έργο (1871). Δημοσί­ ευσε επίσης και τις Σκέψεις επί της Δημοσίας και Ιδιωτικής Εκπαιδεύσεως των Νέων Ελλή­ νων (1856), συνέλεγε δε και δημοτικά τραγούδια, ση­ μαντικό μέρος των οποίων απέστειλε το 1869 προς τον Αιμίλιο Λεγκράν, ο οποίος ανα­

φ έρει τη συμβολή του στον πρόλογο τ η ς έκδοσής του των Δημοτικών Τραγουδιών. Θέλο­ ντας να εμπεδώσει το επιστη­ μονικό πνεύμα, για να φράξει με αυτό το σχολαστικισμό της εποχής του, αλλά και για να εκδικηθεί τρόπον τινά το υς διώκτες του, που τον είχαν κα­ τ ά καιρούς αποκλείσει από τα σχολεία, διότι εδίδασκε στους ελληνόπαιδες Φυσική και Κο­ σμογραφία και πολεμούσε την άλογη κυριαρχία τη ς γραμμα­ τικής και του συντακτικού στα σχολικά προγράμματα της εποχής του, αλλά και ακο­ λουθώντας τον παιδαγωγικό κανόνα του Χέρντερ ότι η διδασκαλία δεν πρέπει να αρ­ χίζει με τη γραμματική, αλλά με τα πράγματα, μετέφρασε στα ελληνικά το μνημειώδες σύγγραμμα γενικής παιδείας του Λουδοβίκου Φιγκιέ Αι μ ε­ γάλοι επιστημονικοί και βιομη­ χανικοί ανακαλύψεις (1860). Τα παραπάνω μας τα γνωρίζει επισήμως ο προρρηθείς Γ. Κα­ μαριώτης, ο οποίος αναφέρει για τον Φ ατσέα στον επικήδειο του: Έπασχε συγκέντρωσιν ιδε­ ών και αισθημάτων, και διά τούτο εκαρφώνετο εις εν αντικείμενον, μέχρις ου επραγματοποιείτο ο πόθος του. Ήτο ανήρ ισχυρός θελήσεως, τίμιος, λάτρης της αλήθειας, δίκαιος και άσπονδος εχθρός του σχο­ λαστικισμού και της δοκησισοφίας. Η υγιής φαντασία του ήτο εχθρό του ρο ­ μαντισμού. Η Μούσα του έζη εν τη κοινωνία. Είχεν ιδανικόν, προς ο ερρύθμιζε τους αγώνας του. Ήτο ποι­ ητής με αρχάς, μ ε σύστημα. Το ιδανικόν του, προς ο εστρέφετο αενάως ως η μαγνητική βελόνη, ήτο πό­

λεμος άσπονδος κατά της πολυτελείας και της δια­ φθοράς, κατά της φαρισαϊ­ κής αλαζονείας και του πιθηκισμού. Ω ς τοιούτος ήτο πολυτιμότατος εις το έθνος. Πολυτιμότατος μεν, κατα­ χωνιασμένος δε. Και αγνοημέ­ νος και ξεχασμένος. Ό λη κι όλη η βιβλιογραφία για τον Αντώνιο Φ ατσέα το σχετικό λήμμα στην «Εγκυκλοπαίδεια του Ηλιου»3, ένα χρονογράφη­ μα του Κώστα Βάρναλη στην εφημερίδα «Πρωία»4, μία σύ­ ντομη παρουσίαση του καθη­ γητή Γεωργίου Ζώρα5, οι ανα­ φ ορές των Σπυρίδωνος Στάθη6 και Μιχαήλ Πετροχείλου7 σε βιβλία το υς και ένα άρθρο του Γιώργου Βαλέτ α στα «Νέα»8. Οι επιρροές του Φατσέα από τον Χέρντερ είναι κάτι παραπάνω από φανερές. Στις γρ αμμές του απηχείται η επιχειρηματολογία του φιλο­ σοφικού προτύπου του προς την υπό Κάντιου εισαχθείσα αντίθεση μεταξύ ύλης και μορ­ φής, μεταξύ φυσικής νομοτέ­ λειας και ελευθερίας. Για τον Φατσέα μεταξύ πνεύματος και φύσης υφίσταται αδιάσπαστη ενότητα- η δε εξελικτική ιστο­ ρική πρόοδος αποτελεί ταυτό­ χρονα και προοδευτική προχώρηση τη ς φύσης, που απο­ σκοπεί στην τελείω ση τη ς Δη­ μιουργίας. Η ανθρώπινη φύση αποτελεί την υψίστη βαθμίδα τη ς δημιουργίας. Δ ι’ αυτής αποκαλύπτεται η πρωταρχική υφή και ο πρωταρχικός ρυθμός της ύπαρξης. Επειδή ο άνθρωπος διακρίνεται από τ α άλλα πλάσματα από το ότι εντός του ενοικούν ο λόγος, η θρησκευτικότητα και η ελπίδα για την αθανασία, είναι το μο­ ναδικό δημιούργημα, στο οποίο προσιδιάζει η ελευθερία

----------------- χρονικά 15 στον υπερθετικό τη ς βαθμό. Γ ρά φ ει ο Φ ατσέας: Η ελεύθερη Ελλάδα έχει πο­ λύτιμό της θησαυρό την Ελευθερία και την ασφάλειά της στο Σύνταγμα, μ α δεν εκτιμά ο ύτε το ένα ο ύτε το άλλο, επειδή δεν επλήρωσε ακριβά καθώ ς άλλοι για να τ ’ αποχτήσει, άμα όμω ς ο καιρός τη μά θει πως μόνο η αρετή, η αλήθεια και η δικαι­ οσύνη μπορούν να την κά­ νουν ευτυχισμένη, τό τε λη­ σμονώντας πως ήταν σκλά­ βα και μπιστική το υ Αλήπασα και το υ Φαναριού θ α πα­ λέψει για τις ελευθερ ίες της και την προκοπή της9. Πεπεισμένος ότι ο αιώ νας το υ είναι αιώνας, φω τισμού και ελ ευθ ερ ία ς 10 και ότι ο γενικός ξεπ εσμός σ ’ όλα είναι προμήνυμα θαλπερό για μια ριζική α λλαγή11 αγωνίστηκε για τη ν Ένωση των Επτανήσων μ ε την Ελλάδα, για τη ν πατρίδα και τη ν ελευ θ ερ ία - τ η ν ουράνια φιλενάδα όπως τη λ έ ε ι12- και εναντίον των Άγγλων. Ο Φα­ τσ έα ς μισεί το υ ς Ά γγλους για την ιμπεριαλιστική το υ ς πο­ λιτική σε ολόκληρο το ν κόσμο και για το καθεσ τώ ς τ η ς βίας και τη ς εθνικής εξόντω σης που εγκαθίδρυσ αν σ τα Επτά­ νησα. Δ εν το κρύβει ότι είναι Ρωσόφιλος: Αν περιμένουμε να σχημα­ τίσουμε έθνος μ ε ζωή και μ ε δύναμη, χω ρίς τη Ρωσία μην περιμένουμε τίποτε, γ ια τί εί­ μα σ τε αδύνατοι και έχο μ ε εχθρ ού ς τους δυτικούς Ευρω παίους13. Καλεί το λαό να σ υσ τρατευθούν μ ε τ ο υ ς ο ρ θ ό δ ο ξο υ ς Ρώ­ σ ους και να αντισταθούν στα σκοτεινά σ χέδια των Άγγλων.

Π αρά τα ύ τ α δ εν είναι ριζοσπά­ στης· πισ τεύει ότι η βία που θα γεν νη θεί από μια κοινωνική επανάσταση και το ν τόπο θα υποδουλώσει και τη ν ευκαιρία των μ εταρρυθμίσεω ν θ α του στερήσει, πέραν δε το υ ότι η ενδεχόμενη ή ττα τ η ς επανά­ σ τασης θα κάνει τη ν προστα­ σία τω ν Άγγλων τυρ αννικό τε­ ρη, θ α προκαλέσει τη διάσπα­ ση το υ έθν ο υ ς και το ν κατα­ κερματισμό των εθνικών δυνά­ μεων και θ α καταστήσει τη ν ένωση τω ν Επτανήσων μ ε τη ν Ελλάδα υπόθεση αδύνατη. Σ τον Θεομπαίχτη Παιδαγω γό, όπου πλην των άλλων δια­ τυπώνονται και τ α πρώτα -έσ τ ω και ν εφ ελώ δ η - κηρύγ­ μ ατα το υ ουτοπικού σοσιαλι­ σμού στην Ελλάδα, γράφει: Η αριστοκρατία είναι β α θ ­ μό ς το υ πολιτισμού, ο δε αληθής πολιτισ μός είναι ο Χριστιανισμός, όστις είναι μακράν, επειδή πρώτον θα έλθη η δημοκρατία, ακο­ λούθω ς η κοινοκτημοσύνη, άνευ της οποία ς η Δημο­ κρατία δεν έχει νόημα και τέλο ς ο Χριστιανισμός, το τέρμ α της προόδου και ο αληθής πολιτισμός14. Για να αποκλείσει την οικο­ νομική εκπόρθηση τ η ς χώ ρας από τ ο υ ς ξένο υ ς, ζη τά ει ντό­ πια βιομηχανία και ανάπτυξη τω ν εθνικών πλουτοπαραγωγικών πηγών από τη μια και κατάργηση τ η ς π ολυτέλειας από τη ν άλλη. Θ έλ ει το υς Έ λλη νες κυρίαρχους στον τ ό ­ πο το υ ς και δημιουργικούς στη γ η το υς , με υψηλή παιδεία και μέσ α σ ε χώ ρα συνταγματο κρατούμενη. Εκφράζοντας πρωτοποριακές απόψεις με έμ μ ετρ ο τρόπο μιλάει για το Σύ νταγμ α και λ έ ε ι15:

Το σύνταγμα είναι βρύση, νερό που πας και πίνεις· εβρώ μισες τη βρύση; και π ιάτα δεν θ α πλύνης. Το σύνταγμα είναι μάνδρα τη στάνη να φυλάη, μη ν έμβη λύκος μέσ α τα π ρόβατα να φάη· α λλ’ α ν η μάνδρα πέριξ είν' καταχαλασμένη, απ' όπου κι αν θελήση ο λύκος δεν εμβαίνει; Ή, αν γερή 'ν' η μάνδρα και τα σκυλιά κοιμούνται ή πέσουν σε ψοφήμι, την μάνδρα δεν θ υμο ύνταιΟι λύκοι δεν εμβαίνουν κοπάδια μ έ σ ’ ’ς τη στάνη, τα πρόβατα να φάνε μ α ζ ί μ ε το ν τσοπάνη; Ή, αν κ ά θετ' ο τσοπάνης εις υψηλή δ ραγάτα και κάτω τα κοπέλια σαν ά λογα β αρβάτα, κλωτσούνε και μαλώνουν, το υς λύκους τ ί τους θέλει κανείς; το ν λύκο τό τε δεν κάνει το κοπέλλι; Το σύνταγμα είν’ η Ψήφος· α λλ’ α ν ληστής ψηφίζη, το υς εκλεκτούς δεν πρέπει κανείς και να ορίζη; Που μένει ο νόμος τότε; Α φού λη στές προστάζουν, το υς λύκους θ ’ απολάνε τα πρόβατα να σφάζουν. Ο Γιώ ργος Β αλέτας μιλώ­ ντας για το ν -όπ ω ς τον χ α ρ α κ τη ρ ίζει«πρωτοπόρο πνευματικό αγωνιστή και τ ο λ ­ μηρό διαφω τιστή Αντώνη Φατ σ έα »16, εκ φ ράζει τη β εβαιό­ τ η τα ότι «οι αυριανοί γρ αμματο λό γο ι και κριτικοί μας θα

16 χρονικά ----------------του δώσουν μεγάλη θέσ η »17. Τη θέσ η αυτή δ εν το υ την έχει δώσει κανείς ακόμα και οι λ ό ­ γο ι αυτού το υ -κ α τ ά Γιώ ργο Β α λ έ τα - «καταχω νιάσματος»18 είναι τουλάχιστον δύο και είναι εξίσ ου βαρύνοντες. Πρώτον, ο Φ ατσέα ς δ εν είναι περίπτωση φολκλορική όπως, αίφ νης, ο Μ ακρυγιάννης ή ο Θ εόφιλος. Είναι κάτοχος σ τερ εό ς και πο­ λυ μ ερο ύ ς παιδείας, η οποία π ροδίδεται σ τα γραπτά του. Μπορεί μεν να σκαρώνει «Χω­ ριάτικες Γ ραφές» -έ τ σ ι αποκαλ ε ί ο ίδ ιος τ ο πρώτο ανα­ δημοσιευόμενο από το ν Β αλέ­ τ α έρ γο τ ο υ - και μπορεί, παρά τη ν κάποια επιτήδευση, να υποδύεται με επιτυχία το ρόλο το υ απλοϊκού και το υ θυμόσο­ φου (είναι μ εγάλο και πολύ­ μορφο συγγραφικό ταλέντο: μπορεί να κάνει ό,τι θ έλ ε ι αυτό δύσκολα το υ το «συγχωρεί» κανείς...). Αλλά μόνο απλοϊκός δ εν είναι. Ο άλλος λόγος είναι ίσως και ο βασικότερος: ο σ τοχα­ σμός το υ Φ ατσέα δ εν υποτάσ­ σ ετα ι στον κανόνα «της του τρίτο υ αποκλείσεως». Π ρος Θ εού! Δ εν θέλω να πω ότι έχο υ μ ε να κάνουμε με άνθρω ­ πο που παραλογίζεται ή που φάσκει και αντιφάσκει- θέλω να πω ότι έχο υ μ ε να κάνουμε με μια λαμπερή διάνοια και με μιαν ανδρεία συνείδηση που αρνείται να κολλήσει σε ασ ά­ λευ τες το π οθετήσ εις ακραίες. Σ τα μάτια το υ είναι ανά πάσα στιγμή προφανές ό τι υπό μ ερι­ κούς ό ρους επιπλέον (ή πιο λί­ γο) η άποψη, την οποία διαρ­ ρήδην αποκρούει, μπορεί να γίνει ανεκτή- τη ν άποψη, πάλι, τη ν οποία ασπάζεται, ίσως χρ ειασ τεί υπό τ ο φως νέων δ ε­ δομένων να τη ν αντιμετωπίσει με περισσότερη επιφύλαξη και αυ τό φαίνεται να μην το ν ενοχλεί και τόσο...

Θ α ή θελ α να σ τα θο ύμ ε στα δύο α υ τά σημεία καταφεύγοντας, μάλισ τα, στο έρ γο το συγγραφικό το υ Αντωνίου Φα­ τσ έα, ώ στε να θεμελιω θούν οι εκτιμήσ εις α υ τές. Ο Φ ατσέας είναι βέβαιο ότι πρέπει να είχε διαβάσ ει τ α πά­ ντα. Δ εν ξέρω σε πόσες ακρι­ βώς ευρω παϊκές γλώ σσες (φυσικά δ ε και στην Ελληνική) και δ εν εννοώ επιπόλαιη ανά­ γνωση. Ιδού έν α απόσπασμα από τ ις «Χωριάτικες Γραφές»: Ένας φίλος μού επρόβαλε να μ ε κάμει μια φορά νομοθέτη, μα εγώ δεν ηθέλησα καί ποτέ μου δεν εζήτησα να γίνω ο ύτε συγκλητικός. Α υτά όλα εκάμανε να ζήσω καλά και να είμαι αγαπημένος από το χωριό μου. Και όλα μα ρτυρούνε πως ο Θεός, το ν ευχαριστώ , μο υ έδω σε ένα ψίχαλο σωστό νου. Μ α θα μου πήτε, δεν φθάνει μο ­ νάχα ο σω στός νους, χ ρ ειά ­ ζεται και μάθηση. Και τό τε σα ς αποκρίνομαι κι εγώ, πως ίσια-ίσια για τούτο δεν επ ολιτογραφήθηκα πολιτι­ κός και δεν εκατέβηκα από το χωριό μου. Κι αν έρχομαι τώρα να σ ας μιλήσω εις τους πολιτικούς, είναι γ ια τί βλέπω πως έχουνε γράμμα­ τα και μάθηση π ερισσότερο από εμέ, μα τους λείπει εκεί­ νο που έχω εγώ, το σωστό νου19. Ο απλοϊκός χω ριάτης, που μιλάει εδώ, χρησιμοποιεί το ίδιο ρητορικό σχήμα που χρη­ σιμοποιεί και ο Ζαν-Ζακ Ρουσώ στο «Κοινωνικό Συμβό­ λαιο» (στην αρχή) και μάλιστα φ αίνεται να έχει υπόψη του την ελληνική μετάφραση από το ν Ζαλίκογλου, σ υγγρ αφ έα εκ τό ς των άλλων και ενό ς κα­ λού γαλλοελληνικού λεξικού.

Π αρα θέτω τ ο σχετικό χωρίο από τ ο «Κοινωνικό Συμβόλαιο» (κατά μετάφραση Ζαλίκογλου «Κοινωνική Σ υνθήκη»): Γράφων (...) π ερ ί τη ς πο­ λιτικής τέχνης, ίσως ερωτηθώ, εά ν είμαι ηγεμών ή νομοθέτης. Αποκρίνομαι ότι ουδέν τούτων είμαι, και ότι διά τούτο γράφω π ερί αυτής. Εάν ήμην ηγεμών ή νομοθέτης, δεν εξώ δευον τον καιρό μου εις το να λ έ­ γω το π ρακτέον αλλά το έπ ραττον ή εσιώπων20. Τ α στοιχεία τ η ς διάζευξη ς είναι διαφορετικά, τ ο σχήμα καλύπτει διαφ ο ρ ετικές σ υμμε­ τ ρ ίες , αλλά οι αναλογίες είναι σ αφείς. Α ς πάμε σ ε κάτι άλλο! Ανα­ φέρω έν α σχετικά εκ τεν ές απόσπασμα από τ η «Δημοκρα­ τία στην Αμερική»21 μ εταφ ρ α­ σμένο προχείρως: Υπάρχουν σήμερα επ ί της γης δύο μεγάλοι λαοί, όπου, έχοντας ξεκινήσει από α φ ε­ τη ρίες διαφορετικές, μο ιά ­ ζουν να προχωρούνε προς το ν ίδιο στόχο: είναι οι Ρώ­ σοι και οι Αγγλο-αμερικάνοι. Α μφότεροι ετράνεψ αν μέσα εις την α φ ά νεια · εις καιρόν δ ε όπου τα βλέμμα τα των ανθρώπων ήσαν απα­ σχολημένα αλλού, εκείνοι ήρθανε και ελάβανε θέση ξαφνικά στην πρώτη σειρά των εθνών, κι ο κόσμος έμ α ­ θε σχεδόν ταυτοχρόνω ς τη γέννησή το υς και τη μ ε ­ γαλοσύνη τους. Όλοι οι άλλοι λα ο ί φαίνο­ νταν να 'χουν ολίγου δειν α γγίξει τα όρια που τους εχ ά ρ α ξε η φύση κι άλλο να μην το υς μένει παρά πώς θα συντηρήσουνε τα ενόντα. Εκείνοι οι δύο, όμως, όλο

--------------- χρονικά 17 και αβγαταίνουν. Όλοι οι άλ­ λοι έχουνε σ ταματήσει, κι αν προχωρούνε, προχωρούνε μ ε τα χίλια στανιά. Μ ονάχα οι δύο εκείνοι β αδίζουνε με βήμα ακούραστο και γοργό σ ’ ένα στάδιο μέσα, τις εσ χ ατιές του οποίου δεν θα μπορούσε ακόμα να τις ξ α ­ νοίξει το ανθρώπινο μάτι. Ο Αμερικάνος αντιμάχεται τα εμπόδια που το υ στήνει εμπρός το υ η φύση. Ο Ρώ­ σος τα 'χει βάλει μ ε το υς αν­ θρώπους. Ο μεν πολεμάει την έρημο και τη β αρ βα ­ ρό τη τα, ο δε τον περιενδεδυμένο μ ε όλη την α ρματω ­ σιά το υ πολιτισμό: διό και οι κατακτήσεις το υ Α μερι­ κανού γίνονται μ ε το υνί του ζευγολάτη, οι δε το υ Ρώσου μ ε τη σπάθα το υ στρατιώ τη. Για να επ ιτύχει το στόχο του ο πρώτος επ αφίεται στο προσωπικό συμφέρον και αφήνει να δράσουν, χω ρίς να τις κατευθύνει, η δύναμη και η λογική των ατόμων. Ο δ εύτερος συγκεντρώνει, τρόπον τινά, σ ’ έναν άνθρω­ πο όλη την ισχύ της κοινω­ νίας. Ο μεν έχει ως κύριο μέσον δράσεω ς την ελευθε­ ρία· ο δε την υποταγή. Η α φ ετη ρία τους είναι διαφο­ ρετική, οι δρόμοι το υς ποι­ κίλλουν'■ εντούτοις καθένας από τους δυο τους μοιάζει να έχει κληθεί από σχέδιο μυστικό της θεία ς πρόνοιας, για να κρατήσει μια μέρα στα χέρ ια το υ τις τύχες του μισ ού κόσμου. Α υτά λέ ει ο Α λέξη ς ντε Τοκεβίλ το 1835 κι ας δού μ ε τώ ­ ρα τ ί λ έ ε ι ο δικός μας Αντώ­ νιος Φ ατσέα ς το 1850 σ ε ένα, εξίσ ου σχετικά εκ τεν ές, από­ σπασμα22: Εις το υς περασμένους και­

ρο ύ ς το βουνό της Ρουσίας ήτανε τόσο πλακωμένο και χαμηλό, οπού η φωτιά, οπού εχύνανε τα βουνά οπού εστεκόντανε ολόγυρά του, το εκατακαίανε. Μ α από τον καιρό το υ Μ εγάλου Π έτρου και εδώ, αρχίνησε και αυτό να δείχνει, πως γί­ νεται από κάτω το υ μια μ ε­ γάλη πυρκαϊά, οπού όντες γενεί και ξεχύσει, έχει να τι­ νάξει ωσάν καλάμι τον πα­ λαιό κόσμο και να κάψει όλα τα μέρη οπού ολόγυρά του απλώνονται (...) Εις την Αμερική είναι οι Αγγλοαμερικάνοι, οπού κα­ πνίζουνε και α υ το ί μ ε μία μ ε­ γάλη και όλη δική τους φω ­ τιά , όπου έχυσε εις την Α με­ ρική και τες θάλασσες και οπού, όντες η φω τιά τους γενεί και χ υ θ εί μ ε τη μεγάλη της δύναμη, έχει να σκεπά­ σει ολόκληρη την Αμερική και να τινά ξει την Αγγλία πατόκορφα και να τη ς σπάσει και το κανόνι της. Δύο το λοιπόν μεγά λα βου­ νά καίνε μ ε δυνατή φω τιά εις τον κόσμο την σήμερο, της Ρουσίας και εκείνο των Αγγλοαμερικάνων. Και όχι μοναχά έχουνε μεγάλη φω­ τιά, μ α και εις τον ίδ ιον και­ ρ ό και μ ε τα ξύ τους έχουνε ανταπόκριση. Και επειδή το κανάλι, οπού τα ενώνει, κα θ' α υτό αποκάτω από την Αγγλία έχει το διάβα του, όντες η φω τιά τους γινεί και ξεχύσουνε, θα τινάξουνε την Αγγλία, οπού να τήνε πιάσει το γλυκύ της και μά λιστα να τήνε β ουλιάξουνε. Η λύση, το λοιπόν, το υ ανα­ τολικού λεγομένου ζη­ τή ματο ς είναι ένας παγκό­ σμιος πόλεμος και μάλιστα ανάμεσα Ρουσίας, επομέ­ νης μ ε το υς Α γγλοαμερικάνους, και τη ς Αγγλίας, οπού

λυσια σμένη έχει να πολεμά για αυτή της την ύπαρξη, και απ οτελέσματά το υ είναι να θάψει την Α γγλία και την Τουρκία, να παραδώσει εις την διάκριση της Ρωσίας όλον τον παλαιόν κόσμο και ύλην την Αμερική εις εκείνην των Αγγλοαμερικανώνε και, οπού είναι και ο καθαυτός μ α ς σκοπός, να αναστήσει το έθν ο ς μ α ς (και νήες Α χαι­ ών)· γ ια τί οι λογιότατοι, κα ­ θώς τηνέ ματακάμανε, θα γυρέψουν εις τους χρυσούς αιώ νες να το βουλιάξουνε, μ α ο λα ός γνωρίζει τα αλη­ θινά του συμφέροντα και θα ω φ εληθεί από την π ερίστα­ ση. Η Ρουσία, για να κόψει το Γόρδιο δεσμό εις το ανατολικό ζήτημα, θα α φ ή ­ σει πρώ τα τη φω τιά της να γινεί, καίοντας διά της θρη­ σκείας τα χλωρά έθνη οπού την σχηματίζουνε, και να δυναμώσει πλουταίνοντας. Και εις το ύτο δεν βρίσκει δυνατό κανένα εμπόδιο, και θα έχει καμωμένη ένα μπουρλότο την Αγγλία εις όλες τες αποικίες της, ήγουν τες Ινδίες και την Α με­ ρική, και θα ζητήσει τη συμμαχία των Αγγλοαμερικανώνε. Και α υτήν θα τηνέ πιτύχει πρώτα, για τί μισούν τους Ιγγλέζους, και όντας η δεύτερη το υ κόσμου θαλασ­ σινή δύναμη, γίνεται πρώτη μ ε το βούλιασμα της Αγ­ γλίας. Έπειτα, γ ια τί όντες α π οστατήσουν οι αποικίες της Α γγλίας εις την Αμερική, έχουνε να σιμώσουνε τους Αγγλοαμερικάνους, και η συμμαχία το υς τό τε ς ημπορ ε ί να πάει και μόνη της. Και, τέλο ς πάντων, για τί έχουνε να μοιράσουν τον κόσμο χω ρίς ο ένας να ημπ ορεί να π ειράξει τον άλλονε.

18 χρονικά ----------------Τ ί ακριβώ ς συμβαίνει; Τί προτιμάτε; Έ χουμε δύο διά­ νοιες δ ιαφ ο ρ ετικές που διανο­ ούνται πάνω-κάτω με το ν ίδιο τρόπο ξεκινώ ντας από κοινά στοιχεία τη ς εμπειρίας; Έ χουμε, έστω, τη ν π ροσχώρη­ ση το υ Έ λληνα στις αντιλή­ ψ εις το υ Γάλλου; Μ α και πάλι δ εν μπορούμε να δ εχ θο ύμ ε τη δ εύ τερ η εξήγησ η, χωρίς να δ εχ θο ύμ ε ό τι και ο Έλληνας είναι τόσο σημαντικός όσο και ο Γάλλος. Το λέω, διότι μετά το ν Δ εύ τερ ο Παγκόσμιο Π ό λε­ μο πρόσεξαν οι Γάλλοι -κ α ι από κοντά και οι λοιποί Ευρω­ π αίο ι- ότι το διπολικό σχήμα ισ χύος τ ο είχε προβλέψει ένας δικός το υς . Από το 1950 κι ύσ τερα άρχισαν να μαθαίνουν και τα παιδιά στα Π α­ νεπισ τήμια ότι έν α ς από το υ ς επίλεκτους το υ φ ιλ ελευ θερ ι­ σμού δ ιέθ ετ ε χάρισμα οιονεί προφητικό. Και μη βιαστούμε, σας παρακαλώ πολύ, να πού­ μ ε ότι δ εν βγήκε η προφητεία, μήπως στο τέλ ο ς -τέλ ο ς αποδ ειχθεί ότι σωστά είχε π ροβλέ­ ψει όχι ο Τοκεβίλ, αλλά ο Φατσ έα ς. Σπεύδω, όμως, να προ­ σθέσω ότι δ εν μου αρέσουν τ α σ τοιχήματα και ότι, πάντως, το θ έμ α μας δ εν είναι αυτό. Το θ έμ α μας είναι να γίνει αμέσω ς και σαφώς αντιληπτό -κ α ι αυτόν το λόγο είχαν, άλ­ λω στε, οι παραλληλισμοί, στους οποίους προ ολίγου επιδ οθήκαμε, και η αναζήτηση συγγενειώ ν του συμπατριώ τη μας με αλλοδαπούς σ υγγρα­ φ είς και μ ε ξένα κ είμ εν α - να γίνει, λοιπόν, αντιληπτό ότι το ιδεϊκό υπόβαθρο, όπως θα λ έ­ γα μ ε σήμερα, αλλά και ο εν γ έν ει πνευματικός οπλισμός το υ Αντωνίου Φ ατσέα υπήρξαν ίσου β άρ ους και ίσης αξίας προς το πολυσχιδές ταλέντο το υ.

Μ ια απαραίτητη διευκρίνιση τώρα, πριν περάσουμε στο επόμενο σημείο: επιρροές από άλλους σ υγγραφείς ή, μάλλον, αναλογίες προς άλλους, και δη η θελημένες, θα μπορούσαμε να επισ ημάνουμε πάμπολλες. Υπάρχουν απηχήσεις, αίφνης, από τ ις «Περσικές Επιστολές» του Μ οντεσκιέ, από Βολταίρο επίσης, ακόμα και από τον Βοκκάκιο και από τ ην «Τρίτη Τάξη» του Αββά Σ εγιές, ίσως δ ε και από Μ ολιέρο, και από εκείνον που είχε πει ότι το ύφος είναι ο άνθρωπος23 και από άλλες πη­ γές, που δεν είναι εύκολο να τις εντοπίσω αυτή τη στιγμή, και που δεν θα είχε και νόημα καν. Α υτές οι απηχήσεις, οι τόσες πολλές και μη δηλούμενες, α­ παντιόνται κυρίως στις «Χωριά­ τικ ες Γραφές». Σ τα άλλα κεί­ μενα, όπου προς επίρρωσιν γνώμης, ο σ υγγρ αφ έας επικα­ λείται την ξένη ιδ έα - έ τ σ ι ως argumentum ex auctoritate- η πατρότητα τη ς δάνειας ιδέας, που διανθίζει το κείμενο, ανα­ γνω ρίζεται και ρητώ ς δηλούται. Διατυπώνω, λοιπόν, την υπόθεση ό τι εκεί, όπου ο σ υγ γρ αφ έας εκ φ ράζεται παριστάνοντας το ν απλοϊκό χωριάτη με τ ις αυ σ τη ρ ές αρ χές, το μεν δ εν το υ έρ χ ετα ι βολικά να παραπέμπει σε ονομαστούς σ υγχρόνους το υ, το δε αμ ύνε­ τα ι προκαταβολικά στήνοντας παγίδες κατά μελλοντικών επι­ θέσ εω ν από κ ακεντρεχείς και κακόπιστους. Μ πορεί να μη χρησιμοποίησε τ ο κόλπο αυτό ποτέ ο Φ α τσ έα ς- αλλά είναι ασ υζητητί ω ραίο να ξ έρ ε ις πως, όταν κάποιος θ έσ ει υπό αμφισβήτηση τα λεγόμενό σου ή θρ ασ υνθεί να λοιδωρήσει τ ις ιδ έες σου, εσύ μπορείς να του κόψ εις το βήχα δηλώ­ νοντας ξέρ εις δεν το λέω μόνο εγώ αυτό!

Δ εν «κλέβει», λοιπόν, ο Φα­ τσ έα ς το υ ς ο μοτέχνους το υ άπαγε της βλασφημίας! Απλώς ερανίζεται· σταχυολογεί. Ό λη δ ε αυτή η σταχυολόγηση ψηφίδων ύφους και ιδεϊκών πλεγμάτω ν προδίδει εκ τό ς από γνώση, εκ τό ς επί­ σης, από εξαιρετική συνθετική ικανότητα, και έναν φινετσάτο, συγγχρόνω ς δ ε και ρωμαλαίο εκλεκτισμό εκ μ έρ ου ς του σ υγγρ αφ έα. Είναι δ ε τ ο δ εύ τε­ ρο στοιχείο αυτό, είναι τ ο δ εύ ­ τε ρ ο αίτιο που δ εν επ έτρ εψ ε σε μια κοινωνία -σ τ η νε­ οελληνική κοινω νίαελα υνόμενη κατά κανόνα από ακ ατέργ ασ το υ ς ή αναφομοίω το υ ς και, πάντως, επείσακτους και στενόκαρδους μονισμούς να εκτιμήσ ει κατ’ αξίαν ένα αναπεπταμένο πνεύμα, άφοβο και ανοιχτό σε όλα τ α αζιμούθια. Ο Φ ατσέας κάποτε έγραψ ε κάτι στίχους με τη ν επιγραφή «Ευχαί τη ς Πρω τοχρονιάς»24 -δ ια β ά σ α μ ε ήδη ένα απόσπα­ σ μ α - και υπέβαλε το ποίημα στον Βουτσιναίο Διαγωνισμό. Οι κριτές το υ μάλλον διασ κέ­ δασαν αρκούντως, αλλά το αρισ τούργημα το απέκλεισαν (με όντως θερ μ ο ύς επαίνους), επειδή δεν ήταν γραμμένο στην καθαρεύουσα. Ευτυχώς για τον σ υγγραφέα, ευτυχώς για τ α ελληνικά γρ άμ μ ατα και για τη ν εν όλω πνευματική ζωή τη ς χώ ρας αυτής, διότι ο απο­ κλεισ μός εκείνος έδ ρασ ε ως αφορμή να γρ άψ ει ο αποκη­ ρυγμένος ποιητής το «Π ερί τη ς Γλώσσης και Π αιδείας των Ν εωτέρων Ελλήνων» δοκίμιό του - ευσύνοπτο, κεφάτο, δρο­ σ ερό σαν πηγή πρωινή, με συνοχή δε, με ειρμό, με σ φρι­ γηλή ουσία: σοφό με ένα λόγο. Εδώ, βέβ αια και ο Μ αλέρ βος κατονομάζεται, και ο Βί­

------------------ χρονικά 19 κος και ο Χ έρ δ ερ ο ς (πρόκειται αντιστοίχως γ ια το ν Φ ρανσουά Μ αλέρμπ, το ν Τζανμπατίστα Βίκο και το ν Γιόχαν Γκότφρητ Χ έρ ντερ ). Ο σ υγ γρ αφ έας δ εν έχ ει εδώ λόγο να κρύψει τίπο­ τ ε - και, βεβαίω ς, ο ύτε να ζη­ λέψ ει κανέναν έχει... Το κείμε­ νο σ τέκει παντού, κι αν ήταν σ ε άλλη γλώσσα, θα είχε μ ετα ­ φ ρ ασ τεί στις π ερισ σότερες (και στη δίκιά μας ίσως) εν είδ ει κανόνος. Εδώ, ως ελληνικό κείμενο, δ εν το ξέρ ο υ μ ε καν. Λυπάμαι, δεν είναι δυνατόν να παραθέσω και άλλο εκ τετα ­ μένο απόσπασμα. Μ ια κ ουβέ­ ντα μόνο θα πω και θ α κλείσω. Στο κείμενο αυ τό - α λλά και σε άλλες θέσ εις, σε άλλα έρ γ α του - ο Φ ατσέας μιλάει με ζή­ λο και σ οφία υπέρ τη ς λαϊκής γλώ σσας και κατά το υ λογιοτατισμού. Στο ίδιο, λοι­ πόν, αυ τό - τ ο απολογητικό τη ς Δ η μ ο τικ ή ς- κείμενο περιέχεται η ακόλουθη δήλωση του συγγραφέα: Αλλά δ εν φιλονεικώ την α ρ­ μο δ ιό τη τα το υ Πανεπι­ στημίου ε ις τον σ χηματισμό, των επιστημονικών όρων, η επισ τήμη είναι της δικαιοδο­ σίας του. Δ έχομαι ότι η επι­ στημονική γλώσσα επλουτίσθη, ότι έπρεπε να λάβη και καλώς έλαβ ε τύπους ελληνι­ κούς και ότι πρέπει να ελληνίζη- διότι η συντομία και η ακρίβεια της ελληνικής είναι μ έγα πλεονέκτημα εις το επιστημονικόν ύφος. Μ άλιστα δ ύνατα ί της να θ ε ­ ώρηση μεγίστην έλλειψ ιν το να μη ν ελληνίζη το πανεπ ιστήμιον πρέπει να σχημα τίζη αριστοκρατίαν σεβα­ στήν και δια τούτο πρέπει να ελληνίζη, ήγουν όλοι οι καθ ηγ η ταί πρέπει να δύνανται να γράφω σιν και να ομιλώσιν ελληνικά και εις την αρ-

χα ία ν ελληνικήν να εκθέτω σι τα ς πρω τοφανείς ιδ έα ς των διά τον επισ τημονικόν κό­ σμον. Α λλ’ η γλώσσα η εθνι­ κή, η γλώσσα το υ κοινού β ί­ ου, η γλώσσα τη ς ποιήσεως είναι της δικαιοδοσίας του λαού, και το πανεπιστήμιον ή οι λόγιοι οιοιδήποτε αρπάσαντες αλλοτρίαν δικαιολο­ γίαν, διότι εθεώ ρησαν το έθνος ανήλικον, ετττώχυναν την γλώσσαν α ντί αληθώς να την πλουτίσωσιν, α ντί να διαχύσωσι το φω ς διέχυσαν το σκόστος και την σύγχυσιν και α ντί να ενισχύσωσι το εθνικόν πνεύμα και την εθνικήν εκπαίδευσιν, δια της λα τρείας το υ δέρ ματο ς της ελληνικής, α ντί το υ πνεύμα­ τος, τα παραζαλίζουσιν.25 Και αλλού πάλι, υπεραμυνόμενος των απόψεων το υ Γιάννη Β ηλαρά και χτυπώντας έμ ­ μεσα τον Κοράίσμό, λέει: Εν Ελλάδι υπάρχει λα ό ς και βασιλεία. Η αριστοκρατία το υ 1821, οπλαρχηγοί, κο­ τζαμπ άσηδες και φαναριώται, ή μαρτον κατά του έθνους, απέσχον τ ο ν μισθόν αυτών και ανεπ ιστρεπ τεί απωλέσθησαν. Η μπ ορεί επ ί μακράν χρόνον ακόμη να ροφώσι το αίμα το υ λαού, αλλά το έθνος δεν θέλει ζήσει, αν ταχέω ς δεν ανδρωθή εις την παιδείαν και αρετήν. (...) Ο λα ός είναι το έθνος και η γλώσσα το υ λ αού είναι η γλώσσα το υ έθνους. (...) Οποίον εθνικόν κέρδος αν επ εκράτει η ιδέα το υ Βηλα­ ρ ά της ελευθέρ ας αναπτύξεω ς της γλώσσης! Το έθνος θα ήτο σοφόν και πλούσιον και επομένως ισχυρόν. Θ α είχ ε επισ τήμην και ποίησιν. Κεφαλήν υγιά και στερ εο ύς πόδας, διότι

διδάσκαλος το υ λα ού είναι η ποίησις. Επεκράτησεν η ιδέα το υ Κ οραή και μ ε α υτόν των λέξεω ν η βασιλεία, επλημμύρισεν η ημιμάθεια, ην ουδείς αρνείται. Έχομεν οδηγούς μω ρούς και λαόν πίθηκον. Απεκτήσαμεν λ έ­ ξεις χω ρίς νόημα, αμάθειαν και πτωχείαν, α ντί σοφίας και πλούτου, ρούχα και ψέμματα, αλλά τίπ οτε ουσίαν. Ο Κοραής εκήρ υττεν γλώσσης διόρθωσιν, ην ουδείς ηρνήθη φρόνιμος, α λλ’ οι οπαδοί του (...) περιφρονήσαντες το έθνος και το ν πλούτον τη ς εθνικής γλώσσης, ον εκείνος συνεβούλευε να συνάξωσιν επιμελώς, ερρίφθησαν εις τα δάση. (...) Π ρος τ ί η συλλογή δημωδών ασμάτων, αφ ο ύ το έθνος δεν υπάρχει, αφ ο ύ απεκηρύχθη η γλώσσα του; Και τούτο απλούς πιθηκισμός.26 Δ εν χρ ειάζετα ι να προστε­ θ ε ί τίπ οτε. Ο σπουδαίος αυτό ς άνθρωπος είχε λύσ ει το -ε υ τυ χ ώ ς σ ήμ ερα όχι πλέον επίκαιρο, όπως πρωτοεμφανίσ τη κ ε - γλωσσικό λεγόμενο πρόβλημα από τ ο 1870. Επισήμως. Έτσι, γενικώς έχει κάνει μ ε τ α περισσότερα θ έμ α τα που το ν απασχόλησαν. Γι’ αυτό και δεν ήταν εύκολο να γίνει αποδεκτός. Διότι ήταν πρώιμος. Δ ηλαδή μεγα λο ­ φυής. Αν κάποια στιγμή ο αναγνώ­ σ της το υ π αρόντος κειμένου αποφασίσει να διαβάσει τ ο έρ ­ γο το υ Αντωνίου Φ ατσέα - ό ,τ ι έχ ει τουλάχισ τον περιλάβει στην έκδοσή το υ ο Β α λ έ τα ς θα διαπιστώνει αυτή τη ν αλή­ θε ια ανά πάσα στιγμή, ανά πά­ σα περίοδο, ανά φράση - θ ά έ λ ε γ α - ανά σύνταγμα! Ο πα­ θια σμένος α υ τό ς άνθρωπος, ο θυελλώ δης και υψιπετής, δεν

20 χρονικά ----------------ξ έρ ει τ ί θα πει φανατισμός, τί θα πει μονομέρεια, τ ί θα πει στενοκεφαλιά. Ακόμη κι όταν «πετάει τη σκούφια του για κα­ βγά» - η έκφραση είναι δίκιά του27- είναι έτοιμος (κι ας έχει εκδήλως παροργισθεί!) να δώ­ σει τόπο στην οργή και να επι­ διώ ξει τη συνεννόηση. Ομολο­ γ εί ο ίδιος, μάλιστα, ότι μόλις αφήσει κάτω την πέννα, του περνάει ο θυμός πάραυτα. Διότι δ ιαθέτει εν περίσσεια όχι την κουτοπονηριά του φουκα­ ρά του διαόλου, αλλά το πα­ ντεποπτικό εκείνο know how, την τεχνογνωσία δηλαδή που είναι γνώρισμα των θεών, των μοναχικών ψαράδων, των σκληροτράχηλων πιονιέρηδων και των μεγάλων συγγραφέων. Θ α απέβαινε, ίσως, σωτήριο για την εξωτερική πολιτική αυ­ τής τη ς χώρας, εάν υπο­ χρεώνονταν -επ ί ποινή ανηλεούς ραβδισμού δ ε!- όσοι φερέλπιδες προαλείφονται για δι­ πλωμάτες, να αποστηθίσουν και να απαγγέλλουν άπαξ της ημέρας απνευστί και απταίστως τον προτρεπτικό προς τις δύο κεφαλλονίτικες εφημερί­ δ ες της εποχής εκείνης λόγο -λό γο αρισ τουργηματικό- που

έχει περιλάβει ο τετραπέρατος επτανήσιος στη χωριάτικη γραφή του. Και θα συνέτεινε, φαντάζομαι, τα μέγιστα στην υποστήλωση των αξιών και στην ανάταξη του κατηγμένου, του θρυμματισμένου ιστού της κοινωνίας των Ελλήνων πολι­ τών, αν οι παντός είδους και όλων των βαθμιδών ταγοί εταπείνωναν κατά το δυνατόν και εμετρίαζαν τη φλυαρία τους και βάζανε σουρντίνα στο στόμφο τους και δέχονταν να εντρυφήσουν ιδίως στον επι­ γραμματικής λιτότητας εκείνο θρήνο, που φ έρει τον τίτλο «Η 25η Μαρτίου του 1849» και που η ρυθμική αγωγή του λό­ γου εκεί, καθώς και η υποτεί­ νουσα ζωτική ορμή, το πέταγ­ μα τουτέστιν της ψυχής - τ ο elan που θα έλ εγε ο Ερρίκος Μ περξόν- θυμίζει τα ομόλογα στοιχεία της Εβδόμης Επιστο­ λής του Πλάτωνος, παραμένοντας, ωστόσο, έργο αύταρκες και ιδιάζοντος πνευματικού σφρίγους. Αποφεύγω να αντιπαραθέσω εδώ αποσπάσματα από τ α δύο έρ γα - όποιος το επιχειρήσει, θα αντιληφθεί αμέσως τι εννοώ. Εννοώ, επα­ ναλαμβάνω ότι έχουμε να κά­

νουμε με άνδρα μεγαλοφυή ως προς το ποιόν δε «μεγαλο­ φυής» σημαίνει και πρωτό­ τυπος και άφοβος και απροκα­ τάληπτος και όλα τα συναφή, συνοδευόμενα πάντοτε από τη σαγήνη, βέβαια, τη ς εκ­ φραστικής ακρίβειας, διότι -πως να το κάνουμε;- ο μεγαλοφυής είναι και γλα­ φυρός· πρωτίστως ίσως! Ως προς την ένταση, τώρα; Πόσο, δηλαδή, μεγαλοφυής υπήρξε ο Αντώνιος Φατσέας; Αυτό, επαναλαμβάνω, θα πρέ­ πει να το μετρήσει ο καθένας μόνος του. Τώρα που οι καιροί το επιτρέπουν, ας δοκιμάσει ο αναγνώστης να επικοινωνήσει με το έργο του απροκατάλη­ πτα. Θα ξαστερώσει ο νους του. Ακόμα και κάποιες ιδέες του, που θα μπορούσαν να του φανούν ανεδαφικές ή οπισθοδρομικές ή παράξενες, πα­ ράταιρες, τελικά δεν θα τον ενοχλήσουν και τόσο, διότι έχει φροντίσει να τις υπονο­ μεύσει ο ίδιος. Από τότε. Και, βέβαια, ακόμη και στα ασθενή του σημεία παρεμβαίνει και σώζει τα πράγματα -κ α ι τα δι­ καιώ νει- ο σ υγγραφέας μας.

του αστού, Κυθήριοι λόγιοι του περασμένου αιώνος.

8. Δημοσιευμένο στις 25 Αυγούστου 1948.

9. Αντώνιος Φστσέας, ό.π., σελ. 119

κής Συνθήκης, ή Αρχαί του Πολιτι­ κού Δικαιώματος § 2, σελ. 1.

21. Αος τόμος 1835, Συμπέρασμα.

22. Αντώνιος Φστσέας, ό.π., σελ. 71

Γ ιώ ρ γ ο ς Κ ε ν τ ρ ω τ ή ς

Σημειώσεις 1. [Αντώνιος] Φατσέας, Χωριάτικες Γραφές. Δημοτικά Δοκίμια του 1850 για τη Λευτεριά και την Παιδεία, αποκαταστημένα από τον Γ[ιώργο] Βαλέτα, Αθήνα, Εκδόσεις «Πηγής» 1952. Στην έκδοση αυτή γίνονται όλες οι σχετικές παραπομπές.

2. Φύλλο της 16ης Δεκεμβρίου 1872, αριθ. 70.

3. Τόμος 18, σελ. 176.

4. Δημοσιευμένο στις 31 Δεκεμβρίου 1940.

5. Γεωργίου θ. Ζώρα, Επτανησιακά Μελετήματα X, Αθήνα 1960, σελ.

315-27.

6. Σπυρίδωνος Στάθη, Λόγοι, άρθρα και δημοσιεύματα, Αθήνα 1938, σελ. 140.

7. Μιχαήλ Πετροχείλου, Ιστορία των Κυθήρων, Αθήνα 1940, σελ. 83, και

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Αντώνιος Φστσέας, ό.π., σελ. 122. Αντώνιος Φστσέας, ό.π., σελ. 122. Αντώνιος Φστσέας, ό.π., σελ. 122. Αντώνιος Φστσέας, ό.π., σελ. 69. Πρβλ. Αντώνιο Φατσέα, ό.π., σελ. θ' Επτανησιακή Πρωτοχρονιά 1960, σ.334. Αντώνιος Φστσέας, ό.π., σελ. α' Αντώνιος Φστσέας, ό.π., σελ. ιδ' Αντώνιος Φστσέας, ό.π., σελ. ιδ' Αντώνιος Φστσέας, ό.π., σελ. 21. Ζαν-Ζακ Ρουσώ, Περί της Κοινωνι­

23. Η φράση περιέχεται αυτούσια, χω­ ρίς να κατονομάζεται εκείνος που την είπε· απλώς αναφέρεται ως αλήθεια καθολικής ισχύος· πρόκει­ ται βέβαια, περί του Μπυφφόν.

24. Απόσπασμα δημοσιεύεται στο περιοδικό «Επτανησιακή Πρωτο­ χρονιά 1960», σελ. 333 επ.

25. Αντώνιος Φατσέας, ό.π., σελ. 131 επ.

26. Πρβλ. Αντώνιο Φατσέα, ό.π., σελ. ιε'επ.

27. Αντώνιος Φατσέας, ό.π., σελ. 19.

ο δάσκαλος στη λογοτεχνία ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΟΥΚΟΥΛΟΜΑΤΗ. Ο Δά­ σκαλος στη Λογοτεχνία, Αθήνα, Έ λ λ η ν , 1993. Σελ. 363.

Εκπαίδευση την αξιόλογη αυτή μελέτη ο πανεπιστημια­ κός Δημήτρης Κουκουλομάτης επιχειρεί και το επιτυγχάνει - να προσεγγίσει και να αναλύσει την ελληνική εκπαιδευτική πραγ­ ματικότητα στην εποχή μας, όπως αυτή αναδύεται μέσα από τον έντεχνο λόγο, κυρίως μέσα από την πεζογραφία και δευτερευόντως από την ποίηση. Στη λογοτεχνική αυτή δημιουργία, όπως ήταν φυσικό, έντονη είναι η παρουσία του δασκάλου ως προσώπου και δημόσιου λειτουργού. Οι λογο­ τέχνες μας, πεζογράφοι και ποιητές, παραδοσια­ κοί και σύγχρονοι, όπως παρατηρεί ο συγγραφέας της μελέτης, σκιαγραφούν και πολλές, μάλιστα, φορές ψυχογραφούν το πρόσωπο του δασκάλου, αξιολογούν την προσφορά του και προβάλλουν τα παιδαγωγικά συστήματα που καθιερώθηκαν, κατά καιρούς, σε όλη τη διαστρωμάτωση της εκ­ παίδευσης. Η συστηματική ανάλυση των λογοτεχνικών έρ­ γων γίνεται πάντοτε μέσα στο φυσικό τους ιστο­ ρικό, κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο. Οι προ­ βαλλόμενες θέσεις και απόψεις των συγγραφέων εξετάζονται συνήθως εν σχέσει προς τα ιδεολογι­ κά και πολιτικά ρεύματα και προς τις κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις κάθε εποχής.

Το υλικό της εργασίας δομείται ορθολογικά. Τέσσερις είναι οι κύριες ενότητες του έργου. Στην πρώτη, μέσα από το έργο συγγραφέων, όπως ο Παπαδιαμάντης, ο Κονδυλάκης, ο Καζαντζάκης, - ο Μυριβήλης, ο Λουντέμης, η Αλεξίου, ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, η Γαλάτεια ΓρηγοριάδουΣουρέλη κ.ά., σκιαγραφείται και αναλύεται η προ­ σωπικότητα και το έργο «του δασκάλου της Πρω­ τοβάθμιας εκπαίδευσης». Εδώ χρονολογικά διακρίνονται δυο φάσεις της δημοτικής εκπαίδευσης. Στην πρώτη περίοδο το κυρίαρχο πρόσωπο είναι εκείνο του αυταρχικού δασκάλου της παλαιάς αγωγής, του παλαιού ευρωπαϊκού σχολείου. Την εποχή εκείνη κυριαρχεί η αντιπαιδαγωγικότητα, η σωματική και ψυχική βία και ένα ευρύτατο φάσμα ποινών. Στη δεύτερη φάση, που αρχίζει περίπου μετά τη δεκαετία του 1950, αλλάζει το σκηνικό. Το πρό­ σωπο που πρωταγωνιστεί στα εκπαιδευτικά δρώ­ μενα είναι ο δάσκαλος-λειτουργός. Αυτός λει­ τουργεί κυρίως με την αγάπη. Υιοθετεί νεότερες παιδαγωγικές αρχές και χρησιμοποιεί αποτελε­ σματικότερα και ελευθεριότερα ψυχο-παιδαγωγικά μέσα. Στη δεύτερη ενότητα ο συγγραφέας ερευνά και αναλύει στοιχεία από το έργο λογοτεχνών, όπως ο Ξενόπουλος, ο Παπαδιαμάντης, ο Λουντέμης, η Λιλίκα Νάκου, ο Δημ. Χατζής κ.ά. Μέσα από τα στοιχεία αυτά αναδύεται με τρόπο ψυχογραφικό η προσωπικότητα του καθηγητή του Γυμνασίου και κυρίως το ισχυρό πρόσωπο του Γυμνασιάρχη της εποχής εκείνης. Και εδώ διακρίνονται δύο περίο­ δοι. Στην πρώτη, μέχρι το 1974, η δευτεροβάθμια εκπαίδευση χαρακτηρίζεται γενικά ως αυταρχική, το όλο σύστημα ως μονολιθικό και συγκε­ ντρωτικό. Από τη γυμνασιακή παιδεία την εποχή

22 ετπλογη -----------------------------------εκείνη απούσιαζε ο κοινωνικός διάλογος, κατά συνέπεια επικρατούσε ο στείρος μονόλογος και οι ποινές. Το εκπαιδευτικό σύστημα δεν αντιστοι­ χούσε στις ψυχολογικές ανάγκες των νέων και στα προβλήματα της εποχής. Από το 1974 και μετά η εκπαιδευτική κατάστα­ ση μεταβάλλεται άρδην. Οι μαθητές ομαδοποιούνται και αντιδρούν δυναμικά. Το σχολείο διαλύ­ εται. Στην τρίτη και τέταρτη ενότητα τα πράγματα είναι διαφορετικά. Όπως παρατηρεί ο συγγραφέ­ ας, η ενασχόληση των λογοτεχνών με το πρόσω­ πο του πανεπιστημιακού δασκάλου, αλλά και το ενδιαφέρον των ποιητών γενικά με την παιδαγω­

γική προσωπικότητα, είναι περιορισμένα. Συμπερασματικά, θα μπορούσε να παρατηρή­ σει κανείς πως η παρούσα πραγματεία του κ. Δ. Κουκουλομάτη αποτελεί μια αξιόλογη συμβολή στη σχετική με τον τομέα που θεραπεύει παιδαγω­ γική βιβλιογραφία. Η ορθολογική δομή του κειμένου, η γλαφυρότητα του λόγου, η ερευνητική διορατικότητα και η συνθετική ικανότητα του συγγραφέα καθιστούν το πόνημα αυτό μια πηγή με πλούσιο υλικό, κα­ τάλληλο για παραπέρα αξιοποίηση από τους ειδι­ κούς.

Γεώργιος Σ. Κρουσταλάκης

Ο ΤΟΥ ΠΗΓΑΔΙΟΥ cu Η <

<

θ Ο

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΡΟΥΝΙΑΣ Μ g ΣΥΝΓΚ Λ ΖΩΡΖ ΜΠΑΤΑΪΓ Η ΑΓΙΟΣΥ § ffl 2 Η £ΝΤΣ ΜΠΡΙΓΚΕ #1 ΓΚΕΟΡΓΚ ΤΡΑ X δ Μ

ο

Ξ

<

Η

W

<

Ό

ω

Η

d

Μ

<

< ω

<

Ν

οΜ

Η

w

X

θ

>

δ

Η

Κ X

Μ

a

a

via vidvw aaMiva ^ υιξυνοιλι η >£ sw OLIOVO u n *J 3N 3J NViamMOLVl

ω

< VVVAO SHdOJHdJ 30IMIZVd3J

To ΡοΔλΚιο ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΚΔΟΣΕΩΝ · ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ 35 · ΠΛΑΚΑ · Τ.Κ. 105 56 · ΤΗΛ. 3221700

ετπλογη 23

διοίκηση και πολιτεία Μ. ΒΗΛΑΡΑΣ - Γ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ. Η πρόσβαση των κοινοτικών πολιτών στην Ελληνική Διοίκηση. Αθήνα, Σ ά κ κ ο υ λ α ς ,

1993. Σελ. 169. ΓΕΡ. ΘΕΟΔΟΣΗΣ και άλλοι. Η Δικαιοσύνη και το Σύνταγμα. Ορισμένα κρίσιμα προβλήματα. Αθήνα, Σ ά κ κ ο υ λ α ς , 1993.

Σελ. 163. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΤΣΟΥΛΗΣ. Η Ανεκπλή­ ρωτη Αυτοδιοίκηση. Αθήνα, Σ ά κ κ ο υ λ α ς , 1993. Σελ. 123. Ν. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ - A. ΜΑΚΡΥΔΗΜΗΤΡΗΣ - X. ΧΡΥΣΑΝΘΑΚΗΣ. Το Σύνταγμα και τα Π ολιτικά Δικαιώματα των Δημοσίων Υπαλλήλων. Αθήνα, Σ ά κ ­

κ ο υ λ α ς , 1993. Σελ. 94. Α. ΜΑΚΡΥΔΗΜΗΤΡΗ. Διοικητική Β ιβλιο­ γραφία. Αθήνα, Σ ά κ κ ο υ λ α ς , 1993. Σελ.

61.

Πολιτική τη σειρά «Διοίκηση και Πολιτεία» των εκδόσεων «Σάκκουλα», κυκλοφόρησαν πρόσφατα πέντε πολύ ενδιαφέροντες τίτλοι. Στο πρώτο βιβλίο εξετάζεται η πρόσβαση των κοινοτικών πολιτών στην ελληνική δι­ οίκηση, ένα θέμα που ήλθε πιεστικά στο προσκήνιο με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ. Στις σελίδες 15-85 ο Μιχάλης Βηλαράς (Πάρεδρος του Συμβουλίου Επικράτειας) επιχειρεί να σκιαγρα­ φήσει όλες τις επιμέρους φάσεις του εγχειρήματος και να καταγράψει τις βασικές παραμέτρους της κοινοτικής προβληματικής, όπως εμφανίζονται σήμερα. Για το σκοπό αυτό ο συγγραφέας αξιοποιεί όλες τις πηγές και την κυριότερη βιβλιογρα­ φία. Στη συνέχεια του τόμου ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών συνταγματολόγος Γιώρ­

γος Παπαδημητρίου εξετάζει «τα συνταγματικά ιδίως προβλήματα που ενδέχεται να ανακύψουν σχετικά στην stricto sensus δημόσια διοίκηση» και επισημαίνει τις προσφερόμενες εναλλακτικές λύσεις για την αντιμετώπισή τους. Στο πολύ χρή­ σιμο παράρτημα του τόμου περιλαμβάνονται οι κρίσιμοι κοινοτικοί κανονισμοί για το ζήτημα που εξετάζουν οι δυο συγγραφείς και η ανακοίνω­ ση της Επιτροπής του 1988 για τη δράση της. Ο δεύτερος τόμος που κυκλοφόρησε στην ίδια σειρά περιλαμβάνει πέντε εισηγήσεις που πραγ­ ματεύονται ζητήματα δικαιοσύνης. Η εισήγηση του Γερ. Θεοδόση αναφέρεται σε ένα από τα πλέ­ ον ακανθώδη προβλήματα του συνταγματικού δι­ καίου: την ίδρυση συνταγματικού δικαστηρίου στην Ελλάδα, ενώ η μελέτη των Α. Τάκη και Χρ. Χατζή προβάλλει την αντίθετη ακριβώς εκδοχή. Σύμφωνα με τους δύο συγγραφείς ο κίνδυνος που ελλοχεύει για το δημοκρατικό πολίτευμα πρέπει, κατά την άποψή τους, να αναζητηθεί στην αποδυνάμωση του κράτους δικαίου. Ο Μιχ. Πικραμένος στη δική του ανάλυση διερευνά ένα ζήτημα που αποτελεί βασική παράμετρο της δικαστικής ανε­ ξαρτησίας. Πρόκειται για την ανάθεση διοι­ κητικών καθηκόντων σε δικαστικούς λειτουργούς και την αναπόφευκτη όσμωση των δικαστών με τους εκπροσώπους της εκτελεστικής λειτουργίας. Με τη στρατιωτική δικαιοσύνη ασχολείται στη δική του ανάλυση ο Αδ. Παπαδαμάκης. Ο τόμος ολοκληρώνεται με το κείμενο στο οποίο ο Χαρ. Χρυσανθάκης πραγματεύεται τη συνταγματική οριοθέτηση της δικαιοδοσίας των πολιτικών και των διοικητικών δικαστηρίων. Μια κριτική προσέγγιση του θεσμικού και δη­ μοκρατικού ελλείμματος της τοπικής αυτοδιοίκη­ σης ως κρίσιμης συνιστώσας του δημοκρατικού πολιτεύματος, επιχειρεί ο Δημ. Κατσούλης στα κείμενα που περιλαμβάνονται στο βιβλίο του «Η ανεκπλήρωτη αυτοδιοίκηση». Η αναδιάρθρωση των πρωτοβάθμιων ΟΤΑ δια­ μέσου της συνένωσης -jcov κοινοτήτων, αποτελεί την προσφορότερη μεταρρύθμιση για τον εκσυγ­ χρονισμό της τοπικής αυτοδιοίκησης και την προσαρμογή της στις προοπτικές του ευρωπαϊκού διοικητικού συστήματος, σημειώνει ο Δημ. Κα-

24 ετπλογη -----------------------------------τσούλης. Τα άρθρα του Δημ. Κατσούλη που συ­ γκεντρώνονται σ’ αυτό τον τόμο «μας δείχνουν ανάγλυφα ότι δεν κατορθώσαμε ακόμη να συ­ γκροτήσουμε τους δήμους και τις κοινότητες σε θερμοκήπια δημοκρατίας και θεσμικές εστίες εκ­ συγχρονισμού», γράφει στον πρόλογο του βιβλίου ο καθηγητής Γ. Παπαδημητρίου. Με την έκδοση της παραπεμπτικής στην Ολο­ μέλεια απόφασης 3138/1991 του Συμβουλίου της Επικράτειας που τέμνει το ζήτημα της κομματικής δραστηριότητας των δημοσίων υπαλλήλων, ασχολούνται στα κείμενα του τόμου «Το Σύνταγ­ μα και τα πολιτικά δικαιώματα των δημοσίων

υπαλλήλων», οι Ν. Κανελλοπούλου, X. Χρυσανθάκης και Αντ. Μακρυδημήτρης. Τέλος, στο τομίδιο που τιτλοφορείται «Διοικη­ τική Βιβλιογραφία» ο αν. καθηγητής του Πανε­ πιστημίου Αθηνών Αντ. Μακρυδημήτρης, παρου­ σιάζει μια πολύ χρήσιμη βιβλιογραφία που στο­ χεύει στην χαρτογράφηση των τάσεων και των κατευθύνσεων που φαίνεται να διαμορφώνονται τα τελευταία πενήντα χρόνια στη μελέτη του διοι­ κητικού φαινομένου στη χώρα μας.

Σωτήρης Ντάλης

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Τζον Γκρίσαμ Συρίλ Κολλάρ Άγριες νύχτες

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

^

20

ΠΑΤΑΚΗ Χ Ρ Ο Ν ΙΑ

Η εταιρεία (THE FIRM)

Ντερκ Μπόγκαρντ Τζέρικο

Μάγια Αγγέλου Ξέρω γιατί κελαηδάει το πουλί στο κλουβί

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε. Εμμ. Μπενάκη 16,106 78 Αθήνα, Τηλ.: 36.38.362, Fax: 36.28.950

ετηλογη 25

άοπλοι απέναντι στον Χίτλερ ΖΑΚ ΣΕΜΕΛΕΝ. Ά οπλοι απέναντι στον Χ ί­ τλερ. Η αντίσταση των πολιτών στην Ευρώπη 1939-1943. Αθήνα, Χ α τ ζ ή ν ικ ο λ ή , 1993.

Σελ. 320.

Πολιτική λαϊκή εικόνα της αντίστασης στο ναζισμό εί­ ναι μια εικόνα επαναστατικής βίας. Υπήρχε όμως και μια άοπλη αντίσταση. Εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπων έλαβαν μέρος σε μια άοπλη αντίσταση ενάντια στο ναζισμό. Ο Ζακ Σεμελέν, διδάκτωρ της ιστο­ ρίας των νεοτέρων χρόνων και συνεργάτης του εργαστηρίου «Communication et politique» του C.N.R.S. στο Παρίσι, στο βιβλίο αυτό καταγράφει τις κυριότερες μορφές της παθη­ τικής αντίστασης (απεργίες, διαδηλώσεις, απει­ θαρχία στις διαταγές του στρατού κατοχής, δια­ μαρτυρίες του κλήρου, των δικαστικών σωμάτων, ή άλλων οργανισμών). Το δοκίμιο του Σεμελέν δεν αποτελεί ιστορική εργασία. Δεν βασίζεται στην εκμετάλλευση νέων στοιχείων. Στόχος του είναι να παρουσιάσει, μέ­ σω της συγκριτικής ανάλυσης επιλεγμένων ιστο­ ρικών περιπτώσεων, μια συνολική μελέτη για το φαινόμενο της αντίστασης των πολιτών. Από αυ­ τή την άποψη έχει μεγαλύτερη σχέση με την ιστο­ ρική κοινωνιολογία και την πολιτική επιστήμη παρά με τον ιστορικό κλάδο καθεαυτό. Όπως σημειώνει ο ίδιος ο συγγραφέας η μελέ­ τη αυτή «δεν έχει ως μοναδικό κίνητρο την ιστορική περιέργεια. Πηγάζει από έναν βαθύτερο προβληματισμό ηθικής και στρατηγικής φύσεως για την ικανότητα των κοινωνιών να αντισταθούν σε μια επίθεση (στρατιωτική κατοχή ή ολοκληρωτική εξουσία) χωρίς όπλα». Το εξαιρετικό αυτό δοκίμιο του Ζακ Σεμελέν επιχειρεί να «ελέγξει» ορισμένες υποθέσεις σχε­ τικά με τη «μη βίαιη δράση» στο πιο δυσμενές γι’

αυτήν έδαφος: την άκρατη κτηνωδία -ναζισμόμια από τις πιο φριχτές μορφές βίας στην ιστορία της ανθρωπότητας. Για το σκοπό αυτό ο συγγρα­ φέας ασχολήθηκε με μια ιστορική εργασία, που στρέφεται προς τρεις κατευθύνσεις. Πρώτα πρώ­ τα, προς μια γενική ερμηνεία των υπό μελέτη φαι­ νομένων μέσω της έννοιας της αντίστασης των πολιτών. Πράγματι, σημειώνει ο Σεμελέν, η έννοια της «μη βίαιης δράσης» δεν μου φαίνεται δόκιμη στο πλαίσιο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Έ να από τα βασικά χαρακτηριστικά της Αντίστασης στο ναζισμό είναι η στενή αλληλοεπικάλυψη ένοπλων και μη ένοπλων μέσων πάλης. Κατά δεύτερο λόγο, στόχος αυτής της εργασίας είναι να προτείνει ένα «αναλυτικό πρίσμα» για κάθε περίπτωση αντίστασης των πολιτών. Έτσι, σημειώνει ο συγγραφέας, σκοπός μου εί­ ναι να καταλάβω γιατί και πώς άντρες και γυ­ ναίκες δέχονται να εμπλακούν σε έναν άοπλο αγώνα, τη στιγμή που βρίσκονται αντιμέτωποι με έναν πάνοπλο αντίπαλο, που στερείται κάθε αι­ σθήματος ηθικής.

Ζακ Σεμελέν Αοπλοι απέναντι στον Χίτλερ Η αντίσταση των πολιτών στην Ευρώπη 1939-1943

26 ετηλογη -----------------------------------Το έργο αυτό του Ζακ Σεμελέν θέτει, τέλος, μια γενικότερη προβληματική: «μπορεί η κοινωνία των πολιτών να συμμετέχει στην άμυνά της; Σή­ μερα, αναπτύσσεται ένας προβληματισμός γύρω από το ζήτημα της άμεσης ή έμμεσης συμβολής των πολιτών στην ασφάλειά τους. Η εξέταση της θέσης που καταλαμβάνει η αντίσταση των πολι­ τών στην Ευρώπη υπό γερμανική κατοχή, είναι αρκετά διαφωτιστική ως προς αυτό το σημείο. Εμβαθυνοντας την ανάλυσή του για την αντί­ σταση των πολιτών στην Ευρώπη στην περίοδο 1939-1945, ο Ζακ Σεμελέν προσπάθησε να τυπο­ ποιήσει την έννοια της «αντίστασης των πολιτών του». Όπως γράφει και ο Ζαν-Πιερ Αλεμά (καθη­ γητής στο Ινστιτούτο Πολιτικών Μελετών στο Παρίσι) στον πρόλογο του βιβλίου, η μελέτη του Σεμελέν, όχι μόνο αποδίδει σε αυτή την αντίστα­ ση των πολιτών τη θέση που της αξίζει και που καταλαμβάνει μεγάλο χώρο, αλλά και αναλύει

χωριστά ό,τι λειτούργησε με εντελώς αυτόνομο τρόπο, ανεξάρτητα από τον ένοπλο αγώνα. Γεννημένη μέσα από ένα βαθύτερο ερωτηματι­ κό, ηθικής και στρατηγικής τάξης για τις δυνατό­ τητες αντίστασης μιας άσπιλης κοινωνίας σε μια επίθεση, η μελέτη του Ζακ Σεμελέν καλύπτει κατά τον καλύτερο τρόπο μια από τις στυγνότερες μορ­ φές καταπίεσης, τον ναζισμό. Η έρευνα του Ζακ Σεμελέν πάνω στις πιο ακραίες μορφές βίας που γνώρισε ποτέ η ανθρω­ πότητα, θέτει μια γενικότερη προβληματική: Μπορεί η κοινωνία των πολιτών να συμμετέχει άμεσα ή έμμεσα στην ασφάλειά της; Τι έχουμε να υπερασπιστούμε σήμερα; Τι θεμελιώνει τη συλ­ λογική μας ταυτότητα; Ποιες αξίες θα πρέπει να υπερασπιστούμε σε περίπτωση μιας κρίσης που απειλεί την ασφάλεια και την ακεραιότητα των κοινωνιών μας;

Σωτήρης Ντάλης

------------------------------ΠΛΑΙΣΙΟ —

Π ποιητική συλλογή του Μιχάλη Π. Δελησάββα, που τιτλοφορεί­ ται «προσωπογραφίες» είναι αυτό ακριβώς που εννοεί ο τίτ­ λος της. Πράγματι, ενταύθα σκιαγραφούνται τριάντα ένας, Έλληνες ως επί το πλείστον, πνευματικοί άνθρωποι από τον Ηρόδοτο μέχρι το Μάριο Χάκκα κατά τρόπο ποιητικό. Οι εκτενείς αναφορές στη ζωή, το έργο και τις ιδέες όλων αυτών, των ετερόκλητων είναι η αλήθεια, συγγραφέων και ποιη­ τών γίνονται με επιτυχία, παρά την ανισομέρεια του πρωτογε­ νούς ποιητικού υλικού. Και από τα κύρια χαρακτηριστικά του ποιητή είναι, νομίζω, η αγάπη με την οποία έσκυψε πάνω στους νεκρούς πια αυτούς δημιουρ­ γούς και η ευρυμάθειά του, που όπως φαίνεται είναι προϊόν

ποίηση Μ ΙΧΑΛΗ Σ Π. ΔΕΔΗΣΑΒΒΑΣ. Προσωπο­ γραφίες. Αθήνα, -Δ ιο ­ γ έ ν η ς , 1993. Σελ. 50. συνεχούς μελέτης. Η ποίηση του Μιχάλη Π. Δελη­ σάββα είναι ελεύθερη. Χωρίς δε να έχει την έξαρση άλλων δημι­ ουργών κινείται σε μια ευθύγραμμη πορεία με αισθητικές αξιώσεις και νοηματική πλη­ ρότητα. Αν, μάλιστα, έδινε πε­ ρισσότερη προσοχή στα σημεία στίξεως (κυρίως κόμματα και τε­ λείες) θα προσέφερε καλύτερο αισθητικό αποτέλεσμα. Βέβαια, ο σκοπός του ποιητή εδώ δεν είναι να ωραιολογήσει, αλλά αντίθετα να διδάξει και να

αναπτύξει κάποιες ιδεολογικέςπολιτικές απόψεις, που παρά τη ρομαντική τους θεώρηση διακρίνονται για την αγάπη προς τον άνθρωπο, τη δικαιοσύνη και την αρετή, στηλιτεύοντας, παράλληλα τον κοινωνικό εφη­ συχασμό, το πολιτικό και κοινω­ νικό κατεστημένο και φυσικά την εθνική εξάρτηση. Γι' αυτό και δεν είναι καθόλου τυχαία η επιλογή των σκιαγραφούμενων δημι­ ουργών. Αξιοπρόσεκτη, λοιπόν, η δου­ λειά του Μιχάλη Π. Δελησάββα και αρκετά χρήσιμη στον αναγνώστη που ενδεχομένως θα ήθελε, έστω και με ποιητικό τρό­ πο, να μάθει κάτι για όλους αυτούς και να εμβαθύνει στο έρ­ γο τους αλλά και στο κλίμα της εποχής τους. Γιώργος Πετρόπουλος

ετηλογη 27

η ιδέα του Εθνικού θεάτρου στα Βαλκάνια του 19ου αιώνα ΒΑΛΤΕΡ ΠΟΥΧΝΕΡ. Η ιδέα του Εθνικού Θεάτρου στα Βαλκάνια του 19ου αιώνα.

Αθήνα, Π λ έ θ ρ ο ν, 1993. Σελ. 264.

Θέατρο Λ/ Ι| ί

πολιτιστική επικοινωνία ανάμεσα στους λαούς και η ανίχνευση των αμοιβαίων ή μονο­ μερών επιδράσεων ανάμεσά τους, είναι ένας I κλάδος της φιλολογίας, στα πλαίσια του I οποίου η συγκριτική βαλκανολογία ενδιαφέ■ ρει ιδιαίτερα, τόσο γιατί αφορά άμεσα στην Ελλάδα, όσο και εν όψει των πρόσφατων εξελίξεων που ευνοούν την αντιπαράθεση και την αντίθεση αντί την αρμονία και τη συμφι­ λίωση. Έστω και στην εξειδίκευσή της, μια μελέ­ τη που τονίζει την κοινότητα ορισμένων πολιτι­ στικών στοιχείων, άμεσα συνδεμένων με την ιστορία καθενός από τους λαούς αυτούς, δεν μπο­ ρεί παρά να παίζει θετικό ρόλο στη γεφύρωση του αισθήματος της αποξένωσης και της διαφοράς με­ ταξύ τους. Συγκρίνονται ορισμένες φάσεις στην εξέλιξη της εθνικής λογοτεχνίας των χωρών της ΝΑ Ευρώπης κατά τον 19ο αι. που γι’ αυτές τις χώρες ήταν ο αιώνας της εθνικής αφύπνισης και παλιγγενεσίας. Οι φάσεις αυτές παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά, ακριβώς εξαιτίας της ομοιότητας των ιστορικών συνθηκών. Η μελέτη ασχολείται με δύο εννοιολογικές δέ­ σμες και τη σύνδεσή τους: τις ειδικές ιστορικοπολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν στα Βαλ­ κάνια του 19ου αι. (υποτέλεια και εξάρτηση από τη φθίνουσα Οθωμανική αυτοκρατορία ή την Αψβουργική μοναρχία και εθνικοαπελευθερωτικά

κινήματα) και το ιδεολογικό δίδυμο εθνισμός / εθνικισμός. Ο εθνικισμός των λαών αυτών, που τον 19ο αι. είναι υπό διαμόρφωση κράτη, βρίσκει τη στήριξή του σε ένα στέρεο ιδεολογικό οικοδό­ μημα, το οποίο έχει ή αποδίδει τις ρίζες του σε ένα απώτερο παρελθόν. Τα πολιτικά και πολιτισμικά κινήματα της εποχής αυτής, αποτυπώνονται φυσι­ κά και στο θέατρο, δίνοντας έμφαση στην ιστορι­ κή και κοινωνιοκριτική δραματουργία και την ιδέα της ίδρυσης εθνικού θεάτρου ως θεμέλια για την απόκτηση εθνικής συνείδησης, εκπληρώνουν δηλαδή μια σημαντική πολιτική και κοινωνική λειτουργία. Παρά τις επιμέρους πολιτικές και ιστορικές διαφορές τους, τα βαλκανικά κράτη, τα οποία στη διάρκεια του 19ου αι. ανεξαρτητοποιούνται είτε από την Οθωμανική αυτοκρατορία εί­ τε από την Αυστροουγγρική, παρουσιάζουν ση­ μαντικές ομοιότητες, που οδηγούν το θέατρο σε ομοειδή καλλιτεχνική έκφραση, που υπό διαφορε­ τικές συνθήκες δεν θα ευνοείτο από τη διαφορετι­ κή θεατρική τους παράδοση. Τα πρώην υποτελή κράτη, μετά την επιτυχία των εθνικοαπελευθερωτικών τους κινημάτων, πα­ ραμένουν σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένα από τις Μεγάλες Δυνάμεις και έχουν ξένους ηγεμόνες, προερχόμενους από αυστριακούς ή γερμανικούς οίκους, οι οποίοι δεν προωθούν την πολιτική τους αυτοτέλεια. Ο αγώνας για την εδαφική επιβίωση συνεχίζεται, ενώ ταυτόχρονα κυριαρχεί μια έλλει­ ψη πολιτισμικών αξιών, καθώς απορρίπτεται ο λαϊκός πολιτισμός. Ο άκριτος τροπισμός προς τη Δύση και η ακατέργαστη μίμηση των δυτικών τά­ σεων, δημιουργούν τη λεγόμενη ξενομανία, με αποτέλεσμα τον ηθικό εκφυλισμό ολόκληρων στρωμάτων του λαού και τη διαφορά στους μηχα­ νισμούς της πολιτικής ζωής. Μαζί με τον τύπο, οι ποιητές και οι κωμωδιογράφοι ασκούν κοινωνική κριτική και αναζητούν αξίες και ιδανικά στο έν-

28 ετηλογη -----------------------------------δοξο παρελθόν. Παράλληλα, η μελέτη της λαϊκής γλώσσας και του λαϊκού πολιτισμού αποτελούν την αντίρροπη τάση στην αναζήτηση εθνικής ταυτότητας. Η εμφάνιση της ιστορικής τραγωδίας σε όλα σχεδόν τα βαλκανικά κράτη και η στροφή προς το ένδοξο παρελθόν, είναι ακριβώς, μια από τις εκ­ φάνσεις της κοινής τους τάσης προς απόκτηση εθνικής συνείδησης, στη σταθερή βάση ενός στα­ θερού εθνικού παρελθόντος, σε αντίθεση (και προσπάθεια εξισορρόπησης) ενός άστατου και ταλαντευόμενου ανάμεσα σε διαφορετικές εξαρ­ τήσεις παρόντος. Η κοινωνιοκριτική κωμωδία, με την ανελέητη κριτική της σύγχρονης πραγματι­ κότητας, καλείται να εκπληρώσει συμπληρωματι­ κά τον ίδιο ρόλο. Η συγκριτική θεατρολογία έχει μελετήσει το θέμα αυτό μόνο στους νοτιοσλαβικούς λαούς, στην πραγματικότητα όμως το φαι­ νόμενο εμφανίζεται επίσης στις χώρες της κε­ ντρικής Ευρώπης (Βοημία, Σλοβακία, Πολωνία, ακόμα και σε ρωσικό έδαφος). Σε όλες αυτές τις χώρες, οι γενικές πολιτισμικές επιδράσεις στη φά­ ση αυτή είναι είτε γερμανικές είτε γαλλικές, ενώ στα Επτάνησα ιταλικές. Η μετάφραση προ­ μηθεύει το κύριο σώμα του ρεπερτορίου αλλά και τα πρότυπα για την εγχώρια δραματική παραγω­ γή. (Συνοπτικά αλλά εξαντλητικά παρουσιάζο­ νται οι εγχώριες παραδόσεις και οι ευρωπαϊκές επιδράσεις στο θέατρο όλων των χωρών της ΝΑ Ευρώπης και τα αισθητικά ρεύματα που μεταφέρ­ θηκαν και κυριάρχησαν σ’ αυτές στον 19ο αλλά και το πρώτο μισό του 20ού αι.).

ιστορική τραγωδία σε όλες αυτές τις χώρες, έμμετρη συνήθως, αποτελεί μια από τις βα­ σικές καλλιτεχνικές εκφράσεις της τάσης για εθνική συσπείρωση και, φυσικά, σχετίζε­ ται στενά με τα ιστορικά γεγονότα, ενώ εξαιτίας της γεωγραφικής γειτνίασης και της ιστορικής αλληλεξάρτησης, σε ορισμένες περιπτώσεις τα θέματα επικαλύπτονται (π.χ. ο Σκεντέρμπεης, τον οποίο διάφοροι βαλκανικοί λαοί διεκδικούν σαν δικό τους). Η φαινομενολο­ γία της ιστορικής τραγωδίας (και του ιστορικού δράματος) στη ΝΑ Ευρώπη την εποχή αυτή χα­ ρακτηρίζεται από περιορισμένη ποικιλία αλλά σταθερή λειτουργικότητα. Το είδος αυτό της δρα­ ματουργίας αποτελεί μάθημα εθνικής ιστορίας (μολονότι δεν χαρακτηρίζεται πάντα από από­ λυτη ιστορική πιστότητα) και έρευνας του παρελ­ θόντος, ικανού να νοηματοδοτήσει το παρόν, να του προσδώσει αξιοπρέπεια και η μελέτη του να

οδηγήσει σε βαθύτερη εθνική αυτογνωσία. Η κοινωνιοκριτική κωμωδία αποτελεί ματιά στην πραγματικότητα του έθνους: δεν συμβάλλει στη σταθεροποίηση της κρατικής ιδεολογίας, αλ­ λά ασκεί κριτική και σκοπός της είναι να στηλιτεύσει και διορθώσει τα κακώς κείμενα. Συνήθως πρόκειται για κωμωδία ηθών και χαρακτήρων και κινείται μέσα στα ιδεολογικά πλαίσια του Διαφω­ τισμού, με πρότυπα τον Μολιέρο και τον Γκολντόνι. Εκτός από τα παραπάνω, γράφονται επίσης έρ­ γα με θέματα από τη ζωή της υπαίθρου. Ηθο­ γραφικά στην πλειοψηφία τους τα έργα αυτά, αποτελούν ένα ενδιάμεσο στρώμα ανάμεσα στην ιστορική τραγωδία και την κοινωνιοκριτική κω­ μωδία και είναι, συγχρόνως, το υπόστρωμα όπου αναπτύσσεται το μοντέρνο θέατρο, δηλαδή οι διάφοροι «-ισμοί» που κάνουν την εμφάνισή τους στο τέλος του 19ου αι. Οι επιδράσεις τους στη δραματουργία των εν λόγω χωρών διαφορο­ ποιούνται έντονα στη δραματική παραγωγή του 20ού αι. οπότε παρουσιάζονται ξανά οι αποκλί­ σεις που προϋπήρχαν του 19ου, κατά τον οποίο και μόνο εμφανίζεται η κοινή τυπολογία. Ο 19ος αι. αποτελεί για τις χώρες αυτές περίοδο εθνικής συγκρότησης, που δίνει στη δραματουργία μια πολιτική και κοινωνική λειτουργικότητα, μια εθνική αποστολή και δημιουργεί θέατρο με κοινά χαρακτηριστικά, τα οποία μπορούν να γίνουν αντικείμενο μιας συγκριτικής μελέτης. (Έ να πα­ ρόμοιο αλλά τοπικά πιο περιορισμένο θεατρικό φαινόμενο, υπάρχει στην εποχή της Αναγέννησης και του Μπαρόκ). Στο τέλος του 19ου αι. με τη διάλυση των πο­ λυεθνικών αυτοκρατοριών της Αυστροουγγαρίας και της Υψηλής Πύλης, η στενή λειτουργική σχέ­ ση μεταξύ κράτους, κοινωνίας, θεάτρου και δρά­ ματος ατονεί, ενώ κυριαρχεί η αισθητική έναντι του περιεχομένου. Κατά τα άλλα, οι δραμα­ τουργίες των χωρών αυτών επηρεάζονται κυρίως από τα αισθητικά ρεύματα των μεγάλων ευρωπαϊ­ κών και ελάχιστα η μία από την άλλη. Οι συγκρί­ σιμες φάσεις που δημιουργήθηκαν στην περίοδο της προσπάθειας χειραφέτησης, κοινής σε όλους τους λαούς της ΝΑ Ευρώπης, αξίζει να μελετη­ θούν, εφόσον συμβάλλουν σε μια σφαιρική βαλ­ κανική προοπτική και υπογραμμίζουν κοινά στοι­ χεία των βαλκανικών λαών. Για τον αναγνώστη που ενδιαφέρεται βαθύτερα για τα επιμέρους θέ­ ματα παρατίθεται μια σχεδόν εξαντλητική βι­ βλιογραφία.

Κυριακή Πετράκου

ετπλογη 29

μοναχικές αναγνώσεις Β. Δ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Μ οναχικές αναγνώσεις. Το ιδιωτικό όραμα και η ποίηση. Ανθολογία. Αθήνα, Β ιβ λ ιο γ ω -

ν ι ά , 1993.

Ποίηση να τρόπο «αναγνώρισης του εαυτού μας μέσα στην τέχνη και από την τέχνη» προτείνει ο Β. Δ. Αναγνωστόπουλος με τις «Μοναχικές του αναγνώσεις», μια ανθολογία ποιητών της γε­ νιάς του ’80, γενιάς του «ιδιωτικού οράμα­ τος». Ο συγγραφέας ξεκινώντας από τη συγκίνηση της προσωπικής ανάγνωσης και προϋπόθεση την αγαπητική σχέση ανάμεσα στο ποίημα και τον αναγνώστη περιπλανάται ελεύθε­ ρα στους δρόμους της ποίησης, όπου υπάρχει το ενδεχόμενο της πρωτογενούς συγκίνησης - ένας δρόμος ιδιωτικός με πολλές εκπλήξεις. Έ τσι πα­ ρουσιάζει «καταγραφές» ποιητών της «γενιάς του ιδιωτικού οράματος» παραθέτοντας στο τέλος του τόμου μιαν ανθολόγηση ποιημάτων νέων δημι­ ουργών που ανήκουν σ’ αυτή τη γενιά. Οι ποιητές της γενιάς αυτής μένουν σταθεροί στο υποκειμενικό, στο προσωπικό στοιχείο, απαι­ σιόδοξο τις περισσότερες φορές, όπως η εποχή τους. Ο υπερρεαλισμός υποχωρεί, οι κοινωνικές προκλήσεις μετουσιώνονται κάποτε σε σύμβολα, οι αντιφάσεις των καιρών μας δεν απο­ μονώνονται πάντα από το βιωματικό χώρο, μέσα στον οποίο συντελείται η ποιητική δημιουργία. Απέναντι στην πρόκληση της σύγχρονης κοινω­ νίας, ο ποιητής θα προβάλει το δικό του όραμα μένοντας πιστός αποκλειστικά στον εαυτό του, προβάλλοντας ίσως τα δικά του «οράματα του κό­ σμου» - τα δικά του Visions du Monde όπως κα­ θιερώθηκαν από τον Goldmann. Μιλώντας για την ποίηση της αμέσως προη­ γούμενης γενιάς (της γενιάς του ’70) ο καθηγητής

Ε

Μ. Μερακλής διαπίστωνε μιαν εμφανή κάμψη που το μόνο που την ερμηνεύει είναι η πρόοδος που παρατηρείται στην πεζογραφία. Η αναγκαιό­ τητα μιας πρισματικότερης, καθολικότερης από­ δοσης της ζωής μέσω της πεζογραφίας περιορίζει το χώρο της ποίησης, έτσι που οι νέοι ποιητές αρκούνται πολλές φορές σε στίχους που γράφονται για τραγούδια. Αναγκαιότητα και αυτή. Αφού η νέα γενιά τραγουδάει πολύ και χορεύει επίσης. Θα προσθέταμε ίσως ότι οι στίχοι τέτοιων τραγουδιών ανοίγουν αναμφίβολα προοπτικές στη σύγχρονη ποιητική φωνή. Αφού άλλωστε μέσα στη δεκαετία του ’70 κρίθηκε οριστικά η τύχη της παραδοσιακής ποίησης - κανείς ποιητής δεν της χάρισε τη μούσα του (Μ. Μερακλή, Η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία, I, ποίηση: 1945-1970, σελ.

105-106). με Ακολουθώντας τις «Μοναχικές αναγνώσεις» του Β. Δ. Αναγνωστόπουλου μεταφέρουμε τις πα­ ραπάνω διαπιστώσεις στη γενιά του ’80 προσθέ­ τοντας στα στοιχεία που μας δίδονται τη σχεδόν μόνιμη υπαινικτική έκφραση, μια έκφραση που αποτυπώνει την αγωνία του σύγχρονου ποιητή που επιμένει να κάνει ποίηση με τα βαριά υλικά που παίρνει από την καθημερινότητά του. Πολλοί από τους ποιητές που ανθολογούνται στον τόμο είναι ήδη γνωστοί από το πεζογραφικό τους έργο, ίσως περισσότερο από αυτό. Η γενιά του ’80 δεν έχει ολοκληρώσει την καταγραφή των δικών της επώδυνων βιωμάτων, δεν ένιωσε πώς απέδωσε πλατιά το κλίμα της παραίτησης, μέσα στο οποίο έμαθε να ζει. Η σαφήνεια του βιώματος είναι με­ γαλύτερη στην πεζογραφία, αναμφισβήτητα ωστόσο τα όρια μεταξύ ποίησης και πεζογραφίας στενεύουν ολοένα και περισσότερο. Είναι άλλω­ στε πολύ βαριά η σκιά που άφησαν οι διάσημοι της ποίησης, όσοι διάβηκαν από τούτο τον τόπο. Μνημονεύονται και θα μνημονεύονται για πολύ από τους υπόλοιπους, του «ελάσσονος τόνου», με όλη εκείνη την απογοήτευση μαζί και την ανομο­ λόγητη προσδοκία. Η έννοια της συνέχειας ή της συγγένειας σηματοδοτεί τη νέα ποιητική δημι­ ουργία. Η παράδοση που κουβαλάμε είναι βαριά, έτσι που χλομιάζουμε στη σκιά της.

30 ετηλογη

----------------------------------

Παρ’ όλα αυτά δεν αρνείταν κανείς την ιδιαιτε­ ρότητα της ποίησης του Βαγγέλη Κάσσου με τη μελαγχολία του ερωτισμού που απλώνεται σ’ όλο το Θεσσαλικό κάμπο, με τις μνήμες της παράδο­ σης και του παραμυθιού, με τον εξωτισμό που αναδύει ο θάνατος, όταν δεν οδηγεί στην απαισι­ οδοξία. Το μότο του Β. Κάσσου, που προτάσσεται στον τόμο, είναι ίσως το εκφραστικότερο των οραμάτων του σύγχρονου ποιητή: «Δεν είναι πως κάτι θέλω να πω/ Είναι που θέ­ λω να μιλήσω στον εαυτό μου/ Γι’ αυτό μιλώ γι’ αυτό συνεχίζω να μιλώ/ Σαν χελιδόνι που δεν αποδήμησε...» (από τη συλλογή «Μικρές Δορκά­ δες» του Κάσσου). Ο ποιητής Στέλιος Καραγιάννης όπως, άλλω­ στε, και ο Αντώνης Κάλφας είναι εκπαιδευτικοί. Η ιδιότητά τους κάθε άλλο παρά τους εμποδίζει να προσπελάσουν την εποχή της παραίτησης με τον ποιητικό λόγο. Ακόμα και «αργοπίνοντας δί­ χως παρέα μιλώ με το τραγούδι μου», ψιθυρίζει ο Καραγιάννης στο μοναχικό αναγνώστη αφήνο­ ντας τη γνώση του παρελθόντος για την αίθουσα διδασκαλίας. «Δεν θέλω να ελπίζω πια/ στον ήλιο/ Δεν τον φοβάμαι/ είμαι τυφλός», γράφει για τον Οιδίποδα μένοντας πάντα στο εφιαλτικό του πα­ ρόν με «ψευδαισθήσεις αλλαγής» (βλ. Μάσκες). Ο Αντώνης Κάλφας δεν διστάζει να «κλείσει τα μάτια στον κόσμο», να τραγουδά «τα παιδικά μας χρόνια - εκδρομές που αναβλήθηκαν υπ’ ευθύνη του σχολείου» (Σημειώσεις για την αθωότητα). Σκληρός ρομαντισμός, κατά την άποψη του Β.Δ.Α., διακρίνει την ποίηση του Κώστα Ριζάκη, που ο μελετητής τη βλέπει πολύ κοντινή στο σύγ­ χρονο άνθρωπο ανακαλύπτοντας την ποιότητά

της μέσα από το δωρικό ύφος που συνδυάζεται με την ιωνική σκέψη. Η ανάλυση της συλλογής του Γιώργου Μπλάνα «Η ζωή κολυμπά σαν φάλαινα ανύποπτη από τη σφαγή» εμπεριέχει κατά το Β.Α. τη μυθολογία του ποιητή μέσα στην παρομοίωσή της. Ζωή και θά­ νατος κι ανάμεσά τους η αγάπη. Ο άνθρωπος ανυποψίαστος αφήνεται στο αναπόδραστο τέλος. Ο υποκειμενισμός της ποίησης του Μπλάνα «ε­ μπλουτίζει και βαθαίνει» το ιδιωτικό όραμα. Ξεχωριστή θέση δίνει ο μελετητής στην ποίηση της Μαρίας Κούρση που με τη συλλογή της «Πι­ στό αντίγραφο με μαλλιά» (1987) εντάσσεται στη γενιά του ιδιωτικού οράματος, αν και υφολογικά θα μπορούσε να ανήκει στην αμέσως προη­ γούμενη γενιά. «Η συναίρεση των ποιητικών ρευ­ μάτων της τελευταίας 20ετίας στο έργο της Κούρ­ ση, κάτι που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως από­ κλιση, την τοποθετεί σε ξεχωριστή θέση ανάμεσα στους ομοτέχνους της». Οι «Μοναχικές αναγνώσεις» του Β. Δ. Αναγνωστόπουλου με τις σύντομες καταγραφές της συγκεκριμένης αγωνίας των ποιητών της γενιάς μας ενισχύει τη βεβαιότητα ότι η σύγχρονη ποίη­ ση είναι παραγνωρισμένη, αδικημένη. Ο αναγνώ­ στης του βιβλίου αυτού, στο οποίο αναμφίβολα μπορούσαν να συμπεριληφθούν και άλλες ποιητι­ κές φωνές του ιδιωτικού οράματος, νιώθει έντονη την ανάγκη να σκύψει πάνω στο έργο τους, ένα έργο που σημαδεύει το πνευματικό μας επίπεδο, που δίνει ίσως το στίγμα της οδύνης των καιρών μας.

Νένα Ι.Κοκκινάκη

ΘΕΑΤΡΟ «ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΝ» ΣΥΓΓΡΟΥ 106 Από 5 Μαΐου έως 1 Ιουνίου 9 μ.μ.

ΤΟ ΘΕΑΤΡΙΚΟ ΣΧΗΜΑ ΛΕΩΝΙΔΑ ΛΟΪΖΙΔΗ παρουσιάζει Φρανκ Μακ Γκίνες «ΟΣΟ Μ Ε ΣΚΕΦΤΕΣΑΙ ΥΠΑΡΧΩ» Μ ΕΤΑΦΡΑΣΗ: Ερρίκος Μπελιές ΣΚΗ ΝΟ ΘΕΣΙΑ : Λεωνίδας Λοϊζίδης ΣΚΗΝΙΚΑ - ΚΟΥΣΤΟΥΜ ΙΑ: Δέσποινα Βολίδη Μ ΟΥΣΙΚΗ: Πέτρος Θεοτοκάτος ΠΑΙΖΟΥΝ ΟΙ ΗΘ Ο Π Ο ΙΟ Ι: ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΠΑΝΟ ΠΟ ΥΛ ΟΣ, ΕΚΤΩΡ ΚΑΛΟΥΔΗΣ, ΔΗΜ ΗΤΡΗΣ Μ ΑΥΡΟΣ

ετηλογη 31

άγριες νύχτες ΣΥΡΙΑ ΚΟΛΑΑΡ. Άγριες νύχτες. Μτφρ.: Ντορέτα Πέππα. Αθήνα, Π α τ ά κ η ς , 1993. Σελ. 259.

Πεζογραφία λα όσα έχουν γραφτεί τον τελευταίο χρόνο στον τύπο, ημερήσιο και περιοδικό, συντεί­ νουν στη μυθοποίηση του Κολλάρ. Κάθε εποχή έχει ανάγκη τα σύμβολά της, συντη­ ρητικά, επαναστατικά ή περιθωριακά και η ζωή και ο θάνατος του Κολλάρ συντείνουν στη δημιουργία ενός ειδώλου. Ο ίδιος ο Κολλάρ απομυθοποίησε τις «άγριες νύχτες», γνωστοποιώ­ ντας ότι είναι ένα περισσότερο αυτοβιογραφικό παρά μυθοπλαστικό έργο, μυθοποιώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τον εαυτό του/πρωταγωνιστή του βιβλίου και την απεγνωσμένη του προσπάθεια να κρατηθεί στη ζωή. Ο Κολλάρ πέρα από το κύ­ ριο επάγγελμα του οπερατέρ, ήταν και μουσικός, ηθοποιός και συγγραφέας. Τα βιβλία του («Κατα­ δικασμένος έρωτας», «Άγριες νύχτες») έγιναν cult, κυρίως μετά την κινηματογραφική επιτυχία της ταινίας του «Άγριες νύχτες» και το θάνατό του, το Μάρτη του ’93, από AIDS. Επιπλέον η με­ ταθανάτια έκδοση, στη Γαλλία, του ημερολογίου του «Άγριος άγγελος», σημείωσε νέα εμπορική επιτυχία. Με αυτά τα δεδομένα και το γεγονός ότι στην Ελλάδα το βιβλίο κυκλοφόρησε παράλληλα με την ταινία, κάποιες ειδικές φορτίσεις δεν είναι δυνατόν να αποφευχθούν. Στις «Άγριες νύχτες» ο ήρωας περιγράφει/καταγράφει μια περίοδο δύο περίπου χρόνων της ζωής του, όπου πέρα από τη δουλειά του (οπερατέρ), η οποία φαίνεται να τον καλύπτει και στην οποία καταφεύγει για να αποτοξινωθεί από τον ιδιωτικό του βίο, κυριαρχούν οι σχέσεις του με δύο βασικά πρόσωπα, τη Λάουρα και τον Σάμι καθώς και οι «άγριες νύχτες» του αγοραίου έρωτα δίπλα στις παρισινές γέφυρες. Το λυκόφως παίρνει μια κά­

ποια ποιητική διάσταση γιατί είναι η ώρα, ανάμε­ σα στο σκύλο και τον λύκο (σύμφωνα με τη σχετι­ κή γαλλική έκφραση), ανάμεσα στο κατοικίδιο και το αγρίμι, όπως αναφέρει κάπου ο ήρωας. Η αφήγηση είναι απλή, σε πρώτο ενικό πρόσωπο, με μικρές προτάσεις και σύντομες παραγράφους που θυμίζουν κινηματογραφικές σκηνές. Ως οπερατέρ, ο πρωταγωνιστής κινηματογραφεί συχνά τις πό­ λεις που βρίσκεται, αλλά πρώτα απ’ όλα κινηματογραφεί το Παρίσι, την πόλη που περιγράφει σαν πόλη του «μπετόν και του νέον». Από την αρχή της αφήγησης ο αναγνώστης εξοικειώνεται με τον γρήγορο ρυθμό της εναλλαγής θεμάτων και ερω­ τικών συντρόφων, γεγονότων που συμβαίνουν σε ενεστώτα χρόνο, ο οποίος τους προσδίδει αμεσό­ τητα, και των αναπολήσεων ή σκέψεων του πρω­ ταγωνιστή. Παρ’ όλη τη ρηχότητα μερικών από αυτές, η αγωνία του πρωταγωνιστή είναι εμφανής και οφείλεται στον ιό που κυκλοφορεί μέσα του αν και εξωτερικά, αρχικά τουλάχιστον, δεν υπάρ­ χει εμφανής διαφορά· η εξέλιξη της αρρώστιας εί­ ναι αργή. Μέντοράς του φαίνεται να είναι ο Ζαν Ζενέ και ναρκισσεύεται στην ιδέα και μόνο ότι έχει γεννηθεί την ίδια ημερομηνία μ’ αυτόν: «Από τη σύμπτωση αυτή δεν έβγαλα κανένα συμπέρα­ σμα σχετικό με την πιθανότητα να έχω κι εγώ κά­ ποιο ταλέντο. Αντίθετα όμως, είπα μέσα μου ότι, όπως εκείνος, έπρεπε κι εγώ να ενεργοποιηθώ κά­ ποια μέρα» και λίγο παρακάτω προσθέτει: «Ο ίδιος ο Ζενέ [...] είχε πει κείνη τη φράση που με μεθούσε: “Μόνο η βία μπορεί να σταματήσει την κτηνωδία των ανθρώπων”», (σελ. 59). Η βιαιότη­ τα αυτή φανερώνεται στην αδιάκοπη ενασχόληση με σεξουαλικές εμπειρίες κάθε μορφής, μαζοχιστικές τάσεις και ακραίες σχέσεις που αποσκοπούν να συγκαλύψουν μέσα από ένα περίβλημα πά­ θους, πολλαπλές ελλείψεις διαφορετικής υφής. Η έλλειψη στοργής από την οικογένεια υποβόσκει, όταν ο αφηγητής θυμάται ότι παρ’ όλη την ελευθερία των κινήσεων και απόψεων από την οικογένειά του έλειπε έντονα η σωματική επαφή: «Δεν θυμάμαι ποτέ να είδα τον πατέρα μου να φι­ λάει τη μητέρα μου, να την παίρνει στην αγκαλιά

32 ετηλογη -----------------------------------του ή να της κρατάει το χέρι. Δεν θυμάμαι ποτέ κάποιο άγγιγμα από κείνη ή απ’ αυτόν στο κορμί μου, αδιάφορο αν ήταν στοργικό ή βίαιο... Ύστε­ ρα από αυτήν την απουσία, την αρνητική στάση των κορμιών μας, εξέθεσα κι εγώ με μανία το επαναστατημένο σώμα μου. Το όρθωσα σαν παραβάν, σαν προτεραιότητα στο καθετί» (σελ. 241). Όλες του οι σκέψεις όμως σταματούν εκεί, στο πρώτο επίπεδο, χωρίς να γίνεται καμία προσπά­ θεια εμβάθυνσης ή αιτιολόγησής τους. Ο ήρωας, για παράδειγμα, θαυμάζει τη γενιά των μπήτνικ κύρια λόγω της μυθολογίας που τους συνοδεύει, αλλά σε κάποιο σημείο εξομολογείται ότι δεν τους έχει διαβάσει: «Η Λάουρα θέλει να αγοράσει ένα βιβλίο από το βιβλιοπωλείο απέναντι. Μου ζητάει να της το διαλέξω εγώ. Έ να βιβλίο που να θέλω να το διαβάσει, κάτι που να είναι από μένα. Δεν ξέρω, δεν έχω ιδέα, της δίνω ένα βιβλιαράκι του Πολ Μπόουλς, σχεδόν στην τύχη. Το αγορά­ ζει» (σελ. 225). ναρκισσισμός του ήρωα είναι έντονος και φανερώνεται από το πόσες φορές κοιτάγεται ή αναφέρει τον καθρέφτη. Μερικές φο­ ρές ο καθρέφτης είναι σημάδι της υπερβολι­ κής μοναξιάς, άλλες χρησιμεύει σαν δικαιο­ λογία των πράξεών του: «Όταν άναβα το φως του μπάνιου και κοιταζόμουν στον καθρέφτη, δεν έβλεπα το γκρίζο πρόσωπο ενός καταβεβλη­ μένου Παριζιάνου, που αρπαζόταν από το σεξ όπως το πρεζόνι από το ναρκωτικό του. Η πορτο­ καλιά βαφή στους τοίχους έδινε στο πρόσωπό μου ένα χρυσαφένιο τόνο» (σελ. 62). ή «Είμαι και επιδειξίας, αλλά κυρίως ηδονοβλεψίας του ίδιου μου του εαυτού» (σελ. 89). Ο ναρκισσισμός όμως δεν εμποδίζει την αυτοκαταστροφική μανία του πρωταγωνιστή, μια καταστροφική μανία και επι­ δίωξη θανάτου (death wish) που καταδικάζει τόσο τον εαυτό του όσο και τους άλλους. Οι τύψεις του για την απόκρυψη της αρρώστιας του από τη Λά­ ουρα, το «έγκλημά» του, όπως ο ίδιος το αποκαλεί, φέρει κι αυτό τη σφραγίδα της αλαζονείας. Η Λάουρα βέβαια δεν είναι ούτε αυτή άγγελος: έχει καταλάβει τί τον πονάει και τον χτυπάει με κάθε ευκαιρία, του κάνει ατέλειωτα τηλεφωνήματα που συνήθως καταγράφονται στον αυτόματο τηλεφω­ νητή και λειτουργούν διπλά: ως τιμωρία και κά­ θαρση. Τα μηνύματα αυτά περιγράφονται σε ατέ­ λειωτες σελίδες του βιβλίου και η πένα του Κολλάρ, συχνά αποδεικνύεται πολύ κατώτερη, της σκηνοθετικής επιδεξιότητας της ομώνυμης ται­ νίας. Το ζην επικινδύνως είναι το motto όλων των πράξεων του πρωταγωνιστή: «Μ’ αρέσει αυτή η

αίσθηση, να ξέρω πως αν κάνω μια λανθασμένη κίνηση ή πω μια κουβέντα παραπάνω μπορεί να ταραχθεί η ευαίσθητη ισορροπία και να κατα­ στρέψουν τη γειτονιά» (σελ. 180). Το ποτό και τα ναρκωτικά δεν σταματούν παρά όταν αυξάνεται η δόση του ΑΖΤ, οι άγριες νύχτες συνεχίζονται ακατάπαυστα. Τα ταξίδια του στις Βορειοαφρικανικές χώρες αποτελούν μια ακόμα αφορμή για σε­ ξουαλική ζωή και ενίσχυση των κρυφών δεισιδαι­ μονιών του. Οι σχέσεις του με διάφορους Άραβες τον οδηγούν στην καταδίκη των σκίνχεντς και των Απόκρυφων οργανώσεων που διακηρύττουν την: «Επανάληψη των Σταυροφοριών της Δύσης εναντίον του φανατικού Ισλάμ, απαγόρευση της πολιτιστικής και σεξουαλικής επιμειξίας των λα­ ών, πόλεμος διάρκειας μέχρι να εξαφανιστούν τα μίντια, οι κομμουνιστές, οι φραγκομασόνοι και οι σέκτες» (σελ. 190). Παράλληλα διαπιστώνει από πρώτο χέρι «τη σύγχυση των πιτσιρικάδων του δρόμου, όπου το κολάζ μικρών αποσπασμάτων από διάφορα ηθικά αξιώματα έχει αντικαταστή­ σει την ιδεολογία» (σελ. 195) και οδηγεί με διάφο­ ρες μορφές και τρόπους στο «να καλείς με διάφο­ ρους τρόπους την κοινωνία να σε προσέξει». Με ανάλογη ειρωνεία περιγράφει και την αδιέξοδο πορεία του φίλου/εραστή Τζαμέλ που «δεν πίνει αλκοόλ επειδή απαγορεύεται, αλλά για τσιγαριλί­ κια και ηρωίνη, κανένα πρόβλημα. Ο Αλλάχ θα πρέπει να δώσει τη συγκατάθεσή του» (σελ. 196). Η μοίρα όλων των φίλων του είναι προδιαγεγραμ­ μένη μέσα από τις πράξεις τους, αλλά αυτός δεν κάνει τίποτα για να τους σταματήσει είτε γιατί αυτό πιθανά να οδηγούσε στην απόρριψη, είτε γιατί κι ο ίδιος δεν κάνει τίποτα για να σταματή­ σει την ξέφρενη ζωή που πιθανόν να τον φέρει πιο κοντά στο θάνατο. Εξακολουθεί να βαυκαλίζεται με την εικόνα του: «Έχω βάλει την βιντεοκάμερά μου σ’ ένα τρίποδο και τραβάω τον εαυτό μου γυμνό. Χύνω μπροστά στο φακό, αλλά η γύμνια αυτή δεν έχει χαρακτήρα θριάμβου, νομίζω πως το κορμί μου πλαδαρεύει, καταθέτει τα όπλα» (σελ. 227). πό μια άποψη οι «Αγριες νύχτες» είναι μια καταγραφή αδυναμιών, περιγράφουν την αδυναμία του ήρωα να παραδεχθεί την αρ­ ρώστια του, «μια φυλακή χωρίς δεσμοφύλα­ κα» όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, να ξε­ κολλήσει από τον Σάμι, να απαρνηθεί το σεξ οποιοσδήποτε μορφής ή να απορρίψει κάποιες δουλειές που δεν τον ενδιαφέρουν, γιατί θεωρεί ότι με όλα αυτά καθυστερεί το θάνατο. Παράλλη­ λα την αδυναμία του περιβάλλοντός του να απο­

ετηλογη 33 δεχθεί την αλήθεια: «Είπα στην μητέρα μου ότι είμαι φορέας. Του το είπε, [στον πατέρα του]. Εκείνος απάντησε: “Και λοιπόν; Δε θα πάθει τί­ ποτα”. Η ίδια σιγουριά που έχει και η Λάουρα. Πρόκειται άραγε για την απόλυτη αγάπη; Για φυγή; Για κουράγιο που τρομάζει;» (σελ. 116). Παράλληλη είναι και η αδυναμία της Λάουρας να τον εγκαταλείψει, αλλά κι άλλων ηρώων του μυθι­ στορήματος να πάρουν κάποιες δραστικές απο­ φάσεις. Ως μυθιστόρημα, το έργο του Κολλάρ, διαθέτει ελάχιστες αρετές. Ως αυτοβιογραφικό κείμενο ή καταγραφή γεγονότων μιας ζωής, δεν διαθέτει εκείνη τη σφαιρική αντίληψη που κάνει κάποιες βιογραφίες -και σπανιότερα αυτοβιογραφίεςμνημειώδεις. Ο χώρος που κινείται ο ήρωας είναι περιορισμένος και γι’ αυτό ίσως είναι περιορισμέ­ νες και οι λογοτεχνικές του αρετές. Παντού κυριαρχεί η αυταρέσκεια και η προσπάθεια δικαιολόγησης διαφόρων γεγονότων, από την άλλη οι τόσο φανερές αδυναμίες διαθέτουν κάποια απροσδιόριστη γοητεία. Το κυριότερο προτέρημα του βιβλίου είναι η αμεσότητα που κι αυτή με­ τριάζεται από τη φανερή ανειλικρίνεια του ήρωα, πρώτα απ’ όλα προς τον εαυτό του. Ο κινηματο­ γραφιστής Κολλάρ, που δυστυχώς δεν πρόλαβε να σκηνοθετήσει άλλο φιλμ, υπερέχει πολύ του

συγγραφέα. Η έκδοση είναι αρκετά προσεγμένη και περιλαμβάνει μια σύντομη εισαγωγή της Ντορέτας Πέππα κι ένα περιεκτικό επίμετρο του Μπάμπη Ακτσόγλου. Λίλυ Εξαρχοποόλου

ΠΛΑΙΣΙΟ —

νήσω κάθετα με το σκεπτικό της βράβευσης της παροΰσης συλλο­ γής από την (κυπριακή) κριτική επιτροπή. Και τούτο διότι όχι μό­ νον η ποίηση της Ζέλειας Γρηγορίου δεν είναι ρεαλιστική αλλά αντίθετα υπερρεαλιστική αλλά και διότι ο υπερρεαλισμός της αυτός δεν εισκομίζει τίποτε το νεόφαντο στην ελληνόγλωσση ποίηση. Απλά μας θυμίζει το πρωτοφανέρωμα αυτής της σχο­ λής στα χρόνια του Μεσοπολέ­ μου. Οι «δυνατές εικόνες», πάλι, που επικαλείται η επιτροπή στοιχείο sine quanon του υπερρεαλισμού εδώ έχουν μιαν ενοχλητική έλλειψη πρωτο­ τυπίας και μια πεζολόγο διάθεση

ποίηση Ζ ΕΛΕΙΑΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Κοραλλιογενής (ποιήματα), Αθήνα, Π ο ­ λ ιτισ τικ έ ς Υ π η ρ ε­ σ ίε ς Υ π ο υ ρ γ ε ίο υ Π α ιδ ε ία ς , 1993. Σελ.

48. που πραγματικά εξοντώνουν τον αναγνώστη. Το δε οριστικό και αμετάκλητο διαζύγιο της ποιήτρας με τα σημεία στίξεως κάνει το έργο της δυσκολοδιάβαστο. Βεβαίως, δεν μπορούμε να αμ­ φισβητήσουμε την μετάπλαση του προσωπικού της βιώματος σε στίχους γεμάτους πάθος, όμως για αισθαντικότητα δεν

μπορούμε να κάνουμε λόγο γιατί θα αδικήσουμε τους πραγματικά αισθαντικούς ποιητές. Και, δυ­ στυχώς, η ποίηση είναι συγκρίσι­ μο είδος. Σίγουρα, δεν λείπουν κάποια ποιήματα που κινούνται στο χώρο του ονειρικού αλλά στο σύνολο της δουλειάς που παρουσιάζει εδώ η Ζέλεια Γρηγορίου είναι σταγόνα στον ωκεανό για να κάνουμε λόγο για «καθολι­ κή αισθαντικότητα». Τέλος δεν πρόκειται «για ώρι­ μη και ολοκληρωμένη συλλογή» αφού είναι φανερό ότι η ποιήτρια έχει μακρό δρόμο να διανύσει μέχρι την πνευματική της ολοκλήρωση, που θα απαιτήσει πολύ κόπο και, κυρίως, πολύ διάβασμα. Γιώργος Πετρόπουλος

34 ετπλογη

Χιούστον! Χιούστον! Με λαμβάνεις; έκρηξη, συχνότητά τους, παρεμβάλλεται μια κο­ ριτσίστικη φωνή. Με αυτό το σοκ αρχίζει η επαφή τους με το μέλλον και συνεχίζεται, μέσω του ασύρματου πάντα, καθώς πληροφορούνται την πραγματική θέση τους, τόσο στο χώρο, όσο (κυρίως) και στο χρόνο. Οι εκτεταμένες βλάβες του σκάφους τους, και η ωμή πραγματικότητα, τους αναγκάζουν να εγκαταλείψουν το μισοκατεστραμμένο σκάφος και να ενσωματωθούν στο πλήρωμα του γήινου διαστημόπλοιου του μέλλο­ ντος. Εκεί αρχίζει μια αλυσίδα εκπλήξεων. Το πλήρωμα αποτελείται από μερικές γυναίκες και ένα αγόρι. Και η πραγματικότητα, μέρος της ο έκτο βιβλίο των εκδόσεων «Απόπειρα», οποίας τους αποκαλύπτεται σιγά σιγά, με μια μο­ στη σειρά: «Τροχιές στην Επιστημονική Φαντασία», αποτελεί μια ξεχωριστή περί­ ναδική συγγραφική μαεστρία, ανατριχιαστική. πτωση για έναν παρατηρητικό κριτικό επι­ Σχεδόν μακάβρια. Το αγόρι (και όχι μόνον αυτό) στημονικής φαντασίας. Ό χι τόσο γιατί είναι κρύβει ένα τρομερό μυστικό. Έ να μυστικό που θα βραβευμένο με τρία βραβεία (Hugo 1977, χαρίσει δόξα και τιμές στους τρεις άντρες, ή την τρέλα, καθώς στον πλανήτη Γη, τριακόσια χρόνια Nebula 1976, Jupiter 1976), (δίκαια άλλωστε), όσο γιατί, μέρος της πραγματικής του αξίας, είναι στο μέλλον, έχουν συμβεί καθοριστικές αλλαγές. καλά κρυμμένο σε ένα δεύτερο επίπεδο ανάγνω­ Αν όμως ο μύθος εξελίσσεται έτσι απλά και σης, το οποίο, υπηρετώντας πιστά τον (συνειδητά ομαλά, σε πρώτο επίπεδο ανάγνωσης, η βαθιά επί­ ή ασυνείδητα, καθορισμένο από τη συγγραφέα, δραση στην ανθρώπινη ψυχολογία των αρχεάραγε;) ρόλο του, επιδρά, κρυφά και αποτελεσμα­ γόνων, κοινωνικοψυχολογικών, συμβόλων που τικά, στο υποσυνείδητο τού αναγνώστη, πετυχαίχρησιμοποιεί (συνειδητά ή ασυνείδητα) η Alice ντας ένα μοναδικό (ποθητό) αποτέλεσμα: την Sheldon, γίνεται φανερή ακολουθώντας ένα δεύ­ ταύτιση τού συναισθηματικού κόσμου τού ανα­ τερο επίπεδο ανάγνωσης. γνώστη με τον συναισθηματικό κόσμο των ηρώ­ Έτσι, μια «επανερμηνεία» του διηγήματος, «οων του λογοτεχνικού έργου. λισθαίνουσα» πάνω στο δεύτερο αυτό επίπεδο Στο πρώτο επίπεδο ανάγνωσης, ο μύθος είναι ανάγνωσης, μάς αποκαλύπτει ένα δεύτερο «διή­ απλός και εξελίσσεται με «φυσιολογική», για την γημα», εξίσου εντυπωσιακό, με το του πρώτου Ε.Φ., ροή: επιπέδου. Τρεις άντρες συμμετέχουν σε μια διαστημική Βοηθητικό «εργαλείο» στην προαναφερθείσα αποστολή, η οποία σκοπό έχει να εκτελέσει μια «επανερμηνεία», είναι η χρήση διπλών ονομάτων πλήρη περιστροφή γύρω από τον Ή λιο, και να για κάθε συστατικό στοιχείο τού (σε πρώτο επί­ επιστρέφει στη Γη. Σε κάποιο σημείο της περι­ πεδο ανάγνωσης) διηγήματος. φοράς τους, συμβαίνει μια μεγάλη ηλιακή έκρηξη. Ο αρχικός μύθος, λοιπόν, μάς αποκαλύπτεται Το αποτέλεσμά της είναι η «εκτόξευση» του σκά­ με την εξής μορφή: φους, με τους τρεις άντρες, μπροστά στο χρόνο. Αφήνοντας τη Μήτρα-Γη, το Αυγό-ΔιαστηΤρεις αιώνες μπροστά στο μέλλον. Οι ζημιές στο μόπλοιρ με τους τρεις Άντρες-Αδιαμφισβήτητο σκάφος δεν τους επιτρέπουν να έχουν πλήρη ορα­ Σύμβολο Δύναμης, αστροναύτες, ξεκινά για μια τότητα και, ξαφνικά, στη γεμάτη από παράσιτα, Περιφορά-Ιεροσυλΐα, γύρω από το Θεό-Ήλιο, θέ­ λόγω της παραμένουσας ακτινοβολίας από την τοντας υπό αμφισβήτηση, με τον τρόπο αυτό, την

JAMES TIPTREE Jr. (ALICE Β. SHEL­ DON). Χιούστον! Χιούστον! Μ ε λαμβάνεις; («Houston, Houston, do you read?»). Εισα­ γωγή, Μετάφραση: Γιάννης Ανδρέου. Αθή­ να, Α π ό π ε ιρ α . Σελ. 100.

Πεζογραφία

Ι

ετηλογη παντοδυναμία του μέσα στο ηλιακό σύστημα. Κα­ θώς η Περκρορά-Ιεροσυλία κοντεύει να ολο­ κληρωθεί, μια μεγάλη Ηλιακή Έκρηξη-Τιμωρία συμβαίνει, με αποτέλεσμα τη Μετατόπιση-Κατακρήμνηση του Αυγού-Σκάφους σε ένα μακρινό Μέλλον-Τάρταρα. Από την «οργή» του ΘεούΉλιου το Αυγό-Σκάφος μισοκαταστρέφεται. Ση­ μάδι ότι κάθε δεσμός με το γνώριμο, άρα και οι­ κείο, παρελθόν, αργά ή γρήγορα, θα κοπεί.

κλειστοφοβική ατμόσφαιρα που επικρατεί στο μισοκατεστραμμένο Αυγό-Σκάφος, αφυπνίζει με χαρακτηριστικό τρόπο τους ανάλογους, αρχέγονους, φόβους που φωλιά­ ζουν στο ανθρώπινο υποσυνείδητο, αναγκάζοντάς με να αναρωτηθώ, για μια ακόμη φο­ ρά, αν η τόση συγγραφική δεξιοτεχνία ήταν συνειδητή, ή ασυνείδητη, πρόθεση της συγγραφέως. Το πρωραίο παράθυρο είναι σχεδόν αχρηστευμένο. Έ τσι η πολυτιμότερη των ανθρώπινων αι­ σθήσεων, η Όραση, τους έχει (σαν αποτέλεσμα της Τιμωρίας) αφαιρεθεί. Μόνον ο ασύρματος, η Ακοή, παραμένει σε σχετικά καλή κατάσταση. Έτσι, Τυφλοί, μακριά από την οικεία, φιλόξενη Μήτρα-Γη, μέσα στα παγωμένα σκοτάδια του Διαστήματος-Θανάτου, είναι καταδικασμένοι να δέχονται τα απανωτά κύματα της Τιμωρίας τους. Συναντούν ένα ξένο Αυγό-Σκάφος, προπομπό της μεγαλύτερης και μονιμότερης Τιμωρίας που τους περιμένει. Από το πλήρωμά του πληροφορούνται ότι η γνωστή Μήτρα-Γη έχει αλλάξει οριστικά. Τους πείθουν να εγκαταλείψουν το μισοκατεστραμμένο Σκάφος-Αυγό και να ενσωμα­ τωθούν στο δικό τους. Μια «κρυμμένη» από το μέσο αναγνώστη, αλ­ λά με ολοφάνερη συμβολική σημασία, για τον «α­ φυπνισμένο» κριτικό, εικόνα, ακολουθεί: «Βλέπει το Σάνμπερντ να μικραίνει, να γίνεται μια σπίθα που λίγο-λίγο επιταχύνει στη σπειροειδή πορεία του προς τον ήλιο, [...]» (σ. 56). Ο Θεός-Ήλιος, σαν άλλος Κρόνος που τρώει τα παιδιά του, «κα­ ταβροχθίζει» χωρίς να βιάζεται, τον τελευταίο συνδετικό κρίκο με τη γνωστή, οικεία, Μήτρα-Γη που τους γέννησε: το Αυγό-Σκάφος, το Αυγό που, ξεφεύγοντας από τη Μήτρα τόλμησε να τον αμφι­ σβητήσει, εκτελώντας μια περιστροφή γύρω του. Τίποτα πλέον δεν υπάρχει που να τους θυμίζει το παρελθόν τους, αλλά και οι ίδιοι φαίνεται να μην επιθυμούν, κατά βάθος, να υπάρξει κάποιο στοιχείο με τέτοιο σκοπό: «[...] όπου θα καταλήξει μαζί με τα πολύτιμα αρχεία τους που είναι τριακό-

35

σια χρόνια παρωχημένα. Μαζί, ακόμη, με το πα­ κέτο από φωτογραφίες και γράμματα, που ο Λόριμερ δύο φορές το έβαλε στο θύλακα τής στολής του και δύο φορές το έβγαλε» (σ. 56). Η ΜοίραΤιμωρία των τριών αντρών είναι προδιαγεγραμμέ­ νη και αυτοί φαίνεται να την αποδέχονται αδια­ μαρτύρητα (από άγνοια άραγε, ή λόγω αποδοχής του «σφάλματός» τους;) Το χειρότερο όμως δεν έχει έρθει ακόμα. Το πλήρωμα του νέου Σκάφους-Αυγού αποτελείται από γυναίκες και ένα αγόρι που το σώμα του κρύ­ βει το μεγαλύτερο μέρος ενός τρομερού μυστικού. Στη συνάντηση των Αντρών-Αδιαμφισβητήτων Συμβόλων Δύναμης, με τις Γυναίκες-Αδιαμφισβήτητα Σύμβολα Γονιμότητας και Αδυναμίας, η Alice Sheldon δεν φείδεται «σκληρών» και «δύ­ σκολων» λέξεων. Η ωμή σεξουαλική φρασεο­ λογία και η περιγραφή σκληρών, απροκάλυπτων, σεξουαλικών σκηνών, όμως, δεν κρύβει παρά το προτελευταίο στάδιο της «Τιμωρίας», προξενώ­ ντας όχι σοκ στον «αφυπνισμένο» (αρσενικό) αναγνώστη, αλλά μελαγχολία για τη θέση του Άντρα στο νέο status των πραγμάτων. Οι ρόλοι αντιστρέφονται. Η Γυναίκα, ξεπερνώντας το τελευταίο, καθαρά βιολογικό εμπόδιο, για την κοινωνιοβιολογική της ανεξαρτητοποίηση, παύει να χρειάζεται κάθε αρσενικό στοιχείο, είτε αυτό λέγεται «σπέρμα» είτε «μυϊκή δύναμη». Το άλμα στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, ένα άλμα που περίμενε υπομονετικά να εκδηλωθεί για, περίπου, ένα εκατομμύριο χρόνια, ονομάζεται: «Τεχνητή Γονιμοποίηση» (σ. 87), ή «Κλωνισμός» (σ. 97). Το σοκ είναι ισχυρό και μόνον ο (θη­ λυπρεπής; ομοφυλόφιλος;) Λόριμερ μπορεί να εί­ ναι ψύχραιμος στις καταστάσεις, ίσως από κατα­ νόηση (ή/και σεβασμό) προς τη θηλυκή πλευρά του εαυτού του. την, πολύ καλά, επιμελημένη, από τον Γ. Ανδρέου, εισαγωγή του βιβλίου, διαβάζω (και συμφωνώ) ότι η Alice Sheldon πέτυχε στο έπακρο την κατάκτηση του λογοτεχνι­ κού ριζοσπαστισμού και της λογοτεχνικής ανατρεπτικότητας (σ. 7 και σ. 9), υπηρετώ­ ντας πιστά τις φεμινιστικές αρχές της. Η κατάκτη­ ση είναι αδιαμφισβήτητα φανερή στο βραβευμένο αυτό διήγημά της. Τα «τείχη» γκρεμίζονται και μέσα από την κατάρρευση των κάθε είδους βιολο­ γικών, κοινωνικών και ηθικών κατεστημένων ξε­ προβάλλει, δίχως αναστολές, ο Νέος ΆνθρωποςΓυναίκα. Ανεξάρτητ-ος (-η), με ισχυρή αυτοπε­ ποίθηση («Τα έχουμε ξεπεράσει αυτά τώρα πια» (σ. 97)), φαίνεται να έχει ξεπεράσει και αυτό ακό-

36 ετηλογη -----------------------------------μα το Μητρικό Ένστικτο για ό,τι σχετίζεται με το Αρσενικό Στοιχείο («το ξέρει αυτό το βλέμμα της γυναίκας που σε συμπονάει, αλλά έχει το μυαλό της άλλου», (σ. 97)). Η παντοδυναμία της Γυναίκας, όμως, δεν είναι, όπως ίσως νομισθεί, η σκληρότερη τιμωρία των τριών «ιεροσύλων». Πιο σκληρή και από το θά­ νατο στο παγωμένο Διάστημα, πιο σκληρή και από την απώλεια των, για χιλιετίες, καθιερωμένων «αρσενικών» αξιών, είναι η επιστροφή, μέσα σε ένα ξένο Σκάφος-Αυγό, σε μια ξένη Μήτρα-Γη, χωρίς καμιά σύνδεση με το (οικείο) παρελθόν. «Πώς αποκαλείται τον κόσμο σας;» (σ. 98), ρω­ τά ο Λόριμερ και αυτό το: «σας», κρύβει τον πόνο για το χαμό αιώνων αρσενικής «κυριαρχίας» που δεν θα ξαναϋπάρξουν, κρύβει το φόβο (αντίποδατίμημα τού πόθου) για το γυναικείο σώμα και τις δυνατότητές του. Η απάντηση: «Ανθρώπινη φυλή» (σ. 98), ίσως, κατά βάθος, να μην πείθει τον (αρσενικό, ή θηλυκό) αναγνώστη. Ο ΘεόςΉ λιος είναι αμείλικτος. Κι ο αναγνώστης, συνη­ θισμένος στην ιδέα του Ανθρώπου που απο­

τελείται από Άντρα και Γυναίκα. Η κοφτερή πένα της Alice Sheldon, πιστεύω ότι έφτασε, στο έργο της αυτό, πολύ «βαθιά». Τα δύο επίπεδα ανάγνωσης, αλληλοσυμπλεκόμενα, μας χαρίζουν, τελικά, ένα πολύ αξιόλογο (κλασικό;) λογοτεχνικό έργο Ε. Φ. που μας ανοί­ γει ένα παράθυρο στο νου, από το οποίο η «θέα» που «αντικρίζουμε» μας ξενίζει και μας «ταρακουνά». Αυτός όμως δεν είναι ρόλος (τελικά) της καλής λογοτεχνίας; Το βιβλίο είναι αρκετά προσεγμένο σαν έκδο­ ση, όπως μας έχουν άλλωστε, συνηθίσει (προς τι­ μήν τους) οι εκδόσεις «Απόπειρα». Μικρό, ασή­ μαντο, ψεγάδι, η παράλειψη ενός: «δεν» στο εσω­ τερικό μέρος του εμπροσθοφύλλου («κανείς δεν φανταζόταν ότι [δεν] ήταν άντρας»). Η εισαγωγή, όπως προαναφέρθηκε, είναι εξαιρετική και δεν με εξέπληξε αυτό, γιατί προσωπικά γνωρίζω ότι ο Γιάννης Ανδρέου είναι ένας (επάξια) φιλόδοξος επαγγελματίας του χώρου. Η μετάφραση του κει­ μένου είναι, επίσης, αξιοπρεπής.

Κώστας Κουτσούκος

------------------------------ ΠΛΑΙΣΙΟ —

Π ποιητική συλλογή της Ελευθε­ ρίας Πατακάκη «Τίποτε δεν είναι αιώνιο» διαιρείται σε πέντε ολι­ γοσέλιδες ενότητες εκάστη των οποίων έχει ως τίτλο μια των αι­ σθήσεων! Εδώ έχουμε να κά­ νουμε με ποίηση ελεύθερη με έντονο αποφθεγματικό χαρα­ κτήρα οπού ο ερωτικός λόγος και το βίωμα είναι οι μοναδικοί της άξονες αναφοράς. Σίγουρα, σ' αυτή την συλλογή τίποτε δεν είναι πολύπλοκο, γριφώδες ή σκοτεινό. Τίποτε δεν χρειάζεται ανάλυση ή αποσαφήνιση. Το ερωτικό πάθος, η αγάπη και οι ενθυμίσεις ωραίων ή άσκη­ μων στιγμών μεταφέρονται στον αναγνώστη με γλώσσα προσιτή και σε εξομολογητικους τόνους, έστω κι αν κάποτε η αισθηματο­ λογία ξεπερνά την ανοχή του αναγνώστη. Και, βέβαια, δεν

ποίηση ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΠΑΤΑΚΑΚΗ. Τίποτε δεν είναι αιώνιο (ποιήματα), Αθή­ να, 1993. Σελ. 58.

μπορεί κανείς να φέξη την ποιήτρια για τα συναισθήματά της ή για την ακραία των υπερβολή. Αισθητικά, όμως, διακρίνουμε την ποιητική ανισομέρεια. Τα όποια ποιητικά στοιχεία χάνο­ νται μέσα σε περιγραφικούς κα­ ταιγισμούς ανούσιων και κοινό­ τυπων πραγμάτων. Ενώ οι ιδέες που ενυπάρχουν, μερικές από τις οποίες έχουν κάποια πρωτο­ τυπία, βυθίζονται μέσα στο τέλ­ μα του αυτονόητου και του επί

αιώνες παραδεδεγμένου. Μοι­ ραία, λοιπόν, η έντιμη καταγρα­ φή των συναισθηματικών κρα­ δασμών της ποιήτριας δεν εισκομίζει κάτι το καινοφανές στην τέ-

ΧνΠ· Ακόμη δε δυο παρατηρήσεις. Η μια αναφέρεται στον περίεργο όντως τρόπο της εκτυπώσεως του βιβλίου αυτού. Πράγματι το κείμενό του είναι τυπωμένο μόνο στις μονές σελίδες, γεγονός εξόχως ασυνήθιστο. Και η δεύτερη αφορά τα εισαγωγικά που εδώ έχουν αντικατασταθεί για ανεξή­ γητους λόγους από αστερί­ σκους! Μέχρι, τώρα έφταιγαν στους γλωσσαμύντορες οι τόνοι και τα πνεύματα. Να, όμως, που και τα σημεία στίξεως έχουν αρ­ χίσει να ενοχλούν αφόρητα Γιώργος Πετρόπουλος

εττάογη 37

ανθρώπους και κτήνη ΛΟΥΚΑΣ ΚΟΥΣΟΥΛΑΣ. Ανθρώπους και κτήνη... Αθήνα, Ν ε φ έ λ η , 1993. Σελ. 75.

Μελέτη |ι Γ ανάγνωση των παρεκβολών σε διηγήματα '■ του Παπαδιαμάντη γραμμένων από τον I Λουκά Κοΰσουλα με «σπλαχνική επιείκεια», I όπως σημειώνει ο Ν.Δ. ΤριανταφυλλόI πουλος που προλογίζει το βιβλίο, φτάνει σαν 1 αντίδοτο στη φιλοσοφία του θανάτου με το αρμονικό δέσιμο του λόγου και το συναι­ σθηματισμό που σε όλες σχεδόν τις σελίδες αντιμάχεται τη σκέψη. Ο Λουκάς Κούσουλας στο πόνημα αυτό είναι πιο πολύ από ποτέ ποιητικός. Παρατηρώντας την προσπάθεια «να μπάσουμε από πόρτες, παράθυρα και καμινάδες τη φιλοσο­ φία του Καρτέσιου», εκείνη που «ο Εγγονόπουλος ομολόγησε πως πάλαιψε τόσον καιρό να ξε­ φορτωθεί»*1 ο προλογιστής του βιβλίου νιώθει πι­ κρία και παραπονιέται. Ο ίδιος θέλει να είναι «ορ­ θόδοξος φιλόλογος», παρά το αναχρονιστικό του χαρακτηρισμού. Φαίνεται όμως ότι το ίδιο «ανα­ χρονιστικός» είναι και ο Λουκάς Κ., τουλάχιστον για μας που τον ακούσαμε να διδάσκει κι αποκο­ μίσαμε το μέγιστο μάθημα, ότι δηλαδή «το δι’ ακοής και όψεως ηδύ» είναι ό,τι μπορεί να προσελκύσει και να εμπνεύσει ακόμα στη Λογο­ τεχνία. Από τότε βέβαια που ο Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος διατύπωνε το παράπονό του μέχρι σήμερα, πέντε χρόνια μετά, ο σκεπτικισμός απέναντι στις καθαρά κειμενικές μελέτες που θα ικανοποιούσαν ίσως το κοινό των μέσων μαζικής ενημέρωσης έχει αρκετά αυξηθεί. Η ανάγνωση των κειμένων του Λουκά Κ. εξισορροπεί την αναγνωστική δη­ μιουργικότητα τόσο αναγκαία, αφού σύμφωνα με τον Έλιοτ κανείς καλλιτέχνης σε οποιαδήποτε τέ­ χνη δεν σηματοδοτείται πλήρως από μόνος του.

Ο Λουκάς Κούσουλας μας έδωσε ήδη από τα «Μετά τα φιλολογικά» του2 το προσωπικό του στίγμα: αφορμάται από μια λεκτική αναφορά ή μιαν ιδιοτυπία και προβαίνει σε δυνατές ερμηνείες διατρίβοντας με επιμέλεια στις συναφείς μελέτες ο ίδιος βέβαια στέκεται μακριά από την «πολύπα­ θη» λέξη διατριβή... (σελ. 58). Έ να συγγραφικό νόημα αντικαθίσταται από μια ή περισσότερες δημιουργικές αναγνώσεις. Ποιο άλλο θα μπορού­ σε αλήθεια να είναι το νόημα της «ορθόδοξης φι­ λολογίας»; Στο πρώτο από τα κείμενα της καλαίσθητης έκ­ δοσης ανήκει το επεισόδιο των αιγών που «βραχώθηκαν και απωλέσθησαν» στο διήγημα του Παπαδιαμάντη «Γλυκοφιλούσα». Ο Λουκάς Κ. το δέχεται ως ζωγραφιά στο βλέμμα της αγάπης: «Τι τέλος πάντων θέλουν να πούνε όλα αυτά (βελασμοί, ενατενισμοί, η πνοή των γιδιών), πόσο συνειδητά ή ασυνείδητα η αγάπη γεννάει αγάπη κι η αδιαφορία τα όμοια...» (σελ. 15). Το δίπτυχο άλλωστε που δημιουργεί η «Φόνισσα» και η κάπως αγνοημένη «Θητεία της πενθεράς» - την άγνοια αυτή γύρω από αυτό το διήγη­ μα πολύ προσπαθούσε να καλύψει στις παραδό­ σεις του ο Λουκάς Κ. =- καθρεφτίζει «το στίγμα του νέου ελληνισμού, το δράμα του κόσμου, τη στέρηση που κατατρύχει τον άνθρωπο» ανεξάρ­ τητα από φύλο κι από κοινωνική τάξη ακόμα, αδιάφορο αν είναι γυναίκα που «ψηλώνει ο νους της» και φτάνει στο φονικό, ή άλλη που «ζει σε πλούσιο σπίτι, σωστό υποστατικό», ωστόσο θα ευχόταν απελπισμένη «αχ, δεν εγινόμουν καλό­ γρια...». Στο επόμενο κείμενο3 ο ιδιότυπος τρόπος με τον οποίο αυτοβιογραφούνται οι δύο συγγραφείς, Προυστ και Παπαδιαμάντης, ο ένας πασχίζοντας μέσα στο μυθιστόρημα να κερδίσει τη χαμένη του ζωή, το «Χαμένο χρόνο», κι ο άλλος αποδίδοντας στα πρόσωπα των διηγημάτων του τον ίδιο του τον εαυτό, αποδίδεται από τον συγγραφέα στο ότι κι οι δυό επικεντρώνονται γράφοντας εκείνο «που έχουν στο νου τους», από ποια οπτική βλέπουν τη ζωή τους, ή καλύτερα την ψυχή τους. Και δεν εί-

38

ετπλογη

-------------------------

ναι καθόλου τυχαίο που και οι δυο ερωτεύτηκαν δέντρα, ο ένας τη «βασιλική δρυ» κι ο άλλος, ο συγγραφέας του «Χαμένου χρόνου», εκείνη τη συνειδητή απόλαυση που ερχόταν από τα δέντρα του Μπαλμπέκ. Ο μελετητής εδώ βλέπει μέσα στην αγνότητα της επιθυμίας το ίδιο το ερωτικό γεγονός. Ερωτικές ωστόσο είναι και οι υποθέσεις που αποτελούν το υπόβαθρο του παπαδιαμαντικού Συμποσίου «Τα ρόδινα ακρογιάλια», του οποίου η προσέγγιση είναι η εκτενέστερη της συλλογής. Τα «ρόδινα ακρογιάλια» έχουν την ιδιοτυπία να συνεισφέρουν προσωπικές ιστορίες σε πρώτο πρόσωπο. Ο συγγραφέας τους, που πλησιάζει πια τα 60, είναι πιο εξομολογητικός από ποτέ και βέ­ βαια καθόλου επηρεασμένος από την ηλικία - ο Λουκάς Κ. δεν φαίνεται να συμφωνεί στο σημείο αυτό με τον Λίνο Πολίτη που βλέπει στο εκτενές αυτό διήγημα του Παπαδιαμάντη «κάμψη και αδυναμία». Το έργο γίνεται αντίθετα «διαθήκη πνευματική και ηθική» του δημιουργού του (σελ.

42) και θα ’πρεπε να το δούμε πίσω από το φακό εκείνης της «μυστήριας δυσκολίας» που αρχίζει από κάποια (συγκεκριμένα) προβλήματα και κα­ ταλήγει στην καθαρή ποίηση (σελ. 63). Θυμάμαι πολύ καλά πως ο δάσκαλός μου δικαι­ ολογούσε το κάποτε ατημέλητο ύφος του Παπα-

διαμάντη: «Οι μεγάλοι δημιουργοί δεν φροντί­ ζουν το ύφος και το στυλ», έλεγε: «Κάθε καταστρατήγηση είναι θεμιτή, αυτό είναι το ταλέντο τους». Ανυπόκριτος όχι όμως άκριτος ο θαυμασμός του συγγραφέα στον άγιο της λογοτεχνίας μας. Νοσταλγός που γυρίζει στα γνώριμα μονοπάτια, επιφυλακτικός στις κακοτοπιές, τρυφερός μπρο­ στά στην «ελεητική ειρωνεία» του Παπαδιαμάντη που υποψιθύριζε «ανθρώπους και κτήνη σώσεις Κύριε». Μέσα από τη διόπτρα της τρυφερότητας ο Λουκάς Κ. δίνει ένα ακόμα μάθημα ύφους (το ύφος θα μείνει πάντα το ύψιστον ήθος) φτάνοντας στη θέαση ακόμα και μη ορωμένων και αποδίδο­ ντας πειστικά τις εσωτερικές τους παραστάσεις, εκείνες που ο ίδιος αποκομίζει διαβάζοντας. Έ τσι ακριβώς όπως ο ποιητής.

Νένα I. Κοκκινάκη *123

Σημειώσεις 1. Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλου, Διδακτικά δοκίμια για το Λύκειο, τ. Β, εκδ. Παπαζήση, 1978, σελ.10.

2. Λ. Κούσουλα, Μετά τα φιλολογικά, δοκίμια, Καστανιώτης, 1983.

3. Δημοσίευση από το περιοδικό «Αντί», τ. 463,1991.

ετπλογη 39

βαλκανικά σύμμεικτα ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ. Περιοδική έκδοση του Ιδρύματος Μ ελετών Χερσονήσου του Αίμου, τεύχος 4. Θεσσαλονίκη 1992. Σελ.

259.

Περιοδικό διαίτερη πνευματική σχέση και έντονη συναι­ σθηματική φόρτιση δημιουργεί το πλησίασμα θεμάτων που αγγίζουν την εθνική υπόσταση των λαών και μάλιστα αυτών της Βαλκανικής. Ο ευαίσθητος χάρτης των Βαλκανίων με τις πολλαπλές μεταμορφώσεις του κατά καιρούς ώθησε και επιμέρους έθνη να θωρακίσουν την εθνικότητά τους με κάθε μέσο και ειδικότερα με την επιστήμη. Στον επιστημονικό τομέα το Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου αγκα­ λιάζει τις πτυχές του ιστορικού γίγνεσθαι προω­ θώντας την αντικειμενική γνώση με τις περισπού­ δαστες εκδόσεις του και ιδιαίτερα των περιοδικών του. Τα «Βαλκανικά Σύμμεικτα», που σήμερα κρατάμε το 4ο τεύχος του, έρχεται για μια ακόμη φο­ ρά να επιβεβαιώσει τις προσδοκίες μας. Πλούσιο σε θέματα, σηματοδοτεί το ενδιαφέρον του αναγνώστη-μελετητή για μια περιήγηση αρχής, η οποία θα του χαρίσει ασφαλώς αρκετές νέες επι­ σημάνσεις, νέες προοπτικές έρευνας και δημι­ ουργικότητας. Η σε βάθος και πλάτος εξέταση των θεμάτων, ανοίγει την προοπτική μιας ιδιαίτε­ ρης πνευματικής εμπειρίας για ένα λαό που πρώ­ τος αναμόρφωσε το χώρο πολιτιστικά. Η ποικίλη ύλη, προνόμιο των περιοδικών εκδόσεων, πε­ ριορίζει ίσως να επισημάνουμε με άνεση τα επι­ μέρους θέματα, πλην όμως, πιστεύω, ότι οικοδομεί κατά το δυνατόν την πληροφόρηση και τη γνώση. Ο τόμος ανοίγει με την εργασία του κ. Π.Β. Πάσχου, «Βυζαντινή Ορθοδοξία και Λογοτεχνία»

(σσ. 7-20), στην οποία, ο σ. στο πλαίσιο μιας ει­ σήγησης προσπαθεί να δώσει τα κυριότερα χαρα­ κτηριστικά της βυζαντινής λογοτεχνίας. Μεγαλύ­ τερο βάρος, χωρίς να παρασιωπά την Πε­ ζογραφία, δίνει στην Ποίηση, η οποία είναι και πιο οικεία στο συγγραφέα, αλλά και η πιο πρωτό­ τυπη προσφορά του Βυζαντίου. Η κ. Μαρία Γ. Παπαγεωργίου συνεργάζεται στον τόμο με τη λαογραφική μελέτη: «Παλαιαί συνήθειαι της 6 Μαίου, ημέρα μνήμης του “Παλιού Άη Γιώργη” εις το βλαχόφωνον χωρίον Σκρα (Λιούμνιτσα)» (σσ. 21-56). Η μελέτη χωρίζεται σε τέσσερα κεφά­ λαια. Στο πρώτο κεφάλαιο: «Το πρόσφατον ύδωρ ή ύδωρ της υγείας», εξετάζεται η πίστη στη ροή του καινούριου νερού την ημέρα που τιμάται η μνήμη του Αγίου Γεωργίου και γίνεται προσπά­ θεια να ταυτισθεί ο Άγιος προς τον αρχαίο θεό Ή λιο. Η ροή του κρηναίου νερού την 6 Μαΐου ως επιχώριο έθιμο πίνεται από όλα τα μέλη της οικο­ γένειας «με άδειο στομάχι», μέρος χύνεται «σε όλη την αυλή» του σπιτιού, άλλη ποσότητα κρα­ τούν για την έξοδο του ποιμνίου από το μανδρί και λίγο φυλάγεται για την επόμενη άνοιξη και τις έκτακτες ανάγκες για ραντισμό. Την ίδια μέρα τυπικά λήγει και η χειμερινή περίοδος που τα μι­ κρά ζώα παραμένουν στο μανδρί. Τι γίνεται και ποια έθιμα επικρατούν, μας τα περιγράφει η συγγραφέας στο δεύτερο κεφάλαιο με τον τίτλο: «Το πρώτο γάλα και ο χλωρός τυρός», για να συνεχίσει και στα επόμενα κεφάλαια τρίτο και τέ­ ταρτο: «Οι θαλλοί δρυός και τα υακινθινοβαφή ωά» και «Η αμπελόψις και η αιώρα» συνήθεια που έχει εγκαταλειφθεί από το 1941, αλλά περιγράφεται για την ιστορία. Η συγγραφέας γνώστης της υπάρχουσας βιβλιογραφίας κατόρθωσε να εμπλουτίσει τη μελέτη της και να θεμελιώσει επι­ στημονικά αυτά που ως έθιμα και συνήθειες επι­ κράτησαν στο χωρίο Σκρα. Είναι πράγματι παρήγορο το γεγονός, πως η το­ πική ιστορική έρευνα έχει αναπτυχθεί παράλληλα με τη λαογραφία και έχει εμπλουτίσει τις γνώσεις μας σε θέματα που δε θα τα γνωρίζαμε, αν η αγά­ πη των συγγραφέων δε στρεφόταν προς τα εκεί. Η

40

ετηλογη

-------------------------

κ. Γεωργία Ιωαννίδου-Μπιτσιάδου με τη μελέτη της: «Νέα ιστορικά στοιχεία για τη θρησκευτική και κοινωνική δομή του Ασβεστοχωρίου κατά την τρίτη δεκαετία του 19ου αι.» (σσ. 63-75), έρ­ χεται να επιβεβαιώσει «του λόγου το αληθές» και να μας διαφωτίσει σε θέματα κοινοτικής δομής και λειτουργίας κατά την πρόσφατη περίοδο και διενέξεις εκκλησιαστικών και κοινοτικών αρχό­ ντων ως προς το διαχωρισμό των περιουσιών της εκκλησίας και πολιτείας. Η δημοσίευση της εγκυκλίου του μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Μα­ καρίου, με ημερομηνία 12 Φεβρουάριου 1826, μας φέρνει σε φως πολλά άγνωστα μέχρι σήμερα στοι­ χεία για τα κοινοτικά πράγματα του Ασβε­ στοχωρίου κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας. '

διαίτερη σημασία για τη νεότερη ιστορία μας αποτελεί η μελέτη του κ. Θεοδώρου Παν. Θεοδώρου: «Η Ρωσία και η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 με βάση έγγραφα των . Αρχείων της ΕΣΣΔ και τον περιοδικό τύπο I εκείνης της εποχής» (σσ. 77-90), όπου μετά α­ πό έρευνα σε αρχειακές πηγές και τον περιοδικό τύπο της εποχής, ο συγγραφέας μάς προσκομίζει νέα στοιχεία για τη στρατιωτική και λαϊκή εξέγερ­ ση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 στην Αθήνα, κατά της απολυταρχικής διοικήσεως του Όθωνα. Δεν είναι άξιο απορίας το γεγονός ότι συναντούμε τέ­ τοιου είδους έγγραφα, αφού το «Τρίτο Τμήμα» της Αυτής Αυτοκρατορικής Γραμματείας, ήταν επι­ φορτισμένο να παρακολουθεί τις επαναστατικές δραστηριότητες και τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Ο κ. Αναστάσιος Κ. Ιορδάνογλου συνεργάζεται στον τόμο με την εργασία του: «Το Εθνικό Ορφα­ νοτροφείο στην Πρίγκηπο. της Κωνσταντι­ νούπολης» (σσ. 91-106). Ο σ. μας περιγράφει τα γεγονότα από της συστάσεώς του, όταν ο πατρι­ άρχης Γερμανός Δ' (το α' 12 Ιουνίου 1842 - 18 Απριλίου 1842, το β' 1 Νοεμβρίου 1852 - 16 Σε­ πτεμβρίου 1853) όπως γράφει εσφαλμένα το 1851 κατά τη δεύτερη πατριαρχία του συνέλαβε ως ιδέα. Η λειτουργία του δεν περιορίστηκε σε απλό Ορφανοτροφείο, αλλά από το 1862 λειτουργεί ως Αλληλοδιδακτικό και έπειτα ως Ελληνικό Σχο­ λείο. Σήμερα ακολούθησε και αυτό τη μοίρα τό­ σων άλλων Εθνικών Φιλανθρωπικών Καταστη­ μάτων της Κωνσταντινουπόλεως. Στο παράρτημα δημοσιεύεται Εγκύκλιος της Μεγ. Πρωτοσυγγελίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου με ημερο­ μηνία 9 Δεκεμβρίου 1944, όπου υποδεικνύεται στις επιτροπές των ναών να περιφέρουν δίσκο και στις εορτές των Χριστουγέννων και του Πάσχα για την ενίσχυση των Ορφανοτροφείων, τη μελέ­

τη κοσμούν 6 φωτογραφίες αψευδείς μάρτυρες της αίγλης και της δράσης του Ορφανοτροφείου. Ο κ. Κωνσταντίνος Κ. Παπουλίδης επιμελητής του περιοδικού, συνεργάζεται με δύο εργασίες «Οι Έλληνες της Ρωσίας τον 19ο και στις αρ­ χές του 20ού αιώνα» (σσ. 107-140), ανακοίνωση στο «Συμπόσιο», 988-1988, χίλια χρόνια πολιτι­ στικών και οικονομικών δεσμών Ελληνισμού-Ρωσίας» Αθήνα 22-24.11.1988 και διαλέξεως στο ΙΜΧΑ, βελτιωμένη υπό μορφή μελέτης που κα­ λύπτει ένα ζωτικό κεφάλαιο του Ελληνισμού της Διασποράς. Ο κ. Παπουλίδης δεν είναι η πρώτη φορά που ασχολείται με τον Ελληνισμό της Ρω­ σίας και παλαιότερα έχει δημοσιεύσει σημαντικές μελέτες, όπως: «Η Ελληνική Σχολή της Οδησσού (18171917). Σύμφωνα με νέα αρχειακά στοιχεία από την Αθήνα και το Λενινγκράντ», Αρχείον Πόντου 37 (1982), σσ. 142-152, και «Η εκπαιδευτική και πολιτιστική δραστηριότητα των Ελλήνων της Οδησσού το 19ο και 20ό αι.», Διακονία, αφιερ. στη μνήμη Βασιλείου Στογιάννου, Αριστ. Παν. Θεσσ. Επιστ. Επ. Θεολ. Σχολ., Θεσσαλονίκη 1988, (σσ. 645-658). Η προσπάθεια του συγγρα­ φέα να παρουσιάσει έστω και με αδρές γραμμές τις δραστηριότητες των Ελλήνων στη Ρωσία και στη Σοβιετική Ένωση τον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα, ανοίγει το δρόμο στο μέλλοντα ιστο­ ρικό, ο οποίος θα θελήσει να ενσκύψει στο πλού­ σιο αρχειακό υλικό και να φέρει στο φως της δη­ μοσιότητας πολλές από τις πτυχές της ζωής και της δράσης των ανθρώπων αυτών. Γνώστης της πλούσιας βιβλιογραφίας ο κ. Παπουλίδης επιση­ μαίνει καίρια τα γεγονότα και τα πρόσωπα που κατά καιρούς έπαιξαν πρωτοποριακό ρόλο στην όλη δραστηριότητα των Ελληνικών κοινοτήτων της Ρωσίας. Στο παράρτημα δημοσιεύεται επιστο­ λή με ημερομηνία 9 Ιανουάριου 1918 του Συνδέ­ σμου των εν Ρωσσία Ελλήνων προς την «Σεβα­ στήν Κυβέρνησιν της Ελλάδος» και κλείνει η με­ λέτη με την αναγραφή της Βασικής Βιβλιογρα­ φίας.

Λ/ Ι|

I I I

δεύτερη εργασία είναι η έκδοση των πατριωτικών ποιημάτων του Θεμιστοκλέους Σολομού, από χειρόγραφο που σώζεται στην Κρατική Επιστημονική Βιβλιοθήκη της Οδησσού, με τον τίτλο: Θεμιστοκλέους Σολομού Πατριωτικά Ποιήματα, 1889-1898, Οδησσός 1898, «Έκδοση - Πρόλογος - Σημειώσεις Κωνσταντίνου Κ. Παπουλίδη» (σσ. 141-

------------------------------- ετηλογη 41 .220). Η εργασία περιλαμβάνει 52 ποιήματα με κα­ τατοπιστικό πρόλογο και σημειώσεις, που ψάλ­ λουν κατά κύριο λόγο την πολυπόθητη Ελευθε­ ρία. Η ποιητική τέχνη του ποιητή μπορεί να μην ενθουσιάζει, σημασία έχει είτε μιμούμενος είτε όχι τον εθνικό μας ποιητή, κατόρθωσε να εκφράσει τις σκέψεις και τα συναισθήματα των υποδούλων Ελλήνων και της διασποράς. Το κείμενο συνοδεύ­ εται με τέσσερα φωτοαντίγραφα του κώδικα. Η κ. Αρετή Τούντα-Φεργάδη με τη μελέτη της: «Η Κα­ βάλα στα κρίσιμα χρόνια του Α ' Παγκοσμίου Πο­ λέμου (1916-1918)» (σσ. 221-234), προσπαθεί να κατατοπίσει τον αναγνώστη σε ό,τι προηγήθηκε της εισβολής στη Μακεδονία των Γερμανοβουλγάρων και της καταλήψεως της πόλεως από τους Βουλγάρους, αλλά και των γεγονότων της περιοχής στα χρόνια του εμφυλίου διχασμού (1916-1918). Η ιστορία της Καβάλας παρουσιάζει ενδιαφέρον τόσο από εσωτερικής όσο και από εξωτερικής πολιτικής. Οι παράμετροι των διπλω­ ματικών παρασκηνίων και του ρόλου των ελληνι­ κών κυβερνήσεων είναι το ζητούμενο στην Ιστο­ ρία της πόλεως. Σε ό,τι αφορά την περίοδο αυτή η συγγραφέας μας ενημερώνει πλήρως και σφαιρι­ κά. Τα γεγονότα του καλοκαιριού του 1916 αποτε­

λούν τραγικές σελίδες της νεότερης ιστορίας μας, οι οποίες θα πρέπει να αποτελούν ζωντανά παρα­ δείγματα αποφυγής. Ο κ. Κωνσταντίνος Χατζόπουλος συνεργάζεται στον τόμο με την: «Κριτική παρουσίαση του έργου του Δημήτρη Κιτσίκη, Ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας», Αθή­ να, εκδ. «Εστία», 1988, 243 σ.» (σσ. 235-251). Η σημαντικότερη μέχρι σήμερα κριτική παρουσία­ ση του έργου του κ. Δημήτρη Κιτσίκη, το οποίο από την πρώτη κιόλας στιγμή «προκάλεσε ποικί­ λους κύκλους στην Ελλάδα» [βλ. και Κ. Μεγαλομμάτη, «Βυζαντινός Δόμος 4» (1990) σ. 197198] και δέχθηκε δυσμενέστατες κριτικές «για τα σοβαρά λάθη και τη διαστρέβλωση της ελληνικής ιστορίας». Ο κ. Χατζόπουλος με την επιστημονι­ κή δεοντολογία που τον διακρίνει, επισημαίνει τα λάθη και τις παραλείψεις του συγγραφέα καυτη­ ριάζοντας ταυτοχρόνως και τις θεληματικές αιτι­ άσεις του κ. Κιτσίκη σε γεγονότα και καταστάσεις που θίγουν την αξιοπρέπεια και την τιμή της πα­ τρίδας μας. Οι τελευταίες σελίδες του τόμου (σσ. 253-259) περιλαμβάνουν τις περιλήψεις των μελετών στην αγγλική γλώσσα. Νικ. Λυκ. Φορόπουλος

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Ρούλα Κακλαμανάκη

Α ναδρομικός θάνατος Οι δ υνα τές εσω τερικές συγκρούσεις, ο έ ντονος προβληματισμός, οι προσωπικές επ ιλογές -π ο υ συχνά γίνονται μ έσα από τη «ματωμένη» σχέση της ηρωίδας μ ε το π ερι­ βάλλον τη ς- συνθέτουν έ ν α δυνατό μυθι­ στόρημα, γραμμένο μ ε νεα νικό αφηγηματι­ κό ύφ ος.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Ιξ ^ Π Α Τ Α Κ Η 2 0 Χ ΡΟ Ν ΙΑ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε. Εμμ. Μηενάκη 16,106 78 Αθήνα, Τηλ.: 36.38.362, Fax: 36.28.950

Κ

Υ

Κ

Λ

Ο

Φ

Ο

Ρ

Ε

ΠΑΝ. X. ΔΟΡΜΠΑΡΑΚΗΣ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ - ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΟ

Ι

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογρα­ φία. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομα­ διαία έντυπα. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την πολύτιμη συνεργα­ σία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας».

β ιβλιογραφία Εργογραφία-βιΒλιογραφία Ντίυου Χρισπανόπουλου (19501990). Επιλογή. Θεσσαλονίκη, 1993. Σελ. 90. Δρχ. 1245.

Αρ. 331 19 Ιανουαρίου 1 Φεβρουάριου 1994 Επιμέλεια: Έφη Απάκη

ψ υχολογία Κοινωνική ψυχολογία ΝΑΥΡΙΔΗΣ Κ. Κλινική κοινωνική ψυχολογία. Αθήνα, Παπαζήσης, 1994. Σελ. 330. Δρχ. 4160.

Τύπος Ίκαρος. Τα πρωία πενήντα χρόνια. Αθήνα, Ίκαρος, 1993. Σελ. 161. Δρχ. 8320.

φ ιλοσοφία

Εφαρμοσμένη ψυχολογία CHAJAL Μ. Φάε τη σοόπα σου και... τσιμουδιά. Μετ. Μ. Κουλενηανοΰ. Αθήνα, Θυμάρι, 1993. Σελ. 203. Δρχ. 1870.

Παραψυχολογία Γενικά ΠΑΝΝΑΡΑΣ X. Μεια-νεωιερική μετα-φυσική. Αθήνα, Δόμος, 1993. Σελ. 246. Δρχ. 3120.

ΣΜΙΘ Ρ.Κ. Η θεωρία της συνειδητής αρμονίας. Μετ. Κ. Μό­ σχου. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1993. Σελ. 270. Δρχ. 2800.

0 ρησκεία

Αρχαία φιλοσοφία Αριστοτέλης. Είκοσι ομόκεντρες μελέτες. Αφιέρωμα στον J.P. Anton. Επιμ. Δ.Ζ. Ανδριόπουλος. Αθήνα, Εστία, 1994. Σελ.

384. Δρχ. 4000.

Γενικά Απόκρυφα κείμενα Καινής Διαθήκης. Τόμος Ε'. Επιλ.μετ.-επιμ. Δ. Κουτσοΰκης. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1993. Σελ. 160. Δρχ. 1660.

44 δελτίο -------------------------οινωνικές επιστήμες Γενικά GIDDENS Α. Πολιτική και κοινωνιολογία στη σκέψη του Max Weber. Πρόλ.-επιμ.-μετ. Β. Ιακώβου - Γ. Σταυρακάκης. Αθήνα, Οδυσσέας, 1993. Σελ. 94. Δρχ. 1350.

1993. Σελ. 245. Δρχ. 2500. ΝΕΣΤΟΡΟΣ Ι.Ν. Στον κόσμο της ψύχωσης. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1993. Σελ. 719. Δρχ. 5720. ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΔΙΑΒΗΤΙΚΩΝ. Ο διαβήτης σήμερα. 100 ει­ δικοί σας πληροφορούν. Μετ. Ε. Γεδεών. Αθήνα, Βασδέκης, 1993. Σελ. 428. Δρχ. 4160.

Επιχειρήσεις Κοινωνιολογία Διαστάσεις της κοινωνικής πολιτικής σήμερα. Π Συνέδριο Πάντειον Πανεπιστήμιο. Αθήνα, Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα. Σελ. 762. Δρχ. 6240.

ΚΟΝΤΟΣ Γ. Διοίκηση και τεχνικές πωλήσεων. Αθήνα, 1993. Σελ. 186. Δρχ. 2600.

J έχνες__________________

Πολιτική ΚΑΝΑΣ Λ. Η αυτ-απάτη του ’89. Αθήνα, Arcadia, 1993. Σελ.

231. Δρχ. 2080.

Οικονομία ΑΠΈΛΙΔΗΣ Μ. Φιλελευθερισμός: Κλασικός και νέος. Αθήνα, Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, 1993. Σελ. 149. Δρχ. 3120. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ Σ. Ανταγωνισμός, αγορά και δημοκρατία. Αθήνα, Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα. Σελ. 296. Δρχ. 4160.

Γενικά Γιάννης Ρίτσος. Εικαστικά. Αθήνα, Ιονική Τράπεζα, 1991. Σελ. 158. Δρχ. 12480.

Λευκώματα Η Τζένη Καρέζη. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 213. Δρχ.

10400.

Επικοινωνίες

ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ Μ. Ενθύμιον Σύρου. Αθήνα, Γνώση, 1993. Σελ. 501. Δρχ. 15600.

ΛΕΒΑΝΤΙΔΗΣ Β. Ραδιοηχογραφήματα. Θεσσαλονίκη, Μπίμππς, 1993. Σελ. 426. Δρχ. 3120.

GRECE M.DE. Συρία. Ελληνικοί απόηχοι. Αθήνα, Αδάμ, 1993. Σελ. 250. Δρχ. 12480.

Οικολογία

Αρχιτεκτονική

ΤΣΟΥΝΗΣ Γ. Λεξικό για το περιβάλλον. Αθήνα, Δελφίνι, 1993. Σελ. 140. Δρχ. 1870.

ΚΟΡΡΕΣ Μ. Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα. Αθήνα, Μέ­ λισσα, 1993. Σελ. 127. Δρχ. 7240.

Ρ λώσσα_________________ Γενικά ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗΣ Γ. Ελληνική γλώσσα. Αθήνα, 1993. Σελ.

373. Δρχ. 3600.

0 ετικες επιστήμες Αστρονομία

Πολεοδομία ΚΟΜΝΗΝΟΣ Ν. Τεχνοπόλεις. Αθήνα, Gutenberg, 1993. Σελ.

273. Δρχ. 3120.

Ζωγραφική Κρήτες ζωγράφοι. Αριστόδημος. Ηράκλειο, Δήμος Ηρα­ κλείου, Βικελαία Βιβλιοθήκη, 1992. Σελ. 84. Δρχ. 3120. ΒΛΑΧΟΣ Μ. Η ελληνική θαλασσογραφία. Αθήνα, Ολκός, 1993. Σελ. 371. Δρχ. 29120. ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ Σ. Παιδική ζωγραφική ή έκφραση. Κα­ τερίνη, Μάτι, 1993. Σελ. 48+Εικ. Δρχ. 3120.

ΤΟΜΠΟΥΛΙΔΗΣ X. Ουρανογραφία η ιστορία των αστερισμών. Αθήνα, Νέα Σόνορα. Σελ. 358. Δρχ. 4160.

Κόμικς

£ φαρμοσμένες επιστήμες

MANARA Μ. 'Ονειρο, ίσως... Μετ. Γ. Σιούνας. Αθήνα, Βαβέλ, 1993. Σελ. 118. Δρχ. 2285.

Κινηματογράφος Ιατρική ΚΑΝΕΛΛΑΚΗΣ Ε.Σ. Υγεία και μακροζωία. Αθήνα, Κέδρος,

Ζυλ Ντασέν. Επιμ. Α. Κυριακίδης. Αθήνα, 1993. Σελ. 92. Δρχ.

1040.

-------------------------Νιέηβιντ Κρόνενμπεργκ. Επιμ. Δ. Κολιοδήμος. Αθήνα, Νέοι Ορίζοντες, 1993. Σελ. 107. Δρχ. 1040.

Φωτογραφία COURTIS J. Εγκόλπιον του καλού μπλοφαδόρου για τη φωτο­ γραφία. Μετ. Α. Ακοντίδου. Αθήνα, Δίαυλος, 1993. Σελ. 100. Δρχ. 935.

Μουσική ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ Α. Η αρμονία της μουσικής και η αισθητική της. Τόμος Α'. Αθήνα, Gutenberg, 1993. Σελ. 397. Δρχ. 5720.

Χιούμορ ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ Α. Τα ραπανάκια. Αθήνα, Δελφίνι, 1993. Σελ.

100. Δρχ. 3120. ΣΤΑΘΗΣ. Ναι-νικήκαμεν! Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ.

127. Δρχ. 2600.

£ νασχοΑήσεις____________

δελτιο

45

ΚΟΥΤΣΟΧΕΡΑ Λ. Χρωμοσκιάσεις. Αθήνα, 1993. Σελ. 47. ΚΡΓΓΑ Α. Ασκήσεις αναπνοής. Ποίηση. Αθήνα, Εστία, 1993. Σελ. 104. Δρχ. 2000. ΜΑΡΤΙΝΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Ερωτικός εμφύλιος. Θεσσαλονίκη, Εντευκτήριο, 1993. Σελ. 88. Δρχ. 1350. ΡΑΖΕΛΟΥ Κ. Delenda Carthago. Αθήνα, Άγρα, 1993. Σελ. 45. Δρχ. 1040.

Πεζογραφία Τα θεμελιακά πράγματα και άλλες ιστορίες. Επιλ.-επιμ. Δ. Αρβανίτης. Αθήνα, Ό μμα, 1993. Σελ. 211. Δρχ. 2080. ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ Β. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. 9 διηγήματα πολιτικής φαντασίας. Αθήνα, Κέδρος, 1993. Σελ. 162. Δρχ. 2000. ΒΑΤΖΙΑΣ Γ. Λεάτρις, φυγή στο μέλλον. Αθήνα, Άγρα, 1993. Σελ. 236. Δρχ. 2285. ΒΛΑΧΟΣ Κ.Ε. Στους χτύπους του παλιού ρολογιού. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1993. Σελ. 212. Δρχ. 1560. ΔΕΣΥΛΛΑΣ X. Η κρύπτη. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Πατάκης, 1993. Σελ. 211. Δρχ. 1700.

Γενικά

ΖΙΩΓΑΣ Β. Όπως τα κούρντισες, θε’ μου. Μυθιστόρημα. Αθή­ να, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 308. Δρχ. 3120.

MILSTED D. Εγκόλπιον του καλού μπλοφαδόρου για το ουίσκυ. Μετ. Α. Ακοντίδου. Αθήνα, Δίαυλος, 1993. Σελ. 93. Δρχ.

935.

ΚΑΣΔΑΓΛΗΣ X. Επικίνδυνη ευρεσιτεχνία. Αθήνα, Άγρα, 1993. Σελ. 93. Δρχ. 1140.

λασική φιλολογία Με?ίέιες ROMILLY J. DE. Γιατί η Ελλάδα; Μετ. Μ. Αθανασίου - Κ. Μηλιαρε'ση. Αθήνα, Το Αστυ, 1993. Σελ. 302. Δρχ. 4160.

^ ογοτεχνία Γενικά Η τέχνη του γράφειν. Δώδεκα νέοι πεζογράφοι. Αθήνα, Κα­ στανιώτης / Ρεύματα, 1993. Σελ. 148. Δρχ. 2600.

VARIN R. Ανθολογία του ερωτισμού. Μετ. Α. Μαραγκόπουλος. Αθήνα, Σμίλη, 1993. Σελ. 222. Δρχ. 3120.

Ποίηση ΠΑΝΝΑΚΑΚΗ Τ.Α. Ανπφέγγισμα της ψυχής μου. Ποίηση. Αθήνα, 1993. Σελ. 29. ΖΕΡΒΟΝΙΚΟΛΑΚΗΣ Ν. Σαντορίνη, Θήρα πότνια ερώτων. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1993. Σελ. 75. Δρχ. 1040. ΚΟΥΤΣΟΧΕΡΑ Λ. Τοπία ρέοντα. Β' έκδοση. Αθήνα, Γκοβόστης, 1993. Σελ. 61.

ΚΟΥΛΕΝΤΙΑΝΟΥ Τ. Main. Μετ. Π. Ισμυρίδου. Αθήνα, Άγρα, 1993. Σελ. 193. Δρχ. 2080. ΛΑΖΑΝΗΣ Ν. Εγώ, ο Πέτρος. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Πατάκης, 1993. Σελ. 283. Δρχ. 2200. ΜΗΤΣΟΥ Α. Ο χαρτοπαίκτης έχει φοβηθεί. Αθήνα, Νεφέλη, 1993. Σελ. 201. Δρχ. 1560. ΜΠΟΥΛΩΤΗΣ X. Τρεις ιστορίες για δύο πολιτείες κι ένα χρυσό αβγό. Αθήνα, Γνώση, 1993. Σελ. 73. Δρχ. 1765. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Μ. Μελάμπους. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Ο δός Πανός, 1993. Σελ. 273. Δρχ. 2495. ΣΤΑΜΑΤΗΣ Σ. Χάρτινοι μύθοι. Αθήνα, Αιγόκερως, 1993. Σελ. 112. Δρχ. 725.

VAN GUUK R. Φόνος στην Καντώνα. Μετ. Τ. Κίρκης. Αθήνα, Θεμέλιο, 1993. Σελ. 294. Δρκ. 2080.

GARDAM J. Ο Θεός ναυάγησε στις ξέρες. Μυθιστόρημα. Μετ. Μ. Κπσικοπούλου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 245. Δρχ.

3120.

GRAINVILLE Ρ. Τα μαύρα φρούρια. Μετ. Κ. Κριτσίνης. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1993. Σελ. 365. Δρχ. 1920.

GIDE Α. Τέλματα. Μετ. Γ. Ζακοπούλου. Αθήνα, Δελφίνι, 1993. Σελ. 137. Δρχ. 1560.

ISHIGURO Κ. Τ’ απομεινάρια μιας μέρας. Μυθιστόρημα. Μετ. Γ. Κοβαλένκο. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 266. Δρχ.

2600.

46 δελτίο CORTAZAR J. Διαδρομές. Μει. Μ. Διάφα. Θεσσαλονίκη, Μά­ για, 1993. Σελ. 221. Δρχ. 2080.

ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ Θ. Γά'ίος Γράκχος. Αθήνα, Δωδώ­ νη, 1993. Σελ. 122. Δρχ. 1560.

ΜΑΝΝ Η. Στη χώρα των κηφήνων. Μετ. Μ. Χατζηγιάννη. Αθή­ να, Ζαχαρόπουλος, 1993. Σελ. 490. Δρχ. 2080.

ΣΚΑΝΔΑΜΗΣ Γ. Απρόσμενη εξέλιξη. Αθήνα, 1994. Σελ. 89. Δρχ. 830.

ΜΕΝΟΤΤΙ Τ.-Κ. Ο Αμάλ και οι νυχτερινοί επισκέπτες. Απόδ. Ε. Μπελιές. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1993. Σελ. 47. Δρχ. 1560.

ΨΑΘΑΣ Δ. Ζητείται ψεύτης. Αθήνα, Μαρία Δ. Ψαθά, 1993. Σελ. 135. Δρχ. 5200.

BENSON E.F. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Στη ζώνη του λυκόφωτος. Μετ. X. Σακελλαροποΰλου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 471. Δρχ. 2390.

ΨΑΘΑΣ Δ. Ξύπνα Βασίλη. Αθήνα, Μαρία Ψαθά, 1993. Σελ.

147. Δρχ. 5200.

DAHL R. Ο απίθανος κ. Φοξ. Μετ. Τ. Καφετζάκη. Αθήνα, Ψυχογιός, 1993. Σελ. 89. Δρχ. 1765.

DAHL R. Το θαυματουργό φάρμακο. Μετ. Τ. Καφετζάκη. Αθή­ να, Ψυχογιός, 1993. Σελ. 117. Δρχ. 1765.

DUNSANY D. Οι περιπέτειες του Δον Ροδρίγκεθ στην κοιλάδα των σκιών. Μετ. Β. Καλλιπολίτης. Αθήνα, Αίολος, 1993. Σελ.

270. Δρχ. 3120.

SEPULVEDA L. Ένας γέρος που διάβαζε ιστορίες αγάπης. Μετ. Α. Κυριακίδης. Αθήνα, Opera, 1993. Σελ. 118. Δρχ.

1660.

CHARYN J. Η άγρια Μαίριλυν. Μετ. Α. Αποστολίδης. Αθήνα, Άγρα, 1993. Σελ. 312. Δρχ. 2495.

CHARYN J. Ο γαλανομάτης. Μετ. Α. Αποστολίδης. Αθήνα, Άγρα, 1993. Σελ. 335. Δρχ. 2495.

ΨΑΘΑΣ Δ. Φον Δημητράκης. Αθήνα, Μαρία Ψαθά, 1993. Σελ. 147. Δρχ. 5200.

GOLDONI C. Η Βενετία. Μετ. Α. Αλεξανδράκη. Αθήνα, Δω­ δώνη, 1993. Σελ. 111. Δρχ. 1660. ΜΟΛΙΕΡΟΣ. Τα ερωτικά πείσματα. Μετ. Ν. Ποριώτης. Αθήνα, Δωδώνη, 1993. Σελ. 104. Δρχ. 1660. ΤΟΥΡΓΚΕΝΙΕΦ I. Ένας μήνας στην εξοχή. Μετ. Α. Σολομός. Αθήνα, Δωδώνη, 1993. Σελ. 98. Δρχ. 1660.

Μελέτες ΣΩ Μ. Η πεμπτουσία του ιψενισμού. Μετ.-εισ. Γ. Χριστογιάννης. Αθήνα, Δωδώνη, 1993. Σελ. 247. Δρχ. 3120.

J σιορία

Ημερολόγια

Μαρτυρίες

GINSBERG Α. Ημερολόγια. Επιμ.-εηιλ. κειμ.-μετ. Σ. Μεϊμάρης. Αθήνα, Εστία, 1993. Σελ. 2%. Δρχ. 4200.

ΒΓΓΑΛΗΣ Φ. Stars και sex. Αθήνα, Σμπίλιας, 1993. Σελ. 276. Δρχ. 3640.

Μελέτες

ΚΟΣΜΑΣ Ν.Β. Μαρτυρίες του Γιώργου Κοτζιούλα από την πε­ ρίοδο του Εμφυλίου. Αθήνα, Δωδώνη, 1993. Σελ. 75. Δρχ.

1040.

ΓΚΡΙΤΣΗ-MILUEX Τ. Ζωή στη γλάστρα του θανάτου (Νικηφό­ ρος Βρεπάκος). (Ανάτυπο). Αθήνα, 1993. Σελ. 209-217.

MILLIEX R. Ο Νικηφόρος πάνω στις Νότιες Άλπεις της Γαλ­ λίας. (Ανάτυπο). Αθήνα, 1993. Σελ. 219-216.

Δοκίμια SORMAN G. Περιμένοντας τους βαρβάρους. Μετ. Κ. Ουγουρλόγλου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 343. Δρχ.

2080.

VEYNE Ρ. Ο ελληνικός ευεργεπσμός. Μετ. Ν.Μ. Τσάγκας. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1993. Σελ. 394. Δρχ. 2080.

VEYNE Ρ. Οι Έλληνες πίστευαν στους μύθους τους; Μετ. Ν.Μ. Τσάγκας. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1993. Σελ. 88. Δρχ. 1920.

ΣΑΒΒΑΚΗΣ Α. Ιωάννης Τσαρούχης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 369. Δρχ. 3640.

HORTON G. Η μάστιγα της Ασίας. Μετ. Β.Γ. Σολομωνίδου. Αθήνα, Εστία, 1993. Σελ. 340. Δρχ. 4300.

Ελληνική Ιστορία Χρονογραφία του Μιχαήλ Ψελλού. Μετ. Α. Σιδέρη. Αθήνα, Άγρα, 1993. Σελ. 474. Δρχ. 6135. ΠΟΛΙΤΗΣ Α. Ρομαντικά χρόνια. Ιδεολογίες και νοοτροπίες στην Ελλάδα του 1830-1880. Αθήνα, Ε.Μ.Ν.Ε. - Μνήμων, 1993. Σελ. 148. Δρχ. 1765.

Παγκόσμια Ιστορία

Ω έαιρο Έργα ΚΟΡΡΕΣ Μ. «Ο Μίδας έχει αυτιά γαϊδάρου...». Το πατάρι. Αθή­ να, Δωδώνη, 1993. Σελ. 271. Δρχ. 3120.

ΝΏΝΟΠΟΥΛΟΣ A. Zar ze ονο Sarajevo? Αθήνα, Κορφή, 1993. Σελ. 267. Δρχ. 3325.

NATAF Α. Η καθημερινή ζωή των αναρχικών στη Γαλλία (1880-1910). Μετ. Γ. Σπανός. Αθήνα, Παηαδήμας, 1994. Σελ.

338. Δρχ. 3640.

------------------------------ δελτίο 47

ρ εωγραφία

ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του Βιβλίου. Τεύχος 329. Δρχ. 700.

Γενικά

ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΠΝΕΥΜΑ. Έρευνα - στοχασμός - τέχνη - κριτι­ κή. Τεύχος 90. Δρχ. 700.

Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια. Γεωγραφία. Τόμος Α' Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1993. Σελ. 448. Δρχ. 10000.

ΘΕΣΠΙΣ. Έκτακτο τεύχος του Ελληνικού Κέντρου Θεάτρου. ΙΘΑΚΟΣ. Μηνιάτικη εφημερίδα της Ιθάκης. Φύλλο 122.

|Ί αιδικά_________________

ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ. Περιοδική έκδοση ιστορικών σπουδών. Τεύχος 18-19. Δρχ. 2600. ΙΣΤΩΡ. Περιοδική ιστορική έκδοση. Τεύχος 6. Δρχ. 1800.

Ελεύθερα αναγνώσματα ΒΛΑΧΟΣ Α.Σ. «Ο Τσοόφης». Μυθολόγημα. Αθήνα, Philomel, 1993. Σελ. 147. Δρχ. 7280. ΚΑΠΛΑΝΟΓΛΟΥ Μ. Η αρκούδα που ψαρεύει με πετονιά. Αθήνα, Δελφίνι, 1993. Σελ. 93. Δρχ. 1560. ΚΑΡΑΛΑΖΟΥ-ΚΑΡΑΜΠΟΥΡΝΗ Μ. Παίζω με τα χρώματα και τις γραμμές. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1993. Σελ. 47. Δρχ.

2080. ΠΑΠΑΔΑΚΗ X. Η παράξενη ιστορία μιας παράξενης οικο­ γένειας. Αθήνα, Θυμάρι, 1993. Σελ. 62. Δρχ. 2495.

CONNOLY Ρ. Στα χρόνια του Χριστού. Μετ. Β. Κατσάνης. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1993. Σελ. 96. Δρχ. 2700.

DOMENEGO Η. Ο γελαστός δράκος του Σπράντσενμπεργκ. Μετ. Ν. Βαλαβάνη. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 95. Δρχ.

1040.

SANCHEZ 1. - PERIS C. Χειμερινά σπορ. Μετ. Ε. Γιαννακούρα. Αθήνα, Κέδρος, 1993. Σελ. 30. Δρχ. 850.

|"| εριοδικά_______________

ΜΟΡΙΑΣ. Τριμηνιαίο λογοτεχνικό - λαογραφικό - ιστορικό πε­ ριοδικό. Τεύχη 28, 29. Δρχ. 500. ΜΠΕΣΑ. Ιστορικά - λαογραφικό - γλωσσικά - σύγχρονα θέ­ ματα. Τεύχος 30. Δρχ. 350. ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Διμηνιαίο περιοδικό Γενικού Εππε­ λείου Ναυτικού. Τεύχος 484. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1600. Δρχ. 650. ΝΕΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ. Ιδθήμερη επαναστατική εφημερίδα. Φύλ­ λο 94. Δρχ. 100. ΠΑΡΑΛΛΑΞΗ. Μηνιαία κινηματογραφική εφημερίδα. Τεύχη 2 ,3 . Δωρεάν. ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ. Φιλολογικό περιοδικό. Τόμος ΛΕ' 1993. Δρχ.

5200. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΝΑΥΤΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ. Διμηνιαίο φι­ λολογικό, ιστορικό και καλλιτεχνικό περιοδικό. Τεύχος 42. ΤΟ ΡΟΔΙ. Το περιοδικό για παιδιά. Τεύχος 4. Δρχ. 450. ΡΟΠΤΡΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ. Γράμματα - επιστήμες - τέχνες. Τεύ­ χος 7. Δρχ. 500. ΤΟ ΣΤΕΜΜΑ. Τεύχος 49. Δρχ. 1000.

ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επιθεώρηση. Τεύχος 544. Δρχ. 300.

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΒΟΡΡΑΣ-ΝΟΤΟΣ. Τεύχος 17. Δρχ. 250.

THE ART MAGAZINE. Τεύχος 4. Δρχ. 2500.

ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1104. Δρχ. 700.

INFORMATION. Το περιοδικό του Έλληνα Manager. Τεύχος 87. Δρχ. 800.

ΔΕΛΤΙΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΝΑΥΠΛΙΟΥ. Τεύχος 60. Δρχ. 300.

DIALOGUE. No 103.

Μ ικ ρ ή α γ γ ε λ ία ΔΑΚΤΥΛΟΓΡΑΦΗΣΕΙΣ με ηλεκτρονι­ κή μηχανή στο σπίτι μου. Κάτω Χα­ λάνδρι, Χίου 45. Τηλ. 6855055

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτι­ κές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσι­ εύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες ήταν δυνατόν να εξασφαλίσουμε ή μας απέστειλαν οι συντά­ κτες τους.

Φιλοσοφία Ανδριόπουλος Ζ.Δ. (Εππ.) Αριστοτέλης. (Δ. Σταμέλος, ΕλευθεΜονιεσκιέ: Επιλογή από το έργο του. (Τ. Δημητρούλια, Αντί, 4/2), (Γ. Νικολόηουλος, Ριζοσπάστης, 6/2). Χέγκελ Γ.: Φαινομενολογία του πνεύματος. (Δ. Σταμέλος, Ελευ­ θεροτυπία, 9/2).

Πολιτική Αρκάδη Σ.: Ευλογημένη βροχή. (Γ. Καραβίδας, Ριζοσπάστης, 3/2). Κρανιδιώτης Γ.: Η εξέλιξη της Ελληνικής πολιτικής στη δεύτερη ελληνική προεδρία. (Π. Κοζάκος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 10/2).

Κοινωνιολογία Σακέλλης Γ.: Πληθυσμός και εργατικό Δυναμικό στην Ελλάδα. (Α. Ζαχαρέας, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 3/2). Χατζή Τ.: Πουτάνα. (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 6/2).

Οικολογία Μοδινός Μ.: Το παιχνίδι της ανάπτυξης. (Σ. Κουρουζιδης, Επο­ χή, 6/2).

Λαογραφία Χιώνης Δ.: Οι μάγκες. (Δ.Τ., Αντί, 4/2).

Αρ. 331 28 Ιανουαρίου 10 Φεβρουάριου 1994 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Τέχνες Σκαλτσά Μ.: Η χορηγία των τεχνών. (Θ. Διαμανιόπουλος, Οι­ κονομικός Ταχυδρόμος, 3/2).

Ποίηση Βλαβιανός X.: Η νοσταλγία των ουρανών. (Δ. Κονιδάρης, Πόρφυρας, 66). Μαρκίδης Μ.: Μεταξύ Σινά και Αιλέιφ. (Δ. Παυλάκου, Μανδραγόρας, 2). Παγουλάτος Α: 'Οργια και εμπόδια. (Φ. Ράλλη, Μανδραγόρας, 2). Παπαγεωργίου Ν.Ρ.: Του λιναριού τα πάθη. (X. Παπαγεωργίου, Αυγά, 6/2). Φωκάς Ν.: Ένα σημείο προσήλωσης. (Π. Μπουκάλας, Καθημε­ ρινά, 8/2). Χουλιαράς Ν.: Οι λεπτομέρειες του μαύρου. (Α.Λ., Μεσημβρινά, 3/2).

Πεζογραφία Αραούζου Ε.: Αιχμάλωτος. (Ν. Κώτσιου, Αυγά, 212). Εξάρχου Α.: θύμησες μιας ζωής. (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 30/1). Καλοκύρης Δ.: Φωτορομάντζο. (Ε. Αρανπσης, Ελευθεροτυπία, 2/2). Καστρινάκη Α.: Εκδρομές με φίλες. (Δ. Δασκαλόπουλος, Νέα, 1/2). Κουτσούκος Η.: 1) Καλύτερα να νικούσαν οι κόκκινοι. (Ν. Νιόκας, Ελευθεροτυπία, 30/1), 2) Μαύρο πουλί στο βλέμμα (Ε. Κοτζιά, Καθημερινά, 30/1). Λογαράς Κ.: Παλιές αμαρτίες. (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 4/2), (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 31/1).

δελτίο 49 Μήτσου Α.: Ο χαρτοπαίχτης έχει φοβηθεί. (Β. ΧατζηβασΛείου, Ελευθεροτυπία, 9/2). Ντελόπουλος Κ.: Οδός αρχαίων Ελλήνων. (ΝΑ. Καββαδίας, Πόρφυρας, 66). Παπαγεωργίου Κ.: Των Αγίων Πάντων. (Τ. Μενδράκος, Πόρ­ φυρας, 66). Παπαγιάννη Β.: Χαλάσματα. (Κ. Πάνταβος, Γραφή, 23-24). Πατρίκιος Τ. Συνεχές ωράριο. (Μ. Στασινοποόλου, Βήμα, 6/2). Πετσετίδης Β.: Το παιχνίδι. (Κ.Κ., Μανδραγόρας, 2). Σμυρνιάδου Δ.: Χρυσόσκονη στα δάχτυλα. (Δ. Πανουσάκης, Ριζοσπάστης, 3/2). Τσίτσας X.: Κέρκυρα. (Ν. Καββαδίας, Πόρφυρας, 66). Φωκάς Ν.: Παρτοΰζα. (X. Ηλιόπουλος, Μανδραγόρας, 2). Χατζηαργΰρης Κ.: Ο τρόμος του υπαλλήλου και άλλα διηγήμα­ τα. (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 1/2). Χαιζηκυριάκος-Γκίκας Ν.: 'Ονειρα. (Σ. Καραγιάννης, Γραφή, 23-24). Γιοσιμότο Μ: Kitchen. (Ν. Κώτστου, Αυγή, 9/2). Μωπασάν Γ.: Διηγήματα. (Κ. Κρεμμύδας, Μανδραγόρας, 2), (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 30/1). Πούσκιν Α.: Η κόρη του λοχαγού. (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 3/2). Τουλ. Τ.: Ο συνασπισμός ηλιθίων. (Σ. Μοσχονάς, Καθημερινή, 1/2).

Δοκίμια Eco U.: Ερμηνεία και υπερερμηνεία. (Ε. Κασίμη, Αντί, 4/2).

Ασδραχάς Σ.: Σχόλια. (Π. ΧατζηβασΛείου, Ελευθεροτυπία, 2/2). Αυγηιίδης Κ.: Εθελοντικά σώματα από Έλληνες της Ρωσίας κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πριν και μετά ίο 1821. (Ν. Κοσμάς, Ριζοσπάστης, 3/2). Νικολάου Κ.: Η θέση της γυναίκας στη Βυζαντινή κοινωνία. (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 6/2). Μπαρτικιάν X.: Η βυζαντινή αριστοκρατική οικογένεια των Γαυράδων. (Ν. Νικολούλης, Καθημερινή, 8/2).

Βιογραφίες - Μαρτυρίες Κουμάκης Λ.: Το θαύμα. (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 6/2). Φαβρέ Ρ.: Γ. Αραφάτ. (Γ. Αγγελόπουλος, Νέα, 1/2).

Τ αξιδιωτικά Χατζηφώτης Ι.Μ.: Οδοιπορία στο Άγιον Ό ρος. (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 7/2).

Μελέτες Πεγκλή Γ.: 1) Νόσος Νικολόπουλος. 2) Τάσος Κόρφης. (Θ. Βενέτης, Μανδραγόρας, 2). Χριστιανόπουλος Ν.: Το επ’ εμοί. (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 9/2). Ζιράρ Ρ.: Σαίξπηρ. (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 6/2).

Περιοδικές Εκδόσεις Ερανιστής. Τόμ. 19. (Κ. Ντελόπουλος, Καθημερινή, 1/2).

Δ ΙΑ Β Α Ζ Ω

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΣΕ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ Επιμέλεια: Νίκος Κουτσιαράς

Μ. Π. Π. Η. Ν.

Α ντω νοπ ούλου Γέμ το ς Κ οζάκος Κ ατσ ούλης Κ ο υτσ ιαρ άς

Β. Γ. Α. Θ. Ν. Σ.

Κ ρ εμμ υδά ς Κριμπάς Κ ύρτσ ης Λίπ οβ ατς Μ α ρ α β έγ ια ς ΓΊαπασττηλιόπουλος

A ll Z 1WipAZiJ ΙΕΡΗ ΕΠΜΕΟΡΗΧΗ ΤΟΥ ΜΕΛΙΟΥ

1974 - 1994 2 0 Χ ρ ό ν ια Ε κ δ ό σ ε ις Π Α Τ Α Κ Η

' Σύγχρονη Ελληνική Λογοτεχνία

C c J f-

Γεωπολιτική και Στρατηγικές ι ιστορικές εξελίξεις σ τη ν Α να το λική και Κ εντρική Ευρώπη που ακολού­ θησαν μετά τις συγκλονιστικές αλλαγές του 1989 και οι οποίες έθεσαν τέ­ λος σ το ν «ψυχρό πόλεμο», σ τη ν «τάξη της Γιάλτας», δημιούργησαν ένα νέο σκηνικό σ τη ν Ευρώπη. Μ ετά την αρχική ικανοποίηση για το θρίαμβο της ελευθερίας και των δημοκρατικώ ν αρχών, ακολούθησαν οι δραματικές συγκρούσεις στις Δημοκρατίες της πρώ ην Σοβιετικής Έ νω ση ς και Γιου­ γκοσλαβίας. Οι πρόσφατες εξελίξεις σ τη Β αλκανική και το ενδεχόμενο εμπλοκής της Ε λλ ά ­ δας έχει δώσει πολλές φορές τη ν ευκαιρία να διατυπωθούν αρκετά σενάρια για το ρόλο της χώρας μα ς στις γεωπολιτικές διεργασίες της περιοχής. Ο όρος γεωπολι­ τική υπήρξε το αντικείμενο πολλώ ν ορισμώ ν και πολεμικών. Π οια είναι, όμως, η σημασία της γεωπολιτικής σήμερα; Στο ερώτημα αυτό επιχειρεί να απαντήσει το αφιέρωμα του Δ ΙΑ Β Α Ζ Ω . Κ ο­ ρυφαίοι ξένοι και Έ λλ η ν ες αναλυτές εξετάζουν τη σημασία της γεωπολιτικής πριν και μετά τον «ψυχρό πόλεμο», καθώς και τις αλλαγές στους χάρτες. Στο αφιέ­ ρωμα «Γεωπολιτική και στρατηγικές» συμμετέχουν: ο καθηγητής του Π α νεπιστη­ μίου του Π αρισιού Paul Claval, ο στρα τηγός Claude Le Borgne, ο γεωγράφος και διευθυντής του περιοδικού «Herodore» Yves Lacoste, ο καθηγητής της Γεωπολι­ τικής στο Π ανεπιστήμιο της Α υώ ν Michel Foucher, ο καθηγητής Διεθνώ ν Σ χέσε­ ων του Π ανεπιστημίου Α θη νώ ν και πρόεδρος του Ε λληνικού Ιδρύματος Ευρω­ παϊκής και Εξω τερικής Π ολιτικής, Θεόδωρος Κουλουμπής, ο επικ. καθηγητής του Μ ετσοβείου Π ολυτεχνείου Ά γγελ ο ς Σιόλας, ο ερευνητής-συγγραφέας Βαγγέλης Π ανταζής και ο διεθνολόγος και ερευνητής στο Τμήμα Διεθνώ ν και Ευρωπαϊκών Σπουδώ ν του Τμήματος Π ολιτικώ ν Επιστημώ ν του Π ανεπιστημίου Αθηνώ ν, Σω­ τήρης Ν τάλης.

Ο

Επιμέλεια αφιερώματος: Σωτήρης Ντάλης

52 αφιέρωμα -------Σωτήρης Ντάλης

Γεωπολιτική και υβριδικά συστήματα σταθερότητας Ρ^

ην επαύριο των ιστορικών αλλαγών του 1989 (έτος που θα μείνει στην ιστορία, τό­ σο για τον τερματισμό του «Ψυχρού Πολέμου», όσο και . , για την κατάρρευση του κομ­ μουνιστικού συστήματος στην Ευ­ ρώπη), που συγκλόνισαν τον κό­ σμο κι έθεσ αν τέλος στην ψυχρο­ πολεμική περίοδο, το διεθνές σύ­ στημα άρχισε δειλά-δειλά να αναζη­ τά μια «νέα τάξη» καθώς η λογική του ψυχρού πολέμου είχ ε ξεπ ερα σ τεί πλέ­ ον από τις εξελίξεις στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Παραδόξως, όμως, η νίκη της ελευθερίας στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης έθεσ ε τέλος και στην ειρήνη που γνώρισε μεταπολεμικά η Ευρώπη. Έτσι την αρχική ικανοποίηση για το θρίαμβο της ελευθερίας και των δημο­ κρατικών αρχών έναντι του ολοκληρωτι­ σμού διαδέχθηκαν οι δραματικές συγκρού­ σεις στις Δημοκρατίες της πρώην Σοβιετι­ κής Ένωσης και Γιουγκοσλαβίας. Μ ετά τον τερματισμό του «ψυχρού πολέ­ μου», που υπήρξε σύμβολο εχ θρότητας και αντιπαλότητας των δύο υπερδυνάμεων (ΗΠΑ και ΕΣΣΔ), βρεθήκαμε μπροστά σ ’ ένα νέο παγκόσμιο σύστημα ισορροπίας δυνά­ μεων, προϊόν ουσιαστικά της Περεστρόικα και επαναστατικών διεργασιών που προώ­ θησε στην Σοβιετική Ένωση ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ.

ια νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων δια­ δέχθηκε, λοιπόν, την «τάξη της Γιάλτας», όπως εύστοχα έχει χαρακτηρισθεί η ψυχροπολεμική περίοδος. Ο όρος «νέα παγκόσμια τάξη», που κυριαρχεί πλέον στις αναλύσεις για τις διεθνείς εξελίξεις, πρωτοδιατυπώθηκε από τον Γκορμπατσώφ στις 7 Δεκεμβρίου 1988 στα Ηνωμένα Έθνη κι εννοούσε την οικολογική συνειδητοποίηση της ενότητας του Πλανήτη. Δύο περίπου χρόνια αργότερα ακολούθησε η αμε­ ρικανική εκδοχή της «νέας παγκόσμιας τάξης».

------------------------------------αφιέρωμα 53 Στις 2 Αυγούστου 1990, «κατά σύμπτωση» την ίδια ημέρα της εισβολής του Ιράκ στο Κουβέιτ, ο Αμερικανός πρόεδρος Τζ. Μπους σε μια ομιλία του στο Άσπεν παρουσίασε τη νέα στρατιωτική φιλοσοφία των Ηνωμένων Πολιτειών για τη μετα­ ψυχροπολεμική εποχή. Το νέο στρατιωτικό δόγμα λάμβανε υπόψη του, τόσο την εξασθένηση του σοβιετικού συστήματος, όσο και την εξέλιξη των οπλικών συστημάτων. Το δόγμα του Άσπεν προέβλεπε την αναδιοργάνωση όλων των αμερικανι­ κών δυνάμεων σε τρεις «δυνάμεις», σε τρία «λει­ τουργικά πακέτα». Σύμφωνα με αυτό δυτικά θα υπάρχει η Ατλαντική Δύναμη, το ΝΑΤΟ, που κα­ λύπτει την Ευρώπη και την Περίμετρο του Περσι­ κού Κόλπου, προς Ανατολάς, η Δύναμη του Ειρη­ νικού για την Κορέα, την Ιαπωνία και την Ταϊβάν και προς Νότο, η Δύναμη Έκτακτης Ανάγκης, με έδρα αποκλειστικά τις Ηνωμένες Πολιτείες και προορισμένη να καλύπτει θερμά σημεία της Λατι­ νικής Αμερικής ή της Αφρικής1. Τόσο η διατύπωση της «νέας παγκόσμιας τά­ ξης» από τον Γκορμπατσώφ, όσο και η αμερικανι­ κή εκδοχή στηρίχθηκαν σε μια ιδεαλιστική συνειδητοποίηση, γιατί εννοούσαν πρωταρχικά μια οικονομική τάξη πραγμάτων, οι στόχοι της οποίας (ειρήνη, ασφάλεια, ελευθερία, δημοκρα­ τία, οικονομική ευημερία) θα επιτυγχάνοντο μέ­ σω ευρωατλαντικών (ΝΑΤΟ, ΕΟΚ, ΔΕΕ, ΔΑΣΕ) ή παγκόσμιων θεσμών (ΟΗΕ, Δ.Ν.Τ., GATT, Παγκόσμια Τράπεζα) και με την κινητοποίηση κυρίως πολιτικοοικονομικών μέσων. Ο πόλεμος του Περσικού Κόλπου τον Ιανουά­ ριο του 1991 προσέδωσε μια διαφορετική διάστα­ ση και αμεσότητα σ’ αυτήν την αναδυόμενη «νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων». Για πολλούς ανα­ λυτές ο πόλεμος των έξι εβδομάδων στον Κόλπο διαμόρφωσε μια «νέα παγκόσμια τάξη» όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες κυριαρχούν πλήρως, μια Pax Americana. Κάποιοι άλλοι υποστήριξαν ότι μετά την κρίση και τον πόλεμο η Ευρωπαϊκή Κοινότη­ τα βρέθηκε με ενισχυμένη την παρουσία της και το διεθνή της ρόλο, «μπαίνοντας στη δεκαετία της Ευρώπης που θα ακολουθήσει μετά τον πόλεμο», όπως έγραψε τότε και η Wall Street Journal στις 4.2.1991. Μ οντέλα εξέλιξης

/Λ

Dominique Moisi αναπληρωτής διευθυνI I τής του Γαλλικού Ινστιτούτου Διεθνών I I Σχέσεων, ενός από τα σημαντικότερα think I tanks στον κόσμο, στην ειδική έκδοση της I I World Media για το 1994, προσπάθησε να 1 I σκιαγραφήσει τις διεθνείς εξελίξεις για τα επόμενα χρόνια. Αξίζει να παρακολουθή­

σουμε τις σκέψεις του. Προτείνει τρία μοντέλα εξέλιξης των διεθνών σχέσεων: «Το πρώτο είναι εκείνο της σύγκρουσης που υποδαυλίζεται από την ανισότητα μεταξύ πλουσί­ ων και φτωχών και μεταξύ Βορρά - Νότου· με το Νότο να μην αποτελεί μόνο μια γεωγραφική έν­ νοια, αλλά και οικονομική. Το δεύτερο μοντέλο είναι εκείνο της περιφε­ ρειακής συγκέντρωσης και του σχηματισμού μιας τριάδας που περιλαμβάνει τη ζώνη της Ασίας και του Ειρηνικού, της Βόρειας Αμερικής και της Ευρώπης, με την τελευταία να είναι η πιο δύσκο­ λη να καθορισθεί». Τέλος, σύμφωνα με τον Dominique Moisi, «το μέλλον των διεθνών σχέσεων μπορεί να είναι εκείνο των κρατών που μόλις βγήκαν στην επιφά­ νεια και πρόκειται να επιβληθούν μέσα στις επό­ μενες δεκαετίες. Ανάμεσά τους, οι Ηνωμένες Πο­ λιτείες (παρά την παρακμή τους), η Ιαπωνία, η Κίνα και η Γερμανία, αν δεν ολοκληρωθεί η ευρω­ παϊκή ενοποίηση. Μπορούμε να κάνουμε λόγο και για την Ινδία με τον τεράστιο πληθυσμό της και τη Ρωσία»2. Αυτή, όμως, η εθνική θεώρηση που προέρχεται από τον 19ο αιώνα έχει ακόμη κάποιο νόημα; αναρωτιέται ο D. Moisi και συμπληρώνει ότι η Δυτική Ευρώπη -και όχι μόνο- θα πρέπει να αποφύγει την «αντιπαράθεση» με τις Ηνωμένες Πο­ λιτείες στον τομέα του πολιτισμού, αντίθετα μάλι­ στα θα πρέπει να στοχεύσει στην από κοινού υπεράσπιση της Δημοκρατίας. Σήμερα, τρία περίπου χρόνια μετά τον Πόλεμο του Κόλπου, η διεθνής κοινωνία, το σύνολο αυτό που συσσωματώνει το διακρατικό σύστημα, την παγκόσμια οικονομία, τα διεθνικά και υπερεθνικά φαινόμενα και μας επιτρέπει να ονειρευόμαστε την ενότητα του ανθρώπινου είδους (για να δανει­ στούμε τον ορισμό του Raymond Aron)3, έχει παραλύσει λόγω της αδυναμίας της να κατανοήσει το «Θέατρο του Παραλόγου» που παίζεται στη Βοσνία, να συμβάλει στην επίλυση της κρίσης στην πρώην Γιουγκοσλαβία και να θέσει επιτέ­ λους τέλος σε ένα πόλεμο που απειλεί ολόκληρη τη Βαλκανική Χερσόνησο. Μήπως, όμως, η νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων έδωσε τη θέση της σε μια γενικευμένη αταξία, είναι το ερώτημα που κυριαρχεί πλέον στο διεθνή διάλογο. Εγχείρημα δύσκολο, η νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων, υποστηρίζουν οι αισιόδοξοι αναλυ­ τές. Η ψυχροπολεμική τάξη πραγμάτων δεν παρεχώρησε τη θέση της σε κάποια νέα τάξη πραγ­ μάτων, αλλά μάλλον στην αταξία, τονίζουν οι απαισιόδοξοι, όπως ο Bo Huldt4, διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών και Στρατηγικών Σπουδών

54 αφιέρωμα--------------------------------του Λονδίνου (IISS). Καθώς η Ευρώπη δεν έδωσε δείγματα ότι μπορεί να καλύψει το κενό ασφαλείας που έχει δημιουργηθεί, «θα πρέπει να μην αποκλείουμε την προοπτι­ κή ότι θα παραμείνει αυτή χωρισμένη σε δύο μπλοκ που δεν θα είναι στρατιωτικοπολιτικά, αλλά οικονομικά», συμπληρώνει ο καθηγητής Huldt. Από την άλλη πλευρά του ωκεανού, οι Ηνωμέ­ νες Πολιτείες έδειξαν στην Ευρώπη και την Ια­ πωνία, με τον πόλεμο στον Κόλπο, πως το στρα­ τιωτικό τους imperium μπορεί ακόμα να παράγει οικονομική ηγεσία. Το πέτυχαν αυτό; Ή μήπως οι αυτοκρατορίες βρίσκονται σε μια φθίνουσα πορεία που δεν είναι εύκολο να αναστραφεί, όπως υποστήριξε πριν μερι­ κά χρόνια ο Paul Kennedy στο γνωστό βιβλίο του «Η άνοδος και η πτώση των μεγάλων δυνάμεων»;5. Φαίνεται, όμως, σήμερα η Γεωπολιτική να είναι αυτή που έχει τον τελευταίο λόγο, καθώς τόσο η νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων, όσο και οι νέες ισορροπίες δυνάμεων στην Ευρώπη μετά την κα­ τάρρευση της διπολικής δομής του διεθνούς συ­ στήματος, μοιάζουν να χαρακτηρίζονται από μια αέναη γεωπολιτική σχέση. Για να έλθουμε και στο αντικείμενο του αφιε­ ρώματος που παρουσιάζει στους αναγνώστες του το «ΔΙΑΒΑΖΩ», ο όρος «γεωπολιτική» ήταν και φαίνεται ότι θα παραμείνει το αντικείμενο πολλών ορισμών και πολεμικών. Για μερικούς στοχαστές η λέξη «γεωπολιτική» είναι σχεδόν συνώνυμη της «παγκόσμιας πολιτικής». Σύμφωνα με αυτή τη σχολή σκέψης, η γεωπολιτική αφορά στη μελέτη των διεθνών σχέσεων, που επηρεάζουν άμεσα την πολιτική και στρατηγική ισορροπία του πλανήτη και πιο συγκεκριμένα τις σχέσεις μεταξύ μεγάλων δυνάμεων και υπερδυνάμεων. Στις αναλύσεις που εντάσσονται στην παραπάνω σχολή σκέψης πολ­ λές φορές ο όρος γεωπολιτική συγχέεται με αυτόν της γεωστρατηγικής. Για άλλους στοχαστές, γεω­ πολιτική είναι η υφιστάμενη σχέση μεταξύ των όρων του «γεωγραφικού» και «πολιτικού». Ο όρος γεωπολιτική εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 1904 στο έργο του Σουηδού γεωγράφου Rudolph Kjellen (1864-1922) που ήταν σε μεγάλο βαθμό επηρρεασμένος από το έργο του Γερμανού γεωγράφου Friedrich Ratzel αλλά και από τους κύκλους των Γερμανών διανοουμένων6. Το βιβλίο του «Staten som Lifsform» που εκδόθηκε το 1916 επηρέασε βαθιά τους Γερμανούς θε­ ωρητικούς και ειδικότερα τον Karl Haushofer, τον διάσημο διευθυντή του Ιντιστούτου Γεωπολι­ τικής του Μονάχου7. Από τις εργασίες του Karl Haushofer και του Friedrich Ratzel (θεμελιωτή της γεωστρατηγικής)

επιχείρησε να αντλήσει επιχειρήματα η ναζιστική Γερμανία για να στηρίξει τον επεκτατισμό της. Στο έργο του «Politische Geographie», που εκδόθηκε στο Μόναχο το 1897, ο Friedrich Ratzel, πα­ ρομοιάζοντας το έθνος με έναν ζωντανό οργανι­ σμό και θεσπίζοντας μια σχέση ανάμεσα στην ευημερία ενός λαού και το ζωτικό χώρο που χρει­ άζεται, άνοιξε εν αγνοία του το δρόμο για τις πιο αμφίβολες θεωρίες της γεωπολιτικής8. Όπως σημειώνει πολύ εύστοχα στο άρθρο του ο Paul Claval, η γαλλική σχολή σκέψης «διαισθάνθηκε, από νωρίς τους κινδύνους που περιέκλειε η πολιτική γεωγραφία του Ratzel και υπογράμμισε εγκαίρως τις παραποιήσεις και τους παραλογισμούς στους οποίους βασίστηκαν οι παραπλανη­ τικοί ελιγμοί της ναζιστικής γεωπολιτικής». Τόσο η Camille Vallaux, όσο και οι Jacques Ancel (που πλήρωσε με τη ζωή του την καταγγελία του γι’ αυτή τη ψευδοεπιστήμη που επιχείρησε να περάσει η ναζιστική Γερμανία) και Jean Cootmann, άφη­ σαν ένα «σωτήριο έργο κριτικής»9. Από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Μεγάλη Βρετανία, δύο επίσης σημαντικοί στοχαστές της γεωπολιτικής, ο Alfred Mahan και ο Sir Halford MacKinder αντίστοιχα, είχαν υποστηρίξει στα τέ­ λη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού ριζικά αντικρουόμενες ιδέες. Με την περίφημη «Θεωρία του ζωτικού κέντρου», που υιοθέτησε ο Mackinder επιδίωξε να συσχετίσει την ικανότητα ενός κράτους - έθνους να ελέγχει μεγάλες εκτά­ σεις γης με την ισχύ10. Χρησιμοποίησε ένα πολύ περιεκτικό τύπο: «Όποιος εξουσιάζει την Ανατο­ λική Ευρώπη, ελέγχει το ζωτικό χώρο της Ευρασίας. Όποιος εξουσιάζει το ζωτικό αυτό Κέντρο, ελέγχει το Παγκόσμιο Νησί της Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής. Και όποιος εξουσιάζει το Παγκό­ σμιο αυτό Νησί, ελέγχει τον Κόσμο»11. Από μια άλλη σκοπιά, ο Mahan έδωσε έμφαση στη σημασία του ναυτικού, ελέγχου των μεγάλων θαλασσών και των στρατηγικών θαλάσσιων οδών. Οι σχολές σκέψης τόσο του Mackinder, όσο και του Mahan επηρέασαν αργότερα τις ΗΠΑ και την πρώην Σοβιετική Ένωση. Από τη μια πλευρά, οι Ηνωμένες Πολιτείες αν και ήταν πα­ ραδοσιακά, μια κινητή στραμμένη προς τον ωκε­ ανό δύναμη, από το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, επεδίωξε και κατάφερε να εγκαταστήσει σχεδόν μόνιμη στρατιωτική παρουσία στο λεγό­ μενο ζωτικό κέντρο της Ευρασίας. Κι από την άλ­ λη, η πρώην Σοβιετική Ένωση, χώρα με παραδο­ σιακή ηπειρωτική δύναμη, αύξησε τις ναυτικές της δυνάμεις και ανταγωνίσθηκε τις Ηνωμένες Πολιτείες σε χωρητικότητα σκαφών, σε δυνατό­ τητα κινητοποίησης, και σε παρουσία σε όλες

αφιέρωμα 55

πολυκομματισμού στην Ουγγαρία, τον Ιούνιο διοργανώνονται ελεύθερες εκλογές στην Πολω­ νία, το Νοέμβριο γκρεμίζεται το τείχος του Βερο­ Η εδαφική ανασύνθεση λίνου, το φρικτό αυτό σύμβολο του Ψυχρού Πο­ της Γηραιός Ηπείρου λέμου, και η Τσεχοσλοβακία απελευθερώνεται με τον 20ό αιώνα η Ευρώπη αιματοκυλίστηκε τη «βελούδινη επανάσταση», το Δεκέμβριο, και η από τρεις πολέμους. Μετά τον Α' Παγκόσμιο Βουλγαρία παύει να μονοπωλείται από το κομ­ Πόλεμο (1914-1918) η Γερμανία είχε εδαφι­ μουνιστικό κόμμα. Παντού, οι ανατροπές των κές απώλειες σε όλη της την έκταση, η κομμουνιστικών καθεστώτων γίνονται σχεδόν Αυστροουγγαρία διασπάται και χάνει τις αναίμακτα, με εξαίρεση τη Ρουμανία όπου η ανα­ σλαβικές, ρουμανικές και ιταλικές της επαρ­ τροπή του Τσαουσέσκου, το Δεκέμβριο του 1989, χίες και η Σοβιετική πια Ρωσία χάνει τη Φιν­ συνοδεύεται από βίαια και αιματηρά επεισόδια. Στη Γιουγκοσλαβία, το ομοσπονδιακό καθεστώς λανδία, την Εσθονία, τη Λεττονία, τη Λιθουανία κι ένα μέρος της Πολωνίας. Ο Β' Παγκόσμιος Πό­ κατέρρευσε προοδευτικά από το 1989 έως το 1991 λεμος υπογράμμισε την παρακμή της Παλαιός (με εξαίρεση τη Σερβία και τα Σκόπια), με τα γνω­ Ευρώπης και προώθησε στο παγκόσμιο προσκή­ στά τραγικά αποτελέσματα. Όσο για την πρώην νιο δόο υπερδυνάμεις: τις Ηνωμένες Πολιτείες και Σοβιετική Ένωση έχει απομείνει μια ακαθόριστη την ΕΣΣΔ. Η ηττημένη Γερμανία διαιρείται στα κοινοπολιτεία που ελέγχεται από τη Ρωσία. Το δυο: στη Δυτική Γερμανία και τη Λαϊκή Δημοκρα­ παζλ συμπληρώνουν χώρες όπως η Γεωργία που τία της Γερμανίας. Μεταξύ τους θα υψωθεί ένα αρνήθηκαν να ενταχθούν σ’ αυτή τη νέα δομή. «σιδηροΰν παραπέτασμα» που θα πάρει μεγαλύτε­ Γεωπολιτική, χάρτες και ρες διαστάσεις με την οικοδόμηση του «τείχους νέες σφαίρες επιρροής του Βερολίνου» το 1961. Αυτό βέβαια δεν θα εμπο­ δίσει την Ομοσπονδιακή Γερμανία να ξαφνιάσει πό τα τέλη του 19ου αιώνα, η γεωγρα­ τον κόσμο με το οικονομικό της θαύμα και να γίνει φία έπαψε να είναι μια απλή περιγραφή η πρώτη βιομηχανική δύναμη της Ευρώπης. του κόσμου, για να δώσει στη συνέχεια Περίπου τρεις δεκαετίες αργότερα, το έτος τη θέση της στη μελέτη του χώρου και 1989, θα καταρρεύσει το κομμουνιστικό σύστημα της δύναμης», υποστηρίζει στο άρθρο στην Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη. Το 1989 του για την ιστορία της γεωπολιτικής είναι η χρονιά των ιστορικών αλλαγών. Ξεκινώ­ που δημοσιεύεται σ’ αυτό το αφιέρωμα, ντας από το Φεβρουάριο με την εγκαθίδρυση του σχεδόν τις θάλασσες του κόσμου12.

Σ

56 αφιέρωμα--------------------------------ο καθηγητής Paul Claval. Αν και η γεωγραφία επι­ χειρεί να είναι πλέον μια μελέτη που θα εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες εντάσσονται στον τόπο, μια μελέτη για τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αλλάζουν καθώς αξιοποιοόν τον τό­ πο, δυστυχώς οι επιστημονικές κατευθύνσεις ωθούν σήμερα τη γεωγραφία προς τις φυσικές και όχι προς τις κοινωνικές επιστήμες, με αποτέλεσμα η απλή γεωγραφία να ξεχνά πολλές φορές τα προ­ βλήματα της πολιτικής γεωγραφίας. Πόσο επίκαιρος είναι σήμερα ο Κλαούζεβιτς και ο προβληματισμός του; Στο ερώτημα αυτό επιχειρεί να απαντήσει ο στρατηγός Claude Le Borgne, τακτικός συνεργάτης του γαλλικού περι­ οδικού Defense Nationale στο οποίο δημοσιεύο­ νται συχνά σημαντικές αναλύσεις για θέματα γε­ ωπολιτικής, αμυντικής και εξωτερικής πολιτικής. Με το χρόνο συσσωρεύθηκε ένας τεράστιος όγκος αναλύσεων και σχολών σκέψης για τις θεω­ ρίες του πολέμου και τα αίτιά τους. Πολλές από αυτές τις θεωρίες θα τις ονομάζουμε προεπιστημονικές, έστω κι αν κάποιες από αυτές στη­ ρίζονται σε «εμπειρικά στοιχεία» που προκύπτουν από την ιστορία και την ανθρώπινη εμπειρία13. Καθώς περιέχουν ιδέες που συνεχίζουν να προ­ σελκύουν το ενδιαφέρον μας, οι θεωρίες αυτές μας δίνουν τη δυνατότητα να δούμε πώς προ­ σέγγιζαν το πρόβλημα του πολέμου σε άλλες ιστορικές εποχές και γιατί δεν το θεωρούσαν πά­ ντα ως το μεγαλύτερο κακό14. Στηριζόμενος στο δίτομο έργο του R. Aron για τον Κλαούζεβιτς15, ο Claude Le Borgne εξετάζει την επικαιρότητα που έχει και σήμερα ο προβλη­ ματισμός του μεγάλου Πρώσου στρατηγού. «Σύμ­ φωνα με τον Ludendorff, ένα σημαντικό διαφω­ νούντο μαθητή του Κλαούζεβιτς, είδαμε στους δύο παγκοσμίους πολέμους την υλοποίηση του ολο­ κληρωμένου πολέμου», σημειώνει ο Claude Le Borgne, για να συμπληρώσει: «Παρ’ όλα αυτά υπήρχε περιθώριο για κάτι καλύτερο: κι έγινε με τα πυρηνικά όπλα, ο απόλυτος πόλεμος, που ο Κλαού­ ζεβιτς ονόμαζε ακόμα αφηρημένο, συναντά τον πραγματικό πόλεμο. Η βόμβα επιδεικνύει τα απαί­ σια χαρακτηριστικά της: τη δύναμη της καταστρο­ φής, που μετριέται σε εκρηκτικούς μεγατόνους». Στη διάκριση σε παγκόσμιο επίπεδο δύο τελεί­ ως διαφορετικών οικονομικών συνόλων, του «πλούτου» και της «φτώχειας», όπως εμφανίστη­ καν στα διεθνή μέσα μαζικής ενημέρωσης την επομένη ήδη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέ­ μου, επικεντρώνει την ανάλυσή του ο γεωγράφος Yves Lacoste διευθυντής του γνωστού περιοδικού Herodote, το οποίο δημοσιεύει αναλύσεις για θέ­ ματα γεωγραφίας και γεωπολιτικής.

Σε αντίθεση με τον όρο Ανατολή - Δύση, ο οποίος εμφανίστηκε στις αρχές της περιόδου του «Ψυχρού Πολέμου», η διάκριση Βορρά - Νότου είναι πολύ πιο πρόσφατη και χαρακτηρίζεται από μια οικονομική διάσταση. Πρόκειται ουσιαστικά για τη διάκριση: αναπτυγμένες χώρες - υπανά­ πτυκτες χώρες, που πήραν το όνομα «Τρίτος Κό­ σμος» στη δεκαετία του ’60. Διάκριση που όπως υπογραμμίζει ο Yves Lacoste μετονομάστηκε σε: αντίθεση του Κέντρου και της Περιφέρειας και τέ­ λος, σε: Βορράς - Νότος, θέλοντας ίσως και να δημιουργήσει μια ισορροπία στη αντίθεση Ανα­ τολής - Δύσης. Μετά τα ιστορικά γεγονότα του 1989 και το τέ­ λος του διπολισμού, η πρώην Ανατολική Ευρώ­ πη, αν και φορτωμένη με νέα προβλήματα που ανέκυψαν με το τέλος των ολοκληρωτικών καθε­ στώτων φαίνεται να επανασυνδέεται με την υπό­ λοιπη Ευρώπη μέσω ειδικών συμφωνιών σύνδε­ σης με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αντιθέτως, στην περιοχή της Βαλκανικής φαί­ νεται να διατηρείται μια άλλη διπολικότητα, πο­ λιτική και κοινωνικο-πολιτιστική, ανάμεσα σε «Βαλκανικά» χαρακτηριστικά που ανθίστανται και σε έναν «ευρωπαϊκό» τροπισμό, υποστηρίζει ο Michel Foucher στην ανάλυσή του. Ο Michel Foucher που είναι διευθυντής του Observatoire europ6en de geopolitique και καθη­ γητής του πανεπιστημίου της Lyon, υπογραμμίζει με ιδιαίτερη έμφαση, ότι με τη συνεχιζόμενη κρί­ ση στα Βαλκάνια διακυβεύεται σε μεγάλο βαθμό και η ευρωπαϊκή ενοποίηση. Λόγω του θεσμικού ελλείμματος που παρατηρείται σήμερα στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, αν και αυτή συγκροτεί ένα δεδομένο γεωπολιτικό σύ­ νολο, δεν μπορεί να θεωρηθεί σαν μια οργανω­ μένη περιφερειακή οντότητα. Η δημιουργία στη Νοτιοανατολική Ευρώπη ενός συνεκτικού και ορ­ γανωμένου συνόλου είναι σίγουρα δύσκολη υπό­ θεση. Σε αυτό το εγχείρημα, σημειώνει ο Michel Foucher, η Ελλάδα μπορεί να συμβάλλει κα­ θοριστικά, αρκεί να μεταβληθεί σε «προπύργιο της Κοινότητας» αναλαμβάνοντας νέες ευθύνες και «προσφέροντας περισσότερα στον κατευνα­ σμό και την ολοκλήρωση». «Οι ελπίδες και οι προσδοκίες για τη δημιουρ­ γία μιας νέας παγκόσμιας τάξης σε ένα κόσμο ιδε­ ολογικής (δημοκρατικής) ομοιογένειας και συλλογικής διαχείρισης κρίσεων», υποστηρίζει στην ανάλυσή του, ο καθηγητής του Πανεπιστη­ μίου Αθηνών Θεόδωρος Κουλουμπής, «μαράθη­ καν μπροστά στην τραγική εμπειρία της σύ­ γκρουσης και της σφαγής στην πρώην Γιουγκο­ σλαβία».

-----------------αφιέρωμα 57

Αξίζει να προσεχθούν ιδιαίτερα τα συμπερά­ σματα που παρουσιάζει ο διακεκριμένος διεθνολόγος στο άρθρό του. «Η μεταψυχροπολεμική περίοδος δεν δημιούρ­ γησε ούτε τη νέα παγκόσμια τάξη, ούτε τη νέα πα­ γκόσμια αταξία, αλλά ένα υβριδικό σύστημα στα­ θερότητας (στον άξονα Βόρειας Αμερικής, Ευρω­ παϊκής Ένωσης και Ιαπωνίας) και αστάθειας (στις χώρες του πρώην Υπαρκτού Σοσιαλισμού, καθώς και στον λιγότερο αναπτυγμένο Τρίτο Κό­ σμο)». «Το τραγικότερο λάθος του αναπτυγμένου και σταθερού τμήματος του πλανήτη θα είναι να αγνοήσει τον υπόλοιπο κόσμο, απλώς προσπαθώ­ ντας να στεγανοποιήσει τις διάφορες εστίες σύ­ γκρουσης», υποστηρίζει ο καθηγητής Θ. Κουλουμπής και συμπληρώνει, ότι αργά ή γρήγορα, καθώς η αναπτυξιακή ψαλίδα μεταξύ της περιο­

Σημειώσεις: 1. Μια χρήσιμη παρουσίαση της νέας τάξης πραγμάτων κάνει ο Alain Jox σε συνέντευξή του στην εφημ. Le Monde της 22 Δεκεμβρίου 1992.

2. Βλ. Γαλλική έκδοση στην εφημ. Liberation της 3-1-1994 και ελληνική έκδοση στο ΒΗΜΑ της 2-2-1994.

3. R. Aron, Les dernieres anndes du sifccle, Ed. Julliard.

4; Βλ. Bo Huldt., «European security in the Post-bipolar world Setting» στο The Southeast European Year Book 1992 του ΕΛΙΑΜΕΠ, σελ. 3-7.

5. Ελληνική έκδοση, εκδόσεις Αξιωτέλλης, 2 τόμοι, Αθήνα 1990.

6. Ratzel Friedrich, Politishe Geographie, 3η έκδοση Munich, Obdenburg 1993. Βλέπε αναλυτικά το Dictionnaire de Geopolitique του Yves Lacoste, ed. Flammarion 1993, σελ.

11-15.

7. Για το έργο του Κ. Haushofer, βλ. αναλυτικά τη μελέτη του Jean Klein, Karl Haushofer, Fayard 1981.

χής της σταθερότητας και της αστάθειας θα αυξάνεται και το παγκόσμιο ηφαίστειο θα εκραγεί. «Όχι στις σφαίρες επιρροής. Ό χι στις ζώνες αδιαφορίας. Ναι στις περιοχές παγκόσμιας και συλλογικής ευθύνης», προτείνει ο Θ. Κουλουμπής. Στο πρόβλημα της συλλογής των πληροφοριών, στην επεξερ­ γασία τους και στην απόδοσή τους σε χάρτες, αναφέρεται ο κα­ θηγητής του Πολυτεχνείου Άγγε­ λος Σιόλας. Σύμφωνα με το συγγραφέα τα πρώτα προβλήμα­ τα για τους χαρτογράφους έχουν κυρίως δύο βασικές αιτίες: α) την έλλειψη εδαφικών στοιχείων για διάφορους λόγους και β) τις επεμβάσεις αλλοίωσης αυτών των στοιχείων από κυβερνητικούς και ιδιωτικούς μηχανισμούς. Σε ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα αναφέρεται τέλος ο ερευνητής Βαγγέλης Πανταζής: στη δύναμη των χαρτών. Αυτή ξεκινάει από την πρωταρχική τους ιδιότητα σημειώνει ο Β. Πανταζής: «Από το ότι αποτελούν την απτή εικόνα ενός αντικειμένου που δεν μπορούμε να το έχουμε σαν σύνολο μπροστά μας, μέσω αυτής όμως μπορούμε και να το έχουμε και να το κατέχουμε». Τα άρθρα αυτού του αφιερώματος που παρουσιάζει σήμερα το ΔΙΑΒΑΖΩ, στοχεύουν στο να προσεγγίσουν από διαφορετική σκοπιά το καθένα, το θεμελιώδες ερώτημα που απασχολεί σήμερα κορυφαίους στοχαστές σε όλο τον κόσμο: Ποιος μπορεί να αναλάβει σήμερα την τάξη της γενικευμένης παγκόσμιας αταξίας;

8. Βλ. αναλυτικά το άρθρο του Paul Claval στο αφιέρωμα.

9. Βλέπε τα έργα του Jacques Ancel, Geopolitique, 5e ed., Paris, Delagrave 1938 και Jean Cootmann, La politique des Etats et leur giographie, Paris, Armand Colin 1952, καθώς και την παρουσίαση-ανάλυση των θέσεων του J. Ancel από τον καθηγητή Marc Bloch στο άρθρο του «Geogrpahie et politique» στην Revue de Synthese, T.XI, no 3, p. 266.

10. Βλ. θ . Κουλουμπής - J. Wolfe, Εισαγωγή στις διεθνείς σχέ­ σεις. Εξουσία και δικαιοσύνη. Εκδόσεις, Παπαζήση 1981, σελ. 127-128.

11. Η. MacKinder, Δημοκρατικά Ιδανικά και Πραγματικότητα, σελ. 150, όπως αναφέρεται στο βιβλίο των θ . Κουλουμπή J. Wolfe.

12. Βλ. θ . Κουλουμπής ό.π. σελ. 128.

13. J. Dougherhy και R. Pfaltzgraff, Ανταγωνιστικές θεωρίες διεθνών σχέσων. Τόμος Α', εκ. Παπαζήση, 1992. Σελ. 257.

14. Ο.π.

15. R. Aron, Penser la guerre, Ed. Gallimard, 1976.

58

αφιέρωμα

—

Πωλ Κλαβάλ5

Ιστορία της Γεωπολιτικής Η γεωγραφία έπαψε να είναι μια απλή περι­ γραφή του κό­ σμου, ήδη, από τα τέλη του 19ου αιώνα, για να δώσει τη θέ­ ση της στη με­ λέτη του χώρου και της δύναμης

j

να από τα θέματα που επιβλήθηκαν στη I δυτική σκέψη με τη δημιουργία των σύγ^ χρόνων Κρατών είναι η μελέτη του κόΠ σμου, η ανάλυση αυτού που δίνει πλούτο I και δύναμη στα έθνη, αυτού που εξασφαI ] λίζει την ευημερία τους, την επέκτασή m m τους ή που προκαλεί την πτώση τους και την εξαφάνισή τους: είναι ένα θέμα που απασχο­ λεί τον Jean Bodin τον 16ο αιώνα και τους πρώ­ τους οικονομολόγους τον 17ο αιώνα. «Πρέπει να πολλαπλασιάσουμε τους ανθρώπους και τα κατοικίδια», διακηρύσσει ο Montchrestien. Η αναζήτηση γίνεται πιο συστηματική προς το τέλος του αιώνα, με τον Gregory King και την αριθμητι­ κή πολιτική του στην Αγγλία, και με τον Vauban στη Γαλλία. Τον 18ο αιώνα, η στατιστική - με την αρχική έννοια του όρου (επιστήμη του Κράτους) και ο καμεραλισμός, η γερμανική της μορφή, τε­ λειοποιούνται ταχύτατα. Ο φιλελευθερισμός κάνει της μόδας αυτό το είδος των σπουδών στη Γαλλία και τη Μεγάλη Βρετανία, στην αρχή του 19ου αι­ ώνα, αλλά η επιρροή αυτή παραμένει στις πιο απόλυτες μοναρχίες, την Πρωσία και τη Ρωσία. Η γεωγραφία παύει να είναι μια απλή περιγρα­ φή του κόσμου, στη Γερμανία από την εποχή του

Humboldt και του Ritter, σε άλλες χώρες από το 1869 ή το 1870. Θέλει να είναι μια μελέτη σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες εντάσ­ σονται στον τόπο· μια μελέτη για τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες στιγματίζουν τον τόπο χρησιμοποιώντας τον μία μελέτη για τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αλλάζουν καθώς αξιοποιούν τον τόπο. Καθώς ο δαρβινισμός θριαμβεύ­ ει και οι επιστημονικές κατευθύνσεις τραβούν δυστυχώς τη γεωγραφία προς τις φυσικές και όχι προς τις κοινωνικές επιστήμες, η απλή γεωγραφία ξεχνά μερικές φορές τα προβλήματα της πολιτι­ κής γεωγραφίας. Στο περιθώριο αυτής της πανεπιστημιακής γε­ ωγραφίας που είναι μάλλον πολύ εξαρτημένη από την τοπογραφία, η μελέτη του χώρου όπου παίζε­ ται η μοίρα των λαών συνεχίζεται. Κρατά μια δια­ λεκτή θέση στα δευτερεύοντα γαλλικά προ­ γράμματα όπως αυτά που δημιουργεί ο Levasseur1, αυτός ο ιστορικός στον οποίο οφείλουμε την κοι­ νωνική ιστορία, την οικονομική ιστορία, τη δη­ μογραφία, τη στατιστική και ένα μεγάλο μέρος της σύγχρονης γεωγραφίας. Το ότι στην τελευ­ ταία τάξη του γαλλικού σχολείου διδάσκεται η με­ λέτη των μεγάλων δυνάμεων, δεν καθιστά σαφή

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Paris IV. Δημοσίευσε το «Espace et pouvoir» (P.U.F.).

---------------------------------- αφιέρωμα 59 την ανάγκη να μάθουμε σε όλα τα καλά μυαλά να αναλύουν τις σχέσεις δυνάμεων ανάμεσα στα Κράτη; Δεν δείχνει ότι κάθε εκπαίδευση πρέπει να περιλαμβάνει μια πρώτη εισαγωγή στη γεωστρατηγική; Η αδυναμία αυτών των προγραμμάτων έγκειται στον τρόπο με τον οποίο αναφέρονται στην οικο-

κρυσμένες επαρχίες τους - αλλά που στερούνται της ευκινησίας που παρέχει ο έλεγχος των θαλασ­ σών για να μπορέσουν να επιβληθούν σε παγκό­ σμια κλίμακα. Ο Ναύαρχος Mahan4 αναπτύσσει ανεξάρτητα συγγενείς αντιλήψεις. Αρμόζουν από­ λυτα σε μία εποχή όπου η σύγκρουση που παθιά­ ζει την αγγλοσαξωνική άποψη είναι η σύγκρουση

Αριστερά: Ο κόσμος σύμφωνα με τον MacKinder (1904)

Αεξιά: Ο κόσμος σύμφωνα με τον MacKinder (1943)

νομία: εξηγούν πώς γεννιούνται οι πετυχημένες οικονομίες, αλλά όχι πώς δημιουργούνται οι δια­ μάχες για τη δύναμη. Στον πανεπιστημιακό κό­ σμο, η οπτική είναι συχνά η ίδια: το διαπιστώ­ νουμε στο «Monde Nouveau» (Καινούριος Κό­ σμος) του Isaiah Bowman3, που υπήρξε για πολλά χρόνια ο Δάσκαλος της αμερικανικής πολιτικής γεωγραφίας. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλε­ μο, η στιγμή που εμφανίζονται οι ισορροπίες της αποτροπής, μοιάζει σαν μια στιγμή όπου ο αντα­ γωνισμός ανάμεσα στα κράτη πρέπει να πε­ ριοριστεί μόνο στην οικονομική του διάσταση και τότε η εξειδίκευση των «στατιστικών» γνωρί­ ζει μια νέα άνθηση. Η μελέτη για το χώρο και τη δύναμη προόδευσε σημαντικά - παρ’ όλα αυτά - ήδη από το τέλος του 19ου αιώνα. Ο Sir Halford Mackinder4 γίνε­ ται ο θεωρητικός των σχέσεων ανάμεσα σε θα­ λάσσιες δυνάμεις - όπως αποτελούν ήδη η Μεγά­ λη Βρετανία και οι Ηνωμένες Πολιτείες, που επι­ βάλλονται στον κόσμο καθώς ελέγχουν σημεία στηρίξεως στις άκρες των ηπείρων, οργα­ νώνοντας το «rimland» προς όφελός τους - και τις ηπειρωτικές δυνάμεις που διαθέτουν βαθιές «heartlands», που μάχονται σε εσωτερικές γραμ­ μές σε περίπτωση σύγκρουσης, που αναπλάθονται - σε περιπτώσεις αποτυχίας - στα άδυτά τους που μπορεί να βρίσκονται και στις πιο απομα-

Ρωσίας - Αγγλίας. Η στρατηγική μελέτη με τους όρους «heart­ lands» και «rimlands» χάνει μέρος της ορθότητάς της ανάμεσα στους δύο Παγκοσμίους Πολέμους, σε μια εποχή όπου οι συγκρούσεις γίνονται πιο ιδεολογικές, όπου η Ρωσία δίνει τη θέση της στη Σοβιετική Ένωση - πολύ νέα ακόμη για να αποτε­ λεί παγκόσμιο κίνδυνο - και όπου οι συγκρούσεις φέρνουν ενίοτε αντιμέτωπες τις δυνάμεις του «rimland» - Μεγάλη Βρετανία και Ηνωμένες Πο­ λιτείες από τη μια και Ιαπωνία από την άλλη. Η γερμανική πανεπιστημιακή γεωγραφία ενδιαφέρεται πιο άμεσα ίσως για τα προβλήματα γεωστρατηγικής. Ο Ratzel5 τονίζει το ρόλο του έθνους: ο δυτικός κόσμος οφείλει τις επιτυχίες που γνωρίζει, από την εποχή της Αναγέννησης, στο έθνος. Η μελέτη της παγκόσμιας γεωγραφίας επιτρέπει, λοιπόν, στον μεγάλο Δάσκαλο της γεω­ γραφίας που συγκροτείται στη Γερμανία στην αλ­ λαγή του αιώνα, την κατανόηση της δημιουργίας των εθνών, του δεσμού τους με το χώρο, με το έδαφος και του δυναμισμού τους. Το πρόβλημα που θέτει είναι βασικό, αλλά ο τρόπος με τον οποίο το εξετάζει μαρτυρεί τους περιορισμούς που επιβάλλει στη γεωγραφία της εποχής το νατουραλιστικό μοντέλο που έχει διαλέξει. Παρο­ μοιάζοντας το έθνος με έναν οργανισμό, θεσπίζο­ ντας μια απλή σχέση ανάμεσα στην ευημερία

60 αφιέρωμα---------------------------------ενός λαού και το ζωτικό χώρο που χρειάζεται, ο Ratzel ανοίγει εν αγνοία του το δρόμο για τις πιο αμφίβολες θεωρίες της γεωπολιτικής: οι ιδέες του που επαναλαμβάνονται από τον Σουηδό Kjellen6 και στη συνέχεια από τον στρατηγό Haushofer, θα δώσουν στη ναζιστική ιδεολογία όλες τα επι­ χειρήματα που χρειαζόταν για να στηρίξει τον επεκτατισμό της. «Δεν είναι θλιβερό να βλέπουμε τους λαοός που γνωρίζουν θαυμάσια να οργανώ­ νουν το χώρο να μην έχουν τον απολύτως απα­ ραίτητο και τους γείτονές τους να είναι ανίκανοι να διαχειρίζονται σωστά αυτόν που διαθέτουν»! Η γαλλική γεωγραφία αισθάνθηκε ήδη από το ξεκίνημά της τον κίνδυνο που περιέκλειε η πολι­ τική γεωγραφία του Ratzel, και υπογράμμισε τις παραποιήσεις και τους παραλογισμούς στους οποίους βασίζονταν οι παραπλανητικοί ελιγμοί της ναζιστικής γεωπολιτικής: η Camille Vallaux7 και ο Jacques Ancel8 - που θα πλήρωνε με τη ζωή του, στον πόλεμο, την καταγγελία του γι’ αυτή την ψευδοεπιστήμη - έκαναν ένα σωτήριο έργο κριτι­ κής, αλλά δεν κατάφεραν να προτείνουν στο χώ­ ρο την κατασκευή με ειρμό που πίστευαν ότι χρειαζόταν. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος απομάκρυνε τη γεωγραφία από τα προβλήματα της γεωστρατηγικής και της γεωπολιτικής. Δύο είναι οι αιτίες που συνέβαλαν σ’ αυτό: οι παρεκβάσεις της ναζιστικής μελέτης, που μετέτρεψαν το θέμα σε τα­ μπού στη Γερμανία, την Ιαπωνία, την Ιταλία και όλες τις χώρες της δυτικής Ευρώπης όπου είχαν αναπτυχθεί παρόμοια κινήματα, αφενός, και αφε­ τέρου οι καινούριοι τρόποι, της πυρηνικής απο­ τροπής, που έμοιαζαν να υποτιμούν όλη τη με­ λέτη για τη στρατιωτική δύναμη και το χώρο. Παρ’ όλα αυτά δημοσιεύτηκαν μελέτες στη δε­ καετία του ’50: ο Jean Gootmann9, επιμένοντας στην έννοια της εικονογραφίας, προωθεί σημα­ ντικά τα προβλήματα της αντίληψης και του συμβολισμού. Στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Μεγάλη Βρετανία, το επιστημονικό κεφάλαιο που κληροδότησε η αρχή του 20ού αιώνα συνεχίζει να διδάσκεται και να αναπτύσσεται. Εδώ και είκοσι χρόνια, η γεωγραφία στρέφεται όλο και περισσότερο προς τα προβλήματα που δημιουργούν οι σχέσεις χώρου και δύναμης. Προ-*12345 Σημειώσεις 1. LEVASSEUR Ε., «Ldtude et l’enseignement de la gdographie», Delagrave, 1872.

2. BOWMAN Isaiah, «Le monde nouveau», Payot, 1918.

3. MACKINDER Halford, «The geographical pivot of history», «Geographical Journal», vol. 23,1904, p. 421-437.

4. MAHAN Alfred T., «The influence of sea power upon history», Boston, Little Brown, 1898.

5. RATZER Friedrich, «Politische Geographie», Munich et

τείνει με την έννοια της «externalite», ένα πλαί­ σιο που να περικλείει όλα τα γεγονότα που επηρε­ άζουν και αφορούν στις επιπτώσεις γύρω από αυτό που γίνεται στον ένα πόντο- τονίζει τα προ­ βλήματα της πληροφόρησης, της σύνδεσης και της αναδρομικής ισχύος- αντιμετωπίζει τα πολιτι­ κά συστήματα σαν σύνολα που ψάχνουν να επι­ λύσουν το πρόβλημα της εναρμόνισης των απο­ φάσεων ελαχιστοποιώντας τα έξοδα ελέγχου που είναι συνήθως ανασταλτικά όταν δεν είναι μειω­ μένα από την προσθήκη στους προτεινόμενους κανόνες, από την αποδοχή μιας νόμιμης αρχής. Στη μελέτη των συστημάτων που καταφέρνουν να ανταπεξέλθουν έτσι στις εντάσεις τους προ­ στίθεται αυτή που αφορά στις σχέσεις ανάμεσα στα συστήματα10: οι ισορροπίες αποτροπής, ή οι καταστάσεις ηγεμονισμού δεν πρωτοεμφανίζονται σήμερα. Οι τμηματικές κοινωνίες προς τις οποίες στρέφονται οι ανθρωπολόγοι στην Αφρική ή αλ­ λού μας αποκαλύπτουν στέρεες κατασκευές παρά την παντελή απουσία άνωθεν επιβαλλόμενου συντονισμού: οι κίνδυνοι που προκαλεί κάθε δια­ μάχη είναι τέτοιοι, και αυτό είναι κατανοητό από όλους, ώστε ο καθένας προσπαθεί να τους εξουδε­ τερώσει. Αλλά αυτή η σταθερότητα δεν δηλώνει ακινησία: ελλείψει αλληλεπίδρασης λόγω πολέ­ μου, τα μέρη που αντιτίθενται έχουν την τάση να δημιουργούν αλληλεπιδράσεις προκαλώντας συ­ γκρούσεις στους συνεργάτες για να τους αποδυνα­ μώσουν. Δεν είναι η ίδια λογική που βλέπουμε στο έργο της κλίμακας του σημερινού κόσμου; Επιμένοντας στην ιδέα του ορίου εμβέλειας του χείμαρρου της πληροφόρησης, στη γεωμετρία και το κόστος του ελέγχου που απορρέουν από αυτήν, στη δυναμική των «externalites» που γεννά η κα­ τοχή στρατιωτικών μέσων, η σύγχρονη πολιτική γεωγραφία βοηθά να σκεφτόμαστε τις εντάσεις που ζούμε σε διαστημικούς όρους. Ανοιγόμενη στους συλλογισμούς των στρατιωτικών σχετικά με τις καινούριες στρατηγικές, η σύγχρονη πολιτι­ κή γεωγραφία δείχνει πως η καταφυγή στους εξο­ πλισμούς αλλάζει συνέχεια τις ισορροπίες απο­ τροπής και διαταράσσει τα μέχρι τώρα σταθερά κοινωνικά συστήματα. Μετάφραση: Υπατία Βασιλάκου Leipzig Oldenburg, 1897.

6. KJELLEN R., «Der Staat als Lebensform», Leipzig, Hirzel, 1917.

7. VALLAUX Camille, «Le sol et Γ Etat», Doin, 1911.

8. ANCEL Jacques, «Gdopolitique», Delagrave, 1936.

9. GOOTMANN Jean, «La politique des Etats et leur geographie», A. Colin, 1952.

10.

LACOSTE Yves, «La geographie, ca sert, d’abord ’ faire la guerre», Maspero, 1976. Γι’ αυτά τα προβλήματα μπορούμε να συμβουλευτούμε επίσης το περιοδικό «Hdrodote».

--------- αφιέρωμα 61 Κλωντ Λε Μπόρν*

Από τον Κλάουζεβιτς στη βόμβα Ο μεγάλος Πρώσος στρατηγός είναι πάντα επίκαιρος. Και ο προβληματι­ σμός του παραμένει σωστός: «υπέρ ολοκληρωτικού σκοπού, ολοκληρω­ τικός πόλεμος».___________________ ήπιος χάνουμε τον καιρό μας με τον Κλάουζεβιτς; Πολλοί παρατηρητές, έχο­ ντας συνειδητοποιήσει την έντονη και σαφή εμφάνιση του πυρηνικού οπλοστα­ σίου, θεωρουν ξεπερασμένο το έργο του τετραπέρατου Πρώσου στρατηγού. Ο ι Ραϊμόν Αρόν όμως δεν είναι από αυτούς: σε δύο μεγάλους τόμους2 που δημοσίευσε, στηρί­ χτηκε σε αυτόν, με ένα πάθος που θα μπορούσε να θεωρηθεί υπερβολικό, για να φανερώσει την επικαιρότητα του συγγραφέα του «Vom Kriege» και να τον «απαλλάξει» από τα λάθη που έκαναν οι διαφωνούντες μαθητές του. Αρκεί μία φράση για να αποδειχτεί η ευφυΐα του Δασκάλου: «Κάθε πόλεμος θα περιοριζόταν -αναγκαστικά- σε μία και μοναδική απόφαση ή σε πολλές ταυτόχρονες αποφάσεις, αν τα διαθέσιμα μέσα - εν όψει πολέ­ μου - είχαν κινητοποιηθεί ή θα μπορούσαν να κινητοποιηθούν όλα ταυτόχρονα». Γραμμένη στην αρχή του 19ου αιώνα, αυτή η πρόταση, ουτοπική όταν διατυπώθηκε, περιγράφει με μαθη­ ματική ακρίβεια μία περίεργη κατάσταση που δεν είναι άλλη από τη σημερινή δική μας κατάσταση, την οποία όμως γνωρίζουμε αμυδρά: η Βόμβα βα­ σιλεύει σιωπηλά στον κόσμο, έτοιμη να εκτοξευθεί κάθε στιγμή που περνά, ικανή να επιφέρει μέσα σε λίγα λεπτά, σε πολλά σημεία του πλανή­ τη μας, το θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων. Η

ορθότητα της προφητείας δεν είναι παρά η αντα­ νάκλαση ενός σωστά διατυπωμένου προβληματι­ σμού. Ο Ραϊμόν Αρόν τη συνοψίζει σε μία ερώτη­ ση της οποίας η απάντηση - που καθυστέρησε για πολύ καιρό - καθορίζει το μέλλον μας: πρέπει επι­ τέλους να ρωτήσουμε «πότε και γιατί οι πόλεμοι φτάνουν στα άκρα, αν και πώς οι άνθρωποι μπο­ ρούν να τους περιορίσουν». Βέβαια, μία ερώτηση αποτελεί ερώτηση γι’ αυτόν που την κάνει γιατί εκείνος αγνοεί την απά­ ντηση. Έ τσι και ο Κλάουζεβιτς απάντησε μόνο μερικώς αυτή του την ερώτηση και μόνο προς το τέλος της ζωής του. «Η Φόρμουλα», που ο Αρόν γράφει πάντα με κεφαλαίο ως ένδειξη σεβασμού, είναι η διαθήκη του: καθώς ο πόλεμος δεν είναι παρά «η συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα», ενδιαφέρει η ανώτερη τάξη να περιέχει την υφι­ στάμενη τάξη και η πολιτική να κρίνει τη στρα­ τιωτική βία βάσει των σκοπών της. Αυτή η κα­ θυστερημένη αποπεράτωση της σκέψης του Κλά­ ουζεβιτς έχει τις ρίζες της σε μία τραγική αμφιβο­ λία. Ο Κλάουζεβιτς II είναι ο καλός Κλάουζεβιτς: δεν έσβησε, όμως, τον Κλάουζεβιτς I του οποίου τις πρακτικές «περί απολύτου πολέμου» θα επικα­ λεστούν κάποιοι. Ιδωμένοι από τον Σείριο οι άνθρωποι, αυτά τα εξωφρενικά όντα, έχουν τρεις τρόπους να μπουν στον πόλεμο: ακολουθώντας τα πάθη τους, αφή-

Claude Le Borgne: Στρατηγός· συνεργάτης του περιοδικού «Defense Nationale» (Εθνική Αμυνα).

62 αφιέρωμα----------------------------------νονται στον «αυθόρμητο πόλεμο»· αναγνωρίζο­ ντας σ’ αυτόν ένα μοναδικό πεδίο, όπου ο θεός τους εφαρμόζει τις κρίσεις του, τον ιεροποιούν και τον χαρακτηρίζουν «θεοδικία»· τέλος, οι αλαζό­ νες ορθολογιστές μετατρέπουν τον «προμελετημένο πόλεμο» σε πολιτικό εργαλείο. Αν και ο πόλεμος-θεοδικία -κληροδοτημένος από τις με­ σαιωνικές φοβίες - χαρακτηρίζει τις ευρωπαϊκές διαμάχες του 18ου αιώνα, ο αυθόρμητος πόλεμος εφαρμόζεται ευρέως στον λεγόμενο Τρίτο Κόσμο, ενώ ο προμελετημένος πόλεμος παγώνει την πα­ ράλογη αντιπαράθεση Ανατολής-Δύσης. Οι τρεις τρόποι πολέμου συνυπάρχουν λίγο-πολύ ανεξαρ­ τήτως τόπου και εποχής. Όποιος, όμως, θέλει να βλέπει καθαρά, πρέπει, θυσιάζοντας την αλαζο­ νεία του, να «σκέφτεται τον πόλεμο». Από τον Σείριο, ο φιλόσοφος κρίνει τον πόλεμο- στο εσω­ τερικό του πολέμου, ο στρατηγός κάνει πόλεμο και ο ίδιος ο πόλεμος, αν πιστέψουμε τον Γκλουξμάν3, παίζει με τους ανθρώπους. Είναι γιατί ο πόλεμος έχει τη δίκιά του κλίση: χωρίς φρένο, κυλά προς την άβυσσο. Μόνο ο απόλυτος πόλεμος είναι πραγματικός, ο πόλεμος με περιορισμούς είναι, σύμφωνα με τον Κλάουζεβιτς I, ένας παραλογισμός: «ένας πόλεμος χωρίς απόφαση». Κάθε πολιτιστικό έργο όμως είναι πα­ ράλογο, όπως θα αναγνωρίσει ο Κλάουζεβιτς II: πολύ αργά! Παρά τις «in extremis» τύψεις, δεν θα απαλλάξουμε τελείως τον Κλάουζεβιτς: αν οι μα­ θητές του απομακρύνονται από αυτόν, είναι γιατί ο δάσκαλος δεν ήταν σαφής. Θα του ανα­ γνωρίσουμε όμως το ότι έζησε σε μία εποχή που η σαφήνεια δεν ήταν πολύ εύκολο πράγμα: αυτό μας διευκολύνει. μεταβατική εποχή από τον 18ο αιώνα στον 19ο, αποτελεί το πέρασμα από μία εποχή σε μία άλλη: μπαίνει ένα τέλος στον πόλεμο-παιχνίδι- τώρα είμαστε στον σοβαρό πόλεμο. Καθώς οι πόλεμοι των Πριγκίπων του αιώνα τελειώνουν, θυμίζουν στον Κλά­ ουζεβιτς αξιοθρήνητες κωμωδίες. Πλήρως απορροφημένος, όπως και ο σύγχρονός του Χέγκελ, από το ναπολεόντειο μεγαλείο, εντυπωσια­ σμένες από τη φανταστική ένωση της στρατιωτι­ κής μεγαλοφυΐας του Αυτοκράτορα και του δημο­ κρατικού πάθους, βλέπει ξεκάθαρα τον πόλεμο να τραβάει τον πραγματικό του δρόμο και το λαό, απελευθερωμένο επιτέλους από το φόβο του Θε­ ού, να τον ακολουθεί. Σίγουρα η αποκάλυψη δεν τον τυφλώνει τελείως. Διακρίνει τις μεγάλες συμφορές που κρύβει ο λαϊκός παροξυσμός καθώς μπαίνει στον πόλεμο, αλλά στα μάτια του, αυτή η

Η

ανησυχητική προοπτική, αυτή η ενοχλητική υπο­ ψία, φαίνεται σαν μία απλή υπόθεση φιλοσοφίας: ο ερευνητής όπως και ο στρατηγός έχει κάνει τά­ μα αμοραλισμού. Το ότι, τα τελευταία τρία χρόνια της ζωής του, έκρινε τον απόλυτο πόλεμο ανάξιο των πολιτισμένων εθνών αποτέλεσε μία αξέπαινη άρνηση. Ο θάνατος του απαγόρεψε σίγουρα να απαντήσει στη σημαντική ερώτηση: ποιος, λοι­ πόν, θα περιορίσει τον πόλεμο; Την απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα την πήραμε στη συνέχεια. Οι πόλεμοι των γραφείων, όπως τους χαρακτήριζε περιφρονητικά ο Κλάουζεβιτς, είναι συμβατικοί πόλεμοι. Γίνονται αντιληπτοί μόνο από ανθρώπους του ιδίου κόσμου, και πολύ λίγο από τον υπόλοιπο κόσμο. Σ’ αυτό το παιχνίδι του θανάτου, δεν υπάρχει σύμβαση χωρίς κοι­ νότητα σκέψης. Ο Κλάουζεβιτς δεν είδε το κίνη­ τρο στη μεγάλη αναστάτωση του τέλους του 18ου αιώνα: ο Θεός στο περιθώριο. Με το θάνατο του Θεού, βασιλεύει η λογική που ο καθένας κάνει τους συλλογισμούς του. Αλλά αν η διορατικότητα του Κλάουζεβιτς υπήρξε ανεπαρκής σ’ αυτό το σημείο, ο προβληματισμός του υπήρξε σωστός: «υπέρ ολοκληρωτικού σκοπού, ολοκληρωτικός πόλεμος». Ο σκοπός είτε είναι Ελευθερία, είτε Πατρίδα, είτε Προλεταριάτο, διατηρεί την ίδια «φόρμα»: το πολιτικό απόλυτο συναντά το από­ λυτο της πολεμικής βίας. Οι μεγάλες σφαγές του πρώτου μισού του αιώνα μας αποτελούν την αιμα­ τηρή απόδειξη της αλήθειας του Κλάουζεβιτς. Σύμφωνα με τον Λούντεντορφ, ένα σημαντικό διαφωνούντο μαθητή, είδαμε στους δύο Παγκο­ σμίους Πολέμους την υλοποίηση του ολοκληρω­ μένου πολέμου. Παρ’ όλα αυτά υπήρχε περιθώριο για κάτι καλύτερο- κι έγινε: με τα πυρηνικά όπλα, ο απόλυτος πόλεμος, που ο Κλάουζεβιτς ονόμαζε ακόμα αφηρημένο, συναντά τον πραγματικό πό­ λεμο. Η Βόμβα επιδεικνύει τα απαίσια χαρακτη­ ριστικά της: τη δύναμη της καταστροφής, που με­ τριέται σε εκρηκτικούς μεγατόνους- την ταχύτητα των διανυσμάτων, που περιορίζει σε λεπτά τη μακρά διάρκεια των πολέμων του παρελθόντος- το άτρωτο των όπλων, που καθιστά αδύνατη την «α­ πάντηση»- τέλος, - όσο κι αν ακούγεται κυνικό την εξαιρετική απόδοση ενός όπλου που επιτρέπει σε μία χούφτα ανθρώπων να εκμηδενίσουν τα πλήθη. Ο τόπος και ο χρόνος είναι τα υλικά αυτής της στρατηγικής- να που έχουν πια εξαφανιστεί, και μαζί τους εξαφανίστηκαν και οι «προστριβές» που συγκρατούσαν τον πόλεμο στη φυσική του κλίση. Όσο τα έθνη αναθέτουν στο στρατό τους την άμυνά τους, ο πόλεμος μένει συμβατικός και η στρατηγική του πλάγια- στο εξής, όμως, απει-

-----------------------------------αφιέρωμα 63

λείται η καρδιά της πολιτείας: άμεση στρατηγική, αναποτελεσματική στρατηγική. Η πολλαπλότητα των πράξεων που συνέθεταν τις μάχες περιορίζε­ ται σε μία και μοναδική κίνηση· τακτική, στρα­ τηγική και πολιτική μπερδεύονται στο χέρι του ενός ανθρώπου που αποφασίζει. Υπέρ ολοκληρωτικού σκοπού, θα λέγαμε, ολο­ κληρωτικός πόλεμος. Ό σο «ολοκληρωτική» κι αν φαίνεται η αιτία, το καινούριο είδος βίας τη γελοι­ οποιεί. Στο εξής, η Φόρμουλα, ένα δημιούργημα που ξέφυγε από το δημιουργό του, αυτοκαταστρέφεται: τίποτα και κανένας δεν αξίζει τις κα­ ταστροφές που κρύβει η Βόμβα. Αυτή η διαπί­ στωση - για την οποία δεν έχουμε κανένα λόγο να υπερηφανευόμαστε - είναι η βάση της θεωρίας της αποτροπής· πρόκειται για μία θεωρία που πρέ­ πει να μας υπενθυμίζουν συχνά γιατί αντιμε­ τωπίζεται πολύ ελαφρά στην εποχή μας. Σίγουρα η λέξη δεν είναι καινούρια και η αποτροπή απο­ τελεί εδώ και πολύ καιρό μέρος της πανοπλίας του στρατηγού, ακόμα κι αν μιλάμε απλά για τον αρ­ χηγό της οικογένειας. Το πυρηνικό αντικείμενο του αλλάζει τη φύση. Ενώ η παλαιού τύπου απο­ τροπή στηριζόταν στην «προοπτική» (αβέβαιη, συνεπώς) μίας «αποτυχίας» της επιχείρησης, η πυρηνική αποτροπή ισχυρίζεται ότι συγκρατεί τον δυνητικά επιτιθέμενο με τη σιγουριά ενός αβά­ σταχτου «κόστους». Ό λα έχουν ειπωθεί και η ειρήνη έχει εξασφαλι­ στεί; Ό χι μόνο: το τεράστιο μέγεθος της απειλής που επισείει ο αμυνόμενος δείχνει να τη ματαιώ­ νει. Το ότι η ύπαρξη και μόνο της βόμβας αποτρέπει από τη χρήση της, όπως παραδέχονται όλοι, είναι ένα κάκιστο αποτέλεσμα. Μερικοί θα

ήθελαν να αρκεστούν σ’ αυτό*23. Οι στρατηγοί της Δύσης είναι πιο φιλόδοξοι, αφού προσπαθούν να επεκτείνουν σε κάθε πόλεμο, ακόμα και «κλασι­ κού τύπου», την πυρηνική απαγόρευση. Τα μέσα που διαθέτουν είναι εξαιρετικά απλά: είναι όμως διφορούμενα και, αφού ο χρόνος κυλά, δεν απο­ τελούν σίγουρη συνταγή. Οι παραδοσιακές δυνά­ μεις παραμένουν παρά την ύπαρξη της Βόμβας, καθώς τα πυρηνικά όπλα που ονομάζονται τακτι­ κά, ανενεργό σχέδια επίθεσης, προϊδεάζουν για μία πραγματική μάχη αλλά στοχεύουν, με τη γνω­ στοποίηση της ύπαρξής τους και την ενεργο­ ποίηση διαφόρων ρίσκων αναρρίχησης, να τον κάνουν αδύνατο και να κλείσουν κάθε πόρτα στην περιπέτεια. Με αυτές τις ακριβές και περί­ εργες παρατάξεις, ο αμυνόμενος βάζει σε σκέψεις τον επιτιθέμενο -και όχι μόνο: αποφασίζοντας να αυτοκτονήσει, κλείνεται μαζί του στην ίδια παγί­ δα. Η στρατηγική, έχοντας αγγίξει επικίνδυνα την ανυπαρξία, δείχνει τί θα γινόταν προκειμένου να μη γίνει τίποτα. α, λοιπόν, που ο πόλεμος είναι καταδι­ κασμένος: δεν προετοιμάζουμε πια πόλεμο κατά του εχθρού, αλλά πολεμούμε κάθε στιγμή τον πόλεμο που κάνουμε. Είναι φα­ νερό, όμως, ότι αυτή η συμπεριφορά, μία συμπεριφορά που επιδεικνύει τόσο η Γαλ­ λία όσο και το ΝΑΤΟ, δεν δημιουργεί σχο­ λή. Μόνο η Δύση, συνδυάζοντας τη Βόμβα, την υλική άνεση και τη διαφάνεια στην οποία κινεί­ ται, βλέπει τον πόλεμο στην πραγματική του διά­ σταση και κρίνει το όλο θέαμα απαράδεκτο. Η πρώην Σοβιετική Ένωση, που έβλεπε τη δυνατό­ τητα ως πραγματικότητα, δεν θα μπορούσε να ικανοποιηθεί από μία στρατηγική μη δράσης και γι’ αυτό αγνοεί με μοναδικό τρόπο την ευφυία των Δυτικών στρατηγών. Κατά τ’ άλλα ο Λένιν, έχο­ ντας διαβάσει προσεκτικά τον Κλάουζεβιτς, άνοι­ ξε στον ολοκληρωτικό πόλεμο έναν άλλο δρόμο, επαναστατικό αυτή τη φορά, που δεν επηρεάζεται από τη Βόμβα. Τέλος, στον Τρίτο Κόσμο, το πά­ θος απελευθερώνεται: κάτω από τα βλέμματα των ισχυρών που ακινητοποιούνται από τα όπλα τους, οι αδύναμοι συνεχίζουν να αλληλοπνίγονται γιατί δεν ξέρουν ότι ο πόλεμος είναι νεκρός.

Ν

Μετάφραση: Υπατία Βασιλάκου Σημειώσεις ΐ. «Penser la guerre», Gallimard.

2. Πβ. «Le discours de la guerre», Gallimard 3. Κυρίως ο Στρατηγός Copel, στο βιβλίο του «Vaincre la guerre», εκδ. Lieu Commun.

64

αφιέρωμα

-

Υβ Λακόστ5

Ο κόσμος: Βορράς/Νότος

Η διάκριση ανάμεσα στις ανεπτυγμένες χώρες και τον Τρίτο Κόσμο αποτελεί ένα γεωμορφισμό πιο παλιό απ’ όσο δείχνει αρχικά______

«Γ εω γραφ ιστικό;».

Είπατε γεωγραφιστικό; Είναι τυπογραφικό λάθος ή μήπως εκ πα­ ραδρομής, γράψατε γεωγραφιστικό αντί για γεωγραφικό; Όχι, καλά διαβάσατε «γεωγραφιστικό». Αυτή τη λέξη έχω δημι­ ουργήσει για να προσδιορίσω μια ολό­ κληρη σειρά τεχνοτροπιών που πολλαπλασιάζονται στον πολιτικό λόγο. Τι είναι όμως ο «γεωγραφισμός»; Είναι μια μεταφορά με την οποία δηλώνουμε μια πολιτική δύναμη με το όνο­ μα που δίνεται (από τον Θεό ή από τους γεωγρά­ φους;) στο κομμάτι του χώρου όπου θα έπρεπε να βρίσκεται. Πιστεύουμε ότι πρόκειται για ένα αθώο σχήμα λόγου, αλλά θα δούμε ότι δεν είναι έτσι. Οι όροι Ανατολή-Δύση, Βορράς-Νότος αποτε­ λούν γεωγραφισμούς, γιατί αποτελούν γεωγραφι­ κούς όρους. Πρόκειται όμως για πολύ ιδιαίτερους γεωγραφισμούς: έχουν καταρχήν παγκόσμια διά­ σταση και το κυριότερο δεν είναι κύρια ονόματα που έχουν δοθεί σε αυτό ή σε άλλο κομμάτι χώ­

ρου, αλλά κατευθύνσεις προς τα σημεία του ορί­ ζοντα. Αυτοί οι γεωγραφισμοί λειτουργούν ανά ζεύγη σε μια σχέση αλληλοαποκλεισμού και οι έννοιές τους επινοούνται σε συνάρτηση με τους εθνοκεντρικούς διαλόγους. Για τους Κινέζους, η Αμερική είναι η Ανατολή! Οι ουκ ολίγες προτά­ σεις για την Ανατολή και τους Ανατολικούς, είναι δημιούργημα των «Δυτικών», αν και ένας από τους φίλους μου, ένας Βραζιλιάνος γεωγράφος, αρέσκεται να μου λέει «Εσείς οι Ανατολικοί...» Ενώ η αντίθεση Ανατολής-Δύσης, με τη γεω­ πολιτική έννοια του όρου, εμφανίζεται στις αρχές του «ψυχρού πολέμου», θα μπορούσαμε να πιστέ­ ψουμε ότι η διάκριση Βορρά-Νότου είναι τελείως διαφορετική και πολύ πιο πρόσφατη. Ενώ η πρώ­ τη τοποθετείται σε επίπεδο πολιτικό, ιδεολογικό και στρατιωτικό, η δεύτερη αφορά κυρίως μια οι­ κονομική διάσταση και -με την ακριβή της διατύ­ πωση- πρωτοεμφανίζεται στη δεκαετία του ’70. Στην πραγματικότητα, η διάκριση σε παγκό­

Γεωγράφος, διευθυντής του περιοδικού γεωγραφίας και γεωπολιτικής «H£rodote». Σημαντικές δημοσιεύσεις του: «Unit£ et diversiti du tiers-monde» (£d. «La Dicouverte») και «Dictionnaire de Geopolitique» (6d. Flammarion, 1993). Αν και γραμμένο πριν από το τέλος του «ψυχρού πολέμου» το άρθρο του Yves Lacoste, παραμένει και σήμερα ιδιαίτερα επίκαιρο.

----------------------------------- αφιέρωμα 65 σμιο επίπεδο των δυο τελείως διαφορετικών οικο­ νομικών συνόλων, του «πλούτου» και της «φτώ­ χειας» εμφανίζεται, στα μέσα μαζικής ενημέρω­ σης, την επομένη ήδη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Πρόκειται για τη διάκριση: ανεπτυγ­ μένες χώρες/υπανάπτυκτες χώρες (που πήραν το όνομα «Τρίτος Κόσμος» στη δεκαετία του ’60). Διάκριση που στη συνέχεια μετονομάστηκε σε: αντίθεση του Κέντρου και της Περιφέρειας -στις πιο λόγιες εκδόσεις είναι αλήθεια- και τέλος σε: Βορράς-Νότος, θέλοντας ίσως να δημιουργήσει μια συμμετρία στην αντίθεση Ανατολή-Δύση. Σχηματοποιώντας, θα μπορούσαμε να πούμε ότι την ίδια στιγμή εμφανίστηκαν δύο πολύ μεγάλες σχολές σκέψης, ένα διπλό δυαρχικό σύστημα αναπαραστάσεων του κόσμου, που θα ανα­ πτυχθούν, τουλάχιστον για ένα κάποιο διάστημα, κατά τρόπο σχεδόν αυτόνομο. Το ένα είναι μανιχαϊκό και αμοιβαίο, βασισμένο στον ανταγωνι­ σμό του Καλού και του Κακού, ενώ αντίθετα το άλλο είναι φιλάνθρωπο, και εκθειάζει τους «πλού­ σιους» που βοηθούν τους «φτωχούς». Π ράγματι, αυτοί οι δύο τύποι σκέψης είναι στε­ νά συνδεδεμένοι μεταξύ τους, και για βασικούς λό­ γους γεωπολιτικής. Στις 10 Ιανουάριου 1949, δύο χρόνια σχεδόν μετά την ομιλία του Τσόρτσιλ, ο Πρόεδρος Τρούμαν παρουσιάζει, κι ενώ μαίνεται η κρίση του Βερολίνου, τα διάφορα «σημεία» μιας στρατηγικής που θα κατευθύνει -για μεγάλο χρο­ νικό διάστημα- τη γενικότερη εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών. Κάτω από αυτές τις συνθήκες το πιο σημαντικό σημείο της στρατηγι­ κής είναι το περίφημο «σημείο IV»: διαπιστώνο­ ντας ότι οι κομμουνιστές όχι μόνο πήραν στα χέ­ ρια τους την εξουσία σε πολλές χώρες της Ανατο­ λικής Ευρώπης, αλλά και ότι τα κομμουνιστικά κι­ νήματα διαδίδονται στην Κίνα, την Ινδοκίνα, τις Φιλιππίνες, τη Βραζιλία, τις Ινδίες και αλλού, ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, διακηρύσ­ σει ότι εφεξής η αμερικανική κυβέρνηση θα υπο­ στηρίζει όλες τις απειλούμενες από τον κομμουνι­ σμό χώρες. Για τους στρατηγούς του Λευκού Οί­ κου, δεν αρκεί να υποστηρίζονται οικονομικά και στρατιωτικά οι κυβερνήσεις που μάχονται κατά των επαναστατικών κινημάτων. Για τους Αμερικα­ νούς υπεύθυνους, η δυστυχία είναι το λίκνο του Κομμουνισμού- για να παλέψουν λοιπόν μαζί της, πρέπει να βοηθήσουν τις χώρες της Ασίας, της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής να αναπτύ­ ξουν τις οικονομίες τους. Πρέπει να παλέψουν κα­ τά της «υποανάπτυξης» παντού, όπου διαφαίνονται τα συμπτώματά της. Ο ανταγωνισμός Ανατολής-Δύσης είναι η βασικότερη αιτία που αντιλαμβανόμαστε την ανισότητα Βορρά-Νότου. Πολλά πράγματα άλλαξαν από τότε, αλλά η

ουσία παραμένει η ίδια. Οι αντιθέσεις αναπτύ­ χθηκαν και περιπλέχθηκαν. Μερικοί ίσως πίστε­ ψαν ότι καθώς η αντίθεση Βορρά-Νότου ήταν θε­ μελιώδης, έπρεπε να περάσει από την οικονομική διάσταση στο πολιτικό επίπεδο. Όσες απόψεις αναπτύχθηκαν για την ενότητα του Τρίτου Κό­ σμου (!), την αλληλεγγύη (!), τόσοι είναι και οι γεωγραφισμοί: ο Τρίτος Κόσμος παλεύει, ο Τρίτος Κόσμος διεκδικεί, ο Τρίτος Κόσμος απαιτεί. Αδιά­ σειστα γεγονότα, αποδεικνύουν ότι αυτή η τερά­ στια οντότητα που αριθμεί πάνω από τρία δισεκα­ τομμύρια μέλη δεν είναι ο γιγάντιος Προμηθέας που έχουμε τόσο συχνά ανακαλέσει με λυρικό τρόπο στις ομιλίες, αλλά μια αφηρημένη ιδέα που έχουμε πραγματοποιήσει ή μάλλον θεοποιήσει. Όπως κάθε αφηρημένη ιδέα, η ιδέα του Τρίτου Κόσμου είναι χρήσιμη, σαν εργαλείο γνωριμίας, με την προϋπόθεση να μη ξεχνάμε ότι μια τέτοια ιδέα δεν αντιπροσωπεύει παρά μόνο μια πολύ συγκεκριμένη άποψη, πολύ περιορισμένη, που εί­ ναι (ή θα ήταν) κοινή σε ένα μεγάλο αριθμό συγκεκριμένων καταστάσεων που είναι κατά τα άλλα εξαιρετικά διαφοροποιημένες. Η διαπίστω­ ση ότι τα περίπου 130 κράτη που αποτελούν τον λεγόμενο «Τρίτο Κόσμο» παρουσιάζουν ένα κά­ ποιο αριθμό κοινών χαρακτηριστικών, τουλάχι­ στον αν τα αντιμετωπίσουμε σε κάποιο προχωρη­ μένο βαθμό του αφηρημένου (στην πραγματικό­ τητα, το μόνο πραγματικά κοινό τους χαρακτηρι­ στικό σήμερα είναι μια πολύ μεγάλη δημογραφική αύξηση), θεωρήθηκε καταχραστικά σαν η απόδειξη της κοινής πολιτικής τους αλληλεγγύης απέναντι στις ανεπτυγμένες χώρες. Αυτή όμως η αντίληψη της πολιτικής ενότητας των 130 κρατών του Τρίτου Κόσμου αποτελεί τη βάση των περισ­ σότερων τριτοκοσμικών θέσεων, και είναι αυτή η ιδέα της πολιτικής τους αλληλεγγύης που σήμερα, παρ’όλη την υπερβολική ποικιλία των καθεστώ­ των, εξασθενεί όλο και περισσότερο λόγω εντυπωσιακών γεγονότων: ο ανταγωνισμός, ο πό­ λεμος ανάμεσα στην Κίνα και στο Βιετνάμ, που είναι αμφότεροι πρωταθλητές, ήρωες του Τρίτου Κόσμου- ο λυσσαλέος πόλος Ιράκ-Ιράν. Οι αιμα­ τηρές συγκρούσεις των Αραβικών κρατών στη Μέση Ανατολή που οδηγούν τους Παλαιστίνιους σε αλληλοσκοτωμούς, κτλ. Δυστυχώς, σήμερα πια δεν μπορούμε να επικαλεστούμε «το χέρι του ιμπεριαλισμού» για να εξηγήσουμε τις αδελφοκτονίες. Ο Ιμπεριαλισμός; Ποιος ιμπεριαλισμός όμως; Γιατί υπάρχουν δύο, όπως τα γεγονότα Αφγανιστάν. Η ενότητα των τριτοκοσμικών χω­ ρών είναι μια ωραία ιδέα, αλλά δυστυχώς αντικα­ τοπτρίζει όλο και λιγότερο την ωμή πραγματικό­ τητα που θα αργήσει να αλλάξει. Μετάφραση: Υπατία Βασιλάκου

66

αφιέρωμα

—

Μισέλ Φουσε

Αλλαγές και συνεχεία στη Γεωπολιτική της Νοτιοανατολικής Ευρώπης’ Η περιοχή στην οποία αναφέρεται ο τίτλος του κειμένου, δηλαδή τα Βαλκάνια, δημιουργεί σε ένα γεωγράφο που

θα εξετάσει

προσεκτικά την πολιτική και γεωγραφική ανασύνθεση

της Ευρώπης, δύο ερωτήματα: ______________________________________________

-

την οριοθέτηση, εν έτει 1993, της βαλκανικής περιοχής __________________________ την αξία, εν έτει 1993, της «γεωγραφικής» και πολιτικής έννοιας του όρου «Βαλκάνια»

νώ σε άλλες περιοχές της Ευρώπης, ο [ΤΓ] Ό σον αφορά στα «Βαλκάνια»: πολιτικός, στρατηγικός και εδαφικός διπολι­ γεω-ιστορική προσέγγιση σμός ανάμεσα στην «Ανατολή» και τη «Δύ­ ση» έχει τελειώσει από το 1989, δίνοντας τη Ο όρος «βαλκανική χερσόνησος» είναι πολύ θέση του σε μια σταδιακή επανασύνδεση παλιός. Τον εισήγαγε για πρώτη φορά ο Γερμανός των θεσμών, των αναφορών, των οικονο­ γεωγράφος Johan August Zeune το 1808 σε βι­ μιών, φαίνεται ότι εδώ η παλιά προβληματι­ βλίο του για τη γεωγραφική ορολογία. Με τον όρο κή - η λεγάμενη βαλκανική - συνεχίζει να υπάρχει «Balkanhalbinsel» προσπάθησε να αποφύγει τον στην ευρύτερη περιοχή που εκτείνεται από την πιο δόκιμο - εκείνη την εποχή - όρο «Turquie Αδριατική μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα. Αληθεύει d’Europe». ή την εναλλακτική λύση τού «Νο­ όμως αυτό; Κι αν ναι, γιατί υπάρχει αυτή η βαλκα­ τιοανατολική Ευρώπη». Είναι η εποχή που άρχιζε νική εξαίρεση; Εδώ βλέπουμε να διατηρείται μια να τίθεται αυτό που οι καγκελλαρίες ονόμαζαν άλλη διπολικότητα, πολιτική και κοινωνικο-πολι«το Ανατολικό ζήτημα», ένα μόλις χρόνο μετά τιστική, ανάμεσα σε «βαλκανικά» χαρακτηριστι­ την πρώτη Σέρβική εξέγερση και στην αυγή της κά που ανθίστανται και σε έναν «ευρωπαϊκό» τρο­ πισμό: Βαλκάνια ή Νοτιοανατολική Ευρώπη; Νο­ Ελληνικής Επανάστασης που, όπως γνωρίζουμε, συγκίνησε όλη τη φωτισμένη Ευρώπη. μίζω, ότι πέρα από την καθαρά σημασιολογική

Ε

διάσταση της επιλογής, διακυβεύεται σημαντικά η δημιουργία της μεγάλης Ευρώπης. Με δύο λόγια, ιστορικά, οι όροι «Βαλκάνια» και «Ευρώπη» δηλώνουν μια βασική γεωπολιτική αντίθεση. Όλα γίνονται σαν να έπρεπε να διαλέ­ ξουμε οπωσδήποτε ανάμεσα σε δύο ασυμβίβαστες ανταγωνιστικές αντιπροσωπείες.

Γνωρίζουμε ότι ο όρος «balkan» προέρχεται από την τουρκική γλώσσα και δήλωνε αρχικά ένα βουνό της Βουλγαρίας, που στα τουρκικά ονομά­ ζεται «Koca Balkan», δηλαδή «το γέρικο βουνό», και που οι Βούλγαροι, μεταφράζοντας, το ονόμα­ σαν «Stara Planina». Οι αρχαίοι Έλληνες το ονό­ μαζαν «Αίμο», εννοώντας πιθανόν τον «τοίχο»

Ο Michel Foucher είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Lumiere - Lyon II και διευθυντής του «L’Observatoire Europien de Geopolitique». Κυριότερα έργα του: «Frontieres» (ed. Fayard) και «Fragments d’ Europe» (ed. Fayard) To κείμενο αυτό παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Συνέδριο που διοργάνωσαν τον Ιούλιο 1993 στην Κέρκυρα το ΕΚΕΜ και το ΕΛΙΑΜΕΠ με θέμα τις σχέσεις της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και των Βαλκανικών χωρών.

---------------- αφιέρωμα 67 τη θρησκεία, να εκδηλωθούν σε ένα πρώιμο εθνικισμό που εκ­ φράζεται για πρώτη φορά το 18ο αιώνα (Georges Castellan). Πα­ ραμένουν όμως οι διαφορές σε θρησκευτικό, εθνικό και πολιτι­ στικό επίπεδο, σε ένα - ουσια­ στικά - πολύ περιορισμένο χώ­ ρο σε σχέση με την ευρωπαϊκή ήπειρο, αφού η έκτασή του δεν ξεπερνά αυτή της Γαλλίας. Το όνομα λοιπόν χρησιμοποιήθηκε στο πληθυντικό, «Βαλκάνια», για να δώσει έμφαση στην ποικι­ λία της περιοχής.

που ορθωνόταν πάνω από την πεδιάδα (γι’ αυτό και το ακρωτήριο στο οποίο καταλήγει ονομά­ στηκε «Αιμόνιο» - το σημερινό «Εμινέ»), Να ση­ μειώσουμε ότι συνήθως στα τούρκικα το βουνό λέγεται «dag» και ότι το όνομα «balkan» το δανεί­ στηκαν μάλλον από το περσικό «balakhana» (δη­ λαδή ψηλό οικοδόμημα), όνομα που χρησιμοποι­ ούν στις περιοχές της Κασπίας για τα βουνά που δεσπόζουν σε μια πεδιάδα. Ο όρος αυτός έφτασε τελικά να προσδιορίζει όλη την περιοχή που βρισκόταν κάτω από τον οθωμανικό ζυγό, έτσι ώστε αυτή να διαχωρίζεται από την υπόλοιπη Ευρώπη. Πρόκειται, λοιπόν, για περιοχές που περιλαμβάνονταν για πολλούς αιώνες στην οθωμανική αυτοκρατορία βόρεια των Στενών του Βοσπόρου και Ελλησπόντου, συμπεριλαμβανομένων και των ρουμανικών πριγκιπάτων της Βλαχίας και της Μολδαβίας, που δεν αποτελούσαν σαντζάκια2, αλλά ήταν φόρου υποτελείς. Εξαιτΐας αυτού του γεγονότος οι άλλες περιοχές της χερσονήσου είχαν πολλά κοινά χαρακτηριστικά συνδεδεμένα με το σύστημα του «millet», δηλαδή μιας θρησκευτικής κοινότητας αυτοδιαχειριζόμενης από τον αρχηγό της Εκκλη­ σίας, πράγμα που επέτρεψε στις εθνο-γλωσσολογικές ομάδες να επιβιώσουν και, μέσα από μια αρ­ γή επεξεργασία που ξεκίνησε από τη γλώσσα και

Για το Γάλλο γεωγράφο Jacques Ancel, τα Βαλκάνια περιελάμβαναν πέντε κράτη: Ελλάδα, Αλβανία, Γιουγκοσλα­ βία, Βουλγαρία και Ρουμανία (από το «Peuples et Nations des Balkans» 1926). Για τον ιστορι­ κό Georges Castellan, η περιοχή εκτείνεται από την Πελοπόννη­ σο μέχρι το Δούναβη, παρόλο που η ιστορία προσθέτει σ’ αυτή την περιοχή τις ρουμανικές χώρες (από το «Histoire des Balkans», 1991). Είναι ένας κόσμος περιφραγμέ­ νος από ορεινούς όγκους, απομονωμένους δρό­ μους, απόμακρες περιοχές και ταυτόχρονα πολύ ανοιχτός κατά μήκος μερικών σπάνιων διαδρό­ μων: του Μοράβα-Βαρδάρη, του Μοράβα-Μαρίτσα, της κοιλάδας του Στρούμα, της Εγνατίας οδού και ακόμα, στο πιο βόρειο σημείο, του λιμα­ νιού του Φιούμε3. Από αυτή τη μεγάλη περίοδο προέρχονται τέσ­ σερα χαρακτηριστικά, πρωτότυπα σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές περιοχές: - ο κεντρικός ρόλος της εθνικής επιβεβαίωσης, συχνά ζωντανής, πλειοψηφικής ή μειοψηφικής από τα τέλη του 18ου αιώνα, που δεν φαίνεται να έχει ακόμα λήξει όπως μαρτυρεί ο πόλεμος δια­ δοχής μεταξύ των κρατών της πρώην Γιουγκο­ σλαβίας, το 1993. Τα κράτη αυτά στηρίζονται σε ένα μωσαϊκό των λαών, που οι θρησκευτικές δια­ φορές περιπλέκουν ακόμα περισσότερο. Ο θρη­ σκευτικός παράγοντας έχει κάνει αδύνατο το δια­ χωρισμό του διώνυμου της ταυτότητας - που προσδιορίζει τόσο την καταγωγή (Σέρβος ή Έ λ ­ ληνας ή Βούλγαρος) όσο και τη θρησκεία (ορ­ θόδοξος) - και βοήθησε στο να συνειδητοποιη­ θούν οι εθνικές ομάδες. Τα Βαλκάνια δεν γνώρι­

68 αφιέρωμα---------------------------------σαν αντίστοιχες της Αναγέννησης ή της Μεταρ­ ρύθμισης και, φυσικά, δεν επωφελήθηκαν του αντίστοιχου γρήγορου εκσυγχρονισμού.

- ο μεγάλος αριθμός - τουλάχιστον δέκα από την αρχή του 19ου αιώνα - των στρατιωτικών συ­ γκρούσεων, που έρχεται ως συνέπεια των παρα­ πάνω δεδομένων.

- η συνεχής παρέμβαση εξωτερικών δυνάμεων Ρωσίας, Αυστροουγγαρίας, Γερμανίας, Γαλλίας, Μεγάλης Βρετανίας - ανάλογα με τα στρατηγικά τους ενδιαφέροντα ή τη διάθεσή τους να επηρεά­ σουν: πρόκειται καθαρά για βαλκανοποίηση.

- η καθυστέρηση στον οικονομικό εκσυγχρονι­ σμό, που μας επιτρέπει να συγκρίνουμε αυτές τις περιοχές με την περιοχή της Νότιας, Μεσογεια­ κής Ευρώπης. Τα Βαλκάνια δεν επηρεάστηκαν από την πρώτη βιομηχανική επανάσταση.

- ο βαλκανικός κόσμος διαιρέθηκε και πάλι, κατά την περίοδο του ψυχρού πολέμου, σε δύο εχθρικά στρατόπεδα: το σιδηρούν παραπέτασμα βοήθησε να διαιρεθεί αυτή η περιοχή σύμφωνα με τους πο­ λιτικούς, ιδεολογικούς, κοινωνικούς και οικονο­ μικούς διαχωρισμούς. Οι διαφορές αυξάνονται. Εκείνη την εποχή μιλάμε για τη «νότια πλευρά», εννοώντας τη γεω-στρατηγική κατάσταση των κρατών-μελών του ΝΑΤΟ. Η Αλβανία είναι τε­ λείως απομονωμένη εξαιτίας των πολιτικών απο­ φάσεων της ηγεσίας της. Η Βουλγαρία είναι πι­ στή σύμμαχος της Μόσχας. Η Γιουγκοσλαβία του Τίτο κρατάει κάποια απόσταση τόσο για εσωτερι­ κούς λόγους όσο και ακολουθώντας κάποιες υπο­ χρεωτικές στρατηγικές. Η Ελλάδα διαφοροποιεί­ ται ακόμα πιο έντονα καθώς γίνεται τακτικό μέ­ λος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Από το 1991, η διάλυση της γιουγκοσλαβικής ομοσπονδίας τονίζει τον κατακερματισμό της πε­ ριοχής, με την αρκετά επίπονη ανάδυση των νέων κρατών - 4, 5 ή 6; - που είναι άσχημα εδραιωμέ­ να, με αβέβαια σύνορα και που εμπλέκονται σε ανοιχτές ή υπόγειες μεταξύ τους συγκρούσεις. Αυτή η πρόσφατη εξέλιξη εξηγεί, φυσικά, την επιστροφή του όρου «Βαλκάνια» - φόβοι νέων «βαλκανικών πολέμων» ως συνέπεια των συ­ γκρούσεων - και του όρου «βαλκανοποίηση» αληθινή ή υποθετική παρέμβαση από τους εκτός περιοχής που έχουν ενδιαφέροντα και παίζουν παιχνίδια επιρροής και σχέσεων. Συνεπώς, δεν αποκλείεται μια «επανάληψη της Ιστορίας» που θα σήμαινε μια τραγική συνέχεια. Παρ’ όλα αυτά δεν υπάρχει τίποτα το μοιραίο σε τέτοιου είδους εξελίξεις. Γιατί;

m Τρέχουσες αλλαγές ή η μετάβαση των Βαλκανίων στη Νοτιοανατολική Ευρώπη: σημασία και όρια

Παρά τα προφανή σημάδια συνέχειας, κυρίως στις μεθόδους της εθνικής μόρφωσης και της εδραίωσης των πολιτικών συνόρων σύμφωνα με την αρχή που όρισε ο Ernst Gellner - που ορίζει τον εθνικισμό «ως μια θεωρία της πολιτικής νο­ μιμότητας που απαιτεί να συμπίπτουν τα εθνικά όρια με τα πολιτικά όρια καθώς και τα σύνορα να είναι σύμφωνα με τα όρια των εθνών» (1989, 1215) - το βαλκανικό σύνολο παρουσιάζει σήμερα ανέκδοτα πολιτικά και οικονομικά χαρακτηρι­ στικά. Χωρίς να επιμείνω σ’ αυτή την άποψη, θεωρώ σημαντικό να υπογραμμίσω ότι για πρώτη φορά στην ιστορία της περιοχής, μια σοβαρή εθνική και εδαφική σύγκρουση, δεν δημιούργησε μια γε­ νικότερη σύγκρουση, ούτε στα «Βαλκάνια», ούτε στην υπόλοιπη Ευρώπη. Για να το θέσω διαφορε­ τικά, τα ίδια αίτια - το καθεστώς της Βοσνίας, που δημιουργήθηκε πριν το Συνέδριο του Βερολί­ νου το 1878 - δεν έφεραν τα ίδια αποτελέσματα. Αυτή η αλλαγή, που είναι θετική ακόμα κι αν εί­ ναι ανεπαρκής, αναφέρεται στην κατάσταση των πολιτικών σχέσεων στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής ηπείρου και, κυρίως, στο πλαίσιο της σταθερότη­ τας της πολιτικής σχέσης που δημιούργησαν τα κράτη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, παρά τις πο­ λιτιστικές σχέσεις και τον ενθουσιασμό της κοι­ νής γνώμης. Ο καιρός των αυτοκρατορικών στρα­ τηγικών δείχνει να έχει λήξει και αυτό μπορεί να ευνοήσει μια στρατηγική «συγκράτησης», που πε­ ριορίζει τις συγκρούσεις. Μπορούμε σίγουρα να κάνουμε μια κριτική αξιολόγηση της κοινοτικής δραστηριότητας: όψι­ μα μέτρα, άγνοια του εδάφους, έλλειψη συνοχής σε μερικές αποφάσεις, θέση δικαστή και ταυτό­ χρονα διαδίκου, έλλειψη στρατιωτικής συνέχειας σε μια περιοχή που δεν είναι πια ουσιαστική για τη δυτική ασφάλεια. Αυτό που θα κρατήσουμε, παρ’ όλα ταύτα, είναι το εύρος των διπλωματικών, πολιτικών και ανθρωπιστικών προσπαθειών. Αυτή η νέα κατάσταση δεν αρκείται σίγουρα στο να επιβάλλει έναν κανονισμό, αλλά τροπο­ ποιεί το περιφερειακό πλαίσιο, δείχοντας η ίδια ότι υπάρχουν και άλλοι δρόμοι, κυρίως στη δημι­ ουργία των ειρηνικών γειτονικών σχέσεων. Η εξέ­ λιξη των «Βαλκανίων» είναι μια μεταβλητή εν μέρει εξαρτημένη από τη γενικότερη κατάσταση σε ολόκληρη την ήπειρο. Αν αυτή παγιωνόταν, τότε θα ήταν δυνατό να υποκαταστήσουμε τον όρο

----------------------------------αφιέρωμα 69 «Νοτιοανατολική Ευρώπη» με τον όρο «βαλ­ κανική περιοχή». Η Νοτιοανατολική Ευρώπη χαρακτηρίζεται επίσης από νέες διαχωριστικές γραμμές, καταρχήν οικονομικές. Το θαλάσσιο όριο του Πορθμού του Οτράντο ανάμεσα στην Αλβανία και την Ιταλία χωρίζει τα κράτη με μία αναλογία τουλάχιστον 1 προς 30, αν δεχθούμε ότι το κατά κεφαλήν ακαθάριστο εθνικό προϊόν στην Αλβανία - για το 1992 - είναι 600 δολάρια, εκτίμηση που είναι μάλλον αισιόδοξη. Εκεί οφείλεται και η ισχυρή τάση των Αλβανών για μετανάστευση, όπως υπογραμμίζουν οι πρό­ σφατες έρευνες του Παγκόσμιου Γραφείου Μετα­ ναστεύσεων. Σίγουρα, η οικονομική και πολιτική μετάβαση φαίνεται λιγότερο εξασφαλισμένη απ’ ό,τι στην καθαυτό Κεντρική Ευρώπη. Οι μεταρρυθμίσεις εφαρμόστηκαν με ακόμα πιο αργούς ρυθμούς στη Ρουμανία και στη Βουλγαρία όσο για την Αλβα­ νία, ζει από την ευρωπαϊκή βοήθεια. Παρ’ όλα αυτά, η συμμετοχή της ΕΟΚ δεν είναι σε καμία περίπτωση αμελητέα. Μέσα σε τρία χρόνια - 1990 - 1992 -, το σύνο­ λο των οικονομικών υποχρεώσεων ανέρχεται στο ποσό των 1,8 δισ. ECU (πηγές: ΕΟΚ, ΕΖΕΣ, ...) και τα κράτη της περιοχής πληρώνουν το 21% του συνόλου της παρεχόμενης βοήθειας. Εξάλλου η Ρουμανία και Βουλγαρία έχουν από το 1993 και μετά (το Φεβρουάριο και το Μάρτιο του ’93 αντί­

στοιχα) συμφωνίες συνεργασίας με την ΕΟΚ κα­ θώς και ένα σύμφωνο ελεύθερων συναλλαγών με την ΕΖΕΣ. Τέλος, η επανατοποθέτηση των ανταλλαγών είναι σαφής, αφού το 1992, το 40% των βουλγαρικών και των ρουμανικών εξαγωγών είχαν ως αποδέκτη την ΕΟΚ. Μια τέτοια προσέγγιση οριοθετείται μέσα από «την μακρά περίοδο προσαρμογής» που η επιτρο­ πή των Βρυξελλών εκτιμά απαραίτητη για τις οι­ κονομικές δομές αυτών των κρατών, έτσι ώστε η επέκταση της ΕΟΚ να μείνει μια μακροπρόθεσμη υπόθεση. Αντίθετα, στη Νοτιοανατολική Ευρώπη δεν σημειώνεται περιφερειακή πρωτοβουλία παρό­ μοια με αυτή των τεσσάρων κρατών της ομάδας του Βίζεγκραντ, δηλαδή μια σύμβαση πολιτικής συμφωνίας και ελεύθερης συναλλαγής, ένα σύ­ στημα αμφίπλευρων συμφωνιών που τέθηκε σε εφαρμογή το Μάρτιο του 1993. Επίσης δεν υπάρ­ χει συνεργασία όπως αυτή του Συμβουλίου των Κρατών της Βαλτικής Θάλασσας, που συνδέει με κάποια αποτελεσματικότητα δέκα κράτη με τρία διαφορετικά θεσμικά πλαίσια. Η μόνη περίπτωση στην οποία συνασπίζεται η περιοχή είναι σε ένα σχέδιο οικονομικής κοινό­ τητας της Μαύρης Θάλασσας (Ιούνιος 1991) που έγινε με πρωτοβουλία της Τουρκίας και περιλαμ­ βάνει έντεκα κράτη. Στο στάδιο που βρίσκεται σήμερα αφορά περισσότερο στην οικονομική σχέση μεταξύ των κρατών που βρίσκονται γύρω από τη Μαύρη Θάλασσα - Τουρκία, Ρωσία και

70 αφιέρωμα--------------------------------Ουκρανία - παρά στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Το πιθανό σύνολο των χωρών όπως αυτό σκιαγραφείται, δεν παρουσιάζει καμιά προφανή, πο­ λιτική, θρησκευτική ή πολιτιστική ενότητα. Διαπιστώνεται, λοιπόν, σε αυτό το σημείο θε­ σμικό έλλειμμα έτσι ώστε η Νοτιοανατολική Ευρώπη, που συγκροτεί ένα δεδομένο γεωπολιτι­ κό «σύνολο» από το γεγονός της έντασης των πό­ σης φύσεως αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στους αντίστοιχους γείτονες, να μη μπορεί να θεωρηθεί σαν μια οργανωμένη περιφερειακή οντότητα. Πολλά και σημαντικά εμπόδια δείχνουν να επεξηγούν τη γιουγκοσλαβική κρίση, τη διατήρηση ενός οριστικού πνεύματος στις ελληνο-τουρκικές σχέσεις και την όψιμη συνειδητοποίηση στη Δυτική Ευρώπη της σημασίας μιας πιο δυναμικής δραστηριοποίησης στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Όμως, σε μια περιοχή της οποίας η γεωγραφία διακηρύσσει την αναγκαία αλληλεξάρτηση - στο ρόλο των αξόνων μεταφοράς και κυκλοφορίας για παράδειγμα - μοιάζει μάταιο να εξετάζονται επιμέρους λύσεις.

0 Ελλάδα: πρωτοπόρος στη Νοτιοανατολική Ευρώπη

Αξίζει να τονίσουμε και μια άλλη, νέα, αλλη­ λεπίδραση. Με την πτώση του σιδηρού παραπε­ τάσματος, η Ελλάδα προβάλλει σαν ένα ευημερές κράτος, θέλγοντας έτσι τους γείτονές του. Το μέσο εισόδημα στην Ελλάδα είναι 20 φορές μεγαλύτερο από αυτό στην Αλβανία και 4 φορές από αυτό στη Βουλγαρία. Η Ελλάδα, ούσα και μέλος της ΕΟΚ, δείχνει έτσι σαν ένας περιφερειακός πόλος στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Το ακαθάριστο εθνικό προϊόν της είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα αυτού των τριών κρατών μαζί (Βουλγαρίας, Ρουμανίας και Αλβανίας). Εκεί οφείλονται οι μεταναστευτικές πιέσεις καθώς και το ενδιαφέρον για μια επανατοποθέτηση όσον αφορά στη ροή συναλλάγματος. Η Ελλάδα λαμβάνει μέρος στην περιφερειακή βοήθεια ως κράτος-δωρητής, με ένα ποσό της τάξης των 51 εκατομμυρίων ECU. Κατ’ αυτό τον τρόπο η φυσική γεωπολιτική θέ­ ση της Ελλάδας μεταβάλεται και αποτιμάται ως προπύργιο της Κοινότητας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, αναλαμβάνοντας νέες ευθύνες. Κάποτε η ίδια αυτή χώρα ήταν η «νεκρή γωνία» της ΕΟΚ Σημειώσεις 1. «Τουρκία της Ευρώπης».

2. Σ.τ.Μ.: το σαντζάκι προέρχεται από την τουρκική λέξη «sancak» και δηλώνει παλιά διοικητική περιφέρεια της Τουρκίας.

στα Βαλκάνια, απομονωμένη από τους γείτονές της με στρατηγικούς διαχωρισμούς: η Ελλάδα απλά αδυνατούσε να πάρει αποφασιστικές πρωτο­ βουλίες. Κι όμως είναι το κράτος της Νοτιοανα­ τολικής Ευρώπης που προόδευσε περισσότερο μέ­ σα στις τελευταίες δεκαετίες, όταν οι δρόμοι που διάλεξαν ή επεβλήθησαν στους βόρειους γείτονές της τους οδήγησαν στις γνωστές μας αποτυχίες. Ενώ, εύλογα, το οικονομικό της ενδιαφέρον στρέ­ φεται προς τη Γερμανία και την Ιταλία, το πολιτι­ κό της προς τη Μεγάλη Βρετανία και τη Γαλλία, υποχρεώνεται να στραφεί και να δραστηριοποιη­ θεί σε κάποιες πιο επείγουσες καταστάσεις. Η Ελλάδα είναι αυτή τη στιγμή το μόνο κράτος που μπορεί να δημιουργήσει ανταλλαγές, αγορές, αμοιβαίες σχέσεις στην περιοχή που έγινε «de facto» η δυνάμει περιφέρειά της και στην οποία αποκτήσαμε επιτέλους πρόσβαση μέσα από σύνο­ ρα σταθερά αλλά ανοιχτά. Οι αντιδράσεις που προκλήθηκαν σε πολλούς πνευματικούς κύκλους στην «Ευρώπη της Ανατο­ λής και του Νότου» από τις γιουγκοσλαβικές κρί­ σεις, προβάλλουν τον κίνδυνο εγκατάστασης μιας αναπαράστασης της «Ευρώπης» που θα έφτανε μέχρι τον Σαύο. Ας μη ξεχνάμε μια αρκετά διαδε­ δομένη άποψη που θέλει νότια του Ζάγκρεμπ μια αβέβαιη «Τρανσβαλκανία», μια γη βυζαντινών μηχανορραφιών και αψιμαχιών. Πιθανόν η δημιουργία στη Νοτιοανατολική Ευρώπη ενός συνεκτικού και οργανωμένου συνό­ λου να είναι ένα δύσκολο εγχείρημα. Μια από τις προϋποθέσεις είναι να υποστηριχθεί η μετατροπή των «γεωπολιτικών όρων αναφοράς» που βαραί­ νουν ακόμα στα Βαλκάνια. Μια άλλη προϋπόθε­ ση είναι δίχως άλλο η εξομάλυνση των σχέσεων Ελλάδας και Τουρκίας. Η τελευταία εκδηλώνει ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον για τις τρέχουσες πο­ λιτικές και οικονομικές αλλαγές που γίνονται από την Αδριατική μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα. Η ΕΟΚ δεν θα έπρεπε να βάλει αυτό το θέμα στις προτεραιότητές της; Εξίσου σημαντική είναι και η έξοδος από τη «βαλκανοποίηση» των πάντα καυτών «θεμάτων», των μεθόδων και της νοοτρο­ πίας. Απαγορεύεται να ανακαλούμε στη μνήμη μας το παλιό όνειρο της αρμονίας των θεών του Ολύμπου; Αν ναι, τότε ποιος άλλος μπορεί να προσφέρει περισσότερα στον κατευνασμό και την ολοκλήρωση από την Ελλάδα; Μετάφραση: Υπατία Βασιλάκου

3.

Όπως είναι γνωστό οι ποταμοί Βαρδάρης, Μαρίτσα και Στροΰμα στο ελληνικό τους κομμάτι ονομάζονται Αξιός, 'Εβρος και Στρυμόνας. Όσο για το Φιούμε είναι η σημερινή Ριόκα. (Σ.τ.Μ.).

αφιέρωμα 71

Θεόδωρος Κουλουμπής

Σφαίρες επιρροής ή αδιαφορίας ετα την αυτοκτο­ νία των συστη­ μάτων του υπαρ­ κτού σοσιαλι­ σμού στο βό. ρειο τμήμα του πλανήτη, την αυτοδιά­ λυση του Συμφώνου της Βαρσοβίας και τη σταδιακή πολυδιάσπα­ ση της πρώην Σοβιετι­ κής Ένωσης, καλλιερ­ γήθηκαν - πρόσκαιρα - ελπίδες και προσδο­ κίες για τη δημιουργία μιας νέας παγκόσμιας τάξης σε ένα κόσμο ιδεολογικής (δημοκρατικής) ομοιογένειας και συλλογικής διαχείρισης των κρίσεων. Η σκληρή απάντηση στον Σαντάμ Χουσεΐν στον Πόλε­ μο του Κόλπου από τις ΗΠΑ και τους ετερογενείς της συμμάχους, κάτω από τη νομιμοποιη­ τική ομπρέλα του ΟΗΕ, δημιούργησε ψευδαισθήσεις, ότι μελλοντικές επιθετικές ενέργειες στη λεγάμενη «περιφέρεια» του πλανήτη, θα γινόταν αντικείμενο παρόμοιας μεταχείρισης.

ι ελπίδες για ένα καλύτερο κόσμο σύντομα μαράθηκαν μπροστά στην τραγική εμπει­ ρία της σύγκρουσης και της σφαγής στην πρώην Γιουγκοσλαβία, καθώς και στον λι­ γότερο αναπτυγμένο Νότο της πρώην Σο­ βιετικής Ένωσης. Το τεράστιο ιδεολογικό κενό που κληροδότησε ο θάνατος του μαρξισμού-λενινισμού σύντομα καλύφθηκε από νεό­ κοπους ή «ανακυκλωμένους» πολιτικούς που κα­ τέφυγαν στον υπερεθνικισμό για να κινητοποιή­ σουν τις αποπροσανατολισμένες μάζες πολιτών που, για πρώτη φορά μετά πολλές δεκαετίες ολο­ κληρωτισμού, κοίταζαν κατάματα τον εκτυφλωτι­ κό ήλιο της ανοργάνωτης ελευθερίας. Η επιστροφή στο ταραγμένο παρελθόν, στην περιοχή των «πρώην», ώθησε μερικούς ανήσυχους στοχαστές να προειδοποιήσουν ότι το Σεράγεβο

του 1992, θα κατέληγε στο Σεράγεβο του 1914, διότι η κρίση στη Γιουγκοσλαβία θα κλι­ μακωνόταν σε ένα τρίτο Βαλκανικό Πόλεμο, αν όχι σε ένα τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Με μεγάλη δόση προληπτικής απαισιοδοξίας την οποία εξο­ μοίωναν με το «ρεαλισμό» οι ενεργητικοί στο­ χαστές, στην Ελλάδα και αλλού, υιοθέτησαν ένα μοντέλο «παγκόσμιας αταξίας» και πρόβλεψαν ότι η διάλυση του κομμουνιστικού μπλοκ μοιραία θα οδηγούσε στη διάσπαση του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η πρόβλεψή τους βασί­ στηκε στην υπόθεση ότι οι συλλογικοί θεσμοί των Δυτικών δημοκρατιών ήταν προϊόντα του Ψυχρού Πολέμου και της πρώην σοβιετικής απειλής. Σε ένα κόσμο «όλων εναντίον όλων», οι «νεορεαλιστές» θεώρησαν ότι η αναβίωση του εθνικι­ σμού στην Ανατολική Ευρώπη θα μεταπηδούσε

72 αφιέρωμα---------------------------------και στα μεγάλα κράτη της Δύσης (ΗΠΑ, Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία κ.λπ.), προκαλώντας την «εθνικοποίηση» της πολιτικής τους με τη σταδιακή χαλάρωση και τελικά την ατροφία συλλογικών θεσμών (Ευρωπαϊκή Ένωση και ΝΑΤΟ). Μίλησαν και μιλούν επίσης για ανταγω­ νισμούς και «σφαίρες επιρροής» στα Βαλκάνια (π.χ. συγκρούσεις γερμανικών και αμερικανικών συμφερόντων στην πρώην Γιουγκοσλαβία), για αποκλειστικότητες και διεισδύσεις τουρκικών, ιταλικών, ρωσικών και ελληνικών συμφερόντων, αναφέρθηκε στην ανάπτυξη αξόνων και τόξων (ισλαμικού, ορθοδόξου και καθολικού), πρόβλεψαν τιτάνιες συγκρούσεις πολιτισμών και θρη­ σκευμάτων και συμπέραναν ότι μόνο επιδέξιες πολιτικές συμμαχιών, προληπτικών ενεργειών και πολεμικής εγρήγορσης θα επέτρεπαν στους ικα­ νότερους να επιβιώσουν.

τραγωδία της Βοσνίας και η αδυναμία Ευρωπαίων και Αμερικανών (συλλογικά ή ατομικά) να σταματήσουν τη σφαγή είναι παράδοξα φαινόμενα που αμφισβητούν τις εκτιμήσεις των νεορεαλιστών. Αντίθετα με τον πόλεμο στον Κόλπο και με δεδομένο το τεράστιο κόστος (ένα ευρωπαϊκό Βιετ­ νάμ;) της ειρήνης, Ευρωπαίοι και Αμερικανοί, πε­ ριορίστηκαν σε οριακές μεθόδους, αποστολής ει­ ρηνευτικών δυνάμεων, ανθρωπιστικής βοήθειας

Η

και οικονομικών κυρώσεων (το εμπάργκο) κατά των εμπολέμων και, κυρίως, κατά της Σερβίας. Παράλληλα Αμερικανοί και Ευρωπαίοι (κυρίως κοινοτικοί) επιδόθηκαν σε μια διελκυστίνδα αμοι­ βαίων παραινέσεων για την ανάγκη κλιμάκωσης των κυρώσεων με την έναρξη βομβαρδισμών και χερσαίων επιχειρήσεων, ώστε να «επιβληθεί η ει­ ρήνη». Κανείς όμως δεν έκανε το πρώτο βήμα. Το σκληρό δίδαγμα της Βοσνίας και των υπο­ λοίπων συγκρούσεων στις Δημοκρατίες της πρώ­ ην Σοβιετικής Ένωσης είναι ότι οι μεγάλες δυνά­ μεις της δεκαετίας του ’90 δεν φαίνεται να αντα­ γωνίζονται για τη δημιουργία σφαιρών επιρροής (που συνεπάγονται το τεράστιο κόστος της υιο­ θεσίας προβληματικών κοινωνιών - οικονομιών), αλλά αντιμετωπίζουν τους ταραγμένους «πρώην» σαν μια «ζώνη αδιαφορίας» και αμηχανίας. Ποια είναι μερικά από τα συμπεράσματα που μπορούν να συναχθούν από την παραπάνω συζή­ τηση: 1. Η μεταψυχροπολεμική περίοδος δεν δημι­ ούργησε ούτε τη νέα παγκόσμια τάξη, ούτε τη νέα παγκόσμια αταξία αλλά ένα υβριδικό σύστημα σταθερότητας (στον Άξονα Βόρειας Αμερικής, Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ιαπωνίας) και αστάθει­ ας (στις χώρες του πρώην Υπαρκτού Σοσιαλι­ σμού καθώς και στον λιγότερο αναπτυγμένο Τρί­ το Κόσμο).

2. Το τραγικότερο λάθος του αναπτυγμένου και σταθερού τμήματος του πλανήτη θα είναι να αγνοήσει τον υπόλοιπο κόσμο απλώς προσπαθώντας να στεγα­ νοποιήσει τις διάφορες εστίες σύγκρουσης. Αργά ή γρήγορα όμως, καθώς η αναπτυξιακή ψαλίδα μεταξύ της περιοχής της σταθερότητας και της αστάθειας θα αυξάνεται, το παγκόσμιο ηφαίστειο θα εκραγεί.

3. Το σύνθημά μας, επομένως, θα πρέπει να είναι: Ό χι στις σφαίρες επιρροής. Ό χι στις ζώ­ νες αδιαφορίας. Ναι στις περιο­ χές παγκόσμιας και συλλογικής ευθύνης.

αφιέρωμα 73

Άγγελος Σιόλας

Πληροφόρηση και Χάρτες ολλοί λίγοι σήμερα, ακόμα και ειδικοί, γνωρίζουν ότι ένα κομμάτι της Ρωσικής Ομοσπονδίας δεν έχει επι­ κοινωνία μ ε την υπόλοιπη αχανή χώρα. Χειρότερα ακό­ μη, πολλοί χά ρτες ούτε καν ανα­ φέρουν την περιοχή αυτή. Πρόκει­ ται για την περιοχή του Καλίνινγκραντ (παλιά Καινιζβέργη) που μ ε την απόσπαση της Λιθουανίας από την παλιά ΕΣΣΔ έμεινε μακριά σαν απομονωμένο νησάκι από τη Ρωσική Επικράτεια

Π

Παράδειγμα θεματικού χάρτη. Μετεωρολογικός χάρτης

πληροφορία αυτή που απαιτεί μια σύνθετη γνώση της Ιστορίας (Β' Παγκόσμιος Πό­ λεμος), της γεωπολιτικής και των σημερι­ νών διεθνών συνθηκών, είναι μια μόνο από τις χιλιάδες πληροφορίες που απαι­ τούνται για τη σύνταξη ενός γενικού γεωγραφικού χάρτη. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η συλλογή των πληροφοριών, η επεξεργασία τους και η απόδοσή τους σε χάρτες, είναι μια σύνθετη και επίπονη δια­ δικασία που απαιτεί τη συνεργασία πολλών επι­ στημόνων διαφόρων ειδικοτήτων. Αυτό δεν συμβαίνει μόνο με τους γενικούς χάρ­ τες, αλλά και με τους ειδικούς θεματικούς. Για παράδειγμα ένας πληθυσμιακός χάρτης απαιτεί τη συλλογή και την επεξεργασία της πλη­ ροφορίας για τον πληθυσμό, από τον ή τους αντί­ στοιχους ειδικούς πριν αυτή παραδοθεί στον χαρ­ τογράφο για τις επόμενες ενέργειες. Το ίδιο και πιο έντονα μάλιστα συμβαίνει με πιο σύνθετους θεματικούς, αυτούς που εκφράζουν για παράδειγμα «δυναμικά φαινόμενα» με έντονες τάσεις μεταβολής στο χρόνο.

Η

Το πρόβλημα με τη συλλογή, τον έλεγχο και την ευθύνη της πληροφορίας για τους χαρτογρά­ φους είναι πολύ παλιό. Από τις περιπέτειες του πατέρα της χαρτογρα­ φίας Μέρκατορ, που εξορίστηκε από τον Πάπα, γιατί επέμεινε να γράφει τις ονομασίες των χωρών όπως τις έλεγαν οι κάτοικοι κι όχι όπως ήθελε αυτός, μέχρι τις σύγχρονες περιπέτειες των χαρτο­ γράφων με τις έντονες γεωπολιτικές μεταβολές, η συλλογή και η απόδοση της γεωγραφικής πληρο­ φορίας είναι ένα από τα βασικά προβλήματα της μεγάλης αυτής διαδικασίας που ονομάζεται Χαρ­ τογραφία. Αν προσπαθήσουμε να δούμε το πρό­ βλημα των γεωγραφικών πληροφοριών πιο ανα­ λυτικά, θα το εστιάζαμε σε τρία βασικά σημεία: α) Συλλογή της πληροφορίας, β) Επεξεργασία της πληροφορίας, γ) Απόδοση της πληροφορίας. Για να αρχίσει η συλλογή της πληροφορίας για ένα θέμα (π.χ. για να φτιαχτεί ένας χάρτης τροφί­ μων, ή ένας χάρτης θαλασσίων ρευμάτων ή ένας πολεοδομικός χάρτης), θα πρέπει να καθορισθούν οι βασικοί στόχοι, οι λόγοι της κατασκευής του χάρτη, καθώς και οι χρήστες του αποτελέσματος. Αυτό θα καθορίσει την κλίμακα σχεδίασης, τα

74

αφιέρωμα

χρώματα, τις παραστάσεις, τα διαγράμματα κ.ο.κ. Εδώ αρχίζουν και τα πρώτα προβλήματα για τους χαρτογράφους που έχουν κυρίως δύο βασι­ κές αιτίες: α) Την έλλειψη επαρκών στοιχείων για διάφορους λόγους και β) τις επεμβάσεις αλ­ λοίωσης αυτών των στοιχείων από κυβερνητικούς ή και ιδιωτικούς μηχανισμούς. Για παράδειγμα, η έλλειψη ή και καθυστέρηση επαρκών στατιστι­ κών ή κτηματολογικών στοιχείων στην Ελλάδα καθιστούν το έργο συλλογής και επεξεργασίας της αντίστοιχης πληροφορίας ιδιαίτερα δύσκολο και αμφισβητήσιμο. Το ίδιο ισχύει και με την αλλοίωση των στοι­ χείων για λόγους ιδεολογικούς, προπαγανδιστι­ κούς ή και απλώς ιδιοτελείς που επιχειρείται πολ­ λές φορές σε προηγμένες ή μη χώρες. Αντίστοιχα προβλήματα υπάρχουν και με την επεξεργασία των πληροφοριών. Εδώ βέβαια, πέρα από τις επεμβάσεις (κρατικές ή μη), η ικανότητα, η γνώση και η εμπειρία αυτού που επεξεργάζεται την πληρότητα είναι ένας βα­ σικός παράγοντας για την επιτυχία ή όχι του χάρ­ τη και της δυνατότητάς του να χρησιμοποιηθεί εύκολα από αυτούς για τους οποίους απευθύνεται. Σε αντίθεση με τους τοπογραφικούς χάρτες όπου η ακρίβεια είναι ένας βασικός κανόνας στους θε­ ματικούς χάρτες, το υπόβαθρο είναι περισσότερο ένα πλαίσιο αναφοράς, έτσι ώστε να αποδοθούν καλύτερα οι πληροφορίες που θέλουμε.

Όπως είναι φυσικό και εύκολα κατανοητό, ιδι­ αίτερα στους θεματικούς χάρτες υπάρχουν πολλές δυνατότητες επέμβασης και αλλοίωσης των δεδο­ μένων, πολύ περισσότερο για παράδειγμα από ένα κλασικό τοπογραφικό χάρτη. Τέτοια παραδείγματα μας δίνουν οι θεματικοί διαφημιστικοί χάρτες για καταναλωτικά προϊό­ ντα, όπου η υπερβολή και η αλλοίωση μεγεθών αγγίζει τα όρια της καρικατούρας. Τέλος, η κατασκευή του χάρτη αφορά κύρια τους χαρτογράφους και την επιστήμη τους, αλλά και την εργασία του τυπώματος. Οι χαρτογράφοι σήμερα χρησιμοποιώντας τις σύγχρονες μεθόδους της επιστήμης τους όπως τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, τις σταδιακές αυτοματοποιήσεις, πιο εξελιγμένες μετρητικές με­ θόδους κ.λπ., έχουν τη δυνατότητα να μηδενίσουν τα λάθη και να αποδώσουν τις επεξεργασμένες πληροφορίες κατά τρόπο εύληπτο και επιστημονι­ κά άρτιο. Υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι θα μεί­ νουν ανεπηρέαστοι στο έργο τους. Στο χώρο της εκτύπωσης αντίστοιχα, οι εξελί­ ξεις στη φωτογραφία, στη φωτοσύνθεση, στις αυτόματες διαδικασίες, στη χρήση Η/Υ, έδωσαν τεράστιες δυνατότητες αλλά και πολλαπλασίασαν τους κινδύνους της αλλοίωσης ή της παραποίησης στοιχείων. Παράλληλα, έννοιες που εμφανίζονταν παλιότερα στους καλλιτέχνες-χαρτογράφους, όπως η φινέτσα, η ακρίβεια των χαρακτη­ ριστικών, ο προσωπικός χαρακτή­ ρας, η καλλιτεχνική απόδοση, η αισθητική, ξανάρχονται σήμερα στην επικαιρότητα με την τερά­ στια τεχνολογική ανάπτυξη της φωτοσύνθεσης και της λιθογρα­ φίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο θα πρέπει να θεωρήσουμε τον «τυπο­ γράφο» του τελευταίου σταδίου βασικό παράγοντα της ομάδας των χαρτογράφων που επε­ ξεργάζεται έναν χάρτη και υπεύ­ θυνο βέβαια για την οριστική εμ­ φάνισή του. Ανακεφαλαιώνοντας, θα πρέπει να επισημανθεί ότι ίσως, ένας γε­ νικός κώδικας για όλο το θέμα της συλλογής, της επεξεργασίας και της απόδοσης της πληροφορίας σε χάρτη θα ήταν αναγκαίος. Ίσως ένας κώδικας ηθικής και δεοντολογίας. Θα ήταν όμως με τις σημερινές πολιτικές, οι­ κονομικές και κοινωνικές συνθή­ κες εφικτός; Ηλεκτρονική απόδοση εδάφους για έναν παρατηρητή που μετακινείται

αφιέρωμα 75

Βαγγέλης Πανταζής

Χάρτες και Εξουσία Το ότι η γνώση της γε­ ωγραφίας είναι απα­ ραίτητη για την άσκηση της εξουσίας, είναι μια παλιά αλήθεια. Ο συγγραφέας που μα ς διέσωσε τις πε­ ρισσότερες γεω­ γραφικές πληροφο­ ρίες της αρχαιότητας, ο Στράβων, στην πρώτη παράγραφο του πρώτου βιβλίου των «Γεωγραφικών»

του, υπενθυμίζει πόσο σημαντική και ποικίλη είναι η ωφέλεια από τη γνώση αυτή ως «προς τα πολιτικά και τα ς ηγεμονικός πρά­ ξεις», για να επανέλθει πιο κάτω: «της γε­ ωγραφίας το πλέον εσ τί προς τα ς χρείας τα ς πολιτικός... Δήλον ουν ότι η γεωγραφική πά3 επί τα ς π ράξεις ανάγεται τα ς ηγεμονικός».1 Η προβολή της γης, του Βέρνερ

άσκηση όμως της εξουσίας χωρίς τη χρή­ ση χαρτών είναι δύσκολη, ιδίως σε μια εποχή που κυριαρχεί η εικόνα. Η «άσκηση επί χάρτου» είναι το πρώτο στάδιο της πο­ λεμικής επιχείρησης μέσα στο ίδιο το το­ πίο. Αλλά η πολιτική δεν ασκείται μόνο στα πεδία των μαχών και η εξουσία δεν διασφαλίζεται μόνο μ’ αυτές. Οότε και ο ρόλος του χάρτη σαν εργαλείου εξουσίας εξαντλείται στο γραφείο του στρατιωτικού επιτελείου. Οι εθνικές διεκδικήσεις εκδηλώνονται κατά πρώτο λόγο με την αποτύπωση και πλατιά διάδοση χαρ­ τών, όπου μπορεί να δει κανείς «με τα ίδια του τα μάτια», όλες εκείνες τις «αδούλωτες» περιοχές της πατρίδας του. Η δύναμη των χαρτών ξεκινάει από την πρω­ ταρχική τους ιδιότητα: από το ότι αποτελούν την απτή εικόνα ενός αντικειμένου που δεν μπορούμε να το έχουμε σαν σύνολο μπροστά μας, μέσω αυτής όμως μπορούμε και να το έχουμε και να το κατέχουμε. Για να καταλάβουμε τη μαγεία αυτής

Η

της εικονικής - προϋπόθεση της πραγματικής κυριαρχίας, αρκεί να αναλογιστούμνε την ουσία της ίδιας μαγικής τελετουργίας: από την εποχή των σπηλαίων ακόμη ο μάγος επιχειρούσε να κυριαρχήσει πάνω στα αντικείμενα, τα ζώα ή τους άλλους κυριαρχώντας πάνω στα ομοιώματά τους. Έ νας από τους σημαντικούς στόχους των προϊστορικών σπηλαιογραφιών με τις παραστά­ σεις κυνηγιού ήταν να καθηλώσουν το θήραμα μέσω της εικόνας του. Η πρωτόγονη σκέψη, συ­ νεπώς η σκέψη του κάθε ανθρώπου σ’ ένα βαθύτε­ ρο, ανεπεξέργαστο και πρωτογενές στρώμα της, δεν αντιδιαστέλλει ή δυσκολεύεται να ξεχωρίσει το ομοίωμα από το πρωτότυπο, όπως και το όνο­ μα από το αντικείμενο. Η μαύρη μαγεία στηρίζε­ ται στην αρχή πως ό,τι κάνεις στο ομοίωμα του ανθρώπου, θα το υποστεί αναπόφευκτα το ίδιο το πρόσωπο. Δεν είναι μόνον οι πρωτόγονοι δέσμιοι αυτής της αδυναμίας. Είναι και οι άνθρωποι του πνεύ­ ματος. Ο μεγαλύτερος φιλόσοφος της αρχαιότη­

76 αφιέρωμα---------------------------------τας, ο Πλάτωνας, ταλανίζεται διαρκώς με την προσπάθεια να ξεχωρίσει την εικόνα από το πρω­ τότυπο, τη λέξη από το ονοματιζόμενο, χωρίς πο­ τέ να μπορεί να ξεφύγει από τα δίχτυα αυτής της ταύτισης. Ολόκληρη η θεωρία των Ιδεών και των υλικών αντιτύπων της μπορεί να θεωρηθεί σαν μια τελική επικράτηση της (φανταστικής) εικόνας πάνω στο υλικό πρωτότυπο. Έ να θαυμάσιο ιστορικό παράδειγμα - που εξ όσων γνωρίζω δεν εξετάστηκε ποτέ απ’ αυτή την πλευρά - είναι η διαμάχη εικονολατρών και εικο­ νοκλαστών στο Βυζάντιο. Άσχετα από τη θρη­ σκευτική γόμωση του ζητήματος, σε τελευταία ανάλυση επρόκειτο για συνολική αντιπαράθεση εκείνων που πίστευαν στην ταυτότητα εικόνας και εικονιζόμενου, μ’ εκείνους που είχαν πλήρη συνεί­ δηση της διαφοράς τους. Ο εικονολάτρης Θεόδω­ ρος Στουδίτης εκθέτοντας στον Ιωάννη Γραμμα­ τικό τις πεποιθήσεις του στο θέμα των Εικόνων του εξηγεί πως «προσκυνώντας την εικόνα προ­ σκυνώ τον ίδιο το Χριστό»2, διότι «η εικόνα και το πρωτότυπο δεν μπορούν να χω­ ριστούν»3, εφ’ όσον «εν και ταυτόν τη ομοιωτική υποστάσει η εικών προς το εικονιζόμενον»4 Και η αποκορύφωση: «Δεν υπάρχει Χριστός, αν δεν είναι απεικονισμένος»!5 Την ίδια εποχή σε διάφορα μέρη της βυζαντι­ νής αυτοκρατορίας αναρτούσαν εικόνες του αυτοκράτορα «ώστε τον ενορώντα τη εικόνι ορόν εν αυτή τον ίδιον τον βασιλέα»6. πραγματικός λόγος της ανάρτησης των εικόνων αυτών ήταν να εμπεδωθεί η αί­ σθηση πως ο βασιλιάς είναι παρών και σε τούτο το άκρο της γης, που αποτελεί τμήμα της αυτοκρατορίας του. Σε μια εποχή σπά­ νιος των χαρτών και απουσίας της έννοιας της εθνικής ταυτότητας, δεν ήταν η εικόνα της επικράτειας (ο χάρτης), αλλά η εικόνα του βα­ σιλιά, εκείνη που έδινε την αίσθηση της κρατικής ενότητας. Σήμερα η «προσωπογραφία» της χώ­ ρας, της οποιοσδήποτε χώρας, είναι σχεδόν απο­ κλειστικά ο χάρτης. Και την εποχή όμως του Βυζαντίου, όταν ένας αυτοκράτορας ήθελε να το­ νίσει το γεωγραφικό πλάτος της επικράτειάς του, όταν ήθελε να διακηρύξει τις κοσμοκρατορικές του αξιώσεις, απεικονιζόταν να κρατάει στο ένα του χέρι τη γήινη σφαίρα. Η ταύτιση χώρας και χάρτη ήταν βέβαια πολύ αρχαιότερη, τόσο αρχαία, όσο οι ίδιοι οι χάρτες. Η σπάνις όλων των χαρτών και η μικρή τους διά­

0

δοση δεν τους επέτρεπε να αποτελέσουν τόσο ισχυρά όπλα κυριαρχίας, όσο αποτέλεσαν στους νεότερους χρόνους, που οι χάρτες έχουν εισβάλει παντού. περίοδος των Ανακαλύψεων έφερε το χάρ­ τη στο προσκήνιο του παιχνιδιού της εξουσίας, κι αυτό όχι μόνο γιατί ένας κα­ λός χάρτης ήταν απαραίτητος για να κινεί­ ται ένα εκστρατευτικό σώμα σε μια νέα ή άγνωστη χώρα: στις περισσότερες από τις ανακαλυπτόμενες χώρες η κατασκευή του χάρτη ερχόταν μετά την κατάκτηση. Ο κυριότερος λόγος ήταν η μυστικιστική σχέση του χάρτη με τη χώρα. Ο χάρτης ήταν τίτλος κτήσεως, που έπαιρνε τη θέση της ίδιας της κτήσης: η καταχώρηση μιας χώρας σ’ ένα χάρτη σήμαινε και προ­ σάρτησή της σ’ εκείνον που αναφερόταν ως κύ­ ριός της. Το πιο εντυπωσιακό, η μεγάλη επιχείρη­ ση των Ανακαλύψεων-Κατακτήσεων εγκαινιά­ στηκε επίσημα με ένα κενό χάρτη, πάνω στον οποίο «χαράχτηκαν» τα όρια ισπανικών και πορ­ τογαλικών κατακτήσεων με τη βοήθεια ενός με­ σημβρινού, που κανείς δεν ήξερε πού ακριβώς βρισκόταν. Με την «αλεξανδρινή» παπική «βού­ λα» του 1493, ο πρωτοκαθήμενος του δυτικού χρι­ στιανισμού Πάπας Αλέξανδρος μοίρασε δίκην συμβολαιογράφου ανάμεσα στις δυο κατακτήτριες δυνάμεις τις χώρες και τους λαούς που θα ανακάλυπταν στη Δύση χαράζοντας από πόλο σε πόλο ένα μεσημβρινό εκατό μίλια δυτικά των Αζορών. Οι εκτάσεις γης που θα ανακαλύπτονταν δυτικά αυτού του ισημερινού θα περιέρχονταν αυτοδίκαια στην εξουσία των Ισπανών, αυτές που θα βρίσκονταν ανατολικά στη δικαιοδοσία των Πορτογάλων. Προκειμένου να ολοκληρωθεί η κυριαρχία, απέμενε το πιο «απλό» απ’ όλα: να χαραχτούν οι χώρες στο χάρτη! Ο χάρτης έδινε πάντα μια θαυμάσια ευκαιρία να εκφράσει κανείς «εικονογραφημένες» με τη μορφή αντικειμενικών δεδομένων μερικές από τις πολιτικές ή ιδεολογικές του προτιμήσεις, είτε στο κυρίως σώμα, είτε στο περιθώριο των χαρτο­ γραφικών παραστάσεων. Οι αγγλικοί χάρτες π.χ. της εποχής της αγγλικής κοσμοκρατορίας συχνά κοσμούνται στο περιθώριό τους από παραστάσεις της Αγγλίας, που κάθεται σαν βασίλισσα πάνω απ’ όλες τις χώρες και τις ηπείρους. Έ νας τρόπος για να καταστεί σαφής - άρα κα­ τανοητή και σεβαστή απ’ όλους - η κυριαρχία των ευρωπαϊκών δυνάμεων πάνω στις «νέες» χώ­ ρες, ήταν ο χρωματισμός τους με το ίδιο χρώμα, με το οποίο χρωματιζόταν και η χώρα-μητρόπο-

Η

---------------------------------- αφιέρωμα 77 λη. Έ νας άλλος η χάραξη συνόρων στο χάρτη, που αλίμονο αν κάποιος επιχειρούσε να τα πα­ ραβιάσει στην πραγματικότητα. Δεν είναι λίγες άλλωστε οι φορές που η επί χάρτου αλλαγή των ορίων μιας χώρας σε βάρος άλλης υπήρξε casus beli. Είναι προφανής ο ιδεολογικός ρόλος που ανα­ λαμβάνει το χρώμα στα πλαίσια αυτών των χαρ­ τών. Μόνο που δεν είναι αυτός μόνον ο ιδεολογι­ κός χρωματισμός τους. Οι χάρτες είναι κατάφορ­ τοι από ιδεολογικά μηνύματα, που συχνά δεν τα συνειδητοποιούν και πάντως δεν τα συνειδητο­ ποιούν πλήρως ούτε καν οι χαρτογράφοι και οι παραγγελιοδόχοι τους.

νας χάρτης προδίδει το ιδεολογικό του μήνυμα από την προτίμηση που δείχνει στα απεικονιζόμενα ή απόντα αντίστοιχα γεω­ γραφικά ή άλλα χαρακτηριστικά. Ένας μουσουλμανικός π.χ. χάρτης του Μεσαίωνα διαφέρει ριζικά ως προς το περιεχόμενό του από έναν αντίστοιχο χριστιανικό χάρτη. Ο

θαρρυντική για ένα στρατόπεδο που και στον και­ ρό της μεγάλης του δύναμης δεν έπαψε να είναι περικυκλωμένο από πολύ μεγαλύτερες εχθρικές εκτάσεις. Το μεγαλύτερο παιχνίδι των χαρτογραφικών αναλογιών ήταν ακούσιο και αφορά - συμπτωματικά - τις σχέσεις Βορά-Νότου. Ο παγκόσμιος χάρτης είναι μια απόπειρα απεικόνισης της σφαι­ ρικής επιφάνειας της γης πάνω σε μια επίπεδη. Για να επιτευχθεί αυτό, κάποια μέρη της σφαιρι­ κής επιφάνειας θα τεντώσουν και θα απλωθούν, κάποια άλλα θα συρρικνωθούν και μερικές ανα­ λογίες αποστάσεων θα παραμορφωθούν. Το ποιες πλευρές του χάρτη θα αλλοιωθούν περισσότερο εξαρτάται από το είδος της χαρτογραφικής «προ­ βολής». Οι περισσότεροι σύγχρονοι χάρτες στη­ ρίζονται στη μερκατορική προβολή (αυτήν που επινόησε ο χαρτογράφος Μερκάτορας το 1569), επειδή έχει το πλεονέκτημα να διατηρεί αναλλοί­ ωτες τις γραμμές πλεύσης. Στην προβολή αυτή οι πλευρές του χάρτη που βρίσκονται κοντά στους πόλους (η βόρεια και η νότια) διαπλατύνονται έτσι, ώστε τα σημεία των πόλων να εκτείνονται σ’

καθένας ενδιαφέρεται να απεικονίσει ό,τι είναι σημαντικό στον πιστό-του αντίστοιχου θρησκεύ­ ματος. Τη Ρώμη και την Ιερουσαλήμ ή τη Μέκα και τους δρόμους που οδηγούν στους τόπους προ­ σκυνήματος. Σήμερα μάταια θα αναζητήσει κα­ νείς σ’ ένα ρωσικό χάρτη τα Γκούλαγκ, κι ας είναι αυτοί τόποι που ένας ξένος επισκέπτης θέλει οπωσδήποτε να δει. Έ ν α άλλο στοιχείο που αξιοποιείται στους χάρτες για την άσκηση εξουσίας είναι η σκόπιμη αλλαγή των αναλογιών τους. Οι Γερμανοί π.χ. αλλ’ όχι μόνον αυτοί - στους χάρτες που προόρι­ ζαν για λαϊκή κατανάλωση την περίοδο του δευ­ τέρου παγκοσμίου πολέμόυ εμφάνιζαν τη χώρα τους σχεδόν τόσο μεγάλη όσο οι Ηνωμένες Πολι­ τείες. Μια τέτοια απεικόνιση ήταν ιδιαίτερα εν-

όλο το μήκος του χάρτη και οι μεσημβρινοί να γί­ νονται παράλληλοι. Με τον τρόπο, όμως, αυτό οι χώρες που βρίσκονται πιο κοντά στους πόλους εμφανίζονται με έκταση πολλαπλάσια εκείνων που βρίσκονται γύρω από τον ισημερινό. Και κα­ θώς πάνω από τα 3/4α της γήινης επιφάνειας βρί­ σκονται στο βόρειο ημισφαίριο, είναι αυτό το κομμάτι της οικουμένης που επωφελείται από την ψευδή παράσταση: η μερκατορική προβολή ευνο­ εί σκανδαλωδώς το Βορρά παρουσιάζοντας το νότο περισσότερο συρρικνωμένο, σχεδόν μηδαμι­ νό μπροστά του. Καθώς φυσιολογικά τοποθετεί κανείς την πα­ τρίδα του στο κέντρο της χαρτογραφικής παρά­ στασης, αυτός που επιβάλλει στους άλλους τον χάρτη του, τους επιβάλλει και την αντίστοιχη -

Ε

Κυλινδρική προβολή, του Μίλερ

78 αφιέρωμα---------------------------------περιθωριακή θέση. Η «Εγγύς» και η «Απω» Ανα­ τολή πήραν τα ονόματά τους αυτά τον καιρό της αποικιοκρατίας σε σχέση με την Αγγλία, που τότε βρισκόταν στο κέντρο της εξουσίας - και των χαρτών. Δεν επρόκειτο, φυσικά, για αγγλικό Know How. Οι αρχαίοι Έλληνες τοποθετούσαν τους Δελφούς στη θέση του ομφαλού της γης. Οι Πέρσες - διαβάζουμε στον Ηρόδοτο7 - εκτιμού­ σαν μετά τους εαυτούς τους πιο πολύ τους άμε­ σους γείτονές τους και τους «παραέξω» ανάλογα από την απόστασή τους από το - περσικό, βεβαί­ ως, - κέντρο του κόσμου. Σ’ ένα ερμητικό κείμενο αιγυπτιακής προέλευσης, που διέσωσε ο Στοβαί­ ος8, ο Ώρος ρωτάει την Ίσιδα γιατί οι εκτός Αιγύπτου άνθρωποι δεν είναι τόσο πνευματικά προικι­ σμένοι σαν τους Αιγύπτιους για να πάρει την απά­ ντηση πως η Αίγυπτος αντιστοιχεί στην καρδιά της γης και οι κάτοικοί της έχουν όλα τα χαρί­ σματα της καρδιάς.

ια από τις βασικές αρχές της ρατσιστικής γεωγραφίας ήταν η πίστη (μια πίστη που τη συναντάμε και στον Αριστοτέλη και στον Ίμπν Χαλντούν), πως η ευφυία και οι ικανότητες των λαών εξαρτώνται από την κλιματολογική ζώνη που ζουν. Για τους συγγραφείς αυτούς, το κλίμα της με­ σογειακής ζώνης (που βεβαίως καλύπτει τις πα­ τρίδες τους Ελλάδα και Συρία) είναι το πιο κατάλ­ ληλο για την ανάπτυξη της ανθρώπινης ευφυΐας και δημιουργικότητας. Το βορειότερο κλίμα εμπο­ δίζει τη δράση, οι υψηλές θερμοκρασίες του νο­ τιότερου δεν ευνοούν την ανάπτυξη της νοημοσύ­ νης. Με τη μεταφορά του κέντρου εξουσίας στο Βορρά τροποποιήθηκε και η περί ζωνών της γης θεωρία. Οι λαοί του Βορρά, βοηθούμενοι και από τη χαρτογραφική σύμβαση που θέλει το Βορρά επάνω και το Νότο κάτω, ταύτιζαν υποσυνείδητα - και ενίοτε συνειδητά - το Βορρά με το κεφάλι και τον απώτερο Νότο με τα πέλματα της γης. Ανάλογα ήταν και τα χαρίσματα που απέδιδαν στους αντίστοιχους λαούς. Το ψύχος του Βορρά εξασφαλίζει την ψυχραιμία εκείνη που απαιτείται για την ανάπτυξη του λογικού. Οι μεσογειακοί λαοί αντιστοιχούν περίπου στη γαστέρα και το υπογάστριο της γης και τα χαρακτηριστικά τους είναι η τάση προς τις απολαύσεις και η επιπολαιό­ τητα. Οι λαοί της Αφρικής αντιστοιχούν προς τα χαμηλότερα μέλη του σώματος. Η υψηλή θερμο­ κρασία και η διαρκής πυράκτωση του ήλιου κάνει το μυαλό τους χλιαρό και χυλώδες, ανίκανο για οποιαδήποτε αξιόλογη σκέψη!

Αυτή είναι, βεβαίως, η γεωγραφική ιδεολογία των Ευρωπαίων κυρίαρχων του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι όμως είχαν εντελώς αντίθετες ιδέες. Στο ίδιο ερμητικό κείμενο, που προαναφέρθηκε, διαβάζουμε πως γη είναι ένα ξαπλωμένο ανθρώπινο σώμα, που το κε­ φάλι του βρίσκεται στο νότο και τα πέλματα στον απώτατο βορρά. Αντίστοιχα είναι και τα προσό­ ντα των λαών: οι βόρειοι είναι καλοί στα πέλματά τους μόνο, οι κάτοικοι της Ελλάδας και της Ιτα­ λίας, που αντιστοιχούν στους μηρούς και τους γλουτούς είναι γνωστοί για τα υπέροχά τους οπί­ σθια («καλλίπυγες»), και γι’ αυτό έχουν τάσεις προς την παιδεραστία, ενώ οι νότιοι έχουν (μαύ­ ρα, ασφαλώς) μαλλιά και κεφάλια. Οι λαοί του Βορρά δεν μπορούν, βέβαια, να αναπτύξουν υψη­ λή νοημοσύνη γιατί το μυαλό τους πήζει από το κρύο, όπως όλα γύρω τους! Το ότι ο Βορράς έχει ταυτιστεί με το Επάνω και ο Νότος με το Κάτω είναι συνέπεια της χαρτογρα­ φικής σύμβασης, που από τον καιρό των Ανακα­ λύψεων θέλει σταθερά τον Βορρά στην επάνω θέ­ ση των χαρτών. Το επάνω όμως ήταν πάντα ταυτι­ σμένο με το κυρίαρχο, το καλό, το φωτεινό, το (αξιολογικά) ανώτερο. Το κάτω με το υποτελές, το αδύνατο, το κακό, το σκοτεινό, το κατώτερο. Οι χαρτογραφικές συμβάσεις μας αναγκάζουν έτσι εντελώς ανυποψίαστα να ταυτίζουμε το κυρίαρχο με το Βορρά και το υποτελές με το Νότο. Αυτό το τόσο απλό δεδομένο, που ασφαλώς μέ­ σα από τους χάρτες περνούσε υποσυνείδητα τα ιδεολογικά του μηνύματα, κανείς δε φαίνεται να το είχε συνειδητοποιήσει, αν και οι συνέπειες ήταν προφανείς. Το ερώτημα για το αν το μήνυμα αυτό έχει τις ψυχολογικές του επιπτώσεις στο ηθι­ κό των λαών κι αν εντέλει έχει σχέση με την κυριαρχία του αναπτυγμένου Βορρά πάνω στον υπανάκτυτο Νότο, τέθηκε από τον γράφοντα το 19849 και διερευνήθηκε εκτεταμένα το 198910. Τα συμπεράσματα δεν θα τα επαναλάβουμε εδώ. Αρ­ κεί όμως να σημειώσουμε πως παρότι μια υπερδύναμη του Βορρά (η ΕΣΣΔ) έκτοτε σχεδόν δια­ λύθηκε, και παρότι σε κάποιες χώρες του Βορρά οι λαοί αλληλοεξοντώνονται, το κέντρο βάρους του πολιτισμού δε μεταφέρθηκε νοτιότερα. Εκείνο που απειλεί να μεταφερθεί νοτιότερα είναι... το βάρος του Βορρά. Στο βιβλίο-μανιφέστο του Ρώ­ σου νεοναζιστή Ζιρινόφσκι με τον χαρακτηρι­ στικό τίτλο «Η τελευταία εξόρμηση στο Νότο» προτείνεται το μοίρασμα του Νότου μεταξύ των χωρών του Βορρά σ’ ένα «κατακόρυφο» άξονα, λες και ο Νότος εξαρτάται από το Βορρά με τον άμεσο και φυσικό τρόπο που η σκιά εξαρτάται

αφιέρωμα 79

από το υπερκείμενο σώμα, ή λες και η βαρύτητα να επιβάλλει αυτή την κίνηση σαν την πιο φυσι­ ολογική και αναπόφευκτη: η Ιαπωνία και η Κίνα θα κινηθούν προς τις Φιλιππίνες, τη Μαλαισία, την Ινδονησία και την Αυστραλία, η Ρωσία προς το Αφγανιστάν και την Τουρκία, η δυτική Ευρώ­ πη προς την αφρικανική ήπειρο, ο Καναδάς και οι ΗΠΑ προς τη Λατινική Αμερική11. Ο Ζιρινόφσκι, θα παρατηρήσει κανείς, δεν αποτελεί σοβαρή περίπτωση. Το ορθότερο θα ήταν να πούμε ότι η εποχή μας δεν του επιτρέπει να αποτελέσει σοβα­ ρό κίνδυνο. Ο Χίτλερ δεν ήταν περισσότερο σο­ βαρός σαν άνθρωπος, οι περιστάσεις όμως του επέτρεψαν να μετατραπεί σε πρωτοφανούς μεγέ­ θους παγκόσμιο κίνδυνο. Σε κάθε περίπτωση, ένας παρανοϊκός που μπορεί να ανοίγει δημόσια το υποσυνείδητό του μας αποκαλύπτει πολλά για το περιεχόμενο του υποσυνειδήτου ενός πολύ με­ γάλου τμήματος πληθυσμού, πολύ μεγαλύτερου

Σημειώσεις 1. Στράβων 1.1.16.

2. Migne, 99:1558-1591.

3. Migne, 99: 356, «Επιστολαί», A' 1, Β 23 Migne, 99: 1117, 1118.

4. Migne, 99:1118, «Επιστολαί», Β' 23.

5. Migne 99:1225, «Επιστολαί», Β' 37.

6. Μέγας Αθανάσιος, «Τρίτος κατά Αριανών λόγος».

ίσως απ’ αυτό που τον ακολουθεί. Και μέσα στο υποσυνείδητο αυτό ανακαλύπτουμε τον κυρίαρχο χαρτογραφικό προσανατολισμό. Ίσως να φταίει κι αυτός, ίσως να φταίνε και οι χάρτες, αν, ενώ οι λαοί της Αφρικής πεθαίνουν σαν τις μύγες από πείνα και αρρώστιες, και η Λα­ τινική Αμερική εξακολουθεί να υποφέρει, η προ­ σοχή του κόσμου εξακολουθεί να στρέφεται στην «επάνω», στη «φωτεινή» περιοχή του Βορρά, λες κι είναι αυτή και μόνο που αφορά την ανθρωπό­ τητα, αυτή και μόνο που δικαιούται να ’χει «στον ήλιο μοίρα». Η απαλλαγή απ’ αυτή την κατάρα δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική χωρίς αποκα­ θήλωση των συμβόλων που την καθαγιάζουν. Έ να από αυτά που θα πρέπει να αποκαθηλώσουν από τους τοίχους κι από τη συνείδησή τους οι λα­ οί του Νότου θα πρέπει να ’ναι ο σταθερά από το βορρά κρεμασμένος χάρτης.

7. Ηρόδ. 1.14.

8. Στοβαίος «Εκλογαί» 1.49, «Ερμου τρισμεγίστου εκ της ιεράς βίβλου της επικαλούμενης Κόρης του κόσμου», σελ. 1267C. 9. «Έχει και η χαρτογραφία την ιδεολογία της;», ΑΥΓΗ, 3012-4.

10. «Χάρτες και Ιδεολογίες», 1989, Αθήνα, εκδόσεις ΚΑΛΒΟΣ.

11. Βλ. ΒΗΜΑ 26-12-93 και, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 26-12-93 και 9-1-94.

Β ΕΚΔΟΣΗ ΚΑΚΟΠΙΣΤΙΑ ΤΤΑ 11 A

Β Α Λ Κ Α Ν ΙΑ

A

*

ΑΝΤΡΕΑΣ ΜΗΤΣΟΤ

★

Ο Χαρτοπαίκτης

A

*

έχει φοβηθεί

Ο Β ΙΑ Σ Μ Ο Σ Τ Η Σ ΓΙΟΥΓΚΟΣΛΑΒΙΑΣ

Ποιος ευρύνεται για όλα όσα συνέβησαν στην πρώην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας; Ποιος ήταν ο ρόλος της διεθνούς κοινότητας; Για όλους εκείνους που ενδιαφέρονται για τα Βαλκάνια αλλά και για τη δικαιοσύνη, αυτό το βιβλίο είναι ένα συγκλονιστικό ντοκουμέντο.

με ασπρόμαυρες φωτογραφίες.

Κυκλοφορεί και στην αγγλική. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1 - 106 79 ΑΘΗΝΑ ΤΗΑ: 3602535 - 3618654 Telefax: 01 - 3640683

Για αναγνώστες με απαιτήσεις

(ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ) iff

V

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ

fljft

V

Δ

mm

Ο. ντε Μπαλζάκ No 60* Δ. Γληνός No 61* Τ. Τζόυς No 62* Κ. Χατζηαργύρης No 63 Ζ. Ζενέ No 66 Νέοι λογοτέχνες No 69 Αριστοφάνης No 72* Ζ. Πρεβέρ No 73 Μ. ντε Σαντ No 77 Κ.Π. Καβάφης No 78 Χ.Λ. Μπόρχες No 79 Μ. Κούντερα No 80* Μ. Γιουρσενάρ No 81 Α. Κοραής No 82 Κ. Μαρξ No 83* Μ. Βίαν No 85 Νέοι Λογοτέχνες No 87 Κ. Βάρναλης No 88* Τ. Μαν No 90 Φ. Νίτσε No 91 Κ. Θεοτόκης No 92 Ρ. Μπαρτ No 93 Ν. Λαπαθιώτης No 95 Ε. Ροΐδης No 96 Ε. Ζολά No 97 Σταντάλ No 98 Μακρυγιάννης No 101 Λουκιανός No 102 Ντιντερό No 103 Τ. Άγρας No 104 I. Βερν No 105 Θ. Καίρης No 106 Παραμυθάδες No 108* Ε. Έσσε No 109 Α. Καμύ No 110 Β. Ουγκό No 111 Ε. Αλαν Πόε No 112 Φ. Κόντογλου ο 113 Σ. Μ πέκετΝο 115 Κ. Πολίτης No 116 Α. Πάλλης No 118 Β. Μαγιακόφσκι No 121 Ε. Ιονέσκο No 122 Μ. Φουκώ No 125 Ζ. Λακάν No 126 Ζ. Πωλ Σαρτρ No 127 Φ. Ντοστογιέφσκι No 131 Ν.Χ. Λώρενς No 132 Τ.Σ. 'Ελιοτ No 133

αφιερώ ματα σε

Μ. Ντυράς No 134 Αριστοτέλης No 135 Σ. ντε Μπωβουάρ No 136 Γ. Θεοτοκάς No 137 Φ.Σ. Φιτζέραλντ No 138 Τ <"> ιίλιαμς No 139 ος No 140 >ης No 142 ■έρ No 143 Jo 145 άς No 147 /τι No 149 ψμσυντ No 150 Λρτώ No 151 Ο. Ουάιλντ No 152 Β. Γουλφ No 153 Γ.Β. Γκαίτε No 154 Κ. Καρυωτάκης No 157 Κ. Λεβί-Στρως No 158 Ε. Χέμινγουεϊ No 159 Ζ. Κοκτώ No 160 Μ. Χάιντεγκερ No 161 Β. Ναμπόκοφ No 162 Α. Παπαδιαμάντης No 165 Π. Λεκατσάς No 166 Αίσωπος No 167 Λ. Αραγκόν No 168 Α. Τσέχωφ No 169 Σ. Τσίρκας No 171 Τ. Στάινμπεκ No 173 Όμηρος No 174 Μ. ντε Θερβάντες No 176 Βολταίρος No 177 Ε. Πάουντ No 178 Μολιέρος No 179 Δ. Χατζής No 180 Ε. Ίψεν No 181 Ν. Χάμμετ No 182 Π. Βαλερί No 183 Ζ. Μπατάιγ No 187 Ν. Καζαντζάκης No 190 Θουκυδίδης No 191 Φ.Γ. Λόρκα No 192 Ρ. Τσάντλερ No 193 Β. Ράιχ No 197 Ρ. Μούζιλ No 199 Λ. Τολστόι No 200 Π. Ελυάρ No 201 Ζ. Σιμενόν No 202 Γ. ντε Μωπασάν No 204 Γ. Ρίτσος No 205 Α. Ζιντ No 206

σνγγραφ Α. Μπρετόν No 207 Μ. Μπρεχτ No 211 Α. Αλεξάνδρου No 212 Δ. Σολωμός No 213 Α. Λουπέν No 218 Φ. Πετράρχης No. 218 Γκ. Γκ. Μάρκες No 223 Τζ. Όργουελ No 226 Τ. Λειβαδίτης No 288 Κ. Ντίκενς No 229 Δάντης No 230 Γκ. Απολλιναίρ No 231 Ρ. Βελεστινλής No 235 Σοφοκλής No 243 Κέρουακ No 249 Μαρκ Τουαίν No 252 Γιούκιο Μισίμα No 253 Μοράβια No 256 Μαριβό No 257 Μ. Καραγάτσης No 258 Άρθουρ Μίλλερ No 259 Χένρυ Τζαίημς No 260 Γ. Ξενόπουλος No 265 Γκράχαμ Γκρην No 267 Γ. Σκαρίμπας No 269 Χένρυ Μίλλερ No 273 Ράινερ Μαρία Ρίλκε No 274 I. Καποδίστριας No 275 Γ. Βιζυηνός No 278 Ζαχαρίας Παπαντωνίου No 285 Νόρμαν Μαίηλερ No 286 Μισέλ Τουρνιέ No 287 Πίνδαρος No 294 Αντόνιο Γκράμσι No 295 Μάριος Χάκκας NO 297 Δημοσθένης Βουτυράς No 298 Πηνελόπη Δέλτα No 300 Μισέλ ντε Μονταίν No 304 Αρθούρος Ρεμπώ No 305 Ανδρέας Καρκαβίτσας No 306 Σ. Μυριβήλης No 309 Μ. Αξιώτη No 311 Ε.Μ. Φόστερ No 312 Κολέτ No 313 Κ. Χατζόπουλος No 319 Ρ. Κενώ No 320 Τ. Χάρντυ No 324 Κ. Κρυστάλλης No 326 Γ. Σάνδη No 327 Σ. Εξυπερύ No 330 Κ. Παλαμάς No 334

35 ΚΛΑΣΙΚΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΑ

ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΗΛΙΚΙΕΣ

«ΚΕΔΡΟΣ ίο παιδικό 6ι6/\ίο

Γ. Γενναδίου 3, 106 78 ΑΘΗΝΑ, τηλ: 36.09.712 - 36.02.007