Τεύχος 326

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ · ΑΡ. 326 · 5*1.94 · ΔΡΧ. 700

ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Το τρίτο συνέδριο ελληνικής βιβλιογραφίας

εκδόσεις «γνώση» \

Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21 194 .

C D

θ Ω

w ω

H

X

_

5JC P W

ω

r L

.

&

^

§

>

c

V j'-e 0 < 4 0

k v P «3.

1

V -B

O

5

C

L

__________

1993 »> Ν Ε Α Β Ι Β Λ Ι Α »> 1993

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ/ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΜΠΑΝΑΝΑ ΓΙΟΣΙΜΟΤΟ

Kitchen ΝΑΝΏΝ ΓΚ Ο ΡΝ Ώ Μ ΕΡ

ΧΟΥΑΝ ΚΑΡΛΟΣ ΟΝΕΤΙ

Το ναυπηγείο (Μυθιστόρημα) 9 ΧΟΥΑΝ ΠΕΡΟΥΤΣΟ

Οι φυσικές ιστορίες

Μια ιδιοτροπία ιης φύσης

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

9 ΟΥΙΛΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ

9 ΚΙΝΓΚΣΛΕΫ ΕΪΜΙΣ

Ένας χοντρός Εγγλέζος (Μυθιστόρημα) 9

Δωδέκατη νύχτα 9 ΣΙΜ

Εύθυμη Ιατρική

ΓΙΑΣΟΥΝΑΡΙ ΚΑΒΑΜΠΑΤΑ

9 ΕΜΑ TENANT

Κιότο

Το παραμύθι της Εύας

(Μυθιστόρημα)

9 ΤΡΟΥΜΑΝ ΚΑΠΟΤΕ

'Οταν οι προσευχές εισακούονται (Ένα ημιτελές μυθιστόρημα)

(Ηθοπλαστική ιστορία) 9 ΓΖΟΥΝΙΤΣΙΡΟ ΤΑΝΙΖΑΚΙ

Σβάσπκα (Μυθιστόρημα)

9

9 ΤΖΩΝ ΚΕΝΕΝΤΥ ΤΟΥΛ

ΛΕΚΛΕΖΙΟ

Συνασπισμός ηλιθίων

Έρημος

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

9 ΝΤΕΪΒΙΝΤ ΧΟΜΕΛ

9 ΧΑΡΟΥΠΙ ΜΟΥΡΑΚΛΜΙ

Το κυνήγι του αγριοπρόβατου (Μυθιστόρημα)

Ηλεκτρικές καταιγίδες (Μυθιστόρημα)

ΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

9

ΕΖΡΑ ΠΑΟΥΝΤ

ΜΠΕΡΤΟΛΤ ΜΠΡΕΧΤ

Τα άσματα της Πίζας

Διόρθωση παλιών μυ9ων και άλλες ιστορίες 9 ΣΟΜ ΕΡΣΕΤ ΜΩΜ

Τσάι και ματαιοδοξία

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΟΝ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟ ΙΝΤΙΘ ΓΟΥΟΡΤΟΝ

Τα χρόνια της αθωότητας

(Μυθιστόρημα)

9 ΚΑΖΟΥ Ο ΙΣΙΓΚΟΥΡΟ

9

Τ’ απομεινάρια της μέρας

ΚΕΕΣ Ν ΟΟΤΕΜΠΟΟΜ

Η ακόλουθη ιστορία

ΛΙΟΝΟΡ ΦΛΕΪΣΕΡ

(Μυθιστόρημα)

Ήρωας κατά λάθος

τα βιβλία της «γνώσης Μ ΙΚ Ρ Η ψ$· '- Η Σ Ε ΙΡ Α ϋ § ι (· I

ΤΟΜΑΣ ΧΑΡΝΤΥ ΝΙΚΟΣ ΧΑΤ/ΗΚΥΡΙΑΚΟΣ ΓΚΙΚΑΣ TI NT Χ ΙΟ Υ/ \tiVoi τοο π/ιι·ιι/ιοο κόσμοι

KAPVW ftNNM fOYBI ΛΛΜΚΒΙΣ

ΝΛΗΑΝΙΙ Α ΧΩΟΟΡΝ Ιο α/.ικο ,μόμ/ια

ΒΟΚΚΛΚΙΟΣ Ι~ Ιητιηιιι.ιι-ιι 7ο όικηη 110/10

M ilΑΡΜΙΙΙ Ν Γ ί'ΡΙ ΒΙΙ 'ι

ΒΙΡΤ/ΙΝΙΑ ΓΟΥΛΨ

/ AN il θ'! ΙΝΙΡΡΣΟΝ

ΙΙΗ Τ ΙΡ Κ Λ Ρ ΙΥ Ο/οντμο,·ανΙΙ/Ηι:ιό.-στί/Ι ιστό,an

Γ /Ο Υ /Ι ΙΙΙ ΙΙΟ Ν ΙΙΤ /Λ II μο.-ό/η ΙΙ/ιαόια

ΛΛΡΛ ΚΛΡΝΤΙΛΛΛ /ο/ΜΊ από τι/ .Ιάοΐ'/Ηί

ΑΙ ΒΡΛ/ΓΚΟΝ

ΛΛΡΛ ΚΛΡΝΤΙ ΛΛΛ

ΣΛΝ - I ' Τσ.ι. πια ■'..!·. ·τι

I ΜΛΣΛΟΦΣΚΙ .Το:.·-να σα, ,

ΣΛΒΙ^ΙΟ ΣΤΡΑΤΙ ... t) ii/0/α ιπο. r. :,, Hullo. ■οι

ΜΑΡΙΑ ΚΟΡΤΙ Το τ/ιαμιΐιίιτοιν σι:ηιήνι·ι\

ΓΚΟ'ι I ΡΙΝΟ Ι /ΟΡ Ι /1 I I Λόίΐ/ιι ιποι και a im ό-,α

ΛΝΝΛ Μ ΙίΙΣΙΝΑ II φοινίκια too Toon,ο ια

ΦΟΥΛΒΙΟ ΙΌΜΙ Ι ΣΑ .*It H. ι.τσιανα κ/ηοονομο:

ΟΝΟΡΙ N il Μ IΙΛΛ /ΛΚ II ,τ./ιοντοκο/ιη

IK , Κ ΙΣΙΣΙΊΡΣΟΝ

ΜΛΝΨΡΙ-.ΝΤ ΜΠΗΛΚΡ ///«:/»/παν τη νό/τα

II Uflom

-οι .707/10. \/ 7/ΌΟΙ

ΛΝΡΙ-ΦΡΙ ΝΤΙ ΡΙΚ Μ ΙΙΛ \Ν Τα α,/ιψια nah:imαν στο /.οκοφβκ*

ΪΤΡ Γ7Κ> φ| ΡΡΙ |>()

/ΑΝΙ·:Τ ΟΥΪΝΤ 1 ΡΣΟΝ Το φό/.ιι τη: κο/ιασια.

IIΑΙΡΙΓΣΙ \ \ ΜΣΜΚ-) ψί//'

*

ε κ δ ό σ ε ις « γ ν ώ σ η »

Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21 194

τα βιβλία της «γνώσης»

Ασημακη Πανσέληνου ΦΥΛΛΑ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟΥ Μέσα σια χαρπά του Ασημάκη Πανσέληνου βρέθηκε το χειρόγραφο αυτό που σήμερα έρχεται στη δημοσιότητα. Είναι ένα ημερολογιακό κείμενο γραμμένο μέρα με τη μέρα, κάτω από την πίεση και την αγωνία των γεγονότων. Αποτελεί μτα προσπάθεια να βάλει ο συγγραφέας σε κάποια τάξη και προοπτική τα πρωτόγνωρα και φοβερά βιώματα ενός πολέμου και μιας Κατοχής.

Η ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ •Τ α πρωτότυπα κείμενα χωρίς περικοπές.

•Α πό μια ζωγραφιά σ χεδόν σε κάθε σελίδα.

Η ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΗΛΙΚΙΕΣ

«ΚΕΔΡΟΣ ίο ελληνικό βιβλίο

/

ιε χ ν ια

ΡΟΥΛΑ ΚΑΚΜΜΑΝΑΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΙΚΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

π κυρία

Ουίλσον ταξιδεύει ΝΑΠΟΛΕΩΝ ΛΑΖΑΝΗΣ ΕΓΩ, Ο ΠΕΤΡΟΣ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

α ια κ η Κ Ε Ν Τ Ρ ΙΚ Η Δ Ι Α Θ Ε Σ Η : Σ. Π Α Τ Α Κ Η Σ Α .Ε . Ε μ μ . Μ π ε ν ά κ η 16, 106 78 Α θ ή ν α Τ η λ .: 36.38.362, F a x : 36.28.95 0

ΧΡΗΣΤΟΣ ΔΕΣΥΛΛΑΣ Η ΚΡΥΠΤΗ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

ΠΙΕΡ ΣΑΜΟΤΕΛ

ΗΛΙΑΣ ΠΕΤΡΟΠΟΤΛΟΣ

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ

Π οτέ και τίποτα

Χ α λ ά ρ ω σ η η δ α ιμ ο ν ικ ό ς κ ύ κ λ ο ς

Σήμερα που η οικολογική καταστροφή έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις, το κλασικό πλέον βιβλίο του ΠΙΕΡ ΣΑΜΟΤΕΛ είναι χρήσιμο όσο ποτέ άλλοτε. Προφητικό όταν πρωτοεκδόθηκε, δικαιωμένο από­ λυτα σήμερα, μελλοντικό όσο καμιά σύγχρονη οικολο­ γική μελέτη, απαντά με μοναδική πληρότητα σε όλα τα οικολογικά προβλήματα. Με ποιο τρόπο να ζούμε; Τί να παράγουμε και πώς; Γιατί υπάρχει μόλυνση; Ποιές ενεργειακές πηγές να χρησιμοποιούμε; Ποιές αιτίες δημιουργούν την κόλαση των μεγαλουπόλεων; Τί ρόλο παίζουν οι πόλεμοι και οι εξοπλισμοί; Μπορούμε να αναστείλουμε τον υπερ­ πληθυσμό και να ελαφρώσουμε τις πολλαπλές εντάσεις που μας πιέζουν; Εν τέλει χαλάρωση ή τεχνολογική κλιμάκωση; Κα­ ταπιεστική ή αντιεξουσιαστική οικολογία;

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Ν Ε Φ Ε Λ Η ...Προωθούν το καλό β ιβ λ ίο ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80, ΤΗΛ.: 3607744

Ο Ηλίας Πετρόπουλος είναι γνωστός ως λαογράφος, αλλά όλοι ξέρουν πόσο μεγάλη ση­ μασία αποδίδει στην ποίηση. Η νέα αυτή συλλογή του σηματοδοτεί το τελευταίο βή­ μα στην συνεχή εξέλιξη της ποίησής του. Αυθεντικός εξεγερμένος ποιητής προκαλεί τις δυνάμεις του πατεστημένου και πειραματιζόμενος προχωρεί σε ηθελημένες γε­ λοίες χρήσεις του ρυθμού και του μέτρου. Και παρόλο που πάντοτε εξετίθετο σε μεγά­ λους κινδύνους έναντι των α­ ναγνωστών του, ουδέποτε αυ­ τοί οι κίνδυνοι ήταν τόσο με­ γάλοι, όσο σ ’ αυτά τα ποιήματά του. Η ανάγνωσή τους εκδιώκει τη γαλήνη μας. ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΝΕΦΕΛΗ

ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80 ΤΗΛ.: 3607744 - 3639962

Σ ύ γ χ ρ ο ν η

ε λ λ η ν ι κ ή

π ο ί η σ η

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ

ΚΩΣΤΑΣ ΣΤΕΡΓΙΟΠΟΥΛΟΣ ΠΟΙΗΜΑΤΑ A ' (1944-1965)

ΜΑΝΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ Υ.Γ.

ΝΙΚΟΣ—ΑΛΕΞΗΣ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ Ο ΔΥΣΚΟΛΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ

ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ Β ' (1965-1983)

Ο ΔΥΣΚΟΛΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ

SS

Ο ΗΛΙΟΣ ΤΟΤ ΜΕΣΟΝΎΧΤΙΟΥ

Η ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΗ Τά λυρικά μιας περασμένης έποχής στους παλιούς ρυθμούς.

ΤΡΙΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ

Μ ιά π ρ ο σ ω π ικ ή ά ν θ ο λ ο γ ία τοϋ Μ . Ά να γνω σ τά κ η

Η ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΗ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ Ν Ε Φ Ε Λ Η ...Π ρ ο ω θ ο ύ ν το Ε λ λ η ν ι κ ό β ι β λ ί ο ΑΣΚΛΗΠΙΟΎ 6-8 ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ.: 3607744, 3639962

Νέες Εκδόσεις ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ «ΕΣΤΙΑΣ» Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α ΕΥΤΕΡΠΗ αραουζου. Αιχμάλωτος ΧΡΗΣΤΟΣ βακαλοπουλος, 'Υπόθεση μπέστ σέλλερ ΜΑΡΙΑ γαβαλα. Ή υπηρέτρια των άγγέλων ΑΘΗΝΑ ΚΑΚΟΥΡΗ, Ή σπορά τοΰ άνεμου Μ. καραγατςης, ’Ανέκδοτα νεανικά κείμενα ΑΓΓΕΛΑκαςτρινακη, Εκδρομές μέ τις φίλες Ν. Κ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ, Ό ξένος μου ό Θεμιστοκλή ς Ν. Κ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ, Άρτάβαζος ό Πέρση ς Γ. Ν. παπαδακης, 'Ιστορία μιας άνοχύρωτης νιότης ΚΟΣΤΑΣ ΣΑΡΔΕΛΗΣ, 'Ο άσάλευτος ταξιδιώτης: Τά παιδικά χρόνια τοΰ Κωστή Παλαμά ΠΕΤΡΟΣ τατςοπουλος, Ή πρώτη έμφάνιση ΠΕΤΡΟΣ χαρτοκολλης. Οιδιπόδειο ’46 -’47 ΚΩΣΤΑΣ ΧΑΤΖΗΑΡΓΥΡΗΣ, Ό τρόμος τοΰ υπαλλήλου Ξ Ε Ν Η Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ μαργκαρετ ατγουντ. Μάτι γάτας (μτφ. Ν.Κ.) φραντς βερφελ, Οί σαράντα μέρες τοΰ Μουζά

Ντάγκ (Γ τόμος, μτφ. ”Αγγ. Παρθένης) (μτφ. Σπ. Μεϊμάρης) χερμαν μελβιλ, Μπίλλυ Μπάντ, καί άλλες ιστορίες (μτφ. Ν. Παπαγιάννη) τομας μπερνχαρτ. Μπετόν (μτφ. ’Αλέξανδρος Ίσαρης) ΕΡΡΙΚΟΣ MYPZE, Σκηνές μποέμικης ζωής (μτφ. Κ.Θ. Παπαλεξάνδρου) ΝΤΟΝντελιλλο, ’Ονόματα (μτφ. Ν. Παπαγιάννη) μιλοραντ παβιτς, Ή έσωτερική πλευρά τοΰ άνέμου (μτφ. Γκάγκα Ρόσιτς) ςαςα ςοκολωφ. Σχολή ήλιθίων (μτφ. Τατιάνα Ντίκο) γκραχαμ ςουϊφτ, Ό καταστηματάρχης (μτφ. Ερρίκος Μπελιές) ΣΤΑΝΤΑΛ, Οί Τσέντσι (μτφ. Πέτρος Χάρης) βιντοςαβ ςτεβανοβπς, Ή νήσος των Βαλκανίων (μτφ. Γκάγκα Ρόσιτς) αντονιο ταμπουκι, Ό μαΰρος άγγελος (μτφ. Τότα Κονβερτίνο) ΛΕΩΝΤΌΛΣΤΟΪ, Τά παιδικά καί έφηβικά χρόνια (μτφ. Βασίλης Ντινόπουλος) μιςελ ΤΟΥΡΝΙΕ, Ή χρυσή σταγόνα (μτφ. Λήδα Παλλαντίου) ΠΑΤΡΙΚλη φερμορ . Τά βιολιά τοΰ Σαίν Ζάκ (μτφ. Μαίρη Βοσταντζή) ΟΥΓΟφον χοφμανςταλ, Τό παραμύθι τής 672ης νύχτας (μτφ. Ά λ. Σινιόσογλου) αλλεν γκινςμπεργκ. Ημερολόγια

Β I Β A I 0

II Ω Λ Ε I

ΜΙΣΜΑΓΙΑ: ’Ανθολόγιο φαναριώτικης ποίησης, (έπιμ. Ά ντεια Φραντζή) ΚΩΣΤΑΣΟΥΡΑΝΗΣ,Ποιήματα, (έπιμ. ’Αλόη Σιδέρη) ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ μελαχρινός, Τά ποιήματα, (έπιμ. Άγορή Γκρέκου) ΤΑΣΟΣ αθαναςιαδης , ’Από τόν έαυτό μας στούς άλλους ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΒΛΑΣΤΟΣ, Σωκράτης: Εΐρωνευτής καί ήθικός φιλόσοφος, (μτφ. Παΰλος Καλλιγάς) ρομαν ΓΙΑΚΟΜΠΣΟΝ, Κείμενα γιά τήν ποιητική, τή λογοτεχνία, τή μετάφραση (μτφ. "Αρης Μπερλής) χανς - ρομπερτ ΓΙΑΟΥΣ, Ή 'ιστορία τής λογοτεχνίας ώς πρόκληση γιά τις γραμματολογικές σπουδές (μτφ. Μ. Πεχλιβάνος) μιςελ ΓΚΕΡΕΝ, Τί είναι έργο; (μτφ. Βαγγέλης Μπιτσώρης) F.M.CORNFORD,’Ακαδημαϊκή μικροκοσμογραφία (μτφ. Παΰλος Καλλιγάς) ζαν - ρενε ΛΑΝΤΜΙΡΑΛ, Μεταφράζοντας: Θεωρήματα γιά τήν μετάφραση (μτφ. Α. Καραβασίλης) ανρι μεςοννικ. Ποιητική τής μετάφρασης (μτφ. Λίζυ Τσιριμώκου) ζωρζ μουνεν, Οί ώραιες άπιστες (μτφ. Ά ντα Κλαμπατσέα) ετιεν μπαλιμπαρ, Ό Σπινόζα καί ή πολιτική (έπιμ. Γ. Βώκος) ντενι ντιντερο, Δοκίμια γιά τήν τέχνη καί τήν αισθητική (μτφ. Κλαίρη Μιτσοτάκη) c. piault, μ. μαροπο υλου (έπιμ.), Οικογένεια καί άγαθά στήν 'Ελλάδα καί στήν Κύπρο (συλλογικό έργο) βελιμιρ χλεμπνικωφ, Ζαούμ: Διακηρύξεις, στοχασμοί, δράματα (μτφ. Μίλτος Φραγκόπουλος) ΛΑΙΡΝΤ ΑΡΤΣΕΡ, Βαλκανικό ήμερολάγιο, 1934 -1941 (μτφ. Β. καί Άλ. Κωνσταντίνου) ζαν ζιγκλερ, Ή Ελβετία ξεπλένει καλύτερα (μτφ. Ριχάρδος Σωμερίτης) κόριννα κανουτα. Τρία χρόνια στή Βιέννη: ’Απομνημονεύματα Έλληνίδος φοιτήτριας φατιμα μεερ, Πιό ψηλά άπό τήν έλπίδα: Ή βιογραφία τοΰ Νέλσον Μαντέλα (μτφ. Ά λ. Παπαθανασοπούλου) παντελής ΠΡΙΝΙΩΤΑΚΙΣ, Ατομικόν ήμερολόγιον: Μικρασία, 1919 -1922 (έπιμ. Ν.Α. Καββαδίας) ΓΕΩΡΓΙΟΣ χορτον, Ή μάστιγα τής Α σίας (έπιμ., μτφ. Βάνα Σολομωνίδου)

Τ II Σ

Ε

Τ I Α Σ

ΑΘΗΝΑ

ΛΕΥΚΩΣΙΑ

ΣΟΛΩ ΝΟΣ 60 -106 72 Τηλ.: 361.5077,363.7324

ΚΩΝ. Π Α Λ Α ΙΟ Λ Ο ΓΟ Υ 14 - Τ Τ 101 Τηλ.: (003572) 467.558

ΔΙΑΒΑΖΩ: Α. Μεταξά 26, Α θήνα-1 0 6 81

Χ Ρ Ο Ν ΙΚ Α

Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

Τεύχος 326

ΜΟΛΙΣ Κ ΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ Γράφει ο Ηρ. Π απαλέξης

16 17

5 Ιανουάριου 1994

Η ΑΓΟ ΡΑ Τ Ο Υ Β ΙΒΛΙΟΥ

38

Ερατοσθένης Καψωμένος: Η σχέση φΰσης-πολιτισμού στο ποιητικό συμπαν του Κρυστάλλη

46

Γερασιμία Μελισσαράτου: Ο ι Κοινοί Τόποι της Εντοπιότητας

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ λ /\

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτη, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτη Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Καλλιτεχνική επιμέλεια: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία-ΗλεκτρονικήΣελιδοποίησηΦίλμς-Μοντάζ: LEGATO Ε.Π.Ε., Χαλκοκονδύλη 9 (πλ. Κάνιγγος),

L7

y |

65

Ποίηση Δημήτρη Μπροΰχου:

*

λο

φής· /'Λ 0U

Α πόστολος Μπενάτσης: Το 0 έ λ ω και το Δύναμαι στην ποίηση του Κ ρυστάλλη

rc 00

Σόνια Ιλίνσκαγια: Ρωσικά παράλληλα του Κ. Κρυστάλλη

Μελέτη Γιώργου Ανδρειωμένου: Βι­ βλιογραφία Ανδρέα Κάλβου Γράφει ο Μ. Castillo D idier

ηχ "0

Μαρτυρία Γιώργου Γούλα: Ο

πίνακας β . Οδοιπορικό στις πτυχές ενός συνθετικού στίγματος

71

Στυλ. Παντελιά: Ο Κώστας Κρυστάλλης ως «ποιητής πεζογράφος». Μια διευκρίνηση του κριτικού όρου

ηρ Ιθ

Δημήτρης Κόκορης: Έ ν α πεζογράφημα του Κ. Κρυστάλ­ λη: «Το σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου». Πέραν της ειδυλλιακής ηθογραφίας.

Γράφει ο Δ. Τσατσούλης

ΠΛΑΙΣΙΟ

Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε.

Πεζογραφία Η λία Λεφούση: «Νήσος Τρί-

κερι τη...» Γράφει ο Γ. Πετρόπουλος

27

Ποίηση Θ ανάση Α ργυρίου: Διάσπαρ-

29 34

Βιβλιογραφικό Δελτίο

ΔΕΛΤΙΟ

Κριτικογραφία

Γεωργία Λαδογιάννη: Π οίη­ ση Κ. Κρυστάλλη: Σ τις παρυφές της δραματικής γρα­

Ωδίνες

της Νύχτας Γράφει η Ζ ωή Σ αμαρά

αΓ

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

Το αδιέξο­ δο βήμα του εθνικισμού

Γράφει ο Σ. Ν τάλης

Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ.: 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάντη 9 τηλ. 237.463

Πολιτική Λεωνίδα Κύρκου:

Κρυ-

Ay

ΡΕΠ Ο ΡΤΑ Ζ Το τρίτο συνέδριο ελληνικής βιβλιογραφίας. Γράφει ο Α. Ανεστίδης

Τιμή: Δρχ. 700

Χ ρονολόγιο Κώστα στάλλη (1868-1894)

f t s s *

- '

ημερολόγια 1994 ια όσουςΛες δεν πρόλαβαν να κάνουν ένα όμορφο και χρήσι­ μο δώ ρο σ' αυτούς π ο υ σκέφτονται κι α γαπ ούν ή και στους «πολύτιμους εαυτούς» τους, υπάρχει π ά ν τα η λύση της τε­ λευταίας στιγμής: ένα ημερολόγιο για το 1994. Από τα δεκά­ δες π ο υ βρίσκονται ακόμη σ τους πά γκ ους τω ν βιβλιοπωλεί­ ων επιλέξαμε τα π α ρακάτω : Ημερολόγιο τω ν Γυναικών

Αφιερωμένο στις γυναίκες, π αρ ούσες όλες, σ το τό τε, κα ι σ το τώ ρ α , κα ι σ το μ ε τ ά [...1 κυκλοφορεί το Ημερολόγιο τω ν Γυναι­ κών για ενδέκατη χρονιά - φ έτος με την αποκλειστική φ ρο­ ντίδα της Ελένης Παμπούκη. Στολισμένο στο εξώφυλλο με έργο του Γ. Ιακωβίδη και με περιεχόμενο π ο υ καταγράφει και "αγκαλιάζει" το χώ ρο τω ν γυναικών ενημερώνει, προβλημα­ τίζει, διασκεδάζει και... συντροφεύει. Εύχρηστο και πρακτικό, δίνει ακόμη και τη δυ νατότητα να μεταφερθεί με ή χω ρίς το εξώφυλλο σ το προσ ω πικό οργκανάιζερ-ντοσιέ. Δρχ. 1500. Εκδόσεις Αγρα

Θεσμός π λέον τ α ημερολόγια της Αγρας, τα ο ποία π ρ ιν μερι­ κά χρόνια, ό ταν πρω τοεμφανίστηκαν στα βιβλιοπωλεία, εντυπώ σιασαν με την αισθητική τους. Έκτοτε, σ το τέλος κά­ θε χρόνου, οι φανατικοί του είδους σ πεύδουν να τ α προμη­ θευτούν. Το ημερολόγιο του '94 κυκλοφορεί σε ποικιλία εξω­ φύλλων με τις «Συμβουλές σ ' ένα νέο συγγραφέα» του Ντανίλο Κις. Πρόκληση, ό π ω ς πά ντα , για δώ ρο ή για προσω πική χρήση. Δρχ. 2.500. Εκδόσεις Αδάμ

Με τη σφραγίδα τω ν εκδόσεων Αδάμ, π ο υ ειδικεύονται στα βιβλία τέχνης, το ημερολόγιο για το '94 δεν μπορεί π α ρ ά να είναι ένα ακόμη βιβλίο-πρόταση για την τέχνη με έργα Μ υτα­ ρά, Φασιανού, Γκίκα, Τσόκλη, Μόραλη, Ψ υχοπαίδη, Μακρουλάκη, Δρούγκα. Δρχ. 4.200. Εκδόσεις Γκοβόστη

Αφιερωμένο εξ ολοκλήρου σε μια ιδιοφυία του αιώ να μας «αναρχικό, μοναρχικό και εχθρό της καταναλωτικής κοινω­ νίας» - του Σαλβαντόρ Νταλί, το ημερολόγιο του Γκοβόστη με τριάντα τέσσερις πίνακες ή λεπτομέρειες πινάκων στις εσωτερικές σελίδες του και δύο σ το σκληρό εξώφυλλο. Δρχ.

1.300. Εκδόσεις Γνώση

Τυπωμένο σε ανακυκλωμένο χα ρ τί εξαιρετικής π ο ιότη τα ς σε

--------------- χρονικά 15 πολλά διαφορετικά χρώ ματα, αληθινό κομψοτέχνημα τ ο ημε­ ρολόγιο της Γνώσης. Σχεδιασμένο α π ό το Λάζαρο Ζήκο με σκληρό εξώφυλλο και προσ τατευτικό κάλυμμα, «μεταγγίζει» μια ήρεμη διάθεση στον χρήστη του απ αραίτητη στους χαλε­ π ο ύ ς μας καιρούς. Δρχ. 4.000 Εκδόσεις Δεληθανάση

«Το βιβλίο όλων τω ν ημερών», είναι, ίσως, η π ρ ώ τη ατζέντα π ο υ απευθύνεται σε πα ιδιά και εφήβους. Βασίζεται σε μια ιδέα της Ελιζαμπεθ Μ πόρχερς, αλλά, κυρίως, αυτό π ο υ την κάνει ιδιαίτερα χρήσιμη και απαρ αίτητη στα χέρια τω ν μαθη­ τώ ν είναι η συμβολή του ποιητή Θ ωμά Γκόρπα, ο ο ποίος τη «φιλοτέχνησε» και την εμπλούτισε με μύθους, παροιμίες, αι­ νίγματα, τραγούδια και πο ιήματα γνω στώ ν Ελλήνων ποιη­ τών. Ενδεικτικά αναφέρουμε τον Κ. Βάρναλη, Γ. Βιζυηνό, Κ.Π. Καβάφη, Ο. Ελύτη, Α. Εμπειρικό, Κ. Καρυωτάκη, Κ. Παλαμά, Γ. Ρίτσο, Α. Σικελιανό, Δ. Σολωμό, Λ. Μαβίλη, Γ. Σαραντάρη. Ένα πραγματικό ανθολόγιο α π ό 63 συνολικά πο ιητές για να έρθουν σε επ α φ ή οι μαθητές με την ελληνική ποίηση. Στο τέ­ λος της α τζέντας πα ρατίθενται σύντομες εργοβιογραφικές πληροφορίες για όλους το υ ς ανθολογούμενους Δρχ. 2.300. Εκδόσεις Επί χάρτου

Αλλο ένα καλαίσθητο ημερολόγιο τυπω μ ένο σε ανακυκλωμέ­ νο χα ρ τί με πα λιά τυπογραφ ικ ά κοσμήματα. Συνδυάζει τις σύγχρονες αντιλήψεις για την προσ τασ ία του φυσικού π ερ ι­ βάλλοντος με τη ρομαντική, αλλά άκρω ς αισθητική, αναβίω­ ση της παραδοσιακής χειροποίητης τυπογραφ ίας. Κυκλοφορεί στην προσιτή τιμή τω ν 3.000 δρχ. και με δερμα­ τόδετο εξώφυλλο 20.000 δρχ. Εκδόσεις Καστανιώ τη

Δύο ημερολόγια εμπνευσμένα α π ό τον κινηματογράφο. Στο ένα με γενικό τίτλο «Χρονιά για γέλια» υ πάρχουν πολλές ασπρόμαυρες φ ω το γρ αφ ίες οπτό σκηνές του παλιού καλού ελληνικού κινηματογράφου. Τις συνοδεύουν λεζάντες α π ό διαλόγους διάσημων κοσμικών ηθοποιών, έτσι ό π ω ς ακού­ στηκαν σε αντίστοιχες ταινίες. Μερικοί α π ' αυ το ύς έχουν γί­ νει σλόγκαν, ό π ω ς τ ο αμίμητο οπτό στόματος Ν. Σταυρίδη: «Το σ ταυρό μου τον έκανα; Δεν θυμάμαι... Ας κάνω άλλον ένα για να υπάρχει». Το δεύτερο με τίτλο «Η χρονιά τω ν σκληρών» απευθύνεται σ' εκείνους π ο υ πιστεύουν ότι το γέλιο ή το χαμόγελο δηλώνει αδυναμία... Γι' αυτούς, λοιπόν, φ ω το γρ αφ ίες και λεζάντες α π ό σκηνές του ξένου σινεμά με «σκληρούς» ήρωες π ο υ ξε­ στομίζουν «σκληρά και μεγάλα» λόγια ό π ω ς αυ τό του Τζ. Χάκμαν στη Συνομιλία του Φ. Φ. Κόπολα: «Δεν φοβάμαι το θάνατο, φοβάμαι το φόνο». Για τους φίλους του παλιού καλού σινεμά 3.000 δρχ. το καθένα. Η.Π.

{Επισημάνσεις Καλή χρονιά! Έχουμε δικαίωμα να ελπίζουμε.

Έτσι; Ελπίδα για την ελπί­ δα; Ό χι! Αν προσπαθούμε, η ελπίδα θα είναι βάσιμη.

«Να κάνεις την πολιτική των ονείρων σου με τα μέσα που έχεις». (Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ). Απ’ τα πιο ονειροπόλα και ρεαλιστικά, ταυτόχρο­ να, που έχουν ακουστεί τε­ λευταία.

Ας το κρατήσουν όσοι πιστεύ­ ουν ότι τα όνειρα είναι για να πραγματοποιούνται.

«Είναι απόλυτα αναγκαίο (το ψέμα} γιατί θα σκοτώνονταν οι άνθρωποι αν λέγανε μόνο αλή­ θειες». (Τάνκρεντ Ντορστ, “Ελευθεροτυπία”, 20.12.93}. Ίσως επειδή το να λέμε την αλήθεια είναι τέχνη που δεν την καλλιεργήσαμε ακόμη. Όπως και το να δεχόμαστε την αλήθεια. Αν οι τέχνες αυτές καλλιεργηθούν, πού θα χωράει το ψέμα;

Με αφορμή τα πειράματα για την αναπαραγωγή ανθρώπων από την «κλωνοποίηση» ενός εμβρύου. Αραγε στην υποθετική περίπτωση που εμφανίζονταν άνθρωποι - «αντίγραφα», πόσο «υποχρεωτικό» θα ταν να σκέ­ φτονται και να αποφασίζουν όμοια αυτοί οι εξωτερικά όμοιοι αλλά ξεχωριστοί άνθρωποι;

Μύρισε φιλοσοφική αναζήτη­ ση. «Είσαστε;» Λ.

ο Ελληνικό Λογοτεχνικό και και η Ρ. Σταυρίδη-Πατρικίου του δεύτερου μέρους. Ιστορικό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.) και Η δεύτερη μέρα του συνεδρίου, ο Σύλλογος Εκπαιδευτικών Κυριακή, 17 Οκτωβρίου, διατέθη­ Λειτουργών του Κολλεγίου Αθηνών (Σ.Ε.Λ.Κ.Α.), οργάνωσανκε αποκλειστικά στο Εθνικό Κέ­ ντρο Τεκμηρίωσης (Ε.Κ.Τ.) του στις 16 και 17 Οκτωβρίου, στο θέ­ Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών ατρο του Κολλεγίου Αθηνών, το (Ε.Ι.Ε.), που είναι ο επίσημος κρα­ τρίτο συνέδριο ελληνικής βιβλιο­ τικός φορέας της νέας τεχνολο­ γραφίας, με ειδικό θέμα: Βιβλιο­

Τ

κών επιστήμης και τεχνολογίας και συλλογικός κατάλογος περιοδικών.

Στην παρουσίαση προέδρευσε η κα Λ. Πουλακάκη, που συντόνισε και τη σχετική συζήτηση που ακο­ λούθησε. Όσα ακούστηκαν την πρώτη ημέρα του συνεδρίου, πρόσφεραν με τις εισηγήσεις υπεύθυνη ενημέ­

γραφία και Κέντρα Τεκμηρίωσης.

Η πρώτη μέρα του συνεδρίου, με απόφαση της Οργανωτικής Επιτροπής, διατέθηκε σε δύο μέ­ ρη, στη συμπλήρωση του βιβλιο­ γραφικού μας προσκηνίου. Έγιναν γι’ αυτό εισηγήσεις που παρου­ σίασαν τα εξής ερευνητικά κέ­ ντρα: 1. I. Φουντούλης, Το Πατριαρχι­ κό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών.

2. Γ. Χατζή, Το Ιστορικό Αρχείο της Ε.Τ.Ε., 3. Βακαλοπούλου, Τα γενικά Αρχεία του κράτους, 4. Α. Ζάννας, Ο τομέας τεκμη­ ρίωσης του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού, 5. Φέσσα, Το Ίδρυμα Κωνσταντί­ νου Καραμανλή και 6. Β. Πάτσιου, Νεοελληνικές με­ ταφράσεις ξενόγλωσσων έργων,

ις'- ιθ' αι. Είχαν προγραμματιστεί και ει­ σηγήσεις του Ν. Γιανναδάκη, Τα αρχεία της Βικελαίας Βιβλιοθήκης και της Ε. Λιάτα, Δημόσια και ιδιω­ τικά αρχεία. Επίκοινοι και ιδιαίτε­

ροι χώροι, που δυστυχώς δεν πραγματοποιήθηκαν. Την πρώτη μέρα συντόνισαν τις ομιλίες και διεύθυναν τις συζητή­ σεις που ακολούθησαν ο Ε. Σουλογιάννης του πρώτου μέρους

Το τρίτο συνέδριο ελληνικής βιβλιογραφίας γίας και έχει αναλάβει την οργά­ νωση της σχετικής υποδομής στον τόπο μας, τη διασύνδεση της προ­ σπάθειας με ανάλογες χωρών της Ε.Ο.Κ. και τη μεθόδευση βασικών σχετικών προγραμμάτων. Η θεματολογία της δεύτερης ημέρας, που ήταν ακριβώς η σχέ­ ση της βιβλιογραφίας με τα κέ­ ντρα τεκμηρίωσης, σχεδιάστηκε από το Ε.Κ.Τ., ανατέθηκε σε στε­ λέχη του και εκφράστηκε με τις εξής εισηγήσεις: 1. Φ. Τσιμπόγλου, Υπηρεσίες επιστημονικής πληροφόρησης, 2. Λ. Πουλακάκη, Παρουσίαση του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, 3. Π. Καριωτέλλης, Ερμής: Διά­ θεση ON LINE βάσεων δεδομένων, 4. Γ. Σκρέτας, Πλεονεκτήματα από τη νέα τεχνολογία και 5. Ε. Σέμπου, Δίκτυο βιβλιοθη­

ρωση για το έργο που συντελείται αθόρυβα στα ερευνητικά κέντρα που αναφέρονταν. Επισημάνθηκε ωστόσο, για μια ακόμα φορά, η έκταση και η ποιότητα του συντελούμενου σε αυτά έργου, που συνήθως διαφεύγει και μένει λίγο γνωστό στον ευρύτερο κόσμο των ερευνητών, όπως το έργο του Πα­ τριαρχικού Ιδρύματος Πατερικών Μελετών, στη Θεσσαλονίκη, που δεν είναι ευρύτερα γνωστό, και των Γενικών Αρχείων του Κράτους (Γ.Α.Κ.), που φαίνεται πια πολύ­ πλευρο. Με τη συζήτηση που ακολούθη­ σε τους δύο κύκλους της πρώτης ημέρας ακούστηκαν προτάσεις, που συντελούν στη διεύθυνση του αντικειμένου του έργου των κέ­ ντρων, απαραίτητη ωστόσο. Οι εισηγήσεις της δεύτερης ημέρας έδωσαν τη διάσταση των

18 χρονικά -----------δυνατοτήτων που έχει πλέον η τε­ χνολογία σήμερα να συνδέσει κέ­ ντρα ερευνητικά και βιβλιοθήκες, που βρίσκονται οπουδήποτε στο εξωτερικό, με αντίστοιχα δικά μας, τα οποία μπορούν, με την παρέμ­ βαση της συντονιστικής του Ε.Κ.Τ., να καταλήγουν σε ένα τερ­ ματικό δημόσιο ή ιδιωτικό, ώστε να διευρυνθούν και να πολλαπλασιασθούν οι βιβλιογραφίες και το επιστημονικό υλικό και να καταργηθούν οι αποστάσεις που χωρί­ ζουν τις διάφορες βιβλιοθήκες και τα διάφορα ερευνητικά κέντρα από τους διάφορους ερευνητές και μελετητές. Στο κλείσιμο του συνεδρίου, σε μια προσπάθεια περισυλλογής της γνώσης και της πείρας που ως τώ­ ρα, με τα τρία συνέδρια, συσσω­ ρεύτηκε, ο γραμματέας της Οργα­ νωτικής Επιτροπής, υπογράμμισε

t

Jr

στην καταληκτήρια ομιλία του: «Συνειδητοποιούμε τελικά, πε­ ρισσότερο από κάθε άλλη φορά, ότι τα συνέδρια πρέπει να συνε­ χιστούν, μόνο που στο μηχανισμό της οργάνωσής τους επιβάλλεται να γίνουν θεσμικές διορθωτικές κι­ νήσεις. Με το τέλος του τρίτου συνεδρίου όλοι αισθανόμαστε ώριμοι και ικανοί να σταθούμε στα πόδια μας και να προχωρήσουμε μόνοι μας ως βιβλιογράφοι πια, ή μάλλον ως διαθέτες, γιατί ο όρος βιβλιογράφος φαίνεται να χρειάζε­ ται επαναπροσδιορισμό, με δικό μας πρόσωπο και δική μας ταυτό­ τητα». Αυτό που τελικά φαίνεται, την επόμενη ημέρα του τρίτου συνε­ δρίου ελληνικής βιβλιογραφίας, να επιβάλλεται να γίνει είναι η σύ­ σταση ενός ειδικού φορέα, ο οποί­ ος θα εκφράζει τα σύγχρονα δε­

δομένα στο χώρο της βιβλιογρα­ φίας και θα ασχοληθεί με τη μελέ­ τη και τη μεθόδευσή τους. Λίγες ημέρες πριν από το συνέ­ δριο, η Οργανωτική Επιτροπή κυκλοφόρησε τα πρακτικά του δεύτερου συνεδρίου, που είχε πραγματοποιηθεί πριν δύο χρόνια, τον Οκτώβρη του 1991. Την Οργανωτική Επιτροπή του τρίτου συνεδρίου συγκρότησαν η Αικατερίνη Κουμαριανού ως πρόε­ δρος, ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος ως αντιπρόεδρος, ο Αδα­ μάντιος Ανεστίδης ως γραμματέ­ ας, η Ευρυδίκη Κυρίζη ως ταμίας και οι Κυριάκος Ντελόπουλος, Μα­ ρία Στασινοπούλου και Κρίστα Ανεμούδη-Αρζόγλου ως μέλη.

Αδαμάντιος Στ. Ανεστίδης

Λ Ιi n Α P Β n Α L7 H 0 U ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

m % ,

Παρακαταθήκη παλαιών τευχών ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΣΟΛΩΝΟΣ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.27.539, FAX: 36.28.938

το αδιέξοδο βήμα του εθνικισμού Λ ΕΩ ΝΙΔΑΣ ΚΥΡΚΟΣ. Το αδιέξοδο βήμα τον εθνικισμού. Σ κέψ εις για το Μ ακεδονικό. Α θήνα, Θ ε μ έ λ ι ο , 1993. Σελ. 91.

Π ολιτική

εθνικισμός αν και αποτελεί μια από τις πιο ισχυρές δυνάμεις του νεότερου κόσμου, παραμένει ωστόσο ανεξιχνίαστος και ακα­ τανόητος για οπαδούς και αντιπάλους. Ο κορυφαίος Βρετανός ανθρωπολόγος και φι­ λόλογος Έρνεστ Γκέλνερ έχει ερμηνεύσει το εθνικιστικό ξέσπασμα των τελευταίων χρόνων ως αναβίωση πρωτόγονων, αταβιστικών ενστί­ κτων ή ως σκηνοθεσία του ιστορικού, πολιτικού και προπαγανδιστικού λόγου. Αναυδη η Διεθνής Κοινωνία μπροστά στις δραματικές εξελίξεις που ζει τον τελευταίο χρόνο η πρώην Γιουγκοσλαβία, αδυνατεί να κατανοήσει τη σκοτεινή και παρανοϊκή πλευρά του εθνικι­ σμού που απειλεί ολόκληρη τη Βαλκανική χερ­ σόνησο. Τα τελευταία δύο χρόνια - σε μια εποχή ιστο­ ρικών αλλαγών για την Ευρώπη - στην πολιτική ζωή της Ελλάδας κυριάρχησε πλήρως το θέμα των Σκοπίων.

Ο χαρακτηρισμός «σκοπιανοποίηση» της πο­ λιτικής ζωής του τόπου, αποδίδει κατά τον καλύ­ τερο τρόπο την έντονη κομματική αντιδικία που συνόδευσε και συνοδεύει τον πολιτικό διάλογο, με αποτέλεσμα κυρίως τα δύο μεγάλα κόμματα να οδηγηθούν σε μια πλειοδοσία εθνικιστικής υστε­ ρίας. Ό σοι δε, τόλμησαν να διατυπώσουν μια «άλ­ λη» θέση, νηφάλια και διαφορετική από τις αναχρονιστικές ρητορείες λάίκιστικού μεγαλο­ ϊδεατισμού καταγγέλθηκαν πολλές φορές ως «ε­ θνικοί μειοδότες». Αυτή την «άλλη» θέση είχε το θάρρος να κατα­ θέσει με το βιβλίο του, «Το αδιέξοδο βήμα του εθνικισμού. Σκέψεις για το Μακεδονικό» ο Λεω­ νίδας Κύρκος, στο οποίο καταγράφει την ιστορι­ κή ευκαιρία που έχασε η Ελλάδα, όταν οι ιστορι­ κές αλλαγές στα Βαλκάνια θα μπορούσαν να της προσφέρουν έναν εξέχοντα ρόλο, που θα αναβάθ­ μιζε τη διεθνή της θέση. Όμως αυτή η ευκαιρία χάθηκε γιατί η εσωτερι­ κή αντιπαράθεση υποτάχθηκε στην «απολυτοποί­ ηση του ονόματος» που υπήρξε καίριο λάθος πο­ λιτικής επιλογής. «Η κυβέρνηση της Ν.Δ. βαδίζοντας από “θρί­ αμβο” σε “θρίαμβο”, οδήγησε τη χώρα σε ασφυ­ κτική απομόνωση και επέτρεψε στην Άγκυρα να εγκαταστήσει το βόρειο βραχίονα του ισλαμικού τόξου κατά μήκος των συνόρων μας από την Αλβανία ως τη Βουλγαρία. Στην εθνικιστική έξα­

20 επάογη ---------------------------ψη που κατηύθυνε τα βήματα αυτά μετείχε και το ΠΑΣΟΚ, με την ασυλλόγιστη πλειοδοσία στην απολυτοποίηση του ονόματος. Καμία ανθελληνι­ κή προσπάθεια δεν θα μπορούσε να κάνει τόση ζημιά όσο η παρορμητική και λαθεμένη πολιτική που εφαρμόστηκε», γράφει ο Λεωνίδας Κύρκος και διευκρινίζει: «Η απολυτοποίηση του ονόμα­ τος υπήρξε καίριο λάθος πολιτικής επιλογής. Το όνομα είχε, βεβαίως, τη σημασία του. Είχε και έχει τεράστια ιστορική και συναισθηματική φόρ­ τιση. Η διάκριση όμως ανάμεσα σε γεωγραφία και σε ιστορία μπορούσε να οδηγήσει σε αποτε­ λεσματικές διεξόδους». Με τον εύληπτο και τεκ­ μηριωμένο λόγο του ο συγγραφέας καταφέρνει να καταδείξει ότι οι αυτοπροσδιοριζόμενες ως «εθνι­ κά αδιαπραγμάτευτες» θέσεις λειτούργησαν τελι­ κός εις βάρος των εθνικών συμφερόντων. «Η μέγιστη ευαισθησία πρέπει να δείχνεται στην κατασφάλιση της εθνικής μας ακεραιότητας και η πρώτη προϋπόθεση γι’ αυτήν είναι να μην είμαστε ποτέ μόνοι απέναντι στην απειλή άλλου. Και, παράλληλα, να έχουμε ισχυρό και πολιτικό εσωτερικό μέτωπο», υπογράμμιζε με άρθρο του στην «Ελευθεροτυπία» στις 6-2-1992 ο Λέων. Κύρκος. «Η εμμονή στην απολυτοποίηση του ονόματος», συμπληρώνει σήμερα στο βιβλίο του, «εξέφραζε από μια στιγμή και ύστερα, όταν πια φάνηκε καθαρά ότι η υπόθεση δεν εκερδίζετο, τις ανομολόγητες παραταξιακές σκοπιμότητες της κάθε πλευράς. Το εθνικό θέμα και η συναισθημα­ τική φόρτιση του λαού αξιοποιούνταν για ταπει­ νούς μικροκομματικούς λόγους, ενώ στο μεταξύ η διεθνής θέση της χώρας καταβαραθρωνόταν». Τη συντριπτική αυτή αλήθεια, διατυπώνει ο Λέων. Κύρκος και αναφερόμενος στην «ανάδελφη» εθνική ιδεολογία που τρέφεται μόνο από τις σάρ­ κες της και οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια την ελ­ ληνική κοινωνία στην εθνική απομόνωση και στον κοινωνικό μαρασμό, ασκεί κριτική σε αυτούς που επιχειρούν να εκμεταλλευτούν τη συναισθηματική φόρτιση του λαού. Στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου του ο συγγρα­ φέας αναφέρεται στην περίοδο που τα Βαλκάνια αποτελούσαν υποδειγματική περιοχή ειρήνης και συνεργασίας. Επίσης σχολιάζει την προϊστορία του ζητήματος και παραθέτει χρήσιμα στοιχεία για τη μεγάλη ευθύνη που βαρύνει την ηγεσία του ΚΚΕ και προσωπικά τον Ν. Ζαχαριάδη.

Όμως το πιο ενδιαφέρον μέρος του βιβλίου εί­ ναι αυτό που επικεντρώνεται στα σημερινά γε­ γονότα, στην καρδιά δηλαδή του προβλήματος. Τον συγγραφέα ανησυχεί ιδιαιτέρως η ρευστό­ τητα στην περιοχή των Βαλκανίων και εκφράζει την πλήρη αντίθεσή του προς οποιαδήποτε, έστω και προληπτική, επιθετική ενέργεια της χώρας, βορείως των συνόρων μας, κάτι που είχε ουσιαστικώς προτείνει με άρθρο στο «Βήμα» ο Στ. Παπαθεμελής στις 2-12-1992.

AΑ κατάληξη σε έναν αμοιβαία αποδεκτό || συμβιβασμό, χωρίς να εξισώνεται η λέξη I «συμβιβασμός» (που είναι κορυφαία έννοια I στη δημοκρατία σημειώνει σε άρθρό του I στην «Κυρ. Ελευθεροτυπία» στις 18-4-1913 I ο καθηγητής των Διεθνών Σχέσεων στο Πα­ νεπιστήμιο Αθηνών, Θεόδωρος Κουλουμπής), με αρνητικούς χαρακτηρισμούς, όπως «μειοδοσία», «πολιτική κατευνασμού», «ενδοτικότητα», ακόμα και «προδοσία», είναι δυνα­ τόν να αποτελέσει μια έντιμη διέξοδο από την κρίση και τη «σκοπιανοποίηση» της εξωτερικής μας πολιτικής, υπογραμμίζει ο Λ. Κύρκος. Σήμερα, καθώς είναι δεδομένη η τουρκική στρατιωτική απειλή, η οποία παραμένει σταθερή και συνεχής από το 1974 και έπειτα, η Ελλάδα δεν έχει την «πολυτέλεια» να «παρασυρθεί» και να παίξει το «μοναχικό» ρόλο της Βουλγαρίας στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, αντιμετωπίζοντας μόνη τον άξονα Αλβανίας, Σκοπιών, Βουλγαρίας και Τουρκίας. Στη σημερινή Ευρώπη, τείνουν να αρθούν όχι μόνον οι υποθήκες του διπολισμού, αλλά και δημιουργούνται οι συνθήκες για να μπορέσει η Ευρωπαϊκή Κοινότητα να διεκδικήσει το ρόλο που της ανήκει στο σύγχρονο κόσμο και να γίνει το προνομιακό πλαίσιο για τη διαμόρφωση της νέας ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής. Σ’ αυτή την εξε­ λικτική φάση του διεθνούς συστήματος, η Ελ­ λάδα θα πρέπει να αποφύγει οποιαδήποτε στάση αυτοαπομόνωσης και αυτοπεριθωριοποίησης. Μέσα στην εθνική παραζάλη των δύο τελευταίων χρόνων, αυτό είναι και το μήνυμα που επιχειρεί να περάσει ο Λεωνίδας Κύρκος με το βιβλίο του «Το αδιέξοδο βήμα του εθνικισμού». Σω τήρης Ντάλης

ετηλογη 21

ωδίνες της νύχτας ΔΗ Μ Η Τ ΡΗ Σ Μ Π ΡΟ Υ Χ Ο Σ. Ω δίνες της Ν ύχτας, με ένα έργο του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη. Θ εσσαλονίκη, Τ α τ ρ α μ ά κ ι α , 1993. Σελ. 45.

Π οίη ση

ένατη ποιητική συλλογή του Δημήτρη Μπρούχου, Ωδίνες της Νύχτας, εκφράζει με λυρικούς ρυθμούς και ελεγειακούς τόνους, ποικίλες μορφές αγωνίας του σύγχρονου αν­ θρώπου, σε μια καλαίσθητη, όπως πάντα, έκ­ δοση από «Τα Τραμάκια» της Θεσσαλονί­ κης. Ο τίτλος της συλλογής αιωρείται πάνω από κάθε ποίημα και μας ψιθυρίζει πως η Μάνα-Νύχτα πρόλαβε να γεννήσει, με πόνο, αυτά που προορίζονταν για απορίγματα της ζωής. Χώρος της ποίησης του Δημήτρη Μπρούχου είναι η Θεσσαλονίκη. Τόπος ιερός που παίρνει τη μορφή τέμπλου, η παλιά παραλία ανοίγει την ποι­ ητική συλλογή (όπως και την προηγούμενη), με τη μνήμη φίλου, του σκηνοθέτη Τάκη Κανελλόπουλου, που κάθεται στην παραλία και περιφέ­ ρεται με τη μνήμη της μνήμης του στη Θεσσαλο­ νίκη, για να ταυτιστεί με τον ήλιο και να δύσει, διασχίζοντας την πόλη. Ο καφές που πίνουν στην παραλία φοιτητές, καλλιτέχνες, διανοούμενοι ταυτίζεται με την πόλη της Θεσσαλονίκης, με το κυρίαρχο ανθρώπινο στίγμα που τη χαρακτηρίζει: Κρατάς ακόμα τη Σαλονίκη σα μια κούπα ζεστό καφέ, στη γνώριμη θέση σου, κάπου στην παλιά παραλία... («Τελευταία δύση», σελ. 9)

Φαντάζομαι, καθώς διαβάζω αυτούς τους στί­ χους, έναν ιδιοφυή σκηνοθέτη να συλλαμβάνει την εικόνα σύμφωνα με την ενόραση ενός Προυστ και να μας «δίνει να βλέπουμε» τον χαμέ­ νο χρόνο και τον απειλούμενο χώρο καθώς αναβλύζουν από το φλιτζάνι. Η κούπα με τον ζεστό καφέ γίνεται το σύμβολο μιας Θεσσαλονίκης που αρνείται να παραδοθεί στις επεκτατικές βλέψεις της μηχανής και να εγκαταλείψει το χαμόγελό της, την παλιά παραλία. Ωστόσο ωδίνες δεν είναι μονάχα οι χώροι και οι στιγμές ή ακόμα οι αγαπημένες μορφές που έζησαν μόνο μια στιγμή στο χρόνο: τα σκύβαλα που περίσσεψαν από το θείο στάρι πληγώνουν τον ποιητή. Σκύβαλα της ζωής είναι οι ευυπόλη­ πτοι πολίτες που πρόδωσαν τα οράματα τηςινιότης τους (σελ. 10). Ωδίνες είναι οι έρωτες-προϊόντα «με ημερομη­ νία λήξης» (σελ. 15): Μα το προσκέφαλο έχει ακόμα την ανάσα σου και το σεντόνι λίγο απ’ το χρώμα των ματιών σου - δεν είχες προλάβει να ξεβάφεις («Απόψε», σελ. 19) Το χρώμα των ματιών μοιάζει να είναι μεταφο­ ρικός λόγος. Όμως με την παρένθεση που ακο­ λουθεί, απομυθοποιείται τόσο ο έρωτας όσο και η κατεξοχήν λυρική ποίηση, η ερωτική, ενώ το θέμα του ποιήματος και η γραφή του ταυτίζονται. Ωδίνες είναι ακόμη οι αναμνήσεις που επανέρ­ χονται ρυθμικά και αποτελούν τις σιωπηλές κραυγές της νύχτας: Στις παλιές γειτονιές τα γέλια κι οι φωνές αποσύρθηκαν γεμίζοντας συρτάρια θύμησες που ζητούν εκκαθάριση. («Αγία αλητεία», σελ. 12)

22 ετηλογη ----------------------------Στο δεύτερο Spleen του Μπωντλέρ τα παρα­ φορτωμένα με αναμνήσεις συρτάρια είναι ο τόπος που αναπτύσσεται το εγώ του ποιητή: στριμωγμένο, παραμελημένο. Η «Αγία αλητεία» συνε­ χίζει το ποιητικό ταξίδι: το εγώ εξαφανίζεται και παραχωρεί τη θέση του σε ένα κοινωνικό φαινό­ μενο. Στο τέλος το ποίημα παίρνει μορφή μανι­ φέστου: Κάτω τις λάμπες που σκοτίζουν. Στο ποίημα «Η επόμενη μέρα», το ποιητικό εγώ μιλά για τον εαυτό του στον εαυτό του με γραφει­ οκρατική ευλάβεια: Αύριο πάλι... Το ίδιο εδάφιο για σένα, το ίδιο άρθρο. Η ίδια θέση στη λαϊκή των ονείρων. Περιμένοντας την εφάπαξ δικαίωση. Καλωσορίζοντας πάντα το τέλος της επόμενης μέρας («Η επόμενη μέρα», σελ. 37) Η μίζερη ζωή που αναπαράγεται μοιάζει με προσευχή ανθρωποειδών στη θεά Αλλοτρίωση. Το βλέμμα του ποιητή κυριαρχεί, ενώ ο ίδιος ως εγώ απουσιάζει απειλητικά. Είναι περισσότερο παρατηρητής παρά συνοδοιπόρος, μάρτυρας που περνά ανάμεσά μας με το ανάλαφρο βήμα του: Είδα [...] σταυρούς να περπατάν αμίλητοι στους δρόμους, δέντρα να σκύβουν το κεφάλι, συνθήματα να αιμορραγούν στους τοίχους («Παράσταση», σελ. 41) Σημαντική θέση στην ποίηση του Δημήτρη Μπρούχου κατέχει ο χρόνος και οι μεταμορφώ­ σεις του χρόνου: η νύχτα και ο θάνατος, όπως φαίνεται άλλωστε από τους τίτλους των συλλο­ γών του (π.χ. Τα χρόνια της Νιότης, Νεκρό Ση­ μείο ή η Έβδομη Νύχτα της Καταστροφής, Ασκητική θανάτου). Στο διάβα του ο εχθρός-χρόνος καταβροχθίζει το χώρο, τον εξαφανίζει. Κι ενώ ο χώρος προσπαθεί να μετουσιωθεί σε αλλη­ γορία του χρόνου, ο ορατός κόσμος γίνεται σύμ­ βολο του παρελθόντος. Στη συλλογή Ασκητική θανάτου (Θεσσαλονί­ κη, «Τα τραμάκια», 1990), το ποίημα «Κάποτε» ξεσπά στο τέλος σε κραυγή:

Πώς ξαφνικά θεριεύει τ ’ ανηφόρι και πώς μικραίνει της ζωής ο θόλος!... (σελ. 13) Αν και ο τίτλος του αποτελείται από χρονικό επίρρημα, το ποίημα εκφράζεται με εικόνες χώ­ ρου: με το χρόνο ο χώρος γίνεται θεριό ή συρρι­ κνώνεται. Στο «Νανούρισμα», που κλείνει τις Ωδίνες της Νύχτας, το αρχετυπικό είναι ξεπηδά μέσα από τη σύγκρουση χώρου-χρόνου, τσακίζεται, παλεύει, ανασυγκροτείται ως αύριο, ενώ οι ρυθμοί του ποι­ ήματος θυμίζουν όμορφες στιγμές της νεοελληνι­ κής ποίησης: Πού πήγαν τόσες μέρες, πού πήγαν τόσα χρόνια... Γέμισε ο κόσμος ερημιά. Τα παιδιά σταμάτησαν να παίζουν βράδιασε. Τελευταία, γρήγορα βραδιάζει... Πάντα το βράδυ φυσάει ελπίδα: Αύριο... Κοιμήσου... (σελ. 44) Με έντονους ρυθμούς και αρχετυπικές εικόνες, με απέριττο ύφος και διαχρονική γλώσσα, ο Δημήτρης Μπρούχος ενορχηστρώνει τους παλμούς της καθημερινότητας και τραγουδά με ειλικρίνεια και πάθος το κενό της απουσίας και το βάρος του σταυρού. Στην ποίησή του η εικόνα γίνεται όρα­ μα, ενώ μέσα στη συσκότιση που επικρατεί, η πραγματικότητα μοιάζει με εφιαλτική νύχτα. Κι όμως ξέρουμε, διαβάζοντας τους στίχους του, ότι εξεικονίζει το Αληθινό. Ακόμη κι αυτή η παλιά παραλία, σύμβολο σταθερότητας και παράδοσης στην ποίησή του, κινδυνεύει σήμερα, ενώ γράφο­ νται αυτές οι λέξεις, να επεκταθεί για να χωρέσει τα αυτοκίνητά μας και την Ύβρι μας: Μια μέρα κομμάτια κι η μέρα να κρέμεται απ’ τον ουρανό σα μια γλάστρα βασιλικός, όπως τα παλιά μεσημέρια... [...]

Η θάλασσα περιορίστηκε να δέχεται τα απόβλητα της ασωτίας μας («Εμπλοκή», σελ. 29) Ζωή Σαμαρά

ετηλογη 23

βιβλιογραφία Ανδρέα Κάλβου (1818-1988) ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΝΔΡΕΙΩΜΕΝΟΣ. Βιβλιογραφία Ανδρέα Κάλβου (1818-1988). Αθήνα, Ε τ α ιρ ε ία Ε λ λ η ν ικ ο ύ κ α ι Λ ο γ ο τ ε χ ν ικ ο ύ Α ρ χ ε ί ­ ο υ , 1993. Σελ. 804.

Μελέτη

^ δω, στη Χιλή, σε αυτή τη μακρινή χώρα που οι ιστορικοί την αποκάλεσαν «την τελευταία Μ γωνιά του κόσμου», λαβαίνουμε κάθε τόσο το δώρο το πιο ανεκτίμητο για μας: ελληνικά βιβλία. Πριν από λίγες ημέρες, το ταχυδρο­ μείο μας παρέδωσε ένα άλλο δώρο, ένα πο­ λυτιμότατο δώρο, έναν ογκώδη τόμο με τίτλο Βι­ βλιογραφία Ανδρέα Κάλβου (1818-1988). Συγγραφέας του ένας νεαρός φιλόλογος, που εί­ χαμε το προνόμιο να τον γνωρίσουμε το 1992, τις αλησμόνητες ώρες που περάσαμε στη Ζάκυνθο, με πρόσκληση της Εταιρείας Ζακυνθιακών Σπουδών, για να λάβουμε μέρος στο Διεθνές Συμπόσιο Κάλβου, αφιερωμένο στα 200 χρόνια από τη γέννηση του ποιητή της ελευθερίας. Πριν, είχαμε λάβει, μέσω του ταχυδρομείου, μερικά από τα αξιόλογα μελετήματα που ο ενθουσιώδης καλβιστής εξέδωσε κατά τα τελευταία χρόνια. Είχαμε μάθει πως είχε αναγορευθεί διδάκτωρ στο Πανεπι­ στήμιο του Μπέρμιγχαμ και πως η διδακτορική του διατριβή είχε ακριβώς ένα «κάλβειο θέμα»: την πρόσληψη της ποίησης του Κάλβου από τη νεοελληνική κριτική ως το έτος 1960. Αλλά δεν μπορούσαμε να φανταστούμε το μέγεθος της ερ­ γασίας του πάνω στον Ζακύνθιο ποιητή. Και δια­ βάζοντας τις μελέτες του εδώ, τόσο μακριά από την Ελλάδα, δεν φανταστήκαμε ποτέ πως είχαμε να κάνουμε όχι με ένα διδάκτορα με άσπρα γένια ή τουλάχιστον με έναν άνθρωπο μέσης ηλικίας, αλλά με ένα νεαρό που ακόμα έπρεπε να πάει φα­ ντάρος, με έναν ενθουσιώδη νέο, που μας πα­ ρουσιάζει ήδη ένα καταπληκτικό σε έκταση και

σε βάθος έργο, το οποίο δείχνει μια θαυμαστή ωριμότητα στο μελετητή. «Η αφοσίωση του νέου φιλολόγου κ. Γιώργου Ανδρειωμένου στο έργο της βιβλιογράφησης του Κάλβου [και στα καλβικά θέματα, γενικά, θα προσθέταμε εμείς] είναι κά­ τι σπάνιο», γράφει ο καθηγητής Μ. Γ. Μερακλής στον πρόλογό του στο βιβλίο που θέλουμε να σχολιάσουμε. Και συνεχίζει. «Γι’ αυτό άλλωστε προέκυψε ένα τέτοιο θαυμάσιο αποτέλεσμα· θαυμάσιο ως προς την πληρότητα και ως προς το χρόνο, μέσα στον οποίο συντελέστηκε το έργο». Μέσω αλληλογραφίας, είχαμε μάθει κάτι για την εργασία αυτή. Και μετά τον Οκτώβριο του 1992, στην Αθήνα, είχαμε την ευκαιρία να δούμε με τα μάτια μας πώς ολοκληρωνόταν το έργο και πώς εργαζόταν ο ερευνητής, πώς έγραφε αυτός ο ίδιος στον υπολογιστή, πως όχι μόνο «έβαζε» στη μη­ χανή αυτή τα αποτελέσματα και συμπεράσματα της ερευνητικής του εργασίας, αλλά ταυτόχρονα έδινε μορφή (σχήμα) στο βιβλίο αυτό ο ίδιος, με τα χέρια και τα δάχτυλά του. Τώρα πήραμε, εδώ, κοντά στο νότιο πόλο, αυτόν τον τόμο, με τις 804 σελίδες του, με τα 3.734 λήμματα και με τα ευρετήρια προσώπων, τίτλων έργων και εκδοτικών οίκων, καλβικών θεμάτων και λοιπών θεμάτων, εννοιών και όρων. Έ να αληθινό μεγάλο και λαμπρό έργο της νεοελληνι­ κής φιλολογίας. Τη σημασία της βιβλιογραφίας του Κάλβου και τις προϋποθέσεις της τις όρισε σαφέστατα ο κα­ θηγητής Διαλησμάς στη μελέτη του «Σύντομα προλεγόμενα στις καλβικές σπουδές», το 1986 (Διαβάζω, 146, σελ. 51): «Η σύνταξη της βιβλιο­ γραφίας του Κάλβου αποτελεί βασική προϋπόθε­ ση για την πλήρη και συστηματική μελέτη του. Θα μας δώσει μάλιστα εναργέστερα και την πο­ ρεία των καλβικών σπουδών. Η βιβλιογραφία δεν θα πρέπει να αρχίζει από το σημείο, στο οποίο τερματίζεται η αντίστοιχη προσπάθεια του Γ. Φουσάρα (1818-1946), αλλά να καταρτιστεί από την αρχή, όχι μόνο με σκοπό να συμπεριλάβει νέ­ ες προσθήκες και διορθώσεις, αλλά για να οργα­ νωθεί με πιο λειτουργικό τρόπο». Αυτό κρατούμε

24 επιλογή ----------------------------τώρα στα χέρια μας, αυτό έχουμε εδώ: μια βιβλιο­ γραφία που αρχίζει από την αρχή, από το έτος 1818, όταν τυπώνεται η πρώτη έκδοση μιας εργα­ σίας του ποιητή για την οποία έχουμε πληροφο­ ρίες, μέχρι το 1988. Καλύπτει, δηλαδή, η βιβλιο­ γραφία τα 44 χρόνια που έχουν περάσει από τη δημοσίευση της εργασίας του Φουσάρα, που είναι ακριβώς το χρονικό διάστημα κατά το οποίο αυξάνονται πολύ, ποσοτικά και ποιοτικά, οι καλβικές μελέτες εντός της Ελλάδας και έξω από αυτήν. Διαθέτουμε έτσι ένα βασικό εργαλείο για την πλήρη και ευρεία μελέτη του ποιητή. Πώς αντιμετώπισε ο συγγραφέας τα ποικίλα προβλήματα που παρουσίαζε η εργασία του, για να επιτευχθεί να είναι αυτή πλήρης, ακριβής και εύχρηστη; (Πλήρης εννοείται, στο μέτρο των αν­ θρωπίνων δυνατοτήτων). Στην πρώτη φάση, έπρεπε να γίνουν η συλλογή, αποδελτίωση και κα­ τάταξη του υλικού. Ο έλεγχος από αυτοψία έγινε δυνατός στη συντριπτική πλειονότητα και μόνον σε λίγες περιπτώσεις ο μελετητής δεν είχε στη διά­ θεσή του πρωτότυπα, αλλά φωτοτυπίες. Όσον αφορά το ποσό των λημμάτων, ο συγγραφέας μας πληροφορεί ότι σχετικά με την έκταση του υλι­ κού, δεν εφείσθη του χώρου: «Προτίμησα να κα­ ταγράψω όσα περισσότερα λήμματα και αναφο­ ρές (άξιες λόγου) γινόταν, μη περιοριζόμενος μό­ νο σε βιβλία και αυτοτελείς δημοσιεύσεις. Και αυτό, γιατί πολλές φορές, πέντε δέκα αράδες ή δύο σελίδες έχουν εξίσου μεγάλη -αν όχι πολύ πε­ ρισσότερη- αξία να καταγραφούν όση τουλάχι­ στον και μελέτες ολόκληρες». Σ’ αυτό το σημείο, η γνώμη του μελετητή συμπίπτει με εκείνη του Συκουτρή, όταν έγραφε: «Το πολύ δεν βλάπτει, η παράλειψη όμως ενός στοιχείου, το οποίο ο βιβλιογράφος κρίνει περιττό και ασήμαντο, ημπορεί αύριον να έχη σημαντικές συνέπειας». Και η αναγραφή του τόσο εκτενούς υλικού -της οποίας η ακρίβεια έχει τόση σημασία-, πώς αντι­ μετωπίστηκε; Όπως γράψαμε παραπάνω, τον Οκτώβριο του ’92, είχαμε την ευκαιρία να δούμε αυτοπροσώπως πώς ο νέος βιβλιογράφος είχε αναλάβει προσωπικά την επίπονη και δύσκολη διαδικασία της δακτυλογράφησης του τεράστιου υλικού. Επίσης, αυτός ο ίδιος έκανε τον αλλεπάλ­ ληλο έλεγχο των παραπομπών, εργασία στην οποία θα έπρεπε να έχει δουλέψει μια ομάδα συνεργατών. Η παράθεση των λημμάτων έγινε με τον καλύτε­ ρο παραδοσιακό τρόπο, δηλαδή, με την αναλυτι­ κή καταγραφή όλων των στοιχείων κάθε λήμμα­ τος: όνομα του συγγραφέα στην ονομαστική, τίτ­ λος, εκδότης, χώρος και έτος έκδοσης, διαστά­

σεις, αριθμός σελίδων, κ.λπ. Και στην περίπτωση μη αυτοτελών μελετών και άρθρων σε εφημερίδες ή περιοδικά: περίοδος, έτος, τόμος, τεύχος, ημερο­ μηνία, σελίδα. Η συστηματική αποφυγή των συντομογραφιών διευκολύνει πολύ τη χρήση, για­ τί είναι γνωστές οι δυσκολίες που παρουσιάζει η απομνημόνευση από κατεβατά συντομογραφιών. Όπως εξηγεί ο συγγραφέας, είναι προτιμότερη η βιβλιογραφία να διογκωθεί κατά λίγες σελίδες και να είναι εύληπτη, παρά να συρρικνωθεί και να πα­ ραμένει σε πολλά ακατάληπτη. Η συνεχής αρίθμηση όλων των λημμάτων, κατ’ αύξοντα αριθμό, διευκολύνει, επίσης τη χρήση. Ξέρουμε από την αρχή πως όταν ένα λήμμα επα­ ναλαμβάνεται σε άλλες θεματικές κατηγορίες, θα βρούμε την ένδειξη «παράβαλλε» και τους αντί­ στοιχους αριθμούς· και πως όταν ορισμένα λήμ­ ματα σχετίζονται με εκείνο που εξετάζουμε, θα βρούμε την ένδειξη «βλέπε» και τους αντίστοι­ χους αριθμούς. Σημαντικότατο γνώρισμα αυτού του έργου εί­ ναι το ότι δεν αποτελεί μια απλή καταγραφή λημ­ μάτων. Αναμφίβολα, η απλή βιβλιογραφία θα ήταν, επίσης, χρήσιμη. Αλλά η καταγραφή μετα­ μορφώνεται σε ένα πολυτιμότατο εργαλείο εργα­ σίας, όταν διαθέτουμε κάτω από κάθε λήμμα ένα σχόλιο που μας δίνει λεπτομέρειες για το περιε­ χόμενο του σχετικού βιβλίου ή περιοδικού, ή μας παραδίνει το ίδιο το κείμενο, όταν η έκτασή του είναι μικρή, ή μια περίληψη από αυτό- ή δίνονται χαρακτηριστικά αποσπάσματα. Έτσι, «πέρα από τα σχόλια και την περιγραφή κάθε λήμματος (που σε κάθε περίπτωση εκφράζουν το βαθμό της προ­ σωπικής πρόσληψης και εκτίμησής του από τον συντάκτη αυτής της βιβλιογραφικής δοκιμής), δί­ νεται η ευκαιρία στον χρήστη της βιβλιογραφίας να έχει εμπρός του ένα είδος “πανοράματος” με απόψεις της κριτικής για τον Κάλβο». Ο λόγος που είχε ο συγγραφέας για να προχωρήσει σε μια κάποια αποτίμηση κάθε λήμματος είναι σαφής. Κατά τη γνώμη του, ο βιβλιογράφος δεν μπορεί να είναι μόνο και απλώς ένας καταγραφέας λημ­ μάτων, αλλά ένας μελετητής, που έχοντας πλήρη εποπτεία του βιβλιογραφικού του υλικού, μπορεί να προχωρήσει και σε μια πρώτη αποτίμησή του, επειδή έχει ακριβώς τη δυνατότητα να την κάνει και έτσι βοηθά και τον ειδικό χρήστη της βιβλιο­ γραφίας και τον μη εξειδικευμένο αναγνώστη, ο οποίος έχει ανάγκη να διαθέτει κάπου ουσιώδη στοιχεία και όχι μόνο την απλή αναγραφή ενός λήμματος. Κατά τη γνώμη μας, αυτό το γνώρισμα του έργου του Γιώργου Ανδρειωμένου το καθιστά αληθινά πολυτιμότατο.

------------------------------ ετπλογη 25 Η κατάταξη του υλικού έγινε κάτω από τις ακό­ λουθες ποικίλες θεματικές ενότητες: 1. Εκδόσεις και εκδοτικά ζητήματα των έργων του Κάλβου.

2. Η κριτική και ο Κάλβος.

3. Βιογραφικές πληροφορίες.

4. Ποιήματα για τον Κάλβο. Επίδραση του καλβικού έργου στη νεοελληνική λογοτεχνία.

5. Αφιερώματα περιοδικών.

6. Ο Κάλβος στις εγκυκλοπαίδειες.

7. Ο Κάλβος στις ιστορίες της νεοελληνικής λο­ γοτεχνίας.

8. Ο Κάλβος στις ανθολογίες. Ανθολογήσεις ποιημάτων του Κάλβου.

9. Ο Κάλβος και η νεοελληνική εκπαίδευση. Αναγνωστικά. Επετηρίδες. Εκπαιδευτικά βοηθήματα-συγγράμματα.

10. Ο Κάλβος στο έργο του Κωστή Παλαμά. Άπαντα-Αλληλογραφία.

11. Ευκαιριακά γεγονότα - Επέτειοι - Διαλέξεις - Επίσημοι λόγοι.

I ts δύσκολες ημε'ρες του εμφυλί­ ου και των στρατοπέδων συγκέ­ ντρωσης μας μεταφέρει το μυθι­ στόρημα αυτό του Ηλία Λεφούση, που επιγράφεται «Νήσος Τρίκερι τη...». Πρόκειται για την ιστορία μιας παράξενης, σχεδόν ψυχωτικής, αγάπης που μέσα από τις συνεχείς αναδρομές των ηρώων της δίνει το στίγμα κάποιας επο­ χής και παρουσιάζει ανάγλυφα πρόσωπα και καταστάσεις χα­ μένες πια στην αχλύ του χρόνου. Οι ήπιοι τόνοι, οι χαμηλές φωνές, η ανάμνηση και η μαγεία της φύσης οριοθετούν το σκηνικό μέσα στο οποίο διαδραματίζονται τα γεγονό­ τα στην ανάδρομή τους φορά. Εντυπωσιακές οι περιγραφές σε μεθάνε από φως και χρώματα, από πίστη στη ζωή και στον άνθρωπο. Στον άνθρωπο τον κα­ θημερινό, που στέκει όρθιος στις φουρτούνες της ζωής και τις αντι­ παλεύει με μοναδικά όπλα τη γυ­ μνή του πίστη και την ελπίδα, που όπως λένε πεθαίνει τελευταία.

12. Οι ξένοι μελετητές και ο Κάλβος.

13. Μελοποιήσεις ποιημάτων του Κάλβου.

14. Εικόνες. Αυτή η κατάταξη του υλικού μας φαίνεται η κα­ τάλληλη· βοηθάει το χρήστη, που δεν έχει μπρο­ στά του μόνο λήμματα «γυμνά», κατά αλφα­ βητική σειρά συγγραφέων ή τίτλων έργων ή κατά χρονολογική σειρά εκδόσεων. Φυσικά, κάτω από κάθε ιδιαίτερη ειδολογική κατηγορία, η κατάταξη είναι χρονολογική και αλφαβητική όταν τα λήμ­ ματα αναφέρονται στο ίδιο έτος. Σε κάθε χρόνο, προηγούνται τα αυτοτελή δημοσιεύματα και μετά έρχονται οι μελέτες σε περιοδικά ή εφημερίδες. Τι ωραίο και τι χρήσιμο «πανόραμα» για εκεί­ νον που αγαπάει τον ποιητή της λευτεριάς και της αρετής και ασχολείται με τη νεοελληνική λογοτε­ χνία! Από εδώ, από τη μακρινή Χιλή, χαι­ ρετίζουμε αυτό το σπουδαιότατο και λαμπρό επί­ τευγμα της νεοελληνικής φιλολογίας.

πεζογραφία ΗΛΙΑΣ ΛΕΦΟΥΣΗΣ. «Ν ήσος

Τρίκερι n j...» .

Αθήνα, Σύγχρονη Επο­ χή, 1993. Σελ. 296.

Εκείνο το οποίο πρέπει να επισημάνουμε ευθύς εξ αρχής είναι η πολιτική μετριοπάθεια του συγγραφέα, ο οποίος ευτυχώς δεν αναλώνεται σε φτηνή συν­ θηματολογία. Αντίθετα, μάλιστα, σπάζοντας τα παράλογα όρια του διχασμού στρέφεται προς τον κα­ θόλου άνθρωπο και το έργο του γί­ νεται ύμνος για τη ζωή και τον έρωτα. Σίγουρα, δεν μπορούμε να παραγνωρίσουμε τον συγκινησιακό χαρακτήρα του έργου και τον ρομαντισμό που αποπνέει και που, ίσως, ξαφνιάσει αρχικά τον ανα­ γνώστη. Όμως, αυτό εγράφεται στα συν του Ηλία Λεφούση. Όπως

Μ . C astillo D id ier

βέβαια και τα πλούσια, ηθογραφι­ κά στοιχεία που μας παρέχει η ντοπιολαλιά που χρησιμοποιεί και, φυσικά, η αφηγηματική του ικανό­ τητα. Όλα αυτά κάνουν το παρόν μυθιστόρημα να ξεχωρίζει από πολλά όμοια ανάλογης θεμα­ τολογίας. Χαμένοι σήμερα στους διάφο­ ρους -ισμούς έχουμε παραγνωρίσει την αξία της ηθογραφίας, απαξιούντες να σκύψουμε στις ρί­ ζες του λαού μας, στον ίδιο τον λαό μας και να τον αγκαλιάσουμε. Πράγμα που το κάνει με μεγάλη, μάλιστα, αγάπη ο Ηλίας Λεφούσης και κατορθώνει να ζωντανεύει στα μάτια μας κόσμους π ' αλλάργεψαν. Κόσμους γεμάτους λεβεντιά και περηφάνεια. Και ίσως αυτή να εί­ ναι η μεγαλύτερή του επιτυχία σε αυτό το μυθιστόρημα, που ούτως ή άλλως θα διαβαστεί με ενδιαφέ­ ρον.

Γιώργος Πετρόπουλος

26 ετπλογη

ο πίνακας (S' ΓΙΩ ΡΓΟ Σ ΓΟΥΛ ΑΣ. Ο Π ίνακας Β'. Ο δοιπορικό στις πτυχές ενός συνθετικού στίγματος. Α θήνα, Δ ω δ ώ ν η , 1991. Σελ. 99.

Μ αρτυρία

«Πίνακας Β'» είναι η λίστα εκείνων των αξιωματικών που επάνδρωσαν τον ΕΛΑΣ και που απομακρύνθηκαν από το στράτευμα μέσα από συνοπτικές διαδικασίες. Μια τέ­ τοια, ατομική, περίπτωση, περιγράφει στο βιβλίο του ο Γ. Γούλας μυθιστοριοποιώντας, με αφορμή ένα πρόσωπο, την νεότερη ελληνική ιστορία. Η αφήγηση γίνεται από τον γιο του αξιω­ ματικού που τέθηκε σε αποστρατεία αφού πολέ­ μησε με τον ΕΛΑΣ, επιχειρώντας να στοιχειοθε­ τήσει την ολοκληρωτική θυσία ενός ανθρώπου που έπραξε το καθήκον του απέναν ;ι στην πατρί­ δα, διακινδυνεύοντας όχι μόνο τη δική του ζωή α> λά και εκείνη τ’-, „,κογένειάς του, παραμένοντας ανέντ - -ος αλλά και συγχρόνως αρνούμενος στη συνέχεια να προδώσει τοι παλιούς του συντρόφους, διατηρώντας δηλαδή μέχρι το τέλος της ζωής του ακέραιη τη στάση του απέναντι στους εξευτελισμούς που του επεφύλαξε ως αντα­ μοιβή του η πατρίδα. Η περιπέτεια του αξιωματι­ κού και της οικογένειάς του αποδίδεται από τον πρωτοπρόσωπο αφηγητή συγκινησιακά, όσο μπο­ ρεί να γίνεται αυτό από κάποιον που ανασυνθέτει τις μνήμες του προσπαθώντας να δικαιώσει μετά θάνατον τον πατέρα. Έ ναν πατέρα που λίγο πριν πεθάνει απογοητευμένος θα πει στον γιο του: «Πάντως είπα στη μάνα σας, όταν ξανάρθουν οι Γερμανοί, να σας πάρει και να πάτε στα σύνορα να τους υποδεχτείτε...».

Το μυθιστόρημα εντάσσεται στην κατηγορία εκείνη όπου το ιστορικό γεγονός μεταπλάθεται σε μυθοπλαστικό λόγο χωρίς, όμως, να κρύβει ούτε στιγμή τον στόχο της «μαρτυρίας» που εξυ­ πηρετεί. Ιστορικά συμβάντα, επακριβείς περιγρα­ φές γεγονότων που μπορούν να ελεγχθούν ως προς την ιστορική τους ακρίβεια και χρονολογι­ κές επισημάνσεις, το τοποθετούν σαφώς στο συ­ γκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο όπου θα κινηθούν οι ήρωές του οι οποίοι, σε καμιά περίπτωση, δεν αναιρούν την αληθοφανή τους υπόσταση. Ο συγ­ γραφέας, παρ’ όλα αυτά, γνωρίζοντας πως η ιστο­ ρία όταν γράφεται υπακούει σε διαφορετικές οπτι­ κές ή «συμφέροντα», θα αποστασιοποιηθεί ο ίδιος από την αρχή με μια διπλή ενέργεια: αφ’ ενός, πριν παραχωρήσει τον λόγο στον πρωτο­ πρόσωπο αφηγητή του, του οποίου η φωνή θα ακούγεται μέχρι το τέλος, θα αρχίσει την αφήγη­ ση με ένα τριτοπρόσωπο «Είπε:» Με αυτό τον τρόπο παραχωρεί προσχηματικά τον λόγο σε κά­ ποιον άλλο (τον πρωτοπρόσωπο αφηγητή) επι­ τρέποντας έτσι τη συγκινησιακή φόρτιση του λό­ γου που ακολουθεί. Αφ’ ετέρου, δίνει ένα μο­ νοσέλιδο Πρόλογο όπου το μέλημά του είναι να πείσει τον αναγνώστη ότι όσα ακολουθούν είναι απόρροια αναγνωσμάτων πάνω στα τραγικά γεγο­ νότα της δεκαετίας του ’40 και δική του επέμβαση μόνη η επιλογή του ακριβούς οδοιπορικού ενός ανθρώπου. Η διπλή αυτή αποστασιοποίηση που επιχειρείται τεχνικά κρίνεται αναγκαία από τη στιγμή που το όνομα του πατέρα του πρωτοπρόσωπου ήρωα και του συγγραφέα συμπίπτουν: Αντώνης. Είναι επομένως ευνόητο ότι ο αναγνώ­ στης, διαγράφοντας τις αφηγηματικές διαμεσο­ λαβήσεις, θα ταυτίσει τελικά συγγραφέα και αφη­ γητή, πράγμα που απ’ ό,τι φαίνεται υπερβαίνει τις προθέσεις του συγγραφέα. Ας σημειωθεί ότι το «προδοτικό» αυτό πατρώνυμο, ενώ παραλείπεται

-------------------- τ-------- επιλογή 27 στο εξώφυλλο κ.λπ. αναφορές στο όνομα του συγγραφέα, εμφανίζεται μια μόνη φορά στο copyright του βιβλίου. Το όλο θέμα, ωστόσο, δεν έχει σημασία από τη στιγμή που παραδεχόμαστε ότι ακόμη και ο ιστο­ ριογράφος που αποδίδει το ιστορικό γεγονός ως πραγματικό, δεν κάνει άλλο από το να καταγρά­ ψει το συμβεβηκός όπως αυτός το κατανόησε και κάτω από τη δική του οπτική. Η Ιστορία, όπως έχει ορθά παρατηρηθεί, δεν περνάει στο λογοτε­ χνικό κείμενο ως πράξη ζωής αλλά ως λεκτικό σύμβολο και ως κειμενική οργάνωση (βλ. επί πα­ ραδείγματα, Άννα Τζούμα: Η διπλή ανάγνωση του κειμένου Πωλ Ρικέρ: Η αφηγηματική λειτουργία κ.ά.). Έτσι, ο Γ. Γούλας, από τη στιγμή που μυθιστοριοποιεί την ιστορία του πατέρα ή την Ιστο­ ρία, αναγκαστικά υποβάλλει το κείμενό του σε μια διπλή συνάρθρωση λόγων μη-ομογενών, η οποία υπόκειται πλέον σ’ αυτή τούτη την κίνηση της μυθοπλασίας. Κάτω από αυτή την οπτική, η μυθιστορηματική «μαρτυρία» χάνει την αυτοτέ­ λεια του ιστορικού της λόγου και δεν υπόκειται πλέον παρά σε μόνη την αναγνωσιμότητά της στο επίπεδο του σημειωτικού συστήματος που αυτή συνιστά. Έ τσι, αν σε επίπεδο σημαινομένων, οι κοινωνικο-ιστορικές εγγραφές έχουν εμφανώς δη­

λωτικό ιδεολογικό χαρακτήρα, με την αισθητικοποίηση που υφίστανται από την εγγραφή τους στο λογοτεχνικό κείμενο, μετατρέπονται σε δομικά στοιχεία του φανταστικού κειμένου και μόνο ως τέτοια θα πρέπει να ελέγχονται. Από την άλλη, σε επίπεδο σημαινόντων, το κείμενο ελέγχεται στις αφηγηματικές επιλογές του, με άλλα λόγια στην τεχνική του. Ο συνδυασμός των δύο στοιχείων θα κρίνει πλέον την αισθητική αξία του μέσα στο χώρο της μυθοπλασίας. Έχοντας υπόψη τα παραπάνω, θα λέγαμε ότι τα μυθοπλαστικά στοιχεία που προσχωρούν στη συγκεκριμένη «μαρτυρία», μπορεί να την καθι­ στούν ευκολαναγνώσιμη και ελκυστική στον ανα­ γνώστη, εξυπηρετώντας τον κύριο ίσως στόχο του συγγραφέα, δεν καταφέρνουν, όμως, να προσδώσουν στο βιβλίο τα αναγκαία εκείνα στοιχεία που θα το χαρακτήριζαν ως προϊόν μια επιτυχούς λογοτεχνικής εγγραφής. Με άλλα λόγια, ο Γ. Γού­ λας δεν καταφέρνει να μεταπλάσει, ελλείψει κα­ τάλληλων λογοθετικών χειρισμών, το ιστορικό συμφραζόμενο σε σημειακό αισθητικό σύστημα, αναδιαρθρώνοντας μυθοπλαστικά την «πραγματι­ κή» Ι(ι)στορία που καταγράφει. Δημήτρης Τ σατσούλης

------------------------------- ΠΛΑΙΣΙΟ —

Π συλλογή ποιημάτων του Θανά­ ση Αργυρίου «Διάσπαρτα 'Ονειρα» περιλαμβάνει τις ενότητες «Ελε­ γεία» και «Φυγή». Τα «Ελεγεία», αρ­ χικά δεν δικαιολογούν την ονομα­ σία τους, αφού είναι γνωστό ότι με αυτήν την ονομασία χαρα­ κτηρίζουμε τα θρηνητικά ποιήμα­ τα για μεταστάντες. Αντίθετα εδώ έχουμε ερωτική, ερωτικότατη ποί­ ηση, που αποπνέει ένταση, δύνα­ μη και πάθος. Στο καθαρά αισθητι­ κό, τώρα μέρος, είναι φανερό ότι ούτε το συναίσθημα ούτε και οι αγαθές προθέσεις του ποιητή μας είναι ικανές να σκεπάσουν τις τε­ χνικές ατέλειές του. Αρχίζοντας από το ανύπαρκτο μέτρο, στοιχείον άκρως απαραίτητο για την πα­ ραδοσιακή ποίηση που εδώ διακονεί, προχωρούμε σε κάποια κακέμ­ φατα των πρώτων ποιημάτων και καταλήγουμε στην εύκολη και πλα-

ποίηση Θ Α Ν Α Σ Η Σ Α Ρ Γ Υ Ρ ΙΟ Υ. Διάσπαρτα όνειρα. Π ο ιή ­ ματα. Α θή να , Ρ ο ή (χ.χ.). Σελ. 32.

δαρή ομοιοκαταληξία. Δεν αρνούμεθα ότι ο Θανάσης Αργυρίου διαθέτει ποιητική φλέβα, όμως εί­ ναι απαραίτητη και η μελέτη κά­ ποια μετρικής που οπωσδήποτε θα τον μυήσει στα μυστικά της παραδοσιακής ποίησης. Γιατί τα περισσότερα ποιήματα των «Ελε­ γείων» θυμίζουν λαϊκό τραγούδι και όχι πια στις πιο ευτυχισμένες του στιγμές. Αντίθετα, η «Φυγή» σε ελεύθερη ποίηση έχει πολλές αρετές. Ποιή­ ματα με κοινωνικό προσανατολι-

σμό διακρίνονται μέσα στην τραχύτητά τους για την πρωτοτυπία της σύλληψης και έκφρασης και δίνουν το στίγμα μιας προσωπικής οπτι­ κής των πραγμάτων. Λόγος ακα­ τέργαστος, μα αληθινός, που αναβλύζει κατευθείαν από την ψυχή του ποιητή και σκιαγραφεί, νομί­ ζω, εναργέστατα το κοινωνικό γί­ γνεσθαι, το οποίο αποτελεί για τον Θανάση Αργυρίου μια απέραντη απαξία. Εμείς, από την πλευρά μας και επειδή θέλουμε να βοηθήσουμε τον ποιητή, θα τον συμβουλεύαμε να εγκαταλείψει τους δαιδάλους της παραδοσιακής ποίησης και να αφοσιωθεί στην ελεύθερη, αφού εκεί έχει, σίγουρα, πολλά να προ­ σφέρει με την τίμια και αντρίκια φωνή του.

Γιώργος Πετρόπουλος

Μ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

I

I

ΜΑΓΙΑ ΑΓΓΕΛΟΥ =epw γιατί κεϋαηδάει το nouHi οτο κβουβί

ΝΤΕΡΚ ΜΠΟΓΚΑΡΝΤ ΤΖΕΡΙΚΟ Μετάφραση: Ερρίκος Μπελιές Πρόκειται για το τέταρτο μυθιστόρημα του γνωστού Άγγλου ηθοποιού, το οποίο απέσπασε ευνοϊκές κριτικές έγκυρων επιθεωρήσεων και κριτικών της λογοτε­ χνίας της Βρετανίας και ολόκληρου του κόσμου. Στο καινούριο του μυθιστόρημα ο Μπόγκαρντ θίγει τα βαθιά υπαρξιακά προβλήματα των ανθρώπων της τέχνης και των γραμμάτων. Μυθιστόρημα, 360σελίδες.

Εταιρεία

ΜΑΓΙΑ ΑΓΓΕΛΟΥ ΞΕΡΟ ΓΙΑΤΙ ΚΕΛΑΗΔΑΕΙ ΤΟ ΠΟΥΛΙ ΣΤΟ ΚΛΟΥΒΙ Μετάφραση: Ιωάννα Καρατζαφέρη Η Μάγια Αγγέλου θεωρείται ως μια από τις ιδιότυπεςφυσιογνωμίες στοχώροτων αμερικάνικωνγραμμάτων,όχι μόνογιατην τόλμη των βιβλίων της αλλά και γιατί υπήρξε από τα δυναμικά στελέχη του αμερικάνικουφεμινιστικού κινήματος. Στο βιβλίο της αυτό αφηγείται τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η μαύρη ηρωίδα στο κλειστό κοινωνικό περιβάλλον μιας μι­ κρής αμερικάνικης επαρχιακής πόλης.

MjOmopwa360οελίδες. ΤΖΟΝΓΚΡΙΣΑΜ Η ΕΤΑΙΡΕΙΑ (THE FIRM) Μετάφραση: Ερρίκος Μπελιές Ο Τζον Γκρίσαμ στο γεμάτο νεύρο και δυναμισμό μυθιστόρημά του σκιαγραφεί εντελώς απογυμνωμένοτο φαινόμενοτου γιαπισμού, που άνθησε στις ΗΠΑ κατά τη δεκαετία του '80. Το μυθιστόρημα του νέου αυτού συγγραφέα κατέκτησε μέσα σε μικρόχρονικόδιάστηματο αμερικάνικο και ευρωπαϊκό κοινό και γυρίστηκε ταινία από τον Σίντνεϋ Πόλλακ με πρωταγωνι­ στές τον Τομ Κρουζ και τον Τζιν Χάκμαν. Μυθιατόρφα532οελΙδες.

ΣΥΡΙΑ ΚΟΛΑΑΡ ΑΓΡΙΕΣ ΝΥΧΤΕΣ Μετάφραση: Ντορέτα Πέππα Τον χαρακτήρισαν «Τζέιμς Ντιν της δε­ καετίας του '90». Μετάτο θάνατότου από AIDS την περασμένη άνοιξη, στα 35 του χρόνια, ο Συρίλ Κολλάρ άφησε πίσωτου ένα μυθιστόρημα-σοκ, τις «Άγριες νύ­ χτες», μέσα στο οποίο ο συγγραφέας καταθέτει την πορείατου προςτο θάνατο. Οι «Άγριες νύχτες» γυρίστηκαν ταινία με σκηνοθέτη και πρωταγωνιστή τον ίδιο. Κέρδισαν το βραβείο Σεζάρ και τον τίτλο της καλύτερης ταινίας του 1993 σπ) Γαλλία Αφήγημα. 248οελΒα;.

Σ ύ γ χ ρ ο ν η Ξ έ ν η Λ ο γ ο τ ε χ ν ία

KttAtFAIHtfl/um*ΙλΡλΤΖλ*ΕΡΗ

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογρα­ φία. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομα­ διαία έντυπα. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντιίσσεται με την πολύτιμη συνεργα­ σία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας».

Αρ. 326 10 Νοεμβρίου 23 Νοεμβρίου 1993 Επιμέλεια: Έ φη Απάκη

φ ιήοσοφία

0 ρησκεία

Γενικά

Γενικά

ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ Κ. Ανθρωπολογία πολιτική φιλοσοφία. Αθή­ να, Ύψιλον/Βιβλία, 1993. Σελ. 116. Δρχ. 1455.

ΚΑΚΟΥΛΙΔΗΣ Γ. I. Μουσικόν μηνιαίον. Δεκέμβριος-Ιανουάριος. Τόμος Α'. Αθήνα, 1993. Σελ. 741. Δρχ. 5200.

ΤΕΡΕΖΗΣ X. Φιλοσοφική ανθρωπολογία στο Βυζάντιο. Αθή­ να, Ελληνικά Γράμματα, 1993. Σελ. 269. Δρχ. 2600.

ΦΟΥΠΑΣ Μ. Γ. Το ελληνικό υπόβαθρο του Χριστιανισμού. Μέρος Α'. Αθήνα, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος. Σελ. 315. Δρχ. 2080.

Α ποκρυφισμός

DIEL Ρ. - SOLOTAREFF J. Ο συμβολισμός στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη. Μετ. Λ. Παλλάνπου. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1993. Σελ.

315. Δρχ. 3200.

KURRELS J. Αστρολογία για την εποχή του Υδροχόου. Μετ. Π. Αθήνη - Σ. Αθήνη. Αθήνα, Παπαδόπουλος, 1993. Σελ. 190. Δρχ. 4000.

^ οινωνικές επιστήμες ψ υχολογία Πολιτική Ατομική ψ υχολογία HAY L.L. Η δύναμη είναι μέσα μας. Μετ. Μ. Κωστοπούλου. Αθήνα, Succes Dynamics, 1993. Σελ. 281. Δρχ. 2080.

Κοινωνική ψυχολογία THOMASSIN Ρ. Αναζητώντας τις ρίζες. Αθήνα, Κέδρος, 1993. Σελ. 133. Δρχ. 1500.

Εισαγωγή στην ανάλυση εξωτερικής πολιτικής. Επιμ. Μ. Clarke - Β. White. Αθήνα, Ειρήνη, 1993. Σελ. 135. Δρχ. 2600. ΑΛΕΙΦΑΝΤΗΣ Σ. Βουγλαρία: Τα διλήμματα μιας νέας εποχής. Αθήνα, Ειρήνη, 1993. Σελ. 86. Δρχ. 2080. ΠΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ Ε. Α. Τέσσερα θέματα της πολιτικής επικαιρότητας. Αθήνα, 1993. Σελ. 195. Δρχ. 1040.

30 δελπο -----------------------------ΝΕΦΕΛΟΥΔΗΣ Β. Α. Ντοκουμέντο. Το σταλινικό φαινόμενο στην Ελλάδα. Ζαχαριάδης και ζαχαριαδισμός. Ο μύθος και η αλήθεια. Αθήνα, Δελφίνι, 1993. Σελ. 243. Δρχ. 2600. ΜΠΡΟΥΚΑΝ Σ. Η διαλεκτική της διεθνούς πολιτικής. Μετ. Σ. Ζαμπούρας. Αθήνα, Ειρήνη, 1993. Σελ. 155. Δρχ. 3120.

Οικονομία Κοινωνία, τεχνολογία και αναδιάρθρωση της παραγωγής. Πρακτικά Συμποσίου. Επιμ. Γ. Λιοδάκης. Αθήνα, Παπαζήσης, 1993. Σελ. 572. Δρχ. 6240. Δ1ΑΜΑΝΤΟΥΡΟΣ Π.Κ. Τα σαγόνια της εξουσίας. Αθήνα, 1993. Σελ. 389. Δρχ. 2600.

0 ετικές επιστήμες Μαθητικά EKEIAND I. Τα μαθηματικά και ίο απροσδόκητο. Μει. Γ. Στραιής - Γ. Σαγιάς: Αθήνα, Δίαυλος, 1993. Σελ. 210. Δρχ.

2285.

Χημεία LEICESTER Η. Μ. Ιστορία της χημείας. Μετ. Γ. Γεωργακόπουλος. Αθήνα, Τροχαλία, 1993. Σελ. 327. Δρχ. 3325.

ΣΑΒΒΑΣ Ε.Σ. - ΚΟΝΔΥΛΗΣ Ε. Κ. Ιδιωτικοποίηση και παρα­ γωγικότητα. Αθήνα, Παπαζήσης, 1993. Σελ. 236. Δρχ. 3120.

Ζωολογία

STIGUTZ J.E. Οικονομική του δημόσιου τομέα. Μετ. Α. Κυπριανίδης. Αθήνα, Κριτική, 1992. Σελ. 835. Δρχ. 12000.

ΣΠΙΝΘΑΚΗΣ Β. - ΧΟΥΛΗΣ Δ. - ΧΩΡΕΜΗΣ Γ. Τα πουλιά της Χίου. Χίος, Δήμος Ομηρούπολης, 1993. Σελ. 128. Δρχ. 1560.

Επικοινωνίες LANSKY Β. Ο νόμος της μαμάς Μέρφυ για τον έρωτα και το σεξ. Μετ. Σ. Τσουκάτου. Αθήνα, Δίαυλος, 1993. Σελ. 96. Δρχ.

935.

£ φαρμοσμενες επιστήμες Ιατρική

Λαογραφία ΧΑΒΙΑΡΑ-ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΥ Σ. Η λαϊκή ιατρική της Χίου. Αθήνα, Gasci-Hellas, 1993. Σελ. 589. Δρχ. 6240.

£ κπαίδευση - παιδαγωγική Εκπαίδευση ΔΕΛΛΑΣΟΥΔΑΣ Λ.Γ. Η ειδική επαγγελματική κατάρτιση. Αθή­ να, Παρουσία, 1992. Σελ. 255. Δρχ. 3120. ΚΟΥΣΙΟΥΡΗΣ Κ. Η δομή του λόγου και ο σύγχρονος προβλη­ ματισμός στην έκθεση ιδεών αναλυτικής μορφής. Π έκδοση. Αθήνα, Γρηγόρης, 1993. Σελ. 279. Δρχ. 2500. ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Π. Εκπαιδευτικό έργο και αξιο­ λόγηση στο σχολείο. Αθήνα, Έ κφραση, 1993. Σελ. 262. Δρχ.

2910.

Ελληνική γλώσσα ΜΑΤΑΚΙΑΣ Α. Λεξικό εννοιών. Αθήνα, Πελεκάνος. Σελ. 709. Δρχ. 3120.

Ξ ένες γλώ σσες ΤΣΑΟΥΣΕΒΑ Ε. - ΒΑΛΩΦ Δ. Γραμματική της Βουλγαρικής γλώσσας. Αθήνα, 1993. Σελ. 256. Δρχ. 5200.

APPLETON Ν. Ζάχαρη ο γλυκός φονιάς. Μετ. Σ. Ανδρεοπούλου. Αθήνα, Διόπτρα, 1993. Σελ. 189. Δρχ. 1350.

NEU S. - RANSBERGER Κ. - ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ X. Ένζυμα. Μετ. Α. Κολτσιδοπούλου. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1993. Σελ. 254. Δρχ. 1560.

Ρύπανση περιβάλλοντος ΒΛΑΣΣΗΣ Γ. 31 οικολογικές τρίπλες. Θεσσαλονίκη, Σχήμα και*Χρώμα, 1993. Σελ. 188. Δρχ. 3640.

Διαστημική έρευνα ΛΑΓΚΑΔΑΣ Α. Υπάρχει ζωή στο Διάστημα; Αθήνα, 1993. Σελ.

79. Δρχ. 4785.

J έχνες Γενικά ΜΑΥΡΟΜΜΑΤΗΣ Ε. Τα προλεγόμενα της ανάλυσης. Θεσσα­ λονίκη, Παρατηρητής, 1993. Σελ. 531. Δρχ. 8320.

Αρχιτεκτονική ΣΗΦΟΥΝΑΚΗΣ Ν. Μια άγνωστη αρχιτεκτονική. Οι μάντρες στη Λήμνο. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 174. Δρχ.

7280.

δελτίο 31 Ζωγραφική GABLIK S. Μαγκρπ. Μει. Α. Παππάς. Αθήνα, Υποδομή, 1993. Σελ. 199. Δρχ. 4160.

Κ ινηματογράφος ARIZON D. Η γραμματική της φιλμικής γλώσσας. Μει. Β. Βουτσίνάς. Τόμος Β' Αθήνα, Πλάνο. Σελ. 356. Δρχ. 3740.

^ ογοτεχνία Γενικά ΠΑΛΑΜΑΣ Κ. Άρθρα και χρονογραφήματα. Τόμοι Α' & Β' Αθήνα, Ίδρυμα Κωστή Παλαμά, 1993. Σελ. 340. Δρχ. 2080.

Φωτογραφία

Ποίηση

ΓΕΩΡΠΟΥ Α. - ΦΟΣ Ε. Επί τα ίχνη της πορφύρας. Γυναίκες στα κόκκινα. Θεσσαλονίκη, Σχήμα και Χρώμα, 1993. Σελ. 93. Δρχ. 7800.

ΓΚΑΝΑΣ Μ. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Ανθοδέσμη. Ποιήματα και τραγούδια για μια νύχτα. Αθήνα, Αγρα, 1993. Σελ. 107. Δρχ. 1660.

Μουσική ΔΡΟΣΟΣ Γ. Ν. Πιοτρ Ίλης Τσαϊκόφσκι. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1993. Σελ. 582. Δρχ. 3120. ΦΛΕΣΣΑΣ Γ. Βασίλης Παπακωνσταντίνου. Αθήνα, Αιγόκερως, 1993. Σελ. 93. Δρχ. 1140.

£ νασχολήσεις Γενικά ΜΟΥΡΑΚΑΜΙX. Το κυνήγι του αγριοπρόβατου. Μυθιστόρημα. Μετ. Σ. Παπαζαφειρόπουλος. Αθήνα, Καστανιώιης, 1993. Σελ. 326. Δρχ. 3120.

^ λασική φιλολογία

ΠΑΡΑΜΕΡΠΉΣ Ε. Φωνές στην ομίχλη. Αθήνα, Μαυρΐδης, 1993. Σελ. 64. ΠΑΡΑΜΕΡΠΉΣ Ε. Ωδή στην Παλαιστίνη. Δραπετσώνα, 1993. Σελ. 34. ΠΑΤΙΛΗΣ Γ. Ταξίδια στην ίδια πόλη. (Ποιήματα 1970-1990). Αθήνα, Ύψιλον/Βιβλία, 1993. Σελ. 294. Δρχ. 2600. ΧΡΗΣΤΑΚΗΣ Α. Το ψωμί στην ελληνική ποίηση. Αθήνα, Δελ­ φίνι, 1993. Σελ. 47. Δρχ. 620.

Π εζογραφία Φανταστικές ιστορίες. Αλλόκοτα ζώα. Αθήνα, Αιγόκερως, 1993. Σελ. 157. Δρχ. 1140. Φανταστικές ιστορίες. Φαντασίωση παραίσθηση. Αθήνα, Αιγόκερως, 1993. Σελ. 158. Δρχ. 1140. ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ Ν. Η ζωή μου μετά θάνατον εγγυημένη. Αθήνα, Νεφέλη, 1993. Σελ. 206. Δρχ. 1660. ΓΚΡΙΝΤΖΟΣ Σ. Χερεναλίφ ο τελευταίος. Αθήνα, Δελφίνι, 1993. Σελ. 37. Δρχ. 620. ΔΗΜΑΣ X. Βερονίκη. Χ.Τ., Αχυρώνας, χ.χ. Σελ. 69. Δρχ.

1040.

Αρχαίοι συγγραφείς

ΚΑΛΠΑΔΑΚΗΣ Μ. Στις ίδιες ράγες. Αθήνα, Οδυσσέας, 1993. Σελ. 126. Δρχ. 1040.

Ομήρου Οδύσσεια. Ραψωδία ι. Μετ.-Επιλεγόμενα Δ. Ν. Μαρωνίτης. Αθήνα, Στιγμή, 1993. Σελ. 61. Δρχ. 1660.

ΛΟΓΑΡΑΣ Κ. Παλιές αμαρτίες. Διηγήματα. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 110. Δρχ. 1350.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ. Βίοι παράλληλοι. Κίμων - Λεύκολλος. Εισ.μετ.-σχόλ. Μεταφραστική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 263. Δρχ. 1560.

ΜΑΝΟΠΟΥΛΟΣ Θ. Το καραμοσάλι. Αθήνα, Νεφέλη, 1993. Σελ. 154. Δρχ. 1455.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ. Βίοι παράλληλοι. Λύσανδρος - Σύλλας. Εισ.μετ.-σχόλ. Μεταφραστική Ομάδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 257. Δρχ. 1560. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ. Βίοι παράλληλοι. Νικίας - Κράσσος. Εισ.μετ.-σχόλ. Μεταφραστική Ομαδα Κάκτου. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 243. Δρχ. 1560. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ. Περί Ίσις και 'Οστρι. Μετ. Μ. Εσπερίδου. Αθήνα, Στυγά, 1993. Σελ. 159. Δρχ. 1245. ΣΑΡΔΙΑΝΟΣ ΣΤΡΑΤΩΝΑΣ. Μούσα παιδεραστική. Μετ. Δ. Σταμούλης. Αθήνα, Δελφίνι, 1993. Σελ. 133. Δρχ. 1245.

ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ Κ. Το λούνα παρκ ήταν κλειστό. Αθήνα, Κέ­ δρος, 1993. Σελ. 132. Δρχ. 1300. ΜΟΣΚΟΒΗΣ Β. Ο θάνατος μιας συνοικίας. Νουβέλες. Αθήνα, Μαυρίδης, 1993. Σελ. 375. Δρχ. 2080. ΣΑΛΑΠΑΣΙΔΗΣ Γ. Χρώμα πράσινο του αμύγδαλου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 186. Δρχ. 1660. ΣΚΟΥΡΤΗΣ Γ. Το συμπόσιο της Σελήνης. Μυθιστόρημα. Β' έκδοση. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 173. Δρχ. 2080. ΤΣΙΑΜΠΟΥΣΗΣ Β. Εκτός έδρας. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κέ­ δρος, 1993. Σελ. 186. Δρχ. 1500.

32 δελτίο -------------------------------ΒΟΚΑΚΙΟΣ. Δεκαήμερον. Τόμοι A' & Β' Μει. Κ. Πολίτης. Αθήνα, Γράμματα, 1993. Σελ. 845. Δρχ. 2910 (ο κάθε τόμος).

JHABVALA R. Ρ. Κάψα και σκόνη. Μετ. Α. Νταϊφά. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 198. Δρχ. 1765. ΠΟΣΙΜΟΤΟ Μ. Kitchen. Νουβέλες. Μετ. Α. Ράικου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 159. Δρχ. 2080. ΕΑΣΝΕΡ Π. Σακατεμένη γενιά. Μετ. Κ. Μαυροκεφαλίδου. Αθήνα, Δελφίνι, 1993. Σελ. 134. Δρχ. 1560. ΚΟΚΤΩ Ζ. Τα τρομερά παιδιά. Μετ. Τ. Τσιάτσικα. Αθήνα, P rin ta , 1993. Σελ. 191. Δρχ. 1870. ΜΑΑΛΟΥΦ Α. Ο πρώτος αιώνας μετά τη Βεατρίκη. Μετ. Ε. Κανδρή. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1993. Σελ. 235. Δρχ. 2080. ΜΥΛΛΕΡ X. Μετέωροι ταξιδιώτες. Μετ. Κ. Χατζή. Αθήνα, Ηρό­ δοτος, 1993. Σελ. 214. Δρχ. 2080. ΜΥΡΖΕ Ε. Σκηνές μποέμικης ζωής. Μετ. Κ.Θ. Παπαλεξάνδρου. Αθήνα, Εστία, 1993. Σελ. 333. Δρχ. 3000.

TENANT Ε. Το παραμύθι της Εύας. Μετ. Ρ. Χάτχουτ. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 181. Δρχ. 2080.

HERMARY-IELLE C. Ένας τρελός έρωτας. Μετ. Ν. Σιδέρη. Αθήνα, Χατζήνικολή, 1993. Σελ. 417. Δρχ. 4000.

Μελέτες ΛΥΓΕΡΗΣ Μ. Έλληνες λογοτέχνες. Αθήνα, Ίκαρος, 1993. Σελ. 291. Δρχ. 2390. ΒΕΝΕΤΗ Μ. Κρίσεις και συγκρίσεις. Αθήνα, Σμυρνιωτάκης. Σελ. 192. Δρχ. 1245. ΖΩΓΡΑΦΟΥ Λ. Σύγχρονός μας ο Κάφκα. Αθήνα, Νέα Σύνο­ ρα, 1993. Σελ. 67. Δρχ. 1245. ΚΟΥΚΟΥΛΟΜΜΑΤΗΣ Δ. I. Λογοτεχνία και εικονογράφηση. Αθήνα, Βιβλιογονία, 1993. Σελ. 70. Δρχ. 1040. ΠΑΠΑΤΣΩΝΗΣ Τ. Κ. Friedrich Holderiin. 1770, 1843, 1970. Εγκώμιο. Τρεις Ύμνοι Τρία Σχόλια. Β' έκδοση. Αθήνα, Ίκα ­ ρος, 1993. Σελ. 124. Δρχ. 1870. ΠΑΣΧΑΛΙΔΗΣ Γ. Η ποιητική της αυτοβιογραφίας. Αθήνα, Σμί­ λη, 1993. Σελ. 315. Δρχ. 3120. ΣΤΑΦΥΛΑΣ Μ. Διαρκής ιστορία της νεοελληνικής λογοτε­ χνίας. Τόμος 11ος. Αθήνα, Πνευματική Ζωή, 1993. Σελ. 64. Δρχ. 2080. ΤΑΒΑΚΙ-ΙΟΝΑ F. Poesie philheUenique et periodiques de la Restauration. Athenes 1993. Pag. 171. Drs. 3120.

Δοκίμια ΑΘΑΝΑΣ1ΑΔΗΣ Τ. Από τον εαυτό μας στους άλλους. Δοκίμια. Αθήνα, Εστία, 1993. Σελ. 289. Δρχ. 2200.

ΜΙΛΛΕΡ X. Η αισχρότητα στη λογοτεχνία και στην Τέχνη και οι νόμοι της αντιμετώπισης. Μετ. Μ. Κουκουλέ. Αθήνα, Δελφίνι, 1993. Σελ. 45. Δρχ. 620.

0 έαιρο____________________ Γενικά Κουκλοθέατρο. Μια μονογραφία της «Αλκηστις» και 58 σενά­ ρια των φοιτητών του Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1993. Σελ. 101. Δρχ. 1660.

Εργα ΜΠΕΝΕΤ Α. Η τρέλα του Γεωργίου Γ. Απόδ. Μ. Γεωργιάδη. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 143. Δρχ. 1870.

| στορία Αρχαιολογία ΜΑΡΤΟΣ Δ. Το ζήτημα της επιστροφής των αρχαιοτήτων. Αθή­ να, Γόρδιος, 1993. Σελ. 197. Δρχ. 2080.

Μαρτυρίες ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΣ Π. Β. Της τύχης τα γραμμένα. Αθήνα, 1993. Σελ. 196. Δρχ. 2080. ΓΕΩΡΓΟΥΛΑΣ Μ. Το αρχείο Μητσοτάκη. Ντοκουμέντο (χωρίς εκδοτικά στοιχεία). Σελ. 44. Δρχ. 830. ΚΑΛΒΟΚΟΡΕΣΗΣ Γ. Κ. Οι σφαγές του 1922 και η ζωή μου. Αθήνα, Φιλοπρόοδος Ό μιλος Κάμπου (Χίος), 1992. Σελ. 63. Δρχ. 800. ΤΡΑΓΓΑΝΙΔΑ-ΜΑΚΡΥΝ1ΩΤΗ Ε. Μυρτιά του βουνού. Αθήνα, 1993. Σελ. 102. Δρχ. 1040.

Β ιογραφ ίες ΓΕΡΟΝΤΑΣ Δ. Α. Κώστας Δημητριάδης ο αθηναιογράφος (Η ζωή και το έργο του). Αθήνα, Σύλογος των Αθηναίων, 1993. Σελ. 94. Δρχ. 1350.

Ελληνική Ιστορία Οι περιθωριακοί στο Βυζάντιο. Πρακτικά Ημερίδας. Αθήνα, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, 1993. Σελ. 297. Δρχ. 3120.

ΜΑΡΙΝΟΣ Γ. Κοινός νους. Αθήνα, Παπαζήσης, 1993. Σελ.

177. Δρχ. 1870.

ΑΛΑΜΑΝΗΣ Θ. Π. Οι φιλοσοφικές και ρητορικές σχολές στην αρχαιότητα. Τόμος Α'. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1993. Σελ. 110. Δρχ. 1040.

ΕΚΟ U. Τα όρια της ερμηνείας. Μετ. Μ. Κονδύλη. Αθήνα, Γνώ­ ση, 1993. Σελ. 421. Δρχ. 3535.

ΚΟΓΧΥΛΑΚΗΣ Γ. Β. Η εποποιία της Μάχης της Κρήτης και της

δελτίο 33 Εθνικής Αντίστασης. Αθήνα, Σμυρνιωιάκης, 1993. Σελ. 456. Δρχ. 5200. ΚΟΥΣΙΔΟΥ Ν. Α. - ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ Σ. Γ. Αριστερή νεολαία Ελλάδος 1950-1953. Αθήνα, Φιλιππάτης, 1993. Σελ. 768. Δρχ. 6240. ΚΟΥΤΡΑΣ Ν. Α. Η αλήθεια για την «Κεντρική Περιφέρεια Αί­ μου». Β' έκδοση. Αθήνα, 1993. Σελ. 132. Δρχ. 1560. ΛΙΑΚΟΣ Α. Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του Μεσο­ πολέμου. Αθήνα, Ίδρυμα Έρευνας και Παιδείας της Εμπο­ ρικής Τράπεζας της Ελλάδος, 1993. Σελ. 624. Δρχ. 7800.

|"| εριοδικά ΑΠΟΨΕΙΣ. Περιοδική έκδοση του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Λειτουργών του Κολλεγίου Αθηνών. Κότινος 1 και 2, 1993. Δρχ. 3120. ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΙΑ. Τριμηνιαία έρευνα ιστορίας του βιβλίου. Τεύχος 62. Δρχ. 500. ΒΥΖΑΝΤΙΝΑΙ ΜΕΛΕΤΑΙ. Διεθνής Επιστημονική Επετηρίς. Τό­ μος Ε'. Δρχ. 5200.

ΜΑΥΡΟΕΙΔΗ Φ. Ο Ελληνισμός στο Γαλατά (1453-1600). Ιω­ άννινα, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 1993. Σελ. 291. Δρχ. 3325.

ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 324. Δρχ. 700.

ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ Σ. Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης. Τόμοι Β' & Γ Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 349 +351. Δρχ. 3120 (ο κάθε τόμος).

ΕΠΙΛΟΓΟΣ. Ετήσια πολιτιστική έκδοση. 1993. Δρχ. 6760.

ΧΡΙΣΤΟΦΙΛΟΠΟΥΛΟΥ Α. Βυζαντινή ιστορία. Β' έκδοση. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1993. Σελ. 439. Δρχ. 3640.

Παγκόσμια Ιστορία ΠΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Κ. I. Μεσαιωνικός δυτικός πολιτισμός. Μετ. Π. Κ. Χρήστου. Θεσσαλονίκη, Κυρομάνος, 1993. Σελ.

647. Δρχ. 8320. ΚΑΖΑΖΗΣ Ν. Η Γαλλική Επανάστασις. Μέρος ΣΤ. Αθήνα, Τροχαλία, 1993. Σελ. 220. Δρχ. 2285.

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΚΦΡΑΣΗ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 11. Δρχ.

700. ΘΑΛΛΩ. Περιοδική έκδοση του Συνδέσμου Φιλολόγων Ν. Χανίων. Τεύχος 5. Δρχ. 1245. ΚΡΗΤΟΛΟΠΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Περιοδική έκδοση της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Ρεθύμνου. Τεύχος 7/8. Δρχ. 1500. ΜΑΝΔΡΑΓΟΡΑΣ. Περιοδικό για την τέχνη και τη ζωή. Τεύχος 1. Δρχ. 1000. Η ΜΥΚΟΝΙΑΤΙΚΗ. Μηνιαία εφημερίδα από τη Μύκονο. Φύλ­ λο 56.

ΑΡΤΣΕΡ Λ. Βαλκανικό ημερολόγιο (1934-1941). Μετ. Β. και A. Β. Κωνσταντίνου. Αθήνα, Εστία, 1993. Σελ. 364. Δρχ. 3800.

ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Διμηνιαίο περιοδικό Γενικού Εππε­ λείου Ναυτικού. Τεύχος 483.

SHERMAN A. Perfidy in the Balkans. The rape of Yugoslabia.

Athens, P sichogios, 1993. Pag. 326. Drs. 4160.

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1595. Δρχ. 650.

Ελεύθερα αναγνώσματα

ΠΑΝΤΑ. Περιοδικό για το παρόν και το μέλλον του ελλη­ νισμού. Τεύχος 2. Δρχ. 450. ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΙΚΑ ΤΕΤΡΑΔΙΑ. Τεύχος 2. Δρχ. 3120.

ΚΡΙΕΖΗ Μ. Αχ, γιατί να είμαι γάτα! Αθήνα, Άμμος, 1993. Σελ.

20.

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΝΑΥΤΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ. Διμηνιαίο φι­ λολογικό, ιστορικό και καλλπεχνικό περιοδικό. Τεύχος 41.

ΚΡΙΕΖΗ Μ. Είμαι ένας βάτραχος μικρούλης, ο Εμμανουήλ. Α. Μπακακούλης! Αθήνα, Άμμος, 1993. Σελ. 20.

ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 66. Δρχ. 1000.

ΚΡΙΕΖΗ Μ. Μια τίγρη φοβερή, φοβερή και τρομερή. Αθήνα, Άμμος, 1993. Σελ. 20.

ΠΡΟΕΚΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Τρίμηνη έκδοση εκπαι­ δευτικής κρπικής και γενικής παιδείας. Τεύχος 13. Δρχ. 800.

ΚΡΙΕΖΗ Μ. Στης καμηλοπάρδαλης τη μύτη... Αθήνα, Άμμος, 1993. Σελ. 20.

ΡΟΠΤΡΟ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ. Γράμμαια-επιστήμες-ιέχνες. Δίμηνη έκδοση. Τεύχος 6. Δρχ. 300.

ΛΟΪΖΟΥ Μ. Ο χιλιοπέταλος λωτός. Αθήνα, Κέδρος, 1993. Σελ. 159. Δρχ. 1300.

ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ. Διμηνιαίο περιοδικό για την παιδεία και την εκπαίδευση. Τεύχος 18. Δρχ. 400.

Σχολικά

ΤΡΙΦΥΛΙΑΚΗ ΕΣΤΙΑ. Τρίμηνη περιοδική έκδοση. Τεύχος 83. Δρχ. 700.

ΟΜΑΔΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ. Το πολυβιβλίο μου. Τάξη Ε' και Σ Τ Δημοτικού. Αθήνα, 1993. Σελ. 200 +201. Δρχ. 1870 (Το κάθε βιβλίο).

Αρ. 326 Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτι­ κές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσι­ εύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες ήταν δυνατόν να εξασφαλίσουμε ή μας απέστειλαν οι συντά­ κτες τους.

19 Ν οεμβρίου 30 Ν οεμβρίου 1993 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Βιβλιογραφίες Ανδρειωμένος Γ.: Βιβλιογραφία Α. Κάλβου 1818-1988. (Φ. Δημητρακόπουλος, Καθημερινή, 16/11).

Ψυχολογία Νιολιό Φ.: 'Οιαν οι γονείς χωρίζουν. (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 28/11).

Θρησκεία Κονιδάρης Ι.Μ.: Εκκλησία και Πολιτεία. (Ν. Αλεξίου, Βήμα, 21 / 11 ).

Burkert W.: Αρχαία Ελληνική Θρησκεία. (Δ. Σταμέλος, Ελευθε­ ροτυπία, 24/11).

Κοινωνιολογία Αντωνοπούλου Μ.: Θεωρία και ιδεολογία σιη σκέψη των κλα­ σικών της κοινωνιολογίας. (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 25/11). Παπαταξιάρχης Ε.: Παραδέλλης Θ. 1) Ταυτότητες και φύλο στη σύγχρονη Ελλάδα. (X., Μιχαλοπούλου-Βεΐκου, Διαβάζω, 323).

2) Ανθρωπολογία και παρελθόν (Ρ. Καυταντζόγλου, Διαβάζω, 323).

Gellner Ε.: Έθνη και Εθνικισμός. (Β. Γαλάνη-Μουτάφη, Διαβάζω, 323). Θοόεΐίβτ Μ.: Μαρξιστικοί ορίζοντες στην κοινωνική ανθρωπο­ λογία. (Ε. Παπαγαρουφάλη, Διαβάζω, 323).

Δίκαιο Γεωργιάδης Α.: Εμπράγματο δίκαιο. (Θ. Διαμαντόπουλος, Οι­ κονομικός Ταχυδρόμος, 25/11).

Δούρβαρης Α.: Σωτήριος Χρησηδης. (Π. Κατημερτζή, Νέα, 16/11). Παπαδάκου Σ.: 'Οσα δεν βλέπουμε. (Κ. Τσαούσης, 'Εθνος, 28/11). ΦλωράκηςΑ.: Σχέδια Τηνιακής μαρμαρογλυπτικής. (Δ. Σταμέ­ λος, Ελευθεροτυπία, 24/11). Αγκυρανοπούλου X.: Μιλανία. (Θ.Μ. Πολίτης - X. Σώκου, Ελεύ­ θερος Στερεός Ελλάδας, 890-891). Ανωβολιώτης Γ.: Άνθισε μαύρο βάζο. (Κ. Παπαπάνος, Πολπικά Θέματα, 26/11). Κατράκης Π.: Αυτός ο κόσμος. (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέ­ ματα, 19/11). Κωσταβάρας Θ.: Στο βάθος του χρώματος. (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 21/11). Μισμαγιά. (Γ. Π. Σαββίδης, Νέα, 30/11). Παπαδημητρίου Κ.: Χρώματα της σιωπής. (Θ. Μ. Πολίτης - X. Σώκου, Ελεύθερος Στερεός Ελλάδος, 892-893). Ρήσος Γ.: Ποιήματα 1972-1974. Τόμος ΙΑ' (Γ. Π. Σαββίδης, Νέα, 16/11). Χυτήρογλου Κ.: Επιθυμίες φωτιάς. (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέματα, 26/11).

Πεζογραφία Αλεξάκης Β.: Παρίσι-Αθήνα. (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 21/11). Δημητρίου Σ.: Ν’ ακούω καλά τ’ όνομά σου. (Ε. Κοτζιά, Καθη­ μερινή, 21/11). (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 30/11). Ζατέλη Ζ.: Και με το φως του λύκου επανέρχονται. (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 28/11). Κοντολέων Μ.: Ερωτικές ιστορίες μιας παιδικής ηλικίας. (Ε. Χωρεάνθη, Διαβάζω, 323).

------------------------------- δελτίο 35 Κουμανιαρέας Μ.: Η συμμορία της Άρπας. (Δ. Μητρόπουλος, Βήμα, 21/11). Λεονάδρος Γ.: Το σπίπ πάνω από τις Κατακόμβες. (Κ. Τσαού­ σης, Έθνος, 29/11). Μανιώχης Γ.: Ρεπερτόριο του χειμώνα. (Δ. Μητρόπουλος, Βή­ μα, 21/11). Μπούτου Τ.: Παράλληλες γραμμές. (Κ.Ι. Βαλαβάνης, Ελεύθε­ ρη Ώρα, 21/11). Ραπτόπουλος Β.: Ο Εργένης. (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 21/11). Σιδέρη Δ.: Πατρίδες. (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 24/11). Συρινιώτης Α.: Στη θαλασσινό γυναίκα. (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 28/11). Σφακιανάκης Α.: Η νόσος των Κινέζικων Εστιατορίων. (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 21/11). Σωτηροπούλου Ε.: Χοιροκάμηλος. (Δ. Τσατσούλης, Διαβάζω, 323). Τότλης Σ.: Ο Συνδυασμός Έδεσσα-Ζυρίχη. (Ε. Ζωγράφου, Ρι­ ζοσπάστης, 26/11). Απολινέρ Γ.: Τα κατορθώματα ενός μικρού δον ζουάν. (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Δεκ. 1993). Κολέι Σ.Γ.: Ο Αγαπημένος. (Θ. Μ. Πολίτης, Ελεύθερος Στερε­ ός Ελλάδας, 886-889). Λόρενς Ν.Χ.: Γιοι και εραστές. (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Δεκ. 1993). Μοντελά Κ.: Ινδοκίνα. (Ν. Μπακουνάκης, Marie Clair, 1993). Μπέργκερ Τ.: «G». (Α. Πολίτη, Πρίν, 28/11). Φιτζέραλνι Φ.Σ.: Η εποχό των θαυμάτων. (Θ. Μ. Πολίτης - X. Σώκου, Ελεύθερος Στερεός Ελλάδας, 886-889). Χάισμιθ Π.: Οι απρόσκλητοι. (Μ. Θεοδοσοπούλου, Καθημερινή, 23/11). Χάμσον Κ.: Μυστήρια. (Θ. Μ. Πολίτης - X. Σώκου, Ελεύθερος Στερεός Ελλάδας, 886-889).

Φατούρος Β.: Θεσσαλονίκη. (Α. Κάλφας, Διαβάζω, 323). Λιις Ε.: Πολιτισμός και επικοινωνία. (Π. Κάβουρας, Διαβάζω, 323). Ντυμόν Λ.: Δοκίμια για τον ατομικισμό. (Λ. Οικονόμου, Διαβά­ ζω, 323). Ριφιέ Ζ.: Η σεξουαλικότητα και ο θάνατος. (Π. Κάγιος, Νέα, 30/11).

Herzfeld Μ.: Πάλι δικά μας. (Γ. Αγγελόπουλος, Διαβάζω, 323).

Παιδικά Γρηγοριάδου-Σουρέλη Γ.: Οι μάγοι της Κασέτας. (Θ. Καραγιάννης, Ριζοσπάστης, 16/9). Μάστορη Β.: Στο γυμνάσιο. (Θ. Καραγιάννης, Ριζοσπάστης, 13/8). Χωρεάνθη Ε.: Ο Βατραχοποντικοπόλεμος. (Θ. Καραγιάννης, Ριζοσπάστης, 2/9). Μπακ Π.: Τα γειτονόπουλα. Τα Παιδιά με το νεροβούβαλο. (Θ. Καραγιάννης, Το Σχολείο και το Σπίτι, 8). Μπούλιτσερ Κ.: Αλίκη, το κορίτσι από τη γη. (Θ. Καραγιάννης, Ριζοσπάστης, 26/11). Ράουτριχ Ν.: Ο μικρός Μανουέλ. (Θ. Καραγιάννης, Ριζοσπάστης, 19/8).

Royston Α.: Τα ζώα στο αγρόκτημα. (Θ. Καραγιάννης, Το Σχο­ λείο και το Σπίτι, 8).

Ιστορία Σάθας Κ.: Έλληνες Στρατιώται εν τη Δύσει και Αναγέννησις της ελληνικής τακτικής. (Η. Αναγνωστάκης, Βήμα, 21/11).

Μαρτυρίες Παπαγιώργης Κ.: Γεια

Μελέτες Αθανασόπουλος Β.: Οι μύθοι της ζωής και ίου έργου του Γ. Βιζυηνού. (Σ. Σπανάκη, Διαβάζω, 323). Ζώρας Γ.: Φιλολογικά μελειήματα. (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέματα, 19/11).

Ασημάκη. (Ε. Αρανίίσης, Ελευθε­ ροτυπία, 24/11).

Αρχαιολογία Κορρές Μ.: Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα, ι . Παπαγιαννίδου, Βήμα, 28/11).

Δοκίμια

Περιοδικές εκδόσεις

Μιχάλος Η. Ν.: Σχόλια στον εικοστό αιώνα και ίσως σε κάθε ιιώνα περασμένο ή μελλοντικό. (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 22/11).

Σερραϊκά Ανάλεκτα. (Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Καθημερινή, 23/11).

77V A M €A

ΠΑΜΠΛΟ

ΠΙΚΑΣΟ

3M A

Γιορτάσαμε τα πεντακόσια χρόνια της ανακάλυψης του Νέου Κόσμου. Πόσο «εκπολιτίστηκαν» οι Αμερινδιάνοι από τους χρι­ στιανούς εισ&ολείς; Ήταν ανακάλυψη ή εισβολή στο Νέο Κόσμο; Ποιον πολι­ τισμό βρήκε ο Κορτές και πώς τον άφησε;

Με πολλές έγχρωμες και ασπρόμαυρες reproductions

Ε Κ Α Ο Σ Ε Ι Σ Γ Κ Ο Β Ο Σ Τ Η 1926 -1 9 9 4

Κώστας Κρνστάλλης

εχω ριστή φυσιογνω μία σ το χώ ρο της λο γοτεχνική ς μα ς παραγω γής είναι ο Κ ώ στας Κ ρνστά λλη ς. Π οιητής, πεζογράφος και αρθρογράφος προσέφερε έργο σ το οποίο καταγράφονται έντονα τα χαρα κτηριστικά του τόπου μα ς αλλά και της επ οχής του. Η πολυεπίπεδη σ χέσ η του μ ε το γρα πτό λό γο δε στα μ ά τη σε μόνο σ τη σ υ γγρ α φ ή · επεκτάθηκε και σ τη δημοσιογραφ ία και σ τη ν τυπογραφική εργασία. Σύμφωνα μ ε τα κριτήρια προγενέστερω ν της Η εποχής μα ς τάσεω ν και ρευμάτων, το έργο του κρίθηκε α υσ τη ρά παρόλο που ποιήματά του δεν έπαψ α ν να διαβάζονται και να α π αγγέλλοντα ι μ ε κάθε ευκαιρία. Τώρα που οι έννοιες πατρίδα, λα ϊκ ή παράδοση και η ά σ τοργα αποκοπείσα σ χέσ η μα ς μ ε τη φύση εξετάζονται κάτω από διαφορετικό πρίσμα, και η λ ο γο τε­ χνικ ή παραγω γή του Κ ρ υ σ τά λ λη φωτίζεται μ έσ α από άλλες οπτικές. Ο καινούργιος χρόνος είναι ο εκα το­ στό ς από το θάνατο του Κ ρ υ σ τά λ λη (πέθανε σε ηλικία 26 χρονώ ν). Το «Διαβάζω» θέλοντα ς να τιμήσει α υ τή ν τη ν επέτειο συνέθεσε αφιέρωμα μ ε συνεργα σίες που όχι μ όνο αναθεω­ ρ ο ύ ν τις μέχρι τώρα απόψεις για το έργο του, αλλά προβ ά λλουν μ έσ α από σ ύ γ­ χρονες οπτικές και άλλες πλευρές του. Οι περισσότερες εργασίες που δημο­ σιεύονται σ το τεύχος μα ς είναι εισ η γή ­ σεις στο συνέδριο: «Κ ώστας Κ ρυστάλλης. 11-13 Ιουνίου 1993» που διοργάνωσ ε ο Δ ή μ ο ς Π ρέβεζας και η Φ ιλοσοφική Σ χο λ ή του Π α νεπ ιστημίου Ιωαννίνων.

λ

Μ

38 αφιέρωμα

Χρονολόγιο Κώστα Κρυστάλλη* (

1868 - 1894 )

1868 Γεννιέται ο Κώστας Κρουστάλλης στο Σιρόκο της δυτικής Πίν­ δου, χωριό με σημαντική οικονομική ανάπτυξη, το οποίο με τον ορισμό των ελληνοτουρκικών συνόρων από τη συνθήκη της Κωνσταντινούπολης, το 1881, παραμένει στην τουρκική πλευρά. Μητέρα του η Γιαννούλα, κόρη του τσέλιγκα Γάκη Ψαλίδα και πατέρας του ο κάποτε εύπορος έμπορος και τοπικός ευεργέτης Δημήτρης Κρουστάλλης, που αλληλογραφεί με το Σπυρίδωνα Λάμπρο σχετικά με πατριωτικές ενέργειες στο αλύτρωτο τμήμα της Ηπείρου. Η οικογένεια των Βλάχων Κρουστάλληδων έχει από πριν αναπτύξει πατριωτική δράση: ο παππούς του ποιητή, Κωσταντής Κρουστάλλης, συμμετείχε στα 1854 στο κίνημα του Γρίβα, ο δε πρόπαππος, Δήμος, απαγχονίστηκε στα 1821 μετά τη συμμετοχή του στον ξεσηκωμό της περιοχής που υποκίνησαν ο Κωλέττης και ο Τουρτούρης.

1876-1880 Μαθαίνει τα πρώτα γράμματα στο χωριό.

1880 Πεθαίνει η μητέρα του. Ο πατέρας του, αφού παντρεύεται για δεύτερη φορά, εγκαθίσταται οριστικά στα Γιάννενα. Ο δωδεκά­ χρονος Κώστας αρχίζει τη φοίτησή του στη Ζωσιμαία Σχολή.

1887 Στέλνει και τυπώνει στην Αθήνα, «εκ του τυπογραφείου των κα­ ταστημάτων Ανέστη Κωνσταντινίδου», την πρώτη του ποιητική συλλογή: Α ι Σκιαί του Άδον, ποίημα επικόν εις άσματα τρία, παρέπονται δε Αναμνήσεις και Όνειρον. Τον πρόλογο υπογράφει: «εν Ιωαννίνοις, τη 25 Μαρτίου 1886 - Κωνσταντίνος Δ. Κρουστάλλης». Τα τρία πρώτα άσματα και οι πολυσέλιδες ιστο­ ρικές σημειώσεις συνθέτουν, πέρα από ένα μαθητικό πρωτόλειο, ένα επαναστατικό, πατριωτικό κήρυγμα. Έτσι, για λίγο απολαμ­ βάνει στα Γιάννενα τη φήμη εθνικού ποιητή. (Στα κατάλοιπά του θα βρεθεί, ανέκδοτο, και άλλο ηρωικό έπος της ίδιας περιό­ δου, Η εν Ανκουρσίω μάχη - 20 Φεβρουάριου 1878). Παράλλη-

Ο Ρήγας εσηκώθηκε, παίρνει τον ταμπουρά του. Γλυκοβαρεί τον ταμπουρά και ψιλοτραγουδάει: «Παιδιά μου! ήλθ’ η άνοιξη τ’ αηδόνι τραγουδάει, φωνάζει ο κούκος στα κλαριά κι ανοίγει τα φτερά του.

[..·] Βλέπετε!... Δούλοι είμαστε. Τινάξτε τη δουλεία!...

------------- αφιέρωμα 39 λα αναπτύσσει πατριωτική δράση δίπλα στο Μητροπολίτη και συμμετέχει σε εράνους για τη σωτηρία των λιμοκτονούντων της Ηπείρου.

1888 Δημοσιεύονται ποιήματά του στο θρησκευτικό περιοδικό της Αθήνας Ανάπλασις. Είναι η πρώτη του εμφάνιση σε αθηναϊκό έντυπο καθώς και η πρώτη φορά που υπογράφει με το ευηχότερο Κρυστάλλης. Επιδίδεται στη μελέτη της τοπικής ιστορίας, στις διακοπές του στα βουνά συλλέγει θρύλους, ιστορίες και στοιχεία της χωριάτικης ζωής, ψάχνει αρχαία και βυζαντινά ερείπια και ερευνά περγαμηνές και χειρόγραφα σε παλιά μοναστήρια. Το υλικό αυτό θα αξιοποιήσει αργότερα στα ιστορικά και λαογραφικά του δημοσιεύματα καθώς και στα περισσότερα πεζογραφήματά του, ενώ κάποια από τα χειρόγραφα θα καταθέσει το 1890 στο Μουσείο της Χριστιανικής Αρχαιολογίας. Η περίοδος αυτή της προετοιμασίας και οι γυμνασιακές του σπουδές διακόπτονται βί­ αια το Δεκέμβρη του 1888, όταν αντίτυπα του Αι Σκιαίτου Άδου, που έχουν λαθραία εισαχθεί στην Ήπειρο τραβούν, πιθανόν ύστερα από παρέμβαση της φιλορουμανικής προπαγάνδας, την προσοχή της τουρκικής διοίκησης των Ιωαννίνων. Ο ποιητής, καταζητούμενος από τις αρχές, δραπετεύει στο ελεύθερο Βασί­ λειο.

1889 Καταδικάζεται ερήμην από το τουρκικό στρατοδικείο σε 25 χρό­ νων εξορία «εις Βαγδάτιον». Αρχές Ιανουαρίου εγκαθίσταται στην Αθήνα. Κοιμάται στο φτωχομάγαζο ενός πατριώτη πάνω σε ένα πάγκο και αναγκάζεται να εγκαταλείψει τα όνειρα για υποτροφία και συνέχιση των σπουδών. Με τη βοήθεια του Σπ. Λάμπρου προσλαμβάνεται στο τυπογραφείο Αλέξ. Παπαγεωργίου. Ξεκινά μια περίοδος οικονομικής ανέχειας όπου ο άση­ μος νεαρός παράλληλα με τον αγώνα της επιβίωσης αγωνίζεται και για τη λογοτεχνική του αναγνώριση: τον Απρίλιο αναγγέλλει την έκδοση μιας ποιητικής συλλογής με τίτλο «Χελιδόνες», η οποία όμως δεν πραγματοποιείται.

1890 Τυπώνει στο τυπογραφείο όπου εργάζεται ένα βαλαωριτικό πα­ τριωτικό ποίημα: «Κωνσταντίνου Δ. Κρυστάλλη, Ηπειρώτου πρόσφυγος, Ο Καλόγηρος της Κλεισούρας του Μεσολογγίου, Επύλλιον», το οποίο αφιερώνει στο φίλο του Μιχαήλ Μητσάκη. Την άνοιξη της ίδιας χρονιάς υποβάλλει στον Β' Φιλαδέλφειο ποιητικό διαγωνισμό τη συλλογή Αγροτικά, η οποία αποσπά τον «έπαινο» ενώ τα βραβεία δίδονται στο Τα μάτια της ψυχής μου του Κωστή Παλαμά και στα Ερείπια του Ιω. Πολέμη. Η ποίησή του έχει πλέον αποδεσμευθεί από την πατριωτική έξαρση και τις επιδράσεις του Παράσχου και του Βαλαωρίτη και έχει υιοθετή­ σει τρόπους και θέματα της δημοτικής παράδοσης. Εμψυχωμέ­ νος από τον έπαινο αρχίζει να δημοσιεύει ποιήματα και πεζά σε περιοδικά, εφημερίδες και ημερολόγια. Με σύσταση του Σπ. Λά­ μπρου παρουσιάζεται από το περιοδικό Παρνασσός, η δε Εστία

Τους Τούρκους τους δουλεύουμε κι αυτοί τηράνε... τα σκυλιά!., το αίμα μας να πιούνε. Εμπρός! Παιδιά μου «θάνατος πέτε, ή λευθερία!» Ελάτε όλοι στο Σταυρό εδώ να ορκισθούμε, ότι σ’ όλη μας τη ζωή τον Τούρκο θα κτυπάμε και θα τον καταδιώχνουμε, και στα βουνά ας πάμε. Εκεί στα πεύκα, στες οξιές τη λευθεριά θα βρούμε! Αδέλφια!... Τι μας ωφελεί να ζήσωμε ραγιάδες;... Βεζύρ Αφέντης κι αν σταθείς, ο Τούρκος θα πασχίσει αδίκως να καταστραφείς. Τη δίψα του να σβύσει στο αγιασμένο αίμα σου. Οι άδικοι φονιάδες!...» Τ’ ακούω κι ερεθίζεται στες φλέβες μου το αίμα, αι τρίχες μου σηκώνονται, αρχίνησα να πνέω αχόρταγη εκδίκηση στους Τούρκους, και να κλαίω, ν’ ανοίξω των δακρύων μου το ξηραμένο ρέμα. (αποσπάσματα από τη συλλογή Αι Σ κ ια ί του Ά δ ο υ )

40 αφιέρωμα---------------------------------------και η Εβδομάς δημοσιεύουν ιστορικές και λαογραφικές μελέτες και αφηγήματά του, σε γλώσσα καθαρεύουσα, κάτω από το γενι­ κό τίτλο Ηπειρωτικοί Αναμνήσεις.

1891 Τυπώνει στο τυπογραφείο Αλεξάνδρου Παπαγεωργίου τα Αγρο­ τικά. Στην εφ. Εφημερίς του Κορόμηλά δημοσιεύεται μεγάλο άρ­ θρο του Μιχ. Μητσάκη όπου, με διάθεση προκλητική προς το ποιητικό κατεστημένο και ενθουσιώδη προς την αξιοποίηση των δημοτικών προτύπων, προυσιάζεται στο κοινό ο νέος ποιητής και η ιστορία του. Φεύγει από το τυπογραφείο με κλονισμένη πλέον υγεία και αρχίζει να εργάζεται, ύστερα από απεγνωσμένη επιστολή του προς τον Ιω. Δαμβέργη, στο περ. Εβδομάς. Στο ίδιο περιοδικό δημοσιεύει, στα πλαίσια της σειράς Ηπειρωτικοί Αναμνήσεις, ιστορική και εθνογραφική παρουσίαση των βλαχοφώνων περιοχών της Πίνδου με γενικό τίτλο Οι Βλάχοι της Πίν­ δον και ειδικούς κατά κεφάλαια: Οι Καραγκούνοι, Σαμαρίνα, Ζαγόρι, Μαλακάσι. Η δημοσίευση, που καλύπτει 24 συνέχειες από Ιανουάριο μέχρι Αύγουστο, διακόπτεται όταν επέρχεται δυσαρέσκεια μεταξύ Κρυστάλλη και Δαμβέργη και, παρά τις εξαγγελίες, δεν συνεχίζεται σε άλλο έντυπο. Ο Κρυστάλλης εγκα­ ταλείπει τη θέση του στο περιοδικό και αρχίζει να εργάζεται, για τρισήμισι δραχμές την ημέρα, στην Εταιρεία των Σιδηροδρόμων Πειραιώς - Αθηνών - Πελοποννήσου. Μετά από συστάσεις του Ν. Πολίτη και του Σπ. Λάμπρου του ανατίθεται η συγγραφή όλων των λημμάτων των σχετικών με την ήπειρο στο «Εγκυκλο­ παιδικόν Λεξικόν» Μπεκ και Μπαρτ. Η υγεία του επιδεινώνεται.

1892 Συνεχίζοντας την πολιτική αρθρογραφία του σχετικά με την αλυτρωτική κίνηση των Ηπειρωτών, που έχει αρχίσει από όταν ήρθε στην Αθήνα, θα συμπράξει στο εξής στη σύνταξη και την έκδοση της εφημερίδας Φωνή της Ηπείρου του Γ. Γάγαρη. Υπο­ βάλλει τη νέα ποιητική του συλλογή, Ο Τραγουδιστής του Βουνού και της Στάνης, στο Φιλαδέλφειο Διαγωνισμό. Το βρα­ βείο απονέμεται στο, γραμμένο σε καθαρεύουσα, Έρως και Ψυχή του Γ. Στρατήγη. Στον Κρυστάλλη δίνεται και πάλι ο «έπαινος», κάτι που αυτή τη φορά ο ποιητής και πολλοί άλλοι θεωρούν ως κατάφωρη αδικία.

1893 Εκδίδει σε τόμο τη συλλογή Ο Τραγουδιστής του Βουνού και της Στάνης και προτάσσει «αντί προλόγου» γράμμα του ηπειρώτη λόγιου Κ. Καζαντζή, με δηκτικότατες κρίσεις για την έκθεση των κριτών του Φιλαδελφείου. Η κοινή γνώμη φαίνεται να είναι με το μέρος του ποιητή, ο δε Βλάσης Γαβριηλίδης γράφει στην εφ. Ακρόπολις πεντάστηλο, ιδιαίτερα ενθουσιώδες, άρθρο και καλύπτει την πρώτη σελίδα της με τρία ολόκληρα ποιήματα. Εξουθενωμένος από την αδιάκοπη και σκληρή δουλειά παίρνει άδεια και επισκέπτεται την ελεύθερη Ήπειρο καθώς και την Αρκαδία. Ό ταν επιστρέφει τον περιμένει η απόλυσή του. Η τύχη φαίνεται να του χαμογελά επιτέλους, όταν τέλη Νοεμβρίου, κερ­

Η Σαμμαρίνα είναι μεγάλη Βλαχική κώμη έχουσα υπέρ τας 5.000 κατοίκων, κείμενη κατά τα Ηπειρομακεδονικά σύνορα. Αλλ’ ενταύθα δεν πρόκειται περί αυτής μόνον. Πρόκειται και περί των πέριξ αυτής Περι­ βολιού (1.500 κατ.), Αβδέλας (3.000), Βοίούσης (2.000), Σμίξι (2.500), Γράμμοστας (3.200) και άλλων, αίτινες είναι επίσης μεγάλαι κώμαι και κατοικούνται υπό Βλάχων. (από σπα σ μα από το κεφάλαιο Σ α μ ­ μαρίνα, οι Β λά χο ι τη ς Π ίνδου)

Ζαγόρι καλείται εν Ηπείρω το περιώ­ νυμον ορεινόν αυτής τμήμα το εκτεινόμε­ νου από Κονίτσης μέχρι Μετσόβου. Την ονομασίαν αυτού επροτίμησαν πάντες σχεδόν μέχρι τούδε να παραγάγωσιν εκ του σλαβικού ζα (προς, επί και όπισθεν) και Γκόρι (βουνόν, όρος), και ουχί εκ του Ελληνικού ζ α (πολύς) και όρη (βουνά) ως και τα ζάπλουτος, Ζάβριον, Ζάλογγος κτλ. Το Ζαγόρι κατέχει το κεντρικώτερον και ωραιότερον μέρος της Ηπείρου και της οροσειράς της Πίνδου. (από το κεφάλαιο Ζαγόρι, Οι Β λάχοι...)

------------------------------------------------------------------------ αφιέρωμα 41 δίζει 2.500 δραχμές σε λαχείο. Αρχίζει να τυπώνει τα πεζογραφή­ ματα του.

1894 Τον Ιανουάριο κυκλοφορεί ο τόμος Πεζογραφήματα, τα τελευ­ ταία τυπογραφικά των οποίων ο συγγραφέας διόρθωσε στο κρεββάτι. Στις 30 Ιανουάριου ο Γρηγόριος Ξενόπουλος γράφει εγκω­ μιαστική κριτική στο Άστυ. Στο μεταξύ ο Κρυστάλλης εξακο­ λουθεί να δουλεύει βασανιστικά το μεγάλο ποιμενικό ειδύλλιο που είχε αρχίσει την προηγούμενη άνοιξη, την Γκόλφω, και από το οποίο στο τέλος, αφού εγκαταλείπεται η περιπετειώδης πλοκή και οι σχοινοτενείς διάλογοι και μονόλογοι, βγαίνει Ο ψωμοπάτης. Στις 2 Μαρτίου, βαριά άρρωστος, φτάνει στην Κέρκυρα. Χωρίς ελπίδα ανάρρωσης περνά στην Άρτα. Πεθαίνει στο σπίτι της αδελφής του Μαρίας στις 22 Απριλίου. * Για τη σύνταξη του χρονολογίου αυτοό αξιοποιήθηκαν πληροφορίες από τον τό­ μο: Γ. Κ. Κατσίμπαλη, Κώστας Κρυστάλλης, Κρίσεις και πληροφορίες, Βιβλι­ ογραφία, τυπογραφείο «Εστία», Αθήνα 1938, από την Εισαγωγή στον τόμο: Κ. Κρυστάλλης - Χρ. ΧρηστοβασΟ,ης, επιμ. Λ. I. Βρανούση, Βασική Βιβλιοθήκη 19, Ζαχαρόπουλος, Αθήνα χ.χ. σελ ζ'-λα', και από την Εισαγωγή «Η Ζωή και το έργο του Κρυστάλλη. Έ νας πνευματικός αγωνιστής», στον τόμο: Κρυστάλλης, Άπαντα Α', επιμ. Γ. Βαλέτα, Σόψας - Σιάμαντας, Αθήνα 1959, σελ. 13-48.

- Να σας μολογήσω γιο άλλο ένα, λέει ο Μπαρμπούτας. Και μας μολόγησε για τους δώδεκα τσελιγγάδες, πούχαν τα δεκατρία σαμπιά (τσι­ μπούκια), «βέργ’ άγιό, μαμέ παφίλ, λουλέ βοϊδοκέ» (Βέργ’ από αγιόκλημα, μαμέν από παφίλα και λουλέν από βοϊδοκέρατο). Που πήγαν μια φορά στην εκκλησιά και πήραν το Διάκο για τράγο, τ ’ άγιο βήμα για τσαγκαδομάντρα, τους ψαλμούς για τραγούδια, το θυμιατό για σιδεροσφεντόνα και τα κλωνιά του λιβανιού για γιδοκακαράντζες. Πόχασαν μέσα το Γώγο, σα σηκώθηκαν να φύγουν, κι έμπηξαν τες φωνές για να τον βρουν. Πόκαμαν το Γώγο παπά, πούξαιρε το «Πάτερ ημών» μοναχά όλο όλο, που λειτούργαε για εκκλησιά στο μανδρί μέσα και μοίραζε για μεταλαβιά ξυνόγαλο στην κολοκύθα. Πού δεν ήξαιραν πότε πέφτ’ η λαμπρή και λογάριαζαν με χαράκια στες γκλίτσες και με γιδοκακαράντζες για να το βρουν. Πούρθε ο Γεροκουδούνας ύστερα, ο θρήσκος, που πήγαινε ταχτικά κάθε χρονιά μια βολά στην εκκλησιά, κι ήξαιρεν όλα τα εκκλησιαστικά και τους είπε πως ανάμεσα από Σάββατο και Δευτέρα πέφτ’ η Λαμπρή. Κι άλλα τέτοια μας είπε ο Μπαρμπούτας. Ώσπου με δείλιασε η φωτιά εμένα και τυλιγμένος σε μια καπότα αποκοιμήθηκα στο χέ­ ρι. Με τα γλυκοχαράματα διαβήκαμε τα χαλάσματα. Κάπου κάπου βρήκαμε χαλασμένον τον δρόμο. Ο τόπος εδώ είναι όλος σάπιο χώμα, δίχως βράχο ολότελα. Κι όποτε βρέ­ χει ξεκόβονται μπλάνες μπλάνες τα χώματα και ρεύουν στο χάο κάτου. Παρασέρνονται τότε και δρόμοι και κλαριά, ό,τι τύχει απάνου τους. Βλέπαμε την αυγή απ’ αντίπερα το πανόραμα τούτο, που μας το σκέπασε ο ήλιος κατόπι με τους αχνούς πόβγαλαν από τη νώπη του τόπου οι καυτερές του ακτίνες. (από το αφήγημα Στα χαλάσματα, Πεζογραφήματα)

42 αφιέρωμα

χουν περάσει κάμποσο χρόνια από τό­ τε που διατυπώσαμε για πρώτη φορά την υπόθεση ότι η διχοτομία φύση vs πολιτισμός, που καθιέρωσε ο LeviStrauss έχει ένα εξαιρετικά λειτουργι­ κό εργαλείο ανάλυσης στην εθνολογι­ κή έρευνα, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθ ως βασικό τυπολογικό κριτήριο για τη διά­ κριση και ταξινόμηση των πολιτισμικών συστημάτων σε ευρύτερες πολιτισμικές ενότητες.

Ε

Ε ρ α τ ο σ θ έ ν η ς Γ. Κ α ψ ω μ έν ο ς

Η σχέση φύσης - πολιτισμού στο του ανθρώπου απέναντι στη φύση και που ιστορι­ κά θα μπορούσε να συσχετισθεί με μια βιομηχανι­ κή και ταυτόχρονα ανταγωνιστική κοινωνική ορ­ υπόθεση αυτή, την οποία έκτοτε δοκιμάσα­ γάνωση δυτικού τύπου. με να επαληθεύσουμε σε διάφορα πεδία Τέλος, η υπέρβαση της αντινομίας και ο συ­ πολιτισμικής έρευνας, με αξιόλογες - καθώς γκερασμός φύσης-πολιτισμού αντιστοιχεί σε μια πιστεύουμε - διαπιστώσεις, είναι περίπου οι εξής: Η διχοτομία φύση-πολιτισμός αντι­ ισορροπία ανθρώπου-Κόσμου, ατόμου-κοινωνίας, μυστικισμού-ορθολογισμού, αντίληψη που προσωπεύει, κατά τον Levi-Strauss, τις δύο εμείς τουλάχιστον αναγνωρίζουμε σε μια αγροτι­ βασικές κατηγορίες στις οποίες οι άνθρωποι κή κοινοτική κουλτούρα μεσογειακού τύπου. διαιρούν τα σημασιακά σύμπαντα. Επομένως, υπονοεί τη διάκριση ανάμεσα σε δυο διαφορετικά Η άποψη που υποστηρίξαμε σε σχέση με τα κριτήρια που καθιερώνει αυτή η τυπολογία, είναι πρότυπα ζωής και κοινωνικής συμπεριφοράς. Ως ότι η μελέτη των πολιτισμικών συστημάτων θα προς τη μεταξύ τους σχέση, οι θεωρητικά πιθανές μπορούσε να φέρει στο φως, κοντά στις τρεις πα­ σημασιοδοτήσεις είναι κατά βάση τρεις: ραπάνω θεμελιώδεις θέσεις, και πολλές ακόμα εν­ α. κατάφαση του φυσικού προτύπου και διάμεσες, που θα συμπλήρωναν το φάσμα των αντίθεση προς το κοινωνικό πρότυπο · δυνατών σημασιοδοτήσεων και θα μας επέτρεπαν β. κατάφαση του κοινωνικού προτύπου και να διακρίνουμε και να περιγράφουμε τυπολογικά αντίθεση προς φυσικό πρότυπογ. υπέρβαση της αντίθεσης και εναρμόνιση φυ­ τον κοσμοθεωρητικό προσανατολισμό ενός μυθι­ κού ή ποιητικού σύμπαντος και επομένως να ανα­ σικού και κοινωνικού προτύπου. Η πρώτη εκδοχή (υποταγή στο φυσικό πρότυ­ γνωρίσουμε σε ποιο πολιτισμικό σύστημα ανήκει πο), στις ακραίες της εκδηλώσεις, αντιστοιχεί σε ή σε ποιο βαθμό αποκλίνει απ’ αυτό. μια μυστικιστική αντίληψη και μυθική ερμηνεία Η ποίηση του Κώστα Κρυστάλλη συνιστά ένα ιδιαίτερα πρόσφορο πεδίο για την εφαρμογή αυ­ του κόσμου, που θα μπορούσε ιστορικά να συσχετών των κριτηρίων, πρώτα γιατί η σχέση φύσηςτισθεί με μια θεωρητική κοινωνική οργάνωση πολιτισμού μέσα στο έργο του είναι όχι μόνο ανατολικού τύπον. ευδιάκριτη, αλλά και δεσπόζουσα- ύστερα γιατί οι Από την άλλη μεριά, η δεύτερη εκδοχή, της αποκλειστικής προσήλωσης στο κοινωνικό πρό­ συναφείς σημασιοδοτήσεις επανέρχονται με πε­ τυπο, αντιστοιχεί στην απομυθοποίηση της φύ­ ρίσσεια και έμφαση, που σημαίνει ότι είναι «δια­ σης, δηλ. σε μια ορθολογική αντίληψη του Κό­ κριτικές» (pertinents) του ποιητικού του σύ­ μπαντος- τέλος, γιατί προσφέρουν ένα προνομίασμου, που ευνόησε την κατακτητική συμπεριφορά

Η

αφιέρωμα 43

ποιητικό σόμπαν του Κρυστάλλη κό πεδίο ανίχνευσης της επίμαχης σχέσης ανάμε­ σα στο μυθικό κόσμο της ποίησης του Κρυστάλ­ λη και στον κόσμο του δημοτικού τραγουδιού: εί­ ναι ταυτόσημοι; είναι διαφορετικοί; και σε ποιο βαθμό ταυτίζονται ή αποκλίνουν; Στον ποιητικό μύθο του Κρυστάλλη ο κεντρι­ κός πόλος είναι η φύση, προσδιορισμένη από το χωρικό και αξιολογικό σήμα, άνω, με άλλα λόγια, η ορεινή φύση, ως χώρος γνησιότητας και υπερο­ χής. Αυτή είναι το σταθερό σημείο αναφοράς, είτε ως κυριαρχική παρουσία είτε, σπανιότερα, ως βα­ σανιστική απουσία. Ο χώρος του ανθρώπου, η κοινωνία και ο πολιτισμός δεν υφίστανται ανε­ ξάρτητα από τη φύση, είναι ενταγμένα σ’ αυτήν, ως οργανικά περίπου στοιχεία της. Η εμπειρία του αστικού χώρου δεν υπάρχει σ’ αυτόν τον ποιητικό κόσμο, παρά μόνο αρνητικά, ως βίωμα ξεριζωμού, έκπτωσης και αλλοτρίωσης. Το ποιητικό σύμπαν του Κρυστάλλη είναι λοι­ πόν η ορεινή ελληνική φύση και οι αγροτοκτηνοτροφικές της κοινότητες, σε πλήρη αρμονία μα­ ζί της, χωρίς ίχνος διαφοροποίησης ή αντίθεσης. Δεν υπάρχει καν η ιδέα της κοινωνίας και του πο­ λιτισμού ως ιδιαίτερου και διακριτού πεδίου μέσα στο ενιαίο φυσικό σύμπαν. Τα στοιχεία του αγροτοκτηνοτροφικού πολιτισμού εμφανίζονται ως μονάδες και εκφάνσεις αυτού του σύμπαντος. Πολύ συχνά, τα ποιήματα οργανώνονται «διαλογικά», με την εναλλαγή των δύο στοιχειακών πόλων: φύση-άνθρωπος, άνθρωπος-φύση. Ανάμεσά τους υπόκειται μια σχέση παραλληλίας ή ανα­

λογίας, ρητή ή υπονοούμενη: Στο «Ηλιοβασίλεμα» λ.χ. έχουμε μια εναλλαγή κατά το σχήμα: φύση-άνθρωπος, άνθρωπος-φύση.

- Πίσω από μακρινές κορφές ο ήλιος βασιλεύει - Α π ’ όξω απ’ τα οργώματα γυρνούνε οι ζευ­ γολάτες - Σαν το ζαρκάδι ο νιος ξετρέχει την κοπή του - Του κάμπου τ ’ άγρια τα πουλιά γυρνούν αχ τις βοσκιές τους. Μιαν άλλη εκδοχή παραλληλίας μας δίνει το «Τραγούδι του τρυγητού»: Το λέει ο πετροκότσιφας... Το λεν στα πλάγια οι πέρδικες... Το λεν σ τ’ αμπέλια οι λυγερές... Το λέει κι η Γκόλφω η όμορφη... Όπως στην παραδοσιακή λαϊκή μυθολογία, η φύση παρέχει ένα ιδεώδες πρότυπο κάλλους, που μέσα από την εικονοπλασία και το μεταφορικό σύστημα ολοκληρώνει και παγιώνει την αίσθηση της αναλογίας και εντέλει της ταυτότητας ανάμε­ σα στον άνθρωπο και στη φύση ως ένα σχήμα κα­ θολικής ισχύος και επομένως κοσμοθεωρητικής τάξης: Για ιδές μαλλιά κατεβατά... που κρέμονται στις πλάτες της... σαν καταρράχτης, σα νερό... Για ιδές καθάριο μέτωπο και λαμπερό σαν ήλιος

44 αφιέρωμα--------------------------Μάτια γλυκά, μάτια κρυφά, μάτια γιομάτα λάμψη, λες κι είναι τόνα ο αυγερινός και τ ’ άλλο αποσπε­ ρίτης. Φρύδια για ιδές δοξαρωτά, γραμμένα με κοντύλι λες κι είναι φίδια ζωντανά που σμίγουν και φιλιού­ νται. Για ιδές αχείλη κόκκινα... σαν τα τριαντάφυλλα του Μάη το βράδυ την αυγούλα. Για ιδές κορμί ψηλό λυγνό κι ολόρθο σαν τη λεύ­ κα, οπού τη βρέχ’ η ρεματιά και τη λυγάει τ ’ αγέρι. Για ιδές λαιμός γαλατιανός, λαιμός περιστερένιος και δροσερός σαν κρύο νερό και σαν βουνίσιο χιόνι. Για ιδές και κόρφος σαν μηλιά στα μήλα φορτω­ μένη. (Σκάνιο, 293) - Να ζήσεις σαν τον Έλυμπο, ν’ ασπρίσεις σαν τον Πίνδο (Ο Κούρος, 286)

τον συνθλίβει, δεν του επιβάλλεται, όπως στο ανατολικό πολιτισμικό πρότυπο, αντίθετα τον αναδείχνει.

Η ενότητα φύσης-ανθρώπου εκφράζεται και με χαρακτηριστικά σύνθετα, που παραπέμπουν στο δημοτικό τραγούδι:

«Πότε θα ’ρ θείμιαν άνοιξη, θα ’ρ θεί ένα καλοκαί­ ρι να βγούμε κλέφτες, βρε παιδιά, κλέφτες στα κορ­ φοβούνια».

Πού πας περδικομάτα μου (Η περδικομάτα, 283) Μέσα σ’ αυτό το πνεύμα, η φύση εμφανίζεται ως το κατεξοχήν αρμόδιο και ταιριαστό του αν­ θρώπου περιβάλλον. Η αρμονία του ανθρώπου με τη φύση εκφράζεται μ’ ένα ξεχείλισμα, χαράς και τραγουδιού, Χαρακτηριστικοί είναι οι τίτλοι: «Τραγούδι του θερισμού» «Τραγούδι του τρυγητού» «Τραγούδι του πιστικού» «Τραγούδι του αργαλειού». Συχνά, όπως στο δημοτικό τραγούδι, είναι τα θέματα και τα μοτΐβα ευτυχίας κι ευδαιμονίας. Η δουλειά με το γλέντι εναλλάσσονται: - Ολημερίς κουρεύουνε, το γιόμα τρων και πίνουν.

- Ολόυρα ολόυρ’ απ’ τες φωτιές σταίνουνχορό οι κοπέλες Στρώνουνται χάμου οι γέροντες κι οι νιοι κι απ’ ό­ λους ένας τους συνοδεύει στο χορό μ ’ένα απαλό τραγούδι και μ ’έναλάλημα γλυκό γλυκό του ταμπουρά του. Ό ταν στο γλυκοχάραμα στα κορφοβούνια φέγγει που στα χρυσά τα ονείρατα ξυπνά η χωριατοπούλα και πάει στη βρύση για νερό, τέτοια τραγούδια λέ­ γει. (Ο Τραγουδιστής του χωριού, 259) Η φύση παρουσιάζεται ως ο χώρος της πληρό­ τητας και της μακαριότητας του ανθρώπου. Δεν

Μες στην ψηλότερη κορφή να στήσουμε λημέρι να ’χουμε τ ’ άστρα τ ’ ουρανού τ ’ αποβραδίς κουβέντα κι ημάς το γλυκοχάραμα να πρωτοχαιρετίζει, ημάς ο ήλιος την αυγή σαν κρούει να πρώτοβλέ­ πει. Να μας ζηλεύουν οι αετοί, να μας ξυπνούν τ ’ αη­ δόνια και μες στα γάργαρα νερά και μες στες κρύες βρύ­ σες νεράιδες να μας νίβουνε, φιλιά να μας χορταίνουν (Τραγούδι κλέφτικο, 218) Στο ποίημα αυτό, που επιγράφεται «τραγούδι κλέφτικο», υπόκειται μια συνάρτηση ανάμεσα στη βούληση του συλλογικού υποκειμένου, η οποία εκφράζεται εμφατικά στους αρχικούς και τελικούς στίχους.

και στις αξίες, που εμπεριέχει η ορεινή φύση. Η φύση παρέχει ένα όραμα ακεραιότητας, περηφά­ νιας και ανάτασης, που δεν συμβιβάζεται με τη μι­ σερή κατάσταση της σκλαβιάς. Έ τσι μέσω μιας υποδηλούμενης αντιπαραβολής ανάμεσα στο αξιακό πρότυπο της φύσης και στην βίωση μιας ανά­ ξιας πραγματικότητας, τροφοδοτείται κι ωριμάζει η βούληση της ανεξαρτησίας και ως φυσική της προέκταση η πράξη της ατομικής ανταρσίας απέ­ ναντι στο επιβεβλημένο σχήμα κοινωνικών σχέ­ σεων: αφέντες-ραγιάδες. Έ τσι πραγματοποιείται μια κοινωνικοποίηση των φυσικών αξιών, δηλ. ο μετασχηματισμός των αξιών της φύσης σε κοινωνικές αξίες. Μια ανάλογη κοινωνικοποίηση των ζωικών αξιών περιγράφεται ρητά «στον Σταυραητό», στον οποίο αναφέρθηκαν διεξοδικά οι προηγού­ μενοι εισηγητές. Η μετάταξη αυτή των ζωικών σε ηθικές και κοινωνικές αξίες είναι ένα από τα δια­ κριτικά στοιχεία της παράδοσης που καθιέρωσε το δημοτικό τραγούδι και συνέχισε ο Σολωμός. Έ να άλλο ουσιώδες στοιχείο της παράδοσης, που ενσωματώνεται στο μυθικό σύμπαν του Κρυστάλλη είναι η μυστηριακή διάσταση της φύσης. Η διάσταση αυτή υλοποιείται μέσα από τη σύζευ­ ξη των αρχαίων παγανιστικών μύθων με τις νεο­ ελληνικές παραδόσεις και δεισιδαιμονίες. Ο ποι­ ητής χειρίζεται τα παραμυθιακά θέματα για τις νε­ ράιδες, τις ξανθιές, τις στρίγγλες, τις λάμιες κ.λπ., διατηρώντας αισθητή την αναλογία με τα φυσικά δαιμόνια της αρχαίας μυθολογίας. Είναι χαρα-

--------------------------- αφιέρωμα 45 κτηριστική η προτίμησή του σε θέματα που πραγ­ ρύσσει τη ζωή τους σε ιδεώδες και μπορεί να τη ματοποιούν σε ένα μυθικό επίπεδο, την τέλεια θαυμάζει, να τη ζηλεύει, να θέλει να τη μιμηθεί. ένωση του ανθρώπου με το πνεύμα της φύσης! Τέ­ τοιο είναι το ζευγάρωμα του λεβέντη με τη νεράι­ - Καλότυχοι μου χωρικοί, ζηλεύω τη ζωή σας δα και η γέννηση του «νεραϊδόπαιδου», που αι­ - Α χ κι εγώ λεβέντης να ’μουν, χωριατόπουλό - Ήθελα να ’μ ουν τσέλιγγας, να ’μ ουν κι ένας σθητοποιεί τη σύζευξη του ανθρώπου και του φυσικού δαιμόνιου, που αντιστοιχούν στους πό­ σκουτέρης. λους φύση-πολιτισμός. Με τέτοιους στίχους ξεχωρίζει η ρομαντική Συνοψίζοντας διαπιστώνουμε ότι το ποιητικό συνείδηση του προσωπικού ποιητή από τη συλ­ σύμπαν του Κρυστάλλη φαίνεται να έχει όλα τα λογική συνείδηση του λαϊκού ποιητή. βασικά τυπολογικά γνωρίσματα που υλοποιούν Κι αυτή η διαμεσολαβούσα συνείδηση, του τη σχέση αρμονίας φύσης-πολιτισμού, η οποία προσωπικού ποιητή εκφράζεται χαρακτηριστικά σύμφωνα με τα κριτήρια που θέ­ σαμε στην αρχή, χαρακτηρίζει Κι η δόλια η βρύση ερήμαξε. Κι όχ’ τότε νύχτα μέρα ούτε το τοπικό πολιτισμικό σύστημα. τραγούδι ακούς εκεί, ούτε γροικάς φλογέρα. Μάλιστα, ο Κρυστάλλης φαί­ νεται να έχει πλήρη συνείδηση ή Κι όποιος διαβαίνει οχ’ το χωριό ψηλά στο κυπαρίσσι - τελοσπάντων - αίσθηση των όλοι του δείχνουνε και λεν: «η Μαγεμένη Βρύση». βασικών ερεισμάτων που συνα­ Τ’ έφταιξε η βρύση; Έφταιξεν η μάγισσα η παρθένα, στούν αυτό το μοντέλο και αυτά οπού τη βρύση εμάγεψε κι εμάγεψε κι εμένα. ακριβώς αναπτύσσει με χαρακτη­ ριστική επιμονή και περισσότηΣαν έρθει τώρα η μορφονιά που μάγεψε τη βρύση τα. Και από αυτή την άποψη, η και μ’ ένα φίλημα γλυκό τα μάγια μου ξορκίσει, ποίησή του βρίσκεται σε πλήρη θα γειάνει ο πόνος που με τρώει βαθιά και με μαραίνει αρμονία με τα κοσμοθεωρητικά και θα να πάψουνε να λεν την βρύση μαγεμένη. σχήματα του δημοτικού τρα­ γουδιού. (Ημαγεμένη βρύση (απόσπασμα) Υπάρχει όμως μια διαφορά. Ο Ο Τραγουδιστής του χωριού) Κρυστάλλης πραγματικά κο­ λυμπά μέσα στη δημοτική ποίη­ με τροπικά εκφωνήματα της τάξης του θέλω και ση, όπως το ψάρι μέσα στο νερό. Παίρνει θέματα του μπορώ. Κι είναι κι αυτό ένα άλλο διακριτικό του δημοτικού τραγουδιού, διατηρώντας αυτούσιο στοιχείο. Στη συνείδηση του λαϊκού ποιητή βού­ το θεματικό τους άξονα και τους στίχους των τραληση - γνώση - δυνατότητα βρίσκονται σε πλήρη γουδιών και πάνω σε αυτή τη βάση αναπτύσσει αρμονία. Αντίθετα στη συνείδηση του ρομα­ την ιδέα του αναλύοντας την πυκνή και ελλειπτική ντικού προσωπικού ποιητή η βούληση και η γνώ­ έκφραση και τονίζοντας τις αξίες του μέσα από ση συγκρούονται με την αδυναμία. Αυτή η σύ­ την έμφαση της επανάληψης. Είναι γι’ αυτό που ο Αποστολάκης τον χαρακτηρίζει «χοντρό διασκευ- γκρουση είναι που μετατάσσει, σε ένα επίπεδο βά­ αστή και όχι δημιουργό ποιητή». Ο στόχος του εί­ θους τα ρεαλιστικά βιώματα ζωής σε χιμαιρικά ναι να αναδείξει το σύστημα αξιών που εμπεριέχει. υποκατάστατα, εντάσσοντάς τα σε μια διαδικασία Στην πραγματικότητα το οδηγεί στις ακραίες του ψυχολογικής αναπλήρωσης. Μια διαδικασία που συνέπειες, απολυτοποιεί τις σημασιοδοτήσεις και αντιστοιχεί στην ευαισθησία του αλλοτριωμένου διαρρηγνύει την αντιστοιχία του βιώματος με το αστού, που έχει χάσει για πάντα τον οργανικό αντικείμενο αναφοράς του, την πραγματική ζωή. σύνδεσμο με τη φύση και την απλή ζωή. Έ τσι παύει να είναι ρεαλιστικό βίωμα ζωής, γί­ Η αγιάτρευτη νοσταλγία της ποίησης του Κρυ­ νεται ιδεώδες. Είναι χαρακτηριστικοί οι στίχοι: στάλλη είναι ακριβώς το στοιχείο που την απο«Γειά και χαρά στον κόσμο μας, στον όμορφό μας μακρύνει από το δημοτικό τραγούδι και την εντάσσει στην προσωπική ποίηση, όπως εκφρά­ κόσμο!» ζεται από τα κυρίαρχα λογοτεχνικά ρεύματα της που θα ήταν αδιανόητοι στο στόμα του λαϊκού εποχής. Γιατί απλούστατα αντιστοιχεί τελικά σε ποιητή. Γιατί ο λαϊκός ποιητής ταυτίζεται με τη μια σχέση ρήξης-διάστασης μεταξύ φύσης και πο­ λιτισμού (ως προς τη σκοπιά του ποιητή-αφησυλλογική συνείδηση και το συλλογικό βίωμα, δεν το κοιτάζει απέξω, για να μπορεί να το θαυ­ γητή), που ανάγεται σε διαφορετικό από το παρα­ δοσιακό πολιτισμικό μοντέλο.*1 μάζει. Το ζει απλά και το εκφράζει. Εδώ όμως έχουμε μια συνείδηση θεωρού, που Σημειώσεις παρεμβαίνει ανάμεσα στα ποιητικά υποκείμενα και τον αναγνώστη. Και είναι αυτός που ανακη­ 1. σ. 185-88.213 κ.ε. 201-4, 263, 269 κ.ά.

46 αφιέρωμα Ρ ^ ί είναι σήμερα ο Κρυστάλλης;* Περισ­

Γ ερ α σ ιμ ία Μ ελ ισ σ α ρ ά το υ --------------------------------------------------

σότερο από Τραγουδιστής του Χωριού και της Στάνης είναι ένας ξεχασμένος τρα ­ γουδιστής. Εφόσον δε ο μη ειδικός αναγνώ­ στης θα λησμονήσει να προσθέσει δίπλα . . στο τραγουδιστής/ ποιητής το χαρακτηριομό πεζογράφος, τό τε είναι, ακόμα πιο πολύ, ένας ξεχασμένος πεζογράφος.

Οι Κοινοί Τόποι της Εντοπιότητας τη δεύτερη φάση που μπορούμε να διακρίνουμε ν ο ποιητής Κρυστάλλης καταδικάστηκε να στην εξέλιξη της νεοελληνικής τύχης της έννοιας μη χαρεί τις κορυφές του Παρνασσού μέσα του «ηθογραφείν», και που θα μπορούσαμε να από μια διαδικασία σύγκρισης με πρότυπα συντριπτικού μεγέθους, ο πεζογράφος Κρυ­ ονομάσουμε «κριτική», κατ’ αντιδιαστολή προς στάλλης καταδικάσθηκε στη μερική, του­ την «περιγραφική» πρώτη φάση5. Η λέξη αποκτά λάχιστον, γραμματολογική λήθη1 κυρίως διαστάσεις κριτικού όρου, φορτισμένου σαφώς αρνητικά, με την αρθρογραφία του Μποέμ στο μέσα από μια διαδικασία συμπερίληψης. περιοδικό Ο Διόνυσος όπου και διατυπώνονται οι Μολονότι το αισθητικό κριτήριο μοιάζει να είναι παράμετροι αυτές που ακόμη και σήμερα δίνουν ο αποφασιστικός συντελεστής της καταδίκης, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο Κρυστάλλης από τους το εννοιολογικό και ιδεολογικό στίγμα του όρου «ηθογραφία»6. Με τους δύο κύκλους συζητήσεων κριτικούς και τους ιστορικούς της λογοτεχνίας μας, όσους τον αναφέρουν, έχει ενταχθεί στους που διεξάγονται στο μεσοπόλεμο, μέσα στο γενι­ κότερο κλίμα αναθεώρησης των αξιών και ξεκαηθογράφους συγγραφείς, αυτούς για τους οποίους θαρίσματος των λογαριασμών με το λογοτεχνικό ο Γιώργος Θεοτοκάς, εκφράζοντας όχι μόνο τα δικά του αισθήματα, στα 1929 απεφαίνετο: «Μπο­ δέκατο ένατο αιώνα, επαναλαμβάνονται στην πραγματικότητα δια μακρών τα κύρια σημεία της ρούν να κριθούν συνολικά»2. κριτικής του Μποέμ και προβάλλεται μια οριστι­ Οπωσδήποτε σε κριτικές που γράφτηκαν από συγγραφείς συνδεδεμένους με το ρεύμα της ηθο­ κά διαμορφωμένη εικόνα της ηθογραφικής αφηγραφικής πεζογραφίας, ανεξάρτητα από την γηματογραφίας, καθώς και μια ομόφωνη αποδο - ανεξάρτητη από τη θετική ή αρνητική άξιο ■εγκωμιαστική διάθεση ή τις επιφυλάξεις που κατά περίπτωση εκφράζονται, αναγνωρίζει κανείς την γηση - των παραμέτρων της7. Οι παράμε οι αυτές, δηλαδή ο εθνοκεντρικός χαρακτήρας ου ευθεία και αδιαμεσολάβητη σχέση του κριτικού με το έργο. Δείγματα τέτοιας σχέσης βρίσκουμε είδους, το μη σύνθετο και περιγραφικό του ύφους στα άρθρα του Ξενόπουλου3 και του Χα- και το λαογραφικό υπόστρωμα της θεματικής, τζόπουλου4. Αντίθετα, σε κατοπινές κριτικές η πε­ όρισαν τον κανόνα τον οποίον οι κριτικοί και οι ρίπτωση του Κρυστάλλη εξετάζεται κάτω από το γραμματολόγοι εφάρμοσαν για την κατάταξη αλ­ πρίσμα μιας ήδη διαμορφωμένης αντίληψης για λά και την αισθητική αποτίμηση της αφηγηματι­ την ηθογραφία, μιας αντίληψης που έχει πλέον κής παραγωγής της περιόδου 1880-1920. Εφόσον περιβληθεί τη νομιμότητα της κυρίαρχης ιδε­ η κυρίαρχη τάση της μεσοπολεμικής διανόησης, αυτή που ύψωσε ως έμβλημά της τη στροφή προς ολογίας. το νέο και το ευρωπαϊκό, αξιολόγησε αρνητικά Θεωρώ ότι η αντίληψη αυτή σχηματίζεται κατά

Α

* Τ ο κείμενο αυτό είναι εισήγηση που ακούστηκε στο Ε πιστημονικό Συμπόσιο: Κ ώ στας Κ ρυσ τά λλη ς. Το έργο του, στο τέλος τη ς εκατονταετία ς από το θάνατό του, Πρέβεζα 11-13 Ιουνίου 1993.

--------------------------- αφιέρωμα 47 τις παραμέτρους που αναφέραμε ήταν αναπό­ φευκτο να καταδικάσει την ηθογραφία άλλοτε με το ευσχημότερο πρόσχημα της αισθητικής και ψυχογραφικής ρηχότητας και άλλοτε κατηγορώ­ ντας απροκάλυπτα τον ελληνικό προσανατολι­ σμό της. Το μανιφέστο του Θεοτοκά, που δεν πρέ­ πει να θεωρηθεί σαν ένα μοναχικό, νεανικό ξέ­ σπασμα αλλά αντίθετα σαν ένα σημάδι των και­ ρών, εκφράζει ή μεταφράζει το διάχυτο αίτημα για ανανέωση και απεγκλωβισμό από τη μιζέρια της ελληνικότητας.

ντας τους εργάτες και τους αστούς, οι οποίοι τε­ λευταίοι «με τα ενδιαφέροντά τους και την ιδιαί­ τερη ψυχοσύνθεσή τους... μπορούσαν να τους προσφέρουν θέματα επιδεκτικά μιας πολύ πιο πλούσιας αναπτύξεως από τα θέματα της χω­ ριάτικης ζωής», και έτσι «εγκαθίδρυσαν την ηθο­ γραφία». Εξάλλου, αντί να εμβαθύνουν στις ψυ­ χές των ανθρώπων, «οι δημοτικισταί ηθογράφοι συγγραφείς αρκέσθηκαν οι περισσότεροι να είναι όχι ερμηνευταί και ποιηταί αλλά φωτογράφοι της χωριάτικης ζωής». Αποκαλυπτική της ιδεολογίας

Όταν ο Άλκης Θρύλος, στη μελέτη που δημοσιεύει για τον Κρυστάλλη το 19328, διευκρι­ νίζει ότι πρόκειται για ενότητα από το κεφάλαιο «Ηθογράφοι - Φωτογράφοι» του βιβλίου που ετοιμάζει σχετικά με τους Έλληνες διηγηματογράφους9, αντιλαμβανόμαστε ότι οι απόψεις που θα διατυπωθούν θα απηχήσουν εκτός από τις θέ­ σεις που είχε ήδη εκφράσει κατά την πρώτη περί ηθογραφίας συζήτηση και τις θέσεις που είχε στο μεταξύ αφοριστικά διατυπώσει ο Θεοτοκάς στο τρίτο κομμάτι του δοκιμίου του Ελεύθερο Πνεύμα με τίτλο «Η ηθογραφία». Εκεί, για το Θεοτοκά η λέξη «ηθογραφία» έχει μόνο αρνητική σημασία: «Η διηγηματογραφία μας και η μυθιστοριογραφία μας μένουν κατά βάθος ηθογραφία», οι δε «Έλ­ ληνες ηθογράφοι», «Συνεχίζουν πάντα την ίδια σχολή που μπορεί να ονομαστεί φωτογραφική σχολή». Στη μελέτη του Άλκη Θρύλου σαν εισα­ γωγή και σαν πλαίσιο για το έργο του Κρυστάλλη προτάσσεται μια συνοπτική αποτίμηση του ρόλου που έπαιξε ο δημοτικισμός στη δημιουργία νεοελ­ ληνικής λογοτεχνίας και προσάπτεται στους δη­ μοτικιστές η κατηγορία ότι στράφηκαν στους χωριάτες και τους απλούς ναυτικούς, παραβλέπο-

του κειμένου είναι ακόμη η διάκριση που γίνεται ανάμεσα στους ανεπτυγμένους δημοτικιστές, οι οποίοι «είχαν αντιληφθεί τον πολιτισμό της Δύσεως και λαχταρούσαν να δουν την Ελλάδα ισό­ τιμη των προηγμένων εθνών» και που «προσπά­ θησαν... με κάθε τρόπο, να διαδώσουν στην Ελλάδα το πνεύμα της Δύσεως» και τους άλλους, τους περισσότερους, οι οποίοι «είχαν μια μόρφω­ ση πολύ περιορισμένη. Αδιαφορούσαν για το τι συνέβαινε έξω από την Ελλάδα, γιατί το αγνοού­ σαν» και ως εκ τούτου «κράτησαν το διήγημα και το μυθιστόρημα στο επίπεδο της ηθογραφίας». Με τις προοιμιακές αυτές και γενικές παρατηρή­ σεις, με τις οποίες θεωρητικοποιείται μια καθορι­ στική για τη λογοτεχνική κριτική του μεσοπολέ­ μου ταξική προκατάληψη, προδιαγράφονται τόσο το πρίσμα κάτω από το οποίο θα διεξαχθεί η εξέ­ ταση του Κρυστάλλη όσο και το αποτέλεσμα της εξέτασης αυτής. Έ τσι την αξιολόγηση της ποιη­ τικής του προσφοράς επιστεγάζουν, με συνταρα­ κτική σιγουριά, συμπεράσματα όπως ότι προσκολλήθηκε στο δημοτικό τραγούδι όχι από μια ροπή προς τη μίμηση αλλά γιατί «ήταν ένας αφε­ λής» και «η ψυχή του ήταν όμοια με την ψυχή

48 αφιέρωμα--------------------------των λαϊκών τραγουδιστών», ότι ακόμα ο θάνατός του δεν ήταν και μεγάλη απώλεια για τη νεοελλη­ νική λογοτεχνία γιατί ο ποιητής τίποτε δεν είχε να προσθέσει στο έργο του μια και «ήταν μια φύση καθαρά στατική με ένα νου πρωτόγονο που σχε­ δόν δεν δούλευε, που ούτε καν υποπτεύθηκε ποτέ την ύπαρξη κανενός προβλήματος». Και ακόμη άκριτες και σκληρές, και άλλο τόσο αστείες, κο­ ρυφώσεις όπως: «Συμπαθούμε τον άνθρωπο που υπέφερε και πέθανε νεώτατος, αλλά δεν μπορούμε να μην αναγνωρίσωμε ότι ο θάνατος υπήρξε φι­ λεύσπλαχνος προς τη λογοτεχνική του προσωπι­ κότητα». Ευνόητο είναι ότι η εξέταση των οκτώ διηγημάτων του που δημοσίευσε σε τόμο, εφόσον μάλιστα «αναβλύζουν τόσο πολύ από την ίδια πη­ γή» με τα ποιήματα, θα οδηγήσει σε διατύπωση συμπερασμάτων, όπως ότι ο Κρυστάλλης «παρα­ μένει φωτογράφος· δεν αναπτύσσεται σε ζωγράφο δημιουργό» και θα καταλήξει φυσικά με την εν κατακλείδι συνάρτηση της μετριότητας του λογο­ τέχνη με τη μετριότητα της εποχής που τον ανέδειξε: «Ο Κρυστάλλης είναι ένας συγγραφέας μετριώτατος. Η αδύνατη κι ακαλλιέργητη προσωπι­ κότητά του δεν προκαλεί και αυτή παρά ένα πολύ ισχνό ενδιαφέρον. Η ειλικρίνειά του μόνον και κάποια φυσική του ευγένεια είναι συμπαθητικές. Μα το έργο του στην εποχή του θαυμάστηκε και όταν κρίνεται σχετικά με την εποχή του, διατηρεί ακόμα σήμερα μια φωτεινότητα. Το επίπεδο στην εποχή του ήταν τόσο χαμηλό, ώστε αναδεικνύονται αναγκαστικά και οι μετριότητες». Αν επέμεινα τόσο στην κριτική του Άλκη Θρύ­ λου, είναι γιατί τη θεωρώ αντιπροσωπευτική της τάσης αυτής που έκρινε τους ηθογράφους συνολι­ κά, καθώς συνολικά και τελεσίδικα καταδίκασε την ηθογραφία. Σε αυτήν βρίσκονται συγκεντρω­ μένα τα κύρια σημεία που έχουν θεωρηθεί από άλ­ λους κριτικούς του μεσοπολέμου ως διακριτικά της ηθογραφίας και που εκφράζουν την ιδεολογι­ κή βάση της ανατιπαράθεσης ελληνοκεντρικού και ευρωπαϊκού. Άλλωστε η καθαυτό εξέταση του Κρυστάλλη στο άρθρο του Θρύλου ξεκινά με την εξής δήλωση-χαρακτηρισμό: «Ηθογράφος και ελλαδικός από τους πιο τυπικούς. Απόλυτα ηθογρά­ φος κι ελλαδικός». Είναι ενδιαφέρουσα η χρήση του επιθέτου ελλα­ δικός, που προσδιορίζει, μου φαίνεται, πιο συγκε­ κριμένα από το διαχρονικότερο και ευρύτερο ελ­ ληνικός την αποκλειστική και στενή σχέση με τον τόπο. Εδώ θα πρέπει να θυμηθούμε ότι η ελληνι­ κότητα, εκτιμούμενη κατά περίσταση άλλοτε θετι­ κά και άλλοτε αρνητικά και οπωσδήποτε φορτι­ σμένη με διαστάσεις ηθικές, έχει ήδη αναγνωρι­

στεί χωρίς αμφισβήτηση από επικριτές και απο­ λογητές ως η κατεξοχήν ιδιότητα της πεζογραφικής παραγωγής της εικοσαετίας 1880-1900, μιας παραγωγής που, πάλι χωρίς αμφισβήτηση, χαρα­ κτηρίζεται ηθογραφική. Τι είναι όμως αυτή η ελληνικότητα; Από τι συνίσταται; Και πώς είναι δυνατό να ανάγεται σε κα­ τεξοχήν διακριτικό χαρακτηριστικό της πεζογρα­ φίας μιας περιόδου όταν και στις περιόδους που ακολουθούν ελληνικά είναι τα έργα που γράφο­ νται από Έλληνες συγγραφείς, στην ελληνική, δημοτική γλώσσα; Ανατρέχοντας στον περί ηθογραφίας κριτικό λόγο διαπιστώνει κανείς ότι όπως η κυριότερη ιδεολογική συνδήλωση του όρου ηθογραφία είναι η ελληνικότητα έτσι και η κατεξοχήν εννοιολογική συνιστώσα της ελληνικότητας, είναι έστω και αν δεν ονομάζεται, η εντοπιότητα. Στην εργασία αυτή θα προσπαθήσω καταρχήν να παρουσιάσω τους τρόπους με τους οποίους ορίζεται η εντοπιότητα στην πεζογραφία, κυρίως την τυπικότερα αφηγηματική10, του Κρυστάλλη και κατά δεύτερο λόγο θα προσπαθήσω να δείξω πώς η αφηγηματοποιημένη εντοπιότητα μπορεί να λειτουργήσει ως κριτήριο ένταξης του έργου του Κρυστάλλη στο κυρίαρχο ρεύμα της πεζογρα­ φίας της εποχής του και ως κριτήριο συνεξέτασης της ηθογραφικής πεζογραφίας με σύγχρονες λογο­ τεχνικές τάσεις στην Ευρώπη.

Γ ^ α γεγονότα που συγκροτούν τη θεματογρα­ φία των επτά αφηγημάτων του Κρυστάλλη που δημοσιεύτηκαν σε τόμο το 1894 συνδέ­ ονται αποκλειστικά με την Ήπειρο: με τα Γιάννινα (Η εικόνα, Το σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου11), με το απέναντι βουνό < > της Καστρίτσας (Το πανηγύρι της Καστρίτσας12), με διαδρομές πάνω ή προς τον Πίνδο (Στα χαλάσματα, Η δασκάλα13), με το Συρράκο (Τα μάρμαρα1*) και με την περιοχή του Σουλιού (Το σουλιωτόπουλο). Εξάλλου, σε τρία μόνο από τα πεζά που έμειναν σκόρπια σε περιοδικά και εφημερίδες τα γεγονότα συμβαίνουν σε τόπους έξω από την Ήπειρο: στην Κωνσταντινούπολη (Εις προδότης15), στη Ρούμελη (Καπετάν Κωνσταντάρας16) και στην Πελοπόννησο (Τρίκορ­ φα11). Από τα υπόλοιπα: τέσσερα συνδέονται με τα βουνά της Πίνδου (Τα Χριστούγεννα των κλε­ φτών, Ο χωρισμός, Το φυλαχτό μου, Εις την στά­ νην του μπάρμπα μου18), δύο με τα Γιάννινα (Η Κυρά-Νίτσα, Προπέρσινα Χριστούγεννα19), ένα με χωριό του Σουλιού (Χαραυγούλα της Πρωτο­ χρονιάς20) και ένα με το Αργυρόκαστρο (Αργύρω

--------------------------- αφιέρωμα 49 μιας εκδρομής στο μοναστήρι απέναντι από τα Γιάννινα, «μέρα τ’ Αϊγιαννιού», γίνεται περιγρα­ φή του μοναστηριού, περιγραφή του χορού και πανοραμική περιγραφή του τοπίου. Εκεί όπου χο­ ρεύουν και πατούν «τρεις χιλιάδες και πιότερες πανηγυριστάδες» είναι σκορπισμένα «χαλάσμα­ τα, αμέτρητα, από ναούς, από τάφους, από παλά­ τια, από στέρνες και βρύσες του καιρού των ελλήνων, των ρωμαίων και των βυζαντινών», οι δε ντόπιοι «λένε, καθώς μαθαίνουν από παππού και γονιό» μια λαϊκή εκδοχή για το χαλασμό της ερει­ πωμένης πολιτείας. Μέσα στο διαρκές πλέξιμο περιγραφών τοπίου και ανθρώπων, σύγχρονης ιστορίας και παραδόσεων, ενσωματώνεται και εκτενέστατη περιγραφή των ενδυμασιών ανδρών και γυναικών, η οποία κλείνει με την παράθεση δίστιχου «που Βοσκούλα μαυρομάτα μου της ερημιάς νεράιδα, γεννήθηκ’ εκεί σε παλιά χρόνια ράγισα της σπηλιάς ξανθή και του βουνού καμάρι, και ακόμα ζη αθάνατο κι άγγι­ γιατί ανεβαίνεις το γκρεμό και στο στεφάνι απάνου χτο από στόμα σε στόμα». Την και κόβεις μήλα αφ’ τη μηλιά την παραφορτωμένη αφήγηση του πανηγυριού σφρα­ γίζει η σύντομη διήγηση του και καρτεράς στο διάσελο, το μονοπάτι πιάνεις, καϊξή, που θυμάται τη διήγηση με το κοπάδι να διαβώ να με πετροβολήσεις, του πατέρα του «πως καθώς γέρ­ να μου προγγάς τα πρόβατα, να μου σκορπάς τα γίδια, ναγαν οι πανηγυρίσιοι στα Γιάν­ και να πετάς, να χαίρεσαι; Κατέβα εδώ σ’ εμένα. νινα της στεριάς κι απέρναγαν Μην τα πετάς τα μήλα σου, φέρε τα στην ποδιά σου, από τον Πλάτανο τ’ Αλήπασα, φέρε τα και στον κόρφο σου για να τα φάμε αντάμα. είδαν απέξω και το σκοτωμό του κλέφτη του Κατσαντώνη και τ’ (Ελα βοσκούλα έλα (απόσπασμα) αδελφού του». Ο Τραγουδιστής του χωριού). Η ενσωμάτωση λαϊκού λόγου, ως παράθεση διηγήσεων, τεχνι­ κή στην οποία ο συγγραφέας καταφεύγει πολύ γεγονότα της καθημερινότητας με γεγονότα ακουσμένα από το στόμα των γερόντων και με γε­ συχνά, έχει μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική λει­ τουργία στην κατασκευή των πεζών του Κρυστάλ­ γονότα που αντλούνται από τη λαϊκή παράδοση και μεταπλάθονται σε διηγήσεις πεζές ή έμμετρες λη, εφόσον ενισχύει και την ψευδαίσθηση ότι τα ιστορούμενα φέρουν τη σφραγίδα της αυθεντικό­ έτσι που το σύνολο του έργου να γίνεται μωσαϊκό τητας μια και ακούγονται από το στόμα του λαού. σύγχρονης και παλιότερης ιστορίας του τόπου. Ολόκληρο το αφήγημα Η δασκάλα είναι κατα­ Στο αφήγημα Η εικόνα, για παράδειγμα, στον γραφή της διήγησης του Μήτρου όπως γίνεται ταπεινό καφενέ που έχει στήσει στην αυλή του σπιτιού του, στην Καραβατιά, ο ξεπεσμένος αργα- φανερό με την πρώτη και την τελευταία φράση: «Ταξίδεψα κάποτε - μας έλεγε ο Μήτρος - με τη στηριάρης Ζώης Αζώηρος, όπου μαζεύονται οι δασκάλα ενού χωριού» και «Ε, σας φτάνουν ως γέροι της γειτονιάς, οι αρβανίτες δραγάτες, οι εδώ, τάλλα δε σας τα φανερώνω». Ο Γεροκαλαμέ­ φυλαχτάδες των μπέηδων και ο νεαρός αφηγητής, νιος, στο αφήγημα Η εικόνα, παρεμβάλλει μέσα γιατί εκεί χόρταινε «ιστορίες και σοφά λόγια», στη διήγηση ιστοριών για το Σκεντέρμπεη ακόμη επιδεικνύεται ένα απόγευμα μια εικόνα «παλιά και μία αρχίζοντας ως εξής: «Όλα αυτά ακουστά τάαξιοπερίεργη» που, όπως αποκαλύπτεται, είναι η εικόνα του Σκεντέρμπεη. Η αποκάλυψη, που γεμί­ χω, μωρέ παιδιά μου, πως τα λεν τα χαρτιά και τα στόματα των παλιών. Ακουρμαστείτε και τούτο ζει νοσταλγία τους παρόντες και ιδιαίτερη περηφάνεια του αρβανίτες, γίνεται αφορμή για να αρ­ που ο ίδιος με τα μάτια μου το διάβασα». Οι εν­ σωματωμένες διηγήσεις είναι σε άλλες περιπτώ­ χίσει να διηγείται ο Γεροκαλαμένιος «κομμάτια από τα πολλά του Σκεντέρμπεη». Ακόμα συνολι­ σεις και ένας τρόπος παρουσίασης στοιχείων κοι­ κότερη είναι η σύνθεση στο αφήγημα Το πανηγύ­ νωνικής συμπεριφοράς, όπως στο αφήγημα Στα χαλάσματα όπου οι βοσκοί για να περάσει η ώρα ρι της Καστρίτσας. Εδώ, με αφορμή την αφήγηση η Μονοβύζΰί11). Σε κάποιες περιπτώσεις με τα γεγονότα αυτά διαγράφονται όψεις από την καθημερινή ζωή απλών ανθρώπων, όπου η φύση και το τοπίο παί­ ζουν κυρίαρχο ρόλο (Η Δασκάλα, Στα χαλάσμα­ τα), ή συγκεκριμένες όψεις της κοινωνικής ζωής ενός τόπου (Τα μάρμαρα, Χαραυγούλα της Πρω­ τοχρονιάς). Αλλοτε πάλι τα γεγονότα είναι μεν κομμάτια προσωπικής ιστορίας ανακαλούν όμως την εξωκειμενική σχέση με τη σύγχρονή τους ιστορική πραγματικότητα (Το Σουλιωτόπουλο, Καπετάν Κωνσταντάρας, ακόμη και Τα Χριστού­ γεννα των κλεφτών και Προπέρσινα Χριστού­ γεννα). Τα περισσότερα όμως αφηγήματα του Κρυστάλλη είναι συνθέσεις όπου διαπλέκονται

50 αφιέρωμα---------------------------αρχίζουν να διηγούνται ιστορίες: «...Που να ιδήτε τον Κώστα Θόδωρο, εδώ δα, στην Ποσβάλα! Εγώ δεν τον είδα, μα όπως μου μολόγησαν...» και «Να σας μολογήσω ’γω άλλο ένα». Στο αφήγημα Η κυρά Νίτσα, εξάλλου, η γιαγιά, σύμφωνα με την κοινωνικά καθιερωμένη πρακτική διηγείται, δίπλα στη φωτιά, μια παραδομένη ιστορία αρχίζο­ ντας με την τυπική εισαγωγή: «- Απόψε θ’ αφήκουμε τους βασιλιάδες να κοιμηθούν ήσυχα..., θ’ αφήκουμε ήσυχα και τα στοιχειά και τες λάμιες... θ’ αφήκουμε τα παραμύθια απόψε και θα σας πω μια ιστορία αληθινή». Εδώ η ετερογένεια των λό­ γων γίνεται ιδιαίτερα εμφανής και σε γλωσσικό επίπεδο εφόσον στη δημοτική της διήγησης αντιπαρατίθεται η καθαρεύουσα του αφηγητή. Σε άλ­ λες περιπτώσεις και ιδιαίτερα εκεί όπου η ιστορία του τόπου εισβάλλει στην ιστορία των ανθρώπων, οι παραθέσεις προϊόντων «έτερου» αφηγηματικού λόγου λειτουργούν ως εμβόλιμες ή αυτόνομες λαϊκές μαρτυρίες-ντοκουμέντα. Ως δείγμα εμβόλι­ μης, έμμετρης συλλογικής μαρτυρίας μπορούμε να δούμε την παράθεση των στίχων: «- Ανάθεμά σας πίτροποι/ κι Αλέξη Κουμουντούρε/ με τη γραμμή που βάλαταν / τούτο το καλοκαίρι./ Που αφήκαταν την Πρέβεζα/ και πήραταν την Πού­ ντα,/ που αφήκαταν τα Γιάννενα/ και πήραταν την Αρτα,/ που αφήκαταν το Μέτσοβο/ με τα χω­ ριά του γύρα» που εισάγεται στο αφήγημα Ο χω­ ρισμός με τη φράση: «...και βολές-βολές κάποιος βοσκός τραγούδαγε θλιβερά το καινούριο πικρό τούτο τραγούδι», ενώ ως δείγμα «αυτόνομης» παράθεσης προσωπικής μαρτυρίας το αφήγημα Το Σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου. Στο αφή­ γημα αυτό η εντύπωση του αυθεντικού ενισχύεται δραματικά με την αξιοποίηση ενός κατ’ ουσία ρομαντικού τεχνάσματος, δηλαδή με την δήθεν ανεπεξέργαστη παράθεση εγγραφών που βρέθη­ καν ανάμεσα σε παλιά χαρτιά κάποιου που έχει πεθάνει: «Ύστερ’ από τον πεθαμό του, ανάμεσα στες παλιές φυλλάδες, που μπόρεσα για να ιδώ, βρήκα το Σημειωματάρι του τούτο:»22. Έ να ακόμη στοιχείο που συμβάλλει στη δια­ μόρφωση του χαρακτήρα της εντοπιότητας είναι η γλώσσα. Πολύ περισσότερο από τις ιδιωματικές λέξεις, που βρίσκονται σκόρπιες στη σχετικά κα­ νονισμένη δημοτική του λόγου του αφηγητή, τη σχέση με τον τόπο υποβάλλει η αντίθεση που δημιουργείται όταν ανάμεσα από αυτό τον ομοι­ ογενή λόγο προβάλλουν αποσπάσματα από το λό­ γο ενός ντόπιου, όπως: «[...] - Χστούγεννα, μ’ τι λες, κάθε μέρα αργατνή ξμερών; [...] - Το σλογιέμαι και παρά το σλογιέμαι. Μ’ σαν είναι χρονιάρα μέρα ταχιά κι επέ τι; Μήνα πρώτη βολά μας ξμε­ ρών· τέτια μέρα; Κι υστέρως υστέρως πάσα μέρα

για εμάς μέρα γιορτιάτικ’ είναι. Κι όντας ανοίγει το τφέκ’ ε, τότε δεν είναι πανγύρ’;» οι φωνογραφι­ κές καταγραφές λόγου των αρβανιτών, όπως: «-Για βιστό κούρμ, για βιστό τριμρΐ! (Για τήρα κορμί για τήρα λεβεντιά!) και «- Άιντε μωρέ Σκεντερμπέο, άιντε μωρ’ ινγκιούαρ μπρετ ισκηπετάρβε! (Άιντε ωρέ Σκεντέρμπεη, άιντε ωρέ ξακουσμέ­ νε αρβανιτοβασιλιά!) καθώς και αμετάφραστα γυρίσματα από αρβανίτικα τραγούδια: «Γκιολέκκα μορ Γκιολέκκα», «ω μπυρ ω μπυρ Αλή πασά».

τόπος είναι που κινεί με πολλούς τρόπους και για πολλούς λόγους τη διηγηματογραφία και των πιο γνωστών πεζογράφων της γενιάς του ’8023. Με λιγοστές εξαιρέσεις τυπικότερη από τις οποίες του Ανδρέα Καρκαβίτσα που δεν τοποθέτησε τις ιστο­ ρίες του στα Λεχαινά, οι περισσότεροι συνδέουν το μεγαλύτερο ή και όλο το ποσοστ της θεματογραφίας τους με τις ιδιαίτερες πατρί­ δες, που σε αρκετές περιπτώσεις είναι αλύτρωτες: η Θράκη του Βιζυηνού, η Λέσβος του Εφταλιώτη, η Κρήτη του Δαμβέργη και του Κονδυλάκη είναι, όπως ακριβώς και το μεγαλύτερο μέρος της Ηπεί­ ρου του Χρηστοβασίλη και του Κρυστάλλη, κομ­ μάτια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η σχέση με τον τόπο δηλώνεται κάποιες φορές ήδη με τους τίτλους και τους υπότιτλους των έργων όπως: Ν η­ σιωτικές Ιστορίες (1894) για ένα σύνολο διηγημά­ των του Αργύρη Εφταλιώτη, «Ήθη των Σποράδων» και «Νησιωτική παράδοσις», ως υπότιτλοι των αντίστοιχων διηγημάτων Η χήρα παπαδιά (1888) καί Φτωχός άγιος (1891) του Παπαδιαμάντη, Οι Κρήτες μου (1898), για διηγήματα του Ιω­ άννη Δαμβέργη, Διηγήματα Θεσσαλικά (1900) και Ηπειρώτικα παραμύθια (1906) για διηγήματα του Χρήστου Χρηστοβασίλη. Ιδιαίτερη περίπτω­ ση είναι ο καταχρηστικός τίτλος Κορφιάτικες Ιστορίες (1935) για συλλογή διηγημάτων του Κωνσταντίνου Θεοτόκη24. Κάποιες φορές ο τό­ πος καθορίζει ακόμη και το όνομα του λογοτέχνη: η Βιζύη κάνει το Γιωργί του Μιχαλιού Γεώργιο Βιζυηνό, η Εφταλού, ας είναι και μόνο γειτονική με τη γενέτειρά του, κάνει τον Κλεάνθη Μιχαηλίδη Αργύρη Εφταλιώτη, ενώ γεγονότα που έχουν φόντο το Γαλαξείδι και τα γύρω χωριά κάνουν τα διηγήματα του Γιάννη Βλαχογιάννη Ιστορίες του Γιάννου Επαχτίτη. Ο τόπος, ως σύνθεση φυσικού περιβάλλοντος, ανθρώπων που ζουν σε αυτό και στοιχείων της κοινωνικής ζωής τους περιγράφεται με εμμονή στη λεπτομέρεια, έτσι ώστε η περιγραφή να ανά-

0

--------------------------- αφιέρωμα 51 γεται σε στοιχειώδη αφηγηματική τεχνική, κάτι Το αίτημα για ανάπτυξη εθνικής λογοτεχνίας που μας υπενθυμίζει όχι μόνον τον υποτιμητικό συνδέεται άμεσα με το ζήτημα της ανάπτυξης χαρακτηρισμό «φωτογραφική σχολή» αλλά και εθνικής συνείδησης, το οποίο, έχοντας τις ρίζες ότι μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα η λέξη ηθογρα­ του στη ρομαντική φιλοσοφία, καθορίζει σημα­ φία είναι όρος που συνδέεται.ιδιαίτερα με τη ζω­ ντικές εκφάνσεις της κοινωνικής, πολιτικής και γραφική25. Έ τσι δεν είναι παράδοξη και η πα­ πολιτισμικής πραγματικότητας της Ευρώπης του 19ου αιώνα και φυσικά αυτόν ακόμη το χάρτη ρατήρηση του Βλάση Γαβριηλίδη, ο οποίος σε κριτική του για το αφήγημα Χαλασοχώρηδες δια­ της. Για την Ευρώπη ο 19ος είναι ο αιώνας των πιστώνει: «Ο κ. Παπαδιαμάντης είνε συγγραφεύς εθνικών επαναστάσεων, ο αιώνας της δημιουρ­ της νεωτάτης ζωγραφικής σχολής της λεγομένης γίας νέων κρατών βάσει της αρχής των εθνοτή­ υπαιθρίου, χωρίς εννοείται να χωρή εις τα άκρα των. Σε πολλές περιπτώσεις η απόδειξη εθνικής αυτής, αφού τόση ποίησις μετά της φυσικότητος ταυτότητας αναζητιέται στη συνηγορία της συνέ­ ρέει εκ της γραφίδος του, ώστε πολλαί σελίδες του χειας, η δε επανεκτίμηση του έθνους ως συλλογι­ κού φορέα της ποιητικής δημιουργίας, σύμφωνα τον αναβιβάζουν μάλλον εις τον ορίζοντα της Ολλανδικής σχολής εν τη γραφική τέχνη. Εν εί­ και με τις ιδέες του Herder, και η ανακάλυψη της λαϊκής, παραδοσιακής λογοτεχνίας, που έρχεται δος Στέεν»26. Ακόμη και η ιδιαίτερα εκτεταμένη αξιοποίηση, θεματικά και τεχνικά των παρα­ σαν, συνέπεια της έξαρσης του λαογραφικού μυθιών και των λαϊκών διηγήσεων υποβάλλει ενδιαφέροντος, υποστηρίζει την υπόθεση της πρωτίστως τη σχέση με ένα τόπο, την ίδια δε σχέ­ συνέχειας αυτής. Σε χώρες, εξάλλου, όπου δεν ση συνδηλώνουν και οι γλωσσικές επιλογές εφό­ υπάρχει μια ήδη ισχυρή λογοτεχνική παράδοση, σον, ήδη από την αρχή της λε­ γάμενης ηθογραφικής πεζογρα­ Νησιωτοπούλα κάθεται σε μαρμαρένιον πύργο, φίας, σε πολλά διηγήματα, με με κέντημα στα χέρια της, μ’ αγάπη στην καρδιά της. καθαρεύοντα αφηγηματικά μέρη δήμιουργούνται διάλογοι στη Φορές φορές το κέντημα κεντούσε με τραγούδια, δημοτική ενώ αργότερα γράφο­ φορές φορές πισώριχνε τα ξέπλεγα μαλλιά της νται και έργα απόλυτα ιδιολεκτικι αγνάντευε το πέλαγο που απλώνονταν μπροστά της κά. Ας μην παραβλέπουμε ότι και γκαρδιακά αναστέναζε κι εχτύπαγε τα στήθια, και η δημοτική, αντίθετα με την γιατ’ αγριεμένο τόβλεπε, μαύρο φουρτουνιασμένοουτοπική και αχρονική καθα­ κι αυτή είχε λόγο, στο γιαλό να κατεβή το βράδυ, ρεύουσα είναι μια γλωσσική κι απ’ το νησί ταντικρυνό που χάνεται στο κύμα, μορφή που ορίζεται από το χρό­ ο αγαπημένος της ναρθεί, να πουν τον έρωτά τους. νο και τον τόπο στον οποίο μι­ λιέται. Άλλωστε και το δημο(Η νησιωτοπούλα (απόσπασμα) Αγροτικά). τικιστικό μανιφέστο, για το οποίο δηλώνει ο συγγραφέας του ότι «είναι παραμύθι, όχι ταξίδι»27, είναι πρώ­ διαμορφωμένη μέσα από την Αναγέννηση και το Διαφωτισμό, όπως συνέβη στην Αγγλία, Γαλλία τα από όλα η αναζήτηση της γλώσσας μέσα στην και Ιταλία, ενώ παράλληλα υπάρχει η ανάγκη για περιδιάβαση της πατρίδας. προσδιορισμό και απόδειξη της εθνικής ταυτότη­ τας, παρατηρείται κατά το 19ο αιώνα η τάση αφηγηματική παραγωγή της γενιάς του ’80 παραγωγής εθνικά ορισμένης λογοτεχνίας, στην για δύο τουλάχιστον δεκαετίες εκφράζει οποία έχει αξιοποιηθεί θεματικά και τεχνικά το παραδοσιακό υλικό που έφερε στο φως η λαογραμια ιδιαίτερη τάση μέσα στη νεοελληνική λογοτεχνική παράδοση, τάση που θα μπο­ φική έρευνα29. Αναπτύσσονται έτσι εθνικές λογοτεχνικές σχολές που, με αισθητικές αναφο­ ρούσαμε να ονομάσουμε λογοτεχνία της ρές στο ρεύμα του ρεαλισμού και κυρίως της εντοπιότητας. Θα ήταν όμως σφάλμα να νατουραλιστικής εκδοχής του και ιδεολογικές κα­ θεωρήσουμε αυτή την παραγωγή, λόγω της ταβολές στη φιλοσοφία του γερμανικού ρομαντι­ έμφασης στον τόπο και λόγω της γενετικής εξάρ­ τησής της από την πρώτη προκήρυξη του περιοδι­ σμού30, αναδεικνύουν τον τόπο ως σημείο ανα­ γνώρισης και ως καθοριστικό για την ταυτότητά κού «Εστία» «προς συγγραφήν ελληνικού διηγή­ τους στοιχείο διαφοράς. ματος»28 και από το συναφές αίτημα της εποχής Στα προϊόντα που παράγουν οι εθνικές αυτές για στροφή στην εληνικότητα, ως ένα μοναδικά σχολές, από τη Σκανδιναυΐα μέχρι την Ιβηρική ελληνικό και τοπικά περιορισμένο φαινόμενο.

Η

52 αφιέρωμα---------------------------και από τις γερμανόφωνες περιοχές μέχρι τη βαλ­ κανική χερσόνησο, μπορεί να ανιχνεύσει κανείς, σε μεμονωμένα δείγματα είτε σε γενικά ρεύματα, όπως costumbrismo, verismo, κ.λπ. κοινά χαρα­ κτηριστικά, κοινούς τόπους, με αντίστοιχα της ελ­ ληνικής ηθογραφίας. Για παράδειγμα, στο αφήγη­ μα της Selma Lagerlof Gosta Beilings Saga (1891) σε ένα σπονδυλωτό ιστοριών γύρω από τις περι­ πέτειες του θρυλικού Gosta Berling συντίθεται μια πολυδιάστατη εικόνα της σουηδικής επαρχίας Varmland με εκτενείς περιγραφές της φύσης, η οποία δεν είναι απλά το σκηνογραφικό φόντο των γεγονότων αλλά και μια δύναμη που καθορίζει τη δράση, και με αφηγηματική αξιοποίηση τοπικών παραδόσεων, μαγικών δοξασιών και εθίμων έτσι που στην καθημερινότητα της ζωής των φτωχών αγροτών και της ντόπιας αριστοκρατίας να ει­ σβάλλει η μαγική διαχρονικότητα με διαβόλους και στοιχειά. Νοτιότερα, σε γερμανόφωνες περιο­ χές, η λογοτεχνία της εντοπιότητας εκφράζεται με τη σχολή της λεγάμενης Dorfgeschichte (ιστορία του χωριού, χωριάτικη ιστορία), τάση της γενικό­ τερης Heimatliteratur (λογοτεχνία της ιδιαίτερης πατρίδας). Ο Γ. Βελουδής εξετάζοντας τις οφειλές του Βιζυηνού στον Berthold Auerbach, συγγρα­ φέα της σειράς διηγημάτων Schwarzaelder Dorfgeschichten (1843) και εισηγητή του σχετι­ κού όρου, επισημαίνει τις σχέσεις της ελληνικής ηθογραφίας και Dorfgeschichten, με ιδιαίτερη όμως έμφαση στο ζήτημα της επίδρασης και των δανείων31. Στη Γαλλία, όπου δεν υπήρξε ανάγκη απόδειξης εθνικής ταυτότητας, η έμφαση στην εντοπιότητα δεν παίρνει διαστάσεις κινήματος ή εθνικής σχολής, παρά μόνο εκεί που υποστηρίζει πολιτισμικά ένα πολιτικό, χωριστικό αίτημα, όπως συμβαίνει με τη λογοτεχνική παραγωγή στην οξιτανική διάλεκτο και ιδιαίτερα με τα έργα του Mistral. Μπορούμε βέβαια να διακρίνουμε με­ μονωμένες περιπτώσεις πεζογραφίας με εμφανή τοπικό χαρακτήρα, όπως για παράδειγμα τον κύ­ κλο διηγημάτων του Guy de Maupassant εμπνευσμένο από την Νορμανδία των παιδικών του χρόνων (La Maison Tellier, 1881) και κυρίως τα διηγήματα τα σχετικά με την Προβηγκία του αντιπροσωπευτικότερου Alphonse Daudet (Lettres de mon Moulin, 1886). Περισσότερο χα­ ρακτηριστική, όμως, όσον αφορά την αξιοποίηση των στοιχείων της εντοπιότητας είναι η λογοτε­ χνική σχολή του verismo που ακμάζει στην Ιταλία κατά την περίοδο 1875-1885 και επιβιώνει σπορα­ δικά μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα32. Όπως η ελληνική ηθογραφία έτσι και ο verismo θεωρείται ότι ξεκίνησε σαν αντίδραση προς το ιστορικό μυθυστόρημα, η δε διερεύνηση των σχέσεών του,

θετικών ή αντιθετικών, με το γαλλικό νατουραλι­ σμό, και κυρίως η σχέση των πιο γνωστών εκπρο­ σώπων του, Verga, Capuana και Serao, με το Zola, έχει αποτελέσει ένα σημείο αναφοράς των θεωρητικών και αισθητικών καταβολών του κινή­ ματος. Τα στοιχεία της εντοπιότητας ανιχνεύονται καταρχήν στα θέματα που συγκεντρώνουν την προτίμηση των συγγραφέων, θέματα που αν εξαιρέσουμε την περιθωριακή αστική Νάπολη της Matilde Serao (II ventre di Napoli, 1884), συνδέονται με περιγραφές της ζωής ανθρώπων των χωριών, όπως των ψαράδων του Aci-rezza στις Novelle rusticane (1883) του Giovanni Verga και των βοσκών στα βουνά του Nuoro στο II vecchio della montagna (1900) της Grazia Deledda. Ανιχνεύονται επίσης στους τίτλους και υπότιτλους των έργων που άλλοτε καταδηλώνουν τη σχέση με τον τόπο όπως: Novelle e paesi valdostani (1886) του Giuseppe Giacosa, Mattinate napoletane (1886) και Novelle napoletane (1915) του Salvatore di Giacomo, Fior di Sardegna (1892) της Deledda, Novelle della Pescara του Gabriele d’ Annunzio (1902) και άλ­ λοτε συνδηλώνουν μια σχετική με το λαϊκό λόγο αφηγηματική επιλογή, όπως: Leggende napoletane (1881, κατόπιν La leggenda di Napoli, 1906) της Serao και C’era una volta, fiabe (1882) του Luigi Capuana. ε αφορμή την απόλυτα δεμένη με τον τόπο του πεζογραφία του Κρυστάλλη, προσπά­ θησα να δείξω τη δυνατότητα της εντοπιό­ τητας να λειτουργήσει ως ιστορικά προσ­ διορισμένο κριτήριο κατάταξης και ερμη­ νείας της εθνικής λογοτεχνικής παραγω­ γής μιας περιόδου μέσα στα πλαίσια σύγ­ χρονων ρευμάτων και ιδεών και μέσα σε ένα γενι­ κότερο σχήμα ιστορίας των ευρωπαϊκών λο­ γοτεχνιών. Έγινε, ελπίζω, φανερό ότι με αυτή την αναζήτηση συνολικών κριτηρίων κάθε άλλο παρά προτείνω την αναζήτηση άμεσων ξένων προ­ τύπων και επιδράσεων. Ό σο το γεγονός ότι ο Βιζυηνός γνώριζε τον Auerbach δεν κάνει τα διηγήματά του μιμήσεις γερμανικών διηγημάτων, άλλο τόσο και το γεγονός ότι ο Κρυστάλλης δεν είχε προσβάσεις στο ευρωπαϊκό λογοτεχνικό γί­ γνεσθαι, άλλες φυσικά από τις μεταφράσεις και τα περιοδικά του καιρού του, δεν κάνει τη λογο­ τεχνική του παραγωγή προϊόν μόνο μιας πρωτό­ γονης και απλοϊκής ιδιοσυγκρασίας. Ακριβώς όπως και η ελληνικότητα, ή η εντοπιότητα, της ηθογραφίας δεν κάνει τη σχετική παραγωγή φαι­ νόμενο αποκλειστικά ελληνικό.

-----------------------------αφιέρωμα 53 Σημειώσεις 1. Ο Κ.Θ. Δημαράς, για παράδειγμα, αναφέρεται μόνο, και μό­ νο αρνητικά, στο ποιητικό του έργο και για τα λοιπά σημειώ­ νει ότι ο Κρυστάλλης έχει αφήσει «πεζογραφήματα λιγοστά με ηθογραφικό χρώμα· επίσης συνέλεξε και εδημοσίευσε λαογραφικό υλικό»: Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, (1948), Αθήνα, Ίκαρος 1985, σελ. 364. Και ο Λίνος Πολίτης στέκεται, αν και με περισσότερη συμπάθεια, αποκλειστικά στην ποιητική προσφορά του Κρυστάλλη: Ιστορία της νεοελ­ ληνικής λογοτεχνίας, (1978), Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης 1980, σελ. 219-221.

2. Ελεύθερο Πνεύμα, επιμ. Κ.Θ. Δημαράς, Αθήνα, Ερμής 1973, σελ. 39.

3. Ο Ξενόπουλος στην κριτική που δημοσίευσε στην εφ. Το Άστυ, 30 Ιαν. 1894, πριν καταλήξει στο συμπέρασμα: «Ο Κρυστάλλης μου φαίνεται γνώστης και τεχνίτης απ’ όλους μεγαλύτερος», έχει αναφερθεί στη δυσκολία της ιδιωματικής γλώσσας του, έχει αναγνωρίσει την αναγκαιότητα της χρή­ σης της και έχει ακόμη επισημάνει ελαττώματα στη σύνθεση των διηγημάτων. Βλ. «Πεζογραφήματα», Γ.Κ. Κατσίμπαλη, Κώστας Κρυστάλλης, Κρίσεις και πληροφορίες, Βιβλιογρα­ φία, Αθήνα, Τυπογραφείο «Εστία» 1935, σελ. 30-36.

4. Ο Κωνσταντίνος Χατζόπουλος σε άρθρο του στη Νέα Ζωή, Αλεξάνδρεια, Αύγ. - Σεπτ. 1912, διαπιστώνει ότι όπως στα ποιήματα του Κρυστάλλη έτσι και στα Πεζογραφήματα επαναλαμβάνεται «ο ίδιος στενός κόσμος ιδωμένος με την πιο απλοϊκή αντίληψη ζωής» και πως «εκείνο που μας τραβά και δω στον πεζογράφο με όλη τη μονοτονία και τη μονομέ­ ρειά του» είναι «η χάρη του γεννημένου συγγραφέα κι η παι­ δική αφέλεια μιας τέχνης που δοκιμάζει τα πρώτα βήματά της». Βλ. «Κώστας Κρυστάλλης», Γ.Κ. Κατσίμπαλη, ό.π., σελ. 49-64.

5. Για τη σχετική επιχειρηματολογία βλ. Γερασιμία Μελισσαράτου, «Ο Καραβέλας, η ηθογραφία και κάποια προβλήματα αφηγηματικής ορολογίας», Διαβάζω, αρ. 281, 19. 1. 92. σελ.

13-24.

6. «Επιθεώρησις: Ελληνικά βιβλία» και «Ημείς και μερικοί ξέ­ νοι», Ο Διόνυσος, τόμ. Α', 1901, σελ. 71 κ.ε. και 82-89 αντί7. Πρώτος κύκλος: Άλκης Θρύλος, «Ηθογραφίες», εφ. Ελεύθε­ ρος Λόγος, 5 και 6 Δεκ. 1926, Λίνος Καρζής, «Η Δελφική Ελλάδα», εφ. Δημοκρατία, 25, και 26 Δεκ. 1926, Γρ. Ξενόπου­ λος, «Ο Νεοελληνικός Πολιτισμός και η δήθεν χρεωκοπία του», εφ. Έθνος, 5 και 9 Ιαν. 1927, Π. Χάρης, «Η ζωή και η τέχνη στην Ελλάδα», Δημοκρατία, 14, 15, 16 Ιαν. 1927. Αλκής Θρύλος, «Η Ελλάδα γυρεύει τον εαυτό της», Ελεύθε­ ρος Λόγος, 14, 15, 16, 17, 19, 20 Φεβρ. 1927. Δεύτερος κύ­ κλος: Άγγ. Τερζάκης, «Αναθεώρηση της Ηθογραφίας», Νεο­ ελληνικά Σημειώματα, τεύχ. 3, Μάης 1937, σελ. 37-38, «Το πρόβλημα της ηθογραφίας», Νεοελληνικά Γράμματα, αρ. 29, 19 Ιουν. 1937, «Επίμετρο», Νεοελληνικά Γράμματα, αρ. 30, 26 Ιουν. 1937 και «Το νόημα μιας εποχής», Νεοελληνικά Γράμματα, αρ. 32, 10 Ιουλ. 1937, Γρ. Ξενόπουλος, «Το λεγό­ μενον “πρόβλημα ηθογραφίας”», εφ. Αθηναϊκά Νέα, 13 Ιουν.

1937, «Νεοελληνικά Ηθογραφήματα», Αθηναϊκά Νέα, 20 Ιουν. 1937 και «Περί ηθογραφίας το τελευταίον», Αθηναϊκά Νέα, 4 Ιουλ. 1937, Γ. Κοτζιούλας, «Ελληνικές ηθογραφίες», Νεοελληνικά Σημειώματα, τεύχ. 4, Ιουν. 1937, σελ. 56-59, Α. Τραυλαντώνης, «Η ηθογραφία και η θέση της στη λογοτε­ χνία», Νεοελληνικά Σημειώματα, τευχ. 5 Ιουλ. - Αύγ. 1937, σελ. 73-74. Για τις συζητήσεις αυτές και τη θέση τους στις ιδεολογικές αναζητήσεις του μεσοπολέμου βλ. Dimitrios Tziovas, The nationism o f the Demoticists and its impact on

their literary theory (1888-1930), Amsterdam, Hakkert 1986, κεφ. «National tautology and the question of the indigenous culture and literature» και του ίδιου Οι μεταμορφώσεις του εθνισμού και το ιδεολόγημα της ελληνικότητας στο μεσοπό­ λεμο, Αθήνα, Οδυσσέας 1989.

8. «Κώστας Κρυστάλλης, 1864-1984», Νέα Εστία, τόμ. ΙΑ', Ιουν.-ουν. 1932, σελ. 62-68 και 125-130.

9. Το βιβλίο αυτό εκδόθηκε αργότερα με τίτλο Μορφές της ελ­ ληνικής πεζογραφίας, Αθήνα, Δίφρος 1962. Το άρθρο για τον Κρυστάλλη ξανατυπώνεται εδώ με ελάχιστες αλλαγές που αφορούν κυρίως την επίτευξη μιας ομοιογενούς δημοτικής. Χαρακτηριστική είναι η διαίρεση του βιβλίου σε δύο ενότη­ τες: Α' Στατικοί Ηθογράφοι (Κ. Κρυστάλλης, Ανδρέας Καρκαβίτσας, Αργύρης Εφταλιώτης, Χρήστος Χριστοβασίλης, Γεώργιος Δροσίνης) και Β' Ηθογράφοι με προεκτάσεις (Παύ­ λος Καλλιγάς, Μιχ. Μητσάκης, Ιωάν. Κονδυλάκης, Αντ. Τραυλαντώνης, Κωστής Παλαμάς).

10. θ α αφήσω δηλαδή έξω, για λόγους οικονομίας, τα ιστορικά και λαογραφικά του κείμενα μολονότι κάποια από αυτά ακο­ λουθούν αφηγηματικές συμβάσεις. Τα αποσπάσματα αφηγη­ μάτων που παραθέτω αντιγράφω: από τον τόμο Κώστας Κρυστάλλης Πεζογραφήματα, Αθήνα, Νεφέλη 1989, που εί­ ναι η επανέκδοση του Πεζογραφήματα, Αθήνα, Τυπογρα­ φείο της Εστίας 1894 και από τον τόμο Κρυστάλλης. Άπαντα Α', επιμ. Γ. Βαλέτας, Αθήναι, Σύψας-Σιάμαντας 1959 όσα δεν περιλαμβάνονταν στην έκδοση 1894.

11. Εφ. Ακρόπολις, 23 Μαίου 1893 και Εβδομάς, 13 Οκτ. 1890 με τίτλο Ημερολόγιον Ιωαννίτου, αντίστοιχα. Για τις πρώτες δημοσιεύσεις βλ. Γ. Κ. Κατσίμπαλη, ό.π.

12. Εφ. Φωνή της Ηπείρου, 2,9 και 16 Οκτ. 1892.

13. Ημερολ. Ποικίλη Στοά, 1894, σελ. 191-199.

14. Παρνασσός τομ. ΙΕ', Νοέμ. 1892, σελ. 190-194.

15. Σε παρένθεση: αληθής ιστορία. Απόλλων, Πειραιά, τόμ. Ζ', Μαρτ. - Απρ. 1891, σελ. 42-46 και 55-58.

16. Νέον Πνεύμα, 1893, τόμ. 3. σελ. 436-441. Ο Κατσίμπαλης όμως σημειώνει: Κωσταντάρας (Κλέφτικες Ιστορίες).

17. Εστία, Ιουλ. - Δεκ. 1893, σελ. 337-338. Ο Κατσίμπαλης δίνει σε παρένθεση τον επίτιτλο Ταξίδι στην Αρκαδία. Ας παρα­ τηρήσουμε ότι στο περιοδικό γράφεται Ταξείδι και ότι το κείμενο στα περιεχόμενα εντάσσεται στα «Ιστορικά και Γεω­ γραφικά».

18. Εφ. Ακρόπολις, 25 Δεκ. 1892, το ίδιο, 30 Ιουλ. 1892, εφ. Χρό­ νος των Αθηνών, 27 και 29 Ιαν. 1892, εφ. Ακρόπολις, 3 και 5 Ιουν. 1892 αντίστοιχα.

19. Εβδομάς, 8 Δεκ. 1890 και εφ. Φωνή της Ηπείρου, 25 Δεκ.

1892 αντίστοιχα.

20. Εβδομάς, 29 Δεκ. 1890.

21. Εφ. Φωνή της Ηπείρου, 9 Απρ. 1893.

22. Το τέχνασμα αυτό έχει αξιοποιηθεί κατ’ επανάληψη και σε όλη την έκταση της νεολληνικής πεζογραφίας. Αρκεί να θυμηθούμε, δειγματοληπτικά, το θάνος Βλέκας του Παύλου Καλλιγά, το Η Ζωή εν τάφω (1924) του Στράτη Μυριβήλη, το Μυστική ζωή (1957) του Αγγέλου Τερζάκη και το Ο Ήρωας της Γάνδης (1967) του Νίκου Καχτίτση. Ό σον αφορά το αφήγημα Το Σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου αξίζει να σημειώσουμε ότι τόσο η έντεχνη «αυθεντικότητά» του όσο και το γεγονός ότι ο γερο-Καλαμένιος ήταν υπαρ­ κτό πρόσωπο, «από παλιά γιαννιώτικη οικογένεια» όπως παρατηρεί ο Λ. I. Βρανούσης, παραπέμποντας στον Π. Αραβαντινό, συνέβαλαν ώστε σε συνολικές εκδόσεις του έργου του Κρυστάλλη να εξοβελιστεί, σκανδαλωδώς αντιδε­ οντολογικά κατά τη γνώμη μου, το κείμενο από την ομάδα των επτά αφηγημάτων που εκδόθηκαν στον τόμο Πεζογρα­ φήματα το 1894, σύμφωνα με την επιλογή του συγγραφέα

54 αφιέρωμα---------------------------τους και να ενταχθεί σε άλλες ενότητες σύμφωνα με την κρί­ ση των εκάστοτε επιμελητών. Ο Χρ. Εμ. Αγγελομάτης, για παράδειγμα, το εντάσσει στην ενότητα «Ηπειρωτικές ανα­ μνήσεις», βλ. Κώστα Κρυστάλλη, Τα Άπαντα, τόμ. Β' Τα πεζογραφήματα, τυπ. «Τα Γιάννενα» 1948, σελ. 105-113, ενώ ο Γ. Βαλέτας στην ενότητας «Ηπειρωτικά ιστορήματα», βλ. Κρυστάλλης, Άπαντα, ό.π. σελ. 441-446. Ο τελευταίος, μάλιστα στα «Κριτικά υπομνήματα», ό.π. σελ. 772, εξηγεί σχετικά: «περάστηκε, αν και δεν είναι λογοτέχνημα, ούτε δι­ κό του, στα Λογοτεχνήματα, από όπου το απόσπασα και τόβαλα στη θέση του, ανάμεσα στα ιστορικά του έργα». Ο,Λ.

I. Βρανούσης, όμως στον τόμο Κ. Κρυστάλλης - Χρ. Χρηστοβασίλης, Βασική Βιβλιοθήκη 19, Αθήναι, I. Ζαχαρόπουλος, χ.χ., τον οποίο επιμελείται και τον οποίο ο Γ. Βαλέτας περιλαμβάνει στην «Κρυσταλλική βιβλιογραφία», πα­ ρατηρεί στα σχετικά με το γερο-Καλαμένιο: «μπορεί να έγραφε χρονογραφικά σημειώματα, όπως πολλοί συνήθιζαν τότε, αλλ’ είναι φανερό πως το ‘σημειωματάρΓ του πολλά οφείλει και στον Κρυστάλλη», βλ. σημ. 1, σελ. 136.

23. Ο Peter Mackridge, προσπάθησε πρόσφατα να διερευνήσει τη σημασία που έχει ο τόπος στην ελληνική πεζογραφία του τέλους του 19ου αιώνα και τους τρόπους με τους οποίους οι διάφοροι τόποι μεταγράφονται σε κείμενο από συγκεκρι­ μένους πεζογράφους της περιόδου. Βλ. «The Textualization of Place in Greek Fiction, 1883-1903», Journal o f Mediterranean Studies, 1992, Vol. 2., No 2,148-168.

24. Βλ. το «Σημείωμα» του Γιάννη Δάλλα, επιμελητή του τό­ μου: Κωνσταντίνος Θεοτόκης, Διηγήματα [Κορφιάτικες Ιστορίες], Αθήνα, Τυπογραφείο [Κείμενα] 1982, σελ. 21. Στην εισαγωγική μελέτη «Το πρόβλημα της εντοπιότητας στην πεζογραφία του Θεοτόκη: Η κοινωνικότητα της ανά­ γκης και της τιμής», που προτάσσεται στην έκδοση αυτή, ο Δάλλας παρακολουθεί την εντοπιότητα στα θέματα, την τεχνοτροπία και τη γλώσσα των «χωριάτικων» διηγημάτων του Θεοτόκη.

25. Πρβλ.: «Ηθογραφία καλείται ο κλάδος της ζωγραφικής, ο απεικονίζων άτομα ως τύπους του είδους των ή σκηνάς εκ του κοινού βίου, διακρίνεται δε ούτω από της ιστορικής ζω­ γραφικής ήτις παριστά ωρισμένα ιστορικά άτομα· αν όμως ταύτα παριστώνται εν σκηναίς του καθημερινού βίου, γεννάται η ιστορική ηθογραφία. Η Η. δεν είναι άγνωστος εις τους αρχαίους (τοιχογραφίαι εν Πομπηία) αλλά εκαλλιεργήθη και προήχθη εις την ακμήν της υπό των Ολλανδών ζωγράφων και νυν δε αποτελεί μέγαν κλάδον της εν γένει ζωγραφικής», Λεξικόν Εγκυκλοπαιδικόν, Μπαρτ και Χιρστ, τόμος τέταρτος, Αθήνησι, Απρίλιος 1893 - Σεπτέμβριος 1894.

26. Εφ. Ακρόπολις, 12 Αυγούστου 1892. Βλ. Γ. Κ. Κατσίμπαλη, Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Πρώτες κρίσεις και πληροφορίες, Βιβλιογραφία, Αθήνα, Τυπογραφείο «Εστία» 1934, σελ. 72.

27. Ψυχάρης, Το Ταξίδι μου, (1888), επιμ. Αλκής Αγγέλου, γ. ϋνατ., Αθήνα, Ερμής 1983, σελ. 39.

28. «Διαγώνισμα της Εστίας’, προς συγγραφήν ελληνικού διη­ γήματος», «Δελτίον της Εστίας», αρ. 333, 15 Μαίου 1883, Εστία ΙΣΤ' 1883.

29. Γενικά για τη συνάρτηση ρομαντισμού, Johann Gottfried Herder, στροφής στη δημοτική-λαϊκή δημιουργία και τη λαογραφική έρευνα και ανάπτυξης εθνικών λογοτεχνιών, βλ. Αλκή Κυριακίδου-Νέστορος. Η θεωρία της ελληνικής λαο­ γραφίας. Κριτική ανάλυση. Αθήνα, Εταιρεία Σπουδών Νε­ οελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας 1978, κεφ. «Ρομαντική έννοια του έθνους και λαογραφία», Κ.Θ. Δημαράς, «Επιβιώσεις του ρωμαντισμού στην ελληνική παιδεία», Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα, Ερμής 1982, Αλέξης Πολίτης, Η ανακάλυψη των ελληνικών δημοτικών τραγουδιών, Αθήνα, Θεμέλιο 1984, κεφ. «Η καινούρια Ευρώ­ πη» και «Η γένεση του λαογραφικού ενδιαφέροντος στην Ευρώπη».

30. Ο Κ.Θ. Δημαράς ερευνώντας τις ρομαντικές επιβιώσεις στη μεταρομαντική παιδεία εντάσσει σ’ αυτές και το νατουραλι­ σμό της γενιάς του 1880 και συμπεραίνει: «Η προώθηση συνεπώς της δημοτικής γλώσσας, η επίδραση του δημοτικού τραγουδιού στη λόγια ποίηση και η μελέτη και περιγραφή των ηθών των απλών ανθρώπων, όχι μόνο δεν αποτελούν αποκήρυξη του ρομαντισμού, αλλ’ αντιθέτως τον συνε­ χίζουν». «Επιβιώσεις του ρομαντισμού στην ελληνική παι­ δεία», ό.π., σελ. 479.

31. «Βιζυηνός και Auerbach», Μονά-Ζυγά, Δέκα νεοελληνικά μελετήματα, Γνώση, Αθήνα 1992, σελ. 37-42. Ενδιαφέ­ ρουσα είναι εδώ και η παρατήρηση: «Ο ελληνικός όρος “ηθογραφία” αποτελεί μιαν επί λέξει σχεδόν μετάφραση των όρων “Sittenbild” και “Sittengemaelde”, που βρίσκο­ νται ως τίτλοι και υπότιτλοι σε πολλές “χωριάτικες ιστο­ ρίες”».

32. Μια πρώτη συνολική εξέταση, η οποία μέχρι και σήμερα κατέχει σημαντική θέση στη σχετική βιβλιογραφία, πραγ­ ματοποιείται με τη μελέτη του Paul Arrighi Le Vdrisme dans la prose narrative italienne, Paris, Boivin 1937. Μελέτες που έχουν δημοσιευτεί πιο πρόσφατα, όπως, για παράδειγμα, του Marco Pomilio, Dal Naturalismo al Verismo, Napoli 1966, δεν προβαίνουν σε μια σφαιρική αντιμετώπιση του φαινο­ μένου.

Μ ικ ρή Α γ γ ελ ία Φ Ι Λ Ο Λ Ο Γ Ο Σ , μ ε τ α φ ρ ά σ τ ρ ια ιτ α λ ικ ή ς ζ η τ ά σ υ ν ε ρ γ α σ ία μ ε π ε ρ ιο δ ικ ό ή ε κ δ ο τ ικ ό ο ίκ ο . Τηλ.: 5310472

αφιέρωμα 55 Γ εω ργία Λ α δ ο γιά ν ν η νόστος της ελευθερίας και του τοπίου θα μπορούσε να επιγράψει την αφόρμηση, την πορεία και την εκφραστική διαμόρφωση της ποίησης του Κρυστάλλη. Η στράτευση στους συλλογικούς πόθους, όπως η ελευθερία, του ανοίγει τα ηρωικά τοπία της ιστορίας και δί­ νει το στίγμα της αφετηρίας του ποιητή. «Αι σκιαί του Άδου» και ο «Καλόγηρος της Κλεισούρας του Μεσολογγίου» είναι τα έργα ενός ένδημου αλλά υπόδουλου ποιητή.

Οι Ποίηση Κ. Κρυστάλλη: Στις παρυφές της δραματικής γραφής

τη δοκιμασία της αθηναϊκής μετοικεσίας, πων του χωριού, των ερωτευμένων, της μάγισσας, εκτός των τειχών της «πόλεως» των ομοτέ­ του βασιλόπουλου κ.λπ. χνων και της ηπειρωτικής παροικίας, ο ΚρυΕκτεταμένη χρήση του διαλόγου και πρόσθετα στάλλης αποθέτει τα υλικά της μνήμης, στή­ δραματικά στοιχεία, όπως πρόσωπα με συγκεκρι­ νει το δικό του οικείο σκηνικό τοπίο και ανα­ μένους ρόλους, με δράση που αντικαθιστά τη δημιουργεί μια φαντασιακή εγκατοίκηση «διήγηση», έχουμε σε ποιήματα της επόμενης στην ηπειρωτική φύση. Από τα Αγροτικά συλλογής, στον Τραγουδιστή του χωριού και της (1890) και εξής παρακολουθούμε τις ελεύθερες Στάνης. Το γεφύρι του Μανώλη, Το παλιόκαστρο αποδράσεις, από τη «σκονισμένη» Αθήνα1, ενός της Πρέβεζας και κυρίως Ο Γέννος και το ποίημα πανηγυριστή που πλανάται στα βουνά και τους Χριστούγεννα της στρουγγοκαλύβας, από τα κάμπους, στα πρόσωπα και τα ήθη, στις γιορτές «Σκόρπια κι ανέκδοτα» είναι η σκιαγράφηση μιας και τους θρύλους. Τοπίο, πρόσωπα, δράση είναι τα θεατρικής παράστασης. Ιδιαίτερα Ο Γέννος και στοιχεία που συναρθρώνουν την ποιητική μυ­ τα Χριστούγεννα της στρουγγοκαλύβας, μαζί με θολογία των ποιημάτων αυτής της περιόδου. Ποί­ τον Κούρο παρουσιάζουν έκτυπες αναλογίες με το ηση «ζωγραφική», κατά τον Παλαμά2, εγγενώς χορό του αρχαίου δράματος. Στα ποιήματα αυτά εφαπτόμενης της λειτουργίας μιας άλλης γραφής, με σαφή προορισμό την παράστασή της, της δρα­ ο χορός των βοσκών, με τον τσέλιγκα-κορυφαίο, είναι ο πρωταγωνιστής τελεστικών πράξεων του ματικής γραφής. Πρόσθετοι όροι διευρύνουν τα ποιμενικού βίου. δεδομένα αυτής της συγγένειας. Οι ίδιες οι πηγές Δεν είναι τυχαίο ότι η υιοθέτηση στοιχείων της του Κρυστάλλη, το δημοτικό τραγούδι και κυρίως δραματικής γραφής (πρόσωπα, διάλογος, δράση, η παραλογή που προτιμά και το ειδύλλιο του Θεό­ κριτου έχουν στενή σχέση με το δραματικό λόγο- σκηνογραφία) αρχίζει από ποιήματα που μετα­ πλάθουν θέματα της λαϊκής φαντασίας5, και, στη είναι προθεατρικές ή παραθεατρικές μορφές ποίη­ σης. Η σχέση της παραλογής με την αρχαία τρα­ συνέχεια, θα επεκταθεί σε «πραγματικά» θέματα, από τη ζωή των ποιμένων στα βουνά της Ηπεί­ γωδία και ορισμένων ειδυλλίων του Θεόκριτου με το μιμόδραμα4 έχει ερευνηθεί και θεωρείται δεδο­ ρου. Ωστόσο, αυτή η πορεία, που θα συνεχισθεί, χω­ μένη. Η αφομοίωση των «δραματικών» χαρακτηρι­ ρίς να ολοκληρωθεί, στα τελευταία του ποιήματα, νομίζουμε ότι δεν εξηγείται απολύτως με την από­ στικών που αντλεί από τις πηγές του γίνεται ήδη φανερή από τα Αγροτικά. Δύο ποιήματα της συλ­ δοση των δραματικών χαρακτηριστικών στις πη­ γές της λαϊκής δημιουργίας. Γιατί αυτή η τάση, λογής, Το μαγεμένο μαντήλι και Η πεντάμορφη, μεταπλάσεις λαϊκού θρύλου και παραλογής αντί­ στην ποίηση του Κρυστάλλη, συνοδεύεται και στοιχα, καταγράφουν τις κουβέντες των ανθρώ­ από ουσιαστικότερες αλλαγές και διάφορο-

Σ

56 αφιέρωμα---------------------------ποιήσεις, έτσι που να μπορούμε να υποστηρίξου­ με ότι υπάρχει μία πρόθεση υπέρβασης του καθι­ ερωμένου εκφραστικού του τρόπου, που τον οδη­ γεί σε συγκεκριμένες επιλογές. Μέσω της αναπαραστατικής και πλαστικής απόδοσης, αυξάνει η απόσταση του υποκειμένου από το αντικείμενο, με αποτέλεσμα τη σχετική αυτονόμηση του αναπλασμένου κόσμου του ποιήματος από το υποκείμενο-ποιητή. Συνέπεια αυτού είναι η υπόταξη του μελοδραματικού τό­ νου, που καταδήλωνε τις νοσταλγικές εκρήξεις του ποιητή. Η αυτονόμηση του αντικειμένου και η υποχώρηση του μελοδραματισμού σημειώνονται εναργέστερα στα ποιήματα, τον Ψωμοπάτη και την Γκόλφω, όταν, δηλαδή, συλλαμβάνει πρόσω­ πα και την ατομική τους ιστορία, και επιχειρεί να τους αναθέσει την «αφήγησή» της. Τη στιγμή αυτή, τη θεωρώ ιδιαίτερα κρίσιμη στην ποίηση του Κρυστάλλη. Ο ποιητής για πρώτη φορά, οφεί­ λει να σχεδιάσει ένα πρόσωπο, ολόκληρο, εσωτε­ ρικά και εξωτερικά· οφείλει να μεταγγίσει έναν ψυχισμό. Τα δοκιμασμένα μέσα φαίνεται να έχουν εξαντληθεί. Ο ποιητής βρίσκεται σε μια πε­ ρίοδο αναζήτησης νέων πηγών λυρισμού. Κι ενώ οι θεματικοί του προσανατολισμοί παραμένουν οι ίδιοι, αναζητά νέους εκφραστικούς τρόπους. Ισχυρές ενδείξεις μας αποκαλύπτουν την κα­ τεύθυνση της αναζήτησής του στο σολωμικό λυ­ ρισμό. Έ νας μεγάλος αριθμός στίχων της Γκόλφως, και λιγότερο του Ψωμοπάτη, αλλά και το λυρικό κλίμα που ουσιώνει και βαθαίνει τη σχέση του υποκειμένου με τη φύση, απορροφά στίχους, λέξεις και εκφράσεις από τα έργα της περιόδου της ωριμότητας του Σολωμού. Μια πρόχειρη σταχυολόγηση από την Γκόλφω6 είναι χαρακτηριστι­ κή: Από του λόγκου τα κλαδιά να και προβάλλ’ η κόΡό

(στίχος 102) Φωτοπερίχυτη, λαμπρά, σαν το πεσούμενο άστρο, λαχταριστή, κατάγλυκεια, σαν τη δροσοσταλίδα, σαν το κρινόχνουδο απαλή και μοσχοβολισμένη. (στίχοι 106-108) Καλότυχο χίλιες βολές της γης το λουλουδάκι (στίχος 140) Η φύσις εδώ, με τες δροσιές και τα πολλλά της τ ’ άνθη, με της θεϊκής της εμορφιάς, τη μυστικιά τη γλώσσα (στίχοι 182-183) Έτρεμε ωσάν την καλαμιά κι ανάγερνε τα μάτια (στίχος 238)

Κι όπως κοχλάζει απ’ άνεμον η φουσκωμένη η λί­ μνη (στίχος 240) Λευκό κοπάδι πρόβατα πανώρια αραδιασμένο (στίχος 252) την Γκόλφω εβάσταεν άλαλην και λιγοθυμισμένην (τελευταίος στίχος, 259) 1 J ωρίς αμφιβολία βρισκόμαστε στο λυρικό 1/ «μιλιέ» της σολωμικής ποίησης. Όμως, W ευκρινής είναι και η κατεύθυνση της τεχνι1 κής που δομεί τα μέρη/ επεισόδια της «αφη/ * γηματικής»/ δραματικής επιφάνειας. Είναι / 1 η τεχνική που σαρκώνει παραστατικότερα X Α το ποιητικό υλικό και το μεταθέτει στην ει­ δολογική περιοχή της δραματουργίας. Η πρόθεση του Κρυστάλλη δηλώνεται ρητά σε επιστολή του προς τον Δημ. Αλεξόπουλο, της 24 Μαΐου 1893· εκεί, προσθέτει, επίσης τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει στο νέο είδος: «Εσυνήθισα βλέπεις και τα καταρτίζω [τα έργα μου] στο φτερό. Αλλά τι να σου πω, ωρέ Μήτρο, εις την Γκόλφω ίδρωσα [...]. Το όλον ποίημα [η Γκόλφω] έχει πλοκήν και περιπετείας, δεν είναι μόνον εικών, όπως τα μικρά έως τώρα. Είναι ως είδος δραματικόν ειδύλλιον του ποιμενικού βίου. Εχτένισα και την γλώσσαν περισσότερον, αλλ’ εφύλαξα το ίδιο καλούπι της, τον ίδιο ορεινό τύπο»7. Υπάρχει, λοιπόν, η πρόθεση να γράψει ένα «δραματικόν ειδύλλιον του ποιμενικού βίου», στην πιο κατάλληλη στιγμή. Γιατί στα 1892 το «φιλολογικόν έδαφος» της Αθήνας,8 που θέλει να κατακτήσει ο Κρυστάλλης, καταλαμβάνει ένα νέο δραματουργικό είδος: το Δραματικό Ειδύλλιο. Από το 1889, στην περιοχή της δραματουργίας παρατηρούνται εξελίξεις ριζικές και ανατρεπτι­ κές: νέα είδη, νέοι προσανατολισμοί και νέα ενδι­ αφέροντα επισωρεύονται στην εξαετία 1889-1895: Κωμειδύλλιο, Δραματικό Ειδύλλιο, Επιθεώρηση, γνωριμία με Ίψεν, αστικό δράμα. Ιδιαίτερα το 1892, είναι το έτος του Δραματι­ κού Ειδυλλίου: η αθηναϊκή σκηνή φιλοξενεί το πρώτο έργο του είδους τον Αγαπητικό της Βοσκοπούλας του Δ. Κορόμηλά, που τον Δεκέμβριο του 1891 είχε παρασταθεί στην Κωνσταντινούπολη· τον ίδιο χρόνο (1892) παρουσιάζεται το πρώτο Δραματικό Ειδύλλιο ενός άλλου μέτοικου της πρωτεύουσας, με νωπές τις μνήμες της πελοποννησιακής επαρχίας και με αντάρτικη δράση στα βουνά της Ηπείρου9. Είναι ο Πανάγος Μελισσιώτης, ο «κουρέας» της Ομόνοιας και το έργο του Χάιδω η λυγερή. Ο Μελισσιώτης θα αναδειχθεί

--------------------------- αφιέρωμα 57 στον γνωστότερο εκπρόσωπο του είδους, μαζί με έναν άλλο αυθεντικό επαρχιώτη, τον Σπυρίδωνα Περεσιάδη. Και οι δύο συνθέτουν τον ιδανικό τύ­ πο της «ιθαγένειας» για τους νοσταλγούς της λαϊκής γνησιότητας: «ασπούδαχτοι», άρα γνήσια λαϊκοί, αυθεντικοί- ζωντανοί φορείς του παραδο­ σιακού ήθους- βιωμένη γνώση και σπουδή του λαϊκού βίου. Το νέο είδος προβαίνει στη σκηνή με τα πιο έκτυπα χαρακτηριστικά της λαϊκής παρά­ δοσης: δεκαπεντασύλλαβο, δραματοποιημένα δη­ μοτικά τραγούδια, αγάπες, πόθους και ηρωισμούς του Έλληνα του βουνού και του κάμπου. Με τους Μελισσιώτη και Περεσιάδη φαίνεται να έχει βρει τους φυσικούς του συγγραφείς. Η παράσταση της Χάιδως είναι το φιλολογικό και κοσμικό γεγονός, που απασχολεί για πολλές ημέρες τον τύπο της εποχής. Τον συγγραφέα της θα προβάλει και θα επαινέσει ακόμη και ο πανε­ πιστημιακός εκπρόσωπος του καθαρευουσιανι­ σμού ο Γ. Μιστριώτης10.

Η χρονική σειρά, με την οποία γράφτηκαν, μπορεί να υποστηριχθεί με κάποιους κειμενικούς όρους, που ίσως ανατρέπουν τις προτεινόμενες χρονιές συγγραφής τους14. Θα αναφέρουμε μερι­ κές υποθέσεις που αναδεικνύουν τη χρονική προ­ τεραιότητα του Ψωμοπάτη και την τεχνική και λυρική ωριμότητα της δεύτερης γραφής, της Γκόλφως.

1. Ο τίτλος Ψωμοπάτης διατηρεί ελάχιστη από­ σταση από τη λαϊκή πηγή- η σχέση τους είναι άμεσα αναγνώσιμη και καταδηλωτική.

2. Το κείμενο του Ψωμοπάτη περιέχει ολοκλη­ ρωμένη την ιστορία του θρύλου, στοιχείο που το φέρνει πλησιέστερα χρονικά στην αρχική πεζή του απόδοση.

3. Η δομή του Ψωμοπάτη, μοιρασμένη σε οκτώ ενότητες, παραθέτει και αποσυμπλέκει τα «πρό­ σωπα» της διήγησης, προσδίδοντας έναν μετωπι­ κό χαρακτήρα στη δράση του λόγου τους.

4. Η ονοματοθεσία της Γκόλφως (Γκόλφω, Γιάννος), αντίθετα από του Ψωμοπάτη (Η κόρη, Το κοπέλι) με την ατομικότητα των ονομάτων, πίδοξος κατακτητής της φιλολογικής Αθή­ αποσπά τα πρόσωπα από τις ανθρωπολογικές νας, ο νεαρός Κρυστάλλης, σχεδιάζει την τους γενικεύσεις και τα προβάλλει ως ατομικές άλωση και αυτού του «εδάφους», όπου οι μοναδικότητες. κοινωνικές αναλογίες, με τον αιφνιδίως τι­ 5. Ο τίτλος Γκόλφω σημαίνει την εστίαση του μώμενο και εκτιμώμενο Μελισσιώτη, του θέματος στη ζωή ενός προσώπου, την εξατομίδημιουργούσαν την προσδοκία και της δι­ κευση της ιστορίας και όχι το περιεχόμενο ενός κής του επιτυχίας. Ο ίδιος σημειώνει ότι η θρύλου. Το στοιχείο της εξατομίκευσης θέματος φιλολογική του θέση, μετά τη συνηγορία Γαβριηκαι προσώπων, χαρακτηρίζει την πορεία από τον λίδη, θα ενισχυθεί με ένα έργο (την Γκόλφω) Ψωμοπάτη στην Γκόλφω και διαφοροποιεί τις απαιτητικότερο: «Έχω πεποίθησιν ότι, αν γίνει, δύο γραφές. Στη διάκριση αυτή επεμβαίνει η επι­ θα γίνει πολύ ωραίον ποίημα [η Γκόλφω], Και λογή μιας προσφορότερης γραφής, της δραματι­ πρέπει να γίνει τοιούτον τώρα, ύστερ’ από τόσα κής. γραφέντα περί εμού»11.

6. Η ωριμότερη αισθητική ποιότητα του στίχου Η Γκόλφω τον απασχολεί από τις αρχές του της Γκόλφως επιβεβαιώνει τη μεταγενέστερη επε­ 1893 και ως το τέλος της ζωής του. Αρχικά θα ξεργασία της: Τα αποτελέσματα της δήλωσης του γραφεί ολόκληρη σε πεζό12 - η μορφή αυτή λαν­ Κρυστάλλη «εχτένισα και την γλώσσαν πε­ θάνει - και στη συνέχεια θα μας παραδοθεί σε δύο ρισσότερον» είναι εμφανή σε μια σύγκριση αντί­ έμμετρες μορφές που διακρίνονται η μια από την στοιχων στίχων των δύο ποιημάτων15. άλλη από το βαθμό αφομοίωσης δραματουργικών 7. Ο τονισμός της λυρικής ανάπτυξης της τεχνικών. Όμως ο χρόνος δεν επαρκούσε για μια Γκόλφως απέναντι στην αφηγηματική περίληψη ολοκληρωμένη και οριστική επεξεργασία. του Ψωμοπάτη. Μας άφησε δύο όψεις της διαδικασίας της σύν­ 8. Η εκλέπτυνση του γλωσσικού κώδικα του θεσης: το κείμενο με τίτλο Γκόλφω, που προ­ ήρωα Γιάννου στην Γκόλφω. Τα λόγια του δεν οριζόταν για το δεύτερο μέρος της αρχικής σύλ­ ανήκουν σε ποιμένα, αλλά στην persona του ποι­ ληψης σε τρία μέρη - γιατί μετά τη δημοσίευσή ητή. του αποφασίζει να γραφεί σε δέκα μέρη13 - και το Έτσι, η Γκόλφω χαρακτηρίζεται από την επικέ­ κείμενο Ψωμοπάτης. Οι δύο μορφές του κειμένου ντρωση του θεματικού υλικού γύρω από τους δύο αποκαλύπτουν μια ταλάντευση ανάμεσα σε δύο ήρωες (Γιάννο, Γκόλφω), ενώ η δομή του θέματος ειδολογικές κατηγορίες (ποίηση/δράμα), εφόσον πλησιάζει την τεχνική της δημιουργίας δρα­ τόσο το θέμα όσο και η στιχική απόδοσή του σχε­ ματικών σκηνών. δόν ταυτίζονται. Το κείμενό μας παραδίδεται με τον τίτλο του,

Ε

58 αφιέρωμα---------------------------Γκόλφω, την αρίθμηση του επεισοδίου, «Μέρος δεύτερο», τον σκηνικό τόπο «Στη στάνη» και το πρόσωπο που μιλάει, «Γιάννος». Όμως, το ποίη­ μα δεν περιέχει αποκλειστικά το λόγο του Γιάννου. Επεμβαίνουν νέα πρόσωπα (Γκόλφω, αφηγη­ τής), νέες σκηνές και επεισόδια. Η δομή αυτή αποδεσμεύει το κείμενο από την προσημείωση του τίτλου της ενότητας - που περιορίζει τη δρά­ ση σε ένα πρόσωπο - και διαπλέκει πρόσωπα και δράσεις. Με βάση την αλλαγή της οπτικής γωνίας του αφηγητή και με τον τρόπο που οργανώνεται αυτή η αλλαγή διακρίνουμε το χωρισμό του κειμένου σε πέντε μέρη, που αποδίδουν σε μεγάλο βαθμό αντίστοιχες δραματικές σκηνές.

1. Το πρώτο μέρος, στίχοι 1-99, μας δίνει την ει­ κόνα του νεαρού βοσκού, ήρεμα συνεπαρμένου από τη φύση και τον έρωτα. Περιέχει το λυρικό μονόλογο του ήρωα (Γιάννου) που τον απευθύνει στο «ιλερό αστρί», το σύμβολο της στοργικής γλυκύτητας και της γαληνεμένης μορφής της φύσης-μάνας, που ξεθαρρεύει τις αφανέρωτες και μυστικές χαρές των ανθρώπων-παιδιών της. Ο μονόλογος, πέρα από τις σκηνικές πληροφο­ ρίες (τόπου, χρόνου) που μας δίνει, αποτελεί την εσωτερική αιτιολόγηση της δράσης και δημιουρ­ γεί μια κατάσταση.

2. Ακολουθούν οι στίχοι 100-108 που περιέχουν την οπτική γωνία ενός αφηγητή, διαφορετικού από τον ήρωα, που μιλάει σε τρίτο πρόσωπο. Η αφήγηση περιγράφει χειρονομίες, ενδυματολογικές λεπτομέρειες, τις κινήσεις του σώματος του ήρωα, μας πληροφορεί για την είσοδο στη σκηνή της ηρωΐδας (Γκόλφως), συνοδεύοντας την περιγραφή του με στοιχεία της εξωτερικής της εμφάνισης και της εσωτερικής της ομορφιάς. Ο λόγος του αφηγητή λειτουργεί αναλογικά με το ρόλο των σκηνοθετικών οδηγιών ενός δραμα­ τουργού, όταν πρόκειται να ετοιμάσει την επόμε­ νη σκηνή του δράματος.

3. Το τρίτο μέρος, ώς το στίχο 132, διατυπώνε­ ται σε καθαρή δραματική γραφή. Η ομιλία των ηρώων (Γκόλφως, Γιάννου), καταγράφεται σύμ­ φωνα με το τυπικό του διαλόγου ενός δράματος, με την πρόταξη του ονόματος του ήρωα που μιλά­ ει. Είναι προφανής η μετάβαση από τον χωρίς ονοματοθεσία διάλογο του δημοτικού τραγουδιού στην εξατομικευμένη ομιλία των προσώπων του δράματος. Να σημειώσουμε ότι το τμήμα αυτό δεν υπάρχει στην επεξεργασία του Ψωμοπάτη.

4. Έ να τέταρτο τμήμα αποτελούν οι στίχοι 133156, όπου επανέρχεται ο αφηγητής παρεμβαίνοντας με τον τρόπο που είδαμε στο δεύτερο μέρος.

Εδώ, μας δίνει την αντίδραση-ανταπόκριση των ηρώων στο κλίμα και το περιεχόμενο της συνομι­ λίας τους. Η περιγραφή των εξωτερικών εκδηλώ­ σεων επικαθορίζεται από τον ψυχισμό τους, έτσι που να μας δίνεται μια ουσιαστικότερη εξέλιξη στη διαγραφή της προσωπικότητάς τους. Κάθε στάση, κίνηση και έκφραση της Γκόλφως έχει την εσωτερική της εξήγηση: «η Γκόλφω αμίλητη έστεκε». «Τα χέρια της με της ποδιάς την άκρα άστοχα παίζουν και μια της φτέρνα εσύντριβε της γης εν άγριο γιούλι». Κι αυτό γιατί «με τα λόγια τα γλυκά του αγούρου αναγαλλιάζει». Αντίστοιχη είναι και η σκηνική εμφάνιση του Γιάννου: «της αχνισμένης όψης που σφουγγάει τον κρύον ίδρω, / παίρνει βαθύ ανασασμό μέσ’ αφ’ τα φυλλοκάρδια, / ξεθαρρεμένος σέρνεται στης κορασιάς το πλάγι / την πιάνει από τα δά­ χτυλα και σιγαλά μιλεί της». Κι εδώ, η συμπε­ ριφορά του ήρωα εξηγείται από τη θετική αντα­ πόκριση της ηρωΐδας, γιατί «ψάρεψε ο Γιάννος στη σιωπή τ’ άφαντο μυστικό της». Ως το σημείο αυτό του κειμένου, η δομή φαίνε­ ται, παρά τις κάποιες αμηχανίες, να ακολουθεί τον προσανατολισμό της επεξεργασίας στις τεχνικές της δραματικής γραφής. Τα μέρη που επισημάναμε: λυρικός πρόλογος (1-99), σκηνοθετική οδη­ γία (100-108), θεατρικός διάλογος (109-132), σκη­ νοθετική οδηγία (133-156), βρίσκονται κοντά σε ένα συνεπή τρόπο σύνθεσης που θέλει να ακολουθή­ σει μια δραματουργική δομή. Στη συνέχεια όμως η προσπάθεια δεν συνεχίζεται- η επεξεργασία δεν προχωρεί, χωρίς όμως και να απουσιάζουν τα ίχνη μιας τάσης προς τη δραματούργηση.

5. Στους στίχους 157-228 απλώνεται η ερωτική εξομολόγηση του ήρωα. Αποκαλύπτει τη μα­ κρόχρονη αγάπη του για τη νέα, θυμάται την τρυφερή και αθώα συναναστροφή των παιδικών τους χρόνων, εκφράζει το σφοδρό ερωτικό πάθος που τον κατέχει και δίνει όρκους αιώνιας αγάπης. Είναι ένας δεύτερος μονόλογος, που αν και δεν δίνεται στον τύπο της προηγούμενης στιχομυθίας, οργανικά αποτελεί την επέκτασή της. Ο ήρωας παίρνει την πρωτοβουλία να φανερώσει την αγά­ πη του, να συγκινήσει την ηρωΐδα και να αποσπάσει τη συγκατάθεσή της, στην εξέλιξη και ολο­ κλήρωση της ερωτικής τους σχέσης. Από την άποψη αυτή έχουμε τη συνέχεια του πρώτου διαλόγου, που υπαινικτικά και συγκρατη­ μένα εξέφραζε την αγάπη των νέων, με την απάντηση-μονόλογο του Γιάννου. Μια ένδειξη ότι και το σημείο αυτό έχει υποστεί μια επεξεργασία προς τη δραματούργησή του, με λιγότερη όμως επιτυχία, προέρχεται από τη σύγκρισή του με το

--------------------------- αφιέρωμα 59 αντίστοιχο της πρώτης μορφής, του Ψωμοπάτη. μούσες κινήσεις, περιπαθείς χειρονομίες, γλυκές Εκεί, μεγάλος αριθμός στίχων του μονόλογου του ματιές και βαθιές ανάσες και, τέλος, το αισθαντιΓιάννου του κειμένου της Γκόλφως, εμπεριέχεται κό τους αγκάλιασμα. στην ενότητα με τίτλο Η κόρη, ενότητα που περι­ Οπωσδήποτε η προσπάθεια δεν ολοκληρώθηκε κλείει τους λόγους των τριών διαφορετικών «αφη­ σε όλο το «δεύτερο μέρος» της Γκόλφως. Προχώ­ γητών» (του αφηγητή, του ήρωα, της ηρωΐδας). ρησε ώς ένα σημείο και με περιορισμένη επιτυχία, Η λειτουργική θέση του δεύτερου μονόλογου ως αποκάλυψη μιας τάσης και μιας αναζήτησης του Γιάννου, σε μια δραματική σύνθεση, κλιμα­ αναπροσανατολισμού της γραφής. Ο Ψωμοπάτης κώνει τη συναισθηματική κατάσταση του ήρωα, είναι το προσχέδιο μιας σταδιακής διασκευής συμπληρώνει το ψυχολογικό πορτρέτο του προ­ στην προοπτική αποδέσμευσης από τη γραμμική σώπου και δημιουργεί τους όρους μιας περιπλο­ ποιητική εξιστόρηση και αντικατάστασή της από κής της κατάστασης, από την αναμενόμενη μεν, την ένσαρκη αφήγηση και τη στερεομετρική ορ­ άγνωστη όμως στο περιεχόμενό της απάντηση γάνωση του θεματικού υλικού. της ηρωΐδας. Η βεβαιωμένη τάση ερεθίζει την ερευνητική Η συνέχεια του επεισοδίου δραματουργικά μέ­ μας καψυχοπία να εξετασθεί η περίπτωση του έρ­ νει μετέωρη, εφόσον εκφραστικά παραμένει στο γου Η ψυχοκόρη και ο λήσταρχος Κρικέλας που μεταίχμιο ποίησης και δράματος. έχει αποδοθεί στον Κρυστάλλη16, όμως ρητά το 6. Στους τελευταίους τριάντα στίχους (229-259) αρνείται ο ιστορικός του νεοελληνικού θεάτρου, ο επανέρχεται η οπτική του αφηγητή όχι για να Γιάννης Σιδέρης17. συνδέσει και να προετοιμάσει κάποια επόμενη Ωστόσο, τα «επιχειρήματα» του Σιδέρη, σήμε­ σκηνή, αλλά να αντικαταστήσει τη δράση. Η ρα, μας φαίνονται ιδιαίτερα μαχητά, όταν υπο­ αφήγησή του, στο σύνολό της, περιγράφει με λε­ στηρίζει: «Για την Ψυχοκόρη, λέγεται πως είναι πτομέρεια την παράσταση μιας θεατρικής σκη­ του Κρυστάλλη λάθος, καμιά δουλειά με το θέα­ νής, που, ίσως, γινόταν και πράξη γραφής σε ένα τρο δεν είχε ο άτυχος ποιητής· η ουσία και η επόμενο στάδιο επεξεργασίας: δίνονται οι φωτι­ γλώσσα του ειδυλλίου δεν έχει καμία σχέση με τα σμοί, οι ήχοι, το τοπίο σε προοπτική και έκταση· ποιήματά του». Φανερό ότι εκκρεμεί μια αναστο κέντρο της σκηνής οι δύο ήρωες με υποτρέ- ψηλάφηση του θέματος.

Σημειώσεις 1. Ο Κρυστάλλης χρησιμοποιεί τη φράση «η σκόνη των Αθη­ νών», για την πρωτεύουσα που δυσκολεύει την ποιητική του έμπνευση, σε επιστολή του προς τον Δημ. Αλεξόπουλο (24.5.1893). Βλ. Άπαντα Κώστα Κρυστάλλη, επιμέλεια: Π. Βοβολίνη: 648.

2. Κωστή Παλαμά Άπαντα, τ. 8: 343.

3. Στ. Π. Κυριακίδης, «Για τη νεοελληνική μπαλλάντα», στον τόμο: Το Δημοτικό Τραγούδι. Συναγωγή μελετών, εκδοτική φροντίδα: Αλκή Κυριακίδου - Νέστορος. Ερμής, Νεοελληνι­ κά Μελετήματα, 3, Αθήνα 1990: 287-301.

4. Μ. Πλωρίτης, Μίμος και μίμοι. Καστανιώτης, Αθήνα 1990.

29-31.

5. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι ίδιες πηγές έχουν αξιοποιηθεί από δραματουργούς. Το Γεφύρι του Μανώλη του Κρυστάλλη είναι διασκευή της παραλογής Το Γεφύρι της Άρτας, που γνώρισε πολλές δραματουργικές εκδοχές (Η. Βουτιερίδης, Ν. Καζαντζάκης, Π. Χορν, Γ. θεοτοκάς). Το ποίημα Η πεντά­ μορφη στηρίζεται σε μία από τις παραλλαγές της μπαλλάντας η Άπιστη γυναίκα που είναι το πρώτο δημοτικό τραγούδι που δραματουργείται από Έλληνα συγγραφέα, τον Σπ. Βασιλειάδη στη Γαλάτεια (1873).

6. Οι παραπομπές στα κείμενα του Κρυστάλλη γίνονται στην έκδοση των Απάντων του, επιμέλειας Π. Βοβολίνη.

7. Απαντα; 647-648.

8. Επιστολή προς Δημ. Αλεξόπουλο, 4.2.1893, Άπαντα: 640.

9. Ν. Λάσκαρης, «Πανάγος Μελισσιώτης», πρόλογος στο βι­ βλίο: Πανάγου Μελισσιώτου, θέατρον, εν Αθήναις. τύποις

«Κορίννης», 1897:7.

10. Το κωμειδύλλιο, εισαγωγή: Θόδ. Χατζηπανταζής, Α' Ερμής, Αθήνα 1981:147.264. Άπαντα: 648. Ό.π. Ό.π. Η μαρτυρία του Γ. Γάγαρη, την οποία υιοθετεί και ο Λ. Βρανούσης, στην «Εισαγωγή» του τόμου 19 της Βασικής Βι­ βλιοθήκης Κ. Κρυστάλλης - Χρ. Χρηστοβασίλης, υποστηρίζει τη χρονική προτεραιότητα της Γκόλφως. Ωστό­ σο, στην αλληλογραφία του Κρυστάλλη, κυρίως με τον Αλε­ ξόπουλο, στον οποίο στέλνει την τελευταία του επιστολή, ένα μήνα πριν το θάνατό του, δεν υπάρχει καμία σχετική αναφορά στον Ψωμοπάτη. Ίσως εργαζόταν ταυτόχρονα στα δύο κείμενα. Είναι δύσκολο να δεχτούμε, όπως υποστη­ ρίζει ο Λ. Βρανούσης, ότι εγκατέλειψε την Γκόλφω και έδω­ σε την οριστική μορφή στον Ψωμοπάτη. Η «συμπυκνωμέ­ νη, λιτή και σύντομη» μορφή του τελευταίου δεν συνιστά και αισθητική αρτίωση, γεγονός, που, εκείνη την περίοδο, κυριαρχούσε στις αναζητήσεις του Κρυστάλλη.

15. Βλ. ενδεικτικά: Ψωμοπάτης, στίχοι 100-110 και τους αντί­ στοιχους 100-108 από τη Γκόλφω. Επίσης τους στίχους 157158 του Ψωμοπάτη και τους 182-183 της Γκόλφως.

16. Μ.Ε. Γιαννοπούλου. «Ο Θεόκριτος και ο Κρυστάλλης». Ελληνική Δημιουργία 119 (15.1.1953)· 85.

17. Γιάννη Σιδέρη, Ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου (1794944). Τόμος πρώτος (1794-1908). Καστανιώτης, Αθήνα 1990:156.

11.

12.

13.

14.

60 αφιέρωμα σοι ασχολήθηκαν μ ε την ποίηση του Κρυστάλλη γνωρίζουν ασφαλώς και τα πορίσματα της κριτικής. Παρουσιά­ ζεται ως ο «Τραγουδιστής του χωριού και της στάνης», πράγμα που συνδηλώνει τον επηρεασμό του από το δη­ μοτικό τραγούδι και στο στίχο και στη ματική. Αυτό το στοιχείο αποτελεί ταυ­ τόχρονα το πλεονέκτημα και το μειονέ­ κτημα του ποιητή. Αν έτσι έχουν τα πράγ­ ματα, πρέπει να θεωρήσουμε ότι η υπόθεση Κρυστάλλη έχει «κλείσει» από τη στιγμή λ.χ. που γράφτηκε η μελέτη του Αποστολάκη2. Η συμμετοχή μα ς όμως σε τούτο το συνέ­ δριο δηλώνει ότι υπάρχει ακόμη περιθώριο για την προσέγγιση του έργου του από μια διαφορετική σκοπιά. Από τη σκοπιά, αν θέ­ λετε, ενός σημειωτικού, ο οποίος δε θα εστιάσει την προσοχή του μόνο στις χα­ σμωδίες και τις συνιζήσεις, αλλά θα προ­ σπαθήσει να δει το βαθύτερο ιδεολογικό μήνυμα των ποιημάτων του Κρυστάλλη.

Ο

Α π ό σ το λ ο ς Μ π εν ά τσ η ς

και ίο

ΔύναμαιστηνποίησητουΚρυστάλ ν προσέξουμε τα κείμενα, θα διαπιστώ­ σουμε ότι το υποκείμενο κάνει συχνά λόγο για το χώρο στον οποίο βρίσκεται και τον αντιδιαστέλλει μ’ έναν άλλο τόπο. Αυτή η αντιπαράθεση χώρου και αντι-χώρου είναι αναγκαία για να καταλάβουμε τη λει­ τουργία τους3. Στο ποίημα «Πεντέλη» συγκρίνεται ο κάμπος και το βουνό:

Α

Όσες βολές κινάω ναρθώ βουνό να σε απολάψω, - βουνό, που μεσ’ σ τ’ ανέγνωρα, και μυστικά σου βάθια, πώς μου μεταμορφώθηκες και μόγινες αγάπη, κρυφοθιομαίνομαι κι εγώ και μ ’αγνωμιά απομνέσκω όσες βολές κινάω ναρθώ, βουνό, να σ ’ απολάψω, μέσ’αφ’ του χαμηλόκαμπου τα βαρετά τα πλάτια, τα βαρετά και τ ’ άδροσα

----------------------------αφιέρωμα 61 τα λιοπυροκαμένα, ο ευωδερός αγέρας σου κι ο δροσοβολισμένος μου ροβολάει και μόρχεται να με συναπαντήση και μέσα μου νέα ύπατα, νέα δύναμη μου δίνει, να ξεκαμπίσω, τα ισκερά, να φτάκω τα ριζά σου. Και φθάνω οχ’ την αγάπη σου θερμός και ξαναμμένος, και σου αγκαλιάζω του κορμιού τ’ ασύγκριτα τα κάλλη με τη θάμπη κι αδύνατη κι ανέτολμη ματιά μου, γιατί δεν φτάν’ η αγκαλιά, δεν φτάνουν μου τα χέρια και βόσκω και κορφολογώ, βουνό, τες ομορφιές σου, τες ομορφιές σου πούν’ θεϊκές παραδεισοπλασμένες τα πολλά δάση, τες κορφές και τα δροσόνερά σου4.

2.

Γ

- Εγώ είμαι κόρη του βουνού και τσέλιγγα κοπέλλα, τον κάμπο εγώ δεν τον φτουρώ και χλιο νερό δεν πίνω. Λεν εχεράκωσα ποτέ δρεπάνι εγώ για θέρο, δε ζάρω από χερόβολα· να πήγω γάλα ζάρω, ζάρω ν ’ αρμέω τα πρόβατα να σαλαγάω τα γί­ δια. Βρωμοκαμπίτης δε θα ιδή το αμόλευτο κορμί μου, στα κορφοβούνια θ’ ανεβώ, που δε ζαρίζει ο ήλιος. πόχει τη στρούγγα ο τάταςμου, πούν’ οι πολλές οι στάνες, πούνε τα κέδρα τα ψηλά και τα νερά από χιόνια, που βγαίνει η πετροπέρδικα και κηλαϊδεί το τάXV. («Η Περδικομάτα»)

| α αποσπάσματα εντάσσονται στο προηγού­ μενο κλίμα. Στο δεύτερο όμως η αντίθεση γίνεται εντονότερη με το λόγο του δρώντος προσώπου που ονομάζεται «Περδικομάτα». Γ Ί ο αρνητικό στοιχείο στο απόσπασμα το Παρατηρούμε μια πολιτισμική διαφοροποί­ ' αντιπροσωπεύει ο κάμπος που χαρακτηρι­ ηση. Από τη μια μεριά έχουμε τους κατοίστικό του σήμα είναι η υπερβολική ζέστη • > κους του κάμπου και από την άλλη όσους και κατ’ επέκταση η σωματική εξάντληση ζουν στο βουνό. Η σχέση τους είναι σχέση αντι­ και ταλαιπωρία. Αντίθετα το βουνό έχει ως παλότητας. Τα κυρίαρχα σήματα των δεύτερων εί­ γνώρισμα τη δροσιά που συνεπάγεται τη ναι η υπεροχή, η αίσθηση ανωτερότητας και η έ > σωματική ευχαρίστηση. Αυτή η επικοι­ υπερηφάνεια. Είναι διαφορετικοί άνθρωποι. Απο­ νωνία ανθρώπου-βουνού που γίνεται μέσα από λαμβάνουν διαφορετικά αγαθά. Έ τσι δικαιολο­ έναν ερωτικό και ζωομορφικό κώδικα («αγκαλιά­ γείται η απέχθεια της κόρης για το «βρωμοκαμπίζω του κορμιού [...] τα κάλλη», «βόσκω») φανε­ τη». Διαπιστώνουμε ακόμη ότι στα αποσπάσματα ρώνει τον ιδιαίτερο δεσμό υποκειμένου-φύσης. που αναφέρθηκαν μέχρι τώρα εκείνο που μεσολα­ Ταυτόχρονα παραπέμπει και στη γνωστή μας διβεί ανάμεσα στον άνθρωπο και στον περιβάλλο­ χοτομία πάνω vs κάτω. Στην περίπτωσή μας είναι ντα χώρο είναι το σώμα’. Μέσα απ’ αυτό το καθα­ εύκολο να καταλάβουμε γιατί στην ευρωπαϊκή ρά υλικό στοιχείο το υποκείμενο καθορίζει την πολιτισμική παράδοση το πάνω δημιουργεί μια αντίδρασή του απέναντι στον κόσμο και τις αξίες κατάσταση ευφορίας και το κάτω μια κατάσταση του. Δεν έχουμε μια λογική διαδικασία, αλλά μια δυσφορίας. Δεν είναι όμως η μόνη περίπτωση που αισθητηριακή. Τους κώδικες της αναψυχής, τους το υποκείμενο εκφράζεται μ’ αυτό τον τρόπο: ερωτικούς και συγκρουσιακούς κώδικες τους νιώ­ 1. να μη με θάψης χαμηλά, στο λόγγο μη με κρύ- θει κανείς καλύτερα μέσα από τις σωματικές του αντιδράσεις. ψης, μα στα Τζουμέρκα, στην κορφή, το μνήμα μου Ωστόσο, ο χώρος στην ποίηση του Κρυστάλλη να σκάψης δεν έχει μόνο αυτή τη διάσταση. Συχνά μας πα­ βαθύ, βαθύ να στέκω ορθός, πλατύ για τ ’άρμα­ ραπέμπει σ’ ένα εδώ και σ’ ένα αλλού. Θα προ­ τά μου σπαθήσουμε να εξηγήσουμε τις γενικές αυτές έν­ κι απάνου από το μνήμα μου στήσε τρανό κο- νοιες με παραδείγματα: τρώνι σαν το κορμί μου νάν’ ψηλό και βγάλτ’ το Κα1. Κι εμένα της πατρίδος μου η άγρια χειμωνιά τσαντώνηαπ’τη φωλιά μου μ ’έδιωξε, τ α χ ε λ ιδ ό ν ια μοιά­ ζω, («Ο Κατσαντώνης άρρωστος»)

62 αφιέρωμα--------------------------κι όσα τραγούδια θλιβερά στην ξενητειά μου βγάζω («Χελιδόνες») 2. Μ ’ αν έρθη μέρα ανέλπιστη, φαρμακωμένη μέ­ ρα, κ’εμέ τα ξένα να με φαν... εσείς καϋμένοι φίλοι, σιμά του να με θάψετε μεσ’ το δικό του χώμα. («Ελεγείον») 3. Νάξερες, πώς μου φαίνεται μακρυά σου έρμ’ η ξενητειά! Όλα χωρίς εσένα εδώ την εμορφιά τους χάνουν, την εμορφιά που δύνεται να χύση μια σου, μια ματιά. Νάξερες, πως του χωρισμού οι καϋμοί θα με μα­ ράνουν. («Πώς να σε λησμονήσω») 4. πάρα με απάνου στα βουνά, τι θα με φάη ο κά­ μπος.

μενο βρίσκεται σε μια κατάσταση μελαγχολίας, που το οδηγεί στο μαρασμό. Αυτός ο μαρασμός γίνεται σαφέστερος αν σκεφτούμε μερικά συνώ­ νυμό του: αδυνάτισμα, εξάντληση και ατονία, που φωτίζουν καλύτερα τα αποσπάσματα που μελετά­ με. Το κοινό τους σήμα είναι ότι ο ήρωας συνε­ χώς μειώνεται, γίνεται μικρότερος, με κίνδυνο να οδηγηθεί τελικά στο θάνατο. Αν τώρα αντιπαραθέσουμε σ’ αυτά τα αντώνυμα της ατονίας (δρα­ στηριότητα:, φλόγα, ζωντάνια) καταλαβαίνουμε πως η όλη κατάσταση αντιστοιχεί στις βασικές κατηγορίες ζωή vs θάνατος. Η ζωή ταυτίζεται με τη δραστηριότητα και ο θάνατος με το μαρασμό. Με βάση τα παραπάνω μπορούμε να ολοκληρώ­ σουμε την εικόνα του ήρωα. Πρόκειται για ένα υποκείμενο κατάστασης, που έχει συναίσθηση της άσχημης θέσης στην οποία βρίσκεται. Έτσι, ενεργοποιείται και αποφασίζει να αναλάβει δρά­ ση. Βασική προϋπόθεση γι’ αυτό είναι η θέληση: 1. τραγούδια τ ω ν χ ε λ ιδ ο ν ιώ ν ομοιάζουνε κι ε­ κείνα μα σαν και στην πατρίδα μου βγούνε χορτάρια, κρίνα, θε να γυρίσω και εγώ στην έρμη μου γωνιά.

(«Στο Σταυραητό») («Χελιδόνες»)

Γ Π α παραθέματα δηλώνουν πως το υποκείμε1 νο βρίσκεται μακριά από το γενέθλιο χώρο, στην ξενιτιά και νοσταλγεί την πατρίδα του. Αν προσφύγουμε στα λεξικά θα βρούμε τον εξής ορισμό: Νοσταλγία είναι η κατά­ σταση μαρασμού και ατονίας που προκα< > λείται από μια βασανιστική επιθυμία για τη γενέθλια γη, για το μέρος όπου κάποιος έζησε για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα. Είναι ακόμη η λα­ χτάρα για τα περασμένα ή για κάτι που δεν έχουμε ζήσει. Θα νόμιζε κανείς ότι ο καλός λεξικογράφος έγραψε τον ορισμό αυτό για να μας βοηθήσει6. Ας προσέξουμε το τρίτο απόσπασμα. Χαρακτηριστι­ κό είναι εδώ το λέξημα «μαράνουν» που δηλώνει τη θλίψη του υποκειμένου για την απώλεια ενός πολύτιμου αντικειμένου, της αγαπημένης του. Ταυτόχρονα έχουμε το ρήμα τρώω («να με φαν», «θα με φάει») όχι με την έννοια της καταβρόχθισης, αλλά με τη μεταφορική σημασία του θανά­ του από τη μια μεριά και του μαρασμού και της ατονίας από την άλλη. Έχουμε, λοιπόν, μια πά­ θημική κατάσταση μαρασμού και ατονίας του ήρωα που προϋποθέτει μια προγενέστερη παθημική κατάσταση έντονης επιθυμίας. Ό λα αυτά είναι αποτέλεσμα της απώλειας ενός δεύτερου πολύτι­ μου αντικειμένου, της γενέθλιας γης. Το υποκεί­

2. Ανάθεμά σε, ξενητειά, με τα φαρμάκια πόχεις! («Τραγούδι της ξενητειάς») 3. Καλότυχοι μου χωριανοί, ζηλεύω τη ζωή σας, την απλοϊκή σας τη ζωή, πόχει περίσσιες χάρες. Μα πλιο πολύ το μαγικό ζηλεύω γυρισμό σας, όντας η μέρα σώνεται και βασιλεύει ο ήλιος. («Το Ηλιοβασίλεμα») Τα εκφωνήματα αυτά περιγράφουν τη συνειδη­ σιακή κατάσταση του υποκειμένου. Πρόκειται για μια γνωστική δραστηριότητα που συνδηλώνει την απώλεια ενός αγαθού. Η σύγκριση τοποθετείται στον άξονα της χρονικότητας.

SnS

SuO

-------------- vs ------------παρελθόν παρόν Στο παρελθόν ο ήρωας ήταν συνδεδεμένος με μια αξία, το γενέθλιο χώρο. Τώρα χωρίστηκε απ’ αυτόν. Έχουμε, λοιπόν, μια κατάσταση στέρη­ σης, σύμφωνα με την ορολογία του Propp. Το γε-

----------------------------αφιέρωμα 63

γονός αυτό δημιουργεί μια κατάσταση δυσφο­ ρίας. Ο ήρωας καταριέται την ξενιτιά και συγκεφαλαιώνει τις έννοιες δυστυχία, βλάβη, ζη­ μιά στο λέξημα «φαρμάκια». Ταυτόχρονα έχουμε και την εμφάνιση ενός συγκεκριμένου αφηγηματι­ κού προγράμματος. Είναι η επιστροφή, η επανα­ σύνδεση με τον τόπο του. Αυτός είναι ο θετικός πόλος: η ευτυχία της απλής καθημερινής ζωής, την οποία επιθυμεί ο ήρωας. Έτσι, δικαιολογείται η χρήση του «ζηλεύω» και του «καλότυχοι» που αντιδιαστέλλονται με τα «φαρμάκια» της ξενι­ τιάς. Τονίσαμε ήδη πως όλα αυτά δεν γίνονται στο πραγματικό επίπεδο, αλλά στο γνωστικό. Ο ήρωας τοποθετημένος πάνω από τα πράγματα βλέπει τα αρνητικά και τα θετικά στοιχεία και εύ­ χεται το γυρισμό του. Δράση δεν έχει αναλάβει ακόμη. Αλλά τούτη η επιθυμία γυρισμού τον έχει μετασχηματίσει σε ένα ικανό υποκείμενο που οφείλει να κάνει κάτι: Από μικρό κι απ’ άφαντο πουλάκι, σταυραητέ μου, παίρνεις κορμί με τον καιρό και δύναμη κι αγέρα κι απλώνεις πήχες τα φτερά και πιθαμές τα νύχια, και μεσ’ στα σύγνεφα πετάς, μεσ’ στα βουνά ανεμίζειςφωλιάζεις, μεσ’στα κράκουρα, συχνομιλάς με τάστρα, με τη βροντή ερωτεύεσαι, κι αποδρομάς και παί­ ζεις με τάγρια αστροπέλεκα και βασιλιάν σε κράζουν του κάμπου τα πετούμενα και του βουνού οι πετρί­ τες. Έ τσι εγεννήθηκε μικρός κι ο πόθος μου στα στή­ θη, κι απ’ άφαντο, κι απ’ άπλερο πουλάκι, σταυραητέ μου,

μεγάλωσε, πήρε φτερά, πήρε κορμί και νύχια, και μου ματώνει την καρδιά, τα σωθικά μου σκίζεικι έγινε τώρα ο πόθος μου αητός, στοιχειό και δρά­ κος κι εφώλιασε βαθιά-βαθιά μεσ’ σ τ’ άσαρκο κορμί μου, και τρώει κρυφά τα σπλάχνα μου, κουφοβοσκάει τη νιότη. Μπεζέρισα να περπατώ στου κάμπου τα λιοβόρια. Θέλω τ ’ αψήλου ν’ ανεβώ ν’αράξω θέλω, αητέ μου, μεσ’ στην παλιά μου κατοικιά, στην πρώτη τη φω­ λιά μου, θέλω ν ’ αράξω στα βουνά, θέλω να ζάω μ ’εσένα. Θέλω τ’ ανήμερο καπρί, τ ’ αρκούδι, το πλατόνι, καθημερνή μου κι ακριβή να τάχω συντροφιά μου. Κάθε βραδούλα, κάθε αυγή, θέλω το κρύο τ’ αγέρι νάρχεται από τη λαγκαδιά, σα μάνα, σαν αδέλφι να μου χαϊδεύη τα μαλλιά και τ ’ ανοιχτά μου στή­ θη. Θέλω η βρυσούλα, η ρεματιά, παλιές γλυκές μου αγάπες, να μου προσφέρουν γιατρικό τ’αθάνατα νερά τους, θέλω του λόγγου τα πουλιά με τον κελαϊδισμό τους να με κοιμίζουν το βραδύ, να με ξυπνούν το τάχυ. Και θέλω νάχω στρώμα μου, νάχω και σκέπασμά μου το καλοκαίρι τα κλαδιά και το χειμώ τα χιόνια. Κλωνάρια απ’ αγριοπρίναρα, φουρκάλες από ελά­ τια θέλω να στρώνω στοιβανιές κι απάνου να πλαγιά­ ζω, ν’ακούω τον ήχο της βροχής και να γλυκοκοιμιέμαι. Από ημερόδεντρον, αητέ, θέλω να τρώω βαλάνια, θέλω να τρώω τυρί αλαφιού και γάλα απ’ άγριο γί­ δι. Θέλω ν’ ακούω τριγύρω μου πεύκα και οξιές να σκούζουν, θέλω να περπατώ γκρεμούς, ραϊδιά, ψηλά, στεφάθέλω κρεμάμενα νερά δεξιά ζερβιά να βλέπω. Θέλω ν ’ακούω τα νύχια σου να τα τροχάς στα βρά­ χια, ν ’ ακούω την άγρια σου κραυγή, τον ίσκιο σου να βλέπω. Θέλω, μα δεν έχω φτερά, δεν έχω κλαπατάρια, και τυραννιέμαι και πονώ, και σβυέμαι νύχτα μέ­ ρα. Παρακαλώ σε, σταυραητέ, για χαμηλώσου ολίγο, και δος μου τες φτερούγες σου και πάρε με μαζί σου, πάρε με απάνω στα βουνά, τι θα με φάη ο κάμπος! («Στο Σταυραητό»)

64 αφιέρωμα «θαύμα», μόνο ένας σταυραητός μπορεί να σώσει ev πρόκειται μόνο για ένα θαυμάσιο ποίη­ τον ήρωα. Δηλώνεται με τον τρόπο αυτό η από­ μα που δεν αντέχει κανείς να μην το διαβά­ γνωση του υποκειμένου που παραμένει στον κά­ μπο και λιώνει. Ό λα αυτά σημαίνουν, τελικά, ότι σει ολόκληρο, έχει και όλα τα στοιχεία που ένας αναλυτής ψάχνει για να συγκροτήσει το αφηγηματικό πρόγραμμα δεν θα πραγματοποι­ το μοντέλο του. Έχουμε ένα αφηγηματικό ηθεί. Το θέλω δε θα γίνει δύναμαιΔιευκρινίσαμε πιο πάνω ότι στον ορισμό της πρόγραμμα, που σημασιοδοτεί την ενεργο­ νοσταλγίας περιλαμβάνεται η λαχτάρα για τα πε­ ποίηση του υποκειμένου για την απόκτηση ή για κάτι που δεν έζησε κανείς. Στην ενός αγαθού, ενός πολύτιμου αντικειμένου. ρασμένα, Η σχέση υποκειμένου-αντικειμένου είναι σχέση επι­ ποίηση του Κρυστάλλη βρίσκουμε τέτοια παρα­ θυμίας. Την εκφράζουν τα λεξήματα «πόθος» και δείγματα. Πρόκειται για τα ποιήματα «Πώς να σε «θέλω». Το τελευταίο επαναλαμβάνεται δεκαεπτά λησμονήσω», «Χινοπωριάτικο τραγούδι» και το φορές στο κείμενο. Δεν πιστεύουμε ότι θα υπο­ «Έλα, βοσκούλα, έλα». Το τελευταίο παρουσιά­ ζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και αποκαλύπτει ένα μη στήριζε κανείς ότι πρόκειται για πλεονασμό ή για ρητορική επανάληψη. Το «θέλω» εκφράζει τη βα­ πραγματοποιημένο αφηγηματικό πρόγραμμα. σανιστική λαχτάρα, τη σφοδρή επιθυμία, τη βού­ ληση του υποκειμένου να γυρίσει σε ένα περιβάλ­ Βοσκούλα μαυρομάτα μου, της ερημιάς νεράιδα, λον όπου άνθρωπος και φυσικά στοιχεία αποτε­ μάγισσα της σιτηλιάς ξανθή και του βουνού καμάρι, γιατί ανεβαίνεις τον γκρεμό και το στεφάνι απάλούν μια αξεχώριστη ενότητα. Δεν υπάρχουν εδώ νου, αντιπαραθέσεις ούτε πολεμικές σχέσεις. Υπάρχει και κόβεις μήλα αφ’ τη μηλιά την παραφορτωμέ­ μόνο το στοιχείο της έλξης. Είναι ένας μοναδικός κόσμος γεμάτος από ζωή, μια αρμονική σύζευξη νη, και καρτεράς στο διάσελο, το μονοπάτι πιάνεις, πολλαπλών στοιχείων που τείνουν προς την ενό­ τητα. Είναι το ένα όπου η μόνη σύμβαση που επι­ με το κοπάδι να διαβώ να με πετροβολήσης, να μου προγγάς τα πρόβατα, να μου σκορπάς τα κρατεί είναι αυτή της εμπιστοσύνης. Η κάθε λε­ γίδια, πτομέρεια σημασιοδοτεί τη ζωή, που μιλάει με και να γελάς, να χαίρεσαι; Κατέβα εδώ, σ ’ εμένα. «χίλιες» γλώσσες. Αυτή η επιθυμία ενότητας μόνο Μην τα πετάς τα μήλα σου, φέρε τα στην ποδιά σου, μέσα από το σώμα του υποκειμένου μπορεί να φέρε τα και στον κόρφο σου για να τα φάμε αντά­ βιωθεί. Ο πόθος του «ματώνει την καρδιά», του μα. σκίζει τα σωθικά. Ας μη ξεχνάμε όμως ότι δεν γί­ νεται αναφορά σε πραγματικά γεγονότα. Πρόκει­ ται για τα φαντασιακά είδωλα που προβάλλει το Έλα, γιατί σαν νυχτωθώ μονάχος μου εκεί πέρα υποκείμενο για να δηλώσει τη λαχτάρα επιστρο­ από τά δάσα, αφ’ τες σπηλιές, αφ’τα βαθειά λαγκά­ δια φής. Έ τσι μέσα από τους κώδικες τη αφής, της κι αφ’ τα κρεμασμένα νερά χιλιάδες θα προβάλουν όρασης, της γεύσης, της ακοής και της όσφρησης της ερημιάς οι όμορφες, της νύχτας οι νεράιδες, αποκαλύπτεται ένα πάθος ψυχής, το πάθος της για να με πάρουν στο χορό, για να μου ειπούν τρα­ επιστροφής στην ενότητα. Αλλά αυτό το θέλω δεν γίνεται ποτέ δύναμαι7. γούδια, Το υποκείμενο διαπιστώνει την αδυναμία του να και για να παίξουμε μαζί. Έλα, βοσκούλα έλα! ενταχθεί σε αυτό το αρμονικό σύνολο. Έ χει απο­ μακρυνθεί απ’ αυτό το χώρο. Βρίσκεται στο κάτω, Έχουμε μια σύντομη ερωτική ιστορία. Υπάρ­ στον κάμπο όπου φθείρεται σωματικά και υποφέ­ χουν το υποκείμενο και το αντικείμενο, αυτός και ρει. Όταν όμως λείπει η δύναμη δεν είναι δυνατή αυτή. Η έλξη είναι αμοιβαία. Την εκφράζει έμμε­ η πραγματοποίηση του αφηγηματικού προγράμ­ σα η βοσκούλα με τα πειράγματά της και τη δη­ ματος. Το υποκείμενο δε θα ενωθεί με το αντικεί­ λώνει ρητά ο ήρωας με την επανάληψη του «έλα», μενο αξίας. Πρέπει, λοιπόν, να βρεθεί ο Συμπαρα­ που αντιστοιχεί εδώ με το θέλω. Υπάρχει ακόμα στάτης που τον αντιπροσωπεύει ο «σταυραητός», και ένας ψεύτικος Αντίμαχος, οι Ξωθιές που θα γιατί αυτός έχει τη δύναμη να τον πάρει επάνω. πάρουν το νέο στο χορό, αν η κόρη δεν ανταποΜπαίνουμε όμως έτσι στο χώρο του παραμυθιού. κριθεί στο ερωτικό του κάλεσμα. Έ τσι θα τον χά­ Η προσφυγή στον «σταυραητό» σημασιοδοτεί σει. Ό λα αυτά δείχνουν ότι στο ποίημα προβάλ­ την έλλειψη ενός ανθρώπου-Συμπαραστάτη. Δεν λει μια ανικανοποίητη επιθυμία, που όμως δίνεται υπάρχει δηλαδή δυνατότητα στο πραγματικό επί­ με έναν ευφορικό τρόπο. Το υποκείμενο έχει ένα πεδο να επιστρέψει στο γενέθλιο χώρο. Μόνο ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα δράσης και βρίσκεται

i

--------------------------- αφιέρωμα 65 σε μια κατάσταση βάσιμης προσδοκίας. Για την επιτυχία του σκοπού του καταφεύγει στην προβο­ λή των αγαθών που προσφέρει το κοπάδι του. Πρόκειται θα λέγαμε για ένα δόλωμα, για ένα εί­ δος Συμπαραστάτη. Αν και δε δύναται να συζευχθεί με το πολύτιμο αντικείμενο, εντούτοις υπάρχουν τα ίχνη μιας φευγαλέας ευτυχίας όπου συνυπάρχουν τα στοιχεία της ερωτικής επιθυμίας, η αδυναμία πραγματοποίησης και η αδιόρατη ένταση που δημιουργεί το απραγματοποίητο. Το ποίημα δεν προχωρεί πέρα από εκεί. Κανείς δε μας βεβαιώνει για την ικανοποίηση της ερωτικής επιθυμίας. Ωστόσο, πρόκειται για μια συνύπαρξη ευφορίας και δυσφορίας, για ένα σύνθετο όρο, όπως θα λέγαμε στο θεωρητικό επίπεδο. Η ενασχόληση με το θέλω και το δύναμαι στην ποίηση του Κρυστάλλη μας έδωσε τη δυνατότητα να δούμε το έργο του από μια διαφορετική σκο­ πιά. Τα δρώντα πρόσωπα που εμφανίζονται στα ποιήματά του μας παρουσιάζουν ένα υποκείμενο που βρίσκεται σε κατάσταση μαρασμού και στε­ νοχώριας. Ο μετασχηματισμός του σε υποκείμενο δράσης γίνεται ξαφνικά από την έντονη δυσφορία που νιώθει καθώς συγκρίνει το αρνητικό παρόν με τα ευφορικά είδωλα του παρελθόντος. Το υπο­ κείμενο θέλει αλλά δε δύναται να γυρίσει πίσω, να*1

ξαναζήσει όσα χαράκτηκαν βαθιά στη μνήμη του. Η νοσταλγία είναι ένα από τα χαρακτηριστικά του γνωρίσματα. Νοσταλγεί τη γενέθλια γη και μελαγχολεί. Αντίδοτο στη μελαγχολία του είναι η αναπόληση των ευτυχισμένων στιγμών που έζησε σε ένα χώρο όπου η ενότητα ανθρώπου και φύσης είναι άρρηκτη, όπου επικρατεί η ενότητα και η χαρά. Ό λα αυτά οδηγούν στο συμπέρασμα πως δεν φτάνει να δούμε μόνο τη σχέση Κρυστάλληδημοτικού τραγουδιού για να ερμηνεύσουμε την ποίησή του. Μέσα από τα ποιήματά του διαπι­ στώνουμε ότι οι ήρωές του δεν γνωρίζουν μόνο αλλά και αισθάνονται. Λεν είναι μόνο λογικά κα­ τασκευάσματα με βάση ορισμένα πρότυπα, αλλά προβάλλουν και τις διακυμάνσεις των καταστάσε­ ων της ψυχής. Σε αυτή την εσωτερική ζωή, στο βαθμό που υπάρχει στο έργο του Κρυστάλλη, πρέ­ πει να στραφεί η έρευνα. Αυτό είναι το δικό μας έργο. Το δικό του το περιέγραψε με τη γνωστή του απλότητα το ποιητικό υποκείμενο: απ’ την πατρίδα μου κ ’ εγώ λίγα λουλούδια φέρνω, που εμάζεψα στους κάμπους της και στα βουνόκορφά της.

Σημειώσεις 1. Εισήγηση στο Επιστημονικό Συμπόσιο «Κώστας Κρυστάλλης. Το έργο του στο τέλος της εκατονταετίας από το θάνατό του» (Δήμος Πρέβεζας - Φιλοσοφική Σχολή Πανεπιστημίου Ιωαννίνων - Σύνδεσμος Συρρακιωτών Πρέβεζας: Πρέβεζα 11-13 Ιουνίου 1993).

2. Ο Κρυστάλλης και το δημοτικό τραγούδι, Θεσσαλονίκη, 1937.

3. Βλ. σχετικά A. J. Greimas, «Pour une semiotique topologique», Semiotique et sciences sociales, Paris: Seuil, 1976, σσ.

129-157 (ειδικά σ. 134).

4. Παραπέμπουμε στην έκδοση Κ. Κρυστάλλη. Άπαντα, Πρόλογος - Αναλύσεις Έ λλης Αλεξίου, Κριτικές - Σημειώ­ ματα Έλλης Αλεξίου, Ιωάννη Ζερβού, Αλκή Θρύλου, Κωστή Παλαμά, Αθήνα: Μέρμηγκας.

5. Για τη μεσολάβηση του σώματος βλ. A. J. Greimas - Jacques Fontanilie, Semiotique des passions. Des etats de choses aux itats d ’ Sme, Paris: Seuil, 1991, σσ. 9-20.

6. Τον ορισμό της νοσταλγίας χρησιμοποιεί ο A. J. Greimas στο άρθρο του «On Nostalgia: A Study in Lexical Semantics», The Social Sciences: A Semiotic View, Foreword by Paolo Fabbri and Paul Perron, Translation by Paul Perron and Frank. H. Collins, Minneapolis: University of Minnesota Press, 1990, σσ. 169-174.

7. Για τις τροπικότητες |θέλω I, Iγνωρίζω I, Iοφείλω I και Iδύναμαι I και τη λειτουργία τους βλ. τα άρθρα του A. J. Greimas, «Pour une theorie des modalites» και «De la modalisation de P etre», Du sens II, Paris: Seuil, 1983, σσ. 6791 και 93-102.

66 αφιέρωμα I

ε την αναφορά μου στα ρωσικά τια-

I

, ράλληλα του Κ. Κρυστάλλη θα ήθελα

\

να σκιαγραφήσω ένα από τα μοντέλα ττου δημιουργούνται στη λογοτεχνία, όταν είναι στη φάση της δραστήριας εθνικής της διαμόρφωσης, μέσα σε νέες ιστορικές συνθήκες και στο γενικό ρεύ­ μα μιας έντονης εθνικής αυτογνωσίας. Από τα κύρια χαρακτηριστικά εδώ είναι η στρο­ φή προς το λαό - στη θεματολογία, αλλά και στο ύφος, αφού ένας από τους ισχυρούς συντελεστές της λογοτεχνικής εξέλιξης γίνεται η επιρροή της λαϊκής γλώσ­ σας και της λαϊκής ποιητικής παράδοσης.

1/

1 -.»

Σ ό νια Ιλίνσ κ α για

Ρωσικά παράλληλα του Κ. Κρυστάλλη* διαδικασία αυτή συνήθως διαδραματίζεται ληλισμός που προκύπτει, ελέγχεται ως δόκιμος σε μέσα σε ρομαντικό κλίμα, εναρμονίζεται πολλά επίπεδα, στο πλαίσιο όμως της παρούσας άνετα με τις ρομαντικές κοσμοθεωρητικές εργασίας απομονώνεται μια μόνο διάσταση και προδιαγραφές και λειτουργεί σαν καθολι­ μέσα σ’ αυτή - μια ιδιάζουσα πτυχή. κός κανόνας. Σε χώρες όμως της Νότιας Η συνειδητοποίηση του ιστορικού παράγοντα και Ανατολικής Ευρώπης ο κανόνας αυτός «λαός», η ενθουσιώδης πίστη στις δυνάμεις του αποκτά εντελώς ιδιαίτερη βαρύτητα: έπειτα και στο δημιουργικό του πνεύμα, η εξιδανίκευση από μια μακρόχρονη περίοδο αναγκαστικής (τις της «ανόθευτης» ζωής της υπαίθρου ως φύλακα περισσότερες φορές) επιβράδυνσης, έρχεται ηθικών, η αλλά και αισθητικών αξιών, η επιστρά­ περίοδος μιας ραγδαίας επιτάχυνσης στους τευση της λαϊκής γλώσσας και λαϊκών εκφραστι­ ρυθμούς της πνευματικής πορείας, με περίπλοκα κών μορφών - γενικές φιλολαϊκές τάσεις που χα­ στοιχεία αναγέννησης, εκσυγχρονισμού, εθνικής ρακτηρίζουν την αντίστοιχη περίοδο σε όλες τις θεμελίωσης στα συμφραζόμενα μιας νέας ιστορι­ ευρωπαϊκές λογοτεχνίες και αναβαθμίζονται, κής πραγματικότητας. όπως ήδη σημειώσαμε, στο χώρο της Νοτιοανα­ Στη Ρωσία η μεταβολή αυτή γίνεται σχεδόν κε- τολικής Ευρώπης, στη Ρωσία και στην Ελλάδα ραυνοβόλα (στις δεκαετίες 1820-’30) - κυρίως χά­ λειτουργούν ως αρχές που θεμελιώνουν το νεότε­ ρη στον Πούσκιν, στα δικά του γιγαντιαία ανοίγ­ ρο πολιτισμό τους. Έχοντας υπόψη μας το γενικό ματα που εγκαινίασαν το κατακόρυφο ανέβασμα αυτό πλαίσιο θα περιορίσουμε το οπτικό μας πε­ του εθνικού πολιτισμικού επιπέδου. Στην Ελλάδα δίο σε ένα χαρακτηριστικό μεν, αλλά και ειδικό γνωρίζουμε ότι η πρώτη αποφασιστική κίνηση φαινόμενο - του λογοτέχνη που δε στρέφεται προς την ίδια κατεύθυνση έγινε με τον Σολωμό προς το λαό, αλλά βγαίνει από το λαό, τον αντι­ και την Επτανησιακή Σχολή - μια γενναία προ­ προσωπεύει και τον εκφράζει, όχι όμως ως αυτο­ σπάθεια που δεν ολοκληρώθηκε, δε ρίζωσε στην φυής λαϊκός δημιουργός, αλλά σαν καλλιτέχνης ώρα της σε πανεθνική κλίμακα και επαναλήφθηκε με αποκρυσταλλωμένη συνείδηση του λειτουργή- ετούτη τη φορά επιτυχώς - μισό αιώνα μετά με ματός του και, τελικά, της ιστορικής του αποστο­ τη γενιά του 1880. Ο ιστορικοφιλολογικός παραλ­ λής. Στην Ελλάδα είναι ο Κώστας Κρυστάλλης

Η

* Κείμενο ανακοίνωσης στο επιστημονικό συμπόσιο «Κώστας Κρυστάλλης. Το έργο του, στο τέλος της εκατονταε­ τίας από το θάνατό του» (Πρέβεζα, 11-13 Ιουνίου 1993).

--------------------------- αφιέρωμα 67 (1868-1894), στην Ρωσία - ο Αλεξέι Κολτσώφ (1809-1842). Μια πρώιμη, το 1871, ελληνική αναφορά στον Κολτσώφ - στο εκτενές δοκίμιο του Στέφανου Καραθεοδωρή «Περί Ρωσσικής φιλολογίας»1 τον μνημονεύει ως έναν από τους τρεις έξοχους ρώσους ποιητές (δίπλα στους Πούσκιν και Λέρμοντοφ) που ο βίος τους «ήτο βραχύς, αλλά τα μάλιστα περιεκτικός και πολυκύμαντος, τα έργα αυτών άφθονα και αθάνατα, το τέλος αυτών τρα­ γικόν»2. Ειδικά ο Κολτσώφ χαρακτηρίζεται ως «ο της Ρωσίας ευκλεέστερος δημοτικός ποιητής εις την ευγενεστέραν της λέξεως έννοιαν» που «εκ των χορδών της λύρας του λαού ηρύσθη απάσας αυτού τας εμπνεύσεις». Μεταφέρω εδώ από το ελ­ ληνικό κείμενο και τα βιογραφικά του ρώσου ποι­ ητή: «Εγεννήθη το 1809 εις Voronege, ένθα ποικιλοτρόπως ετυραννήθη υπό παντοίων δυστυ­ χιών, τούτου δ’ ένεκα και εις τα περικαλλή αυτού έργα επικρατεί ως επί το πολύ βαθεία μελαγχολία και θλίψις. Έχων πατέρα ζωοπώλην ο Κολτσώφ συνέγραψε τα λαμπρά αυτού άσματα βόσκων ποί­ μνια, ως αληθής της φύσεως και του λαού υιός. Τας εμφύτους προς την ποίησιν τάσεις αυτού ουτ’ ηύξησαν ουτ’ ηλλοίωσαν παιδία και μόρφωσις, διότι μόλις το δέκατον έτος της ηλικίας του άγων κατέλιπεν ο νέος εξ ανάγκης την σχολήν, και έκτοτε ως μόνας εμψυχώσεις είχε τον ουρανόν, τας ερήμους και αχανείς στέππας, τους απέ­ ραντους τούτους της Ρωσσίας εξ αγρίων ανθέων και χλόης συγκειμένους ωκεανούς και την ιδίαν καρδίαν. Τα ποιήματα αυτού, έκχυσις αγνών και υγιών αισθημάτων, ριζωθέντα εις την καρδίαν του λαού θέλουσιν αντηχεί, εφ’ όσον αντηχεί και η ρωσσική φωνή»3.

από την πνευματική κίνηση, έζησαν άμεσα τις ζυμώσεις της και είχαν και υποστήριξη και ανα­ γνώριση. Ιδιαίτερα τυχερός στάθηκε ο Κολτσώφ με τη θερμή ενθάρρυνση του Πούσκιν και τη γεν­ ναία κριτική αποδοχή εκ μέρους του Μπελίνσκτ. Οι περιστάσεις της ζωής τους πράγματι τους έφε­ ραν από τα παιδικά τους χρόνια σε εξαιρετικά άμεση επικοινωνία με τη φύση και τον κόσμο της υπαίθρου που αποτέλεσαν γι’ αυτούς ισχυρότατη πηγή έμπνευσης: Ό χι όμως εξυπαρχής. Η δημι­ ουργική αξιοποίησή της θα έρθει με την καλλιτε­ χνική τους ωρίμανση, θα σημαίνει συνειδητή επι­ λογή πορείας, επίγνωση μιας ευτυχισμένης σύ­ γκλισης των ζητούμενων της εποχής και των δι­ κών τους προσωπικών εφοδίων. Και εκεί ακριβώς πραγματοποιείται το κατόρθωμά τους.

ταν φυσικό στο ξεκίνημα να περάσουν από ένα μαθητικό στάδιο μίμησης: ο Κρυστάλλης ακολουθεί τον Ζαλοκώστα, τον Βαλαωρίτη, αλλά και τον Δροσίνη, ο Κολτσώφ γοητεύεται από τον Πούσκιν, αλλά και από τη συναισθηματική ρομάνσα που είχε τότε μεγάλη διάδοση στη Ρωσία. (Αρκετά ποιήματα του Κολτσώφ, μελοποιημένα από γνωστούς μουσικοσυνθέτες έγιναν και παρα­ μένουν ως σήμερα δημοφιλείς ρομάνσες). Ο πει­ ρασμός να μαθητεύσουν στα γνωστά υποδείγματα του έντεχνου ποιητικού λόγου, να ξεπεράσουν την «περιθωριοποίησή» τους ήταν μεγάλος, συνυφασμένος όμως με σοβαρό κίνδυνο ενός άγο­ νου επιγονισμού. Η αποκάλυψη του δικού τους τόνου και του δικού τους δρόμου δεν ήταν τελικά και τόσο αυτονόητη κίνηση. Απαιτούσε μια ανώ­ τερη συναίσθηση των δυνατοτήτων που μπορεί να έχει στο κάλεσμα των καιρών η καλλιτεχνική τους προσφορά. Το είδος, στο οποίο καταλήγουν, ίνεται, πιστεύω, αντιληπτή η ομοιότητα με είναι το τραγούδι. Το καλλιεργούν, αλλά και το τον Κρυστάλλη και σε κάποια βιογραφικά μελετούν. Καταγράφουν και συλλέγουν. Η μετα­ στροφή τους στέφει μια σημαντική εξελικτική στοιχεία, και, κυρίως, στο μοντέλο-πρίμιτιφ που τόσο εύκολο ήταν να δημιουργηθεί και προσπάθεια. Η ιδιαιτερότητα των δικών τους χειρισμών του για τις δύο περιπτώσεις, ενώ στην ουσία ήταν, σε μεγάλο βαθμό, και ανακριβές και είδους, τα χαρακτηριστικά που πράγματι συνθέ­ άδικο. Αποκαθιστώντας τα πράγματα, ας δώ­ τουν ένα ξεχωριστό δικό τους λογοτεχνικό μο­ ντέλο, στηρίζονται κατά πρώτο λόγο στην από­ σουμε κατ’ αρχήν ένα σύντομο συγκριτικό διά­ λυτα φυσική σ υ μ β ίω σ ή τουςμε τη φ ύσ η και γραμμα. Και οι δύο ποιητές προέρχονται από την περιφέρεια, αλλά από κέντρα με πνευματική πα­ στην ενέργεια ζωής που εκπέμπει στη δική τους αναπαράσταση ο κόσμος της υπαίθρου, ο λαϊκός ράδοση. Οι οικογένειές τους ήταν ευκατάστατες, άνθρωπος. Και τα δύο στοιχεία συνδέονται άμεσα γνώρισαν όμως σοβαρές οικονομικές δυσκολίες, και οι δύο ποιητές αναγκάστηκαν να δουλέψουν με την ιδιοσυστασία του ψυχισμού τους, με την υπό αρκετά σκληρούς όρους και πέθαναν πολύ έμφυτη, ακέραια, λαϊκή ενόραση και αίσθηση απέναντι στα διπολικά σχήματα: φύση-άνθρωπος νέοι. Ένας άτυχος νεανικός έρωτας αφήνει στην ψυχή τους αγιάτρευτες πληγές. Σπουδές ανολο­ και κόσμος-άνθρωπος. Κάτι από τον αδιαίρετο χαρακτήρα που είχαν τα σχήματα αυτά στο πρω­ κλήρωτες, συμπληρώθηκαν όμως με εντατική αυτοπαιδευτική προσπάθεια. Δεν απομονώθηκαν τογενές τους αρχέτυπο εξακολουθεί να διατηρεί η

Γ

Η

68 αφιέρωμα--------------------------λαϊκή κοσμοαντίληψη και η τέχνη που την εκ­ φράζει, αναδεικνύοντας τη συγγένεια και την ομογένεια της έμψυχης φύσης και του ανθρώπου, κα­ θώς και τη σύμπνοια ατόμου και συνόλου στην ίδια μοίρα και την ίδια προσπάθεια. Χάρη σε έναν ιδιόμορφο λαϊκό συγκρητισμό χριστιανικής και ειδωλολατρικής βίωσης της φύ­ σης, η παρουσία της προσδιορίζεται και ως natura naturata και, κυρίως, ως natura naturans. Κατοικείται από πνεύματα (Ξωθιές, νεράιδες, ο Δρά­ κοντας της βρύσης, το Στοιχειό, της σπηλιάς η Λάμια) που έχουν ανθρώπινη μορφή, ερωτεύο­ νται ανθρώπους, συμμετέχουν στη ζωή τους. Αν­ θρωπόμορφος και ερωτευμένος με μια κόρη του χωριού επανειλημμένα εμφανίζεται ο Ήλιος, κά­ ποτε σταματάει, δεν πάει να βασιλέψει, παρακο­ λουθώντας το βρόντο τ ’ αργαλειού και το τραγού­ δι μιας νέας υφάντρας. Με ρώτησεν ο ουρανός για ποιαν αναστενάζω, διηγείται ένας ερωτευμέ­ νος νέος. Το τραγούδι του τρυγητού μαζί με τη Γκόλφω και άλλες λυγερές το λένε και ο πετροκότσιφας και οι πέρδικες και τ’ αηδόνια. Στον «Τρύ­ γο» οι περογλιές ξαπλώνονται στα δίπλατα κρε­ βάτια / και στην πυκνή τους χλωρασιά και στον βαθύ τους ίσκιο / την ιδρωμένην αργατιά δροσίζουν, ανασαίνουν, / την αργατιά που ολομερίς όλο τρυγάει κι απλώνει... Όπως παρατηρούμε, παράλληλα με τον εξωτι­ κό πανθεϊσμό της φύσης στα πρώτα παραδείγμα­ τα, δίπλα στις παραδοσιακές μυθικές της οπτα­ σίες, προβάλλουν - σε ένα άλλο επίπεδο εμψυχωμένες επίσης, αλλά πολύ πιο προσγειωμέ­ νες μορφές, συνδεδεμένες άμεσα με τον καθημερι­ νό βίο της υπαίθρου και, μάλιστα, με το κύριο περιεχόμενό του - τον μόχθο. Σε αυτό ακριβώς το σημείο η ποιητική συνεισφορά του Κρυστάλλη και του Κολτσώφ ήταν αποκαλυπτική και πρωτό­ τυπη. Ας την εξετάσουμε σε μερικές βασικές της δια­ στάσεις, ξεκινώντας από τη γενική διαπίστωση πόσο αδιάσειστα είναι δεμένοι ο κυκλικός ρους της ζωής της φύσης και ο ρους της ζωής της αργατιάς - του χωριού και της στάνης (ένα από τα εν­ δεικτικά παραδείγματα - «Ο γέννος» του Κρυ­ στάλλη). Πόσο οι βιοτικές ανάγκες, προσαρμο­ σμένες στις εποχές του έτους, διαμορφώνουν την οπτική της γωνία, προσδιορίζοντας τις ανθρωπό­ μορφες και χρηστικές προσλήψεις των φυσικών φαινομένων. Με το νου τους στη μελλοντική σο­ δειά στο ομώνυμο ποίημα του Κολτσώφ βλέπουν οι χωριάτες τον ήλιο να ξεκορφίζει απ’ των ουρα­ νών τα όρη και χαίρονται επειδή ήπιε η γη νερό / και χόρτασε. Στο «Ηλιοβασίλεμα» του Κρυ­ στάλλη οι λυγερές, γυρίζοντας από τα έργα τους και σφογγίζοντας τον ίδρω,

...σ’ όποιο δέντρο κι αν σταθούν, σ ’ όποιο κοντρί ακουμπήσουν, εις το μουρμούρι του κλαριού, εις την θωριά του βράχου γλυκό γλυκό και πρόσχαρον χαιρετισμόν ξα­ νοίγουν: - «Γειά και χαρά στον κόσμο μας, στον όμορφό μας κόσμο!»

φύση ως τοπίο, ως αντικείμενο αισθητικής απόλαυσης και στον Κολτσώφ και στον Κρυστάλλη υποχωρεί σημαντικά σε σύ­ γκριση μ’ αυτή την ιδιότητά της - τ ο υ μ ε ­ τό χ ο υ σ τ ις β ιο τ ικ έ ς , ε ρ γ α σ ια κ έ ς δ ρ α σ τ η ρ ιό τ η τ ε ς του α ν θ ρ ώ π ο υ . Για πρώτη φορά και στη ρωσική και στην ελληνική ποίηση, στον έντεχνο λόγο, με καμάρι και περηφάνεια περιγράφονται τα ίδια τα έργα και τονίζεται με θαυμασμό η ομορφιά της προσπάθει­ ας του ανθρώπου την ώρα της δουλειάς - η δύνα­ μή του, η τέχνη του, η αγάπη γι’ αυτά που κάνει. Για πρώτη φορά ο εργασιακός χώρος γίνεται πε­ δίο εμπεριστατωμένης ποιητικής αναπαράστασης - με αβίαστη πυκνή επική ροή από συγκεκριμένες, απτές, χειροπιαστές λεπτομέρειες. Ουσιαστικά και ο Κολτσώφ και ο Κρυστάλλης λειτουργούν ως οδηγοί του αναγνώστη στις ε σ ω τ ε ρ ικ έ ς σ φ α ίρ ε ς τη ς λ α ϊκ ή ς ζω ή ς, π ιο μ έσ α απ ό τη γ ρ α φ ικ ή φ ο λ κ λ ο ρ ικ ή τ η ς ε π ι ­ φ ά ν ε ια . Σύμφωνα με την παρατήρηση του Μπελίνσκι, ο Κολτσώφ «έμπασε στη ρωσική λογοτε­ χνία τα δεντροτσάρουχα, τα τρύπια καφτάνια, τις αχτένιστες γενειάδες, τ’ άπλυτα ποδόπανα, όλη τούτη τη λέρα την πήρε και τη μεταμόρφωσε σε λαμπερό χρυσάφι της ποίησης»4. Μνημονεύοντας απλώς ως πολύ γνωστά παρα­ δείγματα τα καθαρά «εργασιακά» ποιήματα του Κρυστάλλη («Ο τρύγος», «Ο κούρος», «Ο σκά­ ρος», «Ο γέννος») και τα αντίστοιχα του Κολ­ τσώφ («Ο θεριστής», «Τραγούδι του ζευγολάτη», «Η σοδειά»), που αγκαλιάζουν τις κυριότερες φά­ σεις της δουλειάς στην ύπαιθρο, θα ήθελα να υπο­ γραμμίσω πως η ιδέα του μόχθου διαπερνά και αρκετά άλλα ποιήματά τους που φαινομενικά ξε­ φεύγουν από τον άμεσο θεματικό εργασιακό κύ­ κλο, πως με την έννοια της εργασίας συνδέονται οι λαϊκές αντιλήψεις γενικά - για τον κόσμο, και ειδικά, αξιολογικά, - για το σωστό και το ωραίο. Ο Κρυστάλλης «ζηλεύει» τον μαγικό γυρισμό των αγροτών όντας η μέρα σώνεται και βασιλεύει ο ήλιος τις περίσσιες χάρες της απλοϊκής ζωής τους μετά τη δουλειά. Την ώρα του θερισμού, όταν οι όμορφες θερίστρες βγάζουν τα μαντήλια τους, να δείξουν τες θωριές τους, περιμένει ο ερωτευμένος

Η

--------------------------- αφιέρωμα 69 για ν’ αγναντεύω τα βουνά, τα χειμαδιά να βλέπω, να δέχομαι την άνοιξιν εσάς και τα κοπάδια, ν’ ακούγω τες φλογέρες σας, ν’ακούγω τα τρουκάνια, ν’ ακούω την καλημέρα σας, τα χαιρετίσματά σας. Έ να άλλο ποίημα του Κρυστάλλη, «Ο σκά­ ρος», που θυμίζει το αντίστοιχο «Νυχτέρι» του Κολτσώφ, σαν να εικονογραφεί τη διαδικασία της διαδοχής: Άλλος θυμάται τους χορούς, άλλος αγάλια αγάλια με την βραχνή τζαμάρα του το «λάγιο αρνί» μα­ θαίνει, άλλος τον όμορφο βοσκό και τη βασιλοπούλα θυμάται του παραμυθιού που τούλεγε η βαβά του κι αρχίζει και το μολογάει και οι γύρα τον ακούνε.

Λάμπης για να δει την αγάπη του, την Πούλια. Το ονειρεμένο πλαίσιο ζωής ενός τσέλιγγα («Ήθελα νάμουν τσέλιγγας») στο κεφάλαιο έρωτα και γά­ μου έχει μια κόρη όμορφη και στεφανωτή - να βοηθάει στο σάλαγο, να βοηθάει στα γρέκια. Και στο γλέντι τους ακόμα οι λαϊκοί άνθρωποι θα κουβεντιάσουν, όπως στο «Χωριάτικο γλέντι» του Κολτσώφ, για τα παλιά τα χρόνια, αλλά και για τα στάρια και το θερισμό, ...παρακαλάνε το θεό καλή σοδειά να κάνει και μες στη στέπα πράσινο χορτάρι να φυτρώνει. Πρόκειται για παραδοσιακό τρόπο ζωής, ιερή κληρονομιά που μεταβιβάζεται μέσα στους αιώ­ νες - διαχρονική, συνειδητοποιημένη και επιβε­ βαιωνόμενη αξία, δεμένη με τη γη. Ό,τι λαχτάρησε η ψυχή / από τη γη γεννιέται, λέει ένας λαϊκός ήρωας του Κολτσώφ. Η διατήρηση των παραδόσεων, της προαιώνιας λαϊκής μνήμης αποτελεί μια μόνιμη έγνοια της λαϊκής ποίησης που βρίσκει πολλαπλό απόηχο και στον Κρυστάλλη και στον Κολτσώφ. (Ειδικά τον Κρυστάλλη θα μπορούσαμε να τον αποκαλέσουμε θεματοφύλακα της λαϊκής εθιμοτυπίας). Έ να από τα σχετικά μοτίβα στο έργο του Έλλη­ να ποιητή είναι η συμμετοχή των νεκρών στη ζωή που συνεχίζει την πορεία της. Ο ετοιμοθάνατος βοσκός από το ομώνυμο ποίημά του παρακαλεί τα σταυραδέρφια του να τον θάψουν σε μια κορφή περίβλεφτην μεγάλη,

Κι ένας απ’ όλους πλιο τρανός και απ’ όλους λογι­ σμένος, που γέρνει απάνου στο ραβδί, στερνός απ’ όλους λέγει για την τσοπάνικη ζωή, κι όλο τους ορμηνεύει, για τη βοσκή, για τ ’ άρμεγμα, για της ερμιάς τ ’ αγρίμι, για το μαντρί, για σάλαγον, για στάλισμα, για σκάρον, για γέννον και για βύζαμα και για τον έρμον κού­ ρο. ε ιδιαίτερη ευαισθησία χειρίζονται και οι δύο ποιητές ένα άλλο κοινό, αν και διαφοροποιημένο θέμα - της ελευθερίας. Για τον Κολτσώφ το θέμα αυτό συνδέεται κυρίως με το καταπιεστικό καθεστώς της δουλοπαροικίας, για τον Κρυστάλλη - με σκλαβωμένη ακόμα την ιδιαίτερη πατρίδα του. Ο σταυραητός και ο κλέφτης του Κρυ­ στάλλη, το γεράκι και ο λεβέντης του Κολτσώφ συμβολίζουν το ατίθασο φιλελεύθερο πνεύμα του λαϊκού ανθρώπου, τη δίψα του για τα ύψη ή την απέραντη άπλα, την απόρριψη της υποταγής που τις περισσότερες φορές εκφράζεται περιφραστικά. «Ο γνωστός στίχος του Κρυστάλλη Πάρε με απά­ νω στα βουνά, τι θα με φάει ο κάμπος, παρατηρεί στην «Ιστορία της ρωσικής λογοτεχνίας» ο Μ. Αλεξανδρόπουλος, αντηχεί και μέσα στα τραγού­ δια του Κολτσώφ: Ψηλά, ψηλά, όσο μπορείς, άπλωσε τα φτερά σου. Ποιος ξέρει, πίσω απ’ τα βουνά θε νά ’β ρεις τη χαρά σου5. Τιτλοφόρησα την ανακοίνωσή μου «Ρωσικά παράλληλα του Κ. Κρυστάλλη», αλλά στάθηκα για την ώρα αποκλειστικά στον Κολτσώφ, επειδή σχηματίζουν ένα μοντέλο με πολλά κοινά χαρα­

70 αφιέρωμα---------------------------κτηριστικά που αντιστοιχούν σε μια παράλληλη φάση της λογοτεχνικής εξέλιξης και στις δύο χώ­ ρες. Έ να άλλο πολύ αξιόλογο ρωσικό παράλληλο του Κρυστάλλη είναι ο Ιβάν Νικίτιν (1824-1861) που γεννήθηκε, έζησε και πέθανε νέος, όπως και ο Κολτσώφ, στην ίδια πόλη Βορόνεζ, ανήκε στην ίδια κοινωνική τάξη, προχώρησε περισσότερο στις σπουδές του, αλλά επίσης δεν τις ολοκλήρω­ σε, η χρεωκοπία του πατέρα του τον ανάγκασε να δουλέψει σε ένα πανδοχείο, κατάφερε όμως να αλλάξει την πορεία της ζωής του και άνοιξε ένα βιβλιοπωλείο που έγινε κέντρο της ντόπιας λογο­ τεχνικής κίνησης. Ύστερα από ένα εκτενές στά­ διο δοκιμών και αναζητήσεων καταλήγει σε μια γραφή που έχει τη σφραγίδα της επόμενης πλέον σε σύγκριση με τον Κολτσώφ - φάσης στη λογο­ τεχνική ιστορία της Ρωσίας. Στο ενδιάμεσο διά­ στημα - μιας σημαντικότατης δεκαπενταετίας στο λογοτεχνικό προσκήνιο προβάλλει και επι­ βάλλεται ο Νικολάι Νεκράσωφ - με οξύτατη κοι­ νωνική τομή και την πολυδιάστατη ρεαλιστική προσέγγιση στο θέμα «λαός» και ειδικά - το ρω­ σικό χωριό. Έπειτα από τον Κολτσώφ - με «το φωτεινό ποιητικό όραμά»6 του, με την καταφατική στάση απέναντι στη ζωή και την αποδοχή της, ακόμα και σε πολύ πικρές της στιγμές (τοποθέτηση που διακρίνει και τον Κρυστάλλη), με τον Νεκράσωφ, η ρωσική ποίηση γνώρισε «βαθιά πονεμένες φω­ νές», που μίλησαν για τη μοίρα του λαϊκού αν­ θρώπου και γενικότερα - της Ρωσίας με «τρυφε­ ρότητα και σπαραγμό, οργή και απόγνωση».7 Η καταγγελία του Νεκράσωφ άσκησε μεγάλη επιρ­ ροή στις λογοτεχνικές, αλλά και τις κοινωνικές ακόμα εξελίξεις. Την είχε δεχθεί και ο Νικίτιν, στο έργο του οποίου δίπλα στο λυρικό λαϊκό τρα­ γούδι (που, παραμένοντας λαϊκό, γίνεται πιο «έ­ ντεχνο») εμφανίζεται το επικό ποίημα σε στιλ νουβέλας, η λαϊκή ιστορία. Εκεί που στον Κολ­ τσώφ (και στον Κρυστάλλη) οι λαϊκοί ήρωες εί­ ναι ουσιαστικά αποπροσωποποιημένοι, με πα­ ραδοσιακά χαρακτηριστικά που αντιπροσωπεύ­ ουν το σύνολο, στον Νικίτιν είναι αδρές φυσιο­ γνωμίες, ατομικές, αλλά και κοινωνικά τυπικές, προσεκτικά ψυχογραφημένες περιπτώσεις. Η οπτική γωνία του ποιητή που σε πολλά καθορίζε­ ται άμεσα από το λαϊκό ψυχισμό, ταυτόχρονα αρ­ χίζει να κρατά και κάποιες αποστάσεις. Ύστερα *12

από την αναπαράσταση της λαϊκής ζωής του Κολτσώφ (και του Κρυστάλλη) με τον Νικίτιν γί­ νεται ένα επόμενο βήμα - προς τη διερεύνηση και την ανάλυση, προς την κρίση. Κλείνοντας θα ήθελα να γυρίσουμε για λίγο ακόμα στους πρωτοπόρους, τον Κολτσώφ και τον Κρυστάλλη, να αποδώσουμε φόρο τιμής στη δική τους αρχική προσφορά, στην επιλογή τους που εί­ χε βαρύτητα και αισθητική και ηθική, στο δικό τους άθλο. «Ρωσικό τραγούδι» - αυτόν τον ίδιο, γενικό, απρόσωπο, συλλογικό τίτλο είχε δώσει ο Κολτσώφ σε μια σειρά από τα καλύτερα ποιήματά του. Και η χειρονομία αυτή μας θυμίζει το προ­ γραμματικό ποίημα του Κρυστάλλη, εισαγωγικό της συλλογής με προγραμματικό επίσης τίτλο «Ο τραγουδιστής του χωριού και της στάνης». Αφιε­ ρώνοντας τις έξι πρώτες στροφές στα τραγούδια που λένε οι Νεράιδες, ο νιός βοσκός που σουρίζει τα κοπάδια, ο ζευγολάτης που γυρνάει απ’ τ’ όρ­ γωμά του στο χωριό, ο αγωγιάτης στες ερμιές, η χωριατοπούλα που πάει στη βρύση για νερό, οι ξενοδουλευτάδες που θερίζουν άϋπνοι ολονυχτίς, οι κοπέλες που τες χειμωνιάτικες βραδιές ...γύρ’ από την πύρα του σπιτιού συνάζονται, στην τε­ λευταία, έβδομη στροφή ο Κρυστάλλης θα μι­ λήσει για τον εαυτό του:

Σημειώσεις 1. «Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλο­ γος», τόμος Ε', 1871, σελ. 60-84. (Με την ευκαιρία επισημαί­ νουμε επίσης τη μετάφραση «Οι ναυτίλοι. Εκ των του Ρώσσου ποιητοό Κολτσώφ», που δημοσιεύτηκε στον «Έσπερο», τ. Γ', αρ. 61,1/13-1-883, σελ. 203, με υπογραφή Π.Κ.).

2. Ο .π., σελ. 69.

3.

4.

Άγουρος του χωριού κι εγώ, παιδί κι εγώ της στά­ νης, όσες βολές κάμπους, βουνά, στάνες, χωριά δια­ βαίνω κι οργώματα και ποταμιές, τέτοια τραγούδια λέγω.

ίναι αναμφισβήτητο ότι και ο Κρυστάλλης και ο Κολτσώφ καλλιέργησαν μέσα τους τη συνείδηση του ποιητή που, κατά την εύστο­ χη έκφραση του Παλαμά, «γίνεται λαός», γεγονός βαρυσήμαντο σ’ εκείνη την ιστορι­ κή φάση της εθνικής τους λογοτεχνίας. Χρησιμοποιώντας με τη σειρά την έκφραση του Μπελίνσκι, θα προσθέσουμε πως ξεπερνώ ντας το πλαίσιο του λαϊκού αυτοφυούς δημ ουργού, συμβάλλοντας στον εμπλουτισμό του έντεχνου ποιητικού λόγου και γενικότερα - στη λογοτεχνική πορεία του τόπου τους, και οι δύο ποιητές σε σημαντικό βαθμό παρέμειναν ωστόσο στη σφαίρα του «λαϊκού αυθορμητισμού».

Ε

O.JI., σελ. 75. Μήτσος Αλεξανδρόπουλος. Η Ρωσική λογοτεχνία (Από τον 11ον αιώνα μέχρι την επανάσταση του 1917). Τόμος Β', εκδ. «Κέδρος», 1978, σελ. 81.

5. Ό.π., σελ. 80.

6. Ό.π., σελ. 80.

7. Ό.π., σελ. 270.

------------------------------------------*---------------------------- αφιέρωμα 71 Σ τυλ. Π α ντελ ιά «ποιητική πεζογραφία» ή «ποιητική πρόζα» ή «λυρική αφήγηση» αποτελούν στα­ θερές - όρους της ελληνι­ κής κριτικής και συνοδεύουν το σχετικό προβληματισμό για τα όρια και τις δυνατότητες του πεζού λόγου που συμπλέκε­ ται μ ε την ποίηση. Παρόμοιοι όροι αποδεικνύονται σήμερα περισσό­ τερο χρήσιμοι παρά ποτέ, καθώς τα όρια ποίησης και πεζού λόγου συνεχώς (αλληλο)αναιρούνται και γίνονται αμοιβαίες υποχωρήσεις και δεσμεύσεις της ποίησης στον πεζό λόγο (και αντιστρόφως). Στο άρθρο μας θα εξετάσουμε τον όρο «ποιητής πεζογράφος» που αποδόθηκε στον Κρυστάλλη από την κριτική του μεσοπολέμου, το σκοπό για τον οποίο του αποδόθηκε και τις συνέ­ πειες που είχε για τη μελέτη του έργου του. Θα εξετάσουμε επίσης τη δυνατότητα μιας πιο ειδικής χρήσης του όρου: πλησιάζει άραγε ο Κρυστάλλης την ποιητική πρόζα όπως άλλοι πεζογράφοι του 19ου αιώνα; Στην έρευνα αυτή πολύτιμες αποδεικνύονται οι καταθέσεις της ελληνικής κριτικής - ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα και μέχρι τα μέσα του 20ού - τις οποίες και θα χρησιμοποιήσουμε και, όσο είναι δυνατό, θα αναλύσουμε.

Η

0 Κώστας Κρυστάλλης ως «ποιητής πεζογράφος» Μια διευκρίνηση του κριτικού όρου

Γ Π ον όρο «ποιητής πεζογράφος» χρησιμοποιεί για τον Κρυστάλλη ο γνωστός κριτικός Μιχ. Ρόδάς1 (1884-1948) σε ομώνυμο ση­ μείωμά του στην εφημερίδα Ελεύθερον Βή­ μα (13 Μαΐου 1940). Γράφει χαρακτηριστι­ κά ο ίδιος: «Στα όσα γράφονται περί * > Κρυστάλλη προέχει, βέβαια, ο ποιητής, ο στίχος του ο συναρπαστικός και πάντα δροσερός. Μα υπάρχει και ο πεζογράφος που είνε ισοδύνα­ μος με τον ποιητή. Από άγνοια ή επιπολαιότητα δεν αναφέρουν τον πεζογράφο, τα περίφημα διηγήματά του με την θελκτική “Δασκάλα”. Γι’ αυτό νομίζω χρέος μου να υπομνήσω και τον πεζογρά­ φο, αφού μοιραία αρχίζει η ευρυτέρα γνωριμία2 της ζωής και του έργου του Κρυστάλλη. Μελετή­ στε τον και ως πεζογράφο και η πνευματική γοη­ τεία θα είναι ανάλογη με την ποίησή του»3. Παρ’ όλ’ αυτά, την προτεραιότητα σχετικά με τον πεζογράφο Κρυστάλλη διεκδικεί και ο Μιλτ. Μαλακάσης, ο οποίος απαντά με γράμμα του προς το Ελεύθερον Βήμα (15 Μαΐου 1940) ως εξής: «Επειδή είμαι εξ εκείνων που προχθές έγρα­

72 αφιέρωμα--------------------------ψα για τον Κρυστάλλη, εσημείωσα δε ότι παράλ­ ληλα προς την ποίησή του βαίνει η πεζογραφία του, την οποία και χαρακτήρισα όπως της έπρεπε, νομίζω δε πως ο κ. Ρόδάς ευρίσκεται έξω των πραγμάτων, γράφοντας όσα γράφει»4. Ο Μιλτ. Μαλακάσης εννοεί το άρθρο του «Ήρως και μάρτυς ποιητής» (Ελεύθερον Βήμα, 11 Μαΐου 1940) στο οποίο διασώζει ένα χαρακτηριστικό περιστα­ τικό από το μνημόσυνο του Κρυστάλλη5, αλλά δεν κάνει λόγο για την πεζογραφία του. Ο Μιχ. Ρόδάς, ωστόσο μπορούμε να πούμε ότι όχι μόνο πρωτοστατεί στη μελέτη του έργου του6, αλλά και υπερασπίζεται τον Κρυστάλλη από τις επιθέσεις του Γ. Αποστολάκη7. Στην πραγματικότητα ωστόσο για τον πεζογράφο Κρυστάλλη πρώτος μίλησε ο Γρ. Ξενόπουλος σε άρθρο του με τίτλο «Πεζογραφήματα» (εκ. Το Άστυ, 30 Ιαν. 1894). Το άρθρο αποτελεί μια παλι­ νωδία μετά από μια αρχική επιφύλαξη. «Δυσπιστώ εις τα πεζογραφήματα των ποιητών. Έπειτα ιδιαιτέρως εδυσπίστουν εις τα πεζογραφήματα του κ. Κρυστάλλη»8. Στο ίδιο άρθρο επισημαίνεται η σημασία της γλώσσας του Κρυστάλλη, της καθα­ ρής και άγνωστης δημοτικής γλώσσας η οποία «απ’ όλα τα ιδιώματά μας έμεινεν η καθαρωτέρα, η κλασσική»9. Με μεγάλη δόση υπερβολής μάλι­ στα ο Γρ. Ξενόπουλος θεωρεί τον Κρυστάλλη με­ γαλύτερο τεχνίτη από τον Παπαδιαμάντη. Ο Παπαδιαμάντης όμως είναι ο κατεξοχήν «ποιητής πεζογράφος», όπως τονίζει η κριτική του μεσοπο­ λέμου (κυρίως οι Α. Τερζάκης10 και Οδυσ. Ελύτης11) με την έννοια ότι επιτυγχάνει να δώσει ποι­ ητικό ύφος12 και διάσταση στην πεζογραφία του και να εξασφαλίσει την υπέρβαση από την τρέ­ χουσα πραγματικότητα, στοιχείο που δεν επιση­ μαίνει η κριτική στην περίπτωση του Κρυστάλλη.

σωπική του θύμηση κι η πλαστική δύναμη του ποιητή τού δίνει μια καθαρή ποιητική μορφή»13. Κάτι ανάλογο παρατηρεί ο Γρ. Ξενόπουλος για την πεζογραφία. «Εις τον Κρυστάλλην, τόσο είνε όλα φυσικά και γνήσια, ώστε το διήγημά του φαί­ νεται ως το άσμα του πτηνού του ψάλλοντος χω­ ρίς να ηξεύρη διατί»14. Φτάνουμε έτσι στην ουσία του ζητήματος: ποια είναι η σχέση της ποίησης του Κρυστάλλη με την πεζογραφία του και αν αυτή δικαιολογεί το χαρα­ κτηρισμό του ως «ποιητή πεζογράφου». Είναι η πεζογραφία ένα πάρεργο ή ένα ισότιμο με την ποίηση έργο. Είναι γνωστό ότι ο Κρυστάλλης δη­ μοσίευσε, όσο ζούσε, τέσσερα αυτοτελή ποιητικά έργα. (Σκιαί του Άδου, 1887. Ο Καλόγηρος της Κλεισούρας του Μεσολογγίου, 1890. Αγροτικά, 1891. Ο τραγουδιστής του χωριού και της στάνης 1893) και μόνο μια συλλογή πεζών (Πεζο­ γραφήματα,, 1894), την οποία μάλιστα επρόκειτο να εκδώσει από κοινού με τον Μποέμ/ Δ. Χατζόπουλο, αλλά τους εμπόδισαν «μωροφιλοδοξί­ ες»15. Σχεδίαζε επίσης, όπως διαβάζουμε σε αγγε­ λία του 1889, να εκδώσει την ηθογραφία «Παρά την πηγήν» - αγνώστου περιεχομένου - καθώς και τη συλλογή πεζών «Παλιά μου χρόνια», η οποία θα περιείχε όσα διηγήματα δεν συμπεριλήφθηκαν στα Πεζογραφήματα16. Όπως παρατηρεί ο Μιχ. Περάνθης «ο Κρυστάλλης είχε σημαντι­ κήν επίδοση στον πεζό λόγο κι υπάρχουν σελίδες του ικανές ν ’ αντιπαλέψουν για πολύ ακόμα με τη φθορά»17. Παράλληλα, δημοσίευε τακτικά ιστορικο-λαογραφικά άρθρα τα οποία ενσωματώνονται στο πεζογραφικό του έργο. Έγραψε χαρακτηρι­ στικά ο ίδιος «Τέλος πάντων, είναι αλήθεια ότι έφαγα την ζωή μου με τας μελέτας μου και με τας εκδρομάς μου εδώ κι εκεί και προπάντων εν Ηπείρω δι’ ερεύνας ηθογραφικάς και γλωσσικός, αλλά αρχίζω να απολαμβάνω την ηθικήν τουλάχιστον τέχνη του Κρυστάλλη, αντίθετα, στα ώρι­ αμοιβήν»18. Υπάρχει, επομένως, μια σταθερή και μα στάδιά της και αφού ξεπερνάει τον ει­ παράλληλη ενασχόληση με την πεζογραφία. δυλλιακό και ρομαντικό χαρακτήρα των Συμβαίνει πάντως το εξής ενδιαφέρον. Η ποίη­ πρώτων του έργων διακρίνεται από «ποιη­ ση του Κρυστάλλη ξεκινάει ως ειδυλλιακή - ρο­ τικό πραγματισμό». Όπως παρατηρεί ο Κ. μαντική για να καταλήξει ρεαλιστική-πραγματιΧατζόπουλος για τον «Τραγουδιστή του στική. Με την πεζογραφία του συμβαίνει το αντί­ χωριού και της στάνης» «κείνο που υψώνει στροφο. Η εξωτερική αφορμή - η πραγματικότη­ την τέχνη του Κρυστάλλη εδώ, είναι ο ποιητικός τα - γίνεται η ευκαιρία για μια στροφή προς τον πραγματισμός. Η ειδυλλιακή βουκολική ζωή, που κόσμο των αναμνήσεων, από τις οποίες προέρχο­ τραγουδιέται πως δεν είναι πια μια ανάπλαση ποι­ νται οι διηγήσεις του. Παρατηρεί ο ίδιος στον ητικών αναμνήσεων, είναι η πραγματική, βουκο­ πρόλογο των Πεζογραφημάτων. λική, χωριάτικη ζωή, είναι αυτούσιος ο κόσμος που έφερε στην ψυχή του ο ποιητής από τα πατρι­ «Όσες βολές η σκύλλα Ξενιτιά με κερνάει τα πι­ κά βουνά, και τώρα με τη συνείδηση, που παίρνει κρά της κρασοπότηρα (...) σκάφτω την έρμη μου η τέχνη του ξυπνά ολοζώντανος μέσα στην προ­ καρδιά κι από των χρόνων τα λιθοσώρια ξεθάφτω

Η

----------------------------αφιέρωμα 73 τες παλιές μου Ενθύμησες (...) Ενθύμησες είνε και τα Πεζογραφήματά μου»

■ I πάρχει, επομένως, μια αμφίδρομη σχέση I / ανάμεσα στην ποίηση και την πεζογραφία I I του Κρυστάλλη - που κατά τα άλλα διαθέ■ τουν κοινά στοιχεία: επανάληψη των ίδιων I μοτίβων, συντηρητικότητα μορφής και πεI ριεχομένου, κλειστά σχήματα. Η ποίησή Α του, όμως, που θα έπρεπε να είναι «ποιητι­ κότερη, καταλήγει περισσότερο ρεαλιστική και η πεζογραφία του, που θα έπρεπε να είναι «πεζότερη», καταλήγει περισσότερο ποιητική και ελεύθε­ ρη. Η αντινομία αυτή προέρχεται από τα καλλιτε­ χνικά διδάγματα του 19ου αιώνα που συνίστανται στην προβολή του ρεαλισμού-πραγματισμού. Γρά­ φει ο Βλ. Γαβριηλίδης στο πρωτοσέλιδο άρθρο — ύμνο για τον Κρυστάλλη («Κώστας Κρυστάλλης», εφ. Ακρόπολις, 10 Μαρ. 1893). «Η ποίησις πρέπει να είναι αλήθεια. Η ποίησις πρέπει να εί­ ναι ευμορφιά. Η ποίησις πρέπει να προξενεί ηθι­ κός συγκινήσεις». Και συνεχίζει: «Εις αυτά όλα ανταποκρίνεται η ποίησις του Κώστα Κρυστάλ­ λη. Αληθινή και εύμορφη και συγκινητική και νοητή. Αληθινή, διότι είναι αντιγραφή του φυσι­ κού»19. Και συμπληρώνει ο Γρ. Ξενόπουλος: «Έψαλλε και περιέγραψε μόνον ό,τι έβλεπε και ησθάνετο»20. Με αυτά τα δεδομένα δικαιολογεί­ ται η περιγραφικότητα της ποίησης του Κρυστάλ­ λη και η μεγαλύτερη απελευθέρωση των πεζογρα­ φημάτων που οφείλεται συχνά και σε ελλείψεις τε­ χνικής (απουσία δομής, περίσσεια υλικού, έλλει­ ψη ζωντανών χαρακτήρων κ.λπ.). Ταυτόχρονα δι­ καιολογείται με αυτόν τον τρόπο και το ενδιαφέ­ ρον της κριτικής για τα πεζογραφήματα του Κρυστάλλη, τα οποία καταλήγουν να αποτελέσουν μια διέξοδο για να εκφράσει η πεζογραφία ό,τι η ποίηση δεν μπορεί ή δεν «πρέπει» να πει. Τον πεζογράφο Κρυστάλλη εκτός από τους Ξενόπουλο και Ρόδά επαίνεσαν και οι Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος21, Α. Καραντώνης22, Γ. Κοτζιούλας23 και κατέκριναν οι Α. Θρύλος24 και Κ. Θ. Δημαράς25. Σκόπιμο είναι σε αυτό το σημείο να παραθέ­ σουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ας πά­ ρουμε ένα απόσπασμα από το ποίημα «Πεντέλη» (15 Ιουλίου 1893) και ένα άλλο από το πεζογρά­ φημα «Τα μάρμαρα». Αρχίζουμε με το ποίημα. Και φθάνω οχ την αγάπη μου θερμός και ξαναμ­ μένος/και σου αγκαλιάζω του κορμιού τ ’ ασύγκρι­ τα τα κάλλη/με τη θερμή κι αδύνατη κι ανέτολμη

ματιά μου/ γιατί δεν φταν’ η αγκαλιά, δεν φθά­ νουν μον’ τα χέρια (...)/Άλλοι τ ’ αφράτα μάρμαρα του κόρφου σου ας παινέσουν,/ οπού εις αγύρι­ στους καιρούς θεούς έπλασε η τέχνη./ Άλλοι της φράγκισσας κυράς ας περιτραγουδήσουν/ την ερωτιάρικη ζωή και το θλιμμένο τέλος./ Εγώ στους άσπρους κόρφους σου δεν θα ν ’ απλώσω χέρι,/ ούτε για ξένες, για παλιές θα γλυκοκλάψω αγάπες16. Τώρα το πεζό. Τ ’ αυγουστιάτικο το φεγγάρι, κυκλωμένο κι ολό­ λαμπρο, έφεγγε καταμεσής τ ’ ουρανού, ίσκιωνε τες φυτιές και τα λαγκάδια, τες σπηλιές και τη ριζιμιά, τους φράχτες και τους πλοκούς, τα κλαριά και τες στοιβανιές· κ’ εφώταε περίγυρο τα βουνά όλα και τους γκρεμνούς και το χωριό μέσα. Ή ταν Θεού χαρά! Μέρα η νύχτα (...) Άνοιγαν ανάρια κι αραδαριά τα παραθύρια τα καγκελωτά, σα βά­ ρυπνα μάτια μεγάλα, κι έφεγγαν μέσα τα σπίτια. Ύ σ τερ ’ άνοιγαν πόρτες και παραπόρτια κι εχύνονταν στους δρόμους πλήθος άντρες και γυ­ ναικόπαιδα κι έπαιρναν τον ανήφορο11.

λέπουμε, λοιπόν, ότι στα δύο αυτά παρα­ δείγματα υπάρχει μια αντίστροφη σχέση. Στο ποίημα αφθονεί η κυριολεξία και περιγραφικότητα και κυριαρχεί μια αίσθηση αδυναμίας («δεν φταν’ η αγκαλιά, δεν φθά­ νουν μου τα χέρια»). Ο ποιητής δεν σκοπεύ• W ει να εξυμνήσει το αρχαίο παρελθόν («Τα μάρμαρα»), όπως κάνει ο Παλαμάς στις «Πατρί­ δες» με αποτέλεσμα το ποίημα να είναι λογικό και προσγειωμένο. Στο πεζό, αντίθετα, υπάρχει ένας χαριτωμένος μινιμαλισμός, μια γραφικότητα και μια λεπτοδουλεμένη περιγραφή, αλλά και μια ποι­ ητική διάθεση και αντιστροφή καταστάσεων («Ήταν... μέρα η νύχτα»). Η ίδια ποιητική αντιμετώπιση της πραγματικό­ τητας διαφαίνεται στα πεζογραφήματα «Η εικό­ να», «Στα χαλάσματα», «Το πανηγύρι της Καστρίτσας», «Χαραυγούλα της Πρωτοχρονιάς» κ.ά. Το θέμα τους είναι συνήθως τυχαίο. Τα πεζο­ γραφήματα περιστρέφονται άλλοτε γύρω από δύο θέματα χαλαρά συνδεδεμένα («Η εικόνα») άλλο­ τε γύρω από ένα βασικό θέμα ιστορικό ή μη («Η δασκάλα», «Το Σουλιωτόπουλο»). Άλλοτε δραματοποιούν ένα επικαιρικό γεγονός («Το πα­ νηγύρι της Καστρίτσας») και άλλοτε αναπλάθουν ένα τυχαίο συμβάν («Στα χαλάσματα»). Η ιστο­ ρία γίνεται κάποτε αφορμή για μια παρατακτική παράθεση πραγματικών ή αληθοφανών γεγονό­ ,

74 αφιέρωμα--------------------------των, από τα οποία δεν λείπει το ποιητικό στοιχείο («Το Σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου»). Δεν είναι επομένως η τεχνική το ισχυρό σημείο των πεζογραφημάτων, η οποία διαπιστώσαμε ήδη ότι συχνά χωλαίνει ή είναι υποτυπώδης, αλλά η ποι­ ητική ματιά του πεζογράφου28 - το ασύνδετο, το χαλαρό και ελεύθερο αφηγηματικό ύφος, η απου­ σία αιτιολογήσεων και συνδέσεων με το γνωστό και η έλλειψη προετοιμασίας του αναγνώστη. Καταλήγουμε, λοιπόν, στο συμπέρασμα ότι οι λογοτεχνικές επιδόσεις του Κ. Κρυστάλλη είναι ανάλογες στην ποίηση και την πεζογραφία και ότι ευδοκιμεί ως «ποιητής πεζογράφος» - χωρίς να*1234567890 Σημειώσεις 1. Αισθητή είναι η έλλειψη βιογραφικών στοιχείων για το Μιχ. Ρόδά. Δεν συμπεριλαμβάνεται σχετικό λήμμα στο Πα­ γκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό (της Εκδοτικής Αθηνών) ούτε στην Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Larousse Britannica. Στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια (τόμ. 21, σελ. 184) το άρθρο για τον Μιχ. Ρόδά υπογράφει ο Π. Α. Καλογερικός, καθηγητής της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου.

2. Εννοεί τα δεύτερα αποκαλυπτήρια της προτομής του Κρυ­ στάλλη στην Πεντέλη τον Μάιο του 1990, που έγιναν πα­ ρουσία του Βασίλη Κρυστάλλη και με τη συμμετοχή των υπουργών της 4ης Αυγούστου, Αγ. Ταμπακόπουλου και Γ. Κυριάκού, του υφυπουργού Ασφαλείας Κ. Μανιαδάκη και του υπουργού Διοικήσεως Πρωτευούσης Κ. Κοτζιά. («Η προτομή του Κρυστάλλη»), εφ. Ελεύθερον Βήμα, 7 ΜαΙου 1940, σελ. 2.

3. Μ. Ρόδάς «Ποιητής πεζογράφος», εφ. Ελεύθερον Βήμα, 13 ΜαΙου 1940, σελ. 2.

4. Μ. Μαλακάσης «Ο πεζογράφος Κρυστάλλης», εφ. Ελεύθε­ ρον Βήμα, 15 Μαίου 1940, σελ. 2.

5. Συγκεκριμένα την παρέμβαση του λογοτέχνη και φίλου του Κρυστάλλη, Κώστα Πασαγιάννη με τα εξής λόγια: «Τα δά­ κρυα που έχυσε ο ποιητής Κρυστάλλης, στοιχειοθετών ίσως τα έργα σας, κάρβουνα θα γίνουν αναμμένα στα αναίσθητα στήθη σας» (Μ. Μαλακάσης, «Ήρως και μάρτυς ποιητής», εφ. Ελεύθερον Βήμα, 11 ΜαΙου 1940, σελ. 1). Το περιστατι­ κό διασώζει και ο Βλ. Γαβριηλίδης (εφ. Ακρόπολις, 8 Μαΐου 1940).

6. Βλ. τα έργα του Μιχ. Ρόδά «Η ζωή και το έργο του Κώστα Κρυστάλλη», εκδ. οίκος «Γράμματα», Αλεξάνδρεια 1928. Κ. Κρυστάλλης, Λ. Μαβίλης, Π. Ροδοκανάκης. Στέγη του βιβλίου, Αθήνα χ.χ. «Κώστας Κρυστάλλης», περ. Νεοελλη­ νικά Γράμματα, α' περ. αρ. 42-43-44, 26 Ιαν. και 2, 9 Φεβρ.

1936. Σύγχρονοι Έλληνες Ποιητές (Από τις διαλέξεις θεά­ τρου Κυβέλης), Αθήναι 1943.

7. Μιχ. Ρόδάς, «Ο Κρυστάλλης και ο κ. καθηγητής», εφ. Ελεύ­ θερον Βήμα, 17 Φεβ. 1938.

8. Το άρθρο «Πεζογραφήματα» του Γρ. Ξενόπουλου, αναδημοσιεύεται στο βιβλίο του Γ. Κ. Κατσίμπαλη, Κώστας Κρυστάλλης. Κρίσεις και πληροφορίες, βιβλιογραφία, Τυπ. «Εστία», Αθήνα 1937, σελ. 30-36.

9. Η διατύπωση ανήκει στον Εμ. Ροΐδη. Βλ. Κρυστάλλης Άπα­ ντα - Εισαγωγή, σχόλια, επιμέλεια Μιχ. Περάνθη, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» Ι.Δ. Κολλάρου και Σίας Α.Ε., Αθήνα 1952, σελ. 62.

10. «Το πρόβλημα Παπαδιαμάντη», περ. Νεοελληνικά Γράμμα­ τα, β' περ., αρ. 11, 13 Φεβ. 1937, σελ. 2 και «Επίμετρο»

φτάνει σε εξάρσεις λυρικής πρόζας από λόγους ιδιοσυστασίας. Γενικεύοντας, μπορούμε να πούμε ότι όσο και αν η σημασία του έργου του εντοπίζε­ ται στα στενά πλαίσια της εποχής του - του 19ου αιώνα με τις ανακατατάξεις των αξιών του - φτά­ νει ως εμάς η αγωνία του λογοτέχνη, ο οποίος, όπως ο ήρωας του διηγήματός του «Εικόνα» Ζώης ο Αζώηρος, φοβάται μήπως «ψευτίσει την τέ­ χνη του και χαλαστεί ο ίδιος». Η λογοτεχνική συνείδηση29 είναι, πιστεύουμε, ένα ισχυρό δείγμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας εφόσον συνοδεύε­ ται, όπως στην περίπτωση του Κ. Κρυστάλλη, από ανάλογα αποτελέσματα. (στην αναθεώρηση της ηθογραφίας), όπ. παρ., αρ. 30, 26 Ιαν. 1937, σελ. 2.

11. Η μαγεία του Παπαδιαμάντη, Ερμείας, Αθήνα 1976.

12. Πρώτος ο Μιλτ. Μαλακάσης σε συνέντευξή του στην εφ. Ηχώ της Ελλάδος (1 Μαρ. 1935), χαρακτήρισε τον Παπαδιαμάντη ως ποιητή. Βλ. Λουκάς Δαράκης, Για την τέχνη και τη ζωή. Απαντούν 34 προσωπικότητες (...). Εκδό­ σεις Φιλιππότη, Αθήνα 1987, σελ. 95-101.

13. Κ. Χατζόπουλος «Κώστας Κρυστάλλης», περ. Νέα Ζωή (Αλεξανδρείας), τόμ. 7, Αυγ.-Σεπ. 1912, σελ. 435.

14. Γρ. Ξενόπουλος, όπ.παρ., σελ. 34.

15. Γ. Βαλέτας «Κρυστάλλης και Μποέμ», περ. Νέα Εστία 20 (1936) 1530-1531.

16. Το πεζογραφικό έργο του Κρυστάλλη, καρπός κυρίως των ετών 1892-94, συμπεριλήφθηκε στα Άπαντα, Ι.Δ. Κολλάρου 1912, Χρ. Αγγελομάτη 1948, Μιχ. Περάνθη 1952, Γ. Βαλέτα 1959, Κ. Πορφύρη κ.ά.

17. Κρυστάλλης Άπαντα. Εισαγωγή, σχόλια, επιμέλεια Μιχ. Περάνθης, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Ι.Δ. Κολλάρου και Σίας Α.Ε., Αθήνα 1952, σελ. 58.

18. Γράμμα της 4ης Φεβ. 1893. Βλ. Κρυστάλλης Άπαντα, τόμ. Β' Πρόλογος, εισαγωγή, επιμέλεια Γ. Βαλέτα. Εκδοτικός Οί­ κος Περικλή Σύψα - Χρήστου Σιαμαντά, Αθήναι 1959, σελ.

715.

19. Αναδημοσιεύεται στο βιβλίο του Μιχ. Ρόδά, Η ζωή και το έργο του Κώστα Κρυστάλλη, όπ.παρ., σελ. 26.

20. Γρ. Ξενόπουλος, «Κώστας Κρυστάλλης», Άπαντα, τόμ. 11, Μπίρης, Αθήνα 1971, σελ. 17.

21. «Το πρόβλημα του Κρυστάλλη», περ. Νέον Κράτος, έτος Γ' τόμ. 1β, Φεβ. 1939, σελ. 1654-1661.

22. Νεοελληνική Λογοτεχνία- Φυσιογνωμίες. Τόμ. Α' Εκδόσεις Δημ. Ν. Παπαδήμα, Αθήνα 1977, σελ. 131-140.

23. «Ο Κρυστάλλης πεζογράφος», περ. Ποιητική Τέχνη, έτος Βϊ τόμ. 1, τχ. 20,1 Δεκ. 1948, σελ. 420-424.

24. «Κώστας Κρυστάλλης, 1868-1894», περ. Νέα Εστία 11 (1932) 62-88 και 125-130 (Μορφή της πεζογραφίας. Και με­ ρικές άλλες μορφές, τόμ. 1, Δίφρος, Αθήνα 1962).

25. «Το ζήτημα του Κρυστάλλη», εφ. Ελεύθερον Βήμα, 27 Μαρ.

26. Γ. Βαλέτας, Άπαντα Κρυστάλλη, σελ. 239.

27. Γ. Βαλέτας, Άπαντα Κρυστάλλη, σελ. 311-312.

28. Πρβλ. Κ. Παλαμάς, «Το έργον του Κρυστάλλη», Άπαντα, τόμ. Β' Μπίρης, Αθήνα 1963, σελ. 463-483.

29. Πρβλ. Κ. Χατζόπουλος, όπ.παρ., σελ. 440: «Είναι η χάρη του γεννημένου συγγραφέα κι η παιδική αφέλεια μιας τέ­ χνης, που δοκιμάζει τα πρώτα βήματά της, εκείνο που μας τραβά και στον πεζογράφο».

αφιέρωμα 75 Ρ 1 ο σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου» είναι ένα από τα επτά πεζά κείμενα, που συγκροτούν τον τόμο Πεζογραφήματα του Κρυστάλλη, τον οποίο ο ίδιος ο συγγρα­ φέας εξέδωσε το 1894 από το «Βιβλιοπωλείον της Εστίας». Τα Πεζογραφήματα

έχουν και σχετικά πρόσφατα επανεκδοθεί1, αλλά είναι προσιτά ήδη από τη δεκαετία του 1950, οπότε και εμφανίζονται οι δύο βασικότερες εκδόσεις των κρυσταλλικών . , Απάντων από τους Μιχαήλ Περάνθη και Γεώργιο Βαλέτα2. Αν εξαιρέσουμε «Το Σουλιωτόπουλο», που από όσο μπόρεσα να εξακριβώσω πρωτοδημοσιεύεται στο τομίδιο το 1894, τα υπόλοιπα έξι κείμενα έχουν δημοσιευτεί για πρώτη φορά σε εφημερίδες κα περιοδικά της τελευταίας δεκαετίας του περασμένου αιώνα: «Η Εικόνα» στην εφημερίδα Ακρόπολις (23-5-1893), το «Στα Χαλάσματα» στον Παρνασσό (τόμ. ΙΕ' Μάιος 1892), «Το ση μειωματάρι του Γεροκαλαμένιου» στην Εβδομάδα (13-10-1890), «Το πανηγύρι της Καστρίτσας» στη Φωνή της Ηπείρου (2-9 και 16-10-1892), «Η δασκάλα» στην Ποικίλη Στοά (1894) και «Τα μάρμαρα» στον Παρνασσό (τόμ. ΙΕ', Νοέμβριος 1892).

«

Δ η μ ή τρ η ς Κ ό κορ η ς

Ένα πεζογράφημα του Κώστα Κρυστάλλη: «Το σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου» Πέραν της ειδυλλιακής ηθογραφίας ιαπιστώνουμε, λοιπόν, ότι το κείμενο που πρόκειται να μας απασχολήσει προηγείται ως προς τη χρονολογία πρώτης δημοσί­ ευσης των υπολοίπων Πεζογραφημάτων, αλλά ο Κρυστάλλης δεν εγκαινίασε με αυτό την πεζογραφική συνεργασία του με την Εβδομάδα, η οποία εκτείνεται σε όλη τη διάρκεια του έτους 1890. Έχουν προηγηθεί κείμενα με σαφή λαογραφικό χαρακτήρα3, μετά το «Σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου» στις σελίδες της Εβδομάδας φιλοξενούνται «Οι Ζακκαίοι» (20-10-1890), «Η κυρα-Νίτσα» (8-121890) και η «Χαραυγοΰλα της Πρωτοχρονιάς» (29-12-1890), που σύμφωνα με τον Περάνθη4 θα περιλαμβάνονταν στη δεύτερη συλλογή πεζογρα­ φημάτων του Κρυστάλλη, η οποία θα είχε τίτλο: «Παλιά μου χρόνια». Ανοίγοντας μια χρήσιμη παρένθεση, μπορούμε να θυμηθούμε την ορθή διαπίστωση ότι στην ηθογραφία διακρίνονται δύο βασικές κατηγορί­ ες5, δύο θεμελιώδεις τάσεις που σηματοδοτούν τη λογοτεχνική πορεία της:

Α

α) Ωραιοποιημένη, ειδυλλιακή αναπράσταση της ελληνικής υπαίθρου, δηλαδή, όπως επισημαίνει και η Ελένη Πολίτου-Μαρμαρινού, «ηθογραφία έτσι όπως την προπαγάνδισε η Εστία και την πραγματοποίησαν οι πρώτοι διηγηματογράφοι [...] με έντονο λαογραφικό χαρακτήρα των ηθών της ελληνικής υπαίθρου»6. δύο β) Ρεαλιστική απεικόνιση της ελληνικής υπαί­ ενώ θρου, ώστε συχνά να εστιάζεται το ενδιαφέρον και στα αρνητικά στοιχεία της. Συγκροτείται έτσι ένα στίγμα ηθογραφικής γραφής, το οποίο χαρα­ κτηρίζεται, όπως σημειώνει ο Roderick Beaton, από «ισχυρή έμφαση ως προς τις κτηνώδεις και δυσάρεστες όψεις»7 της ζωής στην ελληνική ύπαι­ θρο. Το ιδεολογικό και λογοτεχνικό κλίμα του 1890, ας μη λησμονούμε ότι είχε προηγηθεί η εμφάνιση και η προαγωγή της λαογραφικής τάσης στην πε­ ζογραφία με επίκεντρο το περιοδικό Εστία8, ευνο­ ούσε την ειδυλλιακή ηθογραφία. Στα περισσότε­ ρα πεζογραφήματα του Κρυστάλλη ακολουθείται αυτή η τάση, όμως «Το σημειωματάρι του Γέρο-

76 αφιέρωμα--------------------------καλαμένιου» δεν μπορεί να υπαχθεί ολικά σε μία από τις δυο ηθογραφικές τάσεις. Αφενός από το συγκεκριμένο πεζογράφημα δεν απουσιάζουν τα λαογραφικά στοιχεία. Η γλώσσα είναι λαϊκή, εμπλουτισμένη με άφθονους ηπειρώτικους ιδιω­ ματισμούς (πρβλ. ζάρκοι, τσιούπρες, πήραμαν, μείναμαν, το κριός κ.ά.) και συμβάλλει στη δημι­ ουργία ενός ρέοντος, ζωντανού ύφους, διαμέσου του οποίου προφανώς ο Κρυστάλλης προσπάθη­ σε να προσεγγίσει τον τρόπο έκφρασης του απλού -αλλά όχι απλοϊκού- κατοίκου των Ιωαννίνων, του οποίου η ταπεινή ζωή εκτάθηκε στα όρια του 19ου αιώνα και χειμάστηκε από την τουρκική σκλαβιά. Επιπροσθέτως, εντοπίζεται ένα κεντρικό επεισόδιο, κοινός τόπος κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, που περιλαμβάνει την ερωτική πολιορκία Ελληνίδων από Τούρκο αξιωματούχο, κατά την αφήγηση του οποίου σκιαγραφούνται τα γενικώς αναμενόμενα ελληνικά ήθη (γενναιότη­ τα, υπερηφάνεια). Αφετέρου ανιχνεύονται ορισμένα ρεαλιστικά ρανίσματα στηριγμένα σε ψυχογραφικά στοιχεία. Δεν αποσιωπώνται ο φόβος και η απογοήτευση, που γεννιούνται από τη σκλαβιά και τη σκληρή, καταπιεστική εξουσία «Την Πέφτη το πουρνό στες 25 του μηνός βρεθήκαμαν δίχως σπίτια, δί­ χως τίποτας. Όποιος πρόφταινε και γλύτωνε τίποτας, γλύτωσε. Οι άλλοι μείναμαν ζάρκοι κ’ έρμοι. Χαιρετίζοντας τότε για πάντα με δάκρυα τα καϋμένα τα Γιάννινα, πήραμαν τα βουνά»9. Κατά την αφήγηση, επίσης, της αρπαγής των νεαρών Ελληνίδων από τους στρατιώτες του Μεχμέτ Αγά σημειώνεται: «Όλοι είμασταν στο ποδάρι, μα κανένας δεν έκρι­ νε για να μη γένη διπλό και τρίδιπλο το κακό. Τες συνοδέψαμαν μοναχά, έτσι αμίλητοι, ώς το σπίτι που τες έκλεισαν»10. στόσο, το κείμενο προσεγγίζει ιδιαίτερα την ειδολογική κατηγορία του χρονικού. Τα βασικότερα γνωρίσματα του βυζαντι­ νού χρονικού, τα οποία κωδικοποιούνται και από την επιστημονικά έγκυρη γραφίδα του Herbert Hunger, εντοπίζονται στο πε­ ζογράφημα. Πέραν της λαϊκής γλώσσας11, στοιχείο εκ των «ων ουκ άνευ» της χρονογραφίας, τα χρονογραφικά κείμενα «κατά κανόνα αντικα­ τοπτρίζουν την κοσμοθεωρία και τις παραστάσεις του μέσου ανθρώπου της εποχής»12. Το πλαίσιο της συγκεκριμένης αφήγησης, δηλαδή ο πρόλο­ γος και ο επίλογός της όπου το αφηγηματικό πρό­ σωπο είναι ο ίδιος ο συγγραφέας, συγκλίνει στο να θεωρήσει ο αναγνώστης ως κύριο αφηγητή έναν απλό κάτοικο των Ιωαννίνων, που έζησε ως

αυτόπτης τα όσα περιγράφει και πέθανε με τον αναμενόμενο βαρύ καημό, που συνδέει όλα τα μέ­ λη μιας κοινότητας σκλαβωμένης, τα οποία δεν βίωσαν το αγαθό της ελευθερίας. «Όπως οι ανα­ γνώστες των σύγχρονων περιοδικών», γράφει ο Hunger, «έτσι και οι αναγνώστες των βυζαντινών χρονογραφιών πρέπει να ενδιαφέρονταν για την προσωπική ζωή των δυνατών»13. Αυτή η προοπτι­ κή εγγράφεται στο «Σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου», αλλά οι προεκτάσεις της υπερβαίνουν κατά πολύ τα όρια της απλής αναγνωστικής πε­ ριέργειας για τον ιδιωτικό βίο ενός ισχυρού. Η προσέγγιση του ερωτικού προσώπου από τον Τούρκο αξιωματούχο πραγματώνεται διαμέσου της εξουσιαστικής βίας, το γεγονός, που θα μπο­ ρούσε αφετηριακά να θεωρηθεί ιδιωτικό, κοινωνι­ κοποιείται κάτω από όρους επαχθείς για τους εξουσιαζόμενους και καταδεικνύει ως σύμβολο πλέον το σαθρό ήθος των εξουσιαστών και τη γενναιόψυχη καρτερία των σκλαβωμένων. Ως βασικότερο χαρακτηριστικό των χρονογρα­ φιών θεωρείται η «διάταξη της ύλης με βάση τη χρονολογική σειρά των γεγονότων»14, στοιχείο που εμφανώς διαμορφώνει και σηματοδοτεί τον αφηγηματικό σκελετό του κειμένου του Κρυστάλλη. Σε αυτό εντοπίζονται 55 εγγραφές, που παρατίθενται κατά αυστηρή χρονολογική σειρά. Η εκκινητήρια εγγραφή (21 Αυγούστου 1821) αφορά στην πυρπόληση της πόλης από τους Τούρκους και στις θλιβερές της συνέπειες για τον υπόδουλο πληθυσμό και η καταληκτήρια αναφέρεται στην απελευθέρωση της Θεσσαλίας (1881), που μεγιστοποιεί τον καημό των Ηπειρωτών για τη δική τους παρατεινόμενη σκλαβιά. «Οι περισσότερες χρονογραφίες αναφέρονται, άλλοτε πιο σύντομα και άλλοτε πιο διεξοδικά, στους διωγμούς των χριστιανών και στα μαρτύρια διαφόρων αγίων»15. Το ζεύγος που περιλαμβάνει ως αντιθετικά μέλη τους θύτες και τα θύματα, στο κείμενο του Κρυστάλλη ενσαρκώνεται από τη δυάδα Τούρκοι - Έλληνες, που ευθέως παραπέ­ μπει στην περικλειόμενη σε αυτήν αντίθεση «απί­ στων» - χριστιανών. Οι απάνθρωποι διωγμοί των χριστιανών από τους μη χριστιανούς, «άπιστους» κατακτητές περιγράφονται σε έντεκα εγγραφές του πεζογραφήματος, με κορυφαία αφηγηματική στιγμή, που υποδηλώνεται και από την ευρεία έκτασή της σε σύγκριση με τις υπόλοιπες εγγρα­ φές, την αρπαγή των νεαρών Ελληνίδων από τους Τούρκους, τον προπηλακισμό τους και την εξορία τους στην Άρτα μετά την άρνησή τους «να Τουρκέψουν»16. Ο Κρυστάλλης δεν αποσιωπά και την προαιώνια διαμάχη χριστιανών-Εβραίων. Οι Εβραίοι των Ιωαννίνων κάθε άλλο παρά ολι-

--------------------------- αφιέρωμα 77 Το ότι ο Κρυστάλλης μελετούσε ιστοριογραφι­ γάριθμοι ήταν17. Ο Γεροκαλαμένιος ως αφηγημα­ τικό προσωπείο του συγγραφέα αποδίδει την κά και χρονογραφικά κείμενα και το ότι ελκυόταν από τον τρόπο συγγραφής τους επιβεβαιώνεται έναρξη των επεισοδίων σε εβραϊκή ευθύνη και από μια μαρτυρία του Μιχαήλ Περάνθη, που («1872, Απριλίου 15, την ημέρα του Μεγάλου απέρρευσε από την έρευνά του στο Αρχείο Σαββάτου οι Οβραίοι έβρισαν το Χριστό»), αλλά δεν παραλείπει να αναφερθεί με συνταρακτικά ει­ Κρυστάλλη. Ο Περάνθης κάνει λόγο για «ένα τε­ λικρινή τρόπο και στις χριστιανικές αντιδράσεις, τράδιο με τον τίτλο: Ημερολόγιον των Αθηναϊ­ διεκδικώντας μερίδιο ιστορικής αντικειμε­ κών Χρονικών», το οποίο δείχνει τον Κρυστάλλη νικότητας («Χύθηκαν τότες οι χριστιανοί κ’ έδερ­ «σαν άνθρωπο που έχει πια καταστρώσει το πρό­ ναν κ’ έσφαζαν κ’ έρριχναν τα σπίτια των Οβραί- γραμμά του και που προετοιμάζει, από την πρώτη ων. Και τόση ήταν η οργή των χριστιανών που μέρα που πάτησε στην Αθήνα, το μέλλον του [...] κατέβηκαν όλα τ’ ασκέρια και δε μπορούσαν να Κρατάει εκτενείς σημειώσεις από τα βιβλία της τους κάμουν καλά»). Άννας Κομνηνής, Καντακουζηνού, ΧαλκοκονδύΤέλος, «όλες οι βυζαντινές χρονογραφίες περι­ λη, Παχυμέρη, Σταγειρίτη»19. έχουν και σύντομες ειδήσεις που αποβλέπουν στο να κορέσουν το ενδιαφέρον του κοινού για εντυ­ ένας από τους δύο βασικούς εκδότες του πωσιακά γεγονότα. Μια ομάδα από τέτοια γεγο­ Κρυστάλλη, ο Γεώργιος Βαλέτας, δεν θεω­ νότα αποτελούν οι φυσικές καταστροφές, οι σει­ ρεί ότι το πεζογράφημα ανήκει στον σμοί, οι θύελλες και καταιγίδες, οι πλημμύρες, οι Κρυστάλλη: «Το σημειωματάρι του Γερο­ ξηρασίες, οι πυρκαγιές και οι επιδημίες»18. Ακόμη καλαμένιου. Πρωτοφάνηκε στο περ. Εβδο­ και από μια πρόχειρη ανάγνωση συνάγεται ότι μός, Ζ 36, 13-10-1890, με τίτλο: Ημερολό­ «Το σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου» είναι γιον Ιωαννίτου, και περάστηκε, αν και δεν διάσπαρτο από τέτοιες αναφορές, χωρίς αυτό να είναι λογοτέχνημα, ούτε δικό του, στα Λογο­ σημαίνει ότι και ο Κρυστάλλης είχε υιοθετήσει τεχνήματα απ’ όπου το απόσπασα και τόβαλα στη την πρόθεση,· που ο Hunger αποδίδει στους βυζαντινούς χρο­ Στα Γιάννενα, σε μιαν ακρινή γειτονιά, ζουσε τώρα και λίγα χρόνια ο νογράφους. Περισσότερο στοι- Γεροκαλαμένιος ενενηντάρης και μεγαλύτερος, παλιό κόκκαλο. Ύστερ’ από τον χειοθετείται μια χρησιμοποίηση πεθαμό του, ανάμεσα στες παλιές φυλλάδες, που μπόρεσα για να ιδώ, βρήκα το εκ μέρους του Κρυστάλλη των Σημειωματάρι του τούτο: 1821 Αυγούστου 21, μέρα Σάββατο. Κλείσθηκε ο Αλή πασάς στο Κάστρο και συγγραφικών τους τρόπων. Δε­ καεννέα εγγραφές του κειμένου στις 24, μέρα Τετράδη, έβαλαν φωτιά στα Γιάννινα και τάκαψαν. Την Πέφτη το αναφέρονται στα συγκεκριμένα πουρνό στις 25 του μηνός βρεθήκαμαν δίχως σπίτια, δίχως τίποτας. Όποιος πρόφταινε και γλύτωνε τίποτας, γλύτωσε. Οι άλλοι μείναμαν ζάρκοι κι έρμοι. φαινόμενα και ειδικότερα: Τρεις Χαιρετίζοντας τότε για πάντα με δάκρυα τα καύμένα τα Γιάννινα, πήραμαν τα σε πυρκαγιά (21 Αυγ. 1821, 29 βουνά. Άλλοι πήγαν κατά τα Κούρεντα κιι άλλοι κατά τα Ζαγόρια. Εμείς καμιά Ιουν. 1869, 19 Απριλ. 1870), πέ­ εκατονπενηνταριά φαμίλιες πήγαμαν στο Μέτσοβο και στα χωριά του, ντε σε θύελλες, χαλάζι και καται­ περάσαμαν πέντε χρόνια ακέρια κακά κι ανάποδα. Στις 5 Τρυητή του 1826 γίδες (21 Απριλ. 1830, 15 Απριλ. γυρίσαμαν πάλι στα Γιάννινα.

1841, 15 Σεπτ. 1855, 11 Ιουν. [...]

1857, Μάης 1866), τέσσερις σε

Ο

υπερβολικό ψύχος και εκτενείς ή αφύσικες χιονοπτώσεις (1 Ιανουαρ. 1864, Γενάρης 1869, 7 Ιανουαρ. 1880, Απρίλης 1881), μία σε ξηρασία (καλοκαίρι 1832), μία σε σεισμό (27 Ιουλίου 1834), μία σε αφύσικη ζέστη (Νοέμβρης 1872), μία σε πλημ­ μύρα (Απρίλης 1879) και τρεις σε άλλα αξιοσημείωτα φαινόμε­ να (Βόρειο Σέλας - 24 Γενάρη 1872, εμφάνιση κομήτη - 17 Ιουνίου 1874, «ακρίδα στα γεν­ νήματα» και γέννηση τριών σια­ μαίων βρεφών - 5 Μαΐου 1878).

1880,7 Γεναριού, πάγωσε η λίμνη. Και το χιόνι βάσταξε 15 μέρες καταγής.

1880, Φλεβαριού 27. Έπεσε η μονέδα της Τουρκιάς. Το μετζίτι από γρόσια 23 ήρθε 19.

1880, Αυγούστου 1. 0 Κ. Τσακμάκης και Β. Παπα-Κρεμύδας κατηγορήθηκαν για επαναστάτες και τους έκαμαν σουργούνι για την Πόλη.

1881, Απρίλης μήνας και έπεσε χιόνι στες κορφές των βουνών.

1881, Θερτή 24. Έπιακαν τους νοικοκυραίους Κύρον Κυρούσην, Σ. Π. Κολοβόν, Δ. Πλάτονα, Δ. Στατερά και Γ. Καλαντζή και τους έκαμαν σουργούνι στον Ταρσανά της Πόλης, γιατί τους κατηγόρησαν για επαναστάτες και ότι έβρισαν το Σουλτάνο.

1881, Αλωνάρι 10. Ελευθερώθηκε η Θεσσαλία. Οι δικές μας ελπίδες εσβήστηκαν. Ύστερ’ από λίγες μέρες πέθανεν ο Γεροκαλαμένιος με το μαράζι και με το παράπονο που δεν είδ’ ελεύθερη την πατρίδα του. (αποσπάσματα από το αφήγημα

«Το σημειωματάρι του Γφοκαλαμένιου Πεζογραφήματα»)

78 αφιέρωμα---------------------------

ση, «υπάρχουν κείμενα [...] που μας κάνουν να σκεφτόμαστε ότι και η ερμηνεία του ίδιου του συγγραφέα έχει τα δικαιώματά της: ότι ο εξο­ στρακισμός της πρόθεσής του κατά την κριτική προσέγγιση μπορεί ν’ αποτελεί σφάλμα, γιατί ο προσδιορισμός της θα μπορούσε να μας προφυλάξει από ερμηνευτικές αποφάνσεις που έχουν κόψει κάθε ουσιώδη δεσμό με τα σημαινόμενα του [...] κειμένου»25. Τα παραπάνω τέθηκαν για να συμβάλουν στην εξήγηση της διαφαινόμενης πρόθεσης του Κρυ­ στάλλη, που αποκαλύπτεται από τον αφηγηματι­ κό τρόπο του κειμένου του, να διασφαλίσει πει­ στικότητα και αληθοφάνεια στα σημαινόμενα του πεζογραφήματος. Τα στοιχεία αυτά ενδιέφεραν άμεσα τον Κρυστάλλη, γιατί απευθυνόμενος με «Το σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου», εν έτει 1890, σε εγγράμματους κατοίκους της πρω­ υτός ο κοινός τόπος ιδιαίτερα χρησιμο­ τεύουσας του ελληνικού κράτους ήθελε προφανώς ποιήθηκε στο μυθιστορηματικό, και γενι­ να τονίσει ότι η Ήπειρος παρέμενε σκλαβωμένη κότερα στον πεζογραφικό, χώρο: Ο Θάνος και αλύτρωτη και να πληροφορήσει για ορισμένα Βλέκας (1855), ο Λουκής Λάρας (1879), Η γεγονότα, που συγκροτούσαν την ιστορική ταυτό­ Μετανάστασις (1879), Οι Έμποροι των τητα της Ηπείρου και ειδικότερα της πρωτεύουσάς της, των Ιωαννίνων. Ο στόχος του συγγρα­ Εθνών (1882), αποτελούν μερικά έργα που εκδόθηκαν πριν από την πεζογραφική εμ­ φέα θα μπορούσε να επιτευχθεί και διαμέσου ενός ιστορικού δοκιμίου ή και πιο έμμεσα, είναι η αλή­ φάνιση του Κρυστάλλη, στα οποία ο Παύλος Καλλιγάς, ο Δημήτριος Βικέλας και ο Αλέξαν­ θεια, διαμέσου ενός πεζογραφήματος που πλήρως θα εναρμονιζόταν με τις λαογραφικές κατευθύν­ δρος Παπαδιαμάντης αντίστοιχα χρησιμοποιούν τον προαναφερθέντα κοινό τόπο. Εύκολα εντοπί­ σεις της Εστίας26. Η δημιουργική χρήση των κα­ ζεται επέκταση της συνήθειας και στους νεότε­ ταβολών της βυζαντινής χρονογραφίας, που δεν σημαίνει βέβαια τον πλήρη εξοβελισμό των ει­ ρους πεζογράφους: Η ζωή εν τάφω (1931) του δυλλιακών - ηθογραφικών στοιχείων, επέτρεψε Μυριβήλη, το Λεμονοδάσος (1930) του Κοσμά Πολίτη, Ο κίτρινος φάκελος (1956) του Καραγά- τη δημιουργία ενός αξιόλογου λογοτεχνήματος, το οποίο δεν γράφτηκε με πρόθεση τεχνοτροπικού τση, το Συναξάρι του Αντρέα Κορδοπάτη (1972) του Θανάση Βαλτινού ή τα νεοτερικά Στοιχεία νεοτερισμού, αλλά ούτε και υπαγορεύτηκε από για τη δεκαετία του ’60 (1989) του ίδιου συγγρα­ την τάση λογοτεχνικής απόδοσης των «γνησίων φέα αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα. «Τελι­ ελληνικών ηθών και εθίμων». κά τέτοιου είδους προτάσεις-πλαίσια», σαν αυτές τάση, πάντως, για δημιουργία πεζογραφη­ που συγκροτούν τον πρόλογο και τον επίλογο του μάτων δομημένων με τους τρόπους του κρυσταλλικού πεζογραφήματος, «εξυπηρετούν χρονικού δεν εξέλιπε από την ελληνική την απόκρυψη του συγγραφέα προσφέροντάς του λογοτεχνική παραγωγή, και μπορούμε το άλλοθι της αμεροληψίας και της αποχής από δείγματος χάριν και εντελώς πρόχειρα - να τη δράση»24. Με αυτόν τον τρόπο συγκαλύπτεται θυμηθούμε ως σχετικά πρόσφατες επιβε­ η μυθοπλασία και δίδεται έμφαση στην αληθοφά­ βαιώσεις το Χρονικό των τριών ημερών27 νεια, οπότε διασφαλίζονται η πειστικότητα και η της Κωστούλας Μητροπούλου, το «Κατοχικ αντικειμενικότητα του κειμένου. Ημερολόγιο»28 του Γιώργου Ιωάννου κ.ά. Η αξία Ως προς το θεωρητικό πεδίο της λογοτεχνίας, σήμερα διερχόμαστε τη θαλερή άνθηση των θεω­ του Κρυστάλλη ως πεζογράφου, η οποία σημειωριών του αναγνώστη, αφού έχουν διανυθεί τα τέον ότι από τον Ξενόπουλο έγκαιρα αναγνωρί­ στάδια, όπου η προτεραιότητα δινόταν στις προ­ στηκε (εφ. Το Άστυ, 1894)29 δεν είναι καθόλου αμελητέα, παρόλο που ο Βαλέτας στην εισαγωγή θέσεις του συγγραφέα και στην αυτονομία του κειμένου. Ωστόσο, όπως ορθά έχει επισημάνει και του30 δεν ασχολείται με τον Κρυστάλλη ως πεζοο Νάσος Βαγενάς με αφορμή την καλβική ποίη­ γράφο, ενώ ο Περάνθης στη δική του εισαγωγή

θέση του, ανάμεσα στα ιστορικά του έργα»20. Χω­ ρίς να υποκύψουμε στον πειρασμό για εκτροπή στη γοητευτική αλλά και δαιδαλώδη αναζήτηση των κριτηρίων της λογοτεχνικότητας21, θα μπο­ ρούσαμε επιγραμματικά να σημειώσουμε ότι η ενότητα του ύφους και η επεξεργασία της αφή­ γησης οδηγούν στη θεώρηση και των δύο σκελών της άποψης του Βαλέτα ως εσφαλμένων. Απλώς ο Κρυστάλλης, επιλέγοντας έναν τρόπο «εσωτερι­ κής εστίασης - για να θυμηθούμε και το θεμελιώ­ δες αφηγηματικό σχήμα του Gerard Genette22 όπου ένα ουσιαστικά πρόσωπο (ο Γεροκαλαμένιος στην περίπτωσή μας) αφηγείται μέσα από τη δική του οπτική γωνία, υιοθετεί τον κοινό τρόπο παρουσίασης του κειμένου ως έργου όχι του πραγματικού συγγραφέα, αλλά ως χειρογράφου κάποιου άλλου, συνήθως πεθαμένου.

Α

Η

--------------------------- αφιέρωμα 79 αφιερώνει δύο κεφάλαια31 στη μη ποιητική παρα­ γωγή του Κρυστάλλη, στα οποία έστω και αναφο­ ρικά εγγίζει τα έξι από τα επτά πεζογραφήματα32, που περιλήφθηκαν στο ομότιτλο τομίδιο, αλλά δεν γράφει ούτε λέξη για «Το σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου». Θέτω, τελειώνοντας, μία άποψη προς συζήτη­

ση, η οποία αφορά στη γενικότερη λογοτεχνική προσφορά του Κρυστάλλη: Δεν θα ήταν άτοπο να υποστηριχθεί ότι η πεζογραφία του μπορεί να ενταχθεί λειτουργικότερα από την ποίησή του στα δρώμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, ειδι­ κότερα σε αυτά που αφορούν στη λογοτεχνική παραγωγή της τελευταίας δεκαετίας του περασμέ­ νου αιώνα.

Σημειώσεις 1. Κρυστάλλης Κώστας, Πεζογραφήματα, σύμβουλος έκδο­ σης: Μανόλης Αναγνωστάκης, Αθήνα, Νεφέλη 1989. Για «Το σημειωματάρι του Γεροκαλαμένιου» βλ. σσ. 45-53.

2. Βλ. Κρυστάλλης Κώστας, Άπαντα, εισαγωγή - σχόλια - επι­ μέλεια: Μιχαήλ Περάνθης, Βιβλιοπωλείου της Εστίας [1952] και Κρυστάλλης Κ. Άπαντα, πρόλογος - εισαγωγή επιμέλεια: Γ. Βαλέτας, Αθήνα, Βιβλιοαθηναϊκή 1959. Το συγκεκριμένο πεζογράφημα στον Περάνθη σσ. 610-615 και στον Βαλέτα σσ. 441-446.

3. Βλ. Η πανήγυρις της μεταμορφώσεως εν Ιωαννίνοις, Εβδο­ μάδα, 11 και 18 Αυγ. 1890 και ο Γάμος της Στάνης, Εβδομά­ δα, 15-9-1890.

4. Βλ. Περάνθης Μιχαήλ, ό.π., σελ. 125.

5. Βλ. και Vitti Mario, Ιδεολογική λειτουργία της ελληνικής ηθογραφίας, Αθήνα, Κέδρος3 1991, σσ. 37-96,160-161.

6. Πολίτου-Μαρμαρινού Ελένη, Ηθογραφία, Πάπυρος - Λαρούς - Μπριττάνικα, τόμος 26, σελ. 221α.

7. Beaton Roderick, Realism and Folklore in NineteenthCentury Greek Fiction, Byzantine and Modern Greek Studies, vol. 8,1982-1983, σελ. 105.

8. Βλ. Παπακώστας Γιάννης, Το περιοδικό «Εστία» και το διήγημα, Αθήνα, Εκπαιδευτήρια Κωστέα-Γείτονα 1982.

9. Κρυστάλλης, Πεζογραφήματα, ό.π., σελ. 45.

10. Κρυστάλλης Πεζογραφήματα ό.π., σελ. 47.

11. Πρβλ. το γεγονός ότι κατά τη βυζαντινή περίοδο επιτμήθηκαν και απλοποιήθηκαν γλωσσικά, έργα όπως η Αλεξιάδα της Αννας Κομνηνής, με σκοπό να γίνουν πιο κατανοητά. Βλ. και Beck Hans-Georg, Ιστορία της Βυζαντινής Δημώ­ δους Λογοτεχνίας, μτφρ. Νίκη Eideneier, Αθήνα, Μορφωτι­ κό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης 1988, σελ. 39.

12. Hunger Herbert, Βυζαντινή Λογοτεχνία, μτφρ. Τ. Κόλλιας, Κ. Συνέλλη, Γ. X. Μακρής, I. Βάσσης, τόμ. Β, Αθήνα, Μορ­ φωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης 1992, σελ. 33.

13. Hunger, ό.π., σελ. 34.

14. Hunger, ό.π. σελ. 36.

15. Hunger, ό.π. σελ. 38.

16. Βλ. Κρυστάλλης, Πεζογραφήματα, ό.π., σσ. 46-48.

17. Πρβλ. και το γνωστό διήγημα του Δημήτρη Χατζή «Σαμπεθάι Καμπιλής». Βλ. Το τέλος της μικρής μας πόλης, Αθήνα,

18.

19.

20.

21.

22.

23.

24.

25.

26.

27.

28.

29.

30.

31.

32.

Κείμενα 1983, σσ. 45-80.

Hunger, ό.π., σελ. 48. Περάνθης, ό.π., σελ. 138. Βαλέτας, ό.π., σελ. 772. Πρβλ. ενδεικτικά Eagleton Terry, Τι είναι λογοτεχνία; Εισαγωγή στη θεωρία της λογοτεχνίας, εισαγ. - θεωρ. μτφ. Δημ. Τζιόβας, Αθήνα, Οδυσσέας 1989, σσ. 21-42. Βλ. Girard Genette, Discours du ricit, Figures III, Paris, Seuil 1972, σσ. 67-273. Βλ. και Μαστροδημήτρης Π.Δ., Πρόλογοι Νεοελληνικών Μυθιστορημάτων (1830-1930), Αθήνα, Δόμος2 1984, σελ.

20. Τζιόβας Δημήτρης, Μετά την Αισθητική, Αθήνα, Γνώση, 1987, σελ. 90. Βαγενάς Νάσος, Παραμορφώσεις του Κάλβου, Το Δέντρο τχ. 71-72,1992, σελ. 123. Ας ληφθεί υπόψη ότι ιδιαίτερα οξυδερκείς συγγραφείς, που κάθε άλλο παρά φημίζονταν για τον κομφορμισμό τους, όπως ο Εμμανουήλ Ροίδης, γενικά εναρμονίζονται, όσον αφορά στις πεζογραφικές καταθέσεις αυτής της εποχής, με ορισμένες κατευθυντήριες γραμμές της ηθογραφίας. Τα πιο πολλά αφηγήματα του Ροϊδη αυτής της περιόδου - δεν ανα­ φερόμαστε βέβαια στην Πάπισσα Ιωάννα (1866) - «είναι καρπός της διάθεσης του συγγραφέα να ξαναγυρίσει στο παρελθόν και να εντρυφήσει σ’ αυτό». Βλ. Φώκος Στέλιος, Εισαγωγή στον τόμο Εμμανουήλ Ροίδης, Διηγήματα, Αθή­ να, Οδυσσέας 1988, σελ. 9. Μητροπούλου Κωστούλα, Το χρονικό των τριών ημερών, Αθήνα, Μπουκουμάνης (α'εκδ.) 1974. Ιωάννου Γιώργος, Κατοχικό Ημερολόγιο, Η πρωτεύουσα των προσφύγων, Αθήνα, Κέδρος 1984, σσ. 182-197. Το κείμενο του Γρηγορίου Ξενόπουλου αναδημοσιεύεται και στο Κρυστάλλης Κώστας, Πεζογραφήματα, ό.π., σσ. 99104. Βαλέτας, ό.π., σσ. 7-48. Περάνθης, ό.π., κεφ. IX: Απόψεις και τάσης της πεζογραφί­ ας του, σσ. 124-131 και κεφ. X: Ο Κρυστάλλης εμπνευσμέ­ νος ιστορικός, σσ. 131-142. Περάνθης, ό.π., σσ. 129-130.

εκ δό σεις

ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ

Μια ξ ε χ ω ρ ι σ τ ή π α ρ ο υ σ ία στο χ ώ ρ ο του ΒιΒήίου

Κεντρική διάθεση: Μάρνη 5-7, 104 33 Α Θ Η Ν Α — Τηλ. 5221744, fax: 5226581

ελληνικά

γράμματα

Η ερμηνεία και η υπερερμηνεία περιλαμβάνει τρία δοκίμια του Ουμπέρτο Έκο για τη σημασία των γραπτών κειμένων, ιδωμένα με εξαιρετικά κριτική ματιά από τον διάσημο φιλόσοφο, στον οποίο αντιπαραθέτουν τις απόψεις τους τρεις πανεπιστημιακοί καθηγητές.

Πανεπιστημίου 34 & Ιπποκράτους, 1ος όρ.

106 7 9 -Αθήνα τηλ. 3610064, 3606661

Ένα θαυμαστό ταξίδι στα βάθη της Αναγέννησης, τότε που οι φιλόσοφοι προσπάθησαν να ανακαλύψουν το νόημα της ζωής μέσα από υπέροχες αναζητήσεις του αδύνατου, τολμώντας να μεταφέρουν στην πραγματικότητα το όνειρο της αθανασίας. Ένα γοητευτικό βιβλίο-πρόκληση στον υλικό εφησυχασμό μας.

Ακαδημίας 88 106 7 8 -Αθήνα τηλ. 3302415, 3636658 Fax: 3636658

ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΔΙΓΕΝΗΣ ΑΚΡΙΤΑΣ

Η Ελένη και ο Δημήιρης Καλοκύρης παρουσιάζουν to έπος του ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΔΙΓΕΝΗ ΑΚΡΙΤΑ Το περίφημο μεσαιωνικό-ποιητικό μυθιστόρημα που περιγράφει ιη ζωή και τα κατορθώματα ενός θρυλικού ήρωα. Ένα κείμενο διασκευασμένο ειδικά για παιδιά, που κρατάει όλο το πνεύμα των πρωτοτύπων παραλλαγών. Εικονογραφημένο με κολάζ που συνδυάζουν σύγχρονη ζωγραφική με βυζαντινές αγιογραφίες.

Βα

ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ^ΔΙΓΕΝΗΣ ΑΚΡΙΤΑΣ^.

ΜΕΓΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ

Η Σοφία Ζαραμπούκα παρουσιάζει το ΜΕΓΑΛΕΗΑΝΔΡΟ Ένα ιστορικό παιδικό βιβλίο που ζυγιάζεται ανάμεσα στο μύθο και στην πραγματικότητα. Ένα κείμενο πόυ πετυχαίνει να δώσει με ξεχωριστή ευστοχία τη μυθική, πέρα από το μέτρο, προσωπικότητα του Μεγαλέξανδρου. Η εικονογράφηση, αναπόσπαστο μέρος του κειμένου, κατακλύζεται από χρώμα και φως.