Τεύχος 325

Νέες Εκδόσεις o £ v t t N W o lA a K θ ν ° Ρ ε

'ι<

ε^

ν λ ε ρ 'Λ

έρων

(X W & 1 Α \£ \ε Ρ

Χ^ ,°ο^5'η3 ατΡΚ ' Γ* , , ε ί ο 'ϊ Ρ '

απο τ ον

ΟΛΚΟ

Μετάφραση: Αλέξανδρος Ίσαρης

Εισαγωγή-Σχόλια Μ.Ζ. Κοπιδάκης

ρ εύ ρ ° ν

rtT O ^ ° V ^ ο Κ 'Ρ '°

- ^

σ

55 τον) τοο

κ 0 ^ ° ν \Α α ρ 'σ ^

α σ η ··^ ^

Βουκουρεστίου 3 - 105 64 Αθήνα Τηλ.: 3254538 - Τηλ./FAX: 3253172

τα βιβλία της «γνώσης» Μ ΙΚ Ρ Η ΤΟΜΑΣ ΧΑ ΡΝ ΤΥ Κάτω από το δέντρο ΝΙΚΟΣ Χ Α Τ ΖΗ Κ ΥΡ ΙΑ Κ Ο Σ Γ Κ ΙΚ Α Σ T EN T ΧΙΟ ΥΖ Μύθοι του πρώιμου κόσμου

jjjjj::. ::::::::::

ΝΑΘΑΝΙΕΛ ΧΩΘΟΡΝ ,ραμμα ·:::::::::::::::!ΙΙΙΙΙ:ΙΙΙ ΜΠΛΡΜΠΕ NT' ΩΡΕΒΙΓΥ Οι διαβολακές

jjjjjlijjj!

ΖΑΝ ΕΤ ΟΥΪΝΤΕΡΣΟΝ « αλϊοϋ πορτοκαλιές

!

I j r -’

ΤΖΟΥΖΕΠΕ ΠΟΝΤΙΤΖΑ Η μεγάλα) βραδιά ΛΕΒ ΡΑΖΓΚΟΝ Χωρίς επινοήσεις ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ % Ήθελα να φορέσω παντελ.όΐΜρ ΜΑΡΙΑ ΚΟΡΤΙ Τη τραγούδι των σειρήνων ψ 4 ΑΝΝΑ ΜΕΣΣ1ΝΑ Η φοινικιά το,. Ροισοφά ΟΝΟΡΕ ΝΤΕ Μ Μ \ΛΖΑΚ Η γι Κω"! ΜΑΝΦΡΕΝΤ ΜΠΗΑΕΡ Ήρεμη σαν τη νύχτα

Ο ΣΕΣΑΝ - I ΜΠ. ΜΑΣΛΟΦΣΚΙ Εσείς που δεν έτυχε ποτέ να σας σκοτώσουν ΣΑΒΕΡΙΟ ΣΤΡΑΤΙ ~φφ^ιωπος στο βάθος του πηγαδιού rlh&YEPIN O ΤΖΟΡΤΖΕΤΙ Φ ο υ λ b io τ ο μ ιτ ς α M g βενετσιάνα κληρονόμος ^ & ^ Κ ΤΣΕΣΤΕΡΣΟΝ tfatk'MipiTn του πατριί; Μπραουν

ΑΝΡΙ-ΦΡΕΝΤΕΡΙΚ ΜΠΛΑΝ Τα αγρίμια παλεύουν στο λι :·ως

ΣΡϊ *ϊ 33Κ>φ ερρερο

ΖΑΝΕΤ ΟΥΪΝΤΕΡΣΟΝ Το φύλο της κερασιάς

ΠΑΤΡΙΤΣΙΑ ΧΛΪΣΜΙΘ

m

εκδόσεις «γνώση»

Ιπποκράτους 31,106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21 194

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21 194

τα βιβλία της «γνώσης» ΜΑΡΩ ΛΟΙΖΟΥ

ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΡΩΤΕΣ ΖΩΓΡΑΦΙΕΣ ΑΝΤΡΕΑΣ ΚΑΡΑΜΠΕΛΑΣ

εκδόσεις «γνώση» Ιττποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21 194

τα βιβλία της «γνώσης» Εγώ ελπίζω να τη βολέψω επιμέλεια Μαρτσέλοντ’ Ό ρτα

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21 194

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21 194

1993 »> ΝΕΑ ΒΙ ΒΛΙ Α »> 1993

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΞΕΝΗ Λ ΟΓΟΤΕΧΝΙΑ/ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΜΠΑΝΑΝΑ ΓΙΟΣΙΜΟΤΟ

Kitchen ΝΑΝΤΙΝ ΓΚΟΡΝΠΜΕΡ

ΧΟΥΑΝ ΚΑΡΛΟΣ ΟΝΕΤΙ

Το ναυπηγείο (Μυθιστόρημα) 9 ΧΟΥΑΝ ΠΕΡΟΥΤΣΟ

Οι φυσικές ιστορίες

Μια ιδιοτροπία της φύσης

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

9 ΟΥΙΛΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ

9 ΚΙΝΓΚΣΛΕΫ ΕΪΜΙΣ

Ένας χοντρός Εγγλέζος (Μυθιστόρημα)

Δωδέκατη νύχτα 9 ΣΟΛ

Εύθυμη Ιατρική

ΓΙΑΣΟΥΝΑΡΙ ΚΑΒΑΜΠΑΤΑ

9 ΕΜΑ TENANT

Κιότο

Το παραμύθι της Εύας

(Μυθιστόρημα)

(Ηθοπλαστική ιστορία)

9

9 ΤΖΟΥΝΙΤΣΙΡΟ ΤΑΝΙΖΑΚΙ

ΤΡΟΥΜΑΝ ΚΑΠΟΤΕ

'Οταν οι προσευχές εισακούονται (Ένα ημιτελές μυθιστόρημα)

Σβάστικα (Μυθιστόρημα)

9

9 ΤΖΩΝ ΚΕΝΕΝΤΥ ΤΟΥΛ

ΛΕ ΚΛΕΖΙΟ

Συνασπισμός ηλιθίων

Έρημος (Μυθιστόρημα) 9 ΧΑΡΟΥΚΙ ΜΟΥΡΑΚΑΜΙ

Το κυνήγι του αγριοπρόβατου (Μυθιστόρημα) 9 ΜΠΕΡΤΟΛΤ ΜΠΡΕΧΤ

Διόρθωση παλιών μύθων και άλλες ιστορίες 9 ΣΟΜΕΡΣΕΤ ΜΩΜ

Τσάι και ματαιοδοξία

(Μυθιστόρημα) 9 ΝΤΕΪΒΙΝΤ ΧΟΜΕΛ

Ηλεκτρικές καταιγίδες (Μυθιστόρημα)

ΟΙ Π ΟΙΗΤΕΣ ΤΟΥ Κ ΟΣΜΟ Υ ΕΖΡΑ ΠΑΟΥΝΤ

Τα άσματα της Πίζας ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΟΝ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟ ΙΝΤΙΘ ΓΟΥΟΡΤΟΝ

Τα χρόνια της αθωότητας

(Μυθιστόρημα)

9 ΚΑΖΟΥΟ ΙΣΙΓΚΟΥΡΟ

9

Τ ’ απομεινάρια της μέρας

Η ακόλουθη ιστορία

9 ΛΙΟΝΟΡ ΦΛΕΪΣΕΡ

(Μυθιστόρημα)

Ή ρωας κατά λάθος

ΚΕΕΣ ΝΟΟΤΕΜΠΟΟΜ

1993 »

ΝΕΑ ΒΙ ΒΛΙ Α »

1993

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ Λ ΟΓΟΤΕΧΝΙΑ/ΠΕΖΟΓΡΑΦ ΙΑ ΝΤΟΡΑ ΠΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Η πρόβα tou νυφικού (Μυθιστόρημα) 9 ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΕΥΑΓΤΈΛΙΛΗΣ

Το χέρι καίω από χο ρούχο (Μυθιστόρημα) 9 ΝΕΝΗ ΕΥΘΥΜΙΑΛΗ

Οι πολίχες χης σιωπής (Μυθιστόρημα) 9 ΖΥΡΑΝΝΑ 7.ΑΤΕΛΗ

Και με χο φως ίου λύκου επανέρχονχαι (Μυθιστόρημα οε δέκα ιστορίες) 9 ΒΑΣΙΛΗΣ ΖΙΩΓΑΣ

Όπως ία κούρνιισες, Θε’ μου (Μυθιστόρημα) 9 ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΙΖΗΛΟΣ

Σχα μύχια χης χίγρης (Μυθιστόρημα) 9 ΗΛΙΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΣ

Μαύρο πουλί σχο βλέμμα

Ερώχων και αοπαομών λαμπρόν ανάγνωομα (52+1 διηγήματα Ελλήνων συγγραφέων γραμμένα και εικονογραφημένα για το Playboy) 9 ΦΑΙΔΩΝ ΠΑΤΡΙΚΑΛΑΚΙΣ

Θεράπευαν με ιην μουσική ' (Μυθιστόρημα) 9 ΤΑΣΟΣ ΡΟΥΣΣΟΣ

Ο καιρός χης Λίζε (Νουβέλα) 9 ΠΩΤΑ ΣΕΧΙΔΟΥ

Η Καλάμιχυ που μισούσε χ’ άλογα (Μυθιστόρημα) 9 ΠΩΡΓΟΣ ΣΚΟΥΡΤΗΣ

Το συμπόσιο χης Σελήνης (Μυθιστόρημα) 9 ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΣΦΥΡΙΔΗΣ

Τίμημα χωρίς ανχίκρισμα (Διηγήματα) 9 ΑΡΗΣ ΦΑΚΙΝΌΣ

Το κάσχρο χης μνήμης

(Νουβέλα) 9 ΚΩΣΤΑΣ ΛΟΓΑΡΑΣ

(Μυθιστόρημα)

Τα δυο χης δάχχυλα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ / ΠΟΙΗ ΣΗ

(Διηγήματα) 9 ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ

Τα δένχρα (Μυθιστόρημα) 9 ΤΑΤΙΑΝΑ Ι ΚΡΙΤΣΗ-ΜΙΛΛΙΕΞ

ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΚΑΝΑΣ

Παραλογή Μαύρα λιθάρια 9 ΜΑΤΘΑΙΟΣ ΜΟΥΝΤΕΣ

Το αλώνι χης Εκάχης

Τα ανχίποινα

(Μυθιστόρημα)

9 ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΠΟΥΛΙΟΣ

Ημερολόγιο 9 ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΡΑΜΟΣ

Βρεγμένο ρούχο (Διηγήματα) 9 ΜΑΞΙΜΟΣ ΟΣΥΡΟΣ

Πολιχεία (Ποιητικό αφήγημα) 9 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΉΣ

Ανχί χης σιωπής (Ζωγραφική: Τάσος Μαντζαβίνος) 9 ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΣΑΠΟΥΝΤΖΗ

Η κλινήρης Δευχέρα 9 ΝΤΙΝΟΣ ΣΙΩΤΗΣ

Η μηχανή χων μυσχικών

[Το λάβαρον]

9 ΑΛΕΞΗΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ

(Νέα, ολοκληρωμένη έκδοση)

Αρχιχεκχονική εσωχερικών χώρων

Άντειας Φρανιζή ΣΤΕΦΑΝΙ Έντεκα ποιήματα που διαβάζονται σαν ένα. Η νέα ποιητικά συλλογή της Α.Φ. που εκδίδειαι από τον ΚΕΔΡΟ. «Καθώς μικρή σιωπή, ψίχουλο ψέμα, απ’τα λειψά φιλιά γέρνουν τα στήθια, λυπήσου με, φωνή, ξερή αλήθεια, και δες το θαυμασμό· κρύβει το αίμα, »

Έ λενας Χουζουρη ΟΙ ΤΡΥΦΕΡΟΙ ΑΝΤΡΕΣ Δεκατέσσερις ερωτικές «ιστορίες» με επίκεντρο το αιώνιο ερωτικό παιχνίδι ανάμεσα στο θηλυκό και αρσενικό του οποίου η έκβαση είναι απρόβλεπτη γι’ αυτό και γοητευτική. «Έρχονται και φεύγουν οι τρυφεροί άντρες της ζωής μου. Δεν είναι ανέξοδη η τρυφερότητα της αίσθησης. Απρόσμενη κι απρόβλεπτη είναι.»

ποίηση

Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ Ρ ΙΤ Σ Ο Σ ΠΟΙΗΜ ΑΤΑ (1972-1974) ΤΟ Μ Ο Σ ΙΑ' Επιμέλεια: Αικατερίνη Μακρυνικόλα έ τόν ένδέκατο τόμο τών Ποιημάτων δ Κέδρος συνεχίζει τήν έκδοση τών 'Απάντων τοΰ Γ ιάννη Ρίτσου πού ξεκίνησε τό 1962. Ό τόμος αότός, πού συμπίπτει μέ τήν τρίτη έπέτειο άπό τό θάνατό του, έρχεται νά τιμήσει τή μνήμη τοΰ ποιητή, παραδίδοντας ένα άκόμα μεγάλο τμήμα τής ποιητικής του παραγωγής. Στό βιβλίο περιλαμβάνονται τέσσερις έκδεδομένες συλλογές ( Υπόκωφα, Γραφή τυφλού, Χάρτινα, "Υμνος καί θρήνος γιά την Κύπρο) καί πέντε άνέκδοτες (Προσωπίδες, Προθάλαμος, ’Οχτώ όχτάστιχα γιά τόν Μιρό, Ρωγμή, Ακροκέραμος), γραμμένες άπό τόν Μάρτιο τοΰ 1972 ώς τόν Νοέμβριο τοΰ 1974.

Μ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΙΑ '

Μένη Κουμανταρέα Η ΣΥΜΜΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΠΑΣ Τι θα κάυαιε αν συναντούσατε ένα γεροπαράξενο καθηγητή να τρώει στο φαστ-φουντ με δερμάτινα γάντια; Και η θα λέγατε αν εκείνος σας προσκαλοΰσε σπίτι του να γνωρίσετε τον ερμαφρόδιτο υπηρέτη του και τη μικρομέγαλη μαθήτριά του που Ό λα αυτά θα τα μάθετε ή θα νομίζετε ότι τα μάθατε σ’ αυτό το μουσικό μυθιστόρημα για το τέλος του αιώνα.

Ασημάκη Πανσέληνου ΦΥΛΛΑ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟΥ Μέσα στα χαρπά του Ασημάκη Πανσέληνου βρέθηκε το χειρόγραφο αυτό που σήμερα έρχεται στη δημοσιότητα. Είναι ένα ημερολογιακό κείμενο γραμμένο μέρα με τη μέρα, κάτω από την πίεση και την αγωνία των γεγονότων. Αποτελεί μια προσπάθεια να βάλει ο συγγραφέας σε κάποια τάξη και προοπτική τα πρωτόγνωρα και φοβερά βιώματα ενός πολέμου και μιας Κατοχής.

Αλέξανδρου Κοτζιά ΤΟ ΣΟΚΑΚΙ Βιβλίο - υποθήκη, το τελευταίο έργο του Α.Κ. φέρνει στο φως μια ακόμα πτυχή από τις μεταπολεμικές εθνικές δοκιμασίες, από τον - όπως ο ίδιος τον ονόμασε νεοελληνικό Τριακονταετή Πόλεμο 1943 -1973.

Νίκου Τριανιαφυλλόπουλου ΛΙΜΕΝΑΡΧΗΣ ΕΥΡΙΠΟΥ Στα δέκα διηγήματα του Λιμενάρχη Ευρίπον ο Ευβοϊκός του ονείρου, που λέει ο Ελΰτης, τρικυμίζεται από τους ανέμους εκείνου, που τον διαφέντευε χρόνια και χρόνια. Για τούτο και στις σελίδες του βιβλίου καταπλέουν όλες οι εξωτικές γυναίκες του, άλλες σε μουχτερά βαπόρια κι άλλες σε καράβια με γυάλινα πανιά.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΔΙΓΕΝΗΣ ΑΚΡΙΤΑΣ

Η Ελένη και ο Δημήιρης Καλοκύρης παρουσιά­ ζουν ίο έπος ίου ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΔΙΓΕΝΗ ΑΚΡΙΤΑ Το περίφημο μεσαιωνικό-ποιηιικό μυθιστόρημα που περιγράφει τη ζωή και ία καιορθώμαια ενός θρυλικού ήρωα. Ένα κείμενο διασκευασμένο ειδικά για παιδιά, που κρατάει όλο το πνεύμα των πρωτοτύ­ πων παραλλαγών. Εικονογραφημένο με κολάζ που συνδυάζουν σύγχρονη ζωγραφική με βυζαντινές α­ γιογραφίες.

Η Σοφία Ζαραμπούκα παρουσιάζει το ΜΕΓΑΛΕΞΑΝΔΡΟ Ένα ιστορικό παιδικό βιβλίο που ζυγιάζεται ανά­ μεσα στο μύθο και στην πραγματικότητα. Έ να κείμενο που πετυχαίνει να δώσει με ξεχωρι­ στή ευστοχία τη μυθική, πέρα από το μέτρο, προσωπι­ κότητα του Μεγαλέξανδρου. Η εικονογράφηση, ανα­ πόσπαστο μέρος του κειμένου, κατακλύζεται από χρώμα και φως.

(δ) ΚΕΔΡΟΣ

^ ' το παιδικό 6ι6Αίο

Η ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ • Τα πρωτότυπα κείμενα χωρίς περικοπές. •Από μια ζωγραφιά σχεδόν σε κάθε σελίδα.

Η Ν Ε Ο Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ ΓΙΑ Ο Λ Ε Σ Τ ΙΣ Η ΛΙΚ ΙΕΣ

|8| ΚΕΔΡΟΣ

ίο εΜηνικό 6ι6?\ίο

Κ Ι ^ γχρ ο νη ZQPZ ΧΑΡΗ Η ΑΝΤΙΠΑΡΟΧΗ

ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ ΕΡΩΤΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΜΙΑΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΤΡΙΒΕΑΣ Ο ΕΡΩΤΕΥΜΕΝΟΣ ΠΥΡΟΣΒΕΣΤΗΣ

•

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΝΙΩΤΗΣ • ΟΙ ΣΥΖΥΓΟΙ · ΑΣΠΡΗ ΜΕΡΑ • ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΘΑΝΑΤΟΥ

W

l l u

εκδόσεις

[εχνία

ΡΟΥΛΑ ΚΑΚΛΑΜΑΝΑΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΙΚΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

ΝΑΠΟΛΕΩΝ ΛΑΖΑΝΗΣ ΕΓΩ, 0 ΠΕΤΡΟΣ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

αιακη ΈΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Π ΑΤΑΚΗΣ Α.Ε. Εμμ. Μ π ε ν ά κ π 16, 106 78 Α θ ή ν α ’ηλ.: 36.38.362. Fax: 36.28.950

ΧΡΗΣΤΟΣ ΔΕΣΥΛΛΑΣ Η ΚΡΥΠΤΗ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

ΒΙ ΒΛΙΑ ΖΩΡΖΣΑΡΗ Τα στενά παπούτσια Όταν ο ήλιος.., Οι νικητές Ο θησαυρός της Βαγίας Το ψέμα Τα γενέθλια Κόκκινη κλωστή δεμένη Τα Χέγια Το παραράδιασμα Κρίμα κι άδικο Νινέτ ΛΟΤΗ ΠΕΤΡΟΒΙΤΣ ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΥ Εφτά κόκκινες κλωστές Σπίτι για πέντε Για την άλλη πατρίδα Ιστορίες που ταξιδεύουν Ο μικρός αδελφός Λάθος, κύριε Νόιγκερ! Τραγούδι για τρεις Στο τσιμεντένιο δάσος ΓΑΛΑΤΕΙΑ ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΟΥ ΣΟΥΡΕΛΗ Παιχνίδι χωρίς κανόνες Πριν από το τέρμα Ο μικρός μπουρλοτιέρης Εμένα με νοιάζει ΑΙΤΙΑ ΨΑΡΑΥΤΗ Οι τελευταίοι ήρωες Το διπλό ταξίδι Το αυγό της έχιδνας Το αίνιγμα της πέτρινης γενειάδας Η εξαφάνιση ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ Τα πέτρινα καθίσματα Ο αδελφός της Ασπασίας Το 33 Δομήνικος ΜΠΙΛΛΙΡΟΖΕΝ Ο πόλεμος της Αντιγόνης Η άλλη πλευρά του βουνού ΒΟΥΛΑ ΜΑΣΤΟΡΗ Στο γυμνάσιο Ένα - ένα - τέσσερα ΤΟΥΛΑ ΤΙΓΚΑ Ο δός Γραβιάς Η εποχή των υακίνθων ΕΛΕΝΗ ΔΙΚΑΙΟΥ Οι θεοί δεν πεθαίνουνε στην Πέλλα ΜΑΡΙΑ ΑΒΡΑΑΜΙΔΟΥ Γράμμα στο μοναχικό αδερφό μου ΜΑΡΙΑ ΠΥΛΙΩΤΟΥ Τα παιδιά του ήλιου

ΓΙΑ

Π ΑΙ ΔΙ Α

ΚΑΙ

ΓΙΑ

ΝΕΟΥΣ

ΠΙΤΣΑ ΣΩΤΗΡΑΚΟΥ ΒΕΑΤΡΙΚΗ ΚΑΝΤΖΟΛΑ Το φουστάνι της Κλεοπάτρας ΣΑΜΠΑΤΑΚΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Τα παραμύθια του Ο Ψύλλος Παρδαλομύτη ΝΟΡΜΑΝ ΣΙΛΒΕΡ Πόλη μαγική ΚΙΡΑ ΣΙΝΟΥ- ΚΩΝ/ΝΟΣ Δεν υπάρχουν τίγρεις στην ΓΕΩΡΓΙΟΥ Αφρική Περσεφόνη, η πάπια που πήγε ΜΥΡΙΑΜ ΠΡΕΣΣΛΕΡ σχολείο Πικρή σοκολάτα ΜΑΡΩ ΛΟίΖΟΥ ΡΑΦΙΚΣΑΜΙ Μια χούφτα γεμάτη αστέρια Η Ονείρω Μήπως είδατε τον Αόρατο; ΠΟΛΙΝ ΦΙΣΚ (4 τίτλοι) Το χρώμα της νύχτας ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΦΗΚΑΣ ΡΟΜΠΕΡΤ ΚΟΡΜΙΕΡ Ανθρωποι και ζώα Ο πόλεμος της σοκολάτας ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΙΑΚΟΣ ΜΕΛΒΙΝ ΜΠΕΡΤΖΕΣΣ Ο μικρός Ερμής αμαξάς και Η κραυγή του λύκου ΜΙΣΕΛ ΤΟΥΡΝΙΕ άλλα διηγήματα Ο Παρασκευάς ή η ΕΡΙΧ ΚΑΙΣΤΝΕΡ Ο Αντώνης και η Κουκιδίτσα πρωτόγονη ζωή Ο Αμίλιος και οι ΤΟΡΜΟΝΤ ΧΑΟΥΓΚΕΝ ντέτεκτιβ Τα πουλιά της νύχτας ΤΖΙΑΝΝΙΡΟΝΤΑΡΙ Ζέππελιν Ο πλανήτης των ΓΚΑΓΙΕ ΧΙΤΣΓΙΛΜΑΖ χριστουγεννιάτικων δέντρων Ενάντια στη θύελλα ΕΛΕΝΗ ΜΑΝΤΕΛΟΥ ΠΙΤΕΡ ΝΤΙΚΙΝΣΟΝ Η περιπέτεια της Το έβδομο κοράκι Περιπέτειας ΦΡΕΝΤΟΥΛΜΑΝ ΕΛΕΝΗ ΤΣΙΑΛΤΑ -αναβρήκα το φίλο μου Η γιαγιά μου η μάγισσα ΚΑΤΕΡΙΝΕ ΟΛΛΦΡΕΫ ΝΤΙΜΠΕΡΙΝΚΙΟΦ Το όραμα στη χαράδρα Ο μικρός κυνηγός ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΤΡΙΒΙΖΑΣ Η κούκλα που ήθελε ν' Τα μαγικά μαξιλάρια αποκτήσει ένα μωρό Η Χαρά και το Γκουντούν Οι ιστορίες μιας αυτόματης (4 τίτλοι) γιαγιάς Φρουτοπία (3 τίτλοι) Η Μυρτώ και ο λήσταρχος ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΒΑΡΕΛΛΑ Καραμπούμ Έξι εναντίον ενός ΜΑΡΙΑ ΓΚΡΙΠΕ Φιλενάδα φουντουκιά μου Λόελλα, η κόρη του Μπαμπά Δράκε, δράκε, είσ' εδώ; Μπέρτα Αρχίζει το ματς ΣΟΦΙΑ ΖΑΡΑΜΠΟΥΚΑ ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΣΦΑΕΛΛΟΥ Ιστορίες και γνώσεις (12 Για τον πατέρα τίτλοι) ΗΡΩ ΠΑΠΑΜΟΣΧΟΥ ΒΑΣΩ ΨΑΡΑΚΗ Το πέρασμα της γάτας Βρες αν μπορείς (4 τίτλοι) Το πέτρινο σπίτι (2 τόμοι) Κόψτε το απόκομμα και ταχυδρομήστε το στην παρακάτω διεύθυνση, για να σας στείλουμε το Γενικό Κατάλογο των εκδόσεων μας: Ονοματεπώνυμο....... Διεύθυνση............... Πόλη ......................... Ηλικία.................... Επάγγελμα.............. ---------------------- —

Τ.Κ...................... (ΔΙΑΒΑΖΩ 12/93) ----------------------------- 1«

IΠΑΤΑΚΗΣ ΑΕ Βαλτετσίου 14,106 80 Αθήνα 1ΉΑ 36.38.362, TELEFAX 3628950 Κεντρική διάθεση Εμμ Μπενάκη 16 106 78 ΑΘΗΝΑ 7ΗΛ 3631.078 fee 3628.950

ΜΑΓΙΑ ΑΓΓΕΛΟΥ

ΝΤΕΡΚ ΜΠΟΓΚΑΡΝΤ ΤΖΕΡΙΚΟ Μετάφραση: Ερρίκος Μπελιές Πρόκειται για το τέταρτο μυθιστόρημα του γνωστού Αγγλου ηθοποιού, το οποίο απέσπασε ευνοϊκές κριτικές έγκυρων επιθεωρήσεων και κριτικών της λογοτε­ χνίας της Βρετανίας και ολόκληρου του κόσμου. Στο καινούριο του μυθιστόρημα ο Μπόγκαρντ θίγει τα βαθιά υπαρξιακά προβλήματα των ανθρώπων της τέχνης και των γραμμάτων. Μυθιστόρημα360σελίδες.

ΜΑΓΙΑ ΑΓΓΕΛΟΥ ΞΕΡΩ ΓΙΑΤΙ ΚΕΛΑΗΔΑΕΙ ΤΟ ΠΟΥΛΙ ΣΤΟ ΚΛΟΥΒΙ Μετάφραση: Ιωάννα Καρατζαφέρη Η Μάγια Αγγέλου θεωρείται ως μια από τις ιδιότυπες φυσιογνωμίεςστο χώροτων αμερικάνικωνγραμμάτων, όχι μόνο γιατην τόλμη των βιβλίων της αλλά και γιατί υπήρξε από τα δυναμικά στελέχη του αμερικάνικουφεμινιστικούκινήματος.Στο βιβλίο της αυτό αφηγείται τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η μαύρη ηρωίδα στο κλειστό κοινωνικό περιβάλλον μιας μι­ κρής αμερικάνικης επαρχιακής πόλης. Μυθιστόρημα360σελίδες. ΤΖΟΝΓΚΡΙΣΑΜ Η ΕΤΑΙΡΕΙΑ (THE FIRM) Μετάφραση: Ερρίκος Μπελιές Ο Τζον Γκρίσαμ στο γεμάτο νεύρο και δυναμισμό μυθιστόρημά του σκιαγραφεί εντελώςαπογυμνωμένοτο φαινόμενοτου γιαπισμού, που άνθησε στις ΗΠΑ κατά τη δεκαετία του '80. Το μυθιστόρημα του νέου αυτού συγγραφέα κατέκτησε μέσα σε μικρόχρονικόδιάστηματο αμερικάνικο και ευρωπαϊκό κοινό και γυρίστηκε ταινία από τον Σίντνεϋ Πόλλακ με πρωταγωνι­ στές τον Τομ Κρουζ και τον Τζιν Χάκμαν. Μυθιστόρημα532σελίδες.

ΣΥΡΙΑ ΚΟΛΛΑΡ ΑΓΡΙΕΣ ΝΥΧΤΕΣ Μετάφραση: Ντορέτα Πέππα Τον χαρακτήρισαν «Τζέιμς Ντιν της δε­ καετίαςτου '90». Μετά το θάνατότου από AIDS την περασμένη άνοιξη, στά 35 του χρόνια ο Συρίλ Κολλάρ άφησε πίσω του ένα μυθιστόρημα-σοκ, τις «Άγριες νύ­ χτες», μέσα στο οποίο ο συγγραφέας καταθέτει την πορείατου προςτο θάνατο. Οι «Άγριες νύχτες» γυρίστηκαν ταινία με σκηνοθέτη και πρωταγωνιστή τον ίδιο. Κέρδισαν το βραβείο Σεζάρ και τον τίτλο της καλύτερης ταινίας του 1993 στη Γαλλία Αφήγημα243σελίδες.

Σ ύ γ χ ρ ο ν η Ξ έ ν η Λ ο γ ο τ ε χ ν ία

Ξέρ« γιατί κεϋαηδάει ιο ηουΑί oto κλουβί

ΜΙΚΡΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

A t'

$/? G U T E N B E R G

Edgar Allan

Εύ ρηκα ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ: ΣΠΥΡΟΣ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ

Ό πρώτος σταϋμός σ ’ ένα μακρύ ταξίδι άναψυχής. Χωρίς συστάσεις.

GUTENBERG

#

ΜΙΚΡΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

_ _______ _________ '

_______________

^ Τ Ρ Α Γ Ο Υ Δ Ι τπ Ο

^ 0 ΕΑΧ ΕΥΑΙ ΤΑ Α Ν Θ Η ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ

η

—

ΝΤΕ ΚΙΡΙΚΟ

ΝΤΑΑΙ

ΠΜ4Γ7ΑΟ

ΠΙ Κ Α Σ Ο

Ζ ω οδόχου Π η γ ή ς 21 J 10681 Α θήνα Τ ηλ. 3 6 1 5 4 3 3

Κ

Υ

Κ

Λ

Ο

Φ

Ο

Ρ

Ε

Ι

Β .Τ Ρ 1 Α Ν Τ Α Φ Υ Λ Λ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

ΤΑ ΕΠΤΑΗΜΕΡΑ τον ΒΟΚΚΑΚΙΟΓ 1 0 9 1 -1 8 9 2

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Γ Α Β Ρ ΙΗ Λ ΙΔ Η Σ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ

Ε Ι

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΑΒΡΙΙΙΛΙΔΙΙΣ

Η

π ε ζ ο γ ρ α φ ι κ ή

μ α ς

π α ρ ά δ ο σ η

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΘΕΟΤΟΚΗΣ

Πού έγκειται η μοναδικότητα του κλασικού μας πια συγγρα­ φέα, διερωτάται ο Μανόλης Αναγνωστάκης. Και συνεχίζει «... είναι η Π ο ί η σ η , που αναβλύζει από τις σελίδες του Παπαδιαμάντη και που στις μέρες μας, με το σπάσιμο του φράγματος ανάμεσα στα στε­ γανά είδη της γραφής, μας α­ ποκαλύπτει ολοένα και περισ­ σότερο τη μοναδικότητα του ταπεινού Σκιαθίτη και την α­ σύγκριτη θέση του μέσα σ ’ ό­ λη την πεζογραφία μας. Παλιά και νεότερη».

Με λιτά και πειστικά εκφρα­ στικά μέσα, ο μεγάλος Κερκυραίος πεζογράφος, κατορθώνει να ανατέμνει μέσα από τους ήρωές του την κοινωνία της ε­ ποχής του. Συναρπαστικός στην αφή­ Κυκλοφορούν γησή του προχωρεί στην ρεα­ λιστική αναπαράστασή της διατυπώνοντας ταυτόχρονα 1. Η φόνισσα τους κοινωνικούς του προβλη­ ματισμούς και είναι αυτό που 2. Η Νοσταλγός και άλλα τον κάνει ξεχωριστό ανάμεσα διηγήματα στους προκατόχους και σύγ­ χρονους ομότεχνούς του. 3. Ρεμβασμός του Δεκα-

Κυκλοφορούν

πενταυγούστου και άλλα διηγήματα

1. Ο κατάδικος 4. Ναυαγίων ναυάγια

2. Η ζω ή και ο θάνατος του Καραβέλα 5. Βαρδιάνος στα σπόρκα 3. Η τιμ ή και το χρήμα και άλλα διηγήματα. 4. Το β ιο ς της Κ υρά-Κ ερκυρας_________________ Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

.. . Π ρ ο ω θ ο ύ ν

το

ΙΩΑΝΝΗΣΚΟΝΔΪΛΑΚΗΣ Ό Πατούχας

ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΟΝΔΥΛΑΚΗΣ Παρόλη την εκτενή ενασχόλη­ σή του με την συγγραφή χρονο γραφημάτων, ο Ιωάννης Κονδυλάκης μας έδωσε εξαιρετικά δείγματα των αρετών του: λι­ τότητα, θεματική ευθυβολία, χιούμορ, αμεσότητα, ζωντά­ νια. Κι ακόμα στο τελευταίο του βιβλίο, την Πρώτη αγάττη, μας εκπλήσει με την ψυ­ χογραφική διεισδυτικότητα και την τόλμη του. Έ νας μεγάλος Έλληνας πεζογράφος ζωντανός και ά­ μεσος όπως κάθε κλασικός. Κυκλοφ ορούν

1.

2. 3.

'Οταν ήμουν δάσκαλος Πρώτη αγάπη Ο Π ατούχας

Ν Ε Φ Ε Λ Η

Ε λ λη ν ικ ό

β ιβ λίο

ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6-8 ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ.: 3607744, 3639962

Σ ύ γ χ ρ ο ν η

Ε λ λ η ν ι κ ή

ΜΑΝΩΛΗΣ ΞΕΞΑΚΗΣ

Π ε ζ ο γ ρ α φ ί α

ΑΝΤΡΕΑΣ ΜΗΤΣΟΥ

ΘΩΜΑΣ ΜΑΝΟΠΟΤΛΟΣ

Ο Χαρτοπαίκτης έχει φοβηθεί (ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ)

Που κούκος; Π ου άνεμος; (ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ)

Μυθιστόρημα ερωτικό, χωρι­ σμών και πολέμου. Δυο παράλληλες εξιστορή­ σεις: η μία του αγρότη πατέ­ ρα, η άλλη του διανοούμενου γιου. Ο Μανώλης Ξεξάκης, κινεί με άνεση το νήμα του δη­ μιουργού πίσω από τις δύο ε­ ξιστορήσεις που εξελίσσονται παράλληλα για να μη συνα­ ντηθούν ποτέ — ή να συνα­ ντηθούν ίσως σε ένα άδηλο τό­ πο, μετά. Ποιητής στο χειρισμό του λόγου ο συγγραφέας, αναδεικνύεται μ ’ αυτό του το πεζο­ γράφημα σε μυθιστοριογράφο με ανοδική τροχιά.

Πρόκειται για έξι ιδιόμορφες ιστορίες. Κοινό τους μοτίβο το άτομο που αδυνατεί να ζήσει σε μια πραγματικότητα α­ περίγραπτης βίας, απομά­ κρυνσης από τον αυθεντικό εαυτό και ασυνείδητης βίω­ σης. Αναζητεί επομένως ενα­ γώνια ο συγγραφέας ένα ελιξήριο ζωής. Έ τσι προσπαθεί να χρησιμοποιήσει έννοιες ώ­ στε να επανασυγκολήσει τον κατακερματισμένο του εαυτό. Τέτοιες έννοιες είναι για τον συγγραφέα η υποκειμενική αλήθεια, η τέχνη, η περηφάνεια, η ομορφιά, η «εσωτερι­ κότητα» και η αξία της ατομι­ κής μνήμης. Χρησιμοποιώντας ποικίλα εκφραστικά μέσα και τρόπους και ένα πλούσιο και ευλύγι­ στο, γλωσσικό όργανο, προ­ σθέτει ένα σημαντικό βιβλίο στη σύγχρονη ελληνική πεζο­ γραφία.

Το Καραμοσάλι (ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ)

Ο ήρωας του βιβλίου κουβα­ λάει μαχαιριές, μεθύσια, έρω­ τες και πολύ αλμύρα, έτσι που δεν ξεχωρίζεις αν είναι απ ’ το θαλασσινό νερό ή τα δάκρυά του. Το πραγματικό και το φα­ νταστικό συμπλέκοντια έτσι όπως και στη ζωή μας, στα όνειρά μας. Ο μονόλογος, ο διάλογος, το παραλήρημα συ­ νυπάρχουν συγκρουόμενα ή ό­ χι, μαζί με το κωμικό και το τραγικό. ΕΠΙΣΗΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

Η Πάολα του Ριο (ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ)

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ι Σ

...Π ροω θούν

το

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ

Ν Ε Φ Ε Λ Η

Ε λλη νικ ό

β ιβλίο

ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6-8 ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ.: 3607744, 3639962

ΤΗΝ ΑΣΥΓΚΡΙΤΗ ΓΟΗΤΕΙΑ ΤΗΝ ΚΛΑΣΣΙΚΟΝ! • Εγκυρες Μ εταφράσεις , Σ ύ γχρονη Γλ ω σ σ ά . Σ εβασμός τ ο υ Π ρωτοτύπου • ΚΑΘΕ ΕΡΓΟ ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΣΕ ΔΥΟ ΕΚΔΟΣΕΙΣ: Α π λ ή Β ιβ λ ιο δ ε σ ί α και Π ο λ υ τ ε λ ή ς Β ιβ λ ιο δ ε σ ί α για συλλέκτες Π Ρ Ο Σ Φ Ο Ρ Α , ΜΑΖΙ ΜΕ ΚΑΘΕ ΒΙΒΛΙΟ Η ΕΙΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ. ΠΟΥ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ. ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΚΑΙ ΣΠΑΝΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΑ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ

ΣΤΑΘΕΡΕΣ ΑΞΙΕΣ ΜΕ ΕΛΑΧΙΣΤΗ ΔΑΠΑΝΗ ΧΤΙΣΤΕ ΤΗ ΔΙΚΗ ΣΑΣ ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΝ ΔΙΚΟ ΣΑΣ ΘΗΣΑΥΡΟ ΓΝΩΣΕΩΝ!

Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΣΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙ Σ!

n ^ e

ΔΙΑΒΑΖΩ: Α. Μεταξά 26, Α θ ή να- 106 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

ΧΡΟΝΙΚΑ

28 30 34

Τεύχος 325

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ

ΠΛΑΙΣΙΟ

47

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Η Ζυράννα Ζατέλη μιλάει στον Ηρακλή Παπαλέξη

Πεζογραφία

Γιάννη Γαϊτάνου: Το τε­ λευταίο πέρασμα Γράφει η Τ. Δημητρούλια

Δ ε λ τ ίο 61

Βιβλιογραφικό Δελτίο

22 Δεκεμβρίου 1993 Ο δ η γ ό ς β ιβ λ ίω ν

56

Κριτικογραφία

Τιμή: Δρχ. 700

43 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτη, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτη Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Καλλιτεχνική επιμέλεια: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου

44 46 48

Στοιχειοθεσία-Ηλεκτρονική ΣελιδοποίησηΦΟμς-Μοντάζ: LEGATO Ε.Π.Ε., Χαλκοκονδύλη 9 (πλ. Κάνιγγος), τηλ.: 33.02.055-56 Fax: 36.48.223 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ.: 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

51

Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε.

53

Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάντη 9 τηλ. 237.463 Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

Ποίηση

Νικόλα Σεβαστάκη: Βέβηλες Σκέψεις Γράφει ο Γ. Πετρόπουλος

Α φ ιέ ρ ω μ α

74

Πεζογραφία

Ρέας Γαλανάκη: Θα υπογρά­ φω Λουΐ Γράφει ο Φ. Δρακονταειδής

Ηί

Μανόλης Ρωμαντζής: Τα περιβαλλοντικά ζητήματα επίκε­ ντρο της θεματολογίας της πε­ ριβαλλοντικής εκπαίδευσης

82

Γ.Ι. Κατέβας: Περιβαλλοντι­ κή εκπαίδευση. Σχεδιασμός, Πρόγραμμα, Εφαρμογή

ΩΟ 00

Σπόρος Σάρρας: Πρώτη ευαισθητοποίηση για το Περι­ βάλλον από το «Γλώσσα μου» της Α' Δημοτικού

Λΐ 71

Όλγα Παπαδοπούλου: Η περιβαλλοντική εκπαίδευση: κατάσταση, παράμετροι, προοπτικές

Μελέτη

(\η 71

Νικήτα Παρίση: Μελέτες Αναγνώσεις Γράφει ο Αντώνης Κάλφας

Γιάννης Παπαδάτος: «Οικο»-δάσος και ελληνική παι­ δική λογοτεχνία

1λγ

Πεζογραφία

Γιάννη Ξανθούλη: Η εποχή των καφέδων Γράφει ο Μπ. Δερμιτζάκης Πεζογραφία

Βαγγέλη Ραπτόπουλου: Ο εργένης Γράφει ο Δ. Τσατσούλης Μελέτη

Νίκου Γρηγοριάδη: Ανα­ γνώσεις λογοτεχνικών κειμέΓράφει η Αθηνά Βουγιούκα

55

Γιώργος Σπανός: Περιβαλλο­ ντική εκπαίδευση: το πρό­ βλημα, το αίτημα και η διδα­ κτική

Βιβλία ελληνικής παιδικής

ΙΙΑ) λογοτεχνίας με οικολογικό περιεχόμενο

Γιώργου Σιώρη: Ένας Έλληνας πρωτοσύμβουλος στο Σιάμ Γράφει ο Χρ. Λάζος

παιδικά Λγ 'I

I

I I

σειρά Μικρή Εγκλυκλοπαίδεια, η οποία θα ολοκληρωθεί σε δώδεκα αυτοτελή βιβλία μεγάλου σχήματος, από τις εκδόσεις Δεληθανάση με θαυμάσια εικονογράφηση και εύληπτα κείμενα, δίνει απαντήσεις σε πολλά εύλογα ερωτήματα των παιδιών ώς τις τελευταίες τάξεις της στοιχειώδους εκπαίδευσης. Τα παιδιά, αφού διαβάσουν προσεκτικά τα σύντομα, με πλή­ θος πληροφοριών, κείμενα - αποτέλεσμα συνεργασίας πολ­ λών κειμενογράφων - απολαμβάνοντας παράλληλα τις έξο­ χες εικόνες φτιαγμένες από δεκάδες εικονογράφους, απ ο­ κτούν σαφή αντίληψη για τα θέματα με τα οποία ασχολού­ νται οι τόμοι. Επιπροσθέτως, στο τέλος κάθε τόμου, ένα π α ­ ράρτημα με το γενικό τίτλο «Για να μάθεις περισσότερα», δί­ νονται: «πληροφορίες, ιδέες για δραστηριότητες, ρεκόρ, εκ­ φράσεις, μικρό λεξικό, κουίζ και ποιήματα», για να γίνει αυτή η συλλογή γνώσεων και εμπειριών ευχάριστο και διασκεδαστικό για τα παιδιά παιχνίδι. Πρόσφατα, λοιπόν, α πό τη σειρά κυκλοφόρησαν τρεις νέοι τόμοι. Ο πρώτος ασχολείται με τα Παιδιά του κόσμου, πώς ζουν δηλαδή τα παιδιά στις πέντε ηπείρους· πώ ς παρότι όλα τα παιδιά του κόσμου ζουν με τις οικογένειές τους, πηγαί­ νουν σχολείο, παίζουν πολλά παιχνίδια, υπάρχουν σημαντι­ κές διαφορές σ ' αυτές τις δραστηριότητές τους ανάλογα με το χρώμα τους, τη χώρα που ζουν και +η θέση τους στον πλανήτη μας. Μ ε Τα άγρια ζώα ασχολείται ο δεύτερος τόμος: η πολική αρκούδα, οι φώκιες, ο πιγκουΐνος, ο λύγκας, ο πίθηκος, ο βόας, τα παράξενα και πολύχρωμα πουλιά, το λάμα, ο ελέφα­ ντας, οι ζέβρες, η καμηλοπάρδαλη, ο ρινόκερος, το λιοντάρι, ο πάνθηρας, ο ιπποπόταμος, ο κροκόδειλος, ο γορίλας, οι στρουθοκάμηλοι, τα πάντα, ο τίγρης, τ α κοάλα, οι θαλάσσιες χελώνες, η φάλαινα, τα δελφίνια, οι καρχαρίες είναι μερικά από τα ζώα της παγκόσμιας πανίδας που αναφέρονται στον τόμο για τα οποία παρατίθενται πληροφορίες για την τροφή τους και τον τρόπο που συνήθως ζουν. Τέλος, στον τρίτο τόμο με τίτλο Το σώμα μου γράφονται και εικονογραφούνται όλα όσα πρέπει να ξέρει ένα παιδί -

χρονικά και γιατί όχι και μερικοί ενήλικες - για το πώ ς γεννιούνται όλα τα παιδιά του κόσμου, πώ ς αρχίζει η ζωή, πώ ς αναπτύσσε­ ται στους εννέα μήνες το έμβρυο, πώ ς μεγαλώνει στιγμή τη στιγμή ένα μωρό. Μ ετά α π ' αυτές τις βασικές πληροφορίες τα παιδιά είναι πλέον σε θέση να μάθουν από έγκυρη πηγή για την πέψη, την οδοντοφυΐα, τη διατροφή, την αναπνοή, το αίμα, τα γεννητικά όργανα, το σκελετό, τους μύες, το νευρικό σύστημα κ.ά. Διαβάζοντας, λοιπόν, αυτό το πραγμα­ τικά σύγχρονο βιβλίο τα παιδιά μαθαίνουν με επιστημονική ακρίβεια για το θαύμα του ανθρώπινου σώματος και της ζω-

ns-

29

Γ £ π ισ η μ ά ^ σ ε ις

«Οι Άθλιοι πεθαίνουν από το κρύο στο Παρίσι» (“Ελευθερο­ τυπία”, 29.11.93). Κι όχι μόνο εκεί.

❖ ❖ Ποιος να το φανταζόταν. Οι «Άθλιοι» είναι ακόμη εδώ... Μετά από τόσες επαναστά­ σεις...

❖ ❖ ·>

αρχιτεκτονική g m το Αιγαίο, «μάντρες» ήταν τα στεγασμένα κτίσματα στην ύπαιθρο, φτιαγμένα από πέτρες, ξύλα και κεραμίδια, όπου I 1 οι κτηνοτρόφοι συγκέντρωναν τα κοπάδια τους. Στη Λήμνο, I I ειδικότερα, οι μάντρες, διάσπαρτες σ ' όλο το νησί, εντυπωI I σιάζουν με την πλαστική τους σύνδεση και τη λειτουργική V τους λιτότητα. Στην Αγνωστη Αρχιτεκτονική για τις Μάντρες στη Λήμνο και στα άλλα νησιά του βορειανατολικού Αιγαίου (Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 176. Δρχ. 7.000) αναφέρεται το κα­ λαίσθητο λεύκωμα του Νίκου Σηφουνάκη (βραβείο Εουρόπα Νόστρα), γνωστού από άλλες ανάλογες μελέτες για τη Βιομη­ χανική Αρχαιολογία και τα Λιθόστρωτα της Λέσβου. Πρόθεση του συγγραφέα είναι να συμβάλει στη διάσωση αυτών των μοναδικών κτισμάτων και του φυσικού χώρου που τα περιβάλλει προσφέροντας παράλληλα μια χρήσιμη μελέτη για όσους ενδιαφέρονται για την ιστορία του τόπου. Πλήθος φωτογραφιών, σχεδίων και επεξηγηματικών κειμέ­ νων επισημαίνουν, με επίκεντρο τη Λήμνο, τις ομοιότητες αλ­ λά και τις διαφορές των κτισμάτων αυτού του νησιού με τα νησιά του Β. Αιγαίου, Λέσβου, Ίμβρου, Τενέδου, Σαμοθράκης, Χίου και Σάμου. Επειδή σήμερα, όσο ποτέ άλλοτε, αποτελείται από επα­ νεκτίμηση όλων των μορφών της λαϊκής τέχνης, όπως βεβαί­ ως και της Αρχιτεκτονικής - της πιο οικείας στον άνθρωπο τέχνης - το βιβλίο του Ν. Σηφουνάκη, αλλά και ο γενικότερος προσανατολισμός του συγγραφέα-μελετητή για ό,τι έχει δια­ σωθεί και δεν έχει ακόμα κατάλληλα αξιοποιηθεί, αποτελεί συνεισφορά στο ταλαιπωρημένο μας αίσθημα περί εθνικής αυτογνωσίας.

«Όταν κάποιος πέφτει στο δρόμο λέμε “ας έλθει το Πρώ­ των Βοηθειών” να τον πάρει. Το συναίσθημα της αλληλεγ­ γύης ατόνησε και η άμεση επα­ φή μεταξύ των ανθρώπων έχει εκλείψει. Πρέπει να σκεφτούμε πάνω σ’ αυτό». (Έντγκαρ Μορέν, κοινωνιολόγος).

♦ ♦ * ♦ Μια επανάσταση μας έμεινε. Η επανάσταση της ανθρωπιάς. ❖ Βρήκαν 15 εκατομμύρια και τα παρέδωσαν. «Δεν τα δουλέ­ ψαμε, δεν μας ανήκαν».

♦♦ Πού συμβαίνουν όλα αυτά; Στην Ελλάδα. Σήμερα. Όταν άλλοι κοιτάνε την «πάρτη» τους κι άλλοι το πάρτυ τους.

·> 745 εστιατόρια αποκλειστικά για τους μη καπνιστές στη Γ αλλία. ♦❖

Χωρίς σχόλια... Μέσα από ένα σύννεφο καπνού απ’τα τσι­ γάρα φίλων και συναδέλφων.

❖ Επιτέλους! 'Ενα περιοδικό για τα παιδιά. «Το Ρόδι». Κι άμα γίνει και λίγο πιο «τρελλούτσικο», ρόδινα τα πράγματα...

❖ ❖ Καλά και ρόδινα Χριστού­ γεννα, λοιπόν. Λ.

jA ^ y o

ο ο ο ο ο ο ο ο ο ο ο

f O

o

β , β λ ~ίου

.

ο ο ο ο

Βαγιονάκης - Αθ. Γκρπσης-Γεωργ.άδης - Καλλιθέα. Δωδώνη - Αθ. Ε.ρμός - Δράμα. Ελευθερουδάκης Αθ. Ενδοχώρα - Αθ. Εξαρχόπουλος - Αθ. Εστία - Αθ. Ιανός - Θ εσσ Λέσχη του Βιβλίου - Θεσσ. Ubro Αθ. Λοξίας - Θεσσ. Μεθενίτης - Πάτρα. Μποστάνογλου - Πειραιάς. Παράμετρος - Χολαργός. Πλαίσιο Ρέθυμνο. Πληθών - Πλατεία Αμερικής. Πλέθρον - Αθ. Σύγχρονη Εποχή - Αθ. Χνάρι - Αθ.

V

·

Αλφαβητάριο: Τα καλά παιδιά Τ Ο Υ Μ Π Η Σ I Ζ Α Τ Ε Λ Η Ζ.: Κ αι με το φ ω ς του λύκου επανέρχονται Κ Α ΣΤΑ Ν ΙΩ ΤΗ Σ

Κ

·

Γ Ε Ρ Μ Α Ν Ο Σ Φ.: Η εκτέλεση Κ Α Κ ΤΟΣ Π Α Π Α Χ Ρ Η Σ Τ Ο Σ Δ. (επιμέλεια): Εκ των υστέρων. 19+ 1 Ν Ε Α ΣΥ Ν Ο ΡΑ ΣΤ Ρ ΙΓ Α Σ Δ.: Π αγκόσμιοι εντολοδόχοι Ν ΕΑ Θ Ε ΣΗ ΜΑΧΜΟΥΝΤΙ ΜΠ. - Χ ΟΦΕΡ Ο.: Π οτέ χω ρίς την κόρη μου Ψ Υ Χ Ο ΓΙΟ Σ Μ Ο Ν Τ Ε Λ Α Κ.: Ινδοκίνα Ν Ε Α Σ Υ Ν Ο ΡΑ

W M

ΚΥΡ: Αχ

Κ Α ΚΤΟΣ

Μ Ο Ρ ΙΣΟ Ν Τ.: Αγαπημένη

ΝΕΦ ΕΛ Η

ΜΕΓΑΛΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΝΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΙΚΟ ΚΑΙ ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΕΠΙΤΕΥΓΜΑ

ΣΕΛΙΔΕΣ 624 ΔΙΑΣΤ. 17x24

Το ογκωδέστερο και, κατά την εκτίμηση του ίδιου του Φρόυντ, το σημαντικότερο έργο του, προϊόν μιας μεγαλοφυούς σύλληψης “που μόνο μια φορά έρχεται στη ζωή ενός θνητού”.

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΕΜΜ. Μ Π ΕΝ Α Κ Η 97, 106 81 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 3615.152 ___________________________ _________ ______________________________

Λ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΦΙΝΙ ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΧΡΗΣΤΑΚΗΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΛΗΤΕΙΑΣ Η αληθινή ζωή βρίσκεται στην αναζήτη­ ση της ελευθερίας· αυτήν που προτίμη­ σαν δεκάδες Έλληνες, εγκαταλείποντας την τακτοποιημένη τους βολή. Ε­ κτός από τα βιογραφικά 65 Ελλήνων από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, υπάρχει και μια εισαγωγή στο θέμα της Αλητείας.

Ο ΚΥΡΙΟΣ ΑΘΗΝΑΙ Βιοφαντασιώσεις του Leo Christ στην περιήγησή του στην Αθηναϊκή κοινωνία όπου τα πρόσωπα και οι καταστάσεις συ­ γκρούονται πάνω στην πολιτική πραγμα­ τικότητα.

ΤΑ Ψ ΕΥΔΩΝΥΜ Α Μια σχολιασμένη κοινωνική περιγραφή πάνω στα εκατοντάδες πρόσωπα της νε­ οελληνικής λογοτεχνίας που χρησιμο­ ποίησαν ένα ή πολλά ψευδώνυμα.

ΝΤΕ ΣΕΒΙΝΙΕ

ΕΜ ΙΛ Ζ Ο Λ Α

Π ΡΟ Σ Π ΕΡ Μ ΕΡΙΜ Ε

Γράμματα από το Βισύ

Το στομάχι του Παρισιού

Νουβέλες

ΑΝΤΡΕ ΖΙΝ Τ

ΕΡΝΕΣΤ ΧΕΜ ΙΝ ΓΟ ΥΕΪ

Τέλματα

Άντρες χωρίς γυναίκες

Λ ΙΟ Ν Α Ρ Ν Τ ΓΚΑΡΝΤΝΕΡ

ΧΑΪΝ ΡΙΧ M A N

Φ. ΣΚΟΤΤ Φ ΙΤΖΕΡΑΛΝΤ

Βρώμικη Πόλη

Η μικρή πόλη

Έξη διηγήματα από την εποχή της τζαζ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Δ Ε Λ Φ ΙΝ Ι - Θεμιστοκλέους 23-25, 106 78 Αθήνα, τηλ.: 3630955, fax: 6450764

Ζυράννα Ζατελη: Και με το φως Ρ ^ ην

δική μου saga την άρχισα σχεδόν παιδίσκη. Δεν είναι σχήμα λόγου, ήταν εκείνο το φοβερό καλοκαίρι της Μπιάφρας - με τα παιδιά που πέθαιναν στην Μπιάφρα α π’ την πείνα. Το ’66 δεν ήταν; Τότε. Ή το πολύ ’67. Είχα ένα τέτοιο παιδί στον τοίχο, σε μια μεγάλη ασπρόμαυρη φωτογραφία, κομμένη από τον “Ταχυδρόμο” ή τα “Επίκαιρα” της εποχής. Πήγα μια μέρα να φάω σταφύλια, κι είδα ξαφνικά τα τεράστια μάτια του. Όσο κι αν σας φανεί μελοδραματικό, δεν μπόρεσα να φάω τα σταφύλια, τα έκρυψα σαν να ντρεπόμουν, βούρκωσα. Κι εκείνη την ίδια μέρα, νομίζω, άρχισα να γράφω την ιστο­ ρία για μια μεγάλη ανοικονόμητη οικογένεια με τα λογής-λογής αδέλφια... όπως ήταν αυτή του πατέρα μου, του παππού μου κυρίως, κ.λπ. Έγραφα σαν να με κυνηγούσαν, σαν να επρόκειτο να πεθάνω α π’ την πείνα αλλιώς, όλο εκείνο το καλοκαίρι έγραφα. Γέμισα δυο εκατόφυλλα σπιράλ τετράδια, που υπάρχουν ακό­ μη. Πρόκειται για το ίδιο θέμα, την ίδια «δαιμονική» κι αλαφροΐσκιωτη οικογένεια...» Έ τσ ι αρχίζει η περιπέτεια τη ς Ζυράννας Ζατελη, αλλά και η περιπέτεια τη ς γραφής του μυθιστορήματος τη ς Και με το φως του λύκου επανέρχονται (Αθήνα, Καστανιώτης, 1993), το οποίο με σταθερή ταχύτητα ανεβαίνει την κλίμακα των μπεστ-σέλερ. Σύσσωμη η κριτι­ κή επεσήμανε τις α ρετές του - σπάνιο γεγονός για τα εκδοτικά μας πράγματα - ελάχιστοι δε κριτικοί και τις αδυναμίες του. Η Ζυράννα Ζατέλη, στη συνέντευξη που ακολουθεί, αποκαλύπτει άγνωστες πτυχές, την αθέατη πλευρά του μυθιστορήματος και τολμά, επί­ σης σπάνιο για συγγραφέα, να επισημάνει με τη σειρά τη ς την αδυναμία, την αμηχανία ή το φόβο τη ς κριτικής «να μπει σε κάποιον δαίδαλο, ανάλογο μ’ εκείνον του βιβλίου». Τη συνέντευξη πήρε ο Ηρακλής Παπαλέξης Διαβάζοντας προσεκτικά τους τίτλους των δέ­ κα ιστοριών που απαρτίζουν το μυθιστόρημά σας έχει κανείς μια πρώτη αίσθηση για την υφή των γεγονότων που θα ακολουθήσουν κα­ θώς συγκεντρώνονται για να οδηγήσουν στην έξοδο. Απ’ αυτές, λοιπόν, τις δέκα ιστορίες ο αναγνώστης αναγνωρίζει τη διηγηματογράφο, η οποία χωρίς ουσιαστικά να αρνείται την αυτονομία του διηγήματος ως λογοτεχνικού είδους, γράφει ένα μυθιστόρημα ποταμό. Υπάρχει πράγματι τέτοια ζεύξη αλλά και διά­ κριση του ενός είδους από το άλλο στο έργο σας;

ΓΙΑ Ν Α ’Μ Α Ι ειλικρινής, ό τα ν έγραφα αυτή τη μακριά διαδαλώ δη ισ τορ ία -κ α ι μου πή ρε καιρό για ν α την γρ ά ψ ω -, δεν σ κεφτόμουν ιδιαίτερα ού­ τε τη σ χέσ η ανάμεσ α στο διήγημα και στο μυθι­ σ τόρημα, ούτε τη διάκρισ η του ενός από το άλλο. Ξετύλιγα το κουβάρι μου μέσα στο χρόνο, κι αυτό γέμιζε -τρ οφ οδοτούσ ε όσο και τρ οπ οποιού σ ε- τη σ κέψη, τη ζωή μου, και φυσικά, μέρα με τη μέρα, κ αι τ η ν ίδια τη γραφή μου. Γ ι’ αυτό και κάθε φορά που έφ τανα στο τέλος μιας ενότητας, ή μιας κα τά­ σ τασης τέλος πά ντω ν, αντιλαμβανόμουν καλύτε­ ρ α όλα τα προγενέστερα (που μερικά απ’ αυτά

συνέντευξη 35 ή τα ν κυριολεκ τικ ό ς πρω θύστερα), και τα ξανάπια να και τα ξαναδούλευα ό λ α μαζί, μέχρ ι π ου να «λιώσουν». Η κάθε αρχή υ πα ινισ σ ό τα ν τα σ χ ή ­ ματα του τέλους κα ι το κάθε τέλος πλούτιζε και ξανακεντούσε τα σ χή ματα της αρχής. Κ ι ανάμεσά τους τα μόρια όσα, «καταφ ανή και ανε­ ξιχνίαστα». Κάπου-κάπου, βέβαια, αναρ ω τιό μο υν τί σ τη ν ευ­ χή γίνεται εδώ μέσα, πού με πά ει αυτό το ποταμάΦωτογραφία: Κατερίνα Μαριανού

του λύκου επανέρχονται κι που έπαιρνε διαστά σεις ποταμού. Α πά ντη ση σ αφή δεν είχα. Α ν η απόδειξη της πουτίγκας βρ ί­ σκεται σ τη ν ίδια την πο υτίγκα τότε κα ι η χάρ η τη ς μυθοπλασ ίας βρίσκεται σ τη ν ίδια τη μυθο­ πλασ ία κι ό χ ι στη «θεωρία» της. Ε ν πά ση περιπτώσει, ήξερα, έβλεπα, πω ς πή γα ινα σ αφ ώ ς μακρύτερα από το διήγη μα (από το ν προηγούμενο σ υγγραφικό εαυτό μου, ας πούμε), αλλά λιγότερο διαισ θανόμ ουν πω ς έκανα κά ποιες «αυθαιρεσίες» και ως π ρ ος το μυθισ τόρημα επίσης. Α νεπαισθήτω ς πω ς, αν μου το επιτρέπετε, είχα περάσει έξω από τα «τείχη»... Βέβαια, αυτό το βιβλίο είναι πολύ περισσότερο ένα «μυθιστόρημα», έστω και λίγο α ν ορθόδοξο στη δομή του, πα ρά «δέκα ιστορίες», με τη ν έν ­ ν οια του αυτοτελούς διηγή ματος ή της νουβέλας. Α πλώ ς, από το ν α το χω ρίσ ω σε δέκα ή ό σ α ανώ ­ νυμα κεφάλαια, προτίμησ α, φυσικά, δέκα «ταξιδιάρικους» τίτλους. Μα... μόνο τα δά χτυλά μου ή τα ν δέκα. Ο ι ισ τορίες από κάτω είναι δεκάδες, όπω ς ξέρετε, με επιμέρους δικές τη ς η καθεμιά. Έ φ τ ια χ ν α μια α ρ άχνη, η α ρ ά χνη μετά έφ τιαχνε τους ισ τούς της, άλλη α ρ άχνη, ά λ λο ι ιστοί... κι ό λ α αυτά σ υνέκλ ινα ν και ζητούσ αν τη σ υνοχή τους -ίσ ω ς και τη «συνενοχή» το υ ς-, άμεση, χαλαρ ή ή εντελώ ς υποδόρια. Κ άπω ς έτσι θα μπ ο ­ ρούσα να π εριγράφ ω τη ν π εριπέτεια αυτού του β ι­ βλίου, ό σ ο ν α φ ορά σ το ν τρόπο γρ αφ ής του. Ά λλω στε, υπήρ ξαν νομίζω και κά πο ιο ι α ναγνώ ­ στες ή κρ ιτικοί που διέκ ρ ιναν κάτω από τα διη­ γ ήματα τω ν δύο πρώ τω ν β ιβλίω ν μου μια μυθισ τοριογρά φ ο - εν - επιφυλακή. Ε ν πά ση περιπτώ σ ει είμαι τη ς πρόζας και η μεγαλύτερή μου ευχαρίστησ η είναι ν α πλάθω ισ τορίες και μύθους. Α πό αγάπη, κυρίως, γ ια το ανείπω το. Π ολλοί ισχυρίζονται ότι ένας εύηχος, παράξε­ νος ή έξυπνος τίτλος υποστηρίζει καταρχάς

ένα βιβλίο. «Και με το φως του λύκου επανέρ­ χονται» είναι ένας τίτλος αίνιγμα που παραπέ­ μπει σε μύθους, δοξασίες, πολλαπλές σημασιολογικές προσεγγίσεις, αλλά εύκολα επί­ σης μπορεί να παρανοηθεί. Η κριτική, ίσως γι’ αυτό δε δοκίμασε να τον αποκρυπτογραφήσει. Τελικά «με το φως του λύκου», επανέρχονται -φυσικά και μετα-φυσικά- όλα όσα έχουν συμβεί εν γνώσει και εν αγνοία μας ή μέλλουν να συμβούν; Το ίδιο ισχύει και με τον ιστορικό χρόνο που πλαισιώνει το βιβλίο σας; Μιλήστε μας γι’ αυτές τις εκδοχές στο μυθιστόρημά σας. Η Κ ΡΙΤ ΙΚ Η καλά έκανε που δεν δοκίμασε να αποκρυπτογραφ ήσει. Ούτε και γω θα το δια­ κινδυνεύσω , ό χι σε μια συνέντευξη τουλά χιστον, γ ια τί πρέπει να ξέρετε πω ς και για μένα τη ν ίδια - π α ρ ό τ ι γνω ρίζω κα λά τή ν ο υσ ία το υ -, κά ποια πράγματα, κά ποιες πτυχές, σ ημασ ίες ή δεν ξέρω τι, μου μένουν ακόμη ανεξήγητα, «άπαρτα». Τ ι ν α π ω - α ν ο χαρ ακ τήρ ας μας είναι αυτό που είμαστε στο σ κοτάδι, τότε σ ’ άυτό το σ κοτάδι ενδεχομέ­ νω ς -χ ά ρ η σ ’ αυτό το σ κοτάδι, θα έ λεγ α - μπο­ ρούμε να δούμε το «φως του λύκου»... Ισω ς σ ’ ένα άπλετο φω ς ν α χ α ν ό τα ν τούτη η λάμψ η, το ρ ί­ γος, ή - σ τ η ν καλύτερη περ ίπ τω σ η - ν α γ ίν ο ντα ν ο ι σ κιές βαθύτερες, εντονότερες.

36 συνέντευξη---------------------------------------------------Ω ς π ρ ος το δεύτερο σ κέλος τη ς ερώ τησ ης, «με το φω ς του λύκου» επανέρ χο να ι, όντω ς, ό λ α αυτά που είπαμε κα ι ό σ α ακόμη θα μπορούσ αμε ν α πούμε - ή δεν θα μπορούσαμε... Κ ι έχω τη ν εντύ­ πω ση πω ς αυ τήν τη ν «αδυναμία» κυρίω ς υπε­ ρ ασπίζεται και εμψ υχώ νει αυτό το βιβλίο: ό σ α δεν θα μπορούσαμε ν α πούμε ή ν α δούμε. Τ α πλέο ν ενδόμυχα. Λ έτε σ ’ αυτά ν ’ ανήκει και η Ιστορία; Κ αι φ α ν τά ­ ζομαι εννοείτα ι τα ισ το ρ ικά δρώ μενα της επο χής μέσα σ τη ν ο πο ία κ ινο ύ ντα ι ο ι ήρ ω ές μου - δρ ώ ­ μενα που επα να λ α μ β ά νο ντα ι σ τις μέρες μας, στο «λυκόφως» του δικού μας αιώ να, κα ι θυμίζουν εν πολ λ οίς εκείνα. Τ ί ν α σ ας πω. Μ πορώ να α ναφ έ­ ρω απλώ ς ορ ισ μ ένα πρά γμ ατα α π ’ τη μεριά μου, μα τα σ υμπεράσματα δεν είναι δική μου δουλειά. Π ρώ τα-πρώ τα είναι φ ανερό ότι δεν ή τα ν μες σ τις πρ οθέσ εις μου να κάνω ένα «ιστορικό μυ θισ τό ρ η­ μα». Α υτό που μ ’ ενδιέφερε ή τα ν να τοποθετήσω αυτά τ α πρ ό σ ω π α στο μεταίχμιο, σ το γ ύρισ μα από το ν ένα ν α ιώ να σ το ν άλλον, και συγκεκριμένα από το ν περασ μένο σ το ν τω ρινό, κα ι σ ’ ένα ν χ ώ ­ ρο που -ε κ τω ν πρ α γμ ά τω ν - μού ή τα ν ο πιο οικ εί­ ος, ο πιο ζω τικός και ο πιο σ υγκινησ ιακός: κάπου στη Μ ακεδονία, κάπου κ ο ντά στη Θ εσσ αλο νίκη, εφ όσον εκεί γ εννήθηκ α, εκεί μεγάλω σα κι εκεί εί­ χ α τη ν τύχη ν ’ ακουμπήσω το χέρ ι μου σ ’ ένα ν ζε­ σ τό ώμο και ν ’ ακούσω , να αφουγκραστώ πο λλές πα λιές ιστορίες... Μ ε τη ν έυκαιρία ν α πω πω ς αυτή η τύχη ο λ ο ένα εκλείπει, γ ι’ αυτό και τη θεω ­ ρώ ανεκτίμητη, κά τι σ α ν χαμένο πολιτισμό. Χ ώ ρος του μ υθισ τορήματος, λ ο ιπό ν, τα Β αλκάνια γενικώς, τα από κ α ταβ ο λής ανή σ υ χα Β αλκάνια, η «Χ ερσόνησος της Χ οάνης», σε μια εποχή δίνης κα ι συμφυρμού - α ν κα ι όλα αυτά σ το μυ θισ τό ρ η­ μα σ τέκουν στο βάθος, σ τη ν αχλύ, κα ι η « κοινω ­ νική δίνη» επισ κιάζεται από το δράμ α κ α ι τη μυθικότητα τη ς π ρ ο σ ω π ικής μοίρα ς του καθενός, ή τέ­ λ ο ς πά ντω ν αυ τής τη ς κ ο ινό τητας τω ν «αλλοπα ρμένω ν» ανθρώ πω ν. Ε ξάλλου ό τα ν π ρ ω τά ρ χισ α ν α γράφ ω αυτές τις ισ τορίες, το φ θινόπω ρο του ’86, ο χρ ό ν ο ς γύρω μου φ α ιν ότα ν ν α είναι αυτό που λέμε «ανύπο­ πτος» και η ευάλω τη αυτή περ ιο χή περνούσ ε μια φ άση μ ά λ λ ο ν ή σ υχη , περίπου σ α ν να είχε περιπέσ ει σε νάρκη. Μ έχρ ις αποδείξεω ς του εναντίου, όμως, για τί στα επόμενα χ ρ ό ν ια όλα άλλα ξαν, όλ α ανετρ άπησ αν, κι ό τα ν ο ι λ ύκοι του μυθισ το­ ρήματος είχαν κατέβει ή δη από τις β ορειότερες β αλκανικές π εριοχές, τρ ο μο κ ρ ατημένο ι από το πισ τολίδι τω ν ανθρώ π ω ν, σ τις ίδιες αυτές περ ιο χές άρ χισ ε π ά λι -ε κ τό ς μυθισ τορήματος, φ ε υ - να ρέει το αίμα... Ν α το πούμε σ ύμπτω ση; Ν α υ ποθέσουμε

πω ς το «λυκόφω ς» του κάθε αιώ να βγάζει σ την επιφ ά νεια αιώ νια πά θη και σ υμφορές; Δ εν ξέρω. Θ υμάμαι π ά ντω ς που είχα εκμυστηρευθεί σ ’ ένα ν φ ίλο - το θυμάται κα ι κείνος: « Ό τ α ν βγει αυτό το βιβλίο», του είχα πει, «αρκετοί θ α ν ομ ίσ ουν - από ορ ισ μ ένα σ η μ ε ία - πω ς το έγρα ψ α επηρεασ μένη α π ’ αυτά που γ ίν ο ντα ι σήμερα σ τα Βαλκάνια». Κ ι όμω ς, η μόνη «επήρεια» - α ν υ π ή ρ ξε - ή τα ν μάλ λ ον μια προ-επήρεια, ένα είδος δια ίσ θη σ η ς ίσ ω ς γ ια ό,τι επρόκειτο ν ’ ακολου θήσει γύρω μας. Έ χοντας τελειώσει την ανάγνωση του μυθι­ στορήματος σας είχα την εντύπωση -ιδιαίτερα στις τελευταίες σ ελίδες- ότι τα πρόσωπα-φάσματα είχαν αρχίσει να εγκαταλείπουν τη συγγραφέα τους ακολουθώντας δικό τους τα­ ξίδι. Γι’ αυτό βιαστικά - όσο και δραστικά δί­ νατε κι από ένα τέλος. Σε μια συνέντευξή του ο Μ άρκες - είστε στ’ αλήθεια επηρεασμένη; - εί­ πε: « Έ ν α ς συγγραφέας δεν ολοκληρώνει ποτέ ένα μυθιστόρημα. Απλώς το εγκαταλείπει». Συνέβη κάτι ανάλογο με το βιβλίο σας; Μ ε μένα συνέβη κά τι «χειρότερο»: έπαθα, ή απ έ­ κ τησ α τέλ ος πά ντω ν, το «σύνδρομο τη ς Σεχραζάντ» -μ η ψ άχνετε το ν όρ ο σ τα ιατρικά π α ρ ά δο ­ ξ α - και, καθώ ς προχω ρού σ α π ρ ος το τέλος, έβλε­ π α με φ όβο σ χεδόν, με έκπληξη, πω ς η μια ισ το ­ ρία έφερνε τη ν άλλη, η μια πόρ τα έκλεινε γ ια ν ’ ανοίξει η άλλη, κι αυτό θα μπορούσε να σ υνεχι­ σ τεί έτσ ι γ ια άλ λα εφτά χρ όνια , ή έστω λιγότερα, και σ το μεταξύ τα μισά και πλ έον χειρόγραφ α ή τα ν ή δη σ τα χ έρ ια του εκδότη, τη ς επιμελήτριας, είχαμε ή δη πά ρ ει και τα πρ ώ τα δείγματα α π ’ το τυπογραφ είο, και κα ταλα βα ίνετε πώ ς ά ρ χισ α να νιώ θω . Το μισό και πα ρ απάνω βιβλίο δεν ή τα ν πια σ τα χέρ ια μου, ενώ εγώ ήμ ου ν στο έλεος του υ πολοίπου - που μέχρ ι π ρ ό τινο ς το νόμιζα θέμα ημερώ ν ή εβδομάδων... Α ναγκάσ τηκα, λ οιπόν, να το «κλείσω» κι ό χ ι ν α το εγκαταλείψω ακριβώ ς. Κ ι ό χι τόσ ο επειδή με πίεζε ο εκδότης -δ ε ν με πίε­ ζε-, αλ λά για τί κ α ταλά βα ινα πω ς αυτό το βιβλίο, σ α ν «σώμα», είχε κά νει το ν κύκλο του κι έπρεπε κάπου εδώ ν α παύσει, να δοθεί γ ια τα περαιτέρω . Ε ιδεμή, κι άλλες εφ τακόσιες σ ελίδες να έγραφα, π ά λι δεν θα τελείωνε - με το ν τρόπο που το ενν ο ­ ούμε του λά χιστον. Ε ίν α ι αλήθεια, εξάλλου, πω ς με το μυθιστόρημα πα θαίνεις πρ ά γμ ατα -κ α ι θα ύ μ α τα - που δεν τα πα θαίνεις ούτε κατά διά νο ια με το διήγημα. Έ ν α από τα δέκα σ κυλιά (τη ς εισ αγω γή ς) που, «αν τ’ αφ ήσεις», ξαν α γ ίν ο ντα ι λ ύκοι είναι το ίδιο το μ υθισ τόρημα - αυτό μπορώ ν α σας το εκμυστη­ ρευτώ. Δ ικα ιούται πρ ά γμ ατι ν α είναι... Το ξεκινάς

συνέντευξη 37 καλά κι ωραία, κι αίφ νης το βλέπεις να σηκώνει ανάστημα, να ρίχνει ίσκιο επάνω σου, να αυτονομείται περίεργα, αναπάντεχα, μάλλον ευχάριστα, κάποτε λίγο επίφοβα, να αναπτύσσει μια δίκη του φωνή, ένα ν δικό του χαρακτήρα, να σου μιλάει, να σου αντιμιλάει, να σου λέει τί θέλει, τί δεν θέ­ λει, τί είναι για εδώ, τί είναι γ ι’ αλλού, τί είναι για πέταμα, και χίλια δυό άλλα παράδοξα που ούτε ο Θ εός τα ξέρει. Μ όνο ο μυθιστοριογράφος, μόνο το μυθιστόρημα. Δ ιότι είμαι σίγουρη -κ α ι το αι­ σθάνομαι αυτό σ αν ευλο γία- πως, όσο πλάθει ο συγγραφέας τα πλάσματά του, τόσο κι αυτά πλά­ θουν τον συγγραφέα τους, το ν ανταμείβουν. Τουλάχισ τον από ένα σημείο και μετά. Α ν δεν το βάλεις κάτω· αν δεν αφεθείς σε ασωπασιές και αερολογήματα για «να γεμίζουν οι σελίδες»... Τότε προβαίνει σε τιμωρίες. Ό σ ο για τον σινιόρ Μ αρκές, δεν θα ’ταν έντιμο να αρνηθώ πως, ό ταν διάβασα τα «Εκατό χρόνια μοναξιάς» του -σ χ εδ ό ν πριν δεκαπέντε έτη-, είχα γοητευθεί αφενός απ’ τη λαλιά του κόσμου του και αφετέρου ένιω σα ένα χτυπηματάκι ενθάρ­ ρυνσης σ την πλάτη. Σ α ν τους καλούς δασκάλους που οσμίζονται τις ανησυχίες, τις φαντασίες κά­ ποιου παιδιού και το παρακινούν να συνεχίσει, του κλείνουν το μάτι. Α υτή την «ώθηση» ομολο­ γώ πως την οφείλω σ τον Μ αρκές - περισσότερο τουλάχιστον α π’ ό,τι σε άλλους συγγραφείς, που μάλιστα τους θεωρώ καλύτερους από εκείνον. Αλλωστε, τίποτα δεν μας επηρεάζει, τίποτα δεν βρίσκουμε στο δρόμο μας, α ν δεν το φέρουμε ήδη μέσα μας, αν δεν είμαστε έτοιμοι να το βρούμε και να το αξιοποιήσουμε με τα προσωπικά μας μέσα. Α π’ αυτήν την άποψη, είμαι επηρεασμένη, βαθιά επηρεασμένη μάλιστα, α π’ όλο το «παιχνί­ δι» της ζωής. Μ α από κει και πέρα, κανείς -ο ύ τε | εχθρός μ ο υ - δεν μ πορεί να πει πω ς αντέγραψα ή μιμήθηκα το παραμικρό. Εγκλήματα μπορεί ν< πέρασαν απ’ το νου μου, μα όχι τέτοια πράγμα­ τα. Τ ι χρεία είχα άλλωστε; Οι κριτικοί στο μυθιστόρημά σας εντοπί­ ζουν, σχεδόν όλοι, τις ίδιες αρετές κάνο- ι ντας, λίγο ως πολύ, και ταυτόσημες επι­ σημάνσεις π.χ. για το τρίπτυχο γέννηση, έρωτας, θάνατος, τη μαγευτική και πα­ ράξενη ατμόσφαιρα του βιβλίου, το συλλογικό ασυνείδητο κ.τ.λ. Ωστόσο υπάρχουν και κάποιοι, οι οποίοι μι- J λούν για «ανούσιες και πλατιές περι­ γραφές», για έλλειψη ελέγχου «στη ροή του χρόνου» ή για την «αδυναμία σας να ελέγξετε το υλικό σας με αποτέ­ λεσμα να μη μπορέσετε να αποστασιοποιηθείτε

συγγραφικά». Κανείς όμως δεν έγραψε για το υποδόριο χιούμορ σας, τη σαρκαστική σας διάθεση, τις εμμονές σας σχετικά με το χρόνο, ο οποίος μονίμως δραπετεύει στο παρελθόν. Ποια είναι η γνώμη σας για όσα θετικά ή αρ­ νητικά επισημαίνει η κριτική ή αδυνατεί να εντοπίσει; Σ α ς ευχαριστώ κατ’ αρ χήν γιατί είστε ο πρώτος που μνημονεύει -του λάχισ τον εντύπ ω ς- αυτό το υποδόριο χιούμορ που διατρέχει, μαζί με τους λύ­ κους, όλο το μυθιστόρημα. Ί σ ω ς το επεσήμαναν στα δυο προηγούμενα βιβλία μου και το θεώρη­ σ αν πια δεδομένο. Ω στόσο μου έκανε και μένα εντύπωση που το αποσιώ πησαν σε τέτοιο σημείο. Τ έλος πάντων. Η γνώ μη μου για τις κριτικές, για ό,τι γράφτηκε, είναι πως... κάποιοι κάτι παραπάνω ήθελαν να πουν, μα δεν το είπαν. Δ εν ξέρω γιατί - ίσως προ­ τίμ ησαν να κρατηθούν, ίσω ς φ οβήθηκαν μη μπουν σε κάποιον δαίδαλο, ανάλογο μ’ εκείνον του βιβλίου, και άντε μετά να βρουν την έξοδο. Ί σ ω ς αρκέστηκαν σε ό,τι εντόπισ αν και δεν θέλη­ σ αν να ψάξουν περισσότερο, ή οι εφημερίδες και περιοδικά να μην τους επιτρέπουν περισσότερες αράδες. Ό ­ πω ς κι αν

38 συνέντευξη---------------------------------------------------είναι, διέκ ρ ινα μια κάπο ια α μηχα νία σ τις περ ισ ­ σ ότερες α π ’ αυτές -θ ε τικ ές άλλω στε όλες, σ το σύ­ νολό το υ ς-, πράγμα που φ αίνεται να μην ε ίναι μ ό ­ νο δική μου εντύπωση. Για «ανούσιες και πλατιές π εριγραφές» μόνο ένα ς μίλησε, νομίζω ο κ. Κ οντολέω ν. Α ς είναι. Α ν δεν υπάρ χου ν και μερικές αδυναμίες σ ’ ένα βιβλίο εφ τακοσ ίω ν σελίδω ν, τότε τα εβδομηντασ έλιδα θ α έπρεπε να είναι απαραιτήτω ς άψ ογα, αρ ι­ σ τουργήματα. Α λλά για «αδυναμία να αποστασ ιοποιηθώ συγγραφ ικά από το υλικό μου», που ο ίδιος είπε, αυτό δεν το πιστεύω. Κ αι σ πανίω ς μιλώ τόσ ο απόλυτα. Ω στόσο από την κ. Κ οτζιά, που είδε αυτό το μυθι­ στόρημα από πολύ καλή σκοπιά και με βλέμμα ιδιαίτερα ευαίσθητο και «ψυχικό», δεν περίμενα

να π ει -το υ λ ά χισ το ν με τον βιαστικό τρόπο π ου το είπ ε - αυτό για τη ν «έλλειψη ελέγχου στη ροή του χρόνου». Το βρήκα λίγο άδικο, ή μάλλον ασαφές, και τολμώ να υποθέσω πω ς «ρούφηξε» το βιβλίο λίγο πιο γρ ήγορα α π ’ ό,τι έπρεπε. Βλέπετε, ο χρ ό ­ νος, η εμμονή μου όπω ς λέτε με το χρ όνο, τον (κυκλικό «αείχρονο» χρ όνο), τα νεύματα μέσω θανάτου, οι ασ ίγαστες διαδρομές, τα άλγη του ν ό ­ στου, ο ι ειρμοί (συ χνά α νακόλουθοι), η «γητειά» τέλος π ά ντω ν που ασκεί επάνω μου ο χρ όν ος, σ αν ένν ο ια κα ι σ α ν συμβάν, είν α ι αυτό που -κ α τ ’ εξο­ χ ή ν ν ο μ ίζω - «ασκώ» και γω γρ άφ οντας... Κ αι μ ’ ένα ν πα λιό έμπιστο φ ίλο σου μπορείς ν α κάνεις πολ λ ά - α κόμα κ α ι ν α πα ίξεις μαζί του. Α κόμ α και ν α π εις κ ά ποιες αλήθειες. □

Τ ο π ιο κ α ι ν ο ύ ρ γ ι ο β ιβ λ ίο τ ω ν Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ω Ν Δ Ε Λ Η Θ Α Ν Α Σ Η Ε Λ ΙΖ Α Μ Π Ε Θ Μ Π Ο Ρ Χ Ε Ρ Σ / Θ Ω Μ Α Σ Γ Κ Ο Ρ Π Α Σ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΑΤΖΕΝΤΑ Ιδεώ δ η ς σ ύντρ ο φ ο ς τω ν μαθητώ ν σ τις ελεύθερες ώ ρ ες το υ ς · Μ ια ατζέντα - τα ξίδι · Μ ια α τζέντα όνειρο · Π ο ιήμ ατα, δη μ ο τικ ά τρ α γο ύ δια , μύθοι, πα ρ ο ιμ ίες, α ινίγματα

• Τ ο βιβλίο όλω ν τω ν ημερ ώ ν γ ια φ έτος, για του χρ όνου, γ ια χρ όνια · Γ εμάτο μ α γ ικ έ ς ζω γραφ ιές κα ι όμορ φ α π οιήμ ατα δια λεγμ ένα α π ό το ν ποιητή Θ ω μά Γ κόρ π α

Οι ποιητές: Αγρας, Αθάνας, Δ. Αντωνίου, Βάρναλης, Βιζυηνός, Γεράνης, Γκόρπας, Ν. Γρυπάρης, Δημουλά, Δρίβας, Δροσίνης, Εγγονόπουλος, Ελύτης, Εμμανουήλ, Εμπειρικός, Ζαλοκώστας, Θεοδώρου, Καβάφης, Καββαδίας, Καραβάς, Καρθαίος, Καρθαίου, Καρούζος, Καρυωτάκης, Κάσδαγλη, Κάσσος, Κεφάλας, Κοτζιούλας, Κρυστάλλης, Λαπαθιώτης, Λάσκαρης, Λάσκος, Λιμπεράκης, Λυγίζος, Μαβίλης, Μαλακάσης, Μαράντος, Μαρκοράς, Μυρτιώτισσα, Μωραϊτίνης, Ντόρρος, Ουράνης, Παλαμάς, Πάλλης, Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Παπαδιαμάντης, Παπαντωνίου, Παπατσώνης, Κ. Πασαγιάννης, Πετιμεζάς-Λαύρας, Πολέμης, Λ. Ραφτόπουλος, Ρίτσος, Σαραντάρης, Σικελιανός, Σινόπουλος, Σολωμός, Σουρής, Σταματέλου, Στογιαννίδης, Φιλύρας, Χάγερ-Μπουφίδης, Χατζόπουλος, Χορτάτζης, Χριστόπουλος.

Α σ τέρ η ς Δ ελ η θ α νά σ η ς εκ δ ότη ς Έδρα: Χαριλάου Τρικούπη 106 και Σμολένσκι, 114 72, Αθήνα Κεντρική διάθεση: Ζωοδόχου Πηγής 34, 106 81, Αθήνα. Τηλ. 364 23 25, 363 90 62

ΧΡΗΣΙΜΕΣΚΛΑΣΙΚΕΣΕΚΔΟΣΕΙΣ Σ α ς περιμένουμε και φ έτος, ως

είθισται,

σ τις

31

Δε­

κεμβρίου το πρωί, για ν’ απο­ χα ιρετίσ ο υ με

το

1993

με

Σειρά: Λ Α Ο Ι ΚΑΙ Π Ο Λ ΙΤ ΙΣ Μ Ο Ι M A R C ABELES

Η Κ Α Θ Η Μ Ε Ρ ΙΝ Η Ζ Ω Η Σ Τ Ο Ε Υ Ρ Ω Π Α ΪΚ Ο Κ Ο ΙΝ Ο Β Ο Υ Λ ΙΟ

μουσική, ποτό και -γ ια τί άχυ­ μ ε χορό. Χρόνια Πολλά

\\ΙιΊ'η

ANDRE NATAF

Η Κ Α Θ Η Μ Ε Ρ ΙΝ Η Ζ Ω Η Τ Ω Ν Α Ν Α Ρ Χ ΙΚ Ω Ν Σ Τ Η Γ Α Λ Λ ΙΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΗΜ. Ν. ΓΐΑΠΑΔΗΜΑ Ιτυχοκράτους 8, Τηλ.: 36.27.318

ε κ δ ό σ ε ις

ΙΑΜΒΛΙΧΟΣ

Μια ξ ε χ ω ρ ι σ τ ή π α ρ ο υ σ ία σ τ ο χ ώ ρ ο του β ι β λ ί ο υ

Κ εντρική διάθεση:

Μάρνη 5-7, 104 33 ΑΘ Η Ν Α — Τηλ. 5221744, fax: 5226581

ΜΙΝΩΑΣ

Δροσίνης, Ξενόπουλος, Βενέζης, Καζαντζάκης, Μυριβήλης, Άννα Σικελιανού, Ζωρζ Σαρή, Παύλος Ζάννας είναι μερικές μόνο από τις προ­ σωπικότητες του πνεύματος που περιλαμβάνονται σ’ αυτό το βιβλίο. Η Γιολάντα Τερέντσιο, δημοσιογράφος επί σειρά χρόνων στο BBC και το ελληνικό ραδιόφωνο, πήρε κατά καιρούς συνεντεύξεις από όλους αυτούς τους ανθρώπους και τις συγκέντρωσε, μαζί με το πλούσιο φωτο­ γραφικό υλικό που είχε στην κατοχή της, σ’ ένα 6ι6λίο-μαρτυρία για το πνευματικό τοπίο και το κοινωνικό μωσαϊκό της χώρας μας από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ίσαμε σήμερα. Είναι εντυπωσιακό σε ποιο βαθμό τα λεγάμενα αυτών των προσωπι­ κοτήτων όχι μόνο ανασυνθέτουν μια ολόκληρη εποχή, αλλά μπορούν να τροφοδοτήσουν και τον σύγχρονο αναγνώστη με καίριες επισημάνεις, σκέψεις διαχρονικές και μια βαθύτατα πανανθρώπινη προοπτική. ΕΚΔΟΣΕΙΣ: ΑΝΔΡΟΥ 6 -112 57 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 8231669 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΗΜΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΡΟΠΟΥΛΟΣ & ΣΙΑ Ο.Ε. ΑΔΡΙΑΝΟΥ 28 -141 21 Ν. ΗΡΑΚΛΕΙΟ - ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 2776814 - 2797946 - 2871222 FAX: 2871056 ΒΙΒΜΟΠΩΛΕΙΟ: ΠΑΤΗΣΙΩΝ 126 -112 57 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ. 8215664

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΩΣΤΙΣ

Ο Δημήτρης Τζουμάκας άγνωστος στην Έλλαδα είναι γνωστός στον αυστρα­ λιανό χώρο όπου τα βιβλία του σημειώ­ νουν μεγάλη επιτυχία Διδάσκει Ελληνική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Macquarie του Σύνδεύ. Το 1990 βραβεύτηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού της Αυστραλίας.

Η γυναίκα με τα αγκάθια στο λαιμό είναι μυθιστόρημα πολυφωνικό, με ένα λυρισμό που φτάνει συχνά στα όρια του παροξυσμού, είναι ένα εξωτικό ηδύποτο με αλάνθαστη συνταγή την άγρια ειρωνία και την κοριτσίστικη ντροπή την εθνολο­ γική μοναξιά και τον πολιτιστικό ξερι­ ζωμό. Μια εξαίσια θλίψη και οργή ένα μαύρο ποίημα μέσα από μια αγχώδη γραφή.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΩΣΤΙΣ Ζ ω ο δ ό χ ο υ Π η γή ς 3, 3 6 1 4 0 2 6 Κ ε ν τ ρ ικ ή Δ ιά θ εσ η : Β ι β λ ι ο π ω λ ε ί ο

Αριάδνη,

Ζ . Π η γ ή ς 2 - 4 , 1 0 6 7 8 Α θ ή ν α , τη λ . 3 6 .2 3 .1 1 3 , 3 3 .0 2 .3 8 5

βεβηλες σκέψεις ΝΙΚΟΛΑΣ ΣΕΒΑΣΤΑΚΗΣ. Βέβηλες Σ κ έ­ ψεις. (Ποιήματα). Αθήνα, Α λ ε ξ ά ν δ ρ ε ια , 1993. Σελ.80.

Ποίηση

ποιητική αυτή συλλογή του Ν ικόλα Σεβαστάκη που επιγράφεται «Β έβηλες Σ κέ­ ψεις» αποτελείται από εννιά θεματολογικούς κύκλους και εκατόν τρ ιάντα πέντε αυτόνο­ μες ποιητικές «σκέψεις». Α ναφ ορικά με την τεχνοτροπία εδώ, έχουμε ελεύθερη ποίηση και τα ποιήματα που συναντάμε είναι είτε αποφθεγματικά κ αι επιγραμματικά είτε μεγά­ λα κ αι αναλυτικά. Κ οινός πα ρονομα στής αμφοτέρω ν είναι το φι­ λοσοφ ικό περιεχόμενο, ο ιδιαίτερος πρ οβληματι­ σμός, ο ι κοινω νιολογικές θεωρήσεις για όσα συμβαίνουν σ το ν ανθρώ πινο μικρόκοσμο, ο έντο ­ ν ο ς σκεπτικισμός σ την προσ πάθεια αναζήτη σης του απόλυτου και του ιδεατού, η τάσ η φυγής πρ ο ς το ονειρικό, αλλά και η αναζήτηση τω ν ψ υ χο λο ­ γικώ ν πτυχώ ν στη διερεύνηση αιτίω ν και αιτια-

τώ ν ό λω ν τω ν εκφάνσεων της ζω ής μας. Η ποίηση του Ν ικόλα Σεβαστάκη έχει έντονο προσω πικό ύφος; πραγματική σ φραγίδα δω ρεάς πνεύματος. Ο λόγος του είναι μεστός και άριστα δομημένος, χω ρίς ανώφελες ω ραιοποιήσ εις κ αι γ ι’ αυτό αυθεντικός. Π αρά την κά ποια απ αισιοδοξία που διακρίνει τον ποιητή, οι ιδέες που κατα­ γράφ ονται εδώ είναι σ ίγουρα προϊόντα μακρό­ χρ ο ν η ς και πετυχημένης πνευματικής διεργασίας και φ ανερώ νουν ω ριμότητα σ κέψης αλλά και ευ­ ρύ γνω στικό πεδίο, που εδράζεται σε σταθερό θε­ ω ρητικό υπόβαθρο. Βέβαια, κάποτε διακρίνουμε και τη ν Ο υαλδική πα ραδοξολογία ό χι όμως σ αν εκζήτηση ή σ τάση ζωής, αλλά σ αν μια ανά­ στροφ η θεώρηση του καθημερινού γίγνεσθαι. Θ α έγραφε κανείς ότι ο ι «Βέβηλες Σκέψεις», μέσα από τη ν εντυπωσιακή ποιητικότητα που διαχέουν, είναι μια προσ πάθεια ανεύρεσης διεξόδου από τα αδιέξοδα του σ ύγχρονου κόσμου διαν­ θισμένη από ρομαντισμό. Α λ λ ’ ό χι το ν γνω στό παλιομοδίτικο ρομαντισμό. Α λλά μια προω θημέ­ νη έκφανσή του (που σ υνάδει με τον παλιό ό χι μόνο θεματολογικά αλλά και ψυχολογικά) μετα­ στοιχειω μένη και προσ αρμοσ μένη σ τις ανάγκες της σ ύγχρ ονης έκφ ρασης και κοινωνίας.

Γιώργος Πετρόπουλος

44 ετηλογη

θα υπογράψω Λου'ί ΡΕΑ ΓΑΛ ΑΝΑΚΗ . θα υπογράφω Λουΐ. Α θήνα, Ά γ ρ α , 1993. Σελ. 298.

μοιρήσει, αυτό οφείλεται σε μια συχνή σ υσσώ ­ ρευση ποιητικού υλικού και λεκτικών στολισμά­ των, τερτίπια που ταράζουν τη ροή της α φήγησης, μειονέκτημα που είχαμε αναφέρει και σ τον Φερίκ Π ασά. Ε ξάλλου, ο ήρω ας του νέου μυθιστορήματος, ο Α νδρέας Ρηγόπουλος, δημ όσιος ρήτορας, δημο­ σ ιογράφος, συγγραφέας, βουλευτής, πρώ ιμος σ ο­ σ ιαλιστής, επανασ τάτης και συνομώτης, οραματισ τής κ αι ιδεολόγος (όχι π ά ντω ς ρομαντικός), εί­ ο δεύτερο μυθιστόρημα της Ρέας Γαλανάκη ν α ι η άλλη πλευρά της κίνησ ης του εκκρεμούς, η προσφέρει εξαρχής εχέγγεια αξιοπιστίας: στα «αριστερή», ενώ στη «δεξιά» βρίσκεται ο Φερίκ «αυτιά» του εξωφύλλου αναφ έρονται σ υνο­ Π ασάς. Και οι δύο ζουν την ίδια περίπου περίοδο, πτικά τα δεδομένα, σ τις τελευταίες σελίδες διακατέχονται από τις ίδιες αγωνίες, έχουν τις συγκεντρώνονται μερικές διευκρινιστικές ίδ ιες αρχές (το καθήκον, την καθαρότητα των σημειώσεις. Ο αγοραστής του βιβλίου έχει έτσι τ ην καθησυχαστική αίσθηση ότι δεν εμπαίζε­πράξεω ν), τις ίδιες ενοχές (απιστία, αλλαξοθρησκεία, ο Φ ερίκ Π ασάς, αδυναμία, βούλιαγται και δεν μειονεκτεί έναντι του συγγραφέα, μα, ο Ρηγόπουλος), την ίδια αίσθηση του τέλους καλούμενος απλώς να αφεθεί σ την επαίσχυντη (επιζητούμενος ο θάνατος για τον Π ασά, αυτο­ ελαφρότητα. Ξεφυλλίζοντας, βλέπει κανείς το κεί­ κτονία για τον διανοούμενο). Και οι δύο έχουν μενο χωρισμένο σε μέρη, τα μέρη σε ενότητες, τις ένα ν έρωτα: εκείνον της γενέθλιας γης για τ ον Φ ε­ ενότητες σε παραγράφους που συντίθενται από ρίκ Π ασά, τον έρωτα της Αουΐζας για τον Ρηγόσύντομες κατά κα νόνα φράσεις: πρόκειται για μια πουλο, για τον υπογράφοντα ως Louis, όπου η φυσική δομή, που επιτρέπει τη συγκέντρωση του αναγνώ στη στο περιεχόμενο, στο ρόλο που ανέ­ Λουΐζα -τ ο θηλυκό το υ - είναι μέρος του εαυτού καθεν απαιτεί η λογοτεχνία από αυτόν. Η εντιμό­ του, σαρκικό και πνευματικό, πλην άπιαστο και τητα του δημιουργού και η κατανομή των ρόλων παραμελημένο ή προδομένο. δημιουργού-αναγνώστη, τουλά χιστον ως προς τη διάκριση μορφής-γραφής και περιεχομένου είναι στοιχεία που πρέπει να τονιστούν, επειδή σ πανί­ 1 Λ διαφορά στο χειρισμό του Ρηγόπουλου είναι ζουν και επειδή, επί του προκειμένου, μοιάζουν να ότι το μυθιστόρημα συντίθεται από εννιά αποτελούν σ υνειδητές επιλογές. μέρη, που καλύπτουν χω ρίς διακοπή το Το ύφος και η γλώ σσα είναι γνώριμα: εκείνα οκταήμερο 24 Δεκεμβρίου - 31 Δεκεμβρίου χρ ω μάτισαν το προηγούμενο μυθιστόρημα «Ο βί­ 18, το ένατο, τελευταίο, όντας ένας απο­ ος του Ισμαήλ Φ ερίκ Π ασά» (1989). Το ύφος, χαιρετισμός κατά την ακαθόριστη στιγμή λυρικό σ την υφή του, αναδεικνύει τις ιδέες, το λο ­ υ περάσματος από τον παλιό στο νέο χρ ό ­ γικό μετεωρισμό, υπογραμμίζει την πολυπλονο, όπου το τέλος έχει καθοριστεί και ο Ρη­ κότητα τω ν συναισθημάτω ν, το ν απολογισμό της γόπουλος (έντονα θυμίζοντας Καρυωτάκη ως αποτελμάτωσης (η επαναλαμβανόμενη M arem προς το απονενοημένο διάβημα) θα πηδήξει από m a ή m arem m a), το βάρος της αποτυχίας που το πλοίο στα νερά του Α ιγαίου. Αυτά τα μέρη συνθλίβει κάθε νουνεχές άτομο στη δύση του βίου αναπτύσσονται με μουσικό τρόπο: ως τα μέσα πε­ του κυρίως, οπότε και ο απολογισμός τω ν πε­ ρίπου του βιβλίου, η μελωδία ακούγεται σε ρυθμό πραγμένων. Η γλώ σσα δεν είναι πλούσια όσο lento και σε ισ χνές παραλλαγές, για να πρ οχω ρή­ αποκαθαρμένη, ώστε να γίνεται σαφές ότι ο ήρωσει στη συνέχεια ταχύτερα, διατηρώ ντας το ίδιο ας είναι ένας πραγματικός πεπαιδευμένος, για τον βάσιμο και να καταλήξει σε μια διακοπή. Σε αυτό οποίο οι λέξεις είναι αποκαλύψεις και ειλικρινείς το σημείο, όπου τα εννιά μέρη έχουν κλείσει, η εξομολογήσεις. Α ν δικαιούται κανείς να μεμψισυγγραφέας τοποθετεί μια « Έ ξοδο», γραμμένη

Πεζογραφία

Ι

ετπλογη 4 5 χρόνια αργότερα από τη Α ουΐζα, ένα είδος εξήγη­ σης, κομμάτι «φιλέτου», όπου όλα ερμηνεύονται και μ παίνουν στη θέση τους, ώστε το βιβλίο να ολοκληρωθεί, να επιβεβαιώσει την αναγκαιότητά του. Το ύφος της Λουΐζας και η γλώ σσ α δεν δια­ φ έρουν καθόλου από το ύφος και τη γλώ σσα του αγαπημένου της, λες και το φ άντασμα του Ρηγόπουλου, πα ρόν κατά τη Λ ουΐζα, κρατάει τη γραφ ί­ δα της, πριν απέλθει οριστικώ ς. Α υτή η αποχώ ρη­ ση έχει ένα μεγαλείο. ε αυτή την ανάπτυξη, σε αυτόν το ν κύκλο της παρουσίας-απουσίας, αρ χής και τέλους βρίσκεται η αξία του νέου μυθιστορήματος της Ρέας Γαλανάκη. Δ εν πρόκειται για αρι­ στούργημα -ευ τυ χ ώ ς!- αλλά για ένα έργο τεχνικά άρτιο και πλούσιο σε ουσία, που

προετοιμάζει το νεοελληνικό λόγο, α ν αυτός έχει ακόμα πιθανότητες επιβίω σης και ανάτασ ης, για το καλύτερο, για καθαρή ανάσα. Έ τ σ ι, ο Ρηγόπουλος αποκτάει βαρύτητα και μπορεί να θεωρη­ θεί σημείο αναφ οράς. Ο Φ ερίκ Π ασ άς και ο υπογράφ ω ν Λ ουΐ συνθέτουν ένα δίπτυχο σ ημαντικής προσ φ οράς μετάλλου σ την τενεκεδένια, κάλπικη, ακρω τηριασμένη και όζουσα σύγχρονη λογοτε­ χ ν ία μας. Η προσπάθεια ν α α ναδειχθεί το μέταλλο είναι πότε-πότε ορατή και κάπως εναλλακτική, αλλά η ωριμότητα είναι πλήρης. Μ πορεί συνεπώς να σ τοιχηματίσει κανείς ότι ό ταν θα έχει κερδηθεί και η ψυχραιμία, η Ρέα Γαλανάκη θα δώ σει το αναμενόμενο και αναγκαίο αριστούργημα. Ο λ ό ­ γο ς έχει απλώσει τα φτερά του. Φ . Δ . Δ ρ ά κ ο ν τ α ε ιδ ή ς

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΣ και ΕΝΑ και ΔΥΟ βιβλιοπωλεία στο

ΧΟΛΑΡΓΟ

βιβλία και... άλλα * Μέτωνος 62 (3η στάση Χολαργού) τηλ. 65.23.145 * Περικλέους 56(HOLARGOS CENTER) τηλ. 65.28.176

46 επάογη

η εποχή των καφέδων Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ ΞΑ Ν Θ Ο Υ Λ Η Σ. Η εποχή των καφέδων. Α θήνα, Κ α σ τ α ν ι ώ τ η ς , 1992. Σελ. 212.

Πεζογραφία «εποχή τω ν καφέδων» είναι το όγδοο και τε­ λευταίο μέχρι στιγμής μυθιστόρημα του Γιάννη Ξανθούλη. Ό μ ω ς, ποια είναι αυτή η εποχή των καφέδων: μας το λέει ο ίδιος κά­ που στο τέλος του έργου. « Έ τ σ ι και μεσιάσει η ζωή και τελειώσουν οι ψευτιές και οι παραπανίσιες κουβέντες, έρ­ χεται η εποχή τω ν καφέδων. Πικροί, γλυκε­ ροί, νερομπούλια, όλων τω ν ειδών οι καφέδες ται­ ριάζουν σ ’ αυτή την εποχή. Τ ότε ο άνθρωπος θέλει να μαζευτεί στο καβούκι του, να κλείσει τις ιστο­ ρίες που άφησε λειψές... Κ αι ο καφές βοηθά». Ό λ ο ι οι ήρωες μέχρι τώρα του Ξ ανθούλη είχαν την ηλικία που είχε και ο συγγραφέας την εποχή που τοποθετεί τη δράση τους. Και τη δράση αυτή την τοποθετούσε πά ντα σε ένα περισσότερο ή λ ι­ γότερο απόμακρο παρελθόν. Α ρχικά σ την πα ι­ δική και εφηβική τους ηλικία, από το «χάρτινο Σεπτέμβρη σ την καρδιά μας» οι ήρωές του άρ χι­ σ αν ν α ενηλικιώνονται. Εδώ όμως, για πρώτη φο­ ρά η ισ τορία τοποθετείται σ τον ίδιο χρόνο με την αφήγησή της και ο αφ ηγητής είναι σαραντα­ πεντάρης, όπω ς και ο Ξανθούλης. Παραθερίζει με τη γυναίκα του και τις δυο κόρες του κάπου στο Σχοινιά, πίνοντας τους καφέδες τους συντροφιά με ένα άλλο ζευγάρι, και ένα για­ τρό με το φίλο του, που τα εξοχικά τους είναι δί­ πλα δίπλα. Η ισ τορία που άφησε λειψή και που αποτελεί το ν ισ τό όπου υφαίνεται μια σ τοιχειώδης σασπένς, είναι η δΓ αλληλογραφίας σχέση του, όταν ήταν μικρός, με ένα ν ερυθροσταυρίτη, τον Ερμή Π απαδόπουλο. Η αλληλογραφία κάποτε σταμάτησε απότομα από τη μεριά του Ερμή. Ο αφηγητής, μετά από τριάντα και πλέον χρόνια, στη μοναξιά του εξοχικού του με τους μοναχικούς γείτονές του, θα τον ξαναθυμηθεί και θα επιδιώξει να τον ξαναβρεί. Για το σκοπό αυτό ταξιδεύει στη

Θ εσσαλονίκη και σε άλλα μέρη, για να επικοινω­ νήσει τελικά με την αδελφή του, η οποία θα τον πληροφορήσει ότι το ευφάνταστο εκείνο παιδί που ζούσε πλάθοντας ιστορίες και μέσα από αυτές τις ιστορίες, πέθανε από περιτονίτιδα εκείνη την επο­ χή και γι’ αυτό διακόπηκε η αλληλογραφία τους. Στο φόντο της αναζήτησης αυτής, ο Ξ ανθού­ λης θα παρουσιάσει πάλι πορτρέτα ταλαιπωρημέ­ νων, άρρωστων και μοναξιασμένω ν ανθρώπων. Ο αφ ηγητής υποφέρει από έλκος και ξαφνικές λ ι­ ποθυμίες. Η Ό λ γα , η γυναίκα του, έχει τον πατέ­ ρα της ετοιμοθάνατο. Η Σοφ ία περιφέρει στο καροτσάκι του τον Ο δυσσέα, τον καρκινοπαθή άνδρα της. Και ο Δ ημήτρης ο γιατρός, ομοφυλό­ φιλος, ζει την ερωτική αβεβαιότητα της ομοφυλό­ φιλης σ χέσ ης του και στη συνέχεια τον σπαραγμό της εγκατάλειψης. Ο Ξ ανθούλης θα προσθέσει στη συλλογή αυτή, στο τέλος του έργου και το πορτρέτο μιας σαλεμένης γυναίκας, φίλης του αφηγητή στα φ οιτητικά του χρόνια. Α ν ό Ξανθούλης θέλει να παρακαλέσει τον «έλεό» μας γ ι’ αυτά τα άτομα, φ οβάμαι ότι κάποια στοιχεία και επεισόδια στο έργο υπονομεύουν την πρόθεσή του. Έ ν α τέτοιο είναι το επεισόδιο της άγριας εκδίωξης με πετροβολητό από την παρα­ λία τους ενός ζευγαριού τη στιγμή που κάνουν έρωτα. Ακόμα, αυτή η αγωνία και η συντριβή της Ό λ γ α ς για τον ετοιμοθάνατο πατέρα της, τον ο ποίο έχει εγκαταλείψει στα χέρια τριώ ν γυναι­ κών από την Α ιθιοπία για να κάνει τις διακοπές της, έστω και α ν π ηγαίνει και τον βλέπει ένα δίω­ ρο κάθε βράδυ, δεν πείθει τον μέσο αναγνώ στη, που αν βρισκόταν σ την ίδια θέση δεν θα είχε την πολυτέλεια ούτε μιας Φ ιλιππινέζας. Έ τ σ ι, φοβού­ μαι, υπάρχει μια διάσταση στο μήνυμα του συγγραφέα και σ την αποκωδικοποίησή του από το ν αναγνώ στη. Ενώ το έργο είναι (αν ερμηνεύουμε σωστά την πρόθεσή του) ένα λογοτεχνικό δοκίμιο πάνω σ τον ανθρώ πινο πόνο και σ την ανθρώπινη μονα­ ξιά, ο αναγνώ στης αποδομώντας σχετικά εύκολα το κείμενο, αναγνω ρίζει προβλήματα, υπαρξιακά, υγείας κ.λπ. μιας εύπορης τάξης που έχει την ο ι­ κονομική δυνατότητα να τα χρυσώνει. Μ ιας τά­ ξης σ κληρής όταν της παραβιάζουν την privacy (λέξη κατά τον V ernon E liot αμετάφραστη στα ελληνικά) και που θέλει να ικανοποιεί κάθε της

------------------------------------------------------

παρόρμηση, σ αν παραχαϊδεμένο παιδί, εδώ και τώρα (ο αφηγητής παρατάει στο εξοχικό τους τη γυναίκα του, την επομένη του θανάτου του πατέρα της, για να ψάξει για τον Ερμή, ενώ τριάντα τόσα χρόνια δεν είχε ενδιαφερθεί για την τόχη του). Έ τ σ ι, οποιαδήποτε απόφαση για το βιβλίο, αν είναι καλό και πόσο, εξαρτάται από τον αναγνώ­ στη. Ο ι αναγνώστες της τάξης των ηρώων (εύπο­

ετπλογη 47

ροι μικροαστοί) μπορούν να το βρουν πολύ καλό. Α ναγνώ στες όμως ενός κατώτερου Θεού ίσως το β ρουν ανάξιο της ωριμότητας που επέδειξε ο συγγραφέας στα τελευταία του έργα, το «Πεθαμέ­ νο λικέρ», το «Καλοκαίρι που χάθηκε στο χειμώ­ να» και π ροπαντός «Το ροζ που δεν ξέχασα».

Μ πάμπης Δερμιτζάκης -------------------------------ΠΛΑΙΣΙΟ —

0 Γιάννης Γαϊτάνος, στο τελευταίο του βιβλίο, πραγματοποιεί μια στροφή από το γνήσιο αστικό μυθιστόρημα, το Φλος Ρουαγιάλ, με τον ε'κδηλο κοσμοπολιτισμό, σε ένα σύνθετο έργο, με οικολογικό προσανατολισμό. Το καινούριο του μυθιστόρημα, το Τελευταίο Πέρα­ σμα, αναφέρεται στη ζούγκλα του Αμαζονίου και στην καταστροφή που συντελείται εκεί εις βάρος της ανθρωπότητας. Ο Γαϊτάνος, καταρχήν, έχει επι­ νοήσει ένα μύθο-πυρήνα με ιδιαίτε­ ρο ενδιαφέρον. Ξεφεύγοντας όχι μόνο από τα ελληνικά δεδομένα αλ­ λά και από τα ευρωπαϊκά, αγγίζει ένα θέμα πανανθρώπινου ενδια­ φέροντος, αλλά ιδιαίτερα πλούσιο σε επίπεδο διαπραγμάτευσης. Η κεντρική ιδέα, του αριστεριστή φοιτητή στο Λονδίνο, του Δημήτρη, ο οποίος απογοητευμένος από τη ζωή του αποφασίζει να γί­ νει χρυσοθήρας στη ζούγκλα του Αμαζονίου, έχει τη δύναμη να στη­ ρίξει σαφώς μια μυθιστορηματική πλοκή, κεντρίζοντας μάλιστα a priori τον αναγνώστη. Στο ταξίδι αυτό, που το κάνει παρέα με άλλους τρεις τυχοδιώ­ κτες, έναν Γάλλο, έναν Αγγλο και έναν Πολωνό ανακαλύπτει μυστικά θανάσιμα για το μέλλον του πλανή­ τη: οι πολυεθνικές εταιρίες, μεταξύ των οποίων και η Μόρο Βέλμο για την οποία δουλεύει ο Δημήτρης, καταστρέφουν συστηματικά τα δάση του Αμαζονίου, κάτω από το προκάλυμμα της εκμετάλλευσης χρυσοφόρων κοιτασμάτων. Την ίδια στιγμή, υπάρχει ένα αστυνομι­ κό μυστήριο γύρω από κάποιο ύποπτο πρόσωπο που αποδεικνύεται εγκληματική φυσιογνωμία. Υπάρχουν στιγμές στην αφήγη-

πεζογραφια ΓΙΑΝ ΝΗ Σ ΓΑ ΪΤΑΝ Ο Σ: Το τελευταίο πέρασμα. Αθήνα, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, 1992. ση που ο συγγραφέας πετυχαίνει να δημιουργήσει μια εκπληκτική, κι­ νηματογραφική ατμόσφαιρα στον καταυλισμό ή στο μπαρ, όπου συχνάζουν οι χρυσοθήρες για πα­ ράδειγμα, ή στην αρχή του βιβλίου, στη συγκέντρωση στο σπίτι μιας φίλης. Πέραν της ατμόσφαιρας όμως, στο τέλος, η πλοκή και οι χα­ ρακτήρες μένουν αδικαίωτοι, λόγω των υπέρμετρων φιλοδοξιών του μυθιστορήματος. Το Τελευταίο Πέρασμα θέλει να είναι ταυτοχρόνως πολιτικό, αστυνομικό μυθιστόρημα και μυθιστόρημα ανάλυσης· το αποτέ­ λεσμα είναι η επίπεδη δια­ πραγμάτευση των διαφορετικών συνιστωσών, όπου η πλοκή χάνει σε βάθος και οι χαρακτήρες σε πει­ στικότητα. Το έργο αιωρείται μετα­ ξύ του υπαρξιακού αδιεξόδου του Δημήτρη -που μας πείθει ελάχι­ στα- και της παρέας του, ενός spleen διανοουμενίστικου και εμφανώς φτιαχτού, το οποίο όμως μπορούσε να είναι πολύ ουσιαστι­ κότερα δοσμένο μεταξύ της περι­ πέτειας, -χρυσάφι, άγνωστοι που στέλνουν μηνύματα αποκρύπτοντας την αληθινή τους ταυτότητα, αδυναμία φυγής από το χωριό των χρυσοθήρων- και με­ ταξύ της πολιτικής καταγγελίας της εξουσίας του χρήματος που διαφθείρουν, καταστρέφουν, σκο­ τώνουν. Η πληθώρα των αναγνώσεων του μύθου τον θολώ-

νει, τον βαραίνει και γίνεται εμφα­ νής η προχειρότητα με την οποία παρακολουθεί και εκθέτει ο συγ­ γραφέας το υλικό του - ακόμα και στο επίπεδο της έκφρασης, όπου οι όποιες λαμπρές στιγμές επι­ καλύπτονται τελικά από ένα στρώμα κοινοτυπιών και εύκολων λύσεων. Το κύριο και σημαντικότερο δε­ δομένο της αφήγησης, το ποτάμι, ο άγριος και τρυφερός αυτός κό­ σμος, γύρω από τον οποίο και μό­ νο μπορούσε να στηθεί -και να σταθεί- το Τελευταίο Πέρασμα, υποβαθμίζεται στο επίπεδο του φολκλορικού στοιχείου, την ίδια στιγμή που οι καταγγελίες για την καταστροφή της ζούγκλας από το κεφάλαιο αποκτούν έναν αφελέ­ στατο διδακτισμό. Στο πλαίσιο του οποίου μάλλον θα πρέπει να εντα­ χθεί και η προφανής συνδήλωση των κυρίων ονομάτων - Δημήτρης Αληθινός, λόγου χάρη. Τέλος, ο πρόλογος αλλά και το απόσπασμά του στο οπισθόφυλλο του βιβλίου προετοιμάζουν τον αναγνώστη για ένα αριστούργημα - παγκοσμίου τουλάχιστον εμβέ­ λειας: μήπως οι υμνητικές κριτικές στρέφονται τελικά ενάντια στο έρ­ γο, όμως; Για να είμαστε αντικειμενικοί με το Τελευταίο Πέρασμα θα πρέπει να δεχτούμε ότι η πρώτη ύλη του βιβλίου είναι πραγματικά αξιόλογη: θεματολογικά και εκφραστικά δια­ θέτει πολλά καλά στοιχεία, ενώ η δυνατότητα του Γαϊτάνου να δημι­ ουργεί ατμόσφαιρα, εμφανής ήδη στο Φλος Ρουαγιάλ, προσμετράται σαφώς στα υπέρ του έργου.

Τιτίκα Δημητρούλια

48 ετηλογη

ο εργένης ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΡΑ Π ΤΟ Π Ο Υ Λ Ο Σ. Ο εργένης. Α θήνα, Κ έ δ ρ ο ς , 1993.

Πεζογραφία ^ νταγμένο στα επικοινωνιακά συστήματα και, ως εκ τούτου, ακολουθώντας τις βασικές δοΜ μες τις επικοινωνιακής διαδικασίας, το λογο­ τεχνικό έργο έχει, παρ’ όλα αυτά, δικούς του | στόχους που το διακρίνουν από την απλή J γλωσσική επικοινωνία. Ως «μεταγλώσσα», απαιτεί μια συστηματική οργάνωση και διευθέτη­ ση τω ν σημείων του σε σχέσεις αμοιβαίας συνάρ­ τησης, πράγμα που προϋποθέτει τον έντεχνο χ α ­ ρακτήρα του λόγου του. Η λογοτεχνία, ποίηση ή πεζογραφία, διαφοροποιείται αναγκαστικά από την αναφορικότητα της τρέχουσας γλώ σσας προτείνοντας ως προεξάρχουσα την ποιητική της λει­ τουργία. Α ν η παραπάνω διαπίστωση μοιάζει αυτονόητη για την ποίηση, φαίνεται πως συχνά παραβλέπεται σ την πεζογραφία, η οποία ανάγεται σε υποκατάστατο είτε δοκιμιακών ανησυχιών (οι οποίες καλύπτονται πλέον σήμερα ικανοποιητι­ κότερα και εγκυρότερα από τις αντίστοιχες μορ­ φές λόγου), είτε «ζώντων» διαλόγων, μονολόγω ν και παραπλήσιων «απομιμητικών» μεταφορών που επισφαλή στόχο τους έχουν να προσδώ σουν «λογοτεχνικότητα» σε κομμάτια «λόγου» αλιευμένα από την καθημερινή χρήση της γλώσσας, με την ψευδαίσθηση ότι η λογοτεχνία καθίσταται έτσι αληθοφανέστερη. Η αλήθεια είναι, όμως, πω ς το ψυχοδιανοητικό πλαίσιο του αναγνώ στη που βρίσκεται μπροστά στο λογοτεχνικό έργο όπως και οι εκμαθημένοι κώδικες που αυτός θέτει σε λειτουργία κατά την έναρξη της ανάγνω σης επιζητούν, έστω και ασυ­ νείδητα, να ανακαλύψουν αφ’ ενός μια υφολογική οργάνωση και αφ’ ετέρου μια οργάνωση διή­ γησης διαφορετικές από εκείνες που θα συνα­ ντούσε μπροστά σε κάποιο άλλο επικοινωνιακό σύστημα: διαφορά γλώ σσας και διαφορά αφηγη­ ματικής διευθέτησης του πλασματικού κόσμου

αποτελούν στην ουσία την ειδοποιό διαφορά της λογοτεχνίας από οιοδήποτε άλλο είδος λόγου. Ό τ α ν ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος έδινε στο κοι­ νό του, πριν χρόνια, «Τα τζιτζίκια», κατάφερνε να ενσωματώσει μέσα σε μια άρτια αφηγηματική χει­ ρονομία αποσπάσματα αναφερόμενου λόγου των νεαρών ηρώων του που, αν και δάνεια από μια εξωτερική πραγματικότητα, συνιστούσαν αποδε­ κτή ιδιόλεκτο των συγκεκριμένων «χαρακτήρων» και του περιβάλλοντος ενδομυθιστορηματικού κόσμου στον οποίο αυτοί εκινούντο. Ο αφηγητής του έμοιαζε, εκεί, να τηρεί τις ίσες αποστάσεις του από τα ενδοδιηγητικά πρόσωπα της ιστορίας. Π ριν ένα χρόνο, με την ογκώδη «Α υτοκ ρατορ ική μ ν ή μ η τον αίματος», ο ίδιος συγγραφέας δεν κα­ τάφερνε να δημιουργήσει τις αναγκαίες διαφορο­ ποιήσεις μεταξύ πρωτοπρόσωπου αφηγητή και ήρωα με αποτέλεσμα να στερεί το έργο από την αναγκαία «ειρωνική απόσταση» που προϋποθέτει η μετέπειτα εγγραφή, παρασυρόμενος, αφ’ ενός από την αληθοφάνεια της διήγησής του και αφ’ ετέρου από τις μακροσκελείς και άνισες φιλοσοφικο-δοκιμιακές παρεμβολές που ελάχιστα εξυπη­ ρετούσαν την ανέλιξη της αφηγούμενης ιστορίας.

ε το τελευταίο του βιβλίο, τον «Εργένη», ο Ραπτόπουλος θέτει σε αναστολή τόσο την αφηγηματική τεχνική, αναγκαία προϋπόθε­ ση της λογοτεχνικότητας του πεζογραφήμα­ τος, όσο και την ποιητική λειτουργία της γλώσσας. Έ ν α ς δισέλιδος πρόλογος (που επαναλαμβάνεται μερικά και στο οπισθό­ φυλλο), γραμμένος με κεφαλαία, προδιαθέ­ τει τον αναγνώ στη για ένα είδος καταγγελίας που σίγουρα τον αφορά. Η χρήση του δεύτερου ενι­ κού, που σ υναντάται εξίσου συχνά και μέσα στο κυρίως κείμενο, όχι μόνο δημιουργεί αμεσότητα αλλά και προσκαλεί για μια συμμετοχή/ σ υνενοχή του αποδέκτη. Π ροβάλλοντας το συγκινησιακό/ βιωματικό του και αποκρύπτοντας το πληροφο­ ριακό που θα αναπτυχθεί στο κυρίως κείμενο, ο αφηγητής καταφέρνει, αναμφίβολα, να δημι­ ουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες που θα εξωθή­ σουν τον αναγνώστη στην ανάγνω ση των όσων

—

ακολουθούν: κάτι σ αν διαφημιστικό σλόγκαν που κινεί την περιέργεια για το προϊόν που προτείνεται αλλά ακόμη δεν δείχνεται. Το τέχνασμα, μέχρι εδώ, είναι αρκετά επιτυχημένο. Το πρόβλημα δημιουργείται από τη στιγμή που το εύρημα του κυρίως σώματος της αφήγησης εξαντλείται πάρα πολύ γρήγορα και μάλλον χωρίς έμπνευση. Τ α μυστικά κυκλώματα που εξαφα­ νίζουν τη γυναίκα του πρω τοπρόσωπου αφηγητή και ήρωα της ιστορίας αποδεικνύονται ελάχιστα μυστικά αφού αυτοαποκαλύπτονται σύντομα και οδηγούν τον ήρωα στο άντρο της ακολασίας όπου ανενόχλητα δρουν, βεβαιώνοντας το ν σύζυ­ γο ότι η γυναίκα του προτίμησε να γίνει πόρνη πολυτελείας για τα λεφτά και δίνοντας και στον ίδιο να δοκιμάσει δωρεάν λίγες από τις προσφερόμενες υπηρεσίες των κοριτσιώ ν στους πλούσι­ ους πελάτες τους. Η σκηνή αυτή θα επιτρέψει στην αφήγηση να παρεκκλίνει για λίγο προς μια καθαρά πορνογραφικής υφής και ύφους διήγηση που το μόνο που επιτυγχάνει είναι να τονίσει ακό­ μη περισσότερο την αφηγηματική σύγχυση μετα­ ξύ υποκειμένου και αντικειμένου της εκφώνησης του αφηγηματικού λόγου. Το υπόλοιπο αφήγημα θα κινηθεί μεταξύ από­ γνω σης του μόνιμα μεθυσμένου ήρωα, της πιστο­ ποίησης του υπαρκτού τω ν κυκλωμάτων μέσω μιας δεύτερης γυναίκας με την οποία θα συσχετισθεί και της προετοιμασίας του για τ ην τελική του αυτοκτονία. Κ υρίαρχη ιδέα, η δήλωση που του έκανε ο προαγω γός Χ ουάν ότι είναι ένα άτομο προορισμένο να τον προμηθεύει με γυναίκες που διαρκώς θα βρίσκει, αφού δεν είναι πλασμένος για Εργένης, και οι οποίες θα το ’χουν μέσα τους να γίνουν πόρνες.

-------------------------------------------------

ετπλογη 49

ελάχιστα πείθει τόσο ως παράφρων όσο και ως πραγματικά υποφέρων από την απώλεια, κατά τέ­ τοιο παράλογο τρόπο, της γυναίκας του. Ο εσωτε­ ρικός μονόλογος που υιοθετεί η αφήγηση δεν αφήνει κανένα περιθώριο διάστασης μεταξύ του αφηγηματικού «εγώ», που διηγείται την ιστορία του μέσα από κάποια χρονική και συναισθη­ ματική απόσταση, και του «εγώ» του ήρωα που βίωσε την ιστορία. Α ν η δραματική ένταση ανή­ κει αναμφισβήτητα σ τον δεύτερο, ο πρώτος, ο καταγγέλω ν δημοσίω ς το πάθημά του, οφείλει να αποστασιοποιείται από αυτό, έστω και ανεπαί­ σθητα. Κ άτι τέτοιο, όμως, δεν συμβαίνει. Α ντίθε­ τα, η βωμολοχική λεξιλαγνεία που διέπει το όλο αφήγημα πιστοποιεί την ταύτιση ήρω α και αφη­ γητή, ταύτιση που αποβαίνει περιττή από τη στιγ­ μή που υπάρχουν παρεμβαλλόμενα τεμάχια λόγου με πλάγια τυπογραφικά τα οποία εκφράζουν είτε άμεσο εκφερόμενο λόγο του ήρωα είτε σκέψεις του και τα οποία δεν μπορούν να εκλειφθούν πα­ ρά ως αντιπαρατιθέμενα στο υπόλοιπο, εκφερόμε­ νο από τον αφηγητή, κείμενο. Ο τελευταίος, επο­ μένως, δεν νομιμοποιείται να υιοθετεί τον παρα­ ληρηματικό λόγο του ήρωά του.

ο ίδιο ισχύει και για τις κάποιες ερωτικές πε­ ριγραφές του κειμένου. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση είναι βασικό χαρακτηριστικό της ερωτικής λογοτεχνία, προσδίδοντας αμεσό­ τητα και συνενοχή του αναγνώ στη στις αναφερόμενες εμπειρίες. Κι εδώ, όμως, μια υφολογική διάκριση μεταξύ ερωτικού και πορνογρα­ φικού λαμβάνει, ως γνω στόν, υπόψη της τ ην αφ η­ γηματική φωνή που οικειοποιείται την περιγραφή. Έ τ σ ι, όταν αυτή προέρχεται από το «εγώ» του αφηγητή, η αναγκαία απόσταση από τα πεπραγ­ μένα οδηγεί σε μια αυτολογοκρισία, πράγμα που v θεωρήσουμε ότι η όλη ιστορία είναι πλά­ επιτρέπει την απόδοση των ερωτικών σκηνών με σμα της φαντασίας ενός τρελού, τότε η μηγνώ μονα την ποιητική λειτουργία της γλώσσας. αληθοφάνεια της υπόθεσης θα μπορούσε να Α ντίθετα, η πορνογραφική περιγραφή εκφέρεται γίνει κατανοητή, αφού η ίδια υποσκάπτει τα από το «εγώ» του ήρωα, τ ην ώρα που βιώνει το γε­ θεμέλιά της. Για τούτο, όμως, δεν αρκεί ούτε γονός, τοποθετημένος δηλαδή σε ένα τώρα της η λύση της αυτοκτονίας με εμπρησμό την αφήγησης και της ιστορίας. Η λεξιλαγνεία είναι οποία διατείνεται ό τι θα ακολουθήσει σ το τέλος ο εδώ το άλλο βασικό χαρακτηριστικό: η αισχρή ήρωας και για την τέλεση της οποίας δεν έχουμε λέξη επιδιώκει να δημιουργήσει το πράγμα, να καμιά απόδειξη, ούτε βέβαια τα συνεχή μεθύσια λειτουργήσει ως πραγματικό του ομοίωμα, φετιτου: «το παράξενο», ως συγγενικό είδος του φα­ χοποιείται. Ο τεμαχισμός του σώματος μέσω της νταστικού, έχει συχνά χρησιμοποιήσει την παρά­ λεκτικής εκφοράς του, η επικέντρωση σε σημεία/ νοια για την αφηγηματοποίηση ανάλογω ν κατα­ μέρη του, δεν κάνει άλλο από το να αφήνει ανεξέ­ στάσεων αλλά εμπεριέχει και στο ίδιο το σώμα λεγκτη την έκφραση της λιβιδούς και επομένως του τους δείκτες εκείνους που επιτρέπουν μια τέ­ της α-πολιτισμικής περιόδου του ανθρώπου. Α ν τοια κατηγοριοποίηση και συνακόλουθη κατα­ κάτι τέτοιο εξυπηρετεί λογοτεχνικά κάποια ενδονόησή του. μυθιστορηματική ανάγκη, μια τέτοια διείσδυση Εδώ, αντίθετα, ο οργισμένος ήρωας/ αφηγητής

J

Ι

5 0 ετπλογη της πορνογραφίας στο κείμενο είναι θεμιτή. Στην προκειμένη περίπτωση, όμως, η παρατεταμένη πορνοειδής περιγραφή, πέρα από το ότι είναι ξένη προς κάθε ψυχολογία του συγκεκριμένου ήρωα, δεν λειτουργεί π ρος κάποια εξελικτική πορεία της ιστορίας αλλά απομένει ω ς ξένο σώμα. Το αποτέ­ λεσμά της, έτσι, αποδεικνύεται ανάλογο εκείνου που επιδιώκει η καθαρή πορνογραφία ό ταν επικε­ ντρώνεται σε αισχρές λέξεις/πυρήνες υποστηρίγ­ ματα της ανύπαρκτης ερωτικής πλοκής.

την αναίτια λεξιλαγνεία του αισχρού και άσεμνου, στη χαλαρή δόμηση περιεχομέ­ νου και στην έλλειψη κάποιας αφηγηματι­ κής τεχνικής θα πρέπει, τέλος, να προσθέ­ σουμε τις ιδιαίτερα μακροσκελείς περιγρα­ φές χω ρίς ουσιαστική εξέλιξη της ιστορίας και τις αναίτιες επαναλήψεις. Για άλλη μια φορά, η χρήση της επανάληψης, θα μπορούσε να μας ωθήσει να πιστέψουμε στην παθολογική κατά­ σταση του ήρω α που πάσχει από άνοια ή διαλεί­ ψεις. Έ ν α είδος αδιέξοδου αναμασήματος. Κάτι τέτοιο, όμως, ουδόλως συμβαίνει αφού ο αφηγη­ τής θυμάται πολύ καλά ότι έχει ξαναπεί τα ίδια ακριβώς λόγια στον «αναγνώστη» του και τα επα­ ναλαμβάνει απλώς ως επιβεβαίωση των νέω ν του αποκαλύψεων/ διαπιστώσεων. Ε κείνο που ξεχνάει όμως ο αφηγητής είναι αν σ το χρόνο της ιστορίας

το επαναληπτικά περιγραφόμενο γεγονός ή πράξη λόγου έγινε με κάποια απόσταση μηνών, στον πραγματικό χρόνο της αφήγησης (και άρα και της α νάγνω σης) διαδραματίστηκε λίγες μόλις σελίδες πριν και επομένως είναι αρκετά νωπό στη μνήμη του αναγνώ στη. Αλλωστε, ως τροπισμός, η επαναληπτική αφήγηση δεν έχει νόημα στο πλαί­ σιο της λογοτεχνίας παρά μόνο όταν συνοδεύεται από κάποια ελαφριά μετατόπιση της οπτικής μέ­ σ α από την ο ποία παρουσιάστηκε αρχικά το γεγο­ νός. Π ράγμα που μπορεί να ενέχει, έμμεσα, την ει­ ρωνική απόσταση του πρω τοπρόσωπου αφηγητή από τον ήρω α/ εαυτό του. Σ τον «Εργένη», μια τέ­ τοια διάθεση λείπει παντελώς με αποτέλεσμα οι επαναλήψεις να λειτουργούν πλεοναστικά και χω ­ ρίς στόχο. Ο ι παραπάνω θεωρητικές παρατηρήσεις, στο βαθμό που θα μπορούσαν να θεωρηθούν αξιολο­ γικές για το συγκεκριμένο κείμενο, δεν αποβλέ­ πουν παρά στο να δείξουν ότι προϋπόθεση της λογοτεχνικότητας ενός έργου αποτελεί, αφ’ ενός, ο βαθμός στον οποίο η ποιητική λειτουργία της γλώ σσας υπηρετείται από αυτό και, αφ’ ετέρου, ο τρόπος που υλοποιείται η αφηγηματική του χει­ ρονομία. Ο ι δύο αυτές συνιστώσες είναι και οι διαφοροποιητικοί από τα άλλα επικοινωνιακά γλω σσικά συστήματα μηχανισμοί του. Δ ημ ή τρη ς Τ σα τσουλη ς

Τ α ποιητικά βιβλία του Γ Ι Α Ν Ν Η Β Α Ρ Β Ε Ρ Η

• ΠΙΑΝΟ ΒΥΘΟΥ • Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟ ΣΤΡΩΝΕΙ • ΑΝΑΠΗΡΩΝ ΠΟΛΕΜΟΥ • ΤΟ ΡΑΜΦΟΣ - ΕΝ ΦΑΝΤΑΣΙΑ, ΚΑΙ ΛΟΓΩ,

Μ όλις κυκλοφόρησε

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Υ Ψ ΙΛ Ο Ν

Ζ . Π η γ ή ς 34. Τ η λ .: 3638257

ετηλογη 51

αναγνώσεις λογοτεχνικών κείμενων ΝΙΚΟΣ ΓΡΗ ΓΟ ΡΙΑ ΔΗ Σ. Αναγνώσεις Λ ο­ γοτεχνικών κειμένων. Αθήνα, Κ ώ δ ι κ α ς , 1992. Σ ε λ .170.

Μ ελέτη

^

ίναι κοινή η διαπίστωση πως η λογοτεχνική κριτική στην Ελλάδα έμεινε, μέχρι πρόσφαΜ τα τουλάχιστον, στο στάδιο του εμπειρισμού και της υποκειμενικής προσέγγισης και αξιολόγησης του λογοτεχνικού κειμένου. Αγνόησε έτσι τα νέα ρεύματα της κριτικής που κυριαρχούν στη Δύση από τη δεκαετία του ’60 και που, στηριζόμενα κυρίως στις αρχές της σ ύγχρονης γλω σσολογίας, αλλά και της ψυχανά­ λυσης και του μαρξισμού, ανοίγουν το δρόμο στη συστηματική και μεθοδική μελέτη του λογοτεχνι­ κού κειμένου, γερά θεμελιωμένη σε ένα συνεπές και έγκυρο θεωρητικό υπόβαθρο. Άλλωστε, οι Έ λ λ η νε ς κριτικοί ασκούσαν πάντα κατά βάση δημοσιογραφική κριτική, κατάλληλη γ ια τ ο μεγά­ λο κοινό των εφημερίδων και των περιοδικών και αυτού του είδους η κριτική δεν προσφέρεται για εμβάθυνση και επιστημονική προσέγγιση. Ε ίναι παρήγορο, λοιπόν, το γεγονός ό τι η κριτι­ κή έχει αρχίσει τα τελευταία χρόνια να αλλάζει κατεύθυνση και προσπαθεί να ανταποκριθεί στις αξιώσεις για μια συστηματοποίηση του έργου της. Σ ’ αυτή την προσπάθεια εντάσσεται και η αξιόλο­ γη μελέτη του καθηγητή-φιλόλογου Νίκου Γρηγοριάδη, Α να γνώ σ εις λο γο τεχνικώ ν κειμένων. Στό­ χος του είναι, όπως λέει ο ίδιος στον πρόλογο, να ενημερώσει τους σ υναδέλφους του πάνω στα π ρ ο ­ βλήματα διδασκαλίας των κειμένων της νεοελλη­ νικής λογοτεχνίας. Θ α προσθέσουμε εμείς πως το βιβλίο του Ν. Γρηγοριάδη ξεπερνά κατ’ αποτέλε­ σμα το στενό κύκλο τω ν εκπαιδευτικών και απευθύνεται σε ένα ευρύτερο κοινό που αγαπά το λογοτεχνικό κείμενο και ενδιαφέρεται γι’ αυτό. Το έργο διαιρείται σε δύο μεγάλες ενότητες: Τα Θ εω ρητικά και τις Δ ιδακτικές ο δηγίες και εφ αρ­

U

μογές. Στα Θ εω ρητικά ο συγγραφέας επιχειρεί μια θεωρητική προσέγγιση των προβλημάτω ν ερμη­ νείας της ποίησης, προσέγγιση που δεν παραμένει απλή θεωρία, αλλά συνοδεύεται και από συ­ γκεκριμένα παραδείγματα, ενδιαφέροντα και καλοδιαλεγμένα. Το πρώτο δοκίμιο αυτού του μέ­ ρους, Το διάβασμα της ποίησης, θέτει με ενάργεια και σαφήνεια τα προβλήματα της ανάγνω σης και δείχνει με πειστικά επιχειρήματα ότι η άμεση ενο­ ρατική ανάγνω ση χω ρίς συγκεκριμένες προσ ­ δοκίες κατανόησης μπορεί να είναι μια πρώτη προσέγγιση, αλλά πρέπει αναγκαία να συνοδεύε­ ται από τη συνειδητή δράση για γνώ ση, για ερ­ μηνεία σε βάθος του ποιητικού κειμένου. Ιδιαίτε­ ρα επαινετή είναι, νομίζουμε, η υπογράμμιση σε κάθε ευκαιρία ότι το ποίημα πρέπει να το βλέπου­ με σαν ένα οργανικό σύνολο, όπου όλα τα επιμέρους στοιχεία -σύσ τημα ρυθμών και ήχων, εκλο­ γή και συζεύξεις των λέξεων, εικόνες, συμβολική και μεταφορική έκφραση, συνδηλώσεις, τόνος, νόημα κ.λπ .- «δέχονται και δίνουν κάτι από την . ιδιότητά τους, αλληλοεπηρεάζονται και μετασχη­ ματίζονται, μετουσιώνονται σε νέες ποιότητες, διαφορετικές από αυτά που είναι μόνα τους ως αυθύπαρκτες μονάδες»1. Στο δεύτερο δοκίμιο, Π οίη ση και γλώ σσα, ο συγγραφέας εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στην ποίηση και τη γλώ σσα. Με μια σειρά από επιτυχημένους συλλογισμούς αναι­ ρεί σταδιακά ορισμένες επίμονες αντιλήψεις για τη σχέση ποίησης και γλώ σσας, για να καταλήξει ότι η γλώ σσα λειτουργεί ποιητικά όταν οι επιλο­ γές που κάνει ο ποιητής αποσκοπούν κυρίως σ την επεξεργασία της ίδιας της μορφής του μηνύματος και όχι στην απλή μετάδοση πληροφοριών2. Στο σημείο αυτό ας μας επιτραπεί να παρατηρήσουμε ότι η αναφορά στον R om an Jakobson και στην περίφημη μελέτη του για την ποιητική λειτουργία της γλώ σσας3 θα καθιστούσε σαφέστερες τις ορ­ θότατες κατά τα άλλα θέσεις του συγγραφέα. Τέ­ λος ο συγγραφέας δεν παραλείπει να υπογραμμί­ σει ότι η ποιητικότητα ενός κειμένου δεν εξαρτάται μόνο από τα γλω σσικά στοιχεία που το αποτε­ λούν, αλλά και από τις (συμβατικές) προσδοκίες του αναγνώστη.

52 εταλογη

------------------------------------------------------

A Α δεύτερη ενότητα του βιβλίου, οι Δ ιδακτικές 11 οδηγίες και εφαρμογές, αρχίζει με μια γενική I αλλά συστηματική προσέγγιση της συγχρονης νεοελληνικής ποίησης. Ο καθορισμός I του αντικειμένου γίνεται με πληρότητα και * παραστατικότητα, αφού μάλιστα στηρίζεται σε μια σειρά από πρόσφορα παραδείγματα. Α κολουθεί μια διαχρονική μελέτη της σύγ­ χρονης ποίησης, από την ανανεωτική στη μο­ ντέρνα και από εκεί ειδικότερα στη μεταπολεμική. Η όλη μελέτη κλείνει με χρήσιμες μεθοδολογικές υποδείξεις, ειδικά προσαρμοσμένες στις ανάγκες ερμηνείας της σύγχρονης ποίησης. Η γενική προσέγγιση ομηρικής και νεοελληνι­ κής ποίησης που επιχειρείται στη συνέχεια στε­ ρείται, κατά τη γνώμη μας, πληρότητας (άλλωστε δεν θα το επέτρεπε ο χώρος) αλλά και, σαφώς κα­ θορισμένων, στόχων. Α ντίθετα οι αναλύσεις ο ρι­ σμένων ποιημάτω ν του Κ. Π. Κ αβάφη, του Τάκη Σινόπουλου και του Μ ίλτου Σαχτούρη που ακο­ λουθούν γίνονται με ακρίβεια και αυστηρή μέθο­ δο, αλλά και ευρηματικότητα. Ο ι αναλύσεις αυτές φανερώνουν άνεση του συγγραφέα - ερμηνευτική μπροστά στο αντικείμενό του, αλλά και μεγάλη εμπειρία. Ο συγγραφέας στρέφεται τώρα στην ανάλυση πεζών κειμένων. Αντικείμενό του, αυτή τη φορά, δύο μικρά διηγήματα των Ν. Κ άσδαγλη και Μ. Καραγάτση. Ο ι αναλύσεις αυτές επισφραγίζονται από μια σύντομη, αλλά πολύ περιεκτική και κα­ τατοπιστική θεωρητική επισκόπηση του διηγή­ ματος ως λογοτεχνικού είδους. Τέλος, ο συγγρα­ φέας θεώρησε σκόπιμο να συμπληρώσει τις ανα­ λύσ εις πεζών με την ερμηνεία που δίνει ο R oland Barthes στη Μ υσ τη ριώ δη Ν ή σ ο του Ιουλίου Βερν. Ο Barthes χρησιμοποιεί εδώ τη μέθοδο (δι­

I

κής του επινόησης) που στηρίζεται στην αποκά­ λυψη και αποκρυπτογράφηση των πολλαπλών και ταυτόχρονων κωδίκων, τους οποίους αναπτύσσει, κατ’ αυτόν, το λογοτεχνικό κείμενο, θα θέλαμε να παρατηρήσουμε εδώ ότι η προσέγγιση πεζών κει­ μένων και του Ν. Γρηγοριάδη και του R. Barthes κινείται μέσα σε ορισμένα θεωρητικά και μεθοδο­ λογικά όρια που είναι εκείνα του πρώιμου στρου­ κτουραλισμού. Ο Ν. Γρηγοριάδης δείχνει να αγνοεί τα επιτεύγματα της αφηγηματολογίας που ήλθε να εμπλουτίσει με πολύ εύστοχο τρόπο τα θεωρητικά ευρήματα των πρώ των στρουκτουραλιστών*1*34. Η ερμηνεία του θα ήταν πιο γόνιμη και πιο παραγωγική αν είχε ακολουθήσει μια πιο εξελιγμένη μέθοδο ανάλυσης που θα εμπεριείχε και αφηγηματολογικά στοιχεία. Π άντως οι ενδοιασμοί μας είναι επουσιώδεις και δεν αναιρούν τη βασική αξία της μελέτης του Ν. Γρηγοριάδη. Π αρά τον περιορισμένο χώρο που διαθέτει ο συγγραφέας κατορθώνει να κάνει μια επαρκή θεωρητική προσέγγιση του ποιήματος και του διηγήματος, να θέσει τα κύρια προ­ βλήματα ερμηνείας των ειδών αυτών και να προβεί σε ουσιώδεις και εύστοχους σ χεδιασμούς ανά­ λυσης. Α θηνά Βουγιούκα

Σημειώσεις 1. Αναγνώσεις λογοτεχνικών κειμένων, σ. 26. 2 Όπ. π. σ. 31-32. 3. R. Jakobson, «Linguistique et poitique». Essais de linguistique g6n6rale. Παρίσι, Minuit, 1963, σ. 209-248. 4. Βλ. ιδίως τα έργα των G. Genftte, Ph. Lejiune, Dorrit Cohn, Gerald Prince, Shlomith Rimmon κ.ά.

Τ Α ΑΙΝ ΙΓΜ Α ΤΑ ΤΗΣ ΣΦΙΓΓΑΣ

ή

Ο ΟΙΔΙΠ Ο ΥΣ Ω Σ Δ ΙΑ Κ Ε ΙΜ Ε Ν Ο ” Αυτή είναι η θεματική ενότητα των διαλέ­ ξεων που συνδιοργανώνουν η νεοσύστα­ τη εταιρεία Μ ελέτης Θεάτρου και Πολιτι­ σμού «Θεατρική Έρευνα» και ο Θεατρι­ κός Οργανισμός «Μορφές» στο θέατρο ΕΜ Π Ρ Ο Σ από τη Δ ευτέρα 17 Ιανουάριου 1994 και κάθε Δευτέρα μέχρι τις 7 Μαρ­ τίου. Οι ομιλητές (Θεόφιλος Βέικος, Μιχάλης Μερακλής, Τηλέμαχος Μουδατσάκης, Ανδρέας Παναγόπουλος, Νίκος Μπα-

κουνάκης, Ιωάννα Κωνσταντουλάκη-Χάντζου, Αλίκη Μπακοπούλου-Χωλς, Ζαχα­ ρίας Σιαφλέκης) θα επιχειρήσουν να προσεγγίσουν τον μύθο του Οιδίποδα και γενικότερα την ίδια την έννοια του μύθου από φιλοσοφική, ανθρωπολογική, φιλολογική και θεατρολογική άποψη, δί­ νοντας σε όλο της το εύρος τις διαστά­ σεις του μύθου από την πρώτη στιγμή της δημιουργίας του στη συνείδηση του πρωτόγονου ανθρώπου μέχρι σήμερα.

ετπλογη 53

μελέτες ■ αναγνώσεις Ν ΙΚ Η Τ Α Σ Π Α Ρ Ι Σ Η Σ . Μ ε λ έ τ ε ς - Α ν α γ ν ώ ­ σ ε ις. Π ο ίη σ η - Π ε ζο γ ρ α φ ία . Α θ ή ν α , Π α τ ά κ η ς , 1992. Σ ελ . 166.

Μ ελέτη

1 έναν καλοτυπωμένο και κομψό τόμο ο Νι-

5

' κήτας Π αρίσης συσσωμάτωσε δεκαοκτώ μελετήματα που είδαν το φως της δημο­ σιότητας τα τελευταία πέντε περίπου χρ ό ­ ν ια - τα δεκατρία από αυτά αποτελούν περιεκτικές ή τουλάχιστον επαρκείς ανα­ γνώ σεις φιλολογικής φύσεως, ενώ τα πέντε βιβλιοκριτικές που κατατέθηκαν στον στενό - και γ ι’ αυτό περιοριστικό - χώρο της εφημερίδας «Το βήμα». Αυτό που ευθύς εξαρχής οφείλει κανείς ν α το νί­ σει είναι η φιλολογική σοβαρότητα, η καλή και ουσιώδης σχέση με τα κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας και η εκφραστική ευστοχία με την οποία δύσκαμπτοι όροι μετατρέπονται με μια ελα­ φράδα και γλυκύτητα σε ώριμο κριτικό λόγο: κα­ τανοητό, εμβριθή και ταυτοχρόνως απολαυστικό. Τα μελετήματα του τόμου μπορούμε να τα ξεχωρί­ σουμε εύκολα σε δύο κατηγορίες. Σ την πρώτη πε­ ριλαμβάνονται εργασίες που πραγματεύονται γε­ νικότερα αισθητικά, φιλολογικά ή σχετιζόμενα με τη θεωρία της λογοτεχνίας πονήματα, ενώ στη δεύτερη μπορούμε να κατατάξουμε εκείνες τις ερ­ γασίες, οι οποίες σχολιάζουν ή επικεντρώ νονται σε ζητήματα που αφορούν τη διδασκαλία της λο­ γοτεχνίας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Για την πρώτη κατηγορία: ξεχωρίζουν οι φροντισμένες και πειστικά επιχειρηματολογημένες «αντιδρά­ σεις τη ς κριτικής σ ε τρία μείζονα έρ γα του Ο δυσ σέα Ε λύτη», η απόπειρα αποκρυπτο­ γράφ ησης ενός τυπικού δείγματος υπερρεαλιστι­ κής γραφής, του ποιήματος δηλαδή του Α νδρέα Εμπειρικού «Κ ορυδαλλοί σφαζόμενοι μειλιχίως»

και οι πρώτες σημειώσεις για μια θεωρία ανάγνω ­ σης τίτλων, το άρθρο του, δηλαδή, Η ση μ α ντική τω ν τίτλω ν, μια οξυνούστατη και πρωτότυπη προ­ σπάθεια να καθοριστεί η λογική που προοικονομεί ο τίτλος ενός βιβλίου- η προσπάθεια συγκε­ κριμενοποιείται επιτυχώς σ την ποιητική συλλογή του Α νδρέα Ε μπειρικού Η σ ή μ ερ ο ν ως αύριον και ως χθες. Περισσότερο υποκειμενικές, σχεδόν ιδιωτικές, είναι οι αναγνώ σεις που επιχειρούνται για τον Α νδρέα Κάλβο, παραδείγματος χάριν, εφόσον τα Ε πτά σχέδια μικρ ώ ν παραγράφω ν για το ν π ο ιη τή Α νδ ρ έα Κ άλβ ο αφορούν την όλως προσωπική, ημερολογιακή αλλιώς, κατάθεση του συγγραφέα για την καλβική γλώ σσ α- από την άλ­ λη, η κρίση του συγγραφέα για το νεότερο ποιητι­ κό μας λόγο, αυτόν δηλαδή που παράγεται από τις είναι - πρόχειρα και για να συνεννοούμαστε - αποκαλούμενες γενιές του ’70 και του ’80, παρά το γ όνι­ μον ορισμένω ν συμπερασμάτων («από τις τε­ λευταίες ποιητικές γενιές λείπει συνήθως η ευρεία ποιητική σύνθεση με τη μεγάλη ανάσα, τη φ ιλό­ δοξη πνοή και το καθολικότερο όραμα»), η μη αναφορά και παραπομπή στην αντίπαλη άποψη στρογγυλοποιεί και αδυνατίζει τη συνάντησή μας με τη λογοτεχνική παραγωγή των τελευταίων χρόΕκεί, ω στόσο, που ο κριτικός λόγος του Νικήτα Π αρίση γίνεται γονιμότατος και εύστοχος είναι όταν προβαίνει σε διαπιστώσεις και ζητούμενα γύρω από την λογοτεχνία και τη διδασκαλία της σ τον ευαίσθητο χώρο της δευτεροβάθμιας εκπαί­ δευσης. Ο ι διαπιστώσεις αυτές περιλαμβάνουν τόσο γενικές παρατηρήσεις όσο και πρακτικές οδηγίες απεμπλοκής από τις αγκυλώ σεις (η έκ­ φραση είναι δική του). Ο ι γενικές καταρχήν παρατηρήσεις: «[...] η αλήθεια είναι μία: στα Κείμενα νεο ελλη ­ νικής λογοτεχνία ς ενυπάρχουν πολλαπλές δυνατότητες και εγγυήσεις, για να διασφαλιστεί, με τη συμβολή του ευκίνητου και διδακτικά ευέλι­ κτου δάσκαλου, η ουσιαστική σ υνάντηση του μα­ θητή με την αληθινή λογοτεχνία». Και η δεύτερη:

54 ετηλογη

-------------------------------------------------------

«Μια άλλη ουσιαστική αδυναμία και βασική έλλειψη που σχετίζεται με την διδασκαλία της λ ο­ γοτεχνίας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, είναι η ακόλουθη: ποτέ μέχρι τώρα δεν έχουν λει­ τουργήσει, σε πανελλήνια κλίμακα μηχανισμοί αξιολόγησης του μαθήματος. Δεν έχει μετρηθεί η αποτελεσματικότητα των διδακτικών μεθόδων ού­ τε, βέβαια, γνωρίζει κανείς, αφού δεν έχει γίνει κα­ μιά απολύτως καταγραφή, την ειδολογική πο ι­ κιλία των κειμένων. Θ α έλεγε κανείς ότι όλο το σύστημα, που πυκνώνεται στο σχήμα “διδασκα­ λία της λογοτεχνίας”, πορεύεται σ χεδόν τυφλά». Στο σημείο αυτό βρίσκεται η σπουδαιότητα ορισμένω ν παρατηρήσεων του συγγραφέα· η σπουδαιότητα εντοπίζεται σ ’ αυτή τη δεύτερη κα­ τηγορία των μελετημάτων που - αντλώντας από την πλούσια θεωρητική και πρακτική/ πα ιδα­ γωγική του εμπειρία - αντιμετωπίζονται ουσια­ στικά ειδικότερα διδακτικά περί της λογοτεχνίας ζητήματα. Ο Ν. Π αρίσης αφιερώνει δύο μελετήματα για το πρόβλημα της διδασκαλίας της λογο­ τεχνίας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση καθώς και των - άμεσων συνδεδεμένων μ’ αυτό - μεθο­ δολογικώ ν εργαλείων που απαιτούνται- το πρώτο έχει τον τίτλο «Η λο γο τεχ ν ία σ τ η ν δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Δ ιαπιστώ σεις και ζητούμενα» και το δεύτερο «Είναι διδακτή η λογοτεχνία»; Στο ερώτημα εάν η λογοτεχνία είναι διδάξιμη απαντά: «Εφόσον το λογοτεχνικό φαινόμενο υπάρχει μορφοποιημένο σε συγκεκριμένο κειμενικό γεγονός, για τον φιλόλογο είναι κάτι διδάξιμο». Ω στόσο, η διδασκαλία αυτή «αποσκοπεί στο να αποκαλύψει σ τους μαθητευόμενους “τη λ ο γικ ή τη ς α ν ά γ ν ω σ η ς Γιατί, βέβαια, υπάρχει μια λ ογι­ κή της ανάγνω σης. Α ν τη διδάξουμε, γιατί τελικά αυτό διδάσκουμε, κάνουμε το μαθητή πιο έμπει­ ρο, πιο μεθοδικό και πιο ουσιαστικό αναγνώστη της λογοτεχνικής ποιότητας. Τ ον κάνουμε πιο ανοικτό, πιο ευαίσθητο και πιο δεκτικό απέναντι στο λογοτεχνικό φαινόμενο». Τ ι χρειάζεται, λοιπόν, για να κατορθωθεί το ζη­ τούμενο (εδώ μπαίνουμε τώρα σ την περιοχή της διδακτικής μεθοδολογίας); Για την αποτελεσματικότερη διδασκαλία απαι­ τείται η συνύπαρξη, γράφει ο συγγραφέας, συλλειτουργία και συνομιλία τριώ ν παραγόντω ν. Ο ι παράγοντες αυτοί είναι: α) ο μαθητής με το όποιο θετικό ή αρνητικό φορ­ τίο που φέρνει μέσα του β) το λογοτεχνικό κείμενο, με τις φανερές ή και

κρυφές ποιοτικές του εντάσεις και γ) ο καθηγητής ως διαμεσολαβητικός παράγο­ ντας. Ό τ α ν οι παράγοντες αυτοί παρουσιάζουν «α­ γκυλώσεις», τότε εμφανίζονται ορισμένες διδα­ κτικές δυσκολίες- μερικές από αυτές αναδύονται σε περιπτώσεις όπου: α) η ερμηνευτική ανάγνω ση λειτουργεί εκβιαστι­ κά πάνω στα λογοτεχνικά κείμενα β) το λογοτεχνικό κείμενο μετατρέπεται σε ρηχή και φτηνή ηθικολογία γ) η διδασκαλία είναι άτεχνα αυτοσχεδιαστική ή πάσχει από μεγαλοστομία και ρητορισμό δ) οι μεγάλες συνθέσεις δίνονται περιληπτικά ή προτιμούμε τη διδασκαλία μικρών κειμένων για λόγους προσωπικής ή/ και διδακτικής ρα­ στώνης. Στο μελέτημα το σχετικό με τη λογοτεχνία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση ο Ν. Π αρίσης αναφέρεται και στο φαινόμενο του διδακτικού ποιητι­ κού πληθωρισμού, από το οποίο πάσχει η δευτε­ ροβάθμια εκπαίδευση: διδάσκεται περισσότερο η ποίηση και λιγότερο η πεζογραφία· η εμπειρική αυτή διαπίστωση - απολύτως δικαιολογημένη, κατά τη γνώμη μας, - οδηγεί τον καλό φιλόλογο και σε συγκεκριμένες προτάσεις. Έ τ σ ι, λοιπόν, ο κατακερματισμός και η αποσπασματικότητα στη διδασκαλία των μεγάλων κειμένων θα μπορούσε να αντιμετωπισθεί ως εξής: «Συγκεκριμένα, θα μπορούσε, ειδικά για το χώρο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, να εισαχθεί ο θεσμός της ανά­ γνω σης και του πολύπλευρου ερμηνευτικού σ χο­ λιασμού ενός μυθιστορήματος ή ενός θεατρικού έργου ή μιας μεγάλης ποιητικής σύνθεσης. Χρο­ νικά, μια τέτοια αναγνω στική - ερμηνευτική γνω ­ ριμία με ένα συγγραφέα, θα μπορούσε να κλιμα­ κωθεί στη ροή μιας ολόκληρης σχολικής χρο­ νιάς». Η επιμονή μας στη συγκεκριμένη, εκ του σύ­ νεγγυς και εμπράγματη αναφορά στα της διδα­ σ καλίας της πολύπαθης λογοτεχνίας μας έχει έναν και μοναδικό στόχο: να δείξει πω ς με την υπεύθυνη εργασία του φιλολόγου δασκάλου (και τέτοιοι υπάρχουν αρκετοί) είναι εφικτή η συνομι­ λία του μαθητή με τη λογοτεχνία και τη γλώ σσα άρα και με τη σκέψη και με τη συγκρότηση της ευαισθησίας μας. Ο ι φορείς της εκπαιδευτικής π ο­ λιτικής - στην επίσημη κρατική εκδοχή της - ας προβούν στις απαραίτητες διορθωτικές παρεμ­ βάσεις. Α ν τώ ν η ς Κ ά λ φ α ς

ετπλογη 55

ένας Έλληνας πρωτοσύμβουλος στο Σιάμ Γ ΙΩ Ρ Γ Ο Σ Σ ΙΩ Ρ Η Σ . Έ νας Έ λληνας π ρ ω τ ο σ ύ μ β ο υ λ ο ς σ τ ο Σ ιά μ . Α θ ή ν α , Ε σ τ ί α , 1993. Σ ελ . 200 .

Ιστορία ια το ν Έ λ λ η ν α Κ ω νσταντίνο Γεράκη, την πολυτάραχη ζωή του, την άνοδό του στα υψηλότερα αξιώ ματα του Σ ιάμ στα 1680-88 και τη γενικότερη δράση του έχουν γραφτεί αρκετά, ακόμα και στα ελληνικά. Κάθε ισ το­ ρικό περιοδικό που «σκάει μάτι» και το οποίο σέβεται τον εαυτό του, κάποια στιγμή θα υποχωρήσει μπροστά στη γοητεία μιας μυστηριώδους ζωής, σ τολισμένης με όλα τα κα­ ρυκεύματα της τυχοδιω κτικής μυθοπλασίας. Ε ίτε αλήθεια είτε ψέματα ο Γεράκης, ο Φ αλκόνε, όπω ς επονομάστηκε από το επώνυμό του, υπήρξε μια αξιόλογη μορφή του έξωθεν ελληνισμού, της Διασποράς, και η ζωή του έγινε αντικείμενο πολλών έργων, συνυφασμένη πάντοτε με τη δεύτερη πα­ τρίδα του, το Σιάμ, και το βασιλιά Ν ουράι. Π ρό­ σφατο δείγμα, αρκετά αξιόλογο από ιστορικής πλευράς, η εργασία -μυθισ τορηματική βιογραφία του Γερ άκη- από το ν Axel Aylwen, Το Γ εράκι του Σιά μ (εκδ. BELL, 1989). Ό μ ω ς πρέπει να σημειωθεί το εξής: οι αναφ ο­ ρές σ ’ αυτόν με διάφορα άρθρα, είναι εντελώς πρόχειρες και του γνω στού λάίκιστικού περιεχο­ μένου (ο δυναμικός Έ λ λ η ν α ς που με την προσω ­ πική του γοητεία αναρριχήθηκε στα υψηλότερα αξιώ ματα του Σιάμ), όπου εξαίρεται βέβαια η ελ­ ληνική καταγωγή του. Α πό όλα τα άρθρα σχετικά με τον Γεράκη το πιο αξιόλογο δημοσιεύτηκε σ την ΙΣΤ Ο Ρ ΙΑ Ε ΙΚ Ο Ν Ο Γ Ρ Α Φ Η Μ Ε Ν Η , (αρ. 283) γραμμένο από τον Ά γγλο G eorge Scott και το πιο ενδιαφέρον από τα ελληνικής ιθαγένειας άρθρα παραμένει ένα ολοσέλιδο δημοσίευμα της

Ι

εφ. ΤΟ ΒΗΜ Α Τ Η Σ ΚΥΡΙΑ Κ Η Σ (4 Α πριλίου 1971) γραμμένο από τον Γιώργο Λεωτσάκο, στο οποίο μάλιστα -γ ια πρώτη φ ο ρ ά - υπήρχε μια φω­ τογραφία του συγγραφέα μ προστά στα ερείπια του σπιτιού του Γεράκη στο Λ όπμπουρι (η φωτογρ. είχε παρθεί το Νοέμβριο του 1963). Το άρθρο αυτό για πρώ τη φορά παρουσίαζε από ιστορική σκοπιά τη ζωή και τη δράση του Γεράκη στο Σιάμ, χω ρίς να κάνει υποχωρήσεις σε εθνικιστι­ κούς μελοδραματισμούς. Και είναι λυπηρό που ο Γ. Λεωτσάκος δεν προχώ ρησε σε έκδοση σχετι­ κού έργου πιο εκτεταμμένου και λεπτομερέ­ στερου. Αυτά τα ολίγα για την προϊστορία και δεν ξοφλάμε- έτσι απλώς τη διατρέχουμε. Ν α θυμίσω επίσ ης το -α κ ό μ α πολύ κ α λ ό - έργο παπά Άνθιμου Μ αζαράκη, Βίοι τω ν ενδόξω ν ανδρώ ν τη ς Κ εφ α λληνίας, του Κώστα Καιροφύλλα, Γερά­ κη ς ο Κ εφ α λλω νίτη ς κυ βερνή της του Σιάμ, του Στέλιου Α νεμοδουρά Α ντιβ α σ ιλεύ ς σ το Σιάμ: Κ ώ στα ς Γεράκης και πολλά άλλα, μικρότερης εμ­ βέλειας. Ό μ ω ς, και αλλά, τα έργα αυτά, συλλή­ βδην αντιμετωπιζόμενα, δεν παρέχουν μια -το επαναλαμβ άνω - ικανοποιητική από ιστορικής πλευράς επισκόπηση της ζωής και του έργου του Κ. Γεράκη. (Το άρθρο του Λεωτσάκου ήταν πολύ καλό αλλά λίγο), πρώ τον, διότι είναι μπουκωμένα από φανταστικά στοιχεία, που δεν αφ ήνουν να διακρίνει την αληθινή προσωπικότητα του ήρωα και δεύτερον ακολουθούν μια μονοδιάστατη πο­ ρεία αναζήτησης πηγώ ν, που είναι φιλικές -σ τ ις κρίσεις και τα σ χόλιά το υ ς- π ρος τον Γεράκη. Κάτω από αυτό το σκηνικό το έργο του Γιώρ­ γου Σιώρη Γ εράκη ς (Fhaulkon): ο Έ λ λ η ν α ς Π ρω τοσύμβ ουλος σ τ η ν Α υ λ ή του Σιά μ είναι κα­ ταλυτικό αφού: α. Ε ίνα ι απαλλαγμένο από γλυκερούς εθνικολαϊκούς συναισθηματισμούς που αλλοιώ νουν τη φυσιογνωμία της έρευνας και την εξουδετερώ­ νουν. β. Π ροσπαθεί να ανιχνεύσει τον Γεράκη μέσα από τις σ υχνά αντιφατικές αναφορές σ ’ αυτόν

56 ετηλογη

— *-------------------------------------------------

τω ν ξένων σ υγγραφέων, πολλοί από τους ο ποί­ ους είτε υπήρξαν μάρτυρες τω ν όσω ν γράφουν, είτε σ τηρίχτηκαν σε αξιόπιστες πηγές (π.χ. δη­ μόσια αρχεία). γ. Δ εν επεμβαίνει σ τις πρω τογενείς πηγές, δεν τις απορρίπτει (ή αποδέχεται) αβασάνιστα, αλλά προσπαθεί, διασταυρώ νοντας κρίσεις και γεγονότα να καταλήξει σε κάποιο συμπέρα­ σμα, αφοό είναι γνω στό ότι οι συγγραφείς που έζησαν τα γεγονότα αυτά - ο ι μάρτυρες- είναι φ ορτισμένοι από το «κλίμα» της εποχής και οπω σδήποτε τοποθετημένοι. Η έρευνα του Γ. Ζ ιώρη είναι ψυχρή, απόλυτα αντικειμενική, ιδιαίτερα διερευνητική... και κα­ θόλου συναρπαστική. Κ ι αυτό γιατί δεν βρί­ σκουμε στο έργο κάτι από την ανθρώπινη διάστα­ ση του Κ. Γεράκη, πώ ς σκεφτόταν, τί τον οδήγησε σαν άτομο και ό χι δημόσιο πρόσωπο, σε ό σα έκα­ νε. Π ώς έφτασε στο σημείο αυτό της δόξας α ρχι­ κά και της τραγικής πτώ σης μετά, τί τον οδήγησε στη χώ ρα του Σ ιάμ και κυρίως πώ ς μπόρεσε αυτός, ένας ξένος, μακρινός ξένος, να ανέλθει τα αξιώ ματα μιας Α υλής ιδιαίτερα κλειστής στους ξένους; Ο συγγραφέας σε έξι μόνο σελίδες του βι­ βλίου του (αρ. 25-31) αναφέρεται στη ζωή του F haulkon και μόνο σ τις σελ. 115-129 κάνει μια «προσωπική προσπάθεια αναπαράστασης», που στηρίζεται σ την αμέσως προηγούμενη έρευνά του σε πολλούς -ξέν ο υς π ά ντα - συγγραφείς που

ΤΌΔΕΝΙΡΟ ΜΕΝΤΗΣΜΠΟΣΤΑΝΤΖΟΓΑΟΤ· Κ.ΓΕΟΡΓΟΤΣΟΠΟΤΛΟΣ

79 -8 0

ασ χολούνται ή αναφ έρονται στο θέμα του. Και στο σημείο αυτό αξίζει ένας μεγάλος έπαινος στο συγγραφέα αφού σε δύο μεγάλα τμήματα του βι­ βλίου του κάνει μια εξονυχιστική κριτική αξιολό­ γηση όλων τω ν υπαρχουσών πηγών. Στις σελ. 31114 («Θέσεις, Αντιθέσεις και Αντιπαραθέσεις») μελετά και αναλύει πολλά έργα που αφορούν τον ήρω ά του και στις σελ. 143-198 («Κριτική Βιβλιο­ γραφία») ξαναεπιστρέφει για να τα παρουσιάσει από βιβλιογραφική σκοπιά. Θ α έλεγα ότι είναι έργο υποδομής, άρτια γραμ­ μένο από ιστορική πλευρά, με πλήρη παράθεση τω ν στοιχείων, κριτικό έλεγχό τους και έντονη αντικειμενικότητα στις υποθέσεις που προτείνονται. Ο συγγραφέας στη «Μ εθοδολογική προσ έγ­ γιση» με την οποία ξεκινά, σημειώνει ότι απορρί­ πτει όλες τις άλλες προσεγγίσεις για το έργο του, δηλ. την παρουσίαση της ζωής και δράσης του Κ. Γεράκη (όπω ς τη «μυθιστορηματική βιογραφία», «ιστορική βιογραφία», «εξιστόρηση της περίφη­ μης επανάστασης του 1688...» ή «επιλογή μερι­ κώ ν ειδικότερων θεμάτων της εποχής...») για να δηλώσει ότι «...θα προτιμούσαμε να ρίξουμε το κύριο βάρος σ τον έλεγχο και την αντιπαράθεση των σχολίω ν». Ό μ ω ς αυτή η προτίμηση πα­ ρ ουσίασης του θέματος θα ήταν κατάλληλη αν απευθυνόταν μόνο στους ειδικούς γνώ στες και όχι σε αναγνώ στες που θέλουν να μάθουν για τη ζωή και τη δράση του ήρωα. Θ α ήταν αποδεκτή σαν συμπλήρωμα κάποιας προηγούμενης εργασίας και ό χι να προτάσσεται, αφού ο Έ λ λ η ν α ς ανα­ γνώ στης δ εν γνω ρίζει τ ί ακριβώ ς έκ α νε και πώς το έκ ανε ο Κ. Γεράκης. Τρώμε, δηλαδή, το φρούτο πριν το κυρίως φαγητό! Σέβομαι το συγγραφέα και το έργο του, που είναι κυριολεκτικά απαραί­ τητο βοήθημα για έναν μελλοντικό ιστορικό που θα θελήσει να διαπραγματευτεί το θέμα σε άλλη βάση, αλλά μου είναι οδυνηρό να μην έχει δοθεί από τον ίδιο αυτή η βάση. Τελικά πού είναι ο Γε­ ράκης; Ο κ. Γ. Σ ιώ ρης με τις γνώ σεις που διαθέτει, τις δυνατότητες προσέγγισης τόσω ν δυσπρόσιτων πηγώ ν, αρχειακών ή μη, είναι ο κατ’ εξοχήν ικα­ νός να το κάνει. Γιατί μας άφησε με την μπουκιά έξω από το στόμα; Θ α προτιμούσα μια ιστορική βιογραφία, που πιστεύω ότι θα την διεκπεραίωνε με ιδανική εμβρίθεια και αντικειμενικότητα, αφού αυτά τα στοιχεία υπάρχουν ήδη στο πα ρόν α ξιό­ λογο, χρησιμότατο έργο, μοναδικό απόκτημα για την ελληνική βιβλιογραφία, που δεν έχει άλλον ανταγω νιστή, αναφορικά με την προσωπικότητα του Κ. Γεράκη. Χ ρ ή σ το ς Δ. Λ άζος

Ε κ δ ό σ ε ις Δ ε λ η θ α ν ά σ η

Η πρωτοπορία στο βιβλίο γνώσεων Κάθε βιβλίο μας και ένας σύντροφος του μαθητή Οι ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΗΘΑΝΑΣΗ κάνουν ένα ακόμα μεγάλο βήμα μπροστά. Κυκλοφορούν σε συνεργασία με τον Larousse την πιο σύγχρονη

για νέους Στις σελίδες του εικοσάτομου έργου η ιστορία του Κόσμου από τη Μεγάλη Έκρηξη έως τις μέρες μας. Ιστορία, φυσικές επιστήμες, τεχνολογία, γράμματα και τέχνες. Στο πολύτιμο αυτό έργο, απαραίτητο στον καθένα και ιδιαίτερα στο μαθητή και στο φοιτητή, συνεργάζονται σπουδαίοι συγγραφείς και εικονογράφοι. Κ υ κ λοφ ορού ν οι δυο π ρώ τοι τόμ οι ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΕΚΡΗΞΗ ΣΤΟΝ ΕΜΦΡΟΝΑ ΑΝΘΡΩΠΟ

Η ΑΥΓΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ

Θ α α κ ο λο υ θ ή σ ου ν Η Αίγυπτος και η Ελλάδα στην αρχαιότητα · Η ιστορία του ρωμαϊκού λαού · Οι αρχαίοι πολιτισμοί • Από τη μια ήπειρο στην άλλη · Κάτω από τον ίσκιο της φεουδαρχίας · Νέοι ορίζοντες • Αναγέννηση και Ουρανισμός · Η μοναρχία που θριαμβεύει · Ο Διαφωτισμός και η Επανάσταση • Η Ευρώπη των Ρομαντικών · Η γέννηση του καπιταλισμού · Ο Κόσμος που αλλάζει • Αυτοκρατορίες και αποικίες · Η Ευρώπη σε αναταραχή · Από τον ένα Μεταπόλεμο στον άλλο • Ο σύγχρονος Κόσμος · Οι μεγάλες προκλήσεις του 20ού αιώνα · Στην αυγή του 21ου αιώνα

Η Ε γ κ υ κ λ ο π α ί δ ε ι α για νέους θα ο λ ο κ λ η ρ ω θ ε ί μ έ σ α σ τ ο 1995 Οι «Ανακαλύψεις για νέους» είναι μια οπτική εγκυκλοπαίδεια πραγματοποιημένη με τη συνεργασία μεγάλων Γάλλων και ξένων συγγραφέων και εικονογράφων που μιλάει στη φαντασία και συγχρόνως πληροφορεί τον αναγνώστη. Από τις απαρχές έως στις μέρες μας — από τη Μεγάλη Έκρηξη έως την τελευταία δεκαετία — οι «Ανακαλύψεις για νέους» βοηθούν ένα αναγνωστικό κοινό νέων, περίεργο και απαιτητικό, ν’ ανακαλύψει τους πολιτισμούς που διαμόρφωσαν την ιστορία μας στο πέρασμα χιλιετιών. Διεύθυνση γαλλικής έκδοσης: Πιέρ Μαρσάν Ελληνικής έκδοσης: Θωμάς Γκόρπας Επιμέλεια: Άρτεμη Θεοδωρίδου

κΛ Αστέρης Δεληθανάσης εκδότης Έδρα: Χαριλάου Τρικούπη 106 και Σμολένσκι, 117 72, Αθήνα Κεντρική διάθεση: Ζωοδόχου Πηγής 34, 106 81, Αθήνα. Τηλ. 364 23 25. Fax 364 23 25

Εξαντας Εκδοτική ΕΞΑΝΤΑΣ / ΝΗΜΑΤΑ Κυκλοφορούν

1. Ρ Ε Ν Ε Ζ Ι Ρ Α Ρ

Σαίξηηρ, οι ψλόγες της ζηλοτυπίας 2 . Γ ΙΑ Ν Κ Ο Τ

Θεοφαγία 3. Φ Ρ ΙΝ Τ Ρ ΙΧ Ν ΙΤ Σ Ε

Φιλοσοφικά αποσπάσματα

Ετοιμάζονται

4 . Μ Ω Ρ ΙΣ Μ Π Α Α Ν Σ Ω

Ο χώρος της λογοτεχνίας 5.

/

/ Λ> ψ 4

Ε .Μ . Σ Ι Ο Ρ Α Ν

Ο κακός δημιουργός 6.

Μ Ε Ρ Α Μ Π Μ Α Μ Α Ρ Ν Τ Α Σ Β ΙΛ Ι

Το φαινόμενο της συνείδησης „*·

* ;

7.

ΖΑΝ Μ Π Ο Ν Τ Ρ ΙΓ ΙΑ Ρ

Η διαφάνεια του κακού

ΔΙΔΟΤΟΥ 59,106 81 ΑΘΗΝΑ -ΤΗ Λ .: 3622064,3604885 - FAX: 3613065

ΧΡΗΣΤΟΣ Δ. ΛΑΖΟΣ

/W H X A N IK H

& Τε χ ν ο λ ο γ ί α ΣΤΗ Ν / Α Ρ Χ Α ΙΑ ΛΛ Α Δ Α Α ΙΟ Λ Ο Σ

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίων γίνεται μ ε βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογρα­ φία. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δ εν περιλαμβάνονται εβδομα­ διαία έντυπα. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται μ ε την πολύτιμη συνεργα­ σία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας».

φ ιλοσοφία Αποκρυφισμός

Ω ρησκεία Γενικά

ΣΥΡΕ Ε. Ιερά της Ανατολικής Μεσογείου. Αίγυπτος - Ελλάδα Παλαιστίνη. Μετ. Β. Σκληρός. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1993. Σελ. 378. Δρχ. 3600.

ψ υχολογία Εφαρμοσμένη ψυχολογία ΤΖΟΥΛΗΣ Θ.Χ. Μελετήματα για την ψυχανάλυση. Θεσ­ σαλονίκη, Μπαρμπουνάκης, 1992. Σελ. 78. Δρχ. 2390. CASSELS A. - GREEN Ρ. Αντίληψη. Μετ. Γ. Σπανούδης - Κ.

9 Νοεμβρίου 1993 Επιμέλεια: Έφη Απάκη

Σύρμαλη. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1993. Σελ. 63. Δρχ. 1245.

ΣΙΕΤΤΟΣ Γ. Β. Τα Κρητικά Μυστήρια. Αθήνα, Πύρινος Κό­ σμος, 1993. Σελ. 174. Δρχ. 1600.

BROOK Τ. 'Οταν ο κόσμος γίνει ένας. Αθήνα, Στερέωμα. Σελ. 240. Δρχ. 2080.

27 Οκτωβρίου -

ΦΡΟΫΝΤ Σ. Η ερμηνεία των ονείρων. Μετ. Λ. Αναγνώστου. Αθήνα, Επίκουρος, 1993. Σελ. 618. Δρχ. 8320.

Ντάρμα. Μετ. Ν. Για-Ν. Μηλιανήης. Αθήνα, Α. Βαφιά-Κρασσά, 1993. Σελ. 311. Δρχ. 5100. BODHIDHARMA. Η διδασκαλία του Ζεν. Απόδ. Α. Νάνου-Τσάκαλη. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1993. Σελ. 111. Δρχ. 1100.

Αρ. 325

ΣΕΦΕΡΟΥ Μ. Ποιός Χριστός; Αθήνα, Ευρώτας, 1993. Σελ. 397. Δρχ. 4160.

Θρησκειολογία ΜΑΚΡΗΣ Ν. Η καταγωγή των θρησκειών. Τόμοι Α'+Β'. Αθή­ να, Πολιτικά Θέματα, 1992. Σελ. 1263. Δρχ. 6240 (Οι δύο τό­ μοι).

οινωνικές επιστήμες Οικονομία MAPS Κ. Μαργκινάλια στο «Εγχειρίδιο της πολιτικής οικο­ νομίας» του Adolph Wagner. Μετ. Κ. Σιδηρόπουλος. Αθήνα, Κριτική, 1993. Σελ. 55. Δρχ. 520.

62 δελτίο -----------------------------Πολιτική

Εκπαίδευση

Ποιά Ευρώπη; Διάλογος για ίο Μάασιριχι. Αθήνα, Παπαζήσης, 1993. Σελ. 208. Δρχ. 2080.

ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ Α.Π. - ΕΥΣΤΑΘΙΟΥ Χ.Μ. - ΣΚΑΡΛΑΤΟΥ Μ.Α. Η εποχή του λίθου και του χαλκού στον ελληνικό χώρο. Μια διδακτική προσέγγιση. Θεσσαλονίκη, Κώδικας, 1993. Σελ. 254. Δρχ. 2080.

ΒΕΡΓΟΣ Σ. Στον ενδιάμεσο χρόνο. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 302. Δρχ. 2600. ΚΟΝΤΟΓΈΩΡΓΉΣ Γ.Λ. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η θέση των Βαλκανίων. Αθήνα, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, 1993. Σελ. 48. Δρχ. 1040. ΚΟΛΟΥΜΠΗΣ Θ Α - ΠΑΝΝΑΣ Π. Η ασφάλεια της Ελλάδας σ’ ένα μεταψυχροπολεμικό περιβάλλον. Αθήνα, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, 1993. Σελ. 6. Δρχ. 1040. ΠΑΠΑΘΕΜΕΛΗΣ Σ. Εθνική αφύπνιση. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης. Σελ. 66. Δρχ. 1040. Χ1ΔΙΡΟΓΛΟΥ Π. Η σχέση της Τουρκίας με την Βαλκανική κρί­ ση. Αθήνα, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, 1993. Σελ. 53. Δρχ. 1040. ΧΟΛΕΒΑΣ Ι.Κ. Η Θράκη κατηγορεί και αξιώνει. Αθήνα, Πελασγός, 1993. Σελ. 99. Δρχ. 1040. The Southeast European Year Book 1992. Athens, Hellenic Foundation For Defense And Foreign Policy, 1993. Pag. 437. Dis. 4680.

ΜΑΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗΣ Ν. Η δομή του λατινικού λόγου. Για μαθη­ τές Γ Λυκείου. Αθήνα, Gutenberg, 1993. Σελ. 347. Δρχ. 3640.

£ φ αρμοσμένες επιστήμες Ιατρική ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ Ν. I. Θέματα γενικής ιατρικής. Αθήνα, Ασκληπιάδες, 1992. Σελ. 295. Δρχ. 4160.

Τεχνολογία τροφίμων ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΔΗΣ Α. Το αγνό κρασί. Αθήνα, 1993. Σελ. 61. Δρχ. 1040.

J έχνες

Μεταφορές ΛΥΜΠΕΡΑΤΟΣ Γ. A Ζητήματα ανάπτυξης και περιβάλλοντος. Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις. Σελ. 180. Δρχ. 1870.

Λαογραφία ΚΓΓΡΟΜ1Λ1ΔΗΣ Μ. I. Κυπριακά δημσηκά τραγούδια. Αθήνα, Ίδρυμα Α. Γ. Λεβέντη, 1992. Σελ. 75 + Φωτ. Δρχ. 2600. ΤΟΤΣΚΑΣ Φ. Ελληνικά ανοίγματα. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης. Σελ. 108. Δρχ. 1040. ΤΟΤΣΚΑΣ Φ. Λαϊκά ανέκδοτα αστεία και χωρατά. Θεσσα­ λονίκη, Μπαρμπουνάκης. Σελ. 123. Δρχ. 1040.

Οικολογία ΜΟΔΙΝΟΣ Μ. Το παιχνίδι της ανάπτυξης. Οικογεωγραφία. Αθήνα, Τροχαλία, 1993. Σελ. 174. Δρχ. 1870.

Ζωγραφική ΜΑΡΕΫ Λ. Μιχαήλ Άγγελος,. Μετ. Α. Παππάς. Αθήνα, Υποδο­ μή, 1993. Σελ. 208. Δρχ. 2600.

Φωτογραφία ΔΕΣΥΛΑΣ Ν. Θέα στο Αιγαίο. Αθήνα, Σύνολο, 1993. Σελ. 171. Δρχ. 12480. ΚΟΚΚΙΝΙΑΣ Π. Φωτογραφίες. Βύθιση. Αθήνα, γραφικός Κύκλος, 1993. Σελ. 94. Δρχ. 3000.

Φωτο­

ΛΑΖΑΡΙΔΗΣ Σ. Φωτογραφίες. South side storg. Αθήνα, Φωτο­ γραφικός Κύκλος, 1993. Σελ. 91. Δρχ. 3000.

Μουσική b

*

GRIFFITHS Ρ. Μοντέρνα μουσική, βίετ. Μ. Κωστίου. Αθήνα, Ζαχαράπουλος, 1993. Σελ. 351. Δρχ. 2600.

|Ί αιδαγωγική - εκπαίδευση £

σχολήσεις

Παιδαγωγική ΜΑΥΡΙΔΗΣ Κ Η Αλήτη στη χώρα των πραγμάτων. Β' έκδοση. Αθήνα, Ύψιλον/Βιβλία, 1993. Σελ. 194. Δρχ. 1560. ΤΣΙΑΝΤΗΣ Γ. Ψυχική υγεία του παιδιού και της οικογένειας. Τεύχος Β'. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 392. Δρχ. 3120.

Γενικά ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ Κ. Κυνήγι στον τόπο μας. Αθήνα, 1993. Σελ. 192. Δρχ. 2600. ΓΚΑΙΦΥΛΙΑΣ Η. Κ. Το κυνήγι του αγριογούρουνου σε Μακε­ δονία και Θράκη. (Χωρίς εκδοτικά στοιχεία). Σελ. 110. Δρχ. 1560.

ΠΑΠΑΔΑΚΟΥ Σ. Ό σα δεν βλέπουμε. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 201. Δρχ. 15600.

Αασική φιΑοΑογία________ Αρχαίοι συγγραφείς

ΠΑΟΥΝΤ Ε. Τα δύο αποσιωπημένα cantos (LXX1I-XX1II). - μετ. - σχόλ. Β. Κάσσος. Θεσσαλονίκη, Τα Τραμάκια, 1 Σελ. 52. Δρχ. 620.

Sir S

----------------------------- δελτίο ΗΛΙΑΣ Ν. Δ. Σχοινιά και κόμποι. Αθήνα, Eagle Ray, 1993. Σελ. 314. Δρχ. 3015.

Πεζογραφία ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ Σ. «θέμα χρόνου». Διηγήματα. Αθήνα, Νέα Πορεία, 1993. Σελ. 115. Δρχ. 1560. ΙΩΑΝΝΟΥ Γ. Μια αληθινή ιστορία πάνω σε ένα πλοίο. Λευκω­ σία, Αιγαίον, 1993. Σελ. 47. Δρχ. 830.

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Όρνιθες. Μει. Τ. Ροΰσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 227. Δρχ. 1245.

ΚΑΡΑΜΟΛΕΓΚΟΥ Σ. Ο λαός του ήλιου. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1993. Σελ. 143. Δρχ. 1765.

ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ. Δύσκολος. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 152. Δρχ. 1245.

ΚΟΡΔΟΣΗ Α. Οι γερανοί. Νουβέλες. Αθήνα, Φιλιππότης, 1993. Σελ. 110. Δρχ. 1140.

ΠΛΑΤΩΝ. Ευθΰδημος-Μενέξενος. Εισ. - μετ. - σχόλ. Ο. Περδικίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 239. Δρχ. 1660.

ΛΕΦΟΥΣΗΣ Η. Νήσος Τρίκερη τη... Μυθιστόρημα. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1993. Σελ. 290. Δρχ. 3120.

ΠΛΑΤΩΝ. Λάχης - Λύσις. Εισ. - μει. σχόλ. Ο. Περδικίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 212. Δρχ. 1245.

ΛΟΡΔΟΥ Δ. Coitus intemiptus. Λευκωσία, Αιγαίον, 1993. Σελ. 117. Δρχ. 1560.

ΠΛΑΤΩΝ. Παρμενίδης. Εισ. - μετ. - σχόλ. Ο. Περδικίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 201. Δρχ. 1245.

ΛΟΥΜΠΟΥΡΔΗ-ΠΑΛΙΟΜΠΕΗ Ν. Σε αυτόν τον έρωτα, δεν έχει ημερομηνία λήξης. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1993. Σελ. 123. Δρχ. 1560.

ΠΛΑΤΩΝ. Πολιτικός. Εισ. - μετ. - σχόλ. Ο. Περδικίδης. Αθή­ να, Κάκτος, 1993. Σελ. 274. Δρχ. 1560. ΠΛΑΤΩΝ. Πρωταγόρας. Εισ. - μετ. - σχόλ. Ο. Περδικίδης. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 227. Δρχ. 1245.

Μελέτες

ΜΑΝΙΩΤΗΣ Γ. Ν. Το ρεπερτόριο του χειμώνα. (Οκτώ θρίλερ). Τόμος Α'. Αθήνα, Κέδρος, 1993. Σελ. 469. Δρχ. 3500. ΠΑΓΑΝΟΥ-ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΠΟΥΛΟΥ Μ. Από όσα ψιθυρίζει ο φλοίσβος στην ακροθαλασσιά. Αθήνα, Ευρώτας, 1993. Σελ. 295. Δρχ. 2600.

ΠΡΕΑΡΗΣ Ν. Ε. Ο Ορφέας και οι ορφικοί. Αθήναι, Βυζάντιο. Σελ. 111. Δρχ. 1560.

ΠΑΓΑΝΟΥ-ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΠΟΥΛΟΥ Μ. Ο όρκος. Αθήνα, Ευρώτας, 1993. Σελ. 135. Δρχ. 1560.

^ ογοτεχνία_______________

ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΥ Σ. Στην καρδιά της μεγάλης Ελλάδας. Αθήνα, Δρυμός, 1993. Σελ. 118. Δρχ. 1040.

Γενικά Ό σκαρ Ουάιλντ. Επιλογή από το έργο του. Μετ. Σ. Τσακνιάς. Αθήνα, Στιγμή, 1993. Σελ. 118. Δρχ. 1870.

Ποίηση ΒΑΡΒΕΡΗΣ Γ. Ο κύριος Φογκ. Αθήνα, Ύψιλον/Βιβλία, 1993. Σελ. 46. Δρχ. 1040. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ Λ. Εξώστης. Λευκωσία, Αιγαίον, 1993. Σελ. 30. Δρχ. 520. ΚΑΡΟΥΖΟΣ Ν. Τα ποιήματα. Τόμος Α' (1961-1978). Αθήνα, Ίκαρος, 1993. Σελ. 338. Δρχ. 2910. ΣΑΠΟΥΝΤΖΗ Ε. Η κλινήρης Δευτέρα. Ποίηση. Αθήνα, Κασιανιώτης, 1993. Σελ. 37. Δρχ. 830. ΣΚΙΑΘΑΣ Α. Δ. θερινό ανεμούριο. Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1993. Σελ. 57. Δρχ. 1040. ΧΟΥΖΟΥΡΗ Ε. Οι τρυφεροί άντρες. Αθήνα, Κέδρος, 1993. Σελ. 27. Δρχ. 1000.

ΤΖΑΜΟΥΡΑΝΗ Δ. Αναμετρήσεις. Αντιμυθιστόρημα. Θεσ­ σαλονίκη, Παρατηρητής, 1993. Σελ. 215. Δρχ. 2080. ΤΡΙΒΙΖΑΣ Ε. Το σεντούκι με τις πέντε κλειδαριές. Αθήνα, Κέ­ δρος, 1993. Σελ. 152. Δρχ. 2000. ALMODOVAR Ρ. Πάττυ Χύμα. Κι άλλα κείμενα. Μετ. Β. Φωτοπούλου. Αθήνα, Βαβέλ, 1993. Σελ. 158. Δρχ. 1660. ΑΡΑΓΚΟΝ Λ. Οι κομμουνιστές. Μάρτης - Μάης 1940. Μετ. Τ. Δημητρούλια. Τόμος Δ'. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1993. Σελ. 399. Δρχ. 3640. ΑΤΣΑΓΑ Μ. Ομπαμπακόακ. Μετ. - σημ. Σ. Ιωαννίδης. Αθήνα, Εκκρεμές, 1993. Σελ. 401. Δρχ. 3325. VANDENBERG Ρ.Η συνωμοσία του Βαηκανού. Ιστορικό μυθι­ στόρημα. Μετ. θ . Ακριτίδης. Αθήνα, Κονιδάρης, 1993. Σελ. 293. Δρχ. 2600. VANCE J. Η Οδύσσεια του Κούζελ. Μετ. θ . Μαστακούρης. Αθήνα, Space, 1993. Σελ. 351. Δρχ. 1870. ΓΚΕΙΓΈΡΣΤΑΜ Γ. Αγάπη. Αθήνα, Αστρολάβος / Ευθύνη, 1993. Σελ. 77. Δρχ. 730. WELLS Η. G. Ο άνθρωπος που έκανε θαύματα. Και άλλα διη-

64 δελπο -----------------------------γήμτα. Met. Γ. Κουσουνέλος. Αθήνα, Ροές, 1993. Σελ. 236. Δρχ. 1560. MAURIAC F. Η γεννήτρια. Αθήνα, Αστρολάβος / Ευθύνη, 1993. Σελ. 96. Δρχ. 935. ΜΕΛΒΙΛ X. Μπίλλυ Μπαντ και άλλες ιστορίες. Μετ. Ν. Παπαγιάννη. Αθήνα, Εστία, 1993. Σελ. 408. Δρχ. 3500. ' ΜΠΡΟΝΤΕ Σ. Τζέην Έυρ. Μετ. Ν. Παπαγιάννη. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1993. Σελ. 701. Δρχ. 2285. NOOTEBOOM C. Η ακόλουθη ιστορία. Μυθιστόρημα. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 107. Δρχ. 1245. DECOIN D. Η καμαριέρα του Τιτανικού. Μετ. Β. Κοκκίνου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 268. Δρχ. 2285. ΠΕΡΣΟΝ Λ. Άκου, λευκέ! Μετ. Α. Κονιδάρη - Ν. Σερβετάς. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1993. Σελ. 313. Δρχ. 3640. ΡΟΘ Φ. Απάτη. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1993. Σελ. 185. Δρχ. 1850. SARAMAGO J. Η χρονιά που πέθανε ο Ρικάρντο Ρέις. Μετ. Α. Σπυράκου. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1993. Σελ. 502. Δρχ. 4160. ΣΜΙΘ Μ. Ένα δέντρο μεγαλώνει στο Μπρούκλιν. Μετ. Δ. Δετζώρτζη. Αθήνα, Ζαχαράπουλος, 1993. Σελ. 633. Δρχ. 2285. ΧΑΪΝ Κ. Ο ξένος φίλος. Μετ. Κ. Κατσάτου. Θεσσαλονίκη, Πα­ ρατηρητής, 1993. Σελ. 196. Δρχ. 1970.

Μελέτες Πρακτικά Ενδεκάτου Συμποσίου Ποίησης. Ποιητικές ανθολο­ γίες. Πάτρα, Αχαϊκές Εκβάσεις, 1993. Σελ. 412. Δρχ. 3640. ΠΑΡΑΣΚΕΒΟΣ Π. Το εκκρεμές που σήμαινε ποιήματα. Ο ώρι­ μος Καρούζος. Αθήνα, Απάπειρα, 1993. Σελ. 168. Δρχ. 1245.

Δοκίμια ΚΑΡΟΥΖΟΣ Ν. Μεταφυσικές εντυπώσεις από τη ζωή ως το θέ­ ατρο. Αθήνα, Ίκαρος, 1993. Σελ. 38. Δρχ. 1040. ΚΕΦΑΛΑΣ Η. Η Κυριακή των ποιητών. Δοκίμιο. Θεσσαλονίκη, Τα Τραμάκια, 1993. Σελ. 99. Δρχ. 830. ΤΕΡΖΑΚΗΣ Α. Ταραγμένες ψυχές. Δοκίμια ΙΔΪ Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1993. Σελ. 240. Δρχ. 2300. MAN Τ. Ο Βάγκνερ και η εποχή μας. Μετ. Γ. Λάμψας. Αθήνα, Printa, 1993. Σελ. 199. Δρχ. 1560.

J στορία

ΑΟΥΓΚ Σ. Σ. Κ. Απελευθέρωση από τον φόβο και άλλα κείμε­ να. Μετ. Ν. Σιδέρη. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1993. Σελ. 383. Δρχ. 3700. COMPTON Ρ. Ο σπασμένος σταυρός. Μετ. Σ. Δημητρίου. Αθήνα, Στερέωμα, 1993. Σελ. 223. Δρχ. 2080.

Βιογραφίες Κώστας Δ. Σωτηρίου. (1889-1966). Η ζωή και το έργο του. Πα­ ράρτημα Πρακτικών Δ' Επιστημονικής Συνάντησης ΝΑ Αττι­ κής. Τόμος Β'. Καλύβια, Επιμορφωτικός Σύλλογος Κο­ λοβίων, 1993. Σελ. 264. Δρχ. 1560. ΜΠΟΥΣΑΡΝΤΟ I. Γεωργία Σάνδη. Το φεγγάρι και η γη. Μετ. Μ. Παγουλάτου. Αθήνα, Ζαχαράπουλος, 1993. Σελ. 287. Δρχ. 2700.

Ελληνική Ιστορία ΒΡΑΝΟΠΟΥΛΟΣ Ε. Α. Οδοιπορικό στη Ν. Γαλλία. Αθήνα, Κέ­ ντρο Έ ρευνας και Μελέτης Ελληνισμού, 1993. Σελ. 179. Δρχ. 1350. ΚΑΠΕΤΑΝΟΠΟΥΛΟΣ Π. Δ. Άγνωστες σελίδες του Μακεδονι­ κού Αγώνα (1904-1910). Αθήνα, 1993. Σελ. 95. Δρχ. 1040. ΚΑΨΑΛΑΣ Δ. Μέγας Αλέξανδρος ο κατακτητής. Θεσσαλονίκη, Κυρομάνος, 1993. Σελ. 135. Δρχ. 1350. ΤΣΙΡΚ1ΝΙΔΗΣ X. Επιτέλους τους ξεριζώσαμε... Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, της Θράκης και της Μ. Ασίας, μέσα από τα γαλλικά αρχεία. Θεσσαλονίκη, Σωματείο «Παναγία Σουμελά», 1993. Σελ. 356. Δρχ. 3120. Aspects of Greece 1936-40. The Metaxas Dictatorship. Athens, EUAMEP, 1993. Pag. 241. Drs. 3640. GEROLA G. Βενεπκά μνημεία της Κρήτης (εκκλησίες). Μει. Γ. Σπανάκης. Κρήτη, Σύνδεσμος Τοπικών Ενώσεων Δήμων και Κοινοτήτων Κρήτης, 1993. Σελ. 430. Δρχ. 6240.

Παγκόσμια Ιστορία SHERMAN Α. Κακοπιστία τπα Βαλκάνια. Ο βιασμός της Γιου­ γκοσλαβίας. Μετ. Ν. Ρίζου - Σέρμαν - Κ. Κοντολέων. Αθήνα, Ψ υχογιός, 1993. Σελ. 310. Δρχ. 3000. FAVRET R. Γιασέρ Αραφάτ: Ένας αγώνας, μια ζωή για την Παλαιστίνη. Μετ. Ε. Κεκροπούλου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 395. Δρχ. 2285. SEALE Ρ. Αμπού Νινιάλ. Μη . Μ. Αγγέλου. Αθήνα, Το Ποντί­ κι, 1992. Σελ. 433. Δρχ. 2285.

Αρχαιολογία ΙΑΚΩΒΟΥ Μ. Αμμόχωστος. Αθήνα, Πανόραμα, 1993. Σελ. 53. Δρχ. 1850.

H αιδικά

Μαρτυρίες

Ελεύθερα αναγνώσματα

ΚΟΥΜΑΚΗΣ Λ. Το θαύμα. Μια πραγματική ιστορία. Αθήνα, 1993. Σελ. 156. Δρχ. 3000.

ΣΚΟΥΡΤΗΣ Γ. 7 παραμυθένιες ιστορίες. Αθήνα, Πατάκης, 1993. Σελ. 67. Δρχ. 1120.

---------------------------- δελτίο 65 Οι τρεις πριγκϋτισσες. Η Σταχτοπούτα, η Ωραία Κοιμωμένη, η Χιονάτη. Μετ. Γ. Τσοπάνης. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 93. Δρχ. 1245.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ. Πε­ ριοδική έκδοση. Τεύχος 2. Δρχ. 1245.

Γνώσεις

ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Περιοδική έκδοση κριτικής σκέψης. Τεύχος Οκτωβρίου 1993. Δρχ. 3640.

COHEN D. Δεινόσαυροι. Μετ. Ε. Κεκροπούλου. Αθήνα, Μύ­ θος, 1993. Σελ. 42. Δρχ. 1870.

| | εριοδικά

ΕΠΙΓΝΩΣΗ. Τεύχος 47.

ΕΡΕΥΝΑ. Φύλλο 34. Δρχ. 500. ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύχος 263. Δρχ. 500. ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση Εταιρείας Ιατρικών Σπουδών. Τό­ μος 64, τεύχος 5.

ΑΜΥΝΑ ΚΑΙ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 34. Δρχ. 500. ΑΝΑΓΈΝΝΗΣΗ. Τεύχος 312. ΑΝΟΙΧΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ. Διμηνιαίο εκπαιδευτικό περιοδικό. Τεύ­ χος 45. Δρχ. 500. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επιθεώρηση. Τεύχη 537, 538. Δρχ. 300. ΑΞΙΟΛΟΠΚΑ. Εξαμηνιαία έκδοση θεωρίας και κριτικής. Τεύ­ χος 5. Δρχ. 1040. ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΊΑ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 48. Δρχ. 950.

ΚΑΣΤΑΛΙΑ. Τριμηνιαίο λογοτεχνικό περιοδικό της Ελληνικής. Τεύχος 113. Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 117. Δρχ. 500. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1594. Δρχ. 650. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΊΑ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 109. Δρχ. 500. ΝΕΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ. 15θήμερη επαναστατική εφημερίδα. Φύλ­ λο 88. Δρχ. 100. ΝΤΈΦΙ. Περιοδικό για το τραγούδι. Τεύχος 18. Δρχ. 1000.

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΚΙ ΕΜΕΙΣ. Περιοδικό της Πανελλήνιας Ομοσπον­ δίας Εκδοτών Βιβλιοπωλών. Τεύχος 9.

ΠΑΝΟΡΑΜΑ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 28.

ΠΑΤΙ. Μηνιάτικη επιθεώρηση. Τεύχος 220. Δρχ. 400.

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Μηνιαία έκδοση γνώμης Κοζάνης. Τεύχος 69. Δρχ. 100.

ΓΛΩΣΣΑ. Περιοδική έκδοση γλωσσικής παιδείας. Τεύχος 31. Δρχ. 500.

ΠΛΑΝΟΔΙΟΝ. Λογοτεχνικό περιοδικό. Τεύχος 19. Δρχ. 1040.

ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ. Περιοδική έκδοση τέχνης, κριτικής και κοινωνικού προβληματισμού. Τεύχος 69. Δρχ. 700. ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1101. Δρχ. 700. ΔΥΑΛΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 143. Δρχ. 800. ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Έκδοση λόγου και τέχνης. Τεύχος 79-80. Δρχ. 1560. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 323. Δρχ. 700. ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 31. Δρχ. 500. ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΠΝΕΥΜΑ. Έρευνα - στοχασμός - τέχνη - κριτι­ κή. Τεύχος 89. Δρχ. 725. ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΕΑ. Τεύχος 132.

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΥΠΡΟΣ. Τεύχος 371. ΠΡΙΝ ΑΓΟΡΑΣΩ. Διμηνιαίο περιοδικό ενημέρωσης καταναλω­ τών. Τεύχος 31-32. Δρχ. 200. ΣΤΙΓΜΕΣ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ. Μηνιαίο περιοδικό της Μεσσηνίας. Τεύχος 8. Δρχ. 400. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δίμηνη επιθεώρηση. Τεύχος 72. Δρχ. 900. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Δίμηνη περιοδική έκδοση. Φύλλο 118. ΣΥΡΙΑΝΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 25. Δρχ. 1040. ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΠΊ. 40ήμερη περιοδική έκδοση εκ­ παιδευτικού προβληματισμού. Τεύχος 366. Δρχ. 400. ΤΟΠΟΣ. Επιθεώρηση αστικών και περιφερειακών μελετών. Τεύχος 6. Δρχ. 1870.

Αρ. 325 Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτι­ κές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεω ν που δημοσι­ εύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες ήταν δυνατόν να εξασφαλίσουμε ή μας απέστειλαν οι συντά­ κτες τους.

Τύπος

5 Νοεμβρίου 18 Νοεμβρίου 1993 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

μοιόμυθοι. (Μ. Θεοδοσοποΰλου, Εποχή, 7/11).

Ιατρική Ζαουσης Κ. - Στράτος Κ.: Οι Εφημερίδες. 1974-92.

Βιβλιογραφία

Χαβιαρά-Καραχάλιου Σ.: Η λαϊκή ιατρική της Χίου. (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 7/11).

Ανδρειωμένος Γ.: Βιβλιογραφία Α. Κάλβου (Χ.Λ. Καράογλου, Βήμα, 7/11).

Τ έχ ν ες

Καλαμίτσης Σι Ν.: Το απόρρητο των τραπεζικών καταθέσεων. (X., Οικονομικός Ταχυδρόμος, 18/11).

Βακαλό Ε.: Από την πλευρά του θεατή. (Α. Χατζηπαρασκευαίδης, Ανπ-κινηματογράφος, 4). Γεωργιάδης Ν.: Ρεμπέτικο και πολιτική. (Α. Χατζηθωμάς, Νέα Εποχή 3 (220)). Λοϊζίδη Ν.: Απόγειο και κρίση της πρωτοποριακής ιδεολογίας. (Α. Κωτίδης, Εντευκτήριο, 23-24). Φέσσα-Εμμανουήλ Ε.: Κτίρια για δημόσια χρήση στη νεώτερη Ελλάδα 1827-1992. (Ε. Μαΐστρου, Διαβάζω, 322). (Ν. Βρατσάνος, Αντί, 12/11). Φωκάς Ν., κ.ά.: Ελληνική πολιτισμική ταυτότητα και ευρωπαϊκή ενοποίηση. (Σ. Ντάλης, Αυγτί, 14/11). Γκρίφιθς Π.: Μοντέρνα Μουσική. (Π. Αγιαννίδης, Νέα, 2/11). Μέντελσον Φ.: Ο κόσμος της Όπερας. (Ε. Δ. Χατζήίωάννου, Νέα, 18/11). (Η.Π., Διαβάζω, 322). Τζακ Νίκολσον: (Η.Π., Διαβάζω, 322).

Κοινωνιολογία

Κλασική φιλολογία

Bourdieu Ρ.: 1) Οι Κληρονόμοι. 2) Μικρόκοσμοι. (Σ. Παπασπηλιόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 18/11).

Λαζανάς Β.: Αρχαία Ελληνικά Επιγράμματα. (Γ. Καραβίδας, Ριζο­ σπάστης, 1 1 /1 1 ). Παπαδίτσας, Δ.Π. - Λαδιά Ε.: Ορφικοί Ύμνοι. (Κ. Μιχαηλίδης, Ευθύνη, 262).

Φιλοσοφία Guthrie W. Κ. C. Οι 'Ελληνες φιλόσοφοι. (Ν. Μακρής, Ευθύνη, 262).

Ψυχανάλυση Βεργέτης Δ.: Λακάν και Φουκώ για την αντινομία ασυνείδητοσεξουαλικότητα. (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 7/11).

Οικονομία

Λαογραφία Κοντός Κ.: Συμιακές παροιμίες, γνώμες, φράσεις, παρα-

δελτίο 67 Μ ελέτες Αλεξοπούλου Σ.: Δωρεάν διανομή. (Μ. Τριαντάφυλλου, Διαβά­ ζω, 322). Γκανάς Μ.: Παραλογή. (Μ. Φάις, Εντευκτήριο, 23-24). Δημητριάδης Λ.: Μυοσωτίδα. (Γ. Λυσιώτης, Νέα Εποχή, 3 (220)). Καψάλης Δ.: Αισθητική αγωγή. (Β. Χαιζηβασιλείου, Ελευθερο­ τυπία, 10/1 1 ). Κωνσταντίνου Η.: Κυπριακές ηθογραφίες. (Δ. Γκότσης, Νέα Ε­ ποχή, 3 (220)). Μαϊστράλλης Κ.: Τεριρέμ για το φως. (Κ. Βαλαδάνης, Ελεύθε­ ρη Ώρα, 14/11). Μοράρης Γ.: Συναναστροφές της σιωπής. (Λ. Παπαλεοντίου, Διαβάζω, 322). Ουράνης Κ.: Ποιήματα. Εκλογή. (Θ.Δ. Φραγκόπουλος, 18/11). Τσάτσου I.: Φως τη σκστία. (Γ. Κότσιρας, Ευθύνη, 262).

Ζαμάρου Ρ.: Ο ποιητής Ν. Εγγονόπουλος. (Ν. Βαγενάς, Βήμα, 7/11). Μαστροδημήτρης Π.Δ.: Πρόλογοι νεοελληνικών μυθιστορημά­ των 1830-1930. (Κ. Κωνσταντίνου, Αντί, 12/11). Μόσχος Ε. Ν.: Η μεταφυσική αγωνία στον Παλαμά. (Μ. Λαμπαδαρίδου-Πόθου, Διαβάζω, 322). Χατζηφώτης I. Μ.: Καβαφικά. (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 14/11).

Δ οκίμια Λασιθιωτάκη Ε. Λ.: Νοσταλγία. (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 7/11). Χουρζαμάνης Α.: Ημερολόγια και σημειώσεις. (Γ. Σταματόπου­ λος, Αυριανή, 14/11).

Π αιδικά

Π εζογραφία ΑκρίΒος Κ.: Η δοτική του χάους. (Δ. Τσατσοΰλης, Αντί, 12/11). Αλεξάκης Β.: Παρίσι - Αθήνα. (Ν. Γ. Ξ., Αθηνόραμα, 5/11). Αρανίτσης Ε.: Λεπτομέρειες για το τέλος του κόσμου. (Β. Χατζηβασιλείου, Εντευκτήριο, 23-24). Βαλέτας Κ.: Το τρίγωνο της σιωπής. (Δ. Κωσηδης, Διαβάζω, 322). Γαλανάκη Ρ.: Θα υπογράφω Αουί. (Τ. Μενδράκος, Αυγή, 7/11). Κατερνάρος Τ.: Λουτρά. (Γ. Πετρόπουλος, Διαβάζω, 322). Κιζήλος Β.: Στα μάτια της τίγρης. (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 14/11). Μιχαλόπουλος Ν.: Ο θάνατος του Πανθούλη. (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά θέματα, 5/11). Μπράμος Γ.: Βρεγμένο ρούχο. (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 15/11). Νιτσιάκος Β.: Ω λέλε. (Μ. Αράπογλου, Αντί, 12/11). Σεχίδου Γ.: Η Καλάμιτυ που μισούσε τ’ Αλογα. (Δ. Χουλιαράκης, EUe, Δεκ. 1993). Σφακιανάκης Α.: Η νόσος των Κινέζικων Εστιατορίων. (Δ. Δασκαλόπουλος, Νέα, 9/11). Αραγκόν Λ.: Οι κομμουνιστές. (Μ. Τσουκαλά, Μεσημβρινή, 8/11). Γουλφ Β.: Φλας. (Α. Ψαλτόπουλος, Εντευκτήριο, 23-24). Μπάλαρντ Τ. Γ.: Η πλημμύρα. (Ν. Γ. 7, Αθηνόραμα, 12/11). ΡοθΨ.: Απάτη. (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 14/11). (Κ. Τσα­ ούσης, Έθνος, 8/11). Τανιζάκι Τ.: Σβάσπκα. (Ν. Κώτσιου, Αυγή, 17/11). Τσερνιάνσκι Μ.: Οι ΣέρΒοι. (Μ. Τσουκαλά, Μεσημβρινή, 8/11).

Κροντηρά Λ.: Πρώτη γνωριμία με την Αθήνα του Περικλή. (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 7/11). Μανθόπουλος Δ.: Μέρες της Αλκυόνης. (Ε. Σαραντίτη, Ελευθε­ ροτυπία, 10/ 1 1 ). Τριβιζάς Ε.: Ο χιονάνθρωπος και το Κορίτσι. (Μ. Αργυρίδης, Ελευθεροτυπία Λάρισας, 7/11).

θ εα τρ ικ ά έργα Χρονάς Γ.: Κίτρινη όχθη (A). (Ε. Απανίτσης, Ελευθεροτυπία, 10/11).

Ιστορία - Μαρτυρίες Κακουλής Λ.: Κύπρος και Καύκασος. (Κ. Κυρρής, Νέα Εποχή, 3 (220)). Μωραΐτης Κ.: Ανδρέας Καβαφάκης. (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικο­ νομικός Ταχυδρόμος, 18/11). Πανσέληνος Α.: Φύλλα ημερολογίου 1941-1943. (Α.Λ., Με­ σημβρινή, 1 /1 1 ).

Ταξιδιωτικά Καραγάτσης Μ.: Από Ανατολή σε Δύση. (Π. Δ. Δασκαλόπουλος, Εντευκτήριο, 23-24).

Μ ικ ρή Α γγελία Φ ΙΛ Ο Λ Ο Γ Ο Σ , μ ετ α φ ρ ά σ τ ρ ια ιτα λικ ή ς ζη τά σ υ ν ε ρ γ α σ ία με π ερ ιο δ ικ ό ή εκ δ οτικ ό ο ίκ ο . Τηλ.: 5310472

οι εκ δόσεις

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ ετοίμασαν για σας τα ωραιότερα δώρα

Κι ακόμη Β. Λιόγκαρης

Α. Πούσκιν

Λ. Παναγιωτοπούλου

Τι θα γίνει επιτέλους με τη μαμά;

Η κόρη του λοχαγού

Χάσαμε και το φεγγάρι

Στ. Καραμολέγκου Ο λαός τον ήλιου ΜΟΝΤΕΣΚΙΕ

0

Ε. Μιχαηλίδου - Βλαδίμηρου

Το τελευταίο αστέρι Ζωγραφισμένο από τη Λ ιάνα Δενεζάχη

Μοντεσκιέ

Επιλογή από το έργο του

Μ. ΚαραλάζουΚαραμπουρνή

Παίζω - Ζωγραφίζω Δ. Ραβάνης - Ρεντής

Ζωγραφισμένο από την Εύα Μελά

Παραμυθέατρο 2 Ζωγραφισμένο από την Εύη Κσντόρα

Ηλίας Λεφσύσης Νήσος Τρίκερι τη...

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Σ όλω νος 130, 106 81 Α θήνα, τη λ .: 3620 8 3 5 , fax: 3613354 ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ Σ.Ε. Μ αυροκορδάτου 3, Α θήνα, τη λ .: 3629 8 3 5 , 3 6 2 9814 2 8 ης Οκτωβρίου 19, Γιάννενα, τη λ .: 38090

Νεες Εκδόσεις ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒ ΛΙΟΠΩ Λ ΕΙΩ Ν Τ Η Σ «Ε ΣΤ ΙΑ Σ» ΕΛΛΗΝ ΙΚ Η Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ ΙΑ

ΜΙΣΜΑΓΙΑ: ’Ανθολόγιο φαναριώτικης ποίησης, (έπιμ. Ά ντεια Φραντζή) ΚΩΣΤΑΣΟΥΡΑΝΗΣ, Ποιήματα, (έπιμ. ’Αλόη Σιδέρη) ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΜΕΛΑΧΡΙΝΟΣ, Τά ποιήματα, (έπιμ. Άγορή Γκρέκου)

ΕΥΤΕΡΠΗ ΑΡΑΟΥΖΟΥ, Αιχμάλωτος ΧΡΗΣΤΟΣ ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ,'Υπόθεση μπέστ σέλλερ ΜΑΡΙΑ ΓΑΒΑΛΑ, Ή υπηρέτρια των άγγέλων ΑΘΗΝΑ ΚΑΚΟΥΡΗ, Ή σπορά τού άνεμου Μ. καραγατςης. ’Ανέκδοτα νεανικά κείμενα ΑΓΓΕΛΑ καςτρινακη, ’Εκδρομές μέ τίς φίλες Ν. Κ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ,Ό ξένος μου ό Θεμιστοκλής Ν. Κ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ, Ά ρτάβαζος ό Πέρσης Γ. Ν. ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ, Ιστορία μιάς άνοχύρωτης νιότης κόστας ςαρδελης, Ό άσάλευτος ταξιδιώτης: Τά παιδικά χρόνια τοΰ Κωστή Παλαμά ΠΕΤΡΟΣ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΣ, Ή πρώτη έμφάνιση ΠΕΤΡΟΣ ΧΑΡΤΟΚΟΛΛΗΣ, Οιδιπόδειο ’46 -’47 ΚΟΣΤΑΣ ΧΑΤΖΗΑΡΓΥΡΗΣ, Ό τρόμος τοΰ ύπαλλήλου

ΤΑΣΟΣ αθαναςιαδης, ’Από τόν έαυτό μας στούς άλλους ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΒΛΑΣΤΟΣ, Σωκράτης: Είρωνευτής καί ήθικός φιλόσοφος, (μτφ. Παύλος Καλλιγάς) ΡΟΜΑΝ γιακομπςον. Κείμενα γιά τήν ποιητική, τή λογοτεχνία, τή μετάφραση (μτφ. Ά ρ η ς Μπερλής) χανς - ρομπερτ γιαους , Ή Ιστορία τή ς λογοτεχνίας ώς πρόκληση γιά τίς γραμματολογικές σπουδές (μτφ. Μ. Πεχλιβάνος) μιςελ γκερεν, Τί είναι έργο; (μτφ. Βαγγέλης Μπιτσώρης) f.m. cornford,’Ακαδημαϊκή μικροκοσμογραφία (μτφ. Παύλος Καλλιγάς) ΖΑΝ - PENE ΛΑΝΤΜΙΡΑλ , Μεταφράζοντας: Θεωρή ματα γιά τήν μετάφραση (μτφ. Α. Καραβασίλης) ανρι μεςοννικ. Ποιητική τής μετάφρασης (μτφ. Λίζυ Τσιριμώκου) ΖΩΡΖ μουνεν, Οί ωραίες άπιστες (μτφ. Ά ν τα Κλαμπατσέα) ετιεν μπαλιμπαρ, Ό Σπινόζα καί ή πολιτική (έπιμ. Γ. Βώκος) NTENINTINTEPO, Δοκίμια γιά τήν τέχνη καί τήν αισθητική (μτφ. Κλαίρη Μιτσοτάκη) C. PIAULT, Μ. μαροπουλου (έπιμ.), Οικογένεια καί άγαθά στήν 'Ελλάδα καί στήν Κύπρο (συλλογικό έργο) βελιμιρ χλεμπνικωφ, Ζαούμ: Διακηρύξεις, στοχασμοί, δράματα (μτφ. Μίλτος Φραγκόπουλος)

ΞΕΝΗ ΛΟ ΓΟ ΤΕΧ Ν ΙΑ ΜΑΡΓΚΑΡΕΤ ΑΤΓΟΥΝΤ, Μάτι γάτας (μτφ. Ν.Κ.) ΦΡΑΝΤΣ ΒΕΡΦΕΛ, Οί σαράντα μέρες τοΰ Μουζά Ντάγκ (Γ τόμος, μτφ. Ά γ γ . Παρθένης) ΑΛΛΕΝ ΓΚ1ΝΣΜΠΕΡΓΚ. Ημερολόγια (μτφ. Σπ. Μεϊμάρης) χερμαν μελβιλ , Μπίλλυ Μπάντ, καί άλλες Ιστορίες (μτφ. Ν. Παπαγιάννη) τομας μπερνχαρτ. Μπετόν (μτφ. ’Αλέξανδρος Ίσαρης) ΕΡΡΙΚΟΣ ΜΥΡΖΕ, Σκηνές μποέμικης ζωής (μτφ. Κ.θ. Παπαλεξάνδρου) ντον ΝΤΕΛΙΛΛΟ, ’φνόματα (μτφ. Ν. Παπαγιάννη) μιλοραντ παβγγς, Ή έσωτερική πλευρά τοΰ άνέμου (μτφ. Γκάγκα Ρόσιτς) ςαςα ςοκολωφ . Σχολή ηλιθίων (μτφ. Τατιάνα Ντίκο) ΓΚΡΑΧΑΜΣΟΥΪΦΤ. Ό καταστηματάρχης (μτφ. Ερρίκος Μπελιές) ΣΤΑΝΤΑΛ, Οί Τσέντσι (μτφ. Πέτρος Χάρης) ΒΙΝΤΟΣΑΒ ΣΤΕΒΑΝΟΒΓΓΣ, Ή νήσος τών Βαλκανίων (μτφ. Γκάγκα Ρόσιτς) ANTONIOΤΑΜΠΟΥΚΙ, Ό μαύρος άγγελος (μτφ. Τότα Κονβερτίνο) ΛΕΟΝΤΟΛΣΤΟΙ, Τά παιδικά καί έφηβικά χρόνια (μτφ. Βασίλης Ντινόπουλος) μιςελ τουρνιε , Ή χρυσή σταγόνα (μτφ. Λήδα Παλλαντίου) πατρικ λη φερμορ , Τά βιολιά τοΰ Σαίν Ζάκ (μτφ. Μαίρη Βοσταντζή) ΟΥΓΟΦΟΝ χοφμανςταλ, Τό παραμύθι τής 672ης νύχτας (μτφ. Ά λ. Σινιόσσγλσυ)

λαιρντ αρτςερ , Βαλκανικό

ήμερολόγιο, 1934 -1941 (μτφ. Β. καί Ά λ. Κωνσταντίνου) Ελβετία ξεπλένει καλύτερα (μτφ. Ριχάρδος Σωμερίτης) ΚΟΡΙΝΝΑ κανουτα . Τρία χρόνια στή Βιέννη: ’Απομνημονεύματα Έλληνίδος φοιτήτριας φατιμα ΜΕΕΡ, Πιό ψηλά άπό τήν έλπίδα: Ή βιογραφία τοΰ Νέλσον Μαντέλα (μτφ. Ά λ. Παπαθανασοπούλσυ) ΠΑΝΤΕΛΗΣ πρινιωτακις, ’Ατομικόν ήμερολόγιον: Μικρασία, 1919 -1922 (έπιμ. Ν.Α. Καββαδίας) Γεώργιος χορτον , Ή μάστιγα τής ’Ασίας (έπιμ., μτφ. Βάνα Σολομωνίδου) ζαν ζιγκλερ, Ή

Τ Η Σ

Β Ι Β Λ Ι Ο Π Ω Λ Ε Ι Ο Ν

« Ε Σ Τ Ι Α Σ »

ΑΘΗΝΑ

/£

\

ΛΕΥΚΩΣΙΑ

ΣΟΛΩΝΟΣ 60 -106 72 Τηλ.: 361.5077,363.7324

Μύ

) y

ΚΩΝ. ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ 14 - Τ Τ 101 Τηλ.: (003572) 467.558

ελληνικά

γραμματα

Η ερμηνεία και η υπερερμηνεία περιλαμβάνει τρία δοκίμια του Ουμπέρτο Έκο για τη σημασία των γραπτών κειμένων, ιδωμένα με εξαιρετικά κριτική ματιά από τον διάσημο φιλόσοφο, στον οποίο αντιπαραθέτουν τις απόψεις τους τρεις πανεπιστημιακοί καθηγητές.

Πανεπιστημίου 34 & Ιπποκράτους, 1ος όρ. 106 79-Αθήνα τηλ. 3610064, 3606661

Ενα θαυμαστό ταξίδι στα βάθη της Αναγέννησης, τότε που οι φιλόσοφοι προσπάθησαν να ανακαλύψουν το νόημα της ζωής μέσα από υπέροχες αναζητήσεις του αδύνατου, τολμώντας να μεταφέρουν στην πραγματικότητα το όνειρο της αθανασίας. Ένα γοητευτικό βιβλίο-πρόκληση στον υλικό εφησυχασμό μας.

Ακαδημίας 88 106 78-Αθήνα τηλ. 3302415, 3636658 Fax: 3636658

Luis Sepitlveda

Blaise C endrars

Λ ίζα Χ άλλοφ

G iacom o Leopardi

Ένας γέρος που διάβαζε ιστορίες αγάπης Μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης 125 σελίδες, ι6οο δραχμές

Μοραβαζίν, βίος και πολιτεία Μετάφραση: Γιώργος Σπανός 28ο σελίδες, 2500 δραχμές

Για χάρη της Αρκούδας Πρόλογος: Βασίλης Βασιλικός 200 σελίδες, 2000 δραχμές

Σκέψεις Μ ετάφραση: Δ ημοσθένης Κούρτοβικ ιοο σελίδες, 1300 δραχμές

Ο κεντρικός ήρωας του μυθι­ στορήματος του Μπλεζ Σαντράρ ξεπερνά κατά πολύ τα ανθρώπινα μέτρα. Υπερβατι­ κός, ευαίσθητος και βίαιος, ιδεολόγος και φονιάς, δημεγέρ­ της και καταζητούμενος, απο­ τελεί μια από τις συνθετότερες μορφές μυθιστορηματικού ήρωα στην ιστορία της λογο­ τεχνίας. Ταξιδεύει σε όλον τον κόσμο μαζί με το «γιατρό» και φίλο του που τον φυγαδεύει από το άσυλο και μοιράζεται μαζί του την τρέλα και τον κίνδυνο μιας πολυτάραχης περιπλάνησης που περνά από τη Ρωσία τη νότια Αμερική και την Ευρώπη. Ένα συναρπαστικό μυθιστόρη­ μα που, μέσα από τον βίο και την πολιτεία του Μοραβαζίν, φέρνει στο φως τις πιο κρυφές πλευρές της ανθρώπινης ψυχής. Ο ανυπότακτος και παράτολμος Μοραβαζίν που είναι το alter ego του συγγραφέα του, του πολυταξιδεμένου και ριψοκίν­ δυνου Μπλεζ Σαντράρ, θα μπο­ ρούσε να είναι το alter ego καθενός από εμάς.

Το μυθιστόρημα προλογίζει ο Βασίλης Βασιλικός που τονίζει τη μοναδικότητά του καθώς είναι γραμμένο από μία Σουηδέζα συγγραφέα απευθείας στα ελληνικά και υπογραμμίζει: «Το πεζό Γία χάρη της αρκούδας είναι ένα άρτιο, βαθύ, στοχα­ στικό κείμενο το οποίο υπακού­ ει στον απαράγραπτο κανόνα κάθε καλής μυθιστορίας που συνίσταται στο να κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη από την αρχή μέ­ χρι το τέλος.» Η Λίζα Χάλλοφ μάς εισάγει με αυτό το πρώτο μυθιστόρημά της σ’έναν κόσμο πολυπρόσωπο και πολυκεντρικό, όπου κυ­ ριαρχούν οι πνευματικές ανα­ ζητήσεις του Ευθύδημου Συμεωνίδη και των φίλων του. Οι ήρωες κινούνται γύρω από το μυστηριώδες και γοητευτικό «Συγκρότημα της Επαρχίας» κι έχουν τάξει ως στόχο των προσπαθειών τους την υπερά­ σπιση της «Αρκούδας»: ενός συμβόλου που ξεκινώντας από ένα ρεαλιστικό περιστατικό με ήρωα μια αρκούδα, σφραγίζει ολόκληρο το μυθιστόρημα.

Πολυβραβευμένο μυθιστόρημα που άγγιξε το πλατύ ευρωπαϊκό κοινό και δέχτηκε υμνητικές κρ ιτικ ές (Βραβείο «Tigre Juan» στην Ισπανία, βραβεία «France Culture Etranger» και «Du roman d’evasion» στη Γαλλία. Ο Αντόνιο Χοσέ Μπολίβαρ, ο μοναδικός ίσως λευκός γνώ­ στης της αφιλόξενης και συ­ ναρπαστικής ζούγκλας του Αμαζόνιου, έχει εγκαταλείψει τη γη των λευκών και περνά το υπόλοιπο της ζωής του ανάμεσα στους Ινδιάνους, τα θηρία και τα αδάμαστα στοιχεία της φύ­ σης. Το μόνο που αποζητά από τον «πολιτισμένο» κόσμο, εί­ ναι τα αισθηματικά μυθιστορή­ ματα που τον συγκινούν βαθιά. Τη σοφή ισορροπία του κόσμου της ζούγκλας έρχονται να κα­ ταστρέψουν οι αδαείς λευκοί πληρώνοντας συχνά πολύ ακρι­ βά αυτή τους την άγνοια... Ο ήδη αναγνωρισμένος Χιλιανός συγγραφέας θεωρείται ο διάδοχος του Μάρκες στην παράδοση της λατινοαμερικάνικης λογοτεχνίας.

Ο συγγραφέας του έργου αυτού είναι ένας από τους σημαντικό­ τερους εκπροσώπους της κλα­ σικής ιταλικής λογοτεχνίας. Οι Σκέψεις είναι το απόσταγμα της φιλοσοφικής του κοσμοα­ ντίληψης. 0 ι 111 αφορισμοί στοχασμοί που περιλαμβάνο­ νται αγγίζουν με τολμηρό, αντισυμβατικό τρόπο, προβλήματα ηθικής και κοινωνικής συμπε­ ριφοράς που παραμένουν επί­ καιρα μέσα στο χρόνο. Ο σχολιαστής του Λεοπάρντι, Ugo Dotti, αναφέρει χαρακτη­ ριστικά : «Οι Σκέψεις, αν και γεννήθη­ καν για να αποτελέσουν ένα εγχειρίδιο καθοδήγησης των νέων στη ζωή τους μες στην κοινωνία, λόγω της φλογερής συγκίνησης που τις διαπνέει και συχνά μάλιστα τις πυροδο­ τεί, μεταβλήθηκαν σε μια φωνή προφητική, σε έναν οδηγό για επαναστάτες.»

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ « Δ Ω Δ Ω Ν Η » Α Σ Κ Λ Η Π ΙΟ Υ 3, Α Θ Η Ν Α 106 79 ΤΗ Λ . 01/36.37.973

Β ΙΒ Λ ΙΟ Π Ω Λ Ε ΙΑ Α Θ Η Ν Α : Α Σ Κ Λ Η Π ΙΟ Υ 3, 106 79 ΤΗΛ. 36.41.787, FA X 36.30.312

ΓΙΑΝΝΙΝΑ: M IX . Α Γ Γ Ε Λ Ο Υ 27, 455 32 ΤΗΛ. 35.026, FAX 38.011

ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΘΑ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΟΥΝ ΜΕΧΡΙ 31/1/1994 Λ) ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ 1) Ε. Π. ΠΑΠΑ Ν 0Υ ΤΣ0Υ : ΗΘΙΚΗ, τόμοι 2 2) ΓΚΕΟΡΓΚ ΧΕΓΚΕΛ: Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ, μετάφρ. Δημ. Τζωρτζόπουλου 3) ΓΚΕΟΡΓΚ ΧΕΓΚΕΛ: ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ, μετάφρ. Γιάννη Τζαβάρα 4) ΓΙΑΝΝΗ ΤΖΑΒΑΡΑ: ΕΡΩΤΑΣ - ΠΟΛΕΜΟΣ 5) ΟΤΤΟ ΦΡ. ΜΠΟΛΝΟΟΥ: ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ, μετάφρ. Ιωάν, θεοδωρόπουλος Β) ΙΣΤΟΡΙΑ & ΜΕΛΕΤΗ ΤΗ Σ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 1) ΓΙΩΡΓΟΥ ΒΕΛΟΥΔΗ: ΓΡΑΜΜΑΤΟΛΟΓΙΑ, ΘΕΩΡΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ Γ) ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ 1) ΤΑΣΟΥ ΓΚΑΓΚΑ: ΠΑΡΑΘΥΡΑ ΔΙΧΩΣ ΟΥΡΑΝΟ, νουβέλα 2) ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΓΙΑΤΗ: ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΧΑΛΙ ΜΑΣ, διηγήματα 3) ΝΙΚΟΥ ΣΙΔΕΡΩΜΕΝΟΥ: ΤΟ ΚΑΪΚΙ ΠΟΥ ’ ’ΚΛΑΨΕ, διηγήματα 1) ΤΑΚΗ ΑΝΤΩΝΙΟΥ: ΤΡΙΤΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ 2) ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΡΑΤΖΑ: ΤΑ ΔΟΝΤΙΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ 3) ΣΠΥΡΟΥ ΤΟΥΠΟΓΙΑΝΝΗ: ΠΛΑΝΟΔΙΟ ΦΩΣ 4) ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΓΑΥΡΙΔΗ: ΘΕΡΙΝΟ ΗΛΙΟΣΤΑΣΙΟ 5) ΑΛΕΞΗ ΖΑΚΥΘΗΝΟΥ: Ο ΞΕΝΟΣ ΚΗΠΟΣ 6) ΕΛΕΝΗΣ ΤΣΟΛΑΚΙΔΟΥ: ΛΙΓΟ ΠΡΙΝ ΞΗ­ ΜΕΡΩΣΕΙ Ε) ΜΕΛΕΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ 1) ΜΠΕΡΝΑΡ ΣΩ: Η ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΙΨΕΝΙΣΜΟΥ, μετάφρ. Γιώργου Χριστογιάννη ΣΤ) ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΘΕΑΤΡΟ 1) ΟΥΙΛΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ: ΤΡΙΚΥΜΙΑ, μετάφρ. Τάσου Ρούσσου 2) ΚΑΡΛΟ ΓΚΟΛΝΤΟΝΙ: Η ΒΕΝΤΑΛΙΑ, μετά­ φρ. Α λίκης Αλεξανδράκη 3) ΙΒΑΝ ΤΟΥΡΓΚΕΝΙΕΦ: ΕΝΑΣ ΜΗΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΟΧΗ, μετάφρ. Αλέξη Σολομού

4)

ΜΟΛΙΕΡΟΥ: ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΕΙΣΜΑΤΑ, μετάφρ. Νικολάου Ποριώτη

Ζ) ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ 1) ΜΑΝΩΛΗ ΚΟΡΡΕ: ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΜΟΣ Γ ', Ο ΜΙΔΑΣ ΕΧΕΙ ΑΥΤΙΑ ΓΑΙΔΑΡΟΥ & ΠΑΤΑΡΙ 2) ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΒΑΒΛΙΔΑ: Ο ΜΕΓΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ, Ο ΑΣΤΡΟΝΑΥΤΗΣ ΚΑΙ Η ΚΟΜΗΣΣΑ 3) ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΧΡΙΣΤΟΦΙΛΑΚΗ: 01 ΚΕΡΚΕΜΕΖΟΙ - ΡΕΒΕΚΑ ΚΑΙ ΜΑΡΚΟΣ - ΚΑΛΑΜΠΑΚΟΣ Η) ΙΣΤΟΡΙΑ 1) ΚΙΜΩΝΟΣ ΚΟΕΜΤΖΟΠΟΥΛΟΥ: 01 ΛΑΖΑΙΟΙ ΤΟΥ ΟΛΥΜΠΟΥ ΚΑΙ ΑΠΟΓΟΝΟΙ Θ) ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ 1) ΗΒΗΣ ΜΕΛΕΑΓΡΟΥ: ΠΡΟΣΩΠΟ ΕΙΝΑΙ Η ΑΝΩΝΥΜΗ ΚΥΠΡΙΑ 2) ΘΑΝΑΣΗ ΠΑΝΤΟΥΛΑ: ΜΙΑ ΖΩΗ ΠΕΡΙΠΕ­ ΤΕΙΕΣ 3) ΝΙΚΟΥ ΚΟΣΜΑ: ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΟΤΖΙΟΥΛΑ 4) ΚΩΝ/ΝΟΥ ΔΟΥΚΑ: ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΜΥΣΤΙ­ ΚΟ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ I) ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ 1) ΚΩΣΤΑ ΚΥΡΙΑΚΟΥ: ΕΣΠΕΡΑΝΤΟ, Ο ΔΡΟ­ ΜΟΣ ΤΗΣ ΕΛΠΙΔΑΣ ΙΑ) ΙΣΤΟΡΙΚΗ & ΑΑΟΓΡΑΦ1ΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 1) ΚΑΝΕΛΛΑΣ ΛΑΓΑΚΟΥ: Η ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΑΙΩΝΕΣ 2) ΙΑΣΩΝΑ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ: ΠΥΡΟΒΑΣΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΣΤΕΝΑΡΗΔΕΣ 3) ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΠΑΝΤΟΥΛΑ: ΣΙΩΠΟΤΟΣ ΙΒ) ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ 1) ΖΑΦΕΙΡΗ ΒΑΟΥ & ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΝΟΜΙ­ ΚΟΥ: Ο ΑΝΕΜΟΜΥΛΟΣ ΣΤΙΣ ΚΥΚΛΑΔΕΣ (ΛΕΥΚΩΜΑ)

Παιδί και Περιβάλλον Στην εορταστική ατμόσφαιρα αυτών των ημερών πρωταγωνιστής είναι το παι­ δί. Παιγνίδια, έθιμα, διακόσμηση έχουν στόχο να προκαλέσουν συναισθήματα χαράς και μαγείας που μόνο οι παιδικές ψυχές απολαμβάνουν απόλυτα. Σκόπιμα, θα λέγαμε, οι μεγαλύτεροι συμβάλλουν στη δημιουργία αυτής της ατμόσφαιρας για να ικανοποιήσουν μ ’ αυτόν τον τρόπο την κρυμμένη τους παιδικότητα. Όμως όσο και να θέλουμε να ανασυνθέσουμε αυτόν τον μαγικό κόσμο, τα ίδια τα παιδιά μάς προσγειώνουν στη σημερινή πραγματικότητα λέγοντάς μας: - Δε θέλουμε φυσικό έλατο για να μη καταστραφεί το δάσος. - Τα στολίδια του δέντρου να είναι οικολογικά κ.ά. Όσο και να μας ξενίζει η αντίδρασή τους, πρέπει να μας γεμίζει αισιοδοξία. Γιατί οι «αυριανοί μεγάλοι», ευαισθητοποιημένοι, θα συμπεριφερθούν στη φύση καλύτερα από ό,τι της συμπεριφέρθηκαν οι τελευταίες γενιές. Στον αυριανό κόσμο οι άνθρωποι πρέπει να ζήσουν ειρηνικά και σ’ ένα περι­ βάλλον καθαρό -χωρίς μόλυνση· κι αυτό το όραμα οφείλουμε να διοχετεύσουμε μέσα από την περιβαλλοντική αγωγή, που ευτυχώς η εφαρμογή της στα σχολεία άρχισε να δίνει τους πρώτους καρπούς. Το ΔΙΑΒΑΖΩ πρόσφατα δημοσίευσε στις σελίδες του αφιέρωμα για την Οικο­ λογία και την Πολιτική. Με το παρόν τεύχος έρχεται να προσεγγίσει το θέμα από μια άλλη οπτική, αυτή του περιβάλλοντος και του παιδιού, επικεντρώνοντας την προσοχή του κυρίως στην Περιβαλλοντική Αγωγή αλλά και σ’ εκείνη τη λογοτε­ χνική μας δημιουργία, στην οποία προτάσσεται το ίδιο αίτημα. Γ.Γ. Επιμέλεια αφιερώματος: Γιώργος Σπανός

74 αφιέρωμα

εκπαίδευση συνδέεται άμεσα με την κοι­ νωνία. Κοινωνία και εκπαιδευτική διαδι­ κασία αλληλοτροφοδοτούνται, καθώς τα μαθήματα, οι σκοποί και οι στόχοι, οι παιδευτικές δραστηριότητες, οι δάσκα­ λοι και οι στρατηγικές διδασκαλίας απο­ τελούν στοιχεία του πλαισίου της διάδρασ κοινωνίας και σχολείου. Μια διάδραση που αποβαίνει διασφαλιστική της προόδου, όταν η εκπαιδευτική πρακτική δεν αποτελεί ουραγό της κοινωνικής ζωής, δεν αντιγράφει την κοι­ νωνική πραγματικότητα, αλλά κρίνοντας την κοινωνική κατάσταση, προσδιορίζει την κοινω­ νική παθογένεια και προωθεί την ανθρώπινη συνύπαρξη.

Η

Γιώργος I. Σπανός

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση: το πρόβλημα, το αίτημα

αντιρ ρύπανση. Ο φ αύλος κύκλος όμω ς μπορεί να συντρίβει, αν κα τανοηθεί ότι στο κέντρο του βρίσκεται ο ά ν ­ ε άλλες εποχές πα ρά τα πρ οβλήματά του το θρω πος και σ τη ν περιφέρειά του η σ χέσ η του κέ­ Σ χολείο αποτελούσε το φυσικό συστατικό ντρου με τον εαυτό του, το σ υνάνθρω πο και τη μιας φυσικής ανθρώ π ινη ς ζωής. Η έννο ια Φ ύση. Κι αφού ο άνθρω π ος είναι το κέντρο τω ν του «φυσικού» που προσδιορίζει τις δια πι­ δεινών, η μόνη ασ φ αλής παράμετρος γ ια πρα γμ ά­ στώ σεις μας, παραπέμπει στη φύση ως περι­ τωση της π οιότητας ζω ής είναι η παιδεία του α ν­ β άλλο ν ζω ής και σ το ν άνθρω πο ως φυσικό θρώπου. Π ρ ος την κατεύθυνση αυτή προέκυψε ως μέτρο αυτού του περιβάλλοντος. Σ τις μέρες β ασικός σ κοπός της Ε κπαίδευσης τα τελευταία μας η έννο ια του «φυσικού» αφ ήνει τη θέση της σ τους όρους «τεχνικό» και «τεχνητό» και η α ν αχρ ­ όν ια η ευα ισθητοποίησ η του ανθρώ που α π ένα­ ντι στη φύση και η δημιουργία συνείδησ ης3 περι­ φορά μας στο περιβάλλον γίνεται με εκφράσεις βάλλοντος. δηλω τικές αγω νιώ δους ασφυξίας, αφού το σ τιγμα­ Με πρω τοπόρους τον Ο Η Ε και την U N ESC O τίζουν ζω ο-κτόνα επιγεννήμ ατα του τεχνοκρατικαι αρωγούς τον ημερήσιο, τον περιοδικό Τύπο κού οικ οδο μήμ ατο ς1, όπω ς: ρύπανση, μόλυνση, και την τηλεόραση προω θήθηκε η ιδέα της πλασ τικές ύλες, θερμοκήπιο, εντομοκτόνα, λύμα­ περιβαλλοντικής συνείδησης4 και έγινε αίτημα τα, πολεοδομική αναρχία, οικολογική α ν ισ ο ρρ ο ­ που πέρασε τις πόρτες του σχολείου. Π αράλληλα πία, καταστροφ ή τω ν δασώ ν, αλλαγή κλιματολοεκφράστηκε συστηματικά η επιστημονική προσέγ­ γικώ ν σ υνθηκώ ν κ.ά. γιση της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης από Το σ χολείο, βέβαια, λειτουργεί κι αυτό μέσα ερευνητές και καθηγητές σ τις αίθουσες τω ν σ τον α-φύσικο κοινω νικό περίγυρο· τα πα ιδιά και Π ανεπιστημιακώ ν Σχολώ ν. Τμήματα όπω ς το βιο­ οι έφ ηβοι από τη ν αρχή της αναπτυξιακής πο ρ εί­ λογικό, το γεωλογικό, το Παιδαγωγικό περιέλαβαν ας τους εισ πράττουν την επίδραση του «τεχνικού στα προγράμματα σ πουδώ ν τους το αντικείμενο, παραδείσου»· η ανθρώ πινη ύπαρξη οδυ νάται και ενώ στη Φ ιλοσοφική Σ χολή του Π ανεπιστημίου αναζητεί ασ θμαίνουσα προγράμμ ατα για π ο ιό τη ­ Α θηνώ ν και σ τον τομέα της Π αιδαγωγικής, έπειτα τα ζω ής2 πρ ο τείνο ντας λύσεις που ενδυναμώ νουν από πρόταση του προέδρου του τμήματος Φ .Π.Ψ. το φαύλο κύκλο του αδιεξόδου, αφού πιστεύει ότι κ. Αντ. Δ ανάσση-Α φ εντάκη, ιδρύθηκε και λειτουρ­ την εξαιτίας της βιομηχανικ ής ανάπτυξης ρύπαν­ γεί Κέντρο Π εριβαλλοντικής Α γωγής5, το οποίο ση, μπορεί να την καταπολεμήσει με β ιομηχανική

Σ

αφιέρωμα 75

-------------------------------------------------------

φιλοδοξεί να προετοιμάσει ερευνητές και επισ τή­ μονες που θα μυήσουν τους καθηγητές τω ν π α ι­ διώ ν μας σ την ανάγκη να υπηρετηθεί η ιδέα της ευ­ αίσθητης συνείδησης α πέναντι σ το περιβάλλον. Ε ίν α ι απαραίτητο να υπογραμμιστεί ό τι χω ρίς σ υστηματικά οργανω μένη έρευνα δεν είναι δυνα­ τό να πραγματω θούν ο ι ό ρ ο ι εκείνοι που θα π ρ ο σ ­ διορ ίσου ν τα κα τάλληλα περιεχόμενα διδασ καλί­ ας και τη ν απ αραίτητη διδακτική μεθοδολογία6, για να μ ην αποβεί η περιβαλλοντική εκπαίδευση τυπική διαδικασία με ευκαιριακό χαρ ακ τήρ α σ τη ­ ριγμένη σ τις καλές προθέσ εις κάπο ιω ν ευαι­ σ θητοποιημένω ν εκπαιδευτικώ ν. Ιδιαίτερα στη χώ ρ α μας είναι μικρή η απ όστασ η, λόγω της α ν α ­ ποτελεσματικότητας του αρχικού ενθουσιασμού, ν α καταλήξούμε από τη ν ο ικολογία στα οικο-λόγια, γ ι’ αυτό και μόνο ο ι σ υσ τηματικές πρ ο σ πάθ ει­ ες μ πορούν ν α δημ ιουργήσ ουν το ανάλ ο γο υπό­ βαθρο που θα σ τηρίξει τ η ν περιβαλλοντική εκπαί­ δευση ως δείκτη της ανθρω π ιάς μας. *12345

Η περιβαλλοντική εκπαίδευση δεν αποτελεί «μάθημα» υπό την έννοια που προσλαμβάνονται στη στεγανότητά τους ο ι άλλοι τομείς της εκπαι­ δευτικής δρ αστηριότητας του Αναλυτικού και του Ω ρολογίου Π ρογράμματος. Η περιβαλλοντική εκ­ παίδευση υπερβαίνει την ύλη τω ν μαθημάτων, δια­ τρέχει όλη την εκπαιδευτική λειτουργία, προσ διο­ ρίζει τη σχέση σχολείου και περιβάλλοντος και τε­ λικά αξιώ νεται εξαιτίας της σχέσ ης του ανθρώπου με τη φύση και χά ρ ιν αυτής. Η καθιέρωσή της απηχεί τη βαθύτερη ανάγκη να ανακοπεί η αντιανθρώπινη εναντίω ση του βιομηχανικού και «πολιτι­ σμένου» ανθρώπου προς το περ ιβ ά λ λ ο ν εκφράζει τη ν πίστη για την εντός του ανθρώπου ύπαρξη εκείνων τω ν δυνάμεων, οι οποίες, ενεργοποιούμε­ νες με τη σ χολ ικ ή7 συστηματική εργασία, κατα­ σφαλίζουν το απαραίτητο συνειδησιακό υπόστρω­ μα για τη σ υναδέλφωση του ανθρώπου με τον περι­ βάλλοντα φυσικό χώρο. Ε πιβεβαιώ νεται έτσι στην πράξη ότι η ανω τερότητα του ανθρώπου νοείται ω ς στοιχείο του φυσικού χώρου, ο οποίος δεν αναδέχεται την πρακτική της δούλω σης (κατασπατά­ λ ησ ης και καταστροφ ής), γιατί αποκλείει τ ην α ντι­ φατική υπόσταση του αγωνιζόμενου δήθεν για ελευθερία ανθρώπου τη στιγμή που κυριαρχούν οι μανιακές ακρότητες8 της αυτοκαταστροφής. Τελειώ νοντας με την εισαγωγική αυτή προσέγ­ γιση τη δική μου συμμετοχή στο αφιέρωμα του ευ­ αίσθητου περιοδικού «Διαβάζω» επιθυμώ να υπεν­ θυμίσω ότι η διδακτική της περιβαλλοντικής εκ­ παίδευσης είναι διδακτική ανοικτώ ν οριζόντων. Α ξιοποιεί την ανησυχία του αναξιοπαθούντος σύγ­ χρονου ανθρώπου· αναμετρά την τρυφερή συνεί­ δηση τω ν παιδιώ ν και τω ν εφήβων με τη φύση· τροφοδοτεί τη θέληση τω ν εκπαιδευτικών όλων τω ν ειδικοτήτω ν να βρουν συστηματικούς τρόπους και κοινά μέσα, για να αποκαλυφθεί η αλήθεια της σ χέσ ης «Φύση και Ά νθρωπος», να κατανοηθεί η τραγικότητα της σύγχρονης α ντίφ ασης και να α να­ πτυχθεί η αγάπη για το περιβάλλον ω ς ζωτικό υπαρξιακό χώ ρο9 έτσι, ώστε να καταστεί m odus vivendi της ανθρώ πινης κοινωνίας. Κ άτι τέτοιο σ η­ μαίνει ότι η περιβαλλοντική εκπαίδευση αποτελεί δραστηριότητα διεπιστημονικού και διαμαθησιακού χαρακτήρα (interdisciplinary) και γ ι’ αυτό οι διδακτικές κατευθύνσεις10 πρέπει να συστηματο­ ποιηθούν, για να αποβεί αποτελεσματική ω ς σύγ­ χρονη εκπαιδευτική δραστηριότητα.

Σημειώσεις 1. Σαμουέλ Π., Οικολογία, μετάφρ. Αννα Μαράτου, «Νεφέ­ λη», Αθήνα 1973, σ. 15 κ.ε. 2. Γκορτς Αντρέ κ.ά., Περιβάλλον και ποιότητα ζωής, μετάφρ. Γιώργου Βαμβαλή, «Επίκουρος», Αθήνα 1975, σ. 85. 3. Ευσταθίου Χ.Μ., Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, στο π. «Φιλόλογος», τ. 65,1991, σ. 229. 4. ΟΗΕ, Διακήρυξη των Ενωμένων Εθνών για το ανθρώπινο περιβάλλον, π. «Ευθύνη», τ. 96,1979, σ.σ. 639-49. 5. Τμήμα Φ.Π.Ψ., Οδηγός Σπουδών, Αθήνα 1992, σ. 72 κ.ε.

6. Μελίστα Αν., Η σύνδεση διδασκαλίας-περιβάλλοντος στο «Τα Εκπαιδευτικά», τ. 22-23, σ. 186. 7. Γιουνγκ Ρ., Ο άνθρωπος της χιλιετηρίδας, μετάφρ. Ν. Μαλαγαρδή, «Δωδώνη», Αθήνα χ.χ., σ. 204. 8. Silber John, Ελληνική κληρονομιά και κρίση πολιτισμού, στο π. «Φιλόλογος», τ. 63, Ανοιξη 1991, σ. 53. 9. Μιχαηλίδη Κ., Το οικείο και το ανοίκειο του υπαρξιακού μας χώρου, στο π. «Ευθύνη», τ. 96,1979, σ. 617. 10. Δανασσής-Αφεντάκη Κ. Αντ., Η εξέλιξη της παιδαγωγικής και διδακτικής σκέψης, Δ' έκδοση, Αθήνα 1993, σ. 385.

και η διδακτική

76 αφιέρωμα κοπός της περιβαλλοντικής εκπαίδευ­ σης είναι να διαμορφώσει πολίτες με υπεύθυνη περιβαλλοντική συμπερι­ φορά. Ποιοι θα πρέπει όμως να είναι οι στόχοι, το περιεχόμενο, η παιδαγωγική προσέγγιση και η μεθοδολογία των προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαί­ δευσης ώστε να επιτευχθεί αυτός ο σκο­ πός; Οι στόχοι του μοντέλου «Στόχοι για την ανάπτυξη ενός προγράμματος Περιβαλ­ λοντικής Εκπαίδευσης», η διδασκαλία των περιβαλλοντικών ζητημάτων στο πλαίσιο της παιδαγωγικής προσέγγισης «Διερεύνηση των ζητημάτων και δράση» και η μέθο­ δος της «Ανάλυσης των περιβαλλοντικών ζητημάτων» συνθέτουν μια παιδαγωγική δο­ μή ικανή να διαμορφώσει πολίτες με υπεύ­ θυνη περιβαλλοντική συμπεριφορά.

Σ

νας από τους σκοπούς της εκπαίδευσης είναι να διαμορφώσει υπεύθυνους πολίτες, δηλ. άτομα που θα θέλουν και θα είναι ικανά να αναλάβουν τις ευθύνες τους στα πλαίσια της κοινωνίας. Ο ι διάφοροι επιστημονικοί κλά­ δοι, στο χώρο της εκπαίδευσης, έχουν αναλάβει να καλλιεργήσουν την υπευθυνό­ τητα που απαιτείται στις διάφορες πλευρές της κοινωνικής ζωής. Σ την Π εριβαλλοντική Ε κπαί­ δευση (Π Ε) έχει ανατεθεί η καλλιέργεια της υπευθυνότητας σε σχέση με το περιβάλλον. Το σύνολο των γνώσεων, ικανοτήτω ν και στά­ σεω ν που θα πρέπει να έχουν οι πολίτες ώστε να εκδηλώσουν αυτή την υπευθυνότητα, χαρακτηρί­ ζεται ως περιβαλλοντική συνείδηση (environm e­ ntal literacy)1.

Ε Τα περιβαλλοντικά

Μανόλης Ρωμαντζής

ζητήματα επίκεντρο της θεματολογίας της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης

Περιβαλλοντική συνείδηση και υπεύθυνη περιβαλλοντική συμπεριφορά Ο όρος «περιβαλλοντική συνείδηση» εμφανί­ ζεται από τα πρώ τα βήματα της Π Ε (π.χ. R oth 1968, Harvey 1976). Τ α τελευταία μάλιστα χρόνια συγκεκριμενοποιείται όλο και περισσότερο ( R oth, 1992) και τίθεται σαν απώτερος σκοπός της ΠΕ (H ungerford, Volk & Ramsey, 1989). Ε κδήλω ση της περιβαλλοντικής συνείδησης απ ο­ τελεί η υπεύθυνη περιβαλλοντική συμπεριφορά (responsible environm ental behavior). Π οιο είναι όμως το περιεχόμενο του όρου

-------------------------------------------------------

αφιέρωμα 77

σης» ( Goals fo r curriculum developm ent in envi­ ronm ental education), το οποίο συντάχθηκε από τους H ungerford, Peyton & Wilke (1980). Ο ι σ τό­ χ ο ι που περιλαμβάνει ανταποκρίνονται στις κα­ τηγορίες τω ν σ τόχω ν της Π Ε έτσι όπως αναφέρονται στη διακήρυξη της Διακυβερνητικής Δ ιά­ σκεψης της Τ υφλίδας3 (H ungerford et al., 1980). Ο ι σ τόχοι του μοντέλου ομαδοποιούνται σε τέσσερα επίπεδα, ιεραρχημένα ως προς τη σειρά διδασκαλίας τους σ ’ ένα πρόγραμμα ΠΕ: (α) το επίπεδο τω ν βασικών γνώ σεω ν της Ο ικολογίας, (β) το επίπεδο της κατανόησης των περιβαλλο­ ντικώ ν ζητημάτων, (γ) το επίπεδο της διερεύνησης και αξιολόγησης και (δ) το επίπεδο της περι­ βαλλοντικής δράσης4. Τα δύο πρώ τα επίπεδα εστιάζουν σ την κατανόηση τω ν π εριβαλλοντικών ζητημάτων και τω ν αρχώ ν της Ο ικολογίας. Τα δύο επόμενα στοχεύουν σ την ανάπτυξη τω ν δεξι­ οτήτω ν που είναι αναγκαίες για τη διερεύνηση τω ν περιβαλλοντικών ζητημάτων, την αξιολόγη­ ση τω ν εναλλακτικών λύσεων και τη δραστηριοποίηση για τ ην επίλυσή τους.

«υπεύθυνη περιβαλλοντική συμπεριφορά»; Η πορεία για τη συγκεκριμενοποίηση αυτού του όρου έχει αρχίσει πριν πολλά χρό νια και δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί. Σχετικές προσπάθειες έχουν γίνει και συνεχίζονται στα πλαίσ ια διεθνών συνδιασκέψεω ν αλλά και από ομάδες ή μεμο­ νωμένους ερευνητές. Σύμφωνα με ένα συνοπτικό ορισμό τω ν Sivek και H ungerford (1989) που ανταποκρίνεται στις κατηγορίες των σ τόχω ν της Π Ε όπως διατυπώθη­ καν στη Δ ιακυβερνητική Διάσκεψη της Τ υφλίδας (1977), «η υπεύθυνη περιβαλλοντική συμπεριφο­ ρά ορίζεται σ αν κάθε πράξη, ατομική ή συλλογι­ κή, που στοχεύει σ την αντιμετώ πιση τω ν περι­ βαλλοντικών π ροβλημάτω ν/ζητημάτω ν). Οι στόχοι των προγραμμάτων ΠΕ Π οιους στόχους θα πρέπει να θέτουν τα π ρ ο ­ γράμματα Π Ε 2 ώστε να επιτύχουν την ανάπτυξη της περιβαλλοντικής συνείδησης και κατά συνέ­ πεια την εκδήλωση υπεύθυνης περιβαλλοντικής συμπεριφοράς από τους μαθητές; Έ χ ο υ ν γίνει πολλές προσπάθειες για τον καθο­ ρισμό τω ν σ τόχω ν των προγραμμάτων Π Ε και έχουν προταθεί διάφορα σχετικά μοντέλα. Έ ν α από τα πιο ολοκληρωμένα και έγκυρα μοντέλα (H ungerford, Peyton & W ilke 1980, Φ λογαΐτη 1993) θεωρείται το «Στόχοι για την ανάπτυξη ενός προγράμματος Π εριβαλλοντικής Ε κπαίδευ­

Τα περιβαλλοντικά ζητήματα και η διδασκαλία τους Το μοντέλο των H ungerford, Peyton & Wilke (1980), ο ι κατηγορίες τω ν σ τόχω ν της Τυφλίδας καθώς και μεμονωμένοι ερευνητές (π.χ. Hurvey 1976, H art 1981) θέτουν τα περιβαλλοντικά ζητή­ ματα στο επίκεντρο της θεματολογίας των πρ ο­ γραμμάτων ΠΕ. Τ ι είναι όμως τα περιβαλλοντικά ζητήματα; Σε τι διαφέρουν από τα περιβαλλοντικά προβλήματα; Έ ν α σ υ μ β ά ν (event) σχετικό με το περιβάλλον είτε είναι φυσικό π.χ. η έκρηξη ενός ηφαιστείου, είτε ανθρωπογενές π.χ. η διαρροή πετρελαίου από ένα δεξαμενόπλοιο, έχει διάφορα επακόλουθα. Για να θεωρηθεί περιβ α λλοντικό πρόβ λη μα (en ­ vironm ental problem ) κάποιο από τα επακόλουθα ενός συμβάντος, θα πρέπει να ικανοποιεί δύο κρι­ τήρια: (α) να συνυπάρχουν σ ’ αυτό ο ανθρώ πινος παράγοντας, το περιβάλλον και οι μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις και (β) να απειλείται με οποιοδήποτε τρόπο η ποιότητα ζωής ή / και η ποιότητα του περιβάλλοντος (H ungerford et al., 1988). Σ την περίπτωση όπου υπάρχουν αντικρουόμενες απόψεις σχετικά με τις αιτίες, την έκταση, τη σ ημασία και την επίλυση ενός περιβαλλοντικού προβλήματος, τότε γεννιέται ένα περιβ αλλοντικό ζή τη μα (environm ental issue). Σ την πράξη τα περιβαλλοντικά προβλήματα συνήθως ανάγονται σε π εριβαλλοντικά ζητήματα. Ο ι H ungerford et al. (1988) θεωρούν ό τι για την ταυτοποίηση ενός περιβαλλοντικού ζητήματος θα

78 αφιέρωμα---------------------------------------------------πρέπει να ικανοποιούνται τα εξής δύο κριτήρια: (α) Θ α πρέπει να υπάρχουν, ως ένα βαθμό, δια­ φωνίες (διαφορετικές πεποιθήσεις και αξίες) σχε­ τικά με αυτό ή την επίλυσή του και (β) Θ α πρέπει να έχει κ οινωνική ή / και οικολο­ γική σημασία και να σχετίζεται κατά κάποιο τρό­ πο με το περιβάλλον. Τ α περιβαλλοντικά ζητήματα όπω ς αναφ έρθη­ κε προηγουμένω ς, πρέπει να βρίσκονται στο επί­ κεντρο της θεματολογίας τω ν προγραμμάτων Π Ε. Ε πιπλέον προσφ έρονται για την επίτευξη, μέσω της διδασκαλίας τους, όλω ν τω ν κατηγοριών των σ τόχω ν της Τυφλίδας (συνειδητοποίηση, γνώ ­ σεις, στάσεις, δεξιότητες, συμμετοχή/δράση). Για τους λόγους αυτούς η «διδασκαλία τω ν περιβαλ­ λοντικώ ν ζητημάτων» (issue instruction) θα πρέ­ πει να κατέχει εξέχουσα θέση στα πλαίσ ια των προγραμμάτων Π Ε. Συνήθω ς τα προγράμματα Π Ε περιορίζονται σ την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των μαθη­ τώ ν σχετικά με τα περιβαλλοντικά ζητήματα (Childress 1978, H ungerford & Volk 1990, Κωστάκος & Π εράκη 1992). Η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση όμως δεν είναι ικανές από μόνες τους να διαμορφώσουν υπεύθυνη περιβαλλοντική συμπεριφορά. Με τη διδασκαλία των περιβαλλοντικών ζητη­ μάτων είναι δυνατόν να θέσουμε ως στόχους, πέρα από την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση, την ανάπτυξη των γνώσεων και δεξιοτήτων που είναι αναγκαίες για τη διερεύνηση σε βάθος των περι­ βαλλοντικών ζητημάτων καθώς και για την ενεργό συμμετοχή στις προσπάθειες επίλυσής τους. Α υτοί οι σ τόχοι που συνήθως λείπουν από τα εφαρμοζό­ μενα προγράμματα Π Ε , είναι σύμφωνα με σχετι­ κές έρευνες ικανοί (π.χ. Ramsey, 1987) και ανα­ γκαίοι (Sia et al. 1985/86, H ines et al. 1986/87, Marcinowski 1988, κ.ά.) για την καλλιέργεια της υπεύθυνης περιβαλλοντικής σ υμπεριφοράς. Με δεδομένο λ οιπόν ότι η Π Ε στοχεύει στη δη­ μιουργία πολιτώ ν υπεύθυνων και ικανώ ν να συμβάλουν σ την επίλυση τω ν περιβαλλοντικών ζητημάτων, θα πρέπει οι μαθητές, μετά την ολο­ κλήρωση της διδασκαλίας τω ν περιβαλλοντικών ζητημάτων, να είναι σε θέση: 1. Ν α αναγνω ρίζουν τα περιβαλλοντικά ζητή­ ματα, 2. να τα αναλύουν και να επισημαίνουν τους «παράγοντες» (players) του ζητήματος, δηλ. τα άτομα ή τις ομάδες που εμπλέκονται σ ’ αυτό, κα­ θώς και τις πεποιθήσεις κ αι τις αξίες τους, 3. να τα διερευνούν μέχρις ότου εντοπίσουν τις κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές, νομικές και οικολογικές προεκτάσεις τους,

4. να τα αξιολογούν και να επισημαίνουν τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για την επίλυσή τους, 5. να καταστρώ νουν σχέδιο δράσης, το οποίο μπορεί να εφαρμοστεί στο πλαίσιο της προσ πά­ θειας για την επίλυση ενός συγκεκριμένου περι­ βαλλοντικού ζητήματος, 6. να εκτελούν ένα σχέδιο δράσης, εφόσον εί­ να ι σύμφωνο με τις προσωπικές τους αξίες (H un­ gerford et al., 1988). Οι παιδαγωγικές προσεγγίσεις Στη συνέχεια θα παρουσιάσουμε δύο μοντέλα παιδαγωγικών προσεγγίσεων, τα οποία θεωρού­ νται κατάλληλα και αποτελεσματικά για τη διδα­ σκαλία τω ν περιβαλλοντικών ζητημάτων (H un­ gerford et al., 1988). Τ α μοντέλα αυτά είναι: (α) το μοντέλο «διερεύνηση τω ν ζητημάτων και δρά­ ση» (issue investigation and action m odel) και (β) το μοντέλο «εκτεταμένη μελέτη συγκεκριμένων περιπτώσεων» (extended case study m odel). Ο ι δύο αυτές προσεγγίσεις αποδείχθηκαν απο­ τελεσματικές ως προς την ανάπτυξη υπεύθυνης περιβαλλοντικής συμπεριφοράς στους μαθητές, όπω ς προκύπτει από σχετικές μελέτες (π.χ. H olt 1988, Klingler 1980, Ramsey et al. 1981, Ramsey 1989, Simpson 1989). Διερεύνηση των ζητημάτων και δράση Η προσέγγιση αυτή παρόλο που παρουσιάζει ορισμένες δυσκολίες και περιορισμούς, είναι πε­ ρισσότερο αποτελεσματική απ’ ό,τι η δεύτερη. Ο ι κυριότερες δυσκολίες και περιορισμοί είναι ότι* απαιτεί περισσότερο χρόνο διδασκαλίας καθώς και περισσότερο κόπο, γνώ σεις και εξειδίκευση από τους διδάσκοντες και ότι είναι κατάλληλη για μαθητές η λικίας πάνω από δώδεκα ετών. Η προσέγγιση αυτή στοχεύει στο να αποκτή­ σ ουν ο ι μαθητές τις γνώ σεις και τις δεξιότητες που θα τους επιτρέψ ουν σ αν άτομα και σ αν ομά­ δες να διερευνούν και να δραστηριοποιούνται για την επίλυση διαφόρων περιβαλλοντικών ζη­ τημάτων και έξω από το πλαίσιο του σχολείου. Η διαδικασία που προτείνεται μπορεί να χω ρ ι­ στεί σε τέσσερα επίπεδα διδασκαλίας. Ε πίπεδο I. Ο ι αρχικές αιτίες τω ν περιβαλλοντι­ κών ζητημάτων είναι είτε φυσικές διεργασίες είτε ανθρώπινες/κοινωνικές δραστηριότητες. Π αρέχο­ νται λ οιπόν στους μαθητές οι βασικές επιστημο­ νικές γνώ σεις (Ο ικολογίας, Γεωλογίας, Κ οινωνιολογίας κ.ά.) που είναι αναγκαίες για να μπορούν να κατανοούν τα σημαντικότερα περιβαλλοντικά ζητήματα και τις αιτίες τους. Ε πίπεδο II. Εκπαιδεύονται οι μαθητές σ την τε­

------------------------------------------------------·

χνική της ανάλυσ ης τω ν περιβαλλοντικώ ν ζη­ τημάτων. Α υτή η τεχνική είναι ιδιαίτερα σ ημα­ ντική και αναγκαία για τη βαθύτερη κατανόηση τω ν αιτίων, του μεγέθους, της σημασ ίας και των συνεπειών τω ν εναλλακτικώ ν λύσεων τω ν διαφ ό­ ρων ζητημάτων. Ο ι R am sey et al. (1989) προτεί­ νουν μια μέθοδο για τη διδασ καλία της «ανάλυ­ σ ης τω ν π εριβαλλοντικώ ν ζητημάτων» ( issue ana­ lysis technique), η οποία εφ αρμόζεται και στο πλαίσ ιο της «εκτεταμένης μελέτης συγκεκριμένων περιπτώσεων» εστιασμένη όμως σε ένα συγκε­ κριμένο περιβαλλοντικό ζήτημα. Η μέθοδος αυτή περιλαμβάνει τρία στάδια. Στο πρώ το σ τάδιο, ο εκπαιδευτής παρουσιάζει την τεχνική σε γενικές γραμμές. Κ ατόπιν δίνει τους ορισμούς τω ν βασικώ ν σ τοιχείω ν της μεθό­ δου (συμβάν, πρόβλημα, ζήτημα, παράγοντες, θέ-

σεις, πεποιθήσεις, αξίες, λύσεις) και τω ν διαφ ό­ ρων τύπων αξιώ ν (αισθητικές, οικολογικές, ο ικο­ νομικές, κοινωνικές). Στο δεύτερο στάδιο της εξάσκησης, ο εκπαι­ δευτής παρουσιάζει ένα περιβαλλοντικό ζήτημα που έχει ο ίδιος επιλέξει. Η πα ρουσ ίαση γίνεται συνήθω ς με ένα σχετικό άρθρο, β ιντεοταινία ή από κάποιο προσκεκλημένο άτομο. Ο ι μαθητές δουλεύοντας σε ομάδες επισ ημαίνουν το πρ ό β λη­ μα, το ζήτημα, τους παράγοντες του ζητήματος, τις θέσεις και τις πεποιθήσεις τω ν παραγόντω ν.

αφιέρωμα 79

Στη συνέχεια αποκαλύπτουν τις αξίες που βρί­ σ κονται πίσω από τις διάφορες πεποιθήσεις. Τέ­ λος γράφ ουν και ανακοινώ νουν σ την τάξη τα αποτελέσματα της εργασίας τους. Ο ι διαφορετικές πεποιθήσεις και αξίες βρίσκο­ νται στη βάση τω ν δ ιαφ ω νιώ ν σχετικά με τη φύση και τις εναλλακτικές λύσεις τω ν περιβαλλοντικώ ν ζητημάτων. Γι’ αυτό σε αυτό το στάδιο έχει ιδιαί­ τερη σ ημασ ία η κα τανόηση τόσ ο της έννοια ς των πεποιθήσεω ν όσο και της έννοια ς τω ν αξιώ ν, κα­ θώς και η καλλιέργεια τω ν δεξιοτήτω ν για την επισ ήμανσ ή τους. Σ το τρίτο σ τάδιο της εφαρμογής ακολουθεί δια­ δικασία ανάλογη με του δεύτερου σταδίου, αλλά με θέμα ένα πιο σύνθετο περιβαλλοντικό ζήτημα. Μ ια άλλη δυνατή παραλλαγή είναι να επιλέξουν οι μαθητές περιβαλλοντικά ζητήματα της προτί-

μησ ής τους μέσα από σχετικά άρθρα. Η ανάλυση αυτή μπορεί να γίνει είτε σε ατομική βάση είτε σε μικρές ομάδες. Ε πίπεδο III. Ε κπαιδεύονται ο ι μαθητές σ τις με­ θόδους διερεύνησης τω ν περιβαλλοντικώ ν ζη­ τημάτω ν και εξασκούνται ατομικά ή σε ομάδες σ την πλήρη διερεύνηση ζητημάτω ν της επιλογής τους. Στο επίπεδο αυτό οι μαθητές διατυπώ νουν το πρόβλημα, τα ερευνητικά ερωτήματα και υποθέ­ σεις και σχεδιάζουν την ερευνητική διαδικασία.

8 0 αφιέρωμα Στη συνέχεια εντοπίζουν τις πρω τογενείς και δευ­ τερογενείς πηγές πληροφ οριώ ν και χρησιμοποι­ ώντας τις μεθόδους της βιβλιογραφικής αναζήτη­ σης, τω ν συνεντεύξεων, τω ν ερωτηματολογίω ν κ.ά., συλλέγουν τα αναγκαία στοιχεία. Α κολουθεί η ανάλυση και αξιολόγηση αυτών τω ν στοιχείων, η εξαγωγή συμπερασμάτων και τέλος η γραπτή και προφορική παρουσίαση της όλης διαδικασίας της διερεύνησης. Ειήπεδο IV . Εκπαιδεύονται οι μαθητές στις διά­ φορες μορφές περιβαλλοντικής δράσης (οικο­ λογική, πολιτική, πειθώ, καταναλωτική, νομική) (H ungerford & Peyton, 1980). Α ποφασίζουν ποιες είναι οι εναλλακτικές λύσεις για το συγκεκριμένο ζήτημα που διερεύνησαν, τις αξιολογούν ως προς την αποτελεσματικότητα και τις ποικίλες συνέπειες (οικολογικές, πολιτισμικές, κ.ά.) που μπορεί να έχει η υλοποίησή τους και επιλέγουν την καταλλη­ λότερη. Καταστρώνουν ένα σχέδιο δράσης για την επίτευξη της λύσης που επέλεξαν και αξιολογούν την αποτελεσματικότητα και τις πιθανές συνέπειές του. Τέλος, εφόσον το επιθυμούν, με την καθοδή­ γηση του εκπαιδευτή, υλοποιούν τα σ χέδια δράσης. Εκτεταμένη μελέτη συγκεκριμένων περιπτώ σεων Δεν θα επιμείνουμε ιδιαίτερα σ ’ αυτή την πα ι­ δαγωγική προσέγγιση γιατί παραλλαγές της έχουν αρκετές φορές παρουσιαστεί σ την Ε λληνική βι­ βλιογραφία (π.χ. Α λεξοπούλου 1986, Γαρδέλη 1989, Κ ωστάκος & Π εράκη 1992) και επιπλέον χρησιμοποιούνται αρκετά συχνά στα π λαίσ ια των ΤΟ

ΦΟΡΟΥΜ

κυκλοφορεί το 4ο τεύχος στα βιβλιοπωλεία (κεντρική διάθεση ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ, τηλ:3608954), στα περίπτερα (στην Αθήνα) και με συνδρομές, τηλ:3216953

προγραμμάτων Π Ε που εφαρμόζονται στα ελλη­ νικά σχολεία. Με αυτή την παιδαγωγική προσέγγιση επιδιώ -' κεται ο ι μαθητές ν α κατανοήσουν, διερευνήσουν / αναλύσουν και δραστηριοποιηθούν για την επί­ λυση ενός συγκεκριμένου περιβ αλλοντικού ζη τή ­ ματος, π.χ. η διαχείριση τω ν απορριμμάτω ν μιας ορισμένης κοινότητας. Αυτή είναι και η κυριότερη διαφορά της από τη «διερεύνηση τω ν ζητημά­ τω ν και δράση», η οποία δεν εστιάζει σε ένα σ υγκεκριμένο περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά επι­ διώκει την εκπαίδευση τω ν μαθητών στις μεθό­ δους διερεύνησης και επίλυσης οποιουδή ποτε πε­ ρ ιβ α λλο ντικ ο ύ ζητήματος. Σ την «εκτεταμένη μελέτη συγκεκριμένων περι­ πτώσεων» ο εκπαιδευτικός παίζει έντονα καθοδηγητικό ρόλο και είναι σ υνήθως αυτός που επιλέγει το προς εξέταση περιβαλλοντικό ζήτημα καθώς και τις μεθόδους, δραστηριότητες και πηγές πλη­ ρ οφοριών που θα χρησιμοποιηθούν. Η προσέγγιση αυτή σε σχέση με την προηγού­ μενη έχει λιγότερες απαιτήσεις κατά την εφαρμο­ γή της, αλλά είναι και λιγότερο αποτελεσματική ως προς την ανάπτυξη υπεύθυνης περιβαλλοντι­ κής συμπεριφοράς. Συμπεράσματα Έ ν α πρόγραμμα Π Ε που: (α) θέτει σ αν σ τό­ χους εκείνους του μοντέλου «Στόχοι για την ανά­ πτυξη ενός προγράμματος Π εριβαλλοντικής Εκπαίδευσης», (β) έχει ως περιεχόμενο ένα ή πε­ ρ ισσότερα σημαντικά περιβαλλοντικά ζητήματα και (γ) χρ ησιμοποιεί τη μέθοδο της «ανάλυσης τω ν περιβαλλοντικών ζητημάτων» στο πλαίσιο της μιας από τις δύο παιδαγωγικές προσεγγίσεις που αναφέρθηκαν π αραπάνω, έχει πολλές πιθανό­ τητες να επιτύχει την ανάπτυξη υπεύθυνης περι­ βαλλοντικής συμπεριφοράς σ τους μαθητές. Βέβαια η εφαρμογή ενός τέτοιου προγράμματος δεν είναι καθόλου απλή. Για να εφαρμοστεί σωστά ένα τέτοιο πρόγραμμα θα πρέπει να ικανοποι­ ούνται πολλές προϋποθέσεις. Ενδεικτικά αναφέρονται οι ανάγκες για κατάλληλη επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, άφθονο διδακτικό υλικό, άνε­ ση χρόνου διδασκαλίας, ξεπέρασμα των παραδο­ σιακών σχέσεων δασκάλου-μαθητή και η ανάγκη για την ύπαρξη κινήτρω ν για τους εκπαιδευτικούς που θα αναλάβουν το βάρος και την ευθύνη της Π Ε. Η σημερινή σχολική πραγματικότητα, απέχει πολύ από την ικανοποίηση αυτών τω ν προϋποθέ­ σεων. Έ τ σ ι, λοιπόν, η Π Ε έχει πολύ δρόμο ακόμα ν α διανύσει μέχρις ότου υπάρξουν οι προϋποθέ­ σ εις που θα της επιτρέψ ουν να επιδιώξει αποτελε­ σματικά τους σκοπούς της.

----------------------------------------------------Σημειώσεις 1. Με τον όρο «περιβαλλοντική συνείδηση» επιχειρείται η με­ ταφορά στα Ελληνικά του δυσμετάφραστου Αγγλικού όρου «environmental literacy». Παρόμοιες προσπάθειες μετάφρα­ σης γίνονται και στο υπόλοιπο κείμενο. Σε όλες τις περιπτώ­ σεις αναφέρονται σε παρένθεση οι αντίστοιχοι Αγγλικοί όροι, γιατί, ενώ έχουν παγιωθεί από πολλά χρόνια στην Αγγλόφωνη βιβλιογραφία τη σχετική με την ΠΕ, στην αντί­ στοιχη Ελληνική δεν υπάρχει δόκιμη μετάφρασή τους. 2. Ως πρόγραμμα ΠΕ εννοούμε ένα σύνολο από δραστηριότη­ τες που προσφέρονται στους μαθητές και οι οποίες στοχεύ­ ουν στην περιβαλλοντική τους κατάρτιση. 3. Οι κατηγορίες των στόχων της ΠΕ όπως διατυπώθηκαν στη Διακυβερνητική Διάσκεψη της Τυφλίδας είναι οι εξής: ΣΥΝΕίΔΗΤΟΠΟΙΗΣΗ. Να βοηθήσει τις κοινωνικές ομά­ δες και τους πολίτες να ενημερωθούν και να ευαισθητοποιη­ θούν ως προς το περιβάλλον και τα προβλήματά του. ΓΝΩΣΕΙΣ. Να βοηθήσει τις κοινωνικές ομάδες και τους πο­ λίτες να αποκτήσουν εμπειρίες από το περιβάλλον και τις βα­ σικές γνώσεις ως προς αυτό και τα προβλήματά του. ΣΤΑΣΕΙΣ. Να βοηθήσει τις κοινωνικές ομάδες και τους πολίτες να αποκτήσουν ενδιαφέρον και θετικές αξίες για το περιβάλλον, καθώς και τα κίνητρα για να συμμετάσχουν ενεργά στη βελτίωση και προστασία του. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ. Να βοηθήσει τις κοινωνικές ομάδες και

Βιβλιογραφία Αλεξοπούλου, I. (1986). Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Μια με­ θοδολογική πρόταση. Εισήγηση σε σεμινάριο Περιβαλλο­ ντικής Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ. Λέσβος. Γαρδέλη, Σ. (1989). Μεθοδολογική πρόταση για την Περιβαλ­ λοντική Εκπαίδευση. Σύγχρονη Εκπαίδευση. 44, 68-75. Childress, R. (1978). Public school environmental education curriculum. The Journal o f Environmental Education, 9 (3), 2-10. Hart, E. (1981). Identification of key characteristics of environ­ mental education. The Journal o f Environmental Educa­ tion, 13 (1), 12-16. Harvey, G. (1976). Environmental education: A delineation o f substantive structure. Doctoral dissertation. Southern Il­ linois University at Carbondale. Hines, J., Hungerford, H. & Tomera, A. (1986/87). An analysis and synthesis of research on responsible environmental behavior: a meta-nalysis. The Journal o f Environmental Education, 18 (2), 1-8. Hungerford, H., Litherland, R., Peyton, R., Ramsey, J. & Volk, T. (1988). Investigating and evaluating environmental issues and actions: Skill development modu/es.Champaign, Illinois: Stipes Pub. Co. Hungerford, H. & Peyton, R. (1980). A paradigm for citizen responsibility: Environmental action. In: A. Sacks, L. Burrus-Bammel, C. Davis & L. Lozzi (Eds.). Cur-rent Issues VI: The Yearbook o f Environmental Education and Environmental Studies (202-17). Columbus, Ohio: ERIC/SMEAC. Hungerford, H., Ramsey, J. & Volk, T. (1989). A prototype environmental education curriculum for the middle school. EE Series 29. Paris, France: Unesco-UNEP. Hungerford, H., Volk, T. (1990). Changing learners behavior through environmental education. The Journal o f Envi­ ronmental Education, 21 (3), 8-21. Hungerford, H., Volk, T., Dixon, B., Marcinowski, T. & Sia, A.

αφιέρωμα 81

τους πολίτες να αποκτήσουν τις απαραίτητες δεξιότητες για την αναγνώριση και επίλυση των περιβαλλοντικών προβλη­ μάτων. ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ. Να παράσχει στις κοινωνικές ομάδες και τους πολίτες τη δυνατότητα να συμμετάσχουν ενεργά σε όλα τα στάδια της επίλυσης των περιβαλλοντικών προβλημάτων. 4. Τα τέσσερα «επίπεδα στόχων» όπως περιγράφονται από τους Hungerford, Peyton & Wilke (1980) είναι τα εξής: ΕΠΙΠΕΔΟ I: Να αποκτήσουν οι μαθητές τις βασικές γνώ­ σεις Οικολογίας που είναι αναγκαίες στη λήψη αποφάσεων για την οικολογικά συμβατή επίλυση των περιβαλλοντικών ζητημάτων. ΕΠΙΠΕΔΟ II: Να κατανοήσουν οι μαθητές τους τρόπους με τους οποίους οι ανθρώπινες δραστηριότητες μπορεί (α) να επηρεάσουν τη σχέση μεταξύ της ποιότητας ζωής και της ποιότητας του περιβάλλοντος και (β) να δημιουργήσουν πε­ ριβαλλοντικά ζητήματα στα οποία θα πρέπει να διερευνηθούν, να αξιολογηθούν και να επιλυθούν με την ενεργό συμμετοχή τους. ΕΠΙΠΕΔΟ III: Να αποκτήσουν τις γνώσεις και να αναπτύ­ ξουν τις δεξιότητες που είναι αναγκαίες για (α) τη διερεύνηση των περιβαλλοντικών ζητημάτων και (β) την αξιολόγηση των εναλλακτικών λύσεων. ΕΠΙΠΕΔΟ IV: Να αναπτύξουν τις δεξιότητες που είναι αναγκαίες για να δραστηριοποιηθούν προς την κατεύθυνση της επίλυσης των περιβαλλοντικών ζητημάτων.

(1988). An environmental education to the training o f elementary teachers: A teacher education programme. EE Series 30. Paris, France: Unesco-UNEP. Κωστάκος, A. & Περάκη, B. (1992). Περιβαλλοντική Εκπαίδευ­ ση: Θεωρία και Πράξη. Σύγχρονη Εκπαίδευση. 67,49-58. Marcinowski, Τ. (1988). An analysis of correlates and predictors of responsible environmental behavior. (Doctoral dis­ sertation, Southern Illinois University at Carbondale). Dissertation Abstracts International, 49 (12), 3677-A. Ramsey, J. (1987). A study o f the effects o f issue investigation and action training on characteristics associated with environmental behavior in seventh grade students. Doctoral dissertation. Southern Illinois University at Carbondale. Ramsey, J., Hungerford, H. & Tomera, A. (1981). Effects of environmental action and environmental case study in­ struction on the overt behavior of eighth grade students. The Journal o f Environmental Education, 13 (1), 24-29. Ramsey, J., Hungerford, H. & Volk, T. (1989). A sciencetechnology-society case study: Municipal solid waste. Champaign, Illinois: Stipes Pub. Co. Roth, C. (1992). Environmental literacy: Its roots, evolution and directions in the 1990s. Columbus, Ohio: ERIC/ SMEAC. Sia, A., Hungerford, H. & Tomera, A. (1985/86). Selected predictors of responsible environmental behavior: An analysis. The Journal o f Environmental Education, 17 (2), 31-40. Sivek, D. & Hungerford, H. (1989/90). Predictors of responsible behavior in members of three Wisconcin conservation organizations. The Journal o f Environmental Education, 21 (2), 35-40. UNESCO (ed.), Intergovernnmental conference on environme­ ntal education, Final report (Tbilisi, 14-26 October 1977). Paris, France. Φλογαΐτη, E. (1993). Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Αθήνα: Ελληνικές Πανεπιστημιακές Εκδόσεις.

82 αφιέρωμα

Σχεδιασμός - Πρόγραμμα - Εφαρμογή αταστρέφ ονται δάση για υλοτομία, βόσκη­ ση και καλλιέργεια, αφανίζεται η πανίδα, λιγοστεύουν ανησυχητικά πολλοί φυσικοί πόροι. Η έλλειψη αγαθών απαραίτητω ν για την επιβίωση, όπω ς το νερό, μπορεί να οδη­ άνθρωπος στην προσπάθειά του να γήσει τ ην ανθρωπότητα σε καταστροφικούς βελτιώσει τον τρόπο διαβίωσής του πολέμους ή σε μαζικούς θανάτους. προξένησε ανίατες πληγές στο φυσι­ Ευτυχώς, που έστω και την τελευταία στιγμή ο κό περιβάλλον. Πληγές που άρχισαν άνθρω πος συναισθάνθηκε τον μεγάλο κίνδυνο και με συνέδρια από Διεθνείς Ο ργανισμούς (Τ ι­ από την εποχή που έπαψε να είναι κυνηγός και συλλέκτης έτοιμων προϊό­ φλίδα 1977), Δ ιακρατικές Διασκέψεις για τη Γη (Ρίο ντε Τζανέιρο 1992) κ.ά., προσπάθησε να ντων από τη φύση και έγινε συστηματικός επέμβει με συντονισμό και συγκεκριμένα μέτρα2. καλλιεργητής της Γης. Τότε, όμως, η Φύση Στο χώρο της Παιδείας προσπάθησε να κατα­ μπορούσε να κλείνει τα τραύματα που της στήσει το Εκπαιδευτικό Σύστημα ευαίσθητο στα προξενούσε ο άνθρωπος με τις επεμβάσεις περιβαλλοντικά προβλήματα. Καθιέρωσε, αργά του. Αλλά, σήμερα με την τεράστια ανά­ αλλά σταθερά, διαδικασίες μάθησης που να προ­ σφέρουν στα παιδιά ευκαιρίες να συνειδητοποιή­ πτυξη της βιομηχανίας, την πληθυσμιακή έκρηξη και την αλόγιστη σπατάλη των φυσι­ σουν τη σχέση ανάμεσα σ τον άνθρωπο και στη Φ ύση, που ν α τα εφοδιάζουν με γνώ σεις και ικ ανό­ κών πόρων, η Φύση δεν μπορεί να αναπλη­ τητες να αντιλαμβάνονται κάθε περιβαλλοντική ρώνει αυτά που της αφαιρεί ο άνθρωπος διαταραχή και να τα κάνει ικανά να συμβάλλουν και να διατηρεί την οικολογική ισορροπία1. με ουσιαστικό τρόπο στη διατήρηση της οικολογι­ κής ισορροπίας ή στην αποκατάστασή της. Η προσπάθεια αυτή στα ελληνικά σχολεία της Γενικής Εκπαίδευσης δεν έχει ακόμα την πλατιά 1. Βιολογία Γ',Λυκείου σελ. 223-226 (Ο.Ε.Δ.Β. 1985). Εισαγωγή

0

-----------------------------------------------------

διάδοση που θα περίμενε κανείς, παρά το γεγονός ότι οι επιπτώσεις από την περιβαλλοντική κατα­ στροφή γίνονται καθημερινά αισθητές στη ζωή μας και στο κλίμα του τόπου μας. Το υπουργείο Π αιδείας με κάποιες λιτές εγκυ­ κλίους προσπαθεί να εισάγει τ ην Π εριβαλλοντική Εκπαίδευση στα σχολεία ως μια πρόσθετη σ χο λ ι­ κή δραστηριότητα. Η ανάπτυξη της περι­ βαλλοντικής ευαισθησίας τω ν παιδιώ ν γίνεται, συνήθως, με ευκαιριακές αναφορές, μέσα από σχετικά κεφάλαια διαφόρων μαθημάτων. Ο ι εκπαιδευτικοί, χω ρίς την αναγκαία ενημέ­ ρωση, διστάζουν να αναλάβουν πρω τοβουλίες και να εφαρμόσουν νέες στρατηγικές διδασκαλίας. Π αραμένουν προσηλω μένοι στα γνω στά διδακτι­ κά στερεότυπα. Έ τ σ ι, η Π εριβαλλοντική Ε κπαί­ δευση εφαρμόζεται πειραματικά σε λίγα σχολεία και από λίγους προοδευτικούς εκπαιδευτικούς. Στο άρθρο αυτό γίνεται προσπάθεια να καταδειχθεί το αληθινό πρόσωπο της Π εριβαλλοντικής Εκπαίδευσης, να δοθεί ένας (ενδεικτικός) τρόπος ένταξής της στο εβδομαδιαίο ωρολόγιο πρόγραμ­ μα και ένα (πιλοτικό) σχέδιο εργασίας, με στόχο να αποβάλλει ο ανενημέρω τος εκπαιδευτικός το δέος του άγνωστου και να εφαρμόσει σύγχρονους μηχανισμούς μάθησης σ το σχολείο του. Οι στόχοι και το περιεχόμενο της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ίναι αναγκαίο να διευκρινιστεί ότι κάτω από το γενικό όρο περιβ άλλο ν υπάγεται ό χι μόνο το φυσικό, αλλά και το τεχνητό, ιστορικό και πολιτιστικό περιβάλλον. Η διευκρίνιση αυτή κάνει πιο κατανοητό το ρόλο που μπο­ ρεί να παίξει η Γενική Ε κπαίδευση σε πρ ο ­ γράμματα προστασίας, αφού, όπως φαίνεται, το περιεχόμενο της Π εριβαλλοντικής Ε κπαί­ δευσης σχετίζεται με τομείς που διδάσκονται στα παιδιά μέσα από άλλα μαθήματα. Μ έσα από ένα καλοσχεδιασμένο πρόγραμμα Π εριβαλλοντικής Ε κπαίδευσης επιδιώκεται οι μα­ θητές: - Να αποκτήσουν χρήσιμες γνώ σεις και ευαισθη­ σία για το περιβάλλον, μελετώντας πρώ τα τα π ρ ο ­ βλήματα του στενού τους βιότοπου και ύστερα, σ την ανώτερη βαθμίδα, τα προβλήματα του ευρύ­ τερου ή εθνικού περιβάλλοντος. - Να ανακαλύψουν τις αμφίδρομες σχέσεις που έχει το ανθρώπινο με το φυσικό περιβάλλον. - Να προσεγγίσουν το περιβάλλον με κριτική σκέψη και με τη μέθοδο της π αρατήρησης και του πειραματισμού να συλλέγουν πληροφορίες για

Ε

αφιέρωμα 83

ένα συγκεκριμένο θέμα, τις οποίες να αναλύουν μ όνοι τους ή με ομαδική συλλογική επεξεργασία. - Ν α μεταφέρουν τη διαδικασία μάθησης έξω από τα παραδοσιακά όρια του σχολείου και να αποκτούν γνώ σεις και δεξιότητες χρήσιμες για τη ζωή και το σχολείο με δική τους πρω τοβουλία και προσπάθεια. - Ν α συνδέσουν το σχολείο με προβλήματα, τις ανάγκες και τις λειτουργίες της κ οινότητας και - να αποκτήσουν αίσθημα ευθύνης και υπευθυνό­ τητας, ώστε να έχουν γνώ μη για τα μέτρα πρ ο­ στασίας ή αποκατάστασης του περιβάλλοντος, τόσο ως μαθητές όσο και ως αυριανοί πολίτες3. Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση δεν είναι ένα ξεχωριστό μάθημα που επιβαρύνει το πρόγραμμα του σχολείου. Ούτε είναι αυτοτελής επιστημονι­ κός κλάδος με δικό του γνω στικό περιεχόμενο, δι­ κή του μεθοδολογία που απαιτεί ειδικά εκπαι­ δευμένους δασκάλους. Ε ίναι μια εκπαιδευτική δι­ αδικασία χω ρίς αυστηρά προκαθορισμένη χρ ονι­ κή διάρκεια, που αφήνει τον εκπαιδευτικό ελεύ­ θερο να καθορίζει αυτός, μαζί με τα παιδιά, το ρυθμό της ενασχόλησής τους με το περιβάλλον, το είδος του αντικειμένου που θα εξετάσουν κα­ θώς και τις διαδικασίες που θα επιλέξουν, για να προσεγγίσουν ένα επίκαιρο περιβαλλοντικό θέμα. Στα Π ρογράμματα Π εριβαλλοντικής Εκπαίδευ­ σης ο εκπαιδευτικός είναι ελεύθερος να αναπτύξει πρω τοβουλίες και να σχεδιάσει τη διδακτική του στρατηγική, χω ρίς τους περιορισμούς του ΑναΗ θαλάσσια χελώνα Καρέττα - καρέττα

84 αφιέρωμα---------------------------------------------------λυτικού Π ρογράμματος. Α υτό δεν σημαίνει, βέ­ βαια, ότι καταργείται ο προγραμματισμός. Ε ίναι γνω στό ότι όσο πιο μεθοδικά και πετυχημένα γίνε­ ται ο προγραμματισμός· του σχολικού έργου, τόσο πιο αποδοτική είναι η διδασκαλία. Γι’ αυτό και η Π εριβαλλοντική Εκπαίδευση δεν πρέπει να σ τηρί­ ζεται σε αυθαίρετες ή πρόχειρες πρωτοβουλίες, αλλά να σχεδιάζεται, ατομικά ή ομαδικά με απλά και εφαρμόσιμο τρόπο και με βάση τα ενδιαφέρο­ ντα και τις γνώ σεις των παιδιών, τις δυνατότητες της σ χολικής μονάδας σε εξοπλισμό, κ.λπ. Α πό όσα είπαμε παραπάνω, η Π εριβαλλοντική Εκπαίδευση δεν είναι μια καινοτομία που επιβα­ ρύνει «ποσοτικά» το σχολικό έργο, αλλά μια και­ νοτομία «ποιοτική» που ενσωματώνεται στα μα­ θήματα τω ν Φ υσικών Ε πιστημών, της Γεωγρα­ φίας, της Α ισθητικής Α γωγής, της Π ολιτικής Αγωγής και της Γλώσσας. Ο καινοτόμος, ο σύγ­ χρονος εκπαιδευτικός πρέπει να εκμεταλλεύεται κάθε κεφάλαιο με περιβαλλοντικό θέμα, για να αφυπνίζει την περιβαλλοντική συνείδηση των παιδιώ ν και να τα παρωθεί να συμμετέχουν σε δραστηριότητες που έχουν στόχο τη γενικότερη προστασία του περιβάλλοντος, η καταστροφή του οποίου μπορεί να έχει ολέθριες συνέπειες για την επιβίωση του ανθρώπου. Α πό τη μέχρι τώρα εμπειρία φαίνεται ότι τα παιδιά 8-3 ετών συμμετέχουν με μεγάλο ενδιαφέ­ ρον σε κάθε σχολική δραστηριότητα με θέμα το περιβάλλον. Αυτό φανερώνει η ζωηρή επιθυμία τους να συμμετέχουν σε επισκέψεις που γίνονται σε φυσικά τοπία, αρχαιολογικούς χώρους και ερ­ γοστάσια, καθώς και η προτίμησή τους να βλέ­ πουν σχετικά ντοκυμαντέρ σ την τηλεόραση. Έ νταξη Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στο σχολικό έργο ένταξη της Π εριβαλλοντικής Εκπαίδευσης στο Η μερήσιο Ω ρολόγιο Π ρόγραμμα των σχολείων καθορίζεται από πολλούς παρά­ γοντες. Η ιδιαιτερότητα της σχολικής μο­ νάδας, το είδος του υπό εξέταση θέματος, η απόστασή του από το σχολείο, οι φορείς που θα σ υμμετέχουν (Δήμος, Σύλλογος Γο­ νέω ν, Π ολιτιστικά Σωματεία, Εταιρείες κ.ά.) και τα μέσα που διαθέτει το σχολείο, είναι μερικοί από αυτούς τους παράγοντες. Το ωράριο της Π εριβαλλοντικής Εκπαίδευσης δεν επιβαρύνει το ωράριο των άλλω ν μαθημάτων. Η Π εριβαλλοντική Ε κπαίδευση εκμεταλλεύεται τις ελεύθερες ώρες που υπάρχουν στο εβδομαδι­ αίο πρόγραμμα της τάξης και τις απαλλαγές των

Η

εκπαιδευτικών από μαθήματα που ανατέθηκαν σε ειδικούς (π.χ. Εκπ/κούς Φ υσικής Αγωγής). Μ πο­ ρεί επίσης να απορροφά ένα μέρος από τις σ χολι­ κές δραστηριότητες, που κάθε σχολείο είναι υπο­ χρεωμένο να οργανώνει, για να συμπληρώνει την παραδοσιακή διδασκαλία. Σε αρκετές χώρες του εξωτερικού η πραγματο­ ποίηση των περιβαλλοντικών δραστηριοτήτων γί­ νεται για μερικές συνεχόμενες ημέρες εκτός σ χο­ λικού χώρου, με α ξιοποίηση των σ χολικών εκδρο­ μών ή την παραμονή τω ν παιδιώ ν σε κατα­ σ κήνωση. Σε άλλες χώρες, πάλι, οι μαθητές οργανώνουν οικολογική μαθητική λέσχη, συγκεντρώνουν ανα­ λώσιμα υλικά και διατηρούν κυλικείο με υγιεινά τρόφιμα και σχολικά είδη που είναι αβλαβή για το περιβάλλον4. Στη χώ ρα μας τα πρώτα πειραματικά βήματα Π εριβαλλοντικής Εκπαίδευσης έγιναν το 198182. Από το 1985 ο αριθμός των σχολείων που εντάσσουν στο πρόγραμμά τους την Περιβαλλο­ ντική Εκπαίδευση αυξάνεται, γιατί ο νόμος 1566/ 85 (Ά ρθρο 1 παρ. γ'), ενθαρρύνει τα σχολεία «να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες και δραστηριότητες που αναπτύσσουν την κριτική σκέψη, τη συλλο­ γική συνεργασία και συντελούν στην πρόοδο του κοινωνικού συνόλου». Τέλος, με το νόμο 1892/90 (άρθρο 111) καθιερώνεται η Περιβαλλοντική Ε κ­ παίδευση ως τμήμα των σχολικώ ν προγραμμάτων της Β/θμιας Εκπαίδευσης. Στόχος του υπουργείου είναι οι μαθητές να συνειδητοποιήσουν τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον και να σ υμβάλλουν στη γενικότερη προσπάθεια αντιμε­ τώπισης τωι^περιβαλλοντικών προβλημάτω ν μέ­ σ α από ειδικά’προγράμματα. Για το συντονισμό και τη διάδοση της καινοτομίας αυτής στο υπουργείο Παιδείας λειτουργεί σχετική υπηρεσία. (Δ/νση Σπουδών Α /θμιας Εκπαίδευσης Τμήμα Α ' τηλ. 3138538). Σχεδιασμός της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης σχεδιασμός ενός προγράμματος Περιβαλ­ λοντικής Εκπαίδευσης γίνεται από έναν εκπαιδευτικό ή από ομάδα εκπαιδευτικών και συμμετέχουν μαθητές μιας ή διαφόρων τάξεων. Τόσο η συμμετοχή των παιδιώ ν όσο και η ανάληψη του προγράμματος από τους εκπαιδευτικούς δεν είναι υποχρεωτική αλλά προαιρετική. Η υλοποίηση του νέου θεσμού δεν στηρίζεται σ την υποχρέωση των εκπαιδευτι­ κών να εφαρμόζουν πιστά τα νομοθετικά διατάγ­

-----------------------------------------------------

ματα, αλλά στη θέλησή τους να προσφέρουν εκ­ παίδευση έξω από τις στερεότυπες διαδικασίες διδασκαλίας-μάθησης, εκπαίδευση που διακρίνεται για την «ποιοτική» και ό χι για την «ποσοτική» της διάσταση. Ο εκσυγχρονισμός σ την εκπαί­ δευση δεν έρχεται με νόμο, αλλά με πολλή δουλειά από τους εκπαιδευτικούς, που οφείλουν να είναι συνεχώς ενήμεροι για τις καινούριες πη­ γές γνώ σης και τους μηχανισμούς της5. Από τη στιγμή που ο εκπαιδευτικός πεισθεί και έχει τη διάθεση να χρησιμοποιήσει νέους μηχα­ νισμούς μάθησης και να προσεγγίσει το περιβάλ­ λ ον με νέες διαδικασίες, αφορμάται από ένα επί­ καιρο περιβαλλοντικό πρόβλημα και αφυπνίζει την περιβαλλοντική συνείδηση τω ν μαθητών. Το υπουργείο Π αιδείας έχει συντάξει ένα σχέδιο έρευνας με στόχο να βοηθήσει όσους εκπαιδευτι­ κούς δεν έχουν ανάλογη εμπειρία. Μ ετά τη συ­ μπλήρω σή του το σχέδιο υποβάλλεται σ τον υπεύ­ θυνο Π εριβαλλοντικής Εκπαίδευσης του νομού και αυτός με τη σειρά του το διαβιβάζει στο αρμό­ διο Τμήμα του υπουργείου Π αιδείας. Το σχέδιο αυτό είναι ένα τυπικό γραφειοκρατικό έγγραφο. Ο εκπαιδευτικός που θα το χρησιμοποιήσει με από­ λυτη προσήλωση, κινδυνεύει να μεταβάλλει ένα σ ύγχρονο μηχανισμό απόκτησης γνώ σεων σε μια ισοπεδωτική, ομοιόμορφη σχολική εργασία. Γ ι’ αυτό θα χρειαστεί να κάνει έναν απλούστερο σχεδιασμό, χωρισμένο σε 4 στάδια: Α' Στάδιο Η αφόρμηση και η συγκρότηση της ομάδας εκπαιδευτικός δημιουργεί «οικολογικά ερε­ θίσματα» στα π αιδιά με αφίσες, αποκόμμα­ τα εφημερίδων και περιοδικώ ν που τα εκ­ θέτει σ την τάξη (Spring Board). Με αφ ορ­ μή κεφάλαια της «Γλώσσας» ή τω ν «Φ υσι­ κών» με οικολογικό περιεχόμενο κάνει σχετικές συζητήσεις και αναζω πυρώ νει το ενδιαφέρον των μαθητών για το περιβάλλον. Α ξιοποιεί τις σ χολικές επισκέψεις για να επισημάνει τα οικολογικά προβλήματα που υπάρχουν (ρύπανση εδάφους και νερών, τραυματισμός του τοπίου από πυρκαγιές, λατομεία κ.ά.). Στη συνέχεια συγκροτείται η ομάδα τω ν μαθη­ τώ ν που θα ερευνήσει ένα περιβαλλοντικό πρ ό ­ βλημα. Αυτή μπορεί να αποτελείται από παιδιά μιας τάξης (μονοταξική) ή να έχει ως μέλη της μαθητές και από άλλες τάξεις (διαταξική). Στην πρώτη περίπτωση η ομάδα οργανώνει με μεγαλύ­ τερη ευχέρεια το πρόγραμμα και συντονίζει ευκο­ λότερα τις ενέργειές της, μέσα και έξω από το

0

αφιέρωμα 85

σχολείο. Στα πολυθέσια σχολεία η (διαταξική) ομάδα μπορεί να συγκροτηθεί από παιδιά δύοτριώ ν τμημάτων της ίδιας τάξης (οριζόντια σύν­ θεση) ή από παιδιά διαφορετικών τάξεων (κάθετη σύνθεση). Το πλεονέκτημα αυτής της περίπτωσης είναι ό τι η ομάδα έχει μαθητές διαφόρων ηλικιών. Ο αριθμός των μελών της ομάδας θα πρέπει να είναι ανάλογος με τον αριθμό των εκπαιδευτικών που συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Σε αυτό το στάδιο πρέπει ακόμα να καθορι­ στούν το χρονοδιάγραμμα και η σειρά των ενερ­ γειών, το πληροφοριακό υλικό, οι εξωσχολικοί φορείς που θα συμβάλουν σ την καλύτερη ομαλοποίηση του προγράμματος και, τέλος, να εκλεγεί ο χώ ρος συναντήσεων, ο τρόπος οικονομικής στή­ ριξης, η συνεργασία με το Σύλλογο Γονέων, την Τ οπική Α υτοδιοίκηση κ.ά. Β' Στάδιο Επιλογή του θέματος έρευνας πως ξέρουμε, τα παιδιά των τελευταίων τάξεων του δημοτικού σχολείου έχουν εισέλθει στο στάδιο των αφηρημένων δια­ νοητικώ ν πράξεων. Ε ίναι ικ ανά να ερευ­ νούν, να κρίνουν, να κάνουν υποθέσεις, να ταξινομούν ιδέες και γεγονότα, να εφαρμό­ ζουν τα πορίσματα των ερευνών τους6. Μ πορούν, επομένως, να ερευνήσουν ένα πρ ό­ βλημα με απλό επιστημονικό τρόπο, αν και στην περίπτωσή μας δεν θα κριθεί η αξιοπιστία των ερευνών τους, όσο ο ενθουσιασμός με τον οποίο συμμετέχουν σ την εξέταση του περιβαλλοντικού προβλήματος και η ανάπτυξη αισθήματος ευθύ­ ν ης για το περιβάλλον. Σ ’ αυτό το στάδιο της προετοιμασίας επιλέγεται το θέμα έρευνας. Σ υνήθω ς οι μαθητές προτείνουν τα προβλήματα της περιοχής τους και η ομάδα επιλέγει αυτό που θεωρεί ως το πιο ενδιαφέρον. Τ α παιδιά σε αυτή την ηλικία προτείνουν πολλά θέματα και καθένα υποστηρίζει με πάθος τη δική του πρόταση. Εδώ είναι απαραίτητη η ικανότητα του εκπαιδευτικού να οδηγεί την ομάδα σ την επι­ λογή του κατάλληλου θέματος. Ο ι εκπαιδευτικοί πρέπει να επιλέγουν θέματα απλά, βασισμένα σε αποκτημένες από τα παιδιά γνώσεις. Η διερεύνηση του θέματος να μη γίνεται με πολύπλοκες θεω­ ρίες και δαπανηρά όργανα και να εξαντλείται μέ­ σα σε λίγους μήνες. Ε ίν α ι προτιμότερο το θέμα που δεν απαιτεί πολύ χρόνο, είναι απλό και μπο­ ρεί να εξεταστεί σε βάθος. Α πό το απλό θέμα οι μαθητές οδηγούνται σε γενικεύσεις, γιατί μπο­ ρούν να κάνουν επαγωγικούς συλλογισμούς.

Ο

86 αφιέρωμα-----------------------------------------------------Σ τις μικρότερες τάξεις τα θέματα έρευνας αναζητούνται μέσα στο στενό σχολικό χώρο. Η έλ­ λειψη αυλής και σ χολικού κήπου, η συγκέντρωση ανακυκλώσιμων υλικών, η δενδροφύτευση των πεζοδρομίων με δέντρα που αντέχουν σ την ξηρα­ σία, είναι μερικά θέματα που δεν έχουν λιγότερες οικολογικές επιπτώσεις από τη ρύπανση τω ν νε­ ρών, τη μέτρηση τω ν ρυπάνσεων του αέρα ή την καταστροφή των δασών. Η αξία ενός προ­ γράμματος Π εριβαλλοντικής Ε κπαίδευσης δεν εξαρτάται από το θέμα που ερευνά, αλλά από τον ορθολογικό σχεδίασμά, τη σχολαστική εφαρμογή του και την ενεργητική συμμετοχή τω ν μαθητών, ώστε η διαδικασία μάθησης να μεταφέρεται έξω από την αίθουσα του σχολείου.

τερα γκρουπ, με κριτήριο τις προτιμήσεις των παι­ διών. Έ τ σ ι μπορεί σε κάθε γκρουπ να ανατεθεί και διαφορετική μέθοδος προσέγγισης. Μ ερικές πρόσθετες πληροφορίες, απαραίτητες για την παραπέρα έρευνα του θέματος, πρέπει να αναζητηθούν έξω από τη σχολική αίθουσα, γιατί η βιβλιοθήκη του σχολείου ίσω ς έχει φτωχό εξο­ πλισμό. Τότε είναι αναγκαία η σύνδεση της Π ερι­ βαλλοντικής Εκπαίδευσης με άλλους φορείς. Η αποτελεσματικότητά της εξαρτάται και από την ευχέρεια που έχει να αξιοποιεί όλες τις σχετικές πηγές πληροφ οριώ ν που υπάρχουν μέσα στην κοινότητα όπου λειτουργεί το σχολείο, (π.χ. Δ η ­ μοτική Βιβλιοθήκη, Δ ασαρχείο, Π ολιτιστικοί Σύλλογοι κ.ά.).

Γ Στάδιο Μελέτη - Συλλογή πληροφοριών

Δ' Στάδιο Επεξεργασία Πληροφοριών. Έκθεση

ετά από την οριστική επιλογή του θέματος αρχίζει η προετοιμασία για τη μελέτη / έρευνα. Σε πρώτη φάση καθορίζονται οι ειδικοί σ τόχοι και η πορεία προσέγγισης του θέματος. Ο ι ειδικοί σ τό χο ι πρέπει να είναι απλοί, συγκεκριμένοι και να καθορίι ζονται έτσι, ώστε να μελετηθεί το θέμα με ακρίβεια. Για παράδειγμα, αν θέλουμε να ερευνή­ σουμε τη ρύπανση των νερώ ν ενός ποταμού, οι ει­ δικοί σ τόχοι μπορεί να είναι: - Ν α ευαισθητοποιηθούν ο ι μαθητές για την κα­ τάσταση τω ν νερώ ν του ποταμού. - Να καταγράψουν την υπάρχουσα χλω ρίδα και πανίδα. - Ν α ανακαλύψουν το είδος της ρύπανσης (στε­ ρεά ή χημικά στοιχεία). - Ν α βρουν από πού προέρχεται η ρύπανση. - Να ενημερώσουν τους αρμόδιους φορείς (Τοπική Αυτοδιοίκηση, Σχολική Επιτροπή, ΥΠ ΕΧ Ω ΔΕ, Δασαρχείο, Τοπικούς Π ολιτιστικούς Συλλόγους κ.ά.). - Να προτείνουν λύσεις για την απορρύπανση των νερώ ν και την αξιοποίηση του χώρου. Σε δεύτερη φάση καθορίζονται με ακρίβεια τα υλικά και τα όργανα που θα χρησιμοποιηθούν στην πορεία της έρευνας (π.χ. φωτογραφική μη­ χανή, ογκομετρικοί σωλήνες, μπλοκ σημειώσεων, θερμόμετρο υγρών κ.ά.). Καθορίζεται επίσης και η μέθοδος έρευνας που θα χρησιμοποιηθεί (π.χ. φω­ τογραφική, καταμέτρηση, πείραμα, παρατήρηση, περιγραφή κ.ά.). Α ρκετοί μαθητές εκλέγουν αυθόρμητα τη δραστηριότητα που ταιριάζει στις κλίσεις και στα διαφέροντά τους και έτσι οι υπεύ­ θυνοι μπορούν να χω ρίσουν την ομάδα σε μικρό­

Γ jο

συγκεντρωμένο υλικό αξιολογείται από την ομάδα. Ε πιλέγονται τα σημαντικότερα «δεδομένα» της έρευνας, καταγράφονται οι σπουδαιότερες διαπιστώσεις και εξάγονται τα πρώ τα συμπεράσματα. Για το υποθετικό παράδειγμα που πήραμε (Γ ' στάδιο), μπορεί a a να γίνει λεύκωμα με αντιπροσωπευτικές φω­ τογραφίες. Έ π ε ιτα καταγράφεται χωριστά η χλω ­ ρίδα και η πανίδα, ταξινομούνται οι π ηγές ρύπαν­ σης, γίνονται διάφ ορα γραφήματα, εξάγονται συμπεράσματα και τέλος δίνονται οι προτάσεις για την αποκατάσταση του τοπίου και την απορ­ ρύπανση τω ν νερών. Μ ετά την πρώτη επεξεργασία του υλικού α ρχί­ ζει η σύνταξη της τελικής έκθεσης. Σ ’ αυτήν περιγράφ ονται με σαφ ήνεια τα χαρακτηριστικά γνω ­ ρίσματα του προβλήματος, όπω ς παρουσιάζονται κατά το χρόνο της έρευνας, οι διαδοχικές ενέργει­ ες της ομάδας να ερευνήσει το θέμα και τα συμπε­ ράσματα στα οποία κατέληξε. Η έκθεση κλείνει με συγκεκριμένες λύσεις-προτάσεις. Η ομάδα ανακοινώ νει την έκθεση στο υπόλοι­ πο σχολείο και τη δημοσιεύει σ τον τοπικό τύπο. Τ έλος την κοινοποιεί στο Δήμο, σε όσους φορείς βοήθησ αν στη διεξαγωγή της έρευνας και στον υπεύθυνο της Π εριβαλλοντικής Εκπαίδευσης του Νομού. Η έκθεση είναι ένα σημαντικό στοιχείο μέσα σε όλο το φάσμα της έρευνας, το ίδιο αξιόλογη όσο και οι ερευνητικές εργασίες. Ε ίν α ι το μέρος της εργασίας με το οποίο θα επιχειρηθεί να ευαι­ σθητοποιηθούν άλλοι πολίτες, οι δημοτικές αρ­ χές, άλλα σ χολεία και ο ι κρατικές υπηρεσίες. Ό μ ω ς, επειδή σ τον τόπο μας τέτοιες

-----------------------------------------------------

προσπάθειες επαινούνται, αλλά οι προτάσεις που δίνουν αγνοούνται από τους υπεύθυνους φορείς, εναπόκειται στα μέλη της ίδιας ομάδας, όπου εί­ να ι δυνατόν, να κάνουν πράξη όσ α προτείνουν.

αφιέρωμα 87

Περιβαλλοντική Ε κπαίδευση είναι μια μορφή διδασκαλίας-μάθησης έξω από την παραδοσιακή μετωπική διδασκαλία. Ε ίναι μια εκπαιδευτική διαδικασία που έχει ως στόχο την έρευνα συγκεκριμένων περιβαλ­ λοντικώ ν προβλημάτω ν και την καλλιέρ­ γεια της οικολογικής ευαισθησίας στα παι­ διά. Ο σχεδιασμός και η εφαρμογή της ξεφεύγουν από τα στενά ό ρια της σ χολικής αίθουσας και την αυθεντία του εκπαιδευτικού. Στηρίζεται σ το δυνα­ μικό του κάθε παιδιού που εργάζεται με το δικό του ρυθμό πάνω σε ένα είδος άσ κησ ης που εκείνο επιλέγει. Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση ακολουθεί ένα σχέδιο εργασίας (progect) που δεν οδηγεί τα παι­ διά σ την απομνημόνευση, αλλά παρουσιάζει τη μάθηση ως αποτέλεσμα της ατομικής (ομαδικής)

προσπάθειας. Τ α πα ιδιά εργάζονται όπω ς ένας επιστήμονας και η μόνη διαφορά ανάμεσά τους είναι διαφορά ως π ρ ο ς την ποιότητα και ό χι ως προς το είδος7. Ο σύγχρονος εκπαιδευτικός δεν είναι ένας ά ν ­ θρωπος που απλώς κάνει μάθημα, αλλά ένας ά ν ­ θρωπος που οργανώνει, παρωθεί, αξιολογεί και εφαρμόζει διάφορες μορφές διδασκαλίας-μάθησης. Η πρόοδος σ την Εκπαίδευση έρχεται με κα ινο­ τομίες, με μεθόδευση και προγραμματισμό, έρχε­ ται με μ ακρόχρονες και πολυσύνθετες προσπάθει­ ες από τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι πρέπει πρώ τα να αποβάλουν τα στερεότυπα διδα­ κτικά μοντέλα, το άγχος και την ένταση του διδα­ κτικού υλικού· έρχεται με τη θέληση και τον εν­ θουσιασμό τους να πα ίρνουν πρωτοβουλίες, για να παρέχουν εκπαίδευση με βάση την ποιότητα και ό χι τ ην ποσ ότητα τω ν γνώ σεω ν8 Α ναμφ ίβολα η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση εί­ ναι η εκπαιδευτική δραστηριότητα που συνδέει το σχολικό έργο με το περιβάλλον και «προκαλεί» τους εκπαιδευτικούς να εφαρμόσουν νέους μηχα­ νισμούς μάθησης.

Σημειώνεις 2. Εφημ. Το Βήμα 7-6-1992. 3. Γενικοί Στόχοι της Π.Ε. περιλαμβάνονται στη Φ. 19.1/282/ Γ1/800/19-8-92 εγκύκλιο του ΥΠ.Ε.Π.Θ. Το ΥΠ.Ε.Π.Θ. για να εισάγει ένα νεοτερισμό στα σχολεία χρησιμοποιεί συνή­ θως λιτές εγκυκλίους. 4. Βασιλοπούλου Μ.: Έ να Παράθυρο στον τοίχο. Περ.

Εκπαιδευτική Κοινότητα, σ. 37. τ. 18/1992. 5. Αημαράς Λ. Εφημ. Τα Νέα 24-9-85. 6. Παρασκευόπουλος I. Εξελικτική Ψυχολογία, τ. 3, σελ. 129130. 7. BRUNER J. Η διαδικασία της Παιδείας. Μτφ. X. Κληρίδη, σελ. 23-28. 8. Συμβούλιο της Ευρώπης: Innovation in Primary Education. Στρασβούργο 1988 (Μτφ. ΥΠΕΠΘ).

Επίλογος

Β

Ενδεικτική Βιβλιογραφία 1. ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ: Ο.Ε.Δ.Β., 1989. 2. ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ Μ.: Έ να παράθυρο στον τοίχο. Περ. Εκπαιδευτική Κοινότητα, τ. 18/1992. 3. ΠΑΛΗΜΕΡΗΣ Δ., ΤΣΙΑΜΟΥ Λ.: Πρόγραμμα Περιβαλλο­ ντικής Εκπαίδευσης. Μελέτη Λατομείου Κεραμιδέας, Περ. Εκπαιδευτική Κοινότητα, τ. 18/1992. 4. ΒΙΟΛΟΓΙΑ r ΛΥΚΕΙΟΥ: Ο.Ε.Δ.Β. 1985 (Κεφ. Οικολο­ γία). 5. ΤΟ ΒΗΜΑ (εφημ.): Ειδική έκδοση για το περιβάλλον (7.6.92). 6. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ Λ.: Οικολογία και Οικονομική του Περιβάλλοντος, 1985. 7. GREGORY Ρ.: Social problems o f modern Britain: Polluted homes, Fontana 1976. 8. ROSE HIL: Science and society. Penguin 1976. 9. PATTINSON T.: Bits and pieces - Ideas for plant propagation in the classroom. (Booklet for teachers. I.L.E.A. London).

10. NUFFIELD FOUNDATION: Combined Science 5-11 Longman 1974. 11. KARL FREY: Η μέθοδος PROGECT (εκδόσεις Κυρια­ κ ή ς ). Εγκύκλιοι ΥΠ.Ε.Π.Θ. 1. Φ.210.7/250/11590/1976. (Ευκαιριακές συζητήσεις για Περι­ βάλλον). 2. Φ.20021/4/22045/21-2-78 (Δενδροφύτευση ακάλυπτων χώ­ ρων). 3. Ν.1890/90 αριθ. 111 παρ. 1 (εισαγωγή της Π.Ε. στη Β/θμια Εκπαίδευση). 4. Γ. 1/92/277/20-3-91 (εισάγει την Π.Ε. στο Δημοτικό Σχολείο). 5. Γ.1/1152/24-9-91 (οδηγίες Εφαρμογής της Π.Ε. στην Α/θμια Εκπ/ση). 6. Γ.2/13/3-1-92 (Οικονομική Ενίσχυση Π.Ε. κατά νόμο). 7. Γ.2/5548/7-10-92 (Περιβαλλοντική Εκπαίδευση - Οδηγίες Εφαρμογής).

88 αφιέρωμα

περιβαλλοντική αγωγή των μαθητών και αυριανών πολιτών είναι θέμα που τις τελευταίες δεκαετίες πήρε πα­ γκόσμιες διαστάσεις. Η περιβαλλο­ ντική εκπαίδευση έρχεται να ενθαρ­ ρύνει κάθε είδους εκπαιδευτική προ­ σπάθεια που θα συμβάλει στην εδραίωσ μιας περιβαλλοντικής συνείδησης ικανής να ενεργοποιήσει το «δυνάμει καλό» τού κάθε ανθρώπου για τη διατήρηση των οικολογι­ κών ισορροπιών, όσο είναι ακόμη καιρός, ή την επίλυση μικρών και μεγάλων περιβαλλο­ ντικών προβλημάτων.

Η

Σπ. Σάρρας

Πρώτη ευαισθητοποίηση για το περιβάλλον από το «Γλώσσα μου» της Α' Δημοτικού |

\

καθένας

αντιλαμβάνεται

πόσ ο

μεγάλη

I 1 σ ημασ ία έχει η περιβαλλοντική αγωγή των

I I

μαθητών της Α ' Δ ημοτικού. Ο προβληματιI σμός που αναπτύχθηκε, είναι κατά πόσο I I μέσα από το γλω σσικό μάθημα και από το 1 I βιβλίο «Η γλώ σσα μου» της Α ' Δ ημοτικού, που είναι και το πρώ το σ την κυριολεξία επίσημο βιβλίο του παιδιού, υπάρχει η δυ νατότη­ τα προσέγγισης του περιβάλλοντος. Υπάρχει, βέβαια, το μάθημα «Μ ελέτη του περι­ βάλλοντος» στο οποίο δίνεται η δυνατότητα α ν ί­ χνευσης και προσδιορισμού του περιβάλλοντος με συστηματικότερο τρόπο. Α λλά το μάθημα της γλώ σσας είναι εκείνο που θα διευκολύνει τ ην απ ο ­ τελεσματική επικοινω νία με το περιβάλλον. Μ έσα από αυτό ο ι μικροί μαθητές θα οικειοποιηθούν τον εκφραστικό πλούτο και τους μ ηχανισ μούς της γλώ σσας, ώστε η προσω πικότητά τους ν α βρίσκε­ ται σε πλήρη αρμονία με το περιβάλλον. «Η γλώ σσα μου» ως νέο αναγνω στικό περιέχει μικρά αυτοτελή κείμενα συνοδευόμενα από γλω σ­ σικές εφαρμογές (γραμματικές, συντακτικές κ.λπ. ασκήσεις) με κύριο μέλημα τη σωστή έκφραση. «Η γλώ σσα μου» για την Α ' Δ ημοτικού χωρίζε­ ται σε τρία βασικά μέρη: 1. Το προαναγνω στικό και π ρογραφικό στάδιο. 2. Το στάδιο εκμάθησης του βασικού μηχανι­

σμού ανάγνω σης και γραφής. 3. Το στάδιο της εμπέδωσης και του εμπλουτ σμού του βασικού μηχανισμού της γλώ σσας. Στο πρώ το μέρος, δηλαδή το προαναγνω στικό και προγραφικό σ τάδιο, περιέχονται έντεκα θέ­ ματα σε δώδεκα δισέλιδες ζω γραφιές που αναφέρονται με τη σειρά: στο χω ριό, την πόλη, το πρω ι­ νό ξύπνημα, το σ χολείο, παραμύθι με ζώα, τη γει­ τονιά, παραμύθι με ζώα και ανθρώ πους (μουζικάντες), την οικογένεια στο σπίτι, ένα αυτοκινητιστικό ατύχημα, τους τρόπους γραπτής επι­ κοινω νίας τω ν ανθρώ πω ν και τη γιορτή της 28ης Ο κτωβρίου στο σχολείο. Ο ι «παιδικές ζω γραφικές συνθέσεις» της κ. Ε. Μ ωραΐτη όσο και αν αδικούνται από τη ν εκτύπω­ ση, δίνουν τη δυ νατότητα στους μικρούς μαθητές της Α ' Δ ημοτικού μαζί με τη δασκάλα ή το δά­ σκαλό τους ν α π λησ ιάσ ουν περιβαλλοντικά θέμα­ τα πολύ οικεία για την η λικία τους. Ό σ ο ι εκπαιδευτικοί έχουν διδάξει σ την Α ' Δ η­ μοτικού, έχουν αναγνω ρίσει τη σημαντική βοή­ θεια τω ν εικόνων και τω ν θεμάτω ν που αναφέρονται πιο πάνω για την εκδίπλωση και καλλιέργεια τω ν γλω σσικώ ν και κριτικώ ν ικ ανοτήτω ν τω ν μι­ κρώ ν μαθητών. Το φυσικό, τεχνικό και κοινω νικό περιβάλλον ως θέματα ενα λλάσ σονται και αλληλοσυμπληρώ-

-----------------------------------------------------

νονται. Ο ι μικροί μαθητές ευαισθητοποιούνται και αρχίζουν να σ υνειδητοποιούν τη θέση τους μέσα σ τον κόσμο και όχι έξω από αυτόν. Βέβαια ο εννοιολογικός προσδιορισμός του περιβάλλο­ ντος θα γίνει μ εθοδικότερα σε όλη τη διάρκεια της σχολικής ηλικίας με τη συμβολή όλων τω ν μαθη­ μάτων και βιβλίων αλλά σ ’ αυτό, το πρώ το μέρος, γίνεται μια καλή αρχή. Στο δεύτερο στάδιο, δηλαδή της εκμάθησης του βασικού μηχανισμού ανάγνω σης και γραφής, υ πάρχει σ την αρχή μια υποενότητα με τίτλο « Γνωριμία με γράμματα και με διγράμματες και τριγράμματες συλλαβές-λέξεις». Σ ’ αυτήν την υποενότητα υπάρχουν 32 εικόνες, δύο ανά σελίδα, συνήθως χω ρίς καμιά θεματική σχέση. Ο ι 32 εικόνες συνοδεύονται από την ο νο ­ μασία τω ν αντικειμένω ν που απεικονίζονται. Στο στάδιο αυτό ο σκοπός είναι η ολική προσέγγιση του πρώτου γράμματος ή της πρώ της συλλαβής. Η κάθε εικόνα μπορεί να σηματοδοτήσει κάποιο περιβαλλοντικό μήνυμα αλλά σ ’ αυτό το στάδιο εκ­ μάθησης περιορίζεται πολύ η συζήτηση και η ανά­ λυση, γιατί ο πρωταρχικός στόχος είναι «να εξοικει­ ωθούν τα παιδιά με τα φωνήεντα που είναι βασικά

αφιέρωμα 89

στη συγκρότηση λέξεων και με τις συλλαβές που εί­ ναι και αυθύπαρκτες και από τις πιο συχνόχρηστες λέξεις μέσα στο λόγο» (βλ. βιβλίο του δασκάλου).

πό τις 32 εικόνες, οι δεκατέσσερις είναι από το φυσικό κόσμο, οι δώδεκα από τον τεχνι­ κό κόσμο και οι έξι είναι διάφορες μορφές ανθρώπων. Σ ’ αυτήν λ οιπόν την υποενότη­ τα καλείται ο εκπαιδευτικός να βάλει σε δεύ­ τερη μοίρα την «πραγματογνω στική ά π ο­ ψη» (βλ. βιβλίο του δασκάλου). Ί σ ω ς η θέ­ ση αυτή πρέπει να αναθεωρηθεί γιατί η καλή αρ­ χή που γίνεται στο προηγούμενο στάδιο, σχετικά με τις περιβαλλοντικές αναφορές και προσεγγί­ σεις δεν συνεχίζεται. Στη συνέχεια σ ’ αυτό το δεύτερο στάδιο ακο­ λουθεί η μεγάλη ενότητα εκμάθησης του βασικού μηχανισμού ανάγνω σης και γραφής με 56 διδα­ κτικές ενότητες. Τα κείμενα συνοδεύονται από «ζωγραφιές» της κ. Ε. Μ ωραΐτη κάι αναφέρονται κυρίως στις α ν­ θρώπινες σχέσεις όπω ς τις βιώνουν οι μικροί μα­ θητές στο σπίτι, στο σχολείο, στη γειτονιά, στη φύση. Ε πίσης υπάρχουν κείμενα που αναφέρονται

Α

90 αφιέρωμα-----------------------------------------------------σε φυτά, ζώα και φυσικά φαινόμενα. Δεν κρίνεται εδώ σκόπιμη η στατιστική ανάλυση τω ν 56 αυτών κειμένων ω ς προς το θεματικό περιεχόμενο. Σίγουρα τα κείμενα προβληματίζουν τους μι­ κρούς μαθητές σε ένα ευρύ φάσμα της πραγματι­ κότητας αλλά όσ ον αφορά το περιβάλλον από οικολογική-κοινωνιολογική προσέγγιση μόνο σε τρία κείμενα αυτό επιτυγχάνεται σε ικανοποιητικό βαθμό στα: «Στο οικ όπεδο», «Α πό το τζάμι» και «Μ ια γιαγιά από το Ν αύπλιο». το πρώ το κείμενο προβάλλει κυρίως η α νο ι­ κοδόμηση τω ν πόλεων και η έλλειψη πα ιδό­ τοπω ν αλλά και το μεγάλο πρόβλημα των ανθρώ πινω ν σ χέσεω ν γ ι’ αυτούς που ζουν σ τις πολυκατοικίες. Τ ο κείμενο «Στο οικό­ πεδο» μαζί με το επόμενο κείμενο «Τα παιδιά παίζουν» δεν είναι παρά το «κύκνειο άσμα» για τις παιδικές αλάνες όλω ν μας. Α υτές τις π α ιδι­ κές αλάνες, τις αιώ νιες κολυμπήθρες χαρ άς και ευτυχίας τω ν παιδιώ ν όλων τω ν εποχών. Τ α πα ι­ διά είναι αισιόδοξα, τα παιδιά θέλουν φίλους, θέ­ λουν όμως και παιδότοπους. Τ α παιδιά δεν μπο­ ρούν να εμποδίσουν την ανέγερση της πολυκατοι­ κίας και οι μεγάλοι σιω πούν μέσα σ την απέραντη μοναξιά τους. Το δεύτερο κείμενο, δηλαδή το «Από το τζάμι» δεν ακολουθεί αμέσως μετά το «Στο οικόπεδο» και το «Τα παιδιά παίζουν» αλλά μετά από τρία μαθήματα, κατά κά ποιον τρόπο, άσ χετα μεταξύ τους. Σ ’ αυτό θίγεται η αλόγιστη ανοικοδόμηση που έδιωξε μακριά το δά σος και έφερε κοντά τα εργοστάσια. Τ ο με τις ρεματιές, το νερό, το ν κα­ θαρό αέρα και τον ξυλοκόπο που κόβει με το τσ ε­ κούρι ό σα ξύλα του χρειά ζο νται για το τζάκι. Το τρίτο κείμενο, δηλαδή το «Μ ια γιαγιά από το Ναύπλιο» αναφέρεται στα καυσαέρια και την ηχορύπανση της Α θήνας και ό χι σ την ατμοσφ αι­ ρική ρύπανση. Η γιαγιά δεν αντέχει- άραγε η Ναυσικά αντέχει; Τ ο κείμενο ίσ ω ς δεν είναι λο­ γοτεχνικό. Εξυπηρετεί την ανάγκη διδασκαλίας του «αυ». Δ ίνει όμως την ευκαιρία να αναπτυχθεί κά ποιος προβληματισμός σ χετικός με το θέμα. Τ α τρία αυτά κείμενα μέσα σ την τάξη είναι ικα­ νά να προβληματίσουν και να δώ σουν τη ν ευκαι­ ρία στους μικρούς μαθητές να τοποθετηθούν κρι­ τικά για το σχεδίασμά και την ανοικοδόμηση των πόλεων, τους παιδότοπους, τις βιομηχανικές ζώ­ νες (εργοστάσια), την τεχνολογία, τις π ηγές ενέρ­ γειας, την ατμοσφαιρική ρύπανση, την η χ ο ­ ρύπανση και την αστυφιλία. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονισ θεί ότι το βιβλίο του δασκάλου, που ως γνω στόν υποδεικνύει κάποιους τρόπους προσέγγισης, αγνοεί κά ποιον οικολογικό πρ ο σ α­ ν ατολισμό. Ε πίσης ως πα ρατήρηση αρνητική μπορεί να αναφερθεί ότι τα τρία αυτά κείμενα έχουν ως αποδέκτες μαθητές-κατοίκους μεγάλων

Σ

αστικώ ν κέντρων. Δηλαδή, σ ’ αυτό το δεύτερο στάδιο δεν υπάρχουν αντίσ τοιχα κείμενα για τα παιδιά και γενικά τους κατοίκους που ζουν εκτός μεγάλων αστικώ ν κέντρων και που αντιμετω πί­ ζουν διαφορετικές δυσάρεστες περιβαλλοντικές καταστάσεις, όπω ς π.χ. τα φυτοφάρμακα, αποχέ­ τευση κ.λπ. Η πα ρατήρηση αυτή ισχύει και για τα κείμενα του τρίτου σταδίου, για το οποίο θα αν α ­ φερθούμε πιο κάτω. Στο τρίτο στάδιο, δηλαδή το σ τάδιο εμπέδωσης και εμπλουτισμού του βασικού μηχανισμού της γλώ σσας, περιέχονται 38 κείμενα. Η εικονογρά­ φηση και εδώ είναι της κ. Ε. Μ ωραΐτη. Τ α κείμενα και σ ’ αυτό το τρίτο σ τάδιο, τα περισσότερα αναφ έρονται σε ένα πλήθος ανθρώ πινω ν σχέσεων όπω ς τις βιώνουν καθημερινά τα παιδιά. Υ πάρ­ χου ν κείμενα όπω ς και στο δεύτερο μέρος απ’ τον φυσικό κόσμο πιο πυκνά και πιο ουσιαστικά, αλ­ λά το περιβάλλον παρουσιάζεται ειδυλλιακά. Η θάλασσα, ο ήλιος, τα λουλούδια, τα ζώα, το χω ­ ριό, η εξοχή, οι εποχές παρουσιάζονται σ αν φω­ τογραφικά στιγμιότυπα χαρ άς και ευτυχίας. Ό λ α είναι ταχτοποιημένα χω ρίς ίχνος προβληματι­ σμού. Σε δύο μόνο κείμενα γίνεται μια μικρή ανα­ φορά σε περιβαλλοντικά προβλήματα, στα «Στο Π άρκο» και «Πυρκαγιά σ την Α γριλίτσα». Στο πρώ το με τη μορφή πινακίδω ν που θυμί­ ζουν «ηθικό δίδαγμα» θίγεται το πρόβλημα τω ν σκουπιδιώ ν και της πρ οσ τασ ίας τω ν φυτών και σ το δεύτερο κείμενο, που απέχει πάρα πολύ από το πρώτο, δίνονται, περισσότερο εικονογραφικά και λιγότερο λεκτικά, οι καταστροφικές σ υνέπειες μιας πυρκαγιάς σ το δάσος. σως κάποια άλλα κείμενα από το δεύτερο και τρίτο στάδιο έστω και έμμεσα να δίνουν τη δυνατότητα αναφ οράς στο περιβάλλον. Αυτό μπορεί να επιτυγχάνεται με την εικονογράφ η­ σ η και τις λέξεις τω ν κειμένων. Υ πάρχουν λέ­ ξεις που περιέχονται στα κείμενα με οικολογι* ι κό-περιβαλλοντικό περιεχόμενο και που για καθαρά διδακτικούς λόγους δεν περιέχονται στο βασικό λεξιλόγιο σύμφω να με το αναλυτικό πρ ό­ γραμμα. Α πό την άλλη πλευρά, στο βασικό λεξι­ λόγιο υπάρχουν αρκετές λέξεις που αναφ έρονται στο φυσικό και τεχνικό περιβάλλον όπω ς ήλιος, φως, θάλασσα, φεγγάρι, χειμώνας, άλογο, φωτιά, αυτοκίνητο, ραδιόφωνο, βρύση, φάρμακο κ.λπ. Ί σ ω ς τα κείμενα για το περιβάλλον θα έπρεπε να είναι περισσότερα. Το πιο σημαντικό όμως είναι οι εκπαιδευτικοί να έχουν την ικανότητα να διαβλέ­ πουν μέσα από τα κείμενα κάθε μικρό ή μεγάλο ίχνος περιβαλλοντικής αναφοράς. Ο ι σπουδές και η επιμόρφωση τω ν εκπαιδευτικών με περιβαλλοντι­ κή κατεύθυνση είναι βέβαιο ότι θα συμβάλει απο­ φασιστικά στην ευαισθητοποίηση και ενεργή συμμετοχή όλων στον αγώνα για το περιβάλλον.

αφιέρωμα 91 Ρ ^ ο φαινόμενο του κλονισμού της σχέσης κοινωνίας και φύσης έχει κινητοποιήσει τον άνθρωπο ως μονάδα, αλλά κυρίως ως λειτουργικό συντελεστή στα κέντρα που λαμβάνονται αποφάσεις προς την . » κατεύθυνση της ουσιαστικής διευθέτη­ σης του προβλήματος. Επειδή όμως τέτοιου είδους ζητήματα εξαρτώνται κατά ένα μεγά­ λο μέρος από τη στάση, το ήθος και τη συμπεριφορά που θα υιοθετήσουν οι κοινω­ νικές ομάδες, ως ένας από τους προσφο­ ρότερους τρόπους αντιμετώπισης της οικο­ λογικής κρίσης θεωρήθηκε ότι είναι η πα­ ροχή συστηματικής οικολογικής Παιδείας. Επειδή, μάλιστα, το σχολείο ως φορέας αγωγής και μάθησης συντελεί στη διαμόρ­ φωση της συμπεριφοράς σε πρώιμα στά­ δια, το ενδιαφέρον έχει στραφεί, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, στον τρόπο οργάνω­ σης μιας τέτοιας εκπαιδευτικής διαδικα­ σίας. Εισαγωγικό πλαίσιο

Όλγα Παπαδοπούλου

Η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση: Κατάσταση, παράμετροι, προοπτικές

εωρώντας ό τι οι προθέσεις της εκπαίδευσης καθρεφτίζονται μέσα στα οικεία νομοθετι­ κά κείμενα του κάθε κράτους στεκόμαστε σ τον πρόσφατο εκπαιδευτικό νόμο-πλαίσιο 1566/851 και διαβάζουμε στο άρθρο 1, παρ. 1, σχετικά με την ελληνική πρω τοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ότι σκοπό έχει «να υποβοηθεί τους μαθητές να γίνονται ελεύθεροι, υπεύθυνοι, δημοκρατικοί πολίτες [...] να εμπνέονται από αγάπη προς τον άνθρωπο, τη ζωή και τη φ ύση»2. Κ ατά τον ίδιο πά ντα νόμο, άρθρο 1, παρ. 2, ένας από τους βασικούς συντελεστές για την επί­ τευξη τω ν σκοπώ ν της εκπαίδευσης είναι τα ανα­ λυτικά προγράμματα, τα οποία αποτελούν άρτι­ ους οδηγούς του εκπαιδευτικού έργου περιλαμβά­ νοντας: α) Σαφώ ς διατυπωμένους κατά μάθημα σ κοπούς μέσα στα πλαίσ ια τω ν γενικών και ειδι­ κών, κατά βαθμίδα, σκοπώ ν της εκπαίδευσης, β) διδακτέα ύλη επιλεγμένη σύμφωνα με το σκοπό του μαθήματος, σε κάθε επίπεδο, ανάλογη και σύμμετρη προς το ωρολόγιο πρόγραμμα και προς τις αφομοιωτικές δυνατότητες τω ν μαθητών, δι­ αρθρωμένη άρτια σε επιμέρους ενότητες και θέ­ ματα και γ) ενδεικτικές κατευθύνσεις για τη μέθο­ δο και τα μέσα διδασκαλίας κάθε ενότητας ή θέ­ ματος3. Ε ίνα ι λογικό, λοιπόν, να αναμένει κανείς

Θ

92 αφιέρωμα----------------------------------------------------μέσα σε αυτά να φ αίνονται κάποιοι τρόποι με τους οποίους θα υπηρετείται η υλοποίηση της αγάπης προς τη φύση. Εξάλλου, το Α ναλυτικό πρόγραμμα τω ν σ χο ­ λείων στις διάφορες χώρες βρίσκεται στο επίκε­ ντρο όχι μόνο των συντακτών του, αλλά λίγο ως πολύ και των εκπαιδευτικών όλων των βαθμιδών, των μαθητών και τω ν γονέω ν τους και άλλω ν εν­ διαφερομένων, γιατί αποτελεί μια θεμελιώδη διά­ σταση της όλης διαδικασίας της εκπαίδευσης. Αυτό, γενικά καθορίζει τα πλαίσ ια τω ν ποικίλων παιδαγωγικών δραστηριοτήτω ν που οφείλουν να αναπτυχθούν στα σχολεία4. Μεθοδολογικές επισημάνσεις πισκοπώ ντας τις οδηγίες για τη διδακτέα ύλη και τη διδασκαλία των μαθημάτων στο Γυμνάσιο και το Λύκειο επικεντρώθηκε ή προσπάθεια σ την αναζήτηση και εντόπιση των αναφορών, άμεσων ή έμμεσων, που γί­ νονται για το φυσικό περιβάλλον, ώστε να ελεγχθεί κατά πόσο η διαμόρφωση θετικής σ τάσης απ έναντι στη φύση, άρα η Ο ικολογική Π αιδεία, γίνεται συνειδητή επιδίωξη, άρα συμβα­ δίζει με τα αιτήματα των καιρών. Η μονάδα κατά­ τμησης στη διερεύνηση αυτή ήταν το θέμα οικο­ λογική παιδεία - περιβαλλοντική αγωγή και η αναγνώ ριση των αναφορών συνδυάστηκε με την ύπαρξη κάποιω ν δεικτών, λέξεω ν ή φράσεων. Κ ά­ ποιοι δείκτες [φύση-προστασία φύσης-ύπαιθρος, οικολογικό πρόβλημα-οικολογία, φυσικά φαινόμενα-φυσικοί νόμοι-χημικά φαινόμενα-νόμοι, ό ­ ρ οι διαβίωσης-συνθήκες διαβίωσης-βιοτικό επί­ πεδο, έμβιο περιβάλλον, φυσικό περιβάλλον-προσ τασία περιβάλλοντος, ρύπανση, οικιστικό π ρ ό ­ βλημα, γη-γεωφυσικός χώρος-γεω λογική ιστορία, ενέργεια-ενεργειακές μεταβολές-ενεργειακοί πό ­ ροι, στοιχεία και φαινόμενα φύσης (φυτά, ζώα, βλάστηση, τροπισμός, εκκόλαψη αυγών, γεωλο­ γικά φαινόμενα, πετρώματα, θερμές πηγές, απολι­ θώματα, κλίμα, θερμοκρασία, βροχή, ήλιος, άνε­ μος, διάβρω ση, εκχέρσω ση, ορυκτά, νερό, με­ τάλλευμα)] θεωρήθηκε ότι συνδέονται άμεσα με το θέμα περιβάλλον, άσχετα με το αν και κατά π ό ­ σο οι αναφορές αυτές γίνο νται αντικείμενο εκμε­ τάλλευσης στη βάση υλοποίησης των πρ ο ­ γραμμάτων. Κ άποιοι άλλοι δείκτες [κοινωνικά προβλήματα - κοινωνικός προβληματισμός προβλήματα κοινω νίας - σύγχρονα προβλήματα - προβλήματα σ ύγχρονης ζωής - κοινωνική πραγ­ ματικότητα - κοινωνικό σύνολο, κόσμος - υλικός κόσμος, αλλοτρίωση, ζωή - α νθρώπινη ζωή - φαι­ νόμενα ζωής, ανθρώπινο σώμα, περιβάλλον, ύλη,

Ε

πηγές πλούτου, φυσικοί πόροι], θεωρήθηκε ότι μπορούν να παραπέμπουν και σε θέματα σχετικά με το οικολογικό. Με επιμέρους παρατήρηση καταμετρήθηκαν 61 άμεσες αναφορές και 17 έμμεσες, από τις οποίες 34 εντοπίζονται στην παρουσίαση τω ν γενικών σκοπώ ν τω ν μαθημάτων, 8 στους σκοπούς των μαθημάτων κατά τάξη, 3 στους στόχους και 33 στις οδηγίες διδασκαλίας. Τα μαθήματα στα οποία υ πάρχουν αυτές οι αιχμές είναι η Νέα ελλη­ νική γλώ σσα και γραμματεία*, η Α ρχαία ελληνι­ κή γραμματεία, τα Θρησκευτικά, τα Μ αθηματικά, η Φ υσική, η Χ ημεία, η Β οτανική-Ζωολογία, η Β ιολογία, η Γεωγραφία, η Γεωλογία, η Ο ικιακή Ο ικονομία, η Φ υσική Αγωγή, η Μ ουσική, τα Κ αλλιτεχνικά και η Κ οινωνιολογία. Ω στόσο, κά­ ποια από αυτά, τις μονοπω λούν: Γεωγραφία 13 αναφορές, Γεωλογία 7 (διδάσκεται μόνο σ την Α ' Λυκείου), Βιολογικά μαθήματα (Β οτανική-Ζω ο­ λογία, Α νθρωπολογία-Υ γιεινή, Βιολογία) 18, Ο ι­ κιακή Ο ικονομ ία 11. Ερμηνευτικές παρατηρήσεις ιαπιστώνουμε ότι οι συντάκτες τω ν Α ναλυ­ τικών Π ρογραμμάτων και των οδηγιώ ν θεω­ ρητικά έχουν μεριμνήσει για τ ην εξυπηρέτη­ ση του σκοπού της δευτεροβάθμιας εκπαί­ δευσης όπω ς τίθεται στο ν. 1566/85. Π αρατηρείται, μάλιστα, μια τάση για κάλυψη κά­ ποιω ν περιβαλλοντικών θεμάτω ν μέσα από τη θεματική πολλώ ν μαθημάτων. Μ ια τέτοια τά­ ση επικροτείται καθώς για να είναι πρόσφορη, αποτελεσματική και αποδοτική η ανάλυση και η επίλυση τω ν πολυδιάστατω ν και πολύπλοκων κοινωνικο-οικολογικών προβλημάτω ν χρειάζεται πολυ-επιστημονική αντιμετώ πιση και συνεργασία μιας σειράς ειδικοτήτω ν (Φ υσικής, Γεωλογίας, Χημείας, Ιστορίας, Κοινω νιολογίας, Α ρχιτεκτονι­ κής, Ο ικονομίας κ.ά.), αλλά και δι-επιστημονική προσέγγιση σε όλες τις π ολλαπλές διαστάσεις που εμφανίζουν τα προβλήματα που μελετώνται. Ε ίναι αναμφισβήτητο εξάλλου το γεγονός ότι το περι­ βάλλον δεν μπορεί να εξεταστεί παρά σ την ολό­ τητά του: φυσικό, βιολογικό και κοινωνικο-πολιτιστικό, αφού κάθε τμήμα του επηρεάζει και επη­ ρεάζεται από κάποιο άλλο7. Για να παραμείνει όμως αναλλοίω τη η θετική εντύπωση από την παραπάνω διαπίστωση, θα π ρέ­ πει να εξεταστεί κατά π όσο τα σχολικά βιβλία, που

Α

* Παρ’ όλο που η αναφορά στα προγράμματα του συγκεκριμέ­ νου μαθήματος, όσον αφορά το περιβάλλον, είναι εξαιρετικά πενιχρή, ωστόσο πολλά λογοτεχνικά κείμενα προσφέρουν εναύσματα για ενασχόληση με το οικολογικό πρόβλημα.

1

αφιέρωμα 93

------------------------------ ----------------------

είναι προϊόν του Αναλυτικού Π ρογράμματος είναι διαρθρωμένα με βάση την «αρχιτεκτονική» των προγραμμάτων και της διδασκαλίας. Η σημασία του παραπάνω είναι μεγάλη, αφού οι μαθητές, όπως έχει διαπιστωθεί, αφιερώνουν περισσότερο από 90% του χρόνου τους στη συναναστροφή τους με αυτό το διδακτικό υλικό, σ την Ε λλάδα μά­ λιστα πολύ περισσότερο, αφού χρησιμοποιείται κατ’ αποκλειστικότητα από μαθητές και διδάσκο­ ντες. Δυστυχώς όμως, από την προσέγγιση των δι­ δακτικών μας εγχειριδίων, έχει αποδειχθεί ότι η δομή της ύλης είναι τέτοια που δεν συμβάλλει στην προέκταση, την επεξεργασία και κωδικοποί­ ηση τω ν πληροφοριακών στοιχείων και γνώσεων και δεν διευκολύνει την ενσωμάτωσή τους στην ήδη υπάρχουσα γνωστική / νοητική δομή τω ν μαθητών. Εξάλλου, η διάταξη του μαθη­ σιακού υλικού είναι οργανω­ μένη κυρίως για εκθετική διδα­ σκαλία, φαινόμενο που εντείνεται σε ιστορικής φύσης μα­ θήματα (π.χ. Ιστορία, Γε­ ωγραφία), όπου η διαπραγμά­ τευση των θεμάτων είναι επι­ φανειακή. Στα μαθήματα συνήθως δεν επιδιώκεται η συστηματική διδασκαλία και των άλλω ν ειδών μάθησης, εκτός από τις πληροφορίες γνώ σεις π.χ. στάσεις, γνω στι­ κή στρατηγική, λήψη αποφά­ σεων κ.λπ. Το αποτέλεσμα βέ­ βαια είναι ότι με αυτή την κα­ τάσταση η ανάπτυξη τω ν ανώτερων νοητικώ ν λει­ τουργιών τω ν μαθητών δυσκολεύει, δεν δίνεται έμ­ φαση στα ατομικά χαρακτηριστικά τους και τελι­ κά δημιουργείται η πεποίθηση πω ς τα σχολικά βι­ βλία με την πληθώρα των πληροφοριών που περι­ κλείουν και την έλλειψη της κατάλληλης δομής αντί να διευκολύνουν, δυσχεραίνουν την υλοποίη­ ση τω ν φιλόδοξω ν εκπαιδευτικών σκοπώ ν του εκ­ παιδευτικού μας συστήματος8. Έ τ σ ι, ενώ θα ήταν ευτύχημα αν τα μαθήματα θετικής κατεύθυνσης συνέβαλαν στο έργο της Ο ι­ κολογικής Π αιδείας, σ την ουσία στους σκοπούς τους περιλαμβάνονται προθέσεις που ελάχιστα πραγματοποιούνται. Στα Μ αθηματικά διατυ­ πώ νονται προθέσεις για καλλιέργεια του αισ θή­ ματος του ωραίου ή της ικανότητας για σύλληψη εννοιώ ν, μεγεθών, ιδιοτήτω ν και τω ν μεταξύ τους σχέσεων, απαραίτητω ν για την κατανόηση και επίλυση προβλημάτω ν της σύγχρονης ζωής, ενώ στη Φ υσική και στη Χ ημεία προθέσεις για γνω ­

ριμία με τα φ υσικά και χημικά φαινόμενα και τους αντίστοιχους νόμους που τα διέπουν, κατανόησή τους, ερμηνεία τους και εκμετάλλευση των πορ ι­ σμάτω ν των επιστημώ ν αυτών σε πρακτικές εφαρ­ μογές για τη βελτίωση τω ν όρω ν διαβίωσης του ανθρώπου. Αυτό συμβαίνει, γιατί σ την ελληνική εκπαίδευση μένουμε σε διατυπώσεις ασαφείς και εντελώς θεωρητικές, ενώ είναι απαραίτητο, όταν διακηρύσσεται ένας σκοπός, να διακηρύσσεται και ένα μέσο (Ντιούι: οι σ κοποί βρίσκονται στη διαδικασία υλοποίησής τους)9. Ενώ, λοιπόν, πρ ο­ σχηματικά διαπιστώνεται πληρότητα και θα μπο­ ρούσε κανείς να φανταστεί πω ς οι παραπάνω μα­ θησιακές κατευθύνσεις έχουν άπειρες δυνατότη­ τες συμβολής σ την οικολογία, δεν υπάρχουν καν

υπαινιγμοί για το πώ ς θα υλοποιηθούν οι διακη­ ρύξεις τω ν σκοπώ ν. Ε ίν α ι αδύνατον φυσικά ένα μόνο διδακτικό εγχειρίδιο να ανταποκριθεί σε τό­ σο υψηλούς στόχους που ουσιαστικά θα ήταν ικανή συνεισφορά στη λύση των περιβαλ­ λ οντικώ ν προβλημάτω ν. Ό τ α ν από την άλλη με­ ριά γίνονται κάποιες απόπειρες προσδιορισμού κάποιω ν μέσων, η ανεπάρκειά τους είναι καταφα­ νής. Π ροτείνεται π.χ. συλλογή φύλλων, ριζών, λουλουδιών, μικρών ζώων, προβολή διαφανειών, παρατήρηση της φύσης σε περιπάτους σ την εξο­ χή στη Βοτανική και τη Ζω ολογία, γνω ριμία με το γύρω περιβάλλον, καταγραφή θερμοκρασίας, σ υχνότητας ανέμων κ.λπ., γνω ριμία με τα πετρώ­ ματα επ’ ευκαιρία εκδρομών του σχολείου στη Γε­ ωγραφία, εκπαιδευτικές εκδρομές για ανάπλαση της γεωλογικής ισ τορίας της περιοχής του σ χολεί­ ου στη Γεωλογία. Ε ίναι ίσως η κατάλληλη στιγμή να απομακρυν­ θεί πολύ περισσότερο το ελληνικό αναλυτικό πρ ό­

94 αφιέρωμα----------------------------------------------------γραμμα, αλλά και τα παρεπόμενά του, από το άστρο της Ακαδημαϊκής Θεωρίας, όπου σκοπός του συντάκτη είναι η συντήρηση και επιβίωση του επιστημονικού κλάδου που αντιπροσωπεύει και όπου η γνώ ση θεωρείται ότι βρίσκεται έξω από το άτομο, το οποίο απλά καλείται να την κατακτήσει. Γι’ αυτό και η μάθηση εξετάζεται μόνο με την προ­ οπτική της μετάδοσης γνώσεων, ο δάσκαλος λει­ τουργεί ως μεταδότης γνώσεων και το π αιδί ως πα­ θητικός δέκτης που οφείλει να αναπτύξει, όσο γί­ νεται περισσότερο, τη μνημονική του ικανότητα. Έ τ σ ι, θα συγκροτήσει την προσφερόμενη γνώση και θα την αναπαραγάγει στη φάση της αξιολόγη­ σ η ς10. Ε ίναι καιρός το ευρύτερο ιδεολογικό-φιλοσοφικό υπόβαθρο στο οποίο στηρίζεται η δημι­ ουργία του σχολικού αναλυτικού προγράμματος να προσανατολιστεί σε θεωρίες σ αν της «κοινωνι­ κής αποτελεσματικότητας» (social effeciency curriculum ideology). Σύμφωνα με αυτήν η μάθη­ ση γίνεται αντιληπτή ως αλλαγή της ανθρώπινης συμπεριφοράς, για να εξυπηρετηθούν οι ανάγκες της κοινωνίας. Η σωστή γνώ ση είναι αυτή που αναπτύσσει κάποια ικανότητα για δράση. Η μάθη­ ση εκλαμβάνεται ως διαδικασία κατά την οποία ο μαθητής διαπλάθεται μέσα από τις παρορμήσειςαντιδράσεις του και γενικά από την αλληλεπίδρα­ ση με το περιβάλλον του, από ένα φορέα δηλαδή που βρίσκεται έξω από αυτόν. Πολύτιμη όμως να θεωρηθεί και η συνεισφορά της θεωρίας της «με­ λέτης του παιδιού» (child study curriculum ideology) κατά την οποία η εκπαίδευση πρέπει να δραστηριοποιήσει τις έμφυτες ικανότητες για α ν ά ­ πτυξη που έχει μέσα του το παιδί. Η εκπαίδευση εί­ ναι ένας είδος διευκολυντή της φυσικής ανά­ πτυξης του παιδιού, το οποίο βέβαια παρακινείται να μάθει, με παροχή κατάλληλων ευκαιριών για απόκτηση εμπειριών11. ίναι σκόπιμο κάποια μαθήματα, ιδιαίτερα αυτά που προω θούν τη θετική σκέψη, να βγουν από τα στεγανά του ακαδημαϊσμού και να μπορέσουν να συμβάλουν σ την ο ικο­ λογική εκπαίδευση. Τ α Μ αθηματικά είναι τρόπος σκέψης, τρόπος δουλειάς· και ένας οικολογικός προγραμματισμός χρειάζεται επιμερισμό του προβλήματος σε μικρότερα, ανα­ σύνθεση δεδομένων, διαπίστωση κοινών ιδιοτή­ των, ομαδοποίηση, αφαίρεση από την πραγματι­ κότητα και σ χηματοποίηση, κωδικοποίηση σε μια νέα συμβολική γλώ σσα που θα επιτρέπει την εύ­ κολη πρόσβαση προς το πρόβλημα. Μ έσα από το συγκεκριμένο μάθημα επίσης προσφέρεται η γνώση της χρήση ς κάποιω ν επιστημονικών οργάνων (διαβήτης, πυξίδα), μεθόδων (στατιστική, χαρτο­

Ε

γράφηση κ.λπ.) που επιτρέπουν υπολογισμούς, παρατηρήσεις μεγεθών κ.ά. Η Φ υσική βοηθά σ την αποσαφ ήνιση εννοιώ ν (π.χ. ενέργεια, δύνα­ μη), με αντίκρισμα μόνο εφόσον προχω ρήσει στην εφαρμοσμένη γνώ ση. Το ίδιο η Χημεία, μέ­ σω της οποίας πολλά οικολογικά προβλήματα εξηγούνται, αλλά και αντιμετωπίζονται, επιστη­ μονικά πλέον. Π ροφ ανής η σύνδεση με οικολογι­ κά π ρογράμματα της Ανθρωπολογίας, όπου παρέ­ χεται γνώ ση της λειτουργίας του οργανισμού και τω ν δυνατοτήτω ν του, της Β ιολογίας, όπου μελέτώ νται τα οικοσυστήματα και τα προβλήματα από την αλόγιστη χρήση και τη διατάραξη της ισ ορ ­ ροπίας τους, της Γεωγραφίας, όπου γίνεται λόγος για ζητήματα πολεοδομίας, περιφερειακής ανά­ πτυξης, φυσικής ανθρωπολογίας, εθνολογίας, κα­ τανομής έγγειας ιδιοκτησίας κ.ά.). Ακόμη και τα Φ ιλολογικά μαθήματα μπορούν να ξεπεράσουν την παραδοσιακή τους λειτουργία και να βοηθή­ σουν σε πρακτικό επίπεδο: σύνταξη ερωτηματο­ λογίων, συνεντεύξεις με ειδικούς, με αρμόδιους παράγοντες ή υπηρεσίες, σύνταξη πορισμάτων, εκθέσεις - παρουσιάσεις στο κοινό, αλληλογρα­ φία. Μ αθήματα, τέλος, όπω ς η Φ υσική Αγωγή, Μ ουσική, Αγωγή του πολίτη, Ο ικιακή Ο ικ ονο­ μία, δεν μπορούν να στηριχτούν στο βιβλίο ως μοναδική πηγή πληροφόρησης. Ε ίναι απαραίτητο η ολοκλήρωσή τους να γίνει με δουλειά έξω από την τ άξη12. Μ όνο με την εξω-ακαδημαϊκή συμβο­ λή όλων τω ν μαθημάτων θα γίνει εφικτή η πραγματοποίηση της περιβαλλοντικής εκπαί­ δευσης α) για / γύρω από το περιβάλλον, δηλαδή ευαισθητοποίηση μαθητή, εφοδιασμός του με απαραίτητες γνώ σεις, κυρίως μέσα από τα σ χολ ι­ κά προγράμματα και τα σχολικά εγχειρίδια με την υπάρχουσα ή εμπλουτισμένη ύλη σχετικά με το περιβάλλον, β) μ έ σ α στο περιβάλλον, δηλαδή εφοδιασμός του μαθητή με γνώ σεις και δεξιότητες αλλά με τη χρησιμοποίηση του περιβάλλοντος ως πεδίου έρευνας και μάθησης και γ) για χ ά ρ η / υπέρ του περιβάλλοντος που σημαίνει απόκτηση δυνατότητας από το μαθητή να παίρνει αποφά­ σεις, να σχεδιάζει και να πραγματοποιεί πολύ­ πλευρη περιβαλλοντική δρ άσ η13. Από τα παραπάνω συνάγεται το συμπέρασμα πως η επίσημη εκπαιδευτική πολιτική** οφείλει ** «όταν επεξεργαζόμαστε επιστημονικά την εκπαιδευτική πο­ λιτική, το μεθοδολογικό μας οπλοστάσιο, αλλά και η ερμη­ νευτική μας διήθηση οφείλει να καλύπτει πρωτίστως τη δια­ δρομή που ορίζεται από το ουσιαστικό, δηλ. την πολιτική και στη συνέχεια τον επιθετικό προσδιορισμό, εκπαιδευτι­ κή» - Στ. Κιούση, Η όσμωση των εκπαιδευτικών πολιτικών στην Ευρώπη, αδημοσίευτα πρακτικά Σ Τ Διεθνούς Παιδαγωγικού Συνεδρίου Παιδαγωγικής Εταιρείας Ελλά­ δας, 29-31 Οκτωβρίου 1993 με θέμα: «Ο Ελληνισμός της Διασποράς και η Ελληνική Παιδεία του».

-------------------------------------- αφιέρωμα να κ ινηθεί πά ρα πολύ προσεκτικά, α ν επιλέξει την προοπτική εισαγω γής ενός μόνο μαθήματος που θα υπηρετεί την οικολογική παιδεία, τη στιγμή μάλιστα που τα επιστημονικά προαπαιτούμενα συγκλίνουν σ την πολυ-επιστημονική προσέγγισή της. Σε επίρρω ση αυτής της προβληματικής έρ­ χεται να προστεθεί το εμπειρικό δεδομένο της ει­ σαγω γής του μαθήματος «Ο ικολογία και Π ερι­ βάλλον» στο Ε νιαίο Π ολυκλαδικό Λύκειο και τούτο γιατί ο συλλογισμός μας, με την αρχή του «μη χείρον βέλτιστον», επιλέγει το ένα μάθημα του ΕΠ Λ , για να αποφευχθεί η σύγχυση που κυριαρχεί στους άλλους τύπους σχολείω ν στο θέ­ μα της περιβαλλοντικής αγωγής. Π λησιάζοντας μάλιστα το οικείο μάθημα του Ε Π Λ παρατηρούμε ότι τόσο με το σχεδίασμά του βιβλίου, όπου δεν υπάρχει επικάλυψη από κεφάλαια άλλω ν βιβλίων, συνοδεύεται από πλήθος σχεδίω ν και διαγραμμά­ των, υπάρχουν σαφείς αναφορές στο ελλαδικό φυσικό, ανθρωπογενές, δομημένο κοινω νικό και πολιτισμικό περιβάλλον, παρατίθενται άφθονες βιβλιογραφικές πηγές, υπάρχουν θέματα για κρί­ ση και προβληματισμό, όσο και με την προγραμ­ ματισμένη συμμετοχή τω ν μαθητώ ν σ ε πρακτικές, οικολογικές ή περιβαλλοντικές δραστηριότητες, αν και ενταγμένη στο πλαίσιο της αξιολόγησης, γίνεται προσπάθεια κάλυψης κάποιω ν κενών στο συγκεκριμένο τομέα14. Μ έσα σ ’ αυτό το πλαίσιο δεν είναι τυχαίο το γε­ γονός πω ς η πολιτική βούληση του κράτους με έκ­ δοση διατάξεων; υπουργικών αποφάσεων, εγκυκλίων κ.λπ., ενισχύει ή τουλά χιστον αποπει­ ράται να ενισχύσει την οικολογική παιδεία, όπω ς αυτή προσφέρεται ή θα μπορούσε να προσφερθεί στο σ χολείο. Ε ίν α ι ενδιαφέρουσα η παρακολού­ θηση τέτοιου είδους ρυθμίσεων, καθότι αποκαλύ­

ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ Διεύθυνση σειράς: Κώστας Μπαλάσκας · Κ αλλιτεχνική Διεύθυνση: Γιάννης Αεκκός

ΑΙΣΧΤΛΟΣ · ΣΟΦΟΚΛΗΣ · ΕΤΡΙΠΙΔΗΣ Μετάφραση · Εισαγωγή · Σχόλια Κώστα? Τοπούζι?? ΚΤΚΛΟΦΟΡΟΤΝ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

95

πτουν τη διαφορετική θέαση του προβλήματος στο πέρασμα λίγω ν χρόνω ν, αλλά και τη συστη­ ματικότητα με την οποία εκπαιδευτικά-παιδευτικά προβλήματα προσεγγίζονται. Τ ο 1976 με αφορμή δημοσιεύματα σ τον Τύπο σχετικά με τη σ ταυροφορία για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος σε παγκόσμια κλίμα­ κα αλλά και στη χώ ρα μας, σ τέλνονται οδηγίες σ τους διευθυντές τω ν σχολείω ν με προτροπές να τονίζεται στους μαθητές η τεράστια σημασία που έχει για την ποιότητα της ζωής η διατήρηση σε καλή κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος. Για να συμβάλουν μάλιστα αποτελεσματικά οι μαθη­ τές στη διαφύλαξη του περιβάλλοντος, προτείνεται να γράφ ουν εκθέσεις με σχετικά θέματα, προτρέπονται σε σεβασμό προς τα δέντρα, το δά­ σος, τη θάλασσα, την ατμόσφαιρα, τα ζώα, μέσα από τη γνώ ση, ότι όλα αυτά κινδυνεύουν εξαιτίας της άλογης συμπεριφοράς του ανθρώ που15. Η ευαισθητοποίηση, δηλαδή, περιορίζεται σε ορισμέ­ νες απλές ενέργειες, αποσπασματικού χαρακτήρα, χω ρίς διάθεση μακροπρόθεσμου σχεδιασμού και μάλιστα περιορισμένες στη βούληση τω ν διδα­ σκόντω ν, αν θ α πραγματοποιηθούν ή όχι. Κυρίως όμως το περιεχόμενο της εγκυκλίου κινείται σε ένα διδακτικό και δυνητικό τόνο, γεγονός που μάλλον δεν βοηθά σ την ανάληψη πρακτικών πρω τοβουλιών. Τ ο 1978, γίνεται προτροπή για δεντροφύτευση με αμεσότερη διατύπωση και επιτακτικότερο τό­ νο. Εντυπωσιάζει ωστόσο η μονομέρεια της πρω ­ τοβουλίας16. Το 1984, παρατηρείται ουσιαστική μεταβολή σ το ν τρόπο αντιμετώ πισης του θέματος, αφού συγκροτείται στο Κ .Ε.Μ .Ε. ομάδα εργασίας για την περιβαλλοντική εκπαίδευση με έργο τη μελέ-

Ε Π ΙΚ Α ΙΡ Ο Τ Η Τ Α

ΤΙΜΗΤΟΜΟΤ 1200

96

α φ ιέρω μα --------------------------------------

τη τω ν προβλημάτω ν που παρουσιάζει η εισαγω ­ γή της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης στα σχολεία Μ έσης Ε κπαίδευσης και τη διατύπωση π ρ ο ­ τάσεω ν για το περιεχόμενο και τη μεθοδολογία της, ώστε να συντελέσει στο άνοιγμα του σ χολεί­ ου προς τη ζωή. Α πευθύνεται δε παράκληση στους καθηγητές τω ν σ χολείω ν να υποβάλουν τις προτάσεις τους πάνω στο σχεδίασμά δρ ασ τηρ ιο ­ τήτω ν της περιβαλλοντικής αγω γής17, κίνησ η που ερμηνεύεται ως απόρροια της σ υνειδητοποίησ ης της σοβαρότητας του προβλήματος, αλλά και ως σ υνειδητοποίηση της ανάγκης για αντιμετώ πιση του ζητήματος μέσα από το σ χολείο με σ υσ τημα­ τικό τρόπο. Τ ίθεται μάλιστα, α ν και με λακωνική διατύπωση, η βάση για την πολυ-επιστημονικότητα της συγκεκριμένης παιδείας, εφ όσον στο σχεδίασμά του προγράμματος καλούνται να συμ­ μετέχουν καθηγητές διαφ όρω ν ειδικοτήτω ν. Τ ο 1993, προτείνονται ειδικά προγράμματα Π ε­ ρ ιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Μ ε βάση διατάξεις που αφ ορούν την ίδρυση και λειτουργία Κ έντρων Π εριβαλλοντικής Ε κπαίδευσης (Κ .Π .Ε .) και την ανάγκη πρα γμ ατοποίησης ειδικών προγραμμάτω ν περιβαλλοντικής εκπαίδευσης18 λαμβάνεται η απόφ αση στο πλαίσιο λειτουργίας τω ν Κ .Π .Ε. να υλοποιηθούν ειδικά προγράμματα Π .Ε. σ τις εγκα­ τασ τάσ εις μαθητικώ ν εστιώ ν του Ε θνικού Ιδρύματος Ν εότητας (Ε .Ι.Ν .) ή σε άλλους χώρους με βασικούς στόχους: α) τη σ υνειδητοποίηση από τους μαθητές της ανάγκης πρ ο σ τασ ίας του περι­ βάλλοντος και διατήρ ησ ης σ ε λειτουργία τω ν βιο­ λ ογικώ ν κύκλων και διαδικασιώ ν σε τοπικό και εθνικό επίπεδο, β) τη διαμόρφωση προγραμμάτω ν οδηγώ ν για την ανάπτυξη πα ρόμοιω ν πρ ο ­ γραμμάτω ν Π .Ε. στα σχολεία, γ) τη δημιουργία

προϋποθέσεω ν για την ορθολογιστική διαχείριση του φυσικού, ανθρω πογενούς και φυσικο-ανθρω πογενούς οικοσυστήμ ατος της ευρύτερης περιο­ χή ς τω ν χώρων, όπου θα υ λοποιούνται αυτά, σε σ χέσ η με τις παραγω γικές δραστηριότητες, καθώς και η προβολή τω ν οικείω ν περιβαλλοντικώ ν και πολιτιστικώ ν σ τοιχείω ν 19. Α πό αυτή την περιληπτική διαδρομή στο χώρο της επίσημης εκπαιδευτικής πολιτικής δεν μπο­ ρούμε πα ρά να επισημάνουμε τις οφθαλμοφανείς αλλαγές στη νοοτρ οπία αντιμετώ πισης ενός π ρ ο­ βλήματος που όλοι αναγνω ρίζουν ότι η λύση του μπορεί να περάσει και μέσα από το σ χολείο. Η Π .Ε. αντιμετω πίζεται αρχικά εξαιρετικά επιφ α­ νειακά και προτείνονται μόνο κάποιες συγκεκρι­ μένε βραχυπρόθεσμες δρασ τηριότητες με πρ οα ι­ ρετικό μ άλισ τα χαρακτήρα. Α ργότερα, σε συνδυ­ ασμό προφ ανώ ς με τη μεγαλύτερη συνειδητοποίηση της σοβαρότητας του πρ οβλήματος παρατηρείται το πέρασμα από την απλή θεσμοποίηση στη θεσμοθέτηση σ υγκεκριμένων οργάνω ν και δρασ τηριοτήτω ν που θα συνεισφ έρουν στη λύση του, οργανώ νετα ι σειρά βημάτω ν, προβλέπονται χώ ροι, χρηματοδοτήσ εις, συμμετοχές και μ άλιστα σε επίπεδο αποφάσεω ν, γεγονός που αποδεικνύει ότι πρόκειται για την αρχή συστηματοποίησ ης ενός θέματος που δεν πρέπει να αντιμετω πιστεί μόνο ω ς πρόβλημα Εκπαίδευσης, αλλά κυρίως και πάνω από όλα ως πρόβλημα Παιδείας. Δ εν εί­ ναι δυνατόν πα ρά να πα ρακολουθήσουμε πρ οσ ε­ κτικά και τα βήματα υλοπ οίησης καθώς κάι την αξιολόγηση τω ν προγραμμάτω ν, για ν α κα ταλή­ ξουμε σε συμπεράσματα σχετικά με τη ν τελική μορφή με την οποία η οικολογική παιδεία μπορεί να υπηρετηθεί καλύτερα.

Σημειώσεις 1. Ν. 1566/85: Δομή και λειτουργία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και άλλες διατάξεις. 2. Φ.Ε.Κ. Ν. 1566/85 3. Αρθρο Ι,παρ. 3, Ν. 1566/85 4. Γ.Σ. Φλουρή, Αναλυτικά προγράμματα για μια νέα εποχή στην εκπαίδευση. Εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα 1983, σ. 9. 6. Αρτέμη Αθανασάκη, Οικολογία, περιβάλλον και εκπαίδευ­ ση, περ. Ψυχολογικό Σχήμα, Μάιος 1991, τ. 8, σ. 7. 7. Παρασκευής Βασάλα, Παρουσίαση της περιβαλλοντικής .εκπαίδευσης όπως αυτή οριοθετήθηκε στη Διακυβερνητική συνδιάσκεψη του TBILISI (UNESCO-NEP 14-26 Οκτ. 1977 ΕΣΣΔ), περ. Σύγχρονη Εκπαίδευση, τ. 67. Νοε.-Δεκ. 1992, σ. 62. 8. Γ. Σ. Φλουρή, Δυσαρμονία εκπαιδευτικών νόμων, σχολικού προγράμματος, διδακτικών βιβλίων και διδακτικής πράξης: μια πτυχή της κρίσης της ελληνικής εκπαίδευσης στην πα­ γκόσμια κρίση στην εκπαίδευση: μύθος ή πραγματικότητα, εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα 1992, σσ. 218-219.

9. Γ. Σ. Φλουρή, Αναλυτικά προγράμματα για μια νέα εποχή στην εκπαίδευση, εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα 1983, σ. 152. 10. ό.π., σσ. 32-34. 11. ό.π., σσ. 34-39 και Γ.Σ. Φλουρή, Δυσαρμονία... σ. 210. 12. Κ. Επισκοποπούλου, Η συμβολή των διαφόρων μαθημάτων σε προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης (από το Αναλυτικό του Γυμνασίου), περ. Σύγχρονη Εκπαίδευση, τ. 45, Μαρτ.-Απρ. 1989, σσ. 76-79. 13. Π. Βασάλα, Παρουσίαση της περιβαλλοντικής, σ. 62. 14. Α. Αθανασάκη, Η οικολογική παιδεία στο Ενιαίο Πολυκλαδικό Λύκειο, περ. Σύγχρονη Εκπαίδευση, τ. 45, Μαρτ.-Απρ. 1989, σ. 87. 15. ΥΠΕΠΘ,φ. 210.7/250/11590/76 16. ΥΠΕΠΘ, φ. 20021.4/22045/21.2.78 17. ΥΠΕΠΘ, Γ2/383/7.2.84 18. Ν. 1892/90 άρθρο 111 παρ. 13 (ΦΕΚ 101/τ.Α' 1.7.92) Υπ. Απόφ. Γ2/1242/8.3.93 (ΦΕΚ 175/τ.Β' 19.3.93) 19. ΥΠΕΠΘ, Γ2/2352/28.4.93 (φ. 306 Α') ΥΠΕΠΘ, Γ2/2355/48.4.93 (φ. 306 Α')

αφιέρωμα

91

Γιάννης Παπαδάτος

“Οικο”-δάσος και ελληνική παιδική λογοτεχνία (Το γυμνασμένο μάτι του τραμπούκου να διέκρινε άραγε τωνροδόδενδρων την αρμονία;) (Ν. Εγγονόπουλος, Σ τ η ν κοιλάδα μ ε τους ροδώνες)

(...γαλάζιο, να ένα παρακμιακό χρώμα για το δάσος) (Ρ. Bourd6)

ίναι^γνωστό ότι η ελληνική Παιδική Λο­ γοτεχνία (Π.Λ.) για λόγους που σχετί­ ζονται με τις κοινωνικοεκπαιδευτικές συνθήκες της ελληνικής πραγματικότη­ τας, κυρίως ποσοτικά αλλά και ποιοτι­ κά, εμφάνισε εξελικτική άνοδο μετά τη δεκαετία του 7 Ο1 και οι αλλαγές περισσό τερο στη θεματική τους, συντελούνται με σημαίνοντα ρυθμό ιδίως μετά τη δεκαετία του ’802. Αν και είναι κάπως νωρίς να μιλήσουμε για εθνική Π.Λ.3, με την έννοια εκείνων των χαρακτηριστικών υφολογικών στοιχείων και των στοιχείων του περιεχομένου, που μέσα από διάφορα ρεύματα θα σηματοδοτήσουν ένα «ενιαίο» λογοτεχνικό πρόσωπο, που ανάμεσα στ' άλλα θα «συναγωνιστεί» και τη διεθνή λογοτεχνική πραγματικότητα, εν τούτοις αρκετά δείγματα ικανά να προοιω­ νίσουν μια τέτοια εξέλιξη, υπάρχουν. Έτσι, θέματα που σχετίζονται είτε με ενδοοικογενειακά, διαπροσωπικά, μεταφυ­ σικά προβλήματα (γέννηση, θάνατος, σχέ­ σεις γονιών-παιδιών, ερωτικό στοιχείο, δια­ ζύγιο, υιοθεσία, ειδικές ανάγκες κ.ά.), είτε με προβλήματα που απασχολούν το ευρύτε­ ρο κοινωνικό περιβάλλον (μετανάστευση, ιστορία, αρχαιοκαπηλεία, ρατσισμός, ναρ­ κωτικά, βία, τρομοκρατία κ.ά.), είτε με οι­ κουμενικά προβλήματα (οικολογία, τ ε χ ν ο λ ο ­ γία, επιστημονική φαντασία, ειρήνη) και που άλλα απ’ αυτά καθυστέρησαν σε σχέση με την εμφάνισή τους στην ιστορία και άλλα προηγούνται της κοινωνικής τους αποδο­ χής, βρίσκονται τη δεκαετία που διανύουμε σε ανοδική θεματολογική τάση4.

ί

Σκίτσο: Κώστας Μητρόπονλος

98

αφιέρωμα

κείνος ο θεματολογικός άξονας, από τους μεγαλύτερους της ελληνικής Π.Λ ., που κα­ ταγράφεται «δυναμικά» στο λογοτεχνικό σώμα, κυρίως σ την Πεζογραφία, είναι ο Ο ΙΚ Ο Λ Ο Γ ΙΚ Ο Σ ,5 με θέματα που σε γενικές γραμμές και με δείκτες π ά ντα το παιδί και τη δράση του από τη μια πλευρά και τα οικολο­ γικά θέματα και προβλήματα απ’ την άλλη, εγγράφονται είτε στην κατηγορία του δασικού οικοσυ­ στήματος είτε στην αντίστοιχη της πόλης. Αναφερόμενοι κυρίως σ την πρώτη κατηγορία, αν αναλογιστούμε τη ραγδαία και για διάφορους λόγους, ετήσια αποδάσωση της πλούσιας ελληνι­ κής χλω ρίδας6 και με ό,τι αυτό συνεπάγεται και αν δεχθούμε το διαπαιδαγωγητικό χαρακτήρα της παιδικής λογοτεχνίας ως έμμεσου τρόπου αγω­ γής7, τότε μπορούμε να κατανοήσουμε τον πολύ σημαντικό ρόλο που μπορούν να παίξουν τα λο ­ γοτεχνικά βιβλία της συγκεκριμένης κατηγορίας στο ζήτημα της οικολογικής ευαισθητοποίησης του μικρού αναγνώστη. Στόχος αυτού του άρθρου δεν είναι κάποια συνολική ή επιμέρους αποτίμηση των συγκεκρι­ μένων βιβλίων όσο μ’ αφορμή αυτά, να επισημανθούν κάποια σημαντικά ζητήματα οικολογικού και κοινωνιοπαιδαγωγικού χαρακτήρα8, που γεν­ νούν ορισμένες σκέψεις και, παράλληλα, να γίνει μια μικρή ενημέρωση γύρω από τη χαρτογράφη­ ση των θεματικών ενοτήτων αυτής της κατηγο­ ρίας και την παρουσίαση ορισμένω ν α π’ αυτά τα βιβλία. Προτού όμως προχω ρήσουμε στο θέμα μας, θε­ ωρούμε αναγκαίο να διευκρινήσουμε ορισμένα στοιχεία που άμεσα σ χετίζονται μ’ αυτό: α. Τα θέματα κι οι επισημάνσεις περιέχονται στα βιβλία που εκδόθηκαν μετά τα μέσα της δεκα­ ετίας του 1970. Αυτό σχετίζεται όχι μόνο με τους γενικούς λόγους που αναφέραμε σ την αρχή, αλλά κυρίως γιατί απ’ αυτή περίπου την εποχή άρχισε να γίνεται ορατή η οικολογική καταστροφή με τις σοβαρές και ίσως ανεπανόρθωτες καταστροφές στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον9 συνακόλουθα δε και η αποτύπωσή τους στη λο­ γοτεχνική παραγωγή. β. Μεταξύ των βιβλίων που αναφέρονται στο θέμα μας καί για τις παρατηρήσεις μας, επιλέξαμε10 μόνο εκείνα των οποίων είναι εμφανής ο σ τό­ χος, ο συνδεόμενος είτε με την ευαισθητοποίηση τη σχετική με την οικολογική λειτουργία των δα­ σικών οικοσυστημάτων είτε με την ευαισθητοποίηση για την αποφυγή της καταστροφής τους. Γι’ αυτό άλλωστε στον τίτλο του άρθρου, στη λέξη «δάσος», προτάξαμε τη λέξη «οικο». Δεν αναφε­

Ε

ρόμαστε, δηλαδή, σε απλά φυσιολατρικά βιβλία, που άλλωστε υπάρχει πληθώρα στην ελληνική Π.Λ. όχι μόνο του παρελθόντος και για τα οποία πιστεύουμε ότι η ιδεολογία τους είναι παρωχημέ­ νη, αλλά σε βιβλία όπου γίνεται προσπάθεια - ανε­ ξάρτητα από το αποτέλεσμα - από τους συγγρα­ φείς, να αντιμετωπιστούν τα οικολογικά θέματα και προβλήματα είτε σύμφωνα με δεδομένα της επιστήμης της οικολογίας είτε εξαιτίας της εμ­ φ άνισης αυτών των προβλημάτω ν και των α διεξό­ δω ν που δημιουργούν. γ. Στις παρατηρήσεις αναφερόμαστε μόνο σ την Πεζογραφία. Η ιδιάζουσα λειτουργία της Π οίησης απαιτεί και διαφορετικές προσεγγίσεις. Σ την ελληνική Π.Λ. η εκδοτική παραγωγή στον τομέα της Π οίησης, σε σχέση με την Πεζογραφία, είναι μικρή. Π άντω ς υπάρχουν πολλά ποιήματα για το δάσος γραμμένα στο παρελθόν καθώς νεό­ τερα, με οικολογική οπτική, σε διάφορες συλλο­ γές των Δ. Μ ανθόπουλου, Ρ. Καρθαίου, Θ. Χ ορ­ τιάτη κ.ά. δ. Ενώ για τις γενικές μας παρατηρήσεις ανα­ φερόμαστε στο σύνολο σχεδόν της συγγραφικής παραγω γής αυτής της περιόδου και στα θέματα του δασικού οικοσυστήματος, που μας αφορούν σ ’ αυτό το άρθρο, στο Α νθολόγιο που παρατίθε­ ται στο τέλος, που έχει ανάμεσα σ τ’ άλλα και ενη­ μερωτικό χαρακτήρα, περιέχονται βιβλία όπου το θέμα μας είτε αποτελεί κεντρικό στοιχείο του λο­ γοτεχνικού μύθου είτε ισόποση αναφορά με κά­ ποιο άλλο θέμα. Ε ννοείται δε ότι λόγω του περιο­ ρισμένου χώρου επιλέγησαν ορισμένα αντιπρο­ σωπευτικά, για τη θεματική τους, βιβλία - για να φανεί άλλωστε και το εύρος των διαπλεκομένων θεμάτων - που, και για τον ίδιο λόγο, παρουσιά­ ζονται μόνο περιγραφικά. 1.

Η θεματολογία των ε'ργων

χοντας υπόψη τούς παραπάνω «περιορι­ σμούς», η θεματολογία των έργων αναφέρεται στα παρακάτω κεφάλαια με επιμέρους κατηγορίες: α. Δ η μ ιο υργική δρά σ η τω ν ηρώων σ το π εριβ ά λλον της εξοχής και το δασικό οικοσύστημα : Ο ι ήρωες έρχονται σε επαφή με το βιοτικό και το αβιοτικό περι­ βάλλον του οικοσυστήματος, δημιουργούνται σχέσεις μεταξύ τους αλλά και με ενδιάμεσο αυτό το περιβάλλον οικοδομούνται κι οι μεταξύ τους σχέσεις συνεργασίας, φιλίας, αλληλοεπηρεασμού, δημιουργικής συμπεριφοράς. Ο ι ήρωες αναφ έρονται σε ανθρώπους, ζώα, φυτά, και στους με­ ταξύ τους συνδυασμούς ανάλογα με το λογοτεχνι­ κό είδος και βεβαίως το λογοτεχνικό κάθε φορά μύθο. Για παράδειγμα, ήρωες-ζώα ή ήρωες-φυτά

Ε

------------------------------------(με ανθρωπομορφικές ιδιότητες) περισσότερο ανιχνεύονται στα επώνυμα παραμύθια και στις παραμυθικές ιστορίες και λιγότερο σ τις νουβέλες και τα μυθιστορήματα. β. Δ ρ ά σ η τω ν ηρώων, κυρίως ανθρώπων, σ ε δύο γενικές κατευθύνσεις: Σ την προσπάθεια δι­ άσωσης του δάσους που κινδυνεύει - μόνιμο άλ­ λωστε πρόβλημα για τη χώρα μας - από τις γνω ­ στές σε όλους μας αιτίες και σ την προσπάθεια αποκατάστασης του. Υ πάρχουν δε κι εκείνες οι πε­ ριπτώσεις όπου καταβάλλεται είτε από μεμονωμέ­ νους ανθρώπους είτε από κοινωνικούς θεσμούς, προσπάθεια διατήρησης γενικά του φυσικού περι­ βάλλοντος, με διάφορους τρόπους, πολλές φορές ενάντια και σ την «αλόγιστη» τεχνολογική εξέλιξη. 2. Ορισμένες επισημάνσεις οικολογικού και κοινωνιοπαιδαγωγικού χαρακτήρα ελετώντας το υλικό τω ν θεμάτων ξεχω­ ριστά ή στις διαπλεκόμενες μεταξύ τους σχέσεις, ανευρίσκουμε ζητήματα οικολογι­ κού και κοινωνιοπαιδαγωγικού περιεχομέ­ νου, μερικά των οποίων, θα παραθέσουμε στη συνέχεια, συνοπτικά περισσότερο και για προβληματισμό, αφού εγείρουν νομί­ ζουμε αρκετά ερωτήματα, όσον αφορά τη λογο­ τεχνική παραγωγή δεδομένου ότι για πρώτη ίσως φορά α νιχνεύονται κι επισημαίνονται σ ’ ένα τέτοιο «λογοτεχνικό-οικολογικό» πλαίσιο. Π ροηγουμέ­ νως όμως θα παραθέσουμε ένα σύντομο αλλά ανα­ γκαίο θεωρητικό-«οικολογικό» πλαίσιο, επάνω στο οποίο θα προβάλλουμε αυτά τα ζητήματα: Σε όλα σχεδόν τα βιβλία της κατηγορίας που αναφερόμαστε υπάρχουν θέματα που άμεσα ή έμ­ μεσα παραπέμπουν σ τις λειτουργίες του δασικού οικοσυστήματος. Η επιστήμη της ο ικολογίας, ως ο ικοσ ύστη μα εννοεί εκείνο το λειτουργικό άρα εξελισσόμενο σύστημα που αποτελεί σ υγκρότηση μιας βιοκοινω νίας (βιοτικό περιβάλλον) με το αβιοτικό της περιβάλλον (βιό το π ο )11. Μεταξύ τω ν στοιχείω ν του οικοσυστήματος ασκούνται αλληλεπιδράσεις που όσ ο ν αφορά τη βιολογική ζωή σημαίνουν αδιάκοπες μεταφορές ενέργειας, όσον αφορά δε την «κοινωνική» ζωή του ίδιου του οικοσυστήματος μεταφράζονται σε σχέσεις αλληλοσυσχέτισης, αλληλεξάρτησης και συνερ­ γασίας. Έ τ σ ι μεταξύ τω ν στοιχείω ν ενός οικο­ σ υστήματος, εδώ του δασικού, και τω ν άλλω ν ή ευρύτερων, υπάρχει μέσω της ομοιόσ τασ ης12 μια «ισ ορροπία», που διασφαλίζεται και μέσω της τροφικής αλυσίδας. Αυτή η ισορροπία αν διαταραχθεί από παράγοντες του ίδιου οικοσυστήματος ή άλλω ν ευρύτερων, τότε η φύση έχει τη δυνατό­

αφιέρωμα

99

τητα σύντομα ή αργά να επέμβει διορθωτικά. Α ν όμως διαταραχθεί από παράγοντες, όπως τον ά ν ­ θρωπο, τότε η αναπλήρω ση είναι προβληματική και λόγω της συνεχούς παρέμβασής του αδύνατη. Ο ι λ όγοι είναι ευνόητοι: Συναρτώ νται με την τε­ χνολογική εξέλιξη και την ιδεολογία (διαβ. κατα­ ναλω τική) του σημερινού σε διεθνές επίπεδο ίδιου τύπου οικονομικής ανάπτυξης. Α ν ο πλανήτης Γη σήμερα οδηγείται σε οικολο­ γικό αδιέξοδο πραγματικά, για την απεμπλοκή απ’ αυτόν το δρόμο απαιτείται άλλος τρόπος σκέψης, όχι μόνον μιας απλής ευαισθητοποιημένης απέ­ ναντι σ την οικολογική κρίση, αλλά μιας οικολογικοποιημένης, πλανη τική ς, πολύπλοκ ης και μ ε τα σ χ η μ α τισ τικ ή ς σκέψ ης, που θα διαπερνά όλους τους τομείς των ανθρώ πινω ν δραστηριοτή­ των. Αυτή η σκέψη, μέσα από μια πορεία αυτοοικο-οργάνω σης, θα συσχετισθεί με ένα πολύ­ πλοκο παράδειγμα όπου η αυτονομία του όντος θα είναι «αδιάρρηκτα συνδεδεμένη με τις εξ α ρ τή ­ σεις σ τις οποίες υ πόκειται»13. Προϋπόθεση, δηλα­ δή, της ανεξαρτησίας μας αποτελεί μια αλλαγή τω ν σχέσεω ν ανθρώπων-φύσης. Έ τ σ ι, τα όρια της ανθρώ πινης επιβίω σης κι ελευθερίας, δεν εξαρτώνται από την καρτεσιανή συλλογιστική για κυριαρχία επί της φύσης, που τροφοδότησε άλ­ λωστε το δυτικό ορθολογισμό και κατ’ επέκταση

100

αφιέρω μα------------------------------------

το σ ύγχρονο μοντέλο βιομηχανικής ανάπτυξης ούτε από παρόμοιας προέλευσης συλλογιστική14, αλλά από μια διαφορετική σχέση αμοιβαιότητας και αλληλεξάρτησης με τη φ ύση15. Στη συνέχεια και όσ ον αφορά τα θέματα των λογοτεχνικών βιβλίων επισημαίνουμε: α. Στις κατηγοριοποιήσεις των θεμάτων, υπάρ­ χουν δεδομένα που εντάσσονται σε μια συλλογι­ στική αλλαγής των σ χέσεων α νθρώπου-φύσης και άλλα που διαιωνίζουν παρωχημένες αντιλήψεις. Α ν δε εξετάσουμε τα επιμέρους στοιχεία τους, ανιχνεύουμε ένα κράμα ιδεών που, ίσως και αντι­ κειμενικά, αντανακλούν την αντίστοιχη οικολογι­ κή και πολιτισμική σύγχυση αυτής της μεταβατι­ κής περιόδου που διανύουμε. Μ η λησμονάμε δε ότι αναφερόμαστε στη λογοτεχνία κι όχι σε επι­ στημονικά δοκίμια, γεγονός που σημαίνει ότι γνώ σεις ή άλλες παιδαγωγικές και ψυχολογικές απόψεις πρέπει να «καταστρέφονται», να «υπο­ τάσσονται» λογοτεχνικά, ώστε μόνον έμμεσα, μέ­ σω της αισθητικής απόλαυσης να διοχετεύονται σ τον αναγνώ στη. Α υτό όμως δεν απαλλάσσει τον πομπό από την, για ευνόητους λόγους (λογοτεχνι­ κούς, παιδαγωγικούς), «υποχρέωση» να αναζητεί την επιστημονική γνώ ση - και πολύ περισσότερο όταν η συγκεκριμένη κατηγορία το απαιτεί - και

ξεκάθαρες, τουλάχιστον στα βασικά τους και μη αμφισβητήσιμα σημεία, οικολογικές γνώ σεις και σύγχρονες θεωρητικές κατευθύνσεις της οικολογι­ κής σκέψης. Δεν είναι δηλ. αρκετή μόνον η οικο­ λογική ευαισθητοποίηση που πηγάζει από, έστω οξεία, διαίσθηση. Άλλωστε αυτή η αναγκαιότητα απαιτείται κι απ’ όλους όσ οι ασχολούνται με την εκπαιδευτική πραγματικότητα. Συγκεκριμένα, υ πάρχουν βιβλία, όπου, σε σωστές βάσεις, μπο­ ρούμε να πούμε, τοποθετείται το άτομο στο οικο­ λογικό γίγνεσθαι του δάσους ανάμεσα σε σχέσεις αμοιβαιότητας με το δασικό οικοσύστημα (αν και σε ορισμένα απ’ αυτά υπάρχουν διάσπαρτα γνω ­ στικά στοιχεία που δεν δένονται με την πλοκή με αποτέλεσμα να τη διασπούν). Ό τ α ν όμως αναφέρ ονται σε θέματα της σύγχρονης τεχνολογικής ανάπτυξης, καταλήγουν είτε σε λεκτική κριτική συγκρατημένης αμφισβήτησής της είτε σε αντι­ φατικές πρακτικές που θα λέγαμε ότι υπονομεύ­ ουν το εν πολλοίς, όπω ς αναφέραμε, σωστό θεω­ ρητικό υπόβαθρο [π.χ. απομάκρυνση εργοστασί­ ου (εφικτό, αλλά αυτό σημαίνει μετάθεση του προβλήματος που δημιουργεί και εμμονή στο ίδιο πλαίσιο ανάπτυξης που καταστρέφει τα οικο­ συστήματα) ή κατάργησή του (ουτοπικό στο πλαίσιο αυτής της ίδιας ανάπτυξης)].

Π α ρ ά ρ τ η μ α : Έ ν α μ ικ ρ ό Α ν θ ο λ ό γ ι ο • Πατεράκη Γ. Π εριπέτεια στο μ εγά λο δάσος. Αθήνα. Γεμεντζόπουλος, 1983 σ. 73. (Ένας γεροβοσ κός και η εγγονή του ζουν αποκομμένοι σ ’ ένα μεγάλο δά σο ς που κινδύνεψε από φωτιά. Δεμένοι με το περιβάλλον οργανώνονται κι ενσωματώνονται σ ’ αυτό. Ο γερο-βοσκός αντι­ δρ ά όταν ο γ ιο ς του, από την Αμερική, θέλει να φτιάξει εργοστάσιο μέσα στο δάσος. Συμφιλιώ­ νονται μόνον όταν ο γ ιο ς αποφασίζει να κτίσει το εργοστάσιο σε βιομηχανική ζώνη). [Μ]* • Ψαραύτη Λ. Α νάσες και ψίθυροι το υ δάσους. Αθήνα, Κέδρος, ’84, σ. 134. (Σε κάποιο δά σο ς υπάρχει ένας δασοπονικός σταθμός. Ένας φοιτητής αφηγείται κάποια περιστατικά, ιδίως τις περιπέτειες και τις δοκιμασίες που πέρασ ε μια ομάδα παιδιών που είχαν κατασκηνώσει εκεί. Έ ρχονται π ρόσω πο με πρόσω πο με τη φ ύ­ ση, μαθαίνουν, παρατηρούν, ερευνούν, δημι­ ουργούν). [Μ] • Παπάκου-Λαγου Α. Το δ ά σο ς κι ο κ όσμος του. Αθήνα, Gutenberg, 1987, σ. 91. (Παρόμοιο θέμα με το παραπάνω βιβλίο. Σ’ ένα δά σο ς υπάρχει κάποιο κέντρο ερευνών. Μια ομάδα παιδιών με το δάσκαλό το υ ς περνούν εκεί τις διακοπές

τους. Οργανώνονται σε ομάδες, επιμερίζουν τις υποχρεώ σεις του ς, μαθαίνουν π ώ ς λειτουργεί το δασικό οικοσύστημα και γενικά δημιουργούν μέσα στη φύση κι έρχονται αντιμέτωποι με τις ιδιομορφίες τη ς και προσαρμόζονται σ’ α υ τέ ς).. [Μ] • Σκιαδάς Ν. Δέκα μικροί ταξιδιώτες. Αθήνα, Gutenberg, 1987, σ. 152. (Σ’ ένα περιπετειώ δες μυθιστόρημα, που στοιχεία τη ς πλοκής του μας φ έρνουν στο νου «Τα ψηλά βουνά» του Ζ. Παπαντωνίου - αναγνωστικό Γ δημοτικού που, πα ρ ά την εποχή που γράφ τηκε (1918), σε πολλά του σημεία διαπνέεται από μια αληθινά οικολο­ γική οπτική -, όπου μια ομάδα φίλων, με α ρχηγό τον πα τέρα ενός, αποφασίζει να περιηγηθεί την Ελλάδα. Τα μέλη τη ς έρχονται σ ’ επαφ ή με τη φύση, προσπαθούν να την κατανοήσουν, έρ χο­ νται αντιμέτωπα με πρω τόγνω ρα και συνάμα απρόοπτα γεγονότα και οικοδομούν μεγαλύτε­ ρ ε ς σχέσεις φιλίας και αλληλοκατανόησης με­ ταξύ τους). [Μ] • Σκιαδάς Ν. Περιπέτεια μ ε το μεγάλο αετό. Αθήνα, Gutenberg, 1988, σ. 170. (Μεταξύ φ α­ ντασίας και πραγματικότητας εξελίσσεται η πλο-

------------------------------------ αφιέρωμα Ο προβληματισμός που εδώ τίθεται και τα ερω­ τήματα που ανακύπτουν, παραπέμπουν ίσως στο γνω στό θεωρητικό δίλημμα της λογοτεχνίας, που αποκτά μεγαλύτερες διαστάσεις στο χώρο της Π.Λ . επειδή ακριβώς συναρτάται με την έμμεση διαπαιδαγώγηση του παιδιού, στη συγκεκριμένη περίπτωση σε θέματα οικολογικής ευαισθητοποίησης και συνακόλουθα, κατά τη γνώ μη μας, οικολογικοποίησης της σκέψης του. Α λλωστε είναι και προβλήματα που συνδέονται, ως π ρος το γενι­ κό κι ίσως πιο ουσιώδες μέρος τους, με την ιδεο­ λογία του δημιουργού (δεν εννοούμε την όποια κλειστή επικαιρική κομματική πρακτική που ευνόητα αποτελεί απαράδεκτο γεγονός ό χι μόνο για βιβλία Π.Λ. αλλά και για το ίδιο το λογοτεχνι­ κό γεγονός) και που έχουν την αντανάκλασή τους στο λογοτεχνικό προϊόν. Η «λύση», όμως, πιστεύ­ ουμε ότι βρίσκεται στην επιστημονική ενημέρω­ ση σε τέτοια πολύπλοκα θέματα, ιδίως σε βασικά, κι από κει και πέρα όλα εναπόκεινται σ την πρ ο ­ σωπικότητα ιδεολογική και λογοτεχνική του ίδιου του δημιουργού. β. Θ α λέγαμε ότι ένα οικοσύστημα, ιδίως το δα­ σικό, με την πολυπλοκότητα των σχέσεω ν των στοιχείων του βιοτικού και του αβιοτικού του πε­ ρ ιβάλλοντος, αποτελεί ένα ιδιότυπο σύστημα ει-

κή αυτού του βιβλίου. Έ νας αετός ταξιδεύει μ’ ένα παιδί και το βοηθά να κατανοήσει για ποιους λόγους έφτασε η γη στα σύγχρονα αδιέξοδα. Διεξάγονται φανταστικές συζητήσεις μεταξύ του παιδιού και ζώων του δά σο υ ς και ασκείται κριτική γενικά στον άνθρωπο και τη συμπεριφο­ ρά του απέναντι στη φύση. Μια σειρά γεγο νό ­ τω ν που μεσολαβούν αναγκάζουν το υ ς ανθρώ­ πους, που πίστευαν ότι ο αετός ά ρπαξε το παιδί, όχι μόνο ν ’ αλλάξουν γνώμη αλλά και ν’ αγωνι­ στούν για την προστασία του περιβάλλοντος). [Μ] • Ιωαννίδης Δ.Ι. Το παράξενο δώρο. Αθήνα, Καστανιώτης, 1989, β έκδ., σ. 77. (Δυο παράλλη­ λ ες ιστορίες, κι αυτές μεταξύ φ αντασίας και πραγματικότητας, η μία για το πρόβλημα των ναρκωτικών κι η άλλη για την καταστροφή του δά σους με κοινό στοιχείο δυο «μάγους» που ξε­ γελούν παιδιά και δίνοντάς το υ ς δώρα, τα κά­ νουν να αισθανθούν «διαφορετικά». Κι αν οι «μά­ γοι» το καταφέρνουν είτε στη σφαίρα τη ς πραγματικότητας είτε τη ς φαντασίας, τιμωρού­ νται από τα ίδια τα παιδιά. Οι ιστορίες αυτές από τον ίδιο το σ υγγρ αφ έα έχουν μεταγραφτεί και ω ς θεατρικό έργο). [Ν-θ]

101

ρη ν ική ς συ νύπα ρξη ς και τηρουμένω ν κάποιων αναλογιώ ν πρότυπο για την ανθρώπινη κοινωνία ή, καλύτερα, για το ανθρωπογενές π εριβάλλον και τα διάφορα οικοσυστήματά του. Αυτό ίσως είναι μία αρχή που έχει την ιδιομορφία της και τις λε­ πτές της διαφοροποιήσεις τις συναρτώμενες με το ζεύγος βιοτικό-αβιοτικό περιβάλλον, τις αμφίδρομες και άλλες σχέσεις τους, καθώς και τη συνολι­ κή δυναμική που περικλείουν, δίχως τον άνθρωπο αλλά και μ’ αυτόν. Α πό τους άπειρους συνδυα­ σμούς, συγκρίσεις και σχέσεις (πραγματικές ή φαντασιακές στο πραγματικό ή το φ αντασιακό επί­ πεδο της λογοτεχνίας) που αναδύονται από μια τέτοια δυναμική αλληλεξάρτηση, εδώ, θα σταθού­ με λίγο στο ζεύγος Ζώ α του δάσους-Ά νθρω πος16. Κ άθε άξονας αυτού του ζεύγους και στις σχέσεις διαπλοκής, είναι ένα πολύπλοκο θέμα που συνδέ­ εται με την προσπάθεια μυθικά - μυθολογικά παραμυθικά μοτίβα, σύμβολα και αρχέτυπα να προβληθούν μέσω του λογοτεχνικού γεγονότος στο πεδίο της σύγχρονης συλλογιστικής και πρα­ κτικής, ώστε ν ’ αποτελέσουν έμμεσο τρόπο οικο­ λογικής αγωγής. Αυτό στη λογοτεχνική παραγω ­ γή γίνεται κυρίως στα παραμύθια ή τις παραμυθικές ιστορίες χω ρίς να αποκλείονται και στην άλ­ λη λογοτεχνική αποτύπωση.

• ΓΊαπάκου-Λάγου Α. Πού βρίσκεται το καστανόδασο. Αθήνα, Βασδέκης, 1983, σ. 93. (Σ’ ένα δά σο ς τα ζώα ζουν αρμονικά μεταξύ του ς. Οι συνήθειές το υ ς μοιάζουν μ’ αυτές των ανθρώ­ πων, με τη διαφ ορά ότι η κοινωνία το υ ς είναι ει­ ρηνική κι η αλληλεγγύη κυριαρχεί ανάμεσά τους. Γίνεται έμμεση α ν αφ ορ ά στα προβλήματα των ανθρώπων και τις ενέργειές το υ ς για την καταστροφή του περιβάλλοντος). [ΠΙ] • Βαρελλά Α. Τα βούκινα τη ς Φύσης. Αθήνα, Πατσούρης, 1980, σ. 123. (Ιστορίες με κοινό στοιχείο τρία αδέλφια που ανακαλύπτουν τη φ ύ­ ση μέσα από τις ιδιομορφίες τη ς και που μερι­ κές αναφέρονται στο δά σ ος και στά προβλήμα­ τα του χώ ρου του). • Παπάκου-Λάγου Α. Η γενναία λειχήνα. Αθήνα, Βασδέκης, 1984, σ. 23. (Μια λειχήνα γίνεται η αι­ τία να γεννηθεί ένα δάσος). [ΜΙ] • Λεράκη Γ. Σαν αλήθεια και σαν θαύμα. Αθήνα, Κέδρος, 1986, δ έκδ., σ. 74. (Κι αυτή η ιστορία, όπω ς κι η προηγούμενη, αναφέρεται στην αλληλοσυσχέτιση και τη συνεργασία που είναι απα­ ραίτητη για την αρμονική λειτουργία ενός οικοσυστήματος. Έ να βελανίδι ταξιδεύει στον αέρα, φυτρώνει κάπου και διαπιστώνει ότι δεν

102

αφιέρω μα------------------------------------

Αφήσαμε παραπάνω να υπονοηθεί ότι με πρό­ τυπο το δασικό-φυσικό οικοσύστημα και με τις πολύπλοκες σχέσεις που οικοδομούνται σ ’ αυτό, είναι δυνατόν προβαλλόμενες στο ανθρώπινο πε­ δίο να παραπέμψουν σε αξίες όπω ς η φιλία, η συνεργασία, η αλληλοβοήθεια, η κατανόηση, ο σεβασμός της διαφορετικής άποψ ης του άλλου, η διαφύλαξη του οικολογικού περιβάλλοντος, η οικολογικοποίηση της ανθρώ πινης σκέψης, τέλος η ειρηνική συνύπαρξη και ό χι μόνο σε διεθνικό επί­ πεδο. Μ πορεί δηλ. με αφορμή τις βιοκοινότητες ή τη δράση ενός μεμονωμένου είδους να ασκηθούν τρόποι αγωγής που πιθανόν θα οδηγήσουν, πα­ ράλληλα με τη μελέτη προς αυτή την κατεύθυνση των επιμέρους οικοσυστημάτων, σε μια Α γω γή ή Π αιδαγω γική της (Ο ικολογικής;) Ε ιρ ήνης (;) (ή Οικολογική Π αιδαγω γική;)17 που θα διαπερνά όλο το φάσμα της ανθρώ πινης δράσης. Σ ε μια τέ­ τοια αγωγή σαφέστατα η Π.Λ. μπορεί να προσφ έ­ ρει σημαντικά. Στο συγκεκριμένο τομέα δε που μας αφορά, τα βιβλία μέσα από ένα σ χήμα φ υσικό π εριβ ά λλο ν <-> άνθρωπος <-> εξά ρτη σ η ο άνθρω ­ πος αυτονομία, μπορεί να συμβάλλουν έμμεσα σε μια τέτοια αγωγή. Π .χ. δεν θα είναι αποτέλε­ σμα μόνον της προσπάθειας ώστε ανθρώπινες ιδιότητες να κληροδοτηθούν σε ορισμένα είδη

υπάρχει εκεί άλλο φυτό. Με όπλο όμως την αγά­ πη και τη βοήθεια δύο πουλιών γίνεται αιτία για τη δημιουργία ενό ς δάσους). [ΠΙ] • Βλαχοπούλου Στ. Το πράσινο εργοστάσιο. Θεσ/νίκη, ΑΣΕ, 1988, γ ' εκ. σ. 27. (Δυο παιδιά περπατώ ντας σ ’ ένα δά σο ς και συζητώντας με ζώα ανακαλύπτουν τα βασικά στοιχεία του οικοσυστήματος). [ΜΙ] • Βλαχοπούλου Στ. Το καμένο δάσος. Θεσ/νί­ κη, ΑΣΕ, 1989, β' έκδ., σ. 26. (Δυο παιδιά ταξιδεύοντας μ’ ένα ελάφι αντικρύζουν ένα κα­ μένο δάσος. Συζητούν με τα ζώα για τις αιτίες τη ς καταστροφής του. Δίνουν την υπόσχεση ότι θα το ξαναφυτέψουν). [ΜΙ] • Γρηγοριάδου - Σουρέλη Γ. Πώς φτιάχτηκε το δάσος. Θεσ/κη, ΑΣΕ, 1989, β' έκδ. σ. 25. (Οι άν­ θρωποι κατέστρεψαν ένα δ ά σο ς και τα ζώα απο­ φάσισαν αλληλοβοηθούμενα να το ξαναφτιάξουν. [ΠΙ] • Κέσκου Κ. Το Δασοχώρι. (Στο χωριό των ζώ­ ων). Αθήνα, Καστούμης, 1988, σ. 34. (Τα ζώα του δά σο υ ς συμφιλιώνονται για να προφυλάξουν το δά σο ς το υ ς από τις φωτιές). [ΠΙ] • Γουμενοπούλου Μ. Κι έτσι σώθηκε το δάσος. Αθήνα, Ηράκλειτος, 1984, σ. 44. (Σ’ ένα δά σο ς

που παραπέμπουν σε διαιώνιση τω ν στερεοτυπικών προτύπων (π.χ. κακός λύκος, πονηρή αλεπού κ.ά.). Α λλά προσπάθεια, ώστε παρω χημένα μοτίβα να εμβαπτισθούν στη σ ύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα και σ την περίπτωσή μας να ιδω­ θούν με οικολογική οπτική ή ακόμα να δημιουργηθούν και νέα, μέσα από τα επιτεύγματα της τεχνολογίας18. Γιατί τα πρότυπα και τα μοτίβα στους μύθους ή τα παραμύθια σ την πρω τόγονή τους μορφή ήταν σ ύμβολα19 και καταστάσεις μιας βιωμένης πραγματικότητας20 και λειτουργούσαν ως κάθαρση σε γεγονότα του ανθρώπινου βίου, γεγονότα που σήμερα συνεπικουρουμένης και της τεχνολογικής εξέλιξης έχουν εκλείψει και συνε­ πώ ς ο ι λόγοι για δημιουργία νέω ν συμβόλων της ίδιας υφής. Επειδή όμως το παιδαγωγικό τους πε­ ριεχόμενο και του μύθου και του παραμυθιού, ως λογοτεχνικώ ν πια ειδών, είναι δεδομένο21, μια τέ­ τοια πρακτική ιδίως στο πλαίσιο της αγωγής που περιγράψαμε είναι η προσήκουσα. Για παράδειγ­ μα, πώ ς θα μπορούσε να λειτουργήσει το ^πρό­ τυπο» του «κακού λύκου» σε μια ιστορία με πλαί­ σιο ένα οικοσύστημα και που ένας από τους λογοτεχνικούς-παιδαγω γικούς «στόχους» πιθανόν να ήταν η καλλιέργεια κάποιων αξιών, φιλίας, συνεργασίας κ.λπ. Μ ήπως θα έπρεπε το συγκεκρι-

εφ τά νάνοι παρασέρνονται από κάποιο νιόφερ­ το να εκμοντερνίσουν τη ζωή το υ ς αλλάζοντας το περιβάλλον που ζουν. Ό μω ς στο τέλ ος δεν το επιχειρούν και συμφιλιώνονται. Η ίδια ιστορία έχει μεταγραφτεί και ω ς θεατρικό έργο). [ΠΙ-Θ] • Ανεζίνη-Λεράκη Γ. Ο Δ ροσερός και οι φίλοι του. Αθήνα, Γνώμη, 1991, σ. 103. (Το αεράκι του δάσους, μια πεταλούδα και μια ηλιαχτίδα ανακαλύπτουν τη φύση ταξιδεύοντας. Στο τέλος βοηθούν ώστε να ξαναγεννηθεί ένα τμήμα του δά σου ς που κάηκε). [ΠΙ] • Τζώρτζη Α. Το καμένο δεντράκι. Αθήνα, Σύγ­ χρονη Εποχή, 1992, σ. 18. (Σ’ ένα δά σος που κάηκε, ένα δ έντρο το εγκατέλειψαν οι φίλοι του. Στο τέλ ος όμως αποφάσισαν να το επισκεφτούν και να του υποσχεθούν ότι θα βοηθήσουν ώστε το δ ά σ ος να αναστηθεί), [θ] • Σφήκας Γ. Άνθρωποι και Ζώα. Αθήνα, Πατάκης, 1992, σ. 72. (Αληθινές ιστορίες με πρω ταγω νιστές ζώα τη ς ελληνικής φύσης και ανθρώπους). [ΜΙ] Γ.Π. • Τα γράμματα Μ, Ν, ΜΙ, ΠΙ, θ υποδηλώνουν τα λογοτεχνι­ κά είδη: Μυθιστόρημα, Νουβέλα, Μικρή-ές Ιστορία-ες, Παραμυθική-ές Ιστορία-ες, θέατρο.

------------------------------------ αφιέρωμα μένο είδος να ιδωθεί στις πραγματικές-φυσιολογικές καταστάσεις, δηλ. σ αν ένα πολύ χρήσιμο ζώο για τη διατήρηση της ζωής και με κάποια άλλα χαρακτηριστικά φ αντασιακά-συμβολικά που θα ταίριαζαν σ την «αποστολή» του σ αν ένα μέρος του φυσικού οικοσυστήματος; Η προσπάθεια πάντω ς που τελευταία ορισμένοι συγγραφείς αρχίζουν να κάνουν, να αντιμετω πί­ ζουν δηλ. και να χειρίζονται πρότυπα στο φως μιας νέας οπτικής, νομίζουμε είναι ενδεικτική της ήδη σηματοδοτούμενης ανανεω τικής προοπτικής σ την ελληνική Π.Λ .

επισήμανση τω ν παραπάνω θεμάτω ν μαζί με π ολλά άλλα θέματα που ανακύπτουν απ’ αυτή ειδικά τη θεματολογική κατηγορία, δεν αποτελούν κάποια «παραινετική» διά­ θεση αλλά αντίθετα ξεκινούν από διαθέσεις προβληματισμού για τη διατύπωση θεμε­ λιωδών, νομίζουμε, ερωτημάτων που σ υμπυκνώ νονται στο επίπεδο της αγωγής και ειδι­ κότερα σ την Π.Λ. και στο «ποσοστό» που την αφορά, σε ένα γενικό ερώτημα που σίγουρα συνδέεται και με το «ανθρώπινο» το οικολογικό μέλλον της Γης: Μ πορεί η λειτουργικότητα του δασικού οικοσυστήματος ν ’ αποτελέσει ένα ν έμ­ μεσο τρόπο αγωγής προς την κατεύθυνση της οικολογικοποίησης της σκέψης και της «διαπαιδα­ γώγησης» στο θέμα της ειρήνης, άμεσης και ευρύ­ τερης, μεσοπρόθεσμης ή μακροπρόθεσμης, που θ ’ αποτυπωθεί στο λογοτεχνικό σώμα ό χι μόνο της «οικολογικής» θεματολογίας αλλά σ αν ενιαία οπτική και φιλοσοφική σκέψη και πράξη θα το διαπερνά στο μέλλον; Α ν κι αυτό εξαρτάται και αντικειμενικά από την πορεία της πολιτισμικής εξέλιξης, πιστεύουμε ότι λίγα πράγματα εμποδί­ ζουν και σ το ν τομέα της Λ ογοτεχνίας να διαπερνάται η λογοτεχνική παραγω γή από μια τέτοια οικολογικοποιημένη και μετασχηματιστική σ υλλο­ γιστική. Εδώ μιλάμε για ένα «άλλο» είδος γραφής (δεν θα τη λέγαμε ακόμη «οικολογική») που ξεκι­ νώ ντας από διαφορετικά πράγματα, θα κατέληγε ως εξελικτική τάση με την έννοια του ρεύματος, με «ορισμένες» λογοτεχνικές συντεταγμένες. Αυτή είναι η μία πλευρά. Γιατί υπάρχει κι η άλλη, αυτή που ξεκινάει από μια ευρεία οπτική ίσως οι­ κολογική που θα δ ιαπερνά σ αν άποψη άλλα πιθα­ νά λογοτεχνικά ρεύματα. Α λ λ ’ αυτά ίσως ακόμη να ’ναι μακριά. Ί σ ω ς όμως όχι και πολύ. Γιατί σ ί­ γουρα πολύ μακριά δεν είναι το φάσμα της καθο­ λικής γήινης αποδάσω σης, δηλ. της ερήμωσης22, αν ο ίδιος τύπος ανάπτυξης συνεχιστεί διεθνώς. Ί σ ω ς τα δάση που καίγονται, τα δάση, του «πνεύ­ μονα» του πλανήτη «μας», του Α μαζόνιου, που

Η

103

θυσιάζοναι στο βωμό της σύγχρονης τεχνολογι­ κής εξέλιξης να προοιωνίζουν κάτι τέτοιο. Π οιος αλήθεια περίμενε ότι εννοώ ντας κάτι άλλο ο Paul B ourd6, όταν έγραφε ότι το γαλάζιο είναι το παρακμιακό χρώμα του δάσους23, εκατό περίπου χρό νια αργότερα, αυτό δεν θα ή τα ν διόλου συμ­ βολισμός! Μ όνο που η λέξη γαλάζιο (για τον «ουρανό» του δάσους), έχει πια αντικατασταθεί με τη λέξη γκρίζο! Ή μαύρο! Γιατί είναι κανόνας, πως σε κάθε δάσος που «φεύγει» κάποιες κα μινά­ δες σ πιτιώ ν ή εργοστασίων υψώνονται!

104

αφιέρωμα

Σημειώσεις - ΙΙαραπομπες 1. Αναγνωστόπουλος, Δ. Β. Τάσεις και εξελίξεις της Παιδικής Λογοτεχνίας στη δεκαετία 1970-1980. Αθήνα, Οι εκδόσεις των φίλων, 1983, β'έκδ. 2. Βλ. σχετ.: Αναγνωστόπουλος, Δ. Β. «Τάσεις στη σύγχρονη ελληνική παιδική λογοτεχνία» στο: Σύγχρονες τάσεις και απόψεις για την παιδική λογοτεχνία. (Εισηγήσεις στο Δ' Σε­ μινάριο του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, 9-10 Δεκ. 1989). Αθήνα, Ψυχογιός, 1991, σσ. 100-116. Επίσης: Παπαδάτος, Γ. «Η θεματολογία του σύγχρονου μυθιστορή­ ματος για παιδιά και εφήβους». Περ. Επιθεώρηση Παιδικής Λογοτεχνίας, τ. 7ος, 1992, σσ. 15-38. 3. Βλ. σχετ. και στη συνέντευξη της Α. Κατσίκη-Γκίβαλου στο περ. Επιθεώρηση Παιδικής Λογοτεχνίας, τ. 6ος, 1991, σ. 285. 4. Παπαδάτος, Γ. ό.π. σ. 21 και 37-38. 5. Βλ. στο: Αναγνωστόπουλος, Δ. Β. Τάσεις και εξελίξεις όπ.π. σ. 82. κ.ε., κ.ά., «Σύγχρονες τάσεις και απόψεις...» ό.π., σ. 108 κ.ά. Επίσης: Παπαδάτος, Γ. «Παιδική Λογότεχνία και Οικολογία». Περ. Εκπαιδευτική Κοινότητα, τ. 6, 1990, σσ. 34-37. 6. Μόνο από πυρκαϊές η συνολική δασική αποδάσωση, στην Ελλάδα, το 1985 ήταν 1.054.503 στρ. και το 1988, 1.105.011 στρ. (Εφ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 29-13-1992, σ. 55). Για την αποδάσω­ ση ως πρόβλημα βλ. Φλογαίτη, Ε. Περιβαλλοντική Εκπαί­ δευση. Αθήνα, Ελληνικές Πανεπιστημιακές Εκδόσεις, 1993. σ. 28 κ.ε. 7. Βλ. σχετ. εισηγήσεις του Α' Σεμιναρίου του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου (18-20 Οκτ. 1985) στο: Το παιδικό λογοτεχνικό βιβλίο, έργο τέχνης; μέσο αγωγής;. Αθήνα, Πατάκης, 1987. 8. Μια πρώτη περιγραφική αναφορά βλ.: Παπαδάτος, Γ. «Η Οικολογία στην ελληνική παιδική λογοτεχνία», στο: Παιδι­ κή Λογοτεχνία - θεωρία και Πράξη. Επιμέλεια Ά. ΚατσίκηΓκίβαλου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993, σσ. 103-118. 9. Οικολογικά προβλήματα υπήρχαν και στο μακρινό παρελ­ θόν, το περιβάλλον όμως είχε την ικανότητα να τ’ απορρο­ φά. Τα πρώτα σοβαρά προβλήματα άρχισαν να παρουσιάζονται με την αγροτική επανάσταση και ιδίως με την αστικοποίηση και τη βιομηχανική επανάσταση. Έχει πλέον αποδειχθεί ότι το περιβάλλον δεν είναι ανεξάντλητο. (Βλ. Σαμιώτης, Γ. - Τσάλτας, Γρ. Διεθνής προστασία του περιβάλλοντος. Αθήνα, Παπαζήσης 1990, τόμ. 1ος, σ. 53 κ.ε. Επίσης στο περ. Σύγχρονα θέματα, τ. 7, 1980, σ. 15). Σύμφωνα με τον Ε. Morin, μετά τη δεκαετία του ’60, όπου είχε πραγματοποιηθεί η συνάντηση οικολογικής συνείδη­ σης και ρομαντικής αντίληψης για τη φύση, η οικολογική συνείδηση εμφανίζεται σαν «αποκαλυψιακή» προφητεία που θεωρούσε ότι η βιομηχανική επανάσταση οδηγεί τον πλανήτη σε καταστροφή, στηριγμένη πάνω στα συμπερά­ σματα της έκθεσης Meadows, που είχε συναχτεί για λογα­ ριασμό της Λέσχης της Ρώμης -βλ. σχετ. για τη Λέσχη της Ρώμης, στο: Σαμουέλ, Π. Οικολογία. Μετ. Α. Μαράτου. Αθήνα, Βέργος, 1973, σσ. 104-106. Αν και τα συμπεράσματα για το μέλλον της Γης ήταν άκρως απαισιόδοξα, αντικειμενικά όμως, αφού οι τότε μέθοδοι ήταν υποτυπώδεις, εν τούτοις ήταν και η πρώτη προσπάθεια συνεκτίμησης της σχέσης ανθρώπου και φύσης. Μετά τη δε­ καετία του ’70 έχουμε ευαισθητοποίηση του κόσμου σε θέ­ ματα περιβάλλοντος με αποτέλεσμα τη θέσπιση και τη λήψη μέτρων που μείωσαν μεν τον καταστροφικό χαρακτήρα της «προφητείας» για να επιβεβαιωθεί η ίδια αργότερα με τα ατυχήματα του Σεβέζο και του Τσερνομπίλ. (Μορέν, Ε. κ.ά. Η οικολογικοποίηση της σκέψης. Επιμ. Γ. Καραμπελιά. Αθήνα, Κομμούνα, 1991, σσ. 20-21). 10. Για βιβλία της γενικότερης οικολογικής θεματολογίας, βλ.

Βιβλία Ελληνικής Παιδικής Λογοτεχνίας με οικολογικό πε­ ριεχόμενο επόμενου άρθρου. 11. Φλογαΐτη Ε. ό.π., σ. 29-30. Επίσης στο: Μάργαρης, Ν. Οι­ κολογικά. Αθήνα, Κάκτος, 1986, σ. 30. 12. Odum, Ε. Fundamentals of Ecology. USA, Press of W. B. Saunders Co., 1971, p. 34. 13. Μορέν, Ε. ό.π., σ. 26. To ίδιο άρθρο του Ε. Μορέν που είχε δημοσιευτεί στον Le Monde Diplomatique (οκτ. 1989), μαζί με το «Η πρόκληση της πολυπλοκότητας» (του ίδιου), έχουν μεταφραστεί από τους Λ. Βλάχου και Π. Μπουρλάκη: Morin, Ε. Η οικολογικοποιημένη σκέψη - Η πρόκληση της πολυπλοκότητας. Αθήνα, Γ.Γ.Ν.Γ., 1990. Για μια σειρά δε έννοιες που σχετίζονται με τους όρους «οικολογικοποίηση της σκέψης» και «αυτονομία» βλ. στο: Morin, Ε. La Methode. 2. La vie de la vie. Paris, Seuil, 1980. Μετ. Μπ. Γεωργούλας, Αθήνα, Ράππας, 1986. Ιδίως για μια αναλυτική και εμπεριστατωμένη προσέγγιση του όρου «αυτονομία» συνδεδεδμένου με την εκπαιδευτική πράξη βλ. Παπακων­ σταντίνου, Π. «Παιδαγωγική σχέση και αυτονομία» στο: Γκότοβος, Θ. - Μαυρογιώργος, Γ. - Παπακωνσταντίνου, Π. Κριτική Παιδαγωγική και Εκπαιδευτική Πράξη. Αθήνα, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 1986, σσ. 119-136. 14. Καρασμάνης, Β. «Το πρόβλημα των αξιών στην Οικολο­ γία» στο περ. Νέα Οικολογία, τ. 73,1990, σσ. 56-60. 15. Μορέν, Ε. κ.ά. ό.π. 16. Για τη σχέση ανθρώπου και ζώου στα παραμύθια, βλ. Μερακλής, Μ. Γ. Τα παραμύθια μας. Αθήνα, 1990, σ. 19 κ.ε. 17. Μπορούμε να πούμε ότι οι όροι αυτοί, αν και αδόκιμοι, θα ήταν ταυτόσημοι με τον ήδη πολιτογραφημένο στη βιβλιο­ γραφία όρο «Παιδαγωγική της Ειρήνης» (βλ. σχετ. στο: Τσουρέκης, Δ. Σύγχρονη Παιδαγωγική. Αθήνα, 1987, β' έκ­ δοση, σσ. 336-346) αν έπαιρνε υπόψη της ως διαπαιδαγωγητικό μέσο, τις δομικές λειτουργίες του φυσικού οικοσυστή­ ματος. Τον χρησιμοποιούμε όμως επειδή πιστεύουμε ότι η μελέτη του οικοσυστήματος μπορεί να του προσδώσει και­ νούριο περιεχόμενο. 18. Μερακλής, Μ. Γ. «Το παραμύθι και το παιδαγωγικό του πε­ ριεχόμενο» στο περ. Διαδρομές, τ. 2, 1986, σ. 90, καθώς και Μερακλής, Μ. Γ. Τα παραμύθια μας. Θεσ/νίκη, Κωνσταντινίδης. Επίσης για τις σχέσεις του παραμυθιού και της τεχνολογι­ κής εξέλιξης βλ. και: Μαλαφάντης, Κ. «Το Παραμύθι και η τεχνολογική εποχή μας» στο περ. Επιθεώρηση Παιδικής Λογοτεχνίας, τ. 5ος, 1990, σσ. 269-281. Ακόμη βλ. και: Χρυ­ σάνθης, Κ. «Το παραμύθι και η τεχνοκρατία» στο περ. Επιθ. Παιδ. Λογοτεχνίας, τ. 4ος, 1989, σσ. 202-205. Για τη στάση δε του λαϊκού ανθρώπου απέναντι στην τεχνολογία και τη σχέση του μ’ αυτή, μέσα από παράδοση βλ.: Μερακλής, Μ. Γ. Λαογραφικά Ζητήματα. Αθήνα, Μπούρας, 1989, σσ. 233246. Επίσης: Μερακλής, Μ. Γ. Ελληνική Λαογραφία, Κοινωνική συγκρότηση. Αθήνα, Οδυσσέας, 1992, σσ. 103106. 19. Βλ. σχετ. και: Κούπερ, Τζ. Ο θαυμαστός κόσμος των παραμυθιών. Μετ. θ . Μαλαμόπουλος. Αθήνα, Θυμάρι, 1983. 20. Μερακλής, Μ. Γ. «Η πολλαπλή ζωή του Μύθου» στο περ. Επ. Παιδ. Λογ., τ. 2ος, 1987, σ. 15. 21. Μερακλής, Μ. Γ. «Το παραμύθι και το παιδαγωγικό του πε­ ριεχόμενο», ό.π. σσ. 88-90. Επίσης για το παραμύθι σαν αντικείμενο της φιλολογικής έρευνας, βλ. στο: Μερακλής, Μ. Γ. Τα παραμύθια μας. Αθήνα, 1990, σ. 75 κ.ε. 22. Σύμφωνα με μελέτες, καταστρέφονται τέσσερα στρέμματα δάσους το δευτερόλεπτο σε όλον τον πλανήτη, γεγονός που σημαίνει ότι μετά από πενήντα χρόνια, αν συνεχιστεί ο ίδιος ρυθμός, δεν θα υπάρχουν δάση! (Βλ. σχετ. άρθρο του Sean Ryan στην εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 11-10-1992). 23. Ο Ρ. Bourde έγραψε ένα χρονικό για τους παρακμιακούς ποιητές, το 1885, στην εφημερίδα Le Temps.

αφιέρωμα

105

Βιβλία Ελληνικής Παιδικής Λογοτεχνίας με οικολογικό περιεχόμενο Α. Μ Υ Θ ΙΣΤΟ ΡΗ Μ Α - ΝΟΥΒΕΛΑ 1. Ε μ ένα μ ε νοιάζει, Γ. Γρηγοριάδου-Σουρέλη, Ε στία 1976. 2. Το μ υσ τικ ό του Σίμου, Α. Σαφιλίου, Κέδρος, 1977. 3. Το μ υσ τικ ό του πατέρα, Α. Π απάκου-Λάγου, Ρέκος, 1979 4. Τα Β ούκινα τη ς φύσης, Α. Βαρελλά, Φ. Πατσούρης, 1980* 5. Ο Ε ς από τ ’ ά στρα, Μ. Κ οντολέω ν, Καστανιώτης, 1981 6. Φ ιλενάδα Φ ουντουκιά μου, Α. Βαρελλά, Α ΣΕ, 1982 7. Π εριπέτεια σ το μεγά λ ο δάσος, Γ. Π ατεράκη, Γεμεντζόπουλος, 1983 8. Α ν ά σ ες και ψ ίθυροι του δάσους, Λ. Ψαραύτη, Κέδρος, 1984 9. Το Ά λ λ ο , Λ. Μ αυροκεφάλου, Κέδρος, 1985 10. Το δά σο ς κι ο κό σ μο ς του, Α. Π απάκουΛάγου, G utenberg, 1987 11. Π εριπέτεια μ ε το μ εγά λ ο αετό, Ν. Σκιαδάς, G utenberg, 1988 12. Το παράξενο δώρο, I. Δ. Ιωαννίδης, Κ αστανιώτης, 1989 13. Μ ια μ πο υ λντό ζα θυμάται, Γ. Π αλαιολόγου, Λ ύχνος, 1979* 14. Ο θυμός του Π οσειδώ να, X. Σακελλαρίου, Κέδρος, 1991

1979* 5. Ό μ ο ρ φ ο ς κόσμος, X. Σακελλαρίου, Ά γκυρα, 1983* 6. Κ αινούρια κι αναπάντεχα, Α. Σαφιλίου, Κέ­ δρος, 1984* 7. Το κόκκινο πουλί, Ν. Περγιάλης, Σ. Εποχή, 1990* 8. Μ ια Κ υρ ια κή του Α π ρ ίλη , Α. Ζέη, Κέδρος, 1978. 9. Μ ια μαργαρίτα, Δ. Κριστ, Κέδρος, 1980 10. Σ τη γειτονιά του ήλιου, Λ.Π. Ανδρουτσοπούλου, Κ αστανιώτης, 1980* 11. Η ιστορία μ ε το γαλάζιο μ ολύβι, Ι.Δ. Ιω αν­ νίδης, Κ αστανιώτης, 1985* 12. Ά νθρω ποι και ζώα, Γ. Σφήκας, Πατάκης, 1992. 13. Τα ξεχασμένα μονοπάτια, Γ. Βοϊκλής, Κ α­ στανιώτης, 1992.

Γ. Π Ο ΙΗ Σ Η 1. Η κιθάρα της αγάπης, Δ. Μ ανθόπουλος, 1976* 2. Μ ε λ έν ε ήλιο, Δ. Μ ανθόπουλος, Εκδ. των επτά χ.χ.* 3. Τραγουδώ τη ν ειρήνη, Δ. Μ ανθόπουλος, Ε υρωεκδοτική, 1982* 4. Α νοιξιά τικα, Ρ. Καρθαίου* 5. Οι δουλευτάδες, Γ. Κρόκος, 1987*

Β. ΔΙΗΓΗΜ ΑΤΑ - Μ ΙΚ Ρ Ε Σ ΙΣ Τ Ο Ρ ΙΕ Σ Δ. ΘΕΑΤΡΟ 1. Μ ισ ά τη ς σ τεριά ς και μ ισ ά τη ς θάλασσας, Σ. Φ ίλντισι, Μ ίνωας, 1979* 2. Έ ξ ι χαμόγελα, Γ. Π αλαιολόγου, Εκδόσεις τω ν επτά, 1980. 3. Α γρ ιο λο ύλ ο υδ α για σένα, Δ. Μ ανθόπουλος, Εκδόσεις τω ν επτά, 1979* 4. Η α υ λή μ ε τα γεράνια, Σπ. Τ σίρος, Κέδρος,

1. Α ν έβ α σ τη σ τέγ η να φ άμε το σύννεφο, Γ. Ξανθούλης, Κάκτος, 1978. 2. Έ ν α κόλπο που πιάνει, Γ. Π ατεράκη, Χριστόπουλος, 1981 3. Κι έτσ ι σώ θηκε το δάσος, Μ. Γουμενοπούλου, Ηράκλειτος, 1984.

106

αφιέρω μα------------------------------------

4. Η Γειτο νιά μας, Λ.Χ. Κ αραβία, Π ατάκης, 1987 5. Το παράξενο δώρο, Ι.Δ. Ιωαννίδης, Καστανιώτης, 1989 6. Η παράγκα, Α.Μ . Σιαβέλη, 1977 7. Το λ ο υ ρ ί του Σω κράτη, Δ. Π οταμίτης, Ντουντούμης χ.χ. (1990) 8. Το όνειρο και οι περιπέτειες του Τζιτζιρή, Γ. Α ρμένης, Νίκη, 1976 9. Ο Μ ά γο ς μ ε τα χρώ ματα, Γ. Ξ ανθούλης, Κ ά­ κτος, 1978 10. Τα μυρ μ ή γκ ια τη ς ειρήνης, Γ. Μ πάρτζης, G utenberg, 1987 11. Α ς παίξουμε τους μεγάλους, Α. Δελώ νης, Η ράκλειτος, 1984. 12. Το καμένο δεντράκι, Α. Τζώρτζη, Σ. Ε πο ­ χή, 1992.

Ε. ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ - ΙΙΑ ΡΑ Μ Υ Θ ΙΚ ΕΣ ΙΣ Τ Ο Ρ ΙΕ Σ 1. Το βρω μοχώ ρι, Σ. Ζαραμπούκα, Κέδρος, 1977 2. Π ο ύ β ρίσκ ετα ι το καστανόδασος, Α. Π απάκου, Βασδέκης, 1979. 3. 6 Π αραμύθια, Μ. Κ οντολέω ν, Εστία, 1979* 4. Τα ζώα προειδοποιούν, Α. Π απάκου. Σ. Ε π ο χ ή ,1982 5. Ο πετούμενος κήπος, Α. Π απαδάκη, Κέδρος, 1980 6. Η τερατούπολη, Μ. Β ασιλειάδου, Σ. Εποχή, 1983 7. Το πιο αλη θινό παραμύθι, X. Κ άσσαρης, Κέδρος, 1984 8. Η ιστο ρία τη ς Τ ρα νο ύ πο λης και τω ν Τ ρελοπουλαίω ν, Δ. Κ ριστ, Κ αστανιώτης, 1983 9. Κι έτσ ι σώ θηκε το δάσος, Μ. Γουμενοπούλου, Η ράκλειτος, 1984 10. Το πρά σινο ε ρ γο σ τά σιο , Στ. Β λαχοπούλου, Α Σ Ε 1985. 11. Τρεις φ ορές κι έν α ν καιρό σ ’ έν α ν π λ α ν ή τη μακρινό, Λ.Π. Α νδρουτσοπούλου, Π ατάκης, 1977 12. Το γλαράκι, Α .Π . Ψ υχογιού, Σ. Ε ποχή, 1985* 13. Δ ράκε, δράκε ε ίσ ’ εδώ; Α. Βαρελλά, Α ΣΕ , 1986* 14. Π ετώ ντας σ τα δάση, Στ. Β λαχοπούλου, Α ΣΕ, 1986

15. Ο ι κατσαρίδες π ο τέ δ εν πεθαίνουν, Γ. Νεγρεπόντης, Α ίολος, 1986* 16. Το φ τερω τό παραμύθι, Κ. Μ ουρίκη, Ά γκυρα, 1987. 17. Πώ ς φ τιά χτη κε το δάσος, Γ.Γ. Σουρέλη, Α Σ Ε , 1988* 18. Έ ν α συρτά ρ ι γεμάτο όνειρα Μ. Κ οντολέ­ ων, Ά γ κ υ ρ α ,1988* 19. Το Θ αλασ σόδεντρο, X. Σ. Σπανού, Σ. Ε πο­ χή, 1988. 20. Τ ρελοβάπορο χω ρίς τιμόνι, Γ.Γ. Σουρέλη, Άγκυρα, 1988. 21. Το Δ ασοχώ ρι, Σ. Κέσκου, Κ αστούμης 1988 22. Η Σ εμέλη διώ χνει το νέφος, X. Μπουλώτης, Λωτός, 1988 23. Τα ά λογα που φύγανε, Κ. Μ αργέλη, Μ πουκουμάνης, 1988 24. Ή τ α ν μ ια χ α ρούμ ενη πλαγιά, Α. Α μπατιέλου, Πατάκης, 1987 25. Τα ζώα, τα παιδιά και οι κούκλες, Μ. Νεο­ φώτιστου, Π Α .Κ Ο .Ε. 1981 26. Το ψαράκι που ή θελε να ζήσει, Στ. Β λαχο­ πούλου, Α ΣΕ , 1984 27. Ο Δ ρ ο σ ερ ό ς και η παρέα του, Γ. Ανεζίνη Λ εράκη, Γνώση, 1991 28. Π ες μ α ς γιαγιά, Ε. Α ντωνάκου, Σμυρνιωτάκης, 1987* 29. Τ ρία αγριοπερ ίστερα σ τ η ν Α θή να , I. Σαραβάνου, Σ. Ε ποχή, 1987* 30. Το καμένο δάσος, Στ. Βλαχοπούλου, Α ΣΕ, 1988 31. Έ λ α σ τ η ν πό λη να πάω σ το χωριό, Κ. Μ αργέλη, Μ πουκουμάνης, 1988 32. Τα δικά μ α ς παραμύθια, Α. Σαφιλίου, Κέ­ δρος, 1984* 33. Ο Μ έλιος και το μα γικό μπα στούνι, Μ. Ζαχαράκης, Μ ύθος, 1989 34. Η ιστορία του νερού, Α.Π. Ψυχογιού, Σ. Ε ποχή, 1979 35. Ο κύριος Μ πεν, η Μ ο υ και τα σκουπίδια, Σ. Ζαραμπούκα. Π ατάκης, 1991 36. Έ ν α δέντρ ο ζητάει αυλή, Λ. Παναγιωτοπούλου, Α ΣΕ , 1991. Σημειώσεις: 1. Ο κατάλογος δεν αποτελεί απογραφή, αλλά μια πρώτη καταγραφή. 2. Ο αστερίσκος υποδηλώνει ότι ορισμένα αυτοτελή κείμενα των συγκεκριμένων βιβλίων είναι οικολογικού περιεχομένου.

LAURA CH APM AN Διδακτική της Τέχνης Π Ρ Ο Σ Ε Γ Γ ΙΣ Ε ΙΣ ΣΤΗ Ν ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

Το βιβλίο αυτό αφορά την καλλιτεχνική εκπαίδευση από το νηπιαγωγείο μέχρι το τέλος γυμνασίου. Απευθύνεται σε όσους διδάσκουν μέσα και έξω από την τάξη αλλά και στους γονείς και σε όσους ενδιαφέρονται για μια ζωντανή καλλιτεχνική αγωγή. Σε πολλές ανεπτυγμένες χώρες αποτελεί βασικό βιβλίο υποδομής, κάτι που έλειπε από την ελληνική βιβλιογραφία. Με 150 φωτογραφίες και άψογη επιμέλεια από τον καθηγητή της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών Π. Χριστοδουλίδη

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ ... Προωθούν το καλό βιβλίο ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ. 3607744 - FAX: 3639962

ΙΡΒΙΝ ΣΤΑΜΠΛΕΡ

ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ της POP, ROCK και S O U L ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ

Σκάψτε πιο βαθιά.

Διαβόζ.τε εφημερίδες για να ενημερώνεστε. Διαβάζετε περιοδικά για να μαθαίνετε π συμβαίνει Τώρα διαβάζετε Ρεύματα για να πάτε λίγο mo βαθιά. Ρεύματα. Με απόψεις. Με κείμενα. Για τις τέχνες, τα γράμματα, τη λογοτεχνία, το θέατρο, τον κινηματογράφο, το βιβλίο, τα εικαστικά, τη μουσική. Με συνεργάτες όπως οι Ρέιμοντ Κάρβερ, Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, Τρούμαν Καπότε, Δημήτρης Νόλλας, Κώστας Μουρσελάς, Ταέσλαβ Μίλοζ, Παύλος Μάτεσις, Πέτρος Αμπατζόγλου, Γιώργος Σκαμπαρδώνης, Έροη Σωτηροπούλου, Βάτσλαβ Χάβελ, Αλεν Γκίνσμπεργκ, Τζούλιαν Μπαρνς, Μπρους Τσάτουιν, Εντουάρντο Γκαλεάνο, Αμος Οζ, Νίκος Χουλιαράς, Λόρενς Φερλινγκέτι, Αλέξης Ζήρας, Έρνεστ Χέμινγουεϊ, Ηλίας Κουτσούκος. Ρεύματα. Απ' το 1991. To mo καλά πληροφορημένο λογοτεχνικό περιοδικό.

Ο

Ναι, στείλτε μου τα ΡΕΥΜΑΤΑ. Γράψτε με συνδρομητή για το 1994. Σας στέλνω 3.600 6ρχ.-προς 600 δρχ. το τεύχος αντί των 800 που είναι στα περίπτερα και τα βιβλιοπωλεία

ΡΕΎΜ ΑΤΆ ΡΕΥΜΑΤΑ, Π ινδάρου 44, 106 73 Αθήνα

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

Α Γ Ρ Α 1 9 7 9

1 9 9 3

ΔΙΑΒΑΖΩ ΔΕΚ ΑΠ ΕΝΘ Η Μ ΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Ε Σ Ε Π ΙΣ Τ Η Μ Ε Σ : Σ Ε Α Ν Α Ζ Η Τ Η Σ Η Τ Ο Υ Π Ο Λ ΙΤ ΙΚ Ο Υ

Επιμέλεια: Νίκος Κουτσιαράς

Μ. Π. Π. Η. Ν.

Αντωνοπούλου Γέμτος Κοζάκος Κατσούλης Κουτσιαράς

Β. Κρεμμυδάς Γ. Κριμπάς Α. Κύρτσης Θ. Λίποβατς Ν. Μαραβέγιας Σ. Παττασπηλιόπουλος

ΔΙΑΒΑΖΑ

ΧΡΗΣΙΜΕΣΚΛΑΣΙΚΕΣΕΚΔΟΣΕΙΣ Σειρά: Λ Α Ο Ι ΚΑΙ Π Ο Λ ΙΤ ΙΣ Μ Ο Ι M A R C E L B R IO N

Η Κ Α Θ Η Μ Ε Ρ ΙΝ Η Ζ Ω Η Σ Τ Η Β ΙΕ Ν Ν Η (ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΜΟΤΣΑΡΤ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΟΥΜΠΕΡΤ)

I R O B E R T E T IE N N E

Η Κ Α Θ Η Μ Ε Ρ ΙΝ Η Ζ Ω Η Σ Τ Η Ν Π Ο Μ Π Η ΙΑ

Μηνιαία επιθεώρηση, Μαυρομιχάλη 39, Αθήνα 106 30, τηλ. 36 19 837, fax. 3Θ 02 621. Η επιβίωση της Ευρώπης, της σύνταξης. Πύλος, παραμονή εκλογών, παραμονή συμφο­ ρών, του Στέλιου Ψωμά. Γιάλοβα: το ρέκβιεμ μιας λιμνοθάλασσας σε αριθ­ μούς, των Β. Στογιάννη - Π. Μπέκα. Οικολογία και αριστερά σε πρόωρη δοκιμασία, του Λ. Λουλούδη.

§,

Ε κ δ ό σ ε ις Δ η μ . ν . Π α π α δ η μ α | ^ ν Ιτπιοκράιους 8, Τηλ.: 36.27.318 f \^ £ j/

Γνωρίστε τον Ελληνικό Πολιτισμό με τις Εκδόσεις Ποιότητας

Φ

ΠΑΠΑΔΗΜΑ που τιμούν τα ελληνικά -γράμματα και συμβάλλουν στην ανάπτυξη των κλασικών σπουδών και της παιδείας στην πατρίδα μας Κάθε βιβλίο μας είναι το πολυτιμότερο και φθηνότερο δώρο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΗΜΑ. \πποκράτοχκ 8, Αθήνα, τηΚ. 36.27.318

Κοινωνία και Φύση ΤΕΤΡΑΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Ελληνικό περιοδικό θεωρητικού προβληματισμού πάνω σε θέματα πολιτικής και κοινωνικής οικολογίας με διεθνή κυκλοφορία. Εκδίδεται και στα Αγγλικά και κυκλοφορεί συγχρόνως, εκτός από την Ελλάδα, στις ΗΠΑ, Καναδά, Αγγλία. Τακτική συνεργασία με ανάλογα περιοδικά του εξωτερικού. <+■

Συνεργάζονται: Janet Biehl, Murray Bookchin, Dan Chodorkoff, John Clark, Paul Ekins, Andre Gunder Frank, Κορνήλιος Καστοριάδης, Penny Kemp, James Robertson, Δημήτρης Ρουσσόπουλος, Τάκης Φωτόπουλος.

Π Ε Ρ ΙΕ Χ Ο Μ Ε Ν Α 4ου ΤΕΥΧΟ ΥΣ Γενικό Θέμα: Φ Ε Μ ΙΝ ΙΣΜ Ο Σ ΚΑΙ Ο ΙΚ Ο Λ Ο ΓΙΑ με άρθρα των Gaard και Gruen για τη σχέση του Οικοφεμινισμού με την παγκόσμια δικαιοσύνη και την πλανητική υγεία, Val Plumwood για το Φεμινισμό και τον Οικοφεμινισμό, Janet Biehl για την επανεξέταση της οικοφεμινιστικής πολιτικής, Chaia Heller για τον ριζοσπαστικό Οικοφεμινισμό, καθώς και για το Φεμινισμό και την Οικολογία, Mary Μ el lor για το Φεμινισμό και τον Οικοσοσιαλισμό και Susan Brown για τη σχέση Φεμινισμού, Αναρχισμού και Υπαρξισμού. Δ ιά λ ο γ ο ς : Κ Ρ ΙΤ ΙΚ Η Τ Ο Υ Μ Α Ρ Ξ ΙΣ Μ Ο Υ με άρθρα τω ν Θανάση Κ αλόμαλου και M urray B oo kchin για την κρίση τη ς αριστερής πολιτικής και τον Μαρξ και Τάκη Φωτόττουλου για τον επιστημονισμό και τον ιρασιοναλισμό.

Κοινωνία και Φύση ΓΙΑ ΤΗΝ Α ΥΤΟΝΟΜΙΑ, ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΙΣ ΟΡΡΟΠΙΑ ΚΟ Λ ΟΚΟΤΡΩΝΗ 31, T.K. 105 62 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 322 4344, FAX 322 4873

λ χριςτουι i n : ΙΔΙΑ TOY ΣΙΙΟΤ; ίΛ ΖΩΑΚΙΑ. Ο-ΣΙΙΟΙ II ΧΟ> Κ \( >11 \ΙΊ \ <>1 \Ι Κ * .(» ν. >ιό ΙΟ ΙΡΟΒΟΣΚΟΣ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΙΙΑΙΧΝΙΛΙΑ: Μ API ΣΟΥΝΤΑ ΖΩΑ. Μ

ΕΝΕΘΑ ΙΛ ΤΟΥ ΣΠΟΤ.Ό ΣΓΙΟΤ ΠΑΕΙ ΙΜΛ. Η ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΟΥ ΣΙΙΟΤ, ΠΑΝΙΝΑ >1 ΒΠ ΡΙΝΕΣ ΟΙ ΙΙΛΡΛΞΕΙΣ: ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΚΛΝΣ Κ PI ΣΤΙΛ Ν ΛNT ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ, Μ* ΕΜΑΣ ΚΑΛΟΓΕΡΟΙΙΟ

,.vr. 7 ,V m

Ν »1uwm

■ για παιδιά

■

ιαιόι/ά βιβλία για lima...

για παιδιά

;',' μ ε γ ά λ ο ι

συγγραφείς... γ ί ( Χ

π Ο Ιίδ ίά

ΚΟΥΚΛΟΙΙΔΡΕ;

μεγάλες ιστορίες:..

Αμμος

y iG ICGί δ ι ά

ΧΡΩΜΛ1 \ \Ν| ΙΟΙ I V <->Ε\ |ΙΌ ΞΙ ΜΑΣ Κ ΛΑΟΙ I ΙΌΙΙΟ\ \OV Ι\Ι/ \ ΕΙΙΙΣΓΗΜΟΝΙΚ

μεγάλοι επιστήμονες..,yLG JT G iS iG OV \1 \ΡΚΙ> ΙΙ0\0 ΓΟ ΓΛΞΙΛΙ TOV ΚΟΧΟΜΒΟΥ ΙΌ ΓΛΞΙ Μ IOV ΜBIN I1

μεγάλοι καλλιτέχνες... ΥΙ(Χ ΙΤΟίίΟίΟί

«π \Ι ΞΛΝ \Γ< )Σ Ο \<->\ 1I I ΙΙΣ. \ \Ι \\ \Ρ<>Σ Ο ΙΟ ΜΙΓ<

Ml I \ .ΙΌ ΛΛΙΟΥΥΛΚΙ Ο ΒΕΝΙΑΜΙΝ ΙΛ ΒΙΒΛΙΑ Π

ΡΛΞΕ1Σ: ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΟΣΚΑΡ ΟΥAt \ II \( )\ I ΜI( I2.V) \(>Υ \ Α, \ .Ο 1>ΧΟΙΡΟΒΟΣΚΌΣ. /ΙιΌηΙ J2.Nl /_ VZKM2.il

Ο 1111*111\ Κ

Q

/

c o n o id ^

-

μεγάλοι συγγραφείς'.,. γί(Χ JTCUOLCi VKVKOV Λ1ΙΣ. Ml I Λ \01 I ΞΕΡΕΛΜ1ΙΙ Σ Ι Ο Ι '

ιιρ ιϊμ κ

:;:

£

/

γ ιο ι π α ι ο ι α

ί. ΓΟ ΛΑΙΟΥ WKI Ο ΙΙΕΙΡΗΣ. 1/1 ΝΙΙΙΙΛΙΝΜ MAPI! H II \111V ΙΟ VMOV \ χΚ I Ο III ΝΙ^ΙΙΝ I \/ΙΓ. Μ \ ΓΟ'

μεγάλοι ^έρέυνήτέ^, Ύ1& JTOtlOlGt ■

ΛΟΙΙΛΙΊ Λ: ΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. ΊΑ ΧΡΩΜΑ 1 \. Ι Λ Ρ( )Υ \ Λ, ΟΙ fil l ΡΙΝΕΣ ΟΙ ΙΙΛΡΛΞΕΙΣ: ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΟΣΚ ΑΡ ΟΥΑΪΛ' ΚΟΥΚΛΟΙΙΛΡΕ ΙΑΝ ΑΝΤΕΡΣΕΝ: ΤΟ ΑΗΔΟΝΙ, II ΤΟΣΟΔΟΥΛΑ. Ο ΧΟΙΡΟΒΟΣΚΟΣ. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΛ1 ΠΛΙΧΝ ΑΡΕΣΟΥΝ I V ΖΩΑ, Μ* ΑΡΕΣΟΥΝ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ, Μ* ΑΡΕΣΟΥΝ ΟΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ, ίΡΩΜΑΤΑ. ΑΝΤΙΘΕΤΑ. ΘΕΑΤΡΟ: ΞΕΝΙΑΣ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥ ΛΛΙΛΛΙΟΣ. ΘΩΜΛΣ ΕΝΤΙΣΟΝ, ΛΟΥΚΙΛ ΘΕΟΔΩΡΟΥ. ΒΛΣΙ ΙΕΛΑΣΚΗΘ. ΛΙΟΝΑΡΝΊ Ο NTΑ ΒΙΝΤΣΙ. ΙΙΙΚΛΣΟ. ΤΣ\Ρ\Ι#ΊΓ?ΑΠΛIΝ,~ΜΛΡΙΑNINA ΚΡΤΤ/ΤΤ: ΣΤΗ? ΚΑΜΪΤλ ΟΠΑΡ •ΙΜΑΙ 1ΑΓΑ, ΜΙΑ I II ΡΗ ΦΟΒΕΡΗ, ΕΝΑΣ ΒΑΤΡΑΧΟΣ ΜΙΚΡΟΥΛΗΣ. Ο ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Λ. ΜΙΙΑΚΛΚΟΥΛΗΣ, MET ΛΑΟΙ ΕΞΕΡΕΥΝΗΤΕΣ:

ΖΩΗ ΣΤΗ ΦΥΣΗ. Η ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΗΟ.ΑΗ, ΧΡΩΜΑΤΙΖΩ ΤΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙ Α. ΜΙΚΡΗ ΕΙ ΚΥΚΛΟΙΙΑΙΔΕ1Α: Η 1Η. ΙΟ ΣΩΜΑ. ΤΑ ΦΥΊ7 ΞΛΝΛΡΟΣ Ο ΑΘΛΗΤΗΣ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Ο ΚΥΝΗΓΟΣ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Ο ΠΡΩΤΟΣ. ΛΦΙΣΕΣ οΚΛΡΤΕΣ ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ. ΜΠΕΛΤΡΞ ΑΙΟΣ ΤΟ ΓΑΤΑΚΙ. ΛΥΟ ΑΤΑΚΤΑ ΠΟΥΓΙΚΛΚΙΑ, Ι/ΛΝΊΙΣ Ο ΠΟΝΤΙΚΟΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ, ΊΟ ΑΑΙΟΥΛΑΚΙ Ο ΠΕΤΡΙΙΣ. TZENH ΓΙΛΙΧ Ο III.ΡΙΠΑΊΟΣ Ί ΣΧΟΛΕΙΟ. II ) ΒΕΝΙΑΜΙΝ I.

,. \ ξ, r_. μ·,,ΑΤΙΣΧΟΤΕΛΟΥΣ,7· ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ,546 24XUA. 37&Κλ>* μίςιι vn λμπ

Μ. ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑΣ

Β. ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ

Η Μ. ΚΑΣΟΛΑΣ

Πού μα ς έ χ ε ι οδηγήσει η πολιτική κατάσταση των τελευταίω ν χρόνων;

Ε ννέα συγγρα φείς δ ίνουν την απάντηση, επιστρατεύοντας ά λλος το υπονομευτιχό χιούμορ του, άλλος τα σουρεαλιστικά βέλη του, άλλος την παραληρηματική γλώσσα, τη φαντασία ή την υπερβολή, άλλος τις ρ εαλιστικές π ερ ιγρ α φ ές του, σε ε ννέ α διηγήματα Πολιτικής Φαντασίας. Επιμέλεια: ΜΙΚΕΛΑ ΧΑΡΤΟΥΛΑΡΗ

ΚΕΔΡΟΣ ίο ελληνικό βιβλίο