Τεύχος 321

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ · ΑΡ. 321 · 27.10.93 · ΔΡΧ. 700

"Ενα α πό τ α σ που δα ιότερ α μ υ θισ το ρ ή μ α τα τ ή ς α γ γ λ ικ ή ς γλ ώ σ σ α ς στην π ρ ώ τ η του έλληνική μ ετά φ ρ α σ η (2 τό μ ο ι, 1 .2 7 0 σ ελίδες):

itJTENBEEK

©IRISIJS L IT E B ^C

ΔΙΑΒΑΖΩ: Α. Μεταξά26, Αθήνα -1 0 6 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

Τεύχος 321

Χ Ρ Ο Ν ΙΚ Α q

7

10

Η Α ΓΟ ΡΑ Τ Ο Υ ΒΙΒΛΙΟΥ

Π

ΕΡΕΥΝΑ Δημήτρης Χατζής: «Μια συνείδηση της ρωμιοσύνης». Γ ράφει ο Απ. Μ πενάτσης

1η 10

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Η Αικατ. Χριστοφιλοπούλου μιλάει στο ΔΙΑ ΒΑ ΖΩ

27 Οκτωβρίου 1993 Τιμή: Δρχ. 700

Στοιχειοθεσία-Ηλεκτρονική ΣελιδοποίησηΦΟμς-Μοντάζ: LEGATO Ε.Π.Ε., Χαλκοκονδύλη 9 (πλ. Κάνιγγος), τηλ.: 33.02.055-56 Fax: 36.48.223 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ.: 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε.

25

Πολιτική Ζω ρζ Καστελλάν:

Η Ιστορία

των Βαλκανίων.

28

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

Γ ράφει ο Γ. Πετρόπουλος

Δ ελ τίο 49

Βιβλιογραφικό Δελτίο

54

Κριτικογραφία

Αφ ιέ ρω μ α

59 ΖΤ 0J

Ο. ντε Μπαλζάκ: Τ ο Άγνωστο Αριστούργημα (απόσπα­ σμα)

Ιίαιδικό Χ άρη Σακελλαρίου:

65

Μαρσέλ Σβαμπ, Πάολο Ουτσέλλο, ζωγράφος

έέ 00

Philippe Sollers: Ο ι εκπλήξεις του Φ ραγκονάρ

/Q 02

Ζ α ν - Πωλ Σαρτρ: Τ ο κόκκινο, το πράσινο και η ξινή χα ­ ρά του μήλου

Μικρός

Γράφει ο Γ. Π απαδάτος Πεζογραφία Α πόστολου Δοξιάδη:

Ο θεί­ ος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ.

Γράφει η Λ ίνα Λ υχναρά

35

Πεζογραφία Παύλου Λάμπρου :

πλ

Μετα-

συμπαντική Αρμονία Γράφει ο Διον. Κωστίδης

37

Τ ο απόλυτο στη ζωγραφική

Γράφει ο Σ ωτήρης Ν τάλης

Δραπέτης.

33

II οίηση Κατερίνας Καριζώνη - Χεκίμογλου: Τα παγώνια της Μο­

νής Βλατάδων

Πεζογραφία Γιώργου Μανιώτη :

'"

Σαρλ Μ πωντλαίρ: Τ α χρονικά του πολέμου

ηΛ 'τ '

Δημήτρης Τσατσούλης: Η Ζω-γραφική της Αφήγησης στη Νεοελληνική Λογοτε­ χνία

ηέ '0

I. Μπασκόζος: Η εισαγωγή στο μυθιστόρημα ως εικόνα

Σταυρο­

βελονιές Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπαιλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάντη 9 τηλ. 237.463

ολ

Ο δ η γ ό ς βιβλίων

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γίώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτη, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Κοίτη Τοπάλη. Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτη Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Καλλιτεχνική επιμέλεια: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου

ΠΛΑΙΣΙΟ

ΜΟΛΙΣ Κ ΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ Γράφει ο Η. Π απαλέξης

Γράφει η Κυριακή Πετράκου

39

Μελέτη Γρηγόρη Βασδέκη :

41

Μελέτη W.K.C. Guthrie:

θείο δράμα και μητριαρχία στην Οδύσσεια

Γράφει ο Στέφανος Ψ αρράς

Οι σοφι­

στές Γράφει ο Κ. Χωρεάνθης

1993 <·> ΝΕ Α Β Ι Β Λ Ι Α »

1993

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Κ Α Σ Τ Α Ν ΙΩ Τ Η Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΞΕΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΜΠΑΝΑΝΑ ΓΙΟΣΙΜ ΟΤΟ

Kitchen ΝΑΝΤΙΝ ΓΚΟΡΝΤΙΜΕΡ

ΧΟΥΑΝ ΚΑΡΛΟΣ ΟΝΕΤΙ

Το ναυπηγείο (Μυθιστόρημα) 9 ΧΟΥΑΝ ΠΕΡΟΥΤΣΟ

Οι φυσικές ιστορίες

Μια ιδιοτροπία της φύσης

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

9 ΟΥΙΛΛΙΑΜ ΣΑ1ΞΠΗΡ

9 ΚΙΝΓΚΣΛΕΫ ΕΪΜΙΣ

Ένας χοντρός Εγγλέζος (Μυθιστόρημα)

9

Δωδέκατη νύχτα 9 ΣΙΜ

Εύθυμη Ιατρική

ΓΙΑΣΟΥΝΑΡΙ ΚΑΒΑΜΠΑΤΑ

9 ΕΜΑ TENANT

Κιότο

Το παραμύθι της Εύας

(Μυθιστόρημα)

ΤΡΟΥΜΑΝ ΚΑΠΟΤΕ

'Οταν οι προσευχές εισακούονται (Ένα ημιτελές μυθιστόρημα)

ΛΕΚ Λ ΕΖΙΟ

(Ηθοπλαστική ιστορία) 9 ΤΖΟΥΝΙΤΣΙΡΟ ΤΑΝΙΖΑΚΙ

Σβάστικα (Μυθιστόρημα) 9 ΤΖΩΝ ΚΕΝΕΝΤΥ ΤΟΥΛ

Συνασπισμός ηλιθίων

Έρημος

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

9 ΝΤΕΪΒΙΝΤ ΧΟΜΕΛ

9 ΧΑΡΟΥΚΙ ΜΟΥΡΑΚΑΜΙ

Το κυνήγι του αγριοπρόβατου

Ηλεκτρικές καταιγίδες (Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

ΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Μ ΠΕΡΤΟΛΤ Μ ΠΡΕΧΤ

Τα άσματα της Πίζας

ΕΖΡΑ ΠΑΟΥΝΤ

Διόρθωση παλιών μύθων και άλλες ιστορίες

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΟΝ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟ ΙΝΤΙΘ ΓΟΥΟΡΤΟΝ

ΣΟΜ ΕΡΣΕΤ ΜΩΜ

Τσάι και ματαιοδοξία (Μυθιστόρημα)

Τα χρόνια της αθωότητας 9 ΚΑΖΟΥ Ο ΙΣΙΓΚΟΥΡΟ

Τ’ απομεινάρια της μέρας Η ακόλουθη ιστορία

9 ΛΙΟΝΟΡ ΦΛΕΪΣΕΡ

(Μυθιστόρημα)

Ήρωας κατά λάθος

ΚΕΕΣ ΝΟΟΤΕΜΠΟΟΜ

1993

Ν Ε Α Β Ι Β Λ Ι Α w 1993

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Κ Α Σ Τ Α Ν ΙΩ Τ Η Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ/ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ερωτα;

ΝΤΟΡΑ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Η πρόβα του νυφικού (Μυθκπόρημα) 9 ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΕΥΑΠΈΑΙΑΗΣ

Το χέρι κάτω από το ρούχο (Μυθιστόρημα) 9 ΝΕΝΗ ΕΥΘΥΜΙΑΛΗ

ΦΑΙΔΩΝ ΠΑΤΡΙΚΑΛΑΚΙΣ

Θεράπευαν με την μουσική (Μυθιστόρημα) 9 ΤΑΣΟΣ ΡΟΥΣΣΟΣ

Ο καιρός της Λίζε (Νουβέλα) 9 ΠΟΤΑ ΣΕΧΙΔΟΥ

Οι πολίτες της οιωπής (Μυθιστόρημα) 9 ΖΥΡΑΝΝΑ ΖΑΤΕΛΗ

Η Καλάμπυ που μισούσε τ’ άλογα

Και με το τρως του λύκου επανέρχονται (Μυθιστόρημα οε δέκα ιστορίες) 9 ΒΑΣΙΛΗΣ ΖΙΩΓΑΣ

Όπως τα κούρντισες, Θε’ μου (Μυθιστόρημα) 9 ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΙΖΗΛΟΣ

(Μυθιστόρημα) 9 ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΚΟΥΡΤΗΣ

Το συμπόσιο της Σελήνης ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΣΦΥΡΙΔΗΣ

Τίμημα χωρίς αντίκρισμα

Στα μάτια της τίγρης

(Διηγήματα) 9 ΑΡΗΣ ΦΑΚΙΝΟΣ

ΗΛΙΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΣ

Το κάστρο της μνήμης

Μαύρο πουλί στο βλέμμα

(Μυθκπόρημα)

(Νουβέλα) 9 ΚΩΣΤΑΣ ΛΟΓΑΡΑΣ

Τα δυο της δάχτυλα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ/ΠΟΙΗΣΗ

(Διηγήματα) 9 ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ

ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΚΑΝΑΣ

Τα δέντρα (Μυθιστόρημα) 9 ΤΑΤΙΑΝΑ ΓΚΡΓΓΣΗ-ΜΙΛΛΙΕΞ

Παραλογή Μαύρα λιθάρια

Το αλώνι της Εκάτης (Μυθκπόρημα)

Ημερολόγιο

,

9 ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΡΑΜΟΣ

Βρεγμένο ρούχο (Διηγήματα) 9 ΜΑΞΙΜΟΣ ΟΣΥΡΟΣ

Πολιτεία (Ποιητικό αφήγημα) 9 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ

[Το λάβαρον] (Νέα, ολοκληρωμένη έκδοση)

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΠΟΥΛΙΟΣ

Αντί της σιωπής (Ζωγραφική: Τόσος Μαντζαβήνς) 9 ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΣΑΠΟΥΝΤΖΗ

Η κλινήρης Δευτέρα 9 ΝΤΙΝΟΣ ΣΙΩΤΗΣ

Η μηχανή των μυστικών 9 ΑΛΕΞΗΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ

Αρχιτεκτονική εσωτερικών χώρων

m

f

i

ΠΑΝΤΕΛΗΣΚΑΛΙΟΤΣΟΣ ΤΑ ΓΟΥΡΟΥΝΙΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

/

εχνια

Χ^ΟΣΔΕΧΥΛΜϊ Μ ’ ΜΤΡΙΑΝΗ! ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ

m ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:

ατακη

Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε Εμμ. Μ πενά κη 16 106 78 Α θήνα Τηλ.: 36.38.362 Fax: 36.28.950

Σωτήρη Δημητρίου Ν’ ΑΚΟΥΩ ΚΑΛΑ Τ’ ΟΝΟΜΑ ΣΟΥ Είναι η ιστορία μιας ηπειρώτικης οικογένειας. Από το συνοριακό χωριό Πόβλα στο Περδικάρι της Βορείου Ηπείρου και στο Ελμπασάν της Αλβανίας. Από εκεί, με το προσφυγικό κύμα, στη σύγχρονη Αθήνα. Από γενιά σε γενιά.

ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΑΜΠΟΥΣΗΣ

Ε κτο ς Εδρας

Βασίλη Τσιαμπούση ΕΚΤΟΣ ΕΔΡΑΣ

Μια ιστορία περιπτώσεων που παλινδρομούν μέσα στο χρόνο, σε ένα τοπικό πλαίσιο που η στενότητα και η ασφυκτικότητά του δημιουργούν ένα ψυχολογι κλίμα που βρίσκει το πλησιέστει ανάλογο του στην ηττοπάθεια κ το δέος του επαρχιώτη ποδοσφαιριστή, όταν ξεκινά γιο κρίσιμο εκτός έδρας αγώνα στο κέντρο...

κωστουλας μητροπουλου Κωστούλας Μητροπουλου ΤΟ ΛΟΥΝΑ ΠΑΡΚ ΗΤΑΝ ΚΛΕΙΣΤΟ Είναι η Μοίρα όλων ίω ν χαμένων εραστών και της Μνήμης τους. Τελικά σε ένα κύκλο χωρίς όνομα βρίσκονται και χάνονται μαζί. Τα τέσσερα πρόσωπα μιας ιστορίας που γράφεται μαζί και χωριστά σιο άδειο λουνα παρκ, το μήνα Σεπτέμβρη.

το λουνα παρκ ήταν κλειστό ΚΕΔΡΟΣ

ΜΑΤΑΧ.Α Χ Α Τ X / Λ Α Κ t

Νατάσας Χατζιδάκι ΞΕΝΟΙ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ Κείμενα -δ ια π λ ο κ ές προσώπων, ιστοριών και καταστάσεων - όπου άλλοτε λάμπουν εκτυφλωτικά και άλλοτε σκοτεινιάζουν ανήσυχα, τα τοπία της ψυχής και του αντικειμενικού κόσμου. «Διηγήματα» γραμμένα με την θριαμβική αίσθηση εισόδου, σε άγνωστη, εράσμια πόλη.

Κ Ε ΔΡΟ Σ ίο ελληνικό 6 ι6 λίο

τα βιβλία της «γνώσης» I ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ & ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ! ·*Μ?·

■5·

^

^

Η Φ ϊΛ Ο & Χ Μ Λ Τ ίίΝ (Ν,ΗίΝ

·.*

Η ΚΙΝΕΖΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

Χ ΕΛ Μ Ο Υ Τ ΦΟΝ ΓΚΛ ΑΖΕ Ν Α Π Η Φ ΙΛ Ο ΣΟ Φ ΙΑ ΤΩΝ ΙΝΔΩΝ

Η Κ ΙΝΕ ΖΙΚΗ ΣΚΕΨ Η

Μ Α Ρ Σ Ε Λ ΓΚΡΑΝΕ

Μετάφραση Ειρηνη Παπαγεωργιου

Μετάφραση Ποτλινα Λαμψα

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 9 41, 36 21 194

ξένη π ε ζ ο γ ρ α φ ία ον χαρακτήρισαν πορνογράφο, ανήθικο και εκμαυλιστή. Έσυραν στα δικαστήρια τον Πέγκουιν το 1960 επειδή εκδίδοντας το μυθιστόρημα Ο εραστής της Λαίδης Τσάτερλυ διέγειρε και διε'φθειρε τους αναγνώστες υποσκάπτοντας ε'τσι τα θεμέ­ λια της ηθικής της αγγλικής κοινωνίας. Ό τα ν όμως την επομένη της αθωωτικής απόφασης οι εφημερίδες έγραφαν Ένα βιβλίο που πρέπει να διαβάσουν όλοι οι χριστιανοί, η υπονομευμένη φήμη του Ντ. X. Λώρενς - 30 χρόνια μετά το θάνα­ τό του - αποκαταστάθηκε. Οι περιπέτειες βέβαια του έργου του Ντ. X. Λώρενς, από τους αξιολογότερους μυθιστοριογράφους του αιώνα μας, δεν περιορίστηκαν στον Εραστή. Ένα από τα πρώ τα μυθιστορήματά του το Γιοι και Εραστές (Μτφρ. Γιούρι Κοβαλένκο. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 510. Δρχ. 4.000) κυκλοφόρησε με πολ­ λές περικοπές το 1913. Πριν, το έργο είχε απορριφθεί απ ό τον οίκο Heinemann λόγω "χυδαιότητας". Ο Ντ. X. Λώρενς το ξαναγράφει και το στέλνει στο φίλο του Ε. Γκάρνετ, επιμελητή χειρογράφων ενός εκδοτικού οίκου. Εκείνος με τη σει­ ρά του πετσοκόβει τα χειρόγραφα, αφενός για λόγους εμπορικούς, λόγω της με­ γάλης του έκτασης και αφετέρου λόγω της αντίθεσής του με τον συγγραφέα, ο οποίος επέμενε να περιγράφει σεξουαλικές σκηνές χωρίς να αυτολογοκρίνεται. Το αποτέλεσμα, εκτός του ότι το μυθιστόρημα δεν ανταποκρινόταν στον πληθυντικό του τίτλου (είχαν αφαιρεθεί πολλά κομμάτια από τα πρώ τα κεφά­ λαια που αναφέρονταν στον αδελφό του Πωλ Μορέλ, Ουίλιαμ), ήταν ότι οι «Γιοι και εραστές» κυκλοφόρησε κατά δέκα τοις εκατό μικρότερο απ ό το πρω τό­ τυπο. Ο Ντ. X. Λώρενς δέχθηκε τις περικοπές με θλίψη και στενοχώρια αλλά έπρεπε να κερδίσει χρήματα για να ζήσει. Ακόμη όμως και σχετικά πρόσφατα κατηγορήθηκε για αντιφεμινιστής. Το 1970 η Κέιτ Μίλετ με το έργο της «Σεξουαλική Πολιτική» επιτίθεται στον Λώρενς θεωρώντας ότι στο «Γιοι και Εραστές» έχει μετατρέψει την ανδρική υπεροχή σε θρησκεία. Του καταλογίζει ότι ο ήρωάς του αφού εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο τις γυναίκες υπαλλήλους του, απαλλαγμένος α π ' αυτές, στο τέλος του μυθιστο­ ρήματος, ακολουθεί το λυτρωτικό του μέλλον. Παρ' όλα αυτά το «Γιοί και εραστές» θεωρείται σήμερα ένα κλασικό έργο. Ιδι­ αίτερη δε αξία αποκτά το γεγονός ότι για πρώ τη φορά κυκλοφορεί στα ελληνι­ κά, σε καλή μετάφραση από τον Γιούρι Κοβαλένκο, το πλήρες κείμενο βασισμένο στα πρ ω τότυπα χειρόγραφα που είδαν για πρώ τη φορά το φω ς της δημοσιό­ τητας μόλις πριν ένα χρόνο.

Τ

Η.Π.

ο Αριστοτέλης - Αθ. Αριστοτέλης - Παγκράτι. Βαγιουάκης - Αθ. ΒιΒλιογωνία - Αθ. Γκοβόστης - Αθ. Δωδώνη - Αθ. Ελευθερουδάκης - Αθ. Ενδοχώρα - Αθ. Εξαρχόπουλος - Αθ. Εστία - Αθ. Ευριπίδης - Χαλάνδρι. 'Ηλιος - Δράμα. Ιανός - Θεσσ. Κρομμύδας - Χίος. Λέσχη του Βιβλίου Θεσσ. Libro - Αθ. Λοξίας - Θεσσ. Μεθευίτης - Πάτρα. Όμηρος - Βόλος. Ραγιάς - θεσσ.

_ (_ )

Ο

ο ■ Μ

ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ : Η εκτέλεση ΚΑΚΤΟΣ I ΖΑΤΕΛΗ Ζ.: Και με το φως του λύκου επανέρχονται ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ | ΓΑΛΑΝΑΚΗ Ρ.: θ α υπογράφω Λουΐ ΑΓΡΑ ΜΑΧΜΟΥΝΤΙ ΜΠ. - ΧΟΦΕΡ Ο.: Ποτέ χωρίς την κόρη μου ΨΥΧΟΓΙΟΣ | ΧΩΜΕΝΙΔΗΣ X.: Το σοφό παιδί ΕΣΤΙΑ I ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Λ.: Το βρώμικο 89 ΚΑΚΤΟΣ

—

ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ : Γυναίκα από βελούδο ΚΑΚΤΟΣ ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά ΚΕΔΡΟΣ ΤΑΝΙΖΑΚΙ: Το κλειδί ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ ΑΛΜΠΕΡ Μ.: Καπιταλισμός εναντίον Καπιταλισμού ΓΑΛΙΛΑΙΟΣ

“Δημήτρης Χατζής: Μια συνείδηση της ρωμιοσύνης” «Και ειταν αυτή από εκείνα τα στουρνάρια που έχει πολλά στην πατρίδα της»: Ένας κώδικας τιμής1

Γ Ί ο να γράψει ένας Γιαννιώ1 1 της για ένα Γιαννιώτη δεν είναι ασυνήθιστο πράγμα. Όταν όμως ο μελετητής αναφέρεται σε τόπους και πράγματα που έχουν ι . χαραχθεί στην παιδική του μνήμη, τότε εύκολα μπο­ ρεί να ελεγχθεί για συναισθη­ ματική εμπλοκή. Για να αποφύγουμε τον υποκειμενισμό, θα καταφύ­ γουμε σ’ ένα ελέγξιμο και με­ τρήσιμο στοιχείο: τα κείμενα του Δημήτρη Χατζή, θ α προ­ σπαθήσουμε, δηλαδή, να δια­ κρίνουμε πίσω από την πο­ λυσημία της ανθρωπομορφικής επιφάνειας ορισμένους κώδικες τιμής που συναντούμε στο έργο του. Θα αναφερθού­ με, λοιπόν, στο Τέλος της μ ι­ κρής μας πόλης (1963) , στο Δι­ πλό βιβλίο (1976) και στις Σπουδές (1976) όπου παρατη­ ρούμε ότι εμφανίζονται ορι­ σμένοι ήρωες που η δράση τους έρχεται σε αντίθεση με τις προσδοκίες και τις επι­ θυμίες άλλων ατόμων ή ενός ευρύτερου κοινωνικού συνό­ λου με συνέπεια να οδηγούμα­ στε σε μια πολεμική, σε μια συγκρουσιακή κατάσταση.

Αρχικά ο Ήρωας δέχεται μια πρόκληση. Του ζητούν να κάνει κάτι που δε συμφωνεί με τις δικές του προτιμήσεις και επιλογές. Μπορούμε επομέ­ νως να θεωρήσουμε την πρό­ κληση ως ένα είδος «ηθικού εξαναγκασμού». Όμως αυτόν τον διαισθητικό ορισμό δεν τον επιβεβαιώνουν τα λεξικά. Γι’ αυτά μια πρόκληση είναι «μια ερεθιστική δήλωση με την οποία δείχνουμε σε κάποιον ότι τον θεωρούμε ανίκανο να κάνει κάτι». Όπως βλέπουμε ο λεξικογραφικός ορισμός θεω­ ρεί την πρόκληση ως ένα απλό εκφώνημα και δε λαμβάνει υπόψη του ότι έρχονται αντι­ μέτωπα δυο υποκείμενα, ούτε την ειδική σχέση που δημιουργείται ανάμεσά τους. Κοντολο­ γίς, δεν περιλαμβάνει τον πα­ ράγοντα δράση. Ο χαρακτηρι­ σμός όμως της δήλωσης ως «ερεθιστικής», ως προκλητι­ κής, μας επιτρέπει να καταλά­ βουμε ότι πρόκληση είναι το να «ξεσηκώσεις κάποιον να κά­ νει κάτι». Μπορούμε, φυσικά, αν θεωρήσουμε περιοριστικό το ρήμα ξεσηκώνω, να βά­ λουμε στη θέση του ένα συνώ­ νυμο όπως σπρώχνω, παρακι­

12

χρονικά

-----------------

οδηγώ, παρασύρω που μπορούμε να βρούμε χωρίς κόπο στο τεράστιο αποθεματικό της ελληνικής γλώσσας2. Δε θα επιμείνουμε όμως σε γενικές επισημάνσεις. Είναι καιρός να δούμε τα ίδια τα κεί­ μενα. Θα εστιάσουμε αρχικά την προσοχή μας στη συνά­ ντηση του Γιοσέφ Ελιγιά με το Σαμπεθάι Καμπιλή στο Τέλος νώ,

της μικρής μας πόλης:

- Γιοσέφ, είπε τέλος ο Σαμπεθάι Καμπιλής. Θέλω να φύγεις.

- Το ξέρω, είπε ήρεμα ο άλ­ λος (...)

- Γ ι ’ αυτό το θέλω κι εγώ να φύγεις μονάχος σου. Θα βρεις αλλού μια δουλειά, στην Αθήνα, στη Σαλονίκη (...)_ - =έρω. Μα δε θα φύγω.

- Γιοσέφ... Κοίταξέ με μια φορά - τι τα κατεβάζεις τα μάτια; πώς μπορώ να σε κυνηγήσω, να σε διώξω;... Να σε χτυπήσω εγώ; ...Γιατί το θέλεις αυτό; - Έχω ένα χρέος εδώ... Αυτό είναι όλο. Τάλλα...

Το παράθεμα μας επιτρέπει να διακρίνουμε σαφώς τα δυο Υποκείμενα. Πρόκειται για τον Καμπιλή από τη μια μεριά και το Γιοσέφ Ελιγιά από την άλ­ λη. Ο πρώτος παρακινεί το δεύτερο να φύγει από την πό­ λη σ’ ένα αλλού: «στην Αθήνα, στη Σαλονίκη», δηλαδή του κά­ νει μια πρόταση σύμβασης3. Ο Καμπιλής ουσιαστικά θέλει να πραγματοποιήσει ο Γιοσέφ το πρόγραμμα που του προτείνει. Το γεγονός, ωστόσο, ότι ο Γιοσέφ πληροφορείται τη θέληση του δασκάλου του δεν τον υποχρεώνει σε τίποτε. Μπορεί να δεχθεί ή να αρνηθεί αυτή την πρόταση. Αλλά τι σημαίνει για τον

ήρωα η πρόταση του Σαμπεθάι; Δεν πρόκειται απλά για μια υπόδειξη αλλαγής του τό­ που κατοικίας, αλλά για μια συγκεκαλυμμένη δήλωση ότι οι ιδέες των οποίων είναι φο­ ρέας είναι επικίνδυνες, γιατί θα ανατρέψουν τη συνοχή της κοινότητας. Ας μη ξεχνούμε τι αντιπροσώπευε ο Γιοσέφ: ήταν αριστερός. Ο ήρωας μπροστά σ’ αυτή την κατάσταση οφείλει να απο­ φασίσει, να δεχθεί την πρότα­ ση και να φύγει ή να παραμείνει και να υποστεί τις συνέπει­ ες που είναι σαφείς. Πράγματι ο ίδιος έχει έτοιμη την απάντη­ ση: «Ξέρω, μα δε θα φύγω (...) Έχω ένα χρέος εδώ». Μπορούμε να πούμε ότι στην περίπτωση του Γιοσέφ συνυπάρχουν και αλληλοσυμπληρώνονται δυο γνωρίσματα η ελευθερία και η υπακοή. Εί­ ναι ελεύθερος σημαίνει ότι έχει τη δυνατότητα να ακο­ λουθήσει το αφηγηματικό πρό­ γραμμα 4 που ο ίδιος ετοίμασε για τον εαυτό του, να μείνει δηλαδή στην πόλη και να αγω­ νιστεί για όσα πιστεύει, ή να δεχτεί την πρόταση του Καμπιλή και να φύγει. Αισθάνεται όμως ότι δεν μπορεί να μην αγωνιστεί για τις ιδέες του. Υπακούει, δηλαδή, σε μια αί­ σθηση καθήκοντος που τον οδηγεί τελικά στο θάνατο. Με σίγουρο χέρι ο Σαμπεθάι Καμπιλής ξερίζωσε τάγριο φύτρο. Δεν ήταν και δύ­ σκολο. Ο Γιοσέφ διώχτηκε απ’ το σχολειό της «Αλλιάνς Φρανσαίζ». Οι πόρτες του κλείστηκαν όλες (...) Ζώστη­ κε ολούθες από τη φτώχεια, κυνηγήθηκε με κείνον τον τρόπο που ξέρουν στην επαρχία να κυνηγούνε - διώ­ χτηκε. Και λίγο πιο ύστερα πέθανε, πολύ νέος ακόμα,

κάπου μακριά εκεί στη Μακε­ δονία.

Η ελευθερία συνδυαζόμενη με την υπακοή μας οδηγεί σε αξιολογικό επίπεδο σ' ένα κώ­ δικα που έχει ονομαστεί κώδι­ κας υπερηφάνειας. Ο ήρωας

είναι περήφανος για τις ιδέες του και νιώθει πως έχει χρέος να τις υπερασπιστεί: «Αυτό που κάνω εγώ θαπομείνει... Κανένας δεν μπορεί να το ξε­ κάνει», τονίζει ο Γιοσέφ. Το παράδειγμα αναφέρεται σ’ έναν ήρωα που δεν αλλάζει τις ιδέες του. Το αποτέλεσμα είναι ο θάνατος. Ο θάνατος όμως έχει τη δικαιολογία του στο έργο του Χατζή. Είναι το αποτέλεσμα της σύγκρουσης του κώδικα της ανεξαρτησίας με τον κώδικα της υπεροχής, που τον αντιπροσωπεύει ο Σαμπεθάι Καμπιλής. Η περίπτω­ σή του είναι χαρακτηριστική. Αυτό το δρων πρόσωπο με τους συνεχείς του μετασχημα­ τισμούς μπορεί να κάνει ό,τι θέλει. Μπορεί να είναι το A πράγμα τη μια στιγμή και την άλλη να μην είναι Α, αλλά Β. Ας θυμηθούμε τις αλλαγές της εμπορικής του δραστηριότη­ τας και την τελική του οικονο­ μική επικράτηση στην κοινωνία της «μικρής πόλης»: Ο ίσκιος του μαγαζιού του τους σκέπασε όλους. Συναγώι, κοινότητα και το μαγαζί το δικό του ήταν τώρα ένα και τα τρία - ο νόμος του Αβραάμ, ο φόβος και το χρή­ μ α - η κλώσσα. Μια άλλη ηρωίδα του Χατζή είναι η Μαργαρίτα. Στερνοπούλι της οικογένειας Περδικάρη γνώρισε τον ξεπεσμό των δικών της και τις ατέλειω­ τες φιλονικίες τους. Πρόκειται για έναν κόσμο φθοράς και παρακμής:

----------------Η αρετή των Περδικάρηδων βουλίαζε μέσα στην mo μεγάλη ανηθικότητα. Η Μαργαρίτα άκουσε κι έμαθε για τις κλεψιές στη Μ ητρό­ πολη, στις εκκλησιές, στο δημαρχείο, για την ατιμία που βασίλευε παντού (...) (...) Αυτή δεν είχε τίποτα. Δεν ήτανε, λοιπόν, σ ’ αστό τον κόσμο πλάσμα τόσο ορ­ φανό σαν αυτήν.

Έχουμε εδώ μια σαφή έν­ δειξη ότι βρισκόμαστε μπρο­ στά σε μια κατάσταση στέρη­ σης. Η στέρηση όμως παρακι­ νεί την ηρωίδα σε δράση. Προ­ σπαθεί να καλύψει το κενό. Πρώτα πλησιάζει περισσότερο τους μαθητές του σχολείου της. Ακολουθεί το αποφασιστι­ κό βήμα: η ένταξη της Μαργα­ ρίτας στην αντίσταση: -Χαίρε, συντρόφισσα Μαργαρίτα.

- Χαίρε Νικόλα, δικέ μου Νικόλα. Αγγελικούλα χαίρε... (...) Ο μικρός πολύγραφος δουλεύει αθόρυβα (...)

Το παράθεμα έχει πολλα­ πλές συνδηλώσεις. Δι­ απιστώνουμε τη συνάντηση της ηρώίδας με τους ανθρώ­ πους και την ένταξή της σ’ ένα ευρύτερο λαϊκό κίνημα που έχει ως σκοπό την απελευθέρωση της πατρίδας από τον κατακτητή. Αποκαλύ­ πτει ακόμη τη συντροφικότητα. Δεν είναι πια η στερημένη, αλ­ λά συμμετέχει σ’ ένα ευρύτε­ ρο σύνολο, όπου η δράση συνδυάζεται με την παρουσία του Νικόλα, του «δικού» της Νικόλα, που τη «φίλησε» και την «πήρε απ’ το χέρι και χαθήκανε μέσα στον όνειρο, μέσα στα μιλιούνια, πιασμένοι απ’ το χέρι». Τα κειμενικά δε­ δομένα μας επιτρέπουν να μι­ λήσουμε για ένα υπολανθάνον

ερωτικό σκίρτημα. Όλα αυτά μας δείχνουν ότι η Μαργαρίτα λειτουργεί πια στο πλαίσιο της φιλίας, της προσφοράς και της συμμετοχής. Η απο­ κάλυψη της συντροφικότητας προσδιορίζει και τη νέα της ταυτότητα που εκφράζεται για την ένταξή της στην αντίστα­ ση. Πρόκειται, επομένως, για μια μετάβαση από μια κατά­ σταση επιδείνωσης σε μια κα­ τάσταση βελτίωσης. Η σύγκριση της δράσης της οικογένειας Περδικάρη και της δράσης της Μαργαρίτας σημασιοδοτεί την ύπαρξη δύο κόσμων. Από τη μια μεριά έχουμε την «ανώτερη» τάξη της πόλης με τις ίντριγκες, τις συγκρούσεις, την έλλειψη επικοινωνίας και την υποκρι­ σία. Εμφανίζονται άτομα που τοποθετούν το ατομικό συμφέρον πάνω από το συλλογικό. Μερικοί δε διστά­ ζουν να συνεργαστούν ακόμη και με τον κατακτητή, αρκεί να επιπλεύσουν μέσα σ ’ αυτή τη συγκρουσιακή κοινωνία της κατοχής. Από την άλλη εμφα­ νίζεται ένας καινούριος κό­ σμος, που τον αντιπροσωπεύ­ ουν οι άνθρωποι της αντίστα­ σης. Πρόκειται για απλούς αν­ θρώπους που διακρίνονται όμως για τη συλλογική τους δράση, τα ανθρώπινα αισθή­ ματα, το σύνδεσμο και τη συντροφικότητα. Επομένως έχουμε:

13

άρχοντες

συγκρούσεις+ατομικισμός

λαός

απελευθερωτικός αγώνας+συντροφικότητα

υτό το όραμα του και­ νούριου κόσμου το βλέ­ πει να υλοποιείται στην περίπτωσή της η Μαργαρίτα Περδικάρη. Ό,τι της αρνήθηκε η τάξη της και η ίδια της η οι­ κογένεια το βρίσκει στους

Α

χρονικά

συντρόφους της που την τι­ μούν με την εμπιστοσύνη τους. Έτσι, όταν αργότερα την ανακρίνουν οι Γερμανοί, δεν προδίδει τους συντρόφους της. Αν το έκανε, θα ήταν σαν να πρόδιδε το συντροφικό όνειρο και να δεχόταν την ιδε­ ολογία της «ανώτερης» τάξης. Αποδεικνύεται, λοιπόν, από αυτή τη στάση ότι τίποτε δεν την εμποδίζει να δράσει σω­ στά. Αν και είναι αδύναμη σω­ ματικά μπορεί να σιωπήσει και με τον τρόπο αυτό να σώσει τους συντρόφους της. Δε θα μπορούσε να κάνει διαφορετι­ κά μια «φαρμακωμένη», όπως λέει γεμάτος λύσσα ο δι­ ευθυντής της αστυνομίας. Εννοεί, βέβαια, ότι έχουμε να κάνουμε με μια γυναίκα που έχει διαποτιστεί από την αρι­ στερή ιδεολογία. Αν όμως για τους συνεργάτες των Γερμα­ νών αυτό είναι αρνητικό, για την ηρωΐδα ισοδυναμεί με το οφείλω να σιωπήσω. Η αίσθη­ ση του συντροφικού καθήκο­ ντος ατσαλώνει τη Μαργαρίτα και τη βοηθάει να αντιμετωπί­ σει το θάνατο. Μιλάμε πάλι για τον κώδικα της υπερηφάνειας. Ένας τρίτος ήρωας του Χα­ τζή είναι ο Δημήτριος Σκουρογιάννης. Κατάγεται και αυτός από την Ήπειρο και συγκεκρι­ μένα από το «Ντομπρίνοβο Ηλιοχώριον», επαρχία Δωδώ­ νης, σύμφωνα με τα στοιχεία που αναφέρονται στο 6ο κε­

φάλαιο του Διπλού Βιβλίου που έχει τίτλο «Η τελευταία αρκούδα του Πίνδου». Είναι χαρακτηριστική η περιγραφή του: Κοιμήθηκε χρόνια μα ζί με τους άλλους σε κείνα τα κοι­ νόβια, τα «χάιμ» που λένε,

14

χ ρ ο ν ι κ ά -----------------

(...) -που θα πει πως κατοικιό δικό του δεν ε ίχ ε- κάπως έτσι σα να 'ταν περαστικός. Είκοσι χρόνια περαστικός. Έφαγε το μεσημέρι στις κο­ ντινές με το κουπόνι (...) Κα­ μιά φορά σαββατόβραδο, με το καλό το κοστούμι του, ερ­ χόταν μα ζί μου -να βρούμε καμιά Γερμανίδα. Και να τη βρεις -ά σ ε που δεν γίνεται πάντοτε- την Κυριακή την έχεις πάλι τη μοναξιά σου (...)

Βλέπουμε ότι πρόκειται για ένα άτομο που αρνήθηκε πει­ σματικά να ενταχθεί στη νέα κοινωνική πραγματικότητα. Η έλλειψη σταθερής κατοικίας δείχνει ότι ο Σκουρογιάννης δε ρίζωσε στον ξένο τόπο. Δεν εί­ χε εκεί κάτι δικό του. Το φαγη­ τό εντάσσεται και αυτό στην κατηγορία ξένο. Δεν υπάρχει η ξεχωριστή γεύση που θα τον ελκύσει, που θα τον κάνει να θυμάται. Η τροφή με τη μονό­ τονη επανάληψή της, καλύπτει απλώς τις βιολογικές του ανά­ γκες, δεν του προσφέρει ξε­ χωριστή απόλαυση. Ακόμη και η γυναικεία συντροφιά -όταν φυσικά τη βρίσκει- είναι σύ­ ντομη. Δε δημιουργεί οικογέ­ νεια ο Σκουρογιάννης. Η κα­ τοικία όμως, η τροφή και η οι­ κογένεια είναι τα τρία βασικά στοιχεία που βοηθούν ένα άτομο να ενταχθεί ομαλά σε μια κοινωνία. Αυτή την ένταξη αρνείται ο ήρωας. Η αδυναμία ένταξης φανερώνει ότι άλλοι ήταν οι στόχοι του Υποκει­ μένου: «Και γύρισε ο Σκουρογιάννης εκεί. Έτσι που το ’χε τάξει στον εαυτό του. Αυτό το Ντομπρίνοβο είταν το τέρμα του μακρινού ταξιδιού του -κι η ανταμοιβή του μαζί». Προβάλλουν έτσι σε σημα­ σιακό επίπεδο δύο χώροι που μπορούμε να τους ονομά­

σουμε αντίστοιχα ο ξένος τό­ πος και ο γενέθλιος χώρος. Η τοπολογική αυτή προσέγγιση μας μεταφέρει αντίστοιχα σ’ ένα εκεί (σ’ ένα μακρινό τόπο, τη Γερμανία) και σ’ ένα γνω­ στό και οικείο εδώ (το Ντο­ μπρίνοβο σ ι ν Ήπειρο). Ο γενέθλιος τόπ. ς και η ιστορία του προβάλλουν σε κειμενικό επίπεδο: Από τότε που γίνηκε ο κό­ σμος οι Ντομπρινοβίτες ξε­ νιτεύονται. Στο χωριό τους γυρίζουν άμα γεράσουν. (...) Ξενητεύονται για να καζα­ ντίσουν (...) είναι άνθρωποι (...) που το 'χουν στο αίμα τους να προκόβουν (...) Δίπατα πέτρινα σπίτια, εκ­ κλησίες μεγάλες με πλατώ­ ματα πλακόστρωτα μπροστά τους, σχολειό δικό τους, που φκιάξανε μόνοι τους, τα στενορύμια του χωριού τους όλα καλντερίμι με δουλεμένη την πέτρα- τη μαρτυρούνε την προκοπή που κάναν στα ξένα και που τη φέραν και δω.

Αυτή η περιγραφή, όταν συνδυαστεί με.άλλες κειμενικές ενδείξεις, μας δίνει τη δυνατότητα να αντιδιαστείλουμε το γενέθλιο τόπο από τον ξένο τόπο και να αναγνω­ ρίσουμε τα αντιθετικά τους σήματα. Γερμανία vs (εκεί)

Ντομπρίνοβο (εδώ)

μονότονη εργασία

απολαβή κόπων

κοινόβια

άνετες κατοικίες

ο κλειστός χώρος του εργοστασίου

ο καθαρός αέρας του βουνού

έλλειψη ουσιαστικής κοινωνική επικοινωνίας επαφή

Αυτή είναι η διαφοροποίη­ ση που παρουσιάζεται ανάμε­ σα στην ιδιαίτερη πατρίδα και στην ξενιτιά. Έτσι, μπορούμε να αντιληφθούμε και το όνειρο του Σκουρογιάννη. Επιστρέφει στο χωριό του για να αποφύγει τη μονότονη εργασία που δεν του προσφέρει καμιά ευχαρίστηση. Προσδοκά να απολαύσει τους κόπους του μετά από είκοσι χρόνια εργα­ σίας και να συναντήσει και άλ­ λους ανθρώπους που ακο­ λουθούν τον ίδιο τρόπο ζωής σ’ ένα περιβάλλον που μαρ­ τυρεί την κοινωνική προκοπή, που είναι ευνοημένο από τη φύση και ενώνει τους ανθρώ­ πους μεταξύ τους και με το γε­ νέθλια τόπο. Όμως τα πράγματα δεν εί­ ναι πια έτσι. Οι συγχωριανοί του όπου «βρεθούνε, μόλις βρεθούνε, θ ’ αρχίσουν σε λίγο να λένε πάλι για τις δουλειές τους, για τα λεφτά τους, τα μαγαζιά τους, τα πράγματα, μηχανήματα, χτήματα που αγόρασαν, που θ’ αγορά­ σουν». Πρόκειται για μια κοι­ νωνία κατανάλωσης, για ένα κόσμο που αναζητά το κέρ­ δος. Οι παραδοσιακές δομές έχουν πια εκλείψει. Η πρόκληση δεν άργησε να έρθει. Ο ξάδελφος του Σκουρογιάννη θέλει να ανοί­ ξουν στεγνοκαθαριστήριο. Ο γερο-Τράκας διεκδικεί τη συνεργασία για τον εαυτό του και τα παιδιά του. Εδώ ασφα­ λώς ταιριάζει ο αρχικός μας ορισμός της πρόκλησης. Προ­ σπαθούν να παρακινήσουν, να ξεσηκώσουν τον ήρωα να κά­ νει κάτι. Έχουμε, λοιπόν, δύο υποκείμενα που το πρώτο προσπαθεί να δελεάσει το δεύτερο να εφαρμόσει το δικό του αφηγηματικό πρόγραμμα. Τι σημαίνει όμως αυτή η εφαρ­ μογή; Δηλώνει απλά πως το πρώτο υποκείμενο θα απαρνη-

----------------θεί τις δικές του αξίες και θα ενστερνιστεί τις αξίες κάποιου άλλου. Βέβαια ο Σκουρογιάννης εί­ ναι ελεύθερος να συμμετάσχει σ ’ αυτό το αφηγηματικό πρό­ γραμμα. Μπορεί να το κάνει. Η στάση όμως που υιοθετεί είναι διαφορετική. Λέει στον ξάδελφό του: - Τα λεφ τά που σου 'ταξα, εκατό χιλιάδες, θα σου τα δώσω. Να κάνουμε τα χαρτιά και μου τα χρωστάτε. Με μαγαζιά μη μ ' ανακατεύ­ εις εμένα - δεν θέλω (...).

Έχουμε μια ξεκάθαρη δή­ λωση. Ο ήρωας ομολογεί την αδυναμία του να συμμετάσχει και κατ’ επέκταση να αρνηθεί το δικό του αξιολογικό σύστη­ μα. Πρόκειται για έναν κώδικα ελευθερίας, που τα λεξικά δε μας δίνουν ολόκληρο τον ορι­ σμό του. Αυτό, λοιπόν, το ελεύθερο άτομο, που οδηγείται σε μία κατάσταση στέρησης, μια και βρίσκεται σε αντίθεση με τον κοινωνικό του περίγυρο, υιο­ θετεί μία παρεκκλίνουσα λύση. Αυτό που δεν βρίσκει στην πα­ τρίδα και τους συντοπίτες του το βρίσκει στην τελευταία αρ­ κούδα του Πίνδου. Μόνο αυτοί οι δύο, ο ίδιος και η αρκούδα, δεν άλλαξαν μέσα σε μια κοι­ νωνία που «σπάνε τα πλαίσιά της». Μόνο αυτοί έμειναν όπως ήταν. Το τελευταίο μας παράδειγ­ μα προέρχεται από τις Σπου­ δές και συγκεκριμένα από το διήγημα «Σάντα Μαρία» (1961). Ο τόπος όπου εξελίσ­ σεται η δράση επεκτείνεται από την Ήπειρο ως την Ιταλία. Η ατμόσφαιρα είναι καθαρά συγκρουσιακή. Έχουμε από τη μια μεριά τις δυνάμεις του Πά­ πα και από την άλλη το βασι­ λιά της Νεάπολης και της Σικε­

λίας, Μάμφρεντ. Ο Πάπας συμμαχεί με τον Κάρολο της Ανδεγαυίας που έρχεται στην Ιταλία και νικά τον Μάμφρεντ και τους Γιβελλίνους, όσους δηλαδή είναι με τη μεριά του Γερμανού αυτοκράτορα. Το βασίλειο της Νεάπολης και της Σικελίας πέφτει στα χέρια τους με τη βοήθεια των τοπι­ κών αρχόντων. Έχουμε επομέ­ νως σε σημασιακό επίπεδο τους επιτιθεμένους και τους υπερασπιστές κατά το σχήμα: επιτιθέμενοι υπερασπιστές

εισβολή αντίσταση

Ο αγώνας που διεξάγεται έχει και το εξής χαρακτηριστι­ κό. Εμφανίζονται από τη μια μεριά οι δυνάμεις που προ­ σπαθούν να επεκτείνουν την κυριαρχία τους και από την άλλη όσοι αμύνονται για τη διατήρηση της ανεξαρτησίας τους.

χρονικά

15

Στον αγώνα αυτό, όπως εί­ παμε, νίκησαν οι δυνάμεις του Πάπα και στη μάχη που έγινε στο Βενεβέντο το 1266, κοντά στη Νεάπολη, σκοτώθηκε και ο ίδιος ο Μάμφρεντ. «Δεν είταν αυτός από κείνους τους στρατηγούς που μπορούνε να χάσουν τη μάχη και να φύγουν αυτοί, να γλυτώσουνε το κε­ φάλι τους. Έκατσε εκεί και χά­ θηκε εκεί μαζί με τους άλλους και εστάθηκε άξιος στο θάνα­ το». Όλα αυτά σημασιοδοτούν την αντρίκια πτώση του Μάμ­ φρεντ. Ωστόσο ο Πάπας έδω­ σε διαταγή να μην τον θάψουν και να αφήσουν το κορμί του βορά στα κοράκια. Τα κειμενικά αυτά δεδομένα σε συνδυα­ σμό με την προδοσία των βαρώνων του Μάμφρεντ μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι στο αξιολογικό επίπεδο οι έν­ νοιες της ήττας και της νίκης αντιστρέφονται και σημασιοδοτούνται διαφορετικά:

16

χρονικά

-----------------

επιτιθέμενοι

ηθική ήττα

υ περ ασ πισ τές

ηθική νίκη

Αυτό σημαίνει ότι η νίκη του Πάπα και του Καρόλου δεν ολοκληρώθηκε και ότι έπρεπε κάποιος να ενεργήσει έτσι ώστε να νομιμοποιήσει την ει­ σβολή, την κατάκτηση και την ασεβή συμπεριφορά απέναντι σ’ ένα νεκρό. Το έργο αυτό μόνο ένα πρόσωπο μπορεί να το κάνει, η γυναίκα του Μάμφρεντ και βασίλισσα της Νεά­ πολης και της Σικελίας. Μέσα σ’ ένα κόσμο συγκρούσεων και σκοπιμοτή­ των προβάλλει, λοιπόν, η εικό­ να της Ελένης Αγγελίνας, κό­ ρης του Μιχαλίτση, ηγεμόνα της Ηπείρου και της Οσιας Θε­ οδώρας της Άρτας, σύμφωνα πάντα με τα κειμενικά δεδομέ­ να. Χωρίς να επιμείνουμε πολύ στο Αγγελίνα που είναι το θη­ λυκό του άγγελος και σημαίνει την πολύ όμορφη γυναίκα, θα πρέπει να δούμε το έργο που της αναθέτουν οι βαρώνοι, οι οποίοι προηγουμένως πρόδωσαν το βασιλιά και άντρα της: Και ένα χ αρ τί μονάχα, ένα χαρτάκι μονάχα να γράψει πως του το δίνει του Κάρο­ λου το βασίλειο της Νεάπο­ λης και της Σικελίας και του δίνει του προστάτη της και την προίκα της στην Ήπειρο και την Κέρκυρα να τα διαφε­ ντεύει, για το δικό της το κα­ λό. Και η Ελένη Αγγελίνα τους άκουσε και την ένιωσε πια τη συμφορά που την ηύρε. Και είταν αυτή από εκείνα τα στουρνάρια που έχει πολ­ λά στην πατρίδα της και τους είπε πως και πεθαμένος ο Μάμφρεντ αυτός είναι ο αφέντης και ο βασιλιάς της (...) μήτε χρειάζεται κανέναν για το κορμί της. Και είπανε

τότες για τα παιδιά της πώς γίνεται, μάνα και δεν τα λυπάται. Και τους είπε κι αυτή πως τα παιδιά του Μάμφρεντ δεν είναι για λύ­ πηση. Και της είπανε τότες και για την ομορφιά τη δική της και για τα νιάτα της, πώς γίνεται, γυναίκα και δεν τα λυπάται. Και τους είπε και αυτή πως η γυναίκα που 'ταν γυναίκα του Μάμφρεντ δεν είναι για λύπηση.

Έχουμε

εδώ

μια

σαφή

απόρριψη της πρότασης σύμ­ βασης. Η Αγγελίνα αρνείται τη νομιμοποίηση των τετελεσμέ­ νων. Δεν υποκύπτει στις απει­ λές. Ας μη ξεχνάμε πως είναι ένα «στουρνάρι». Το στουρνά­ ρι σε φυσικό επίπεδο είναι μια σκληρή πέτρα και η μεταφορι­ κή αυτή έκφραση σημασιοδοτεί το «αγύριστο κεφάλι», το άτομο δηλαδή που δεν αλλά­ ζει με τίποτα. Η Αγγελίνα είναι περήφανη για τον άντρα και τα παιδιά της. Επομένως, θα κά­ νει εκείνο που αυτή θεωρεί σωστό. Δεν καταδέχεται να ξεπέσει και να υπογράψει το χαρτί που της ζητούν οι βαρώνοι. Έχουμε εδώ άλλη μία εκ­ δήλωση του κώδικα υπερηφά­ νειας. Προβάλλοντας το δικό της αξιολογικό σύστημα η Αγγελίνα δηλώνει ότι αρνείται να παίξει το παιχνίδι των άλ­ λων και ότι διατηρεί την προ­ σωπική της αξιοπρέπεια και τι­ μή. Δεν υπεισέρχεται στη συλλογιστική των άλλων και δεν παζαρεύει. «Και είδαν και απόειδαν οι βαρώνοι οι καλοί πως δεν γίνεται τίποτε μ’ αυτό το στουρνάρι να τα συμβιβά­ σουνε και να τους το δώσει το χαρτί» την έκλεισαν στη φυλα­ κή όπου μετά από πέντε χρό­ νια πέθανε. Ασχοληθήκαμε ως τώρα με τη δράση τεσσάρων ηρώων

του Χατζή που το διακριτικό τους γνώρισμα είναι η ύπαρξη του κώδικα της υπερηφάνειας και της ελευθερίας. Πρόκειται για τέσσερα αγύριστα κεφάλια που δεν αλλάζουν τις ιδέες τους έστω και αν προκαλούνται. Έχουν σχηματίσει τη δική τους εικόνα για τον εαυτό τους και τον κόσμο. Πίσω όμως από αυτή την άρνηση αλλαγής πρέπει να δούμε ένα συγκροτημένο αξιολογικό σύ­ στημα, το οποίο ενστερνίζο­ νται και υπηρετούν οι ήρωες που αναφέραμε. Όταν η δρά­ ση τους έρχεται σε αντίθεση με τη δράση άλλων υποκειμέ­ νων που κυριαρχούν, το απο­ τέλεσμα είναι ο θάνατος σε πραγματικό επίπεδο. Έστω όμως κι αν πεθαίνουν αυτά τα «στουρνάρια», σε ηθικό επίπε­ δο δικαιώνονται. Η Αγγελίνα αποτελεί σύμβολο αντίστασης και μέσα στη φυλακή. Η στάση της Μαργαρίτας Περδικάρη σημασιοδοτεί ένα νέο ήθος και μια νέα πρακτική μέσα στη συγκρουσιακή κοινωνία της μι­ κρής πόλης. Όσο για τον Γιοσέφ, το τέλος του έργου δη­ λώνει πως η σωτηρία δεν βρί­ σκεται στον ισχυρό κώδικα της οικονομικής κυριαρχίας του Καμπιλή, αλλά πέρα απ’ αυτόν. Όσοι «κρύφτηκαν μέσ’ τους ρωμιούς ή πήγανε στο βουνό που τους φώναζαν οι εαμίτες» σώθηκαν, ενώ οι άλ­ λοι έπεσαν θύματα των Γερμανών. Ο Σκουρογιάννης, τέλος, αντιπροσωπεύει το ελεύθερο άτομο που δεν υποτάσσεται στους καταναγκασμούς μιας καταναλωτικής κοινωνίας. Έχουμε, λοιπόν, μια πα­ ρουσίαση συγκεκριμένων αγωνιστικών προτύπων, που εμφανίζονται σε διαφορετικά έργα του Χατζή. Γενικότερα η ύπαρξη αυτών των χαρακτήρων σημασιοδο-

χρονικά τεί τη σύγκρουση ατόμου κοινωνίας. Οι ατομικοί κώδικες υπερηφάνειας και ελευθερίας συγκρούονται με τους κώδικες που κυριαρχούν σε μια δεδο­ μένη στιγμή. Φυσικά οι κοινω­ νικοί κώδικες είναι εκείνοι που αποδεικνύονται ισχυρότεροι. Είναι χαρακτηριστικό ότι και στις τέσσερις περιπτώσεις που αναφέραμε οι ήρωες οδη­

Σημειώσεις 1. Εισήγηση στο Επιστημονικό Συμπό­ σιο «Δημήτρης Χατζής. Μια συνείδη­ ση της Ρωμιοσύνης» (Πνευματικό Κέντρο Δήμου Ιωαννιτών - Τομέας ΜΝΕΦ Πανεπιστημίου ΙωαννίνωνΘεατρικό Εργαστήρι Ηπείρου - «Πολυθέαμα»; Ιωάννινα, 10-12 Απριλίου 1992).

2. Αναλυτικότερα για την πρόκληση βλ.

A. J. Greimas, 1983: 213-223.

3. Στην πιο γενική της έννοια η σύμβα­ ση μπορεί να θεωρηθεί ως το γεγο­ νός της καθιέρωσης, της σύναψης μιας ενδοϋποκειμενικής σχέσης που έχει ως αποτέλεσμα την τροποποίη­ ση του status (είναι και/ή φαίνεσθαι) καθενός από τα αντιπαρατιθέμενα υποκείμενα. (Βλ. Greimas-Courtes, 1979: 69-71).

17

γούνται στο θάνατο. Αυτό όμως δεν πρέπει να ερμηνευθεί μονοσήμαντα. Τα δρώντα αυτά πρόσωπα δικαιώνο­ νται σε ηθικό επίπεδο. Παράλ­ ληλα η στάση τους σημασιοδοτεί το γενικότερο αίτημα της αντίστασης σε κάθε μορ­ φή καταπίεσης ατομικής ή συλλογικής. Αυτό το αίτημα αντίστασης που παίρνει

συγκεκριμένη μορφή ανάλογα με τις κοινωνικές συνθήκες, εί­ ναι το σταθερό και επερχόμενο στοιχείο που συναντούμε στο έργο του Δημήτρη Χατζή. Αυτά είναι τα ηπειρώτικα στουρνάρια με τους κώδικες υπερηφάνειας και ελευθερίας.

4.

(1991). Tussen verlenden en Toekmost, Nieuwgriekse traditie en ideologie in het werk van de Griekse prozaschtrijver Dimitris Chatzis (1913-1981), Groningen: Styx Publications. Μηλιώτης, Κωνσταντίνος E. (1991). Τα πρόσωπα στο αφηγηματικό έργο του Δημήτρη Χατζή, Αθήνα (Διδα­ κτορική Διατριβή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων).

Triantou, Iphigenie. (1990). Techniques narratives chez Dimitris Hatzis. «La fin de notre petite ville», D.E.A., Paris: Universite de Paris-Sorbonne (Paris IV), U.E.R. de Grec, Institut Neo-Hellenique. Τζιόβας, Δημήτρης, (1980). «Ιδεολογία και αισθητική λειτουργία στην Πε­ ζογραφία του Δ. Χατζή», Ηπειρωτι­ κή Εστία, 338-339 (Ιούν.-Ιούλ.), σσ.

544-561.

Για το εννοιολόγημα αφηγηματικό πρόγραμμα βλ. Greimas Courtes, 1979: 297-298.

Βιβλιογραφία Greimas, A. J. (1983). «Le defi», Du Sens II. Essais semiotique, Paris: Seuil, σσ. 213-223.

Greimas, A. J. - Courtes, J. (1979).

Semiotique. Dictionnaire raisonne de la theorie du langage, tome I, Paris: Hachette, σσ. 69-71 και 29798.

Hokwerda, Hero (1985). «“To τέλος της μικρής μας πόλης”: δύο γραφές». Αντί, 298, σσ. 33-39.

(1987). «Η Μαργαρίτα Περδικάρη και η Μαργαρίτα Μολυβάδα», Δια­ βάζω, 180, σσ. 45-50.

Απόστολος Μ πενάτσης

Αικατερίνη Χριστοφιλοπούλου για το έργο και τη ζωή της Στην αρχή της συνέντευξής μας θα θέλαμε να μας δώσετε ορισμένες πληροφορίες για τις πρώτες δεκαετίες της ζω ής σας.

α θ η γήτρ ια τ η ς Ιστορίας του Βυζαντι­ νού κ ρ ά τους στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Δ ίδαξε για π ερ ισ σ ό τερ α απ ό εικοσιπέντε χ ρ ό ­ νια εκ α τοντά δες επιστημόνων, πολλοί απ ό τ ο υ ς οπ ο ίο υ ς στελεχώ νουν σ ήμε­ ρ α πανεπισ τήμια και ερευνητικά κέντρα, στην Ελλάδα και το εξω τερικό, σ ε δ ιά φ ο ­ ρ ο υ ς κ λ άδου ς τη ς ιστορικής και φ ιλοσ οφ ι­ κής επισ τή μη ς ή υ πη ρ ετού ν στη μέση εκ­ παίδευσ η . Με αφ ορ μ ή τη ν επα νέκδοση τ η ς «Βυζα­ ντινής Ιστορίας» τη ς, συμ π ληρ ω μ ένης με τη νεότερ η βιβλιογραφία, («Βυζαντινή Ιστο­ ρία», τ. Α' 324-610, Θεσσαλονίκη 1992, «Βυζαντινή Ιστορία», τ. Β1 610-867, υπό εκτύπωση) οι ιστορικοί Κατερίνα Νικολά­ ου και Κώστας Τσικνάκης συζήτησαν μαζί τη ς τις σ υνθήκες κάτω απ ό τις ο π ο ίες σ υγκροτήθη κε το μέχρι τώ ρ α έρ γο τη ς. Τις απ αντήσ εις που έδω σ ε η γνω σ τή ιστορικός δημ οσ ιεύου με α μ έσ ω ς μετά.

ΠΡΩΤΟ παιδί από επτά αδέλφια μικροαστικής οικογένειας με καταβολές από Κρήτη, Μάνη (ο πατέρας από τη Μονεμβασιά), Ήπειρο (η μητέρα από ηπειρώτικη οικογένεια εγκατεστημένη στην Αθήνα, ήδη στην οθωνική εποχή), γεννήθηκα στην Αθήνα στις 29 Νοεμβρίου 1917. Σχολείο πήγα στο Παλαιό Φάληρο, όπου εγκα­ ταστάθηκε η οικογένεια από το 1923 (στην Αγίου Αλεξάνδρου, τον σημερινό κεντρικό εμπορικό δρόμο. Τότε 4-5 τετράγωνα πιο ανατολικά ήταν αμπέλια και σταροχώραφα), στην αρχή σε ιδιωτι­ κό σχολείο και το 1931 στο νεότευκτο τότε μικτό δημόσιο Γυμνάσιο. Από τις παιδικές αναμνήσεις που κράτησα ήταν η γνωριμία με τον κόσμο της προσφυγιάς, όπου οικογένειες ολόκληρες μ’ ένα σωρό παιδιά ζούσαν στοιβαγμένες η καθεμιά σε μια γωνιά ενός ακατάλληλου χώρου μαγαζιούαποθήκης δίπλα απ’ το σπίτι μας. Λίγα χρόνια αρ­ γότερα από συμμαθήτριές μου γνώρισα τις ξύ­ λινες παράγκες στον χώρο του μανδρότοιχου του παλιού ζωολογικού κήπου στο Φάληρο, που είχαν εγκαταστήσει τις προσφυγικές οικογένειες· ακόμη θυμάμαι την έκπληξη και τον θαυμασμό μου για την ομορφιά και τη ζεστή ατμόσφαιρα στο εσωτε­ ρικό τους με τα κεντίδια, τα μαξιλαράκια, τα μεντέρια, τις ασημένιες εικόνες όλα αστραφτερά να σε καλωσορίζουν. Τους συνειρμούς αυτούς διατή­ ρησα έντονα και μελετώντας το Βυζάντιο αλλά και όταν φοιτήτρια, πρωτοετής, στη Φιλοσοφική Σχολή, άκουσα στην προσλαλιά του καθηγητή

συνέντευξη

Νίκου Βέη, που χαιρετούσε τα νέα βλαστάρια της Σχολής, στο τέλος να απευθύνεται «προς τον εκείθεν του Αιγαίου ελληνισμό» και η κατάμεστη πα­ λαιό αίθουσα στο κεντρικό κτίριο να δονείται από το χειροκρότημα. ΙΙεριγράψτε μας το κλίμα που επικρατούσε το 1934, όταν γράφεστε στη Φιλοσοφική Σχολή του ΙΙανεπιστημίου Αθηνών.

ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ εκείνη το γλωσσικό συνιστούσε ουσιώδη διαφορά τόσο ανάμεσα στους διδάσκο­ ντες, όσο και στους διδασκόμενους και για τη γε­ νικότερη ιδεολογική πολιτική τοποθέτηση. Στη δημοκρατική φιλελεύθερη παράταξη ανήκαν συνήθως οι δημοτικιστές, στη συντηρητική οι οπαδοί της καθαρεύουσας. Επέλεξα το τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας, που ξεκίνησε από τη·δική μας χρονιά, γιατί από παιδί μ’ ενδιέφερε η ιστορία- στο Πανεπιστήμιο πρωτογνώρισα και το θαυμαστό κόσμο της αρχαιολο­ γίας, αλλά σίγουρα μ’ επηρέασε και η προσωπι­ κότητα των καθηγητών Κωνσταντίνου Αμάντου, Σωκράτη Κουγέα, που με τη στάση και τη διδα­ σκαλία τους είχαν απήχηση στους φοιτητές. Και οι δύο βοήθησαν πολλούς από τους νέους πτυχιούχους στην αρχή της επιστημονικής τους σταδι­ οδρομίας, που δεν είχε τότε τις διεξόδους που υπάρχουν σήμερα με τα πολλά πανεπιστημιακά ιδρύματα και ερευνητικά κέντρα. Υπήρχε μόνον η Ακαδημία Αθηνών που μόλις είχε θεμελιώσει τα πρώτα της πανεπιστημιακά κέντρα. Η Φιλοσο­ φική Σχολή διέθετε τότε ένα Σπουδαστήριο για τους φιλολογικούς κλάδους και μόλις στα πρώτα

19

τριακοστά χρόνια άρχισε να λειτουργεί στην οδό Μασσαλίας 4 το Ιστορικό Σπουδαστήριο, που τώ­ ρα έχει κατεδαφισθεί. Οι καθηγητές δεν είχαν γραφεία και μόνο μια καρέκλα στο Σπουδαστήριο του κλάδου. Οι παραδόσεις γίνονταν στη μεγάλη παλαιό και τη μικρή αίθουσα της Φιλοσοφικής Σχολής στο κεντρικό κτίριο του Πανεπιστημίου. Το 1936/1937 τέλειωσε το μέγαρο της οδού Σόλωνος, όπου απέκτησε στέγη και το Αρχαιολογικό Σπουδαστήριο, εμείς νέες αίθουσες για τις παρα­ δόσεις και τα βιβλία των κλάδων χώρο ν’ απλω­ θούν, ώστε να μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε όταν ετοιμάζαμε τις φροντιστηριακές μας εργα­ σίες. Πρέπει να πω ότι βιβλία διδακτικά για τα ιστορικά μαθήματα δεν είχαμε και διαγωνιζόμα­ στε στην Εθνική Βιβλιοθήκη, την Μπενάκειο ή της Βουλής για να προλάβουμε την «Ιστορία της βυζαντινής λογοτεχνίας» του Karl Krumbacher στη μετάφραση του Γεωργίου Σωτηριάδη ή την «Αρχαιολογία» του Χρ. Τσούντα. Μόλις το 1938 εξέδωσε ο Αμαντος τον πρώτο τόμο της «Βυζα­ ντινής Ιστορίας». Αυτό είχε και μιαν άλλη όψη. Αναγκαζόμαστε να κρατάμε σημειώσεις και φυσικά να παρακο­ λουθούμε τις παραδόσεις, που κι αυτό είχε το κα­ λό να γνωριζόμαστε μεταξύ μας, να δημιουργείται μια συντροφικότητα, που εύρισκε την πρώτη της διέξοδο στο προαύλιο, το ηλιόλουστο, πεντακά­ θαρο τότε, ανατολικό προαύλιο του κεντρικού κτιρίου, που έλαμπε από τα χαρωπά νεανικά πρό­ σωπα και τουλάχιστον στα τελευταία εικοστά και τριακοστά χρόνια αποτελούσε το κέντρο της πνευματικής και πολιτικής φοιτητικής ζωής, κα­ θώς συνέρρεαν σ’ αυτό και φοιτητές από άλλες

20

συνέντευξη-------------------------------------

σχολές ιδίως τη γειτονική Νομική. Εκεί οι ρήτο­ ρες κάθε πολιτικής αποχρώσεως εύρισκαν πρό­ σφορο ακροατήριο να περάσουν τα δικά τους μη­ νύματα και να προσελκυσουν οπαδούς. Εκεί ξεκι­ νούσαν φιλίες άλλοτε εφήμερες και άλλοτε σταθε­ ρές. Αυτό συνέβη και με τις δικές μου γνωριμίες της εποχής, που πολλές εξελίχθηκαν σε μακρο­ χρόνιες φιλίες, που όταν δεν τις διέλυε ο θάνατος, όπως με τους ιστορικούς Νίκο Σβορώνο, Τάσο Βουρνά, διατηρούνται μέχρι σήμερα όπως με τον ιστορικό Μιχάλη Σακελλαρίου, τον φιλόσοφο Κωνσταντίνο Δεσποτόπουλο, σημερινούς ακαδη­ μαϊκούς, τον αρχαιολόγο Νίκο Ζαφειρόπουλο.

φανερά καλοπροαίρετη διάθεση· στη συντροφιά μας κάθισε μια νέα δασκάλα που μιλούσε μαζί μας γαλλικά. Τέλος καλοκαιριού του 1940, με υποτροφία Humboldt, βρέθηκα στη Βιέννη-Μόναχο, όπου έζησα την τρομακτική εμπειρία, που γι’ αυτήν θα χρειαζόταν να μιλήσω άλλη φορά.

Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου που μεσολαβεί πώ ς βιώθηκε από τους τότε φοιτητές;

ΜΕ ΡΩΤΑΤΕ πώς αποφάσισα να στραφώ στη μελέτη του βυζαντινού κόσμου. Ασυναίσθητα ίσως μ’ έσπρωξαν οι παιδικές μου αναμνήσεις από τον κόσμο της προσφυγιάς και η γνωριμία μου με αρμενικές προσφυγικές οικογένειες που έτυχε να μένουν στη γειτονιά μας στο Παλαιό Φάληρο. Ή ταν και οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι της εποχής μου που μας αποκάλυψαν διάφορες όψεις του βυζαντινού πολιτισμού: Κ. Άμαντος (Ιστορία), Ν. Βέης (Φιλολογία), Φ. Κουκουλές (Λαϊκός βίος), Σ. Κουγέας (Παλαιογραφία)**. Ή ταν και η φιλική αναστροφή μου με τον Τάσο Χριστοφιλόπουλο, μετέπειτα σύζυγό μου, που τό­ τε τέλειωνε τη διδακτορική του διατριβή με καίριο θέμα της αστικής οικονομίας του Βυζαντίου, την οργάνωση και λειτουργία των Συντεχνιών της Κωνσταντινουπόλεως. Εκείνος μου πρότεινε και το θέμα της δικής μου διδακτορικής διατριβής, τη βυζαντινή σύγκλητο ως πολιτειακό θεσμό. Η επι­ λογή ήταν καίρια, όπως απέδειξαν οι δεκαετίες που πέρασαν. Μέχρι τότε η ιστορική έρευνα περιοριζόταν στην πολιτική και στρατιωτική ιστορία της αυτο­ κρατορίας· μόλις λίγο πριν από τον πόλεμο άρχι­ σε η μελέτη του πολιτεύματος με τα δημοσιεύματα του Fr. Dolger και του G. Ostrogorsky. Τα φρο­ ντιστήρια του Dolger ήταν υποδειγματικά για τη μεθοδολογία και την ευρύτητα του προβληματι­ σμού, σε αντίθεση με τις παραδόσεις του, που ήταν ανιαρές, καθώς διάβαζε μονότονα τις γρα­ πτές του σημειώσεις. Χρωστώ επίσης πολλά στο φροντιστήριο του Η. Bengston, υφηγητή τότε της αρχαίας ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Μονά­ χου, που κατόπιν κατέλαβε την πρώτη θέση στον γερμανόφωνο κόσμο ως μελετητής της αρχαίας

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ που ξέσπασε στην Ισπανία τον Ιούλιο του 1936 έστειλε το δικό του μήνυμα στη φορτισμένη ιδεολογικές αντιθέσεις Ευρώπη, προάγγελο της επερχόμενης γιγαντομαχίας. Στις 4 Αυγούστου 1936 κηρύχθηκε δικτατορία από τον Ιω. Μεταξά και το σκηνικό άλλαξε. Στο Πανεπι­ στήμιο, εκεί που ο ποιητής έβλεπε πως «Ο ήλιος θα παίξει με το ίουλο και τα μαλλιά τους. /Σ υγκε­ ντρωμένες στο προαύλιο -επίγειος παράδεισος- / λικνιστικές, αρχοντικές μανόλιες, / ατημέλητα τριαντάφυλλα / τρισόλβια χαμόγελα στον αέρα. / ...εφηβικές φωνές, με την ακαταμάχητη έλξη»* κυοφορούν πλέον πράκτορες του δικτατορικού καθεστώτος και αρχίζει συστηματικό το κυνηγητό των θεωρουμένων αριστερών φοιτητών. Στους πρώτους στόχους του ξυλοδαρμού ο Μπάμπης Δρακόπουλος, ο μετέπειτα γενικός γραμματέας του ΚΚΕ Εσωτερικού. Επιφύλαξη, δυσπιστία, φό­ βος, αγωνία παίρνουν τη θέση της ανεμελιάς. Τον Μάη του 1938 το Πανεπιστήμιο οργάνωσε επίσημα πολυήμερη εκδρομή της Φιλοσοφικής Σχολής στην Ανατολική Μακεδονία, Δυτική Θράκη και στις πολύωρες σιδηροδρομικές δια­ δρομές και ξεναγήσεις είχαμε την ευκαιρία να αναστραφούμε με τους καθηγητές μας, με αρκε­ τούς από τους οποίους (Κ. Άμαντο, Σωτ. Κουγέα, Γεώργιο Οικονόμο, Φαίδωνα Κουκουλέ), χάρις στα πολλά φροντιστήρια, είχαμε κάποια οικείω­ ση. Στο πρόγραμμα χώρεσε και μια έκπληξη. Στο Διδυμότειχο έστειλαν οι τουρκικές αρχές λεωφο­ ρεία και μας πήγαν στην Αδριανούπολη, όπου μας πρόσφεραν πλούσιο μεσημεριανό γεύμα με Από το χαρισμένο στη Φοιτητική Συντροφιά ποίημα «Ανα­ βολές» του Κωνσταντινουπολίτη φιλόλογου Δημ. Παπα­ κωνσταντίνου, Νέα Εστία, τ. 122 (1987), τχ. 1446.

Π ώ ς αποφασίσατε να προσανατολιστείτε στη με­ λέτη της βυζαντινής κοινω νίας; Π οιοι άνθρωποι συνέβαλαν σ’ αυτή σας την επιλογή και ποια ήταν η κατάσταση της έρευνας της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου εκείνη της εποχή;

Για τις βυζαντινές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Αθηνών την περίοδο του Μεσοπολέμου έχει περιληφθεί άρθρο μου στον τιμητικό τόμο στον καθ. Ν. Δρανδάκη που η κυκλοφόρησή του έχει σημαντικά καθυστερήσει.

-------------------------------------συνέντευξη ελληνικής και ρωμαϊκής ιστορίας. Γιατί η μελέτη τω ν θεσμών αποτέλεσε ιδιαίτερο αντικείμενο τω ν ερευνών σας;

Η ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ της βυζαντινής ιστοριογρα­ φίας για τη συγκρότηση και λειτουργία της συγκλήτου μου έθεσε το πρόβλημα της συμμετο­ χής της στην ανάδειξη του αυτοκράτορος και την αντιμετώπιση των περιπτώσεων ανηλίκου ηγεμόνος ή αυτού που ανέβηκε στον θρόνο με επανά­ σταση. Έ τσι γεννήθηκαν οι μονογραφίες: «Εκλο­ γή, αναγόρευσις και στέψις του Βυζαντινού αυτο­ κράτορος» [Πραγματείαι της Ακαδημίας Αθηνών 22,2 (1956)] και «Η Αντιβασιλεία εις το Βυζά­ ντιον» Σύμμεικτα 2 (1970), σελ. 1-144], Το σύντο­ μο πόνημα για τους εκτός της Κωνσταντινουπό­ λεως βυζαντινούς δήμους ανήκει κι αυτό στον ίδιο θεσμικό κύκλο. Το κέντρο των ερευνών μου κατέστησαν οι θε­ σμοί, γιατί εξ αρχής κατάλαβα πόσο θεμελιώδες για τη λειτουργία του κράτους και μάλιστα πολυε­ θνικού, όπως η βυζαντινή αυτοκρατορία, ήταν η ύπαρξη καλά οργανωμένου θεσμικού πλαισίου, που έπρεπε να προσαρμόζεται στις ανάγκες των καιρών, όταν μάλιστα το κρατικό μόρφωμα διάρ­ κεσε αιώνες. Καθώς μάλιστα δεν υπάρχουν εγχει­ ρίδια πολιτειακού ή διοικητικού δικαίου απ’ τους ίδιους τους Βυζαντινούς η ανίχνευση της διαμορφώσεως των θεσμών και η κωδικοποίηση των κα­ νόνων αυτής της διαδικασίας παρουσίαζε ιδιαίτε­ ρο θέλγητρο. Αλλωστε με ενδιέφερε η παρακο­ λούθηση και των σύγχρονων διοικητικών και συνταγματικών εξελίξεων γενικότερα. Από το 1960 ω ς το 1985 διδάξατε Ιστορία του Βυζαντινού Κ ράτους στο Π ανεπιστήμιο Αθηνών. ΙΙοιες είναι οι εμπειρίες σας από αυτή την περίοδο;

ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ δύσκολο να απαντήσω σ’ αυτή σας την ερώτηση. Η διδασκαλία μ’ άρεσε από μι­ κρό παιδί. Στη Μέση Εκπαίδευση δίδαξα τρία χρόνια (1947-1950) στη Γαλλική Σχολή «Άγιος Ιωσήφ». Στη Φιλοσοφική Σχολή δίδαξα από το 1960 ως υφηγήτρια και από το 1966 ως εντεταλμέ­ νη υφηγήτρια, δίνοντας μεγάλο βάρος στη φρο­ ντιστηριακή δουλειά, όπως έκανα και στην επόμε­ νη σταδιοδρομία μου ως τακτικής καθηγήτριας (1972-1985). Οι εμπειρίες μου από όλα αυτά τα χρόνια είναι ποικίλες. Για δεύτερη φορά στη ζωή μας βρεθήκα­ με πάλι σε δικτατορία που για τη νεολαία και τον πανεπιστημιακό χώρο συνιστά μια δοκιμασία.

21

Αυτή τη φορά ανήκα στους διδάσκοντες, την πρώτη στους διδασκομένους. Νομίζω ότι η δεύτε­ ρη δικτατορία ήταν ηπιότερη, γιατί υπήρχε το ευρωπαϊκό αντίβαρο, που ήταν δημοκρατικό, ενώ στην περίοδο του Μεταξά κυριαρχούσαν δυναμι­ κά σε Μεσευρώπη και Ιβηρική Χερσόνησο οι φα­ σιστικές ιδεολογίες, ενώ η κομμουνιστική θεωρία και η Σοβιετική Ένωση ήταν στο στόχαστρο όλου του αστικού κόσμου. Συνέβη ακόμα το 1936, 1937 να λάβουν χώρα στη Σοβιετική Ένωση οι μεγάλες δίκες των αντι­ πάλων του Στάλιν, που με τον τρόπο διεξαγωγής τους και τη θανατική καταδίκη των μέχρι εκείνη την ώρα συντρόφων, που μαζί πρωτοστάτησαν στην Οκτωβριανή Επανάσταση, συγκλόνισαν την ευρωπαϊκή διανόηση. Οι Απριλιανοί πραξικοπηματίες ήταν μια ελλη­ νική παρένθεση, πολύ δυσάρεστη που σημάδεψε τη μετέπειτα πολιτική και κοινωνική εξέλιξη και είχε τραγικό επιστέγασμα την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Ό λη αυτή η σημερινή ισοπέδωση και ηθική άμβλυνση, διάχυτη και στις σχέσεις του πολίτη με το κράτος, έχει, πιστεύω, τις ρίζες της στην εποχή της Χούντας. Ό λη αυτή η αναστάτω­ ση από τη Μέση Παιδεία ως τα Πανεπιστήμια -πρώτο παράθυρο η θέσπιση του θεσμού επικού-

Κυριότερες εργασίες της Αικατερίνης Χριστοφιλοπούλου Η Σύγκλητος εις το βυζαντινόν κράτος, Επετηρίς του Αρχείου της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου, τ. 2 (1949), σελ. 1-151. Εκλογή, αναγόρευσις και στέψις του βυζα­ ντινού αυτοκράτορος, Αθήνα 1956 (Πραγματείαι της Ακαδημίας Αθηνών, τ, 22,2). Η αντιβασιλεία εις το Βυζάντιον, Σύμμεικτα 2 (1970), σελ. 1-144. Εισαγωγή στις Ιστορικές Σπουδές, Αθήνα 1978. Βυζαντινή Ιστορία, τ. Α' 324-610, α' έκδοση Αθήνα 1975· β' έκδοση με βιβλιογραφική ενη­ μέρωση, Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1992- αγγλική μετάφραση W. W. Phelps, Byzantine History I. 324-610, Amsterdam 1986. Βυζαντινή Ιστορία, τ. Β, 610-867, α' έκδοση Αθήνα 198Τ β' έκδοση υπό εκτύπωση· αγγλι­ κή μετάφραση Τ. Cullen υπό εκτύπωση. Βυζαντινή Ιστορία, τ. Β2 867-1081, Αθήνα 1988.

22

συνέντευξη------------------------------------

ρων καθηγητών από τον Μεταξά και αργότερα από τη Χούντα- με τις απεργίες, αποχές, καταλή­ ψεις, χαριστικές ρυθμίσεις για εξετάσεις, μεταφο­ ρές μαθημάτων (στην εποχή μου το σπουδαιότερο φοιτητικό αίτημα ήταν η παραχώρηση της τρίτης εξεταστικής περιόδου), τα δωρεάν βιβλία και συγγράμματα, την κατάργηση καταβολής οιασδήποτε δαπάνης από μέρος των φοιτητών έχει το ξεκίνημά της από τη Χούντα. Οι φοιτητές, πάντο­ τε πρωτοπόροι, φυσικό ήταν να έχουν μερικές φο­ ρές προβλήματα καθώς η αντίσταση κατά της χούντας στο εξωτερικό είχε ως αιχμή του δόρατος τους φοιτητές. Κι ομολογώ ήταν πολύ συγκινητι­ κό το άκουσμα του Εθνικού ύμνου, ή του «Πότε θα κάνει ξαστεριά, πότε θα φλεβαρίση» στους δρόμους γύρω από το κτίριο της Νομικής στη Σόλωνος από τις φοιτητικές συντροφιές και να βλέ­ πεις τους καταστηματάρχες και τους διαβάτες να τους κρυφοκαμαρώνουν. Η μεγάλη αναστάτωση στον πανεπιστημιακό χώρο ήρθε μετά την πτώση των πραξικο­ πηματιών, όταν πάσης μορφής φιλόδοξοι θέλη­ σαν να επωφεληθούν από ψιθύρους, καταγγελίες, θεμελιωμένες ή αστήρικτες, το συνηθέστερο, και να εμφανιστούν αντιστασιακοί. Πραγματικά για μερικούς μήνες δημιουργήθηκε χαώδης κατάστα­ ση, καθώς η τότε κυβέρνηση παρέδωσε τα πρακτι­ κά των συνεδριάσεων της Συγκλήτου και των Σχολών στους φοιτητές, που άπειροι καθώς ήταν δεν έκαναν την καλύτερη χρήση. Ό λη αυτή η κα­ τάσταση δεν ήταν χωρίς συνέπειες, καθώς η ανα­ γνώριση του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδος και η νομιμοποίηση όλων των φοιτητικών παρα­ τάξεων επέτρεψε την ελεύθερη και χωρίς φόβο αμφισβήτηση, που, καθώς ήρθε απότομα και χω­ ρίς επίγνωση των αντίστοιχων υποχρεώσεων εκ μέρους των φοιτητών, τους οποίους τα διάφορα πολιτικά κόμματα, αριστερά και δεξιά, προσπα­ θούσαν να κερδίσουν, έφερε για κάμποσο διάστη­ μα δυσαρέσκειες και προστριβές. Η θέσπιση του νόμου-πλαισίου 1268/1982 ανέ­ τρεψε την πανεπιστημιακή τάξη και ώσπου να συνηθίσουμε οι παλαιότεροι στη νέα κατάσταση και να ξεπερασθούν υπερβολές και δυσλει­ τουργίες του νόμου εγώ έφθασα στο καθορισμένο όριο ηλικίας και αποχώρησα. Ο ι σχέσεις σας με τους φοιτητές όλα αυτά τα χρόνια πώ ς ήσαν;

ΜΕ ΤΟΥΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ είχα αγαθές σχέσεις παρόλο που με θεωρούσαν αυστηρή, και στα φρο­ ντιστήριά μου αρκετοί, νομίζω, έμαθαν το σωστό

τρόπο που πρέπει να χρησιμοποιούν τις πηγές, να επεξεργάζονται το θέμα τους και να συντάσσουν μια μελέτη. Στα χρόνια αυτά είχα την εποπτεία αρκετών διδακτορικών διατριβών, από τις οποίες μερικές ανήκαν σε πανεπιστημιακούς βοηθούς και άλλων κλάδων της Ιστορίας (κατά τη μεταπο­ λίτευση βρέθηκα μόνη τακτική καθηγήτρια στην Ιστορία, επειδή ο νέος υποβιβασμός του ορίου ηλικίας και οι εκκαθαρίσεις «χουντικών» καθηγη­ τών εμείωσαν σημαντικά τον αριθμό τους), που, όπως έδειξε ο χρόνος, χρησιμοποιούνται ευρύτα­ τα στην έρευνα. Αξίζει να σημειώσω ότι από τους αλλοδαπούς φοιτητές μας πέντε μαθήτευσαν σε μένα- οι τέσσαρες Αραβες (Αιγύπτιος, Λιβανέζος, Σύρος, Ιρακινός) υπέβαλαν διδακτορική διατριβή με θέμα σχετικό με τις αραβο-βυζαντινές σχέσεις, και ο πέμπτος Κογκολέζος, σχετικό με τον κόσμο της Αφρικής και το Βυζάντιο. Ό λοι τους είναι τώ­ ρα καθηγητές στα πανεπιστήμια της χώρας τους. ΙΙω ς βλέπετε την εξέλιξη τω ν Βυζαντινών σπουδών σήμερα ιδιαίτερα στην Ελλάδα;

ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, απαντώ κατηγορηματικά, υπάρχει σήμερα άνθιση των βυζαντινών σπου­ δών. Οι πανεπιστημιακές έδρες και τα ερευνητικά κέντρα έχουν πολλαπλασιασθεί και καλύπτουν εκτός από την πρωτεύουσα και τη Θεσσαλονίκη και άλλα επαρχιακά κέντρα· επιστημονικά περιο­ δικά με διεθνή εμβέλεια είτε αποκλειστικά βυζα­ ντινής θεματολογίας είτε ευρύτερου ιστορικού, φι­ λολογικού, αρχαιολογικού περιεχομένου, εκδίδονται και σχεδόν όλοι οι νεότεροι επιστήμονες έχουν παρακολουθήσει σπουδές, για μεγαλύτερο ή μικρότερο διάστημα, σε μεγάλα ερευνητικά κέ­ ντρα του εξωτερικού. Ο πλουτισμός και των δι­ κών μας βιβλιοθηκών με ξένα συγγράμματα βοή­ θησε στην ενημέρωση, η συμμετοχή σε συνέδρια και συζητήσεις ενίσχυσε την άμιλλα. Μόνο τα τε­ λευταία χρόνια η μείωση των πιστώσεων για τα πανεπιστήμια και η συναλλαγματική διαφορά κα­ τέστησαν ακριβά τα ξένα επιστημονικά βιβλία και περιόρισαν σημαντικά τον πλουτισμό των ει­ δικών πανεπιστημιακών σπουδαστηρίων με ξένες λαμπρές εκδόσεις ιδίως πηγών, των οποίων η έλ­ λειψη πρέπει απαραιτήτως να θεραπευθεί. Εδώ θα μου επιτραπεί μια υπόμνηση. Η διάδο­ ση της πληροφορικής και η αποθήκευση των πλη­ ροφοριών στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές δι­ ευκολύνει εξαιρετικά τον ερευνητή, που βρίσκει έτσι συγκεντρωμένο το υλικό για το θέμα του, χω­ ρίς κόπο· αλλά έτσι δεν αναγκάζεται να διαβάζει

------------------------------------ συνέντευξη και να ξαναδιαβάζει τα κείμενα για να το συλλέξει, όπως κάναμε εμείς, μέθοδος που μόνη αυτή εξοικειώνει με το πνεύμα του συγγραφέως και ανασυνθέτει τον χαρακτήρα κάθε εποχής. Είναι μια παγίδα που πρέπει να προσέξουν οι νέοι επι­ στήμονες. ΙΙοια πιστεύετε ότι μπορεί να είναι η συμβολή του ιστορικού σήμερα, σε ένα συνεχώ ς μεταβαλ­ λόμενο κόσμο, ειδικότερα στην Ευρώπη και στα Βαλκάνια;

ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΑΣ το έχω σκεφθεί πολλές φορές, ιδιαίτερα τώρα που τα θέματα της επικαιρότητας έχουν τις ρίζες τους σε απόσταση αιώ­ νων, με παραμέτρους στο θρήσκευμα, στο πολιτι­ σμικό υπόβαθρο, στις γλωσσικές αλληλεξαρτή­ σεις, στη σωστή κατανόηση και ερμηνεία αυθε­ ντικών καταλοίπων, όπως οι επιγραφές, σφραγί­ δες, νομίσματα, τοπωνύμια. Οι διπλωμάτες σήμερα έχουν να κάνουν με τους λαούς της οικουμένης, αλλάζουν συχνά τόπο εργασίας και δεν είναι δυνατόν να είναι παντο­ γνώστες. Η γενική παιδεία έχει περιορισθεί και οι διπλωμάτες κατέχουν συνήθως την ιστορία της χώρας τους αλλά όχι και των λαών για τους οποί­

23

ους πρέπει να διαφωτίσουν την κυβέρνησή τους σε θέματα της επικαιρότητας, όπως αυτή τη στιγ­ μή συμβαίνει με τα προβλήματα της Βαλκανικής χερσονήσου ή της Μέσης Ανατολής. Δεν έχουν την απαιτούμενη προπαίδεια για να αντιληφθούν σωστά τα γεγονότα και να συλλάβουν τα πραγμα­ τικά αίτια, να κατανοήσουν τη σημασία που έχει το ιστορικό παρελθόν και να προβλέψουν τις αντιδράσεις. Για τους περισσότερους η ιστορία των λαών αρχίζει από το δεύτερο παγκόσμιο πό­ λεμο και μάλιστα από το τέλος του. Και φυσικά για λαούς, όπως ο ελληνικός, με ιστορία τουλάχι­ στον 3.500 ετών στον ίδιο χώρο, με την Ανατολι­ κή Μεσόγειο, τη Μικρά Ασία και το βόρειο τμή­ μα της χερσονήσου του Αίμου σε διαρκή αλληλε­ ξάρτηση, με διάφορα κρατικά μορφώματα, κινητι­ κότητα λαών, διαμόρφωση και εξάπλωση νέων θρησκειών δεν είναι δυνατόν όλα αυτά να αγνοη­ θούν και να βαραίνει μόνο ποιος έχει τα περισσό­ τερα κανόνια ή ποιος έχει τις περισσότερες αν­ θρώπινες ζωές να θυσιάσει στη μάχη και μακρινά πολιτικά κέντρα με ποικίλα συμφέροντα ακόμη και κομματικά να αποφασίζουν με αμφίβολης πολλές φορές αξίας κριτήρια και πληροφορίες για τη ζωή λαών που έχουν ψυχή, ιστορία, σεβασμό στον άνθρωπο και τον πολιτισμό.

ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ 1-106 79ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 36 02 535.3618 654. FAX. 01 -36 40 683

Κυκλοφορεί και στην αγγλική.

η ιστορία των Βαλκανίων ΖΩΡΖ ΚΑΣΤΕΛΛΑΝ. Η Ιστορία των Βαλκανίων. Μετάφραση: Βασιλική Αλιφέρη. Αθήνα, Γ κ ο β ό σ τ η , 1992. Σελ. 711.

Πολιτική

την περίοδο του ψυχρού πολέμου η ειρήνη και η ασφάλεια στην Ευρώπη και στα Βαλ­ κάνια είχε συνδεθεί κυρίως με τη διπολική αντιπαράθεση δύο μεγάλων ιδεολογικών συνασπισμών, κάτω από την κατευναστική σκιά της πυρηνικής ισορροπίας του τρό­ μου. Σήμερα οι συνεχιζόμενες συγκρούσεις στην πρώην Γιουγκοσλαβία, αποτελούν ένα επώδυνο παράδειγμα της κατάστασης που ακολούθησε με­ τά τη ριζική αναδιάταξη που προκάλεσε η κατάρ­ ρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Τα Βαλκάνια χαρακτηρίσθηκαν η «πυριτιδαπο­ θήκη» της Ευρώπης καθώς ο Α' Παγκόσμιος Πό­ λεμος άρχισε με μια δολοφονία στο Σαράγεβο και αμέσως μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο η Γιουγκο­ σλαβία περιγραφόταν ως ένα από τα πιθανότερα σημεία έναρξης ενός τρίτου πολέμου μεταξύ Ανα­ τολής και Διίσης. Χθες «πυριτιδαποθήκη της Ευρώπης», σήμερα ένα μωσαϊκό μικρών κρατών τα Βαλκάνια, μετά από μισό αιώνα θητείας - εκτός από την Ελλάδα - στο «σοσιαλιστικό στρατόπεδο», φαίνεται να

ξανακαλύπτουν την ανάγκη να επιβεβαιώσουν τις εθνικές τους ταυτότητες, σημειώνει ο ιστορικός Georges Castellan στο βιβλίο του για την Ιστορία των Βαλκανίων που κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Γκοβόστη». Από τους εγκυρότερους ιστορικούς των Βαλκα­ νίων ο συγγραφέας διατρέχει στο βιβλίο του έξι αιώνες. Το σημείο εκκίνησης είναι σε μεγάλο βαθμό συμβολικό: η αντικατάσταση του Σταυρού από την Ημισέληνο πάνω στην Αγία Σοφία, μετά την πολιορκία του Απρίλη-Μάη 1453 από το σουλτά­ νο Μωάμεθ Β'. Αυτό ήταν το τελευταίο στάδιο ενός μακροχρό­ νιου ανταγωνισμού ανάμεσα στη γηραιό Βυζαντι­ νή αυτοκρατορία, κληρονόμο του ανατολικού μι­ σού του Imperium Romanum που τεμαχίστηκε από το Θεοδόσιο στα 395, και τη δυναστεία του Οσμάν, που προήλθε από τους «μαχητές της πί­ στης» της Αυτοκρατορίας των Σελτζουκιδών Τούρκων που ήλθαν από την Κεντρική Ασία τον 5ο αιώνα, υποστηρίζει ο Castellan. Πολύ γρήγορα οι Οθωμανοί γίνονται ένα στοιχείο που παίζει έναν καθοριστικό ρόλο στο παιχνίδι των Βαλκα­ νικών Δυνάμεων. Κυρίαρχοι σ’ ολόκληρη τη Χερ­ σόνησο μετά το 1453 και επί τέσσερις αιώνες οι Οθωμανοί δημιούργησαν μια αυτοκρατορία που απλωνόταν από τον Καύκασο μέχρι το Σουδάν, από το Δούναβη μέχρι τον Αραβο-Περσικό Κόλ­ πο. Μετά την αποτυχία της πολιορκίας της Βιέννης στα 1863, τα σουλτανικά στρατεύματα άρχισαν να υποχωρούν, η κρίση της εξουσίας στην Κων­ σταντινούπολη μεταφραζόταν σε φαυλότητα και

26

εταλογη-----------------------------------------

αυθαιρεσία της Διοίκησης, οι χρηματοδοτικές ανάγκες του σαραγιού βάραιναν όλο και πε­ ρισσότερο πάνω στο χωριατόκοσμο που υφίστατο, χωρίς να το καταλαβαίνει, κλασικές πληθωρι­ στικές κρίσεις. Απέναντι σε μια Ευρώπη της Δύ­ σης που αναπτυσσόταν πολιτικά και οικονομικά, η οθωμανική αυτοκρατορία παρουσίαζε μια καθυ­ στέρηση που κατέληξε σε μια ανάλογη παρακμή της, υπογραμμίζει ο Castellan στον πρόλογο του βιβλίου του. ^ στω και με καθυστέρηση οι νέες ιδέες διείσδυσαν μέσα στον κλήρο και στους μικρούς ft πυρήνες των γραμματισμένων των αστικών τάξεων και των εμπόρων. Έ τσι στα τέλη του | 18ου αιώνα, ο μοναχός Ντοσίντεϊ Ομπράντοβιτς έγινε ο κήρυκας των Σέρβων, ο μοναχός Παΐσιος του Χιλανδαρίου ο κήρυκας των Βουλγάρων, ενώ ο Ρήγας Βελεστινλής και ο Αδα­ μάντιος Κοραής καλούσαν τους Έλληνες στην Ελευθερία. «Ο ξεσηκωμός των Ελλήνων το 1821, που τον πήρε στα χέρια της η Ευρώπη, κάτω από την πίε­ ση ενός ρομαντισμού συνδεδεμένου με τα εμπορι­ κά συμφέροντα της Μεγάλης Βρετανίας, κατέλη­ ξε στη δημιουργία, στα 1830, του Βασιλείου της Ελλάδας, που ο Βασιλιάς του ορίστηκε από τις Δυνάμεις», γράφει ο Georges Castellan. Το ίδιο σενάριο ξαναπαίχτηκε για άλλη μια φορά μετά τον ξεσηκωμό των Βουλγάρων στα 1876 που με το τίμημα ενός ρωσο-τουρκικού πολέμου, οδή­ γησε σε μια βουλγαρική ηγεμονία στα 1878. Επί­ σης, αργότερα οι εξεγέρσεις των αλβανικών φυ­ λών κινητοποίησαν την Ευρώπη για να γεννηθεί στα 1913 μια ανεξάρτητη ηγεμονία της Αλβανίας. «Το πρότυπο των νέων κρατών υπήρξε αυτό των μεντόρων τους, στην πρώτη γραμμή των οποίων ήταν η Γαλλία και η Αγγλία», τονίζει ο Castellan. Από την πρώτη πήραν την έννοια του έθνουςκράτους και από τη δεύτερη την έννοια της Κοι­ νοβουλευτικής Δημοκρατίας. Όμως τα αντίγραφα έγιναν πολύ σύντομα καρικατούρες. Το να κλείσει κανείς τα έθνη των Βαλκανίων σε σαφή σύνορα ήταν σαν να ήθελε να αγνοήσει αυτό το συνονθύ­ λευμα εθνών και θρησκειών. Έ τσι, ενώ όλα τα κράτη είχαν τις μειονότητές τους, προσπαθούσαν να αρνηθούν την ύπαρξή τους με εξαίρεση τις πε­ ριπτώσεις που προσπαθούσαν να τις χρησιμοποι­ ήσουν για εδαφικές προσαρτήσεις καθώς οι τε­ λευταίες αποτελούσαν τη βάση του εθνικού τους προγράμματος. «Όσο για τα Κοινοβούλια του Βε­ λιγραδιού, της Σόφιας και της Αθήνας», σημειώ­ νει ο Castellan, «δεν είχαν παρά μια πολύ μακρινή

συγγένεια με το βρετανικό πρότυπό τους. Η ρουσφετολογία και η διαφθορά αντικαθιστούσαν τα προγράμματα των κομμάτων. Πραξικοπήματα και πολιτικές δολοφονίες σημάδεψαν μισό αιώνα δημόσιας ζωής που ο χαρακτηρισμός της ως δη­ μοκρατικής δεν ξεγέλασε τις Δυνάμεις. Άλλωστε κι αυτές ασκούσαν μια χωρίς κανέναν ενδοιασμό ρουσφετολογία σε επίπεδο κυβερνήσεων». Ίσως, ο συγγραφέας να είναι λίγο άνισος στην έκταση που αφιερώνει στο βιβλίο του για τα τε­ λευταία πενήντα χρόνια, καθώς αφιερώνει το με­ γαλύτερο μέρος της ανάλυσής του στους πέντε προηγούμενους αιώνες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφο­ ρές του στη δημιουργία του Βασιλείου των Σέρ­ βων, Κροατών και Σλοβένων. Η ανακήρυξη του Βασιλείου των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων την 1 Δεκεμβρίου 1918, ήταν περισσότερο ένα πρόγραμμα παρά μια πραγματικότητα, σημειώνει ο Castellan. Κι αυτό, επειδή συμπεριλάμβανε, εκτός από τους τρεις λαούς και Γερμανούς, Ούγ­ γρους στη Βοϊβοδίνα, Αλβανούς στο Κοσσυφο­ πέδιο και στη Μακεδονία, Ρουμάνους στο Βανάτο, Τούρκους στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και στη Μακεδονία, Τσέχους, Ρουθηνούς, Ιταλούς και πρόσφυγες Λευκορώσους. Συνολικά πάνω από δύο εκατομμύρια αλλοφύλους, δηλαδή ένα 17% του πληθυσμού. Στην πραγματικότητα, ανάλογα με τη θρησκεία, μπορούσε κανείς να απαριθμήσει 5,4 εκατομ. Σέρβους και 3,7 εκατομ. Κροάτες. Ό σο για το 1,3 εκατομμύρια μουσουλμάνους, κα­ νένας δεν ήξερε πόσοι ήταν Σέρβοι και πόσοι Κροάτες. Πολλές απ’ αυτές τις μειονότητες - Μαγιάροι, Γερμανοί, Αλβανοί, Ρουμάνοι και Ιταλοί ζούσαν σε επαφή με τα εθνικά τους κράτη, υπο­ στηρίζει ο συγγραφέας, γι’ αυτό και παρατη­ ρήθηκαν πολλές προσπάθειες κάθε είδους αλυ­ τρωτισμού. Αρχιτέκτονας του νέου κράτους της Γιουγκο­ σλαβίας ήταν ο Πρίγκιπας της Σερβίας Αλέξαν­ δρος Καραγεώργιεβιτς (1888-1934). πολιτική ζωή του νέου κράτους άρχισε με τις εκλογές του Νοεμβρίου 1920 στις οποίες έλαβαν μέρος περίπου δώδεκα κόμματα που μοιράστηκαν τις τετρακόσιες δεκαεννιά έδρες της Συντακτικής Συνέλευσης. Στις 28 Ιουνίου 1921 ψηφίζεται το Σύνταγμα παρά το μποϋκοτάζ των Κροατών βουλευτών. Αυτό ήταν εμπνευσμένο από το Σύνταγμα της" προπολεμικής Σερβίας και θεωρείτο πολύ συγκεντρωτικό με το βασιλιά αρχηγό του στρα­ τού, που επέλεγε τον Πρωθυπουργό, με μια Βουλή

-------------------------------------------επιλογή και μια Διοίκηση που ήταν ολοκληρωτικά στα χέ­ ρια της κυβέρνησης. Τα πρώτα δέκα χρόνια της πολιτικής ζωής του νέου κράτους χαρακτηρίσθηκαν από μια επιφα­ νειακή δημοκρατία, με αποκορύφωμα τη δραματι­ κή συνεδρίαση της Βουλής στις 20 Ιουνίου 1928, όταν ένας Μαυροβούνιος βουλευτής πυροβόλησε και σκότωσε τον ηγέτη του αγροτικού κροατικού κόμματος Στέφαν Ράντιτς και δύο ακόμη βου­ λευτές. Ολόκληρη η Κροατία κατήγγειλε την «αιμο­ σταγή Βουλή» και το Βασίλειο βρέθηκε ξαφνικά χωρισμένο στα δύο. Σαν εναλλακτική λύση ο βα­ σιλιάς κάλεσε τους ηγέτες των κομμάτων και τους πρότεινε το χωρισμό του Βασιλείου σε δύο κράτη. Η πρόταση αυτή δεν έγινε δεκτή και στις 9 Ιανου­ άριου 1929, ο Αλέξανδρος ο Α' διέλυσε το Κοινο­ βούλιο και κατάργησε το Σύνταγμα. Έ τσ ι άρχισε αυτό που στη γιουγκοσλαβική ιστορία αποκαλείται «βασιλική δικτατορία». Σε αντίθεση με τις άλλες ευρωπαϊκές δικτατο­ ρίες, η δικτατορία αυτή αναγγέλθηκε σαν προσω­ ρινή και δεν είχε την υποστήριξη καμιάς συγκε­ κριμένης οργάνωσης, σημειώνει ο Castellan. Η κυβέρνηση.ανατέθηκε σ’ ένα στρατηγό που λογο­ δοτούσε αποκλειστικά και μόνο στον κυρίαρχο βασιλιά. Διαλύθηκαν τα κόμματα και οι δημόσιες οργανώσεις και ο Τύπος ήταν υπό αυστηρό έλεγ­ χο.

ον Ιανουάριο του 1931 ο βασιλιάς μ’ ένα νέο Σύνταγμα κατάφερε να δυσαρεστήσει και τα δύο στρατόπεδα. Εν τω μεταξύ η οικονομική κρίση εκδηλώθηκε και στο πολιτικό επίπεδο με επεισόδια στην Κροατία, Σλοβενία κι ακό­ μα με ένοπλη επανάσταση στη Λίκα (περιο­ χή της Κροατίας) που είχε την υποστήριξη της Ιταλίας του Μουσολίνι. Οι Κροάτες με το «Μανι­ φέστο του Ζάγκρεμπ», απαίτησαν ανοιχτά την αυτονομία τους. Ταυτόχρονα άρχισε να σκληραί­ νει το αστυνομικό σύστημα και πλήθαιναν οι πο­ λιτικές δολοφονίες. Στις 9 Οκτωβρίου 1934 ο Αλέξανδρος δολοφο­ νείται στη Μασσαλία ενω πραγματοποιούσε επί­ σημη επίσκεψη στη Γαλλία. Το χάσμα ανάμεσα σε Σέρβους και Κροάτες συνέχιζε να διευρύνεται αν και λίγες μέρες πριν την έναρξη του Β' Πα­ γκοσμίου Πολέμου οι διαπραγματεύσεις Σέρβων και Κροατών φάνηκε να καταλήγουν σε συμφω­ νία σε ό,τι αφορούσε στην ένωση της εσωτερικής Κροατίας και της Δαλματίας. Όμως, για τους Κροάτες εξτρεμιστές που έστρεφαν τα βλέμματά τους προς το Μουσολίνι και το Χίτλερ, η συμφω­ νία αυτή ήταν εμπόδιο στα σχέδιά τους.

Ι

27

Ιδιαίτερα χρήσιμη για την αποκρυπτογράφηση του πρόσφατου παρελθόντος είναι η αναφορά του Castellan στην πολιτική φυσιογνωμία του Τίτο ο οποίος γιος ενός Κροάτη και μιας Σλοβένας τέθη­ κε επικεφαλής της ένοπλης αντίστασης, εγκατέστησε το αρχηγείο του στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και περιβάλλετο από ένα Σέρβο (Rankovic), ένα Σλοβένο (Kardelj) και έναν Μαυροβούνιο (Djilas), του εμπνευστή της ομοσπονδιακής αρχι­ τεκτονικής που επιβλήθηκε την επαύριο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου σε μια Γιουγκοσλαβία που τη διοίκησε με πυγμή έως το θάνατό του. «Η σύ­ γκρουση του Τίτο με τον Στάλιν και η πολιτική του της μη ευθυγράμμισης αντιστάθμισαν το εύ­ θραυστο του Γιουγκοσλαβικού οικοδομήματος», έγραφε ο Andre Burguiere παρουσιάζοντας πριν ένα περίπου χρόνο το βιβλίο του Georges Castellan στον Nouvel Observateur. Παλλινορθώνοντας τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, ανασταίνοντας το Μαυροβούνιο, εφευρίσκοντας τη Μακεδονία και παρέχοντας μια αυτονομία στη Βοϊβοδίνα και στο Κοσσυφοπέδιο, ο Τίτο ανέλα­ βε τον κίνδυνο, για να αντισταθμίσει το δημογραφικό βάρος των Σέρβων, να ξυπνήσει ξεχασμέ­ νους εθνικισμούς. Ιδιαίτερα βαθύ και αναλυτικό το βιβλίο του Georges Castellan «Η ιστορία των Βαλκανίων», είναι αποτέλεσμα μιας συνεχούς «συναλλαγής» του συγγραφέα με τα Βαλκάνια κι έρχεται στην κατάλληλη ώρα για να συνεισφέρει στην απο­ κρυπτογράφηση της ξαφνικής επανόδου ενός εκρηκτικού παρελθόντος.

Σ ω τή ρης Ν τάλης

28

επάογη

μικρός δραπέτης ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ ΧΑΡΗΣ. Μικρός Λραπέτης. Αθήνα, Κ ίν η τ ρ ο , 1991. Σελ. 105.

Π αιδικό

υτοβιογραφικά στοιχεία στη λογοτεχνία για παιδιά και εφήβους, συνειδητά ή ασύνειδα, «περνάνε» τμηματικά μέσα από τους κεντρι­ κούς ή άλλους ήρωες, ίσως σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι στην υπόλοιπη λογοτεχνική παραγωγή. Αντίθετα, όμως, μυθιστορηματικές ή καλύτερα λογοτεχνικές αυτοβιογραφίες στην ελληνική Παι­ δική Λογοτεχνία, τουλάχιστον απ’ όσο έχουμε υπόψη μας, ανιχνεύονται ελάχιστες1. Δεν ανή­ κουν, νομίζουμε, στην κατηγορία «Μυθιστορη­ ματική βιογραφία», όπου υπάρχουν αρκετά έργα στην παιδική λογοτεχνία, ιδίως για πρόσωπα που έχουν συμβάλει στην εξέλιξη της ιστορικής πραγ­ ματικότητας, επειδή τα δρώμενα των μυθι­ στορηματικών αυτοβιογραφιών βρίσκονται πιο κοντά στην πραγματικότητα. Ίσω ς όμως να έχουν κι ένα ιδιάζον στοιχείο που περιορίζεται στο περιεχόμενο, δηλαδή τον «κίνδυνο» της πέρα από τα λογοτεχνικά πλαίσια υπερβολής, στην προβολή, μέσα από την «περιαυτολογία», του υποκειμενικού στοιχείου και συνακόλουθα, σε γε­ γονότα που δεν έχουν σχέση με την πραγματικό­ τητα και τη δράση της συλλογικής συνείδησης. Κι εδώ δεν εννοούμε εκείνα τα στοιχεία που πιθα­ νόν θα εξαχθούν από ένα ψυχαναλυτικό ερμη­ νευτικό πλαίσιο - που ίσως είναι το πιο κατάλλη­ λο για το είδος - αλλά από γεγονότα που παραπέ­ μπουν σε κοινωνικά και παιδαγωγικά δεδομένα, ενταγμένα στην ανεξάρτητη μεταβλητή της ιστο­ ρίας, δηλ. μ’ ένα κοινωνικοϊστορικό ερμηνευτικό πλαίσιο.

Ι

Αν λάβουμε δε υπόψη ότι κυρίως το μυθιστό­ ρημα, από τα λογοτεχνικά γένη, αποτελεί πηγή άντλησης ιστορικών και κοινωνιολογικών δεδο­ μένων και ορισμένες φορές αντικειμενική πηγή, τότε αντιλαμβανόμαστε τη σπουδαιότητα του εί­ δους των αυτοβιογραφικών δεδομένων (έστω κι αν αναφέρονται στο παρελθόν), ενταγμένων στην ανάλογη ιστορική και γενικότερη πολιτισμική πραγματικότητα. Ο X. I ., παιδαγωγός και συγγραφέας με μεγάλη θητεία σε όλα τα είδη της λογοτεχνίας, ιδίως για παιδιά και εφήβους, σ’ ένα από τα τελευταία του βιβλία, το «Μικρός δραπέτης», αποτυπώνει λογο­ τεχνικά τις αυτοβιογραφικές στιγμές μιας συγκε­ κριμένης και καθοριστικής χρονικής περιόδου της παιδικής του ηλικίας. Στην ηλικία των 12 ετών, περίπου, αφού τελει­ ώνει το δημοτικό, πηγαίνει ύστερα από επιτυχείς εξετάσεις και με τη συγκατάθεση του ιερέα-πατέρα του στο ημιγυμνάσιο της πόλης, να σπουδάσει. Παρά όμως τις άριστες επιδόσεις του, λόγω οικο­ νομικών δυσπραγιών, διακόπτει τις σπουδές με απόφαση του πατέρα του, εργάζεται σκληρά μαζί του στα χωράφια και τέλος, παρά τη θέλησή του πηγαίνει να μάθει ράφτης. Η έφεσή του όμως για μάθηση, δεν τον αφήνει κι αναγκάζεται να δραπε­ τεύσει. Η μεσολάβηση ενός θείου του κι η δύναμη της θέλησής του πείθουν τον πατέρα του, που ζη­ τάει όμως εχέγγυα, να τον ξαναγράψει στο ημιγυμνάσιο. Ιστορικογεωγραφικό πλαίσιο η διετία 19351937, στην επαρχία Δομοκού. Είναι η εποχή που γενικά στη χώρα, η πολιτική ζωή εκφράζεται από έλλειψη κοινωνικής και πολι­ τικής ισορροπίας, με την αδυναμία των δη­ μοκρατικών δυνάμεων να προωθήσουν μεταρρυθ­ μίσεις έξω από τον φιλελευθερισμό των βενιζελικών μεταρρυθμίσεων, που είναι στο πνεύμα της βιομηχανικής επέκτασης, βασισμένης στο ξένο κεφάλαιο που ελέγχει την οικονομία2. Στον επαρ­ χιακό - αγροτικό χώρο και μέχρι το 1936 είχε δια­ νεμηθεί γη σε οικογένειες προσφύγων, σύμφωνα

------------------------------------------- εττιλογη 2 9 με την αγροτική μεταρρύθμιση που είχε αρχίσει με τον Βενιζέλο. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να δοθεί η χαριστική βολή στη μεγάλη έγγειο ιδιο­ κτησία. Έ τσι, η μικρή ιδιοκτησία ήταν η βάση για την καλλιέργεια σ-ςην ύπαιθρο3 στα πλαίσια της μικρής εκμετάλλευσης οικογενειακής μορφής που ήδη επικρατούσε ως τότε, σαν τον άλλο «πό­ λο», από τον αντίστοιχο της έγγειας ιδιοκτησίας4. Αυτό το πλαίσιο ανάπτυξης της ελληνικής γεωρ­ γίας ερμηνεύεται κατά κύριο λόγο στη θεμελιώδη ασυμφωνία μεταξύ καπιταλισμού και μεγάλης έγ­ γειος ιδιοκτησίας που προέρχεται από το «δια­ στρεβλωμένο» χαρακτήρα του εδάφους ως συντε­ λεστή της καπιταλιστικής παραγωγής5. Το κρά­ τος, κάτω και από την πίεση του αγροτικού κινή­ ματος, «ξεμπέρδεψε» με τις εθνικές γαίες, όμως έμεινε αδιάφορο για τα προβλήματα των μικροϊδιοκτητών και τους άφησε στην ουσία αβοή­ θητους στους τομείς των δανείων και της διανο­ μής λιπασμάτων. Αυτά τα στοιχεία, οι ελλείψεις και το χαμηλό κατά κεφαλήν εισόδημα, μαζί με τη διάλυση των ασύμφορων τσιφλικιών, συνέβαλαν στη μεγαλύτερη εμπορευματοποίηση της γεωρ­ γίας και έμμεσα στην ανάπτυξη του βιομηχανικού καπιταλισμού6. πλειονότητα των αγροτικών οικογενειών λει­ τουργώντας στη βάση αυτών των συνθηκών και στα πλαίσια της λιτής οικοδίαιτης παραγωγής κάτω από το επίπεδο της φτώ­ χειας ακόμη, αναπαράγουν το καθαρά παρα­ δοσιακό πρότυπο με τα στερεότυπα κατανο­ μής κύρους μεταξύ των μελών τους. Οι ρόλοι είναι αυστηρά καθορισμένοι μεταξύ των δύο φύλων. Αλλωστε αυτό το πρότυπο με ιδεολογία χαλαρότερη, έχει αναπαραχθεί και ως σήμερα, όχι μόνο στις αγροτικές περιοχές7. Οι εκπαιδευτικοί μηχανισμοί της δεκαετίας του ’30, ενώ αρχικά λειτουργούν πάνω στις συντεταγ­ μένες της βενιζελικής αστικής μεταρρύθμισης του 1929, καταλήγουν, ήδη από τα μέσα της δεκα­ ετίας, «συνεπικουρουμένης» και της μεταξικής δι­ κτατορίας του ’36, σε μια μεταβολή του εκπαι­ δευτικού συστήματος8 σε παλαιότερες καταστά­ σεις με επισείουσα απειλή τον κομμουνιστικό κίν­ δυνο και προτάσσοντα εθνικιστικά στοιχεία και ηθικοθρησκευτικές και μεσσιανικές διακηρύξεις9. Σε σημαντική δομή της συγκεκριμένης αυτοβι­ ογραφίας ανάγεται η αξία της μόρφωσης, σημαία των ανερχόμενων αστικών στρωμάτων, στη δια­ πάλη τους, με τα ισχυρά ακόμη φεουδαρχικά κα­ τάλοιπα10. Βρισκόμαστε άλλωστε και σε μια επο­ χή όπου ο σχολικός μηχανισμός λειτουργούσε

σαν κύριο εφαλτήριο κοινωνικής ανόδου11. Η μόρφωση ήταν «άπιαστο όνειρο», την εποχή του μεσοπολέμου για τα αγροτικά και προλεταριακά στρώματα, τις φορές όμως που ήταν εφικτή λει­ τουργούσε σαν μέσο αντισταθμιστικό απέναντι στα φεουδαρχικά απομεινάρια αλλά και τα αστι­ κά στοιχεία κι ήταν ένα ισχυρό «ψυχολογικό» όπλο ενάντια στην καταπίεση απ’ όπου κι αν προ­ ερχόταν και την ανέχεια, γιατί άσχετα από την όποια κατάληξη, η «υπέρβαση» της κοινωνικής τους θέσης αποτελούσε συνάμα και ισχυρό «απε­ λευθερωτικό» ελκτικό πόλο. Σ’ ένα τέτοιο γενικό κοινωνικοϊστορικό επίπε­ δο αποτυπώνονται τα γεγονότα που διαδραματί­ ζονται στον «μυθιστορηματικό» - πραγματικό πληθυσμό του βιβλίου. συγγραφέας με ανάγλυφο τρόπο και μέσα από χαρακτηριστικούς τύπους της εποχής και αντιπροσωπευτικά κοινωνικά γεγυ ’ότα, στο επίπεδο της μορφής, χρησιμοποιεί γρή­ γορο αφηγηματικό τρόπο, άμεση οπτική γωνία και αλυσιδωτές αφηγηματικές εικό­ νες με παρεκβάσεις, σε αναφορές ιστορικών γεγο­ νότων, με ρεαλισμό και δίχως υπερβολές, στο δε επίπεδο του περιεχομένου αποτυπώνει την εναγώ­ νια προσπάθεια και θέλησή του, μέσα από τις αντιξοότητες του θεωρητικού πλαισίου, που περιγράψαμε, να τις υπερβεί και να πετύχει το στόχο του. Το μυθιστορηματικό κοινωνικό πλαίσιο της εποχής, αποτυπώνεται μέσα από χαρακτήρες τυ­ πικούς σαν εκπροσώπους τάξεων, κοινωνικών θε­ σμών, μηχανισμών. Ό σ ον αφορά την ταξική διάρθρωση στην επαρχία, όπου διαδραματίζονται τα γεγονότα κι επειδή βρισκόμαστε στο μεταίχμιο του σταδίου που περιγράψαμε αρχικά, υπάρχουν ακόμα οι εκπρόσωποι της μεγάλης έγγειας ιδιοκτησίας και της μικρής εκμετάλλευσης οικογενειακής μορφής. Έ τσι, από τη μια πλευρά έχουμε τον τσιφλικά με φεουδαρχική νοοτροπία, υπερόπτη και άνθρωπο που δεν διστάζει να θίγει την ανθρώπινη αξιοπρέ­ πεια των άλλων (σελ. 14)12. Από την άλλη, μέσα σε μια εξαθλιωμένη κοινωνική πραγματικότητα με λιτές σκιαγραφήσεις αντιπροσωπευτικών τύ­ πων (44) και τα χρέη που τους τσάκιζαν (42, 43), αναδύεται ο ιερέας-πατέρας του κεντρικού ήρωα, ένας τυπικός χαρακτήρας του pater-familia, που αποτυπώνεται, νομίζουμε, η προσωπικότητά του κατά τον καλύτερο λογοτεχνικό, κοινωνικό και ψυχογραφικό τρόπο, στις σχέσεις του με τους άλ­ λους, οικονομικές και οικογενειακές. Σ ’ ένα πρώ-

8

30 ετηλογη το επίπεδο, ασκεί έστω αφοριστικά κοινωνική κριτική. Επικρίνει τους πλούσιους «αυτούς που έχουν πολλά χωράφια» γιατί «...είναι σκουλήκια» κι «η καρδιά τους μέσα είναι γεμάτη κακία...»

(13). Ούτε καν σκέφτεται ότι μπορεί να στείλει το γιο του υπηρέτη (14) και σε δύσκολες στιγμές δεν διστάζει να πουλήσει από το βιος του για να τον στείλει να σπουδάσει (24). Ο ίδιος του έκανε φρο­ ντιστήριο (28, 29) και δεν δίσταζε να δουλεύει κι αλλού (45) για να τα βγάλουν πέρα. Γενικά ήταν ένα ανήσυχο μυαλό (104) που πά­ ντα προσπαθούσε να δει μπροστά με το δικό του τρόπο. Σ’ ένα δεύτερο επίπεδο, αυτό που κυριαρχούσε, ένιωθε δυνατός κι εξουσιαστής, ήταν απαιτητικός και προστακτικός (7), δεσποτικός και ξυλοκοπούσε (76, 92) τους πάντες και ιδιαίτερα το γιο του, που του δημιουργούσε προσκόμματα ελίδες συγκλονιστικές, βιωματικές, που μό­ νο όμως το συγγραφικό ταλέντο και η ψυχι­ κή δύναμη θα μπορούσε έτσι ανάγλυφα να τις αποτυπώσουν και που μόνο από μυθι­ στορήματα του Ντίκενς ή του Μαλό ανα­ δύονται, όταν έπιανε τον πατέρα του το «α­ ράπικο». «...Με χτυπούσε λοιπόν αλύπητα, όπου έφτανε, στο κεφάλι, στο κορμί, στα χέρια, στα πόδια. Ό ταν έσπαζε και κομματιαζόταν η μια βέργα, έπαιρνε αμέσως μια άλλη. Τον έβλεπα να ορμά καταπάνω μου σαν μανιασμένος, βγάζοντας από βαθιά απ’ το στήθος άναρθρες κραυγές και βογγητά εκδίκησης: “να, να, να!...” κι άκουγα έξω από την πόρτα τη μάνα μου να του φωνάζει ικε­ τευτικά “...φτάνει, παπάλη !... θα το σκοτώσεις το παιδί!...” ...Ο πατέρας μου άρπαζε από κάτω τη μια βέργα μετά την άλλη και χτυπούσε με μανία, με πάθος, σαν να ξεσπούσε πάνω στον χειρότερο εχθρό του... Καθώς τον έβλεπα έτσι ξαναμμένο να με χτυπά, μια θύμωνα βαθιά κι αγανακτούσα και μια τον λυπόμουνα που έφτανε σε τέτοια κατά­ σταση. Θύμα τον έβλεπα κι αυτόν μιας κατά­ στασης φρικτής, που έδερνε τους φτωχούς κι ανή­ μπορους της γενιάς του...» (93,94). Πράγματι, μια γενιά που γνώρισε την ήττα, την «άνοδο» και την «πτώση» της Μεγάλης Ιδέας, που έζησε στις παρυφές των όποιων αστικών αλ­ λαγών και που δεν επωφελήθηκε από αυτές και έμεινε μόνο μέσα στην ανέχεια και την οικονομι­ κή εξαθλίωση να περιφρουρεί τις «αιώνιες» κι «α­ παρασάλευτες» αξίες στην ελληνική επαρχία, να τροφοδοτεί το συντηρητισμό στην ιδεολογία της οικογένειας και να προσπαθεί μέσα από τα πρό­

τυπα και τις αξίες της αστικής τάξης «να επιβε­ βαιωθεί», είτε μέσα από τα αιτήματα του εργατι­ κού κινήματος στις αστικές περιοχές και του αγροτικού κινήματος στην επαρχία και μέσα από εγγενείς και άλλες δυσκολίες να αρθρώσει δικό της λόγο. Έ τσι, ανάμεσα στα άλλα, ανήγαγε και τη μόρφωση σε αξία υψίστης σημασίας. Αυτό άλ­ λωστε φαίνεται και από τη νοοτροπία του πατέρα του ήρωα, που όταν τη δεύτερη φορά τον ξανά­ γραψε στο σχολείο τον έβαλε να υπογράφει υπεύ­ θυνη δήλωση, ότι θα είναι άριστος μαθητής, αλ­ λιώς θα διακόψει τις σπουδές του! (101). Μπορούμε δηλαδή να μιλάμε για έναν αντιφα­ τικό χαρακτήρα - και είναι εύστοχες οι κρίσεις του συγγραφέα, πέρα από συναισθηματισμούς και εύλογους υποκειμενισμούς, άλλωστε δεν είναι στις προθέσεις του και αυτό φαίνεται από την παρρησία που αποτυπώνει το σχετικό χαρακτήρα - που στην προσπάθειά του, μέσα σε μια περίπου εξαθλιωμένη κοινωνία, να σπουδάσει ο γιός του σπάζοντας την παράδοση που ήθελε μόνο τους πλούσιους να σπουδάζουν (23), επιβεβαιωνόταν και ο ίδιος (38). Η μητέρα του ήρωα, χαρακτηριστικός δοτικός τύπος του παραδοσιακού δίπολου της οικογένει­ ας, είχε στάση ανάλογη με τις διαθέσεις του άνδρα της (12), συμφωνούσε από φόβο σχεδόν πά­ ντα (13), ελάχιστα ύψωνε τη φωνή της ή αντι­ στεκόταν κυρίως όταν χρησιμοποιούσε (ο άνδρας της) το ξύλο σαν μέσο επιβολής (15, 77, 94), πά­ ντα όμως ήταν η παρηγοριά του μικρού ήρωα σε όλες τις δυσκολίες του. Ή ταν από τη στόφα εκεί­ νων των μανάδων που σε δύσκολες στιγμές κρά­ τησαν στην ουσία την άλλη πλευρά της αν­ θρώπινης αξιοπρέπειας, το συναισθηματικό της μέρος, σε υψηλά επίπεδα.

I λήθος κοινωνιολογικών και παιδαγωγικών δεδομένων και πληροφοριών ανιχνεύονται: Για το εκπαιδευτικό σύστημα [μονοθέσια σχολεία 70 μαθητών (17), οι μαθητές πλή1 ρωναν εξέταστρα, δίδακτρα, βιβλία (120), 1 χαμηλό επίπεδο κατάρτισης μαθητών (26), η αποστήθιση και η συσσώρευση γνώσεων «έδιν κι έπαιρνε» (28, 29), τα ιδιαίτερα υπήρχαν και τό­ τε (28, 29)]· τους λειτουργούς του [παρουσιάζο­ νται δύο τύποι δασκάλων: αυτός που ζητούσε αποστήθιση (26), έδερνε (18), άφηνε μαθητές «θε­ όστραβους» (25) κι αυτός που σταμάτησε την αντιγραφή και την “παπαγαλία”, επιζητούσε το διάλογο, γιατί όμως ήταν μαθητής του Μιχάλη Παπαμαύρου και ο οποίος βέβαια αργότερα εξο­ ρίστηκε (26, 27)]· την πολιτεία [δεν έδινε ενισχύ­ σεις (52), ούτε δάνεια ικανοποιητικά (42), δεν πα-

I

------------------------------------------ ετηλογη ρείχε σωστή ιατρική περίθαλψη (42), έδινε σημα­ σία στην ασφάλεια της επίσημης γνώσης (21) και γενικά με την πολιτική της ο πληθυσμός της χώ­ ρας ήταν φτωχός και υποσιτιζόμενος (20)]· το ιε­ ρατικό κατεστημένο και την ψυχρότητα, αλλά και την ασέβεια του εκπροσώπου του, την περιοχή του Δομοκού (45 - 47)]. Επίσης, πλήθος πολιτιστικών στοιχείων ανιχνεύονται με αποκορύφωμα τις σελίδες της έξο­ χης περιγραφής του πανηγυριού και των αθλη­ τικών αγώνων που ακολουθούσαν (56 - 59), στοι­ χεία που έχουν πια περάσει ανεπιστρεπτί.

31

ντας προς τη μόρφωση, αν και γνώριζε τις πιθανές επιπτώσεις. Αλλωστε μ’ αυτή τη δραπέτευση και την τελική νίκη του ενάντια, όχι στις στάσεις και αντιλήψεις του πατέρα του, στην άμεση δηλ. πραγματικότητα, αλλά στις κοινωνικές και πολι­ τικές συνθήκες της εποχής, εκείνες που ήταν αιτία να μένουν στρατιές χωρίς τη δυνατότητα να αγγί­ ζουν το αγαθό της μόρφωσης για το ξεπέρασμα της θέσης τους, υπερβαίνει το υποκειμενικό στοι­ χείο και γίνεται αν και «ασύνειδα» λόγω της μι­ κρής ηλικίας, μαζί με άλλους συνομιλήκους του όλων των εποχών μια επική, εν δυνάμει, πραγ­ ματικότητα που κάτω από παρόμοιες ή διαφορε­ ι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που τικές συνθήκες του οικογενειακού περίγυρού τους, περιγράφονται, εδραιώνονται με αναφορές - αυτό το ξαναλέμε δεν έχει σημασία - πάντως σε καίρια ιστορικά γεγονότα της πολιτικής παρόμοιες του κοινωνικού, είναι εκπρόσωπος στο πραγματικότητας είτε της εποχής των γεγο­ αντικειμενικό πια επίπεδο της συλλογικής συνεί­ νότων είτε ακόμα της μετά τη δεκαετία του δησης. Γιατί όπως αναφέρει ο Γκ. Λούκατς13 «ο ’30 εποχής, όπως: Της δικτατορίας της 4ης ήρωας του έπους ποτέ δεν είναι άτομο...» Γιατί Αυγούστου (41), της αναφοράς του ΕΛΑΣ μέσα «...αντικείμενο του έπους δεν είναι η προσωπική από το περιστατικό του συμμαθητή του που θα χαθεί σε μια μάχη με τους Γερμανούς (41), της κα­ μοίρα αλλά η μοίρα μιας κοινότητας». Μιας κοι­ νότητας με την έννοια της τάξης - προσθέτουμε τοχής που ξεσπιτώθηκαν και πούλησαν το χωρά­ εμείς - που αργότερα πολλά από τα καλύτερό της φι τους «για ένα κομμάτι ψωμί» (51). παιδιά, μαζί με άλλους θα σάπιζαν στα ξερονήσια, Μέσα στο γρήγορο ρυθμό της αφήγησης του α' στις φυλακές, ή θα ανάλωναν τη ζωή τους στην προσώπου, υπάρχουν αρκετές εκφράσεις θυμό­ υπόθεση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας αντιστεσοφες, λαϊκές και άλλες που σηματοδοτούν και το κόμενοι πολλαπλώς. Ή μιας κοινότητας, στην ιδεολογικό περιεχόμενο του έργου, κυρίως όσον αφορά την κριτική της κοινωνικής πραγμα­ προβολή του σήμερα, που ζητάει από άλλες θέ­ σεις, κάτι ανάλογο: ίσες ευκαιρίες στη μόρφωση. τικότητας σε πολλά επίπεδά της [λ.χ. «κι η κό­ σκινού τον άντρα της με τους πραματευτάδες αι αν στο έπος το είναι και η μοίρα, η (25), «καλά είναι τα φαρδομάνικα μα τα φοράν οι περιπέτεια, η ουσία, η ολοκλήρωση κι η δεσποτάδες» (25), «άγνεστα κι αύφαντα στην τέ­ ύπαρξη είναι έννοιες ταυτόσημες14 και δίνο­ μπλα κρεμασμένα» (31) κ.ά. στις σελ. 7, 8, 9, 14, νται άμεσα με το ερώτημα πώς θα γίνει 22, 23, 24, 25, 28, 39 κ.ά.] και λέξεις [λ.χ. μεντέρι ουσιαστική η ζωή και το μυθιστόρημα ανά­ (7), μπερεκέτια (14), καπιτάλια (20), τζίβα (36), μεσα στην αρχή και στο τέλος του κρατάει απαγαδιάζει (65) κ.ά.] που κρατούν το ύφος στην σε ισορροπία έναν ολόκληρο βιωμένο κόσμο ανάλογη ατμόσφαιρα. Αν και οι εξηγήσεις των αποκαλύπτοντας μια ορισμένη προβληματική περισσότερων λέξεων βγαίνουν από τα συμφρατου15, τότε ο «Μικρός Δραπέτης» είναι έπος γιατί ζόμενα, πιστεύουμε ότι ένα γλωσσάρι θα έλυνε στην ουσία θέτει τελικά το ερώτημα υπερβαίνοαρκετά προβλήματα ερμηνείας τους, κυρίως ντας την ατομικότητα, ανάγοντας αξίες και έννοι­ στους αναγνώστες μικρότερων ηλικιών. ες σε ταυτοσημία και είναι μυθιστόρημα γιατί Αφήσαμε στο τέλος την αναφορά στον κεντρι­ υπερβαίνοντας την πραγματικότητα ανάγει μια κό ήρωα, που από την τρυφερή ηλικία των 11-12 αξία ατομιστική σε υπερατομική16. χρόνων, έμελλε να γνωρίσει περισσότερο από τα Και σε τελευταία ανάλυση όπως λέει και ο Μ. άλλα μέλη της οικογένειάς του την ανέχεια και τις Κούντερα «το μυθιστόρημα δεν εξετάζει την άθλιες συνθήκες της διαμονής του (36), να αντι­ πραγματικότητα αλλά την ύπαρξη. Και η ύπαρξη μετωπίσει την πείνα (39) κάνοντας ό,τι μπορούσε δεν είναι αυτό που έγινε. Η ύπαρξη είναι το πεδίο για να μην επιβαρύνει τα οικονομικά της οικογέ­ των ανθρώπινων δυνατοτήτων, όλα όσα ο άνθρω­ νειας (47), υπάκουε και υπέμενε στωικά με μια πος μπορεί να γίνει, όλα όσα είναι ικανός να κά­ συγκρατημένη οργή αλλά και κατανόηση την νει... Υπάρχω σημαίνει: είμαι μέσα στον κό­ πραγματικότητα που περιγράψαμε και με τη δύ­ σμο»17. ναμη της θέλησής του αγωνίστηκε παρόλη την Μήπως γι’ αυτό, ο συγγραφέας, για να είναι ηλικία του, εξόριστος μιας φυλακής, δραπετεύο­

Ο

32

ετπλογη-----------------------------------------

«μέσα στον κόσμο», φυγάς μιας άλλης φυλακής δεν «δραπέτευσε» προς μια άλλη μόρφωση, όταν 20χρονος, μέσα από τις γραμμές της Εθνικής

Αντίστασης, βοήθησε στον πολιτισμικό οργασμό τότε στην Ελεύθερη Ελλάδα;

Γιάννης Παπαδάτος

Σημειώσεις - Παραπομπές 1. Αναφέρουμε μια σημαντική λογοτεχνική αυτοβιογραφία, που παρουσιάζει την πορεία της ζωής ενός ανθρώπου με ει­ δικές ανάγκες: Σκανδάλης Χρήστος: Το βιβλίο ενός τυφλού. Αθήνα, Χρήσιμα βιβλία, 1986.

2. Σβορώνος Ν.: Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας. Αθήνα, θεμέλιο, 1988", σελ. 129-130.

3. Μουζέλης, Ν.: Νεοελληνική κοινωνία. Όψεις, υπανά­ πτυξης. Αθήνα, Εξάντας, 1978, σελ. 46-47.

4. Τσουκαλάς Κ.: Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (18301922) Αθήνα, θεμέλιο, 19823, σελ. 67 κ,ε.

5. Μουζέλης, Ν.: ό.π„ σελ. 193-194.

6. Μουζέλης, Ν.: ό.π., σελ. 47. Βλ. και Μηλιάς, Γ.: Ο ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός. Αθήνα, Εξάντας, 1988, σελ. 285.

7. Αναλυτικά για την παράδοση και τον εκσυγχρονισμό της οικογένειας, βλ. Μουσοΰρου, Λ.: Κοινωνιολογία της σύγ­ χρονης οικογένειας. Αθήνα, Gutenberg, 1989, σελ. 23-26.

Π προσπάθεια εντυπωσιασμού του αναγνώστη μέσα από τον υπερρεαλιστικό τρόπο γραφής αλ­ λά και η αναζήτηση νέων, άφθαρ­ των, εκφραστικών σχημάτων υπήρξαν οι αναπόφευκτες ασθέ­ νειες της μεταπολεμικής μας ποίη­ σης. Γι' αυτό και λίγοι δημιουργοί κατάφεραν να δώσουν έργα που αντέχουν στο χρόνο. Οι υπόλοιποι, ποιος λίγο - ποιος πολύ, ακο­ λουθούν την εύκολη οδό της πεπατημένης, όπου δεσπόζουν η εξωλογική απεραντολογία, η ηχηρά ασημαντολογία και η, κατά περί­ εργο τρόπο, έντονη αποστροφή προς τα σημεία στίξεως. Η Κατερίνα Καριζώνη-Χεκίμογλου διάλεξε τον υπερρεαλισμό για να εκφραστεί ποιητικά στη συλλογή της «Τα παγώνια της Μονής Βλατάδων». Η συλλογή αυτή σίγουρα έχει υπέρ αυτής πολλά στοιχεία, όπως πρωτοτυπία σύλληψης των θεμάτων, ζωηρές εικόνες, απόδρα­ ση προς το ονειρικό. Όμως, όπως

8. Δημαράς, Α.: Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τόμ. Β'. Αθή­ να, Ερμής, 1974. σελ. 183 κ.ε.

9. Δημαράς, Α.: ό.π., σελ. 186-187.

10. Βλ. για τις συχνότερες αξίες, κατά την περίοδο 1922-1945, στο νεοελληνικό μυθιστόρημα στο βιβλίο: Σακαλάκη Μ.: Κοινωνικές ιεραρχίες και σύστημα αξιών. Αθήνα, Κέδρος, 1984, σελ. 138 κ.ε. και 175.

11. Τσουκαλάς, Κ. ό.π. σελ. 540.

12. Οι αριθμοί στις παρενθέσεις υποδηλώνουν τις σελίδες του βιβλίου.

13. Λοΰκατς, Γκ.: Η θεωρία του μυθιστορήματος. Μετ. Σ. Βελέντζας. Αθήνα, Ακμών, 1978, σελ. 66.

14. ό.π., σελ. 27.

15. ό.π., σελ. 27 16. ό.π., σελ. 188 (Εισαγωγή στα πρώτα γραφτά του Λούκατς, του Λ. Γκολτμάν).

17. Κοΰντερα, Μ.: Η τέχνη του μυθιστορήματος. Μετ. Φ. Δρακονταειδής. Αθήνα, Εστία, 19882, σελ. 54.

ποίηση ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΚΑΡ1ΖΩΝΗ - ΧΕΚΙΜΟΓΑΟΥ: Τα παγώνια της Μονής Βλατάδων. Αθήνα, 1992.

Σελ. 64. και να το κάνουμε, η αναζήτηση του εντυπωσιασμού συχνά λει­ τουργεί σε βάρος της αισθητικής του ποιήματος. Και η ποίηση είναι πάνω απ' όλα αισθητική και κατό­ πιν έφραση νοημάτων, συναισθη­ μάτων ή ευθυγράμμιση με κάποιο λογοτεχνικό ρεύμα. Γι' αυτό θα ήταν καλό η ποιήτρια να προσέξει κάπως κι αυτόν τον τομέα. Η άλλη μας παρατήρηση αφορά τα σημεία στίξεως και ειδικότερα το κόμμα και την άνω τελεία, που καλό είναι να τίθενται γιατί βοηθούν το δια­ χωρισμό των εννοιών και δεν κουράζουν τον αναγνώστη με σχοι­ νοτενείς προτάσεις.

Θα σταματήσουμε, όμως, ιδι­ αίτερα σε τρία ποιήματα αυτής της συλλογής που έχουν το δικό τους ειδικό βάρος. Πρόκειται για τα ποι­ ήματα «Τα τσάγια των ηλικιωμένων κυριών», «Λίγα Ψίχουλα» και το «Ει­ κόνισμα», γραμμένα όχι υπερρεαλι­ στικά μεν αλλά σε ελεύθερη ποίη­ ση, που πιστοποιούν κατά τον καλύτερο τρόπο τις ποιητικές δυνατότητες της Κατερίνας Καρι­ ζώνη-Χεκίμογλου όταν γράφει μα­ κριά από την επίδραση του υπερ­ ρεαλισμού και εκφράζει τα συναισθήματά της ατόφια και αφτιασίδωτα. Και δεν πρέπει να διαφεύγει στην ποιήτριά μας ότι γράφει και για το κοινό και όχι μόνο για τους λίγους - τους μυημένους στα μυστι­ κά της τέχνης. Και ότι το κοινό είναι αυτό που καταξιώνει ή όχι στη συνείδησή του τον ποιητή.

Γιώργος Πετρόπουλος

ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΔΟΞΙΑΔΗΣ. Ο θείος Πέ­ τρος και η Εικασία του Γκόλντμπαχ. Αθήνα Κ α σ τ α ν ι ώ τ η ς , 1993. Σελ. 258.

Π εζογρα φ ία θείος Πέτρος και η Εικασία του Γκόλ­ ντμπαχ» είναι το τρίτο βιβλίο του Από­ στολου Δοξιάδη. Δεν είναι μόνον ο αριθ­ μός των πεζών, αλλά και οι σαφείς ομοιό­ τητες ανάμεσα τους, που επιτρέπουν πια κάποιες πρώτες «επάλληλες» παρατηρή­ σεις που βοηθούν στην αναγνώριση των ιδιαίτε­ ρων δομικών χαρακτηριστικών του νέου πεζογράφου. Πρώτα οι θεματικές ομοιότητες. Και στα τρία βιβλία ο αφηγητής παρουσιάζει τη ζωή ενός άνδρα από τα νεανικά του χρόνια ως το θάνατό του. Πλήρης η κλασική καμπύλη της αφήγησης. Ίσ ω ς να είναι ένα χαρακτηριστικό της νεότερης πεζο­ γραφίας μας, μετά το «θραυσματικό» που έφερε το «Νέο Μυθιστόρημα» και ο απόηχός του, η επι­ στροφή στο αρχέτυπο του μυθιστορήματος που είναι η εξιστόρηση των παθών ενός ήρωα, με ύψιστο γεγονός έναν «υποδειγματικό» θάνατο, συνέ­ πεια και έκφραση του βίου του. Στους αντίποδες του παράλογου και των συνεπειών της αισθητικής τους ο Δοξιάδης προσφέρει το κλειστό σχήμα της «βιογραφίας». Δεν είναι τυχαίο που το πρώτο του βιβλίο υιοθετεί την μορφή των συναξαριών. Οι ήρωες των βιβλίων είναι πραγματικά πολύ διαφορετικοί. Ο Μελάνιος-Αλύπιος των πρώτων χριστιανικών χρόνων, ο συνταγματάρχης Αχιλλέας Μακαβέτας, άψογος αξιωματικός που γίνε­ ται συνωμότης, και ο ιδιοφυής μαθηματικός Πέ­

τρος Παπαχρήστου ανήκουν σε διαφορετικές επο­ χές, σε διαφορετικούς χώρους. Πίσω όμως από αυτές τις διαφορές κρύβεται η ίδια πνευματική περιπέτεια. Κι εδώ βρισκόμαστε πάλι στις ρίζες της αφηγηματικής θεματικής. Οι ήρωες καταλαμβάνονται από ένα πάθος που κατατρώει κάθε άλλο στοιχείο της προσωπικότη­ τάς τους και που τους οδηγεί στο θάνατο. Μη μας γελάει όμως η λέξη. Ό τα ν μιλάμε για πάθος δεν μιλάμε για αισθησιασμό αλλά για καθαρά πνευ­ ματική αναζήτηση. Ο Μελάνιος κάνει το γυναι­ κείο κορμί ιδέα και από αυτήν προσπαθεί να ξεφύγει. Εγκαταλείπει τη γυναίκα του μετά την απι­ στία της και παλεύοντας μέχρι το θάνατο για να γλιτώσει από την εικόνα του κορμιού της, μετα­ βάλλει την πραγματικότητα σε φαντασίωση, με­ ταφέρει το παιχνίδι από τον Άλλο μέσα στον εαυτό του, εκεί ακριβώς όπου η μάχη γίνεται θα­ νατηφόρα. Στον «Μακαβέτα» ο ήρωας θα πε­ ράσει από την ιδέα της απόλυτης νομιμότητας στη συνωμοσία και στην ταπεινότερη προδοσία. Στον «Θείο Πέτρο», το σχήμα φτάνει στην πιο ολοκληρωμένη του μορφή και ίσως γι’ αυτό, έχουμε το πιο σημαντικό βιβλίο του Απ. Δοξιάδη. έμα του η ιστορία ενός μαθηματικού, του Πέτρου Παπαχρήστου, διηγημένη από τον ανιψιό του που είναι κι αυτός μαθηματικός. Σ ’ όλα τα παιδικά χρόνια του ήρωα ένα μυστήριο κάλυπτε πάντα την προσωπικότη­ τα του θείου. Η οικογένεια του συμπεριφερόταν σαν το «απολωλός πρόβατο». Φαινομεν νικά, τίποτε δεν δικαιολογούσε τη στάση τους. Ο θείος ήταν ένας ήσυχος άνθρωπος που περνούσε τις μέρες του, απομονωμένος στην εξο­ χή, παίζοντας ώρες ολόκληρες σκάκι. Μεγαλώνο­ ντας ο ήρωας μαθαίνει την αλήθεια για το θείο του. Του την αποκαλύπτει ο ίδιος, όταν ο νεαρός ανιψιός αποφασίζει να γίνει μαθηματικός. Ο Πέ­

34

ετπλογη------------------------------------------

τρος Παπαχρήστου υπήρξε μια πρώιμη ιδιοφυία στο χώρο των μαθηματικών. Στα 21 του κιόλας χρόνια έχει ανακαλύψει τη δική του μέθοδο Πα­ παχρήστου και λίγο μετά διορίζεται καθηγητής αναλύσεως στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Τό­ τε είναι που ξεκινάει η ερευνητική του περιπέτεια. Καταπιάνεται με την Εικασία του Γκόλντμπαχ, ένα πρόβλημα που χαρακτηρίζεται σαν το δυσκο­ λότερο των μαθηματικών. Δουλεύει εξαντλητικά για είκοσι χρόνια χωρίς αποτέλεσμα. Συναντήσεις με κορυφαίους μαθηματικούς (πρόσωπα αληθινά, όπως και η θεωρία του Γκόλ­ ντμπαχ που παραμένει ένα από τα άλυτα προβλή­ ματα των μαθηματικών), ελπίδες για λύση που συχνά ανατρέπονται από νέες θεωρίες άλλων ερευνητών. Μετά από είκοσι χρόνια ερευνών ανα­ γνωρίζει την αποτυχία του. Παραιτείται από καθηγητής, εγκαταλείπει τα μαθηματικά και αποσύρεται στην εξοχή. Η οικογένεια δεν μπορεί αυτό το σπατάλημα του ταλέντου του και τον βλέ­ πει πια σαν έναν αποτυχημένο μισότρελο.

’ αυτό τον μύθο της Γνώσης και της Σοφίας υπάρχει και ο αντίλογος. Η βιβλική έννοια της απαγορευμένης γνώσης, των ορίων. Την εκφράζει η σοφία του πατέρα που απορρί­ πτει κατηγορηματικά τον ιδιοφυή αδελφό του. Τον αναφέρει σαν παράδειγμα προς αποφυγήν για το γιο του. Η φιλοδοξία, ευγενή μεν αλλά πάντα φιλοδοξία, τον έκανε να διαπράξει ένα βαρύ αμάρτημα, να μην αξιοποιήσει ένα ταλέντο που του χαρίστηκε. Η θεωρία του πατέρα είναι η παραδοχή των ορίων. «Ξέρεις ποιο είναι το Μυστικό της Ζωής, παιδί μου; ...Το Μυστικό της Ζωής είναι να θέτεις στον εαυτό σου πάντοτε στόχους εφικτούς. Εύκολους ή δύσκολους, ανάλογα με τον χαρακτήρα σου, αλλά πάντως εφικτούς». Το βιβλίο του Δοξιάδη παρ’ όλο το «δύσκολο» θέμα του είναι γραμμένο με την απλότητα και την διαύγεια των εφηβικών μυθιστορημάτων. Ο νεα­ ρός αφηγητής καταγράφει απλώς τα γεγονότα χω­ ρίς καμία πρόθεση «να κάνει λογοτεχνία». Οι πε­ ριπέτειες ενός επιστήμονα που κινείται στον γοη­ τευτικό - απρόσιτο για τους αμύητους χώρο των αφηρημένων μαθηματικών, πάλλονται από το κα­ ταλυτικό, απόλυτο πάθος ενός ρομαντικού ήρωα που θυμίζει μορφές της κλασικής εφηβικής λογο­ τεχνίας.

5

ι δύο μαθηματικοί του βιβλίου, ο θείος και ο ανιψιός, ζουν μέσα στον κόσμο των θεωρη­ τικών μαθηματικών και το βιβλίο είναι μια μύηση σ’ αυτόν ακριβώς τον κόσμο. Έννοιες όπως θεώρημα του Φερμά, κλει­ στά και ανοιχτά συστήματα, γίνονται μυστικά σύμβολα των ερευνητών που κινούνται σ’ έναν άγνωστο κόσμο, «έναν νοητό παράδεισο, απρόσιτο στους κοινούς θνητούς, του οποίου οι Θήρες οδηγούν σε μια ποίηση ανώτερη, πέρα από κάθε υποψία των πολλών». Αυτή η μυστική περι­ διάβαση στην ερμητική συμβολική γλώσσα των μαθηματικών μάς θυμίζει την περιδιάβαση στη μεσαιωνική βιβλιοθήκη του «Ονόματος του Ρό­ δου», όπου οι κλειστοί κώδικες δίνουν το ρίγος ενός αφηρημένου τέλειου συστήματος της ανθρώ­ πινης επινόησης που μεταβάλλει το χαώδες και το άμορφο της ανθρώπινης εμπειρίας σε διανοητική σύλληψη απόλυτης τάξης και αρμονίας. Δεν είναι τυχαίο που και εδώ έχουμε το ζευγάρι του Έ κο τον μαθητή και τον δάσκαλο, τον μυημένο και τον μύστη. Μήπως όμως αυτοί οι μυστι­ κοί, έσχατοι κώδικες, αποτελούν, όπως και στο «Όνομα του Ρόδου», απαράβατα όρια της σκέ­ ψης που η παραβίασή τους σημαίνει τρέλα ή θά­ νατο; Ο Πέτρος Παπαχρήστου τηλεφωνεί ένα βράδυ στον ανηψιό του. Μοιάζει να έχει πέσει σε παρα­ λήρημα. Διατείνεται ότι βρήκε τη λύση του προ­ βλήματος της εικασίας του Γκόλντμπαχ. Ό τα ν ο ήρωας φτάνει επειγόντως, βρίσκει τον θείο νεκρό από εγκεφαλικό.

»

Λίνα Λυχναρά

ετηλογη

35

μετασυμπαντική αρμονία ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΛΑΜΠΡΟΣ. Μετασυμπαντική Αρμονία. Αθήνα/Γιάννινα, Δ ω δ ώ ν η , 1989. Σελ. 174.

Π εζογραφία *I Λγ

φιλοσοφική θεωρία του μηχανιστικού ορθολογισμού χρησιμοποιεί ως όργανο για την έκφραση και την έρευνα της πραγματικότητας, τη μαθηματική μέθοδο και τους κανόνες I της γεωμετρίας, επειδή τα στοιχεία που συ­ γκροτούν αυτές τις πρακτικές επιστήμες, αυτά και μόνο, ανταποκρίνονται στην απαρ­ χή και στην εξέλιξη της ζωής, στη φυσική δηλαδή κίνηση. Τα μηχανιστικά, λοιπόν, θεωρή­ ματα, μαζί με γεωμετρικά και μαθηματικά δεδομέ­ να, θέλησε να μεταφέρει και στη λογοτεχνία ο Παύλος Γ. Λάμπρος. Και τα μετέφερε με επιτυχία. Η συλλογή διηγημάτων του με τον παραπάνω τίτ­ λο, έχει ως έναυσμα, αλλά και ως αφετηρία και κατάληξη, την αέναη φυσική κίνηση, στην οποία είναι υποταγμένα όλα τα στοιχεία της φύσης, τα ζωντανά και τα άψυχα, βέβαια και ο άνθρωπος. Και οι κινήσεις του, μαζί και η θέληση και οι προοπτικές του, τίποτ’ άλλο δεν είναι παρά η προσαρμογή του στις αρμονικές συμπαντικές, αλ­ λά ίσως, και στις μετασυμπαντικές δομές. Ωστό­ σο, το μεγάλο ερώτημα, γύρω απ’ το οποίο κινεί­ ται η συλλογή, δεν είν’ αυτό. Ο κ. Λάμπρος επιχει­ ρεί να μεταδώσει στους αναγνώστες του τη δική του αγωνιώδη προσμονή ή πρόβλεψη για τη δυνητική υπερκινητικότητα του μετασυμπαντικού απόλυτου ή για τον ανείπωτο μηδενισμό του. Η ηρωίδα του πρώτου διηγήματος, η ιδιοκτήτρια του πύργου του Σουνίου, χάνεται μέσα στο μετασυμπαντικό(;) μυστήριο, χωρίς να δίνεται κάποια υποφερτή εξήγηση για την τακτική και την απο­ δημία της. Μερικά ρομαντικά στοιχεία του διηγή­ ματος, τα κλασικά μουσικά κομμάτια που έπαιζε η I I

μελαγχολική κόρη του πύργου στο πιάνο της, δεν είναι παρά η προσδοκία της συναίνεσης, της επαναφοράς της κόρης στη γήινη πρακτική. Φαί­ νεται ωστόσο πως ο βαθύτερος σκοπός της δεν ήταν αυτός, άλλωστε η αναγκασμένη μηχανιστι­ κή πορεία της συνεχίζεται, όπως και η μόνωσή της, η απέχθειά της για τα παρόντα και τα προ­ βλέψιμα μέλλοντα (δεν ήθελε γείτονες, συνανα­ στροφές, κάθε είδους συνάφειες). Η κινητικότητά της αφορούσε μόνο την ίδια, επιχειρούσε την ανί­ χνευση της εγκόσμιας κινητικότητας μελετώντας αποκλειστικά τα δικά της εγχειρήματα. Όπως ακριβώς και ο συγγραφέας-αφηγητής που ενεργεί και κινείται ολομόναχος, ακολουθώντας τις δικές του κινητικές παρορμήσεις. Έ τσι δέχεται τη ζωή, οι παρορμήσεις του, οι παρορμήσεις της ηρωίδας του, είναι, βέβαια, μέρη και απαυγάσματα του εγκόσμιου κινητικού όλου, στον βαθύτερο όμως σπαραγμό του. Και το μετασύμπαν καραδοκεί, αλλά πάντοτε και η μηχανιστική πορεία του συγγραφέα και των ηρώων του. Στο δεύτερο διήγημα οι φαντασιώσεις της ηρωίδας ταυτίζονται κάπως με τις ακόλαστες μηχανιστικές κινήσεις του δύσμορφου ψυχίατρου. Δεν υπάρχει η συνηθισμένη, κατά τα καθημερινά πρότυπα, αντίδραση του βιαζόμενου «ξανθού, γε­ μάτου, σφιχτού, λευκού πλάσματος», ακολουθεί­ ται όμως και σ’ αυτή την περίπτωση, η πορεία της μηχανής και του αναπόφευκτου γεωμετρικού σχή­ ματος, ακόμη και σ’ αυτές τις παράξενες ανθρώπι­ νες σχέσεις. λλά και στα υπόλοιπα διηγήματα της συλλογής ο κ. Λάμπρος συνεχίζει τις λογο­ τεχνικές εξορμήσεις του προς τα μηχανιστι­ κά γεωμετρικά σχήματα, τις διαστημικές διαστάσεις, τις στροφές των σωματίων γύρω απ’ τούς ατομικούς πυρήνες, πάντοτε ανα­ καλύπτοντας σχετικά αντικρύσματα στις συμπερι­ φορές των ανθρώπων, στις πράξεις και στις παρα­ λείψεις τους. Το αρνητικό της αγγελόμορφης Αντζελας, της κόρης του οδοντογιατρού που έφυγε νωρίς και τώρα πλανιέται στο Διάστημα σαν θεσπέσια μορφή κόρης με χρυσά μαλλιά, η

36

ετπλογη μάτες μίσος... Όπω ς ακριβώς φαντάζεται ο αφη­ γητής στο διήγημα «Καπνός» (σελ. 165), τις ιδέες του να γίνονται πτώματα πάνω στο λευκό χαρτί και στη συνέχεια να καίγονται, αφού καθόλου δε νοιάζεται τι θα έλεγαν γι’ αυτόν ακόμη και αν έμε­ ναν τα γραφτά του και δεν γίνονταν καπνός, όπως άλλωστε περιμένει να γίνει καπνός και ο ίδιος και να ενωθεί μαζί τους (κάτι είναι κι αυτό, λέει ο συγγραφέας, σελ. 168).

AΑ ||/ I I

αποστροφή που αισθάνεται ένας μοναχικός άν­ θρωπος για μια ωραία ζωώδη ύπαρξη και μαζί η σύζευξή του με το νερό, το φαγητό, τις λάμπες με μπαταρία, αλλά και με το «Είναι και Χρόνος» του Χάιντεγγερ, και πάλι η κατάξανθη γαλανομάτα Άντζελα με τους σπασμούς, ο αφηγητής και το Κουκλί με τα τεντωμένα προς τα πάνω πόδια, ο αφηγητής και η Γιολάντα με το απλανές γυάλινο βλέμμα, όλη αυτή η συγκεχυμένη ανάμιξη ανθρώ­ πων - νευρόσπαστων ανθρώπων - γεωμετρικών σχημάτων και φυσικών δεδομένων, εικονογραφεί με σαφήνεια τη θέση του συγγραφέα για την ασταμάτητη και επιβαλλόμενη (φυσική) κίνηση των μηχανιστικών δημιουργημάτων ενός Θεού που δε φαίνεται να συμπαθεί πολύ αυτά τα δημιουργήματά του.

τάση ερμητισμού και απομόνωσης είναι επίσης διάχυτη στα διηγήματά του. Και στην απέχθεια για κάθε ανθρώπινη επαφή της μελαγχολικής κόρης του Σουνίου και στις I απόκοσμες προθέσεις του ήρωα του διηγήI ματος «ο Μοχλός» (σελ. 48) και στην απο­ στροφή που αισθάνονταν οι Λάμα του Θιβέτ για τις συνάφειες του κόσμου (σελ. 97). Ωστόσο και εδώ ο αφηγητής επιθυμεί «το κυκλικό Στερέωμα να ήταν το Είναι ενός πλάσματος που ανήκει σε κάποιο άλλο Σύμπαν, πιο απρόσωπο, πιο αντικειμενικό, φυγόκεντρο και μαθηματικό. Όμως, πάντα τα δικά του μαθηματικά διαψεύδουν την ελπίδα του οικτρά» (σελ. 97). Και σ’ αυτή την περίπτωση ο συγγραφέας ανατρέχει στη μαθημα­ τική μέθοδο για να δικαιολογήσει την αντίστρο­ φη θέση των ηρώων του, τη θέση της (φυσικής) ακινησίας. Πρόκειται, λοιπόν, για τη βασική το­ ποθέτησή του: Ο κόσμος ο πολύς ακολουθεί πι­ στά τον φυσικό κανόνα της αδιάκοπης Κίνησης. Αυτή η Κίνηση είναι η Ζωή και τίποτ’ άλλο. Οι άλλοι, οι ελάχιστοι, ξεφεύγοντας απ’ τους αρμούς της καθημερινότητας, αντίθετοι και στην ορμή και στη συνήθεια, είναι οι αιρετικοί, οι αποδιοπο­ μπαίοι. Όμως αυτοί έχουν συλλάβει τα άρρητα της ζωής, το τίποτε που τους περιστοιχίζει. Είναι δυστυχείς; Ό χι, απαντά ο συγγραφέας, είναι αδιά­ φοροι και υπομονετικοί, γιατί έχουν εισδύσει στο κύτταρο του κόσμου και στην ουσία του...

ελικά, η εντύπωσή μου είναι ότι ο κ. Λά­ πωσδήποτε, οι ήρωες των διηγημάτων του μπρος κατάφερε να εισαγάγει με επιτυχία κ. Λάμπρου αποστασιοποιούνται από τα στη λογοτεχνία, τους μηχανιστικούς και συνηθισμένα πραγματιστικά πλαίσια. Πολύ πρακτικούς λογισμούς του. Και να προσφέ­ συχνά διαφαίνεται η ειρωνική τους διάθεση ρει έτσι μια πρόσθετη υπηρεσία στον πεζό απέναντι στα πεπραγμένα της ζωής που φα­ λόγο, αφού η εισαγωγή στα διηγήματά του ντάζουν ασήμαντα, ανάξια λόγου. Αποστα­ σιοποιούνται και απ’ τους λεγάμενους «ηθικούς» αυτών των στοιχείων καθόλου δεν έβλαψε τη λο ενδοιασμούς. Απ’ την άποψη αυτή θυμίζουν πα­ γοτεχνική, όπως και την αισθητική αξία τους. Η μοναδική ένστασή μου αναφέρεται σε κάποιες ραπλήσιες ροπές του ήρωα της περίφημης νουβέ­ υπερβολικά εκτεταμένες και ίσως, όχι πολύ δικαι­ λας του Αλμπέρ Καμύ «Ο Ξένος». Ο ήρωας ολογημένες αφαιρετικές διηγήσεις του, που αν αυτός, στις τελευταίες του στιγμές, τίποτ’ άλλο έλειπαν, το βιβλίο θα ήταν περισσότερο προσιτό δεν επιθυμούσε παρά να υπάρχουν θεατές τη μέρα στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό. της εκτέλεσής του (είχε καταδικαστεί σε θάνατο Διον. Κ ω στίδης για φόνο) και να τον υποδεχτούν με κραυγές γε­

Ο

Ι

ετηλογη

37

σταυροβελονιές ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΝΙΩΤΗΣ. Σταυροβελονιές. (Κείμενα-διαδρομές). Αθήνα, Α δ ά μ , 1992. Σελ. 262.

Π εζογραφία

^ ίναι μια συλλογή από επιφυλλίδες, άρθρα, συνεντεύξεις σε πραγματικά και φανταστικά Μ πρόσωπα (και στο πιο πραγματικό-φανταστικό πρόσωπο: τον εαυτό του), ποιήματα.

I Πρόκειται για το ίδιο υλικό από το οποίο είV ναι φτιαγμένα τα έργα του - θεατρικά, ποιή­ ματα και πεζά - δίχως τη φαντασιακή σύλληψη που δίνει την καλλιτεχνική διάσταση, ένας χημι­ κός προσδιορισμός των βασικών συστατικών, με δύο λόγια η essense ενός αρώματος που κι αυτή είναι άρωμα, τόσο ισχυρό όμως ώστε μόνο σε πο­ λύ μικρές δόσεις γίνεται ανεκτό. Γι’ αυτό ίσως εί­ ναι σύντομα. Στα κομμάτια αυτά ο Γ. Μ. επιχειρεί μια δομική ανάλυση της (σύγχρονης) πραγματικότητας μέσα από τη φαινομενολογία της καθημερινής ζωής και συσχετίζει τις διάφορες εκφάνσεις της τέχνης με τις ποικίλες όψεις της. Χρησιμοποιεί λόγο λιτό και απέριττο, αυστηρό σχεδόν, που μόνο το ποιη­ τικό ταλέντο του - αναπόφευκτα παρόν - εμποδί­ ζει να αγγίξει την επιστημονική ξηρότητα. Μια τέτοια προσέγγιση φαίνεται να είναι η πρόθεσή του, ωστόσο. Αν τα έργα του είναι κατασκευασμέ­ να με αρκετή σαφήνεια ώστε να αποφεύγονται οι συγχύσεις, οι μεταθέσεις και οι υπεκφυγές (αυτός είναι και ο λόγος που εγκατέλειψε - αν εγκατέλειψε - την ποίηση), εδώ η παρρησία του τις απο­ κλείει. Πιστεύει στον παιδαγωγικό ρόλο του καλ­ λιτέχνη, που σκοπό έχει κάπως να ωφελήσει το κοινό του, προσφέροντάς του ένα όργανο σκέψης και αισθήματος, το οποίο να δύναται - ίσως - να χρησιμοποιηθεί ή έστω να ενσωματωθεί σε μια μέθοδο ζωής. Το βασικό ερώτημα γι’ αυτόν παρα­

μένει το αρχαίο Ελληνικό «Πως δει ζειν» και επα­ νειλημμένα αναγνωρίζει τις δικές του οφειλές στους τραγικούς, τον Αριστοφάνη και τον Ταό Τε Κινγκ. Αν και υποστηρίζει ότι «οι καιροί μας δεν επι­ τρέπουν την αποκρυπτογράφησή τους», επιχειρεί εντέλει να τους αποκρυπτογραφήσει και δίνει τις δικές του εξηγήσεις στο Μεγάλο Μηχανισμό του κόσμου και της ιστορίας. Έ χει καταλάβει μαζί με τον Τολστόι και τον Σαρτρ την αφόρητη πλήξη που προκαλεί στους ανθρώπους η ειρήνη*1 και τους οδηγεί στην εξαγρίωση και την καταστροφή. Καταγγέλλει τον ακρωτηριασμό του πνεύματος που προέρχεται από τον Ευκλείδειο πολιτιστικό περίγυρο και πιστεύει ότι «οι σκοτεινοί πόθοι φέρ­ νουν τις βαθειές σκέψεις και μια παράξενη γνώ­ ση, επικίνδυνη τελικά». Επικίνδυνη για το κύρος της κρατικής άποψης. Έ χει ωστόσο κατανόηση για τον μινιμαλισμό του μέσου ανθρώπου και δέ­ χεται ότι τελικά «καλύτερα κάποιος να αγκαλιάζει μια χαμοζωή παρά το σκότος». Η λεγάμενη πρόο­ δος γι’ αυτόν δεν αντιπροσωπεύει παρά την αγριό­ τητα και την απανθρωπιά. Έ χει σ’ αυτήν να αντιτάξει ένα όραμα χαμένου παραδείσου, μιας μι­ κρής αγροτικής κοινωνίας, όπου οι άνθρωποι εί­ ναι ικανότεροι να έλθουν σε σχέση με το συνάν­ θρωπο και να ζουν συμφιλιωμένοι με την κατά­ στασή τους. Ο παράδεισος αυτός (αν υπήρξε) πι­ στεύει ότι βρίσκεται πίσω μας και όχι μπροστά μας.

I εριγράφει με χιούμορ τις αθλιότητες της κα­ θημερινής ζωής και με τις ακτίνες x του διανοούμενου καλλιτέχνη και με ψυχανα­ λυτική αντίληψη τις ερμηνεύει σαν τα I συμπτώματα των ασυνείδητων αισθημάτων.

1 Δεν είναι ψυχρά αντικειμενικός: νιώθει γι’ αυτές άλλοτε συμπάθεια και επιείκεια και άλλοτε οργή. Επίσης δεν είναι αντίθετος στην ηθικολο­ γία: στηλιτεύει με πάθος την απερίσκεπτη αλαζο­ νεία, την ηθική τύφλωση και τον εγωισμό αυτών που χειρίζονται τους μηχανισμούς όσο και του μέ­ σου ανθρώπου, που εξίσου τυφλά και για τους ίδιους λόγους - την ψευδαίσθηση της υπεροχής

I

38

επιλογή-----------------------------------------

και του ελέγχου - αποδέχεται την καταστροφή του περιβάλλοντος και της ζωής του. Γίνεται κά­ ποτε εμπαθής, βρίσκοντας ορισμένους θεσμούς και ορισμένα άτομα απαράδεκτα ακόμα και στην πιο επιεική εξέταση. Δεν κουράζεται να επανα­ λαμβάνει αυτά που στα θεατρικά έργα του δείχνει με συμβολικότερο τρόπο, στα μυθιστορήματα αναλυτικότερα και στα κομμάτια αυτά ρητά: ο άνθρωπος πρέπει να ανακαλύψει το ανθρώπινο μέτρο, να καταλαβαίνει τα λάθη του και να τα αποφεύγει όσο είναι δυνατό, κάνοντας το πάθος μάθος. Ό ταν βρει το μέτρο, οφείλει να το ακο­ λουθεί και να αποφεύγει την ύβρη, της οποίας αναπόφευκτο επακόλουθο, όπως από τον 5ο αιώ­ να μας προειδοποίησαν οι μέγιστοι των ποιητών, είναι η άτη. Η υπέρβασή του, που μοιάζει να είναι ο μόνος σκοπός των σύγχρονων πολιτισμών, δη­ λητηριάζει κάθε στιγμή της σύντομης ανθρώπινης ζωής μας. Οι άνθρωποι παύουν να σέβονται το Θείο και αποκτούν την ψευδαίσθηση ότι μπορούν να ξεπεράσουν το θάνατο. Η τιμωρία που τους πε­ ριμένει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο δεν τους κά­ νει σοφότερους: η νέκρωση των ιστών έχει τόσο προχωρήσει που η βλάβη δεν είναι αντιστρεπτή. Από τα δύο κακά του σύγχρονου κόσμου προτι­ μάει το μικρότερο: τη θέση των χαμένων ή των μισοχαμένων. Αυτοί τουλάχιστο δεν αμάρτησαν τό­ σο, δεν έβλαψαν όσο οι πρωταγωνιστές. Σε άλλα από τα κομμάτια αναλύει τις σχέσεις του με την τέχνη και τη φιλοσοφία της. Πιστεύει ότι ο δημιουργός έχει ένα όραμα το οποίο προ­ σπαθεί να δείξει σπρώχνοντας την ειλικρίνεια στα άκρα της. Δεν θα μπορούσε άλλωστε να είναι δια­

φορετικά: θυσιάζει τόσα γι’ αυτήν που δεν θα απο­ φάσιζε εύκολα να την ψευτίσει. Συχνά όμως το έργο τέχνης υποφέρει από τους μεταφραστές του: σκηνοθέτες και ερμηνευτές προσπαθούν να θολώ­ σουν και να καλύψουν το νόημα, με σκοπό να το φέρουν στα μέτρα των κοινώς παραδεκτών. Η ποίηση είναι μια ερμητικά κλεισμένη τέχνη που αφορά μια κάστα ειδημόνων στου δυσνόητους γρίφους των συγχυσμένων ποιητών. Αυτός είναι ο λόγος που δεν της έμεινε πιστός, αλλά προτίμησε το θέατρο και το πεζό. Για τον Γ. Μ. το έργο τέ­ χνης είναι ένας χάρτης της εποχής, που (οφείλει) με διαυγή και αντικειμενικό τρόπο να επισημαίνει τα επικίνδυνα σημεία, τις παγίδες και τα αδιέξοδα και να εντοπίζει τις οάσεις και τις πηγές, τις οποί­ ες ίσως ένα ζωντανό ανθρώπινο κύτταρο που δια­ θέτει ακόμα ένστικτο αυτοσυντήρησης, να θελή­ σει να ξανακαλύψει. Απαιτεί από αυτό, εκτός από την αισθητική απόλαυση, να αποτελεί μέσο ανά­ γνωσης της πραγματικότητας και εργαλείο βοη­ θητικό του βίου. Έ ν α έργο τέχνης, πρέπει να χα­ ρίζει μια λύτρωση, τελικά. στόσο, ένας τρόπος ζωής στον οποίο η αρμονία έχει χαθεί επηρεάζει υποχρεωτικά την αποτελεσματική πρόσληψη του έργου από το κοινό: βλέπει σ’ αυτό, αυτό που θέ­ λει να δει. Σε ένα τόσο περίπλοκο κόσμο ο καλλιτέχνης δύσκολα γίνεται κατανοητός, αν και φυσικά φέρει ο ίδιος ένα μέρος της ευθύ­ νης. Ο Γ. Μ. δεν διστάζει σε πολλά κομμάτια να πάρει την απέναντι θέση και γράφει για την τέχνη συναδέλφων, ζωγραφική, μουσική, γλυπτική, ποί­ ηση, όχι με την πρόθεση αντικειμενικής αποτίμη­ σης του κριτικού, που αναπόφευκτα προκαλεί μια ύφεση της καλλιτεχνικής απόλαυσης. Παραδίνε­ ται στους στοχασμούς και τις εικόνες που αυτή του εμπνέει, μεταφράζοντας στη γλώσσα της δι­ κής του τέχνης, της πεζογραφίας, αποδεικνύοντας ότι ο κριτικός-καλλιτέχνης του Oscar Wilde*12 υπάρχει. Με τα κείμενα αυτά ο Γ· Μ. ολοκληρώνει την μέχρι στιγμής - πρότασή του. Η κοσμοθεώρησή του, που ωρίμασε μέσα από την άφθονη παρα­ γωγή του και καθώς ζούμε σε ένα ιστορικό γίγνε­ σθαι με ταχύτατες εξελίξεις, ίσως έχει ακόμα πολ­ λά να αποκαλύψει στο μέλλον.

Κυριακή Πετράκου Σημειώσεις 1. Τ ολστόι: Πόλεμος και Ειρήνη, φυσικά. Σ αρτρ: Ο ι Δ ρ ό μ ο ι τη ς Ελευθερίας.

2. Ο . W ilde: Ο Κριτικός ως Δημιουργός.

ετηλογη

39

θείο δράμα και μητριαρχία στην Οδύσσεια ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΒΑΣΔΕΚΗΣ: Θείο δράμα και μητριαρχία στην Οδύσσεια. (Μια σύγκριση του έπους με την Καινή Διαθήκη). Αθήνα, Σύλλογος Εκπαιδ. Λειτουργών Κολλεγίου Αθηνών, 1992.

Στη συνέχεια κάνοντας εξαντλητική χρήση των πηγών και της βιβλιογραφίας, επισημαίνει τα κοινά δομικά στοιχεία που υπάρχουν στους μύ­ θους και τις θρησκευτικές τελετουργίες της Ανα­ τολής, στο ελληνικό έπος, στα Ευαγγέλια και φθάνει ως το δημοτικό τραγούδι και τα νεοελλη­ νικά παραμύθια. Δεν διακατέχεται, ορθά νομίζω, από κανένα κακώς νοούμενο, «ελληνοκεντρισμό» και γι’ αυτό αναγνωρίζει τη συνεισφορά των αρ­ χαίων ανατολικών πολιτισμών στη διαμόρφωση του ελληνικού πολιτισμού και στο χώρο της θρη­ σκείας, της λατρείας και του έπους. Οι επιδράσεις από το έπος του Γιλγαμές και τις άλλες ιστορίες της Μεσοποταμίας και της Αιγύπτου στην Οδύσ­ συγγραφέας επιχειρεί μια ενδιαφέρουσα σεια είναι εμφανείς. Ο τίτλος του πρώτου κεφα­ πρωτότυπη, «προκλητική» θα έλεγα, προ­ λαίου του: Ex Oriente Lux, είναι επιτυχής και εύ­ σέγγιση στην Οδύσσεια και στοχεύει να γλωττος και αναφέρεται ακριβώς στη συνεισφορά αποδείξει το θειοδραματικό της σχέδιο και της Ανατολής. να φωτίσει τα μητριαρχικά κατάλοιπα που Ακολουθούν επτά (7) ακόμα κεφάλαια στα υπάρχουν στο έπος. Επεκτείνει εύστοχα τη διερεύνησή του στις παλιές θρησκείες της Ανατο­οποία φωτίζονται τα διάφορα στάδια του θειοδραματικού σχεδίου της Οδύσσειας και αναλύο­ λής που υπάρχουν μορφές Θεού Πάσχοντος όπως νται ο χαρακτήρας των προσώπων και ο συμβολι­ ο Όσιρις, ο Ταμμούζ, ο Βάαλ, ο Άδωνις, ο κρητασμός τους. γενής Ζευς, ο Διόνυσος και άλλοι και φθάνει ως Κεφ. II. Διαμόρφωση και μεταγενέστερες προο­ το Χριστό της Καινής Διαθήκης και τους ήρωες πτικές. της τραγωδίας, επισημαίνοντας ένα πλήθος, θειοΚεφ. III. Η αρχή της Οδύσσειας. δραματικά στοιχεία στους μύθους και τις σχετικές Κεφ. IV. Η Καλυψώ ιστορίες τους. Κεφ. V. Η Ναυσικά Ο κ. Βασδέκης, σύμφωνα με το βασικό διά­ Κεφ. VI. Η Κίρκη γραμμα της εργασίας του, βλέπει τις εξής θειοΚεφ. VII. Ο Τειρεσίας δραματικές αντιστοιχίες στην Οδύσσεια: Κεφ. VIII. Η Πηνελόπη. α) Το ξύπνημα του Τηλέμαχου από παιδί σε Τέλος, στο δέκατο κεφάλαιο (X) διερευνώνται υπεύθυνο άντρα και η περιπέτεια του Οδυσσέα με οι σχέσεις της τραγωδίας και του χριστιανικού την Καλυψώ (= Γέννηση). θείου δράματος. β) Το ναυάγιο του Οδυσσέα (= η Σταύρωση). Η έρευνα του Γρ. Βασδέκη συνεχίζει και ολο­ γ) Η θαυμαστή σωτηρία στη Χώρα των Φαιάκων κληρώνει μια προσπάθεια που ξεκίνησε πριν από (= ενταφιασμός). πολλά χρόνια στην Αγγλία από τον G. Thompson δ) Οι ιστορίες με την Κίρκη και τον Τειρεσία στη μελέτη της αρχαίας τραγωδίας. Ο Αγγλος (= Βάπτιση). ε) Η άφιξη στην Ιθάκη και η εκδίκηση (= Α νά ­ ερευνητής επισήμανε τις προϊστορικές μητριαρχι­ κές καταβολές στην Ορέστεια. Προς την ίδια κασταση) (βλ. σελ. 22).

Μελέτη

0

40 ετηλογη σχετίζονται από το συγγραφέα με το μοτίβο του θείου δράματος. Ο Πλάτωνας βέβαια και οι άλλοι μαθητές του Σωκράτη, όταν έγραφαν την ιστορία του, πιθανόν να ήθελαν να δώσουν θειοδραματικές διαστάσεις στο δάσκαλό τους, έτσι όμως δεν θα έκανε κάθε συγγραφέας για έναν ήρωά του; Αυτή η «έμμονη ιδέα» του συγγραφέα για να αποδείξει τον προγραμματικό θειοδραματικό χα­ ρακτήρα της Οδύσσειας, τον οδηγεί σε μερικές, κατά τη γνώμη μου, υπερβολές: α) Κάνει κάποιες φορές ά σχετου ς ή «τρα β η γ μ έ­ νου ς» συσχετισμ ού ς που στηρίζονται σε εξωτε­ ρικά ή συμπτωματικά στοιχεία, όπως όταν υπο­ στηρίζει ότι «μια άλλη σημαντική ομοιότητα εί­ ναι η αβεβαιότητα της ιστορικότητας και των δύο. Ακόμα το ίδιο το χάος όσον αφορά τη συγγραφή της Καινής Διαθήκης και της Οδύσσει­ ας. Άγνωστο πού, πότε, ποιος, πώς;» (σελ. 23). β) Η έλλειψη, ορισμ ένες φορές, ενιαίας ερμη­ νευτικής γραμμής σ τ ο συ μβ ολισμ ό τω ν π ρ οσώ ­

τεύθυνση εργάστηκε και ο αείμνηστος Π. Λεκατσάς, που επεξέτεινε την έρευνα του από την τρα­ γωδία στα ομηρικά έπη. Είναι προς τιμήν του κ. Βασδέκη ότι απονέμει στον Λεκατσά τον πρέπο­ ντα έπαινο αφιερώνοντάς του το έργο του, κάτι που δεν συνηθίζεται στην Ελλάδα: δεν αισθάνεται την ανάγκη να του ρίξει την «πέτρα του αναθέμα­ τος», όπως κάνουν πολλοί νεότεροι ερευνητές, που τον κατηγορουν για δογματισμό και μηχανι­ στικές ερμηνείες και δεν του αναγνωρίζουν τον πρωτοποριακό ρόλο στις εθνολογικο-κοινωνικές έρευνες στην Ελλάδα σε μια εποχή που δοκιμάζο­ νταν νέες επιστημονικές μέθοδοι στις επιστήμες του ανθρώπου, που μόνο σήμερα φαίνονται μονο­ μερείς και δογματικές. Την ίδια μεταχείριση υπέστη τις δύο τελευταίες δεκαετίες και ο Κορδάτος και μόνο ο μεγάλος Σβορώνος έθεσε τα πράγματα στις σωστές τους διαστάσεις. Η έρευνα του κ. Βασδέκη φωτίζει κάποιες πλευρές της Οδύσσειας που πραγματικά δεν υπο­ ψιαζόμαστε, όμως, είναι πολύ δύσκολο να συμ­ φωνήσει κανείς μαζί του ότι η Οδύσσεια έχει ένα θειοδραματικό χαρακτήρα εκ κατασκευής. Η ομοιότητα καταστάσεων, των προσώπων και της δράσης τους, μπορεί να είναι συμπτωματική. Οποιοσδήποτε ηγέτης ή ήρωας, σε όλες τις επο­ χές και τους τόπους, μπορεί να γεννιέται, να δρα, να πάσχει και πολλές φορές να θριαμβεύει στο τέ­ λος, χωρίς η ιστορία του, όταν γράφεται από τους μεταγενέστερους, να έχει απαραίτητη σχέση με το αρχέγονο θείο δράμα. Έ τσι δεν μπορώ να κατα­ λάβω π.χ. γιατί η ζωή και το τέλος του Σωκράτη

πων. Έ τσι στη σελ. 78 λέει για την Καλυψώ: «Στο πρόσωπο της Καλυψώς θα μπορούσαμε να δούμε έναν από τους πειρασμούς που αντιμετωπίζει ο Οδυσσέας. Από την άποψη αυτή παίζει το ρόλο του χριστιανικού διαβόλου», ενώ λίγο πιο πριν (σελ. 71) έχει υποστηρίξει ότι: «Η Καλυψώ πα­ ραλληλίζεται προς την Παναγία, το σπήλαιο προς τη φάτνη του Ιησού, ο Οδυσσέας προς το θείο βρέφος».

έρα όμως από τις επιμέρους ενστάσεις που μπορ! ι να έχει κανείς, το βιβλίο του κ. Βασ­ δέκη «ερεθιστικό», εικονοκλαστικό, είμαι βέβαιος ότι θα προκαλέσει ευρεία συζήτηση στους φιλολογικούς κύκλους γιατί επιση­ μαίνει, όπως ανέφερα και πριν, τις ανατολι­ κές καταβολές της Οδύσσειας και φωτίζει από μι διαφορετική οπτική τον Οδυσσέα, την Καλυψώ, τη Ναυσικά, την Κίρκη, τον Τειρεσία, έτσι που να γίνονται κατανοητές σε μας πολλές σκέψεις και πράξεις τους. Στις αρετές του βιβλίου πρέπει να προστεθεί και η επιμελημένη του έκδοση. Έ χει ένα πολύ ωραίο και λιτό εξώφυλλο που σχεδίασε ο ζωγρά­ φος και χαράκτης Βασίλης Χάρος και συνοδεύε­ ται από 38 εικόνες αγαλμάτων, τοιχογραφιών και οικοδομημάτων που υποστηρίζουν τις ερμηνευτι­ κές απόψεις του συγγραφέα. Την εκδοτική επιμέ­ λεια είχε ο φιλόλογος Αδαμάντιος Ανεστίδης, ο οποίος συνέταξε και τους πολύ ακριβείς και χρή­ σιμους πίνακες αρχαίων χωρίων, ονομάτων και πραγμάτων.

^

Στέφανος Ψαρράς

ετηλογη

41

οι σοφιστές W. Κ. C. GUTHRIE. Οι Σοφιστές. Μετά­ φραση: Δαμιανός Τσεκουράκης. Σελ. 543 + 1 λευκή. Σωκράτης. Μετάφραση: Τάσος Νικολαΐδης, σελ. 352 + 4 λευκές. Αθήνα, Μ .Ι .Ε .Τ ., 1989-1990.

Μελέτη ποσπασμένοι από ένα ευρύτερο σύνολο1, οι δύο αυτοί ημίτομοι, που εκδίδονται αυτοτελώς, επιτελούν έναν οπωσδήποτε σημαντι­ κό προορισμό: τη γνωριμία με τα μεγάλα πνεύματα του 5ου αι. της κλασικής ακμής, που στον τομέα της φιλοσοφίας επέφεραν σημαντικά ρήγματα στην ως τότε συμπαγή θεώ­ ρηση του κόσμου, ως έκφραση του κόσμου, ως έκφραση της «φύσεως», κι ακόμα, προώθησαν σε υπόθεση λόγου σχεδόν καθημερινή, τα μεγάλα προβλήματα που απασχολούν τον άνθρωπο ως πολιτικό και κοινωνικό ον, ως μονάδα που η συμμετοχή της στο εκπεφρασμένο πλέγμα της πα­ γκόσμιας μοίρας συνιστά κεφαλαιώδη επιμερισμό. Οι Σοφιστές - και ο Σωκράτης ως αντίποδάς τους (χωρίς αυτούς, πιθανώς δε θα μπορούσε να υπάρξει) - αντιμετώπισαν την ανθρώπινη εκδοχή μέσα από την αντίθεση και την αντινομία των διασκεπτικών μορφών, είδαν την προσπάθεια του ανθρώπου να καθορίσει τη στάση του απέναντι στους ομοίους του, αλλά και τις δυνάμεις εκείνες, που ανεξέλεγκτες από ένα σημείο και πέρα, επη­ ρεάζουν αυτήν την προσπάθεια και έγιναν οι ίδιοι, με τη δυνατή τους προσωπικότητα, μοχλοί για να ανακινηθεί στο πεδίο της γνώσης και της συνειδητοποίησης ό,τι ως τότε φαινόταν παγιωμένο και απαρασάλευτο. Το σοφιστικό κίνημα δεν ήταν, όπως ιδώθηκε μέσ’ από την πλατωνικήν αντίληψη, μια ανατροπή και μία αφιλοσόφητη επίδειξη γνώσεων και πνευματικών ικανοτήτων το αντίθετο ίσα ίσα. Μέσα στα πλαίσια ενός δια­ φωτισμού, που απέβλεπε στην αυτογνωσία και την υπεύθυνη αντιμετώπιση με τα όπλα που ο άν­

θρωπος έτσι κι αλλιώς διαθέτει, είχε σκοπό να αναδείξει την ανθρώπινη οντότητα ως το κυριότερο μέλημα του περιέχοντος κόσμου και να το ανε­ βάσει στο ύψος μιας περιωπής. Αυτή η ανθρωπο­ κεντρική αντίληψη, όπως εκφράζεται στην περί­ φημη ρήση του Πρωταγόρα, «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος, των μέν όντων ώς έστι, των δέ μή όντων ώς ούκ εστιν» (VS, DK, I)2 αποτέλεσε και το περιεχόμενο της αρχαιοελληνικής φιλοσο­ φικής αντιμετώπισης σε κάθε πεδίο. Αν ο πολιτι­ σμός της αρχαίας Ελλάδας έχει μια διαχρονικήν αξία, το οφείλει κυρίως σ’ αυτό, ότι ως κέντρο των εκπεφρασμένων του προβολών στην προοπτική του χρόνου θεώρησε τον άνθρωπο. Δυστυχώς από το επιβλητικό έργο των σοφι­ στών, που επηρέασε τις μεγάλες προσωπικότητες της εποχής - τον Θουκυδίδη, τον Ευριπίδη, ως ένα σημείο τον Σοφοκλή, τον Περικλή - και που η επίδρασή του ήταν καίρια στα μεγάλα προβλή­ ματα του καιρού, που είναι και προβλήματα όλων των καιρών, δε σώθηκε σχεδόν τίποτα. Η γνώση μας είναι ολωσδιόλου αποσπασματική και έμμε­ ση και ιδιαίτερα μέσ’ από τα έργα των αντιπάλων τους (Πλάτωνα και Αριστοτέλη) και μέσα από την απελπιστική αποσπασματικότητα και τη διά­ θλαση προσπαθεί ο μελετητής να συγκροτήσει τις θεωρίες και τις απόψεις των σοφιστών, όσο και τις προσωπικότητες εκείνες που η επιβολή τους ήταν αδιαφιλονίκητη. Στην προσπάθειά του αυτή χρησιμοποιεί πλήθος άμεσων και έμμεσων στοι­ χείων, που παραδόθηκαν από την αρχαιότητα και χωρίς προκαταλήψεις και δεσμεύσεις, βαδίζει στη μελέτη του, πάνω στα χνάρια των παραδεδομένων, αποκαθαίροντας τις παρανοήσεις, επαναφέροντας τις πρωταρχικές έννοιες στην αίσθηση του πραγματικού και του υπαρκτού, αναπτύσσο­ ντας τις θέσεις και τις απόψεις του με συγκρατη­ μένη προσωπική προβολή (λ.χ. σελ. 169 κ.ε., 234 κ.ε. κ.α.) και συνδέοντας τα γενικότερα θέματα με τα επιμέρους κι αυτά με εκείνα πάλι, προσδίνει στην εργασία του μιαν ολοκλήρωση και μια συνέ­ πεια. Μπορεί, ενδεχομένως, να έχει κανείς διαφο­ ρετική γνώμη για την ερμηνεία του νόμου, όπως την εννοεί, για παράδειγμα ο Πίνδαρος (σελ. 169 κ.ε.) ή μπορεί να μην τον ενδιαφέρει ποια ήταν η γνώμη των διαφόρων στοχαστών που προσέγγι­

42

ετηλογη

--------------------------------------

σαν το σοφιστικό φαινόμενο (σελ. 19 κ.ε.)> όπου οι διαφορετικές απόψεις δημιουργούν ένα αμήχα­ νο πλέγμα, ωστόσο δεν μπορεί παρά να δει την καθαρότητα της ματιάς και την παρρησία του με­ λετητή - το ίδιο διαπιστώνει κανείς και στην ερ­ γασία του για τον Σωκράτη - εξάλλου είναι και αυτή τμήμα της όλης αντιμετώπισης. μελετητής αρχίζει την έρευνά του με την ερ­ μηνεία της λέξης «σοφιστής», που η παλαιότερη μνεία της απαντά στον Πίνδαρο3 και σημαίνει τον ποιητή, ιδιαίτερα τον σοφό ποιητή, εφόσον η εννοιολογική της γειτνίαση με τη «σοφία» είναι προφανής. Αργότε­ ρα, όμως, πήρε την έννοια εκείνου που διδάσκει μια δεξιότητα ή μια γνώση, ακόμα εκείνη του εφευρέτη ή του ικανού να μεταβάλει έναν ανίδεο σε σοφό. Έ τσι, καθιερώθηκε ο ειρωνικός χαρα­ κτήρας στην έννοια της λέξης κι έτσι πέρασε στη φιλοσοφική θεωρία της μεταγενέστερης εποχής. Κι ακόμα, το γεγονός ότι οι σοφιστές ασκούσαν επαγγελματικά τη διδασκαλία τους, αμειβόμενοι κάποιες φορές αδρά, συνετέλεσε στην περιβολή του ονόματος που φανέρωνε την ιδιότητά τους, με μια δυσπιστία και μιαν υποβάθμιση - πράγμα που οφείλεται, κατά μεγάλο μέρος, στον μεγάλο τους αντίπαλο, τον Πλάτωνα. Γιατί μπορεί οι σοφιστές να άκμασαν, κατά το μεγαλύτερο μέρος τους, μέ­ σα στον 5ο αι.4, ωστόσο η διδασκαλία τους ήταν ζωντανή και επηρέαζε τα πνεύματα ακόμα και στον 4ο αι., κατά τον οποίο άκμασε ο Πλάτων (και ο Αριστοτέλης, που, ψυχραιμότερος παραθέ­ τει, υπαινικτικά, τις θεωρίες των σοφιστών). Στη συνέχεια της μελέτης του ο Guthrie εξετάζει τα μεγάλα προβλήματα που οι σοφιστές ανακίνη­ σαν τόσο στο κοινωνικό πεδίο όσο και στο υπαρ­ ξιακό και οντολογικό. Και, πρώτα, το μεγάλο ζή­ τημα «νόμος-φύσις», ως πρόβλημα ηθικό και πο­ λιτικό. Ύστερ’ από μιαν εισαγωγή στο θέμα (σελ.

83 κ.ε.) αντιπαραθέτει εκείνους που υποστηρίζουν τον νόμο μέσα από τις ανθρωπολογικές θεωρίες της προόδου, ορίζει τη θέση του Πρωταγόρα για την αρχική κατάσταση του ανθρώπου και δίνει τις παραμέτρους εκείνες που εξισώνουν τον νόμο με το δίκαιο και το σωστό και από ιην άλλη τους ρε­ αλιστές, όπως είναι ο Θουκυδίδης, υ Θρασύμαχος της πλατωνικής «Πολιτείας», ο Γλαύκος και ο Αδείμαντος του ίδιου έργου και προσδιορίζει την έννοια της φύσης ως ανάγκη και της ανάγκης ως φύσης. Από την άλλη κάνει λόγο για τους υποστηρικτές της φύσεως και τις απόψεις που δια­ τυπώνουν, όπως η «εγωιστική άποψη» του Καλλικλή, το φωτισμένο προσωπικό συμφέρον του

Αντιφώντα ή η ανθρωπιστική άποψη, που αντιπαραθέτει τον άγραφο στον γραπτό νόμο και σ’ αυτό, φυσικά, συνεπικουρείται από τις μαρτυρίες των ποιητών, κυρίως του Σοφοκλή και του Ευρι­ πίδη, που απηχούν τις απόψεις και τις θεωρίες που κυκλοφορούν μέσα στις ανήσυχες αρτηρίες της πολυπράγμονης αθηναϊκής δημοκρατίας. Στο κοι­ νωνικό πεδίο εξετάζεται η κοινωνία ως συνθήκη (σελ. 173-187), η οποία συστήθηκε με βάση τη θε­ ϊκή (άρα, «φυσική») καταγωγή των νόμων, ωστό­ σο τη σχετικότητα των νόμων αυτών επεσήμανε πρώτος ο Πρωταγόρας, όσο και αν η κοινωνία αποφασίστηκε συλλογικά ως μία συμφωνία με σκοπό τη θεσμοθέτηση των νόμων και έτσι, ο με­ γάλος σοφιστής διατύπωσε τον γενετικό ορισμό της κοινωνικής συνθήκης. Συναφές με το θέμα της κοινωνικής συνθήκης είναι κι αυτό της ισότη­ τας (σελ. 188-205), που επιμερίζεται σε ισότητα πολιτική, ισότητα περιουσιακή, ισότητα κοινωνι­ κή και φυσικά, ισότητα φυλετική. Οι σοφιστές ήταν καταφανώς υπέρ της ισότητας σε όλες αυτές τις μορφές και είναι οι πρωτοπόροι, γι’ άλλη μία φορά πάνω στο ζήτημα και, βέβαια, τίθεται και το οξύ πρόβλημα της δουλείας, που εκείνους τους καιρούς αποτελούσε μία κοινωνική σταθερή. Όμως, το ζήτημα αυτό περισσότερο ανακινήθηκε μέσα από την ποίηση και ο Ευριπίδης είναι πάλι εκείνος που παρέχει άφθονο υλικό, καθώς οι από­ ψεις που διατυπώνει πάνω στο πρόβλημα πιστεύε­ ται πως δεν απηχούν μόνο σχετικές του σοφιστι­ κού κινήματος, αλλά και προσωπικές - ήταν ανα­ φανδόν εναντίον της δουλείας5. το κοινωνικό και το ηθικό πεδίο ισχύουν οι αξίες εκείνες που αποτελούν τους άξονες της συμπεριφοράς και των διανθρώπινων σχέσεων μέσα στην οργανωμένη και ευνο­ μούμενη πόλη. Όμως, αυτές οι αξίες είναι σχετικές κι αυτή η σχετικότητα επηρεάζει την ηθική θεωρία. Το ζήτημα εξετάζεται (σελ.

206-220) με πολλή προσοχή και διεξοδικότητα: εκπρόσωπος της θέσης για τη σχετικότητα των αξιών είναι και πάλι ο Πρωταγόρας, που δεν απο­ δεχόταν ότι το δίκαιο και το νόμιμο είναι ταυτό­ σημα εξ ορισμού. Κι αυτό φάνηκε στην περίπτω­ ση του Σωκράτη, που η άδικη κρίση των νόμων τον καταδίκασε σε θάνατο - ωστόσο, εκείνος εξέφρασε τη θέση ότι ακόμα και η άδικη κρίση των νόμων πρέπει να είναι αποδεκτή από τον πολίτη, πράγμα εξάλλου που το επισφράγισε με το παρά­ δειγμά του. Ο μελετητής σε μία προσπάθεια να συγκροτήσει τη φιλοσοφική θεμελίωση των απόψεων των σο­

-------------------------------------φιστών, παίρνει υπόψη του το γενικότερο πλαί­ σιο, που μέσα σε αυτό αναπτύσσονται οι θεωρίες και διατυπώνονται οι ιδέες, εκεί που η εναγώνια αναζήτηση και η ανησυχία ανοίγουν προοπτικές, που για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπι­ νου πνεύματος φανερώνονται. Για τους σοφιστές, η ρητορική ταυτίζεται ως ένα σημείο με τη φιλο­ σοφία, εφόσον με την πρώτη, που είναι «τέχνη λόγων», πλησιάζει κανείς τη δεύτερη, και εφόσον ο λόγος είναι το κυριότερο όργανο του φιλοσό­ φου, εκείνου που θεωρεί και μελετά τον περιβάλ­ λοντα κόσμο. Το ότι η ρητορική, είναι το χαρα­ κτηριστικό γνώρισμα του σοφιστικού κινήματος είναι, ενδεχομένως, περιττό να αναπτυχθεί εδώ, μ’ αυτήν, όμως, οι σοφιστές αντιμετώπισαν τα μεγά­ λα υπαρξιακά και οντολογικά προβλήματα. Η θε­ ωρητική βάση της ρητορικής ήταν ότι είχε το πι­ θανόν (ή το αληθοφανές ή ευλογοφανές) σε μεγα­ λύτερη υπόληψη απ’ ό,τι το αληθινό (σελ. 226)6 έτσι άνοιγε ο δρόμος για την εξ υπαρχής εξέταση και μελέτη των φαινομένων και των καταστάσε­ ων. Έτσι, δεν ξαφνιάζεται κανείς όταν και ο ίδιος ο Πλάτων φαίνεται να συντάσσεται με την άποψη ότι η ρητορική συμπίπτει με τη φιλοσοφία. Ο με­ λετητής αναλυτικά παραθέτει τις διάφορες φιλο­ σοφικές θεωρίες των σοφιστών: τον σχετικισμό του Πρωταγόρα - που η περίφημη φράση του «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος» έγινε αντι­ κείμενο εκτεταμένων μελετών, την οντολογία του Γοργία, που το χαμένο έργο του «Περί φύσεως ή περί του μη όντος» το χαρακτηρίζει ως άθλο αξιο­ θαύμαστο (σελ. 239), διάφορες άλλες θεωρίες ενός αδιάλλακτου ή μετριοπαθούς σκεπτικισμού, που εκπροσωπείται από τον Ξενιάδη τον Κορίνθιο, τον Κρατύλο και τον Αντιφώντα. Και, εφό­ σον το όργανο της ρητορικής είναι η γλώσσα, γί­ νεται και αυτή αντικείμενο θεωρίας και μελέτης, χρησιμοποιείται επομένως για την προσέγγιση του γλωσσικού φαινομένου μια μεταγλώσσα, που έγινε από εκεί και πέρα το όργανο όλων των γραμ­ ματικών και των γλωσσολόγων. Ο μελετητής, μέ­ σα από τις μαρτυρίες που σώζονται εκθέτει τις απόψεις του πλατωνικού «Κρατύλου» σχετικά με το φαινόμενο, του Αντισθένη (σχετικά με το αδύ­ νατο της αντιλογίας), του Λυκόφρονος, του Στίλπωνος του Μεγαρέως και της ερετρικής σχολής, που την εκπροσωπεί ο Μενέδημος. Συνοψίζει τα συμπεράσματα από αυτή την αντιμετώπιση σε ευκρινείς προτάσεις, που αντιστοιχούν στη θέση καθενός από τους σοφιστές ή ρήτορες την εποχή του Σωκράτη και του Πλάτωνα (σελ. 269-270)7, και που δείχνουν για άλλη μία φορά τα διάφορα επίπεδα ανησυχίας και διερεύνησης που άγγιξε

ετηλογη

43

και ανακάλυψε η αρχαιοελληνική σκέψη. Συναφής με την αντιμετώπιση της γλώσσας εί­ ναι και η σπουδή της γραμματικής, που πάνω στους κανόνες της αρθρώνεται η ανθρώπινη ομι­ λία. Όμως εδώ, η μελέτη της γραμματικής είχε έναν πρακτικό χαρακτήρα όχι επιστημονικόν, επομένως δεν είχε σχέση με αυτό που συνηθίσαμε να αντιμετωπίζουμε ως Γραμματική και ιδιαίτερα στις σχολικές μας σπουδές. Και μπορεί, βέβαια, να έγινε από τον Πρωταγόρα και τον Αλκιδάμαντα κάποια διαίρεση του λόγου σε είδη, ή μπορεί να έγινε η διάκριση του ρήματος από το όνομα8, όμως, το γλωσσικό φαινόμενο αντικρίζεται στο σύνολο και τη λειτουργικότητα της κοινοχρησίας του, οι διαιρέσεις και οι διακρίσεις δεν είναι αυτές που μας έχει εξοικειώσει η νεότερη γραμματική επιστήμη. τη φιλοσοφική θεώρηση των σοφιστών κε­ ντρική θέση κατέχει και η κριτική της παρα­ δοσιακής θρησκείας, ως ορθολογική θεω­ ρία, που εκφράζεται με τον αγνωστικισμό ή τον αθεϊσμό (σελ. 278-303). Η παραδοσια­ κή θρησκεία είχε δεχτεί ήδη την κριτική της από αρκετούς φιλοσόφους και ποιητές (εμφατική η περίπτωση του Ξενοφάνη) και ο μελετητής φέ­ ρει αρκετά παραδείγματα, όπως του Ηράκλειτου, του Δημόκριτου, του Ευριπίδη, του Αντιφώντα, του Θρασύμαχου. Η κριτική εναντίον της θρη­ σκείας συνδέεται με την αντίθεση «νόμος-φύσις», στο βαθμό που οι θεοί δεν ήταν παρά ανθρώπινες επινοήσεις, δεν υπάρχουν στη φύση αλλά μόνο χάρη στο έθιμο και δεν ήταν άλλο παρά μία κατακύρωση των θεσμών και των νόμων που επιβάλ­ λονταν στις οργανωμένες κοινωνίες των πόλεων και των κρατών. Με αυτόν τον τρόπο άνοιγε ο δρόμος για τον αγνωστικισμό, που εκπρόσωπός του μπορεί να θεωρηθεί ο Πρωταγόρας και για τον αθεϊσμό, που τον εκπροσωπούν κυρίως ο Δια­ γόρας, ο Πρόδικος και ο Κριτίας. Ωστόσο, ο μελε­ τητής παραδέχεται πως ο αθεϊσμός, ως εκπεφρα­ σμένη θεωρία, δεν υπήρξε και ότι μόνο μεταγενέ­ στερες μαρτυρίες υπάρχουν για άθεους φιλοσό­ φους και σοφιστές9. Ενδεχομένως να λογαριά­ στηκε για αθεϊσμός (μέσα σε ένα πνεύμα στενά θεολογικό) η προσπάθεια, μέσ’ από τις καθιερω­ μένες κοσμογονίες και θεογονίες, να ανιχνευθεί μια ανθρωπολογική και κοσμολογική αρχή της δημιουργίας του κόσμου. Όπως και να ’χει το πράγμα, η κριτική των θεών δεν ήταν άρνηση της θρησκείας, ήταν μια προσπάθεια να δοθεί ένα ανώτερο περιεχόμενο σ’ αυτό που η θρησκευτική νομιμοφροσύνη της εποχής υπάκουε απροβλημά-

44 εταλογη τιστα. Από την άλλη υπήρχε μια σαφής τάση σε πολλούς σοφιστές και φιλοσόφους και ποιητές να παραδεχθούν έναν θεό, μέσα στο πλαίσιο πάντα της αντίθεσης «νόμος-φύσις». Αυτή η μονοθεϊστι­ κή άποψη εκφράστηκε συγκεκριμένα από τον Αντισθένη, τον σωκρατικό, σύμφωνα με μεταγε­ νέστερους Χριστιανούς συγγραφείς, πράγμα, ωστόσο, που δεν εξάγεται από τις σύγχρονες μαρ­ τυρίες. Όμως, και σ’ αυτό, και εφόσον δεχθούμε τον λεγόμενο σπερματικό λόγο ως μια πρόδρομη θεολογική λειτουργία, πράγμα που ενδεχομένως αγνοείται μέσα στον γνωστικό κύκλο της δυτικής θεολογικής αντίληψης που κινείται ο μελετητής, το ελληνικό πνεύμα έχει να πει κάτι περισσότερο από μιαν απλή μαρτυρία. μελετητής εξετάζει τελευταίο το μεγάλο πρό­ βλημα του καιρού εκείνου, αν μπορεί να δι­ δαχθεί η αρετή («εί διδακτόν άρετή») που αποτελούσε επίμονο θέμα της εποχής, ήταν ένας «κοινός τόπος» (σελ. 304-317). Αφού παραθέσει τις πριν από τους σοφιστές από­ ψεις σχετικά με την έννοια της αρετής και την απόκτησή της (όπως λ.χ., του Θέογνη, που τη θε­ ωρεί απόκτημα των συναναστροφών μέσα στα αριστοκρατικά πλαίσια της ευγένειας, του Πινδά­ ρου, που οφείλεται στην «φυά» και στην άσκηση από μέρους του ευγενούς, αλλά και άλλων, όπως του Ευριπίδη, που τη θεωρεί αποτέλεσμα συνανα­ στροφών, του Σωκράτη, που θεωρεί ότι η αρετή μπορεί να διδαχθεί - εφόσον κανείς ξέρει το καλό, το πράττει ή και το αντίθετο, του Δημόκριτου, που γενικεύει τη χρήση της αρετής, και άλλων, όπως του Ηρακλείτου, του Ησιόδου), φτάνει στους σοφιστές. Για τον Πρωταγόρα η αρετή εί­ ναι μια δημιουργική τέχνη, «αρετή τεκτονική», που επιτυγχάνεται με την εξάσκηση, και με τη δι­ δασκαλία γίνεται κανείς οπωσδήποτε καλύτερος. Αυτή η άποψη, που συνοψίζει κατά κάποιον τρό­ πο τη θέση των σοφιστών απέναντι στο πρόβλη­ μα, δεν σημαίνει ότι συμφωνεί με τη νοησιαρχία του Σωκράτη - ο Αντιφών λ.χ. είναι σαφώς αντί­ θετος, και η περίφημη ρήση της Μήδειας, στην ομώνυμη ευριπιδική τραγωδία: «και μανθάνω μέν οια δραν μέλλων κακά,/ θυμός δε κρείσσων τών έμών βουλευμάτων» (1078-9), αναιρεί με τη δρα­ ματική της λειτουργικότητα το πολυσυζητημένο «σωκρατικό παράδοξο». Όμως, κι αυτό, μέσα στα πλαίσια της προσπάθειας του φιλοσόφου για την επίτευξη, μέσω της αρετής, μιας ψυχική πληρότη­ τας, δικαιολογεί την απόλυτη διατύπωσή της. Η εργασία του Guthrie κλείνει με τη σύνοψη εκείνων που είναι γνωστά για τον καθένα από

τους σοφιστές (σελ. 318-386), όπου παρατίθενται και όσα βιογραφικά στοιχεία μπόρεσε να συγκε­ ντρώσει γι’ αυτές τις επιβλητικές μορφές, με πρώ­ το φυσικά, τον Πρωταγόρα, που ο Πλάτων του αφιέρωσε τον ομώνυμο διάλογο και που η σκέψη του επηρέασε δραστικά τα ανήσυχα πνεύματα της εποχής. Ο Γοργίας, το άλλο μεγάλο μέλος της πρώτης γενιάς των σοφιστών, είχε στο ενεργητικό του αρκετά μεγάλα έργα, σημαντικά - και ο σοφι­ στής αυτός αποτέλεσε υπόθεση λόγου στον ομώ­ νυμο πλατωνικό διάλογο. Ο Πρόδικος, επίσης ση­ μαντική μορφή, αλλά υποφέροντας από δυνατούς πόνους και διδάσκοντας «άπό κλίνης» στο πλού­ σιο σπίτι του Καλλία, με πλούσιο φιλοσοφικό και ρητορικό έργο στο ενεργητικό του. Σύγχρονος του Σωκράτη ήταν ο Ιππίας, που διαφοροποιού­ νταν από τους άλλους σοφιστές (κι αυτός επίσης πρωταγωνιστής πλατωνικών διαλόγων), ένας επι­ στημονικός εφευρέτης στο ζήτημα της «τετραγωνίζουσας καμπύλης» (για τον τετραγωνισμό του κύκλου) και της τριχοτόμησης της γωνίας. Ο Αντιγών, που συγχέεται συχνά με τον αντιδραστι­ κό ομώνυμό του ρήτορα τον Ραμνούσιο, ήταν αξιόλογος ψυχολόγος για την εποχή του κι απ’ το έργο του σώζονται κάποια σημαντικά αποσπά­ σματα. Μια αδρή φυσιογνωμία ήταν ο Θρασύμαχος, που το μόνο ανεξάρτητο χωρίο για να τον κρίνουμε είναι ένας λόγος του προς την εκκλησία του αθηναϊκού δήμου. Ωστόσο, η αρνητική πλευρά του που παρουσιάζεται στην πλατωνική «Πολιτεία» μάλλον είναι αληθινή. Ο Κριτίας, ακόμα, μαθητής του Σωκράτη, «πλούσιος, εΰγενής καί ώραΐος», με φιλοσοφικές και λογοτεχνι­ κές ικανότητες10, ο οποίος κατέληξε ο πιο αιμοδι­ ψής και πωρωμένος από τους Τριάκοντα τυράν­ νους. Ο Αντισθένης, επίσης, ο επιλεγόμενος σω­ κρατικός, για να ξεχωρίσει από τον ομώνυμό του ρήτορα, φημολογούμενος δάσκαλος του Διογένη και ιδρυτής της σχολής των Κυνικών, και που επηρέασε τους Στωικούς. Λιγότερο γνωστός, ο Αλκιδάμας, που μίλησε για την ισότητα των αν­ θρώπων, ο Λυκόφρων, με άγνωστα' βιογραφικά στοιχεία, που φέρεται ως μαθητής του Γοργία, σύγχρονος του Αλκιδάμαντα. Τέλος, κάποιοι ανώνυμοι συγγραφείς ο «’Ανώνυμος τοΰ ’Ιάμβλι­ χου» - συνονθύλευμα παραθεμάτων από άγνωστο έργο του τέλους του 5. αι. και των αρχών του 4. και το έργο «Δισσοί λόγοι», σύντομο σύγγραμμα σε δωρική διάλεκτο, ατελές, με ασαφή σκοπό συγγραφής - πιθανώς σπουδαστικές σημειώσεις από διδασκαλία επηρεασμένη από τον Πρωταγό­ ρα - όλες αυτές οι μορφές συνθέτουν έναν πίνακα του προβληματισμού και της ανησυχίας, της σκέ­

ετηλογη 45 ψης και της δράσης εκείνων, που ανατάραξαν την πνευματική ζωή της δημοκρατικής Αθήνας κι έδωσαν μια ώθηση, σε οικουμενική διάσταση, για την έρευνα και την αμφισβήτηση, για την αντιμε­ τώπιση των μεγάλων προβλημάτων των ανθρώπι­ νων κοινωνιών. μως, η εικόνα των σοφιστών θα ήταν ελλι­ πής, αν από τη σχετική διαπραγμάτευση απούσιαζε η προσωπικότητα εκείνη που απετέλεσε το «αντίπαλον δέος» του κινήματός τους. Αυτή η αινιγματική φυσιογνωμία, που ήταν ο Σωκράτης, εξετάζεται στον δεύ­ τερο ημίτομο και δίνεται κι εδώ μιια από κείνες τις προσπάθειες ν’ αποκαθαρθεί το ιστορικό πρόσω­ πο από τις λογής παρεμβολές και τις πλασματικές προβολές - όμως, αυτό γίνεται μέσ’ από τα έργα εκείνων, που ζει και κινείται, «διδάσκει» και φιλο­ σοφεί ο Σωκράτης, όπως είναι ο Πλάτων, ο Ξενο­ φών, ο Αριστοτέλης και, στο αντίπαλο στρατόπε­ δο, ο Αριστοφάνης. Ο συγγραφέας, μέσ’ από τις προσωπικές μαρτυρίες και τις, όσο γίνεται, αντι­ κειμενικές καταθέσεις, προσπαθεί να εξαγάγει τα χρακτηριστικά του φλοσόφου, να διαγράψει τη βιογραφική του εικόνα, σε συνάρτηση με το κοι­ νωνικό, πολιτικό και πνευματικό περιβάλλον της εποχής και της Αθήνας (σελ. 89 κ.ε.) και να επισημάνει τη μεγάλη επιρροή που είχε πάνω στους άλλους (όπως, λ.χ., στον Αλκιβιάδη, τον Πλάτω­ να, τον Ξενοφώντα, τον Ευριπίδη, τον Αριστοφά­ νη τον ίδιο). Γίνεται προσπάθεια να ερμηνευθεί, στο υπαρξιακό πεδίο, το περίφημο «θεϊκό σημείο» του Σωκράτη (το «δαιμόνιον») και η σχέση του με το «παράλογρ» (σελ. 119 κ.ε.), να διατυπωθούν οι πολιτικές του απόψεις και η θέση του μέσα στη δημοκρατία (ο συγγραφέας, σελ. 131 κ.ε., αποδεικνύει το άδικο της κατηγορίας ότι ο Σωκράτης ευνοούσε την τυραννίδα)11, ώστε να αρθρωθεί στην ιστορική προοπτική η μοναδική αυτή προ­ σωπικότητα. Σ’ ένα ξεχωριστό κεφάλαιο (σελ. 139 κ.ε.) εξετάζεται η φιλοσοφική σπουδαιότητα της σωκρατικής αντίληψης και αντιμετώπισης των προβλημάτων και το βάρος, φυσικά, πέφτει στη διαγραφή της ηθικής θεωρίας του Σωκράτη, που στηρίχθηκε πάνω στην επαγωγική μέθοδο και τη διατύπωση ορισμών. Γίνεται πλατιά ανάπτυξη της επαγωγής σε σχέση με τη σημασία της για κά­ θε λογική διδασκαλία και συσχετίζεται η επαγωγή και ο ορισμός με τους ηθικούς στόχους του φιλο­ σόφου (σελ. 156 κ.ε.). Η περίφημη σωκρατική άγνοια, που εκμαιεύει τη διανοητική λειτουργία του συνομιλητή, η σωκρατική ειρωνεία, που οδη­ γεί σε απρόβλεπτα (αλλά πάντα λογικά) συμπερά-

σματα, καθώς και το περιλάλητο σωκρατικό πα­ ράδοξο (αν, δηλαδή, η αρετή είναι γνώση) εξετά­ ζονται με διεξοδικότητα (σελ. 170 κ.ε.) και προτίθεται η βασική σωκρατική αρχή, που είναι η «ψυχής έπιμέλεια», πρωταρχική προϋπόθεση του «ευ ζήν». Και, φυσικά, γίνεται απόπειρα να καθο­ ριστεί και να οριοθετηθεί αυτό που λέγεται «ψυχή», τόσο από ιστορική όσο και από φιλοσο­ φική άποψη (σελ. 203 κ.ε.). Ο συγγραφέας δια­ γράφει έτσι (γιατί στην αλυσίδα των σωκρατικών αντιλήψεων κανένας κρίκος δεν είναι αποσπα­ σμένος και η όλη αντιμετώπιση αποτελεί μιαν ενότητα πίστης, θεωρίας και γνώσης) και τις θρη­ σκευτικές πεποιθήσεις του δασκάλου (σελ. 211 κ.ε.), σε συνάφεια με την πεποίθησή του για την αθανασία της ψυχής. Από τη σχετική εξέταση εξάγεται ότι ο Σωκράτης ήταν αντιδογματικός κι αυτήν ακριβώς την πίστη του στην αθανασία της ψυχής ο Πλάτων, μέσα στο απόλυτο της ιδεαλιστκής του θεωρίας και της θρησκευτικής του πε­ ποίθησης, επεδίωξε να την αναγάγει σε φιλοσοφι­ κό δόγμα. Η πραγματεία τελειώνει με μια διεξοδι­ κήν αναφορά στην κληρονομιά του Σωκράτη, κα­ θώς οι «διάδοχοί» του συνέχισαν, όπως μπορού­ σαν, το δικό του έργο - μια προσπάθεια, βέβαια, που στην ουσία της, εμβάθυνε και επεξέτεινε τις αντιλήψεις και τις πεποιθήσεις εκείνου. Οι πρώτοι οπαδοί του Σωκράτη στην Αθήνα (ονόματα τα περισσότερα γνωστά από τους πλατωνικούς δια­ λόγους), αλλά και στις άλλες πόλεις (Θήβα, Μέ­ γαρα, Αίγινα, Φλιούντα) και σε περιοχές του μείζονος Ελληνισμού (Κυρήνη), επιβεβαίωσαν την ιδιαιτερότητα και το μεγαλείο της σωκρατικής αντιμετώπισης του κόσμου, του ανθρώπου και του θεού. Και, για να επαναφέρουμε τη δική μας προ­ σέγγιση στην πρωταρχική πηγή της προβληματι­ κής, σημειώνουμε ότι η μεγάλη διαφορά του Σω­ κράτη από τους Σοφιστές ήταν ότι αφήνει, κάθε φορά, το κρίσιμο ερώτημα αναπάντητο. Εκείνοι, πρώτοι έθεσαν προβλήματα και απάντησαν σ’ αυτά. Ο Σωκράτης αμφισβήτησε τη σιγουριά της απάντησής τους. Προχώρησε σε βάθος και σε σκοτεινές πτυχές της γνωστικής και ηθικής μας υπόστασης - πράγματα για κείνον αξεχώριστα. Και μας άφησε, με την αναπόφευκτην αναγκαιό­ τητα της θανατικής του καταδίκης, το υπόδειγμα του δικαίου και του σοφού, του ηθικού και ολο­ κληρωμένου όντος. Η περίπτωσή του, μοναδική όσο και οικουμενι­ κή, στέκεται στο σύνορο-των ανθρωπίνων δυνα­ τοτήτων. Κι αυτό είναι μια πολύ σημαντική προο­ πτική στο βάθος του αντικειμενικού χρόνου.

Κ ώ στας Χωρέανθης

46 ετηλογη Σημειώσεις 1. Ο τίτλος του όλου έργου είναι: «History o f G reek Philosophy». T o έργο αποτελείται από έξι τόμους και εκδόθηκε στο Cambridge 1962-1981. Ω στόσο, ο συγγραφεάς δεν πρόλαβε να το ολοκληρώσει.

2. Βλ. σελ. 234 κ.ε., όπου γίνεται προσπάθεια μιας με­ ταφραστικής ερμηνείας τη ς πρω ταγόρειας ρήσης και παρατίθενται διάφορες απόψεις που προτάθηκαν (ή επικράτησαν) κατά καιρούς.

3. Βλ. IV 28 (Bowrd): μελέταν δέ σοφισταΐς/ Διός έκατι πρόσβαλον σεβιζόμενοι - ο λόγος για τη μελέτη τω ν σοφώ ν ποιητώ ν.

4. Ο ι χρονολογίες τω ν Σοφιστών: Πρωταγόρας (Αβδηρα), περ. 490-420· Γοργίας (Λ εοντίνοι), περ.

490 - 358/ 381· Π ρόδικος (Κέα), περ. 470/460 - μετά το θάνατο του Σωκράτη (399)· Ιππίας (Ή λ ις), σύγ­ χρονος του Σωκράτη, ζούσε μετά το 399· Α ντιφών (Α θήνα), μέσα του 5.αι.· Θ ρασύμαχος (Χαλκηδόνα Βοσπόρου), δεύτερο μισό του 5. αι. - ίσως αυτοκτόνησε· Κ ριτίας (Α θήνα), 453-403, μαθητής του Σω ­ κράτη Α ντισθένης (Α θήνα), στην ακμή τω ν Σ οφι­ στών, μεγαλύτερος από το ν Π ρόδικο και τον Ιππία· Α λκιδάμας (Ελαία, επίνειο της Π εργάμου), μ αθητής του Γοργία- Λυκόφρων, άγω νστα τα στοιχεία της ζωής του, φέρεται ως μαθητής του Γοργία, σύγχρο­ νος του Α λκιδάμαντος.

5. Η λεγάμενη ευγενική καταγωγή είχε αρχίσει πια ν ’ αμφισβητείται ως στοιχείο αρετής ή ηθικότητας γε­ νικότερα, πραγμα που κατέχει σημαντικό μέρος στην ποίηση της κλασικής εποχής, ιδιαίτερα στην τραγωδία. Ο Ε υριπίδης, που τόσο επηρεάστηκε από τους σοφιστές, είναι και γι’ αυτό επαρκές παράδειγ­ μα. Φ τάνει να φέρουμε στο νου το ν Α υτουργό στην «Ηλέκτρα», μια ευγενική μορφή, που προέρχεται από τον κόσμο τω ν ξωμάχων κ αι τω ν ταπεινών.

6. Β. για παράδειγμα: οΐ (sc. σοφισταί) τά είκότα είδος ώς τιμητέα μάλλον, τά τε σμικρά μεγάλα και τα με­ γάλα σμικρά φαίνεσθαι πο ιο ϋ σιν διά ρώ μην λόγου, καινά τε άρχαίω ς τά τ’ έναντία καινώς, συντομίαν

τε λόγω ν καί άπειρα μέντοι περί πάντω ν ά νηΰρον (Φαίδρ. 267α).

7. Τ ο αδύνατο της λανθασμένης διατύπω σης (Π ρω τα­ γόρας, Α ντιφών, Παρμενίδης)· το αδύνατο της διά­ ψευσης (Πρω ταγόρας, Α ντισθένης)· η σχέση της αλήθειας με το άτομο (Πρωταγόρας, Γοργίας)· η αντιστοιχία όρω ν στο «ον» και τη ν «φύσιν» και στά «είδη » (Σωκράτης, Α ντιφών, Ιπποκράτης)· το αδύ­ νατο του ορισμού τη ς ουσίας ενός πράγματος (Αντι­ σθένης, Λυκόφρων)· η ύπαρξη ενός και μόνου «πρέ­ ποντος λόγου» σε κάθε αντικείμενο (Αντισθένης)· η φυσική συγγένεια του ονόματος με τα πράγματα (Α ντισθένης, Λυκόφρων, πλατω νικός «Κρατύλος»)· το αυθαίρετο στην εκλογή της ονομασίας τω ν πραγ­ μάτων (Δημόκριτος, πλατω νικός «Ε ρμογένης»)' η μή μόνιμη χρή ση του «είναι» για τη σύνθεση υπο­ κειμένου και κατηγορουμένου (Λυκόφρων) απόδο­ ση ταυτολογικών κατηγορουμένων στο υποκείμενο (Μ εγαρικοί).

8. Ο Π ρωταγόρας ή τα ν ο πρώ τος που διαίρεσε τα ο νό ­ ματα σε αρσενικά, θηλυκά και ουδέτερα, διαίρεση που ισχύει για τη ν ελληνική γραμματική επιστήμη. % Ιδού ένας μεταγενέστερος κατάλογος «αθέων»: Δια­ γόρας Μ ιλήσιος, Π ρόδικος Κείος, Κ ριτίας Α θη να ί­ ος, Ευήμερος Τεγεάτης, Θ εόδω ρος Κ υρηναίος.

10. Η τετραλογία Τ έννης, ‘ Ραδάμανθυς, Πειρίθους, Σ ί­ συφος σατυρικός, που αποδιδόταν παλαιότερα σ τον Ε υριπίδη, τώρα βάσιμα αποδίδεται στον Κ ριτία (βλ. και A. Lesky, Η τραγική ποίηση τω ν αρχαίω ν Ε λλή­ νω ν, τ. Β', Ο Ε υριπίδης και το τέλος του είδους, μτφρ. Ν.Γ: Χ ουρμουζιάδη, Μ .Ι.Ε.Τ., Α θήνα 1989, σελ. 424 κ.ε.).

11. Για τις πολιτικές απόψεις του Σωκράτη διατυπώθη­ καν κατά καιρούς διάφορες γνώμες και γι’ αυτό το ζήτημα ο συγγραφέας αφιερώνει ιδιαίτερο κεφάλαιο (σ. 134 κ.ε.). Εκτίθενται οι απόψεις των: A.D. W inspear, Τ. Silver (Αμερική), του Karl Popper (Γερμανία), τω ν Α .Ε . Taylor και E rn est Barker (Αγγλία).

ΕΙΡΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ

Κυκλοφορεί το βιβλίο του Ρεϋμόν Μπλοχ

Η ΜΑΝΤΕΙΑ Δοκίμιο για το μέλλον και τον φαντασιακό του κόσμο

απο τις Βουκουρεστίου 3 - 105 64 Αθήνα ΤΗΛ.: 32 54 538 ΤΗΛ./FAX: 32 53 172

,_______ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΔΕΛΦΙΝΙ

ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΝΤΟΔΗΜΟΣ ΣΙΓΑ ΤΟΝ ΠΟΛΥΕΛΕΟ

Εκδόσεις ΔΕΛΦΙΝΙ - Θεμιστοκλέους 23-25 - Αθήνα

106 77 - τηλ.: 3630955, fax: 6450764

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογρα­ φία. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομα­ διαία έντυπα. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσειαι με την πολύτιμη συνεργα­ σία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας».

J1 ενικά έργα

Αρ. 321 25 Αυγουστου 9 Σεπτεμβρίου 1993 Επιμέλεια: Έφη Απάκη

ψ υχολογία

Βιβλιογραφίες

Γενικά

ΜΑΚΡΥΝΙΚΟΛΑ Α. Βιβλιογραφία Γιάννη Ρήσου 1924-1989. Αθήνα, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, 1993. Σελ. 735. Δρχ. 14.975.

HAYES Ν. Εισαγωγή στις γνωστικές λειτουργίες. Μει. Κ. Σύρμαλη. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1993. Σελ. 40. Δρχ.

1040.

φ ιΛοσοφία

Ατομική ψυχολογία ΚΑΡΑΘΑΝΑΣΗ - ΚΑΤΣΑΟΥΝΟΥ Α. Ζηλεύω. Αθήνα, 1993. Σελ. 205. Δρχ. 2080.

Νεότερη φιλοσοφία ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗ - ΜΑΖΑΡΑΚΗ Α. Η φιλοσοφική ιδιοτυπία ιου Herbert Marcuse. Αθήνα, Εξάντας, 1993. Σελ. 201. Δρχ.

2080.

Εφαρμοσμένη ψυχολογία ΑΒΕΝΤΙΣΙΑΝ - ΠΑΓΟΡΟΠΟΥΛΟΥ Α. Ψυχολογία της τρίτης ηλικίας. Αθήνα, 1993. Σελ. 310. Δρχ. 3640.

Αποκρυφισμός Η Αιγυπτιακή Βίβλος των νεκρών. Απόδ. Α. Τσάκαλης. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1993. Σελ. 522. Δρχ. 5500.

0 ρησκεία

ΚΡΙΣΝΑΜΟΥΡΉ Τ. Στα πόδια του διδασκάλου. Μει. Α. Νάνου - Τσάκαλη. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1993. Σελ. 83. Δρχ.

1040.

Γενικά

LEO Α. Αστρολογία: Εσωτερική και εξωτερική. Μει. Λ. Μυγιάκης. Αθήνα, Ιάμβλιχος, 1993. Σελ. 121. Δρχ. 830.

ΑΓΓΕΛΑΤΟΣ Φ. Α. Χρυσοστομικός κώδιξ της Ιερός Μονής Σκαφιδιάς Ηλείας. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1993. Σελ. 104. +Πίν. Δρχ. 1040.

50

δελτίο-------------------------------------------

ΓΚΑΜΟΥΡΑΣ Κ. Ν. Αγωνία και ελπίδα. Κατερίνη, Τέρτιος, 1993. Σελ. 396. Δρχ. 3120. ΜΑΚΡΑΚΗΣ Μ. Κ. Ψυχολογία της θρησκείας. Αθήνα, Αρμός, 1993. Σελ. 230. Δρχ. 2285. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ Δ. Α. Ορθοδοξία και κόσμος. Κατερίνη, Τέρτιος, 1993. Σελ. 435. Δρχ. 6240.

AULAN Ρ. DE. Jesus. La parole - the word. Boulogne, StMichel, 1993. Pag. 768.

οινωνικές επιστήμες Γενικά ΒΕΛΕΝΤΖΑΣ Κ. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Η κατοικία στην Ελλάδα. Θεσ­ σαλονίκη, Παρατηρητής, 1993. Σελ. 235. Δρχ. 3640.

£ κπαίδευση - παιδαγωγική Εκπαίδευση Εκπαίδευση 1993-94. Οδηγός επαγγελμάτων. Β' έκδοση. Αθήνα, 1993. Σελ. 432. Δρχ. 2080. ΛΑΜΠΡΙΑΝΙΔΗΣ Λ. Περιφερειακά Πανεπιστήμια στην Ελλά­ δα. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1993. Σελ. 283.

J1 λώσσα Γενικά ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Γλώσσα και επικοινωνία. Αθήνα, Γιαννίκος, 1993. Σελ. 253. Δρχ. 2600.

Κοινωνιολογία

Ελληνική γλώσσα

ΝΤΑΒΟΥ Μ. Το κάπνισμα στην εφηβεία. Αθήνα, Παπαζήσης, 1992. Σελ. 287. Δρχ. 3120.

Τα ελληνικά για τους Αλβανούς. Artemida. Σελ. 369. Δρχ.

1350.

Πολιτική

0 ετικές επιστήμες

ΜΑΡΑΓΚΟΣ Ν. Τουρκία, ο αδίσταχιος προβοκάτορας των Βαλκανίων. Β' έκδοση. Αθήνα, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 1993. Σελ. 304. Δρχ. 2700.

Μαθηματικά

ΠΑΠΠΑΣ Τ. Η χίμαιρα της μεγάλης Αριστερός. Αθήνα, Δελ­ φίνι, 1993. Σελ. 138. Δρχ. 1560.

FLATO Μ. Η ισχύς των μαθηματικών. Μετ. Τάσος Κυπριανίδης. Αθήνα, Κάτοπτρο, 1993. Σελ. 108. Δρχ. 1245.

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΠΟΥΛΟΥ Λ. - ΚΟΥΝΑΔΗΣ Ζ. Οι δρόμοι του Μάη. Γαλλία ’68. Αθήνα, Παρασκήνιο, 1993. Σελ. 144. Δρχ.

1560.

Οικονομία ΠΕΙΡΟΥΝΑΚΗΣ Ν. Γ. Χρηματοοικονομική διαχείριση. Αθήνα, Anubis, 1993. Σελ. 302. Δρχ. 3900.

Λαογραφία Η Τήνος μέσα από τη ζωή και το θάνατο. Επιμ. Σ.Γ. Φιλιππότης. Αθήνα, Ερίννη, 1993. Σελ. 87. Δρχ. 1040.

Βιολογία WESTON Τ. Ατλας ανατομίας. Μετ. Α. Σοκοδήμος. Αθήνα, Κισσός, 1992. Σελ. 156. Δρχ. 7070.

Ανθρωπολογία Ανθρωπολογία και παρελθόν. Συμβολές στην κοινωνική ιστο­ ρία της νεότερης Ελλάδας. Επιμ. Ε. Παπαταξιάρχης - Θ. Παραδέλλης. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1993. Σελ. 3 % . Δρχ. 4160.

£ φαρμοσμενες επιστήμες

ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΔΗΣ Ν.Α. Η λατρεία της Παναγίας στη στεριανή Ελλάδα. Αθήνα, Φιλιππότης, 1993. Σελ. 292. Δρχ. 3120.

Εθνολογία HELD J.-F. Οι τελευταίες φυλές. Αθήνα, Ελληνική Ευρωεκδοτική, 1992. Σελ. 259. Δρχ. 2600.

Τεχνολογία ΠΑΡΙΣΗΣ I. Χαλύβδινοι θώρακες. Τα άρματα μάχης σε όλο τον κόσμο. Αθήνα, Τουρίκης, 1993. Σελ. 271. Δρχ. 15600.

Επιχειρήσεις AUSTIN C. Επιτυχημένες δημόσιες σχέσεις σε μια εβδομάδα! Μετ. Π. Μοίραλη. Αθήνα, Anubis, 1993. Σελ. 95. Δρχ. 1300.

δελτίο DAVIES Ε. - DAVIES Β. J. Επιτυχημένο marketing σε μια εβδομάδα! Μει. Β. Σπυροπούλου. Αθήνα, Anubis, 1993. Σελ.

83. Δρχ. 1300.

FLEMING Ρ. Επιτυχημένες διαπραγματεύσεις σε μια εβδομά­ δα! Μει. Ε. Μανωλοπούλου. Αθήνα, Anubis, 1993. Σελ. 101. Δρχ. 1300.

HARVEY C. Επιτυχημένες πωλήσεις σε μια εβδομάδα! Μει. Β. Σπυροποΰλου. Αθήνα, Anubis, 1993. Σελ. 100. Δρχ. 1300.

Τ έχνες

51

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Βάκχαι. Εισ.-μει.-σχόλ. Γ. Γιάνναρης. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 224. Δρχ. 1245. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Ηρακλής μαινόμενος. Εισ.-μετ.-σχόλ. Τ. Ρούσ­ σος. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 166. Δρχ. 1245. ΣΟΦΟΚΛΗΣ. Οιδίπους επί Κολωνώ. Μει. Π.Ε. Γιαννακόπουλος. Εισ.-σχόλ. Δ. Βλασσοπούλου. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 207. Δρχ. 1245. ΣΟΦΟΚΛΗΣ. Οιδίπους Τύραννος. Εισ.-μει.-σχόλ. Τ. Ρούσ­ σος. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 177. Δρχ. 1245.

^ ογοτεχνία

Γενικά Η Χάρτα της Ελλάδος του Ρήγα Βελεστινλή. Αθήνα, Μορφω­ τικό Ινστιτούτο Αγροτικής Τράπεζας, 1993. Δρχ. 10000. ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ. Κύκλος Ελένη. Αθήνα, 1993. Σελ. 187. Δρχ. 7280. ΦΩΡ. Ε. Ιστορία της τέχνης. Η τέχνη του Μεσαίωνα. Μετ. Β. Τομανάς. Αθήνα, Εξάντας, 1993. Σελ. 420. Δρχ. 2600.

Ζωγραφική Andy Warhol. 1928-1987. Επιλογή από τη συλλογή Jose Mugrabi. Επιμ. J. Baal-Teshuva. Αθήνα, Adam, 1993. Σελ.

144. Δρχ. 8360.

Ποίηση ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ Β. Λύρα ελληνική. Η ελληνική ποίηση ανθολο­ γημένη από το Ρήγα έως σήμερα. Αθήνα, Πλειάς, 1993. Σελ.

1099. Δρχ. 15600. ΓΑΛΑΝΗΣ I. Εικών ειμί. Αρτα, 1993. Σελ. 45. ΓΑΛΑΤΑ Π. Μυκόνια σχήματα σε μπλε βαθύ. Αθήνα, Σέλας, 1993. Σελ. 62. ΚΩΣΤΑΒΑΡΑΣ Θ. Στο βάθος του χρώματος. Αθήνα, Νεφέλη, 1993. Σελ. 53. ΜΑΤΘΑΙΪΔΗΣ Γ. Γυαλιά ηλίου. Κατερίνη, Μάη, 1992. Σελ. 45.

Νίκος Βάικας. Αθήνα, 1993. Σελ. 92. Δρχ. 7280.

ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Ν. Των ερώτων ο πρώτος. Κατερίνη, Μάτι, 1993. Σελ. 46.

Φωτογραφία

ΣΕΒΑΣΤΑΚΗΣ Ν. Βέβηλες σκέψεις. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1993. Σελ. 73. Δρχ. 1040.

Η γυναίκα μέσα από το φακό της ιστορίας. Αθήνα, Αρχείο Μουσείο ΕΡΤ, 1993. Σελ. 80. Δρχ. 4800.

Πεζογραφία ΑΛΕΞΑΚΗΣ Β. Παρίσι - Αθήνα. Αθήνα, Εξάντας, 1993. Σελ. 238. Δρχ. 2080.

£ νασχοΑήσεις Γενικά

ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ ΙΩΝ. Όσοι ζωντανοί. Αθήνα, Φιλόμυθος, 1993. Σελ. 289. Δρχ. 1870. ΘΑΝΟΣ Π. Πορνογραφήματα κι άλλες παραμυθίες. Αθήνα, Λωτός, 1993. Σελ. 165. Δρχ. 1765.

ΚΑΒΒΑΘΑΣ Κ. Οδηγώντας. Σ Τ έκδοση. Αθήνα, Τεχνικές Εκδόσεις, 1993. Σελ. 352. Δρχ. 2080.

ΜΑΛΑΜΑΣ X. Στη λίμνη Ουναζούμα. Αθήνα, Καρανάσης, 1993. Σελ. 304. Δρχ. 3740.

ΣΑΜΨΩΝ Α. Σκοτεινή θαρρουνίων. Αθήνα, 1993. Σελ. 526 + Εικ. Δρχ. 12480.

ΜΓΤΣΟΤΑΚΗ Κ. Μετάλλια. Αθήνα, Ίκαρος, 1993. Σελ. 41. Δρχ.

1245.

Λασική φιλολογία

ΤΟΡΟΣΗ Ε. Το όνειρο του Παγκανίνι. Αθήνα, Εξάντας, 1993. Σελ. 134. Δρχ. 1245. ΦΥΤΙΛΗΣ Γ. Ο άσωτος πολίτης. Θεσσαλονίκη, Αιγαίο, 1993. Σελ.

248.

Αρχαίοι συγγραφείς

ΧΑΤΖΗ Τ. Επιστροφή επ’ άπειρον. Αθήνα, 1993. Σελ. 78. Δρχ.

1040.

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Ανδρομάχη. Εισ.-μετ.-σχόλ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 158. Δρχ. 1245.

ΑΝΤΡΕΠΕΦ Λ. Νυχτερινή κουβέντα. Μει. Κ. Μακρή. Αθήνα, Gutenberg, 1993. Σελ. 87.

52

δελτίο-------------------------------------------

ΒΟΚΚΑΚΙΟΣ Τ. Το Δεκαήμερο. Μει. Π. Ροδάκης. Αθήνα, Νέστορας, 1993. Σελ. 256. Δρχ. 3325.

ΣΤΡΙΦΤΟΥ - ΚΡΙΑΡΑ Α. Χρόνος και ανθρώπινη συμπεριφορά. Θεσσαλονίκη, 1993. Σελ. 59. Δρχ. 1040.

ΓΚΕΤΕ J.W. Το πράσινο φίδι. Μετ. Γ. Οικονομίδης. Αθήνα, Gutenberg. 1993. Σελ. 93.

ΜΠΑΛΙΜΠΑΡ Ε. Τα όρια της δημοκρατίας. Μετ. Ε. Μποναφάτου Α. Πανιαζόπουλος. Αθήνα, Ο Πολίτης, 1993. Σελ. 119. Δρχ.

1560.

ΓΚΟΡΝΤΙΜΕΡ Ν. Μια ιδιοτροπία της φύσης. Μυθιστόρημα. Μετ. Γ. Μυράτ. Αθήνα. Καστανιώτης, 1993. Σελ. 474. Δρχ. 3640.

CRESCENZO L. DE. Ωραία Ελένη, σ’ αγαπώ. Μετ. Α. Σολάρο. Αθήνα, Οδυσσέας. 1993. Σελ. 293. Δρχ. 2910. ΜΠΑΛΖΑΚ. Ο. ΝΤΕ. Ένα επεισόδιο την εποχή της τρομοκρατίας. Μει. Τ. Μαυρομαρά. Αθήνα, Gutenberg, 1993. Σελ. 61.

0 έαιρο Εργα

ΜΠΑΛΖΑΚ. Ο. ΝΤΕ. Ζ. Μάρκάς. Μετ. Μ. Μανδάλου. Αθήνα, Gutenberg, 1993. Σελ. 85.

ΒΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Θέατρο Η' Αθήνα, Ίκαρος, 1993. Σελ.127. Δρχ. 830.

DICK Ρ.Κ Blade runner. Το ηλεκτρικό πρόβατο. Μετ. Δ. Αρβανίτης. Αθήνα, Παρά Πέντε. Σελ. 203. Δρχ. 1660.

ΚΑΛΑΜΠΟΥΚΑΣ Θ. Μήπως νομίζετε όιι... Θέατρο. Θεσσαλονίκη, Τα Τραμάκια, 1993. Σελ. 93. Δρχ. 830.

ΝΤΎΡΕΝΜΑΤ Φ. Η κοιλάδα της αταξίας. Μετ. I. Κοπερτί. Αθήνα, Άγρωσης, 1993. Σελ. 120. Δρχ. 1455.

J σιορία

ΠΕΛΙΝ Ε. Οι γέρακες. Μετ. Η. Κρυσταλλίδου. Αθήνα, Gutenberg, 1993. Σελ. 109. ΣΙΕΓΚΕΒΙΤΣ Ε. Quo vadis? Μετ. Α. Πετρή. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 277. Δρχ. 2080.

SPINRAD Ν. Άγρια νύχτα. Μει. Δ. Αρβανίτης. Αθήνα, Παρά Πέ­ ντε. Σελ. 73. Δρχ. 725. ΣΤΑΝΤΑΛ Μ. Βικιόρια Ακοραμπόνι. Μετ. Μ. Γιαλουράκης. Αθήνα, Gutenberg, 1993. Σελ. 65. ΧΑΟΥΠΤΜΑΝ Γ. Ο κλειδούχος Τιλ. Μετ. Μ. Πολποπούλου. Αθή­ να, Gutenberg, 1993. Σελ. 92.

WHARTON Ε. Τα χρόνια της αθωότητας. Μυθιστόρημα. Μει. Γ. Κοβαλένκο. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 391. Δρχ. 2080. ΧΟΦΜΑΝ Ε.Τ.Α. Κρέσπελ και Αντωνία. Μει. Γ. Κεντρωτής. Αθήνα, Gutenberg, 1993. Σελ. 89.

Μελέτες ΑΝΤΩΝΙΟΥ Δ. X. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. I. Μ. Παναγιωτόπουλος. Το πρόσω­ πο και το έργο. Αθήνα, Ασπίρ, 1993. Σελ. 191. Δρχ. 1400. ΚΟΥΣΟΥΛΑΣ Λ. «Ανθρώπους και κτήνη...». Αθήνα, Νεφέλη, 1993. Σελ. 75. Δρχ. 1245. ΦΥΛΑΚΓΟΣ Α.Κ. Μια συνομιλία του Γιώργου Σεφέρη με το Νεό­ φυτο τον Έγκλειστο. Λευκωσία, 1993. Σελ. 74. Δρχ. 1040.

Δοκίμια ΓΟΥΔΕΛΗΣ Τ. θεωρία της ατέλειας - βιολογική βελτίωση του αν­ θρώπου. Αθήνα, Δίφρος, 1993. Σελ. 93. Δρχ. 1040. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣI. Ελληνικός πολιτισμός. Αθήνα, Φιλάμυθος, 1993. Σελ. 234. Δρχ. 1560. ΕΥΑΓΤΈΑΙΔΗ Σ. Ε. Η «ανάπτυξη» του Συντάγματος. Δοκίμιο. Βό­ λος, 1992. Σελ. 68. Δρχ. 725. ΜΑΛΕΒΓΓΣΗΣ X. Δοκίμια ιδεών. Αθήνα, Δωδώνη, 1993. Σελ.

343. Δρχ. 3640.

Μαρτυρίες Ο ιδεολόγος αγωνιστής Παύλος Μπακογιάννης. Αθήνα, Εταιρεία Ευρυτάνων Επιστημόνων, 1993. Σελ. 271. Δρχ. 3120. ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ Ν. Περιπλάνηση. Ο βίος και η πολιτεία του Μέμου Μακρή. Αθήνα, Εξάντας, 1993. Σελ. 110. Δρχ. 1040. ΠΑΛΑΙΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Ίμβρος. Το δράμα του νησιού όπως το έζησα. Αθήνα, Παυλάπουλος, 1993. Σελ. 364. Δρχ. 2600.

Βιογραφίες ΜΥΛΩΝΟΠΑΝΝΗΣ Π. Καπειά-μαθιός. Μυθιστορηματική βιογρα­ φία. Αθήνα, Καρανάσης, 1993. Σελ. 257. Δρχ. 2600. ΡΕΝΤΓΚΡΗΒ Β. Αυτοβιογραφία. Μετ. Ήβη Ρόκου. Επιμ. Α. Κώπη. Αθήνα, Δελφίνι, 1993. Σελ. 315. Δρχ. 4680.

ΕΑΑηνική Ιστορία ΔΕΡΤΙΛΗΣ Γ. Β. Ατελέσφοροι ή τελέσφοροι; Φόροι και εξουσία σιο νεοελληνικό κράτος. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1993. Σελ. 302. Δρχ. 3120. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ. Π Πανελλήνιο Ισιορικό Συνέ­ δριο. Πρακτικά. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1993. Σελ. 606. Δρχ.

2080. ΘΕΟΛΟΓΗΣ Π. Γ. Ο ελληνισμός στην Ρωσσία. Αθήνα, Ελεύθερη Σκέφις, 1993. Σελ. 80. Δρχ. 830. ΚΑΤΣΙΡΕΑΟΣ Π. Κ. Γνωριμία με τη Μαγνησία. Βόλος, Δήμος Νέ­ ας Ιωνίας Μαγνησίας, 1993. Σελ. 179. ΠΛΟΥΜΙΔΗΣ Γ. Σ. Αιτήματα και πραγματικότητες των Ελλήνων της Βενετοκρατίας. Ιωάννινα, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 1992. Σελ.

189. Δρχ. 2285. ΧΑΣΙΩΤΗΣ I. Κ. Επισκόπηση της ιστορίας της νεοελληνικής διασποράς. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1993. Σελ. 231. Δρχ. 1870.

δελτίο WALBANK F. W. Ο ελληνιστικός κόσμος. Μει. Τ Δαρβέρης. Θεσ­ σαλονίκη, Βάνιας. 1993. Σελ. 407. Δρχ. 3640.

Παγκόσμια ιστορία

53

ΕΡΕΥΝΑ. Φύλλο 32. Δρχ. 300. ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση Εταιρείας Ιατρικών Σπουδών. Τόμος 64, Τεύχος 3. ΛΑΪΚΟΣ ΔΡΟΜΟΣ. Φύλλο 113. Δρχ. 100.

ΚΟΤΣΑΡΙΑΝ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Η πολυεθνική Τουρκία. Μει. Σ. Παπαθανάκης. Αθήνα, Γόρδιος, 1993. Σελ. 281. Δρχ. 3120.

Η ΛΕΗΗ. Ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 116. Δρχ. 500.

ΧΕΡΕΘ Φ.Λ. ΝΤΕ - ΜΟΛΙΝΑ Κ. ΝΤΕ. Φιλαλήθης εξιστόρηση της καιάκτησης ίου Περού. Εισ.-μει.-σχόλ. Ν. Σωτήρα. Αθήνα, Στοχα­ στής, 1993. Σελ. 189. Δρχ. 1900

ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ. Διμηνιαίο πολιτιστικό περιοδικό. Τεύχος 2.

εριοδικά

ΜΑΖΙ - TOGETHER. Τεύχος 53. Δρχ. 30.

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1590. Δρχ. 650. ΝΕΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ. Ιδήμερη επαναστατική εφημερίδα. Φύλλο 84. Δρχ. 100. ΟΔΗΓΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΤΗΤΟΣ. Ετήσια έκδοση για την επικοινωνία 1993. Δρχ. 11000.

ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ. Τεύχος 310.

ΟΠΕΡΑ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 2. Δρχ. 1000.

ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επιθεώρηση. Τεύ­ χος 531. Δρχ. 300.

ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΗΣ ΟΡΓΟΝΟΜΙΑΣ. Τεύχος 10. Δρχ. 935.

Ο ΑΡΑΜΠΑΣ ΤΟΥ ΑΓΡΙΝΙΟΥ. Μηνιαία σατιρική εφημερίδα. Φύλ­ λα 22,23. Δρχ. 200. ΑΡΝΑΙΑ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 19. Δωρεάν. ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 47. Δρχ. 950. ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1099. Δρχ.

700. ΔΕΛΤΙΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΝΑΥΠΛΙΟΥ. Τεύχος 55. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύχος 319. Δρχ. 700. Η ΕΛΛΗΝΙΔΑ ΤΟΥ 2000. Φύλλο 51.

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ. Φύλλα λόγου τέχνης και πολιτιστικής καλ­ λιέργειας. Τεύχος 67-68. Δρχ. 500. ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 64-65.1500. ΣΗΜΕΙΟ. Έκδοση κριτικής και λογοτεχνίας. Τεύχος 1,1992. Δρχ.

4000. ΣΙΦΝΙΑΚΑ. Επετηρίς ιστορικής ύλης της Σίφνου. Τόμος III2080. ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ. 40ήμερο περιοδικό. Τεύχος 363. Δρχ. 400. ΤΕΧΝΕΣ ΚΑΙ ΧΟΡΗΓΟΙ. Τεύχος 16. ΤΡΙΦΥΛΙΑΚΗ ΕΣΤΙΑ. Τρίμηνη περιοδική έκδοση. Τεύχος 81-82. Δρχ. 300.

ΕΝ ΣΗΤΈΙΑ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 7-8. Δρχ. 1000.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ PRO Τεύχος 6. Δρχ. 500.

ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Γενική Γραμματεία Έρευνας και τεχνο­ λογίας. Τεύχος 1.

MEDIA VIEW. Το περιοδικό για τα media και τη διαφήμιση. Τεύ­ χος 3. Δρχ. 600.

Αρ. 321 Στην Κριηκογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτι­ κές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσι­ εύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες ήταν δυνατόν να εξασφαλίσουμε ή μας απέστειλαν οι συντά­ κτες τους.

10 Σεπτεμβρίου 23 Σεπτεμβρίου 1993 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Φ ιλοσ οφ ία

Μ έσ α Μαζικής Ενημέρωσης

Βιττγκενστάιν Λ.: Φιλοσοφικές παρατηρήσεις (Β. Κιυτή, Μεσημ­ βρινέ, 16/9).

Γούιν Μ.: Τηλεόραση (Ε. Χωρεάνθη, Διαβάζω, 318).

Εκπαίδευση Π ολιτικές επιστήμες Δράκος Γ.: Χαμένα χρόνια. (Α.Χ. Παπανδρόπουλος, Οικονομι­ κός Ταχυδρόμος, 16/9). Κουτσής Α.: Μέση Ανατολή. (Θ. Διαμανιόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 23/9). Νιόκος Π.: Αναζητώντας την ειρήνη. (Μ. Τσουκαλά, Μεσημβρι­ νό, 13/9). Παγκάκης Γ.: Οι πολιτικοί μας. (Ε. Δ. Χατζηιωάννου, Νέα, 14/9). Παπάς Τ.: Η χίμαιρα της μεγάλης Αριστερός. (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 19/9). Χριστοδουλίδης Θ. - Στεφάνου Κ. (Επιμ.).: Η συνθήκη του Μάαστριχτ (Σ. Ντάλης. Αυγό, 19/9).

Braudel F.: Η Δυναμική του Καπιταλισμού. (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 16/9).

Κοινωνιολογία

Κείμενα νεοελληνικής λογοτεχνίας. Α' Λυκείου. (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 15/9). Μαυρογιώργος Γ.: Εκπαιδευτικοί και διδασκαλία. (Κ. Τοπάλη, Διαβάζω, 319).

Τ έχν ες Αναιροΰση Φ. - Μυλωνάδης Λ.: Ο κάμπος της Χίου. (Γ. Ζησιμόπουλος, Διαβάζω, 319). Κούρια Α.: Εικόνες του παιδιού στην ελληνική τέχνη του 20ού αιώνα. (Π. Χατζηκυριάκου, Διαβάζω, 318). Μαζαράκη Δ.: Μουσική, ερμηνεία δημοτικών τραγουδιών από αγιορείακα χειρόγραφα. (Λ. Λιάβας, Ελευθεροτυπία, 22/9). Μπακονικόλα - Γεωργοπούλου X.: Οπτικές και προοπτικές του δράματος. (Κ. Πετράκου, Διαβάζω, 319).

Κλασική φιλολογία

Αυδίκος Β.: Πρέβεζα 1945-1990. (Σ. Δημητρίου, Διαβάζω, 318). Νπσιάκος Θ.: Παραδοσιακές κοινωνικές δομές. (Σ.Τ., Διαβάζω, 318).

Ανωνύμου. Περί ύψους. (Γ. Ν. Μπασκόζος, Διαβάζω, 318). _

Ο ικονομία

Βρεπός Σ.: Ακίνητα Μάτια. (Δ. Παυλάκου, Αυγό, 12/9). Κουτσοχέρας Γ.: Ο Σαρωνικός. (Κ Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώρα, 12/9). Κωσιαβάρας Θ.: Στο βάθος του χρώματος. (Β. Χατζηβασιλείου,

Ζητρίδης Α. κ.ά.: Ευρωπαϊκή Ενοποίηση και Τραπεζικό Σύστη­ μα. (Α.Χ. Παπανδρόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 23/9).

Π οίησ η

55

δελτίο

Ελευθεροτυπία, 15/9). Λόγιος Η.: Το βιβλίο της Μαριάννας. (Γ. Σιαματόπουλος, Αυ­ ριανή, 12/9). Μουζάκη Μ.: Νηστεύω Σόμπαν. (Γ. Πειρόπουλος, Διαβάζω, 319). Πατρίκιος Τ.: Η ηδονή ίων παραστάσεων. (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 13/9). Τασιόπουλος Β.: Το δάκρυ του Πολύφημου. (Γ. Πειρόπουλος, Διαβάζω, 318).

Cylerpunk. (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 21/9).

Delany S.: Νόβα (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 21/9). Πάβπς Μ.: Το λεξικό των χαζάρων. (Κ. Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώρα, 13/9). Φόκνερ Ο.: Οι ακατανίκητοι (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 16/9). Χάουγκεν Τ.: Τα πουλιά της νύχτας. (Ε. Σαραντίτη, Ελευθερο­ τυπία, 22/9). Χάρτ Τ.: Μοιραίο πάθος. (Κ. I. Τσαούσης, Έθνος, 20/9).

Π εζογραφ ία

Μ ελέτες

Ακριβός Κ.: Η Δοπκή του χάους. (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 14/9). Γιατρομανωλάκης Γ.: Ανωφελές διήγημα. (Α. Λαμπρία, Μεσημ­ βρινή, 16/9). Γκουρογιάννης Β.: Το ασημόχαρτο ανθίζει. (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 19/9). Ευθυμιάδη Ν.: Οι πολίτες της σιωπής. (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύ­ πος’ 12/9). Ζαπέλη Ζ.: Και με το φως του λύκου επανέρχονται (Δ. Δασκαλόπουλος, Νέα, 14/9). (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 21/9). Κοντοδήμος Κ.: Σιγά τον πολυέλαιο. (Ε. Παραγιουδάκη, Νίκη, 18/9). Κωστίδης Δ.: Διηγήματα. (Κ. Κοβάκης, Πολιτικά Θέματα, 10/9). Μανωλίδης Δ.Μ.: Τα ισόβια του Θεοτόκη. (Ν. Γ. Ξ. Αθηνόραμα, 17/9). Μπράμος Γ.: Βρεγμένο ρούχο. (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 14/9). Πατρικαλάκις Φ.: Θεράπευαν με τη μουσική. (Χρ. Σ. Το Παρόν, 12/9). Σαμαράκης Α.: Η κόντρα. (Γ. Κουβαράς, Διαβάζω, 319). Στεφανοπούλου Μ.: Αποστροφή. (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 14/9).

WeelsH.: Ο πόλεμος των κόσμων. (Π. Μπουκάλας, Καθημε­ ρινή, 21/9). Έμπερχαρνι Μ.: Αναζητώντας τη λήθη. (Γ. Σταματόπουλος, Αυ­ ριανή, 12/9). Ερνώ Α.: Το πάθος. (Μ.Π. Διαβάζω, 318). Καζανόβα Γ.: Η μονομαχία. (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 19/9). Κασάρες Α.: Η εφεύρεση του Μορέλ. (Ε. Αρανίτσης, Ελευθερο­ τυπία, 22/9). Κολέτ.: Ο αγαπημένος. (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 10/9).

Κπσαράς Γ.: Το εικονογραφημένο βιβλίο στη νηπιακή και πρω­ τοσχολική ηλικία. (Μ. Τσουκαλά, Μεσημβρινή, 21/9). Παπαδημητρακόπουλος Μ.Χ.: Επί πτίλων αύρας νυχτερινής. (Τ. Μενδράκος, Αυγή, 12/9).

Δ οκίμια Τιμιάδης Α.: Υπέρ ι

1μεταναστών μας (Σ. Καργάκος, Οικονο­ μικός Ταχυδρόμος, 16/9).

Π α ιδικά Κοντολέων Μ.: Ο αδελφός της Ασπασίας. (Γ. Παπαδάτος, Αυγή, 19/9). Δ λλη λο ^ Παπαδιαμάντης Α.: Αλληλογραφία. (Μ. Θεοδοσοπούλου, Επο­ χή, 12/9).

Ιστορία Καλοσιύπης I.: Μακεδονία. (Γ. Γρυνιάκης, Καθημερινή, 14/9).

Reinslevg C.: Γόμοι, εταίρες και παιδεραστία στην Αρχαία Ελλά­ δα. (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 19/9).

Π εριοδικές εκδόσεις Επιθεώρηση Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Τεύχος 14-15 (Μ. Τσου­ καλά, Μεσημβρινή, 13/9).

ΑΝΑΚΑΛΥΨΤΕ ΤΗΝ ΑΣΥΓΚΡΙΤΗ ΓΟΗΤΕΙΑ ΤΟΝ ΚΛΑΣΣΙΚΟΝ!

• Ε γκυρες Μ εταφράσεις . Σ ύ γχρονη Γ λω σσά . Σ εβασμός του Π ρωτοτύπου • ΚΑΘΕ ΕΡΓΟ ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΣΕ ΔΥΟ ΕΚΔΟΣΕΙΣ. Α π λ ή Β ιβ λ ιο δ ε σ ί α και Π ο λ υ τ ε λ ή ς Β ιβ λ ιο δ ε σ ί α για συλλέκτες Π Ρ Ο Σ Φ Ο Ρ Α , ΜΑΖΙ ΜΕ ΚΑΘΕ ΒΙΒΛΙΟ Η ΕΙΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ, ΠΟΥ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ. ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΚΑΙ ΣΠΑΝΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΑ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ.

ΧΤΙΣΤΕ ΤΗ ΔΙΚΗ ΣΑΣ ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΝ ΔΙΚΟ ΣΑΣ ΘΗΣΑΥΡΟ ΓΝΩΣΕΩΝ!

ί?„ρ£^ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ

® Printa ΑΝΤΙΛΗΨΗ

* * * * * ΣΤΙΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ!

Λογοτεχνία και Ζωγραφική Δεν υπάρχει τίποτε περισσότερο μαγικό από τους συνειρμούς. Όταν η λέξη κόκκινο για άλλους ανακαλεί την απαγόρευση, για άλλους την επανάσταση, για άλλους ένα πουλί, ένα μολύβι, ένα ρυθμό, ή το φτερούγισμα μπροστά σ ’ ένα αρι­ στούργημα ή έναν έρωτα: η κατάρα και η ευλογία της αποκάλυψης, ένα πηγάδι βαθύ και σκοτεινό κι αυτοί ένα σκοινάκι λεπτό και η κατάβαση αρχίζει. Πού θα βγάλει; Άγνωστο. Άγνωστο, γοητευτικό κι επικίνδυνο. Τι σημαίνει, ας πούμε, κά­ θε φορά που διαβάζεις τις Επικίνδυνες Σχέσεις του Laclos το μυαλό να τρέχει στο Verrou του Fragonard; Τι είναι εκείνο που μπορεί να συνδέει στο νου κάποιου αναγνώστη ένα κείμενο σαν την Ιστορία του Ματιού με ένα πίνακα του Carpaccio, όπως ο Στοχασμός πάνω στα πάθη του Ιησού, παραδείγματος χάριν, ή ο Άγιος Σεβαστιανός του Andrea Mantegna; Κι όταν το έργο του Ντοστογιέφσκι δε φέρνει στο νου σπαρακτικές εικόνες από την αγιογραφική παράδοση της Ορθοδοξίας, αλλά εκείνο το τρομερό, το συγκλονιστικό εκείνο άδειο δέρμα που ο Άγιος Βαρθολομαίος κρατά, άψυχο κουρέλι πάνω απ’ το στόμιο της Κόλασης, στη Δευτέρα Παρουσία του Michelangelo και που δεν είναι παρά η αυτοπροσω­ πογραφία του καλλιτέχνη; Ας είναι· δεν είναι αυτό το θέμα μας. Πολλοί θα το ’χ ουν σκεφτεί, πώς να ήταν άραγε ο κόσμος αν μπορούσαμε να ζωγραφίζουμε με λέξεις και για γλώσσα αν είχαμε τα χρώματα; Αν, για παράδειγ­ μα, ένα πετυχημένο ιατρικό πείραμα μας έκανε, για λίγα έστω λεπτά, να δούμε με τ’ αυτιά και ν ’ ακούσουμε με τα μάτια... Ωστόσο ούτε αυτό είναι το θέμα μας. Ζωγραφική και λογοτεχνία είναι μεγάλο ζήτημα και πολύπλευρο. Πολλές οι οπτικές γωνίες από τις οποίες θα μπορούσαμε να ερευνήσουμε τη σύζευξη: η ζω­ γραφική ως θέμα της λογοτεχνίας, η ζωγραφική ως μεταφορά της λογοτεχνίας, ο συγγραφέας που ζωγραφίζει, ο ζωγράφος που συγγράφει, ο ποιητής που αντλεί έμπνευση από ένα πίνακα, ο ζωγράφος που εμπνέεται από ένα λογοτεχνικό έργο, η λογοτεχνία που περιγράφει την πραγματικότητα ή την αναδημιουργεί, η τυχαιότητα (ή ό,τι άλλο) που φέρνει κοντά ένα ζωγράφο κι ένα συγγραφέα όταν κανένας απ’ τους δύο δεν το ’χει θελήσει, ένα κίνημα κοινό και στις δύο τέχνες. Ψάχνοντας θα μπορούσε κανείς να προτείνει κι άλλες σχέσεις, πολλές σχέσεις, ποικίλες και ενδιαφέρουσες. Ή, όπως θα ’λ εγε και ο Ζιντ, «το έργο Τέχνης είναι ένας κρύσταλλος», σε μας μένει η πρόκληση. Ε πιμέλεια αφιερώματος: Μ αρώ Τριανταφύλλου

58

αφιέρωμα

Με μια παλιόβαρκα μέσ’ απ’ άγρια τρικυμία ο δρόμος της ζωής μου να που τώρα φτάνει εκεί που πάει να δώσει, στο κοινό λιμάνι λόγο για κάθε καλή πράξη κι ανομία. Έ τ σ ι λοιπόν η ξελογιάστρα η φαντασία, που είδωλο και μ ονάρχη είχε την τέχνη κάνει βλέπω καλά πόσο χωμένη ήταν μέσα στην πλάνη· και πλάνη είναι όποια του ανθρώπου εδώ επιθυμία. Ο νους μου, που ήταν πριν χαρά του ο ξεπεσμός μου, τι κάνει τώρα, αφού δύο θάνατοι είν’ εμπρός μου; σίγουρος ο ένας κι απ’ τον άλλο δεν γλυτώνω. Δεν αναπαύουν πια πινέλλο, ουδέ σμιλάρι τη δοσμένη ψυχή στη θεία αγάπη μόνο, που άνοιξε στον σταυρό τα χέρια να μας πάρη.

Μικελάντζελο Μ πουαναρότττι, Σονέττο 56, Μτφρ. Γ. Ν. Πολίτης

Έργο του Μιχαήλ Άγγελον, από την Cappella Sistina. Ο Άγιος Βαρθολομαίος (λεπτομέρεια)

αφιέρωμα

59

Το απόλυτο στη ζωγραφική 8 «Ό ,τι μπορεί γενικά να ειπωθεί, μπορεί να ειπωθεί με σαφήνεια και για όσα δεν μπορεί κανείς να μιλάει, γι’ αυτά πρέπει να σωπαίνει».

L. W ittgenstein (Π ρό λο γο ς του Tractatus Logico -Philosophicus) «Η τέχνη του μυθιστοριογράφου συνίσταται στο να υλοποιεί καλά τις ιδέες του» H onore de Balzac ( Π ρόλογος σ το Κ ρίνο σ τ η ν κοιλάδα)

ο ιο ν τρόττο θα δ ιά λ εγ ε έν α ς σ υ γγρ α φ έα ς γ ια να μ ιλ ή ­ σ ει γ ια το έ ρ γ ο του, α ν υπ οθέσο υμε ό τι ό φ ειλ ε να π ρ άξει κ ά τι τ έ το ιο ; Ενδεχομένω ς ένα δοκίμιο σ ε τ ό ­ νους πιθανώ ς εξομο λο γητικο ύ ς, ίσω ς πάλι ένα παιχνι­ δ ιά ρ ικ ο κείμεν ο και ε λ ά χ ισ τα απ οκαλυπτικό, όπου μ ε τη ν ηδονή που π ρ ο σ φ έρ ει η π ιθ ανότη τα τη ς κα τοχή ς εν ό ς μ υ σ τικ ο ύ θα σήμαινε, όπως ο ά να ξ ο εν Δ ελφ οίς, αφ ή ν ο ν τα ς το ν αναγνώ στη να σ φ α δ ά ζει σ ε πολλαπλή σύ γ­ χυ σ η α φ ο ύ β έ β α ια δ εν θ α μ π ορού σ ε να τη ν α να καλύψ ει και να τη ν απ οκαλύψ ει τη ν εικόνα σ το χαλί. Ά λλ ες φ ο ρ ές πάλι ανα γνω ρίζει μ ε ε ιλικ ρ ίνεια πως ό σ α δεν μ π ο ρ ε ί να τα πει, ό σα δ εν θ έλ ει να τα ντύσει μ ε τη μ εγ α λ ό σ το μ η α π ολυτότη τα τη ς θ εω ρίας, αλλά πάντω ς θ έλ ει να τα πει τότε, σ α ν εκείνο το Ζορμπά, θα τα χ ορ έψ ει. Α υ τή ν τη ν τελ ευ τα ία εκδοχή δ ια ­ λ έγ ει, μ ο υ φ α ίν ετα ι, ο Μ παλζάκ ό τα ν γ ρ άφ ει, όχι ό τα ν γ ρ ά ­ φ ει, κ α λ ύ τερ α ό τα ν α π οφ α σ ίζει να π α ρου σ ιάσ ει σ το κοινό τη ν τελ ικ ή μο ρ φ ή το υ Ά γνω στου Α ρ ισ τουρ γή μα τος.

Π

Απόσπασμα από την εισαγωγή του Marc Eigeldinger στο Άγνωστο Αριστούργημα και στον Γκαμπάρα, Flammarion, Paris, 1981.

60

αφιέρωμα--------------------------------------

το κείμενο που ακολουθεί ο Marc Eigeldinger επιχειρεί να δείξει ότι το Άγνωστο Αριστούρ­ γημα έχει ένα «προμηθεϊκό χαρακτήρα», αφού σύμφωνα με τον μελετητή ο καλλιτέ­ χνης παρουσιάζεται να «συναγωνίζεται τη Φύση για να τη μεταμορφώσει», να «ανταγω­ νίζεται τη δύναμη του Θεού και (να) υποκρί­ νεται ότι εξομοιούται προς αυτόν με τη δική του πράξη της δημιουργίας (...). Ο καλλιτέχνης δηλα­ δή ταυτίζεται με το Θεό ή παραβάλλεται μαζί του στην προσπάθειά του να επανασυνθέσει τον κό­ σμο, να τον διορθώσει και να τον τελειοποιήσει». Για τον ήρωα του έργου, τον Maitre Franhofer, που δεν είναι παρά ο εκφραστής της αισθητικής του Balzac, «ο καλλιτέχνης είναι ένας ποιητής, με την ετυμολογική σημασία της λέξης, ένας δημι­ ουργός που δεν θα μπορούσε να ικανοποιηθεί αναπαράγοντας την εικόνα του πραγματικού, αλλά που αφιερώνεται στο να το μεταθέσει στην εικόνα του εσωτερικού του μοντέλου. Συλλαμβάνει τη Μορφή ως “μεγάλη ποίηση” (“vaste poesie”) που προορίζεται να ερμηνεύσει το περιεχόμενο της Ιδέ­ ας». Η Τέχνη του Frenhofer αγγίζει τα όρια της Ύβρεως, είναι μία Ύβρις· ίσως γι’ αυτό μέσα στον απίστευτο θαυμασμό που τους προκαλεί, οι δύο άλλοι ήρωες του Βιβλίου, ο Poussin και ο Porbus, θεωρούν ότι «θα χαθεί στους ουρανούς», εκεί που το κυνήγι του Απόλυτου συναντά το μεγαλείο και την οδύνη της Τρέλας. Το Άγνωστο Αριστούργημα δεν είναι ιστορική νουβέλα, αν και ο μύθος του τοποθετείται στις αρ­ χές του Που αιώνα, δεν είναι ούτε μια ερωτική ιστορία, τόσο γιατί ο ήρωας (personnage imaginaire) του Frenhofer ξεπερνά τα σύνορα της συ­ γκεκριμένης ιστορικής περιόδου, όσο και επειδή ο αισθητικός λόγος υπερισχύει των αφηγηματικών και περιγραφικών στοιχείων. Το ερωτικό πάθος, αν και αντιπαλεύει το πάθος της Τέχνης, ωστόσο, υποτάσσεται στο δρόμο της δημιουργίας με τέ­ τοιο τρόπο ώστε το αφήγημα «να ανήκει σ’ εκείνη την ομάδα των μύθων για τον καλλιτέχνη που εί­ ναι ταυτόχρονα και μύθοι για τα όρια της Τέχνης ή για τα εύθραυστα σύνορα ανάμεσα στην τρέλα και στην τέχνη» όπως σημειώνει και ο Albert Beguin.1 Ο εστιακός ρόλος του Frenhofer και η πρωτεύουσα θέση του λόγου κάνουν το Άγνωστο Αριστούργημα να φαίνεται ως μια φαουστική διή­ γηση, συνταιριάζοντας το ερώτημα πάνω στην εξουσία της γνώσης με τα προβλήματα της καλλι­ τεχνικής δημιουργίας, η οποία εκτείνεται ως την κατάκτηση του Απολύτου, μια κατάκτηση που επιδιώκεται με την υπέρβαση των εμποδίων και

Σ

των απαγορεύσεων. Ο Frenhofer - οραματιστήςζωγράφος* - διατυπώνει μια αντιρεαλιστική αι­ σθητική, μια αισθητική νπερνατουραλιστική (surnaturaliste) αρνούμενος να θεωρήσει το έργο τέχνης ως αναπαραγωγή της Φύσης. Ο καλλιτέ­ χνης δεν μιμείται το εξωτερικό μοντέλο που παρα­ τηρεί, το αναδημιουργεί και το μεταμορφώνει σε αναφορά με το μοντέλο που έχει μέσα του. Έτσι το εξωτερικό μοντέλο αναπλάθεται σύμφωνα με το φαντασιακό όραμα γιατί οι μορφές (les apparences) δε σημαίνουν από μόνες τους, αλλά επανενδύουν την αξία των σημείων ανάγοντάς τα σε πνευματικές μορφές. Η θέση του Frenhofer: «Αποστολή της Τέχνης δεν είναι ν’ αντιγράφει την Φύση, αλλά να την εξηγεί» διέπει την εξέλιξη της μοντέρνας Τέχνης, υποταγμένης στην εργασία της εξιδανίκευσης. Η αλήθεια της Τέχνης αντιλέγει την αλήθεια της Φύ­ σης, αφού συνίσταται στη μεταμόρφωση της εικό­ νας του πραγματικού με σκοπό να του επιβάλλει μια ανώτερη συνάφεια που ανήκει στην τάξη του φανταστικού. Η καλλιτεχνική δημιουργία γεννά ένα φανταστικό σύμπαν υπερβαίνοντας τα ενδεχό­ μενα της πραγματικότητας. Ο Frenhofer αποδίδει στον καλλιτέχνη ένα έργο ικανό να συγκριθεί με αυτό του αλχημιστή: «να παραβιάσει τα από­ κρυφα μυστικά της Φύσης, να αναχθεί από το αποτέλεσμα στην αιτία και να συλλάβει την ουσία των πραγμάτων κρυμμένη κάτω από τη φλούδα της επιφάνειας. Δεν πρόκειται να ζωγραφίσει τα αποτελέσματα, αλλά να φτάσει μιαν αρχή (principe), να εκφράσει τη μυστηριώδη ψνχή των όντων και των πραγμάτων. Το αισθητικό όνειρο του Frenhofer συνορεύει με τη μεταφυσική, απα­ ντά σε μια ολοκληρωτική αντίληψη της Τέχνης, αντίληψη που ορίζεται από την κίνηση του υπέρ­ μετρου και τη ροπή για τη «μοιραία αγγελικότητα» που προσομοιάζει μ’ ένα σχέδιο προμηθεϊκό, προ­ σπαθώντας να καταλύσει τα όρια του δυνατού, να περάσει τα σύνορα του ανθρώπινου ασεβώντας προς το θείο. Ο ζωγράφος φιλοδοξεί να είναι ταυτόχρονα πατέρας και εραστής και Θεός - ο πα­ ντοδύναμος πατέρας του έργου του, ο εραστής της φανταστικής μορφής πιο τέλειας από κάθε αληθι­ νή γυναίκα και ο αντίζηλος του Θεού εξαιτίας του σχεδίου του να ανασχηματίσει την Πλάση. Αυτή η μεταφυσική φιλοδοξία συνοδεύεται από μια αναζήτηση της Ομορφιάς - ανάλογη με το αι­ σθητικό περιεχόμενο κάποιων ποιημάτων των Fleurs du Mai. Το ιδανικό μιας απόλυτης Ομορ­ φιάς κατοικεί τις μονές ενός διαστήματος ανοικτού και προς τον Παράδεισο και προς την Κόλαση, θείο

αφιέρωμα απ’ τη επιθυμία του υπέροχου, κολασμένο απ’ την διαρκή προσπάθεια που απαιτεί από τον καλλιτέ­ χνη. Η Ομορφιά είναι το αντικείμενο μιας ακούρα­ στης αναζήτησης, ενός αγώνα στον οποίο δίνεται και κατά κάποιο τρόπο στον οποίο εξαναγκάζεται.

Η ομορφιά είναι κάτι αυστηρό και δύσκολο που δεν αφήνεται έτσι να το φτάσεις, πρέπει να περιμένεις τις ώρες της, να την παραφυλάς και να την πολιορκείς στενά για να την υπο­ χρεώσεις να παραδοθεί. Κατοικεί μυστικές ζώνες του κόσμου (cosmos), από εκεί ο καλλιτέχνης προσπαθεί να την αρπάξει δίνοντας μια μάχη που δεν είναι σίγουρος ότι θα

61

την κερδίσει. Η έκφραση του Ωραίου είναι δεμένη με την κυριάρχηση της μορφής που, από τη φύση της κινητική, υποχρεώνει τον καλλιτέχνη να τη δαμάσει περνώντας μέσα από τις πολλαπλές της μεταμορφώσεις για να γίνει αυτή ένα εκμαγείο ικα­ νό να περιέχει το φορτίο της σκέψης της αισθαντικότητας. Ο Frenhofer σαρκώνει το μύθο της καλλιτεχνικής δημιουργίας, ως τρόπο γνώσης ανάλο­ γης με την αναζήτηση της φιλοσο­ φικής λίθου· όπως και ο αλχημιστής, ονειρεύεται να κατακτήσει την ουσία των πραγμάτων με τη βία, ν’ αρπάξει από τη ζωή και τη Φύση το μυστικό τους για να του παραχωρηθούν δυνά­ μεις δημιουργικές. Δεν παριστά την κατάσταση του καλλιτέχνη, αλλά μάλ­ λον «την καλλιτεχνική φύση», «την Τέχνη καθεαυτή», την ποίηση και το πάθος της ζωγραφικής που αναπαύο­ νται πάνω σ’ ένα στοχασμό αποκομμέ­ νο από τις ρίζες του πραγματικού. Ακολουθεί ένα εσωτερικό όνειρο, πε­ ρισσότερο εγκεφαλικό παρά αισθητι­ κό, κινείται με οικειότητα στη σφαίρα του ιδεατού, βυθισμένος στην «υπερα­ φθονία ενός αδηφάγου πνεύματος» που γεννά την αμφιβολία και την αδυναμία. Όπως όλοι όσοι κυνηγούν το Απόλυτο μέσα στη Θεία Κωμωδία, ο Frenhofer ζει στο επέκεινα του αν­ θρώπινου, πάνω σ’ αυτά τα σύνορα όπου το πνεύμα γειτονεύει με την τρέ­ λα και τον αφηρημένο στοχασμό, όπου οι καταστροφές της σκέψης κά­ νουν τον άνθρωπο να λιποτακτήσει από τη γη και να γυρέψει την περιπέ­ τεια στα επικίνδυνα πελάγη της εξαΰλωσης. Ποιοι είναι, σύμφωνα με το κείμενο και την ποιητική του Μπαλζάκ, οι λόγοι της αποτυχίας του Frenhofer; Η δύναμη της σύλληψης και η υπερβολική επέκταση της σκέ­ ψης σκότωσαν μέσα του τις ικανότη­ τες της εκτέλεσης. Ο Frenhofer είχε συνηθίσει να στοχάζεται πάνω στις συνθήκες της δημιουργίας αντί να αφήνεται στην πρακτική της τέχνης του. Απορροφήθηκε από ένα πνευματικό όραμα που τον απομάκρυνε από τις ανάγκες του επιτηδεύμα­ τος· παρακινημένος από το πάθος του για την Τέ­ χνη, ερωτεύεται μιαν εικόνα απρόσιτη και χάνεται στους ουρανούς της αφαίρεσης. Αψήφησε το ότι η Τέχνη είναι αξεχώριστη από την κίνηση της σάρ-

62

αφιέρωμα -

κωσης που ενέχει τη συμμετοχή του υλικού. Εικα­ στική ή μυθιστορηματική, η δημιουργία περιλαμ­ βάνει μια δυσχερή εργασία δια της οποίας η σκέ­ ψη και η συγκίνηση έρχονται να αποτυπωθούν μέ­ σα στα όρια μιας μορφής που έχει κυριαρχηθεί. «Η Τέχνη του μυθιστοριογράφου συνίσταται στο να υλοποιεί καλά τις ιδέες του», έγραφε ο Μπαλζάκ στην εισαγωγή του Κρίνου στην Κοιλάδα. Η αποτυχία του Frenhofer σημαίνεται από την ασυμφωνία της ιδέας και της πράξης, από την απόσταση ανάμεσα στο έργο που φαντάστηκε και στο έργο που πραγμάτωσε. Ο Frenhofer βιώνει την άλυτη διαμάχη του λογικού συλλογισμού και της ποίησης με την πραγμάτωση, την πρακτική και την παρατήρηση. Ο καλλιτέχνης οφείλει να αποκτήσει τη συνήθεια της δουλειάς, την εμπειρία που μόνο αυτή του επιτρέπει να συνθέσει τη σύλ­ ληψη και την εκτέλεση· η καλλιτεχνική δημι­ ουργία είναι υποταγμένη στην επιθυμία να σαρκώ­

σει ύστερα από μεγάλο πόλεμο τη σκέψη για να προσαρμόσει το υλικό στην έκφραση των ιδεών και των συναισθημάτων. «Δουλέψτε! λέει ο Porbus, οι ζωγράφοι δεν πρέπει να σκέφτονται πα­ ρά με τα πινέλλα στα χέρια». Αν ο Frenhofer παριστά τη μεταφυσική αναζήτηση, τη διεύρυνση της φαντασίας που κατευθύνεται προς την κατάκτηση του απόλυτου, ο Porbus δείχνει τις ανάγκες του επαγγέλματος, την τάση της θέλησης να τελει­ ώσει το έργο - κι ας είναι ατελής η πραγμάτωση. Το Άγνωστο Αριστούργημα σημαίνει την αντινο­ μία ανάμεσα στο φανταστικό και στο πραγματικό, σαν πηγή αδυναμίας για δημιουργία. Ο Μπαλζάκ δείχνει σιωπηλά ότι το φανταστικό όραμα δεν πρέ­ πει να αντιτίθετάι στο πράττειν, μα να έχει μαζί του σχέσεις συμπληρωματικές, όπως το δείχνει ο μακρύς λόγος του αφηγητή στην Εξαδέλφη Μπετ2. Η ποίηση των ιδεών δεν γίνεται έργο παρά

με το τέχνασμα μιας ιδιάζουσας μορφής. (...) Το αφήγημα δεν αποτελεί απλώς μια εξή­ γηση της μυθιστορηματικής ποιητικής του Μπαλ­ ζάκ και δεν συμφωνεί μόνον σε πολλά σημεία με τη σκέψη του Ντελακρουά, αλλά προαναγγέλλει τον αισθητικό στοχασμό του Μπλωντλαίρ - και θα μπορούσε κανείς με ευκολία να πολλαπλασιά­ σει τις προσεγγίσεις - και προεικονίζει το πεπρω­ μένο του Σεζάν, που ταυτίζεται με τον Frenhofer. Αν ο Ντελακρουά φαίνεται να έδωσε λίγη προσο­ χή στη νουβέλα του Μπαλζάκ, ο ζωγράφος της Aix συνέλαβε το δραματικό της νόημα, εφαρμόζοντάς το ο ίδιος, όπως το αναφέρει ο Εμίλ Μπερνάρ: Έ να βράδυ που του μίλησα για το Άγνωστο Αριστούργημα και τον Frenhofer, τον ήρωα του δράματος του Μπαλζάκ, σηκώθηκε από το τραπέζι, ήρθε προς το μέρος μου, και, χτυπώ­ ντας το στήθος με τον δείχτη του, αναγνώρισε τον εαυτό του, χω­ ρίς λόγια, αλλά μ ’ αυτή τη χειρονομία, στον ήρωα του έρ­ γου. Ή ταν τόσο συγκινημένος που τα μάτια του ήταν γεμάτα δάκρυα. Κά­ ποιος που προηγήθηκε απ’ αυτόν στη ζωή, αλλά είχε ψυχή προφητική, το είχε μαντέψει3. Θα μπορούσε να ονει­ ρευτεί ο Μπαλζάκ καθαγίαση περισσότερο δοξαστική των ενοράσεών του από την επιδοκιμασία αυτή του δασκάλου της σύγχρονης ζωγραφικής;*1

Σημειώσεις 1. Beguin, Albert, Balzac lu et relu, p. 229.

2. La Comedie Humaine, Pleiade, t. VII, κυρίως σσ. 241-42.

3. Souvenirs sur Paul Cezanne, H. Laurens, s. d„ σ. 44. O J. Gasquet βεβαιώνει ότι ο τόμος των Etudes Philosophiques, που περιείχε το Άγνωστο Αριστούργημα, ήταν για τον Σεζάν «ένα από τα βιβλία που είχε στο προσκέφαλό του» και που εί­ χε γεμίσει με σημειώσεις τα περιθώριά του. Cezanne, έά.

Bernheim-Jeune, 1926, σ. 71 και 205. Σ’ ένα γράμμα στη γυναίκα του Κλάρα, στις 9 Οκτωβρίου 1907, ο Ρίλκε μιλά επί­ σης γι’ αυτή την ταυτοποίηση του Σεζάν με τον Frenhofer. Παρατίθεται από τον Leo Larguier, Cezanne ou la lutte avec I’ange de la peinture, Julliard, 1947, σ. 135. * Θυμάστε εδώ τον λόγο του Μπωντλαίρ «η μεγαλύτερη αξία του Μπαλζάκ ήταν ότι υπήρξε οραματιστής και μάλισττα οραματιστής παθιασμένος» (σ. τ. μ.).

αφιέρωμα

Το Αγνωστο Αριστούργημα

(απόσπασμα) [···] , λοιπόν, νάτο! του είπε ο γέρος που τα μαλλιά του είχαν γίνει άνω-κάτω, το πρόσωπό του είχε ανάψει από μια υπερφυσική έξαρση, τα μάτια του πετούσαν φλόγες και που είχε λαχανιάσει όπως ένα παλικάρι που το έχει μεθύσει ο έρωτας. - Αία! φώναξε, δεν περιμένατε να βρεθείτε μπροστά σε τόση τελειότητα! Έχετε μπροστά σας μια γυναί­ κα κι εσείς ψάχνετε να βρείτε έναν πίνακα. Υπάρχει τέτοιο βάθος σ’ αυτόν τον πίνα­ κα, ο αέρας εδώ μέσα είναι τόσο αληθινός που δεν μπορείτε πια να τον ξεχωρίσετε απ’ τον αέρα που μας περιβάλλει. Πού είναι η τέχνη; Πάει, χάθηκε, εξαφανίστηκε! Ορί­ στε, έχετε αυτούσιες τις γραμμές ενός κοριτσιού. Δεν έχω συλλάβει όπως πρέπει το χρώμα, τη ζωντανή γραμμή που πιστεύουμε ότι αποτελεί την κατάληξη του σώματος; Δεν έχουμε μήπως να κάνουμε με το ίδιο το φαινό­ μενο που μας παρουσιάζουν τα αντικεί­ μενα, τα οποία είναι μέσα στην ατμό­ σφαιρα όπως είναι τα ψάρια μέσα στο νερό; Δεν σας προκαλούν θαυμασμό τα περιγράμματα έτσι καθώς προβάλλουν ανάγλυφα πάνω στο φόντο; Δεν έχετε την εντύπωση πως θα μπορούσατε να περάσετε το χέρι σας σ’ αυτή την πλά­ τη; Επί εφτά ολόκληρα χρόνια μελέτη­ σα τ’ αποτελέσματα που δίνει η συνεύ­ ρεση του φωτός με τ’ αντικείμενα. Λού­ ζει ή δεν λούζει το φως αυτά τα μαλλιά; ... Μα, νομίζω πως ανάσανε! ... Αυτό το στήθος, κοιτάξτε το. Το βλέπετε; Α! ποιος δε θα ’θελε να το λα­ τρέψει γονατιστός; Η σάρκα πάλλεται. Σταθείτε, είν’ έτοιμη να σηκωθεί.

- Βλέπετε τίποτα εσείς; ρώτησε τον Porbus ο Poussin.

- Όχι. Εσείς; - Τίποτα. Οι δύο ζωγράφοι άφησαν τον γέρο στην έκστασή του και κοίταξαν μήπως το φως, πέ­ φτοντας κάθετα πάνω στον πίνακα που τους έδειχνε ο Frenhofer, εξουδετέρωνε όλα του τα προσόντα. Αρχισαν λοιπόν να εξετάζουν τον πίνακα από δεξιά, από αριστερά, από μπρο­ στά, σκύβοντας και σηκώνοντας διαδοχικά το κεφάλι.

- Μάλιστα, μάλιστα, μουσαμάς είναι, μόνο μουσαμάς, τους έλεγε ο Frenhofer παρερμηνεύοντας τον λόγο για τον οποίο γινόταν αυτή η εξονυχιστική εξέταση. Ορίστε, να το τε­ λάρο, να το καβαλέτο, ορίστε και τα χρώματα και τα πινέλα μου. Κι αρπάζοντας ένα πινέλο, τους το έδειχνε με μια αφελή χειρονομία.

- Τον γέρο-κατεργάρη, μας δουλεύει, είπε ο Poussin ξαναγυρίζοντας μπροστά στον δή­ θεν πίνακα. Το μόνο που βλέπω εδώ είν’ ένα κομφούζιο από χρώματα που έχουν στοιβαχτεί το ένα πάνω στ’ άλλο και που τα συγκρατούν ένα πλήθος από αλλόκοτες γραμμές που σχη­ ματίζουν ένα τείχος από μπογιά.

- Κάποιο λάθος κάνουμε, είπε ο Porbus. Κοιτάξτε δω!

Ε

63

64

αφιέρωμα-------------------------------------------------------------------------------------------------Πλησίασαν και σε μια γωνιά του πίνακα πρόσεξαν την άκρη ενός γυμνού ποδιού που έβγαινε μέσ’ απ’ αυτό το χάος από χρώματα, τόνους κι απροσδιόριστες χρωματικές διαβαθ­ μίσεις, μέσ’ απ’ αυτό το είδος άμορφης ομίχλης, ένα πόδι όμως θεσπέσιο, ένα πόδι ζωντα­ νό! Έμειναν μαρμαρωμένοι από θαυμασμό μπροστά σ’ αυτό το απόσπασμα που είχε γλι­ τώσει από μια απίστευτη, από μια αργή και βαθμιαία καταστροφή. Αυτό το πόδι έμοιαζε εκεί με τον κορμό κάποιας Αφροδίτης από μάρμαρο της Πάρου που θα ξεπρόβαλε μέσ’ από τα συντρίμμια μιας πυρπολημένης πόλης.

- Υπάρχει μια γυναίκα από κει κάτω! φώναξε ο Porbus δείχνοντας στον Poussin να προ­ σέξει τις στρώσεις από χρώμα που ο γέρος ζωγράφος είχε επιθέσει τη μια πάνω στην άλλη πιστεύοντας ότι μ’ αυτό τον τρόπο τελειοποιούσε τον πίνακά του. Οι δύο ζωγράφοι στράφηκαν αυθόρμητα προς τον Frenhofer, αρχίζοντας να καταλαβαί­ νουν, αόριστα όμως, την έκσταση στην οποία ζούσε.

- Το έκανε καλή τη πίστη, είπε ο Porbus.

- Ναι, φίλε μου, απάντησε ο γέρος βγαίνοντας από την έκστασή του, χρειάζεται πίστη, πίστη στην τέχνη και χρειάζεται να ζήσει κανείς πολύ καιρό με το έργο του για να μπορέσει να δημιουργήσει κάτι όπως τούτο δω. Ορισμένες απ’ αυτές τις σκιές μου στοίχισαν πολλή δουλειά. Να, εκεί, στο μάγουλο, κάτω απ’ τα μάτια, υπάρχει μια αμυδρή φωτοσκίαση που, αν την δείτε στη φύση, θα σας φανεί σχεδόν αδύνατον να την αποδώσετε με χρώμα. Ε, λοι­ πόν, νομίζετε πως αυτό το εφφέ, για να το αναδημιουργήσω, δεν μου κόστισε απίστευτους κόπους; Κοίταξε όμως προσεχτικά, αγαπητέ μου Porbus, τη δουλειά μου και θα καταλάβεις καλύτερα αυτό που σου έλεγα για τον τρόπο που πρέπει ν’ ακολουθήσεις για ν’ αναπαραστήσεις τις μορφές και τα περιγράμματα. Κοίτα το φως στο στήθος, και δες πώς κατάφερα με μια αλληλουχία από πινελιές και φορτισμένες επισωρρεύσεις ανοιχτού χρώματος ν’ αγκιστρώσω το αληθινό φως και να το συνδυάσω με τη στιλπνή λευκότητα των λαμπερών τόνων· δες επίσης, με μια αντίστροφη δουλειά, αμβλύνοντας τις εξοχές και τους κόκκους της χρωματικής ύλης, πώς μπόρεσα με το να χαϊδεύω και να ξαναχάίδεύω το περίγραμμα της φιγούρας μου, που το ’πνιξα στα ημιτόνια, ν’ αφαιρέσω και την παραμικρότερη υποψία σχεδίου και τεχνητών μέσων και να του δώσω την όψη και τη σφαιρικότητα της ίδιας της φύσης. Πλησιάστε. Από κοντά θα δείτε καλύτερα τη δουλειά που έχω κάνει. Από μακριά χάνεται. Εντάξει; Από δω νομίζω πως η δουλειά μου είναι συγκλονιστική. Και με την άκρη του πινέλου του έδειχνε στους δύο ζωγράφους μια φωτεινή χρωματική ύλη. Ο Porbus χτύπησε τον γέρο στον ώμο καθώς στρεφόταν προς τον Poussin: - Ξέρετε, του είπε, ότι στο πρόσωπο αυτού του ανθρώπου έχουμε έναν πολύ μεγάλο ζω­ γράφο; - Είναι πολύ περισσότερο ποιητής από ζωγράφος, απάντησε σοβαρά ο Poussin.

- Μ’ αυτό το έργο, συνέχισε ο Porbus αγγίζοντας τον πίνακα, η τέχνη μας ολοκληρώνει τον επίγειο προορισμό της.

- Κι από εκεί κι έπειτα, φεύγει και χάνεται στους ουρανούς, είπε ο Poussin.

- Πόσες απολαύσεις συγκεντρωμένες πάνω σ’ αυτό το κομμάτι από μουσαμά! φώναξε ο Porbus. Ο γέρος, απορροφημένος όπως ήταν, δεν τους άκουγε και χαμογελούσε σ’ αυτή τη φα­ νταστική γυναίκα.

- Αργά ή γρήγορα όμως θα διαπιστώσει ότι δεν υπάρχει τίποτα στον πίνακά του, είπε δυνατά ο Poussin.

- Τίποτα στον πίνακά μου; είπε ο Frenhofer κοιτάζοντας μια τους δύο ζωγράφους και μια τον δήθεν πίνακά του.

- Τι κάνατε; είπε ο Porbus στον Poussin. Ο γέρος άρπαξε με δύναμη το μπράτσο του νεαρού και του είπε: - Τίποτα δε βλέπεις, χυδαίε, παλιοτόμαρο, ασήμαντε, σκουλήκι. Τότε, γιατί ήρθες εδώ πάνω; - Καλέ μου Porbus, συνέχισε γυρίζοντας προς τον ζωγράφο, μήπως κι εσείς με κοροϊδεύ­ ετε; Απαντήστε! Είμαι φίλος σας, πείτε μου, κατέστρεψα τον πίνακά μου; [...]

αφιέρωμα

65

Μαρσελ Σβαμπ, Πάολο Ουτσέλλο, ζωγράφος ’ Σελβάτζια καθόταν ανακούρκουδα όλη τη μέρα μπροστά στον τοίχο που πάνω του ο Ουτσέλλο χάραζε τις συμπαντικές φόρμες. Ποτέ δεν κατάλαβε αυτή για ποιο λόγο προτιμούσε να θωρεί ευθείες και κυρτές γραμμές από το να προσέχει την τρυφερή φι­ γούρα που ορθώνονταν μπροστά του. Το βράδυ, όταν ο Μπρουνελέσκι ή ο Μανέττι ερχόντουσαν να κουβεντιάσουν με τον Ουτσέλλο, αυτή αποκοιμιόταν μετά τα μεσά­ νυχτα στα πόδια διασταυρούμενων ευθειών μέσα στον σκιερό κύκλο που εκτεινόταν κάτω από τη λάμπα. Το πρωί, σηκωνόταν πριν από τον Ουτσέλλο, και ευχαριστιό­ ταν διότι την περιτριγύριζαν ζωγραφισμένα πουλιά και χρωματιστά ζώα. Ο Ουτσέλλο είχε σχεδιάσει τα χείλη της και τα μάτια της και τα μαλλιά της και τα χέρια της και είχε φιξάρει όλες τις στάσεις του κορμιού της· αλλά δεν είχε κάνει το πορτραίτο της, όπως έκαναν όλοι οι άλλοι ζωγράφοι που αγαπούσαν μια γυναίκα. Διότι ο Ουτσέλλο δεν γνώριζε την ηδονή να περιοστεί στο ένα άτομο· δεν εντρυφούσε σε μία μόνο περιοχή: ήθελε να περιπλανιέται μέσα στην τρέλα του, πιο πάνω από όλες τις περιοχές. Και οι φόρμες των στάσεων της Σελβάτζια ρίχτηκαν στο καμίνι των καλουπιών με όλες τις κι­ νήσεις των ζώων και τις γραμμές των φυτών και των λί­ θων και των φωτεινών ακτινών και των κυματισμών των γήινων ατμών και των κυμάτων της θάλασσας. Και χωρίς ν’ αναθυμάται τη Σελβάτζια, ο Ουτσέλλο φαινό­ ταν να μένει αιώνια σκυμμένος πάνω στο καμίνι των καλουπιών. Ωστόσο δεν υπήρχε τίποτε για φαγητό στο σπίτι του Ουτσέλλο. Η Σελβάτζια δεν κοτούσε να το πει στον Ντοναλτέλλο ούτε στους άλλους. Αρρώστησε και πέθανε. Ο Ουτσέλλο παράστησε το κοκκάλωμα του κορ- Bruegel μιού της και την ένωση των μικρούλικων ισχνών χε­ ριών της και τη γραμμή των φτωχών κλειστών ματιών της. Δεν κατάλαβε πως αυτή ήταν νεκρή όπως δεν είχε καταλάβει αν αυτή ήταν ζωντανή. Ωστόσο έριξε τις καινούργιες αυτές φλόγες ανάμεσα σε όλες εκείνες που είχε συναθροίσει. Το Πουλί γέρασε και κανένας δεν κατάλαβε διόλου τους πίνακές του. Δε βλέπανε παρά ένα κομφούζιο από καμπύλες. Δεν αναγνώριζαν διόλου ούτε τη γη, ούτε τα φυτά, ούτε τα ζώα, ούτε τους ανθρώπους. Εδώ και πολλά χρόνια εργαζόταν στο κορυφαίο έργο του που έκρυβε από όλα τα μάτια. Αυτό έπρεπε να αγκαλιάσει όλες του τις έρευνες και να ήταν η ει­ κόνα τους μέσα στη σύλληψή του. Ή ταν ο άπιστος άγιος Θωμάς, αγγίζοντας την πληγή του Χριστού. Ο Ουτσέλλο τέλειωσε τον πίνακά του στα ογδόντα του. Κάλεσε τον Ντοναλ­ τέλλο και του τον ξεσκέπασε ευλαβικά. Και ο Ντοναλτέλλο κραύγασε: «Ω Πάολο, σκέπασε τον πίνακά σου!»... Το Πουλί ρώτησε τον μεγάλο γλύπτη: αλλά αυτός δεν θέλησε να πει τί­ ποτε άλλο. Με αυτό ο Ουτσέλλο ένιωσε πως είχε πετύχει το θαύμα. Αλλά ο Ντοναλτέλλο δεν είχε δει παρά έναν κυκεώνα από γραμμές.*

Η

* Φανταστικοί βίοι, μτφρ. Έκτωρ Κακναβάτος, εκδ. Αγρα, Αθήνα, 1989.

66

αφιέρωμα

ΓΊο έργο του Φιλίπ Σολέρς για τον Φραγκονάρ είναι μια ποιητικότατη και πολύ προσωπι­ κή παρουσίαση του ζωγράφου που κυκλοφόρησε λίγο καιρό πριν η Γαλλία γιορτάσει τα διακόσια χρόνια της Επανάστασης του 1789. Ο σ υγγραφέας τονίζει πολύ τη «γαλλικότητα», αν μπορούμε να μιλήσουμε έτσι, του Φραγκονάρ, συσχετίζει το έργο του με την πνευματική πανδαισία του 18ου αιώνα - Ντιντερό, Μπυφόν, Λακλό, Ρουσσώ. . . Όπως ο ίδιος παρατηρεί «Λογοτεχνία, ζωγραφική, μουσική. Ο Φραγκονάρ είναι, κ α τ’ εξοχήν ο ζωγράφος που έχει συνείδηση αυτού του κόμβου όπου τα σώματα βρίσκουν την ουσιαστική αναπνοή τους» - σ. 58. Δεν στέκεται πάντως μόνον στον αιώνα του Φραγκονάραπλώνει τη σκέψη του πάνω στο σύνολο της γαλλικής πνευματικής παραγωγής ως τις μ έ­ ρες μας, κάνοντας γοητευτικούς, πολυδαίδαλους και κάποτε δύσκολους συνειρμούς, ενώ αναδεικνύεται η ποιητικότητα, η β αθύτητα και το πολυδιάστατο του ζωγραφικού έργου.

P h ilip p e Sollers

Οι εκπλήξεις του Φραγκονάρ* ίναι καιρός να δείξουμε πως ο Φραγκονάρ είναι ένας βαθύς ζωγράφος. Για να τα κατα­ φέρουμε είναι σαν να πρέπει να σηκώσουμε μια ταφόπετρα με χέρια γυμνά, αυτό που ονομάζουμε χαριτωμένα το βάρος της Ιστο­ ρίας, οι αντιστάσεις, οι κακόνοιες που συσσωρεύτηκαν εδώ και δύο αιώνες, οι εκδι­ κήσεις μιας μοναδικής αναπαράστασης της αν­ θρώπινης αδιαφορίας. Α, θέλετε να πείτε του δέ­ κατου όγδοου αιώνα; Ακόμα; Ξανά; Ε, ναι. Δεν μπορώ να κάνω τίποτε, εδώ είναι που η μαγνητική βελόνα μόνη της ξαναγυρνά στη θέση της, απ’ τη στιγμή που σταματάει κανείς να την υποχρεώνει να δείξει με το ζόρι ένα ψεύτικο Βορρά. Ωστόσο κυρίως το Νότο ψάχνουμε αδιάκοπα, ένα Νότο μυθικό, η εποχή του χρυσού, ο φυσικός Παράδει­ σος. Και δεν είναι καθόλου ένας Παράδεισος αρ­ χαϊκός, όπου ο Αδάμ και η Εύα κάπως αμήχανοι πάντα με το μοιραίο φίδι τους, έχουν εξαρχής ορι­ στεί να φυλάνε την πίστη σε ένα ξεκίνημα-ανδρείκελο της κλασικής ταινίας, όχι, είναι ένας Παρά­ δεισος πυκνοκατοικημένος, όπου μυρμηγκιάζει η ζωή, σκιερός, γεμάτος από στιγμές προνομιούχες και πραγματικές. «Συνέβη» μας λένε αυτά τα σχέ­ δια, αυτοί οι πίνακες. «Συνέβη, εκείνη τη στιγμή, έτσι, το ’ξέρα, εγώ, το πινέλο, το μολύβι, ότι συνέ­ Φραγκονάρ: Nnvt Nnvtcpo πεσα με τον τόπο και τον τύπο, όπως το ’πε αργό-*

Ε

* Απόσπασμα από το βιβλίο του Philippe Sollers, Les Surprises de Fragonard.

αφιέρωμα

67

Φραγκονάρ: Ο σύρτης

τέρα ένας ποιητής. Πώς το ονόμασε; Εκλάμψεις; Ναι. «Αγκάλιασα την καλοκαιρινή αυγή. Ό ταν ο κόσμος περιοριστεί σε ένα μονάχα μαύρο δάσος για τα τέσσερα έκπληκτα μάτια μας - σε μια ακτή για δύο παιδιά πιστά - σε ένα μυστικό σπίτι για την καθαρή μας συμπάθεια - θα σας βρω... Είμαι ένας εφευρέτης που άξιζα πολύ διαφορετική τύχη από όλους αυτούς που προηγήθηκαν, ένας μουσι­ κός επίσης, που βρήκα κάτι όπως το κλειδί του έρωτα ...Εντατικό και γοργό όνειρο αισθηματι­ κών ομάδων με πλάσματα όλων των χαρακτήρων ανάμεσα σ’ όλες τις θωριές ... Κατά μήκος του αμπελιού είχα στηριχτεί με το πόδι σε μια υδρορ­ ροή - κατέβηκα μέσα σ’ αυτή την καρότσα που η εποχή της φαίνεται αρκετά από τους κυρτούς καθρέφτες, τους αμφίκυρτους άβακες και τους στριφογυριστούς σοφάδες... Σ’ οποιοδήποτε βρά­ δυ, παραδείγματος χάρη, και αν βρίσκεται ο απλοϊκός περιηγητής αποτραβηγμένος από τις οι­ κονομικές μας φρικαλεότητες, το χέρι ενός δα­ σκάλου ζωντανεύει το κλειδοκύμβαλο των λιβαδιών... Για πούλημα τα κορμιά, οι φωνές, ο αχα­ νής αναμφισβήτητος μεγάλος πλούτος, αυτό που δεν θα πουλήσει κανείς... Στο ξύπνημα ήταν με­ σημέρι»1. Υπογράμμισα σ’ αυτές τις φράσεις του Ρεμπώ τον αχανή αναμφισβήτητο μεγάλο πλούτο, γιατί μου φαίνεται ότι ταιριάζει με αυτό που τόσο απλά μας λέει ο Φραγκονάρ. Μου αρέσει να συσχετίζω

αυτά τα δύο ονόματα. Με ευχαριστεί να σκέφτο­ μαι ότι ο Κλωντέλ στο μικρό του κείμενο για την ανάγνωση του Φραγκονάρ, στο Μάτι ακούει, χρονολογούμενο από τις 8 Ιουλίου του 1943, επο­ χή του μεγάλου εξευτελισμού της Γαλλίας, μέσα στον απολύτως ηθελημένο από την ηθική τάξη βαθμό μηδέν, (ο Κλωντέλ) έχει ο ίδιος επιβάλλει αυτή τη συσχέτιση «Η μουσική μιας φράσης που δεν την έχουμε προφέρει γεμίζει ολόκληρη τη σκηνή». Στο Ημερολόγιο της 1ης Ιουλίου (κάνει ζέστη, γιατί να μην ήταν μεσημέρι;) ο μουσικός τονισμός είναι ακόμη περισσότερο ακριβής με αφορμή τους δύο συνεργούς - έναν άνδρα και μια γυναίκα: «Το ένα πρόσωπο για να διαβάσει στρέ­ φει την πλάτη στη ζωή, το Γ/Λ ■>αποφασισμένο να σαγηνεύσει του δωρίζει <ιυ στιγιιή προσοχής». «Οιπίνακες που δεν μπορι ' ν νατού·- αφοί βρα­ στούμε είναι λυπημένοι -τΐν α χες« έει α·«α<νΐη ο Κλωντ. Ίσως. Ίσω ς όμ«κ ..•pr'-.r» -■« ο&νοκμε κά­ τι περισσότερο από το ιμ '·*φο»>γκρ·ιζόμσστε προ­ σεκτικά. Ο Φραγκονάρ, σήμερα, αποφασίζει να μας μιλήσει ξεκάθαρα να μας προτείνει επίσης μια συμφωνία. Γι’ αυτό, θα χρειαστεί χρόνο-,. . ι μεγάλη εποχή, και οι ιστορικοί δεν έπαψαν να την ερευνούν και να τους προβληματίζει, τόσο περισσότερο όσο αναρωτιόνταν για έναν τραυματισμό που μα­ γνητίζει λίγο ή πολύ όλες τις αιτίες κι όλες τις ερ­ μηνείες - η Γαλλική Επανάσταση. Ας το πούμε

68

αφιέρωμα

απλά: μνημονεύοντας τον Φραγκονάρ, αυτή η χώρα - και ο κόσμος ολόκληρος μαζί της - θα διατύπωναν τη μόνη άξια λόγου αληθινή ερώτη­ ση: Πού και πώς, σε ποιες συνθήκες, ο άνθρωπος μπορεί να εμφανίζεται στην πληρότητά του, συ­ γκεκριμένη, αζόριστη, αμυθοποίητη, εύθραυστη, λαμπερή; Πού και πότε ο μη - ύπνος της λογικής επιτρέπει να αποφεύγουμε τα τέρατα αφήνοντας χώρο στην επιθυμία; Αυτό το ερώτημα είναι η ίδια η ψυχή του Φραγκονάρ και όλων όσων το όνομα αυτό δείχνει. Δεν πρόκειται για θρησκεία (ποιος ζωγράφος είναι λιγότερο στραμμένος στον ουρανό ή την κόλαση;), ούτε για συλλογική περι­ πέτεια, αλλά να ξέρουμε επιτέλους αυτό που μπο­ ρούμε να κάνουμε με το ανθρώπινο σώμα, εδώ, τώρα, χωρίς να το υποτάσσουμε, να το βασανί­ ζουμε, να το υποχρεώνουμε να δουλεύει ή να δια­ σκεδάζει σύμφωνα με τους κώδικες των μαζών, με συντομία να το χρησιμοποιούμε ή να το μετα­ χειριζόμαστε. Θα ’πρεπε να μπορούμε να μιλάμε για ένα ηδονικό δυναμικό, όπως το κάνουμε για το εργατικό δυναμικό, για μια αξιωματική αρχή αυτού του δυναμικού κι είναι αυτή, μου φαίνεται, που ο ζωγράφος μας θέλησε να συλλάβει στον αέ­ ρα, με μια ιδιαίτερη εμμονή. Το όνομά του, λοι­ πόν, ξέρουμε ότι υπέγραφε Frago, στις συλλαβές του είναι αδύνατο να μην ακούσουμε το λατινικό ago που σημαίνει θέτω σε κίνηση, κινούμαι, ορμώ, πραγματοποιώ, καταδιώκω- αλλά επίσης και παίζω σε θεατρικό έργο, έχω ρόλο, περνώ τη ζωή μου ή τον καιρό μου σύμφωνα με καθορισμένο πρόγραμμα. Η πράξη ανεβαίνει αυτοπροσώπως στη σκηνή. Με ένα τρόπο που μπορεί να τον θεω­ ρήσει ως αγωνιστικό (agonistique) και είναι άλ­ λωστε, μια μάχη. Και αυτός που κάνει θόρυβο (fragor) σπάζοντας, τσακίζοντας. Έ νας θόρυβος

που αναδίνει μια γλυκιά μυρωδιά (fragro) στο βάθος, μια μυρωδιά από φράουλες με τον ήχο της ιταλικής λέξης που τις σημαίνει2 (όμως και η Ιταλία είναι πολύ κοντά στην Grasse, την πόλη του Φραγκονάρ, και πρωτεύουσα των αρωμάτων που ανάμεσά τους βρίσκουμε το ινδικό νάρδο ή αυτό της Ιταλίας, που είναι το κοινό όνομα της αρωματικής λε­ βάντας). Και τέλος, για να φανεί όλη η ομορφιά του πράγματος, γιατί να μην επιτρέψουμε να ακουστεί, σαν αποκρυπτογραφώντας τα σύμβολα πάνω στις πινα­ κίδες αυτοκινήτου, τα τρία πρώ­ τα γράμματα από το όνομα της Γαλλίας3 μέσα στο όνομα Frago; Περισσότερο ελλειπτικά και μύχια Γάλλος από τον Φραγκονάρ, πεθαίνει. Αυτή η τομή που ο Ζαν-Ονορέ Φραγκονάρ την έκανε όνομά του δεν είναι τυχαία. Ξεφορτώνεται τους δασκάλους του, τον Μπουσέ και τον Σαρντέν, διασχίζει την Ιταλία (δύο ταξίδια από τα οποία το ένα το πραγματοποιεί μαζί με το μεγάλο φίλο του που φέρει το απιθανοφανές όνομα Αββάς ντε Σαιντ-Νο4), θα επιμείνει στην ελευθε­ ρία του της εκτέλεσης και την ανεξαρτησία του (όχι την θεσμική, αλλά αυτή των προσωπικών επιταγών), καμιά αμφιβολία είναι frago, είναι η κίνηση μέσα στην κίνηση, ποτέ ενδοιασμοί στις ρήξεις, (ο ταμίας των Finances Bergeret, που τον παίρνει μαζί του στην Ιταλία, τη δεύτερη φορά, παρατηρεί με απορία ότι αυτός ο καλλιτέχνης θέ­ λει να κρατάει τα σχέδιά του για τον εαυτό του), όλη του η βιογραφία μας αφήνει να το μαντέ­ ψουμε (και οι πίνακές του το ίδιο), είναι ένας από τους πιο ελεύθερους ανθρώπους της εποχής του, όπως μόνο ο Μανέ, ο Ροντέν ή ο Πικάσο θα είναι μια μέρα, επιβεβαιώνει το μεγάλο Βαττώ, σπρώ­ χνει την περιπέτεια ακόμα πιο μακριά - θέλησαν να τον σβήσουν, αυτός είναι εδώ. Απολύτως εδώ, αφού ένα από τα σημαντικότερα έργα του, Η γιορτή του Σαιν-Κλου, βρίσκεται, ούτε λίγο - ούτε πολύ, στα διαμερίσματα του διευθυντή της Τράπε­ ζας της Γαλλίας.*1234 Σημειώσεις 1. Η μετάφραση των φράσεων από τις Εκλάμψεις είναι του Νίκου-Αλέξη Ασλάνογλου.

2. Fragola, η φράουλα στα ιταλικά.

3. France 4. A bbe de Saint No (Άββας του Α γίου Ό χ ι)

αφιέρωμα

Ζαν-Πωλ Σαρτρ

Το κόκκινο, το πράσινο και η ξινή χαρά του μήλου’ (...) Μ πορούμε χωρίς αμφιβολία να βρούμε στην αρχή όλων των καλλιτε­ χνικών τάσεων μια κάποια αδιαφοροποίητη εκλογή που οι περιστάσεις, η εκπαίδευση και η επαφή μ ε τον κόσμο θα εξειδικεύσουν μόνον αργότερα. Χωρίς αμφιβολία, επίσης, οι τέχνες μια ς ίδιας εποχής επηρεάζονται αμοιβαία και υπόκεινται στους ίδιους κοινωνικούς παράγοντες. Αλλά α υτοί που θέλουνε ν’ αποδείξουνε τον παραλογισμό μια ς φιλοσοφικής θεωρίας μ ε το επιχείρημα ότι είναι ανεφάρμοστη στη μουσική, πρέπει ν' αποδείξουνε πρώ τ’ απ' όλα ότι οι τέχνες είναι παράλληλες.

Αυτός ο παραλληλισμός δεν υπάρ­ χει. Εδώ, όπως και παντού, δεν είναι μόνον η μορφή που διαφέρει αλλά και το υλικό- γιατί είναι άλλο πράγμα να δουλεύεις πάνω στα χρώματα και στους ήχους κι άλλο πράγμα να εκ­ φράζεσαι με τις λέξεις. Οι νότες, τα χρώματα, οι μορφές, δεν είναι σή­ ματα, δεν παραπέμπουν σε τίποτα που να είναι έξω από αυτά- όπως καταλαβαίνετε, είναι βέβαια τελεί­ ως αδύνατο να τις περιορίσει κα­ νείς αυστηρά και μόνον στον εαυτό τους και η ιδέα ενός καθαρού ήχου π.χ. είναι μια αφαίρε­ ση. Ο Μερλώ-Ποντύ έδειξε σωστά στη «Φαινομενολογία της αντίληψης» Απόσπασμα από το βιβλίο του Ζαν-Πωλ Σαρτρ Τι είναι λογοτεχνία; Μετάφραση: Μαρία Αθανασίου, Εκδόσεις 70, 1971.

69

70

αφιέρωμα-------------------------------------------------------------------------------------------------ότι δεν υπάρχει ποιότητα αισθήματος τόσο απογυμνωμένη που να μη διέπεται από κάποια σημασία. Αλλά η αμυδρή αίσθηση που εμφωλεύει εκεί, ελαφριά ευθυμία, δειλή θλίψη, πα­ ραμένει μέσα τους ή τρεμουλιάζει ολόγυρά τους σαν καταχνιά· είναι χρώμα ή ήχος. Ποιος θα μπορούσε να διακρίνει το πράσινο του μήλου από την ξινή χαρά που μας προσφέρει; Δεν συμφωνείτε όμως πως παραπάει να λέει κανείς «η ξινή χαρά του μήλου»; Υπάρχει το πράσινο, υπάρχει το κόκκινο, αυτό είναι όλο· είναι πράγματα που υπάρχουνε από μόνα τους. Είναι αλήθεια ότι μπορούμε να τους αποδώσουμε συμβατικά την αξία σημάτων. Με τον ίδιο τρόπο κανείς αναφέρεται στη γλώσσα των λουλουδιών. Αλλά εάν, κατόπιν συμφωνίας, τα άσπρα τριαντάφυλλα σημαίνουν για μένα «πίστη» είναι γιατί έπαψα να τα βλέπω σαν τριαντάφυλλα. Το βλέμμα μου τα διαπερνάει για να σημαδέψει πέρα από αυτά την αφηρημένη τούτη αρετή· τα ξεχνάω, δεν κατέχομαι από τον φανταχτερό τους όγκο, από το στάσι­ μο γλυκό τους άρωμα- δεν τ’ αντιλήφθηκα καν. Αυτό πάει να πει πως δεν ενέργησα σαν καλλιτέχνης. Για τον καλλιτέχνη το χρώμα, η ανθοδέσμη, το κουδούνισμα του κουταλιού στο πιατοφλίτζανο είναι κατ’ εξοχήν πράγματα και μόνον πράγματα. Ο καλλιτέχνης στα­ ματά στην ποιότητα του ήχου ή της μορφής· επανέρχεται χωρίς σταματημό και μαγεύεται απ’ αυτή. Είναι το χρώμα-αντικείμενο που θα μεταφέρει στον καμβά του και η μόνη τροπο­ ποίηση που θα του κάνει είναι ότι θα το μεταβάλλει σε φανταστικό αντικείμενο. Είναι λοι­ πόν παρατραβηγμένο το να θεωρεί κανείς τα χρώματα και τους ήχους σαν μια γλώσσα.1 Αυτό ισχύει για τα στοιχεία της καλλιτεχνικής δημιουργίας, ισχύει επίσης και για τους συνδυασμούς της· ο ζωγράφος δεν θέλει να χαράξει σήματα πάνω στον καμβά του, θέλει να δημιουργήσει2 ένα πράγμα· και εάν βάζει το κόκκινο, το κίτρινο και το πράσινο, το ανακάτωμα των χρωμάτων αυτών δεν σημαίνει ότι έχει και μια προσδιοριστική σημασία, δηλαδή ότι παραπέμπει σε ένα άλλο συγκεκριμένο αντικείμενο. Χωρίς αμφιβολία, αυτό το ανακάτωμα έχει μια ψυχή και όπως χρειάστηκαν κίνητρα, ακόμη και κρυφά για να διαλέξει ο καλλιτέχνης το κίτρινο παρά το βιολέ, μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι τα αντικείμενα που δημιουργήθηκαν κατ’ αυτόν τον τρόπο καθρεφτίζουν τις βαθύτερες τάσεις του. Μόνον που δεν εκφράζουνε ποτέ την οργή του, την αγωνία του ή την χαρά του όπως το κάνουν οι λέ­ ξεις ή η έκφραση του προσώπου· είναι εμποτισμένα μ’ αυτές και για να μπουν μες στα χρώματα, που από μόνα τους είχαν κάτι σαν νόημα, οι συγκινήσεις του μπερδεύονται και θολώνουν κανείς δεν μπορεί να τις αναγνωρίσει εντελώς. Αυτήν την κίτρινη σχισμή του ουρανού πάνω από το Γολγοθά ο Τιντορέττο δεν την διά­ λεξε για να σημάνει την αγωνία, ούτε για να την προκαλέσεν είναι αγωνία και ταυτόχρονα κίτρινος ουρανός. Ό χι ουρανός αγωνίας ούτε αγωνιώδης ουρανός· είναι μια αγωνία αντικειμενοποιημένη, μια αγωνία που γίνεται κίτρινη σχισμή του ουρανού και που αμέσως πε­ ριβάλλεται από τις ειδικές ιδιότητες των πραγμάτων, από τη στεγανότητά τους, από την έκτασή τους, την τυφλή τους διάρκεια, την εξωτερικότητά τους και απ’ αυτή την απειρία των σχέσεων που διατηρούν με τ’ άλλα πράγματα. Δηλαδή δεν είναι πια αναγνωρίσιμη · εί­ ναι σαν κάποια απέραντη και μάταιη προσπάθεια, πάντοτε σταματημένη στα μισά του ουρανού και της γης, για να εκφράζει αυτό που η φύση τους τα εμποδίζει να εκφράσουν. Κατά τον ίδιο τρόπο η σημασία μιας μελωδίας - αν μπορούμε ακόμα να μιλάμε για ση­ μασία - δεν υπάρχει έξω από τη μελωδία, ενώ τις ιδέες μπορεί να τις αποδώσει κανείς τέ­ λεια με διαφορετικούς τρόπους"* Το να λέτε ότι η μελωδία είναι χαρούμενη ή θλιβερή, θα εί­ ναι πάντοτε πέρα απ’ οτιδήποτε μπορείτε να πείτε γι’ αυτήν. Ό χι γιατί ο καλλιτέχνης έχει αισθήματα πιο πλούσια ή πιο ποικίλα, αλλά γιατί τα αισθήματά του που ίσως βρίσκονται στην αρχή του επινοημένου θέματος, ενσαρκωμένα γίνονται νότες, υφίστανται μια με­ τουσίωση και μια φθορά. Μια κραυγή πόνου είναι το σήμα του πόνου που την προκάλεσε. Αλλά ένα τραγούδι πόνου είναι ο ίδιος ο πόνος και ταυτόχρονα κάτι άλλο από τον πόνο. Ή , αν θέλουμε να υιοθετήσουμε το λεξιλόγιο του υπαρξισμού, είναι ένας πόνος που δεν υπάρχει πια, που είναι. Ο συγγραφέας, και αν ακόμη περιγράφει μια τρώγλη, μπορεί να σας οδηγήσει, να σας κάνει να δείτε σ’ αυτήν το σύμβολο των κοινωνικών αδικιών, να προκαλέσει την αγανά­ κτησή σας. Ο ζωγράφος είναι μουγγός: σας παρουσιάζει μια τρώγλη· αυτό είναι όλο. Είστε

---------------------------------------------------------------------------------------------------αφιέρωμα ελεύθεροι να δείτε σ’ αυτήν εκείνο που θέλετε. Αυτή η σοφίτα δεν θα είναι ποτέ το σύμβολο της μιζέριας· θα έπρεπε να ήταν σήμα για να σας δημιουργήσει αυτή την εντύπωση, και εί­ ναι πράγμα. Ο κακός ζωγράφος αναζητεί την τυποποίηση· ζωγραφίζει τον Αραβα, το Παιδί, τη Γυναίκα· ο καλός ζωγράφος γνωρίζει ότι δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα, ούτε πά­ νω στον καμβά του, ούτε ο Άραβας, ούτε ο Προλετάριος. Δείχνει έναν εργάτη, έναν ορισμένο εργάτη. Και τι μπορεί να σκεφτεί κανείς για έναν ορισμένο εργάτη; Μια απειρία αντιφατικών πραγμάτων. Όλες οι σκέψεις, όλα τα συναισθήματα βρίσκονται εκεί, συγκολ­ λημένα πάνω στον καμβά, αδύνατον να τα ξεχωρίσει κανείς. Είναι στο χέρι σας να διαλέ­ ξετε. Καλλιτέχνες με ωραίες ψυχές προσπάθησαν μερικές φορές να μας συγκινήσουν ζω­ γράφισαν μακριές ουρές από εργάτες που περίμεναν μέσα στο χιόνι για να προσληφθούν: τα ισχνά πρόσωπα των ανέργων, τα πεδία των μαχών. Δεν μας αγγίζουν περισσότερο από τον Γκρεζ με τον «Ασωτο Υιό» του. Και «η Σφαγή της Γκουέρνικα», αυτό το αριστούργη­ μα, πιστεύετε ότι κέρδισε έστω και μόνο μια καρδιά για την ισπανική υπόθεση; Εντούτοις, κάτι ειπώθηκε που δεν μπορούμε ν’ αντιληφθούμε ποτέ πέρα για πέρα και που θα χρειαζόντανε άπειρες λέξεις για να εκφραστεί. Οι ψηλόλιγνοι Αρλεκίνοι του Πικάσσο, διφορούμε­ νοι και αιώνιοι, στοιχειωμένοι από μια μυστηριώδη σημασία, ένα σώμα με την κυρτή αδυναμία τους και τους ξεθωριασμένους ρόμβους των θεατρινίστικων ρούχων τους, είναι μια συγκίνηση που έγινε σάρκα, μια συγκίνηση που την απορρόφησε η σάρκα, όπως το στυπόχαρτο απορροφά τη μελάνη, μια συγκίνηση αγνώριστη, χαμένη, ξένη προς τον εαυτό της, διαμελισμένη στα τέσσερα σημεία του χώρου και εντούτοις παρούσα. Δεν αμφιβάλλω ότι το έλεος ή η οργή μπορούνε να δημιουργήσουνε άλλα αντικείμενα, αλλά θα βυθιστούν κι αυτά κατά τον ίδιο τρόπο, θα χάσουνε τ’ όνομά τους, θα απομείνουνε μόνο πράγματα ακατανόητα, στοιχειωμένα από μια σκοτεινή ψυχή. Δεν ζωγραφίζουνε τις σημασίες, δεν τις κάνουνε μουσική· ποιος θα τολμούσε κάτω από αυτές τις συνθήκες ν’ απαιτήσει από το ζωγράφο ή τον μουσικό να στρατευθούν; Σημειώσεις 1. Τ ουλάχιστον γενικά. Τ ο μεγαλείο και η πλάνη του Κλέε υπάρχουνε μες στην προσπάθειά του να κάνει μια ζωγραφική που να είναι ταυτόχρονα σήμα και αντικείμενο.

2. Λέω «δημιουργήσει» και όχι «μιμηθεί» που αρκεί για να κάνει σκόνη όλο το πάθος του Κ άρολου Ε τιέν που προφανώς δεν κατάλαβε τίποτε από τη ν ομιλία μου και προσπαθεί με λύσσα να πολεμή­ σει φαντάσματα. Κι ο ζωγράφος θα μου πείτε, ότα ν κάνει σπίτια; Α κριβώς, κάνει σπίτια, δηλαδή δημιουργεί ένα φα­ νταστικό σπίτι πάνω στον καμβά κι ό χι ένα σήμα σπιτιού. Και το σπίτι αυτό, έτσι όπω ς εμφανίζεται, διατηρεί όλο τον επαμφοτερισμό τω ν πραγματικώ ν σπιτιών. Πικάσσο: Γκουέρνικα

71

72

αφιέρωμα-------------------------------------------------------------------------------------------

ΓI

, . του.

ο δοκίμιο του Μπωντλαίρ, ηου δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Figaro στις 16, 28 Νο­ εμβρίου και 3 Δεκεμβρίου του 1863, αφορά τον ζωγράφο και χαράκτη Κονσταντέν Γκυς. Ανάμεσα στα άλλα έργα του, ο καλλιτέχνης, που ήταν πολεμικός αντα­ ποκριτής στον Κριμαϊκό πόλεμο, έστελνε καθημερινά σκίτσα με στρατιωτικά θέμα­ τα. Στο τέταρτο μέρος - αλλά και αλλού - ο Μπωντλαίρ παρουσιάζει τις απόψεις του για το μοντέρνο στην τέχνη, που θεωρήθηκαν επαναστατικές για την εποχή

Σαρλ Μπωντλαίρ

Τα χρονικά του πολέμου* ια σύνθεση από κείνες που χαράχτηκαν περισσότερο στο μυαλό μου είναι ο Αγια­ σμός ενός επιτάφιου πεδίου από τον επίσκοπο του Γιβραλτάρ. Ο γραφικός χαρακτή­ ρας της σκηνής, ο οποίος συνίσταται στην αντίθεση της ανατολίτικης φύσης που υπάρχει ολόγυρα με τις δυτικές στάσεις και στολές των παρισταμένων, αποδόθηκε με τρόπο συναρπαστικό, υποβλητικό και έντονα ονειροπόλο. Οι στρατιώτες και οι αξιωματικοί έχουν έναν ανεξίτηλο αέρα τζέντλεμαν, αποφασιστικό και διακριτικό, ι που το κουβαλούν στην άκρη του κόσμου, ως τις φρουρές της αποικίας του Ακρω­ τηρίου και τις εγκαταστάσεις των Ινδιών: οι Άγγλοι ιερείς φέρνουν αόριστα στο νου μας δι­ καστικούς κλητήρες ή αργυραμοιβούς που φόρεσαν τόκες και πετραχήλια. Εδώ είμαστε στη Σούμλα, στο σπίτι του Ομέρ Πασά: τουρκική φιλοξενία, τσιμπούκια και καφές· όλοι οι επισκέπτες είναι αραδιασμένοι πάνω σε ντιβάνια σφίγγοντας στα χείλη τους πίπες, μακριές σαν φυσοκάλαμα, που η εστία τους είναι ακουμπισμένη στα πόδια τους. Να οι Κούρδοι στο Σκούταρι, παράδοξα στρατιωτικά σώματα που η όψη τους μας κάνει να φανταζόμαστε επι­ δρομές βαρβαρικών ορδών· να οι Μπασιμπουζούκοι, όχι λιγότερο αλλόκοτοι με τους Ευ­ ρωπαίους αξιωματικούς τους, Ούγγρους ή Πολωνούς, των οποίων η δανδίστικη φυσιογνω­ μία κάνει παράξενη αντίθεση με τον περίεργο ανατολικό χαρακτήρα των στρατιωτών τους. Συναντώ ένα υπέροχο σχέδιο όπου ορθώνεται ένα μόνο πρόσωπο, παχύ, εύρωστο, με ύφος συνάμα σκεφτικό, ανέμελο και τολμηρό" το στρατιωτικό ένδυμά του είναι κρυμμένο από ένα βαρύ και φαρδύ πανωφόρι αυστηρά κουμπωμένο- μέσα από τον καπνό του πούρου του, κοιτάζει το δυσοίωνο και ομιχλώδη ορίζοντα» το ένα χέρι του πληγωμένο στηρίζεται χιαστί λωρίδα περασμένη απ’ το λαιμό. Κάτω, διαβάζω αυτές τις λέξεις γραμμένες βιαστικά με μολύβι: Canrobert on the battle field o f Inkermann. Taken on the spot («Ο Κανρομπέρ στο πεδίο της μάχης του Ίνκερμαν. Φτιαγμένο επί τόπου»). Ποιος είν’ αυτός ο καβαλάρης με τ’ άσπρα μουστάκια με μια τόσο ζωηρά σχεδιασμένη φυσιογνωμία, ο οποίος, με υψωμένο κεφάλι, μοιάζει να ρουφάει την τρομερή ποίηση ενός πεδίου μάχης, ενώ το άλογό του, οσφραινόμενο τη γη, ψάχνει το δρόμο του μέσα από τα στοιβαγμένα πτώματα, με τα πόδια στον αέρα, με τα παραμορφωμένα πρόσωπα, με τις αλ­ λόκοτες στάσεις; Στο κάτω μέρος του σχεδίου, σε μια γωνιά, μπορούμε να διαβάσουμε αυτές τις λέξεις: Myself at Inkermann («Εγώ στο Ίνκερμαν»). Διακρίνω τον κ. Μπαραγκαί ντ’ Ιλλιέ με τον Σερασκέρη, να επιθεωρεί το πυροβολικό στο Μπεσιχτάς. Σπάνια έχω ξαναδεί στρατιωτικό πορτρέτο πιο πιστό, χαραγμένο με χέρι τολμηρό και πιο ευφυές. Έ να όνομα φριχτά ξακουστό μετά τις καταστροφές της Συρίας, προσφέρεται στα μάτια Απόσπασμα από το δοκίμιο του Μπωντλαίρ Ο Ζωγράφος της Μοντέρνας Ζωής ή Αποφθέγματα Παρηγοριάς στον Έρωτα, μετάφραση: Στέργιος Βαρβαρούσης, εκδ. Ερατώ, Αθήνα, 1983.

αφιέρωμα μου: Ο Αχμέτ-Πασάς, αρχιστράτηγος στο Καλαφάτ, όρθιος μπροστά στην καλύβα του, μα­ ζί με το επιτελείο του, δέχεται δύο Ευρωπαίους αξιωματικούς. Παρά το μέγεθος του τούρκι­ κου σκεμπέ του, ο Αχμέτ-Πασάς έχει, στη στάση και στο πρόσωπο, τον μεγάλο αριστοκρα­ τικό αέρα που ανήκει κατά κανόνα στις κυρίαρχες φυλές. Η μάχη της Μπαλακλάβα παρουσιάζεται πολλές φορές σ’ αυτή την παράξενη συλλογή κι από διαφορετικές απόψεις. Ανάμεσα στις πιο εντυπωσιακές, να η ιστορική έφοδος του ιππικού που την τραγούδησε η ηρωική σάλπιγγα του Αλφρεντ Τένυσσον, ποιητή της Βασί­ λισσας: ένα πλήθος ιππέων κυλούν με καταπληκτική ταχύτητα μέ,χρι τον ορίζοντα μέσα στα βαριά σύννεφα του πυροβολικού. Στο βάθος το τοπίο κλείνει με μια γραμμή λόφων που πρασινίζουν. Κάπου-κάπου θρησκευτικοί πίνακες ξεκουράζουν το θλιμμένο απ’ όλο αυτό το χάος του μπαρουτιού κι από αυτές τις φονικές ταραχές μάτι· μέσα σε άγγλους στρατιώτες διαφόρων όπλων, που ανάμεσά τους αστράφτει η γραφική στολή των σκωτσέζων με τις φούστες, ένας αγγλικανός ιερέας διαβάζει τη λειτουργία της Κυριακής· τρία τύμπανα, από τα οποία το πρώτο στηρίζεται πάνω στα άλλα δύο, του χρησιμεύουν για αναλόγιο. Στ’ αλήθεια, είναι δύσκολο σε μια απλή πέννα να μεταφράσει αυτό το καμωμένο από χί­ λια σχέδια ποίημα, το τόσο απέραντο και το τόσο περίπλοκο, και να εκφράσει τη μέθη, η οποία ξεπηδάει από όλη αυτή τη συχνά οδυνηρή αλλά και ποτέ δακρύβρεχτη γραφικότητα που είναι συσσωρευμένη πάνω σε μερικές εκατοντάδες σελίδες, των οποίων οι μουτζούρες και οι σκισιματιές δηλώνουν με τον τρόπο τους την ταραχή και την αναστάτωση μέσα στις οποίες ο καλλιτέχνης κατέθετε τις αναμνήσεις του της ημέρας. [... ] Είναι κρίμα που αυτό το λεύκωμα, σκορπισμένο τώρα σε πολλά μέρη, και που τις πολύτι­ μες σελίδες του τις κράτησαν οι χαράκτες, οι οποίοι είχαν αναλάβει να τις μεταφράσουν ή οι συντάκτες του Illustrated London News, δεν πέρασε μπροστά απ’ τα μάτια του αυτοκράτορα. Φαντάζομαι ότι θα εξέταζε με καλοσύνη και όχι χωρίς συγκίνηση το βίο και την πο­ λιτεία των στρατιωτών του, που όλα εκφράζονται λεπτομερειακά μέρα με τη μέρα, από τις πιο περίλαμπρες πράξεις μέχρι τις πιο κοινές ασχολίες της ζωής, από αυτό το χέρι του στρατιώτη καλλιτέχνη το τόσο σταθερό και το τόσο έξυπνο.

Ντελακρουά

73

74 αφιέρωμα----------Δημήτρης Τσατσούλης

Η Ζω-γραφική της Αφήγησης στη Νεοελληνική Λογοτεχνία ( Μ α ρ γ α ρ ί τ α Κ α ρ α π ά ν ο υ , Τ ά κ η ς Θ εο δ ω ρ ό π ο υ λ ο ς , Γ ιώ ρ γ ο ς Β έ λ τ σ ο ς )

«Το πρω ί έπρεπε να υπάρξει το σχέδιο για την ημέ­ ρα μετά τον ύπνο: η ζωγραφιά. Το ονόμασε γρα­ φή».'

νας, ο γραφεύς, ως «γράφων», αδυνατεί να μεταπλάσει το εικονικό σύστημα σημείων σε συμβολι­ κό σύστημα γραφής.

Αν το «παιχνίδι» μεταξύ «picta» και «ficta» αποτελεί για τον Γ. Βέλτσο κινητήριο αφηγηματι­ κό εύρημα στο θεατρικό κείμενό του «Camera degli sposi», για τον Τάκη Θεοδωρόπουλο του «Αδιανόητου Τοπίου» τα «picta», οι ζωγραφικοί πίνακες του ήρωά του Γιώργου Γαλανού, γίνονται θεματική του μυθιστορήματος με προεκτάσεις σ’ αυτή τούτη τη δομή του. Η θεματική αυτή, ωστό­ σο, προβάλλει την ανάγκη αναφοράς της όχι απλώς σε «facta» ως «picta» αλλά ανατρέχει στις ρίζες των «picta», στα ημερολόγια του ήρωα/ζω­ γράφου, αποκαλύπτοντας τις ιδεολογικο-αισθητικές αναγωγές του στον Περικλή Γιαννόπουλο και την «Ελληνική γραμμή» του. Σε ένα γλωσσικό, επομένως, όραμα ενός ρομαντικού στου οποίου τη ζωγραφική υλοποίηση θα επιδοθεί ο ήρωας εμπνεόμενος από το χρώμα του πελοποννησιακού τοπίου. Ο αφηγητής του «Αδιανόητου Τοπίου» (βιογράφος του ζωγράφου) εγκαθιστά ένα διπλό τρόπο επικοινωνίας με τον βιογραφούμενο: αυτόν της γραφής (των οραμάτων και αναζητήσεών) του, όπως διασώζονται στα χειρόγραφά του, και εκείνον των ζωγραφικών του αποτελεσμάτων. Μια «αντιφωνία», ως διαδοχική απαγγελία και αντιλογία, δημιουργείται έτσι μεταξύ «picta» και «scripta», μια αντιφωνία που μάλλον αποκρύπτει παρά αποκαλύπτει τα πραγματικά «facta». Και πράγματι: «Το αδιανόητο τοπίο», το τεράστιο και τελικό των αναζητήσεων ζωγραφικό έργο του Γα­ λανού ουδέποτε θα περιγράφει, όπως οι τόσοι άλ­ λοι πίνακες, από τον αφηγητή, αλλά θα παραμείνει απερίγραπτο, άγνωστο στον αναγνώστη. Η γραφή υποχωρεί μπροστά στη δύναμη της εικό­

«Πίστεψε σε μια εποποιία των αισθημάτων. Να αφηγηθεί τα αισθήματα. Τα facta ως ficta από τη θέση του ζωγράφου»2.

Από τη θέση του μυθιστοριογράφου, όμως, η εικόνα του Τοπίου μένει ανείπωτη. Μια απουσία όμοια με εκείνη της κεντρικής σκηνής μιας τοιχο­ γραφίας που ανακαλύπτει ο αφηγητής στο σπίτι του ζωγράφου και που θα έπρεπε να απεικονίζει γυμνή τη Θεοδώρα, τη γυναίκα που έζησε μαζί του. Μια μορφή εξίσου απροσπέλαστη. Που κρύ­ βει και εμπεριέχει το πρόσωπο του τοπίου που ανακάλυψε ο ζωγράφος. Που αρνείται να αποκαλύψει την αλήθεια. Ίσως και να ’ναι αυτή που λέει: «Τον πλήρωσες καλά τον μέγιστο ζωγράφο να με παρουσιάζει σ ’ αυτόν τον ζώντα πίνακα, ενώ εί­ μαι κρυμμένη. Ί χνος αυτού που ήμουν»2.

Αν στην «Camera degli sposi» του Βέλτσου, η γυναικεία φιγούρα, «Αυτή», φυλακίζεται μέσα στην «Camera picta» του Mantegna και συγχρό­ νως στο γάμο της και συγχρόνως σε ένα θεατρικό έργο και συγχρόνως στο θέατρο της γλώσσας που την υλοποιεί, η Λουίζα στο «Rien ne va plus» της Μαργαρίτας Καραπάνου, φαίνεται να αυτοαναγνωρίζεται μόνο στο τέλος του μυθιστορήματος όπου και ονομάζεται για πρώτη φορά και φεύγει για να μπει σε έναν πίνακα: στον «La tempesta» του Giorgione. Η μετάβαση αυτή του τέλους και η ονοματοδοσία της ανώνυμης μέχρι τότε ηρωΐδας συνοδεύεται αναγκαστικά από την αναγκαία αλ­

------------------------------------- αφιέρωμα λαγή ως προς τη φωνή που εκφέρει το λόγο. Έτσι, ενώ οι δύο προηγούμενες αληθοφανείς αλλά αναι­ ρετικές η μια της άλλης εγκιβωτιζόμενες εκδοχές της μιας και αυτής ιστορίας, εκφέρονταν πρωτοπρόσωπα από την ανώνυμη ηρωΐδα, η λύση δίνε­ ται από έναν τριτοπρόσωπο αφηγητή που αντικει­ μενοποιεί το μέχρι τότε υποκείμενο του λόγου, αποδεικνύοντας τη μυθοπλαστική του (ficta) και εικονική του (picta) σύσταση. Το αφηγηματικό τέχνασμα δεν κάνει άλλο από το να υποδεικνύει το αναληθοφανές της γλώσσας, της αφηγούμενης ιστορίας, το κρυμμένο μυστικό του έργου: τα πρό­ σωπα δεν είναι παρά ηθοποιοί: «Είδωλα ειδώλων που ιχνογράφησε ο συγγραφέας στο χαρτί»4.

«Προσθέτεις σε ό,τι αφαιρείς. Κι εμένα με προσθέτεις. Εμένα που επέλεξες ως κείμενο προς ανάγνωσιν του άλλου»5 λέει «Αυτή» της «Camera degli sposi». Το ίδιο θα μπορούσε να πει η Λούΐζα του «Rien ne va plus» στον αφηγητή της, όταν αποκομμένη από τον πίνακα στον οποίο ανήκει, ζει μια δά­ νεια ιστορία. Το ίδιο θα μπορού­ σε να πει η Θεοδώρα στον αφη­ γητή του «Αδιανόητου τοπίου», όταν αυτός, ακολουθώντας στην έρευνά του την ίδια λαβυρινθοειδή γραφή που εφάρμοσε εικαστι­ κά ο βιογραφούμενος ήρωάς του Γαλανός, καταλήγει σ’ αυτήν ως μόνη κάτοχο του μυστικού χα­ ραγμένου πάνω στις γραμμές του ίδιου του προσώπου της, του σώ­ ματός της. Αν τελικά η Θεοδώρα είναι εκείνη που ζωγράφισε (ή ξαναζωγράφισε, αδιάφορο) όλους τους σωζόμενους πίνακες του Γαλανού, δεν ανάγεται δικαιω­ ματικά, αυτή, στη θέση του αντι­ κειμένου έρευνας του βιογράφου/«γράφοντος»; Δεν θα ανήκε, μήπως, σε αυτήν η χειρονομία της δημιουργίας; Δεν θα ήταν «Αυτή που διαμεσολαβεί» και της οποίας το εκμαγείο θα έπρε­ πε να σπάσει;6 Δεν θα μπορούσε να είναι «Αυτή», δηλαδή,

75

«...γυναίκα αρσενική που τίκτει επάνω σε σελί­ δες»1;

Μετάλλαξη της εικόνας σε γραφή, της γραφής σε εικόνα: μέχρι πότε η ιστορία της αφήγησης θα μένει σκεπτικιστική μπροστά στην πραγματικότη­ τα της μυθοπλασίας;*1234567 Σημειώσεις 1. Γιώργος Βέλτσος, Camera degli sposi, Πλέθρον, Α θήνα, 1993, σελ. 13. Στο ίδιο. Στο ίδιο, σελ. 25. Στο ίδιο, σελ. 61. Στο ίδιο, σελ. 18. Στο ίδιο, σελ. 53. Στο ίδιο, σελ. 29.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

76

αφιέρωμα

I. Ν. Μπασκόζος

εισαγωγική εικόνα στο μυθιστόρημα, τουλάχι­ στον στο κλασικό, το ρομαντικό ή το ρεαλιστικό περιγράφει το χώρο όπου διαδραματίζεται η πρώτη πράξη του έργου. Είναι σαν το φανέ­ ρωμα του σκηνικού στα μάτια του θεατή, α μέ­ σως μόλις ανοίξουν τα φώτα της αυλαίας στο θέατρο.

Hi

Η εισαγωγή στο μυθιστόρημα ως εικόνα υνήθως δεν είναι μόνο μια περιγραφή, αλλά και μια εισαγωγή στο κλίμα του έργου. Ανα­ λογικά προσομοιάζει με την ουβερτοΰρα στα μουσικά σκηνικά έργα, όπερες, ορατόρια ή άλλα παρεμφερή, οι οποίες έπαιζαν ρόλο ει­ σαγωγής ή καλύτερα στησίματος ενός ψυχο­ λογικού σκηνικού - προετοιμασία για την πρώτη πράξη του έργου. Η ζωγραφική δηλαδή απο­ τελούσε μια διπλή εισαγωγή για κάθε έργο, τη μία φορά ως σκηνογραφία και τη δεύτερη ως μουσική εικόνα. Οι εισαγωγές στα μυθιστορήματα παρουσίαζαν μια ποικιλία, ανάλογη με την περίοδο, αλλά και την προσωπική μανιέρα του καλλιτέχνη. Οι καλ­ λιτέχνες συναγωνίζονταν για έναν εντυπωσιακό πρόλογο, ο οποίος ταυτόχρονα εισήγαγε τεχνοτροπικά και στο ανάλογο μυθιστορηματικό είδος. Για παράδειγμα ο ρεαλισμός του Σταντάλ στο «Κόκκινο και το Μαύρο» (1830) εισάγεται κατευ­ θείαν από την πρώτη εικόνα. Οι πρώτες παρά­ γραφοι περιγράφουν μια μικρή βιομηχανική πόλη. Τα μικρά σπίτια, τα κόκκινα κεραμίδια, τα ισπανικά ερείπια μαζί με τα πριονιστήρια, το κλωστοϋφα­ ντουργείο, το εργοστάσιο... «...Είκοσι βαριά σφυριά ανεβοκατεβαίνουν με την κίνηση μιας ρόδας που τη γυρίζει ο χείμαρρος, κι ο βρόντος τους τραντάζει το λιθόστρωτο. Κάθε σφυρί φιάχνει, σε μια μέρα, κι εγώ δεν ξέρω πόσες χιλιάδες καρφιά...» (Μτφρ. Γ. Σπανός, Εξάντας, 1987). Η εικόνα παραπέμπει στους πίνακες των Κουρμπέ, Ντωμιέ, Μιγέ και τη θέλησή τους να αναδεί­ ξουν την ανθρώπινη πραγματικότητα, ως πραγμα­ τικότητα που δημιουργεί ο άνθρωπος. Πρόκειται για εικόνα-ζωγραφικό πίνακα που εισάγει στο μυθι­ στόρημα του 19ου αι., χωρίς προσποίηση, χωρίς καμιά σκοτεινότητα, αλλά με το ρυθμό της ανατέλ-

Σ

λουσας βιομηχανικής κοινωνίας και του αστικού μυθιστορήματος που αυτή ενέπνευσε. Είναι η λογο­ τεχνική εικόνα-πίνακας που ερμηνεύει το συγκεκρι­ μένο. Αλλού ο περιορισμός του συγκεκριμένου απο­ τελεί προϋπόθεση της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Στην περίπτωση αυτή όχι μόνο η εισαγωγή, αλλά όλο το μυθιστόρημα στηρίζεται στην αλήθεια του τοπίου και η ανάπτυξη των χαρακτήρων και της ιστορίας που διηγείται είναι απόλυτα δεμένα με μια ζωγραφική αντίληψη. Χαρακτηριστικότερο παρά­ δειγμα ο Τ. Χάρντυ στο έργο του «Κάτω από το δέ­ ντρο ή Η χορωδία του Μέλστοκ, ένας βουκολικός πίνακας της Ολλανδικής Σχολής» (1872), όπως εί­ ναι ολόκληρος ο τίτλος του. Άλλες εισαγωγές μας δείχνουν την προσπάθεια του καλλιτέχνη να ερμηνεύσει υποκειμενικά το αντικειμενικό. Ο Χένρυ Τζαίημς στους «Ευρω­ παίους» (1878) για να περιγράψει στις πρώτες σελί­ δες το ίδιο θέμα με τον Σταντάλ - μια μικρή πόλη θα χρησιμοποιήσει εντελώς διαφορετικές πινελιές. Στενάχωρο νεκροταφείο, μελαγχολικό πανδοχείο, ο αέρας που πήζει απ’ τις παγερές σταγόνες... «...ένα ογκώδες, χαμηλοτάβανο λεωφορείο, βαμ­ μένο με χτυπητά χρώματα και στολισμένο, κατά τα φαινόμενα, με ηχηρά καμπανάκια, μυστηριωδώς προσαρμοσμένα σ ’ ένα είδος αυλακώσεων που υπήρχαν στο λιθόστρωτο, δια μέσου των οποίων σύρονταν το όχημά - με άφθονα γρατζουνητά, πη­ δήματα και κρότους - από ένα ζεύγος ασυνήθιστα μικρών αλόγων. Μόλις έφτανε σ ’ ένα ορισμένο ση­ μείο, οι άνθρωποι μπροστά από το κοιμητήριο, που στη μεγάλη τους πλειοψηφία ήταν γυναίκες με σα­ κίδια και πακέτα ανά χείρας, έπεφταν όλοι μαζί επά­ νω του σαν συμπαγής μάζα - κίνηση που θύμιζε το συνωστισμό για την ανεύρεση θέσεως σε σωσίβια λέμβο - και το όχημα τους κατάπινε μονομιάς στο

------------------------------------- αφιέρωμα ευρύχωρο εσωτερικό του». (Μτφρ. Ν. Λαμπρόπουλος, Πλέθρον, 1979). Η εικόνα ρεαλιστική μεν, ιμπρεσιονιστικής τε­ χνοτροπίας δε, αφού ο συγγραφέας προσδοκά από το μυθιστόρημα «μια προσωπική, άμεση εντύπωση ζωής, (όπου) εδώ πριν από όλα τ’ άλλα, βρίσκεται η αξία του; η οποία είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη αναλόγως προς την ένταση αυτής της εντύπωσης».

(X. Τζαίημς, Η τέχνη της μυθοπλασίας, μτφρ. Κ. Παπαδόπουλος, Άγρα, 1984). Στο ίδιο κείμενο ο X. Τζαίημς θεωρεί ότι η μέθοδος συγγραφής ενός μυθι­ στορήματος έχει πολλές ομοιότητες με την αντί­ στοιχη για να ζωγραφιστεί ένας πίνακας. Ο καλλι­ τέχνης έχει ζωγραφίσει τον πίνακά του ή έχει γρά­ ψει το μυθιστόρημά του, έτσι «που μόνο ο ίδιος κα­ τέχει πλήρως» (ο.π.). Δεν είναι τυχαίο ότι τα έργα του X. Τζαίημς αντλούν από το κίνημα του αισθητι­ σμού (Ο. Ουάιλντ), οι μυθιστορηματικές περιγρα­ φές του έχουν χαρακτηριστεί «ζωγραφικές μινια­ τούρες», οι εικόνες του θυμίζουν Τέρνερ, ενώ οι ήρωές του, επηρεάζονται από το σκηνικό και τις μεταλλαγές του. Όμως η ερμηνεία του πραγματικού μπο­ ρεί απλά να είναι το πρόσχημα για να προ­ βληθεί το πνευματικό ή το ψυχολογικό στοιχείο. Χαρακτηριστική περίπτωση το εξπρεσιονιστικό τοπίο που υποβάλλει την καταθλιπτική ατμόσφαιρα, μοτίβο-φετίχ, στο αστυνομικό μυθιστόρημα. «Νύχτα. Το πυροσβεστικό σκάφος Χ3 προχωρούσε από τη μέση του ποταμού προς την προβλήτα, όταν ο τιμονιέρης εντόπισε κάτι που έμοιαζε με επιπλέοντα μπόγο παλιών ρούχων... Στο βάθος φαί­ νονταν τα φώτα από το κέντρο της πόλης που σκόρπιζαν εδώ κι εκεί την αντανάκλα­ σή τους στη μαύρη επιφάνεια του νερού, ενώ από πάνω της υψώνονταν τα σκοτεινά, εκτός από τους φωτισμένους ανελκυστήρες τους, κτίρια των γραφείων. Αριστερά τους ακουγόταν ο βόμβος των αυτοκινήτων που διέσχιζαν τη γέφυρα της οδού Ουώκερ με αναμμένα τα μεγάλα τους φώτα. Ή ταν μια συνηθισμένη νύχτα. Όχι, όμως, για τη νε­ κρή γυναίκα, που έμοιαζε πια με μπόγο πα­ λιών ρούχων». (W. R. Burnett, Αντίο Σι­ κάγο, μτφρ. Α. Αποστολίδη, Άγρα, 1993). Η εικόνα στο προηγούμενο απόσπασμα παραπέμπει μεν σε μια πραγματικότητα, αλλά είναι σαφώς υποβλητική, εκπέμπει έναν επιθετικό εσωτερισμό, που θα μετουσιωθεί στο γνωστό «νουάρ» κλίμα, το οποίο χαρακτηρίζει το αμερικάνικο αστυνομικό μυθιστόρημα και έχει την αφε­

11

τηρία του στον γερμανικό εξπρεσιονισμό. Και στα δικά μας πράγματα η εισαγωγή στο μυθι­ στόρημα, εν είδει εικαστικής παράστασης εξακο­ λουθεί να έλκει, αν και κάπως περιορισμένα πλέον. Ο Α. Πανσέληνος είναι ένας από τους πεζογράφους που χρησιμοποίησε εικαστική περιγραφή στις εισα­ γωγές των μυθιστορημάτων του. Στη «Μεγάλη Πο­ μπή», έργο τοιχογραφία μιας εποχής, δίνει ως εισα­ γωγή την περιγραφή ενός ρέματος στις παρυφές της Αθήνας, στο Μπραχάμι. Η εικόνα, ένα περίπου αγροτικό θέμα, παραπέμπει στους πίνακες ενός Λύ­ τρα ή ενός Ιακωβίδη και θα μπορούσε να είναι η ει­ σαγωγή σε ένα ηθογραφικό μυθιστόρημα του ’20. «Η Μεγάλη Πομπή» όμως είναι ένα ρεαλιστικό - με συνεκδοχές του φανταστικού - μυθιστόρημα και η εικόνα της εισαγωγής δεν βρίσκει συνέχεια, παραμένοντας ένα σχόλιο πάνω σε έναν αναχρονι­ σμό - το ρέμα, και οι άνθρωποί του - που προορίζε­ ται να σβήσει σύντομα. Στο επόμενο μυθιστόρημα του Α. Πανσέληνου, τις

78

αφιέρωμα

Τεύχος 108, Οκτώβριος 1993

Το φύλο των αγγέλων, της σύνταξης. Εξαφανίζοντας είδη, διακυβεύοντας τον πολι­ τισμό, του Μιχάλη Μοδινού. Πηνειός Ηλείας: υπάρχει σωτηρία; του Γιάννη Παπαναστασόπουλου. Πράσινος ρατσισμός, του Αργύρη Παναγόπουλου. Κολομβία: πετρέλαιο αντί κοκαΐνης, του Γιάννη Σακιώτη. Σαρωνικός: μια καμπάνια με προεκτάσεις, του Γιάννη Παρασκευόπουλου. Ελλήνων... ρατσισμός, του Ανδρέα Πετρόπουλου. Σφαγή στον Αμαζόνιο, της Ζέφης Κάλλια. Ατύχημα σε εργοστάσιο PVC στην Ισπανία, της Greenpeace. Νεότερα από το Worldwatch, του A. Τ. Εκτός πολιτικού σχεδιασμού οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, απότο Ηλιακό Γράμμα.

• Θύμιος Παπαγιάννης: Οι ελληνικοί υγράτοποι στην Ιαπωνία. Ντέρεκ Ντέννιστον: Παγωμένοι δείκτες για τη θέρμανση του πλανήτη. Νίκος Τσούλιας: Μηχανική γενετική: το κουτί της Πανδώρας. Γούεην Χωλ: Ο Κλίντον και οι πυρηνικές δοκιμές. α Ιατρίδου: Τουριστικός νόμος ή σενάριο οικολογίας φρίκης. Νικόλαος Καραβάς: Παραλίες και θίνες. Αλ. Τομπάζης: Άδικη η κριτική για το Ηλιακό Χω­ ριό. Ν. Κυπρίδημος: Τα θηράματα κα; το Κόκκινο Βι­ βλίο. Γιώργος Ντούρος: Δασική οδοποιία: με τι σκοΕύη Τσιτιρίδου: Αποστολή στην Κλειτορία. Φρέντερικ Τέρνερ: Προς ένα νέο περιβαλλονπκό ήθος. Ζακύ Πρυνεντύ: Βιασμός και πατριαρχία. Ζακ Ντεκορνόυ: Παγκοσμιότητα, αλλάμεπτίμημα; Φιλίπ Μπακέ: Στα στρατόπεδα προσφύγων της Μαυριτανίας.

• Κι ακόμα: Ευρωοικολογικά, Πλήθη και κέραμοι, Βιβλίο, Περιφερειακά - Διεθνή, Τοπικός Τύπος, Κρωγμοί κ.ά.

«Βραδυές Μπαλέτου», η εικόνα της αρχής είναι η, με έντονες εξπρεσιονιστικές πινελιές, περιγραφή ενός προσώπου, άσχημου, όπως άσχημη είναι και η πραγ­ ματικότητα που αποτελεί την περιρρέουσα ατμόσφαι­ ρα. Δίπλα ακριβώς παρατίθεται ένας πίνακας του X. Μπότσογλου που αναπαριστά με τη γνώριμη νεο-ρεαλιστική τεχνοτροπία του ζωγράφου, δύο κεντρικά πρόσωπα του μύθου. Κείμενο και πίνακας περιγρά­ φουν ο ένας τον άλλο, δίνοντας μια έντονη «γεύση» του ψυχολογικού κλίματος και του είδους των χαρακτήρων που θα γνωρίσει σε λίγο ο αναγνώστης. Τελευταία ο Τ. Θεοδωρόπουλος έγραψε ένα μυθι­ στόρημα (Το αδιανόητο Tomo, Εστία, 1991) στη­ ριγμένο στη ζωή, τις ιδέες και τους πίνακες ενός ζω­ γράφου. Μια ιδέα που θυμίζει τον Τ. Χάρντυ στο «Κάτω από το δέντρο», εμπνέεται από τον αισθητι­ σμό του X. Τζαίημς, αλλά θέλει να υποστηρίξει την συνέχεια στην αναζήτηση της ελληνικότητας του Π. Γιαννόπουλου. Η εισαγωγή του είναι η περιγρα­ φή ενός πίνακα, «Ξημερώματα στην Ανδρίτσαινα», που δίνει την ευκαιρία στον συγγραφέα να μυήσει τον αναγνώστη στα μετέπειτα. Εδώ η ζωγραφική και κυρίως η περιγραφή του πίνακα είναι μέρος του θέματος πάνω στο οποίο θεμελιώνεται ο μύθος του έργου. Οι προηγούμενες αναφορές, ίσως να αποτελούν εξαιρέσεις, καθώς όλο και πιο πολλοί προτιμούν την κατευθείαν εισαγωγή στο θέμα, χωρίς περι­ γραφές που τις απωθεί και η σύγχρονη ασθματική γραφή. Ιδιάζουσα επιρροή εξασκεί η κινημα­ τογραφική εικόνα που χρησιμοποιείται ενίοτε στην εισαγωγή του μυθιστορήματος ανακαλώντας επιρ­ ροές από τα κόμικς ή την ποπ αρτ. Για παράδειγμα η εισαγωγή στα «Τζιτζίκια» του Β. Ραπτόπουλου (Κέδρος, 1985) περιγράφει το εσωτερικό δωματίου με απλές κοφτές φράσεις, χωρίς λυρικά στοιχεία ή ψυχολογικές αναφορές. Η εικόνα θα μπορούσε να είναι η κοινότοπη αρχή ενός κόμικ. Ο ήρωας πε­ σμένος μπρούμητα ακούει τους πρώτους ήχους της ημέρας, το ρολόι, το κομπρεσέρ στο δρόμο και η ει­ κόνα μετά τις πρώτες γραμμές μεταλλάσσεται σε κι­ νηματογραφική. Αν όλα αυτά σημαίνουν κάτι, είναι ότι η λογο­ τεχνική μέθοδος ακόμα και η πιο ιδεαλιστική ή αφαιρετική (μια πρόχειρη έρευνα πιστοποιεί του λόγου το αληθές) δεν μπορεί να ξετυλιχτεί χωρίς ει­ κόνες. Και η όποια ανάγνωση της εποχής από μέ­ ρους του καλλιτέχνη τον οδηγεί σε εικαστικές μορ­ φοποιήσεις που σίγουρα κάπου έχουν την αναφορά τους στον περίγυρό του. Και η ζωγραφική, όπως και η μουσική ακόμα και όταν δεν δηλώνουν ανοικτά την παρουσία τους στο πεζογραφικό έργο, ενυπάρ­ χουν σε μεγάλο βαθμό μέσα σ’ αυτό

αφιέρωμα

79

ΑΠΑΝΤΑ ΓΙΑΝΝΗ ΣΚΑΡΙΜΠΑ ΜΑΛΒΙΝΑ ΚΑΡΑΛΗ ΚΟΡΙΤΣΙΑ ΣΤΗ ΣΑΒΑΝΑ (μυθιστόρημα)

Οι εκδόσεις Ν ΕΦ ΕΛΗ επανεκδίδουν ολόκληρο το έργο του μεγάλου Χαλκιδαίου συγγραφέα σε νέα μορφή και με επιμέλεια της Φιλολόγου Κατερίνας Κωστίου. Στις νέες εκδόσεις το κείμενο του έργου συνοδεύεται με κατατοπιστικό σημείωμα της επιμελήτριας, κριτικογραφία, με τις κυριότερες κριτικές που έχουν γραφεί για το κάθε έργο, σημειώσεις και γλωσσάρι. Έ χουν ήδη κυκλοφορήσει:

Χρησιμοποιώντας την τεχνική των αποσπασματικών και κυκλικών αφηγήσεων, η Μαλβίνα Καράλη — γνωστή από τις επιτυχίες της στο ραδιόφωνο, την τηλεόραση και τον περιοδικό τύπο— χτίζει με θαυμαστή δεξιοτεχνία μια ολοκληρωμένη ιστορία που συναρπάζει με το θέμα και το ύφος της μια ιστορία που διαβάζεται απνευστί.

Ο Μ Α Ρ ΙΑ Μ Π Α Σ ΤΟ ΣΟ Λ Ο Τ Ο Τ Φ ΙΓΚ ΑΡΩ ΤΟ ΘΕΙΟ Τ Ρ Α Γ Ι και ετοιμάζεται

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ ... Προωθούν το Ελληνικό βιβλίο ΑΣΚΛΗΠΙΟΤ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ.: 3607744 - FAX: 3639962

ΤΟ Β Α Τ Ε Ρ Λ Ω Δ Τ Ο Γ ΕΛ Ο ΙΩ Ν

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΦΕΛΗ ... Προωθούν το Ελληνικό βιβλίο ΑΣΚΛΗΠΙΟΤ 6, ΑΘΗΝΑ 106 80 - ΤΗΛ.: 3607744 - FAX: 3639962

£ ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ!

01 ΝΕΟΤΕΡΟΙ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ

ΛΟΥΚΑΣ ΚΟΥΣΟΥΛΑΣ

«ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΗ...» Εκδόσεις Νεφέλη

« Κ Ε Δ Ρ Ο Σ

ίο ε/\/\ηνικό 6ι6/\ίο

• ΓΙΩΡΓΗΣ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ Ανωφελές διήγημα • ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΑΔΗΣ Ο ναύτης • ΣΩΤΗ ΡΗ Σ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Ν ’ ακούω καλά τ ’ όνομά σου • ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΟΤΖΙΑΣ Το σοκάκι • ΓΙΩΡΓΟΣ Μ ΑΝΙΩΤΗΣ Το ρεπερτόριο του χειμώνα • Χ ΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ Μ ΗΛΙΩΝΗΣ Χειριστής ανελκυστήρας • ΚΩΣΤΟΥΛΑ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ Το λούνα παρκ ήταν κλειστό • ΜΕΝΗΣ ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑΣ Η συμμορία της άρπας • ΣΠΥΡΟΣ ΠΛΑΣΚΟΒΙΤΗΣ Το πουκάμισο του καθηγητή • ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ Φύλλα ημερολογίου • ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΡΑΠΤΟΠΟΥΛΟΣ Ο εργένης • Α ΡΗΣ ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ Η νόσος των κινέζικων εστιατορίων • ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΑΜ ΠΟΥΣΗΣ Εκτός έδρας • ΝΑΤΑΣΑ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ Ξένοι στην πόλη

Γ. Γενναδίου 3 τηλ. 36.09.712 - 36.02.007