Τεύχος 67

ΑΡΙΘ. 67 · 20.4.83 · ΔΡΧ. 100

Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο ΡΕ Ι 28 Α Π Ρ ΙΛ ΙΟ Υ

ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΦΕΜΙΝΙΣΤΡΙΕΣ Εφημερίδες και περιοδικά του 19ου αιώνα στην Αθήνα και την Κωνσταντινούπολη ΣΤΗ ΣΜΥΡΝΗ ΤΟΥ 1924 Έ να οδοιπορικό μαρτυρία...

Η ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΤΟΥ ΖΑΛΕΥΚΟΥ Ο «ιστορικός συμβιβασμός» στη Μεγάλη Ελλάδα ΚΙΝΗΜΑ 1ης ΜΑΡΤΙΟΥ 1935 Η «μεγάλη καμπή» στην ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ - ΑΘΗΝΑ 1816 Έ να σπάνιο ντοκουμέντο...

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ 28 ΑΠΡΙΛΙΟΥ

ΥΠΟΘΕΣΗ ΠΛΟΥΜΠΙΑΗ Ά γνω σ τα στοιχεία και γεγονότα - φω ς στο παρασκήνιο της εποχής

Πέντε βιβλία πέντ€μεγάλ€ς έπιτυχίβς ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ

Γνωρίστε τή φεμινιστική μας σειρά r

ΑΝΤΡΙΕΝ ΡΙΤΣ Γέννημα γυναίκας

ΕΛΙΖΑΜΠΕΘ ΓΚΟΥΛΝΤ ΝΤΑΙΗΒΙΣ Τό πρώτο φύλο

ΑΝΙΑ ΜΕΫΑΕΜΠΕΛΤ Τό τέλος τής ντροπής

ΚΥΡΙΑ ΤΟΠΑΑΟΒ 9Α νύπαντρη μητέρα

ΝΤΟΜΙΤΙΑΑ ΜΠΑΡΙΟΣ ΝΤΕ ΣΟΥΝΓΚΑΡΑ Αφήστε με νά μιλήσω

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ - ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΕΣ

Α.Α. Λιβάνη καί Σία Ε.Ε ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ

«ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ» Σόλωνος 94, τηλ. 3 6 1 0 5 8 9 - 3 6 0 0 3 9 8

r

Κάδεμέραεγκαίνια Κάθε μέρα. ’Από τό 1841. Πάντα κάτι έγκαινιάζουμε: καταστήματα, όργανωτικά συστήματα, τρόπους έπικοινωνίας, αύτοματισμούς, μηχανογραφικές έξελίξεις, διαδικασίες άπλούστερες καί έπωφελέστερες γιά τό κοινό. Γι’ αύτό ό μισός ένεργός πληθυσμός τής χώρας μας συνεργάζεται μέ τήν ’Εθνική Τράπεζα, γι’ αύτό κάθε δυναμική μορφή συναλλαγής Φέρνει τήν ύπογραφή μας. Μέ τήν παράδοση οικοδομούμε τό μέλλον.

ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑ ΛΟΝΤΟΥ 1 ΤΗΛ. 3624187

ΖΗΤΗΜΑΤΑ ©

ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΩΤΙΚΗΣ

GISELE FREUND

ΠΗΤΕΡ ΜΠΡΟΥΚ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Η ΣΚΗΝΗ ΧΩΡΙΣ ΟΡΙΑ

©

ΜΑΡΤΙΝ ΕΣΣΛΙΝ

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΠΑΡΑΛΟΓΟΥ

ΕΥΓΕΝΙΟΣ ΙΟΝΕΣΚΟ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ΕΡΙΚ ΜΠΕΝΤΛΕΫ

ΤΟ ΣΤΡΑΤΕΥΜΕΝΟ ΘΕΑΤΡΟ

ΕΘΝΙΚΗ Ηασφαλιστική συνείδηση ιης Ελλαδας

Η ΕΘΝΙΚΗ Ασφαλιστική, επι έναν αιώνα τώρα, οικοδομεί την ασφαλιστική συνείδηση στην Ελλάδα, έχοντας βαθύ το αίσθημα της κοινωνικής-της αποστολής. Επι έναν αιώνα τώρα, προσφέρει την πείρα-της, τη σιγουριά-της και τη συνέπεια-της, εξασφαλίζοντας απόλυτα τη ζωή-σας και την περιουσία-σας. Τίποτα δεν μπορεί να κλονίσει την ακατάλυτη δυναμή-της και το υπέρτατο αίσθημα ασφάλειας που προσφέρει. Τίποτα.

Ασφαλεία σιην ασφαλεία σας

ΕΘΝΙΚΗ

Η ΠΡΩΤΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗ

ΔΙΑΒΑΖΩ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Όμηρου 34, ’Αθήνα - 135

Σύνταξη: 36.40.487 Λογιστήριο: 36.40.488 Διαφημίσεις: 36.26.910

Π Ε Ρ ΙΕ Χ Ο Μ Ε Ν Α ΧΡΟΝΙΚΑ

Τεύχος 67 20 ’Α πριλίου 1983 Τιμή: Δρχ. 100 ’Εξώφυλλο Γιώργου Γαλάντη

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ: Γράφει ό Γιώργος Βέλτσος ΔΙΑΛΟΓΟΙ: Γράφουν ή Καίτη Παπαναστασίου καί ό Λιάς Κανέλλης ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Γράφει ό Κ. Γεωργουσόπουλος Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

6 7 8 10 12

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Διευθυντής: Περ. Άθανασόπουλος ’Αρχισυντάκτης: Νίκος Στεφανάκης Σύνταξη: Γιώργος Γαλάντης, Σοφία Γεμενάκη, Βασίλης Καλαμαράς, 'Ηρακλής Παπαλέξης Γραμματεία Σύνταξης: Γιώργος Σαρηγιάννης Οίκονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Διορθώσεις: Πέτρος Στεφανάκης Σελιδοποίηση: Νένη Ράις Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο ΕΠΕ, Υμηττού 219, Παγκράτι, τηλ. 75.16.333 Διαφάνειες: Δ. Π. Άγγελής, Πειραιώς 1, τηλ. 32.44.325 Εκτύπωση: Βαλασάκης-Άγγελής Ο.Ε., Ταύρου 21, τηλ. 34.66.927 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος & Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Κεντρική διάθεση: ’Αθήνα: «Διαβάζω» 'Ομήρου 34 Τηλ. 36.40.488 Πειραιάς: Βιβλιοπωλείο «Κιβωτός» Δραγάτση 1 Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο Μ. Κοτζιά καί Σία Τσιμισκή 78 Τηλ. 279.720, 268.940 Κύπρος: Πρακτορείο βιβλίου Χρ. Άνδρέου καί Σία Ρηγαίνης 64 Λευκωσία

Υπεύθυνος τυπογραφείου: Κ. Λεμπέση, Υμηττού 219, Παγκράτι

Τάσος Βουρνάς: «’Επιθεώρηση Τέχνης». Γέννηση, ώριμότητα, θά­ νατος Κώστας Κουλουφάκος: Έ ν α πείραμα άντι-εξουσίας Δημήτρης Ραυτόπουλος: Ή «’Επιθεώρηση Τέχνης» καί ό σοσιαλι­ στικός ρεαλισμός Ή «’Επιθεώρηση Τέχνης» μιλάγιά τόν έαυτό της Χρίστος Χειμάρας: Ή «’Επιθεώρηση Τέχνης» καί ή έφηβεία ένός έπαρχιώτη Μάρθα Καρπόζηλου: Τεύχη-άφιερώματα στήν «’Επιθεώρηση Τέ­ χνης»

14 16 20 27 34 38

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΑΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ή Κατερίνα Άγγελάκη-Ρούκ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ό Δ. Πλάκας ΜΕΛΕΤΕΣ: Γράφει ό Γιάννης Μότσιος ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφει ή Ελένη Καραμαλέγκου

45 48 52 59

ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφει ό Βάιος Παγκουρέλης

47

ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ: Γράφει ή Ε. Παμπούκη

61

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Πέτρος Άμπατζόγλου: "Ο,τι είσαι στά βιβλία σου, περίπου είσαι (συνέντευξη μέ τή Ν. Χατζιδάκι)

62

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

73

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

78

στό έπόμενο «Διαβάζω»

άφιέρωμα στό "Αγιον Όρος μέ κείμενα τών Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, Ματθαίου Μουντέ, Γρ. Θ. Στάθη, 'Αγάπης Καρακατσάνη κ.ά.

ΧΡΟΝΙΚΑ Συμπτώματα τών καιρών ή in memoriam 21ης ’Απριλίου ΣΥΜΠΤΩΜΑ πρώτο: Τόν περασμένο μήνα προβλήθηκε στό. Θέατρο τής Δευτέρας τής ΕΡΤ 1 τό έργο τής Μαριέττας Ριάλδη «Σκ...». Κάμποσο καιρό πριν ή συγγραφέας μάς άνακοίνωνε άπό τόν τύπο άτι «... είναι τό έργο που κυνηγήθηκε ίσως όσο κανένα άλλο έλληνικό έργο άπό τή δικτατορία» Καί καλή -περί τά τηλεοπτικά- συ­ νάδελφος τής «Ελευθεροτυπίας» μάς πληροφορούσε ύπερθεματίζοντας -στήν πρώτη μάλιστα σελίδα - μ’ άφορμή άναβολή στή μετάδοση τής παράστασης, δτι «...τό “ Σκ" είχε άνεβεϊ στό θεατράκι τής όδοϋ ’Ακαδη­ μίας στά χρόνια τής δικτατορίας καί άναφερόταν μέ τόλμη καί στό ρόλο τής CIA καθώς έπίσης στή στάση τών πνευματικών άνθρώπων καί τού άνώτερου κλήρου». Μικρή παρατήρηση: τό έργο πρωτοανέβηκε τόν 'Οκτώβριο τού 74 καί ή δικτατορία έπεσε -άν δέ λαθεύου­ με- τόν 'Ιούλιο τού 74. Σύμπτωμα δεύτερο: "Αλλο δελτίο τύπου μάς άναγγέλλει τή μετάδοση -στήν 'ίδια έκπομπή- τού έργου τού Μπάμπη Τσικληρόπουλου «Τό ύπόγειο», «ένός έργου καθαρά άντιδικτατορικοϋ πού ή ίδια ή χούντα βράβευσε άπό λάθος τό 1972!...» Ή ύπογράμμιση δική μας. Τό θαυμαστι­ κό καί τά άποσιωπητικά ύπήρχαν στήν είδηση (Νέα, 6. 4. 83) Κι έχουν περάσει μόνο 16 χρόνια.

Όταν ή παράσταση τελειώνει Η ΧΕΙΜΩΝΙΑΤΙΚΗ θεατρική περίοδος φθίνει. Κάθε χρόνο πιό θλιβερά. Μέ τίς λίγες φωτεινές έξαιρέσεις πού κά­ νουν τόν κανόνα θλιβερότερο. Άπό τά «άποκαΐδια» άνασύραμε με­ ρικές όμορφες έντυπες άναμνήσεις: τά προγράμματα. 'Ό,τι μένει, μαζί μέ κάποιες φωτογραφίες κι 'ίσως κάποιες ήχογραφήσεις ή βίντεο, άπό τίς καλές ή κακές παραστάσεις. Ψάξαμε, μέσα στό σωρό τών -συνή­ θως- κακοτυπωμένων διαφημιστικών έντύπων μέ τά άνόητα «λίγα λόγια» τών συντελεστών καί τίς ναρκισσιστι­

προ λεγο μένα κές φωτογραφίες τών πρωταγωνι­ στών, γιά τίς έξαιρέσεις. Καί συναντή­ σαμε κάποιες πραγματικές προσφο­ ρές. 'Υπάρχουν πάντα βέβαια τά συντη­ ρητικά συμπαθή προγράμματα τού 'Εθνικού Θεάτρου (έπιμέλεια Γιώργου Πάτσα, "Αννας Πανουργία), πού δέν είναι σίγουρα άντάξια ένός κρατικού όργανισμοϋ, τά πάντα κακόγουστα άλλά -γιά πρώτη χρονιά- περιεκτικά καί κατατοπιστικά τής 'Εθνικής Λυρι­ κής Σκηνής, τά «εύκολα» άλλά ένημερωτικά τού Θεάτρου Τέχνης, πού δέν κατάφερε πάντως νά δημιουργήσει παράδοση στόν τομέα αύτό, καί τά Ιδιαίτερα προσεγμένα τού Λαϊκού Πειραματικού Θεάτρου (έπιμ. Νίκου Καμτσή, Ντόρας Λελούδα-Παπαηλιοπούλου, Γιάννη Γεωργαντά), πού συμ­ βαδίζουν μέ τή σοβαρότητα τής δου­ λειάς του. 'Αλλά, άφοϋ περάσουμε άπ’ τό κα­ λόγουστα πρωτότυπο πρόγραμμα τής άτυχης «Πορνογραφίας» τού Μάνου Χατζηδάκι (έπιμ. Γιώργου Τζαμτζή), θά σταθούμε σέ τρεις ξεχωριστές έκδοτικές προσπάθειες τού χώρου. Τό περιεκτικότατο πρόγραμμα τής «Μίνας» τού Λέσσινγκ είναι ένα έπίτευγμα γιά τά οικονομικά μιάς περι­ θωριακής θεατρικής όμάδας όπως τό «Θέατρο τής "Ανοιξης». Τό μοναδικής καλαισθησίας πρό­ γραμμα γιά τή «Σπασμένη στάμνα» τού Κλάιστ (έπιμ. Ξανθίππης ΜίχαΜπανιά, Τάσου Μπαντή, Θοδωρή Δα­ σκαρόλη) πού ή «'Εταιρεία Θεάτρου Ή Σκηνή» άφήνει στά χέρια τού θεα­ τή είναι άνάμνηση, ποιότητας άνάλογης μέ τήν παράσταση πού παρακο­ λούθησε. "Οσο γιά τό «Αμφιθέατρο», έχει πραγματικά δημιουργήσει παράδοση. Τά προγράμματά του -18 μέχρι σήμε­ ρα- άποτελοϋν πιά μιά μικρή βιβλιο­ θήκη. Στό τελευταίο -γιά τίς «Μάχες τού Κοξίνγκα» τού Τσικαμάτσου (έπιμ. Γιώργου Πάτσα)- ό άπληροφό-

ρητος έλληνας θεατής μπορεί νά βρει μέ 100 δραχμές σέ 88 σελίδες, έκτός άπό τό κείμενο τού έργου καί τήν έξαίρετη εικονογράφηση, μιά προσε­ κτικά έπιλεγμένη άπό τό Σπύρο Εύαγγελάτο καί τή Λήδα Τασοπούλου σει­ ρά κατατοπιστικών κειμένων γιά τό γιαπωνέζικο θέατρο, πού μεταφρά­ στηκαν γλαφυρά -νά ή έκπληξη- άπό τούς ίδιους τούς ήθοποιούς τού θιά­ σου Δημήτρη Γεννηματά, Κατερίνα Καραγιάννη, "Αννα Μακράκη, Γιάννη Ροζάκη, Τάσο Ύφάντη καί 'Αγγελική Χαραλαμποπούλου. Μόνες ένστάσεις μας: τό σχήμα -καθιερωμένο πιά-, πού κάνει τό έν­ τυπο δύσχρηστο, καί ή δημοσίευση τού κειμένου τού έργου στή συντομευμένη γιά σκηνοθετικούς λόγους κι δχι στήν πλήρη μορφή του.

7 χρόνια «Διαβάζω» ΤΟΝ Απρίλη τού 76, διακριτικά καί μετά άπό προετοιμασία ένός χρόνου, κυκλοφόρησε ένα καινούριο -διμηναΐο- περιοδικό, μέ τίτλο Διαβάζω ’Επιθεώρηση τού Βιβλίου. Τό άπληροφόρητο άναγνωστικό κοινό άγκάλιασε μ’ άγάπη τό νέο έντυπο.

'Εμείς, ή έκδοτική όμάδα, προσπα­ θώντας νά ξεπεράσουμε τίς δυσκο­ λίες -κάποτε άξεπέραστες- καταφέ­ ραμε, χωρίς καμιά ύλική βοήθεια, μό­ νο μέ συνεχείς παροχές καί συλλογι­ κή έργασία τών μελών καί μέ τήν ύποστήριξη λίγων φίλων, νά «κρατήσου­ με» τό περιοδικό, νά τό «στεγάσου­ με» καί άπό τό Δεκέμβρη τού 78 νά τό μετατρέψουμε σέ μηνιαίο. Τίς ίδιες δυσκολίες -κύρια οικονο­ μικές- άντιμετωπίσαμε καί στή νέα περίοδο, μέ έξαίρεση μιά μικρή -έλάχιστη- άρωγή άπό τό ύπουργείο Πολι­ τισμού καί 'Επιστημών. Από τό Δεκέμβρη τού '82 κάναμε ένα καινούριο -δύσκολο- άλμα: τό «Διαβάζω» έγινε δεκαπενθήμερο, άλλάζοντας μορφή άλλά όχι Ιδέες. Σκο­ πός μας πάντα νά ένημερώσουμε τόν άναγνώστη δσο γίνεται πληρέστερα

χρονικα/7

καί νά παρέμβουμε -μ έ μεγαλύτερη ζωντάνια- ατά πνευματικά πράγματα τού τόπου. ΟΙ δυσκολίες είναι πάντα οΐ ίδιες: 'Επιθέσεις άπό πολλές πλευρές, οικο­ νομικά άδιέξοδα, προσπάθειες παγί­ δευσης σέ κυκλώματα, έκβιασμοί ποι­ κιλόμορφοι... Καί τό κράτος, παρά τίς έξαγγελίες, ίσως δέν άδιαφορεϊ πιά, πάντως άκόμη άδρανεϊ. ’Εμείς προσπαθούμε μ’ δλη μας τή δύναμη. Όσο άντέξουμε. Κι έλπίζουμε ν’ άντέξουμε πολύ. Σ' αύτά τά 7 χρόνια πολλοί δούλε­ ψαν καί πρόσφεραν στό «Διαβάζω»: άπό τά «παιδιά τής διανομής» μέχρι τούς συντάκτες καί τά μέλη τής έκδοτικής όμάδας. ΟΙ περισσότεροι άφιλοκερδώς. "Αλλοι είναι πάντα κοντά μας, άλλοι έφυγαν. Τό «Διαβάζω» τούς έκφράζει τήν εύγνωμοσύνη του. Καί πε­ ρισσότερο στούς άμέτρητους πιά συ­ νεργάτες, πού πολλές φορές πιέσα­ με, κάποτε ύποχρεώσαμε νά γράψουν γιά τό περιοδικό. Πάντα χωρίς καμιά άμοιβή. Τό λιγότερο πού μπορούμε νά πού­ με σ' δλους αύτούς καί στούς πιστούς άναγνώστες καί συνδομητές είναι ότι τό «Διαβάζω» τούς χρωστά αύτά τά 7 χρόνια τής έκδοτικής ζωής του.

’Εκδηλώσεις γιά τό Νίκο Καζαντζάκη στήν Αμερική ΜΑΘΑΙΝΟΥΜΕ ότι μέ τήν εύκαιρία τής συμπλήρωσης 100 χρόνων άπό τή γέννηση τού Νίκου Καζαντζάκη, στήν 'Αμερική καί συγκεκριμένα στό Πανε­ πιστήμιο τού Μπέρκλεϋ καί τού 'Αγίου Φραγκίσκου άρχισαν έορταστικές έκδηλώσεις άφιερωμένες στό με­ γάλο έλληνα συγγραφέα. Στά πλαίσια αύτών τών έκδηλώσεων, ό πρόεδρος τού κλασικού τμήματος τού Πανεπι­ στημίου τής Καλιφόρνιας καθηγητής 'Απόστολος Άθανασάκης έδωσε διά­ λεξη μέ θέμα: «Ή 'Οδύσσεια τού Κα­ ζαντζάκη μέσα στά πλαίσια τής έλληνικής έπικής παράδοσης». Τή διάλεξη όργάνωσαν στό Πανεπιστήμιο Μπέρ­ κλεϋ ό Σύνδεσμος 'Ελλήνων Σπουδα­ στών καί τό Τμήμα Κλασικών Σπουδών τού Πανεπιστημίου Μπέρκλεϋ σέ συ­ νεργασία μέ τό Κέντρο Νεοελληνικών Σπουδών τού Πανεπιστημίου τού 'Αγίου Φραγκίσκου καί τήν 'Ελληνική Μορφωτική 'Εταιρεία. 'Εξάλλου ό πρόεδρος τού Πανεπι­ στημίου τού 'Αγίου Φραγκίσκου Paul F. Romberg προσκάλεσε τόν κύπριο ύφυπουργό κ. Πάτροκλο Σταύρου νά δώσει σειρά διαλέξεων στό πανεπι­ στήμιο γιά τό Νίκο Καζαντζάκη καί τόν πληροφόρησε ότι σύντομα θά Ιδρυθεί έδρα Καζαντζάκη στό Πανεπι­ στήμιο τού 'Αγίου Φραγκίσκου.

τΩρες άνευθυνότητας ΚΑΙ ποιός δέν έμαθε, μετά άπό τόν πακτωλό τών έκατομμυρίων γιά δια­ φήμιση άπ’ όλα τά μέσα μαζικής ένημέρωσης, ότι κυκλοφόρησε τό βιβλίο τού Γ. Ράλλη «Ώρες εύθύνης». Ό έκδοτικός οίκος πού άνέλαβε νά τό κυ­ κλοφορήσει, ή Εύρωεκδοτική, έχει έπιδοθεϊ σ’ ένα άλλο διαφημιστικό όργιο πού έχει σάν άποτέλεσμα τήν καταταλαιπώρηση βιβλιοπωλών καί άναγνωστών. Αλλά άς πάρουμε τά πράγματα μέ τή σειρά. Μετά τήν πρώτη έμφάνιση τού βι­

αναγνώ σεις του γ. βελτσου

«Ένα τραγούδι κύκνου» «Κι έδώ τίποτα δέν πλέει καί φωτιά δέν ύπάρχει Κοίτα όμως τό φως τό άμυδρό Είμαι τυφλός καί φλέγομαι άπό πόθο» Κάρολος Μάρξ

Α ύτή τήν π λευρά τού ποιητή Μάρξ μάς κρύβουν τ ’ «άφιερώματα», τά κόμματα καί οί άναλυτές του, όσοι μίλησαν τόν Μάρτιο πού πέρασε στή μνήμη του. Μάς κρύβουν κι αύτά πού έγραψ ε στόν πα τέρα του. Πώς «ένα βλιοπωλεία τού κέντρου τής 'Αθήνας οί ύπεύθυνοι τής Εύρωεκδοτικής μάς πληροφόρησαν ότι διά μιας πουλήθη­ καν 15.000 άντίτυπα. Μπορούν άραγε νά μάς άποδείξουν τού λόγου τους τό άληθές; Τούς προκαλοϋμε. Κάπως έτσι άνοργάνωτα καί έσπευσμένα έξαντλήθηκαν τά πρώτα 15.

000(;) άντίτυπα. 'Επίμονα, καθώς Ισχυρίζονται οί βιβλιοπώλες, οί «Ώρες εύθύνης» ζητούνται καθημε­ ρινά καί γιά νά καλυφθεί αύτή ή ζήτη­ ση οί ένδιαφερόμενοι σπεύδουν στόν έκδοτικό οίκο γιά νά προμηθευτούν τό βιβλίο. Αύτόματα όμως βρίσκονται μπροστά στήν έξής άπαράδεκτη είκόνα: "Ανθρωποι στήν ούρά, βιβλιοπώ­ λες, δηλώνουν τόν άριθμό άντιτύπων πού θέλουν, προπληρώνουν παίρνον­ τας μιά κάρτα καί καλούνται άπό τούς ύπεύθυνους τής Εύρωεκδοτικής νά περάσουν μετά άπό μερικές, μέρες νά τά παραλάβουν. Διαπληκτισμοί γιά σειρά προτεραιότητας, άτέλειωτες ώρες άναμονής χωρίς άποτέλεσμα, κοροϊδία γιά τό άναμενόμενο φορτη­ γό μέ τά βιβλία, όλοκληρώνουν τό άπαράδεκτο γιά τόν έκδοτικό κόσμο φαινόμενο. Θά ήταν σκόπιμο οί βιβλιοπώλες πού σέβονται τόν έαυτό τους καί τό έπάγγελμά τους νά πάψουν νά χορεύ­ ουν στούς ρυθμούς πού ύπαγορεύει τό όργανο τού παραπάνω έκδοτικοϋ οίκου, έστω καί άν χάσουν μερικά χρήματα· θά κερδίσουν σίγουρα σέ άξιοπρέπεια.

άτομο μπορεί νά γίνει λυρικό, γιατί κάθε μεταμόρφωση είναι έν μέρει ένα τραγούδι κύκνου». Καί μεταμόρφωση, μπορώ

νά όνομάσω τήν «έπιστημολογική» του «τομή». Τό πέρασμά του δηλαδή στά 1845 άπό τήν Ιδεολογική στή ν έπιστημονική του περίοδο. Γιατί άκόμη καί σ' αύτή τήν τελευταία, πού τά ποιήματα καί τά άνθρωπιστικά γραπτά διαδέχεται μιά γλώσσα σ χεδό ν άλγεβρική, άκόμη καί τότε, άνάμεσα στίς «δομές», τίς «σχέσεις καί τίς «άντιθέσεις», άνάμεσα σ ’ άφ ηρη μένες έννοιες, τό φιλόμουσο α ύ τί σάν τού Πουλαντζά ή τού Ά λτουσέρ, θ ’ άκούει πάντα ένα τραγούδι κύκνου...

8/χρονικα

'3 Ρ δ ιά λ ο γ ο ι "Ολα τά γράμματα, πού άπευθύνονται άποκλειστικά ατό «Διαβάζω» καί πού παρουσιάζουν κάποιο γενικότερο ένδιαφέρον, δημοσιεύονται είτε όλόκληρα (έφόσον είναι σύντομα) είτε άποσπασματικά (έάν είναι έκτενή). Γιά τό λόγο αύτό, παρακαλοϋνται ol άναγνώστες πού μάς γρά­

Καί ή άποψη τής μεταφράστριας Κύριοι, Μέ πολύ ένδιαφέρον, άν καί κάπως καθυστερημένα, διάβασα, στό τεύχος 59 - 29.12.82 τής έγκριτου έπιθεωρήσεως «Διαβάζω», τήν παρουσίαση τού βιβλίου «Νομενκλατούρα» τού Μι­ χαήλ Βοσλένσκυ, δπως τό είδαν, άπό διαφορετική σκοπιά ό καθένας, οί κ. κ. Α. Παπανδρόπουλός καί Β. Ραφαηλίδης. Σκοπός μου δέν είναι νά κρίνω τίς άπόψεις πού διατυπώθηκαν. Ή έκτίμηση τής κριτικής, σέ συνδυασμό μέ τήν άνάγνωση τού ίδιου τού βιβλίου, είναι θέμα ύποκειμενικό τού κάθε άναγνώστη. Θά άναφερθώ μόνο στά σχετικά μέ τή μετάφραση σχόλια τού κ. Α. Παπανδρόπουλου, ό όποιος ύπογραμμίζει τρία (3) σημεία: 1. Τή λανθασμένη άπόδοση τού δρου «societe concentrationnaire» σέ «συγκεντρωτική κοινωνία» άντί τού σωστού «στρατοπεδική κοινωνία». Δέν διαφωνώ μέ τόν κ. Παπανδρόπουλο γιά τή λανθασμένη άπόδοση τού δρου «concentrationnaire» πού πράγ­ ματι λανθασμένα άποδόθηκε «συγ­ κεντρωτικό», πολύ δέ περισσότερο άφοϋ άναφέρεται στό βιβλίο τού Σολτζενίτσιν «Goulag», πού είναι γνωστό δτι περιγράφει τό σύστημα τών στρα­ τοπέδων συγκεντρώσεως τής ΕΣΣΔ. Θά μοϋ έπιτρέψει όμως νά διαφωνή­ σω μέ τόν δρο «societe concentration­ naire». Ό Jean Elleinstein στόν πρόλο­ γό του, άναφερόμενος στό «Goulag» στοϋ Σολτζενίτσιν, γράφει «systeme concentrationnaire» δηλαδή «στρατοπεδικό σύστημα». Γράφοντας τά πάρα πάνω δέν θέλω ■νά δικαιολογήσω τή δική μου άτυχή έπιλογή.

2. «Apprentis sorciers» σημαίνει βέ­ βαια «μαθητευόμενοι μάγοι». "Αλλω­ στε καί στό πρωτότυπο γερμανικό κείμενο διευκρινίζεται σαφέστερα «Goeteschen Zauberlehrlingen», πού

φουν νά είναι όσο πιό σύντομοι μπορούν καί νά σημειώ­ νουν τό πλήρες όνοματεπώνυμο καί τήν άκριβή διεύθυνσή ους. Πάντως, γιά νά δημόσιευθεί ένα γράμμα, πρέπει νά 'χει φτάσει ατά γραφεία τού περιοδικού τουλάχιστον τρεις έβδομάδες πριν άπό τήν ήμέρα κυκλοφορίας τού τεύχους.

σημαίνει «μαθητευόμενοι Μάγοι τού ση», δπως καί τά άντίστοιχα ρήματα, Γκαίτε». 'Αναγνωρίζω δτι ύπάρχει ένκαταχωροϋνται σάν συνώνυμες, μέ νοιολογική διαφορά μεταξύ τών δρων τίς ίδιες άκριβώς έπεξηγήσεις. «μαθητευόμενοι μάγοι» καί «ψευδο­ Μέ βάση τά παραπάνω, θά συμφω­ προφήτες» πού έπέλεξα, δχι καί τόσο νείτε, έλπίζω, δτι μέ τήν άπόδοσή εύστοχα πρέπει νά όμολογήσω. Παρ' μου, στόν έπ(λογο τού βιβλίου, ούτε δλα αύτά δμως δέν νομίζω δτι άλτό ρήμα «transformer» κακοποίησα, λοιώνεται τό πνεύμα τού συγγραφέα. ούτε τό πνεύμα τού συγγραφέα άλ3. Γιά τήν τρίτη δμως παρατήρησηλοίωσα. τού κ. Παπανδρόπουλου, άς μού έπιΤέλος θέλω νά εύχαριστήσω τόν κ. τραπεί νά άπορήσω κι έγώ μέ τή σειρά Α. Παπανδρόπουλο γιά τή θετική κρι­ μου γιά τήν «έντύπωση πού τού προτική πού κάνει γιά τό έπίπεδο τής με­ κάλεσε» ή άπόδοση τού ρήματος ταφραστικής μου δουλειάς. «transformer» σέ «μεταμόρφωση» άντί Μέ τιμή γιά «μετασχηματισμό». Καίτη Δ. Παπαναστασίου Στό σημείο αύτό θά ήθελα νά ση­ Άναγνωστοπούλου 69 μειώσω δτι: Αθήνα, 135 α. Ό γάλλος μεταφραστής, παρά τήν άριστη μετάφραση πού έχει έπιτύχει, χρησιμοποιεί τό ρήμα «transfor­ mer» πάγια γιά διάφορες παρεμφε­ ρείς έννοιες τού πρωτοτύπου γερμα­ νικού κειμένου. Όπως π.χ. τά ρήματα: - «Umgewandelt wurde» πού σημαί­ Κύριοι, νει: μεταβλήθηκε, μεταμορφώθηκε, Τά κόμικς, μιά άρθρωμένη μορφή μετατράπηκε. τέχνης τής έποχής μας, καί παρ’ δλα - «Verwandeln» πού σημαίνει: μετα­ αύτά κωδικοποιήσιμη, δικαιούνταν βάλλεται, μετατρέπεται. καλύτερη μεταχείριση στό ρεπορτάζ - «Sich nennt» πού σημαίνει: έποτού συνεργάτη σας Άντ. Κυριαζάνου νομάζεται, καί σέ πολλές άλλες περι­ (τεύχος 61). Ό όποιος, μολονότι άνέπτώσεις. λαβε νά παρουσιάσει τήν έκδοτική Στή συγκεκριμένη φράση, τό γερ­ δραστηριότητα τών έκδοτων κόμικς μανικό κείμενο γράφει: «Aber sie wird στή χώρα μας, έλαφρώς δέν κατάφεimmer mehr zu einer parasitarer Klasse» ρε νά άποφύγει τίς έλλείψεις καί τά πού σημαίνει «άλλά γίνεται δλο καί λάθη. περισσότερο παρασιτική τάξη» χωρίς Κατ’ άρχήν είναι λαθεμένη ή άνανά χρησιμοποιεί κανένα άλλο ρήμα. φορά στούς δημιουργούς καί στά έρ­ Θά ήθελα άκόμα νά σημειώσω δτι, γα τους: ό Quino, δημιουργός τής Μαπαρόλο πού στό βιβλίο άναφέρεται φάλντα, παραφράζεται σέ Γκουίντο δτι ή μετάφραση είναι άπό τό γαλλικό (σελ. 15), ό «Χορός τών άθανάτων» κείμενο -έπειδή αύτό άκολουθήθηκε τού Enki Bilal χρεώνεται στις δημιουρ­ ώς πρός τό κείμενο (πρόλογος Jean γίες τού συγγενούς Moebius, τό κλισέ Elleinstein, όρισμένες περικοπές τού τής «τυφλόμυιγας» τού Krepax είναι πρωτοτύπου), στήν ούσία καί γιά νά τυπωμένο άνάποδα, τό δεύτερο κλισέ άποφύγω, δσο μοϋ ήταν δυνατόν, τά τής σελ. 17 δέν είναι τών Munioz μειονεκτήματα «τής μεταφράσεως Sampayo άλλά άπ' τό «Χορό τών άθα­ άπό μετάφραση» άνέτρεχα συγχρό­ νάτων» τού Bilal, κλπ. Όλα αύτά δέν νως καί στά δύο κείμενα, γαλλικό καί άρκεϊ νά δικαιολογηθούν μέ τήν πα­ γερμανικό, προσπαθώντας νά βρίσκο­ ρέμβαση τού γνωστού δαίμονα (δέν μαι πάντα πλησιέστερα στό πρωτότυ­ ύπάρχει κάν έπανόρθωση στό έπόμεπο γερμανικό. νο τεύχος), άντίθετα δείχνουν τουλά­ β. Στά έλληνικά λεξικά οί λέξεις χιστο τήν έλλειψη στοιχειώδους έπι«μετασχηματισμός» καί «μεταμόρφω­ μέλειας τού ρεπορτάζ, πράγμα στό

Περί κόμικς

χρονικα/9 όποιο τό «Διαβάζω» δέν μάς συνηθί­ ζει. Ωστόσο γιά νά διεκδικήσει περιε­ κτικότητα τό ρεπορτάζ θέλει άρκετά πράγματα άκόμη. Σχετικά μέ τήν έκ­ δοση κόμικς άνθολογιών, περιοδικής συχνότητας, δέν άναφέρεται τίποτα γιά τήν «Πράσινη Γάτα», πού έκδόθηκε σέ 5 τεύχη τούς τελευταίους μή­ νες τού '81 έως καί τήν άρχή τού '82 (έκδότης: Νίκος Πλατής). Ή «Πράσινη Γάτα» προσπάθησε νά συγκεντρώσει τίς δουλειές έλλήνων καρτουνίστς, ένώ παράλληλα φιλοξένησε δουλειές καί καθιερωμένων ξένων. Δέν ύπάρχει έπίσης άναφορά στήν έκδοση τού περιοδικού «T’Arkidi» (έκδότης Σ. Χα­ τζάρας) πού όμως δέν έπέζησε παρά 2 τεύχη, καθώς καί στό underground «Ή Τρύπα» (3 τεύχη), πού δημοσίεψε άρκετά έλληνικά καί ξένα κόμικς. ’Απ’ τήν άλλη πλευρά άγνοούνται πραγματικά μεγάλοι δημιουργοί. Τά έλληνικά περιοδικά άνθολόγησης κό­ μικς, όλα έχουν παρουσιάσει δουλειά τού Άμερικάνου Robert Crumb, ση­ μαντικότερου έκπρόσωπου τού άμερικάνικοϋ underground ρεύματος, πού οί σειρές του «Mr. Natural» καί «Frits the cat» (έχει γίνει καί ταινία κινούμε­ νων σχεδίων) είναι πραγματικά χαρα­ κτηριστικές. Τά έντελώς ξεπερασμέ­ νου στύλ σκίτσα τού Crumb χρησιμεύ­ ουν γιά νά είπωθοϋν Ιστορίες πού σχολιάζουν τή ζωή, τήν κοινωνική πραγματικότητα, τήν ήθική, τίς άνθρώπινες όμάδες, τήν άρχουσα τάξη, τούς διανοούμενους, τούς ίδιους τούς περιθωριακούς σ’ όλες τους τίς έκφάνσεις (hippies, beats κλπ.). Άπ’ τήν άλλη, πραγματικά άξιόλογους έλληνες καρτουνίστες, δέν είναι σωστό νά τούς άγνοοϋμε κρίνοντάς τους σάν έρασιτέχνες ή περκρρονώντας τους. Άλλωστε άνθρωποι σάν τούς παρακάτω έδωσαν καί δίνουν άξιόλογες δουλειές. Ό Ήλίας Πολί­ της γιά παράδειγμα, περιθωριακός δημιουργός πού χρησιμοποιεί μιά Ιδιαίτερα στυλιζαρισμένη σχεδιαστική γραμμή, άρθρώνοντας φιλοσοφικούς στοχασμούς γιά τόν άνθρωπο καί τή ζωή. "Εχει δημοσιεύσει στήν «Κολούμπρα», στήν «Τρύπα», στό «Ίδεοδρόμιο». Παλιότερα έργα του σέ συ­ νέχειες στήν «Ελευθεροτυπία» καί έχει έκδώσει ένα άλμπουμ, τή «Φρίξα τή Νηπενθή». Ό Μίλτος Σκούρας πάλι («Κολούμπρα», «Βαβέλ», «Αντί») μέ εύδόκιμη θητεία καί πιό πολλές προο­ πτικές στά κόμικς φαντασίας. Τέλος, μιά άναφορά στά κόμικς τού Γιάννη Ίωάννου στό «Αντί» καί στό σατιρικό «Ποντίκι» θά ήταν νομίζουμε μέσα στό θέμα, μιά κι ό καλλιτέχνης έχει δημιουργήσει μιά έντελώς Ιδιότυπη έκφραστική στή σάτιρα τών καθημερι­ νών πολιτικών προβλημάτων. 'Υποβαθμισμένη θεωρούμε πώς εί­ ναι ή άναφορά στά διάφορα άλλα πε­ ριοδικά κόμικς. Τά κόμικς τής Marvel γιά παράδειγμα σηματοδοτούν τόν κόσμο τής λεγάμενης ήρωικής φαντα­

σίας, έναν κόσμο τής όνειρικής διά­ στασης τών παιδικών χρόνων. Όσο κι άν οί άντιρρήσεις γιά τήν Ιδεολογία πού προωθούν είναι σοβαρές, ή άξία τής παιδικότητας τής φαντασίας, τής άναφοράς σέ ύπεράνθρωπα κατορθώ­ ματα έκτοπλασματικών ήρώων προικι­ σμένων μέ όνεξέλεγκτες δυνάμεις πού συγκρούονται άέναα, καλοί καί κακοί, μεταφέροντας μέ ξέφρενους ρυθμούς στήν έποχή μας τήν άφελή σχηματική άντίθεση τής παράδοσης τών παραμυθιών, έγκειται στό ότι ή άνάγνωση όδηγεί στήν άπόλαυση τής σύμβασης τού άναγνώστη μέ τό φαν­ ταστικό. Σύμβαση πού ό σύγχρονος άνθρωπος τής πόλης τήν έχει πραγ­ ματικά άνάγκη. Θά 'πρεπε έδώ νά πούμε, πόντιος, γιά τήν άθλιότητα τής έλληνικής έκδοσης τών Marvel Comics άπό τήν Kabanas-Hellas. 'Αντίθετα, ρηχές κι άνούσιες καί (γι’ αύτό) κακές είναι οί διάφορες εικονο­ γραφημένες πολεμικές Ιστορίες πού έκδίδονται αύτοτελεϊς σέ μικρά τακτι­ κά περιοδικά. Τό σχέδιο είναι ούδέτερο, ή έξέλιξη ένός κάποιου μύθου πραγματικά έγκλωβίζει (διάβαζε άπο-

κλείει) τή φαντασία, ή πατριδολαγνεία καί ό μιλιταρισμός πού προβάλλονται σάν Ιδεολογία τά καθιστούν άνιαρά, άδιάφορα, ως έπιζήμια. Γιά τά ύπόλοιπα δέν θά πρέπει νά ύπάρχουν πολλές άντιρρήσεις. Ωστό­ σο, άν θά 'πρεπε νά έμβαθύνετε πε­ ρισσότερο στό φαινόμενο τής κόμικδημιουργίας καί στή σημασία του, στήν εύρεία του διάδοση καί στήν Ιδεολογική του χρήση, στήν εύρύτερη καλλιτεχνική άξία του καί στήν Ιστο­ ρία του, ύπάρχουν δύο σημαντικές έκδόσεις: «Τά Κόμικς» στή σειρά «Λο­ γοτεχνικά Κείμενα καί Θεωρία» τών έκδόσεων «ΑΙγόκερως» καί ή «Συνηγορία τής παραλογοτεχνίας» τού Πέ­ τρου Μαρτινίδη (έκδόσεις «Πολύτυπο») πού μπορείτε νά παρουσιάσετε άναλυτικά στίς στήλες τής κριτικής. Γιά νά προσεγγισθεί δσο τό δυνατό πιό πολύ ένα κατ’ έξοχήν έκδοτικό -καί όχι μόνο- φαινόμενο τής έποχής μας. Εύχαριστώ Λιάς Κανέλλης Ήούς 56 Κ. Πετράλωνα - 'Αθήνα

ΤΑΝΤΕΟΥΣ ΚΟΝΒΙΣΚΙ

ΜΙΚΡΗ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ Στ’ όνομα τών συντρόφων... θά σοϋ προτεί­ νουμε κάτι... ’Απόψε, στίς 8 ή ώρα νά καείς ζωντανός μπροστά στά γραφεία τής Κ .£ τοϋ Κόμματος.

- Μά γιατί εγώ; Έ ν α μυθιστόρημα τόσο προφητικό, τόσο φωτεινό, τόσο γεμάτο άπελπισία, άκριβές όσο μιά επίσημη βεβαίωση καί πού περιέχει όλη τήν Πολωνία. ’Α πό τήν Πολωνία ένα μεγάλο μυθιστόρημα πρίν άπό τή σιωπή. Τό άριστούργημα μιάς άνατρεπτικής λογοτε­ χνίας

Δ ιεθνές βραβείο MONDELO 1981

Εκδόσεις Άστέρη Δεληθανάση Διάθεση; Νίκος Καλέντης Κολοκοτρώνη 15, τηλ. 3234270

10/χρονικα

οι σημειώσεις...

w m m m m m fflT O m Πόθεν έσχες, κύριε; Θυμάμαι, πάνε χρόνια τώρα, πώς ένας, μακαρίτης άπό καιρό, καθηγητής στή Φιλοσοφική Σχολή τών ’Αθηνών δίδασκε κα τ’ άνάθεση καί τό μάθημα τών λατινικών, ύστερα άπό τήν άποχώρηση τού Σκάσση. Κάθε χρόνο, μέ προκλητική έμμονή, άνακοίνωνε πώς θά διδάξει καί θά έξετάσει τό ίδιο βιβλίο άπό τήν Αίνειάδα τού Βιργίλιου. Ήταν χαριτωμένος άν­ θρωπος μέ πολύ αύτοσαρκασμό. Κάποτε, τόν τρίτο ή τόν τέταρτο χρόνο, ένας φοιτητής σέ ώρα εύφορίας τόν ρώτησε γιατί κάθε χρόνο διδάσκει τό ϊδιο βιβλίο άπό τήν Αίνειάδα. Εκείνος άφοπλιστικός άπάντησε: « Ακούστε, κύριε- αύτό τό βιβλίο έμαθα στήν Γερμανία- αύτό θά διδάσκω ώσπου νά πεθάΌ μακαρίτης ήταν ειλικρινής- πόσοι όμως είμα­ στε τόσο ειλικρινείς; Έχει χυ θεί ποτάμια μελάνη, Ιδιαίτερα τά τελευ­ ταία χρόνια, γιά νά στηριχτεί μιά όλόκληρη θεωρία γιά τήν έξάρτηση τού τόπου άπό τά ξένα συμφέ­ ροντα. Γράφονται τόσα καί τόσα γιά τήν έννοια τής περιφέρειας, γιά τή διείσδυση ξένου κεφαλαίου, γιά τήν άποικιακή νοοτροπία πού διέπει τήν οικονο­ μική καί τήν πολιτική μας ζωή. Λίγα πράγματα όμως γράφτηκαν γιά τήν πνευματική μας έξάρτηση. Καί δέν άναφέρομαι μόνο στις Ιδέες ή στις σχολές ή στά ρεύματα πού άμάσητα, άναφομοίωτα, άνεπεξέργαστα είσήλασαν καί πλημμύρισαν τά ήμιμαθή ύπόγειά μας. ’Α π’ αύτές τις μόδες λίγοι λαοί γλίτω­ σαν, λίγες πνευματικές ήγεσίες άντιστάθηκαν- καί πιθανώς όρθά. Αναφέρομαι στήν ύπαρξη μιάς άτέλειωτης σει­ ράς δανειοσυντήρητών έλλήνων συγγραφέων, έπιστημόνων καί μελετητών, φερέφωνων, έτερόφωνων, έτερόφωτων, όπως τούς όνόμασα άλλοϋ, πού, άκολουθώντας τά πρότυπα τών οικονομικών καί έμπορικών κύκλων, δέν έκαναν τίποτε άλλο άπό τό νά άναπαράγουν τις δοκιμασμένες μεταπρατικές με­ θόδους. Σκέπτομαι πολλές φορές πώς ό νεοελληνικός στοχασμός, μέ όλες τις σημαντικές έξαιρέσεις του, δέν ήταν τίποτε άλλο άπό έναν μηχανισμό, θά λεγα βιομηχανία, μεταποιήσεως Ιδεών. Πρωτότυπη σκέ­ ψη σπάνια ξεφύτρωσε κι όταν τόλμησε νά φυτρώ­

σει δέν τήν άφησαν νά άνθίσει, πάντως δέν πρόκο­ ψε καί δέν έβγαλε καρπούς, γιατί έσπευδαν πάντα οί μεταπράτες, πού έβλεπαν νά κινδυνεύει τό μο­ νοπώλιο τών εισαγωγών, καί τήν ξερίζωναν ή τή συ­ κοφαντούσαν- στις καλύτερες περιπτώσεις τή μάν­ τρωναν ή τήν πετροβολούσαν, έως έξουθενώσεως. Τό φαινόμενο έπαναλαμβάνεται έπίμονα άπό τήν έθνική άπελευθέρωση, έδώ καί έκατόν πενήντα χρόνια, σέ κάθε γενιά καί σέ όλους τούς κλάδους τού στοχασμού. Ιστορία, φιλοσοφία, θεωρία τής λογοτεχνίας, οικονομικές θεωρίες, κοινωνιολογία, πολιτική θεωρία καί πάει λέγοντας. Έχω παρατηρήσει πάντως τό έξης, άν καί χρειά ­ ζεται μιά όλόκληρη μελέτη (ποιός νέος θά ήθελε τάχα νά τήν άναλάβει;): Ή νεότερη γενιά τών έπιστημόνων καί τών μελετητών σπεύδει νά έκθέσει τήν προηγούμενη μεταφράζοντας τά θεμελιώδη κείμενα πάνω στά όποια στηρίχτηκε ή αύθεντία της. Ή νέα βέβαια γενιά στηρίζεται σέ άλλα, άγνω­ στα άκόμη στήν άποικία, τά όποια όμως άργότερα ή νεότερη θά τά μεταφράσει γιά νά έκθέσει τήν προηγούμενη καί πάει πάλι λέγοντας. Σκεφτείτε, έτσι γιά παράδειγμα, πότε μεταφρά­ στηκε θεμελιώδες έργο τού Νίτσε, τού Μάρξ, τού Κάντ, τού Βέμπερ, τού Έλιοτ, τού Λέσσινγκ, τού Λούκατς, τού Σάρτρ, τού Φουκώ, τού Λακάν, τού Μπάρτ, τού Σωσσύρ, τού Μπρετόν, τού Γιάκομπσον. Ή γενιά πού φωτίζεται άπ’ αύτά τά κρατά μ υ­ στικά καί άπρόσπα άπό τό μεγάλο κοινό. Έτσι συ­ χνά οί πνευματικοί μας άνθρωποι, άναρθροι καί άφωνοι καθεαυτοί, κυκλοφορούν ώς μάγοι τής φυ­ λής μέ τή δάνεια προσωπίδα, χορεύουν τόν τελε­ τουργικό τους χορό καί σαγηνεύουν τά πλήθη. Πά­ νω στά άγνωστο, ατό δήθεν, γιά τούς άνύποπτους, πρωτότυπο χτίζουν τό κύρος τους καί πάνε νά κα­ ταλάβουν τούς θώκους τους. Ήσυχοι πώς όταν θά έρθει ή ώρα τών άποκαλυπτηρίων θά έχουν ξεχάσει τά πλήθη τών άφελών τήν άπάτη καί τήν πλαστο­ προσωπία, οί άναιδέστεροι ύποδέχονται τήν πρωτό­ τυπη, άργοπορημένη σκέψη μέ συγκατάβαση καί πατρική στοργή, λές καί κείνη είναι ή δάνεια καί ή μεταποιημένη. «Δέστε» λένε «ή σκέψη μου κατέκτησε τόν κόσμο- μέ μιμούνται». Γελάτε, φίλοι; Κοι-

χρονικα/11

...το υ κώστα γεωργουσοττουλου

τάξτε γύρω σας. Λίγοι ντρέπονται καί σπεύδουν νά κρυφτούν■ οί άλλοι, οί δανειολήπτες, όχι μόνο άρνούνται νά άναγνωρίσουν τό χρέος τους άλλά ζη­ τάνε καί τά ρέστα. Μιλάμε συνέχεια σ’ αύτό τόν τόπο γιά αύτογνωσία. Αύτή τήν περίπτωση πότε θά τήν ξεμασκαρέψουμε; πότε θά άποκαλύψουμε τούς κενούς, τούς άπατεώνες, τούς εισαγωγείς άνευ δασμού, τούς κλεπταποδόχους τού πνεύματος; Δ έν γράφω γιά κείνους πού άποδέχτηκαν σχολές καί μέ τά μέσα τους προσπάθησαν νά έρμηνεύσουν τή δική μας πραγματικότητα. Είναι καί σεβαστοί καί γνωστοί. Εξάλλου αύτοί δέν διστάζουν νά δείχνουν τά χαρτιά τους. Γράφω γιά τούς άλλους, τούς πολ­ λούς πού γράφουν βιβλία όλόκληρα, σπουδαιοφανή καί «πρωτότυπα» χωρίς ίχνος δικής τους σκέψης. Ακολουθούν κεφάλαιο, κεφάλαιο, παράγραφο, πα­ ράγραφο, έπιχείρημα, έπιχείρημα, πολλές φορές λέξη, λέξη, τόν ξένο στοχασμό. “Οχι, δέν άντιγράφουν. Ξέρουν καλά νά φυλαχτούν, άν καί αύτό τό σύμπτωμα δέν λείπει. ’Εκλαϊκεύουν, τάχα, άπλοποιοΰν, πυκνώνουν, άνακεφαλαιώνουν. Ακολουθούν τή γνωστή τακτική τού φαντάρου: «Λούφα καί πα­ ραλλαγή». Μά δέν βρίσκεται, θά πείτε, κανείς νά τούς άποκαλύψει; Κανείς δέν τό άντιλαμβάνεται; Βέβαια, πολλοί τούς ξέρουν άλλά σιωπούν, γιατί έχει γίνει μιά μυστική, σιωπηρή, μεταξύ τους συμφωνία: «Μή μιλάς, νά μή μιλήσω». Παλιότερα οί μπουλουκτσήδες πού ξεκινούσαν γιά περιοδεία μοιράζανε τις έπαρχίες. «’Εσύ στήν Ήπειρο, έγώ στή Θεσσαλία, αύτός στή Θράκη». Καί κρατούσαν τή συμφωνία. "Ετσι καί στήν περίπτωσή μας. Καθένας έχει άγκαζάρει γιά λογαριασμό του μιά περιοχή καί τήν άρμέγει· άλλος άλλη. Συμφωνημένα πράγματα πού στη­ ρίζονται στή συνενοχή. Αν έμφανιστεϊ κάποιος (καί εύτυχώς ύπάρχουν, είπα, οί έξαιρέσεις), έκτός συμφωνίας καί συνωμο­ σίας, πραγματικά πρωτότυπος, πού παραπέμπει ε υ ­ θέως στις πηγές, τις χρησιμοποιεί άλλά καί τις έλέγχει, συμμαχούν όλοι καί τόν κατασπαράζουν ή τόν καταδικάζουν στή σιωπή. Δ έν θά έγραφα αύτές τις γραμμές, άν δέν είχα

κατά νοΰ μιά συγκεκριμένη πρόταση. Τήν όφείλουμε στή νέα γενιά. Εκτός άν κι αύτή, όπως ή προη­ γούμενη σ ’ αύτή τή θέση, πέσει στό κενό. Θυμάστε τήν προηγούμενη; Είχα προτείνει νά συγκροτηθεί ένας κατάλογος, ύπεύθυνος καί ειλικρινής (χωρίς μασημένα λόγια) μέ 100-200 λογοτεχνικά κείμενακλειδιά καί νά προσφερθεϊ ώς όδηγός βασικής μ ε­ λέτης στήν έλληνική έκπαίδευση. Θά προχωρήσει, έστω μόνο του, τό «Διαβάζω»; Ά ν ύπάρχουν άντιρρήσεις ούσίας ή μεθοδολογικές είμαι πρόθυμος νά τις συζητήσω. Συζήτηση άπεριόριστη. Όχι, όμως, σιωπή. Τώρα ή νέα πρόταση. Θά άναλάβει τό «Διαβάζω» νά τή φιλοξενήσει; Ά ς ξεκινήσουμε άπό παλιότερα κείμενα■οί σκέψεις πού προηγήθηκαν δέν σκοπεύ­ ουν στό σκάνδαλο■ στήν αύτογνωσία σκοπεύουν καί στήν έρμη τή νέα γενιά. Όσοι διαπιστώνουν σέ παλιότερα κείμενα έλλήνων στοχαστών, μελετητών, θεωρητικών τά φαινό­ μενα πού έντόπισα, άς κάνουν τόν κόπο νά τά στέλνουν στό περιοδικό συνοδεύοντάς τα μέ τά κε­ φάλαια, τις παραγράφους ή τά συμπεράσματα τών πρωτοτύπων άπ’ όπου άντλήθηκαν. Σκοπός μοναδι­ κός αύτής τής έρευνας: Τί πραγματικά πρωτότυπο διατυπώθηκε σ’ αύτό τόν τόπο, τί δάνειο είσάχθηκε, τι πέρασε γιά μετάξι. Θά τό παίξετε αύτό τό παιχνίδι; Θά άποκαλύψετε τ ι κρύβεται πίσω άπό τούς Καντιόπουλους, τούς Χεγκελόπουλους, τούς Τιμπωτέογλου, τούς Γιακομπσόπουλους, τούς Λακανίδηδες, τούς Φουκωράδες; Μόνο άπό τή Λαχαναγορά θά διώξουμε τούς μ ε­ σάζοντες; Μόνο στήν πολιτική θά ξεμπροστιάσουμε τούς πράκτορες; Τί θά κάνουμε μέ τούς μεταπρά­ τες, τούς λαθροθήρες καί τούς φοροφυγάδες τού πνεύματος; Δ έν θά πρέπει κάποτε νά δηλώσουν τά περιου­ σιακά τους στοιχεία;

1. Γ. Ράλλη: ΤΩρες εύθύνης (Εύρωεκδοτική) 2. Κ. Μ. Γουντχάουζ: Καραμανλής. Ό άνορθωτής τής έλληνικής δημοκρατίας (Μορφωτική Εστία)

< !

QCZ

Ρόμβος Άθ.

Φ

Χατζούλη - Λάρισα

Π λέθρον-Άθ.

| Ε σ τία -Ά θ .

| Αίχμή - Άθ.

I Δωδώνη - Άθ. | Έλευθερουδάκης - Άθ. | Ένδοχώρα - Άθ.

ΒΙΒΛΙΑ

Libra-Ά θ . Μεθενίτης - Πάτρα

’Επειδή όμως είναι τεχνικά άδύνατο νά δημοσιεύονται όλα τά βιβλία πού άναφέρουν οΐ βιβλιοπώλες, ό πίνακας περιλαμβάνει τελικά έκείνα τά βιβλία πού δηλώθηκαν άπό δύο του­ λάχιστον βιβλιοπώλες. Όσο γιά τό ένδιαφέρον καί τήν ποιότητα τών βιβλίων τού πίνακα, σκόπιμο είναι νά συμβου­ λεύεστε τις σελίδες τής « ’Επιλογής».

|

Ό παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τά έμπορικότερα βιβλία ένός δεκαπενθήμερου, σύμφωνα μέ τά στοιχεία πού μάς παραχώρησαν δεκαπέντε βιβλιοπώλες άπ’ δλη τήν Ελλάδα, δηλώνοντας ό καθένας τους τά τρία βιβλία πού είχαν τις πε­ ρισσότερες πωλήσεις στό βιβλιοπωλείο του κα­ τά τά διάστημα αύτό. Έτσι, τό βιβλίο μέ τις μ ε­ γαλύτερες πωλήσεις σημειώνεται μέ τρεις άστερίσκους (**), τό άμέσως μετά μέ δύο (**) καί τό τελευταίο μέ ένα ( * ).

Άπό 24 Μαρτίου έως 5 ’Απριλίου

| Κατώι τού Βιβλίου - Θεσ. | | Κοτζιά - Θεσ. | Κωνσταντινίδης - Θεσ. | | Λέσχη τού Βιβλίου - Άθ. |

IIΗ ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΫ]

Λ .

3. Ν. Δήμου: Ή χώρα τού έδώ καί τώρα (Νεφέλη) 4. Θ. Δρίτσιου: Γιατί μέ σκοτώνεις σύντροφε (Γλάρος) 5. Σ. Άσδραχά: Ζητήματα Ιστορίας (Θεμέλιο)

Λ

,ν

*

6. Α. Βακαλοπούλου:Ό χαρακτήρας τών Ελλήνων 7. Ε. Βώ: 'Επιστροφή στό Μπράιντσχεντ (Κάκτος)

**

8. Μ. Κούντερα: Τό βιβλίο τού γέλιου καί τής λήθης (Όδυσσέας) 9. Μ. Λαμπαδαρίδου-Πόθου: Γράμμα στό γιό μου κι ένα άστρο (Φιλιππότης) Σημείωση: Στό βιβλιοπωλείο Αίχμή - Άθ. τό βιβλίο πού είχε τις περισσότερες πωλήσεις ήταν τό: Μετάβαση στό σοσιαλι­ σμό (Κέντρο Μεσογειακών Μελετών). Στοϋ Κωνσταντινίδη - θεσ. ήταν τό: Γ. Ίωάννου: Καταπακτή (Γνώση)

<Επιθεώρηση Τέχνης» Π ριν άπό δεκάξι ακριβώς χρόνια ή φασιστική βιαιότητα τής 21 3Απρίλη 1967, μ α ζ ίμ έ τά άλλα δεινά που έφερε γιά τόν ελληνικό λαό, σήμανε κ α ί τη βίαιη διακοπή τής έκδοσης τής « ’Επιθεώρησης Τέχνης». Σήμερα, μ έ τή βοήθεια πολλώ ν άπό τούς άνθρώ πονς πού είχαν σηκώσει τότε τό βάρος τής έκδοσής της, κάνουμε μιά προσπάθεια νά παρουσιάσουμε τή δύσκολη, αλλά μεστή, πορεία τής « ’Επιθεώρησης Τέχνης» μέσα στή μετεμφυλιοπολεμική 'Ελλάδα, ευχόμενοι άλλες προσπάθειες, νεότερες, νά ξεπεράσουν τίς κορυφές πού πρώτη εκείνη πάτησε.

Τό πρώτο τεύχος τής «Ε. Τ.»

14/αψιερωμα

Τάσος Βουρνάς

«Επιθεώρηση Τέχνης» Γέννηση, ωριμότητα, θάνατος Οί φίλοι μου τοϋ «Διαβάζω» μοϋ ζητοϋν νά γυρίσω πίσω ένα τέταρτο αιώνα καί περισσότερο καί ν’ άναθυμηθώ τά περιστατικά τής έκδοσης τής «’.Επιθεώρησης Τέχνης», τοϋ φιλολογικού περιοδικού τής άριστεράς πού έπαιξε σημαντικό ρόλο στόν πνευματικό μας χώρο καί συνέχισε την προσφορά των «Πρωτοπόρων» (πρίν άπό τό Β' παγκόσμιο πόλεμο) καί των «Ελευθέρων Γραμμάτων» (μετά τό Β ' παγκόσμιο πόλεμο). Ούτε λίγο ούτε πολύ, οί φίλοι μου ζητοϋν νά γράφω... άπομνημονεύματα!

TC νά κάνω; Είναι ή μοίρα όσων έζησαν έντονες καί σημαντικές περιόδους τοϋ κοινωνικού καί τού πνευματικού μας βίου καί έχουν ιδίαν άντίληψη τών πεπραγμένων. 'Ο άείμνηστος Αύγέρης θεωρούσε ώς τή μεγαλύτερη τύχη τής ζωής του ότι έζησε άπό τό προκατακλυσμιαίο λυχνάρι ώς τόν ήλεκτρισμό καί τή διάσπαση τού άτόμου καί, έννοια σας, κάπου έκεϊ κοντά είναι καί ή δική μου ή γενιά! Ή ιστορία τής «Επιθεώρησης Τέχνης» χωρί­ ζεται σέ δυό περιόδους: τήν πρώτη, εντελώς ιδιωτικής πρωτοβουλίας, πού ψυχή της υπήρξε ό ποιητής Γ. Παπαλεονάρδος, καί τή δεύτερη, οπότε τήν έκδοσή της επωμίστηκε ή ΕΔΑίτικη ομάδα τών λογοτεχνών καί άνέλαβε τίς ευθύνες καί τίς δαπάνες τοϋ περιοδικού. Ά π ό τήν πρώτη στιγμή ό Παπαλεονάρδος καί ή ομάδα πού άνέ­ λαβε νά πλαισιώσει τό περιοδικό τό έσχεδίασαν ώς πλατύ προοδευτικό λογοτεχνικό όργανο, πού θά φιλοξενούσε στίς σελίδες του όλες τίς σημαν­ τικές ή τίς έλπιδοφόρες υπογραφές τής περιόδου έκείνης. Βρισκόμαστε στό 1955, μόλις έξι χρόνια μετά τό τέλος τού έμφυλίου πολέμου, καί παρά τό γεγονός ότι οί συνέπειές του έξακολουθοΰσαν άκόμα νά ταλανίζουν τό δημόσιο βίο τής χώρας, μέ άμεσο άντίχτυπο στό χώρο τών πνευματικών έλευθεριών, ώστόσο ή άνάγκη ενός προοδευτι­ κού λογοτεχνικού οργάνου πού θά συνέχιζε τή βίαια διακεκομμένη παράδοση τών «Ελευθέρων Γραμμάτων», ήταν επιτακτική. "Οταν κυκλοφόρησε τό πρώτο τεύχος τής

«Επιθεώρησης Τέχνης» μέ τό σαφώς άριστερό χαρακτήρα του, άλλά καί έμφανώς άδέσμευτο άπό κάποια πολιτικά κέντρα, έκανε άγαθή εντύ­ πωση στόν πνευματικό κόσμο καί ευτύχησε νά γνωρίσει μιά καλή κυκλοφορία. Τό γεγονός τό πρόσεξε τό κλιμάκιο τής παράνομης άριστεράς στήν Αθήνα, άλλά καί τό άνάλογο καθοδηγητικό κέντρο τής ΕΔΑ καί, επειδή τόσο ό Γ. Παπα­ λεονάρδος, όσο καί οί άμεσοι συνεργάτες του άνήκαν στήν πλατιά συμπαράταξη τής άριστε­ ράς, τούς έγιναν προτάσεις νά ένισχυθεϊ τό πε­ ριοδικό μέ στελέχη, άλλά καί μέ οικονομικούς πόρους, ώστε νά υπάρξει μιά στενότερη συνερ­ γασία -ή οποία όμως δέν θά μπορούσε εκ τών πραγμάτων ν’ άποφύγει τελικά τήν εξάρτηση. Παρά τούς άρχικούς δισταγμούς καί άντιρρήσεις τών ιδρυτών της ή «Ε.Τ.» τελικά υποχρεώ­ θηκε νά δεχθεί τήν πρόταση. Ό Γιώργος Παπα­ λεονάρδος, πού στήν ουσία ήταν ό οικονομικός της ένισχυτής στήν πρώτη φάση, δέν είχε τελικά τήν άπαιτούμενη επιφάνεια νά συντηρήσει οικο­ νομικά τό περιοδικό (τό όποιο έκανε κυκλοφοριακή «κοιλιά» στά επόμενα φύλλα), πέρα άπό τό γεγονός ότι, λόγω σκληρής έπαγγελματικής άπασχόλησης, δέν είχε τό διαθέσιμο καιρό νά τό παρακολουθεί σ’ όλη τή διαδικασία τής συγκέν­ τρωσης τής ύλης καί τής έκδοσης. Καί τελικά σχηματίστηκε μιά νέα όμάδα πού άνέλαβε τήν έκδοση, στήν όποια μετείχαν στελέχη τής όργάνωσης λογοτεχνών τής ΕΔΑ καί ό Παπαλεονάρ­ δος.

αφιερωμα/15

"Ωσπου δμως νά έπιτευχθεϊ τό νέο σχήμα καί νά έπέλθει ή μετατόπιση τής ευθύνης τής «Ε.Τ.» στή νέα συντακτική έπιτροπή, δόθηκαν πολλές αντιφατικές έντολές στους οργανωμένους λογο­ τέχνες τής ΕΔΑ γύρω άπό τή συνεργασία τους μέ τό περιοδικό. "Οταν σημειώνονταν στό παράνο­ μο κλιμάκιο εξάρσεις δογματισμού, πού θεωρού­ σαν ώς «αιρετικά» τά δημοσιεύματα τής άνένταχτης ώς τότε «Ε.Τ.», δινόταν έντολή νά μη συ­ νεργάζονται οί οργανωμένοι λογοτέχνες στίς σε­ λίδες του. Καί αύτό τό παιχνίδι συνεχίστηκε κα­ τά διαστήματα, ώσπου μεταβιβάστηκε ή εύθύνη τής «Ε.Τ.» στίς όργανωμένες δυνάμεις τής λογο­ τεχνικής άριστεράς. Καί πάλι πρίν περάσει στήν τελική της μορφή ή «Ε.Τ.», προηγήθηκε ένα προπαρασκευαστικό στάδιο πού στή συντακτική της έπιτροπή έλαβαν μέρος οί ποιητές Τίτος Πατρίκιος, Κ. Κουλουφάκος, ό άείμνηστος Κ. Πορφύρης, ό Γ. Παπαλεονάρδος, ό Μ. Φουρτούνης καί άλλοι πού δέν τούς θυμούμαι αύτή τή στιγμή. Τελικά ή «Ε.Τ.» άναδιοργανώθηκε σέ νέες βάσεις μέ ύπεύθυνο άπέναντι τής ΕΔΑ τόν Δημήτρη Δεσποτίδη, έκ­ δοτη τόν άρχιτέκτονα Νίκο Σιαπκίδη καί συντα­ κτική έπιτροπή άπό τούς Κ. Κουλουφάκο, Δ. Ραυτόπουλο, Π. Κονίδη, Διονυσία Μπιτζιλέκη, Γ. Πετρή, Φ. Άνωγειανάκη καί τόν ύπογράφοντα τούτες τίς γραμμές. Τή νέα τυπογραφική έμφάνιση (κασέ κλπ.) άνέλαβε ό ζωγράφος Τάσος Χατζής, ένώ ό Γιώργος Πετρής, κριτικός τών ει­ καστικών τεχνών, έφρόντισε ώστε κάθε νέο φύλ­ λο τής «Ε.Τ.» νά έχει καί ένα πολύχρωμο έξώφυλλο-πίνακα γνωστού έλληνα ζωγράφου. Ή «Ε.Τ.», μέ τή νέα μορφή της άπό τό 1960 καί με­ τά, έδωσε μιά γενναία ώθηση στήν τεχνική τής έκδοσης τών λογοτεχνικών περιοδικών καί άποτέλεσε σταθμό καί άφετηρία γιά τό μέλλον. Ή «Ε.Τ.» υπήρξε ή κατ’ έξοχήν εστία άντιστάσεως κατά τού έπιχωριάζοντος στήν έλληνική άριστερά δογματισμού καί ώς έκ τούτου δοκίμα­ σε πολλές περιπλοκές στίς σχέσεις της τόσο μέ τό παράνομο κίνημα, όσο καί τό έτερόφωτο νόμιμο. 'Ως λογοτεχνικό όργανο κρίθηκε άπό τήν κομμα­ τική καθοδήγηση ώς «ρεβιζιονιστικό», ώς έχθρικό πρός τή θεωρία τού «σοσιαλιστικού ρεαλι­ σμού», ώς ύποτιμητικό τής προσφοράς τής ΕΣΣΔ στόν τομέα τής τέχνης καί άλλα ήχηρά παρόμοια. Τό βέβαιο ήταν πώς ή ομάδα τής «Ε.Τ.» άπέκρουε κάθε έξάρτηση τού λογοτεχνι­ κού φαινομένου άπό τίς πολιτικές καθοδηγητικές συντεταγμένες τού κόμματος καί δέν δεχόταν τήν άνάμιξή του στή δουλειά τού καλλιτέχνη. Ή άντιδικία αύτή, άλλοτε περιορισμένη καί άλλοτε μεγάλη σέ έκταση, έφτασε πολλές φορές σέ άδιέξοδο καί ή λεγάμενη «καθοδήγηση» άπείλησε μέ­ τρα έναντίον τής συντακτικής επιτροπής, άν δέν συμμορφωνόταν μέ τίς στενόμυαλες υποδείξεις

της, τά όποια κάθε φορά ματαιώνονταν χάρη στή σθεναρή στάση τής «Ε.Τ.» καί τούς όρθολογισμένους καί προσεκτικούς χειρισμούς τού υπεύθυνου Δημήτρη Δεσποτίδη, ό όποιος θεω­ ρούσε ώς θανάσιμο κίνδυνο γιά τό περιοδικό τό δογματισμό τής ήγεσίας. Δυό περιστατικά είναι άρκετά νά άποδείξουν ότι ή «Ε.Τ.» είχε τεθεί στό έδώλιο τού ιδεολογι­ κά ενόχου: Ή άντικριτική, άπό άλλες κομματι­ κές στήλες, τού Μάρκου Αύγέρη γιά τήν τριλο­ γία τού Τσίρκα «’Ακυβέρνητες πολιτείες» (πού τό ΚΚΕ τήν είχε κηρύξει έν διωγμώ ένώ ή «Ε.Τ.» τήν είχε κρίνει εύμενέστατα) καί ή πρόσ­ κληση τού άείμνηστου Κ. Πορφύρη στήν έδρα τού Π.Γ. τού ΚΚΕ στό έξωτερικό, γιά ν’ άπολογηθεΐ, ώς έκτελών χρέη άρχισυντάκτη, χωρίς πε­ ριστροφές γιατί ή συντακτική έπιτροπή δέν ύπακούει στίς ντιρεκτίβες τού κόμματος. "Οπως διηγήθηκε έπιστρέφοντας ό Κ. Πορφύρης, ή συζή­ τηση έγινε ύπό τύπο σκληρής άνάκρισης καί άπαξίωσαν, παλιοί συγκρατούμενοί του Άκροναυπλιώτες, νά τόν χαιρετήσουν μέ χειραψία! Φίλος πού πήρε μέρος σέ έκεΐνο τό ιεροδικείο τού πνεύματος μού άφηγήθηκε πώς ένας άπό τούς ιεροεξεταστές τουρκοεμάδες γιά νά δώσει έμφαση στούς ισχυρισμούς του περί ιδεολογικών παρεκκλίσεων τής «Ε.Τ.» έφερε καί τό έπιχείρημα ότι σέ ένα φύλλο της τού μηνός ’Απριλίου κά­ ποιου έτους είχε δημοσιεύσει ώς έξώφυλλο μιά βυζαντινή εικόνα τού 'Αηγιώργη, προφανώς γιά νά τιμήσει τήν ονομαστική γιορτή τού... Γεωρ­ γίου Παπανδρέου! Κάτω άπό ένα τέτοιο παρανοϊκό κλίμα τί φυ­ σικότερο νά περιμένει ή άριστερά -όπως ή Πόλη στά 1453- τόν Τούρκο νά τήν πάρει. Καί ό «Τούρκος» ήρθε μέ τή μορφή τής χούντας τών μαύρων συνταγματαρχών, βάζοντας τέρμα καί στή σταδιοδρομία τής «’Επιθεώρησης Τέχνης».

ΟΘΟΝΗ ΤΡΙΜΗΝΟ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ Κυκλοφορεί τό 11ο τεύχος ’Αφιέρωμα: Heavy Metal WIM WENDERS Blade Runner Τηλεόραση - Κιν/φος - Βίντεο Κριτικές/ΕΙδήσεις/Σχόλια

16/αφιερωμα

Κώστας Κουλουφάκος

Έ να πείραμα άντι-εξουσίας Ό κανονισμός ι εσωτερικής λειτουργίας τής συντακτικής επιτροπής πού έξέδωσε καί διεύθυνε την «Επιθεώρηση Τέχνης» Ή « ’Επιθεώρηση Τέχνης» ώς στοιχείο τής πνευματικής ζωής τον τόπου ανήκει πιά στό παρελθόν. Τά όποια έπιτεύγματά της καθώς καί οί όποιες άόνναμίες πού εμφάνισε ή τά όποια λάθη πού όιέπραξε στά χρόνια τής έκδοσής της έχουν ιστορι­ κό μονάχα ενδιαφέρον. Πολύ νερό, άλλωστε, έχει κυλήσει κάτω απ’ τά γεφύρια, απ’ τήν ημέρα πού ή επικράτηση τής δικτατορίας όιέκοψε βίαια τήν έκδοσή της. Ή μή έπανεμφάνιση τοϋ περιοδικού μετά τήν άποκατάσταση τής δημοκρατίας, τό 1974, υπήρ­ ξε πράξη κατά τή γνώμη μου σωστή. Στις νέες συνθήκες πού είχαν δημιουργηθεϊ καινούρια προβλήματα παρουσιάστηκαν στόν ελληνικό χώ­ ρο καί ιδιαίτερα στόν πνευματικό. ’Αλλά καί τά πολλά άπ’ τά παλαιότερα -πού έξακολουθοΰν δυστυχώς νά χρονίζουν παραμένοντας άκόμη άλυτα- πρέπει νά άντικρίζονται κάτω άπό τε­ λείως διαφορετικό φώς καί οί λύσεις πού χρειά­ ζεται νά τούς δοθούν, δέν μπορεί παρά νά είναι διαφορετικές άπό τίς λύσεις πού επιδιώκονταν στίς συνθήκες τής πρώτης μετεμφυλιοπολεμικής δεκαπενταετίας. Τό πνευματικό όργανο πού απαιτούσαν -καί έξακολουθούν νά άπαιτούν- οί νέες αύτές συν­ θήκες, οφείλει νά είναι πολύ διαφορετικό. Σέ τί λοιπόν θά έξυπηρετούσε ή συνέχιση τής «’Επι­ θεώρησης Τέχνης» όπως ήταν πρίν άπό τή δικτα­ τορία; Κι άν, πάλι, έβγαινε άνανεωμένη τόσο, όσο χρειαζόταν γιά νά ικανοποιεί τά νέα αιτή­ ματα, σέ τί θά χρησίμευε ή άπλή έπανεμφάνιση τού τίτλου, παρεκτός γιά νά καπηλευτεί τό νέο έντυπο τό όποιο κύρος τού παλαιού; Οί άληθινά

άξιες καινούριες παρουσίες δέν χρειάζονται δε­ κανίκια άπό τό παρελθόν. Τό ότι δέν έχει, δυστυχώς, άκόμα δεϊ τό φώς ένα τέτοιο έντυπο, άποτελεΐ σοβαρή έλλειψη μέ­ σα στή σημερινή κατάσταση τών πολιτισμικών μας πραγμάτων. Καί τό κενό τούτο δέν μπορεί βέβαια νά καλυφθεί ούτε μέ έπετειακής εύκαιρίας ύπομνήσεις τής όποιας προσφοράς τής «’Επιθεώρησης Τέχνης» ούτε μέ άφιερώματα στή «μνήμη» της. ’Αναφορές μάλιστα στό παρελθόν της είναι θεμιτές μόνο στίς περιπτώσεις πού χρη­ σιμοποιείται ώς πηγή σέ φιλολογικές έρευνες εί­ τε ώς στοιχείο στή μελέτη σημερινών προβλημά­ των τού πνευματικού χώρου. Μέ τήν έννοια τούτη, ίσως νά ’χει κάποια ση­ μασία ή γνωστοποίηση τού άγραφου κανονισμού τόν όποιο θέσπισε ή συντακτική έπιτροπή πού έξέδωσε καί διεύθυνε τήν «’Επιθεώρηση Τέ­ χνης». Ό κανονισμός αύτός, πού ρύθμιζε τόσο τήν εσωτερική λειτουργία τής συντακτικής έπιτροπής όσο καί τίς σχέσεις της μέ τούς συνεργάτες ή μέ τούς πολέμιους τού περιοδικού, καθώς καί τούς έπιδιωκόμενους στόχους μέσα στόν πνευματικό

αφιερωμα/17 χώρο, συζητήθηκε άρκετά διεξοδικά σέ μιά σει­ ρά συναντήσεις πού πραγματοποιήθηκαν άπό τόν Ιούλιο ώς τόν ’Οκτώβριο τού 1954 στό σπίτι τού άρχιτέκτονα Νίκου Σιαπκίδη, στό όνομα τού όποιου είχε χορηγηθεί ή άδεια έκδοσης τού πε­ ριοδικού. Πλουτίστηκε κι έδραιώθηκε με τήν έφαρμογή του στην πράξη αλλά έμεινε άγραφος. Ή ταν μέτρο προστασίας τού περιοδικού άπό εν­ δεχόμενα χτυπήματα τού παντοδύναμου τότε άστυνομικού κράτους, τό όποιο γιά νά χορηγή­ σει άδεια έντύπου κοίταζε πρώτα μήπως ό αϊτών ήταν «φακελωμένος», όπότε τήν άρνιόταν χωρίς προσχήματα. Σύμφωνα μέ τόν κανονισμό έκεϊνον, ή «’Επι­ θεώρηση Τέχνης» λειτούργησε ώς φορέας τών άριστερών άπόψεων γιά τά θέματα πού άνήκαν στή σφαίρα τού πνευματικού -καί τού μέ αύτόν συναπτόμενου πολιτικού- χώρου άλλά σέ καμιά περίπτωση δέν θέλησε νά γίνει επίσημο κομματι­ κό όργανο ή έστω νά θεωρηθεί ώς ό έπίσημος έκφραστής τών άπόψεων τής άριστεράς, ώς πο­ λιτικού οργανισμού. Ή θέση αύτή, πού ουσιαστικά στερούσε τό πε­ ριοδικό άπό κάθε νόμιμη κομματική κάλυψη καί συνεπώς τό άφηνε περισσότερο έκτεθειμένο σέ χτυπήματα άπό τή μεριά τού άστυνομικού κρά­ τους, οφειλόταν σέ δυό λόγους: Πρώτα πρώτα στό ότι οί τότε κομματικοί ορ­ γανισμοί τής άριστεράς, ή νόμιμη ΕΔΑ καί τό παράνομο ένιαίο ΚΚΕ, δέν είχαν -όπως καί σή­ μερα οί μετά τή διάσπαση διάδοχοί τους έξακολουθούν νά μήν έχουν- μιά λεπτομερειακά έπεξεργασμένη πολιτική γιά τόν πνευματικό χώρο, βασισμένη σέ έπιστημονική μελέτη τών ιδιομορ­ φιών πού παρουσιάζει σέ σύγκριση μέ τούς άλ­ λους κοινωνικούς τομείς ό χώρος αύτός -ιδιαίτε­ ρα ό ελληνικός- καί στή διακρίβωση τών κανό­ νων λειτουργίας του. Ή έπίσημη πνευματική πολιτική τού ένιαίου ΚΚΕ ήταν μιά πρόχειρα εφαρμοζόμενη αντιγρα­ φή τών θέσεων τού Ζντάνοφ πού κωδικοποιούν τήν πολιτισμική συμπεριφορά τού σοβιετικού κράτους (νομιμοποιώντας, στ’ όνομα τής δήθεν πορείας πρός τόν κομουνισμό, τήν επιβολή προ­ ληπτικής λογοκρισίας καί κατασταλτικών μέ­ τρων κάθε λογής, τήν κατάργηση όποιου ούσιαστικοΰ διαλόγου, τήν εύνοιοκρατική μεταχείριση τών συμμορφούμενων, τό στιγματισμό ή καί τή νομική δίωξη τών «άπείθαρχων» κλπ.). Ή συμ­ περιφορά αύτή άσκεϊ έξανδραποδιστική δράση πάνω στίς συνειδήσεις τών πολιτών μεταβάλλοντάς τους σέ μάζα, καί λειτουργεί νεκρωτικά πά­ νω σ’ όλη τήν έκταση τού πνευματικού χώρου μετατρέποντας τήν τέχνη, τή λογοτεχνία, τή φιλο­ σοφία, τίς κοινωνικές έπιστήμες άπό εύαίσθητες κεραίες σύλληψης καί έκφρασης τών νεοδιαμορφούμενων προβλημάτων καί άναγκών, σέ άκρι­ τους υμνητές ή άπολογητές τής έξουσίας.

Είναι περιττό ίσως νά προσθέσω ότι ή τέτοια πνευματική πολιτική δέν έπαιρνε διόλου ύπ’ όψη της τήν έλληνική πραγματικότητα, πολλαπλασιά­ ζοντας έτσι τίς δυσκολίες στήν πορεία άνάπτυξης τού κομουνιστικού κινήματος στή χώρα μας. Τήν ίδια πολιτική άκολουθοϋσε στήν ούσία καί ή νόμιμη ήγεσία τής ΕΔΑ, άλλά άκόμα πιό πρόχειρα εφαρμοσμένη, μέ άρκετές ταλαντεύσεις κάτω άπ’ τήν πίεση τής άμεσης έπαφής της μέ τίς ελληνικές συνθήκες, καί μέ απροσδόκητα άνοίγματα, όπως ή υιοθέτηση τού πρόσκαιρου έκείνου όσο καί άπατηλού συνθήματος τού Μάο τσέ Τούνγκ «’Αφήστε όλα τά λουλούδια ν’ άνθίσουν». Τά μέλη τής συντακτικής επιτροπής πού ένδιαφέρονταν γνήσια νά συμβάλουν ένεργά στήν άναζωογόνηση τών έλληνικών πολιτισμικών πραγμάτων (στήν έξοδο τής πνευματικής ζωής άπό τό τέλμα όπου είχε περιπέσει λόγω καί τών μετεμφυλιοπολεμικών συνθηκών), ξέροντας κα­ λά ότι μιά τέτοια άναζωογόνηση θά διευκόλυνε άποτελεσματικά καί τήν άνάπτυξη τού άπηνώς διωκόμενου τότε κομουνιστικού κινήματος, άπέρριπταν τίς ζντανοφικές άντιλήψεις καί τίς έκ τού προχείρου έφαρμογές τους άπό τούς κομ­ ματικούς όργανισμούς τής άριστεράς. Ή άρνησή τους νά συμμορφωθούν μέ μιά τέ­ τοια έπιζήμια καί γιά τή χώρα καί γιά τό κίνημα «πνευματική» πολιτική δέν θά μπορούσε νά έφαρμοστεϊ στήν πράξη άν ή «’Επιθεώρηση Τέ­ χνης» ήταν έπίσημο κομματικό όργανο. Δεύτερο, ή συντακτική επιτροπή, άποδεχόμενη τήν άλήθεια πού ύπήρχε στήν κομματική θέση «χρειαζόμαστε τόν πνευματικό χώρο γιατί μπο­ ρούμε ν’ άντλήσουμε άπ’ αύτόν μεγάλα πολιτικά όφέλη», επιθυμούσε νά ένεργήσει άποτελεσματι­ κά πρός αύτή τήν κατεύθυνση. Είχε διαπιστώ­ σει, έπειτα άπό προσεκτική μελέτη τής ιδιοσυ­ στασίας τού πνευματικού χώρου, πώς ή συμβολή του στό κοινωνικό γίγνεσθαι δέν μπορεί νά είναι άλλη άπό τό νά διαμορφώνει τίς συνειδήσεις τών πολιτών, βοηθώντας τους νά αποκτούν όλο καί πιό σαφή έπίγνωση τόσο τού προσωπικού όσο καί τού κοινωνικού τους είναι. (Μέ άλλα λόγια, έπίγνωση τόσο τού άτομικού τους ρόλου όσο καί τής ταξικής τους θέσης μέσα στήν πορεία τού κοινωνικού συνόλου.) Αύτή ή διαδικασία συνειδητοποίησης γίνεται μέσω τής καλλιέργειας τών προσληπτικών ικανο­ τήτων τού άτόμου, τής ευαισθησίας του γενικά, τής σύγκρισης τών προσωπικών του βιωμάτων, άπόψεων καί γνώσεων μέ βιώματα, άπόψεις καί γνώσεις συγγραφέων καί καλλιτεχνών. Έ τσι άναπτύσσονται οί κριτικές δυνατότητές του. Τό άτομο διακρίνει ευκολότερα έκείνο πού δέν φαί­ νεται σέ πρώτη ματιά, άσκεϊται στό νά έλέγχει, νά άπομυθεύει καί νά επιλέγει ένσύνειδα, έπεξεργαζόμενο τό «υλικό» πού τού παρέχει ή συμ­

18/αφιερωμα μετοχή του (ή, άρχικά, ή απλή ενημέρωσή του) στους οικονομικούς, πολιτικούς καί ιδεολογι­ κούς άγώνες πού διεξάγονται σε κάθε δοσμένη στιγμή. Μ’ ένα λόγο, τό άτομο ένθαρρύνεται νά δρά ώς ενεργός πολίτης κι όχι άπλά ώς μαζάνθρωπος. Έ να τέτοιο άτομο δέν κινδυνεύει πιά νά χάσει τόν προσανατολισμό του ή νά πάθει σύγχυση έπειδή τό άλφα ή βήτα πρόσωπο, ρεύμα ή έργο προβάλλει τήν τάδε ή δείνα σφαλερή άπο­ ψη ή πολιτική. Γιατί δέν λειτουργεί πιά ώς άκρι­ τος όπαδός ούτε ώς λεγεωνάριος πού συμμορφώ­ νεται μέ τίς έντολές τού έκάστοτε στρατηγού ού­ τε ώς φανατικός καί μισαλλόδοξος πιστός πού πορεύεται σύμφωνα μέ τά παραγγέλματα τής άντίστοιχης έκκλησίας. Δέν ύπάρχει κανένα άσυμβίβαστο άνάμεσα στήν παραπάνω έπιδίωξη καί στή διαπίστωση τής συντακτικής έπιτροπής ότι ό καλύτερος τρό­ πος γιά τήν πνευματική άνάκαμψη τού τόπου εί­ ναι ή άνεμπόδιστη προβολή των νεοεμφανιζόμεv<ffv καλλιτεχνικών, λογοτεχνικών ή άλλων ρευ­ μάτων. Γιατί ή προσπάθειά της νά ένθαρρύνει τήν έμφάνιση τέτοιων έκδηλώσεων ή έργων στόν τόπο μας, καί νά διευκολύνει τή μεταλαμπάδευση εδώ δσων είχαν παρουσιαστεί σέ ξένες χώρες, καί ή επιδίωξή της νά έξοικειώσει τό άναγνωστικό της κοινό μ’ αύτά, νά βοηθήσει τούς άναγνώστεςτης νά συλλάβουν καί ν’άξιολογήσουν κριτι­ κά τούς ΐδεογνωστικούς, αισθητικούς καί ήθικούς προβληματισμούς τους, θά όξυνε τίς δια­ νοητικές καί αϊσθαντικές ικανότητες τών άναγνωστών, μέ άποτέλεσμα νά μεταφέρουν αυτές τίς δεξιότητες καί στή λοιπή κοινωνική τους δράση. Γιά νά τελεσφορήσει δμως ή διπλή αυτή έπιδίωξή της (πνευματική άνάκαμψη τής χώρας καί παράλληλη άντληση πολιτικών ώφελημάτων υπέρ τής άπομονωμένης καί καταδιωκόμενης αριστερός) ή «Επιθεώρηση Τέχνης» ήταν υπο­ χρεωμένη νά ορθώσει άνάστημα ενάντια στίς επιπτώσεις τού μαινόμενου τότε ψυχρού πολέ­ μου, προβάλλοντας τόν βαθύτατα άνθρωπιστικό χαρακτήρα τού μαρξισμού καί πείθοντας μέ τήν όλη πολιτεία της κάθε καλόπιστον πνευματικό άνθρωπο ότι ή άριστερά είναι ένα άναγεννητικό άνθρωπιστικό κίνημα πού άνοίγει στό πνεύμα άπέραντους όρίζοντες. Νά καταπολεμήσει έμ­ πρακτα κι άποτελεσματικά τό άστυνομικό κρά­ τος -πού άνάμεσα σ’ άλλα φρόντιζε νά παραμέ­ νει ό πνευματικός κόσμος τής χώρας διχασμένος, νά κρατιούνται οί άριστεροί στοχαστές, λογοτέ­ χνες καί καλλιτέχνες στήν άφάνεια, καταδικα­ σμένοι στήν άγνοια καί στή σιωπή- καί τό κατα­ πολέμησε όχι μόνο προβάλλοντας τά άξια έργα τών άριστερών διανοουμένων είτε έξω βρίσκον­ ταν είτε μέσα στίς φυλακές καί τίς έξορίες, άλλά καί λειτουργώντας ώς έγκυρο βήμα όπου μπο­ ρούσε νά παρουσιαστεί κάθε ζωντανό έργο μέ

μόνο συστατικό τήν ποιότητά του κι άνεξάρτητα άπ’ τήν πολιτική τοποθέτηση τού δημιουργού του. Έπρεπε άκόμα νά διεκδικήσει τήν έξασφάλιση τών πνευματικών καί άλλων έλευθεριών, άποκαθιστώντας μέ τίς σελίδες της τό διάλογο άνάμεσα στούς πνευματικούς άνθρώπους γιά τήν άνταλλαγή τών γνωμών καί τήν ελεύθερη διαπά­ λη τών ιδεών χωρίς ή ίδια νά μεταβληθεΐ σέ άχρωμάτιστο έντυπο, δηλαδή χωρίς νά χάσει τήν άριστερή φυσιογνωμία της. Έπρεπε, τέλος, νά έξυγιάνει όσο τής ήταν δυ­ νατό τόν πνευματικό χώρο καταπολεμώντας τό βεντετισμό, τά ταμπού, τήν αυτάρεσκη έπανάπαυση στά ήδη κατακτημένα, τή στάση τής μα­ κάριας άδιαφορίας άπέναντι στά προβλήματα πού δημιουργεί ή ραγδαία τεχνολογική πρόοδος, τό πνεύμα τής ποικιλότροπης καί ποικιλώνυμης σκοπιμοθηρίας, κι ένεργώντας πρός όφελος τής άλήθειας, τής γνησιότητας καί τής υψηλής καλ­ λιτεχνικής ποιότητας. Ά λλά κατά τήν εφαρμογή μιάς πολιτικής, όπως αύτή πού άπλώς σκιαγραφήθηκε, μέ όσα άναφέρθηκαν πιό πάνω, ήταν φυσικό νά διαπράττονται καί λάθη. Ά ν ή «Επιθεώρηση Τέ­ χνης» ήταν επίσημο κομματικό όργανο, κάθε λά­ θος της θά βάραινε όλόκληρο τό κόμμα, μέ πολύ έπιζήμιες έπιπτώσεις. Ή προστασία, λοιπόν, τών κομματικών όργανισμών τής άριστεράς, ήταν ό δεύτερος λόγος πού έπέβαλλε νά είναι τό περιοδικό μιά κομματικά άνεξάρτητη οντότητα. Φοβούμαι ότι δέν είναι δυνατό νά έκθέσω έξ ίσου άναλυτικά τό σκεπτικό πού έστήριζε τίς άλ­ λες «διατάξεις» τού κανονισμού λειτουργίας τής συντακτικής έπιτροπής. Θά άναφέρω πάντως ότι γιά νά προστατευτεί τό περιοδικό άπό τυχόν λά­ θη όποιουδήποτε άπό τά μέλη τής συντακτικής έπιτροπής, άποφασίστηκε ότι μόνο τό όνομα τού ιδιοκτήτη Νίκου Σιαπκίδη θά άναφερόταν στή θέση πού απαιτούσε ό περί τύπου νόμος, καί ή λοιπή συντακτική έπιτροπή θά έμενε άνώνυμη. Αυτό έξυπηρετούσε κι ένα τρίτο στοιχείο τού κανονισμού λειτουργίας, πού ήταν ή μέ κάθε τρόπο έπιδίωξη σεμνής συμπεριφοράς καί ή άποφυγή κάθε προσωπικής προβολής ή αύτοπροβολής τών άτόμων πού συμμετείχαν στή διεύ­ θυνση τού περιοδικού. Τέταρτο στοιχείο ήταν ότι οί άρχές τού μαρξι­ στικού άνθρωπισμού, τής συλλογικότητας καί τής δημοκρατίας άποτελούσαν τούς γνώμονες τής διεύθυνσης τού περιοδικού άπό τή συντακτι­ κή του έπιτροπή. “Ολα τά μέλη της είχαν μιά ψή­ φο ίσης άξίας μέ τήν ψήφο όποιουδήποτε άλλου μέλους. Μοναδικό κριτήριο γιά τήν άποδοχή μιάς οποιοσδήποτε άποψης ή πρότασης ήταν ή βαρύτητα καί πειστικότητα τών έπιχειρημάτων πού προβάλλονταν υπέρ αυτής. Κανένα ρόλο δέν έπαιζε ή ιδιότητα τού φορέα της, τά όποιαδήποτε άλλα προσόντα του, ή οί υπηρεσίες πού αυτός

αφιερωμα/19 είχε προσφέρει στό περιοδικό ή οτιδήποτε άλλο. Έ άν μετά την πλήρη έξάντληση τής επιχειρημα­ τολογίας, υστέρα άπό πολύωρη συζήτηση, έξακολουθοϋσε νά υπάρχει διαφωνία, ή άπόφαση παιρνόταν κατά πλειοψηφία καί οί μειοψηφήσαντες τήν εφάρμοζαν. "Ολα τά μέλη ήταν άλληλεγγύως υπεύθυνα γιά τήν δλη πορεία τού πε­ ριοδικού καί είχαν τό δικαίωμα νά ενημερώνον­ ται γιά τά πάντα καθώς καί τήν υποχρέωση νά διαβάζουν δλα τά πρός δημοσίευση κείμενα. 'Υπήρχε, βέβαια, κατανομή άρμοδιοτήτων γιά τή διεκπεραίωση τών διαφόρων έργασιών, άλλά οί εισηγήσεις γιά τά κείμενα πού έπρεπε νά δη­ μοσιευτούν συζητούνταν σέ πολύωρες συνεδριά­ σεις κατά τίς όποιες γινόταν αυστηρός καί καλό­ πιστος πάντα έλεγχος τής λογοτεχνικής ποιότη­ τας καί τής σαφήνειας τών Ιδεών. Τά διαμειβόμενα κατά τίς συνεδριάσεις τής συντακτικής επι­ τροπής άπαγορευόταν νά κοινολογούνται έξω άπό τό περιοδικό, καθώς καί τό νά γνωστοποιεί­ ται σέ όποιονδήποτε (κομματικό όργανο ή άτο­ μο) ποιος συμφώνησε ή διαφώνησε μέ τήν άλφα ή βήτα άπόφαση, ή τί ειπώθηκε γιά τό τάδε ή δείνα πρόσωπο ή έργο. ’Επίσης, κανένας άλλος έξω άπ’ τά μέλη τής συντακτικής έπιτροπής δέν διάβαζε τά ύπό δημοσίευση κείμενα. Πέμπτο στοιχείο: Ή συντακτική έπιτροπή δέν άποτελοϋσε κλειστό όργανο, μέ τήν έννοια πώς δέν άποκλειόταν ή συμμετοχή σ’ αυτήν καί άλ­ λων προσώπων πλήν τών έκάστοτε μελών. Ή διεύρυνσή της ήταν έπιθυμητή καί έπιδιωκτέα. Μόνα κριτήρια γιά τήν εισδοχή νέου μέλους ήταν ή άποδοχή τής μαρξιστικής κοσμοθεωρίας, τού κανονισμού έσωτερικής λειτουργίας, οί δυνατότητές του νά συμβάλλει στήν προαγωγή τής παρουσίας τού περιοδικού, τό ήθος του τέλος καί ή σοβαρότητά του. "Εκτο στοιχείο. Θεμελιώδης άρχή ήταν επίσης τό ότι ή συντακτική έπιτροπή τού περιοδικού δέν έπεδίωκε μέ κανένα τρόπο ή μέσο νά θεωρη­ θεί τό περιοδικό ή όποιος άλλος όργανισμός ή άτομο ώς αλάθητη αυθεντία. ’Αντίθετα, καταπο­ λεμούσε μέ οξύτητα κάθε τέτοιο φανέρωμα, όπου έκδηλωνόταν. Ξέροντας ότι κάθε περιοδι­ κό, είτε τό θέλει είτε όχι, είναι μέσα στά όρια τής δράσης του μιά μικρή έξουσία, φρόντιζε μέ πολ­ λούς τρόπους νά έκθέτει τόν έαυτό της στόν έλεγχο καί τήν κριτική παραχωρώντας πρόθυμα τίς στήλες της γιά τή δημοσίευση βάσιμων καί άβάσιμων επικρίσεων σέ βάρος της. Στά χρόνια πού ή συντακτική έπιτροπή τής «’Επιθεώρησης Τέχνης» τηρούσε πιστά τόν πα­ ραπάνω κανονισμό (γιατί υπήρξε καί κάποιο διάστημα καταστρατήγησής του, πού όμως ένδιαφέρει μόνο τήν ιστορία) έπεδίωκε μέ τήν τέ­ τοια λειτουργία της νά άποτελέσει ένα πείραμα συλλογικής άντι-εξουσίας. ’Ανήκει έπίσης στήν ιστορία τού περιοδικού -πού δέν μάς ένδιαφέρει

επιθεώρηση

Τό τελευταίο τεύχος τής «Ε. Τ.»

έδώ- τό νά έκτεθούν οί διάφοροι τρόποι πού χρησιμοποίησε γιά ν’ άποφύγει τό γλίστρημα στίς μεθόδους τής αυθεντίας, καί γιά νά καλ­ λιεργήσει στό αναγνωστικό κοινό της τήν πεποί­ θηση ότι μόνο μιά έξουσία πού δέν διεκδικεϊ γιά τόν έαυτό της τή μονιμότητα καί τό άλάθητο, πού άντιστρατεύεται τόν έφησυχαστικό κομφορ­ μισμό, πού δέν καλλιεργεί τήν άκριτη παραδοχή τών έπιλογών καί πεπραγμένων της, πού κατα­ πολεμά τήν πνευματική όκνηρία, τή δογματική ρουτίνα, τό φόβο τών «καινών δαιμόνιων» καί τή διαιώνιση τών ταμπού, δηλαδή μιά έξουσία πού φροντίζει άγρυπνα νά περιστέλλει τίς άρνητικές έπιπτώσεις όχι μόνο τών άδυναμιών της άλλά καί τών έπιτυχών μεθόδων της καί τού ίδιου τού κύρους της, πού είναι πάντα πρόθυμη νά προβάλει ή ίδια τόν έλεγχο καί τήν έπίκριση τών «έξουσιαζομένων» υπονομεύοντας έτσι συ­ νεχώς τόν έαυτό της, είναι σύμφωνη καί μέ τή φύση τού πνευματικού χώρου καί μέ τό άνθρωπιστικό κήρυγμα τού μαρξισμού καί μέ τήν άνάγκη τής άνθρωπότητας ν’ άποτινάξει τήν κα­ ταδυνάστευση καί νά σωθεί άπό τόν έξανδραποδισμό πού γίνεται όλο καί πιό άπειλητικός στόν καιρό μας. Άντι-εξουσία είναι ή έξουσία πού άφυπνίζει τίς συνειδήσεις τών έξουσιαζομένων.

20/αφιερωμα

Δημήτρης Ραυτόπουλος

Ή

«Επιθεώρηση Τέχνης» καί ό σοσιαλιστικός ρεαλισμός στό κέντρο τών ζυμώσεων καί συγκρούσεων μιας δωδεκαετίας

Τό γεγονός ότι ή ιδεολογία της αριστερός είχε τό αισθητικό της δόγμα, τό σοσιαλι­ στικό ρεαλισμό, δημιουργούσε όχι βέβαια τη μείζονα αλλά μιά ειδική αιτία κρίσης στη συνείδηση τής στρατευμένης ίντελιγκέντσιας στίς δεκαετίες τού ’50 καί τού ’60. Ή κρίση αυτή στή στράτευση τής συνείδησης οδηγούσε σέ μιά νέα, ριζικά διαφορετική συνείδηση τής στράτευσης. Αύτό τό ίδεολογικό-αίσθητικό δόγμα, διατυπω­ μένο άπό τόν Γκόρκι τό 1934 στό Α ' πανενωσιακό συνέδριο τών (σοβιετικών) συγγραφέων, είχε θεσμοθετηθεί έπίσημα μέ την περιβόητη έκθεση Ζντάνοφ γιά τά περιοδικά «Σβέζντα» καί «Λένινγκραντ» (Γιά τή λογοτεχνία, τή φιλοσοφία καί τή μουσική, 1947) καί παρά τήν άποσταλινοποίηση μετά τό 1956, μέ τό έλεγχόμενο «λιώσιμο τών πάγων», δέν είχε άμφισβητηθεΐ. Ή κουλτού­ ρα υπαγόταν -καί υπάγεται πάντα- στή διοίκη­ ση, κρατική καί κομματική -μόνο πού τώρα ό λόγος δινόταν όχι τόσο στούς άπαρατσίκ καί στούς στρατηγούς (δπως ό Ζντάνοφ) δσο στούς ειδικούς βαθμούχους τής ιεραρχίας τής ίντελιγκέντσιας μέ τίτλους άκαδημιών, πανεπιστημίων ή άλλων πόστων στή νομενκλατούρα τού «ύπεροικοδομήματος». Κι αυτοί είχαν βαλθεϊ νά στρογγυλέψονν τίς γωνιές τών πολύ βάναυσων πλακών τού Μωυσή-Ζντάνοφ, πού κατέτασσαν στήν άντίδραση καί στό «φορμαλισμό» όλη τήν άστική λογοτεχνία καί τήν τέχνη μήν άναγνωρίζοντας σωτηρία έξω άπό τό σοσιαλιστικό ρεαλι­ σμό. Τό «κόμμα» όμως (δηλαδή ή ήγεσία τού

κόμματος) διατηρούσε τήν τελευταία λέξη· δλοι θυμούνται τή χοντροκοπιά τού Χρουστσόφ γιά τήν «ουρά τού γαϊδάρου» πού μπορεί νά κάνει άφηρημένη ζωγραφική ή τή λιγότερο φαιδρή όργή του γιά τό περίφημο διήγημα τού Γκράνιν. 'Οπωσδήποτε τό δόγμα τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού, υποχρεωτική μέθοδος τής σοβιετικής λογοτεχνίας-τέχνης άλλά καί τής «πρωτοπορίας» σ’ δλο τόν κόσμο, έμεινε άμετακίνητο άπό τά συ­ νέδρια τού κόμματος καί τών συγγραφέων. Έ τσι λ.χ. ένώ στίς νέες έκδόσεις τής Σοβιετικής ’Εγκυ­ κλοπαίδειας δέν έβρισκες τίποτα γιά τή σωτήρια έπέμβαση τού Ζντάνοφ στά καλλιτεχνικά, ό σο­ σιαλιστικός ρεαλισμός επιβίωνε μαζί μέ τήν «άρχή» τής «κομματικότητας» τής λογοτεχνίας καί τής τέχνης, τίς έννοιες τού «θετικού ηρώα», τής «αισιοδοξίας», τά άντιθετικά ζεύγη δπως τό «καλό-κακό», «έπανάσταση-άντίδραση» κλπ. Κάνοντας παραχώρηση στήν έλευθερία τής δη­ μιουργίας οί «άνανεωτές» άναγνώριζαν -μέσα βέβαια στά δρια τής «ένότητας τών ιδεολογικών καί αισθητικών επιδιώξεων»- κάποια ποσοστά στήν έθνική ιδιομορφία, στίς «μορφές» καί τά

αφιερωμα/21

«στυλ». ’Αλλά... «ή άρχή τής κομματικότητας, ή αντανάκλαση τών ιδεών τοϋ μαρξισμοϋλενινισμού είναι ή ΰψιστη έκφραση τής λαϊκότη­ τας τής τέχνης τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού» (Σοβιετική ’Εγκυκλοπαίδεια -άρθρο Ρεαλισμός σοσιαλιστικός- τρίτη έκδοση, 1960). Δίνονταν μάλιστα καί τά υποδείγματα, τά πατρόν: Σόλοχοφ άλλά καί κάποιος Σεραφίμοβιτς, ό ζωγρά­ φος Σαριάν, ό γλύπτης Κονένκοφ καί άλλοι έξ ίσου μεγάλοι άνατολικοευρωπαΐοι, καί άπό τή Δύση: Άραγκόν, Χικμέτ, Νερούντα. Είναι άξιοσημείωτο δτι ή ’Επιθεώρηση Τέχνης πρωτοβγαίνοντας τά Χριστούγεννα τοϋ 1954, πρίν άπό τό «λιώσιμο τών πάγων», άποφεύγει την ένταξη στό δόγμα. "Ας έξηγηθώ άπό τώρα, προλαβαίνοντας ένα εύλογο έρώτημα: Μήπως τότε, τό 1954-55, έμεΐς ή συντακτική ομάδα τοϋ περιοδικού, είχαμε άπορριπτική θέση ή, έστω, κάποια συγκεκριμένη κριτική στάση άπέναντι στό σοσιαλιστικό ρεαλι­ σμό; Νομίζω δτι μπορώ ν’ άπαντήσω γιά λογα­ ριασμό όλων μας άρνητικά. ’Ελλιπή πληροφόρη­ ση, πλαστογραφημένη πληροφόρηση, πελώρια πίστη καί καλή πίστη, άκόμα καί σύγχυση είχα­ με. Καί πώς νά μην είχαμε! Συσκότιση, μυθο­ ποίηση, άκτιβισμός, δεοντολογία πολεμικού κο­ μουνισμού (μέσα στίς συνθήκες τού ψυχρού πο­ λέμου καί τού εμφύλιου) μάς είχαν άναθρέψει. Μά κάτι δέν πήγαινε καλά. Ή σοβιετική λογοτε­ χνία καί ή τέχνη δέν μάς έπειθαν γιά τήν ποιότη­ τά τους. Βέβαια, οί νέοι πολιτισμοί, μάς έλεγαν, λέγαμε, δέν δίνουν τά ώριμα φρούτα τους μέσα σέ 40 χρόνια, καί τέτοια χρόνια. Μά τά φρούτα αύτά δέν ήταν στυφά, ξινά, ήτανε νερόβραστα... Γιατί τό Ί8 , τό ’25 είχαμε έκρηξη τής επαναστα­ τικής τέχνης καί τό ’55 είχαμε ροχαλητό; Καί άφού ό προλεταριακός πολιτισμός είναι νόμιμος κληρονόμος τών καλύτερων έπιτευγμάτων τού άστικού πολιτισμού, όπως βεβαίωνε καί τό τε­ λευταίο άρθρίδιο περί σοβιετικής κουλτούρας... Κι άπό τά μικρά άνοίγματα κι άπό τά μικρά ρήγ­ ματα φυσούσαν σφοδροί άνεμοι άμφιβολίας. ’Ηταν ένας καιρός συνειδησιακών διλημμάτων καί άμηχανίας γιά τήν άριστερή διανόηση στά πρόθυρα τού άναθεωρητισμού. Καί όχι μόνο βέ­ βαια στό χώρο τής κουλτούρας. "Ας περιορι­ στούμε δμως σ’ αυτόν. Ή στάση λοιπόν τής συντακτικής έπιτροπής -ή τουλάχιστον τού πυρήνα της πού έμεινε στα­ θερός καί ομοιογενής στά 12 1/2 χρόνια, παρά τίς κομματικές επεμβάσεις καί τίς παροδικές άλλοιώσεις- έξελίχθηκε άπό τήν έπιφύλαξη στήν κριτική στάση καί στήν καταδίκη τοϋ σοσιαλι­ στικού ρεαλισμού, άπό τήν πρωτοβουλία καί τόν άνταρτοπόλεμο στήν κατά μέτωπο μάχη μέ τή γραφειοκρατική επέμβαση καί τήν έπιβολή τής αυτονομίας τής πνευματικής δουλειάς.

Ή έπιφύλαξη εκδηλώθηκε άπό τήν άρχή μέ τήν άποφυγή συγκεκριμένης θέσης, ή έστω καί μνείας τού όρου. Στόν Α ' τόμο (πρώτο έξάμηνο 1955), στά έλληνικά κείμενα τών συντακτών άλ­ λά καί συνεργατών δέν υπάρχει ούτε νύξη γιά τή μέθοδο τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού. ’Από τούς καθιερωμένους κριτικούς τής άριστεράς, συνερ­ γάτες μας, ό Μ. Αύγέρης στό σύντομο άρθρο του Θεωρητικά στοιχεία τής κριτικής (τεύχος 1) προ­ βάλλει γενικά τήν «ίστορικοκοινωνική μέθοδο» καί καταδικάζει τήν τέχνη «φυγής» ή τίς «φορ­ μαλιστικές καί άφαιρεμένες άναζητήσεις». Πιό χοντροκομμένα δογματικός ό Μ. Μ. Παπαϊωάννου πού άνοίγει τό δεύτερο τεύχος μέ τό άρθρο Φαινόμενα ακμής καί παρακμής στη νεοελληνική ποίηση, δσο κι άν άνανεώνει τήν πιό χυδαία λιβελογραφική στάση τής παλιάς άριστερής κριτι­ κής άπέναντι στόν Καβάφη, δσο κι άν υποβιβά­ ζει τόν Καρυωτάκη ή τό Σεφέρη, προβάλλοντας ντόπιους άτάλαντους Σεβτσόφ καί Πολεβόι, άποφεύγει πάντως τόν δρο σοσιαλιστικός ρεαλι­ σμός. Ούτε ό Τ. Βουρνάς, πού άπαντά στό Μαν. Λαμπρίδη γιά τίς... άναθεωρητικές άπόψεις του γιά τήν «ποίηση τής παρακμής» (τεύχος 7, ’Ιού­ λης 1955, τ. Β ', σ. 120), χρησιμοποιεί τόν δρο. Γιά τούς λόγους πού υπαγορεύουν τήν άποφυγή τού δρου «σοσιαλιστικός ρεαλισμός» μπορώ νά κάνω τήν υπόθεση -άλλά μόνο υπόθεση- δτι έντάσσονται στή γενική φραστική έπιφυλακτικότητα μιάς έποχής δπου καί ή μνεία όρισμένων έννοιών ένέπιπτε σέ κάποια άρθρα, ή ερμηνείες νόμων, τού νομικού πλέγματος τού έμφύλιου. Στό ίδιο τεύχος μάλιστα δημοσιεύονται άποσπάσματα κειμένων τοϋ Τσ. Ζαβατίνι, άπό τούς πρωτεργάτες καί θεωρητικούς τού νεορεαλι­ σμού, δπου υπάρχουν καί μαχητικές άπαντήσεις στή δογματική άριστερή κριτική, μέ τή μορφή έρώτησης-άπάντησης. Μιά άπ’ αυτές: « Ό νεο­ ρεαλισμός δέν προσφέρει λύσεις, δέν δείχνει καινούριους δρόμους. Τά συμπεράσματα τών νεορεαλιστικών ταινιών είναι άπόλυτα υπεκφυ­ γές». Ό Ζαβατίνι άπαντά: «’Αποκρούω αύτή τήν κατηγορία μέ δλες μου τίς δυνάμεις. Ή κάθε στιγμή τής κάθε ταινίας μας είναι μιά έξακολουθητική άπάντηση σ’ έρωτήματα. "Οσο γιά τίς λύ­ σεις, δέν είναι στό ρόλο τού καλλιτέχνη νά τίς άντιμετωπίσει, τού φτάνει, κι είναι άρκετό, πού κάνει νά γίνεται αισθητή ή άνάγκη καί τό κατεπεΐγον της». Ό καθηγητής Γιάννης Ίμβριώτης, τέλος, άνοίγοντας τό 4ο τεύχος (’Απρίλης 1955) μέ τή μελέτη ’Επιστήμη, τέχνη καί μαγεία μιλάει γιά «δυναμικό ρεαλισμό» -δίνοντάς του άλήθεια δλα τά γνωρίσματα τού σοσιαλιστικού ρεαλισμούκαί καταδικάζει τίς «νοσηρές τεχνοτροπίες», τά «φορμαλιστικά κατασκευάσματα». Στό θεωρητικό πάντα έπίπεδο, ή πρώτη ύπερό-

22/αφιερωμα

σπιση τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού βρίσκεται στό τεύχος 6 (Ίούνης 1955) στήν εισήγηση τού σοβιετικού κριτικού Μπόρις Ρούρικοφ στό Β' συνέδριο τών σοβιετικών συγγραφέων, πού δη­ μοσιεύεται μέ τόν τίτλο Ή σοβιετική κριτική. ’Απολογητής τής επίσημης γραμμής ό κριτικός καταδικάζει τόν «αφελή κοινωνιολογισμό», τή «χειρωνακτική τέχνη» καί τούς «έκχυδαϊστές» πού εγκωμιάζουν ένα έργο μόνο γιά τό θέμα του καί τήν έπικαιρότητά του, άλλά κατακεραυνώνει καί τήν «άπουσία ιδεολογίας», τήν «τάση φυγής άπό τό λαό στ’ όνομα τής αισθητικής» (!) καί τόν «αισθητικό μηδενισμό» (;!) τού Νόβι Μίρ (τού σχετικά τολμηρού περιοδικού πού διεύθυνε ταίτε ό ποιητής A. Τ. Τβαρντόβσκι). Σωστή παλάν­ τζα, βλέπετε, ζυγιάζει άκριβοδίκαια έπικρίσεις πρός τά άκρα. Ή άλήθεια, ή σωτηρία βρίσκον­ ται κάπου στή μέση: «Ή θεωρία μας γιά τό σο­ σιαλιστικό ρεαλισμό δέν είναι άμετάβλητη καί στατική. ’Αλλάζει, έξελίσσεται μαζί μέ τήν άνάπτυξη τής λογοτεχνίας, τών τεχνών, τής αισθητι­ κής καί, αυτό πού είναι τό ουσιαστικό, μαζί μέ τήν ανάπτυξη τής ίδιας τής ζωής». Τό παραθέτω γιατί είναι τυπικό παράδειγμα τής λογοκοπίας αυτού τού είδους: Βερμπαλισμός, εμπειρισμός, επίπεδες κοινοτοπίες πού καμώνονται τή διαλε­ κτική. Τό σημειώνω έπίσης γιατί δείχνει τή «στροφή» καί τήν ποιότητά της: νά περισωθεϊ τό δόγμα καί ή υποδούλωση τής δημιουργίας μέ τό άνέξοδο νέρωμα τού ζντανοφικού βιτριολιού.

•Θθσ®; γκ ϊ ι ί) Φι>.(κ«κρΐα cip; imq>ia<; •Ο <κχιρ{»!α>αο'μός

■Γιίι ιην εικήνα ιυΰ Ilpofm f t l i i f P ΗΠΕνΠ ΑΜ.Χ

Εκδόσεις ΟΥΤΟΠΙΑ Νικήταρα 8-10, τηλ. 3638.696

Ά ν όμως δέν υπήρξε στά πρώτα χρόνια θεωρη­ τική αμφισβήτηση τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού, υπήρξε άποφασιστική καί μέ πάθος άποδοκιμασία τής παραλογοτεχνίας πού ένέπνεε. Μέ τήν άπόρριψη προσφερομένων ποιημάτων καί πε­ ζών, μέ τήν άποφυγή συνεργασιών καθιερωμέ­ νων κομματικών λογοτεχνών καί, προπαντός, μέ τήν κριτική τού βιβλίου. Ξαναδιαβάζω μιά άπάντησή μου σέ έπίδοξο Γκόρκι, στή στήλη τής άλληλογραφίας (τεύχος 2): «... Τέλος άφοΰ στό μυθιστόρημά σας δίνετε ιστορικό φόντο, γιατί προχωρείτε τήν ιστορία σέ γεγονότα καί στάδια πού δέν έχει φτάσει άκόμα στόν τόπο μας;» Παρεξηγώντας τήν «άνίχνευση τού μέλλοντος» κατά τή συνταγή τής «μεθόδου» ό συγγραφέας είχε κάνει τήν έπανάσταση στήν Ελλάδα καί είχε έγκαθιδρύσει τό σοσιαλισμό!... ’Ακόμα πιό άνοιχτή τοποθέτηση, πιό ηχηρή απο­ δοκιμασία τών δημιουργημάτων τού εγχώριου σοσιαλιστικού ρεαλισμού περιείχαν, σέ πολλές περιπτώσεις, οί κριτικές στήλες τού περιοδικού. Οί κριτικές μου λ.χ. γιά βιβλία «κομματικών» συγγραφέων καί καθιερωμένων όπως ό Λουντέμης, ό Κορνάρος, ό Κ. Κοτζιάς είχαν τό χαρα­ κτήρα1αυτό. ’Από τό ξεκίνημα τού περιοδικού οί θεματο-

αφιερωμα/23

φύλακες τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού καί τής «κομματικότητας» τής σκέψης έρεθίζονταν καί άντιδρούσαν βίαια στίς δοκιμές γιά μιά άλλη αν­ τιμετώπιση τής «παρακμής» (Καβάφης, Καρυωτάκης κλπ.), άργότερα τής «έρμητικής ποίησης» ή τής δικής μας «ποίησης τής ήττας». Οί συζητή­ σεις πού ξέσπασαν γύρω άπό τά θέματα αύτά, ή μέ άντικείμενο καί άφορμή την Ανεκδιήγητη Αν­ θολογία Ή Ελληνική Ποίηση ’Ανθολογημένη καί τέλος ή συζήτηση γύρω άπό τό βιβλίο τού Κ. Κοτζιά Έσχάτη προδοσία έχουν ιδιαίτερο εν­ διαφέρον άλλά δέν είναι δυνατό ούτε νά συνοψι­ στούν έδώ. Συντάκτες καί συνεργάτες τού περιο­ δικού πού τόλμησαν ν’ άνακινήσουν τά θέματα αύτά (Μ. Λαμπρίδης, Βύρ. Λεοντάρης, Στέφ. Ροζάνης, Γιαν. Καλιόρης, Μαν. Άναγνωστάκης, Νικηφόρος Βρεττάκος, γιά ν’ άναφέρω με­ ρικούς μόνο άπό τούς συνεργάτες) καί μέλη τής συντακτικής έπιτροπής (σ.έ.) δέχονταν σφοδρές επιθέσεις στίς Ανοιχτές στήλες τού περιοδικού καί στά άλλα κομματικά έντυπα -καί όχι πάντα μέσα ατούς κανόνες τής πάλης τών ιδεών. Δέν θά έκταθώ στην Αφήγηση τών συγκρού­ σεων μέ τούς «μεγάλους», τών καταγγελιών, δια­ βημάτων, διαβολών μιάς έτερόκλητης πλειάδας «Αγνοημένων» καί «Αποκλεισμένων» ή θιγμένων, πού ζητούσαν τακτικά άπό τό κόμμα την κεφαλή τής ’Επιθεώρησης Τέχνης. 'Η συσπείρωση έναντίον τής σ.έ. τού περιοδικού, κυρίως Οτά κομματικά γραφεία καί στήν Ε τα ιρία Ελλήνων Λογοτεχνών, όξυνόταν καί έξοπλιζόταν ύστερα άπό κάθε «στραβοπάτημα» δικό μας. Οί πιό σο­ βαρές «παρεκκλίσεις», εκτός άπό τίς έλευθεριότητες τής κριτικής πού σημείωσα παραπάνω, Αρ­ χίζουν τό Νοέμβρη 1957 μέ τό ειρωνικό καί έπικριτικό σχόλιο πού δημοσιεύσαμε γιά ένα λογο­ τεχνικό διαγωνισμό τής έλληνικής εκπομπής τού ραδιοφωνικού σταθμού τής Μόσχας μέ θέμα τήν ’Οκτωβριανή έπανάσταση, όπου μεταξύ άλλων καυστικών γιά τήν οργάνωση, τό έπαθλο (ένα ραδιόφωνο) καί τό σκεπτικό τής Απόφασης, χα­ ρακτηρίζαμε «Αλλοπρόσαλλο» τό βραβευμένο διήγημα «γνωστού λογοτεχνικού ψώνιου» (τ. ΣΤ', σ. 426). Τήν πολεμική Αναζωπύρωσε περισσότερο ή δημοσίευση τού διηγήματος τού σοβιετικού συγ­ γραφέα Ντανιήλ Γκράνιν, Ή σιωπή, όπου ζω­ γραφίζεται ή άργή καί σίγουρη μεταλλαγή τού έπαναστάτη σέ γραφειοκράτη, μέ τόν κομφορμι­ σμό (Ίαν. 1959, τ. Θ', σ. 125). Αυτή τή φορά τά πράγματα πήραν διαστάσεις. Συστήθηκε καί κομματικό δικαστήριο στό όποιο κλήθηκαν ν’ άπολογηθοΰν κατ’ έπιλογήν όρισμένα μέλη τής σ.έ. Μάρτυρες κατηγορίας: Γιάννης Ρίτσος, Μάρκος Αύγέρης, Θέμος Κορνάρος. Γιά πολλούς άπό μάς ήταν τά Αποκαλυπτήρια. Γιατί -διάβολε!- άν τά διακηρυσσόμενα περί σο­

σιαλιστικού ρεαλισμού ήταν ειλικρινή, τότε τό διήγημα τού Γκράνιν ήταν ύπόδειγμα... Ά ρ α ... Ξετυλίξτε τό συλλογισμό, πάει μακριά. Κι άπό τήν άλλη μεριά όμως, τήν κομματική, τά πράγ­ ματα ξεκαθάριζαν. Αύτό τό περιοδικό έπρεπε νά κλείσει ή ν’ άλλάξει. Έ γιναν έπίμονες προσπά­ θειες, μέ πολλά μέσα, καί γιά τά δυό. Ά πότυχαν. Κι έμεϊς στήν κομματική διάλεκτο, πολύ πρίν γίνουμε «ρεβιζιονιστές» είχαμε βαφτιστεί «οί φορμαλιστές», όρος άπό τή ζντανοφική έμπειρική ονοματολογία πού είχε μείνει στά μυαλά τών άπαρατσίκ καί τών άπλών κατηχούμενων καί σήμαινε, φαίνεται, κάτι σάν τέρας δέν ξέρω μέ πόσα κεφάλια, άλλά πάντως Αντιλαϊκό, άντεπαναστατικό. Ή βασική ομάδα τού περιοδικού δέν έκρυψε βέβαια ποτέ τή συνειδητή τοποθέτησή της μέσα σ’ ένα ρεύμα άντιδογματικό, Ανανεωτικό τού μαρξισμού καί ειδικά υπέρ τής έλευθερίας τής δημιουργίας καί τής σκέψης. Παρουσίαζε λοιπόν μ’ ένθουσιασμό κάθε μήνυμα πού τής φαινόταν καινούριο, έλπιδοφόρο. Έ τσι, στό δεύτερο χρό­ νο τού περιοδικού, πού συνέπεσε μέ τή συντόμου βίου κινέζικη άνοιξη τών «100 λουλουδιών», Αφιερώσαμε ένα διπλό τεύχος «στόν πολιτισμό τής Κίνας» (Νοέμβρης-Δεκέμβρης 1956, τ. Δ'). Στό προλογικό σημείωμα ή «Ε.Τ.» υποδεχόταν τή «νέα πολιτική τής έλευθερίας τής ιδεολογικής διαπάλης, πού διακηρύχθηκε έπίσημα πρίν λί­ γους μήνες καί πού συμβάλλει στή διεύρυνση τών πνευματικών οριζόντων όλων τών χωρών». Μέ τόν τίτλο Ζήτω ή πολιτική τής έλευθερίας τής σκέψης. ’Αφήστε δλα τά λουλούδια ν’ Ανθίσουν, Αφήστε τά ιδεολογικά ρεύματα ν’ Αντιμάχονται δημοσιεύονταν δυό κινέζικα κείμενα καί τό πε­ ριοδικό τά προλόγιζε μ’ ένθουσιασμό καταλήγοντας: «Ή Επιθεώρηση Τέχνης, πού στά δυό χρόνια τής ζωής της διαπνεόταν πάντα άπό Ανά­ λογο πνεύμα καί προσπάθησε νά τό έφαρμόσει στήν πράξη, παρουσιάζει τά πιό κάτω κείμενα μέ ιδιαίτερη χαρά». Ή θεωρητική συζήτηση γιά τή λογοτεχνία τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού στό περιοδικό (κυρίως στήν περίοδο 1957-1962) είναι μάλλον περιορι­ σμένη καί έπίπεδη. Μετά τή φιλοξενία τής εισή­ γησης Ρούρικοφ (Ίούνης 1955) τό θέμα ξαναήρ­ θε Αναπόφευκτα μέ τό άφιέρωμα (τό πρώτο άπό τά δυό) τού περιοδικού στή σοβιετική λογοτε­ χνία, Ακριβέστερα στόν «Όχτώβρη 1917» (Δεκ.

1957, τ. ΣΤ'), όπου, χαρακτηριστικά, έπιλέγονταν μόνο τρία λογοτεχνικά κείμενα, τών Ά λ. Μπλοκ, ’Ισαάκ Μπάμπελ καί Ά λ. Φαντέγιεφ (οί δυό πρώτοι «καταραμένοι»). Ε κ εί δημοσιεύτη­ καν άρθρα τών Ά λ. Ντεμέντιεφ, Γκ. Λομιτζέ καί Ά λ . Μετσένκο. 'Ορισμένες παρατηρήσεις γιά τό σοσιαλιστικό ρεαλισμό στά κείμενα αύτά είχαν δώσει τήν άφορμή στό Μαν. Άναγνωστά-

24/αφιερωμα

κη νά γράψει τό άρθρο του πού θά δούμε παρα­ κάτω. Τέλος, κάτω άπό τη χαρακτηριστική ρουμπρίκα «Ξένες συζητήσεις» (Ίούλ.-Αύγ.

1960, τ. ΙΒ', άπό σ. 51) άναδημοσιεύτηκαν άπό τό σοβιετικό περιοδικό «Ζητήματα Λογοτεχνίας» οί άπαντήσεις τριών θεωρητικών τής λογοτε­ χνίας (Μιχ. Κουζνετσόφ, Γρ. Άβράμοβιτς καί Τατιάνας Μοτόλεβα) σ’ ένα γράμμα καθηγητή τής λογοτεχνίας άπό τό Κίεβο πού διατύπωνε άπορίες γιά τό σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Π.χ.: 'Υπάρχει σ.ρ. στό Μεγάλο Πέτρο τού Ά λ . Τολστόι; Ναί υπάρχει, γιατί ή θεώρηση τού παρελ­ θόντος γίνεται μέ τά σημερινά κριτήρια. Φυτρώ­ νει σοσιαλιστικός ρεαλισμός σέ μή σοσιαλιστικές χώρες; Ναί, άπό τή στιγμή πού τό σοσιαλιστικό ιδανικό έμπνέει τό δημιουργό. Ό σ.ρ. «έχει πη­ γές καί παράδοση στή λογοτεχνία κάθε χώρας». Άλλης ποιότητας ήταν ή ομιλία στό 22ο συνέ­ δριο τού ΚΚΣΕ τού κορυφαίου σοβιετικού ποιη­ τή καί διευθυντή τού Νόβι Μίρ Ά λ. Τβαρντόβσκι, πού μεγάλο μέρος της δημοσιεύσαμε τόν Ίούνη τού 1962 (τ. ΙΕ ', σ. 690). Πολύ προσεχτι­ κά βέβαια καί... μετά πολλών επαίνων, πού λέ­ νε, ό Τβαρντόβσκι ομολογούσε τή στασιμότητα, τήν άποτυχία τής σοβιετικής λογοτεχνίας, τήν «άπουσία άλήθειας ζωής» πού τή χλωμιάζει, ει­ ρωνευόταν τά έργα τού σοσιαλιστικού ρεαλι­ σμού, πού δέν άναφερόταν σάν όρος ούτε μιά φορά στό κείμενό του. Ή σ.έ. τού περιοδικού βρήκε τίς δικές της άνησυχίες, άποστασιοποιήσεις καί διαφωνίες μορφοποιημένες καί εμπεδωμένες στή ζύμωση πού γινόταν μέσα στούς μαρξιστικούς κύκλους τής ’Ιταλίας, ιδιαίτερα στά θεωρητικά περιοδικά τού Ι.Κ.Κ. Ρινάτσιτα καί Κοντεμποράνεο. Οί ίταλοί κομουνιστές διανοούμενοι ήταν πιό ένημερωμένοι, είχαν μεγαλύτερη κατανόηση καί εύνοϊκό περιβάλλον στό κόμμα τους καί στήν κοι­ νωνία τους, είχαν έπίσης έλευθερία ταξιδιών καί έπαφών καί άφθονο υλικό. Στό άρθρο τού Έ ρνέστο ντέ Μαρτίνο πού δημοσιεύσαμε τό Μάρτη τού 1958 (τ. Ζ ', σ. 142) μέ τόν τίτλο Τό σοσιαλι­ στικό κράτος καί ή έλευθερία τής κουλτούρας διαβάζουμε: «Γιά τίς χώρες τής Δυτικής Εύρώπης, ή κατάχτηση τής έξουσίας άπό μέρους ένός μαρξιστικού έργατικού κόμματος δέν μπορεί νά σημαίνει έγκαθίδρυση ένός κληρικόφρονος κρά­ τους, μέσα στό όποιο ή πολιτιστική ζωή παίρνει αναπότρεπτα τούς συσπαστικούς καλογερίστι­ κους ρυθμούς τής ορθοδοξίας καί τής αίρεσης, τής άμαρτίας καί τού έξαγνισμού». Ποιό «κληρικόφρον» κράτος έχει υπόψη του ό συγγραφέας δέν κρύβεται καί πολύ. Σέ άρθρο τού Μ. Ά λικάτα (Ίούλ.-Αύγ. 1959, τ. Γ, σ. 30) γιά τό 3ο συνέδριο τών σοβιετικών συγγραφέων διατυπω­ νόταν μέ πολύ προσεκτική φρασεολογία μιά αυ­ στηρή κριτική τής πολιτικής κηδεμονίας τής σο­

βιετικής λογοτεχνίας καί εκφράζονταν έλπίδες χειραφέτησής της. Σέ άρθρο τέλος τού Βιτ. Στράντα (Μάρτης 1966, τ. Ζ ', σ. 142) γινόταν γιά πρώτη φορά λόγος γιά σοβιετικούς λογοτέ­ χνες έγκλειστους σέ ψυχιατρεία καί φυλακές. Τό δημοσιεύσαμε όταν ξέσπασε τό ζήτημα τής κατα­ δίκης τών Σινιάφσκι - Ντάνιελ καί ή όξύτατη σύγκρουσή μας μέ τό κομματικό ιερατείο. Ελληνικό πρωτότυπο κείμενο μέ τό συγκεκριμέ­ νο θέμα υπάρχει μόνο ένα σ’ όλο τό περιοδικό: τό άρθρο τού Μαν. Άναγνωστάκη Προβλήματα σοσιαλιστικού ρεαλισμού (Μάιος 1957, τ. Ε ', σ.

440) πού περιέλαβε ό ίδιος καί στό βιβλίο του Υ π έρ καί κατά (Θεσσαλονίκη 1965). Ό συγγρα­ φέας έπιχειρεϊ τήν άποκάθαρση τού σοσιαλιστι­ κού ρεαλισμού άπό τίς «άπλοποιητικές άπόψεις τής μηχανιστικής σκέψης», πού είχαν οδηγήσει σέ «μιά χυδαία παραποίηση τού πρωτοτύπου», όπως λέει. Γιά ν ’ άντικρούσει τήν άπλοϊκή άπο­ ψη τής «πιστής άπεικόνισης» τής πραγματικότη­ τας άπό τή λογοτεχνία μέ τά άπλοποιημένα άντιθετικά ζεύγη εννοιών (αίσιοδοξία-άπαισιοδοξία, πρόοδος-άντίδραση κ.ο.κ.) ξεκινάει άπό τή φι­ λοσοφική θέση τού Λούκατς πού λέει: «Ή πραγ­ ματική Διαλεκτική τής Ουσίας καί τού Φαινομέ­ νου έγκειται στό δτι καί τά δυό (Ουσία καί Φαι­ νόμενο) είναι έξ ίσου στοιχεία τής άντικειμενικής πραγματικότητας καί όχι άπλώς τής άνθρώπινης συνείδησης». Ό Άναγνωστάκης καταδί­ καζε λοιπόν τήν κατάργηση τών συγκρούσεων, τό «τυπικό», τό μονοπώλιο τού «θετικού ήρωα» καί τά άλλα κλισέ τής σοβιετικής λογοτεχνίας καί πίστευε ότι οί σοβιετικοί κριτικοί καί οί λο­ γοτέχνες «κάνουν άγώνα ν’ άπαλλάξουν τή λογο­ τεχνία τους άπό τό καρκίνωμα αύτό (...)». 'Οπωσδήποτε πρόκειται γιά τό μόνο άξιόλογο κείμενο -έστω καί έπιεικές ή υπεραισιόδοξο- μέ θέμα τό σοσιαλιστικό ρεαλισμό στό περιοδικό. Στήν τελευταία περίοδο τής ζωής της (1963-67) ή «Ε.Τ.», ύστερα άπό μιά χειμέρια νάρκη όφειλόμενη στήν εντονότερη κομματική έπέμβαση, γονιμοποιεΐται πάλι. Μαζί μέ τή δημοκρατική πνοή άπό τήν πολιτική ήττα τής δεξιάς καί τούς λαϊκούς άγώνες κατά τής μοναρχίας-άποστασίας, είναι φανερή στίς σελίδες της μιά προσπάθεια νά προωθηθούν στόν έλληνικό χώρο τά μηνύματα καί οί προβληματισμοί τής άνανέωσης τής μαρξιστικής σκέψης. Παράλληλα μέ τήν πιό έντονη σύγκρουση μέσα στούς κόλπους τής δικής μας άριστεράς -πού έχει άπήχηση καί στίς στήλες της- ή «Ε.Τ.» φέρνει σ’ επικουρία κείμε­ να μαρξιστών άδιαμφισβήτητου κύρους, πού τα­ ράζουν τά νερά τού δογματισμού. Έ τσι άπό τό τεύχος 124-125 (Άπρίλης-Μάης 1965, τ. ΚΑ', σ.

313 κ.έ.) δημοσιεύονται σειρά κείμενα μεταφρα­ σμένα άπό τό Κοντεμποράνεο, πού, καθώς είδα­

αφιερωμα/25

με, είχε καί παλιότερα έφοδιάσει τή φαρέτρα μας. Παρουσιάζονται κείμενα Ε. Φίσερ, Λούκατς, Στράντα καί Π. Βρανίσκι καί άναγγέλλοντας Ροσσάνα Ροσσάντα γιά τό επόμενο τεύχος, κάτω άπό τη ρουμπρίκα Μαρξιστικές συζητή­ σεις, ή σύνταξη κεραυνοβολούσε τό μαρξιστοφανή σχολαστικισμό καί τίς «έπιβιώσεις τού δογμα­ τισμού». Δεν υπάρχει χώρος έδώ νά μιλήσουμε γι’ αυτά τά κείμενα. Σημειώνω ενδεικτικά ότι ό Φίσερ άρχιζε άποκαθιστώντας τό μαρξικό ορι­ σμό τής ιδεολογίας, πού δέν είναι «έπιστημονική γνώση τού κόσμου» άλλά «ψευδής συνείδηση», καί ζητούσε τήν «άναγέννηση» τού μαρξισμού, ένώ ό Λούκατς άμφισβητούσε τίς άναθεωρητικές άπόψεις τών Φίσερ - Γκαρωντύ καί τήν υποστήρι­ ξη πού έδιναν στή μοντέρνα τέχνη. Έπέμενε στό σοσιαλιστικό ρεαλισμό φέρνοντας σάν δείγμα άνανέωσής του τόν Σολτζενίτσιν (!). Δήλωνε ωστόσο δτι δέν ήταν διόλου άντίθετος στό «κύμα πολιτικού φιλελευθερισμού» πού σηκώθηκε «στίς χώρες καί στά κόμματά μας». Τέλος υποστήριζε δτι τό κόμμα δέν πρέπει νά έχει δική του αισθη­ τική θέση. Ό γιουγκοσλάβος καθηγητής Πέρντραγκ Βρανίσκι στό άρθρο του γιά τήν άλλοτρίωση κατάληγε μέ τή διαπίστωση δτι αύτή «δέν είναι άποκλειστικό πρόβλημα τής άστικής κοι­ νωνίας», άλλά «είναι τό κεντρικό πρόβλημα τού σοσιαλισμού». Στό έπόμενο τεύχος ή Ιταλίδα θεωρητικός Ροσσάνα Ροσσάντα {Στράτευση, κουλτούρα καί ιδεολογία) (τ. ΚΑ', σ. 477), ζητώντας άλλαγή στήν κομματική νοοτροπία, έγραφε σέ κατακλεί­ δα κάτι πού έμεϊς τό είχαμε κάνει σημαία μας: «Τή στιγμή πού ή ιδεολογία δέν παρουσιάζεται σάν τελειωμένη άλήθεια, άλλά σάν επανάσταση καί άλήθεια πού πρέπει νά γίνει, ή στράτευση άποχτάει ξανά μιάν αυτονομία, άλλά ταυτόχρο­ να καί μιά καθολική ευθύνη. Οί λογαριασμοί δέν γίνονται πιά μέ τήν πειθαρχία ενός κόμματος, άλλά μέ τήν ιστορία, πού είναι πιό αυστηρή. Κι έτσι οί λογαριασμοί είναι σοβαρότεροι». (Οί ύπογραμμίσεις είναι δικές μου). Τέλος ή μόνη ρητή άποστασιοποίηση τού περιο­ δικού άπό τό σοσιαλιστικό ρεαλισμό, μέ έμμεση άλλά σαφή άποδοκιμασία του, διατυπώθηκε κα­ τά τή συζήτηση πού άναψε μέ τήν υπόθεση τής καταδίκης τών σοβιετικών συγγραφέων Σινιάφσκι - Ντάνιελ τό Φεβρουάριο τού 1966, συζήτηση πού εκτείνεται σ’ ένα ολόκληρο τόμο τού περιο­ δικού, τόν ΚΓ'. Ή συντακτική επιτροπή πήρε τήν πρωτοβουλία τής συνυπογραφής άπό 25 συ­ νολικά διανοούμενους καί καλλιτέχνες ένός τη­ λεγραφήματος διαμαρτυρίας πρός τή σοβιετική κυβέρνηση. Ή Διοικούσα ’Επιτροπή τής ΕΔΑ προσπάθησε νά μάς έμποδίσει στήν ενέργεια αύ­ τή καί άφού πληροφορήθηκε τηλεφωνικά άπό τό

'Έκτακτη ΐκόοση τής «Ε. Τ.» γιά τά γεγονότα τον ’Ιούλη 1965

Παρίσι δτι τό Γαλλικό ΚΚ θά άντιδρούσε μέ με­ τριοπαθές άρθρο τού Άραγκόν στήν Ούμανιτέ, μάς άντιπρότεινε μιά δήλωση τού καθηγητή Γιάννη Ίμβριώτη (μέλους της), μέσα στό πνεύμα Άραγκόν. Μάς βρήκε άμετάπειστους -έκτός άπό δύο πού άπόσυραν τίς υπογραφές τους-, τό τηλεγράφημα στάλθηκε καί δημοσιεύθηκε σέ δλο σχεδόν τόν τύπο μέ έξαίρεση τήν Α υγή, πού πρίν άπό τή δίκη είχε φιλοξενήσει σέ δύο συνέχειες (18η, 19η Ίαν. 1966) άρθρο τού Μίκη Θεοδωράκη βασιλικότερο τού βασιλέως, δπου έπιδοκιμαζόταν ή δίωξη καί όί δύο συγγραφείς χαρακτηρί­ ζονταν τροφοδότες τής «πυρκαϊάς τού ιμπερια­ λιστικού πολέμου» γιά λογαριασμό τού Πεντα­ γώνου. Ακολούθησε ή δήλωση Ίμβριώτη στήν Αύγή (17 Φεβρ.), δπου ή διαμαρτυρία άντιστρέφεται βασικά, στόχος της είναι περισσότερο «οί συκοφαντικές επιθέσεις κατά τής σοβιετικής κοι­ νωνίας», πού έχει «δικαίωμα καί καθήκον» νά προασπίζει τίς κατακτήσεις της. Διατυπωνόταν ώστόσο μιά διαφωνία: «Έ ξ ίσου δμως κατηγο­ ρηματικά δηλώνουμε δτι δέν μπορούμε νά κατα­

26/αφιερωμα

νοήσουμε τή διαδικασία πού άκολουθήθηκε στή Σοβιετική Ένωση άπέναντι στό ειδικό αύτό θέ­ μα. Πιστεύουμε δτι θά ’ταν ένδεδειγμένη μιά διαφορετική άντιμετώπιση άντί τής δικαστικής όδοϋ καί τής βαριάς καταδίκης». Εκφραζόταν επίσης ή πίστη τής ΕΔΑ στήν έλευθερία τής σκέ­ ψης καί τής έκφρασης καί ή υπόσχεση δτι στήν Ελλάδα τής «Εθνικής Δημοκρατικής ’Αλλα­ γής» τά πνευματικά ζητήματα «θ’ άντιμετωπίζονται έξω άπό καταναγκασμούς». Σέ νεότερη δήλωσή του ό Μ. Θεοδωράκης, μετά τήν καταδί­ κη έλεγε ότι «καλύπτεται» άπό τή δήλωση Ίμβριώτη, άλλά μιλούσε υβριστικά γιά τή δική μας διαμαρτυρία. Σέ άλλο άρθρο στελέχους τής ΕΔΑ στήν Αυγή τής 24 Φεβρ. (Τό νόημα μιάς τοποθέ­ τησης κι ένας λαθεμένος χειρισμός) ή διαμαρτυ­ ρία μας χαρακτηριζόταν σάν «μιά ένέργεια πού προσδίδει άλλη ποιότητα στήν τοποθέτησή τους, τής προσδίδει άνταγωνιστικό χαρακτήρα». Ή «Ε.Τ.» στό τεύχος 133-134 Γενάρη-Φλεβάρη 1966 (τ. ΚΓ') άναδημοσίευε τή δήλωση Ίμβριώτη άλ­ λά καί τό τηλεγράφημα διαμαρτυρίας των 25. Τό άξιοσημείωτο (καθόλου δέ περίεργο) είναι δτι διάφοροι ιδεολογικοί άπολογητές τής δεξιάς, άπό τόν Α. Καραντώνη καί τόν Θ. Παπακων­ σταντίνου (Μεσημβρινή) ως τόν έπιφυλλιδογράφο τής Καθημερινής Άμύντα Παπαβασιλείου καί τήν ίδια τή διευθύντρια τής εφημερίδας, έβαλαν στόχο ποιούς νομίζετε; Τούς σοβιετικούς άρμόδιους, τούς έδώ συνηγόρους τους; “Οχι. ’Εμάς, δσους διαμαρτυρήθηκαν! Ό Α. Καραντώνης έβρισκε «άβάσιμη καί άνόητη ή ψεύτικη καί υποκριτική τή διαμαρτυρία τών άνθρώπων αύτών», πού ήταν «μιά ακόμα μικρογραφία τού ένιαίου λαϊκού μετώπου». Οί άλλοι ήταν υβρι­ στικότεροι. Στό επόμενο τεύχος (Μάρτης, άρ. 135) άπαντούσα διά μακρών εγώ: Περί έλευθερίας. Ή υπόθεση τών όυό σοβιετικών συγγραφέων καί ή πνευματική μας δεξιά. ’Ανταπάντηση Άμύντα Παπαβασιλείου στήν Καθημερινή τής 17 Μαΐου (Ή καθίζησις τής πνευματικής άριστεράς) καί δευτερολογία δική μου, άνυπόγραφη, στό τεύχος τού ’Απρίλη (άρ. 136, τ. ΚΓ', σ. 418), μέ τίτλο Καθίζησις καί άποκολοκυνθοποίησις, δπου, ώς σ.έ. πιά (άφού τό άρθρο ήταν άνυπόγραφο) ει­ ρωνευόμαστε τόν ισχυρισμό τού έπιφυλλιδογράφου δτι δλοι οί άριστεροί διανοούμενοι είμαστε «ύπέρμαχοι τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού» καί τό περιοδικό μας «όργανό» του. Στό ίδιο τεύχος ό Μαν. Φουρτούνης άπαντούσε στίς επικρίσεις έξ άριστερών: ΕΔΑ, Αυγής καί 23ου συνεδρίου τού ΚΚΣΕ δπου ό Σόλοχοφ, άνακηρυγμένος άδικα τών άδικων πάπας τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού, είχε δηλώσει δτι «ντρεπόταν» γιά δσους υπερασπίστηκαν τούς Σινιάφσκι-Ντάνιελ. Ό Μ. Φουρτούνης θύμιζε δτι ό Σόλοχοφ, τόν

καιρό τού ’Ήρεμου Ντόν, είχε κατηγορηθεϊ κι αυτός σάν «έκλαϊκευτής τής ιδεολογίας τών κου­ λάκων». Συνέχιζε ό Φουρτούνης: «Καί ή Κατε­ ρίνα Φούρτσεβα, υπουργός Πολιτισμού, υπερα­ σπίστηκε τό σοσιαλιστικό ρεαλισμό άπό τή δο­ λιοφθορά τής ιδεολογίας τού ιμπεριαλισμού μέ λόγια πού μάς θύμισαν, έστω καί άμυδρά, άλλες έποχές, όταν ό Ζντάνοφ έξαπέλυε τούς μύδρους του εναντίον τής τέχνης τής παρακμής». Κι έφερ­ νε τό παράδειγμα τού αισθητικού καί πνευματι­ κού πλουραλισμού τού Λουνατσάρσκι, πού είχε τή διεύθυνση τής σοβιετικής κουλτούρας κατά τή μόνη δημιουργική της περίοδο (κομισάριος γιά τήν παιδεία 1918-29, «έκκαθαρίσθηκε» ώς τροτσκιστής), απαντώντας τόσο στή δεξιά πού ισχυ­ ριζόταν μέ τήν πολεμική της δτι «έτσι ήταν πάν­ τα άπό καταβολής σοσιαλισμού καί έτσι θά είναι πάντα», όσο καί στόν άριστερό δογματισμό πού δέν άνεχόταν παρέκκλιση άπό τήν ορθοδοξία καί τήν πειθαρχία. Μέ τό γνωστό καί ένδημικό σύστημα τού μονό­ λογου καί μέ τή μέθοδο τού βολικού άκρωτηριασμού περικοπών κειμένων, ό Ά μ . Παπαβασιλείου έπέμενε νά μάς κατακεραυνώνει ώς άπολογη­ τές τού σοσιαλιστικού ρεαλισμού μέ τό ζόρι. Ό δικός μου άντίλογος στό έπόμενο τεύχος 137-138 τού Μάη-’Ιούνη (Άμυντορικά Β ' - Πνευματικό ήθος καί μέθοδος συζήτησης, τ. ΚΓ', σ. 550) συγκεντρώνεται στό ζήτημα αύτό: αποκρούουμε τόν ταυτισμό τών έννοιών «σοσιαλιστικός ρεαλι­ σμός» καί «πνευματική άριστερά», καί «όχι μόνο γιά λογαριασμό τής Ε.Τ. καί τών κριτικών της άλλά καί γιά τούς περισσότερους καί γνωστότε­ ρους (καί καλύτερους) άριστερούς λογοτέχνες τής χώρας μας». Αυτή είναι μιά πτυχή άπό τήν έντονη ζύμωση ιδεών μέσα στό εργαστήρι πού ήταν ή «Ε.Τ.» γιά τή γενιά τής άντίστασης καί τού έμφύλιου, ιδιαί­ τερα γιά τή δική μας συντροφιά. Σέ μερικούς -σήμερα- μπορεί νά φαίνεται περιορισμένη σέ βεληνεκές καί βάθος ή σύγκρουση. Δέν μπορεί νά δοθεί έδώ όλος ό πίνακας, δλη ή ιστορική πραγματικότητα καί ή περιρρέουσα άτμόσφαιρα, δταν λ.χ. γιά τό άφιέρωμα στόν Όχτώβρη τό 1957, τό περιοδικό σέρνεται στά δικαστήρια γιά τό ποίημα «Οί Δώδεκα» τού Ά λ . Μπλοκ (μιά άπό τίς πολλές δικαστικές διώξεις) καί ταυτό­ χρονα έπικρίνεται άγρια στόν κομματικό χώρο τής άριστεράς. Ά λλά ή συνοπτική αυτή άναδρομή σέ μιά ει­ δική περιοχή τής ζύμωσης, τών συγκρούσεων έχει ένα μόνο πνευματικό στόχο καί νόημα: νά δείξει τήν περιπέτεια τής συνείδησης τής στρά­ τευσης άπό τήν κομματική πειθαρχία ώς τήν αυ­ τονομία καί τήν καθολική ευθύνη.

αφιερωμα/27

Ή «Επιθεώρηση Τέχνης» μιλά γιά τόν έαυτό της Πέρα άπό τά δσα γράφονται, σήμερα γιά την «Ε. Τ.», δεκαέξι χρόνια μετά τή -β ί­ αιη- διακοπή τής έκδοσής της, θεωρούμε χρήσιμο νά άναδημοσιεύσονμε τρία χαρα­ κτηριστικά κείμενα τής σύνταξης τού περιοδικού πού μιλάνε μέ τόν πιό εύγλωττο τρόπο, έν θερμώ, γιά τούς στόχους, τίς επιτεύξεις, τίς άδνναμίες, τίς δυσκολίες καί τίς προσπάθειες τού περιοδικού. Τό πρώτο κείμενο δημοσιεύτηκε στό πρώτο τεύχος τής «Ε.Τ.», τό δεύτερο δημο­ σιεύτηκε μέ τή συμπλήρωση τριών χρόνων κυκλοφορίας (άρ. 35-3611957) καί τό τρίτο άποτελεϊ έναν «απολογισμό» γιά τά δέκα χρόνια τού περιοδικού (άρ. 119120/1964).

Μέ λίγα λόγια Τό περιοδικό τούτο νομίζει πώς δέν χρειάζονται προγραμματικές δηλώσεις γιά τή σημερινή έκδο­ σή του. Γιά κάθε άληθινό φιλότεχνο καί καλλιτέ­ χνη είναι αισθητό αυτό τόν καιρό πώς λείπει ένα καλλιτεχνικό περιοδικό πού ν’ άπλώνει τή ματιά του ίσόμερα σ’ όλους τούς κλάδους τής τέχνης καί ταυτόχρονα νά πλουτίζει τό άναγνωστικό του κοινό μ’ ένα γ ό ν ι μ ο αισθητικό καί φιλο­ σοφικό σ τ ο χ α σ μ ό . Τέτοια είναι ή έπιδίωξη τής «Επιθεώρησης Τέχνης». Δηλαδή νά σταθεί ένα περιοδικό μελέτης τής τέχνης καί προβολής καλής ποιότητας καλλιτεχνημάτων τού λόγου. Μέ τή δραστηριότητά του αύτή άποβλέπει νά δη­ μιουργήσει γύρω του μιά κίνηση ζωντανή καί

άνυψωτική γιά τή στάθμη τών γραμμάτων καί τής τέχνης στή χώρα μας. Ή «’Επιθεώρηση Τέχνης» θ’ άγωνιστεϊ γιά όλα τά εκκρεμή έκπολιτιστικά προβλήματα τού τόπου, όπως τό έκπαιδευτικό, ό τερματισμός τής διγλωσσίας μέ τήν έπιβολή τής δημοτικής, ή ανύ­ ψωση τού μορφωτικού έπιπέδου τής επαρχίας, ή κατεδάφιση τών οικονομικών καί άλλων τειχών πού στέκουν μπροστά στούς νέους καί τούς εμ­ ποδίζουν νά προχωρήσουν στή μόρφωσή τους ανάλογα μέ τίς κλίσεις τους. Δέν θά διστάσει ακόμα νά έκφράσει μέ ειλικρίνεια καί ευθύνη τή γνώμη της πάνω σ’ όλα τά προβλήματα, γεγονό­ τα ή πρόσωπα κατευθύνοντας όλες τίς άπόψεις της πρός τά ζητήματα αυτά, γιά νά τίς ξανοίξει πάλι σά δέσμη φωτός πρός τό ιδεώδες ενός και­ νούργιου ούμανισμού πού πλάθεται στίς μέρες μας.

Στό κατώφλι τοΰ δ' χρόνου Μέ τό τεύχος τούτο, ή «Επιθεώρηση Τέχνης» συμπληρώνει τόν τρίτο χρόνο τής ζωής της. ”Αν γιά μιά στιγμή κοιτάξει κανείς τούς έξι τόμους της στή γραμμή, μέ τίς 3.500 πυκνοτυπωμένες σε­ λίδες τους καί μέ τά πολυάριθμα άξιόλογα κεί­ μενα πού βρίσκονται έκεί μέσα, δέν μπορεί παρά νά άναγνωρίσει τό έργο πού προσφέρθηκε. "Αν μάλιστα άναλογιστεϊ τίς συνθήκες πού έπικρατούν στόν τόπο μας, τίς τεράστιες δυσκολίες πού

αντιμετωπίζει ένα πνευματικό όργανο, θέλοντας νά είναι αυτοδύναμο, τόν άφάνταστο μόχθο πού άπαιτεΐ ή άπρόσκοπτη έκδοσή του, τότε θά πα­ ραδεχτεί ότι τό έργο αύτό δέν ήταν διόλου εύκο­ λο. Αύτά ή «Ε. Τ.» δέν τά λέει γιά νά παινέψει μόνη της τόν έαυτό της. Τά λέει γιατί τό ίδιο τό έργο της τής δημιουργεί άνάλογες ευθύνες καί γιατί σάν πνευματικό όργανο, πού φιλοδοξεί νά

28/αφιερωμα άνεβάζει ολοένα τή στάθμη του, όφείλει νά κοι­ τάξει μέ ξάστερο μάτι τό δρόμο πού διάνυσε. Καί δέν μπορεί νά παρασιωπηθεΐ τό γεγονός ότι ό δρόμος αύτός ήταν γεμάτος εμπόδια πού έπρε­ πε νά ϋπερνικηθούν, άνήφορους πού τό περιοδι­ κό έπρεπε νά τούς ανέβει καί κατήφορους όπου κινδύνευε νά κατρακυλήσει. Τό δτι κατάφερε νά διασχίσει αύτό τό δύσκολο δρόμο, χωρίς άβαρίες ή παραχωρήσεις, αλλά, άντίθετα, δυναμώ­ νοντας συνεχώς, είναι ένας άθλος πού μπορεί, δίχως κομπασμούς άλλά καί δίχως ψεύτικες με­ τριοφροσύνες, νά τόν λογαριάσει στό ένεργητικό της. Ά ς θυμηθούμε ποιά ήταν ή κατάσταση τής πνευματικής ζωής στόν τόπο μας όταν πρωτοβγήκε ή «Ε. Τ.». Τό βαθύ σκοτάδι πού βασίλευε άπό χρόνια στόν όρίζοντά μας, μόλις πρίν λίγο είχε άρχίσει κάπως νά διαλύεται. Ό τόπος δέν είχε άκόμα ξανασάνει άπό τή δοκιμασία τού εμ­ φύλιου πολέμου. Ό πνευματικός κόσμος ήταν χωρισμένος. Ή προοδευτική τέχνη καί ή σκέψη δέν έβρισκε καταφύγιο πουθενά. Οί ζυμώσεις πού γίνονταν στόν πνευματικό χώρο άλλων εθνών έφταναν ως εδώ σάν μακρινοί άντίλαλοι ή δέν έφταναν καθόλου. Μέσα σ’ αύτό τό κλίμα βγαίνοντας ή «Ε. Τ.», φιλοδοξούσε νά συμβάλει στήν ανύψωση τής πνευματικής στάθμης τής πατρίδος μας. Τί έπέτυχε ως σήμερα; Πιστεύουμε πώς ή πιό θετική συμβολή της εί­ ναι ή προβολή, άπό τίς στήλες της, ενός πνεύμα­ τος ελεύθερης κριτικής άντιμετώπισης δλων τών πνευματικών φαινομένων τού καιρού μας καί ή προσπάθεια δημιουργίας στίς σελίδες της ενός βήματος ανταλλαγής άπόψεων κι άκόμα ενός στίβου ελεύθερης διαπάλης ιδεών. Ά π ό τήν πρώτη στιγμή τής έκδοσής της ή «Ε. Τ.» πίστεψε πώς μονάχα μέ τήν ελεύθερη κριτική συζήτηση μπορούν νά δοθούν άπαντήσεις στά άγωνιώδη έρωτήματα τής εποχής μας. Κι αύτό, ή «Ε. Τ.» τό έκανε πράξη, στό βαθμό βέβαια πού τής έπέτρεπαν καί οί δικές της καί οί άντικειμενικές δυ­ νατότητες. Ά π ό τήν άλλη μεριά δμως, ποτέ δέν μεταβλήθηκε σ’ ένα άχρωμο σαλόνι άργόσχολου ή καί ύποβολιμιαίου κουβεντολογιού, άλλά πάν­ τοτε διατήρησε τό συγκεκριμένο χαρακτήρα καί προσανατολισμό της. Κι αξίζει νά υπογραμμι­ στεί τό δτι αυτά γίνονταν πολύ πρίν γεμίσει ή ατμόσφαιρα άπό τίς έλπιδοφόρες φωνές καί τά άναγεννητικά μηνύματα τής παγκόσμιας προο­ δευτικής σκέψης. Συνεπής στήν αρχή αύτή ή «Ε. Τ.» δέν δίστασε νά δημοσιεύσει άκόμα καί πράγματα μέ τά όποια όχι άπλώς δέν ήταν σύμφωνη, άλλά καί πού χτυ­ πούσαν αύτή τήν ίδια, σάν περιοδικό, ή τούς συ­ νεργάτες της. Πολλοί φίλοι της τή βρίσκουν σέ τούτο ελαστική. 'Ωστόσο έμεϊς νομίζουμε δτι αύ­ τό δέν είναι έλαστικότητα, άλλά ικανότητα -τό­ σο άπαραίτητη σήμερα- ν’ άκούς όποιεσδήποτε

καλόπιστες έπικρίσεις κι άκόμα καί νά τίς εν­ θαρρύνεις. (Φυσικά υπήρξαν καί οί κακόπιστες έπιθέσεις, οί βρισιές, οί συκοφαντίες -πολλές άπ’ αυτές προήλθαν άπό άνθρώπους πού λιβάνι­ ζαν τό περιοδικό ως τή στιγμή πού τούς δόθηκε νά καταλάβουν δτι ή «Ε. Τ.» δέν είναι όργανο έξυπηρέτησης προσωπικών επιδιώξεων κανενός. Σ ’ αυτές δμως δέν δόθηκε άπάντηση. Κι αύτό, όχι άπό έλλειψη μαχητικότητας. Ή πραγματική μαχητικότητα δέν έκδηλώνεται μέ προσωπικές άντεγκλήσεις καί άνώδυνους φιλολογικούς καυ­ γάδες, άλλά μέ τήν έμπρακτη καυτηρίαση τών ούσιαστικών πληγών πού μάς μαστίζουν.) Φυσικά, γιά νά πραγματωθεϊ μιά τέτοια προσ­ πάθεια δέν έφταναν οί όσοδήποτε καλές προθέ­ σεις. Χρειάζονταν καί τά άνάλογα κείμενα. Καί τέτοια κείμενα υψηλής ποιότητας δόθηκαν σέ αρκετά μεγάλο βαθμό. Μέσα στά τρία χρόνια τής ζωής της ή «Ε. Τ.» δημοσίεψε σημαντικότατα κείμενα Ελλήνων καί ξένων πνευματικών άνθρώπων. Πρόβαλε μιά σειρά νέους σ’ δλους τούς τομείς. Παρουσίασε γιά πρώτη φορά στήν Ελλάδα ξένους διανοου­ μένους όλκής πού είτε ήσαν όλότελα άγνωστοι εδώ ή ήσαν γνωστοί μόνο σάν όνόματα (Γκεόργκ Λούκατς, Μπέρτολτ Μπρέχτ, Άνρύ Λεφέμπρ, Γκαλβάνο ντέλλα Βόλπε, Τζ. Χόμπντεϋ, Ζ. Σαντούλ, X. Λάξνες, Τζ. Τουτίνο, Ά νρύ Βαλλόν, Ζ. Πινιόν, Ρεμπεϋρόλ, Νήντχαμ, Κουό-μό-Γιό καί πολλούς άλλους). Εδραίωσε μιά μόνιμη έπικοινωνία μέ τό εξωτερικό (ειδικά άφιερώματα, άνταποκρίσεις, αποκλειστικές συνεργασίες καί συ­ νεντεύξεις, συζητήσεις κλπ.). Αύτό, καί σέ συνδυασμό μέ τό πνεύμα πού άναφέραμε πιό πάνω, άποτελεϊ κατά τή γνώμη μας τό βασικό λόγο πού ή «Ε. Τ.» άγαπήθηκε τόσο άπό τό κοινό καί ή κυκλοφορία της έφτασε σ’ ένα επίπεδο πάρα πολύ ψηλό γιά λογοτεχνικό περιοδικό στόν τόπο μας. Μιά άλλη ουσιαστική προσφορά τής «Ε. Τ.» ήταν ή συμμετοχή της στόν άγώνα πού κάνουν δλοι οί καλόπιστοι άνθρωποι σ’ ολόκληρο τόν κόσμο γιά τή διαφύλαξη τής ειρήνης καθώς καί στόν έθνικό άγώνα γιά τήν άπελευθέρωση τής Κύπρου. νΙσως ορισμένοι ν’ άμφισβητήσουν τό άν αύτά μπορούν νά καταλογιστούν στά επιτεύγ­ ματα ενός πνευματικού περιοδικού. Ή «Ε. Τ.» δμως πιστεύει πώς τά πνευματικά καί καλλιτε­ χνικά προβλήματα δέν μπορούν μέ κανένα τρόπο νά άποχωριστούν άπό τά γενικότερα προβλήμα­ τα πού βασανίζουν τόν σύγχρονο άνθρωπο καί τόν σύγχρονο Έλληνα καί ειδικότερα άπό τά προβλήματα τής αποτροπής τού πολέμου καί τής έλευθερίας καί έθνικής άνεξαρτησίας. Ή ειρήνη άνάμεσα στούς λαούς είναι ή άπαραίτητη προϋ­ πόθεση τής πνευματικής άνάπτυξης, καί ή ελευ­ θερία, ή άποτίναξη κάθε καταπίεσης, έθνικής ή άλλης, είναι τό άπαραίτητο έδαφος στό όποιο

αφιερωμα/29 μπορεί νά βλασταίνει καί ν’ άνθίζει ό πολιτι­ σμός. Γι’ αυτό καί ή «Ε. Τ.» θεωρεί μεγάλη τιμή της τό ότι έταξε τίς μικρές της δυνάμεις στην εξυπηρέτηση τών υπέρτατων αυτών άγαθών. Θετικότατη επίσης συμβολή τής «Ε. Τ.» ήταν τό ότι μέ συνεχείς, συνεπείς καί ενσυνείδητες προσπάθειες επιδίωξε -καί ως ένα μεγάλο βαθμό βοήθησε- νά γεφυρωθεί τό χάσμα πού χώριζε τόν πνευματικό μας κόσμο καί νά άποκατασταθεΐ μιά άτμόσφαιρα άμοιβαίας άναγνώρισης καί σεβασμού. Δυστυχώς δέν μπορεί νά ισχυριστεί πώς ήταν τό ίδιο άποδοτική καί ή προσπάθειά της γιά τή θεραπεία τών άλλων πληγών πού μαστίζουν τόν πνευματικό μας χώρο. Καί σέ συνάφεια μ’ αυτό πρέπει νά τονιστούν μιά σειρά σοβαρές άδυναμίες πού παρουσίασε: α) Κυρίως ή ποσότητα, άλλά καί, μερικές φορές, ή ποιότητα τών κειμέ­ νων πού δημοσίευε δέν άνταποκρινόταν στίς πνευματικές άνάγκες τής εποχής, β) Τά ελληνικά κείμενα γιά τά ελληνικά προβλήματα ήταν πολύ λίγα, γ) Πολλά μελετήματα ήταν τελείως άνεπίκαιρα. δ) Πολλές φορές ή ύλη της ήταν έξαιρετικά ειδικευμένη, πράγμα πού δυσκόλευε τό πλα­ τύτερο κοινό νά τήν κατανοήσει, ε) Δέν παρακο­ λούθησε πάντοτε τά γεγονότα καί πολύ περισσό­ τερο δέν δημιούργησε ή ίδια τέτοια. Δέν άνατάραξε όσο βίαια χρειαζόταν τά βαλτονέρια. στ) Μιά σειρά άλλες άδυναμίες, όπως τεχνικές άνωμαλίες, πολλά τυπογραφικά λάθη, καθυστέρηση ή καί έλλειψη άπαντήσεων στήν άλληλογραφία κλπ. Σ ’ αυτά ίσως πρέπει ν’ άναζητηθούν οί λόγοι πού τό περιοδικό παρά τή μεγάλη, γιά τό είδος του, κυκλοφορία, δέν μπόρεσε ν’ άπευθυνθεί στά πλατύτερα στρώματα τών άνθρώπων πού διαβάζουν καί τό κοινό του άποτελείται σχεδόν άποκλειστικά ,άπό διανοουμένους. Συμπεράσματα: Μέσα στά τρία χρόνια τής ζωής της ή «Ε. Τ.» οικοδόμησε ένα σοβαρό έργο. Παρουσίασε καί άδυναμίες. "Αλλες άπ’ αυτές τή βαραίνουν άποκλειστικά κι άλλες είναι άπόρροια τών γενικοτέρων συνθηκών καί άντικειμενικών δυσχερειών. 'Ωστόσο οί άδυναμίες αυ­ τές πρέπει νά ύπερνικηθούν. Γιά τό σκοπό αυ­ τόν, γιά τήν έξασφάλιση τής ποιοτικής της βελ­ τίωσης καί γιά τήν προσφορά πνευματικής τρο­ φής έξ ίσου σοβαρής άλλά περισσότερο εύλη­ πτης, ή «Ε. Τ.» έχει έπεξεργαστεΐ όλόκληρο πρό­ γραμμα, πού ή εφαρμογή του θά είναι τό κύριο μέλημά της κατά τό 1958. Είναι σίγουρη πώς θά πετύχει. Καί στήν εξόρμησή της αυτήν ζητάει τήν ενεργητική συμπαράσταση όλων τών φίλων της: Τών συνεργατών της, καί όλων τών νεοελλή­ νων λογίων καί καλλιτεχνών άπ’ τή μιά καί τών άναγνωστών της άπ’ τήν άλλη. Οί πρώτοι νά κά­ νουν εντονότερη τήν πνευματική παρουσία τους άπό τίς στήλες της. Οί δεύτεροι νά τής ύποβάλ-

Κ ΥΚ ΛΟ Φ Ο ΡΟ ΥΝ

ΑΝΤΡΕΑ ΚΕΡΕΝΗ ΠΤΗΣΗ 474 Μυθιστόρημα •

ΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ Διηγήματα •

Εκδόσεις «Α. Καρκαβίτσας»

Κεντρική διάθεση: ΟΔΥΣΣΕΑΣ τηλ.

3 6 .1 9 .7 2 4

30/αφιερωμα

λουν παρατηρήσεις καί υποδείξεις πού νομίζουν σκόπιμες καί νά κρίνουν τίς προσπάθειές της. Κι όλοι μαζί νά φροντίσουμε γιά τό άνέβασμα τής κυκλοφορίας της. Μονάχα όταν θά έχει τήν άπαραίτητη οικονομική εύρωστία θά μπορέσει νά βάλει σ’ έφαρμογή τό πλατύτερο πρόγραμμα βελτιώσεων πού έπεξεργάζεται. Κ’ είναι βέβαιη πώς τό 1958 θά επιστέφει μ’ επιτυχία όλες της τίς έπιδιώξεις.

Μιά δεκαετία Ή «Επιθεώρηση Τέχνης» μ’ αυτό τό τεύχος της συμπλήρωσε δέκα χρόνια ζωής. Έ χει πιά πίσω της είκοσι τόμους, μέ 10.000 σελίδες συνολικά, όπου καθρεφτίζεται ή δυναμική πορεία τής έλληνικής πνευματικής ζωής μετά τή λήξη τού εμ­ φυλίου πολέμου. Δέκα χρόνια δέν είναι κάτι τό πολύ συνηθισμένο στήν ιστορία τού έλληνικοϋ περιοδικού τύπου καί μάλιστα τού προοδευτι­ κού. Γιά διάφορους λόγους, οικονομικές δυσκο­ λίες είτε πολιτικές εναντιότητες, κανένα άλλο άπό τά έλληνικά προοδευτικά περιοδικά δέν κα­ τόρθωσε νά έχει μιά τόσο μακριά ζωή καί μάλι­ στα μέ προοπτικές άπεριόριστης συνέχισης! Ή «Νέα Επιθεώρηση» έβγαλε λίγα τεύχη, οί «Πρωτοπόροι» καί οί «Νέοι Πρωτοπόροι» έζησαν τέσσερα χρόνια, τά «Νεοελληνικά Γράμμα­ τα» κάλυψαν τήν περίοδο τής 4ης Αύγούστου καί τά «Ελεύθερα Γράμματα» πού παρουσιά­ στηκαν στά 1945 μετά τήν άπελευθέρωση, ύστερα άπό μιά άντίξοη καί διαλείπουσα πορεία, άνάμεσα άπό τίς φλόγες τού έμφυλίου πολέμου, έσβησαν στά 1951. Αύτή λοιπόν ή δεκάχρονη ζωή καί προπαντός τό ότι σ’ αυτά τά χρόνια ή «’Επιθεώρηση Τέ­ χνης» έγινε θετικός παράγοντας τής έλληνικής πνευματικής ζωής, πού δέν άκολουθούσε απλώς άλλά καί δημιουργούσε πνευματικά γεγονότα, τής δίνει τό δικαίωμα, άλλά τής δημιουργεί πρό παντός τό χρέος, νά κάνει έναν, έστω καί σύντο­ μο, άπολογισμό. Ή «Επιθεώρηση Τέχνης» βγήκε μέσα στό άντιπνευματικό κλίμα τής έπομένης τού έμφυλίου πολέμου. ’Από δυό χρόνια κυβερνούσε πανίσχυ­ ρη τόν τόπο ή Δεξιά, καί τό άστυνομικό κράτος άναπτυσσόταν καί όργανωνόταν καί έλεγχε όλη τήν κοινωνική καί πνευματική ζωή, ένώ οί προο­ δευτικές πνευματικές δυνάμεις, διασκορπισμένες στις εξορίες καί στις φυλακές, εκπατρισμένες, παραμερισμένες άπό τό προσκήνιο, χωρίς ένα όργανο έκφρασης καί συσπείρωσης δέν μπορού­ σαν, παρά τίς άτομικές προσπάθειες, νά προβά­

λουν όργανωμένη θετική άντίσταση στήν άστυνόμευση τής σκέψης καί στό σκοταδισμό. Έ τσι ό κίνδυνος τέλειας πνευματικής άπονέκρωσης ήταν άμεσος καί άπειλητικός. Καί τό χειρότερο ήταν ότι ή ίδια ή προοδευτική σκέψη παρουσία­ ζε άδυναμίες καί κενά: Είναι γεγονός ότι ή χρη­ σιμοποίηση τής διαλεχτικής μεθόδου στή μελέτη καί στήν έρευνα είχε άναταράξει βίαια τήν έλληνική πνευματική ζωή κι είχε φωτίσει μέ εκτυ­ φλωτικό φώς τά πνευματικά φαινόμενα. Μά ένώ οί παλιοί άντίπαλοι τής διαλεχτικής, πού τήν εί­ χαν δεχτεί στήν άρχή μέ είρωνεϊες καί κατάρες, δανείζονταν τώρα χωρίς νά τό όμολογούν στοι­ χεία άπό τή μεθοδολογία της, σέ μερικούς όπαδούς καί έκπροσώπους της είχαν παρουσιαστεί άνησυχαστικά συμπτώματα αύτάρκειας καί έφησυχασμού, στήν εύκολη προσπάθειά τους γιά αυ­ θαίρετες τοποθετήσεις καί γενικεύσεις καί γιά πρόχειρες λύσεις μέ έτοιμες κατηγορίες καί έτικέτες. Σ’ αύτή τήν κατάσταση έπρεπε νά άντιδράσει ή «Επιθεώρηση Τέχνης». Έ ταξε λοιπόν στόν έαυτό της τίς άκόλουθες έπιδιώξεις: Α '. Νά γίνει τό όργανο καί τό βήμα τής προο­ δευτικής σκέψης, νά συγκεντρώσει καί συσπει­ ρώσει τούς προοδευτικούς πνευματικούς άνθρώπους, νά άγωνιστεΐ γιά τήν κατάργηση τών άνελεύθερων μέτρων στόν πνευματικό χώρο, νά κα­ ταπολεμήσει τή φασιστική, σκοταδιστική ιδεολο­ γία, νά τιμήσει τήν καταδιωγμένη Εθνική ’Αντί­ σταση, νά άγωνιστεΐ μέ τόν τρόπο της γιά τά ιδανικά τής Ελευθερίας καί τής Δημοκρατίας, τής Ειρήνης καί τής Εθνικής ’Ανεξαρτησίας. Β'. Νά συμβάλει στήν έξυγίανση τού πνευμα­ τικού χώρου, καταπολεμώντας τό βεντετισμό, τήν αύτάρκη έπανάπαυση, τή μακάρια άδιαφορία άντίκρυ στά προβλήματα πού δημιουργεί ή ζωή. Νά συμβάλει γιά νά παραμεριστεί τό πνεύ­ μα τής ποικιλώνυμης καί πολύμορφης σκοπιμοθηρίας πού καταδυναστεύει τήν πνευματική ζωή στήν Ελλάδα γιά τήν έπίτευξη υψηλής καί γνή­ σιας πνευματικής καί καλλιτεχνικής ποιότητας. Αύτό θά επιδιωκόταν μέ τόν παραμερισμό τών προσωπικών φιλοδοξιών, μέ τή ζύμωση τών ιδεών, μέ τόν αυστηρό άλλά καί καλόπιστο έλεγ­ χο, μέ τήν προβολή τέλος τών συγχρόνων ιδεολο­ γικών καί καλλιτεχνικών ρευμάτων τού έξωτερικού καί τού έσωτερικού καί μέ τήν προώθηση τών νέων δυνάμεων χωρίς νά παραγνωρίζονται οί παραδοσιακές άξιες τού τόπου. Γ'. Νά άποκαταστήσει τό διάλογο άνάμεσα στούς άνθρώπους όλων τών τάσεων, καί τά άντιμαχόμενα ιδεολογικά καί καλλιτεχνικά ρεύματα, διατηρώντας όμως ή ίδια τήν ιδεολογική της κα­ θαρότητα καί έλέγχοντας, άπό τή σκοπιά βέβαια τής προοδευτικής σκέψης άλλά μέ πνεύμα άμεροληψίας καί άντικειμενικότητας, τά πνευματι-

αφιερωμα/31

κά φαινόμενα καί τίς πνευματικές εκδηλώσεις. Νά καθιερώσει άκόμη τό διάλογο καί τή συζήτη­ ση άνάμεσα στους πνευματικούς άνθρώπους τής προοδευτικής παράταξης, γιά τήν επεξεργασία καί άνάπτυξη τής προοδευτικής σκέψης. Δ '. Νά προωθήσει τέλος καί βαθύνει τήν έρευ­ να τών πνευματικών φαινομένων, άπορρίπτοντας τίς έτοιμες λύσεις καί τίς οριστικές ταξινομή­ σεις καί προωθώντας τήν πνευματική άνησυχία πρός όλες τίς κατευθύνσεις. Μ’ αυτές τίς αρχές καί επιδιώξεις ξεκίνησε ή «’Επιθεώρηση Τέχνης» κι άκολούθησε τό δρόμο της, πού δέν ήταν καθόλου εύκολος, μέ μόχθο καί συνεχή άγώνα. Σήμερα, άνασκοπώντας τήν πορεία τής πρώ­ της δεκαετίας τής ζωής της, διαπιστώνει πώς ή πορεία της δέν ήταν εύθύγραμμη: σημείωσε καί άλματα καί παλινδρομήσεις, καί δισταγμούς καί λοξοδρομήσεις, γενικά δμως δέν ξέφυγε άπό τίς έπιδιώξεις καί τούς σκοπούς πού έταξε. Μ’ όλο πού πολλοί είδαν στήν άρχή τήν «’Επι­ θεώρηση Τέχνης» μέ κάποια δυσπιστία, ώστόσο τό περιοδικό κατόρθωσε στά πρώτα έξι τεύχη του νά συγκεντρώσει καί συσπειρώσει τό σύνολο σχεδόν τών κατάσπαρτων έκπροσώπων τής προοδευτικής σκέψης, μπόρεσε νά παγιώσει τή θέση του σάν όργανο πνευματικό μέ καθαρά προοδευτική φυσιογνωμία καί ν’ άνοίξει τό δρό­ μο γιά τή γεφύρωση τού σκόπιμου (άπό τήν πλευρά τού άστυνομικοΰ κράτους) χάσματος πού χώριζε τόν πνευματικό κόσμο. Τελικά στήν «’Επιθεώρηση Τέχνης» συνεργάστηκαν όλοι σχε­ δόν οί άξιοι πνευματικοί άνθρωποι καί καλλιτέ­ χνες τού τόπου, χωρίς όμως ούτε μιά στιγμή νά αλλοιωθεί ή φυσιογνωμία τού περιοδικού. Καί συνεργάστηκαν όχι μόνο μέ λογοτεχνικές καί καλλιτεχνικές εργασίες, άλλά καί μέ κείμενα μά­ χης, στούς άγώνες πού έκανε ό πνευματικός καί καλλιτεχνικός κόσμος γιά τήν έλευθερία τής σκέ­ ψης, γιά τήν κατάργηση τών άνελεύθερων περιο­ ριστικών μέτρων, γιά τήν κατάργηση τής λογο­ κρισίας στό θέατρο καί στόν κινηματογράφο, γιά τήν ελεύθερη κυκλοφορία τού βιβλίου, πού πα­ ρεμποδιζόταν άπό τίς άστυνομικές αυθαιρεσίες, τίς συλλήψεις, έξορίες καί δίκες συγγραφέων, έκδοτών καί πλασιέ. Μέ ιδιαίτερη στοργή άντιμετώπισε ή «Ε.Τ.» τούς νέους, άνοίγοντας τίς στήλες της χωρίς προ­ καταλήψεις καί προσπαθώντας νά γίνει οδηγός τους. Καί μπορεί νά περηφανεύεται πώς πρόβα­ λε θαρραλέα μερικούς νέους λογοτέχνες καί καλ­ λιτέχνες πού σήμερα άποτελοϋν όχι πιά ελπίδα άλλά θετικό παρόν στά έλληνικά γράμματα καί τέχνη. Στόν πρώτο χρόνο της ή «Ε.Τ.» άφιέρωσε ένα τεύχος στήν ’Εθνική ’Αντίσταση. Ή ταν ή πρώτη έπιβλητική ενέργεια άποκατάστασης καί δικαιο-

Ε

Π

1

Θ

Ε

Ω

Ρ

Η

Σ

Η

Τ Ε Χ Ν Η Σ

API**. ΤΕΪΧΟΙΈ 108

AKKEHBPIOl 19*3

’Αφιέρωμα τής «Ε. Τ.» στόν Καβάφη

σύνης άπέναντι στή μεγάλη εθνική πράξη, πού άπό τά χρόνια τού έμφυλίου πολέμου άντιμετώπιζε τή σιωπή, τήν περιφρόνηση, τόν άνοιχτό διωγμό άπό τό άστυνομικό κράτος. Κι έκείνο τό πρώτο σεμνό, άλλά καί ουσιαστικό αφιέρωμα, τό άκολούθησε άργότερα τό ογκώδες τεύχος γιά τόν πνευματικό άγώνα κατά τών ξένων κατακτητών, πραγματική συμβολή στήν ιστορία τής ’Εθνικής ’Αντίστασης. Γιά τή μακρινή Κίνα ή «Ε.Τ.» άφιέρωσε ειδικό τεύχος γιά νά φέρει τόν έλληνα άναγνώστη σέ κάποια γνωριμία μέ τή λογοτεχνία, τήν ποίηση καί τήν τέχνη τής χώρας πού έβγαινε άπό τήν ιμ­ περιαλιστική σκλαβιά καί βάδιζε στό δρόμο τής έλευθερίας καί πού μόνο σάν θρύλος μάς ήταν γνωστή. Γιά τή συμπλήρωση 40 χρόνων άπό τό κοσμοϊστορικό γεγονός τής Σοσιαλιστικής ’Επανάστα­ σης ή «Ε.Τ.» άφιέρωσε ειδικό τεύχος. Αυτό τής στοίχισε τόν άστυνομικό διωγμό, πού αντιμετώ­ πισε όμως νικηφόρα, μέ τήν αυθόρμητη συμπα­ ράσταση τού πνευματικού καί καλλιτεχνικού κό­ σμου τής χώρας, άκόμη καί τού εξωτερικού. ’Από τά πρώτα τεύχη της ή «’Επιθεώρηση Τέ­ χνης» καλλιέργησε τό πνεύμα τής βαθύτερης διερεύνησης καί άνοιξε τίς στήλες της γιά άνταλλαγή άπόψεων, χωρίς δμως νά γίνεται ένας άχρω­ μος χώρος συζήτησης χωρίς αρχές. Μ’ αύτή τήν έννοια άντιμετώπισε τήν περίπτωση Καβάφη,

32/αφιερωμα

άνοίγοντας ευρύτατη συζήτηση καί αφιερώνον­ τας ολόκληρο τεύχος, γιά νά δοθεί ή ευκαιρία στην προοδευτική σκέψη νά έπανεξετάσει καί άνατάμει βαθύτερα μιά άπό τίς μεγαλύτερες μορφές τών νεοελληνικών γραμμάτων. Μέ τήν ίδια έννοια άντιμετώπισε καί τό φαινόμενο τής άφηρημένης τέχνης, πού είχε σέ μιά στιγμή βα­ θύτατα χωρίσει καί τούς καλλιτέχνες καί τούς θεωρητικούς, ύποβάλλοντάς το σέ καλόπιστο κριτικό έλεγχο καί κάνοντάς το άντικείμενο τής πιό εύρείας άνταλλαγής άπόψεων. ’Αλλά καί σέ άλλα θέματα, πού άπασχολοΰσαν πνευματικούς άνθρώπους, καλλιτέχνες καί κοινό -τέχνη καί πολιτική, μορφή καί περιεχόμενο, λαϊκό καί δη­ μοτικό τραγούδι κ.ά .- ή «Ε.Τ.» δέν άφόρισε, άλλά άνοιξε τίς στήλες της γιά βαθύτερη διερεύνηση. Καί τό κυριότερο, θέλοντας νά φέρει τόν έλληνα άναγνώστη έγγύτερα στά παγκόσμια ρεύ­ ματα καί νά τόν κάνει κοινωνό τών πνευματικών ζυμώσεων καί τών άνησυχιών πού συγκλονίζουν τόν άνθρωπο πέρα άπό τόν έλληνικό χώρο, μετέ­ φερε στίς στήλες της άπόψεις πνευματικών άν-

θρώπων άλλων χωρών, παρουσίασε μεγάλες μορφές τού πνεύματος καί τής τέχνης, έδωσε ξέ­ νες συζητήσεις γιά φλέγοντα θέματα, συζητήσεις πού διεξάγονται στίς χώρες τού σοσιαλισμού καί τής Δύσης καί πού διαμορφώνουν τή συνείδηση τού σύγχρονου άνθρώπου. Έ τσι ή «Ε.Τ.» πρωτοπαρουσίασε στήν Ελλάδα ξένους διανοούμε­ νους ολκής πού ήταν άπλώς γνωστοί σάν ονόμα­ τα: έδωσε κείμενα θεατρικά καί θεωρητικά καί άφιέρωσε τεύχος στόν Μπρέχτ, δημοσίευσε κεί­ μενα τού Λούκατς, τού Γκαλβάνο ντέλλα Βόλπε καί άλλων ίταλών θεωρητικών, έπεδίωξε νά έξοικειώσει τό έλληνικό κοινό μέ τό μεγάλο έργο τού Πικασσό, δημοσιεύοντας έργα του καί άφιερώνοντας τεύχος γιά τήν προσέγγισή του, έφερε σέ επαφή τόν έλληνα άναγνώστη μέ τή σημερινή σοβιετική λογοτεχνία, άφιερώνοντας ολόκληρο τεύχος πού καθρεφτίζει τίς πνευματικές ζυμώ­ σεις, τίς τάσεις καί τά ρεύματα στή Σοβιετική Ένωση, τέλος -καί τό κυριότερο- έδωσε τίς με­ γάλες συζητήσεις τών πολωνών, ίταλών, άγγλων, τσέχων, γάλλων καί σοβιετικών συγγραφέων καί θεωρητικών γιά τά φλέγοντα θέματα τών σχέ­ σεων ιδεολογίας καί τέχνης, λογοτεχνικής κριτι­ κής, τέχνης καί πολιτικής, παρακμής, ρεαλι­ σμού, πρωτοπορίας κ.ά. Μ’ αύτό τόν τρόπο έπεδίωξε νά σφυρηλατήσει τή συνείδηση τού έλληνα άναγνώστη κι άπό πα­ θητικό δέκτη νά τόν κάνει ένεργητικό μέτοχο καί παράγοντα τής πνευματικής ζωής. Δέν τό κρύβουμε πώς όλα αύτά, καινοφανή ως ένα σημείο πράγματα στόν έλληνικό πνευματικό χώρο, ξένισαν πολλούς, άκόμη καί άληθινούς καί ειλικρινείς φίλους τού περιοδικού. Μά ή δεκάχρονη ιστορία τής «Επιθεώρησης Τέχνης» δικαιώνει τή γραμμή πού άκολούθησε. Δέν ήταν καθόλου λάθος πού έκανε συζήτηση. Είναι λάθος πού δέν έκανε πολλή συζήτηση. Δέν είναι λάθος πού υπήρξε τολμηρή. Τό λάθος της είναι πού δέν ήταν περισσότερο τολμηρή. ’Αλλά δέν ήταν αύτό τό μοναδικό λάθος κι ή μοναδική άδυναμία της. Γιά λόγους άντικειμενικούς καί υποκειμενι­ κούς υστέρησε αφάνταστα στήν έπικοινωνία της μέ τούς άναγνώστες της καί κυρίως τούς νέους. Ή ’Αλληλογραφία πού στήν άρχή ήταν πυκνή καί άνελλιπής κι’ ή καθοδήγηση τών νέων πού έστελναν χειρόγραφά τους καί πού γινόταν συ­ στηματικά, σιγά σιγά άρχισε νά χαλαρώνει, ώσπου στά τελευταία χρόνια έξαφανίστηκε σχε­ δόν. Αύτό είναι ίσως τό μεγαλύτερο σφάλμα καί ή μεγαλύτερη άδυναμία τής «Ε.Τ» καί πού στό μέλλον, άν θέλει νά είναι ένα προοδευτικό έντυ'πο μέ συνεχή επαφή μέ τό κοινό, πρέπει όπωσδήποτε νά τό έπανορθώσει. Τό ίδιο πρέπει νά λεχθεί καί γιά τήν άνελλιπή άναγγελία, κριτική άν είναι δυνατό, τών βιβλίων, πού έχει τελείως

αφιερωμα/33

λείψει τόν τελευταίο χρόνο. Ή κριτική παρακολούθηση όχι μόνον τού βι­ βλίου άλλα καί τού θεάτρου καί τού κινηματο­ γράφου καί τών εικαστικών τεχνών παρουσιάζει μέγιστα κενά, ενώ τής μουσικής έχει έκλείψει τε­ λείως. Επιβάλλεται νά άναδιοργανωθούν οί στήλες τής κριτικής, νά πληρωθούν τά κενά καί νά γίνει έπέκταση καί σ’ άλλους τομείς (μουσι­ κούς δίσκους, ραδιόφωνο, άρχιτεκτονική). Μεγάλη άνωμαλία στην έκδοση τής «Ε.Τ.» εί­ ναι τό ότι δέν μπόρεσε νά έχει ποτέ τακτική ήμέρα κυκλοφορίας. Καί αύτό οφείλεται τόσο σέ οργανωτικές όσο καί τεχνικές καί οικονομικές δυσκολίες. Παρ’ όλα αύτά ή προσφορά τού περιοδικού υπήρξε άναμφισβήτητα θετική καί δημιουργική. Καί αύτό οφείλεται ως ένα μεγάλο βαθμό καί στόν δημοκρατικό τρόπο λειτουργίας τής συνταχτικής της έπιτροπής. Πρέπει εδώ νά υπογραμ­ μιστεί ιδιαίτερα τό γεγονός ότι τά μέλη της δέν βρέθηκαν πάντα ομόφωνα στίς καμπές τού πε­ ριοδικού. Μά οί διαφωνίες ξεπεράστηκαν μέ τή συζήτηση καί τήν καλή πίστη κι αύτό άκριβώς άποτελεϊ τή δύναμη τής «Επιθεώρησης Τέχνης» καί προδικάζει τή μακριά μελλοντική της ζωή. Στή δεκάχρονη πορεία της ή «’Επιθεώρηση Τέχνης» ήταν σχεδόν άδύνατο νά μή δημιουργή­ σει καί παρεξηγήσεις καί πικρίες καί παράπονα, πολλές φορές καί θυμούς. Λυπάται γιά όλα αύ­ τά. Ίσω ς ήταν άναπόφευκτα έπακόλουθα μιας αύστηρής άλλά άναγκαίας τακτικής. Δέν ύπάρχει άμφιβολία ότι θά έγιναν καί άδικίες καί λά­ θη. Μά μέ κανένα τρόπο δέν έπιτρέπεται νά κατηγορηθεϊ τό περιοδικό γιά προκαταλήψεις καί προσωπικές προτιμήσεις ή άντιπάθειες. Μοναδι­ κός γνώμονας στήν πορεία του ήταν ή άνάπτυξη τής πνευματικής ζωής. Ζητεί γι’ αύτό κατανόηση άπό όλους καί συμπαράσταση, ύποσχόμενο άπό τήν πλευρά του ότι στό μέλλον θά καταβάλει κά­ θε προσπάθεια γιά νά μήν παρουσιάζονται πα­ ρόμοια περιστατικά. Τήν ώρα αύτή πού ή «’Επιθεώρηση Τέχνης» μπαίνει στή δεύτερη δεκαετία τής ζωής της, σκέ­ φτεται μέ εύγνωμοσύνη καί άπευθύνει τίς εύχαριστίες της σ’ όλους όσοι τή βοήθησαν στή δύ­ σκολη πορεία της. Σ’ έκείνους πρώτα πρώτα πού ξεπερνώντας τίς άπαγορεύσεις τού άστυνομικού κράτους κατόρθωσαν νά τήν ιδρύσουν, σ’ έκεί­ νους πού τή στερέωσαν, σ’ όλους τούς φίλους καί συνεργάτες της πού δούλεψαν γιά τήν προ­ κοπή της. Μά προπαντός άπευθύνεται στούς άναγνώστες καί στούς συνδρομητές της πού τήν περιέβαλαν μέ τήν άγάπη τους καί τή στήριξαν οικονομικά. Καί εδώ πρέπει νά γίνει μιά σαφής καί καθαρή δήλωση: Ή «Ε.Τ.» άπό τήν πρώτη μέρα τής έκδοσής της βασίστηκε άποκλειστικά στούς άναγνώστες της. Δέν είχε άδηλους πόρους

Σχέδιο αυτοπροσωπογραφίας πού δείχνει πώς έβλεπε ό Πικασό τόν έαντό του τήν Άνοιξη τοϋ 1901

καί φυσικά δέν ήταν εύνοουμένη τών μυστικών κονδυλίων. “Ισα ίσα γνώρισε όχι μόνο τόν πολι­ τικό άλλά καί τόν οικονομικό διωγμό: ’Αποκλει­ σμό άπό τίς διαφημίσεις καί δημοσιεύσεις τού Δημοσίου καί τών Νομικών Προσώπων Δημο­ σίου Δικαίου, άποκλεισμό άπό τούς άπολογισμούς τών τραπεζών, άστυνομικές «συστάσεις» σέ συνδρομητές της νά διαγραφούν κλπ. Καί στό μεταξύ, μέ τήν άλλαγή τών οικονομικών συνθη­ κών, τά έξοδά της έχουν ύπερδιπλασιαστεΐ. Μά ή «Ε.Τ.» μπόρεσε νά ζήσει γιατί τή στήριξαν οί άναγνώστες της, πού άπό μερικές εκατοντάδες στήν άρχή, έχουν γίνει πιά χιλιάδες. Σ’ αύτούς άπευθύνεται καί πάλι καί ζητεί πιό μεγάλη συμ­ παράσταση: Ό κάθε άναγνώστης νά δημιουργή­ σει άλλον ένα άναγνώσ^η, ό κάθε συνδρομητής νά γράψει άλλον ένα συνδρομητή. Έ τσι ή «Ε.Τ» θά μπορέσει νά συνεχίσει τήν πορεία της καί νά ξεπεράσει τίς άδυναμίες της. Καί νά γίνει ένα περιοδικό όπως τό λαχταρούν όλοι, συντάκτες καί φίλοι του, συνεργάτες καί άναγνώστες του, γιά τήν άνάπτυξη τής πνευματικής ζωής καί τήν προαγωγή τής προοδευτικής σκέψης.

■

34/αφιερωμα

Χρίστος Χειμάρας

Ή «Επιθεώρηση Τέχνης» καί ή εφηβεία ένός έπαρχιώτη Ξεκινώντας αυτό τό κείμενο, θέλω άπό την άρχή νά τονίσω ότι όέν έπιχειρώ νά συντάξω κάποια τεκμηριωμένη άνάλυση η κριτική γιά την άξια ή απαξία τής «’Επιθεώρησης Τέχνης». Ούτε φυσικά έπιχειρώ νά καθορίσω τό ρόλο της, νά πε­ ριγράφω τίς συντεταγμένες των γραμμάτων, τεχνών, πολιτικού στοχασμού, οριο­ θετώντας τό στίγμα τού περιοδικού στά πνευματικά πράγματα εκείνου τού και­ ρού. Κάτι τέτοιο θά ήταν άδΰνατο αυτή την ώρα, για­ τί άπό τή μιά μού λείπουνε αυτά τά ίδια τά τεύχη τοϋ περιοδικού, όπως καί πολλά άλλα άναγκαϊα καί άκριβή στοιχεία γιά μιά τέτοια άπόπειρα, κι άπό την άλλη ό χρόνος μέχρι την έκδοση τοϋ «Διαβάζω» μέ τό άφιέρωμα στην «’Επιθεώρηση Τέχνης», είναι λίγος καί πιεστικός. Τό κείμενό μου λοιπόν δέν είναι τίποτε άλλο παρά μιά προσέγγιση τοϋ θέματος σέ καθαρά προσωπικό έπίπεδο, μιά προσπάθεια ν’ άποδώσω, έστω φωτογραφικά, τή σχέση τού περιοδι­ κού μέ την εφηβεία ένός έπαρχιώτη μέσα στό τό­ τε άσφυκτικό πολιτικό καί πολιτιστικό κλίμα τής πόλης τού Βόλου. Αυτή είναι ή θεματική περίμε­ τρος τούτης τής γραπτής προσπάθειας, πού έχει όδηγό τή μνήμη καί τίς έντυπώσεις εκείνου τού καιρού, μαζί μέ τήν άγάπη γιά δσα πράγματα καθόρισαν τή μετέπειτα ζωή μας καί έχουν τώρα πιά χαθεί άνεπιστρεπτί. Καί λέω τήν άμαρτία μου: γράφοντας αυτές τίς σειρές είχα συχνά τό συναίσθημα πού έχει κανείς κοιτάζοντας παλιές, κιτρινισμένες άπό τόν καιρό, φωτογραφίες. Έ χουν περάσει άλλω­ στε είκοσι σχεδόν χρόνια άπό τήν πρώτη, τυχαία -όσο καί τυχερή γιά μένα- γνωριμία μέ τό περιο­ δικό. ”Ας μού συγχωρηθοϋν λοιπόν οί τυχόν άνακρίβειες καί τά λάθη. Ή μνήμη, δσο κι άν περισσεύει ή άγάπη, δέν φτάνει πάντα γιά νά εί­ ναι κανείς άκριβής. Τό καλοκαίρι τού ’63 ήταν πού, δεκατετράχρονος μαθητής τού γυμνασίου τότε, γυρίζοντας ένα μεσημέρι άπό τή θάλασσα βρήκα σέ κάποιο πεζοδρόμιο ένα μεγάλο χαρτοκιβώτιο μέ δλα τά τεύχη τής «Επιθεώρησης Τέχνης» νά περιμένει τό αυτοκίνητο τών σκουπιδιών. ’Αποφάσισα με­

μιάς νά τό κουβαλήσω σπίτι. Μέχρι τότε ούτε εί­ χα ξαναδεί, ούτε είχα ξανακούσει γιά τό περιο­ δικό. Ποιος μιλούσε άνοιχτά έκεϊνο τόν καιρό γιά τέτοια περιοδικά στήν πόλη μας; ’Αλλά καί πού νά τό ’βλεπες; Στά περίπτερα; ’Εκεί φιγουράριζαν μόνο περιοδικά σάν τό «Ρομάντζο», τή «Φαντασία», τό «Ντόμινό» καί τά τοιαύτα. ’Ακόμη κι αυτές οί άθηναϊκές άντιπολιτευόμενες έφημερίδες δέν έφθαναν σ’ δλα τά περίπτερα, χώρια πού κι άν έβρισκες ήταν πρόβλημα νά τίς άγοράσεις. Τά μάτια τής ’Ασφάλειας άγρυπνούσαν παντού. Οί συμπολίτες μου ήταν κουμπωμέ­ νοι καί επιφυλακτικοί. Πολιτικές συζητήσεις δέν άκουγες παρά μόνο σέ φιλικά σπίτια, μεταξύ άνθρώπων τής εμπιστοσύνης. Έ ν α βαρύ κλίμα σιωπής καί φοβίας επικρατούσε στό Βόλο. Πρίν δυό μήνες ή δολοφονία τού Λαμπράκη είχε δη­ μιουργήσει ένα τεράστιο πολιτικό καί συγκινη­ σιακό σόκ. 'Ο κόσμος βέβαια μιλούσε μόνο υπαινικτικά καί σχεδόν ποτέ άνοιχτά, άλλά τό ρεύμα τής άγανάκτησης κόχλαζε υπόγεια. Ή νεολαία τής ΕΔΑ στήν πόλη μας δέν έβρισκε άνοιχτό χώρο δράσης. Είχε άπέναντί της τήν Άφάλεια, τούς διωγμούς, τά φακελώματα. Ή τότε νεολαία τού Κέντρου, ή μετέπειτα ΕΔΗΝ, άν θυμάμαι καλά δέν είχε άκόμη ένεργοποιηθεϊ. Μέσα σ’ αυτό τό κλίμα τής τρομοκρατίας καί τής σιωπής, ή «Επιθεώρηση Τέχνης» διακινούνταν στήν έπαρχία άπό τό ταχυδρομείο μέ συνδρομές ή άπό τή νεολαία τής ΕΔΑ χέρι μέ χέρι. Τό άπόγευμα τής ίδιας εκείνης μέρας ήταν πού πρωτόπιασα στά χέρια μου τό περιοδικό. Διάλε­ ξα μέσα στά τόσα ένα τεύχος-άφιέρωμα στόν Μπρέχτ μέ έξώφυλλο τό έκμαγείο τού μεγάλου

αφιερωμα/35

’Αφιέρωμα τής «Ε. Τ.» στόν Μπρέχτ

γερμανοϋ συγγραφέα σέ βαθύ γαλάζιο χρώμα. Γιά ένα δεκατετράχρονο επαρχιώτη, όπως έγώ, έκεϊνο τό τεύχος ήταν κάτι περισσότερο άπό αποκάλυψη. "Ενας ολόκληρος κόσμος ανοιγόταν μπροστά μου. Είχα στά χέρια μου ένα πολύτιμο υλικό πού άναζητοϋσα άπό καιρό. Βυθίστηκα όλόκληρος στην ύλη τού περιοδικού. Ένιωθα μαγεμένος, πλούσιος καί φτωχός μαζί. Πλούσιος γιά όσα διάβαζα καί φτωχός γιά όσα δέν ήξερα μέχρι τότε. Έκεϊνο τό βράδι δέν κατέβηκα γιά τη συνηθι­ σμένη βόλτα στην παραλία όπου γινότανε τό κα­ θημερινό έπαρχιακό νυφοπάζαρο μέ τό «πήγαινε-έλα» τών νέων δίπλα στη θάλασσα. Διάβαζα μέχρι άργά τη νύχτα. Μιά πλημμυρίδα χαράς καί συγκίνησης μέ συγκλόνιζε. Ή ταν ή πρώτη έρωτική ηδονή άπό τήν έπαφή μέ τόν κόσμο τών γραμμάτων, τών τεχνών, τού στοχασμού καί τής πολιτικής. "Ολη ή πνευματική λαιμαργία τής ηλι­ κίας είχε βρει διέξοδο, τροφή καί ένα ερεθιστικό πεδίο άσκήσεων τού μυαλού μου. Αύτό τό τεύχος, όπως καί όλα τ’ άλλα, τό διά­ βασα πολλές φορές στή διάρκεια τής έφηβείας μου. Θυμάμαι, άκόμη καί τώρα, τήν ύλη του: ’Ηταν τά «Δέκα τραγούδια άπό τόν Κύκλο μέ τήν κιμωλία» τού Μπρέχτ, σέ μετάφραση τού ’Οδυσσέα Έλύτη· τρία άκόμη ποιήματα τού Μπρέχτ, «Ένας εργάτης άναρωτιέται διαβάζον­ τας», «Ή λογοτεχνία θά έρευνηθεϊ» καί «"Ωρα νυκτός», σέ μετάφραση Νικηφόρου Βρεττάκου· τό κείμενο «Πέντε δυσκολίες γιά νά γράψει κα­ νείς τήν άλήθεια» τού Μπρέχτ, σέ μετάφραση Κ. Κουλουφάκου· μιά άναφορά στή δουλειά καί στίς καινούριες θεατρικές τάσεις τού Μπερλίνερ Άνσάμπλ, τού Τίτου Πατρικίου, άν δέν κάνω λάθος, καί τόσα άλλα θαυμάσια σέ περιεχόμενο κείμενα. Τό χαρτοκιβώτιο μέ τά τεύχη τής «Επιθεώρη­ σης Τέχνης» είχε γίνει μονομιάς σύντροφός, φί­ λος καί δάσκαλος. Τό καλοκαίρι τού ’63 τό πέ­ ρασα διαβάζοντας όλα τά παλιά τεύχη. "Αρχισα ν’ άγοράζω καί τά καινούρια. Γιά σιγουριά μά­ λιστα, έπειδή δέν έβρισκα τό περιοδικό στά πε­ ρίπτερα, μοΰ τό ’φερνε σπίτι μιά οικογενειακή

Ό Μπρέχτ καί ή Έλενα Βάϊγκελ συζητούν με τό κοινό.

φίλη άπό τή «Νεολαία Λαμπράκη». Είχα γίνει πιά τακτικός άναγνώστης. Θυμάμαι πόση εντύπωση μοΰ έκαναν κάθε φο­ ρά τά έξώφυλλα. Ή ταν γιά μένα μαθήματα γνω­ ριμίας μέ τή σύγχρονη ελληνική καί ξένη ζωγρα­ φική. Στήν «Επιθεώρηση Τέχνης» πρωτοαντίκρισα τήν «Γκουέρνικα» τού Πικάσο. Θά πρέπει νά ήταν τό πρώτο μου αισθητικό σόκ. Μέχρι τό­ τε δέν ήξερα τίποτε άλλο έκτος άπ’ αυτά πού μάς έβαζαν νά σχεδιάζουμε στό σχολείο ή άπό κάτι σποραδικές εκθέσεις πού γίνονταν στό Τουριστι­ κό Περίπτερο τής πόλης μέ τίς κοινότυπες θα­ λασσογραφίες, τά ψευτοειδυλλιακά τοπία, τά βάζα μέ τά λουλούδια ή τίς «νεκρές φύσεις». Τώρα πού τό σκέφτομαι, άνακαλύπτω πόσο πολύτιμη υπήρξε ή γνωριμία σπουδαίων έλλήνων καί ξένων ζωγράφων γιά τήν έφηβεία μου καί γιά τήν κατοπινή ζωή μου. Ή όποια σημερινή αισθητική μου διαμορφώθηκε σ’ ένα μεγάλο βαθμό άπό τά έξώφυλλα καί τίς έσωτερικές εικο­ νογραφήσεις τού Τάσου, τής Βάσως Κατράκη, τού Γιώργου Βακιρτζή, τού Όρέστη Κανέλλη, τού Χρίστου Καπράλου, τού Δανιήλ Γουναρίδη, τού Νίκου Έγγονόπουλου, τού Γιάννη Τσαρούχη, τού Φασιανού, τού Μυταρά, τού Μπουζιάνη, τού Β. Σεμερτζίδη, τού X. Δαγκλή, τού ’Αγήνορα Άστεριάδη, τού Ή λία Δεκουλάκου, τά σκίτσα τού Άλέξη Κυριτσόπουλου καί τόσων άλλων πού τότε τιμούσαν τήν «Επιθεώρηση Τέ­ χνης» μέ τή συμμετοχή τους. Έ κεΐ όμως πού είχα βρει τόν έαυτό μου ήταν στή λογοτεχνία. Τά «Νεοελληνικά άναγνώσματα» τού γυμνασίου καί ό στείρος τρόπος διδα­ σκαλίας είχαν μειώσει κατακόρυφα τή γοητεία άξιων λογοτεχνικών κειμένων. Τά είχαν κάνει άπωθητικά σέ μένα καί άπό δ,τι θυμάμαι καί στούς συμμαθητές μου. Τή μαγεία τού Παπαδιαμάντη, γιά παράδειγμα, ύστερα άπό τήν κακο­ ποίηση τής σχολικής διδασκαλίας, γιά νά τήν άνακαλύψω χρειάστηκε νά περάσουν κάμποσα χρόνια μετά τό γυμνάσιο. Ό ιδεολογικός πειθαναγκασμός τής διδασκα­ λίας καί ή άπαρχαιωμένη -γιά νά μήν πώ κακήέπιλογή τών κειμένων έστρεφε τούς νέους μέ κά­

36/αφιερωμα ποια ένδιαφέροντα νά άναζητοϋν τή γοητεία τού διαβάσματος σέ εξωσχολικά κείμενα τής λογοτε­ χνίας ή τής έμπορευματικής παραλογοτεχνίας. Μέχρι τότε, λοιπόν, είχα διαβάσει δύο-τρία βι­ βλία τού Καζαντζάκη (ήταν ό συγγραφέας πού λάτρευα εκείνο τόν καιρό), τή «Ζωή εν τάφω» καί τή «Δασκάλα μέ τά χρυσά μάτια» τού Μυριβήλη, τή «Μεγάλη χίμαιρα» τοϋ Καραγάτση, πού μέ είχε, θυμάμαι, άναστατώσει αισθησιακά, εναδυό ιστορικά τοϋ Μελά καί μερικά άλλα πού δέν φαίνεται νά πιάσανε τόπο στό μυαλό μου. ’Από ξένα βιβλία είχα διαβάσει άρκετά τοϋ Κρόνιν καί τής Πέρλ Μπάκ, ένα-δυό τοϋ Πιτιγκρίλι, τό «Κατηγορώ» τοϋ Ζολά, τή «Ρεβέκα» τής Δάφνης Ντύ Μωριέ, ένα τοϋ Κάρυλ Τσέσμαν. “Ετσι άνάκατα. Φύρδην-μίγδην, πού λένε. Τά ξένα ήταν σέ κάτι μεταφράσεις πού μέ πιάνει πονοκέφαλος νά τίς θυμάμαι. Ελεεινές καί τρισάθλιες. Τότε λοιπόν, άπό τίς σελίδες τής «’Επιθεώρη­ σης Τέχνης» πρωτογνώρισα τό Χάκκα (ήταν τό διήγημά του «Μή μόναν όψιν»), τό Γιάννη Ρίτσο, τό Μένη Κουμανταρέα (άν θυμάμαι καλά έκεΐ πρωτοδιάβασα τή «Δόξα τού σκαπανέα» μέ εικονογράφηση τού Νίκου Παραλή), τό Βασίλη Βασιλικό (έκεΐ διάβασα τό «Κ.Ξ.Γ.» του, μέ ει­ κονογράφηση τού Μίνου Άργυράκη), τό Νίκο Καρούζο, τό Δημήτρη Χατζή, τό Γιάννη Σκαρίμπα, τό Δημήτρη Δούκαρη, τόν ’Αλέξη Σεβαστάκη, τό Γιάννη Νεγρεπόντη, ένα κείμενο τού Τσίρκα γιά τόν Καβάφη, τό Βύρωνα Λεοντάρη, καί τή διαμάχη μέ τόν Τάσο Βουρνά γιά τήν «ποίηση τής ήττας». Τό φθινόπωρο τής ίδιας χρονιάς τό πολιτικό σκηνικό είχε σχεδόν άλλάξει. Τόν Όκτώβρη τού ’63 είχαμε κυβέρνηση Κέντρου. Ό κόσμος στό Βόλο άνάσαινε ελεύθερα. Μιλούσε άνοιχτά καί άφοβα, άγόραζε τήν εφημερίδα του χωρίς πρό­ βλημα, πήγαινε σέ συγκεντρώσεις, έπαιρνε μέρος σέ εκδηλώσεις... Τό Φεβρουάριο τού ’64, μέ τή δεύτερη καί όριστική νίκη τής Ένωσης Κέντρου, δλα δείχνανε πώς τά πράγματα είχανε πάρει ένα δημοκρατικό δρόμο, δλα προμηνούσαν μιά άνοι­ ξη φιλελευθερισμού. Βέβαια οί πολιτικές δομές δέν είχαν άλλάξει, οί δημοκρατικοί θεσμοί δέν είχαν εξασφαλιστεί, δπως άποδείχτηκε άργότερα, άλλά σίγουρα δέν υπήρχε κλίμα τρομοκρα­ τίας καί άτμόσφαιρα σιωπής. Βέβαια ό άντικουμουνισμός δέν είχε έκλείψει εντελώς -διμέτωπος αγών γάρ- άλλά έστω ύπήρχε διάφανη ή ελπίδα καί ή υπόσχεση τής δημοκρατικής έξομάλυνσης. ’Ακόμη καί στό γυμνάσιο φύσαγε ένας δημοκρα­ τικός άέρας. Μπορούσες νά γράψεις στη δημοτι­ κή, είχαμε δωρεάν παιδεία (μέχρι τότε πλήρωνες γιά δλα: έγγραφές, βιβλία, άπολυτήρια), τό σχο­ λικό πρόγραμμα είχε τοποθετηθεί σέ νέες βάσεις, ούσιαστικές καί στέρεες. "Ολα αυτά δμως κρά­ τησαν τόσο λίγο. Ή άποστασία καί τά παζαρέματά της γιά νά στηριχθεϊ είχαν διαλύσει κάθε

έννοια πολιτικού ήθους, παρασύροντας μαζί της καί κάθε τί άξιόλογο πού στό μεταξύ είχε γίνει. Τά πολιτικά γεγονότα εκείνης τής χρονιάς άλ­ λά κυρίως ή «’Επιθεώρηση Τέχνης» είχαν βάλει τά θεμέλια τής πολιτικής μου συνειδητοποίησης. ’Αγόραζα δσο πιό πολλές έφημερίδες μπορούσα, μέ τή φλόγα τοϋ νεοφώτιστου άνοιγα συνέχεια πολιτικές συζητήσεις, έξηγούσα σχεδόν τά πάντα μέ πολιτικές έννοιες καί άνάλογη φρασεολογία, άναγνώριζα δικαιώματα καί εύθύνες στόν εαυτό μου καί στούς άλλους γιά τό κάθε τί, υπερασπι­ ζόμουνα, «μένεα πνέων», τό δίκαιο τού άδύνατου καί γινόμουν δημόσιος κατήγορος τής κάθε αδικίας.... Τά μαθήματα στό σχολείο πήγαιναν καλά. Τό άγαπημένο μου μάθημα, δπως ήταν φυσικό, ήταν ή έκθεση. Τό λεξιλόγιό μου, δυσανάλογα πλούσιο γιά τήν ήλικία μου, άν καί λίγο φορτι­ σμένο μέ πολιτικές καί αισθητικές ορολογίες, καί οί γνώσεις μου, δανεικές συνήθως ή επηρεα­ σμένες άπό τήν «’Επιθεώρηση Τέχνης», τρόμα­ ζαν καί έφερναν σέ δύσκολη θέση τούς καθηγη­ τές. Τό περιοδικό παρέμενε πάντα ό μόνιμος σύν­ τροφος. Ή ταν ή στάμπα, τό οικόσημο τής εφη­ βείας μου. Τό σύστηνα παντού, τό μοίραζα στήν παρέα μου, παρότρυνα τούς πάντες νά τ’ άγοράζουν. Σέ λίγο καιρό δλη ή συντροφιά μου εκεί­ νων τών χρόνων τό άγόραζε, τό διάβαζε, σχο­ λίαζε καί συζητούσε τήν ύλη του, μοιραζόταν τήν άπόλαυση τών καινούριων πραγμάτων πού άνακάλυπτε στίς σελίδες του. Καί δλα αυτά μέ κείνο τό συνωμοτισμό πού χαρακτηρίζει συνή­ θως τίς μικρές συντροφιές τών νέων πού έχουν σάν κέντρο άναφοράς συγκεκριμένα γούστα καί ειδικές έπιλογές. Οί άλλοι συνομήλικοι συνέχιζαν νά παζαρεύ­ ουν τίς ώρες τους στά ποδοσφαιράκια, στά «φλίμπερς», στίς άθλητικές έφημερίδες, στό γή­ πεδο, στά «τζούκ-μπόξ», στίς «Μάσκες», στά «Χτυποκάρδια». Ή παρέα μου καί γώ είχαμε ξε­ μακρύνει άρκετά άπ’ δλα τούτα. ’Ακόμη καί οί περίπατοι στίς γειτονικές έξοχές συνοδεύονταν τώρα άπό συζητήσεις μέ άφορμή κάτι άπό τήν ύλη τού περιοδικού. Είχαμε πάρει πολύ ζεστά τήν υπόθεση. ’Εκεί πού κινδύνεψε σοβαρά νά διαλυθεί ή παρέα μας ήταν μέ τή μουσική. Οί πλέον άκραίοι καί αυστηροί άποδοκίμαζαν τούς Μπήτλς καί είχαν υιοθετήσει σάν έμβλημα τό Θεοδωράκη. Οί άλλοι πάλι, έχοντας ξαφνικά ξυπνήσει άπό τόν έπαρχιώτικο λήθαργο, είχαν θεοποιήσει τούς Μπήτλς. Τό περιοδικό δέν είχε πάρει άκόμη θέ­ ση. Ή λύση βέβαια βρέθηκε καί έτσι... σώθηκε ή κατάσταση. Θά υπερασπιζόμαστε τή μουσική τού Θεοδωράκη άλλά ταυτόχρονα δέν θά έπρεπε νά άποκοπούμε άπό τά διεθνή μουσικά ρεύματα

αφιερωμα/37 καί την έξέλιξη. νΑρα Θεοδωράκης καί Μπήτλς. ’Ηταν ή πρώτη παρέκκλιση στίς Ιδεολογικές καί αισθητικές έπιταγές τοϋ περιοδικού. Εκείνο τόν καιρό τη μουσική διαπαιδαγώγη­ ση τών ' έων είχαν άναλάβει τό κρατικό ραδιό­ φωνο, τά «τζούκ-μπόξ», οί διαφημιστικές μουσι­ κές έκπομπές καί οί στήλες τών φτηνών περιοδι­ κών. Ευτυχώς πού στήν «Επιθεώρηση Τέχνης» διαβάζαμε γιά τόν Μπάρτοκ, τόν Κόνταγυ, γιά τή δική μας λαϊκή μουσική καί τή θέση τοϋ μπουζουκιού, γιά τό δημοτικό τραγούδι καί τό ρεμπέτικο. Ευτυχώς πάλι πού ό Φοίβος Ά νω γειανάκης σχολίαζε τά μουσικά πράγματα κι έτσι, άν καί δέν άκούγαμε κλασική μουσική ή περιφρονούσαμε ώς τότε τό δημοτικό καί τό ρεμ­ πέτικο, ήμαστε κάπως ένημερωμένοι. Τά κείμενα όμως καί ό προβληματισμός είχαν άνάγκη άπό οξυγόνο καί χώρο δράσης. "Ημαστε νέοι καί, όπως συμβαίνει σέ κάθε έποχή, θέλαμε καί μείς νά σώσουμε ή νά διορθώσουμε τόν κό­ σμο. Σέ λίγο είχαμε περάσει στούς «Λαμπράκηδες». Κάτι πού μάς κόστισε πολλές αγωνίες καί άρκετές ταλαιπωρίες. Μάς άνακάλυψε ή ’Ασφά­ λεια καί ένας μεγάλος άριθμός άποβλήθηκε άπό τό γυμνάσιο, μέ άμεση προοπτική ή άποβολή νά γενικευθεϊ σέ δλα τά γυμνάσια τής χώρας. Ε κ εί­ νο τόν καιρό ή πολιτεία θεωρούσε σχεδόν έγκλη­ μα νά είσαι μαθητής γυμνασίου καί ν’ άνήκεις σέ κάποια πολιτική όργάνωση, καί ιδιαίτερα στή «Νεολαία Λαμπράκη». Τό θέμα έφθασε στή Βουλή καί τό υπερασπίστηκε, άπ’ δ,τι θυμάμαι, ή βουλευτής τής ΕΔΑ Μαρία Καραγιώργη. Ευ­ τυχώς τό κακό σταμάτησε εκεί καί δέν προχώρη­ σε παραπέρα. ’Από τότε βέβαια πολλά πράγμα­ τα άπό τήν πολιτική μυθολογία έκείνου τοϋ και­ ρού μάς έχουν έγκαταλείψει καί άλλα τόσα μάς έχουν προδώσει. Τά ενδιαφέροντα δμως πού γεννήθηκαν έκείνη τήν έποχή καί ή επιλογή ένός τρόπου ζωής νομί­ ζω μέ άκολουθούν άκόμη. Καί τούτο τό χρωστώ κατά ένα μεγάλο ποσοστό στήν «Επιθεώρηση Τέχνης». Ά π ’ αύτό τό περιοδικό λοιπόν ξεκίνη­ σε ή άγάπη μου γιά τό θέατρο καί τόν κινηματο­ γράφο. ’Εκεί πρωτοδιάβασα γιά τό θέατρο (θυ­ μάμαι τήν κριτική τού Τίτου Πατρικίου στό πρώτο τεύχος). Ε κεί έμαθα γιά τό Λόρκα (άπό τόν Κ. Κουλουφάκο νομίζω), γιά τόν Πισκάτορ, γιά τίς καινούριες τάσεις τού θεατρικού λόγου, γιά τίς παραστάσεις στήν Αθήνα καί σ’ δλο τόν κόσμο. Ά ν έξαιρέσει κανείς κάποιους άξιόλογους θιάσους πού έρχονταν σπάνια στήν επαρ­ χία, τό περιοδικό τού Κ. Νίτσου «Θέατρο» ή τό θαυμάσιο εκείνο «Θέατρο τής Τετάρτης» καί πιό σπάνια «Τό θέατρο τής Κυριακής» στό ραδιόφω­ νο, ή θεατρική λαλιά στό Βόλο έφθανε μέ τή χυ­ δαία έκφραση τών μπουλουκιών καί τών ψευτοεπιθεωρήσεων τοϋ στύλ «ένα δύο τρία μπού­ τι -ένα δύο τρία στήθος».

Τά πράγματα δέν ήταν καλύτερα στόν κινημα­ τογράφο. Εκτός άπό μερικές ταινίες τοϋ Φελλίνι, τού Μπέργκμαν καί τοϋ Καζάν δέν έφθανε τίποτε τής προκοπής στήν πόλη μας. Ό ξένος καί ό έλληνικός κινηματογράφος, μέ τό στάρσύστεμ πού δέσποζε εκείνο τόν καιρό, παραμόρ­ φωνε καί άλλοίωνε τά γούστα καί τήν προβλημα­ τική τών νέων, προβάλλοντας ένα μοντέλο ζωής ή άνέφικτο γιά τά έλληνικά πράγματα ή άπαράδεκτο καί ψεύτικο. Τό κινηματογραφικό φαγητό ήταν δακρύβρεχτα έλληνικά, χοντρές φάρσες, ψυχροπολεμικές περιπέτειες κατασκοπείας, χολυγουντιανά γλυκανάλατα, ταινίες Τζαίημς Μπόντ καί άνάλαφρα γαλλικά μέ τήν Μπαρντό γιά τή σεξουαλική πείνα. Χωρίς νά έχω δεϊ πολύ καί καλό κινηματογράφο, είχα γίνει άπό πολύ νωρίς αυστηρός στήν κρίση καί στά γούστα. Ίσως έπειδή πρόλαβα καί διάβασα στήν «’Επι­ θεώρηση Τέχνης» τά κείμενα τού Άντώνη Μοσχοβάκη καί τού Βασίλη Ραφαηλίδη. Τού τελευ­ ταίου θυμάμαι ένα κείμενο γιά τόν πολωνικό κι­ νηματογράφο καί τήν κριτική του γιά τή «Δίκη» τού Όρσον Ούέλες. Στό ίδιο περιοδικό έπίσης πρωτοδιάβασα γιά τή μοντέρνα άρχιτεκτονική, τή γλώσσα καί τήν κρίση τού λεξιλογίου της, γιά τόν Λέ Κορμπυζιέ καί τό μοντέρνο νοσοκομείο του στή Βενετία καί «άνοιξα τά μάτια μου» σέ πράγματα πού μέχρι τότε ούτε κάν υποψιαζόμουνα. ’Εκεί διάβασα καί κείνη τή συζήτηση μέ τόν Ζ. Π. Σάρτρ, τόν Έρνστ Φίσερ, τόν Μίλαν Κουντέρα καί άλλους γιά τό «Τί είναι παρακμή;» πού μέ είχε τόσο προβληματίσει. ’Εκεί διάβασα τίς «Σπόρπιες σκέψεις γιά τόν Καραγκιόζη» τοϋ Γιάννη Τσαρούχη πού μ’ έκαναν νά στηρίζω άπόψεις πού πίστευα γιά τό θέμα άλλά δέν μπορούσα άκόμη νά τίς τεκμηριώσω. Ή δικτατορία τών συνταγματαρχών μέ βρήκε στήν Αθήνα. Μιά συγγενής μας, γιά νά μέ σώσει άπό τίς κακοτοπιές, έπειδή είχανε άρχίσει οί συλλήψεις καί οί έρευνες στά σπίτια, μάζεψε δλα τά βιβλία μου, τίς έφημερίδες, ένα μικρό αρχείο καί κυρίως τό χαρτοκιβώτιο μέ δλα τά τεύχη τής «’Επιθεώρησης Τέχνης» καί τά έκαψε. Ή έφηβεία μου τελείωσε μαζί μέ τήν κυκλοφορία τού περιοδικού... Καί είναι πικρό νά βλέπεις αυτά τά χρόνια νά καίγονται στή φωτιά καί νά μπαί­ νεις στήν άνδρική ηλικία κάτω άπό τό σκοτάδι μιας στρατιωτικής δικτατορίας. Ά λλά αύτό εί­ ναι μιά άλλη ιστορία. Τελειώνοντας, χωρίς καμιά έπιφύλαξη άλλά καί μ’ ένα αίσθημα δίκαιης ευγνωμοσύνης, μπο­ ρώ νά πώ δτι ή «’Επιθεώρηση Τέχνης» υπήρξε πολύτιμος μοχλός γιά νά προχωρήσει κανείς τή σκέψη καί τήν αισθητική του πιό πέρα άλλά καί γιά νά στηριχθεΐ πολιτικά σέ κείνους τούς δύ­ σκολους καιρούς, ιδιαίτερα δύσκολους μάλιστα γιά τούς τότε έφηβους τής έπαρχίας.

■

38/αφιερωμα

Μάρθα Καρπόζηλου

Τεύχη-άφιερώματα στην «Επιθεώρηση Τέχνης» Δεκαέξι άκριβώς χρόνια μετά την άπότομη διακοπή τής έκδοσης τής Επιθεώρησης Τέχνης, τόν ’Απρίλιο τοϋ 1967, ήρθε επιτέλους ή στιγμή νά τιμηθεί καί νά άποτιμηθεΐ τό έργο καί ή προσφορά της στόν ελληνικό πνευματικό χώρο, μέ ένα τεϋχος αφιέρωμα. Στή δωδεκάχρονη πορεία της, ή Επιθεώρηση Τέχνης άφιέρωσε αρκε­ τά άπό τά δικά της τεύχη σέ πρόσωπα καί πράγματα, άλλοτε οικεία καί πολυσυζη­ τημένα κι άλλοτε λίγο-πολύ άγνωστα στό ευρύτερο ελληνικό άναγνωστικό κοινό, μέ πρόθεση νά τά παρουσιάσει μέσα άπό τό δικό της ιδεολογικό πρίσμα -πού κάθε άλλο παρά δογματικό καί άκαμπτο ήταν- δίνοντάς τους νέες διαστάσεις καί έξετάζοντάς τα κάτω άπό μία διαφορετική προβληματική απ’ αυτήν πού επικρατούσε ως τότε. "Αν κάτι χαρακτηρίζει τά περισσότερα άφιερώματα τής ’Επιθεώρησης Τέχνης είναι ή ζωντάνια καί ή πρωτοπορία -τόσο στην έκλογή τών θεμά­ των, όσο καί στή συγκρότηση τών τευχών-, ιδιό­ τητες πού άπαντοϋν σ’ ολόκληρη την έκδοση τοϋ περιοδικού. \ Τό σώμα τής ’Επιθεώρησης Τέχνης άπαρτίζεται άπό 146 άριθμούς (άρ. 1: Χριστούγεννα 1954άρ. 146: Μάρτιος 1967) πού συνιστοϋν 24 συμ­ πληρωμένους τόμους. ’Αφιερώματα υπάρχουν σέ 24 τεύχη (= 30 άρ.).1 Παρατηρεϊται δηλ. ή άναλογία ένός άφιερώματος σέ κάθε πέντε άριθ­ μούς τοϋ περιοδικού ή ένα άφιέρωμα σέ κάθε δε­ μένο τόμο του.2 Ή πυκνότητα μέ την όποια εμ­ φανίζονται τά άφιερώματα στην ’Επιθεώρηση

Τέχνης bb/ παρουσιάζει καμιά ιδιαίτερη διάτα­ ξη. Τά τεύχη πού τά περιέχουν άλλοτε έμφανίζονται άραιά καί πού κι άλλοτε τό ένα πίσω άπό τό άλλο, σύμφωνα μέ τήν άνάγκη καί τήν έπιθυμία πού τά υπαγορεύει, δίχως κάποιο μακρο­ πρόθεσμο ή πάγιο πρόγραμμα. Ή μοναδική έξαίρεση στην τυχαία κατανομή τών τευχών εί­ ναι ή σειρά τών άφιερωμάτων στήν έλληνική επανάσταση.3 ’Αντίθετα, ή σειρά άπό τρία χρι­ στουγεννιάτικα -δέν ονομάζονται όμως έτσιτεύχη, πού άρχίζει τό 1962 μέ τό μεγάλο άφιέρω­ μα στή σοβιετική λογοτεχνία, συνεχίζεται to 1963 μέ τό τεύχος Καβάφη καί κλείνει τό 1964 μέ τό πραγματικά ξεχωριστό άφιέρωμα στό Δημήτρη Γληνό, δέν δημιουργεί παράδοση γιά τήν έκ-

Σημειώσεις: 1. Υπάρχουν τρία άκόμη τεύχη πού, ένώ δέν συμπεριλήφθηκαν στόν πίνακα τών άφιερωμάτων, άξίζει νά μνημονευ­ τούν, γιατί άγγίζουν τά δρια τοϋ άφιερώματος. Είναι τό τεϋχος άρ. 18 (VI.1956), πού μέρος του άναφέρεται ατά άνέκόοτα χειρόγραφα τοϋ Νίκου Νικολαΐόη, τό τεϋχος άρ.

30 (VI.1957), πού δίχως νά έχει τήν δψη άλλά οϋτε καί τόν άξονα ένός άφιερώματος άσχολεϊται μέ τήν άτομική ίνέργεια καί τις έπιπτώσεις της, καί τό τεϋχος άρ. 129 (Χ.165), πού περιέχει νλη γιά τόν Καραγκιόζη.

2. Ή άναλογία τών άφιερωματικών πρός τό σύνολο τών τευ­ χών (1:5) θά πρέπει νά συγκριθεϊ μέ τή σχετική άναλογία άντίατοιχων περιοδικών τής ίδιας έποχης. Στή Νέα Εστία λ.χ. γιά τήν ίδια άκριβώς περίοδο (άρ. 659: Χριστούγεννα

1954 - άρ. 957:15 Μαρτίου 1967) υπάρχουν 74 άφιερώματα σέ σύνολο 294 τεύχη. Διαμορφώνεται δηλ. μία άναλογία 1:4. Βλ. Μάρθα Καρπόζηλου: Άφιερώματα Περιοδικών. Αθήνα, 1982, σ. 144-146.

3. Βλ. τή σχετική σημείωση τής ’Επιθεώρησης Τέχνης 7 (III.1958) άρ. 39, ο. 95: «’Από τόν πρώτο χρόνο τής έκδο­ σής της ή Επιθεώρηση Τέχνης άφιέρωσε στό 1821 ένα δι­ πλό τεϋχος της. "Ομως οί ύποχρεώσεις άπέναντι στό μέγι­ στο γεγονός τής νεώτερης Ιστορίας μας δέν έξαντλοΰνται ποτέ. Γι’ αυτό καί, σάν έθιμο πιά, σέ κάθε μαρτιάτικο τεϋ­ χος της άφιερώνει άρκετές σελίδες στή μεγάλη ’Απελευθε­ ρωτική ’Επανάσταση. “Ετσι γιά τέταρτο κατά σειρά χρόνο, προσφέρει ατούς άναγνώστες της τό τακτικά πιά μικρό άφιέρωμα».

αφιερωμα/39

δόση άφιερωμάτων στό τέλος κάθε χρονιάς. Έ τσι οΰτε ό Δεκέμβριος τού 1965 ούτε τοϋ 1966 συνοδεύονται άπό άνάλογης σημασίας άφιερώματα. 'Ως πρός τό άντικείμενό τους, τά άφιερώματα τής 1Επιθεώρησης Τέχνης παρουσιάζουν μιά άξιοσημείωτη ισορροπία: Δώδεκα είναι άφιερωμένα σέ πρόσωπα καί δώδεκα σέ πράγματα. Ά π ό τά δώδεκα προσωπικά άφιερώματα έννέα είναι σέ έλληνες καί τρία σέ ξένους, μέ οκτώ καί τέσσερα τεύχη άντίστοιχα. Οί χώροι άπό τούς όποιους προέρχονται οί τιμώμενοι καλύπτουν τά ένδιαφέροντα τοϋ περιοδικού καί δικαιώνουν τόν υπότιτλό του, πού είναι «Μηνιαίο περιοδικό γραμμάτων καί τεχνών».4 Ανάμεσα στούς έλλη­ νες έχουμε πέντε λογοτέχνες, δύο καλλιτέχνες καί δύο «δασκάλους τοϋ γένους»5*καί άνάμεσα στούς ξένους δύο λογοτέχνες καί ένα ζωγράφο. Συνολικά άπό τά δώδεκα άτομα πού έπιλέγει ή ’Επιθεώρηση Τέχνης καί τούς άφιερώνει τεύχη της, οί τέσσερις είναι έκπρόσωποι τής ποίησης (Dante, Σολωμός, Βάρναλης, Καβάφης), δύο εί­ ναι άνθρωποι τοϋ θεάτρου (Brecht, Βεάκης), δύο είναι ζωγράφοι (Picasso, Μπουζιάνης) καί τρεις προέρχονται άπό ,τό χώρο τής διανόησης (Ρήγας, Γληνός, Αύγέρης). Παρατηρούμε καί δώ μία ισορροπία πού ίσως νά μην έγινε άπό πρόθε­ ση, ωστόσο δέν είναι εντελώς συμπτωματική. Τά υπόλοιπα δώδεκα τεύχη είναι άφιερωμένα σέ τόπους καί θέματα. Θά μπορούσαμε νά τά χωρίσουμε σέ δύο όμάδες: στά τοπικά άφιερώ­ ματα (τεύχη γιά τήν Κίνα, τό Βιετνάμ, τή Θεσ­ σαλονίκη, τη Σοβιετική Ένωση) καί στά θεματι­ κά (τά τεύχη πού είναι άφιερωμένα στήν έλληνική επανάσταση, στή μικρασιατική καταστροφή, στή σοβιετική λογοτεχνία, στήν ειρήνη). Ούσιαστικά όμως ένας τέτοιος τυπικός διαχωρισμός μάλλον άτοπος καί άστοχος είναι μιά πού δλα τά άφιερώματα αύτής τής κατηγορίας -άσχετα άν ή ονομασία τους δηλώνει τόπο ή γεγονός κλπ.στρέφονται κυρίως γύρω άπό τήν πνευματική ζωή καί τίς έκφράσεις της, είτε τής περιοχής είτε τής εποχής είτε τοϋ θέματος πού διαπραγμα­ τεύονται. Πιό πρόσφορος ίσως νά ήταν ό διαχω­ ρισμός άνάμεσα σέ κείνα πού είναι αντλημένα άπό τόν έλληνικό χώρο καί σέ όσα είναι εμπνευ­ σμένα άπό θέματα έκτος Ελλάδας. Τέλεια είναι καί δώ ή ισορροπία. Τέσσερα τά ελληνικά θέμα­ τα (Θεσσαλονίκη, έλληνική επανάσταση, μικρα­ σιατική καταστροφή, έθνική άντίσταση) καί τέσ­ σερα τά ξένα (Κίνα, Βιετνάμ, ’Οκτωβριανή έπανάσταση, σοβιετική λογοτεχνία). Τό άφιέρωμα στήν ειρήνη στέκεται πάνω άπό έθνικά σύνορα. Ό διαχωρισμός τών άφιερωμάτων σέ «μεγά­ λα» καί «μικρά», σύμφωνα κυρίως μέ τήν έκτασή τους, είναι γενικά άποδεκτός. Ή 'Επιθεώρηση Τέχνης έχει νά παρουσιάσει άξιόλογα δείγματα

Ο ΔAΝΤ Η Σ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ’Αφιέρωμα τής «Ε. Τ.» στό Δάντη

καί στίς δύο κατηγορίες. ’Αριθμητικά παρατηρεϊται καί δώ μία ισορροπία. Τά «μικρά» άφιε­ ρώματα πού άλλα έπιγράφονται έτσι κι άλλα άπλώς ύπάρχουν -δίχως κανένα τυπογραφικό σημάδι πού νά τά ξεχωρίζει άπό τό υπόλοιπο τεύχος δπου έμπεριέχονται- είναι έντεκα, καί σέ έκταση κυμαίνονται άπό 13 ως 48 σελίδες. Παρ’ όλη τήν άξιόλογη θέση πού κατέχουν όρισμένα άπό αυτά μέσα στό σύνολο τών άφιερωμάτων, 4. Ή υπογράμμιση δική μου. ΟΙ άρ. 1-3 (Χριστούγεννα 1954 25.111.1955) έχουν τόν ύπότιτλο Μηνιαίο καλλιτεχνικό πε­ ριοδικό.

5. Ό χαρακτηρισμός του Δημήτρη Γληνοϋ ώς «δάσκαλου του Γένους» είναι τής ’Επιθεώρησης Τέχνης 19 (ΧΙΙ.1963), άρ.

108, α. 749.

40/αφιερωμα

τά «μικρά» άφιερώματα δεν θά μάς άπασχολήσουν σέ τούτο δώ τό σημείωμα. Τά «μεγάλα» άφιερώματα, άπό την έκτασή τους καί μόνο -μέσος δρος 111 σελίδες τό καθένα (τό μικρότερο είναι 54 σελίδες καί τό έκτενέστερο 233 σελίδες)- έχουν τη δυνατότητα νά περιέ­ χουν ένα μεγάλο άριθμό συνεργασιών καί νά πα­ ρέχουν διάφορες διόδους γιά μία πληρέστερη προσέγγιση τού θέματος πού διαπραγματεύον­ ται. 'Ορισμένα μάλιστα άπό αύτά άποτελοϋν μία ενότητα όχι μόνο νοητή άλλά καί φυσική άφοϋ κυκλοφόρησαν συγκεντρωμένα σέ έναν τόμο τό Πάσχα τού 1965.6 Τό πρώτο σημαντικό μεγάλο άφιέρωμα τής ’Επιθεώρησης Τέχνης μετά άπό τά τεύχη γιά τήν έλληνική επανάσταση καί τήν έθνική άντίσταση, είναι τό τεύχος γιά τή μακρινή Κίνα. Στό προλογικό τους σημείωμα οί έκδοτες μάς πληροφορούν ότι ή εκλογή τού θέματος δέν έγινε τυχαία καί ότι οί άντικειμενικές δυσκολίες στή συγκρότηση τού άφιερώματος ήταν μεγάλες. Παρ’ όλα αύτά ή σύνταξη τού περιοδικού επιχειρεί καί καταφέρ­ νει νά δώσει μία πρώτη συναγωγή άπό μελέτες καί άρθρα -πρωτότυπα καί μεταφρασμένα- γύ­ ρω άπό τήν κινέζικη λογοτεχνία, τέχνη καί γλώσσα καθώς καί μία άνθολόγηση άπό έργα κινέζων ποιητών καί πεζογράφων. ’Ανάλογα έπιτυχημένη γιά τά μέσα τής έποχής είναι ή άπόπειρα εικονογράφησης τού τεύχους. Έ να χρόνο άργότερα, τόν ’Οκτώβριο τού 1957, έκδίδεται τό άφιέρωμα στή Σοβιετική “Ενωση μέ ευκαιρία τή συμπλήρωση 40 χρόνων άπό τήν ’Οκτωβριανή επανάσταση. Ό Κ. Πορφύρης (= Π. Κονίδης) πού προλογίζει τό τεύχος, διαγράφει τόν άξονα γύρω άπό τόν όποιο κινή­ θηκε ή σύνταξη γιά τή συγκρότηση τού άφιερώ­ ματος. ’Από τή μιά θέλησε νά δώσει μερικά κεί­ μενα έλλήνων διανοουμένων γιά τό πώς βλέπουν τό ιστορικό αύτό γεγονός καί άπό τήν άλλη πα­ ρουσιάζει τίς άπόψεις σοβιετικών γύρω άπό τίς πνευματικές καί καλλιτεχνικές άναζητήσεις στόν τόπο τ ο υ ς / ’Ανεξάρτητα άπό τήν επιτυχία του καί πέρα άπό τήν όποιαδήποτε έπίδραση καί άπήχηση πού μπορούσε νά έχει, τό τεύχος κατέ­ χει έναν ξεχωριστό τίτλο τιμής άνάμεσα στό σύ­ νολο τών άφιερωμάτων τής ’Επιθεώρησης Τέ­ χνης. Τά περιεχόμενά του ή μάλλον ή ιδέα καί ή πρωτοβουλία γιά τή σύνταξή του στάθηκαν άφορμή νά άσκηθεϊ ποινική δίωξη ενάντια στό

διευθυντή τού περιοδικού Νίκο Σιαπκίδη καί σέ τρεις άπό τούς συνεργάτες τού άφιερώματος, τούς Μάρκο Αύγέρη, Νικηφόρο Βρεττάκο καί Γιάννη Ρίτσο, πού όλοι τους κατηγορήθηκαν γιά παράβαση τού νόμου 509/1947. Ή αίσθηση πού προκάλεσε ό άστυνομικός διωγμός τού περιοδι­ κού, μέ πρόφαση τό άφιέρωμα γιά τή Σοβιετική Ένωση, καί οί φωνές διαμαρτυρίας8 πού άκούστηκαν στήν Ελλάδα καί τό έξωτερικό, καθώς καί τό άπαλλακτικό βούλευμα τού Πλημμελειο­ δικείου ’Αθηνών έδωσαν στό άφιέρωμα μία κεν­ τρική καί έξέχουσα θέση μέσα στήν εκδοτική πο­ ρεία τής ’Επιθεώρησης Τέχνης. Στά επόμενα τέσσερα χρόνια ή ’Επιθεώρηση Τέχνης δέν προσφέρει κανένα μεγάλο άφιέρωμα. Τό τεύχος Brecht όμως, τό Νοέμβριο τού 1961, έγκαινιάζει μία σειρά άπό άλλεπάλληλα άφιερωματικά τεύχη. Ή ’Επιθεώρηση Τέχνης είχε καί παλιότερα άσχοληθεϊ μέ τόν Brecht άλλά μέ τό τεύχος πού τού χαρίζει φιλοδοξεί νά κάνει πρώ­ τη αύτή μία συστηματική παρουσίαση τού έργου του στό ελληνικό άναγνωστικό κοινό. Οί λόγοι καί οί σκοποί τού άφιερώματος εξηγούνται στό προλογικό σημείωμα τών έκδοτων, πού καταλή­ γει: «Τό τεύχος τούτο θέλει μόνο νά σταθεί μία σκιαγραφία ή οποία, δμως, νά δείχνει παρ’ δλες τίς ελλείψεις της, τόν Μπρέχτ στήν άνθρώπινη πορεία του καί στή σφαιρικότητα τής δραστηριότητάς του. Σά στοχαστή, σά δραματουργό, σά σκηνοθέτη, σάν έμψυχωτή καί πρωτοπόρο τής σκηνικής τέχνης, σάν ποιητή καί πεζογράφο, σά συγγραφέα πού κατέχεται άπό τό πάθος τής αρ­ τιότητας, τέλος σάν άνελέητο μαχητή κατά τού φασισμού, άγωνιστή γιά τήν κοινωνική πρόοδο κι άληθινό πατριώτη».10 Σύμφωνη μέ αύτές τίς προθέσεις είναι καί ή δομή τού τεύχους. Τά κεί­ μενα τού τιμώμενου συγγραφέα πού διαλέχτηκαν καί μεταφράστηκαν καλύπτουν διάφορους το­ μείς τής παραγωγής του: δοκίμια, σημειώματα, ποιήματα, τραγούδια καί ένα θεατρικό κομμάτι. Οί υπόλοιπες σελίδες τού άφιερώματος περιέ­ χουν πρωτότυπες καί μεταφρασμένες μελέτες γιά τόν Brecht καί τό Berliner Ensemble καθώς καί ένα εξαιρετικά χρήσιμο «Χρονολογικό διάγραμ­ μα τής ζωής τού Μπέρτολτ Μπρέχτ» φτιαγμένο άπό τόν Τίτο Πατρίκιο. Δύο μήνες μετά τό τεύχος Brecht, κυκλοφόρη­ σε τό άφιέρωμα στόν Picasso. Στή θέση πού συ­ νήθως μπαίνει τό προλογικό σημείωμα τής σύν-

6. Βλ. άνακοίνωση-διαφήμιση στήν ’Επιθεώρηση Τέχνης 20 (11-111. 1965), άρ. 122-123, σ. 280. Στόν τόμο περιλαμβά­ νονται τά τεύχη-άφιερώματα γιά τούς Brecht, Picasso, Καβάφη, Γληνό καί γιά τήν έθνική άντίσταση, τή μικρασιατι­ κή καταστροφή, τή Θεσσαλονίκη καί τή σοβιετική λογοτε­ χνία.7

8. 'Ορισμένα άπό τά κείμενα διαμαρτυρίας πού δημοσιεύτη­ καν στόν ήμερήσιο καί περιοδικό τύπο δίνονται στήν ’Επι­ θεώρηση Τέχνης 7 (III.1958), άρ. 39, σ. 81-90.

9. Τό άπαλλαχιικό βούλευμα καθώς καί τό άπολογητικό υπό­ μνημα τού διευθυντή τής ’Επιθεώρησης Τέχνης Νίκον Σιαπκίδη δημοσιεύονται στήν ’Επιθεώρηση Τέχνης 7 (VI.1958), άρ. 42, σ. 416-424.

10. ’Επιθεώρηση Τέχνης 14(ΧΙ.1961), άρ. 83, σ. 388.

7. ’Επιθεώρηση Τέχνης 6(Χ.1957) άρ. 34, σ. 241-242.

αφιερωμα/41

Φώτη Κόντογλον: οί μάρτυρες (έξώφνλλο τής «Ε. Τ.» Αφιερωμένο στή μικρασιατική καταστροφή)

Πίνακας 1 1 3 4 5 6 6 6 7 7 13 14 15

αφιερωμάτων

(III.1955) άρ. 3: Ελληνική ’Επανάσταση* (Χ.1955) άρ. 10: ’Εθνική ’Αντίσταση (V.1956) άρ. 17: Πόλεμος - Ειρήνη (ΧΙ-ΧΙΙ. 1956) άρ. 23-24: Κίνα (11.1957) άρ. 26: Κώστας Βάρναλης (ΙΧ-1957) άρ. 33: Αιμίλιος Βεάκης (Χ.1957) άρ. 34: Ε.Σ.Σ.Δ. (ΧΙ-ΧΙΙ. 1957) άρ. 35-36: Ρήγας - Διονύσιος Σο­ λωμός (III. 1958) άρ. 39: Ελληνική ’Επανάσταση (IV. 1958) άρ. 40: Δημοσθένης Βουτυράς (III. 1961) άρ. 75: Ελληνική ’Επανάσταση (XI.1961) άρ. 83: Bertolt Brecht (1.1962) άρ. 85: Pablo Picasso

15 16 16 16 18 20 20 21 22 23 24

(III-IV. 1962) άρ. 87-88: ’Εθνική ’Αντίσταση (IX. 1962) άρ. 93: Μικρασιατική Καταστροφή (Χ-ΧΙ.1962) άρ. 94-95: Θεσσαλονίκη (XII. 1962) άρ. 96: Σοβιετική Λογοτεχνία (XII. 1963) άρ. 108: Κ. Π. Καβάφης (Χ.1964) άρ. 118: Γεώργιος Μπουζιάνης (ΧΙ-ΧΙΙ. 1964) άρ. 119-120: Δημήτρης Γληνός (VI.1965) άρ. 126: Βιετνάμ (ΧΙ-ΧΙΙ. 1965) άρ. 130-132: Dante Alighieri (Ι-ΙΙ.1966) άρ. 133-134: Μάρκος Αΰγέρης (ΧΙ-ΧΙΙ. 1966) άρ. 143-144: Pablo Picasso

* Μέ μαύρα στοιχεία σημειώνονται τά «μεγάλα» άφιερώ-

42/αφιερωμα τάξης, υπάρχει μόνο ολοσέλιδη ή ύπογραφή τοϋ ζωγράφου καί ή λεζάντα: «Ή ’Επιθεώρηση Τέ­ χνης τιμάει τό ζωγράφο τοϋ 20ού αιώνα». Τό άφιέρωμα καταλαμβάνει τό μισό άκριβώς τεύχος τού Γενάρη 1962, καί είναι πλούσια εικονογρα­ φημένο μέ έργα τού τιμώμενου καλλιτέχνη. ’Αρ­ χίζει μέ δύο συνεργασίες τού Όδυσσέα Έλύτη καί συνεχίζεται μέ μελέτες γιά τό έργο τού Picas­ so, μέ ποιήματα τών Eluard, Aragon καί Apolli­ naire γραμμένα ειδικά γιά αυτόν, ένα πεζογρά­ φημα τού Ray Bradbury καί κλείνει μέ ένα «χρο­ νολογικό διάγραμμα τού Πάμπλο Πικάσσο», δο­ σμένο άπό τον Κώστα Κουλουφάκο. Τό τεύχος γιά την ’Εθνική ’Αντίσταση (III-IV. 1962) παραμένει μοναδικό καί άνεπανάληπτο στά χρονικά τού ελληνικού περιοδικού τύπου. Είναι άφιερωμένο στή συμβολή τών πνευματι­ κών άνθρώπων στήν άντίσταση καί άποτελεΐ μία πρώτη «προσπάθεια συναγωγής ντοκουμέντων καί άφήγησης πραγματικών περιστατικών πού μέ τό μεγαλείο τους λάμπρυναν τήν πρόσφατη νεοελληνική μας ιστορία στόν πνευματικό το­ μέα».11 Τά περιεχόμενα τού τεύχους περιλαμβά­ νουν μελέτες, χρονικά καί μαρτυρίες. Γιά τό χώ­ ρο τής παιδείας στή διάρκεια τής κατοχής γρά­ φουν οί Κ. Δ. Σωτηρίου, Κ. Θ. Περαϊος, Ρόζα Ίμβριώτη, Μ. Παπαμαύρος, Ξ. Ξενίδη, Κ. Θ. Πίπας καί Σπύρος Λιναρδάτος. Γιά τό θέατρο στίς πόλεις καί στό βουνό άφηγούνται οί Θ. Δίζελος, Βασίλης Ρώτας, Γ. Σταύρου, Γ. Κοτζιούλας καί γιά τό «κουκλοθέατρο στόν αγώνα τής άντίστασης» γράφει ό Γ. Παπαδόπουλος. Σχετι­ κά μέ τήν πνευματική κίνηση, τή θέση καί τή στάση τών διανοούμενων, συγγραφέων καί καλ­ λιτεχνών στά χρόνια τής κατοχής καταγράφονται οί μαρτυρίες τών Roger Milliex, "Ελλης ’Αλε­ ξίου, Ζήση Σκάρου, Κ. Πορφύρη, Γ. Πετρή, Θ. Φωτιάδη,13 Μ. Κούγελου, Στρατή Τσίρκα καί Γ. Σκλαβούνου. Ή έκδοτική κίνηση τής περιό­ δου δίνεται άπό τούς Χρ. Γιάνναρη καί Τάσο Βουρνά. Ή γνωστή καί πολλαπλά εκφρασμένη θέση πού παίρνει ή ’Επιθεώρηση Τέχνης άπέναντι στήν αναγνώριση τής έθνικής άντίστασης είναι ένα θέμα πού επανέρχεται στίς στήλες της καί μέ κάθε ευκαιρία.14* Τό άφιέρωμα στή Μικρασιατική Καταστροφή, μέ άφορμή τή συμπλήρωση σαράντα χρόνων άπό τίς τραγικές μέρες τού 1922, παρόλο πού μορφο11. "Οπ.π. 15(III-IV 1962), άρ. 87-88, σ. 506.

12. 'Αναδημοσιεύτηκε μέ προσθήκες καί διορθώσεις στό Αφιέ­ ρωμα τον Διαβάζω μέ θέμα «Λογοτεχνία καί ’Αντίσταση», Διαβάζω (15.ΧΙΙ.1982), άρ. 58, σ. 62-67.

13. Σέ σνντομενμένη μορφή τό κείμενο τοϋ Θ. Φωτιάδη δημο­ σιεύτηκε καί πρόσφατα, δπ.π., σ. 68-70.

14. Οί Αναφορές τής Επιθεώρησης Τέχνης στό θέμα τής έθνι­ κής Αντίστασης είναι συνεχείς. Σημειώνω μόνο κι ένδεικτικά, δτι στόν Απολογισμό πού γίνεται άπό τήν έκδοτική έπι-

λογικά άνήκει στήν ομάδα τών μεγάλων άφιερωμάτων, ουσιαστικά περιορίζεται σέ ένα άπόσπασμα άπό μία μελέτη τού Νίκου Ψυρούκη γιά τά «αίτια τής μικρασιατικής εκστρατείας», μία άνθολόγηση άπό τό έργο πέντε μικρασιατών ποιη­ τών (Μιχ. Άργυρόπουλος, "Ολγα Βατίδου, Ά π . Μαμέλης, "Ελλη Παπαδημητρίου, Στέργιος Σκιαδάς), μερικές λαϊκές άφηγήσεις γιά τό μι­ κρασιατικό χαλασμό καί τέλος μία επιλογή τού Δημήτρη Ραυτόπουλου άπό κείμενα τής ελληνι­ κής πεζογραφίας γύρω άπό τήν τραγωδία τού έλληνισμοϋ τής Μικράς ’Ασίας, όπου άνθολογοΰνται άποσπάσματα άπό γνωστά καί διαδεδο­ μένα έργα τών Βενέζη, Μυριβήλη, Κόντογλου, Στρατή Δούκα, Τατιάνας Σταύρου καί Διδώς Σωτηρίου. Τό άμέσως επόμενο τεύχος είναι ένα άφιέρωμα στή Θεσσαλονίκη. "Αν κάτι διαφοροποιεί τό τεύχος άπό τά υπόλοιπα άφιερώματα, αυτό είναι ή έλλειψη εικονογράφησης. "Αξονάς του είναι ή πνευματική, καί πιό συγκεκριμένα ή λογοτεχνική κίνηση τής πόλης. Στό πολυσέλιδο καί σημαντι­ κό «σχέδιο εισαγωγής» τού ’Αλέξανδρου ’Αργυ­ ρίου γιά τή «λογοτεχνική ζωή τής Θεσσαλονίκης τά τελευταία τριάντα χρόνια» συγκεντρώνονται πολύτιμες πληροφορίες γιά τούς συντελεστές της καί γιά τά έργα τους ένώ συγχρόνως δίνεται μία άρτια -ά ν καί άναγκαστικά έλλειπτική- εικόνα τής λογοτεχνικής φυσιογνωμίας τής πόλης άπό τό 1932, χρονιά ίδρυσης τοϋ περιοδικού Μακε­ δονικές 'Ημέρες, ως τό 1962, χρονιά έκδοσης τού περιοδικού Διάλογος. Τό εισαγωγικό αύτό σχε­ δίασμα άκολουθεϊται άπό μία άνθολόγηση μέ έρ­ γα 23 ποιητών καί έξι πεζογράφων τής Θεσσαλο­ νίκης. Τό τεύχος κλείνει μέ ένα χρονικό τού πα­ νεπιστημίου γραμμένο άπό τον καθηγητή Γιάννη Ίμβριώτη, ένα σύντομο σημείωμα γιά τό θέατρο στή Θεσσαλονίκη καί μερικές παρατηρήσεις τού Ν. Νικηφόρου γύρω άπό τή σύγχρονη πνευματι­ κή κίνηση τής πόλης. Τό 1962 μπορεί νά ονομαστεί «έτος άφιερωμάτων» γιά τήν ’Επιθεώρηση Τέχνης, άφοΰ τά μισά άπό τά δώδεκα μεγάλα άφιερώματα πού έδωσε τό περιοδικό, έκδόθηκαν μέσα σ’ αύτή τή χρο­ νιά. Τό τελευταίο άφιέρωμα τού 1962 ήταν τό τεύχος γιά τή Σοβιετική Λογοτεχνία. Ή πρώτη άπόπειρα παρουσίασης τής σοβιετικής λογοτε­ χνίας μέσα άπό τίς σελίδες ενός άφιερώματος εί­ χε γίνει άπό τό περιοδικό Παγκόσμιος Άνθολοτροπή τον περιοδικού, Ανάμεσα στίς έπιδιώξεις του πού άπαριθμοννται, ανμπεριλαμβάνεται ή πρόθεσή τον νά «τι­ μήσει τήν καταδιωγμένη ’Εθνική Άντίσταση».

15. Παγκόσμιος ’Ανθολογία (XI.1937), άρ. 9.

16. ’Ελεύθερα Γράμματα 1(9.XI.1945), άρ. 26-27. Ή συγγέ­ νεια τής Επιθεώρησης Τέχνης μέ τά ’Ελεύθερα Γράμματα φανερώνεται ίσως καί άπό τή σύμπτωση στά θέματα τών Αφιερωμάτων τών δύο περιοδικών: ’Εθνική Άντίσταση, Σοβιετική Λογοτεχνία, Δημήτρης Γληνός καί 'Ελληνική ’Επανάσταση.

αψιερωμα/43 χία15 καί ή δεύτερη άπό τά ’Ελεύθερα Γράμμα­ τα16 τού Δημήτρη Φωτιάδη. Τό άφιέρωμα όμως τής ’Επιθεώρησης Τέχνης μπορεί νά θεωρηθεί ώς ή πρώτη σοβαρή καί συστηματική παρουσίαση καί ανθολόγηση τών πιό άντιπροσωπευτικών ποιητών καί πεζογράφων κυρίως τής νεότερης σοβιετικής γενιάς. Ή ’Επιθεώρηση Τέχνης γνω­ ρίζει περισσότερο καί τονίζει συχνότερα άπό κάθε άλλο περιοδικό τίς περιορισμένες δυνατό­ τητες της στή συγκρότηση άφιερωματικών τευ­ χών καί ή συναίσθηση τής άδυναμίας της γιά μία όλοκληρωμένη καί οριστική παρουσίαση ενός τε­ ράστιου θέματος μέσα στά στενά πλαίσια ένός -έστω καί μεγάλου- άφιερώματος είναι διάχυτη στό άρθρο πού προλογίζει τό τεύχος. Χαρακτη­ ριστικά σημειώνεται ότι ή εκδοτική επιτροπή δέν έχει τήν άφέλεια νά θέλει νά «παρουσιάσει» τή νέα -άλλά όχι νεαρή- σοβιετική λογοτεχνία μέσα σέ ένα τεύχος. Πρόθεσή της είναι νά «φέρει μόνο κάτι άπό τή σημερινή της άνάσα πού είναι πάλι καυτή όπως στά πρώτα της ρομαντικά καί έπικά χρόνια, τά χρόνια τού Γκόρκυ, τού Μάμπελ καί τού Μαγιακόφσκι».17 Τό άντικείμενο τού τεύ­ χους καθορίζει καί τή δομή του. Είναι χωρισμέ­ νο σέ δύο κύριες ένότητες: ή πρώτη καλύπτει τήν πεζογραφία καί ή δεύτερη τήν ποίηση. Στό πρώ­ το μέρος, μετά άπό ένα εισαγωγικό άρθρο τού Μιχαήλ Κουζνετσόφ μέ τίτλο «Τό καινούριο στή σοβιετική λογοτεχνία» παρουσιάζονται 16 πεζογράφοι, γιά τόν καθένα άπό τούς όποιους δίνε­ ται ένα σύντομο βιογραφικό-έργογραφικό ση­ μείωμα, ή φωτογραφία τους καί ένα κομμάτι ή άπόσπασμα άπό τά έργα τους. Τό δεύτερο μέρος τού άφιερώματος πού άσχολεΐται μέ τήν ποίηση άνοίγει μέ τή μελέτη τού Α. Βογιάζου «Ματιές στή σοβιετική ποίηση» καί κλείνει μέ μιά μικρή άνθολογία άπό τά έργα 22 σοβιετικών ποιητών γιά τούς όποιους έχει ήδη γίνει λόγος στό άρθρο τού Βογιάζου. Τό τεύχος κοσμείται άπό άρκετές εικόνες έκτος κειμένου μέ γλυπτά, κεραμικά καί ζωγραφικά έργα σοβιετικών καλλιτεχνών. Τό άφιέρωμα στόν Κ. Π. Καβάφη, τό Δεκέμ­ βριο 'τού 1963, είναι χρονολογικά τό δέκατο στή σειρά τών τουλάχιστον 16 καβαφικών τευχών πού κυκλοφόρησαν άπό τό 1924 ώς τό 1978. Τό στοιχείο αυτό είναι άρκετό γιά νά τό τοποθετή­ σει κάπως ξέχωρα άπό τά υπόλοιπα πανηγυρικά τεύχη τού περιοδικού, μιά καί ή ’Επιθεώρηση Τέχνης δέν συνηθίζει νά διαλέγει πρόσωπα καί 17. ’Επιθεώρηση Τέχνης 16(ΧΙΙ.1962), άρ. 96, σ. 563.

18. "Ενας σημαντικός παράγοντας γιά τήν Αξιολόγηση τών Αφιερωμάτων κάθε περιοδικού είναι ή θέση πού παίρνει κάθε τεϋχος-άφιέρωμα ατό σύνολο τών Αφιερωμάτων πάνω στό ίδιο πρόσωπο ή θέμα. Άπό τήν άποψη αύτή ή ’Επι­ θεώρηση Τέχνης έχει νά έπιδείξει δύο μοναδικά Αφιερώμα­ τα (Βιετνάμ, Βεάκης), πέντε Αφιερώματα πού πρώτη αύτή είχε τήν Ιδέα νά τά παρουσιάσει (Κίνα, Δημοσθένης Βου­ τυράς, Brecht, Θεσσαλονίκη, Μάρκος Ανγέρης), καί όκτώ

Άφιέρωμα τής «Ε.Τ.» στόν ΜπουζιΛνη γιά τά πέντε χρόνια άπό τό θάνατό του.

πράγματα πού είχαν προηγουμένως άποτελέσει άντικείμενο άφιερώματος σέ άλλα περιοδικά έν­ τυπα.18 Γιατί άραγε αύτή ή διάκριση στό πρόσω­ πο τού άλεξανδρινού ποιητή; Δίχως νά βρίσκω έσωτερικά στοιχεία στό ίδιο τό τεύχος, πιθανο­ λογώ ότι ό, νεοεγκαταστημένος τότε στήν ’Αθή­ να, Στρατής Τσίρκας, πού όλοφάνερα καί ουσια­ στικά είναι ό επιμελητής τού άφιερώματος, πρέ­ πει νά είναι καί ό έμπνευστής του. ’Επιπλέον, είναι φυσικό ότι ή ’Επιθεώρηση Τέχνης δέν θέ­ λησε νά μείνει άμέτοχη στόν εορτασμό τών 100 χρόνων άπό τή γέννηση τού ποιητή, εορτασμό πού σημαδεύεται άπό τά άλλεπάλληλα δημοσιεύ­ ματα καί άνακοινώσεις τού Γ. Π. Σαββίδη. Τό τεύχος Καβάφη, ένα μήνα μετά άπό τό άντίστοιχο τεύχος τής Νέας 'Εστίας, παρόλο πού πλέει σύμφωνα μέ τόν άνεμο τού περιοδικού, δέν έχει τή δική του σφραγίδα ή μάλλον τήν έχει λιγότερο άπό όλα τά άλλα ειδικά τεύχη του. ’Αμήχανα, μού φαίνεται, παραχωρεϊται τό προλογικό ση­ μείωμα τής σύνταξης, στή σύντομη ομιλία τού Κώστα Βάρναλη, καί συμβολική είναι ή συμμε­ τοχή τού Κ. Πορφύρη, άπό τή μεριά τής εκδοτι­ κής έπιτροπής, στή σύνθεση τού άφιερώματος. Ή συμβολή τού Τσίρκα εκτείνεται άπό τό κύριο άρθρο τού τεύχους ( Ό Καβάφης καί ή σύγχρονη Αίγυπτος), σέ ένα εκτενές σχεδίασμα χρονογρα­ φίας τού βίου τού Κ. Π. Καβάφη καί άνάμεσα στά δυό, σέ διάφορα εισαγωγικά σημειώματα, δημοσίευση άνέκδοτων κειμένων, μεταφράσεις καθώς καί στήν επιλογή καί άναδημοσίευση κει­ μένων τού ποιητή ή γύρω άπό αύτόν πού βρί­ σκονται σκορπισμένα σέ δυσεύρετα έντυπα καί πού ό Τσίρκας είχε εντοπίσει στή διάρκεια τής πολύχρονης έρευνάς του γύρω άπό τόν Καβάφη Αφιερώματα σέ πρόσωπα καί πράγματα γιά τά όποια προνπήρχε ένα άφιέρωμα (’Εθνική Αντίσταση, Ειρήνη, Βάρναλης, Σοβιετική "Ενωση, Picasso, Μικρασιατική Καταστρο­ φή, Γ. Μπουξιάνης, Dante). Τό μόνο θέμα γιά τό όποιο είχαν προηγηθεϊ πολλά, βεβαίως, τεύχη καίμέ τό όποιο κα­ ταπιάνεται καί ή ’Επιθεώρηση Τέχνης είναι ή 'Ελληνική ’Επανάσταση. Τό μόνο πρόσωπο έξάλλου πού Αξιώνεται άφιέρωμα ένώ είχε άλλα ίννέα στό ένεργητικό του είναι ό Κ. Π. Καβάφης.

44/αφιερωμα

καί τήν έποχή του. Τά περιεχόμενα τού άφιερώματος, παρ’ όλο τό ένδιαφέρον πού παρουσιά­ ζουν δέν θά άπαριθμηθοϋν εδώ γιατί είναι πιθα­ νή (καί έπιθυμητή) άνατύπωση τού τεύχους άπό τό 'Ελληνικό Λογοτεχνικό καί 'Ιστορικό ’Α ρ­ χείο. Μέσα ατό τεύχος Καβάφη βρίσκεται ή άνακοίνωση γιά τό επόμενο καί τελευταίο άφιέρωμα τής ’Επιθεώρησης Τέχνης, τό τεύχος γιά τό Δημήτρη Γληνό. Αντίθετα με άλλα περιοδικά, ή ’Επιθεώρηση Τέχνης δέν συνηθίζει νά προαναγ­ γέλλει τά άφιερώματά της. Γιά τά εικοσάχρονα όμως άπό τό θάνατο τού Γληνού, προγραμματί­ ζει μέ ιδιαίτερη φροντίδα τό ειδικό τεύχος πού θά τόν τιμήσει καί καλεί όλους τούς πνευματι­ κούς άνθρώπους νά συμβάλουν στήν προσπάθειά της ένώ ταυτόχρονα δίνει τήν ύπόσχεση ότι τό χρέος της θά είναι όσο τό δυνατό πιό άρτιωμένο.19 Ό δάσκαλος, ό στοχαστής, ό εθνικός καί πολιτικός ηγέτης, ό άγωνιστής σκιαγραφούνται μέσα σ’ ένα τεύχος πού είναι πραγματικά φτιαγ­ μένο μέ εύλάβεια καί τιμή. Τρεις μεγάλες ένότητες συνθέτουν τό άφιέρωμα. Στήν πρώτη, ό Γιάννης Ίμβριώτης γράφει γιά τήν ιδεολογική πορεία τού Γληνού, ό Κώστας Σωτηρίου θυμάται τά καθέκαστα τής γνωριμίας του μέ τό δάσκαλο, ή Ρόζα Ίμβριώτη παρακολουθεί τήν πνευματική καί ιδεολογική του έξέλιξη καί άξιολογεϊ τό έργο του καί τήν προσφορά του στά έκπαιδευτικά πράγματα τής χώρας καί ό X. Λογάρης άσχολείται μέ τό φιλολογικό καί φιλοσοφικό έργο τού Γληνού. Στή δεύτερη ενότητα, άναδημοσιεύονται διάφορα κείμενα τού Γληνού άπό παλιότερα έν­ τυπα. Ά π ό τό Δελτίο τοϋ ’Εκπαιδευτικού 'Ομί­ λου άναδημοσιεύεται μέρος άπό τή μελέτη του «Έθνος καί γλώσσα: ή γλώσσα καί ή ιστορική ενότητα τού έθνους».Άπό τήν ’Αναγέννηση άνατυπώνεται τό άνυπόγραφο προγραμματικό της άρθρο, πού σίγουρα άποδίδεται στό Γληνό, καθώς καί τό κείμενό του «Δημοκοπία, Α ντί­ δραση, Παιδεία». Ά π ό τό περιοδικό ΜελέτηΚριτική δημοσιεύεται άπάντηση τού Γληνού σέ έρευνα γύρω στίς πνευματικές κατευθύνσεις τών νέων. Ά π ό τήν εφημερίδα Νέος Κόσμος έχουμε ένα κομμάτι άπό τίς έντυπώσεις τού Γληνού μετά τό ταξίδι του στή Σοβιετική Ένωση. Αύτό τό μέ­ ρος τού άφιερώματος κλείνει μέ τή «Διακήρυξη τής διοικητικής έπιτροπής τού Εκπαιδευτικού 'Ομίλου» καί μέ δεκαπέντε άνέκδοτες επιστολές τού Γληνού πρός τόν Αλέξανδρο Δελμούζο πα­ ρουσιασμένες άπό τόν Κ. Γάτο. Ή τρίτη καί τε­ λευταία ενότητα τού άφιερώματος συνθέτει ένα πορτρέτο τού Γληνού δοσμένο άπό τούς συντρό­ φους του τής φυλακής καί τής έξορίας. Οί παρα­ κάτω στίχοι τού Βάρναλη άπό τό ποίημά του 19. ’Επιθεώρηση Τέχνης 18(ΧΙΙ.1963), άρ. 108, σ. 749.

«Στήν εξορία» (Όχτώβρης 1935), πού προλογίζει αυτή τήν ενότητα, συμπυκνώνουν τό περιεχό­ μενο τών άφηγήσεων πού άκολουθούν: Τυχερέ, κείνο τ ’ Άθλιο δειλινό σέ δέσαν μέ τό δάσκαλο Γληνό. Μεγάλα μάτια αστραφτερά, στητός κι άτάραγος πάνου άπ’ τή Μοίρα άφτός. Τό άφιέρωμα ολοκληρώνεται μέ τή διήγηση τής Βούλας Δαμιανάκου: «“Ανοιξη τού χίλια έννιακόσια σαράντα τέσσε­ ρα. Τ’ Ά γραφα χιονισμένα. Κατηφορίζαμε μέ μιά παρέα άγωνιστές πού είχαν πάρει μέρος σέ κάποια συνδιάσκεψη. Πιό κάτω άπ’ τό χωριό Σμόκοβο, μπροστά σ’ ένα μεγάλο βράχο πού σχημάτιζε άνάβαθη σπηλιά, χτύπησε στό μάτι μας άπό μακριά πώς τό μέρος ήτανε συγυρισμένο κι άποπάνω κάτι άσπρα σχήματα. ΤΗταν άραγε τό χιόνι πού ’χε μείνει άλυωτο κι είχε κάμει αυτά τά σχήματα; Κοντοζυγώσαμε κι είδαμε πώς ήταν βότσαλα άπό κείνα πού βρίσκει κανείς σέ βουνί­ σιες πηγές καί ποτάμια, κάτασπρα, άστραφτερά, καί τά βότσαλα ήταν έτσι τοποθετημένα πού έκλειναν ένα χώρο όσος χρειάζεται γιά ένα μνή­ μα. Στή μέση στό μνημείο βότσαλα πάλι σχημάτι­ ζαν γράμματα καί τά γράμματα τ’ όνομα: ΔΙΜΙΤΡΙ ΓΛΙΝΕ Κι άπό κάτω τή φράση: ΜΕΓΑΛΕ ΔΑΣΚΑΛΕ ΚΑΙ ΟΔΙΓΕ ΕΟΝΙΑ ΣΟΥ Η ΜΝΙΜΗ Δυό-τρεΐς Έλασίτες τοϋ φυλακίου πού ήταν πιό πέρα μάς πλησίασαν καί στάθηκαν παράμε­ ρα μέ σεβασμό καί συνάμα σάν ντροπιασμένοι πού τό έργο τους ήταν τόσο άπλοϊκό». Ή πολιτική πού άκολουθεΐ ή Επιθεώρηση Τέ­ χνης στά άφιερώματά της είναι έκλεκτική. Είναι ολοφάνερο δτι ή σύνταξη τού περιοδικού δέν νιώθει τήν άνάγκη ή τήν πίεση νά δώσει πολλά καί ποικίλα άφιερώματά, πράγμα πού τό άποδεικνύει μέ τήν επανάληψη θεμάτων πού τά θεω­ ρεί τόσο σημαντικά ώστε νά άπαιτούν συχνότερη ενασχόληση καί παραπάνω άπό ένα τεύχοςάφιέρωμα. Ό λ α τά άφιερώματά τής ’Επιθεώρη­ σης Τέχνης διακρίνονται γιά τή συνέπειά τους πρός τό έκδοτικό πρόγραμμα καί τόν ιδεολογικό προσανατολισμό τού περιοδικού. Φυσικά ή ιδεο­ λογική του τοποθέτηση έπηρεάζει καί ως ένα ση­ μείο καθορίζει τά πλαίσια μέσα στά όποια κι­ νούνται τά πρόσωπα καί τά θέματα τών άφιερωμάτων. Ταυτόχρονα όμως ή έπιλογή γίνεται μέ αυστηρό καί βασικό κριτήριο τήν ύψηλή ποιότη­ τα ή τήν πλατύτερη άκτινοβολία τού έργου -προκειμένου γιά τά πρόσωπα- καί τή μοναδικότητα, σπουδαιότητα ή άμεσότητα τού πράγματος προκειμένου γιά γεγονότα καί θέματα.

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

επιλογή

]

Ά ννα ή χρυσόστομη πασών των Ρωσιών*1 ΑΝ Ν Α ΑΧ Μ Α Τ Ο Β Α : Τό ποίημα χωρίς ηρώα. Είσαγωγή-μετάφραση Μ ιλιάς Ροξίόη. ’Αθήνα, Ώ κεανίόα, 1982. Σελ. 83.

«Στά τρομερά χρόνια τού Γιεζόβ2 πέρασα 17 μήνες στην ούρά έξω άπ’ τή φυλακή τού Λένινγκραντ. Μιά φορά κάποιος μέ “άναγνώρισε” . Τότε μιά γυναίκα πού στεκόταν δίπλα μου μέ μπλάβα χεί­ λια καί πού βέβαια δέν είχε ποτέ άκουστά τ’ όνομά μου, βγήκε άπό τό λήθαργο πού μάς χαρακτήριζε όλους καί μέ ρώτησε στ’ αύτί (έκεΐ όλοι μίλαγαν ψιθυριστά): -Καί τούτο δώ μπορείτε νά τό περιγράψτε; Κι έγώ είπα: Μπορώ. Τότε κάτι σάν χαμόγελο γλί­ στρησε πάνω σ’ αυτό πού κάποτε ήταν τό πρόσωπό της.» Έ τσι άρχίζει μέ τίτλο «’Αντί γιά πρόλογο» τό «Ρέκβιεμ» τής Ά ννα Άχμάτοβα. Ή γυναικούλα αύτή στην ούρά δυνάμωσε την αίσθηση πού πάντα είχε ή ποιήτρια δτι ή άποστολή της σ’ αύτή τη γή ήταν ή μαρτυρία. Κι έπειδή ή ζωή της (1889-1966) ξετυλίχτηκε σ’ έποχή τόσο κρίσιμη καί γιά τόν τόπο της καί γιά τόν κόσμο όλόκληρο, ή μαρτυρία της, συνδυασμένη μέ μιά μοναδική ποιητική ποιότητα, έχει μεγάλο βάρος. Έζησε τό τέλος ένός κόσμου καί τήν άρχή ένός και­ νούριου πού ήρθε μ’ δλες τίς ωδί­ νες τής γέννας. Ά π ό τήν ξέγνοια­ στη ζωή τής ρωσικής ΐντελιγκέντσιας τού 1913 «στό φάντασμα πού υποδυόταν τήν πόλη μου», Λένιν­ γκραντ 1944. Ά πό τήν ευφορία μιας προικισμένης καί εύπορης νιότης «στό δωμάτιο τού έξοστρα-

κισμένου ποιητή / φυλάνε βάρδια ό τρόμος καί ή Μούσα μέ τή σειρά / κι έρχεται ή νύχτα / πού δέν γνωρί­ ζει τήν αύγή».3 Τό 1912 ή Άχμάτοβα βγάζει τό πρώτο της βιβλίο, «Τό βράδι», γεν­ νιέται ό μοναχογιός καί μοναχο­ παίδι της Λέβ καί σχηματίζεται ή ποιητική σχολή «Συντεχνία4 ποιη­ τών» σάν άντίδραση στούς συμβο­ λιστές πού κυριαρχούσαν μέχρι τό­ τε. Ό ρωσικός συμβολισμός, πού διόλου δέν ταυτίζεται μέ τόν γαλλι­ κό, χαρακτηρίζεται άπό μιά διάθε­ ση φυγής άπό τό πραγματικό, ίσως έκφράζοντας έτσι τό φόβο καί τό προαίσθημα γιά τήν άλλαγή τού κόσμου. Ό όρατός κόσμος θεωρεί­ ται ψευδαίσθηση, δράματα κι όνειροφαντασιές, παλιές χριστιανικές δοξασίες, άνθρωποσοφία, παγανι­ σμός, ή Τέχνη καί ή ’Ομορφιά μέ

κεφαλαία, σάν ιδέες, άνακατεύονταν σέ μιά ποίηση δπου οί λέξεις είχαν άποβάλει τήν πραγματική τους έννοια γιά νά γίνουν σύμβολα. Ό Άλεξάντρ Μπλοκ5 ήταν ό μεγά­ λος άρχιερέας τής κίνησης αυτής, πού δμως ήδη άπό τό 1910 είχε χά­ σει τή συνοχή της. Δυό καινούριες όμάδες γεννήθηκαν, σέ άντίθεση μέ τούς συμβολιστές: Οί φουτουριστές -μέ κύριους εκπρόσωπους τόν Μαγιακόβσκι, τόν Χλεμπνικόβ6 καί

Σημειώσεις: 1. “Ετσι ελεγε τήν "Αννα Άχμάτοβα μιά άλλη γνωστή ρωσίόα ποιήτρια, ή Μαρία Τσβετάιεβα (1892-1941).

2. Στό πρωτότυπο «τά χρόνια τής Γιεζοβτσίνα». Έτσι όνόμασαν τή σκλη­ ρότερη περίοδο Εκκαθαρίσεων (1937-38), άπό τό δνομα τον Νικολάι Γιεζόβ, Επίτροπου ’Εσωτερικών Υποθέσεων.

3. Άπό τό ποίημα «Βαρονιέζ», άφιερωμένο στόν Όσίπ Μάντλεσταμ.

4. Ή λέξη «τσέχ» σημαίνει καί συντε­ χνία καί έργαστήρι.

5. Άλεξάντρ Μπλοκ (1880-1921), ό με­ γαλύτερος ίσως ρώσος ποιητής τον 20ον αιώνα.

6. Χλεμπνικόβ Βίκτορ (1885-1922).

46/οδηγος

τόν Παστερνάκ στην άρχή- καί οί άχμεϊστές (ή «Συντεχνία ποιητών») μέ τόν Ό σ ίπ Μάντλεσταμ,7 τήν Άχμάτοβα καί τόν άντρα της, τόν ποιητή Γκουμίλεβ. Οί φουτουριστές ζητούσαν την αυτονομία τής ποιητικής γλώσσας, κι ένώ ό Μαγιακόβσκι χρησιμοποιούσε τη γλώσσα «τού πεζοδρομίου» γιά νά δημιουργήσει άντι-ποιητικά έφέ, ό Χλεμπνικόβ έφτιαξε έναν δικό του έτυμολογικό κόσμο, κάτι σάν τού Τζέημς Τζόυς. Οί φουτουριστές εί­ δαν τήν ποίηση σάν 6να μέσο γιά έναν σκοπό κι έτσι μπόρεσαν νά συμβαδίσουν, άργότερα, μέ τήν Επανάσταση. Οί άχμεϊστές άντέδρασαν ένάντια στή γιομάτη άσάφεια καί μυστικιστικά σύμβολα γλώσσα τών συμβολιστών. Μιά κλασική σχεδόν λιτότητα τούς χαρακτηρίζει, γιατί πίστευαν δτι ή γλώσσα είναι ένα υλικό δπως οί πέτρες καί ή λάσπη γιά τόν χτίστη, πού ένώ έχει συγκε­ κριμένες ιδιότητες καί περιορισμέ­ νες δυνατότητες, μπορεί, άν χρησι­

(

μοποιηθεί σωστά, νά οικοδομήσει θαύματα. ’Αλλά βασικό στοιχείο τής σχολής ήταν ή παραδοχή τού κόσμου τούτου. Κι ένώ οί συμβολι­ στές ήθελαν μέ τήν ποίηση νά ξεφύγουν άπό τήν πραγματικότητα, οί άχμεϊστές ξαναγύριζαν στή γή καί δικαίωναν ποιητικά τήν προ­ σήλωσή τους στίς τρεις διαστάσεις: «Ή γή δέν είναι ένα βάσανο ούτε ένα άτυχη μα, άλλά ένα παλάτι δο­ σμένο άπ’ τό θεό» γράφει ό Πα­ στερνάκ στό δοκίμιο-μανιφέστο «Ή αύγή τού άχμεϊσμού» (1913). Αύτή ή θεώρηση τής ζωής σάν ένα δώρο ένεΐχε τό στοιχείο τής θρη­ σκευτικότητας, πού άναπόφευκτα φέρνει στήν όρθοδοξία καί στή ρώσικη παράδοση. Ή ποίηση τής Άχμάτοβα χαρα­ κτηρίζεται άπό δύο στοιχεία πού, σέ γενικές γραμμές, άντιστοιχοΰν σέ δύο ξέχωρες περιόδους τής δη­ μιουργίας της. Έ να έντονα προσω­ πικό δπου κυριαρχεί ό έρωτας, ή μελαγχολία καί ή άπογοήτευση πού αύτός φέρνει. Ό λυρισμός καί μαζί

ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΑΤΟΜ ΟΥ^ Πέντε διηγήματα σύγχρονου προβληματισμού, με τίτλους "Διάσπαση Ατόμου","Νευρόσπαστο No 2", "Παρείσακτες σε ψυχαγωγία άνιση',' Ό υποβιβασμός" και'Ύο Αστείο" εκτείνονται στις ' 120 σελίδες του καινούργιου βιβλίου του θω μά Φλαμουρτζόγλου.

έκδοση Βιβλιοπωλείου της Ε Σ Τ ΙΑ Σ "

____ J

μιά άπόσταση άπό τό συναίσθημα, πού συχνά φτάνει ώς τήν ειρωνεία, διοχετεύονται μέσα άπό μιά γλώσ­ σα λιτή, μουσική, συγκεκριμένη. ’Ηταν αύτή της ή ποίηση πού τήν έκανε νά κατηγορηθεΐ -τό 1946, δταν γιά δεύτερη φορά έπεφτε σέ δυσμένεια άπό τό σοβιετικό καθε­ στώς- πώς ήταν «μιά άριστοκράτισσα πού πηγαινοέρχεται άπό τό μπουντουάρ στήν έκκλησία... μιά πόρνη-καλόγρια πού συνδυάζει τήν πορνεία μέ τήν προσευχή» (Ζντάνοβ).8 Άλλά ήδη άπό τήν άρχή τής τρομοκρατίας τού Στάλιν, ή ποίηση τής Άχμάτοβα είχε γίνει πιό οικουμενική. Ό λόγος της ήταν άπό τή φύση του έλεγειακός καί μαζί μέ τίς φοβερές προσωπικές 7. Όσίπ Μάντλεσταμ (1882-1942;).

8. Ζντάνοβ (1896-1948), γραμματέας τής Κεντρικής ’Επιτροπής τον Κομ­ μουνιστικόν Κόμματος υπεύθυνος γιά τίς μεταπολεμικές έκκαθαρίσεις στόν πνευματικό κόσμο τής Σοβιετι­ κής "Ενωσης.

οδηγος/47

καί έθνικές έμπειρίες τής ποιήτριας (ό γιός της τρεις φορές συλλαμβάνεται καί φυλακίζεται γιατί ό πα­ τέρας του είχε έκτελεστεϊ τό 1921 σάν άντιμπολσεβίκος) εύκολα μπό­ ρεσε ν’ άπλωθεΐ καί νά έκφράσει τόν πόνο τού κόσμου: «Ό χι δέν ήμουν κάτω άπό ξένο ουρανό / δέν ήμουν κάτω άπό ξένης φτερούγας προστασία. / Ήμουνα τότε μέ τόν δικό μου τό λαό / έκεϊ πού ’ταν ό λαός μου· στή δυστυχία». Έτσι έπιγράφεται τό «Ρέκβιεμ» πού άναφέρεται στά χρόνια ’35-’40, στό άτέλειωτο μαρτύριο αυτών πού ζοϋσαν σχεδόν έξω άπό τήν πόρτα τής φυλακής μέ τήν ελπίδα νά δουν τούς δικούς τους μέσα, νά τούς πά­ νε λίγο φαί: Σάν πεθάνει λέει ή Άχμάτοβα θέλει νά ταφεί «Ό χι στη θάλασσα πού γεννήθηκα κοντά / Κι ό τελευταίος μέ τή θάλασσα κρίκος έσπασε πιά / Ούτε στόν Κή­ πο τόν βασιλικό, στόν ιερό κορμό / δπου μιά σκιά μέ ψάχνει χωρίς άναπαμό / ’Αλλά έδώ πού στάθηκα τριακόσιες ώρες / καί πού δέν άνοιξαν γιά μένανε οί πόρτες». Τό έπόμενο μεγάλο συνθετικό ποίημα μέ τίτλο «Ποίημα χωρίς ήρωα» τό ’γράφε ή Άχμάτοβα 22 όλόκληρα χρόνια, σχεδόν ως τό θά­ νατό της, άν καί τυπικά τό είχε τε­ λειώσει τό 1943. Λέει σ’ ένα γράμ­ μα της, τό 1955: «Γιά 15 όλόκληρα χρόνια, τό ποίημα αυτό έρχόταν ξαφνικά, ξανά καί ξανά σάν υπό­ λειμμα κάποιας άνίατης άρρώστιας... Δέν μπορούσα νά ξεκόψω άπ’ αυτό, συνέχεια έκανα διορθώ­ σεις καί προσθήκες σ’ ένα πράγμα πού υποτίθεται είχε τελειώσει». Θέμα τού ποιήματος είναι ένα έπεισόδιο καί συνάμα μιά εποχή. «Ά πό τόν ψηλό πύργο τού 1940» κοιτάει τήν Πετρούπολη τού ’13, δταν αύτοκτόνησε ό νεαρός ποιη­ τής Κνιάζεβ. Ή ταν δλοι μιά παρέα τότε, στίς διασκεδάσεις, στίς ποιη­ τικές βραδιές στό καφέ «Αδέσπο­ τος σκύλος»: ή Άχμάτοβα, ό Κνιά­ ζεβ καί ή σαγηνευτική ΓκλέμποβαΣουντέικινα, ηθοποιός, καί αιτία τής αύτοκτονίας τού Κνιάζεβ πού, τρελός άπό έρωτα, δέν άντεξε δταν αύτή άρχισε νά προσέχει έναν άλλο ποιητή, τόν Άλεξάντρ Μπλοκ. Σάν σ’ ένα έφιαλτικό καρναβάλι τό ποίημα ζωντανεύει τά πρόσωπα τού παρελθόντος πού ’ρχονται φαντάσματα-μασκαράδες. Ή τύψη γιά τό θάνατο τού άδικοχαμένου ποιητή γίνεται τύψη καθολική γιά μιά εποχή γιομάτη λάθη. Σάν υπό­

βαθρο, κάπου υπάρχει ή χριστιανι­ κή έννοια τής άμαρτίας καί τής τι­ μωρίας. Οί δυό πόλεμοι, τό αίμα, ή βία μοιάζουν νά ’ναι ή τιμωρία γιά κείνη τήν πιστολιά πού άκούστηκε στά σκαλοπάτια τού σπιτιού τής ωραίας κι άνέμελης ΓκλέμποβαΣουντέικινα. Σ’ αυτήν άπευθύνεται ή Άχμάτοβα δταν λέει στό «Ποίη­ μα χωρίς ήρωα»: «Όνειρο νά ’σαι τού χρυσού αιώνα / ή μαύρο έγκλη­ μα, στό φοβερό / χάος τών μακρι­ νών ετών;». Έτσι τό ποίημα -δύ­ σκολο καί πολυσύνθετο- κινείται σέ τρία επίπεδα («τό σεντούκι έχει τριπλό πυθμένα»):910 Τού συγκεκρι­ μένου γεγονότος, τής αύτοκτονίας τού Κνιάζεβ, τής άναθεώρησης -άπό μακριά- τής έποχής τού ’13 καί τής τωρινής, τής βλοσυρής πραγματικότητας τού ’40. Οί χρό­ νοι -παρελθόν, παρόν καί μέλλονμπερδεύονται καί κυκλοφορούν έλεύθερα στό ποίημα. «Οί ποιητές πού μεταφράζονται εύκολα είναι οί παράξενοι, οί φανταχτεροί, ιδιαίτερα αύτοί πού κά­ νουν έπίδειξη γλώσσας. Ό μετα­ φραστής τής Άχμάτοβα, δπως καί τού Πούσκιν, δέν έχει νά κάνει μέ έπιφανειακές ή συνταχτικές παρα­ ξενιές πού νά τού εύκολύνουν τό έργο. Τά ποιήματά της υπάρχουν μέσα άπό τήν καθαρότητα καί τήν άκρίβεια τού λόγου της, τό κύρος τού τόνου της, τή λεπτότητα τών ρυθμικών μεταλλαγών, τήν άκεραιότητα τής φόρμας τους. Αυτά είναι τά έγγενή στοιχεία τής ίδιας τής ποίησης, πού δέν είναι νά τά συγχέει κανείς μέ έφέ, εύκολα στή μίμηση. Ό μόνος τρόπος νά μετα­ φράσεις τήν Άχμάτοβα είναι νά γράφεις καλά» λέει ό γνωστός ποιητής καί μεταφραστής Στάνλεϋ Κούζνιτζ. Οί δυσκολίες πού πα­ ρουσιάζουν ή Άχμάτοβα κι άλλοι ρώσοι ποιητές διαφοροποιούνται δταν πρόκειται γιά μετάφραση στά έλληνικά. Έ χω μιλήσει κι άλλοτε9 γιά τή συγγένεια πού ύπάρχει άνάμεσα στή ρωσική καί τήν έλληνική γλώσσα. “Οταν λέω συγγένεια έν-

9. Βλέπε: «Άντρέι Βοζνιοτιένσχι». Είσαγωγή-μετάφραση άπό τά ρωσικά Κατερίνας Άγγελάκη-Ρούκ, έκδόσεις Μπονκονμάνη, 1974.

10. "Ο,τι παραθέτω άπό τό «Ποίημα χωρίς ήρωα» οί μεταφράσεις είναι τής Μιλιάς Ροζίδη. Οί υπόλοιπες -πρόχειρες- δικές μου.

πλαίσιο ΡΑΜΠΙΝΤΡΑΝΑ Θ ΤΑΓΚΟΡ: Τό μισόγεμο φεγγάρι. Μετ. Έ φης Λ α γοπούλονΆ ποστολίόου. 'Αθήνα, Νεφέλη. 1982. Σελ. 66.

Η ΜΕΓΑΛΗ ποίηση άφήνει πότε πότε τό βάθρο της καί γράφει γιά τά παιδιά. Καί τότε γίνεται άκόμη πιό μεγάλη. Αυτό συμβαίνει καί μέ τό «Μισόγεμο φεγγάρι», τή συλλογή τού νομπελίστα ίνδοΰ ποιητή, πού μέ τόν άπέραντο λυρισμό της βαδίζει τόν ιδιαίτερο δρόμο πρός τό δραμα κάποιου όμορφότερου κόσμου. "Ισως είναι ό Ινδικός ύπερβατικός τρόπος σκέψης πού τόν όδηγεϊ σέ «συμπαντικές» εικόνες. Μά δέν είναι άραγε καί γιά μάς όπτασία μιας πανανθρώπινης άλήθειας τό σχεδίασμα τού παιδικού κόσμου σάν φεγγαριού πού προχωρεί πρός τό γέμισμά του; Γ. ΔΡΟΣΙΝΗ: Σκόρπια φύλλα τής ζωής μου. Τόμος Β'. ’Αθήνα, Σ ύλλογος πρός Διάδοσιν Ω φελίμω ν Βιβλίων, 1982. Σελ. 262.

ΣΤΙΓΜΕΣ άπό τή ζωή καί τή σκέψη του περιλαμβάνουν αυτά τά (έντεκα) κείμενα τού Δροσ(νη. Αναμνήσεις κυρίως άπό τήν εικοσαετία 1880-1900, συχνά μέ υπερφόρτωση λεπτομερειών, πού δμως δέν παύουν νά έχουν ένδιαφέρον, μέ τήν άνάπλαση ένός κόσμου χαμένου καί ξεχασμένου. Έτσι, άκόμη καί δσοι δέν συγκινούνται άπό τόν «ποιητή» Δροσίνη, μπορούν νά χαρούν κάτι στά «Σκόρπια φύλλα», ένώ είναι αισθητή ή προσεκτική παρουσία τού έπιμελητή τής

48/οδηγος νοώ μιά όμοιογένεια στό πάθος, στη συγκίνηση, στόν ψυχισμό, πού έξυπηρετείται μέ παράλληλους τρόπους καί στίς δυό γλώσσες. Συ­ χνά, ή έξαρση καί ή ψυχή βρίσκουν τό γλωσσικό τους άντίστοιχο, σχε­ δόν άκριβώς. Εκείνο πού δεν ήξε­ ρα παλιά καί πού ξέρω τώρα είναι δτι αύτή ή φαινομενική ευκολία εί­ ναι παγίδα. Οΐ ρίμες πού μέ φυσι­ κότητα πολλές φορές περνούν στά έλληνικά, συχνά άποπροσανατολίζουν άντί νά όδηγούν στό ρωσόφωνο ποιητή, ένώ συνάμα ύπάρχει μιά έπίφαση πιστότητας στό κείμενο. Οι λέξεις είναι εύκολοπλησίαστες, άλλά οί βαθύτεροι λόγοι πού κά­ νουν τή ρώσικη π.χ. ρίμα ένα τόσο εύχρηστο καί πολυσύνθετο ποιητι­ κό έργαλεϊο, είναι πολύ διαφορετι­ κοί άπ’ αυτούς πού τήν έμφάνισαν στή δική μας ποιητική. ’Απόδειξη δτι σέ μάς ή ρίμα πέθανε ένώ στή ρώσικη ποίηση είναι άκόμη ζωντα­ νή. Εκτός άπ’ αύτές τίς γενικές έπι-

φυλάξεις (πού θά πρέπει ίσως κά­ ποτε νά συζητηθούν μιά καί, εύτυχώς, οί μεταφράσεις κατευθείαν άπό τά ρώσικα στά έλληνικά δσο πάνε καί πληθαίνουν) ή έργασία τής κυρίας Μίλιας Ροζίδη είναι πο­ λύ καλή. Τό «Ποίημα χωρίς ηρώα» (άλήθεια γιατί τό άρθρο τό στόν τίτλο;) είναι ένα πολύ δύσκολο έγχείρημα. Έδώ ή Άχμάτοβα, θαρ­ ρείς, χρησιμοποιεί δλη τή ρώσικη στιχουργική, άπό τή ρίμα ως τόν έλεύθερο, άκόμη καί τό στίχο τής δημοτικής ποίησης. Ή κυρία Μι­ λιά Ροζίδη μένει κοντά στό πρωτό­ τυπο, είναι σωστή καί χειρίζεται άνετα τόν στίχο. Ή εισαγωγή της καί οί σημειώσεις της, πολύτιμες. Πού καί πού μερικές άδεξιότητες στά έλληνικά. Π.χ. τό ρήμα «πολυ­ λογώ», «κολλάει τό κρίμα», «πλα­ νόδιος (!) σκύλος», «διαβολοπαίδια» άντί ζιζάνια, πειραχτήρια, κ.ά. Είναι πολύ δύσκολο δταν κρίνεις μιά μετάφραση μέ τό πρωτότυπο

μπροστά στά μάτια σου, νά κατορ­ θώσεις νά δεις τή μετάφραση σάν «ποίημα» στήν άλλη γλώσσα. Βλέ­ πεις μόνο τί έχει περισωθεΐ, κι δταν ή άπώλεια δέν είναι μεγάλη μένεις ευχαριστημένος. ’Αλλά γιά νά δει κανείς αύτό τό καινούριο σώμα, δχι μόνο σάν άνεξάρτητο άλλά καί σάν τό μόνο ύπαρχτό, θά πρέπει νά ξεχάσει τό πρωτότυπο! Αύτή τήν παραδοξολογία, αυτή τήν άντίφαση ό ποιητής-με­ ταφραστής τή ζεϊ τήν κάθε στιγ­ μή. Μιά φωνή τού λέει: «Σεβάσου τό κείμενο!» Καί μιά άλλη: «Δημιούργησέ το άπ’ τήν άρχή!» Οί φωνές παλεύουν ποιά θά σκεπάσει τήν άλλη. "Οσο πιό έντονη ή πάλη σ’ έναν καλό ποιητή, τόσο πιό με­ γάλη ή έλπίδα γιά τό άποτέλεσμα. Ποιά έλπίδα; "Οτι θά ’χουμε ένα καινούριο ποίημα πού θά βγαίνει καί θά ’ναι χωρίς νά είναι, τό πρω­ τότυπο. ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ-ΡΟΥΚ

ή ιστορία δέν γράφεται μέ συμψηφισμούς ΛΟ ΥΙ-ΦΕΡΝ ΤΙΝ ΑΝ ΣΕΛΙΝ: Μα­ κελειό. Μετ. Λ ίλας ΠαπαόούληΓκινάκα. ’Αθήνα, Γράμματα, 1982. Σελ. 124.

Δέν είμαι βέβαιος, άλλά νομίζω δτι γιά πρώτη φορά μεταφράζεται στή γλώσσα μας (ή τουλάχιστον ολόκληρο βιβλίο του) ό ΛουίΦερντινάν Σελίν (ψευδώνυμο τού Λ. Φ. Ντετούς, 1894-1961) μέ ενα μικρό του πεζογράφημα, τό Μακελειό, σύμφωνα μέ τήν ελλη­ νική μετάφραση τού γαλλικού τίτλου Casse-pipe. Τό κείμενο, πού δέν είναι ούτε θεματολογικά ούτε ύφολογικά άπό τά πιό άντιπροσωπευτικά τού γάλλου πεζογράφου, συνοδεύεται άπό ένα σύντομο άνώνυμο εισαγωγικό ση­

μείωμα. Δέν άνήκει στό μεταφρα­ στή, άλλά στό γάλλο έκδότη του, πού μέ παραλλαγές τό προτάσσει καί σέ άλλά βιβλία τού Σελίν. ’Εκεί λοιπόν, άνάμεσα σέ άλλες άνώδυ-

νες βιογραφικές πληροφορίες, μα­ θαίνουμε δτι «άπό τό 1944 μέχρι τό 1951, ό Σελίν, έξόριστος, έζησε στή Γερμανία καί τή Δανία. "Οταν γύ­ ρισε στή Γαλλία... συνέχισε τό έργο του... συνέχισε δμως καί τήν ιατρι­ κή του, κι ή βασική του φροντίδα ήταν γιά τούς φτωχούς». Αινιγμα­ τικά τά στοιχεία, προκαλούν συμ­ πάθεια, οίκτο, άλλά καί πολλά έρωτηματικά. Ό έκδότης διακριτι­ κά παρασιωπά καί προστατεύει τό συγγραφέα του, έστω κι άν αυτός

οδηγος/49 δέν διστάζει νά τόν άποκαλέσει salaud.1 Ό γάλλος άναγνώστης δμως δέν Απορεί- καί τήν ιστορία ξέρει καί γράμματα γνωρίζει. Ό έλληνας δμως; 'Υπενθυμίζω λοιπόν δτι ό ’Ά γγε­ λος Τερζάκης, τό καλοκαίρι τοϋ 1973, άφιέρωσε στό Σελίν τρεις άλλεπάλληλες έπιφυλλίδες, που δημο­ σιεύτηκαν στήν τακτική του στήλη στό «Βήμα». Ή άφόρμηση άσήμαντη· ή πρόθεση δμως εμφανής. Ό Τερζάκης δέν ένδιαφέρεται γιά τό έργο. Στόχος του είναι ή περίπτω­ ση, γιά νά εξαχθούν συμπεράσματα γιά τά οικεία τότε κακά. «Μακριά μας οί αισθηματολογίες», θά τονί­ σει στή δεύτερη έπιφυλλίδα τής σειράς «καταδίκη στό καθαρτήριο» ό έπιφυλλιδογράφος. «"Οταν πρό­ κειται γιά περιπτώσεις σάν τοϋ Λουί-Φερντινάν Σελίν... δέν τίς έπιτρέπει ούτε τό ίδιο τό ζήτημα -μεγάλο στίς ήθικές του διαστά­ σεις- ούτε ή στιγμή. Προπάντων ή στιγμή». Ξαναθυμάται λοιπόν στά χρόνια τής δικτατορίας τό Σελίν, πού τό Φεβρουάριο τοϋ 1950 «τό 3ο δικαστήριο δοσιλόγων τοϋ Ση­ κουάνα τόν είχε καταδικάσει, έπιεικώς κατά τήν κρίση τών άντιθέτων, σ’ ένα χρόνο φυλάκιση... πρόστιμο καί άναξιότητα διά Νά λοιπόν καί μιά άλλη πτυχή, διόλου άσήμαντη. Ή Απόκρυψή της δέν στοιχεΐ μέ τήν Αντικειμενι­ κή ενημέρωση. ’Αναμφισβήτητα γιατρός τών φτωχών ό Σελίν. Σί­ γουρα έχει γράψει σελίδες δπου καταγγέλλει τή φρίκη τοϋ πολέμου καί στήν άρχή τής σταδιοδρομίας του θά έρωτοτροπήσει, πάντα βέ­ βαια μέ τόν τρόπο του, μέ κομουνι­ στικές ιδέες. ’Από μιά στιγμή δμως κι έπειτα διαμορφώνεται μέ συνέ­ πεια ή προσωπικότητά του. Ό δρόμος πού θά Ακολουθήσει καί πού τόν περιγράφει συνοπτικά καί καίρια ό Μιχ. Στασινόπουλος μέ ένα πολύστηλο άρθρο του, «Οί πο­ λιτικές ιδέες ένός δοσιλόγου», δη­ μοσιευμένο κι αύτό όχι τυχαία στά χρόνια τής δικτατορίας («Βήμα» 10.12.1972), θά οδηγήσει μέ Ακρί­ βεια στή δίκη καί στήν καταδίκη. «Μανιακός διώκτης τών Ε ­ βραίων» ό Σελίν, «’Αδιάλλακτος, άντιδημοκρατικός», πού πιστεύει Σημειώσεις: 1. Μ. Σαπσάλ: Οί συγγραφείς αυτο­ προσώπως, σελ. 87, Παρίσι 1960.

2. Οί πληροφορίες καί τά παραθέματα τής παραγράφου άπό τό άρθρο τοϋ

δτι «έκλογές... ίσον εξαγορά τών χαζών, ίσον κολακεία τοϋ δχλου, ίσον κοινοβούλιο λακέδων κ.τ.λ.», δέν έχει Αλλη έπιλογή άπό τό φασι-. σμό, πού τόν θεωρεί φίλο τοϋ λαοΰ, καί τό Χίτλερ, πού τόν άνακηρύσσει σέ ευεργέτη τού εργάτη. Θά όραματισθεί τήν ένωση τής Γαλλίας καί τής Γερμανίας «γιά νά μεγαλουργήσουν καί νά κατακτή­ σουν τήν Ευρώπη» καί τόν ’Ιούλιο τοϋ 1944, καθώς οί σύμμαχοι πλη­ σιάζουν στό Παρίσι, θά καταφύγει στή Γερμανία, γιά νά φθάσει τελι­ κά στό Σιγμαρίγκεν, τή μικρή γερ­ μανική πόλη πού θά φιλοξενήσει τίς ύψηλές προσωπικότητες τοϋ γαλλικού δοσιλογισμού μέ επί κε­ φαλής τόν Πεταίν, μέχρι τήν τελική πτώση.2 Βέβαια υπάρχουν οί έρμηνεϊες, τά έλαφρυντικά κι οί δικαιολογίες. Ό αντισημιτισμός του προκαλείται άπό μιά ερωτική Απογοήτευση. Ό ρατσισμός του, παραλήρημα πού όφείλεται στό βαρύ τραυματισμό του κατά τόν Πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Κάποιος βιογράφος του μέ συμπάθεια θά σημειώσει δτι τό 1943 «σίγουρα θά ξέρει δτι κάτω άπό τό διαμέρισμά του βρίσκεται ένα γραμματοκιβώτιο κι ένα κατα­ φύγιο τής Αντίστασης»3 κι ό ίδιος θά εξηγήσει τή φυγή του στό Σιγμαρίγκεν: «Έπήγα εκεί... άπό πα­ τριωτισμό (!) άπό άνάγκη ψυχική, ν’ άκούω τή γαλλική γλώσσα».4 Ό λ α αυτά τελικά κοινοί τόποι, κοινότυποι, δρόμοι γνωστοί καί πεπατημένοι, πού συνοδεύουν τήν ένοχή καί τήν άναξιότητα. Δέν είναι μόνο ένας διακεκριμέ­ νος «δοσίλογος» ό Σελίν, άλλά κι ένας καθιερωμένος γάλλος πεζογράφος. Έγραψε λιβελλογραφικά κείμενα (Μ παγκατέλλες γιά μιά σφαγή 1938, Ή σχολή τών πτωμά­ των 1937, κ.τ.λ.), δπου μαχητικά καί βίαια Αναπτύσσει τίς άπόψεις του· τελειώνει, μετά τήν επιστροφή του στή Γαλλία, τό έργο του μέ χρονικά, δπως ό ίδιος τά ονομάζει ( Ά π ό τόν ένα πύργο στόν άλλο, Βορράς, Ρ ιγκοντόν), δπου εξιστο­ ρεί μέ θράσος τήν περιπέτειά του, μετά τή φυγή του στή Γερμανία καί στή Δανία. Ή καθιέρωση δμως έρ­ χεται Αμέσως μέ τά δύο πρώτα του μυθιστορήματα, τό Ταξίδι στήν Μ. Στααινόπονλον.

3. Μπ. Λαλάντ: Ταξίδι στήν άκρη τής νύχτας, Ό Σελίν, έκδ. Άτιέ, Παρί­ σι 1976, σελ. 76.

4. Μ. Στααινόπονλον, δπ. παρ.

έκδοσης Γ. Παπακώστα, ιδίως στό συμπλήρωμα τών κειμένων (εισαγωγή, ευρετήριο). ΓΙΩ ΡΓΟ Υ ΙΩ ΑΝ Ν Ο Υ: Εύφλεκτη χώρα. ’Αθήνα, έκδ. «Καθημερινής», 1983. Σελ. 145.

ΣΤΑ 29 «χρονικά» (κι δχι «χρονογραφήματα», δπως λέει ό ίδιος) πού περιλαμβάνει ή «Εύφλεκτη χώρα», Αποκαλύπτεται γιά άλλη μιά φορά ή δυνατότητα συνδυασμού τού έπίκαιρου μέ τό μόνιμο, τήν όποια διαθέτει στό έπακρο ό Γιώργος Ίωάννου. Συμβάντα τής κοινωνικής ζωής Αποτελούν έδώ τίς άφορμές γιά διηνεκές κοίταγμα αιτίων καί Αποτελεσμάτων, τέτοιο πού δέν μάς έχουν συνηθίσει οί έφημερίδες. (Τά κείμενα δημοσιεύτηκαν κατά καιρούς στήν «Καθημερινή».) Έ τσι, λαμπρά, δίνεται ένα ερεθιστικό μάθημα «ήθους στό έφήμερο», παράλληλα βέβαια μέ τήν Απόλαυση τής Ανάγνωσης. Μ Α Ρ ΙΟ Υ ΠΟ Ν ΤΙΚΑ: Κλειδαρότρυπα. Α θ ή να , Γνώση, 1982.· Σελ. 136.

Η ΓΡΑΦΗ τού Μάριου Ποντικά έχει τή δική της δυναμική, είτε θέατρο είναι είτε -ιδιότυπα- πεζογραφήματα, δπως αύτά τής «Κλειδαρότρυπας»: «Αρπάζει» Απ’ τά γεγονότα πού υπάρχουν γύρω ή πλάθονται στή φαντασία τού συγγραφέα μερικά χαρακτηριστικά στοιχεία καί τά παραθέτει δημιουργώντας καινούριες εικόνες ή μεγεθύνοντας τίς ύπάρχουσες. Έτσι καί τώρα, οί ιστορίες τού βιβλίου διαβάζονται, καί άλλοτε διψασμένα Αφομοιώνονται άπ’ τόν Αναγνώστη καί Αλλοτε Αποτελούν κέντρισμα γιά Αλλες

50/οδηγος τους, υιοθετεί τό διάχυτο αίτημα γιά άνανέωση καί άπευθύνεται στό μεγάλο κοινό. Ό Σελίν τολμά καί δημιουργεί μιά νέα προσωπική λογοτεχνική γλώσσα. Συνδυάζει τόν άρχαϊσμό μέ τόν ιδιωματισμό καί τή δίκιά του, τή νεόκοπη λέξη. Χρησιμοποι­ εί μέ τό δικό του τρόπο τή στίξη «μέ τόν πολλαπλασιασμό τών έρωτηματικών, τών έπιφωνημάτων πού οί άποχρώσεις τής χρήσης τους συγχέονται»7 καί καθιερώνει τά συνεχή άποσιωπητικά, εύγλωττες σιωπές, πού τονίζουν τό ρυθμό, όχι άπλά σάν μιά άκουστική άξια, άλ­ λά σάν έκφραση τής εσωτερικής περιπέτειας, πού δυναστεύει τόν αφηγητή καί μεταδίδει τό άγχος του στόν άναγνώστη. Λονί-Φερντινάν Σελίν άκρη τής νύχτας (1932) καί Θάνα­ τος επ ί πιστώσει (1936).

Τό πρώτο του μυθιστόρημα, πού την τελευταία στιγμή θά χάσει τό βραβείο Γκονκούρ, θά τιμηθεί όμως μέ τό βραβείο Ρενωντό, έντυπωσιάζει καί έπιβάλλει' μιά και­ νούρια έκρηκτική παρουσία στά γαλλικά γράμματα. Δεν είναι ή θε­ ματική άνανέωση, ή ευρηματική φαντασία καί ή συνθετική διαδικα­ σία πού προκαλοϋν τόν άναγνώστη καί τόν κριτικό τής εποχής. Ό Σε­ λίν άντλεί τά θέματά του άπό τό προσωπικό του ημερολόγιο. Τό αύτοβιογραφικό στοιχείο μέσ’ στό έρ­ γο του είναι έντονα εμφανές. «Κά­ θε βιβλίο του άνακαλεί μιά συγκε­ κριμένη περίοδο τής ζωής του» θά τονίσει ό μελετητής του.5 Δέν είναι ό πρώτος, δέν είναι ό μόνος, δέν είναι ό τελευταίος πού άκολουθεί αυτό τό δρόμο. 'Η γλώσσα καί ό τρόπος προκαλοϋν τήν έκπληξη, τήν έπιφύλαξη, τή συζήτηση, πού συντελούν στήν «κυκλοφορία τού βιβλίου πού φθάνει στό σημαντικό άριθμό, γιά τήν εποχή, τών 100.000 άντιτύπων».6 Τό 1932 ή ρήξη έχει έπέλθει. Μικρές άλλά ηχηρές ομά­ δες πού δίνουν τόν τόνο εδώ καί χρόνια, εις άναζήτησιν διεξόδου, άνατρέπουν δυναμικά τούς κανό­ νες τής καθιερωμένης γραφής. Στό­ χος τους, βασικός, μέ τή μιά ή τήν άλλη μορφή, ή γλώσσα. Ό Σελίν δέν άνήκει στούς καλλιτεχνικούς καί λογοτεχνικούς -ισμούς πού συνιστούν τή θορυβώδη πρωτοπορία, τοϋ στενού φιλολογικού κύκλου. Εκμεταλλεύεται δμως τίς εμπειρίες

Καί πάνω άπό δλα ή μεγάλη το­ μή. «Ή γλώσσα του... είναι ή λαϊ­ κή όμιλουμένη», γιατί «ή πρόθεση τού Σελίν είναι... μέ μιά άλχημεία άνάλογη πρός αύτή πού είχε μετα­ μορφώσει τήν όμιλουμένη στά σα­ λόνια τού 17ου αΐ. σέ κλασική λο­ γοτεχνική γλώσσα, νά δημιουργή­ σει μιά λογοτεχνική γλώσσα βασι­ σμένη στά στοιχεία πού πιάνει κα­ νείς στόν αέρα στίς περιφερειακές συνοικίες καί στά περίχωρα τοϋ Παρισιού».8 «Γιά νά καταλάβουμε τό εγχείρημα τού Σελίν», σημειώνει ό μελετητής του, «πρέπει νά τόν άντιπαραβάλομε πρός τόν Άραγκόν. Ό κομουνιστής Άραγκόν θέ­ λησε νά θέσει στήν υπηρεσία τής έργατικής τάξης τήν πιό σαφή καί καθαρή γλώσσα τής άριστοκρατίας καί τής γαλλικής άστικής τάξης. Ό Σελίν πήρε τήν άντίθετη εντελώς κατεύθυνση. Στόχος του ήταν νά δώσει στή λαϊκή γλώσσα αύτή καθεαυτή αισθητική άξια».9 "Ολα αύτά βέβαια κοινοί τόποι γιά τήν έλληνική λογοτεχνία τού μαχόμενου καί μαχητικού δημοτι­ κισμού, δπου ό ιδιωματισμός καί ό νεολογισμός θεμιτοί τρόποι καί ή λαϊκή όμιλούμενη ή φυσιολογική λύση. ’Ακόμα καί τά περίφημα άποσιωπητικά καί ή πολυσυζητη­ μένη στίξη τού Σελίν πώς νά ξενί­ σουν τόν έλληνα άναγνώστη; Πρό­ χειρα άνατρέχω σέ μιά έλληνική ομόλογη περίπτωση, στά Χαμένα κορμιά τού Πέτρου Πικρού, Λού έχουν έκδοθεϊ δέκα όλάκερα χρό­ νια πρίν άπό τό Ταξίδι στήν άκρη τής νύχτας. Γιά τούς Γάλλους δμως, πού τό σχολείο είχε προκα­ θορίσει αυστηρές προδιαγραφές γραφής, « Ό Σελίν άπό τό 1932

θεωρήθηκε, σύμφωνα μέ τήν έκ­ φραση πού θά χρησιμοποιήσει άργότερα ό ίδιος, σάν ένας βιαστής τής γαλλικής γλώσσας».10 Τό Μ ακελειό δημοσιεύεται τό 1949, δταν ό συγγραφέας του βρί­ σκεται άκόμα στή Δανία, δπου έχει καταφύγει άπό τό 1945, γιά ν’ άποφύγει τίς διώξεις γιά τή φιλοναζιστική του στάση, κι άπ’ δπου θά επιστρέφει τό 1951, κάνοντας χρή­ ση τού ευεργετικού νόμου τής άμνηστείας πού είχε ψηφισθεί τό 1947. Τό 1959 «δημοσιεύτηκε γιά πρώτη φορά... άπό τόν Ρομπέρ Πουλέ στό βιβλίο του Φιλικές συ­ ναντήσεις μ έ τόν Λουδοβίκο Φερόινάνόο Σελίν» ένα άκόμα κεφάλαιο τοϋ Μακελειού. Τά δύο αύτά κεί­ μενα περιλαμβάνονται στίς μεταγε­ νέστερες έκδόσεις τοϋ βιβλίου, πού συμπληρώνεται μέ τό «Σημειωμα­ τάριο τού θωρακοφόρου Ντετούς», πού κράτησε ό συγγραφέας «άπό τό Νοέμβριο μέχρι τό Δεκέμβριο τού 1913». Πρόκειται γιά 70 σύντο­ μες άριθμημένες παραγράφους μέ σκέψεις-εντυπώσεις τού Σελίν πού «έπειδή ή ζωή τόν είχε περιγελά­ σει..., γιά νά έκδικηθεϊ τίς άναποδιές της.... κατατάχθηκε... στό 12ο σύνταγμα θωρακφόρων στό Ραμπουγιέ» κι έτσι «άπό μιά ζωή πού τήν άπεχθανότανε πέρασε σέ μιά ζωή άηδιαστική».11 Μιά στρατιωτική θητεία λοιπόν, πού άρχίζει μέ παρελάσεις μπρο­ στά στόν πρόεδρο τής Δημοκρα­ τίας καί μέ κινητοποιήσεις γιά τήν άντιμετώπιση τών έργατών πού γιορτάζουν τήν εργατική πρωτομαγιά,12 γιά νά τελειώσει μέ τόν τραυματισμό του τό Νοέμβρη τού 1914 στό Δυτικό Μέτωπο, είναι ή πρώτη άφόρμηση. «Ένα βράδυ τού Νοέμβρη έγραψε μέ μολύβι σ’ ένα μπακαλοτέφτερο τίς πρώτες του έντυπώσεις άπό ένα χρόνο στούς στρατώνες».13 Ά πό αύτές τίς εντυπώσεις καί τό άποσπασματικό Μακελειό μέ τόν εύδιάκριτο αύτοβιογραφικό χαρα­

5. Μ. Ρεμόντ: Τό Σημείο τών καιρών, Παρίσι 1976.

6. Ύβ. Λαβονάν: Ταξίδι στήν άκρη τής νύχτας τοϋ Σελίν, έκδ. Άσέτ, Παρίσι 1974, σελ. 10.

7. "Οπ. παρ., σελ. 41.

8. Μ. Λαλάντ, δπ. παρ., σελ. 65.

9. "Οπ. παρ., σελ. 12.

10. Ύβ Λαβονάν, δπ. παρ. σελ. 39.

11-13. Ντ. ντέ Ρον: Ό Θάνατος τοϋ Σε­ λίν, Παρίσι 1966, σελ. 42.

οδηγος/51 κτήρα, πού σχεδιάστηκε, άλλα δεν δλοκληρώθηκε ή τουλάχιστον δέν περισώθηκε όλόκληρο. Στην πραγ­ ματικότητα, έκτος άπό μιά σύντομη άναφορά στό δεύτερο άπόσπασμα, δέν πρόκειται γιά μακελειό, άλλά ούτε κάν γιά πόλεμο, δπως, ίσως, μπορεί νά άποδοθεί άκριβέστερα ό γαλλικός τίτλος. Περιστατικά άπό τή ζωή ένός νεοσύλλεκτου σέ ένα κέντρο έκπαιδεύσεως ιππικού, πού άφηγεΐται σέ πρώτο πρόσωπο ό συγγραφέας. Αύτό είναι τό περιε­ χόμενο τού βιβλίου, έστω κι άν ή άρχική πρόθεση ή τμήματα πού χά­ θηκαν δικαιολογούν τόν τίτλο. "Οπως καί νά ’ναι δμως ή περι­ γραφή τού κέντρου είναι έξ ίσου έφιαλτική μέ μιά πολεμική σκηνή. Μέσα στον περίκλειστο περίβολό του ό νεοσύλλεκτος κι άκόμα μέ πολιτικά άφηγητής άντιμετωπίζει τόν κοινό παρονομαστή πού ένώνει τήν προετοιμασία καί τήν έκτέλεση· τήν άσκηση καί τήν έφαρμογή· τήν ιλαροτραγωδία τού παραλογισμού πού όδηγεΐ στή σφαγή καί στό θάνατο. Ό χώρος στό πρώτο καί κύριο μέρος τού βιβλίου, πού έχει άλλω­ στε άφηγηματική ένότητα, ένα άπέραντο προαύλιο μέσ’ στήν καταιγί­ δα, πού όριοθετεϊται άπό ένα φυλάκιο-στρατωνισμό κι ένα σταΰλο. Άνάμεσά τους περιφέρεται ένα άπόσπασμα, πού άποτελεϊται άπό πρόσωπα ισοπεδωμένα άπό τόν κοινό τρόπο ζωής καί συντετριμμέ­ να άπό τήν καταπιεστική παρουσία τού λοχία' καί τού δεκανέα. Ή στέ­ γη κι ό άνοιχτός χώρος έξ ίσου άνελέητα έξωθούν στήν έσχατη κα­ τάπτωση. "Ενα κράτος τού ζόφου, όπου ή κόπρος (κι ή κοπρολογία) ύπογραμμίζουν τήν άτμόσφαιρα, ή βίαιη συμπεριφορά δίδει τόν τόνο, τά άνήσυχα καί άφηνιασμένα άλο­ γα έπιβάλλουν τό ρυθμό. Ή γλώσσα δέν είναι καθόλου φειδωλή· βάναυση, βίαιη· ιδιωμα­ τική έξ έπαφής. ’Αγοραία καί βωμολοχική υπηρετεί μέ έμφαση τό χώρο, πού υπάρχει καί δρά διαβρωτικά άκριβώς χάρις στή φόρτι­ σή της. Ή περιγραφή καίρια, νατουραλιστική, ώμή, συσσωρευτικά καταγράφει, χωρίς νά υπερβάλει, γιά νά έπιτύχει τήν άμεση άντίδραση τού άναγνώστη, τήν άπόγνωση καί τή διαμαρτυρία του. "Αλλο ένα λοιπόν τελικά άντιμιλιταριστικό έργο τό Μακελειό. ’Ανάμεσα στά πολλά τής άντιπολεμικής λογοτεχνίας μιάς έποχής,

πού δημιουργούν συνειδήσεις πού άφυπνίζονται καί κονιορτοποιούν τά ηχηρά μυθολογικά προσωπεία. Ή δράση ισχνή. "Ενα παρασύνθη­ μα πού ξεχνιέται καί μπορεί νά έχει συνέπειες. Δέν είμαστε δμως στό πεδίο τής μάχης καί τό παρα­ σύνθημα τής εισόδου στό χαράκω­ μα δέν τό άλλάζει άνάλγητα ή ίδια ή διοίκηση, δπως συμβαίνει στό διήγημα τού Γ. Σκαρίμπα Π ερίπο­ λο ς Ζ .14 Δέν ύπάρχει άγωνία καί ένταση, όλεθρος καί σφαγή στό Μ ακελειό. Ό χώρος έδώ μιά σκη­ νική μικρογραφία, δπου δμως συμ­ πυκνώνεται ή έκπτωση καί ή έξαθλίωση, άπαραίτητες προϋποθέσεις πού θά όδηγήσουν στήν τελική πράξη. Τό κείμενο δύσβατο καί άπαιτητικό, άπαιτοΰσε βαθιά γνώση τής γλώσσας καί αίσθηση άκριβή τού κόσμου τής στρατώνας. Τό έγχείρημα ήταν πολύ δύσκολο καί άχα­ ρο γιά τό μεταφραστή. "Αν δέν εί­ χες ζήσει έξ έπαφής, πώς νά άποδώσεις τή συμπεριφορά καί τόν τρόπο μέ τήν άπλή λεξιλογική μεταγλώτισση; Καί δμως ή μετάφρα­ ση έγινε, καί μάλιστα άπό μιά γυ­ ναίκα, τή Λίλα ΠαπαδούληΓκινάκα. Μέ έπιτυχία δόθηκε ή άτμόσφαιρα κι άποδόθηκε τό ύφος. Ή μεταφράστρια πατά στε­ ρεά καί ατούς δύο έτερόγλωσσους στρατωνισμούς. Κάποτε ή μετά­ φραση ύπερβαίνει τό κείμενο σέ πειστικότητα. Δέν μπορώ λοιπόν νά προχωρήσω σέ σχολαστική ψηλάφιση, γιά νά διαπιστώσω άν κά­ ποια λέξη δέν μεταφράσθηκε ή άν κάποια άλλη δέν άποδόθηκε μέ τήν πρέπουσα άκρίβεια. Ό αυθάδης άντίλογος «’Ιδού ή Ρόδος ιδού καί τό πήδημα» στήν περίπτωση θά ήταν δικαιολογημένος. Ό Σελίν λοιπόν γράφει τό Μ α­ κελειό. Ό Σελίν μετά ευλογεί έναν πόλεμο καί μετέχει σέ μιά προδο­ σία. Τότε ό έκδοτης του μάς υπεν­ θυμίζει τά πρώτα βήματα τού συγ­ γραφέα καί έκδίδει δ,τι είχε άπομείνει άπό τό άντιμιλιταριστικό Μακελειό. Προετοίμαζε έτσι τήν έπιστροφή τού φυγάδα στή Γαλλία καί ζητούσε τό έλεος τού κοινού. 'Η ιστορία δμως δέν γράφεται μέ συμψηφισμούς. Δ. ΠΛΑΚΑΣ 14. Στήν άρχική τον μορφή στή συλλογή διηγημάτων Τό θείο τραγί, έκό. Μαυρίδη, 1933.

σκέψεις, άλλες -ίδιωτικέςΐστορίες. Αύτό, δμως, δέν είναι καί ή βαθύτερη έπιδίωξη τής σύγχρονης λογοτεχνίας; Α Λ Μ Π Ε Ρ ΚΑΜ Υ: Γράμμα σ’ ένα φίλο Γερμανό. Μετ. Τατιάνας Τσαλίκη-Μηλιώνη. 'Αθήνα, Νεφέλη, 1982. Σελ. 67.

Η ΕΥΡΩΠΗ μπρός στή ναζιστική έπιβουλή: Δύο ιδεολογίες, τής έλευθερίας καί τού φασισμού, άντιμέτωπες. Κάτω άπ’ αύτό τό πρίσμα είναι γραμμένες οΐ «άνοιχτές έπιστολές» τού Καμύ (1943-44). Σ ’ έναν τυφλό άγώνα, άντιπαραθέτει ένα φέγγος έπιχειρημάτων, πού προσπαθεί νά φωτίσει τόν σκοτισμένο «γερμανό ναζί». Καί μαζί, δίνει ένα μήνυμα ύψηλοΰ πνευματικού προσανατολισμού, πρός δλα τά ιδεώδη, τά όποια κάνουν τή ζωή άνεκτή καί τήν κοινωνική ζωή βιώσιμη.... Μερικά πραγματικά σπουδαία κείμενα, ένός πραγματικά σπουδαίου φιλόσοφου, λογοτέχνη καί άγωνιστή. ΒΛ ΑΝ ΤΙΜ Η Ρ ΚΟ Ρ Ο ΑΙΕ Ν Κ Ο : Ο τυφλός μουσικός. Μετ. Ά ντρ έα Σαραντόπουλου. Α θ ή να , Σ. I. Ζαχαρόπουλος, 1983. Σελ. 205.

ΕΝΑ ποίημα έμπιστοσύνης στόν άνθρωπο είναι αύτό τό μυθιστόρημα τού Κορολιένκο (1853-1921), πού καταφέρνει νά πει μέ τήν τρυφερότητα καί τήν ταπεινή άνθρωπιά του πολύ περισσότερα άπ’ δ,τι τά άκραιφνή κείμενα τού «σοσιαλιστικού ρεαλισμού». (Έτσι, τελικά, κάνει μάλλον κακό στήν έκδοση τό μεγαλόστομο βιογραφικό τού συγγραφέα, γραμμένο άπό τή «συνεπή» Σοκόλοβα.) Μεγάλο μέρος άπό τήν έπιτυχημένη παρουσίαση τού

52/οδηγος

εθνική παράδοση καί διεθνική συνεργασία Φωτα όλόφωτα. ”Ένα αφιέρωμα στόν Παπαδιαμάντη κ α ί τόν κόσμο τον. ’Επιμέλεια Ν. Δ. Τριανταφυλλόπονλου. Μ ελέτη-Έ ρευνα, άριθ.

9. ’Ελληνικό Λ ογοτεχνικό κα ί ’Ιστορικό ’Αρχείο, 1981. Σελ. 510.

Ή έκδοση αύτή έπιβεβαιώνει, ακόμα καί μέ τόν έπετειακό χαρα­ κτήρα της, την αναγκαιότητα νά συνεχιστεί ή ερευνά πάνω σε καί­ ρια θέματα τής γραμματολογίας μας, τή διάθεση νά προσθέσει τήν προσφορά των συνεργατών της στίς ως τώρα κρίσεις γιά τό έργο τοΰ Παπαδιαμάντη κι έτσι νά προωθήσει πρός διάφορες καί συ­ χνά διαφορετικές κατευθύνσεις τή φιλολογική έρευνα. Αλλά οί καθαρά επιστημονικού χαρακτήρα λογοτεχνικές μελέτες είναι λί­ γες, ένώ οί συνεργάτες τού τόμου πλησιάζουν τούς σαράντα. ’Ανάμεσα στά άρθρα -μικρά καί μεγάλα- πού ξεχωρίζουν πρός αύ­ τή τήν κατεύθυνση τής καθαρά λο­ γοτεχνικής κριτικής καί έρευνας μέ τή θετική τους προσφορά θά όνομάζαμε τά: «Ηθογραφικός νατου­ ραλισμός» τού Μ. Γ. Μερακλή, «Συμβολή στήν έπιβεβαίωση μιας διάδοσης» τοΰ Ν. Φωκά, «Ή διάρκεια τοΰ καημοΰ στόν Παπαδιαμάντη» τοΰ Μ. Μουντέ, « Ό άρχέγονος Παπαδιαμάντης. Σχόλιο στό “Μοιρολόγι τής φώκιας”» τοΰ Χρήστου Μαλεβίτση. Τά περισσό­ τερα άπό τά υπόλοιπα άρθρα τής έκδοσης στοχεύουν σέ έξωλογοτεχνικούς σκοπούς καί έκθέτουν άπομονωμένες άπό τό σύνολο ιδέες τοΰ Παπαδιαμάντη, χωρίς τήν έξέτασή τους σέ άμεση σχέση μέ τήν τέχνη τοΰ μεγάλου συγγραφέα. Καί τέλος, ένας ύπολογίσιμος άριθμός

μελετών φέρνει έντονη τή σφραγί­ δα τής καθαρά Ιμπρεσιονιστικής καί συναισθηματολογικής κριτικής, ένώ σέ άλλες πάλι οί συγγραφείς τους σάν άφορμή μόνο παίρνουν τόν Παπαδιαμάντη γιά νά διατυ­ πώσουν στή συνέχεια τίς δικές τους άπόψεις, τίς σχεδόν άσχετες μέ τό έργο τοΰ σκιαθίτη πεζογράφου. (Ξεχωρίζουμε, όμως, σά μιά άπό τίς θετικότερες προσφορές τοΰ τό­ μου «Τά άφιερώματα τών περιοδι­ κών στόν ’Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη» τής Μάρθας Καρπόζηλου καί τή «Συμβολή στήν περί Παπαδιαμάντη βιβλιογραφία. Σειρά Β'» τοΰ Χρήστου Β. Χειμώνα -μιά υπόθεση πού τόσο καθυστερεί στή χώρα μας καί τόσο χρειάζεται στίς φιλολογικές έπιστήμες.) Συνεχίζω μέ μιά παρατήρηση τοΰ Γ. Ίωάννου στό άρθρο του «Έπι-

ζωγραφισμένης εικόνας άποκατάσταση»: «Ή άλήθεια είναι δτι οί όργιζόμενοι μέ τούς μη θαυμαστές τοΰ Παπαδιαμάντη ανήκουν συχνά σέ κύκλους, πού δέν ένδιαφέρονται γιά τή λογοτεχνία, άλλά γιά τή θρησκεία» (σ. 88). Ή έκδοση «Φώ­ τα όλόφωτα» σέ πολλά άπό τά άρ­ θρα της έπιβεβαιώνει τήν άποψη τοΰ Γ. Ίωάννου. Μά τό πραγματι­ κό πάθος πού διατρέχει τά γραπτά τής μεγάλης πλειοψηφίας τών συγ­ γραφέων τοΰ τόμου είναι ή κατά μέτωπο έπίθεση έναντίον τών σχέ­ σεων, τοΰ διαλόγου καί τής συνερ­ γασίας μέ σημαντικές άξιες τής Εύρώπης -πνευματικές, φιλοσοφικέςκοινωνιολογικές, πολιτιστικές. Σε­ λίδες άρθρων θυμίζουν μεσαιωνικό φανατισμό καί έμπάθεια μέ τή μο­ νομέρεια καί τή μεροληπτικότητα τής θεώρησης, μέ τήν ύποβίβαση καί τό μηδενισμό τής ψυχικής εύφορίας άλλων λαών τής Ευρώπης πού βρήκε έκφραση στήν καλλιέρ­ γεια τών τεχνών καί τοΰ πνεύμα­ τος. Σκόπιμα, μάλλον, παρασιω­ πώντας τή σχέση καί τήν καθορι­ στική έπίδραση τοΰ άρχαίου πολι­ τισμού (Ελλάδας καί Ρώμης) στήν ίδια τήν ύπαρξη καί τήν άνθηση τοΰ σύγχρονου εύρωπαϊκοΰ πολιτι­ σμού.

οδηγος/53

μυθιστορήματος φέρνει στούς ώμους της ή μετάφραση, ιδιαίτερα σωστή στά έλληνικά της, στίς «χαμηλές νότες» τού «τυφλού μουσικού». Ο ΣΒ ΑΛΝ ΤΟ Σ Ο PIAN O : Π οτέ πιά 'βάσανα κ α ί λησμονιά. Μετ. Ν έλλης-’Ό λ γα ς Γκανά. ’Αθήνα, θεω ρία, 1982. Σελ. 115.

Στό άρθρο του «ΣολωμόςΠαπαδιαμάντης» ό Σ. Ράμφος ύπογραμμίζει μέ έμφαση: «Συγκρίνονται τά “σώματα” τοϋ Μιχαήλ ’Αγ­ γέλου μέ τίς ύπερούσιες μορφές τής άγιογραφίας μας; Τό πέλαγος τής κατανύξεως τοϋ Πέτρου Μπερεκέτη, Γρηγορίου τοϋ Πρωτοψάλτη, Πέτρου Πελοποννήσιου, δέν φανε­ ρώνει κυριολεκτικά μειρακιώδεις τίς συνθέσεις ενός Μπάχ, ένός Μότσαρτ ή ένός Μπετόβεν;... Ή ευ­ ρωπαϊκή Μούσα ουδέποτε μάς άγ­ γιξε -τό κέφι άνάβει πάντα στις γιορτές δταν άρχίσουν τά δημοτικά καί τά ρεμπέτικα-, ή δέ σημερινή κατά κράτος κυριαρχία τών δικών της άξιων, συνοδεύει άπλώς τήν αίσχίστη έξαχρείωση τού έθνους, στήν πολλές φορές χιλιόχρονη ιστορία του. Ή έλληνική ψυχή, σέ δποιο βυθό ξεπεσμού καί άν βρί­ σκεται, άναγαλλιάζει μέ τό τροπά­ ριο, τό δημοτικό καί τό ρεμπέτικο, καί δέν άναπαύεται ούτε μέ τή μοτσαρτοποίηση τής λαϊκής μελωδίας ούτε μέ τσιτσάνικης άπηχήσεως εμ­ βατήρια, πού τής προσφέρονται δαψιλώς έδώ καί τριάντα περίπου χρόνια, εν όνόματι μιάς δήθεν άνανεωμένης παραδόσεως... Τό ηθικό στοιχείο είναι πνεϋμα ζωής, κατα­ φανώς άνώτερο άπό τό τεχνικό

πνεύμα τής ποιητικής μορφώσεως, καί τούτο μάς νομιμοποιεί νά προ­ βάλουμε αδίστακτα, δτι ό τόπος μας δέν χρειάζεται καί δέν σηκώνει ούτε Δάντη ούτε Σαίξπηρ ούτε Χαίντερλιν... Φέρνω σκοπίμως τό παράδειγμα γιγάντιων Εύρωπαίων δημιουργών, διότι ή τέχνη τού Σολωμοϋ ριζώνει στήν παράδοσή τους, είναι καρπός μιάς ποιητικής, πού μέ τό νά ύπαγάγει τό ώραϊο στό αισθητικό, τό ξεχωρίζει άπό τόν προορισμό τών άνθρώπων» (σ.

162). Εκείνο πού δέν μπορούμε νά καταλάβουμε είναι: Γιατί αυτή ή άντιπαράθεση άξιων; Γιατί νά μήν μπορούν οί άνθρωποι νά χαροΰν τήν όμορφιά, τή δύναμη, τή χάρη διαφορετικών «φωνών», «ίδιοσυγκρασιών»-«τεχνοτροπιών»; Στή συ­ νείδηση τού χωρίς προκαταλήψεις καλλιεργημένου άναγνώστη άφήνω τήν κρίση κατά πόσο θεωρεί ή αι­ σθάνεται «κυριολεκτικά μειρακιώδεις τίς συνθέσεις ένός Μπάχ, ένός Μότσαρτ, ένός Μπετόβεν». "Αν δέν μάς άγγίζει (δσους δέν άγγίζει) ή ευρωπαϊκή μούσα, δ μόνος πού δέν φταίει γι’ αύτό είναι ή ίδια ή ευρω­ παϊκή μούσα. Τό κέφι πράγματι δέν άνάβει μέ τή μουσική τους, δπως καί τών Εύρωπαίων δέν άνάβει μέ τή μουσική ένός Καλομοίρη

ΤΟΥΤΗ ή νουβέλα μοιάζει μέ ντοκυμανταίρ: Μέ μιά σειρά «κινηματογραφικών» σκηνών περιγράφει τή βίαιη σύγκρουση δύο πτερύγων κάποιου άργεντίνικου χωριού, πού ή κάθε μιά διεκδικεϊ τόν τίτλο τής «περονικής» συνέπειας. Αύτό καθαυτό, παρά τή γοητεία του, τό κείμενο παραμένει μονοδιάστατο, τουλάχιστον σ’ δποιον δέν ξέρει καλά τήν πρόσφατη ιστορία τής ’Αργεντινής, ώστε νά συλλάβει τή συνολική εικόνα, μά καί τή σημασία τών λεπτομερειών. ΓΓ αύτό μιά συμβουλή: Άρχίστε άπ’ τόν έπίλογο τού Μιγκέλ-Άνχελ Γκαρσία. Δίνει δλα τά «κλειδιά» γιά βαθύτερη, άπολαυστικότερη κατανόηση. ’Ανθολογία άργεντινών πεζογράφων. Εισαγωγή - Ανθολόγηση μετάφραση Γ. Δ. Χουρμονζιάδη, ’Αθήνα, Ύ ψ ιλο ν, 1982. Σελ. 313.

ΕΝΑΝ κόσμο σχεδόν άγνωστο (πού, σάν παγόβουνο, είναι πασιφανείς μόνο οί κορυφές του) άποκαλύπτει τούτη ή άνθολογία τού άργεντίνικου διηγήματος. Έ ναν κόσμο πού δικαιολογεί καί τό πώς γεννήθηκαν συγγραφείς (δπως ό Μπόρχες, έπί παραδείγματι) οί όποιοι έφεραν μιά καινούρια, πλούσια αίσθηση στήν παγκόσμια πεζογραφία. Ή ποικιλία τής θεματογραφίας καί τού έκφραστικού τρόπου τών 29 λογοτεχνών δείχνει τό εύρος καί ή γοητεία καί τών 33

54/οδηγος

ή ένός Σκαλκώτα, τών δημοτικών καί τών ρεμπέτικων τραγουδιών μας. Μά δέ νομίζουμε, έξάλλου, δτι ό Μπάχ, ό Μότσαρτ, ό Μπετόβεν έγραψαν τή μουσική τους γιά τά έλληνικά «σκυλάδικα» μέ σπά­ σιμο πιάτων ή γιά γιορτές καί πα­ νηγύρια. 'Υποπτευόμαστε πώς κά­ ποιες άλλες άνάγκες ικανοποιεί ή μουσική τών μεγάλων τής Ευρώπης καλλιτεχνών. "Οσο γιά τά «τσιτσάνικης άπηχήσεως εμβατήρια» κλπ. τί νά πεϊ κανείς άφοΰ, πράγματι, άπό τή μέρα τής έμφάνισής της στόν έλληνικό χώρο αυτή ή μουσι­ κή κατάκτησε τό πανελλήνιο. Ό Μεσαίωνας ώχριά μπρος στό δικό μας φανατισμό. 'Ασχολίαστη έπίσης άφήνω καί τήν άποψη γιά τόν Δάντη, τόν Σαίξπηρ καί τόν Χαίντερλιν... Κάποτε τά έβαλε μέ τόν Σαίξπηρ καί ό Λ. Τολστόι. 'Αλλά ήταν Τολστόι, καί ή άνθρωπότητα συγχωρεΐ στους μεγάλους άκόμα καί τίς προκλήσεις. «'Ο Σολωμός -συνεχίζει ό Ράμ­ φος- ζήτησε νά φέρει τήν μορφή σ’ έναν τόπο ό όποιος άπό αυθεντική πνευματικότητα δεν τήν έσήκωνε καί, καθώς ήταν επόμενο, άντί νά εύθυπορήσει πλαγιοδρόμησε καί συνετρίβη: δέν έγινε, όπως ήθελε, έθνικός μας ποιητής» (σ. 164). Στήν ίδια σελίδα: ό Παπαδιαμάντης «έγκατέλειψε τήν αιτιοκρατική πλοκή τού μυθιστορήματος, γιά νά χαράξει συναξάρι τής μικρής ζωής σέ ταπεινά διηγήματα, δπου ό άμετακίνητος άξονας τής σχέσεως άνθρώπου καί Θεού δέν άφήνει κανέ­ να περιθώριο μορφικών άναζητήσεων -θά έλεγα μάλιστα τίς άποκλείει ριζικά ως ματαιοπραγίατόν όδήγησε δέ φυσικά στά πολύτι­ μα ράκη τών τελευταίων έργων του». Διερωτόμαστε: νά πιστεύει πράγματι ό κ. Ράμφος δτι μπορεί νά υπάρξει τέχνη χωρίς τεχνική, χωρίς τή φροντίδα τής μορφής, κι αύτό μάλιστα συνέτριψε τό Σολωμό γι’ αύτό καί δέν έγινε έθνικός μας -όχι ό έθνικός μας- ποιητής; νά υπάρξει τέχνη χωρίς τήν «αιτιο­ κρατική πλοκή» τού δποιου καλλι­ τεχνικού .πεζογραφήματος; Σέ σχέ­ ση μέ τή φροντίδα τής μορφής, άς θυμηθούμε γιά μιά στιγμή τή βυ­ ζαντινή μουσική καί ύμνογραφία, τή βυζαντινή ζωγραφική κι άρχιτεκτονική στίς καλύτερες ώρες τους. Διαβάζοντας στίχους άπό τήν ύμνογραφική μας παράδοση δύ­ σκολα νά μή συμφωνήσουμε δτι οί μορφικές άναζητήσεις βασάνισαν

τούς μεγάλους ποιητές τού θρη­ σκευτικού λυρικού λόγου.* Τό ζητούμενο δμως βρίσκεται καί κάπου άλλοΰ. « Ό Διαφωτι­ σμός -συνεχίζει ό Σ. Ράμφος- δέν είναι άπλώς ξενόφερτος, είναι κυ­ ρίως παραστράτημα έθνικό καί συ­ νεπώς καταδικό μας -άρρώστια κι άμαρτία, ή όποια δέν είναι μοιραία καθ’ έαυτήν, θά γίνει δμως σίγου­ ρα άν δέν μετανοήσουμε» (σ. 166). Τό Διαφωτισμό δμως τού 18ου19ου αί. διαμόρφωσαν κι άνάπτυξαν στήν 'Ελλάδα τά καλύτερα πνεύματα, οί πιό πατριωτικές καί έθνικά παλλόμενες καρδιές ένός Βούλγαρη κι ένός Θεοτόκη, ένός Μοισιόδακα (γιά ν’ άρχίσουμε άπό φωτισμένους κληρικούς), ένός Καταρτζή μέ τόν κύκλο του, τέλος ένός Ρήγα Βελεστινλή, ένός ’Ανώ­ νυμου "Ελληνος μέ τήν «'Ελληνική Νομαρχία» κι ένός Κοραή. Ποιοι ήταν οί άντίπαλοι τού Διαφωτι­ σμού, δηλαδή οί έχθροί τού «αιώνα τών φώτων», τής έπιστημονικής γνώσης καί κάτω άπό τό φώς της τής έπανεκτίμησης τών άξιών τού παρελθόντος καί προπαντός τού Μεσαίωνα; Οί συντηρητικοί, συ­ χνά φιλότουρκοι κύκλοι τών φαναριωτών, μέ πρώτο καί καλύτερο τό γνωστό φωτοσβέστη ’Αθανάσιο Πάριο πού ό κ. Τ. Λιγνάδης στό άρθρο τού τόμου «'Ομολογία πίστεως στόν Παπαδιαμάντη» άποκαλύπτει: «Πάντως οί “μεταφρα­ στές” τής θύραθεν σοφίας είναι στά χρόνια μας μιά ίοφόρος έπιδηχία, πού παραλύει κάθε ντόπια τροσπάθεια, κάθε ντόπια δημιουρ­ γία. Δανείζομαι άπλώς τούς τίτ­ λους τού ’Αθανασίου Παρίου, ένός άπό τούς πιό σημαντικούς κολλυσάδες καί μιας προδρομικής τρο­ φής τού Παπαδιαμάντη: “Άντιφώνησις πρός τόν παράλογον ζήλον ιών άπό Ευρώπης έρχομένων φιλο­ σόφων” καί “Παραίνεσις ώφελιμοιάτη πρός τούς άδαεΐς πέμποντας τούς υιούς των εις τήν Εύρώπην χάριν πραγματείας” , κλείνει ή πα­ ρένθεση» (σ. 120). 'Ο Πάριος συμ­ βουλεύει, βέβαια, τούς άναγνώστες του νά κλείνουν μάτια, αύτιά καί νού στήν κοσμική έπιστημονική γνώση. Κατηγορούσε τούς άρχαίους Έλληνες (άπό τό Σωκράτη ώς τόν Πλάτωνα καί τόν ’Αριστοτέλη) διότι μέ τίς άντιλήψεις τους άποπροσανατολίζουν τούς νέους καί καταστρέφουν τά ήθη καί τά έθιμα, δηλαδή τή μεσαιωνική ήθική. Ό Πάριος δμως θεωρείται ό συγγρα­

φέας τής περίφημης «Πατρικής δι­ δασκαλίας», δπου διαβάζουμε: «Έδώ δμως πάλιν, άγαπητοί χρι­ στιανοί, πρέπει νά ίδώμεν καί νά θαυμάσωμεν τήν άπειρον τού Θεού πρός ημάς άγάπην. Ίδέτε λαμπρό­ τατα τί οίκονόμησεν ό άπειρος έν έλέει καί πάνσοφος ήμών Κύριος, διά νά φυλάξη καί αΰθις άλώβητον τήν άγίαν καί όρθόδοξον πίστιν ήμών τών ευσεβών, καί νά σώση τούς πάντας. Ήγειρεν έκ τού μηδενός τήν ισχυρόν αύτήν βασιλείαν τών ’Οθωμανών, άντί τής τών Ρω­ μαίων ήμών βασιλείας, ή όποια είχεν άρχίσει, τρόπον τινά, νά χωλαίνη εις τά τής ορθοδόξου πίστεως φρονήματα, καί ύψωσε τήν βασιλείαν αυτήν τών ’Οθωμανών περισσότερον άπό κάθε άλλην, διά νά άποδείξη άναμφιβόλως, δτι θείω έγένετο βουλήματι, καί όχι μέ δύναμιν τών άνθρώπων, καί νά πιστοποιήση πάντας τούς πιστούς, δτι μέ αυτόν τόν τρόπον ευδόκησε νά οίκονομήση, μέγα μυστήριον, τήν σωτηρίαν δηλαδή εις τούς έκλεκτούς λαούς. Κατέστησε λοιπόν έφ’ ήμάς ό παντοδύναμος Κύριος αύτήν τήν υψηλήν βασιλείαν (“οΰκ έστι γάρ έξουσία, εί μή άπό Θεού”) διά νά είναι εις μέν τούς Δυτικούς ώσάν ένας χαλινός, εις δέ τούς ’Ανατολι­ κούς ήμάς πρόξενος σωτηρίας. Διά τούτο καί νεύει εις τήν καρδίαν τού βασιλέως τούτων τών ’Οθωμανών νά έχη έλεύθερα τά τής πίστεως ήμών τών όρθοδόξων, καί ύπερεκπερισσού νά τά διαυθεντεύη, ώστε όπού καί νά παιδεύη ένίοτε καί τούς παρεκτρεπομένους χριστια­ νούς, διά νά έχουν πάντοτε πρό όφθαλμών τού Θεού τόν φόβον. ’Απατηλοί είναι, άδελφοί χρι­ στιανοί, αί διδασκαλίαι τών νέων αύτών έλευθέρων καί προσέχετε: Φυλάξατε στερεόν τήν πατροπαράδοτόν σας πίστιν, καί ώς όπαδοί τού ’Ιησού Χριστού άπαρασάλευ-

* «Γνώσιν Άγνωστον γνώναι ή Παρθέ­ νος ζητούσα.» «Χαϊρε, ή στήλη τής παρθενίας./χαϊρε, ή πύλη τής σωτηρίας.!Χαϊρε, άρχηγέ νοητής άναπλάσεως-Ιχαϊρε, χορηγέ θεϊ­ κής άγαθότητος./Χαϊρε, ού γάρ άναγέννηαας τούς σνλληφθέντας αίσχρώς-ΙΧαϊρε, ού γάρ ίνονθέτησας τούς σνληθέντας τόν νονν-!Χαϊρε, ή τόν φθορέα τών φρένων καταργούσα·!Χαϊρε, ή τόν σπο­ ρέα τής άγνείας τεκονσα». “Η άκόμα: «θάνατον θανάτωΙσύ θανατοϊς, Θεέ μον,Ιθεία σου δυναστεία».

οδηγος/55

τον την υποταγήν εις την πολιτικήν διοίκησιν, όπού σάς χαρίζει δσα άναγκαΐα μόνον εις τήν παρούσαν ζωήν, καί τό τιμιώτερον άπό δλα, όπού δεν προξενεί κανένα έμπόδιον ή βλάβην είς τήν ψυχικήν σας σωτηρίαν. “Τί γάρ ωφελήσει άν­ θρωπος, εάν κερδίση τόν κόσμον δλον καί ζημιωθή τήν ψυχήν αύ«’Απατηλοί διδασκαλίαι» όνόμαζαν ό Πάριος καί τό Πατριαρ­ χείο τίς ιδέες τών διαφωτιστών -άνάμεσά τους κι δ Ρήγας Βελεστινλής, πού τό αίμα του στήν άγωνιστική πορεία τής άπελευθέρωσής μας δέν είχε στεγνώσει άκόμα στό Βελιγράδι, δπου τήν ίδια χρονιά, τό 1798, τόν είχαν στραγγαλίσει οί Τούρκοι. Τώρα, τό πώς μπορούσε αυτός ό Πάριος νά είναι ένας «άπό τούς πιό σημαντικούς κολλυβάδες» καί μιά προδρομική τροφή τού Παπαδιαμάντη, δύσκολο νά τό κατα­ λάβει κανείς. Γιατί άλλο πράγμα νά είσαι ύπέρ τής παράδοσης καί κατά τών νεοτεριστικών ιδεών τού Διαφωτισμού, στοχεύοντας στή διαιώνιση τού τούρκικου ζυγού καί τού πνευματικού συντηρητισμού τών φαναριωτών, κι έντελώς δια­ φορετική υπόθεση νά βλέπεις νά καταστρέφεται ό πατριαρχικός τρόπος ζωής μέσα στόν όποιο είσαι γεννημένος καί δεμένος μαζί του γιά δλη σου τή ζωή καί πού δέν τού λείπει ή ποίηση, τό χρώμα καί οί φωνές πού συγκινούν τήν ψυχή, ένώ στή θέση του νά στήνεται ένας κόσμος άπονος, άκαρδος, ψυχρός, έγωιστικός, μέ μόνη τή σκέψη μέ τί μέσα (καί προπαντός μέ κάθε άθέμιτο μέσο) νά κάνει λεφτά, πατών­ τας πάνω σέ πτώματα, χύνοντας ποτάμια τό αίμα καί τά δάκρυα όλόκληρου τού λαού. Νά βλέπεις νά καίγεται μαζί μέ τό ξερό καί τό χλωρό, νά θέλεις νά διασώσεις τά πράσινα φυντάνια τής έθνικής ψυ­ χής άπό τόν δλεθρο καί τή φωτιά καί νά μην μπορείς. Μά στό κάτω κάτω πώς μπορείς νά συγκρίνεις τόν Πάριο, ένα φερέφωνο τής πο­ λιτικής έξουσίας τών Τούρκων, τού πνευματικού μαρασμού, μέ τόν πρώτο μεγάλο πεζογράφο στην Ελ­ ληνική λογοτεχνία, τόν Παπαδιαμάντη, πού ήταν γνήσιος εκφρα­ στής όχι τής δποιας έξουσίας, άλλά έντελώς τό αντίθετο, έκφραστής τής δυστυχισμένης ζωής τής φτω­ χολογιάς τού νησιού καί τής πόλης, του καθημερινού της μόχθου γιά λίγο ψωμί, γιά λίγο κρασί, γιά μιά

ζεστή γωνιά, καί προπαντός γιά λί­ γη ψυχική γαλήνη καί πολλή άνθρωπιά; Ό Παπαδιαμάντης είναι ό μεγάλος μάστορας τής τέχνης τού λόγου, μέ τίς πλούσιες έμφυτες καί καλλιεργημένες ικανότητες τής δη­ μιουργίας, μέ τή φροντίδα τής μορ­ φής, διότι μόνον αυτή μετουσιώνει τίς ιδέες, τά μηνύματα, τά αισθή­ ματα, μόνον αυτή ζωντανεύει τόν κόσμο τού συγγραφέα καί τόν θέτει σέ κίνηση, σέ λειτουργία, σέ δρά­ ση. Ή σοφή όργάνωση τής ύλης στά διηγήματα τού Π. (ή έπιλογή τών λέξεων, οί φροντισμένοι συν­ δυασμοί καί διάλογοι πού τόσο ζωντανά άποδίδουν τή φωνή τού συγγραφέα καί τής έποχής), ή άρ­ τια πλοκή, ό δυναμισμός τής έξέλιξης τής υπόθεσης καί γενικά ή αί­ σθηση τού ώραίου καί τού αισθητι­ κού στήν τέχνη τόν άναδεικνύουν σέ πεζογράφο μεγάλης ολκής καί τεχνίτη άξεπέραστο. Κι είναι νά λυπάται κανείς γιατί ή λογοτεχνία μας στά τέλη τού 19ου καί τίς άρχές τού 20θύ αϊ. δέν μπόρεσε νά χρησιμοποιήσει τίς πλούσιες καί πρωτότυπες καλλιτεχνικές άνακαλύψεις τού Π. πρός δφελός της. Μά τήν ίδια τύχη δέν είχε κι ό Ντο- , στογιέφσκι στή Ρωσία -μοναδικός, άνεπανάληπτος καί χωρίς τή συνέ­ χεια μέ κάποια σχολή, μ’ έναν κύ­ κλο ανθρώπων ικανών νά προωθή­ σουν ή νά βαδίσουν στά ίχνη τών πραγματώσεων έκείνου; Στίς σ.σ. 118-119 ό κ. Τ. Λιγνάδης άναφέρεται σέ μιά θέση τού Μπελίνσκι δπου ό ρώσος κριτικός καί θεωρητικός τής λογοτεχνίας κάνει λόγο γιά τή σχέση τού μεγά­ λου καλλιτέχνη μέ τό λαό του, δλόκληρο τό έθνος. Πώς δμως συμβι­ βάζεται ή άποψη τού Μπελίνσκι μ’ έκείνη τού κ. Λ. περί «σημαντικών κολλυβάδων καί μιας προδρομικής τροφής τού Παπαδιαμάντη», τού Α. Πάριου; Νά μήν τού είναι τάχα γνωστό τό γράμμα-καταπέλτης τού Μπελίνσκι πρός τό Ν. Γκόγκολ, δταν ό τελευταίος είχε συνθέσει τό 2ο τόμο τών «Νεκρών ψυχών», δπου εξυμνούσε τό θεοκρατικό με­ σαιωνισμό, τίς προλήψεις καί τίς δεισιδαιμονίες καθυστερημένων καί θρησκόληπτων στρωμάτων τής τσαρικής Ρωσίας; Τόν κ. Στ. Ροζάνη στό άρθρο « Ό “έν συνειδήσει άθώος”» φαίνε­ ται πιό πολύ νά τόν άνησυχοΰν προβλήματα άσχετα ή καί πολύ έμ­ μεσα σχετικά μέ τό έργο τού Π. ’Αντιλαμβανόμαστε κι έμείς τούς

διηγημάτων τήν ποιότητα αυτού τού κόσμου, πού μέ τόσο σεβασμό καί στοργή παρουσιάζει ό Γ. Χουρμουζιάδης.

Φ ΑΣΙΑΝΟΥ: Χ αρακτικά. ’Αθήνα, Φορκνς, 1982. Σελ. 112.

ΤΑ χαρακτικά τού Άλέκου Φασιανού φτάνουν -καί λόγω τεχνικών συνθηκών- στό έπακρο τό κυρίαρχο χαρακτηριστικό τής τέχνης του: τήν άνηβη ματιά, μέ δλη τήν άθωότητα καί τήν πονηριά της.

Έτσι, ή άνθρώπινη φύση (δπως άπλώνεται καί στίς εικόνες τού λευκώματος) πλησιάζει ψηλαφώντας τίς πιό αίσθαντικές ρίζες της: γυναίκες ήδυπαθείς μέ φόρμες πού παίζουν άνάμεσα στήν πληθωρική «γκόμενα» καί τήν περδικόστηθη «μάνα». Καί νεαροί έπιβήτορες μέ μόρια σέ δασύτριχα έφηβαία καί κόμη έπελαύνουσα σέ ύποθετικές έξεγέρσεις.

Κλασικές ιστορίες φαντασμάτων. ’Αθήνα, Δαναός, 1982. Σελ. 179.

ΣΤΗ λογοτεχνία (καί τήν παραλογοτεχνία), δπως καί στή ζωή, ή έννοια τού «φαντάσματος» λειτουργεί πάνω σέ μιά άμφίδρομη σχέση

56/οδηγος κινδύνους πού περικλείουν κάποτε οί ύπεραβαγκαρντίστικες Αντιλή­ ψεις πού περισσότερο άπορρέουν Από την προσπάθεια νά μή μείνου­ με πίσω άπό τή μόδα, παρά άπό τη συνειδητοποίηση υπαρκτών άναγκών τού τόπου καί τών γραμμά­ των μας γιά άνανέωση. Εξάλλου οί άκρότητες καί οί έξτρεμισμοί στη λογοτεχνική κριτική άποτελοϋν ένδειξη ή εφηβικής άνωριμότητας ή άπλώς καί μετριότητας στό δοσμέ­ νο χώρο. Ά πό τήν άλλη δμως με­ ριά άντιλαμβανόμαστε τό φόβο, πιό σωστά τόν τρόμο τής Ακαδη­ μαϊκής παραδοσιακής κριτικής («κριτική τών έντυπώσεων» καί «διεύρυνση τών όρίων τής άπόλαυσης τοϋ κειμένου μέσω τής δη­ μιουργικής του έρμηνείας» όνομάζει ό κ. Ροζάνης στή σ. 339) μπρο­ στά στίς άπαιτήσεις τής σύγχρονης πού μέ τόση περιφρόνηση άποκαλεϊ ό άρθρογράφος «ταυτολογίες ■ψυχαναλυτικής, στρουκτουραλιστι­ κής, σημειωτικής, ή άλλης, έμπνευ­ σης» (σ. 339). Θεωρεί περιττές τίς άσχολίες τοϋ νέου κριτικού πού «μέ τόν ένθουσιασμό τοϋ νεοφώτι­ στου, μέ τήν έντέλεια τής ύποψιασμένης σκέψης πού “γνωρίζει” ρεαλισμό καί ρομαντισμό, καί πώς ή γερμανική Nouvelle διαφέρει τοϋ διηγήματος, καί τί κομίζει ή ση­ μειωτική τοϋ Roland Barthes, καί πώς βαθιά τά ίχνη της άφησε ή ψυ­ χανάλυση στή λογοτεχνική κριτι­ κή» (σ. 339). Νομίζουμε πώς προτι­ μότερο είναι νά Ανεβάζουμε καθη­ μερινώς τή λογοτεχνική κριτική σέ έπίπεδα έπιστημονικής φιλολογίας κι όχι νά τήν περιορίζουμε στό ρό­ λο τοϋ άπλοΰ καταγραφέα τής Ιμ­

πρεσιονιστικής άνάγνωσης κειμέ­ νων. Κι ούτε ή στείρα καταδίκη καί προπαντός ή γενίκευση τής γνωστής άποψης τοϋ κ. Αημαρά γιά τόν Π. ωφελεί σέ τίποτα. Κι έμεϊς δέ συμφωνούμε μέ τήν άποψη τού κ. Δημαρά γιά τό έργο τού Παπαδιαμάντη. Ή προσφορά δμως τού κ. Δημαρά στή μελέτη τής ιστο­ ρίας τής λογοτεχνίας μας είναι τό­ σο μεγάλη, ώστε νά καταντούν όχι καί τόσο σημαντικές οί κάποιες έλλείψεις ή καί τά λάθη πού βρίσκει ό σημερινός ή θά βρει ό αύριανός φιλόλογος, έρευνητής τής νέας έλληνικής λογοτεχνίας. Εκεί πού θά μπορούσαμε πράγματι νά έλέγξουμε τόν κ. Δημαρά είναι τό γεγονός δτι πολύ έπέμενε στίς ξένες έπιδράσεις πάνω στούς λογοτέχνες μας, υπογραμμίζοντας περισσότερο τή δύναμη τών έπιρροών καί παραλείποντας νά τονίσει τήν ισχυρή καί δημιουργική ικανότητα άφομοίωσης τών άνθρώπων τού πνεύματος καί τής τέχνης στή χώρα μας. Καί κάτι Ακόμα: οί επιδράσεις καί τά δάνεια τότε μόνο καρποφόρησαν στόν τόπο μας, δταν βρίσκονταν στήν πορεία τών δικών μας κατευ­ θύνσεων άνάπτυξης. Τίς ξένες καλ­ λιτεχνικές Ανακαλύψεις θά τίς πραγματοποιούσαν καί οί έλληνες λογοτέχνες άλλά σέ μιά άλλη φάση άνάπτυξης καί ώρίμανσης -κοινω­ νικής, πολιτικής, πνευματικής, πολιτιστικής-αίσθητικής. Οί Απομι­ μήσεις καί τά Αναφομοίωτα δάνεια δέν έδωσαν κι ούτε μπορούν νά δώσουν καρπούς. Αυτός δμως ό τόπος άπό τήν Αρχαιότητα ώς σή­ μερα άπόδειξε δτι μπορεί σωστά καί μέ μέτρο νά χρησιμοποιήσει,

Αφομοιώνοντας ξένη πείρα, ξένες Αξίες καί νά τίς ενσωματώσει στό δικό του πολιτισμό γιά καθαρά δι­ κούς του στόχους καί Ανάγκες. Ό Αρχαίος ελληνικός καί βυζαντινός πολιτισμός άποδεικνύουν περίτρα­ να τήν παραπάνω παρατήρηση. Μά κι Αργότερα, άπό τήν ποίηση τής Κύπρου, τών Δωδεκανήσων καί τής Κρήτης τού 16ου-17ου αί. ώς τούς διαφωτιστές, τό Χριστόπουλο, τό Βηλαρά, τό Σολωμό, τό Ροΐδη, τόν Παλαμά, τόν Καβάφη, τό Βάρναλη, τόν Καρυωτάκη, τό Σεφέρη, τό Ρίτσο, τόν Έλύτη, τό Βρεττάκο κ.ά., γιά νά έπιμείνουμε περισσότερο στήν ποίηση, οί καλύ­ τερες στιγμές στή λογοτεχνία μας συμπίπτουν μέ τόν έντονο καί δη­ μιουργικό διάλογο, τή στενή συ­ νεργασία τών συγγραφέων μας μέ ευρωπαϊκές παραδόσεις καί Αξίες. Δύναμη καί ωριμότητα τών καλλι­ τεχνών μας Αποτελεί τό γεγονός δτι σχεδόν πάντοτε κατόρθωναν νά Αποφεύγουν τίς άκρότητες τών ξέ­ νων πρότυπων, νά τροποποιούν κι έτσι νά «έθνικοποιούν» έπίδραση καί δάνεια καί νά τά έντάσσουν μέ γνώση καί μέ μέτρο στήν προσωπι­ κή τους δημιουργία καί προσφορά, στό δικό μας έθνικό πολιτισμό. Επομένως, άν ή 'Ελλάδα διαθέτει σήμερα πολλούς άπό τούς πιό Αντι­ προσωπευτικούς ποιητές τής έποχής μας, τό πέτυχε δχι μέ τήν αύτοαπομόνωσή της Αλλά, Αντίθετα, έρχόμενη σέ στενή έπαφή μέ άλλες χώρες καί λογοτεχνίες, άξιοποιώντας καί ύποτάσσοντας στίς δικές της Ανάγκες ξένες επιδράσεις καί δάνεια. Τά Αναστήματα πού άναφέραμε παραπάνω ξεπερνούν τά

ΓΙΑΝΝΗ Μ. ΚΑΛΙΟΡΗ

ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

1.

2.

3.

4.

5.

"Εντεκα δοκίμια λογοτεχνίας καί γενικότερου προβληματισμού (1964-1981). Μέ έξώφυλλο καί 20 σχέδια τού ΣΩΤΗΡΗ ΣΟΡΟΓΚΑ Είσαγωγή: α) κριτική καί δοκίμιο' β) τά πλήρη συστήμα­ τα Ιδεών' γ) ήθική τής λογοτεχνίας καί ήθική τής πολιτι­ κής' δ) τό τέλος τής άθωότητος' ε) ή διπλή έκδοχή τών πραγμάτων. Μυστικοποίηση καί προβληματισμός: 'Απάντηση στόν Μ. Αύγέρη γιά τίς «'Ακυβέρνητες πολιτείες» τοΟ Σ. Τσίρκο. Πικρή νηφαλιότητα καί Ανέξοδος προβληματισμός: Σχετι­ κά μέ δύο πολιτικά μυθιστορήματα. Η Δίκη τής Μόσχας(Ντάνιελ-Σινιάφσκι, 1966): Ή έλληνική 'Αριστερά μπροστά στήν πρώτη μεγάλη δίκη διανοου­ μένων τής μετασταλινικής περιόδου. Γιά μερικά συντακτικά φαινόμενα τής δημοτικής: μιά πρώ­ τη προσέγγιση ύπό τό πρίσμα τής αισθητικής.

6. Είσαγωγή στό φαινόμενο Τζέημς Μποντ: Ή λειτουργία τών ταυτίσεων καί τό πρόβλημα τής ψευδούς συνειδήσε7. Τό Αδιέξοδο τών μεταιχμίων: Συνείδηση μετεωρισμού καί μετεωριζόμενη συνείδηση (μέ άφορμή τό «Διπλό βιβλίο» τού Δ. Χατζή).

8. Μιά ένδιαφέρουσα Αποτυχία: Τά όρια τών συστηματικών συλλήψεων καί τού «ένιαίου θεμελίου». (Προβλήματα έπιστημολογίας).

9. Ή Ισότητα τής διαφοράς: Σκέψεις γιά τήν Ισότητα τών φύλων.

10. 'Υστερόγραφο: Αύτονομία καί Αμοιβαιότητα.

11. Διδάγματα τού Αδιεξόδου: Γιά μιά έπιστημολογική καί αίσθητική προσέγγιση τού γλωσσικού μας προβλήματος (μέ τήν εύκαιρία τριών βιβλίων γιά τή νεοελληνική γλώσ­ Σελ. 454, δρχ. 500. σα).

ΚΕΔΡΟΣ, 1981

οδηγος/57

έθνικά μας σύνορα κι άποτελσϋν συστατικό κι άναπόσπαστο μέρος τής παγκόσμιας ποίησης. ’Αντιπροσωπευτικό μιας όρισμένης νοοτροπίας είναι καί τό άρθρο τής κ. Γ. Σαράντη: «Είχε ψηλώσει ό νοϋς της». «”Αν άφαιρέσουμε -γράφει- άπό τό μυθιστόρημα όλα τά γοητευτικά στοιχεία, τό ντύμα, τήν σκηνογραφία, τίς περιγραφές τής δομής τής μικρής κοινωνίας τού νησιού, τότε, άν δέν σταθούμε ούτε στήν τρομαχτική φτώχεια, ού­ τε στην συναλλαγή, καί μπορέσου­ με νά κρατήσουμε τήν ψυχή τής Χαϊδούλας άπογυμνωμένη άπό όλα αυτά τά έξωτερικά καί τά πρόσκαι­ ρα, θά τρομάξουμε βλέποντας πό­ σο όμοια είναι ή πορεία της μέ τού σημερινού άνθρώπου τήν πορεία. "Ομοια ή σύγχυση καί πάνω άπ’ όλα ή έπαρση. Είχε ψηλώσει ό νοΰς της έτσι όπως έχει ψηλώσει καί ό δικός μας νούς συχνά πυκνά μέσα στή γενική παρεξήγηση άξιων πού ζοΰμε» (σ. 347). Μά άν άφαιρέσου­ με άπό τό μυθιστόρημα όλα αυτά πού προτείνει ή κ. Σαράντη, τότε αυτόματα δέν θά ’χουμε όχι μόνο τή γοητεία, άλλά ούτε καί τό μυθι­ στόρημα τού Παπαδιαμάντη μέ τήν ήρωίδα του. Καί θά ’χουμε μάλλον προβληματισμούς τής έκλεκτής συγγραφέα πού γιά νά γίνουν μυθι­ στόρημα καί νά λειτουργήσουν καλλιτεχνικά πρέπει νά άνακαλύψει καί νά δημιουργήσει ή ίδια έκεϊνα τά στοιχεία (πέρα άπό τήν «άπογυμνωμένη ψυχή» όποιου ήρωα) πού θά άποτελέσουν ένα καινούριο σύνολο καί θά δώσουν σάρκα καί όστά στήν «ψυχή». Του­ λάχιστο γιά τό έργο τέχνης θά πρέ­ πει νά συμφωνήσει ή πεζογράφος ότι «ψυχή» χωρίς τή «σάρκα» καί τά «όστά» δέν υπάρχει. "Ισια ίσια τό «σώμα» θά μάς φανερώσει τήν «ψυχή». Ό χ ι, ή Φραγκογιαννού δέ «σκοτώνει γιά νά έλευθερώσει», δέ «διορθώνει τή ζωή», δέ «λυτρώνει τούς φτωχούς άπό τήν κακή τύχη πού είχαν γεννώντας θηλυκό» καί προπαντός δέ «διορθώνει μιά καί καλή τούς άδικους νόμους καί τίς συνήθειες μιάς στενοκέφαλης κοι­ νωνίας». Τό επίθετο «στενοκέφα­ λη» μπορεί νά ’ναι συμπαθέστατο, άλλά, κατά τή γνώμη μας, περισσό­ τερο μπερδεύει, παρά προσδιορίζει τό ουσιαστικό. Ό χ ι, όχι, καθόλου ύπαρξιακά τά αίτια τής τραγωδίας των άπλών ήρώων τού Παπαδιαμάντη. Κάποιο άλλο έπίθετο ται­

ριάζει πιό πολύ, καί δέν είναι τόσο δύσκολο νά τό βρούμε. Στήν ίδια γραμμή έρμηνείας τής «Φόνισσας» βρίσκεται καί ό Ζ. Καυκαλίδης, «Διαβάζοντας ’Αλέ­ ξανδρο Παπαδιαμάντη»: Γιά τή Φραγκογιανού «...ή προσπάθεια έκμηδένισης κάθε θηλυκού είναι στήν ουσία έκμηδένιση τού έαυτοΰ της... Ή πράξη τού Ιγκλήματος στρέφεται ένάντιά της καί τό μίσος ένάντια στά κορίτσια τί άλλο είναι παρά μίσος ένάντια στόν έαυτό της, πίκρα καί μίσος γιά τήν κα­ τάντια μιάς λεηλατημένης ζωής, τής ζωής τής γυναίκας» (σ. 107). Καί ποιός είχε λεηλατήσει τή ζωή τής γυναίκας άν όχι ό τρόπος ζωής μιάς πολύ συγκεκριμένης κοινω­ νίας; ’Εκείνης πού άναπολοΰν πολ­ λοί μέσα στίς σελίδες τού τόμου, άλλά χωρίς τή φτώχεια, τή δυστυ­ χία, τά βάσανα καί προπαντός χω­ ρίς τά τραγικά άδιέξοδα των λογο­ τεχνικών προσώπων τού Παπαδιαμάντη; Ή πολεμική στίς μέρες μας καί στόν τόπο μας γιά τό ρόλο τής πα­ ράδοσης (πνευματικής-πολιτιστικής) στή ζωή τών άνθρώπων καί τής κοινωνίας θυμίζει τίς όξείες συζητήσεις καί συγκρούσεις τών «Σλαβόφιλων» καί τών «Δυτικών» στήν πνευματική καί καλλιτεχνική ζωή τής Ρωσίας τό 1840-1870 περί­ που, καί τή διαμάχη άνάμεσα στό Φ. Πολίτη καί τό Γ. Άποστολάκη, άπό τή μιά μεριά, τό Γ. Θεοτοκά καί τούς όμοϊδεάτες του, άπό τήν άλλη. Ό πω ς συχνά συμβαίνει, ή άλήθεια βρίσκεται κάπου στό ένδιάμεσο: ό άνθρωπος άπό τή φύση του είναι δημιουργικό δν. Στά χρό­ νια τής έφηβείας είναι ριζοσπαστι­ κός, ή διάθεση καί ή θέληση τής καταστροφής είναι μεγαλύτερη άπό τίς δυνατότητες τής δημιουργίας. Στήν ήλικία τής ώριμότητας, τής γνώσης καί τής σύνεσης καταστρέ­ φει μόνο έκεϊνα τά στοιχεία τής παράδοσης πού είναι ξεπερασμένα άπό τήν έποχή (γιά τή δοσμένη έποχή) κι έπομένως τόν έμποδίζουν νά δημιουργήσει μέ άνεση τόν κό­ σμο καί τόν πολιτισμό του. Σέ μιά προχωρημένη ήλικία συνήθως γίνε­ ται συντηρητικός (ή κι άντιδραστικός άκόμα): μέ πάθος, άνυποχώρητα, άναπόδεικτα μάχεται νά κρα­ τήσει στή ζωή δ,τι δημιούργησε ό ίδιος ή κληρονόμησε, άκόμα κι όταν είναι άχρηστο γιά τή νέα γε­ νιά, γιά τήν ίδια τή ζωή σέ μιά άλ­ λη καί διαφορετική φάση τής πο-

άπώθησης καί έλξης. Δέν είναι παράδοξο, λοιπόν, πού έγραψαν γιά φαντάσματα κλασικοί συγγραφείς, ένώ άκόμη κλασικά γιά τό είδος έγιναν καί μερικά καθ’ όλα έξοχα κείμενα έλασσόνων συγγραφέων. Καί μιά τέτοια άνθολόγηση «έρεθιστικών» διηγημάτων διαφόρων συγγραφέων (Ντεφόε, Σκότ, Πούσκιν, Δουμά, Ντίκενς κ. ά.), περιλαμβάνει αυτός ό τόμος πού έπιμελήθηκε δ Μάκης Πανώριος. 'Υστερόγραφο: Προσέξτε τό τελευταίο διήγημα-μινιατούρα, τού Ντανσάνυ. Είναι κα-τα-πλη-κτι-κό! Ε ΥΓΕΝ ΙΟ Υ ΑΡΑ ΝΙΤΣΗ : Τό φετίχ. ’Αθήνα, 'Ερατώ, 1982. Σελ. 237.

ΜΙΑ άλλη έποχή, τούτο τό βιβλίο ίσως προκαλούσε σάλο. Τώρα χάνεται στό πλήθος τών ύπαρχόντων σκανδαλιστικών έντύπων, όσο κι άν δέν έχει καμιά συνάφεια μαζί τους. "Αλλωστε, οι σοβαροφανείς λεξιλάγνες όμολογίες ένός φετιχιστή (;), συνδυαζόμενες μέ τό χιούμορ ένός «δοκιμίου» περί γυναικείων έσωρούχων, έλάχιοτη σχέση θά μπορούσαν νά έχουν μέ τήν πορνογραφία (έστω κι άν άποπειρώνται νά «ξεγελάσουν» τόν άναγνώστη οί δεκάδες γυμνές φωτογραφίες τού βιβλίου). Τί μένει τελικά; "Ισως ή υποψία ένός κάποιου χαμόγελου άπό μέρους τού σύγγραφέα, σάν κι αύτό τών παιδιών πού λένε: «πάλι τούς τή σκάσαμε»... Α Ν Τ Ω Ν Η ΔΕ ΑΩ ΝΗ : Εισαγωγή στή μεταπολεμική έλληνιχή παιδική λογοτεχνία. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 199.

ΧΡΟΝΙΑ μέ τή χρονιά ή παιδική λογοτεχνία κερδίζει καί στήν έλληνική βιβλιογραφία

58/οδηγος

ρείας της. Ή αυτούσια έπανάληψη τής ζωής τών πατέρων μας είναι άδύνατη, άλλά κι άν ήταν δυνατή, θά άποτελοϋσε κατάσταση στασι­ μότητας. Καί τίς δυό άκρότητες ό άνθρωπος, θέλω νά πώ ή γενιά στό σύνολό της, συνήθως τίς άποφεύγει: συνδυάζει τά στοιχεία τής πα­ ράδοσης μέ τά άφομοιωμένα δά­ νεια, τά ένσωματώνει στην προσω­ πική καθημερινή δημιουργία του καί πλάθει τό δικό του τρόπο ζωής, τόν άντιπροσωπευτικό πολι­ τισμό τής κάθε έποχής. Μιλήσαμε πιό πολύ γιά τά άρθρα τού τόμου πού τά διακρίνει ή άπό τά πριν δογματική τοποθέτηση, ή (έστω κάποια) σκοπιμότητα, ή χρη­ σιμοποίηση τοϋ Παπαδιαμάντη γιά έξωλογοτεχνικούς στόχους. Κι όχι γιατί αύτά τά θέματα δέν μπορούν νά πραγματευθοϋν, άλλά γιατί τό άντικείμενο τής μελέτης, πού ή λο­ γική της θά οδηγούσε σέ συμπερά­ σματα περισσότερο ή λιγότερο έπιστημονικού χαρακτήρα, μετατρέπεται σέ μέσο στήριξης άπόψεων τών άρθρογράφων. Μιλήσαμε δμως ταυτόχρονα καί γιά λιγοστές έξαιρέσεις, π.χ. γιά τόν «’Ηθογραφικό νατουραλισμό» τού κ. Μ. Μερακλή. Ή γνώση τού θέματος (ό «Φτωχός άγιος», ιδωμέ­ νος άπό τήν πλευρά τού «λαογραφισμοΰ» του, δπως σημειώνει ό ίδιος), ή πλούσια βιβλιογραφία καί ιδιαίτερα ή έπιμονή του στήν άνάλυση καθαρά λογοτεχνικών στοι­ χείων πού παίζουν λειτουργικό ρό­ λο στό διήγημα, άποτέλεσαν τόν κύριο στόχο τού άρθρου του. Χω­ ρίς νά ξεφεύγει άπό τό θέμα, χωρίς νά ένδίδει σέ τυχόν πειρασμούς στήν έξέταση πτυχών μέ προεκτά­ σεις σέ χώρους πέρα καί έξω άπό τή λογοτεχνία, επιστρατεύει δλες τίς γνώσεις καί δυνάμεις του, χρη­ σιμοποιεί δλες τίς ικανότητες καί τό ταλέντο τού έρευνητή-έπιστήμονα γιά νά άποδείξει τό ζη­ τούμενο: τήν καλλιτεχνική λειτουρ­ γικότητα λαογραφικών στοιχείων στό λογοτεχνικό έργο ένός άπό τούς πιό δόκιμους, τούς κλασικούς τής νεότερης πεζογραφίας μας. Μάλλον κάπως σά νά ένοχλεΐ ή άφήγηση τού περιεχομένου (τού διηγήματος) στίς πρώτες τρεις σε­ λίδες τού άρθρου του. Στή συνέ­ χεια δμως άποδεικνύει δχι μόνο τή χρησιμότητα τού δρόμου πού άκολούθησε άλλά καί τήν άναγκαιότητά του. Παρατηρήσεις καί συμπε­ ράσματα δπως «ό φόβος μεταβάλ­

λεται σέ στοιχείο όμαδικής συμπε­ ριφοράς, πού έντάσσεται στόν τρό­ πο ζωής μιας συγκεκριμένης κοινό­ τητας, θά τολμούσα νά πώ, συστα­ τικό μέρος τού λειτουργικού μύθου τής κοινότητας» (σ. 302) ή «... τό θρησκευτικό συναίσθημα τού Παπαδιαμάντη πρέπει νά τό ξαναδοΰμε: δέν είναι ή μεταφυσική ρίζα του, πού προέχει, καί πού τό τρέ­ φει, άλλά ή άνθρωπολογική του λειτουργία, ή λειτουργία τής θρη­ σκείας ώς “μύθου” , δπως τήν κα­ θόρισε, άς πούμε, ό Malinowski» (σ. 303), ή άκόμα «... τό άρωμα εί­ ναι μνήμη, ή μεταφορική ύπογράμμιση τής έπιβίωσης μέσα στό χρόνο τού νοήματος καί τής σημασίας μιας ηθικής πράξης» (σ. 304) δπου ερμηνεύεται καί άξιολογεϊται ή πα­ ράδοση γιά τό εύωδιασμένο χώμα τού τάφου τού φτωχού άγιου, οδη­ γούν τόν άναγνώστη άπό τόν πιό σίγουρο (καί κοντινό) δρόμο στήν ούσία τού θέματος, στήν πιό σωστή κατανόηση τού διηγήματος στό συγκεκριμένο θέμα. Ό Ν. Φωκάς στό άρθρο του «Συμβολή στήν έπιβεβαίωση μιας διάδοσης» προσπαθεί νά άποδείξει δτι ό Π. δέν είναι πεζογράφος, άλ­ λά ποιητής. Καί τό στηρίζει άποκλειστικά καί μόνο στήν έξέταση τεσσάρων παρομοιώσεων άπό τά διηγήματα «Οί φιλόστοργοι», «Στήν Ά γ ι’ ’Ανάσταση», «Γάμος τού Καραχμέτη» καί «Συντέκνισσα». Ή παρομοίωση δμως είναι ένας άπό τούς πολλούς τρόπους καλλιτεχνικής έκφρασης καί οικο­ δόμησης τού κάθε έργου τής λογο­ τεχνίας. Ή ποίηση μπορεί όπωσδήποτε νά χρησιμοποιήσει τήν πα­ ρομοίωση κατά διαφορετικό τρόπο άπό τήν πεζογραφία, άλλά αύτό καθαυτό τό γεγονός δέν χωρίζει τά δύο είδη τής τέχνης τού λόγου μέ «σινικό τεύχος». ’Εξάλλου ή πεζο­ γραφία, νεότατη στήν ηλικία, προέρχεται άπό τή διάσπαση τού καθαρά έπικού, άφηγηματικού καί καθαρά λυρικού στοιχείου στήν ποίηση. Μά κι άν άκόμα παραδε­ χτούμε δτι οί 4 παρομοιώσεις άπό 4 διηγήματα τού Π. είναι «ποιητι­ κές», κι αύτό δέν άποδεικνύει τήν άποψη δτι τά διηγήματα είναι ποιήματα. "Οπως καί ένα «πεζογραφικό» στοιχείο, χρησιμοποιημέ­ νο άπό ποιητή δέ μετατρέπει αυτό­ ματα τόν ποιητικό λόγο σέ πεζογραφικό. Τά στοιχεία πού συγκρο­ τούν καί ξεχωρίζουν τήν ποίηση άπό τήν πεζογραφία είναι πολύ πε­

ρισσότερα. Ό 20ός αιώνας άπόδειξε, καί μάλιστα μέ τό έργο πολλών άπό τούς μεγαλύτερους συγγραφείς τής έποχής, δτι συχνά ή ποίηση χρησιμοποιεί «πεζογραφικά» στοι­ χεία γιά δικό της λογαριασμό, δπως καί ή πεζογραφία άπό τήν πλευρά της χρησιμοποιεί «ποιητι­ κά». Ό αιώνας μας δημιούργησε λογοτεχνικές μορφές πού μπορούν νά θεωρηθούν «συνοριακές» καί «ένδιάμεσες» μεταξύ ποίησης καί πεζογραφίας, ή καλύτερα χρησιμο­ ποίησε ποίηση καί πεζογραφία γιά τή δημιουργία νέων λογοτεχνικών ειδών. ’Εκείνο δμως πού έχει ση­ μασία γιά τούτες τίς σελίδες είναι δτι ό κ. Ν. Φ. μελέτησε στοιχεία καθαρά λογοτεχνικά γιά νά καταλήξει σέ συμπεράσματα πού άνήκουν ολοκληρωτικά στή δικαιοδο­ σία καί τά καθήκοντα τής κριτικής καί τής θεωρίας τής λογοτεχνίας. Δέ θά έπιμείνουμε στήν παρου­ σίαση καί άλλων άρθρων τού τό­ μου πού σ’ αύτό ή τόν άλλο βαθμό έκπληρώνουν τήν άποστολή τής λο­ γοτεχνικής κριτικής. ’Εκείνο πού θέλουμε νά έπαναλάβουμε είναι ή άρχική διαπίστωση: οί δποιες μελέ­ τες γιά τό έργο ένός άπό τούς κο­ ρυφαίους πεζογράφους μας είναι καί άναγκαίες καί άπαραίτητες. Τό μόνο δμως πού θά διευρύνει, θά έμβαθύνει καί θά συστηματοποιή­ σει τίς γνώσεις καί τούς προβλημα­ τισμούς μας γιά τόν Παπαδιαμάντη είναι ή συνειδητή προσπάθεια τών έρευνητών νά τόν πλησιάσουν σάν λογοτέχνη, νά μελετήσουν τό λογο­ τεχνικό του έργο μέ σκοπό νά άποκαλύψουν καί νά έρμηνεύσουν έκείνα τά στοιχεία, έκείνες τίς δια­ δικασίες καί τίς σχέσεις άνάμεσά τους πού οικοδομούν τό λογοτεχνι­ κό έργο καί τό θέτουν σέ καλλιτε­ χνική λειτουργία. Ή λογοτεχνική κριτική θά έκπληρώνει τήν άπο­ στολή της στό βαθμό πού θά «άντικειμενικοποιεϊται», στό βαθμό πού θά τελειοποιεί τά έργαλεϊα τής έρευνας καί έρμηνείας (ή θά άνακαλύπτει καινούρια), έτσι πού νά άνταποκρίνονται στίς άνάγκες καί τό βαθμό έπιστημονικής άνάπτυξης τής φιλολογικής έπιστήμης στήν έποχή μας. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΤΣΙΟΣ

οδηγος/59

συμβολή παγκόσμια ιστορία τής γυναίκας J. Ρ. V. D. BA LSD O N: Ρωμαίες γυναίκες. Ή ιστορία κ α ί τά έθιμά τους. Μετ. Ν ίκου Πετρόχειλου. ’Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα ’Εθνικής Τραπέζης, 1982. Σελ. 444.

Ή μετάφραση μιας μελέτης μέ θέμα έπιλεγμένο άπό τή ρωμαϊκή ιστορία, τό ρωμαϊκό πολιτισμό ή τή λατινική λογοτεχνία άποτελεϊ, δυστυχώς, φαινόμενο σπάνιο γιά τά ελληνικά φιλολογικά δεδομέ­ να. 'Ο έλληνας λατινιστής, υποχρεωμένος νά άναζητά τά όργανα τής έπιστήμης του σχεδόν αποκλειστικά σέ ξένα βοηθήματα, νιώ­ θει ένα ευχάριστο ξάφνιασμα άντικρίζοντας ένα παρόμοιο πόνη­ μα. Ό J. Ρ. V. D. Balsdon, καθηγητής τής άρχαίας ιστορίας στήν ’Οξφόρ­ δη ώς τό 1969, μάς είναι γνωστός άπό τή μονογραφία του γιά τον αύτοκράτορα Γάιο (Καλιγούλα) καί άπό τίς νεότερες μελέτες του γιά τόν ’Ιούλιο Καίσαρα, τή ζωή στήν άρχαία Ρώμη καί τήν ιστορία τής Ρωμαϊκής Αύτοκρατορίας. Ό Balsdon κινείται μέ χαρακτη­ ριστική άνεση στόν άπέραντο καί δαιδαλώδη χώρο τής ρωμαϊκής ιστορίας· ή εξοικείωση μέ τό άντικείμενό του διαφαίνεται στόν τρό­ πο πού χειρίζεται τό θέμα καί αύτοϋ τού βιβλίου του, τού όποιου ή πρώτη έκδοση έγινε τό 1962. Τό βιβλίο χωρίζεται σέ δύο μέρη. Τό πρώτο περιλαμβάνει τήν ιστορι­ κή παρουσίαση τών διάσημων γυ­ ναικών τής Ρώμης, ιδιαίτερα αύτών πού επηρέασαν άπό τό παρα­ σκήνιο τήν πολιτική ζωή καί άνέλιξη τής αύτοκρατορίας. Τό δεύτερο, μέ έντονο κοινωνιολογικό χαρα­ κτήρα, χωρίς βέβαια ιδιαίτερες άξιώσεις έπιστημονικής μεθοδολο­ γίας, περιγράφει τά έθιμα τής δη­ μόσιας καί ιδιωτικής ζωής τών γυ­ ναικών στή Ρώμη. Οί προσωπογραφίες τών γυναι­ κών καλύπτουν όλόκληρη σχεδόν

τήν ιστορία τής Ρώμης. ’Εκτείνον­ ται άπό τή μυθική διήγηση τής λύκαινας-τροφοϋ ώς τήν Ελένη, τή δυναμική μητέρα τού Μ. ΚωνστανΌ συγγραφέας, άκουλουθώντας μιά συνεπή ιστορική διαδρομή, πα­ ραθέτει τό ρομαντικό επεισόδιο τών Σαβίνων, τίς ήρωικές θυσίες ένάρετων γυναικών τής πρώιμης έποχής, δπως ή Λουκρητία, ή Βιργινία, ή Σουλπικία ή ή Κλαυδία Κόιντα, περιγράφει τήν ήθική κα­ τάπτωση πού άποτέλεσε τό αίτιατό τής εισβολής τής πολυτέλειας καί τής άλλαγής στόν τρόπο ζωής τής ρωμαϊκής κοινωνίας. Τά χρόνια τής δημοκρατίας, μέ κυρίαρχες γυναικείες μορφές τή Σεμπρωνία, τή Φουλβία, τήν Πορκία ή τήν Κλωδία (τήν περίφημη «Λεσβία» τού Κάτουλλου) άποτελοΰν τό άφετηριακό σημείο γιά τήν έποχή τής γυναικείας χειραφέτησης καί τήν έντονη έπίδραση τής γυνα'ίκας στή μορφοποίηση τής ρωμαϊ­ κής ζωής. Ή ήθική καταξίωση τής έπίδρασης βρίσκεται σέ συνάρτηση μέ τό ηθικό άνάστημα κάθε άτομικής περίπτωσης. Ή αύτοκρατορική περίοδος, μέ κύρια χαρακτηριστικά τό μεγαλείο

τό έδαφος πού τής άνήκει. Έ τσι, παράλληλα μέ τή βελτίωση τών ίδιων τών παιδικών βιβλίων, άρχίζουν καί κυκλοφορούν άξιόλογες μελέτες γιά τό είδος, δπως καί αύτή τού έκπαιδευτικοΰ καί συγγραφέα Ά ντ. Δελώνη. Ή μελέτη άσχολεΐται τόσο μέ τούς άνθρώπους δσο καί μέ τήν προβληματική τού χώρου, χαρτογραφώντας τον ένδεικτικά, καί άπό τήν πρακτική καί άπό τή θεωρητική του πλευρά.

ΓΙΩ Ρ ΓΟ Υ Κ Ο Υ ΚΑ : Βιβλιογραφία τον έλληνικον Τύπον (1465-1982). Α θήνα, 1982. Σελ. 124.

ΓΙΩ Ρ ΓΟ Υ ΚΟ Υ Κ Α : Ο ί πρωτεργάτες τών έλληνικών εκδόσεων (1476-1821). Α θήνα, 1982. Σελ. 28.

ΜΕ τίς δύο αύτές έκδόσεις συνεχίζεται ή προσπάθεια πού έχει άρχίσει τά τελευταία χρόνια γιά τή συγκέντρωση καί καταγραφή τών στοιχείων γύρω άπό τόν ελληνικό τύπο καί τήν τυπογραφία, άπό τήν «άνατολή» τους, τόν 15ο αιώνα, ώς σήμερα. Τό φυλλάδιο γιά τούς «Πρωτεργάτες τών έλληνικών έκδόσεων» σχετική μόνο άξια έχει, καθώς άρκεΐται σέ μιά συμπυκνωμένη παρουσίαση τής γνωστής ιστορικά προσφοράς στό χώρο τής έλληνικής τυπογραφίας. ’Αντίθετα, όμως, άξιολογότατο είναι τό υλικό τής «Βιβλιογραφίας», πού θά άποτελέσει σίγουρα πηγή πλούσια πιά γιά μελλοντικούς μελετητές.

ΒΑΪΟΣ ΠΑΓΚΟΥΡΕΛΗΣ

60/οδηγος

Ή Σαβίνα, ή γυναίκα τοϋ Άδριανοϋ

καί τήν παρακμή, συχνά παρουσιά­ ζει αξεπέραστα έμπόδια στό μελε­ τητή πού ιχνηλατεί τήν άντικειμενική άλήθεια άντλώντας άπό τό χώρο τών γνωστικών στοιχείων τών ιστο­ ρικών καί τών σατιρικών ποιητών πού άλληλοσυμπληρώνονται. Οί γυναίκες τής Αύλής τοϋ Αύγούστου, έντονες ιστορικές παρου­ σίες με διαφορετικό ηθικό χρώμα καί προσωπική καταξίωση (Λιβία, Όκταβία, ’Ιουλία), καταλαμβά­ νουν ένα σημαντικό σέ έκταση κομ­ μάτι τοϋ βιβλίου. Οί περιβόητες γιά τά σκάνδαλα καί τίς μηχανορραφίες τους γυναί­ κες τής δυναστείας τών Κλαυδίων (οί δυό σύζυγοι τοΰ εύπιστου Κλαύδιου, Μεσσαλίνα καί Ά γριππίνα, ή γυναίκα τοϋ Νέρωνα Ποππαία) παρουσιάζονται ώς χαρα­ κτηριστικά παραδείγματα άκόρεστης φιλοδοξίας καί ήθικοϋ ξεπεσμοϋ. ’Από τίς γυναικείες μορφές τών έπόμενων χρόνων μέχρι τήν έποχή τοϋ Κωνσταντίνου, ό συγγραφέας άναφέρεται σχεδόν σέ δλες δσες άπασχόλησαν έστω καί έλάχιστα τούς ιστορικούς. Ξεχωρίζει δμως τίς γυναίκες τοΰ οικογενειακού πε­ ριβάλλοντος τού Τραϊανού, τήν παλλακίδα τοΰ Κόμμοδου Μαρκία, τή σύζυγο τού Σεπτήμιου Σεβήρου ’Ιουλία Δόμνα καί τήν τρομερά φι­

λόδοξη καί δραστήρια άδελφή της ’Ιουλία Μαίσα, πού κίνησε, γιά μιά σημαντική χρονική περίοδο, μέ άποφασιστικότητα τά νήματα τής ιστορίας ρυθμίζοντας τή διαδοχή τής έξουσίας στή Ρώμη (Μακρινός, Έλαγάβαλος, ’Αλέξ. Σεβήρος). Τήν ιστορία τών ρωμαίων γυναι­ κών κλείνει ή άποφασιστική προ­ σωπικότητα τής Ελένης. Ή περιγραφή τών έθίμων πού άκολουθεϊ παρουσιάζει έντονο ένδιαφέρον δχι μόνο γιά τόν κοινω­ νιολόγο, άλλά καί γιά τόν μελετητή τής ιστορίας τών θεσμών τού ρω­ μαϊκού δικαίου πού έξελικτικά έχουν μεταφερθεί στά περισσότερα ευρωπαϊκά δίκαια καί ιδιαίτερα στό δικό μας. Ό Balsdon αρχίζει άπό τά έθιμα πού έχουν σχέση μέ τό γάμο, δηλα­ δή τήν έπιλογή τού συζύγου (πού γίνεται μέ κριτήριο -κυρίως στις άνώτερες τάξεις- τά οικονομικά, κοινωνικά καί πολιτικά συμφέρον­ τα), τό τελετουργικό τού άρραβώνα καί τής νομικής κατοχύρωσής του. ’Ακολουθούν τά σχετικά μέ τίς μορφές τού γάμου (confarreatio, coemptio, usucapio), τίς προλήψεις πού άφοροΰσαν στόν καθορισμό τής ήμέρας τού γάμου, γιά νά τε­ λειώσει τό σχετικό κεφάλαιο μέ τή λεπτομερή περιγραφή τής γαμήλιας τελετής καί τούς κανόνες καταβο­

λής τής προίκας. Ή άνατροφή τών παιδιών καί ή θέση τους στήν οικογένεια, τά μέ­ τρα τού κράτους γιά τήν αύξηση τών γεννήσεων καταλαμβάνουν ένα μικρής έκτασης κεφάλαιο. ’Αντίθε­ τα δίνεται έμφαση στήν παρουσία­ ση ευτυχισμένων καί άποτυχημένων γάμων στούς όποιους έστιάστηκαν οί έρευνες τών ιστορικών. Οί συνθήκες ζωής καί τό κοινω­ νικό status τών έλευθέριων γυναι­ κών (πόρνες, έταϊρες, δούλες, παλ­ λακίδες) προμηθεύουν στό συγγρα­ φέα τό υλικό γιά τήν άξιολόγηση τής ήθικής καί πολιτισμικής ιδιαι­ τερότητας τής άρχαίας Ρώμης. Ένώ ή παρουσίαση τής ζωής τών Έστιάδων μέ τήν ιδιαίτερη θρησκευτικο-πολιτική φόρτιση έκ μέ­ ρους τού κοινωνικού περίγυρου, έκτός άπό τήν ιστορική πληροφό­ ρηση δίνει τό ερέθισμα καί γιά μιά κοινωνιολογική κριτική. Ή καθημερινή ζωή τής γυναίκας μέ λεπτομερείς περιγραφές τής έξωτερικής της έμφάνισης (ένδυμασία, κόμμωση, κοσμήματα), άπαρίθμηση τών άσχολιών της μέσα καί έξω άπό τό σπίτι συνθέτουν τό ένδιαφέρον κεφάλαιο πού κλείνει τό βιβλίο. Ή μελέτη περιλαμβάνει άκόμη άξιόλογες εικόνες άπό τοιχογρα­ φίες, γλυπτά έργα, νομίσματα καί κοσμήματα, γενεαλογικούς πίνακες τών αύτοκρατορικών δυναστειών καί ευρετήρια προσώπων καί δρων. Είναι φανερό δτι τό ύλικό τού συγγραφέα είναι τεράστιο. Τό πρώτο μέρος τοΰ βιβλίου περικλεί­ ει μιά ιστορική περίοδο χιλίων πε­ ρίπου ετών καί τό δεύτερο άπλώνεται σέ θέματα πού τό κάθε ένα θά μπορούσε νά άποτελέσει χωριστό τόμο ιστορικής πραγματείας. Είναι λοιπόν φυσικό σέ ένα τέ­ τοιο έγχείρημα ή έκταση νά λει­ τουργεί σέ βάρος τοΰ βάθους. Τό εύρύτερο κοινό πού ένδιαφέρεται γιά τήν ιστορία θά βρει ένα πολύ κατατοπιστικό καί εύχάριστο άνάγνωσμα, γραμμένο μέ ζωντανό καί έξυπνο τρόπο, πού συναρπάζει καί κρατάει άδιάπτωτο τό ένδιαφέρον μέχρι τό τέλος. Ό ειδικός μελετη­ τής θά άναγνωρίσει ίσως κενά στή δομή τού βιβλίου καί στή μέθοδο προσέγγισης τών ιστορικών προ­ βλημάτων. Ό συγγραφέας άναφέρει στόν πρόλογο δτι τό έργο είναι μοναδι­ κό στό είδος του γιατί συνδυάζει

οδηγος/61

τήν ιστορική διήγηση γιά τίς Ρω­ μαίες με χή γενική περιγραφή τής ζωής τής γυναίκας στήν άρχαία Ρώμη. Ή διαίρεση δμως σέ δυό άπόλυτα αυτόνομα μέρη, πού τήν καθιστά έντονότερη ή παρεμβολή τοϋ είκονογραφικού υλικοί ανάμε­ σα στό πρώτο καί τό δεύτερο μέ­ ρος, δέν είναι ίσως ιδανική δταν στόχος είναι ή σύνθεση. Ή εσωτε­ ρική σχέση πού έπιχειρεϊται νά άποκατασταθεϊ περιορίζεται στήν άνίχνευση τής πορείας τής γυναι­ κείας χειραφέτησης καί στίς δύο ένότητες καθώς καί στήν παρου­ σίαση έπιλεγμένων περιπτώσεων άπό τό χώρο τών γυναικών τού πρώτου μέρους ώς παραδειγμάτων πού θεμελιώνουν τά πορίσματα τοϋ δεύτερου. Ή έρευνα τού Balsdon στηρίζε­ ται, κατά τό μεγαλύτερο μέρος της, στή μελέτη τών πηγών. Οί συχνές παραπομπές σέ άρχαίους συγγρα­ φείς είναι πολύτιμο δργανο γιά τόν ειδικό έπιστήμονα. Προβληματίζει δμως ό τρόπος προσέγγισής τους. Πολλοί ιστορικοί θεωρούνται -σχε­ δόν μέ προκατάληψη- άναξιόπιστοι καί διατυπώνονται γιά συγκε­ κριμένα πρόσωπα τού βιβλίου (δπως ή Λιβία, σύζυγος τοϋ Αύγούστου) κρίσεις πού άγνοούν έπιδεικτικά τίς μαρτυρίες τών άρχαίων. Ένώ ή παράθεση άποσπασμάτων άπό έργα τών ποιητών (Κάτουλλος, ’Οράτιος, Προπέρτιος, ’Οβίδιος) γίνεται μέ στόχο τήν πληροφόρηση καί όχι τήν έρμηνεία πού οί άναζητήσεις της προ­ χωρούν πέρα άπό τό έπιφανειακό. Ό άναγνώστης θά διαπιστώσει έπίσης δτι ή μελέτη παραλείπει τή συστηματική έρευνα στόν τομέα τοϋ έρωτικού συναισθήματος καί τής έρωτικής ήθικής. Ή προσοχή τοϋ συγγραφέα συγ­ κεντρώνεται σχεδόν άποκλειστικά στά πρότυπα τών άρχαίων ιστορι­ κών, τίς έρωτικές σχέσεις τών άνώτερων κοινωνικών τάξεων. Θά ένδιέφερε δμως ή έμβάθυνση στά στοιχεία πού συγκροτούσαν τήν έρωτική ηθική τού κοινού πληθυ­ σμού, τήν άπαλλαγμένη άπό τίς θρησκευτικές καί οικογενειακές παραδόσεις πού βάραιναν στή συ­ νείδηση τής ρωμαϊκής άριστοκρατίας. Κατά περίεργο έπίσης τρόπο δέν συσχετίζεται μέ τόν καθορισμό τής έννοιας τοϋ stuprum ή παράξενη δσο καί χαρακτηριστική ρωμαϊκή θεωρία τού μολυσμοΰ τού αίματος,

βάση πού στηρίζει τήν έρωτική ήθική τής έποχής. Τό βιβλίο δέν άποτυπώνει τή συ­ ναισθηματική έξέλιξη τής γυναί­ κας. Στή μακρόχρονη ιστορική πε­ ρίοδο πού έξετάζεται δέν διακρίνονται καθόλου τά ίχνη μιάς προο­ δευτικής έσωτερικής διεργασίας. Δέν γίνεται έτσι ή τομή πού θά φώ­ τιζε τήν καθολική ρωμαϊκή άντιμετώπιση τού έρωτα στήν έξελικτική της πορεία. Ή διερεύνηση τών σχέσεων με­ ταξύ τού έρωτα καί τοϋ θείου έξαντλεΐται στήν κριτική παρου­ σίαση τού θεσμού τών Έστιάδων καί τών θρησκευτικών τελετών ένώ μιά άπόπειρα έρμηνείας τών μύθων καί τής έξέλιξης τών ρωμαϊκών θεοτήτων, ιδιαίτερα τών γυναι­ κείων, θά άποτελοΰσε ούσιαστική συμβολή στήν έρευνα τού θέματος. Ό άναγνώστης πού ένδιαφέρεται γιά μιά πληρέστερη άποψη τών ξενόγλωσσων κριτικών πού έχουν γραφτεί γιά τίς «Ρωμαίες γυναίκες» θά άναζητήσει τά στοιχεία τους σέ παραπομπή πού υπάρχει στό ίδιο τό βιβλίο. Ή κριτική παρουσίαση πού γίνεται έδώ περιορίζεται στό νά έπισημάνει τά στοιχεία έκείνα πού δέν άνευρίσκονται στίς προη­ γούμενες κριτικές, παίρνοντας φυ­ σικά ώς άφορμή τήν πολύ πρόσφα­ τη μεταφρασμένη έκδοση. Μιά μετάφραση έπιστημονικού έργου ύπόκειται σέ διττή κριτική: πρώτο άπό τή σκοπιά τής καθαρά γλωσσικής μετάφρασης καί δεύτε­ ρο άπό τή σκοπιά τής σύλληψης άπό τόν μεταφραστή τού πνεύμα­ τος τού συγγραφέα, τού τρόπου έκ­ φρασής του, τού κλίματος τοϋ βι­ βλίου, τής όριοθέτησης τού γνωστι­ κού του χώρου καί τής μεταφοράς τους στόν έλληνα άναγνώστη μέ τίς άναγκαίες σημειώσεις-διασαφήσεις γιά νά τού καταστούν προσιτά τά γνωστικά έργαλεϊα τού συγγραφέα. Ό μεταφραστής (Ν. Πετρόχειλος, καθηγητής λατινικής φιλολογίας στό πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) μάς έδωσε τό έργο τού Balsdon σέ μιά δημοτική ζωντανή καί ευέλικτη, χωρίς άκρότητες, άποδίδοντας έτσι γλαφυρά τό άγγλικό κείμενο. 'Ως πρός τό δεύτερο σκέλος, πέτυχε άπόλυτα νά κατανοήσει τή σκέψη τού συγγραφέα καί νά μεταφράσει τό έργο χωρίς δολιχοδρομήσεις άπό τό πνεύμα τοϋ δημιουργού του. ΕΛΕΝΗ ΚΑΡΑΜΑΛΕΓΚΟΥ

πλαίσιο για παιδια

Γ

ΜΙΣΕΛ ΤΟΥΡΝΙΕ: Ό Παρασκευάς ή ή πρωτόγονη ζωή. Μετ. Δημήτρη Ραντόπουλον. Είκ. Georges Lemoine. ’Αθήνα, Πατάκης 1982. Σελ. 175. (Γιά παιδιά άπό 9 χρ. κ α ί έφήβονς).

ΤΟ πρώτο μέρος περιγράφει τήν προσπάθεια τού Ροβινσώνα νά μεταφυτεύσει στό έρημονήσι τίς άξίες τού πολιτισμού: ιδιοκτησία, ιεραρχία, όργάνωση, παραγωγή. Αύτά άνατινάζονται στόν άέρα. Ό πρωτόγονος Παρασκευάς θά τού μάθει τίς δικές του άξίες.

Τή χρησιμοποίηση τής φύσης γιά επιβίωση καί ευχαρίστηση, τήν ελευθερία, τό σεβασμό. Ό Ρ. τά άποδέχεται μέ άγαλλίαση. Ό Παρασκευάς θά άκολουθήσει μαγεμένος τή σύγχρονη σειρήνα -ένα τρικάταρτο καράβι. Στή θέση του, μαθητής τώρα κ’ έλπίδα τού Ρ., θά μπει ένας μικρός μούτσος πού άφήνει τόν «πολιτισμό» γιά τήν άνθρωπιά. Μιά νέα έκδοχή τής ιστορίας τού Ροβινσώνα μέ κριτικό σημείωμα γιά τή συγγραφέα καί τό έργο άπό τό μεταφραστή. Ά ρ τια δουλειά. ΕΛΕΝΗ ΠΑΜΠΟΥΚΗ

1

62/συνεντευξη

Πέτρος Άμπατζόγλου:

«"Ο,τι είσαι στά βιβλία σου, περίπου είσαι...» «... 'Ο Πέτρος Ά μ πα τζόγλου φαίνεται νά έχει βρει τή χρυσή τομή εκείνη όπου ό συγγραφέας προσδίδει αφηγηματική υπόσταση στά εσωτερικά του βιώματα δίχως νά παραβιάζει τά όρια προσλήψεως τοϋ άναγνώστη» έγραφε πριν λίγα χρόνια ό Mario Vitti σέ μιά επιφυλλίδα του δημοσιευμένη στό «Βήμα» μ έ τήν ευκαιρία τότε τής έκδοσης τοϋ βιβλίου τοϋ Π. Ά μπα τζόγλου «Προσωπική άποκάλυψη». 'Ο Π. Ά μ πα τζόγλου είναι ένας συγγραφέας μ έ μιά ιδιαίτερη προσωπική πορεία. Ξεκίνησε νά δημοσιεύει τό 1964, σέ ηλικία 33 χρόνων. Τά πρώτα του βιβλία, αν κ α ί όχι άπόλυτα πιστά στόν ορθόδοξο ρεαλισμό, κινήθηκαν εντούτοις μέσα στά όριά του, μέ κάποιες αποκλίσεις πρός τό φανταστικό κ α ί τήν άτμόσφαιρα Κάφκα. Α ρ γότερ α όμως στράφηκε

στό εντελώς ελεύθερο στύλ, πού τόν άποδέσμευσε άπό όλες τίς μυθιστορηματικές συμβάσεις. Ο ί ιστορίες του είναι όλες ευκίνητες επιφάνειες πάνω στίς όποιες γλιστρούν κ α ί φεύγουν εικόνες, γεγονότα κ α ί λέξεις, άποκαθιστώντας μεταξύ τους στιγμιαίες ισορροπίες τρόμου πού άναιροϋνται τήν άμέσως επόμενη στιγμή. Μέσα σ’ αυτό τό μεθυστικό παιχνίδι ό συγγραφέας Ά μ πα τζόγλου «χάνει» ηθελημένα τόν εαυτό του, γιά νά άνακαλύψει πρόσωπα στά όποια έχει δανείσει τά χαρακτηριστικά του ή έχει δανειστεί τά δικά τους. Τό τελευταίο βιβλίο τοϋ Π. Ά μπα τζόγλου είναι τό «Σημεία κ α ί τέρατα», πού βγήκε πρόσφατα. Μ έ τήν ευκαιρία αυτή ή συνεργάτιδά μας Νατάσα Χατζιδάκι συνάντησε τόν Π. Ά μ πα τζόγλου καί είχε μιά συζήτηση μ α ζί του.

συνεντευξη/63

Γιά νά μπούμε κατευθείαν στό θέμα: Στό βιβλίο σου «Προσωπική άποκάλυψη» κά­ νεις ένα είδος άντιμετώπισης τού έργου σου καί τού τρόπου γραφής σου καί τά έντάσσεις σ’ ένα λογοτεχνικό στυλ «συγκινη­ σιακής φαντασίας». Αύτός είναι ένας δρος δικός σου ή αύθύπαρκτος; Η ΣΥΓΚΙΝΗΣΙΑΚΗ φαντασία ξεκίνησε άπό μιά σκέψη πού είχα δτι έπιστημονική φαντασία ση­ μαίνει περιπλάνηση τού άνθρώπου, κυρίως στό διάστημα, μέ πλάσματα εξωγήινα συνήθως, πού είτε έρχονται έδώ, είτε πηγαίνει ό άνθρωπος καί τά βρίσκει. Καί συμβαίνουν βέβαια περιπέτειες πού έχουν πάντα ανθρώπινο χαρακτήρα. Δηλα­ δή ό ήρωας ή ή ήρωίδα, δταν βρίσκονται στό διάστημα, είτε ταξιδεύουν μέ ταχύτητες υψηλές, είτε πηγαίνουν σέ πλανήτες άγνωστους, καί δλα αύτά. Ή πέφτουν σέ μαύρες τρύπες... ΕΙΤΕ πέφτουν σέ μαύρες τρύπες. Εντούτοις κουβαλάνε δλη τήν κληρονομιά τού άνθρώπου. Δηλαδή έρωτεύονται, χωρίζουνε, τσακώνονται κλπ. Θέλω νά πω, δέν παύουν νά είναι άνθρω­ ποι, καί τό μόνο μέρος πού ξεπερνά τήν πραγμα­ τικότητα θά λέγαμε είναι τό γεγονός δτι βεβαίως αύτά τά πράγματα δέν συμβαίνουν αύτή τή στιγ­ μή στή ζωή μας. Ή , γιά νά τό πώ πιό άπλά, δπως δταν ένας άνθρωπος· πήγαινε πιό παλιά μέ τό γαϊδούρι καί δέν είχε άκόμη τό άεροπλάνο,

άν κάποιος εκείνη τήν εποχή φανταζόταν ένα ταξίδι μέ άγνωστα μέσα -καί τό έκανε δ ’Ιούλιος Βέρν- αύτό θά ήταν έπιστημονική φαντασία. Τώρα, τί έννοώ μέ τό συγκινησιακή φαντασία: Επειδή τά βιβλία μου έχουν δλες τίς τυπικές άρχές κι δλη αύτή τή βάση τής κανονικής ζωής, μέ τόν ίδιο τρόπο πού ή έπιστημονική φαντασία αύθαιρετεϊ κι έγώ αύθαιρετώ στή λεγάμενη περιπέτειά μου, πού είναι πολύ άνθρώπινες καταστά­ σεις, έρωτες, χωρισμοί, δικτατορίες, προσωπικά αιτήματα, άκόμα καί μαγειρική -δλα αύτά λοι­ πόν τά πράγματα γιά νά φθάσουν νά γίνουν τό άντίστοιχο τής έπιστημονικής φαντασίας, έκανα μιά κατάργηση τού χρόνου, ή όποια κατάργηση βέβαια τού χρόνου είναι μιά αύθαίρετη πράξη. Δέν λέω δτι ό άνθρωπος δέν ονειρεύεται ή δτι δέν έχει μνήμες άπό τό παρελθόν του -αύτό είναι άναμφισβήτητο-, πλήν δμως, δπως ξέρουμε δλοι, ό συγγραφέας αύτές τίς μνήμες τίς κατα­ γράφει σάν μνήμες, σάν άναμνήσεις. ’Από τή στιγμή βέβαια πού κάνεις τήν αύθαιρεσία νά λές δτι αύτές οί άναμνήσεις είναι γεγονότα πού συμ­ βαίνουνε παράλληλα ή ταυτόχρονα μέ τήν καθη­ μερινή σου ζωή, τότε τό ονομάζω αύτό μία οπωσδήποτε αύθαιρεσία -ένα ταξίδι δηλαδή στό έσωτερικό διάστημα. Αύτό μπορεί νά ισχύει γιά δλα σου τά βι­ βλία; ΑΥΤΟ άρχίζει κυρίως άπό τόν «Σούπερμαν». Τά προηγούμενα βιβλία μου δέν είχαν σχέση μέ αύτό άκριβώς τό πράγμα. Είναι περίπου κλασι­ κά γραμμένα. Δηλαδή έχουν μιά δομή κανονική, δπως έχουν δλα τά βιβλία πού γράφονται. Ά π ό τόν «Σούπερμαν» καί μετά, δειλά στήν άρχή, μέ τή φαντασία τού ηρώα πού σκοτώνει -έκεϊ άκό­ μη είναι φαντασία, δηλαδή δέν ξεχωρίζουν οί έποχές, ό ήρωας δέν είναι ταυτόχρονα παρόν καί παρελθόν. 'Υπάρχει τό παρελθόν άλλά δχι στήν έκταση πού ύπάρχει στήν «Προσωπική άποκάλυ­ ψη» καί στά ύπόλοιπα βιβλία μου. Τά προηγούμενα βιβλία σου, «’Ισορροπία τρόμου», «Θάνατος μισθωτού» κλπ. έντάσσονται, θά έλεγα, σ’ ένα κλίμα κοινω­ νικής ήθογραφίας. ΑΝ δέν είναι ήθογραφία, έν πάση περιπτώσει εί­ ναι μιας κοινωνικής γραφής ή, θά έλεγα, μιάς κλασικής γραφής. Μπορεί νά είναι γραμμένα μοντέρνα άλλά ή δομή τους είναι κλασική. Τί σέ έκανε ν’ άλλάξεις πλεύση; Η ΤΑΣΗ αύτή ξεκίνησε άπό τήν άρχή καί μοιά­ ζει καί πολύ προσωπική... ’Επειδή είμαι κι έναο

64/συνεντευξη

κυκλοθυμικός άνθρωπος, οί μνήμες μου παίρνα­ νε ένταση στην καθημερινή μου ζωή, κι αυτή ή ένταση μ’ έφερνε σε θυμό ή σέ λύσσα, μοΰ άλλα­ ζε τήν ήμερα. Δηλαδή ένα πρωί ξεκινώντας γιά νά πάω κάπου κανονικά όπως πάνε όλοι οί άν­ θρωποι -κ ι όλοι θυμούνται βέβαια, όλοι έχουνε μνήμες- έγώ άρχιζα νά τίς ζώ μέσα στό δρόμο. 'Ηταν δηλαδή σάν νά πήγαινα τώρα νά συναντή­ σω έκεϊνον πού συνάντησα πρίν δέκα χρόνια. Πολλές φορές μάλιστα, όχι μόνο τόν συναντούσα νοητά, άλλά έκανα καί ολόκληρο καβγά μαζί ίου. Πράγματα πού δέν τού είχα πει, άρχιζα νά ιού τά λέω... Γινόταν ένας φοβερός καβγάς δη­ λαδή στό δρόμο κι έφθανα κατάπληκτος κάπου μ’ ένα έξαλλο μάτι καί φοβερά θυμωμένος καί μού λέγανε: «Τί έπαθες πάλι σήμερα;» Έ δώ τό ζοΰσα πιά έγώ. Δέν ήταν δηλαδή μιά μνήμη ψύ­ χραιμη καί κάπως ήρεμη, ήταν μιά θυμωμένη μνήμη, σχεδόν μιά πραγματικότητα. Σέ ποιά περίοδο τής ζωής σου σοΰ συνέβη αυτό; ΝΟΜΙΖΩ, αύτή ή διαδικασία πρέπει νά υπήρχε πάντα. Αύτή ή αίσθηση δηλαδή τού άπεριόριστου χρόνου τού παρελθόντος μου μέ τό παρόν μου... άπλώς δέν τό είχα καταλάβει ότι συμβαί­ νει. "Οταν άντιλήφθηκα ότι συμβαίνει, φυσικά ήταν πάρα πολύ εύκολο νά τό κάνω κιόλας. Έ γώ είμαι ένας ψυχολογικός συγγραφέας. Δέν έχω μηνύματα νά δώσω. Διότι δέν ξέρω τί πράγ­ μα είναι τό μήνυμα... ’Εννοείς κοινωνικά μηνύματα; ΝΑΙ. Κοινωνικά μηνύματα. "Αν ήθελα νά δώσω κι άν χρειαστεί νά δώσω, θά τά έδινα μέ ένα δο­ κίμιο... αυστηρά... κι όχι νά τά μπερδέψω μέ τίς συναισθηματικές μου περιπέτειες ή τίς ταλαιπω­ ρίες μου. Είμαι όμως κυκλοθυμικός συγγραφέας, δηλαδή ένας άνθρωπος ό όποιος παθιάζεται φο­ βερά, έστω καί προσωρινά, κι αύτό, άν τό πούμε άλλιώς, είναι ένα μήνυμα. Θά μπορούσε κανείς νά πει ότι είσαι ένας έγωκεντρικός συγγραφέας; Δηλαδή μού κάνει έντύπωση ότι στά περισσότερα βι­ βλία σου παρατηρείς τόν έαυτό σου, άναλύεις καί σχολιάζεις τά συναισθήματά σου, μιλάς γιά τό τί σού συμβαίνει. ΓΙΑ νά μείνουμε στή λέξη έγωκεντρικός, θά έλε­ γα πώς είμαι περισσότερο ένας συγγραφέας πού γράφει πολύ προσωπικά. Γιατί έγωκεντρικός ση­ μαίνει καί λίγο έκκεντρικός άνθρωπος. Δηλαδή είναι καί μομφή ως ένα σημείο. Δηλαδή μοιάζει σάν νά μήν άναγνωρίζεις τίποτε άλλο έκτός άπό

τόν έαυτό σου. Θά έλεγα όμως ότι είμαι προσω­ πικός συγγραφέας, δηλαδή γράφω μόνο καί μό­ νο γιά τά δικά μου συναισθήματα. Αύτό δέν ξε­ κινάει άπό μιά άδιαφορία γιά άλλα πράγματα πού ύπάρχουν. "Αλλωστε τά ύφίσταμαι καί όσο μπορώ συμμετέχω. Κυρίως αίσθάνθηκα αδυνα­ μία, μεγάλη αδυναμία, στό νά έκπροσωπήσω τούς άλλους άνθρώπους. Δηλαδή ίσως νά μήν έχω τόσο ταλέντο, αύτή τή δύναμη νά τό κάνω. Δέν ξέρω, φοβάμαι ότι γιά μένα είναι μάλλον μιά μικρή ύποκρισία. Τό νά βάζω δηλαδή έναν άνθρωπο πού δέν τόν γνωρίζω, μιά γυναίκα, άς πούμε, έγκυο, τί αισθάνεται κατά τή διάρκεια τής έγκυμοσύνης καί κατά τή διάρκεια τής γέν­ νας. Φοβάμαι ότι θά μπορούσα νά τό περιγράψω άπ’ αύτά πού βλέπω. Πιστεύω όμως ότι στήν ούσία θά έδινα μιά ψεύτικη εικόνα. Μά έπί αιώνες οί άντρες συγγραφείς αύτό άκριβώς έκαναν χωρίς τόν παραμικρό δι­ σταγμό. Τά «πλουσιότερα» μυθιστορημα­ τικά πρόσωπα είναι γυναίκες -όταν δέν είναι βέβαια χρήσιμα προσωπεία... ΝΑΙ... Δέν λέω ότι είναι κακό... Προσωπικά δέν έχω καταφέρει ούτε τόν ίδιο μου τόν έαυτό νά άναλύσω σέ έκταση. ’Εάν λοιπόν άρχίσω νά ψά-

«δέν ξέρω πόσα, άλλά πολλά εκατομμύρια 'Έλληνες όνειρευόντουσαν κάθε βράδι ότι ρίχνανε τή δικτατορία. Καί τό πρωί μπαίνανε στό τράμ καί δέν λέγανε κουβέντα» χνω νά βρίσκω τό πώς μπορεί νά αισθάνεται ένας έργάτης κλπ. θά ήταν ψέματα. Δηλαδή έντάξει, ξέρω νά τό περιγράψω, τό έχω δει. ’Αλλά αύτά είναι μίμηση. Μίμηση συναισθημάτων πού δέν μού πέρασαν. Γιατί δέν τά έζησα. Δέν ξέρω τί έχει ύποστεϊ ένας φυλακισμένος είκοσι χρόνια κάτεργο. Δέν τό ξέρω αύτό τό πράγμα. Πώς θά γράψω γιά έναν άνθρωπο πού βγαίνει άπό τή φυλακή μετά άπό είκοσι χρόνια; "Αν έχω πένα, πού λένε, άν είμαι καλός, θά κάνω μιά άπλή πε­ ριγραφή. Στήν ούσία είναι άδύνατον, άφού δέν έχω ζήσει αύτά τά είκοσι χρόνια. Πώς θά μπώ στήν ψυχή ενός άνθρώπου πού έχει κάνει τόσο διαφορετική ζωή άπό τή δική μου; Έγώ άπευθύνομαι σέ άνθρώπους πού έχουν κάνει μιά κάπως παράλληλη ζωή μέ μένα. Αύτοί οί άνθρωποι μπορούν πράγματι νά παραδεχτούν ότι άναλύω

συνεντευξη/65

Ό Πέτρος Άμπατζόγλου γεννήθηκε στην Α θήνα τό 1931. Πέρασε τά παιδικά του χρόνια στήν Κατο­ χή μέ μεγάλη πείνα καί τελείωσε τό γυμνάσιο τό 1950. Εργάστηκε στήν Ηλεκτρική Εταιρεία Ά θηνών-Πειραιώς διαδοχικά σάν βοηθός τεχνίτης, κλητήρας καί υπάλληλος στίς δημόσιες σχέσεις. Εργάστηκε άκόμα σάν κειμενογράφος στή δια­ φημιστική έταιρεία «Έργον». Έγραφε τά βιβλία: «Μέ τό Μινώταυρο» (1962), «’Ισορροπία τρόμου» (1964), «Θάνατος μισθωτού» (1971), «Ή γέννηση τού σούπερμαν» (1972), «Παραμύθια τού Πέτρου» (1974), «Προσωπική αποκάλυψη» (1978), «Σημεία καί τέρατα» (1981) καί «Ή αυτοκρατορία τής Βροχίτσας» (παιδικό -1982). Κατά τή διάρκεια τής δικτατορίας έμεινε γιά με­ γάλα χρονικά διαστήματα στό Λονδίνο. Έ χει ταξι­ δέψει σ’ δλη τήν Ευρώπη καί τήν ’Αμερική.

την παράλληλη ζωή, δηλαδή καί τή ζωή τους. Α λλά δέν μπορώ νά μπώ στά χωράφια ένός κό­ σμου πού δέν μοϋ άνήκει, πού δέν τόν έχω ζήσει. Αύτό σημαίνει δτι διαλέγεις κι αυτό τόν τρόπο γιά νά γράφεις. Ο ΤΡΟΠΟΣ μέ διάλεξε άπό τή στιγμή πού είπα δτι δέν μπορώ νά μπώ στά χωράφια τών άλλων. Δηλαδή τόν τρόπο δέν τόν διάλεξα. Ή ταν ό μό­ νος τρόπος. Ή ταν δηλαδή υποχρεωτικό νά κάνω αύτό τό πράγμα. Αισθάνεσαι νά έχει φτάσει αύτό στό κοινό σου; ΘΑ σοΰ πώ τό έξης: Αύτές οί γενικεύσεις είναι μάλλον έπικίνδυνες. Τί εννοώ γενικεύσεις: Θά μικρύνω τούς άριθμούς, γιά τό παράδειγμα. Θά άναφερθώ σέ εκατό άναγνώστες. Αύτοί οΐ έκατό άναγνώστες έχουν διαφορετικά συγκινησιακά κέντρα. Δηλαδή άλλος θέλει νά διαβάσει μόνο πολιτικό μυθιστόρημα. Ά λλος ένδιαφέρεται γιά τό ερωτικό. Ά λλος γιά τό μεταφυσικό. Αύτή ή ομάδα τών έκατό άνθρώπων διαλέγει. Τώρα, στό ποσοστό πού βρίσκεις άνθρώπους πού σοΰ μοιάζουν, στό ποσοστό αύτό κάνεις άναγνώστες καί συγκινούνται. Χαρακτηριστικό δείγμα είναι ή μουσική. 'Ο Μίκης Θεοδωράκης ήταν εδώ ένα δνομα μεγάλο. Έ ξω δέν τόν ξέρανε. "Οταν σιγά σιγά συνηθίσανε τόν τρόπο του, έγινε κι αύτός ένα δνομα διεθνές. Τό ίδιο είναι καί ό συγγρα­ φέας. Δέν μπορείς νά πεις δτι επειδή γράφει έτσι είναι ό σωστός δρόμος ή ό λάθος δρόμος. Α πλώ ς εκφράζει τόν έαυτό του, κι άν τόν έκφράζει καλά, άν είναι δηλαδή καλός συγγρα­ φέας, γιατί περί αύτοϋ πρόκειται, θά πάρει τό μερίδιό του άπό αύτούς τούς έκατό. Κάθε έποχή

βέβαια έχει άλλες άξιώσεις. Ά ν βρίσκεσαι σέ μιά κατάσταση δικτατορίας, θά είναι πολύ φυσι­ κό ό κόσμος νά διαβάσει πιό πολύ θέματα πού άφοροϋν τήν καταπίεση τής έλευθερίας, παρά νά διαβάσει ένα συναισθηματικό δεσμό κάποιου πού όδηγεϊται στήν αύτοκτονία. Έ τσι δέν είναι; Θά άρνηθεΐ δηλαδή νά πάρει αύτό τό βιβλίο, χωρίς νά σημαίνει δτι τό βιβλίο αύτό δέν είναι προσφορά, άν είναι καλό. Επίσης χωρίς νά ση­ μαίνει δτι τό βιβλίο δέν θά συγκινήσει καί βρι­ σμένους. Πιστεύεις πώς τό γεγονός δτι είσαι συγ­ γραφέας σ’ έχει καθορίσει καί σάν άτομο; Τή στάση σου άπέναντι στά πράγματα; Τόν τρόπο ζωής σου; ΥΠΟΘΕΤΩ δτι έπειδή άκριβώς είμαι συγγρα­ φέας τήν έκανα δ,τι είναι. Διότι -πού λένε κακά τά ψέματα- δέν ξέρω άν είναι έπάγγελμα αύτό πού κάνω -ω ς ένα σημείο είναι, αλλά άφοϋ δέν κερδίζεις τά πρός τό ζήν δέν ξέρω άν είναι κι έπάγγελμα- αλλά οπωσδήποτε καθορίζει τό πώς θά ζήσεις μετά. Δηλαδή ένας ζωγράφος, ένας ποιητής, ένας γιατρός, ένας δικηγόρος, θά τού καθορίσει τό ύπόλοιπο τής ζωής του αύτό τό έπάγγελμα. Δέν είναι δηλαδή ένα άνεξάρτητο πράγμα τό έπάγγελμα άπό τή ζωή σου. Δέν είναι κάτι πού τό κάνεις ιδιαιτέρως καί μετά είσαι ένας άλλος άνθρωπος. Μοιραία θά γίνεις δ,τι εί­ σαι. "Ο,τι είσαι στά βιβλία σου, περίπου είσαι. Στά περισσότερα βιβλία σου ύπάρχει κά­ ποιος ή ύπάρχεις έσύ, πού μέ άγωνία προσπαθείς νά έπιδώσεις ένα μήνυμα σέ κάποιον παραλήπτη. Νομίζεις δτι θά κα­ ταφέρεις νά έπιδώσεις τό μήνυμα; 'Υπάρ­ χει ό παραλήπτης;

66/συνεντευξη Η ΑΛΗΘΕΙΑ είναι πώς στά τελευταία μου βι­ βλία θέλω νά παραδώσω ένα μήνυμα. Ταχύτατα μάλιστα. Καί ό παραλήπτης είμαι εγώ. Διότι, σε τελευταία άνάλυση, πάω νά ξεδιαλύνω τί μοΰ συμβαίνει σ’ αύτή τή ζωή. Καί παράλληλα βέ­ βαια, άν αύτό έχει άνταπόκριση, θά πει ότι καί άλλοι περιμένουν κάτι τέτοιο. Στά βιβλία σου υπάρχει μιά τάση... δέν θά τήν έλεγα θρησκευτική... ή άποκάλυψη... όλα αύτά πού συντελούν στήν αποκάλυ­ ψη... τό δτι εσύ άνασταίνεσαι... τό ότι άνασταίνεις άλλα πρόσωπα... έχει πε­ ρισσότερο είδωλολατρικό χαρακτήρα πα­ ρά θρησκευτικό -έννοώ χριστιανικό- αύτό τό πράγμα... Η ΕΙΔΩΛΟΛΑΤΡΙΑ είναι κι αύτή θρησκευτικό­ τητα. Είναι μιά μορφή θρησκείας. Γι’ αύτό νομί­ ζω δτι δέν είναι τό ένα ή τό άλλο. Έ χει μιά θρη-

«άπό τή στιγμή πού κάτι υπήρξε δέν χάνεται. Πού νά πάει δηλαδή νά χαθεί;» σκευτικότητα άν τό θέλεις, έτσι μέ τήν έννοια δτι άφοΰ δέν ικανοποιούμαι μέ τήν περιορισμένη δυνατότητα πού άπέκτησα άπό τή στιγμή πού γεννήθηκα... Δηλαδή ξέρουμε πολύ καλά πιά άπό τή βιολογία -κ ι άπό δλα τά άλλα- δτι ό άν­ θρωπος είναι ένα είδος. Έ άν γεννιόμουνα πον­ τικός, τά προβλήματά μου θά ήταν τελείως δια­ φορετικά. ’Αφού γεννήθηκα άνθρωπος, τά προ­ βλήματά μου γίνονται άνθρώπινα. Δέν μπορούν νά ξεπεράσουν αύτά τά όρια. Θά έλεγα δτι, μέ αύτή τήν έννοια, αύτό πού θά όνόμαζες έσύ θρη­ σκευτικό, είναι ή τάση μου νά ξεπεράσω τή γενε­ τική μου μοίρα. Αύτή τή μοίρα πού μέ τή γέννη­ σή μου μέ έχει καταδικάσει σέ θάνατο. Αύτό άν τό πεις θρησκευτικότητα, δεκτόν. ’Άλλωστε, έτσι βγήκε καί ή θρησκεία. Νά ξεπεραστεϊ ή άνάγκη νά μήν είναι τόσο λίγη ή ζωή ή νά μή μοιάζει τόσο μάταιη. Γιατί μοιάζει. Μπορεί νά μήν εί­ ναι. ’Επειδή δέν τό ξέρουμε, τήν κάναμε πολλά πράγματα. Τήν κάναμε γιά τό μέλλον τών άλλων. Γιά τίς νέες γενιές πού θά ’ρθουν καί θά τρώνε καλύτερα. Γιά νά γίνεται καλύτερη διανομή τών προϊόντων. Αύτά στόν πολιτικό τομέα... ...πού θά φοράει ή έπόμενη γενιά πιό ώραΐα πουκάμισα... ...ΠΟΥ θά φοράει πιό ώραϊα πουκάμισα, θά έχει τό δικό του γιώτ, τό παιδί μου θά περάσει

καλύτερα καί πάει λέγοντας... Αύτά στόν κοινω­ νικό καί υλιστικό τομέα. Έ γινε όνειρο, καί κεϊ νά δεις τί θά κάνουμε δταν δουλέψουμε όλοι γιά τίς έπόμενες γενιές. Στόν θρησκευτικό έγινε μιά περίπου άρνηση αυτής τής κοινωνικής ή ρεαλι­ στικής ζωής καί μετατοπίστηκε. Δέν πειράζει. "Ο,τι καί νά πάθετε, σέ τελευταία άνάλυση θά δικαιωθείτε, διότι ή ζωή είναι άθάνατη. ’Αφού μάς δώσανε λοιπόν μιά άθανασία χωρίς σώμα, άλλά μάς τή δώσανε; Νομίζω, δέν μάς πείσανε δτι υπάρχει μιά άθανασία χωρίς σώμα. Κατά συ­ νέπειαν εγώ γράφω γι’ αύτή τήν άνθρώπινη έλπίδα... Γιά τήν άθανασία πού πραγματώνεται μέ τό σώμα... ΜΕΣΑ στόν άνθρωπο, τήν ώρα πού ζεί, κι όχι τήν άθανασία πού θά είναι κάπου, πού δέν ξέ­ ρουμε καί πώς θά είναι. Γιατί κατ’ άρχήν βέβαια ύπάρχει μιά άθανασία ύλική, άθάνατος είμαι έτσι κι άλλιώς, αύτό όμως δέν μού φτάνει. Θά μού πείς, γιατί είσαι άθάνατος; Μά είμαι άθάνα­ τος, άφού τίποτα δέν θά χαθεί άπό μένα. Θά γί­ νω διάφορα συστατικά. Θά γίνω νερό, θά ξαναγίνω άζωτο... "Οταν λέω θά γίνω, δέν θά γίνω έγώ. Ά π ό τή στιγμή πού κάτι ύπήρξε, δέν χάνε­ ται. Θά περάσει σέ άλλες μορφές... Μπορεί νά γίνει ένέργεια... Τίποτα δέν χάνεται, άφού υπάρχει. Πού νά πάει δηλαδή νά χαθεί; Άλλά μιλάμε γιά τή συνειδησιακή, γιά τή σέ συνείδηση άθανασία. Αύτό είναι τό τραγικό πρόβλημα. Γιατί τό άλλο, τό άθάνατο σάν ύλη, αύτό τό ξέ­ ρουμε καί thank you very much. Τό ξέρουμε δτι είμαστε άθάνατοι μέ τήν έννοια δτι είμαστε ύλη. Ά λλά μιά ύλη πού μεταβάλλεται. Αλίμονο στό πνεύμα δηλαδή... ΤΟ πνεύμα δέν ξέρουμε άκόμα τί είναι. Έ δώ αύτή τή στιγμή έμφανίζεται νά είναι τό πνεύμα μιά παραγωγή. Μιά παραγωγή ενός μέρους τού σώματός μας πού λέγεται έγκέφαλος. Τό πιθανό­ τερο είναι δτι είναι έτσι. Χωρίς άμφιβολία, αύτά τά πράγματα τά παράγει ό έγκέφαλος. Τίς σκέ­ ψεις, τίς φαντασίες κλπ... Οί μορφές τού Χριστού καί τού Χίτλερ -ώ ς ένα σημείο καί συμβολικές- πού ύπάρχουν στά βιβλία σου, τί σέ βοηθούν νά πραγματοποιήσεις; Η ΜΟΡΦΗ τού Χριστού έκπροσωπεϊ ώς ένα ση­ μείο τήν έννοια τού καλού άσχέτως τής θρησκευ­ τικής σημασίας, πού ένώ καταστρέφεται, δι­ καιώνεται. Μάλλον αύτοκαταστρέφεται...

συνεντευξη/67 ΝΑΙ, στην ουσία αύτοκαταστρέφεται. Διότι όταν υποτίθεται ξέρει ότι θά πεθάνει καί πηγαί­ νει... είναι αύτοκαταστροφή. Είναι μιά άλλου είδους αυτοκτονία, θά λέγαμε. Μ’ αυτή τήν έν­ νοια, βέβαια, υποτίθεται ότι ό Χριστός είναι ό καλός άγγελος. Ά π ό τήν άλλη, ό Χίτλερ υποτί­ θεται ότι εκπροσωπεί έναν άμείλικτο άνθρωπο πού κι αυτός προσπαθεί νά έπιβιώσει μέσα άπό τή βία. Δηλαδή ό καθένας πιστεύει ότι θά γίνει ό κυρίαρχος. Καί ή κυριαρχία τού δίνει μιά αίσθη­ ση άθανασίας. Επειδή αύτά τά δύο πρόσωπα είναι κατα­ λυτικά, ή έστω έμφανίζονται ότι είναι, καί τά όποια σέ μιά συγκεκριμένη στιγμή τής ιστορίας -άναφέρομαι περισσότερο στόν Χίτλερ- έπαιξαν ένα συγκεκριμένο ρόλο πού θά μπορούσε νά έχει καί έντελώς δια­ φορετικά άποτελέσματα... Η ΙΣΤΟΡΙΑ ολόκληρη κατ’ άρχήν δέν έχει ούτε τόν Χριστό ούτε τόν Χίτλερ μόνο. 'Υπάρχουν άπειρα παραδείγματα. Στή Ρωμαϊκή Αυτοκρα­ τορία όλοι οί αύτοκράτορες, άκόμη καί ό τρελός Καλιγούλας, άνακηρύχτηκαν θεοί. Θεός ήταν καί ό Μωάμεθ, καί ό Βούδας. Άντιπρόσωποιθεοί ήταν καί οί διάφοροι μάγοι σέ διάφορες φυ­ λές πού έκπροσωποϋν τό καλό ή τό κακό. Δηλα­ δή θεοί τού καλού καί θεοί τού κακού. Δηλαδή άρνούνται τή μέση κατάσταση... ΝΑΙ, άρνούνται νά περάσουν άπό τή ζωή σάν ταπεινοί άνθρωποι. Καί βεβαίως, άν έχουν καί τήν ικανότητα, τότε γίνονται ή τό ένα ή τό άλλο. Είτε τό ρίχνουν στήν άγιότητα, είτε στή σφαγή. Ή ιστορία είναι γεμάτη άπό αύτά. Ά π ό τή φι­ λοδοξία εκείνου πού θέλει νά πάρει τό βραβείο Νόμπελ μέχρι έκεϊνον πού θέλει νά πάρει παρά­ σημο, πού θέλει νά γίνει υπουργός, μέχρι έκείνον πού λέει: «νά παντρέψω τήν κόρη μου μέ τόν κα­ λύτερο πολιτικό μηχανικό». "Ολα αύτά είναι φι­ λοδοξίες. Καί όταν ή φιλοδοξία αποχαλινωθεί, γίνεται μεγαλομανία. Ή άνάλογα μέ τίς περιστάσεις. Ό εύκολότερος τρόπος τώρα είναι νά μπει σέ ένα κόμμα... ΠΑΝΤΑ ήταν. Νά ανήκεις σέ μιά ομάδα, γιατί βεβαίως ή κοινωνία είναι ομαδική. "Αμα μπεις σέ καλύππουν. Λέγανε παλιά ότι τό χειρότερο πράγμα πού μπορεί νά πάθει κανείς είναι νά βρεθεί σ’ ένα δρόμο όπου παλεύουν είκοσι μέ εί­ κοσι άπό κάθε πλευρά μέ πολυβόλα. Καί σύ νά περνάς μέ μιά σακούλα πού νά περιέχει ψωμί καί χόρτα. Λέει, παρντόν νά περάσω, εγώ δέν έχω καμία άνάμιξη. Πάει, σκοτώθηκες κύριε. Ή

θά πάς στό ένα στρατόπεδο ή στό άλλο. Περα­ στικός; Τήν έφαγες. Δέ τόν γλιτώνει κανείς. Για­ τί ποιος θά τόν προστατεύσει; Τόν περαστικό; Καί γιατί νά είσαι καί περαστικός στό κάτω κά­ τω; Νά πάς νά ένταχθείς. Σέ ρώτησα όλα αύτά γιά τό έξης: ’Επειδή ή μορφή τού Σούπερμαν δέν έχει σάν πρό­ τυπο βέβαια τόν Χίτλερ είναι μιά άγαθή μορφή, ούτε τό Χριστό όμως... "Ισως έχει πρότυπο τό λαϊκό ηρώα τών κόμικς, είναι δηλαδή ένα είδος άγαθού ληστή πού προστατεύει τούς άδύνατους καί δίνει δί­ κιο στούς άδικημένους... ΠΟΙΟΣ; Ό Σούπερμάν σου. Ό όποιος, έστω κι άν δέν κατονομάζεται, νομίζω πώς διατρέχει όλα τά βιβλία τής πρόσφατης παραγωγής σου. Τί θά έλεγες πάνω σ’ αύτό; ΘΑ έλεγα τό έξης: ’Επειδή έγώ δέν έχω τή δυνα­ τότητα νά γίνω ούτε ό θεός μέ τήν έννοια τού άγαθοποιού πνεύματος, ούτε ό κακούργος, αύτομάτως φαντάστηκα ένα μέσο άνθρωπο. Διότι έγώ είμαι ό μέσος άνθρωπος. Πού ονειρεύεται αύτά πού δέν μπορεί νά κάνει. Είναι δηλαδή

«πήρα τίς αναμνήσεις πού μοϋ επιβλήθηκαν... Διότι τίς αναμνήσεις μου έγώ δέν τίς διάλεξα» όπως τό μικρό παιδί πού πολλές φορές στό όνει­ ρό μου ερχόταν. "Οταν έβλεπα ένα κακό όνειροέφιάλτη έβγαζα τό χέρι μου μπροστά σάν πιστο­ λάκι καί έλεγα: μπούμ-μπούμ. "Εβλεπα κάποιον νά μέ άπειλεΐ: μπούμ-μπούμ. Βεβαίως είχα ένα δάχτυλο. Μέ τό δάχτυλο δέν σκοτώνεις τόν έχθρό. Μ’ αύτή τήν έννοια έκπροσωπώ τόν μέσο άνθρωπο. Τόν άνθρωπο πού βλέποντας τή φρίκη γύρω του, βλέποντας τήν καταστροφή, όπως τή βλέπει ή όπως τήν άντιλαμβάνεται, άπελπίζεται γιατί δέν μπορεί νά έπέμβει. Διότι δέν έχει αύτή τή δύναμη. Αύτομάτως λοιπόν μετατρέπεται θά έλεγα -κ ι αύτό είναι τό φοβερό- σ’ ένα λίγοπολύ όνειροπόλο. Ή καταναλωτική κοινωνία προσπάθησε νά τό διοχετεύσει αύτό στήν άλλαγή προϊόντων. Τό ψυγείο φέτος. Μετά άλλο ψυγείο. Μετά καλύτερο άμάξι. Δηλαδή σού μετατρέπει τό όνειρο σ’ ένα είδος αγοράς άντικειμένων. Καί αύτό είναι μιά λύση. Γιατί ό άνθρωπος καθησυ-

68/συνεντευξη

χάζει όταν μπορεί νά παίρνει τό αντικείμενο πού. έχει κάνει όνειρο.

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ στίς εκδόσεις

ΚΕΔΡΟΣ Θ Α Ν Α ΤΟ Σ Μ ΙΣΘ Ω ΤΟ Υ Μυθιστόρημα (Δεύτερη έκδοοη)

Η ΓΕΝΝΗΣΗ Τ Ο Υ ΣΟΥΠΕΡΜ ΑΝ Μυθιστόρημα (Δεύτερη έκδοση)

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ Τ Ο Υ ΠΕΤΡΟΥ Διηγήματα

Wrr

ο

© =1 © © ο.

πρόσω πικη αποκα λυψη

5 Γ ΡΟΣΩΠΙΚΗ A ΠΟΚΑΛΥΨ Η Διηγήματα

ΣΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΤΕΡΑΤΑ

ΣΗ Μ ΕΙΑ ΚΑΙ ΤΕΡΑΤΑ Μυθιστόρημα

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ ^

Γεωργίου Γενναδίου 6 (πάροδος ’Ακαδημίας) Τηλ.: 36.15.783

Έ χω την έντύπωση πώς ή άλλαγή στόν τρόπο γραφής σου συνέπεσε μέ τό ’67, τή δικτατορία. ΔΥΟ μήνες πρίν γίνει ή δικτατορία έφυγα γιά ένα ταξίδι, στό εξωτερικό πού λένε. Αυτό τό τα­ ξίδι μέ έφερε στό Λονδίνο, όπου μέ βρήκε ή δι­ κτατορία. Τό βιβλίο τού «Σούπερμαν» τό είχα ήδη στό μυαλό μου φεύγοντας άπό δώ καί έλεγα ότι πρέπει νά γράψω ένα βιβλίο όπου όλα θά εί­ ναι παρόντα. Τίποτα νά μην είναι σάν παρελθόν. Δηλαδή άναμνήσεις. Αύτά πού περιγράφω τά ύφίσταμαι πραγματικά. Έστω καί άν μοιάζουν σουρεαλιστικά πολλές φορές, εγώ τά ύφίσταμαι. Γιά νά σοϋ δώσω ένα παράδειγμα: Έ παθα φυσι­ κή κατάπτωση μέ τή δικτατορία. Έκανα τέσσε­ ρις μέρες στό Λονδίνο νά φάω. Έ π ινα μόνο νε­ ρό. Καί την πέμπτη μέρα έκανα καί έμετό όταν πήγα νά φάω -γιατί φυσικά κάποτε πείνασα. Θέλω νά πώ, ή δικτατορία δέν ήταν μιά άπλή κατάσταση πού είχε εγκεφαλική διαδικασία, έπαθα καί μιά φυσική κατάπτωση. Καί δέν άρχι­ σα βέβαια άμέσως νά γράφω. Γιατί δέν ήταν δυ­ νατόν αύτό. “Επρεπε νά περάσει καιρός. ’Αφού πέρασε κάποιος καιρός, θά έλεγα όχι συνήλθα, άλλά ξαναγύρισα στή σκέψη τού βιβλίου, τότε είδα ότι στήν πραγματικότητα αύτό πού έλεγα τώρα έπρεπε νά γίνει μ’ αύτό τόν τρόπο. Νά εί­ μαι πανταχοϋ παρών. Νά μπορείς νά πηγαίνεις καί νά ’ρχεσαι στήν Ελλάδα. ΝΑ πηγαίνω καί νά ’ρχομαι. Νά κάνω θαύματα. Καί νά σοϋ πώ κάτι: Στήν ουσία είμαι καί κακός συγγραφέας. Εκείνη τήν έποχή κάπου δέν ξέρω πόσα εκατομμύρια "Ελληνες όνειρευόντουσαν κάθε βράδι ότι ρίχνανε τή δικτατορία. Δηλαδή όλοι είχαν ένα φανταστικό πιστόλι καί τό πρωί πηγαίνανε στό τράμ καί δέν λέγανε κουβέντα. Στήν ουσία δέν ήμουνα ήρωας. Γιατί καί πρός εντροπήν μου καί πρός έντροπή όλων μας, καμιά δικτατορία δέν μπορεί νά γίνει άν όλοι τήν πολε­ μήσουμε. ΓΓ αύτό καί πολύ σωστά έγινε ήρωας ό Άλέκος Παναγούλης. Διότι πού είναι οί Άλέκοι Παναγούληδες; ’Αφού μπορούσε νά είναι ό καθένας μας. “Ισως όχι μέ τή χειροβομβίδα ή τή βόμβα, ή τό πιστόλι, άλλά μέ μιά άπεργία ίσως. Δυστυχώς, τό μέν πνεύμα πρόθυμο ή δέ σάρξ άσθενής. Αύτή ή άλλαγή τόπου διαμονής επηρέασε τή ζωή σου σίγουρα. Επηρέασε τόν τρόπο γραφής σου;

συνεντευξη/69 ΕΜΕΝΑ κατ’ άρχήν ή ζωή μου επηρεάστηκε, όπως ξέρουμε καλά, άπό τη γέννησή μου. Ή ταν τό πρώτο πράγμα πού μ’ επηρέασε. Κι έν συνε­ χεία μ’ επηρέασαν τά παιδικά μου χρόνια, όπως γράφω καί στό τελευταίο βιβλίο μου, στά «Ση­ μεία καί τέρατα», καί χωρίς άμφιβολία έπηρεάστηκα καί άπό τούς τόπους στούς όποιους έπήγαινα... "Ενας άνθρωπος δέν μπορεί νά φαντα­ στεί τόν έαυτό του παρά μόνο στό χώρο πού ζεί. Καμιά φορά ονειρεύομαι ένα άλλο σπίτι. "Οταν προσπαθώ νά φανταστώ αυτό τό άλλο σπίτι, νά τό ονειρευτώ, δέν μπορώ. Διότι άφοΰ δέν τό έχω, δέν μπορώ καί νά φανταστώ πού είναι ή είσοδος, πού είναι τό ύπνοδωμάτιό μου, πού εί­ ναι τό καθιστικό μου, πού έβαλα τό ψυγείο καί τί έχει μέσα. Θέλω νά πώ, μπορώ νά φανταστώ τί έχει τό ψυγείο μέσα, άλλά δέν μπορώ νά φαν­ ταστώ τό σπίτι. Κατά συνέπειαν, δέν μπορείς νά ζήσεις χωρίς νά έχεις ένα άντικείμενο κατ’ άρχήν πού νά τό ξέρεις. "Οταν ήμουν στό Λονδίνο, πή­ ρα τίς εικόνες τού Λονδίνου. Πήγα στό χωριό, πήρα τίς εικόνες τού χωριού. Πήγα στή θάλασ­ σα, πήρα τίς εικόνες τής θάλασσας. Καί τελικά πήρα τίς άναμνήσεις πού μοΰ επιβλήθηκαν. Διό­ τι έγώ τίς άναμνήσεις μου δέν τίς διάλεξα. Δέν είχα ποτέ, δπως καί κανένας άνθρωπος, τό δι­ καίωμα νά έχω δικές μου άναμνήσεις, δηλαδή έτσι δπως θά τίς ήθελα έγώ. Δέν έπιλέγω τίς άναμνήσεις μου. Αύτούς τούς άνθρώπους άγάπησα κι αύτούς έχω νά περιγράψω. Ποιούς νά περιγράψω; Νά περιγράψω, παραδείγματος χάριν, πώς αισθανόταν ό Ντοστογιέφσκι; Έζησα στή Ρωσία; Δέν έχω άναμνήσεις τής Μόσχας. ’Αφού δέν έχω άναμνήσεις τής Μόσχας, δέν μπορώ νά γράψω γιά τούς δρόμους της, ούτε γιά τά καφενεία της. Κατά συνέπειαν, άφοΰ μοΰ έπιβλήθηκαν οί αναμνήσεις μου, έγώ τό μόνο πού μπορούσα νά κάνω ήταν νά τίς άξιολογήσω. ’Αλλά δέν τίς διάλεξα. Ποιό άπό τά βιβλία σου σέ έκφράζει κα­ λύτερα αύτή τή στιγμή; ΤΑ βιβλία μου έχουν σχέση μέ τήν περίφημη ιστορία τού Βενιαμίν. Δηλαδή ό συγγραφέας μπορεί νά άγαπάει ένα βιβλίο μέ μεγάλους στό­ χους πού είχε δταν τό έγραφε καί πού δέν τούς πέτυχε. Κι άπό τήν άλλη μεριά νά μή συμπαθεί ένα βιβλίο πού πέτυχε άλλά πού δέν έβαλε σ’ αυ­ τό, ή δέν ήταν, κατά τή γνώμη του, μέρος τού έαυτοΰ του τόσο πολύ. Κατά συνέπειαν, τό άδύνατο παιδί μπορεί νά άγαπώ. Βέβαια δλα τά άγαπώ, διότι κομμάτια τού εαυτού μου είναι. "Αν μού πεις ποιόν άγαπάς, τόν Πέτρο πού ήταν τριάντα χρονών ή τόν Πέτρο πού είναι πενήντα δύο; Αύτή τή στιγμή προτιμώ τόν Πέτρο πού εί­ ναι πενήντα δύο, γιατί δέν έχω καί άλλον. Δηλα­ δή δέν έχω δικαίωμα αύτή τή στιγμή ν’ άγαπήσω

κάποιον άλλο Πέτρο. Κι δταν θά γίνω εβδομήν­ τα χρονών -άν γίνω, μακάρι, άπό τό στόμα μου καί στοΰ Θεού τ’ αύτί- θά ήθελα πάρα πολύ αύτό τόν Πέτρο νά τόν άγαπώ περισσότερο. Καί θά ’χει κι άλλες άνάγκες. Γιατί έπαναλαμβάνω -καί γιατί δχι νά μήν έπαναλαμβάνω- είμαι άμοιρος τής μοίρας μου. Δέν τήν ελέγχω. Νομίζεις δτι τήν ελέγχεις άλλά κανείς δέν τήν έλέγχει. Βέ­ βαια, κάνεις προσπάθειες, δέν λέω, κάθεσαι έτσι καί δλα συμβαίνουν, άλλά είναι τόσο τρομακτι-

«κατ’ άρχήν βέβαια υπάρχει μιά αθανασία υλική...» κό, κι είχα μιά τέτοια σκέψη γιά ένα βιβλίο κά­ ποτε, νά πώ τί θά συνέβαινε άν ένας άνθρωπος ξαφνικά άντί νά πάει ένα πρωί στό καφενείο τά­ δε πήγαινε σ’ ένα μάτς. Τί θά μπορούσε νά είχε συναντήσει ή νά μή συναντήσει; Πώς μπορεί ή ζωή νά άλλαζε, νά μήν ήμουν αυτός πού είμαι, άν άντί νά μπώ κάποτε στήν ’Ηλεκτρική Ε τα ι­ ρεία έμπαινα στήν Τράπεζα τής Ελλάδος. Ή θά μπορούσε νά γίνει καί κάτι άλλο φοβερό. Σκέψου ξαφνικά μπαίνοντας σέ μιά Τράπεζα Ελλά­ δος νά πετύχαινα. Νά έφθανα στό βαθμό τού διευθυντή. ’Από προαγωγή σέ προαγωγή. Νά μή θέλω τίποτ’ άλλο νά σκεφθώ παρά τήν προαγωγή μου. Θά μού πεις, γίνεται αυτό; Πώς δέν γίνε­ ται; Δηλαδή ή ζωή είναι ένα πράγμα τόσο άστάθμητο, τόσο άβέβαιο. Ή ζωή ενός άνθρώπου πού φαντάζεται δτι τήν κατέχει, άλλά δέν τήν κατέχει. ’Εννοείς δτι ύπάρχει μιά «άνωτέρα άρχή» πού τά έλέγχει δλα; Έ νας ντετερμινισμός φυσικός; ΟΧΙ. 'Υπάρχει ό ντετερμινισμός τής καθημερι­ νότητας. Διότι άν έγώ αύτή τή στιγμή βγώ άπό δώ καί μέ χτυπήσει ένα ταξί γιατί είμαι άφηρημένος, δέν είναι γραμμένο πουθενά αύτό, δέν εί­ ναι μοίρα πού έρχεται άπό ψηλά. Μπορεί νά εί­ ναι άπλώς δτι πήγα νά πάρω τσιγάρα. Αύτό, άν τό όνομάσουμε ντετερμινισμό, δέν είναι- μπορώ καί νά μήν πάω νά πάρω τσιγάρα. Ά λλά κάθε στιγμή πού υπάρχουμε, αύτή ή στιγμή καθορίζει τήν έπόμενη. Δηλαδή έγώ μπορεί νά βγώ γιά μιά βόλτα καί νά βρεθώ σ’ ένα άλλο μέρος, σέ μιά άλλη γνωριμία. Αύτό δέν είναι γραμμένο σέ κά­ ποιο χαρτί πού μέ οδηγεί έκεί, είναι άπλώς μιά ροή πραγμάτων, συμπτώσεις άλλεπάλληλες. "Ενα ζώο βγαίνει κυνήγι. Βγαίνει νά πάει νά φάει. Δέν έχει κάποιο ζώο στό μυαλό του. Έ νας λύκος δέν έχει ένα συγκεκριμένο έλάφι στό μυα­ λό του πού θέλει νά τό καταβροχθίσει. Βρίσκει

70/συνεντευξη στήν Αγγλία είναι ίσως ή όξύτερη πού μπορώ νά δώ. Δέν ξέρω γιά άλλες χώρες, άν στή Γερμα­ νία οί Έλληνες γίνονται Αποδεκτοί. Στή Γαλλία οπωσδήποτε περισσότερο... Άλλωστε γι’ αύτό μένουνε καί περισσότεροι έλληνες καλλιτέχνες έκεϊ πέρα. Δέν πάει ό άλλος νά μείνει στήν ’Αγ­ γλία. Δέν φταίει βέβαια τό κλίμα... Αυτά είναι τρίχες. Τό κλίμα είναι δ,τι είναι καί στό Παρίσι. Είναι ή έννοια τής Αποδοχής από μέρους τών Άγγλων, ότι δέν είσαι δικός τους... Κι αύτό γιά έναν καλλιτέχνη είναι μεγάλη ζημιά. Φαντάζομαι ότι θά προσπάθησες νά τό Αντιμετωπίσεις αύτό μέ τό γράψιμο. Τά κατάφερες;

Πέτρος Άμπατζόγλου

ένα έλάφι. Αυτό βρίσκει, αυτό τρώει. Τό έλάφι τί φταίει αν βρέθηκε στη διαδρομή τοϋ λύκου καί ήτανε κουρασμένο; Καί τί «φταίει» καί δ λύκος; ΚΑΙ τί φταίει καί ό λύκος έν πάση περιπτώσει; Στη διάρκεια αύτών τών χρόνων, πού μέ κάποιες διακοπές έζησες στό εξωτερικό, Αντιμετώπισες προβλήματα στή δουλειά σου; Ένιωθες Απομονωμένος σέ μιά ξένη χώρα; ΣΤΗΝ ’Αγγλία κυρίως πού έζησα, έγνώρισα αύτό πού λέμε ένα χώρο, τό έχουν κυρίως οί "Αγ­ γλοι, όχι οί Άμερικάνοι -έκεϊ υπάρχουν όλες οί φυλές τής γης καί κατά συνέπεια σ’ αύτό τό κα­ ζάνι κατά κάποιο τρόπο μόλις μείνεις κάποια χρόνια μπορείς νά θεωρείσαι Άμερικάνος, ή ’Αγγλία όμως είναι μιά χώρα πού δέν κατάλαβε ποτέ τί είναι ή Ευρώπη. Οί Ά γγλοι παρουσιά­ ζουν τό περίεργο φαινόμενο, έναν άνθρωπο πού ζεϊ στή γειτονιά τους τριάντα χρόνια καί Ά γ ­ γλος, νά τόν λένε ό καινούριος. ’Επειδή ήρθε μόνο τριάντα χρόνια. Καταλαβαίνεις τώρα τή θέση ένός ξένου πού ζεϊ τρία ή τέσσερα χρόνια στήν Αγγλία. Δέν πάει νά μιλάει έγγλέζικα; Εί­ ναι ξένος. Ήμουνα δηλαδή ένα τίποτα. Ό χ ι τί­ ποτα μέ τήν έννοια τήν κοσμική, ένα τίποτα μέ τήν έννοια τήν ψυχική. Πώς νά Απευθυνθώ σάν Έλληνας; Σέ ποιόν; Καί πού, στό πάμπ; Μ’ αύτή τήν έννοια ή μοναξιά έκεΐ ήταν κάτι τό τρομα­ χτικό. Μπορούσες μόνο νά Απευθυνθείς σέ μερι­ κούς Έλληνες, οί όποιοι, κι αύτοί, γιά νό έπιβιώσουνε είχαν απομονωθεί στή μιά άκρη ό ένας στήν άλλη άκρη ό άλλος, καί μοιραία ούτε νά σέ δούνε θέλανε, κι αύτοί βαριόντουσαν, κι έσύ βαριόσουνα, καί τά λοιπά... Αύτή ή μοναξιά

ΝΑΙ τά κατάφερα βέβαια. Απόδειξη καί τά βι­ βλία μου. Τά μισά τά έγραφα έδώ, τά μισά τά έγραφα έκεϊ. Αύτό γίνεται. Δέν ξέρω, μπορεί νά ήταν καί καλό Από μιά άποψη. Δηλαδή αύτή ή φοβερή μοναξιά μπορεί νά μέ Ανάγκασε νά γίνω πιό έκδηλωτικός, νά διοχετεύσω -πού δυστυχώς στήν Ελλάδα, κι αύτό βέβαια είναι έθνικό μας προνόμιο καί ελάττωμα μαζί, προτιμούμε νά τά λέμε παρά νά τά γράφουμε. Γιατί μιά καλή παρεούλα σέ έκτονώνει καί έν συνεχεία λές έγώ τώ­ ρα τά είπα, δέν βαριέσαι, άλλη μέρα. Δηλαδή αύτό είναι χαρακτηριστικό δικό μας. Ένώ έκεϊ βέβαια μέ μιά μοναξιά -Αλλά κι αύτή ή μοναξιά έχει τά όριά της, γιατί κάποτε είναι πολύ σκληρή καί ό άνθρωπος χρειάζεται καί μιά έπαφή... "Ενιωθες ν’ Απομακρύνεσαι από τή γλώσ­ σα τήν έλληνική; ΟΧΙ, γιατί δέν έμεινα πολλά χρόνια μαζεμένα. Αύτό έχει σημασία... Μόλις τά ’βρισκες σκούρα έπαιρνες τό Αε­ ροπλάνο καί γύριζες... ΕΜΕΝΑ έφτά μήνες όκτώ. Γύριζα. Ξανάφευγα. Θέλω νά πώ δέν είχα πάθει τέτοια ζημιά... Για­ τί, βεβαίως, ή έπόμενη ζημιά είναι τών άνθρώπων πού μείνανε πολλά χρόνια καί πού δέν Ανή­ κουν πιά πουθενά. Δηλαδή δέν είναι πιά ούτε μετανάστες κανονικοί. Είναι Έλληνες πού νο­ σταλγούν τήν Ελλάδα, έρχονται στήν Ελλάδα καί νοσταλγούν τήν ’Αγγλία, τή Γερμανία, τή Γαλλία... "Εχουν πάθει μιά φοβερή ζημιά, ένα διχασμό. Καί δέν μπορούν νά είναι πουθενά. Έγώ αύτό τό θεωρώ γιά έναν καλλιτέχνη, άν τό πάθει, κάτι φοβερό. Γιατί δέν έχει μιά θέση νά σταθεί... Πώς βλέπεις τό μέλλον τών βιβλίων σου; ΤΟ μέλλον τών βιβλίων μου τό βλέπω δ,τι είναι

συνεντευξη/71

καί τό παρόν τους. Δέν νομίζω... Δέν ξέρω, ίσως, δπώς σοϋ είπα καί πρίν, είναι καί συμπτώ­ σεις αύτές... Συμπτώσεις εποχών. Παραδείγμα­ τος χάριν, ό Μιχάλης ό Κατσαρός έγραψε τό «Κατά Σαδδουκαίων». Καί τό βιβλίο αυτό έκανε πάνω άπό δεκαπέντε χρόνια νά γίνει δεκτό. Τό ίδιο βιβλίο ήτανε τότε καί τώρα. ’Αλλά δταν αυ­ τός έλεγε άντισταθεΐτε στόν τάπητα τών πολυκα­ τοικιών, έκείνη την εποχή οί Έλληνες σέ ποιόν τάπητα ν’ άντισταθούν; Δέν είχαν νά φάνε. Δέν είχαν περάσει άκόμη στην κοινωνία έκείνη πού τό ποίημα θά προκαλοϋσε συγκινήσεις. Είναι σάν νά λές σ’ έναν πεινασμένο: πέτα τά μπιφτέ­ κια, μήν τρως κοτόπουλο, θά παχύνεις. Δηλαδή τί κοτόπουλο νά φάω νά παχύνω, βρέ παιδί μου, άφοΰ είμαι ψόφιος στήν πείνα; Καί σκέψου τό 1949 νά έβγαινε ινστιτούτο γυμναστικής γιά ν’ άδυνατίσουμε. ’Εδώ ό κόσμος πέθαινε, γιά άδυνάτισμα, θά πήγαινε; Γιά πάχυνση πήγαινε. "Οταν βέβαια ή έποχή πέρασε καί περάσαμε στούς τάπητες τών πολυκατοικιών καί στή φρίκη τής κοινωνίας τής κατανάλωσης, τότε ξαφνικά ή νεολαία είπε: ό Κατσαρός. Γιατί τό είπε. Δέν ήταν καλύτερος ποιητής τώρα, άπό τότε. Ό ίδιος ποιητής ήτανε. Περίμενε μιά εποχή νά έρ­ θει, νά βρει μέσα στούς στίχους αυτούς τή δια­ μαρτυρία του. ’Εάν λοιπόν αυτή τή στιγμή δέν ένδιαφέρει τόν κόσμο, αυτός ό τρόπος πού έκφράζει μιά αγανάκτηση, ένα θυμό καί μιά βαθύ­ τατη άπογοήτευση, μπορεί νά έρθει ή έποχή πού θά πουν: Νά πού μάς τά έλεγε τότε, κι εμείς τά βρήκαμε τώρα... Ή μπορεί τά βιβλία μου νά ξεπεραστούν καί νά θεωρηθούν ως τίποτα. Αύτό όμως είναι περίπτωση γιά νά ρίξουμε τόν καφέ. Γιατί πώς νά ξέρω εγώ άν κάποτε θά υπάρξει μιά άνταπόκριση ή δέν θά υπάρξει. Σήμερα βέ­ βαια είναι πολύ μικρή ή άνταπόκριση, καί ίσως καί δικαίως, γιατί υπάρχουν άλλα προβλήματα πολύ πιό σοβαρά γιά τό λαό καί γιά τόν κόσμο πού διαβάζει -κυρίως γι’ αυτόν βέβαια, άλλά, λέω, δέν ξέρω τί θά γίνει στό μέλλον. ’Εγώ αύτά τά βιβλία έγραψα καί ομολογώ αυτή τή στιγμή δέν έχω τίποτ’ άλλο νά γράψω. Ό μονόλογος εί­ ναι καμιά φορά μιά λύση, άλλά ό συνεχής μονό­ λογος καταντάει κούραση καί αυνανισμός. Δη­ λαδή δέν μπορείς συνέχεια -καί δέν κατηγορώ τούς άναγνώστες πού δέν μέ άγοράζουν- έσύ νά γράφεις καί νά μήν υπάρχει άνταπόκριση. Δέν είσαι ένα θηρίο κάπου κλεισμένο, πού τά λέει μόνο του. Αύτό έμποδίζει τή δημιουργία... Τί είδους άνταπόκριση όμως; ’Εννοείς νά άγοράζονται τά βιβλία σέ μεγάλο άριθμό; Γιατί μπορεί νά υπάρχει έπικοινωνία καί σύ νά μήν τό ξέρεις... ΜΠΟΡΕΙ νά υπάρχει, άλλά στήν Ελλάδα τό θέ­

μα είναι -καί όχι μόνο στό πόσα πουλάμε- ότι άνταπόκριση κατ’ άρχήν δέν έχουμε, ούτε κριτι­ κή, ούτε συμβουλή, ούτε άποψη. Σέ κανένα μέ­ ρος τού κόσμου δέν συμβαίνει αύτό. Ποιος γρά­ φει κριτική καί πότε; Σημειώματα καί κάτι τέ­ τοια πρόχειρα. "Ανθρωποι, δημοσιογράφοι, πού κάνουν άλλη δουλειά καί πού πρέπει νά κάνουν κι αύτό. Δηλαδή τό νά γράφεις κριτική βιβλίου έδώ, δέν θεωρείται έπάγγελμα. Δέν πληρώνεσαι άπό τήν έφημερίδα νά κάνεις άποκλειστικά αύτή τή δουλειά, νά τήν παρουσιάσεις σοβαρά, νά κά­ τσεις νά μελετήσεις. Είναι μιά δουλειά πάρεργο. Κατά συνέπειαν, τί νά πούμε; Πού νά βρεις άνταπόκριση; Αύτό δέν σημαίνει ότι ή ποιότητα πνίγεται στήν Ελλάδα. ’Αλλά φοβάμαι ότι καί ή ποιότητα άκόμη πού κυκλοφορεί στήν Ελλάδα κατά μεγάλο ποσοστό κυκλοφορεί γιατί μεταδί­ δεται άπό στόμα σέ στόμα. Δέν υπάρχει όργανωμένη κατάσταση. Ποιος θά έπρεπε νά τήν όργανώσει; Οί έκ­ δοτες; ΦΟΒΑΜΑΙ ότι δέν είναι θέμα οργάνωσης. Πι­ στεύω ότι δέν έχει θεωρηθεί μέχρι στιγμής σάν ένα έπάγγελμα. Νά καλέσουν τόν τάδε συγγρα­ φέα νά κρατάει αύτή τή στήλη. Ποιές έφημερίδες έχουν, καί ποιούς; Τά λογοτεχνικά περιοδικά κάνουν δ,τι μπορούν μ’ έναν περιορισμένο άριθ­ μό ανθρώπων. Νομίζεις ότι μπορεί νά ύπάρξει λύση; ΝΑΙ. Ή λύση βγαίνει μόνη της. "Οταν πρωτοβγήκα στά γράμματα δέν μπορούσες νά πουλή­ σεις ούτε ένα βιβλίο. Μέ τό δεύτερο βιβλίο πού έβγαλα, τήν «’Ισορροπία τρόμου», είχα πάρει τό Κρατικό Βραβείο. Καί τό τρίτο βιβλίο μου, « Ό

«στήν Ελλάδα προτιμούμε νά τά λέμε παρά νά τά γράφουμε. Γιατί μιά καλή παρεούλα σέ έκτονώνει καί εν συνεχεία λές: έγώ τώρα τά είπα, δέν βαριέσαι, άλλη μέρα» θάνατος μισθωτού», πού θά έκδοθεί στά γερμα­ νικά, τό πλήρωσα, τό έβγαλα δηλαδή μέ δικά μου έξοδα. Καί είχα πάρει Κρατικό Βραβείο. Τώρα τά πράγματα καλυτέρεψαν. 'Υπάρχουν συγγραφείς -καί νέοι- πού οπωσδήποτε μπορούν νά βγάλουν καί χωρίς νά πληρώσουν. Μερικοί.

72/συνεντευξη

Πέτρος Άμπατζόγλον

Πού θά θεωρηθούν ταλαντούχοι ή πού θά βρεθεί κάποιος νά τούς προωθήσει. Αύτό λοιπόν πάει σιγά σιγά. Πάει άπό τίς πωλήσεις. Πάει άπό τά βιβλιοπωλεία. Κάποια μέρα θά είναι πιό καλά τά πράγματα. Πιό πολύς κόσμος θ’ άγοράζει βι­ βλία. Καί θ’ άναγκαστούν οί εφημερίδες νά ένδιαφερθοΰν. ’Αλλά με έντολές καί διαταγές αύτό δέν γίνεται. Ούτε καί μέ ζητιανιά. Ά π ό την πλευρά τών συγγραφέων. Η ΖΗΤΙΑΝΙΑ είναι άλλο πράγμα. Νά σοϋ πώ τί είναι ή ζητιανιά. Αύτό είναι: Ένισχύστε τούς έλληνες συγγραφείς. Τό κράτος. Ναί. Αύτό εί­ ναι. Νά δοθεί μιά δυνατότητα σέ μερικούς άνθρώπους άτυχήσαντες ή πού δέν έχουν πόρους ζωής, νά τούς δοθεί μιά ένίσχυση. Βεβαίως νά τούς δοθεί. Γιατί όχι; Αύτό δέν θά λύσει τό πρό­ βλημα τών συγγραφέων, ώστε νά μπορέσουν νά γράψουν. Αύτό είναι έργο ύποδομής. Μ’ αύτή τήν έννοια πρέπει τό κράτος νά κάνει αύτό τό έργο ύποδομής, ώστε νά μπορέσει ό συγγραφέας νά μήν καταντήσει ένας αύτοκτονικός άνθρω­ πος, πού θά πηγαίνει έφτά-τρεϊς στό γραφείο καί τό άπόγευμα άπεγνωσμένα θά προσπαθεί νά γράψει. Δηλαδή χάνονται πολλοί άνθρωποι μέ ταλέντο. Καί δέν σοϋ λέω νά δώσει έτσι, σ’ όλο τόν κόσμο. 'Υπάρχουν άνθρωποι πού είναι φο­ βερά τραυματισμένοι. Ποιητές, συγγραφείς, οί όποιοι καί άξιόλογοι, καί μεγάλα ονόματα είναι, καί δέν μπορούν νά πάρουνε μιά κάποια ένίσχυ­ ση. Δέν δικαιούνται ούτε ιατρική περίθαλψη. Δέν φτάσανε τό όριο, δέν κάνανε έκείνο, δέν κά­

νανε τό άλλο. Είναι πράγματα αύτά; 'Υπάρχει αύτή ή άγορά βιβλίων. Ξέρεις ότι τά χρήματα άπό τίς αγορές βιβλίων δέν πηγαίνουν στούς συγγραφείς. Πάνε στούς εκδότες. 'Ο συγγρα­ φέας θά πάρει τό ποσοστό του. Ά ν είναι καλός ό εκδότης, έχει τήν εντιμότητα νά δώσει ένα πο­ σό στό συγγραφέα. Ά ν δέν είναι, καί είναι καί κανένας «πρόχειρος», τά βουτάει όλα καί δέν δί­ νει τίποτα. Καί δέν είναι καί λύση αύτή. Τό νά πάρεις πενήντα χιλιάδες δραχμές δηλαδή κάνον­ τας ούρά γιά νά παραδώσεις στό ύπουργείο Πο­ λιτισμού τά βιβλία σου. ’Εγώ πήρα σημείωμα άπό τό ύπουργείο. Τήν τάδε τού μηνός 9-11 πα­ ρακαλώ νά φέρετε τά βιβλία σας κλπ. Έ τσι έγραφε τό γράμμα. Καί ρωτώ τί θά πεί αύτό; 'Εκατό συγγραφείς θά κάτσουνε ούρά μέ τά βι­ βλία του ό καθένας νά τά παραδώσουνε στόν άρμόδιο ύπάλληλο; Αύτά δέν είναι λύσεις. Αύτά είναι μπαλώματα. Είναι τό χριστουγεννιάτικο δώρο τών άπορων. Περάστε νά πάρετε μιά γαλο­ πούλα... Καί τελειώνοντας, γιατί δέν νομίζω πώς έχει σημασία, παρόλο πού τήν επιδιώκει κα­ νείς ίσως καί μάταια τήν προβολή, κι έπειδή εί­ πες κι εσύ τί θά μπορούσε νά γίνει. Νομίζω πώς αύτό πού θά μπορούσε κυρίως νά γίνει θά ήτανε νά μή θεωρείται άπό τό κράτος ό πνευματικός δημιουργός σάν ένα πρόσωπο πού έχει τό έργο του σάν πάρεργο, άλλά νά τού δοθούν ένισχύσεις, νά τού δοθεί ή δυνατότητα νά παράγει. Διότι κι αύτό είναι παραγωγή. Καί νά σοϋ πώ καί κάτι; 'Ωραία, κοντεύουμε νά γίνουμε γκαρ­ σόνια λόγω τουρισμού. Νά συναγωνιστούμε βιο­ μηχανικά πάρα πολύ δύσκολο, όταν ήδη οί έταϊροι στήν ΕΟΚ λένε ότι έχουν τό ίδιο πρόβλημα. Δέν μπορούν δηλαδή νά πουλήσουν τά προϊόντα τους. Ή Ελλάδα έχει ένα τομέα στόν όποιο άκόμη γιά κάποιο λόγο ύπάρχει ένας θαυμα­ σμός. Κάτι μεγάλα βραβεία, κάποιο όνομα έχει σχηματίσει έξω, κι έχει ένα άντίκτυπο αύτό. Δέν θεωρείται ή Ελλάδα χώρα πνευματικά καθυστε­ ρημένη. Μπορεί νά θεωρείται βιομηχανικά, άλλά όχι πνευματικά. Αύτό λοιπόν τό πράγμα, μέ πο­ λύ λίγα λεφτά πράγματι, θά μπορούσε νά ένισχυθεί. Δηλαδή όχι μετά θάνατο νά στήνονται μνη­ μεία καί νά ονομάζονται δρόμοι. Είναι πάρα πολύ άργά καί γιά τόν ίδιο τόν καλλιτέχνη. Καί δέν ξέρω πόσο ζημιώθηκε καί ή ίδια ή χώρα άπό τήν άδυναμία τών δημιουργών νά παράγουν πε­ ρισσότερο. Αύτό πρέπει νά γίνει, νά δοθεί μιά ένίσχυση, νά βρεθεί ένας τρόπος. Δέν είμαι έγώ ό ειδικός. Ούτε ξέρω, ούτε μπορώ νά προτείνω καί νά πώ τί νά γίνει. Άλλά άν τό σκεφτόμουνα σοβαρά, θά μπορούσα νά βρώ έναν τρόπο ένίσχυσης άνθρώπων, άποδεδειγμένα παραγωγικών καί όχι τυχαίων. Άλλά πρέπει νά πώ πώς, σέ τελευταία άνάλυση, ή καταξίωση τού συγγραφέα πρέπει νά γίνεται άπό τόν άναγνώστη.

■

ΔΕΛΤΙΟ 24 Μαρτίου6 ’Απριλίου 1983

β ιβ λ ιο γ ρ α φ ικ ό δ ε λ τ ίο ά ρ ιθ . 67 • Τό Βιβλιογραφικό Δελτίο συντάσσεται μ έ την πολύτιμη συνερ­ γασία τοϋ βιβλιοπωλείου τής * 'Εστίας», τή διεύθυνση κ α ί τό προσωπικό τοϋ όποιου εύχαριστοϋμε θερμά.

• Ή ταξινόμηση των βιβλίω ν γίνε­ ται μ έ βάση τό γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρ­ μοσμένο στην έλληνική βιβλιο­ γραφία.

• Σ έ κάθε κατηγορία βιβλίων προηγούνται άλφαβητικά ο ί ίλ-

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

’Επιμέλεια: Έφη Άπάκη

ληνες συγγραφείς κα ί άκολουθοϋν ο ί ξένοι.

• Ή κατάταξη τών ξένων συγγρα­ φέων γίνεται σύμφωνα μ έ τό έλληνικό Αλφάβητο.

• Στην κατηγορία τών περιοδικών δέν περιλαμβάνονται έβδομαδι-

• Γιά τήν Ακόμη μεγαλύτερη πλη­ ρότητα τοϋ Δελτίου, παρακαλοϋνται ο ί έκόότες νά μά ς στέλ­ νουν έγκαιρα τις καινούριες έκδόσεις τους.

Αθήνας Σίπητανου. /\οηνα, κασχανιωχης, 214. Δρχ. 400.

Σελ.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΘΑΝΑΣΗΣ. Οί φιλοσοφικές καί κοινωνικοπολιτικές άνχιλήψεις τοϋ Βενιαμίν Λέσβιου. ’Αθήνα, Κέδρος, 1982. Σελ. 288. Δρχ. 450.

FEYERABEND PAUL Κ. 1 + 2. Ενάντια στη μέθο­ δο. Γιά μιά άναρχική θεωρία τής γνώσης. Μετ. Γρ. Καύκαλά - Γ. Γκουνταρούλη. Θεσσαλονίκη, Σύγχρονα θέματα, 1985. Σελ. 377. Δρχ. 550.

Π ΟΛ ΙΤΙΚΗ ΚΕΪΝΤΈΡ ΤΣΑΓΛΑΡ. Τουρκία: Δικτατορία καί δη­ μοκρατία. Μετ. Δήμου Βεργή. ’Αθήνα, Στοχαστής, 1983. Σελ. 112. Δρχ. 180.

ΟΙΚΟ Ν Ο Μ ΙΑ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ - ΠΑΙΔ/ΚΗ

ΛΙΒΙΕΡΑΤΟΣ ΑΝΤΩΝΗΣ Δ. Τό ένεργειακό πρόβλη­ μα. Άπογραφή καί άνάλυοη. ’Αθήνα, 1983. Σελ. 227. Δρχ. 450.

ΠΑ ΙΔΑ ΓΩ ΓΙΚ Η

MARX KARL. Προκαπιταλιστικοί οικονομικοί σχη­ ματισμοί. Μετ. θ . Καλοπίση. Εισαγωγή: Ε. J. Hobsbawm. ’Αθήνα, Κάλβος, 1983. Σελ. 215. Δρχ. 300.

ΤΖΟΝΣΟΝ Β. - ΒΕΡΝΕΡ Ρ. 'Οδηγός άνάπτυξης γιά προβληματικά παιδιά. Μετάφραση καί προσαρμογή:

ΜΠΡΥΝΟΦ ΣΟΥΖΑΝ ΝΤΕ. Κράτος καί κεφάλαιο. Έρευνες οικονομικής πολιτικής. Μετ. "Αγγέλου Έλεφάντη. ’Αθήνα, θεμέλιο, 1983. Σελ. 203. Δρχ. 280.

74/δελτιο λιόπης Ά θ. Σφαέλλου. ’Αθήνα, Πατάκης, 1982. Σελ.

200.

Λ Α Ο ΓΡΑ Φ ΙΑ ΝΑΤΣΟΥΛΗΣ ΤΑΚΗΣ. Λέξεις καί φράσεις παροιμιώδεις. (Προέλευση-έτυμολογία). Γ' έκδοση. ’Αθήνα, Χιωτέλλης, 19£3. Σελ. 494 + παράρτημα σελ. 138. Δρχ.

600 + 250. ΝΗΜΑΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ Α. Δημοτικά τραγούδια τής Θεσσαλίας. Τόμος Β': Τραγούδια σχετικά μέ τη θρη­ σκευτική, κοινωνική καί οικογενειακή ζωή. Θεσσαλο­ νίκη, Κυριακίδης, 1983. Σελ. 542.

ΘΕΡΒΑΝΤΕΣ Μ. Δόν Κιχώτης. Μέρος A' + Β'. Μετ. Βικτώριας Άγγελοπούλου. Διασκευή Μ. L. Tarsot. ’Αθήνα, Πέργαμος. Σελ. 187 + 155. Δρχ. 180 + 180. ΙΝΚΙΟΦ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. ’Εγώ κι ή άδελφή μου ή Κλά­ ρα. Μετ.: Ρένα Καρθαίου καί Μάριος ΛάκωνΣτελλάκης. Εικονογράφηση: Τράουντλ καί Βάλτερ Ράινερ. ’Αθήνα, Μετόπη, 1983. Σελ. 90. Δρχ. 250. ΚΑΙΣΤΝΕΡ ΕΡΙΧ. Ό Άντώνης καί ή Κουκιδίτσα. Μετ.: Ρένα Καρθαίου καί Μάριος Λάκων-Στελλάκης. ’Αθήνα, Πατάκης, 1982. Σελ. 176.

ΠΑΙΔΙΚΑ

ΝΤΩΝΤΕ ΑΛΦΟΝΣ. Ό Ταρταρέν τής Ταρασκόν. Μετ. Ντόρας Ζαγκούρογλου. Εικόνες: Α. Φουντουκλή. Νεανική Βιβλιοθήκη, άριθ. 20. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1982. Σελ. 170. Δρχ. 250.

ΕΛ ΕΥ Θ ΕΡΑ ΑΝΑΓΝΩΣΜ ΑΤΑ

ΠΕΤΡΟΒΙΤΣ-ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΥ ΛΟΤΗ. Πα­ ραμύθια άπό τήν ’Αφρική. Εικονογράφηση Α. Φουντουκλή. ’Αθήνα, Πατάκης, 1983. Σελ. 42.

ΒΑΛΑΣΗ ΖΩΗ. Ή επανάσταση των παραμυθιών. Ει­ κόνες: Βάσως Ψαράκη. ’Αθήνα, Γνώση, 1982. Σελ. 74. Δρχ. 250. ΠΑΠΑΔΑΚΗ ΑΘΗΝΑ. Παλιές ιστορίες τού κόσμου. (Εύρώπη). ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1982. Σελ. 141. Δρχ.

250. Τά παραμύθια τού τόπου μας. Βιβλίο Α'. Διασκευή: Μενέλαου Στεφανίδη. Εικονογράφηση: Φωτεινής Στεφανίδη. ’Αθήνα, Σίγμα, 1982. Σελ. 98. Δρχ. 340. ΓΚΙΓΙΟ ΡΕΝΕ. Ό κύριος τών έλεφάντων. Μετ. Καλ-

ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΖΩ Ο Λ Ο ΓΙΑ ΑΜΠΕΡΜΑΝ ΕΡΙΚ. Λυκόσκυλα. Μετ. Δέσποινας Μαυρογένη. ’Αθήνα, Κάκτος, 1983. Σελ. 144. Δρχ.

300.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ επε ΣΟ ΛΩΝΟ Σ 116 - ΑΘΗΝΑ - 145 - ΤΗΛ. 36.19.724

δελτιο/75

ΕΦΑΡΜΟΣΜ. ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Κ ΙΝΗΜ ΑΤΟΓΡΑΦΟΣ

ΥΓΙΕΙΝΗ

ΡΑΦΑΗΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ. Λεξικό ταινιών. Τόμος Δ': Σάουρα - Ω. ’Αθήνα, Αίγόκερως, 1982. Σελ. 183. Δρχ. 300.

Βότανα θεραπευτικά. ’Αθήνα, Ώρίων, 1982. Σελ. 224. Λρχ. 1500.

ΔΙΑ ΣΤΗ Μ ΙΚ Η ΕΡΕΥΝΑ HARRISON HARRY - EDWARDS MALCOLM. Διαστημόπλοια. ’Από τή φαντασία στήν πραγματικό­ τητα. ’Αθήνα, Ώρίων, 1982. Σελ. 128. Δρχ. 1000.

ΦΩ ΤΟ ΓΡΑ Φ ΙΑ ΧΟΥΤΖΑΙΟΣ ΔΟΥΚΑΚΉΣ Σ. Λεσβιακές φωτοσκιές.

1873-1967. Μυτιλήνη, 1982. Σελ. 256. Δρχ. 1500.

Χ ΟΡΟΣ ΣΩΚΟΥ ΡΟΖΙΤΑ. Νουρέγιεφ. ’Αθήνα, Κάκτος, 1983. Σελ. 224. Δρχ. 350.

ΤΕΧΝΕΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΖΩΝΟΣ ΠΑΝΟΣ. Ή όργάνωση τής άρχιτεκτονικής μελέτης. Ένας όδηγός. Με τή συνεργασία τοϋ Γκέρτ Χόιπελ. Θεσσαλονίκη, 1982. Σελ. 222 + παράρτημα.

Π Ο Λ ΕΟ Δ Ο Μ ΙΑ

ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ ΓΕΝΙΚ Α ΝΑΚΑΥΑΜΑ Μ. - DRAEGER D. F. Ή πρακτική τοϋ καράτε. Βιβλίο, άριθ. 3. Άθήναι, Δίδυμοι. Σελ.

120. Δρχ. 200.

ΓΛΩΣΣΑ

ΣΤΑΘΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΠΑΝΟΣ. Νέες πόλεις. ’Οργα­ νωμένη δόμηση στή Γαλλία. ’Αθήνα, Καραγκούνης, 1982. Σελ. 135.

ΓΕΝΙΚ Α

ΖΩΓΡΑ Φ ΙΚ Η

ΤΣΙΚΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑΣ Ν. Ή δημοτική μας γλώσ­ σα καί ή ιστορική μας όρθογραφία. (Δοκίμιο). ’Αθή­ να, Δίπτυχο, 1983. Σελ. 126. Δρχ. 250.

ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ ΜΑΡΙΟΣ. ’Αθήνα. Ζωγραφιές άπό τήν ’Αθήνα τοϋ 1950-60. ’Αθήνα, 1982. Δρχ. 4000.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Συλλογή Δημήτρη Ζ. Πιερίδη. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 64. Δρχ. 1000.

ΚΕΡΑΜ ΙΚ Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙ­ ΚΗΣ / ΤΕΛΛΟΓΛΕΙΟ ΙΔΡΥΜΑ. Πάνος Βαλσαμάκης. Θεσσαλονίκη, 1982. Σελ. 144. Δρχ. 1300.

Π Ο ΙΗ ΣΗ ΑΓΓΕΛΑΚΗΣ ΑΝΔΡΕΑΣ. Κινέζικη καί ιαπωνική ποίηση. Β' έκδοση συμπληρωμένη. ’Αθήνα, Καστανιώτης, 1983. Σελ. 66. Δρχ. 150. ΚΑΒΑΦΗΣ Κ. Π. Ποιήματα. Σχέδια: Ά λ. Φασιανοϋ. ’Αθήνα, Φυκίρης, 1983. Σελ. 222. Δρχ. 1000.

76/δελτιο

ΚΑΤΣΙΜΗΣ ΣΠΥΡΟΣ. Ό τρελός. ’Αθήνα, 1983. Σελ.

36. ΚΩΝΣΤΑΝΤΑ ΙΡΜΑ. Πρόσκληση. Καί άλλα ποιήμα­ τα. ’Αθήνα, 1982. Σελ. 70. ΜΟΥΖΑΚΗ ΜΑΧΗ. ’Αθήνα. Μπαλάντα τής άναπνοής. ’Αθήνα, Θουκυδίδης, 1983. Σελ. 68. ΧΟΥΛΙΑΡΑΣ ΝΙΚΟΣ. Τό χιόνι πού ήξερα. Ποιήματα καί εικόνες. ’Αθήνα, Κέδρος, 1983. Σελ. 98. Δρχ. 300.

ΙΣΤΟΡΙΑ Μ ΥΘΟ ΛΟΓΙΑ ΓΕΡΑΛΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ελληνική μυθολογία. Είκόνες: Κώστα Τσάρα. ’Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1983. Σελ.

224. Δρχ. 1000.

Π ΕΖΟ ΓΡΑ Φ ΙΑ ΑΠΕΡΓΗΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ. Τό κοχύλι τής θάλασσας. (Μυθιστόρημα). ’Αθήνα, Μαυρίδης, 1983. Σελ. 343. Δρχ. 300. ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ ΚΩΣΤΟΥΛΑ. ’Αντίστροφη μέτρη­ ση. Μυθιστόρημα. Γ' έκδοση. Έλληνες Πεζογράφοι, άριθ. 33. ’Αθήνα, Φιλιππότης, 1983. Σελ. 197.

Μ ΑΡΤΥΡΙΕΣ ΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Πέντε καί μία άπ’ τίς μέ­ ρες τής Μακρονήσου. ’Αθήνα, 1983. Σελ. 176. ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Γράμματα τής φυλακής. Εύβοια, άριθ. 5. Χαλκίδα, 1983. Σελ. 251. Δρχ. 600.

ΝΤΟΜΑΛΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ. Ή αίώρηση. Διηγήματα. Λάρισα, 1983. Σελ. 44.

ΤΣΙΡΟΓΙΑΝΝΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ. Απομνημονεύματα ένός παππού. ’Αθήνα, 1983. Σελ. 216. Δρχ. 280.

ΠΕΤΡΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ. Ή ζωή τού άνθρώπου. ’Αθή­ να. Σελ. 57. Δρχ. 250. ΓΚΕΪΓΕΡΣΤΑΜ Γ. Ή δύναμη τής γυναίκας. Μετ. Νότη Παναγιώτου. ’Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ. 126. Δρχ.

150.

ΕΛ ΛΗΝ ΙΚΗ ΙΣΤΟ ΡΙΑ

ΓΚΟΓΚΟΛ ΝΙΚΟΛΑΪ. Ό καυγάς τών δύο Ίβάν. Μετ. Έλλης Σκοπετέα. ’Αθήνα, Παλίμψηστος, 1983. Σελ. 81. Δρχ. 170.

ΘΕΟΧΑΡΗΣ ΡΗΓΙΝΟΣ Δ. ’Αρχαία καί βυζαντινή οι­ κονομική ιστορία. ’Αθήνα, Παπαζήσης, 1983. Σελ.

218. Δρχ. 400.

ΚΛΑΡΚ ΑΡΘΟΥΡ. 2010: ’Οδύσσεια δύο. Μετ. X. Ξε­ νούλη. ’Αθήνα, Κάκτος, 1983. Σελ. 339. Δρχ. 400. ΝΤΆΝΝΟΥΝΤΣΙΟ. Επίσκοπο καί Σία. Μετ. Πέτρου Πικρού. Μικρή Λογοτεχνική Σειρά. ’Αθήνα, θεωρία, 1983. Σελ. 122. Δρχ. 180. ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ Φ. ’Αδύνατη καρδιά. Αινιγματική αύτοκτονία. Μετ. Γιώργη Σημηριώτη. Μικρή Λογοτε­ χνική Σειρά. ’Αθήνα, θεωρία, 1983. Σελ. 120. Δρχ.

180. ΠΓΠΓΚΡΙΛΙ. Παρθένος 18 καρατίων. Μετ. Γ. Γερμνά. Διασκευή: θωμά Γκόρπα. ’Αθήνα, Κάκτος, 1983. Σελ.

208. Δρχ. 300. Σύγχρονοι Παλαιστίνιοι πεζογράφοι. Έπιλογήμετάφραση: Ντίνας Κατσούρη. ’Αθήνα, θεμέλιο, 1983. Σελ. 137. Δρχ. 190.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΑΓΩΝΙΣΤΗΣ. Δεκαπενθήμερη έκδοση τής νεολαίας ΠΑΣΟΚ. Φύλλο 163. Δρχ. 120. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική έπιθεώρηση. Τεύχος 227. Δρχ. 50. ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΕΥΞΕΙΝΟΥ ΛΕΣΧΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟ­ ΝΙΚΗΣ. Φύλλο 169. ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΑ. Μηνιαίο περιοδικό ιστορίας λαογραφίας - γραμμάτων - τεχνών καί έπικαιρότητας. Τεύχος 15.

ΘΕΑΤΡΟ

ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ. Μηνιαία έπιθεώρηση τέ­ χνης, κριτικής καί κοινωνικού προβληματισμού. Φύλ­ λο 15. Δρχ. 100. ΓΥΝΑΙΚΑ. Τό περιοδικό τής έλληνικής οίκογένειας. Τεύχος 864. Δρχ. 80.

ΕΡΓΑ

ΔΕΛΤΙΟ. Σύνδεσμος Βιομηχάνων Βορείου Ελλάδος. Τεύχη 1-2/205-206.

ΔΑΥΛΟΣ. Τόμος Β', τεύχος 15. Δρχ. 80.

ΜΠΡΕΧΤ ΜΠΕΡΤΟΛΤ. Αύτός πού λέει ναί καί αύτός πού λέει όχι. Είσαγωγή-μετάφραση: Σωτηρίας Ματζίρη. ’Αθήνα, Δωδώνη, 1983. Σελ. 46. Δρχ. 120.

ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ. Μηνιαία πολιτική καί πολιτιστική έπιθεώρηση. Τεύχος 9. Δρχ. 100. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη έπιθεώρηση τού βιβλίου. Τεύχος 65. Δρχ. 100.

δελτιο/77

ΔΙΟΤΙΜΑ. Επιθεώρηση φιλοσοφικής έρεύνης. Τεύ­ χος 11. Δρχ. 500. ΕΚΦΡΑΣΙΣ. Όργανον τής Πατριωτικής - Κοινωνικής - Δημοκρατικής Ένώσεως (ΠΑ.Κ.Δ.Ε). Φύλλο 32. Δρχ. 20. Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ. Φύλλο 158. ΕΛΛΗΝΟΤΣΕΧΟΣΛΟΒΑΚΙΚΟΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ. Ε ­ νημερωτικό δελτίο. Τεύχος 18. ΕΛΙΜΕΙΑΚΑ. Τρίμηνο περιοδικό. Τεύχος 3. Δρχ.

300.

ΤΕΧΝΗ. Μηνιαία εικαστική έπιθεώρηση. Τεύχος 4-5. Δρχ. 200. ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΚΥΘΗΡΩΝ. Φύλλο 121. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ. Τεύχος 35. Δρχ. 100. Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ. Όργανο τού χριστιανοσοσιαλιστικοΰ κινήματος τής Χριστιανικής Δημοκρατίας. Φύλλο 218. Δρχ. 15. ΧΡΟΝΙΚΑ. Όργανον τού Κεντρικού Ίσραηλιτικού Συμβουλίου τής Ελλάδος. Τεύχος 57.

ΗΝΙΟΧΟΣ. Τεύχος 73-74. Δρχ. 50. ΘΟΥΡΙΟΣ. Κεντρικό όργανο τής ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραϊος. Τεύχος 170. Δρχ. 30. ΙΑΝΟΣ. Έ ν α τετράδιο άναζητήσεων. Τεύχος 4. Δρχ.

120. ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΠΑΛΗ. Φύλλο 44. Δρχ. 20. ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ. Δελτίσν τής 'Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας. Τόμος ΛΒ' (32) 1979-1981. Δρχ. 600.

MAZI-TOGETHER. Τεύχος 22.

ΞΕΝΑ ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ CAVEING MAURICE. Ζέηοη άΈΙέε. Vrin. Σελ. 248. Γαλ. φρ. 84.

CHAVANE MARIE-JOSE. Vases de bronze du Mus6e de Chypre. (9ος-4ος αίών. π.Χ.) Universit6 de Lyon. Γαλ. φρ. 85.

Η ΜΑΧΗ. Έφημερίς Άχαρνών - Κάτω Πατησίων. Φύλλο 66. Δρχ. 20. ΝΕΑ ΑΡΝΙΣΣΑ. Περιοδική έκδοση τού Μορφωτικού Εκπολιτιστικού Συλλόγου Νέων "Αρνισσας. Φύλλο 18.

FINLEY Μ. I. Economy and society in Ancient Greece.

Chatto and Windus. Λίρ. 75.

ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ. Τεύχος 9. Δρχ. 120. ΟΘΟΝΗ. Τρίμηνο κινηματογραφικό περιοδικό θεω­ ρίας / κριτικής. Τεύχος 11. Δρχ. 150.

GRIFFIN AUDREY. Sikyon. Oxford University Press. Σελ. 171 + 17 μαυρόασπρες εικόνες. Λίρ. 15.

ΟΥΡΑΝΟΙ. ’Αεροδιαστημική έπιθεώρησις. Φύλλο 196. Δρχ. 50. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΝΕΑ. Μηνιαία έφημερίδα τών έργαζομένων στά πανεπιστήμια. Φύλλο 2. Δρχ. 20. ΠΑΝΘΕΟΝ. Γυναικείο δεκαπενθήμερο περιοδικό. Τεύχος 773. Δρχ. 60. ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ. Τεύχος 10. Δρχ. 150. ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΊΟ. Έξωραϊστικός Ε π ι­ μορφωτικός Σύλλογος Πεντέλης. Φύλλο 53. Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Μηνιαία έπιθεώρηση. Τεύχος 57-58. Δρχ. 150. ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ. Νεανική έφημερίδα άπό τό Νεανικό Κέντρο Α γίου Βασιλείου Πειραιά. Φύλλο 39. ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ. Φύλλα 5 καί 6. Δρχ. 10. ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ. Περιοδική έπιστημσνική έκδοση Πανελ­ λήνιας Ένωσης Φιλολόγων. Τεύχος 1. Δρχ. 150. ΣΗΜΑΔΙΑ. Διπλό τεύχος 3-4. Δρχ. 60. ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΒΗΜΑΤΑ. Τεύχος 45. Δρχ. 50. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ. Τεύχος 30. Δρχ. 150. ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ. Τεύχος 32. Δρχ. 180. ΣΥΜΒΟΛΗ. Περιοδική έκδοση Επιμορφωτικού Συλ­ λόγου Παιανίας. Τεύχος 20. Δρχ. 50.

GOLDSCHMIDT VICTOR. Temps physique et temps tragique chez Aristote. Vrin. Σελ. 4<54. Γαλ. φρ. 243 (άδετο).

MOULIN BERTRAND DU. Recherches sur le premier Aristote. (Εύδημος, Περί Φιλοσοφίας, Προτρεπτικός).

Vrin. Γαλ. φρ. 150.

78/δελτιο 10 Μαρτίου23 Μαρτίου 1983

κριτικογραφία

Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται δλες ο'ι έπώνυμες βιβλιοκριτικές πού δημοσιεύονται στον ήμερήσιο άθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, έπ ίσης, κα ί κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό κα ί έπαρχιακό τύπο, δσες φυσικά φροντίζουν νά μάς στέλνουν ο ί συντάκτες τους. Γιά κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σέ παρένθεση: τό όνομα τού κριτικού κα ί ό τίτλος τού έντύπου (βλ. Υπόμνημα), καθώς κα ί ή ημέρα δημοσίευσης τής κριτικής, αν πρόκειται γιά έφημερίδα, ή ό άριθμός έκδοσης, άν πρόκειται γιά περιοδικό έντυπο.

'Υ π όμνημα ΚΡΙΤΙΚΟΙ ΑΑ: Α. ’Αργυρίου ΑΘ: Π. ’Αθηναίος ΑΠ: Α. Παπαδάκη ΑΦ: Α. Φουριώτης BA: Β. Άγγελοπούλου ΒΠ: Βάιος Παγκουρέλης ΔΓ: Δ. Γιάκος ΔΖ: Δ. Ζαδές ΔΠ: Δ. Παπακωνσταντίνου ΔΚ: Δ. Κσνιδάρης ΔΣ: Δ. Σιατόπουλος ΕΖ: Ε. Ζωγράφου ΕΠ: Ε. Παμπούκη ΕΡ: Ε. Ρόζος EM: Ε. Μόσχος ZB: Ζ. Βαλάση ΘΠ: Θ. Μ. Πολίτης ΚΑ: Κ. ’Ανδρόνικός ΚΔ: Κ. θ . Δημαράς ΚΕ: Κ. Έμονίδης ΚΛ: Κ. Λάμψα ΚΝ: Κ. Ντελόπουλος ΚΡ: Κ. Ρούφου ΚΣ: Κ. Σταματίου ΚΤ: Κ. Τσαούσης ΚΧ: Κ. Χρυσάνθης ΜΠ: Μ. Παπαδοπούλου ΝΠ: Ν. Παπανδρέου ΟΠ: Ό Παρατηρητής ΠΑ: Α. Παπανδρόπουλος ΠΛ: Π. Λινάρδος-Ρυλμόν

ΠΠ: Π. Παγκράτης ΣΔ: Σ. Δρακοπούλου ΣΤ: Δ. Σταμέλος Τ θ: Τ. Θεοδωρόπουλος ΤΑ: Τ. Λειβαδίτης ΤΜ: Τ. Μενδράκος TP: Κ. Τρίγκου ΤΣ: Σ. Τσακνιάς ΦΤ: Φ. Τριάρχης XX: X. Χειμώνας ΕΝΤΥΠΑ ΑΗ: ’Απογευματινή ΑΚ: Άκρόπολις ΑΝ: ’Αντί ΑΠ: ’Απανεμιά ΑΥ: Αύγή ΒΡ: Ή Βραδυνή ΓΙ: Γιατί ΓΤ: Γράμματα καί Τέχνες ΔΓ: Διαγώνιος ΔΙ: Διαβάζω ΔΑ: Διάλογος ΕΒ: ’Εμείς καί τό Βιβλίο ΕΘ: Έθνος ΕΛ: ’Ελευθεροτυπία ΕΚ: Έλικώνας ΕΟ: Έποπτεία ΕΠ: ’Επίκαιρα ΕΣ: ’Ελεύθερος (Στερ. Έλλ.) ΕΨ: ’Επιστημονική Σκέψη

ΕΩ: ’Ελεύθερη "Ωρα ΗΜ: 'Ημερήσια ΗΧ: Ήχος καί Hi-Fi ΘΟ: Θούριος ΚΑ: Καθημερινή ΚΛ: Κυπριακός Λόγος CO: Cosmopolitan ΛΕ: Ή Λέξη ΜΕ: Μεσημβρινή .ΝΕ: ΤάΝέα ΝΣ: Νέα Εστία ΟΙ: Οικολογία καί Περιβάλλον ΟΠ: 'Οδός Πανός ΟΤ: Οικονομικός Ταχυδρόμος ΠΚ: Πνευματική Κύπρος ΠΟ: Πολίτης ΠΡ: Πόρφυρας ΡΙ: Ριζοσπάστης ΣΕ: Σύγχρονη ’Εκπαίδευση ΣΘ: Σύγχρονα Θέματα ΣΚ: Σκιάθος ΣΛ: Συλλεκτικός Κόσμος ΣΠ: Σπουδές ΣΣ: Σύγχρονη Σκέψη ΣΥ: Συμβολή ΤΑ: Ταχυδρόμος ΤΕ: Τριφυλιακή 'Εστία ΤΟ: Τομές ΤΤ: Τετράγωνο ΦΣ: Φιλολογική Στέγη ΧΑ: Χάρτης ΧΡ: Ή Χριστιανική

Βιβλιογραφίες

Φιλοσοφία

Παρασκευαίδης Μ.: Βιβλιογραφική άναδρομή εικαστικής καί άρχαιογνωσίας (Μ. ‘Ελίενθεριάδης, Λεσβιακός Κήρνξ, 26/2)

Λαμπρίδης Μ.: Άντιιδεολόγικά (Κ. Κοβάνης, ΔΙ, 64) Μεσάρος I.: Ή θεωρία τον Μάρξ γιά τήν Αλλοτρίωση (ΚΣ, ΝΕ, 19/3) Πόππερ Κ.: Ή άνοιχτή κοινωνία καί οί έχθροί της (Α. Κουτούγκος, ΔΙ, 64)

Λεξικά Ρώμας X.: Λεξικό άναπτνγμένων έννοιών (ΚΤ, ΕΘ, 20/3)

Δημοσιογραφία

Ψυχολογία

Σταμέλος Δ.: Πρωτοπόροι καί ήρωες τής έλληνικής δημοσιογραφίας (Γ. Νικολόπονλος, ΕΒ, 44)

Δήμου Β.: Ή δυσορθογραφία (ΚΤ, ΕΘ, 16/3) Λακάν Ζ.: Τό σεμινάριο (ΤΜ, ΕΠ, 763)

δελτιο/79

θρησκεία Ή Νέα Διαθήκη κατά τό Βατικανό Χειρόγραφο (ΤΜ, ΕΠ, 763)

Κοινωνιολογία

ΔΗΜΗΓΡΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ

Εισαγωγή στην κοινωνιολογία (Κ.Ν.Π., Νέα Παιδεία, 24) Γούλντ-Νταίηβις Ε.: Τό πρώτο φύλο (ΜΠ, ΝΕ, 12/3) Ζίγκλερ Ζ.: Οί ζωντανοί κι ό θάνατος (Α. Ρήγος, ΔΙ, 64) Λεφέβρ Α.: Κοινωνιολογία τού Μάρξ (ΚΣ, ΝΕ, 19/3)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΑ

Πολιτική

ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΥ (1980-1982)

Καστοριάδης Κ.: Μπροστά στόν πόλεμο (ΚΣ, ΝΕ, 19/3) Τσάτσος Κ.: Δημοκρατία καί Εύρώπη (Τ. Τζακαλίκος, ΚΑ, 10/3)

Οικονομία Κέντρο Μαρξιστικών Σπουδών. Ή σημερινή κρίση τού καπιταλισμού (ΠΛ, ΟΤ, 62), (ΚΣ, ΝΕ, 19/3)

Λαογραφία Λαμνάτος Β.: Οί μήνες στήν άγροτική και ποιμενική ζωή τού λαού μας (ΒΠ, ΔΙ, 64), (ΑΦ, ΑΚ, 12/3) Λουκάτος Δ.: Τά φθινοπωρινά (Κ.Ν.Π., Νέα Παιδεία, 24), (ΑΦ, ΑΚ, 12/3) Μιχαήλ-Δέδε Μ.: Άρδανίτικα τραγούδια (ΑΦ, ΑΚ, 12/3) Ρώτας Β.: Τραγούδια τής ‘Αντίστασης (ΝΠ, ΡΙ, 13/3) Τσέτσος θ.: Τραγούδια άπό τ’ "Αγραφα (ΑΦ, ΑΚ, 12/3)

Οικολογία Άθανασάκης Α.: Τό νέφος μας (Κ.Ν.Π., Νέα Παιδεία, 24)

Έκπαίδευση-Παιδαγωγική Μωραίτης Γ. Κ.: Ή διδασκαλία τής έλληνικής γλώσσας καί φιλολογίας στήν έλληνική έκπαίδευση (Κ.Ν.Π., Νέα Παιδεία, 24) Παπακωστούλα-Γιανναρά Γ. Α. - Παπαδοπούλου Α. - Στέφου Α.: Ή διδασκαλία στά κείμενα. Β' (Κ.Ν.Π., Νέα Παιδεία, 24) Πολυχρονόπουλος Π.: Τό πρόβλημα τής έκπαίδευσης τών έκπαιδευτικών καί ή ριζική λύση του (Α. Άνδρέου, Τό Σχολείο καί τό Σπίτι, 2)

Τάκης Γιαννόπουλος ΕΠΑΝΟΔΟΣ

Παιδικά Βαλαβάνη Ε.: Βάλιας καί Βάλια (ΕΠ, ΔΙ, 64) Παλαιολόγου-Πετρώνδα Ε.: Τό κάστρο της νεράιδας μουσικής (ΚΤ, Εθ, 16/3)

Σταυριανοΰ Ε.: Τό όμορφο παραμυθάκι τής βροχής (ΕΠ, ΔΙ, 64) Δουμάς Α.: Ιστορία ένός καρυοθραύστη (ΕΠ, ΔΙ, 64) Λίντγκρεν Α.: Ρόνια ή κόρη τού ληστή (ΕΠ, ΔΙ, 64)

Τεχνολογία Γιάγκος Π.: ’Αεροδυναμική (Α. Φράγκος, Ούρανοί, 195)

Τέχνες Κάτου Β. - Σωτηράκου Τ.: Ή Μαρία, ό Γιάννης καί ό καπιταλισμός (ΒΠ, ΔΙ, 64) Τόπος καί εικόνα. Τόμ. Δ' (Ν. Ρογκάν-’Ηλιοπούλου, ΚΑ, 10/3) Χρονικό ’82 (Β. Χεκίμογλου, Τραπεζιτική, 441) Neil Young (ΚΤ, Εθ, 9/3)

Χιούμορ Νόρ Π.: Μίμης ό άμίμητος (ΒΠ, ΔΙ, 64)

’Ασλανίδης Ε. Γ.: Ό διαμελισμός (ΒΠ, ΔΙ, 64) Βαλαωρίτης Ν.: Μερικές γυναίκες (ΚΤ, Εθ, 9/3) Γιαννόπουλος Τ.: ’Επάνοδος (Δ. Κουλεντιανός, Φωνή τών Κυθήρων.

122) Καραβίτης Β.: Φόρμουλες γιά μιά άγνωστη ζωή (Νι Φι Πι, ΚΑ, 10/3) Κοντός Γ.: Τά όστά (ΚΤ, Εθ, 20/3) Κούρση Μ.: Κουκκίδα διαστάσεων (ΚΤ, Εθ, 9/3) Λιοντάκης X.: Ό μινώταυρος μετακομίζει (Μ. Μαχαιροπούλου, ΔΙ, 64) Μουσαίος Π.: ’Αλαλούμ (ΚΝ, ΚΑ, 10/3) Γκαίτε: Φάουστ (ΚΤ, Εθ, 16/3)

Μν,'ίτψ.

Αθήνα 1982

Κυκλοφόρησε ή νέα ποιητική συλλογή τού Τάκη Γιαννόπουλου μέ 100 ποιή­ ματα καί 35 σχέδια τής ζωγράφου ’Αλίκης Τόμπρου. Στό βιβλίο τήν 19-1-83 άπονεμήθηκε ή διάκριση τής ΕΤΑΙΡΙΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΩΝ τού διμήνου ’82-83 γιά τήν ποίηση, άπό έπιτροπή πού άποτελεϊται άπό τούς: Γιώργο Βαλέτα, Μανώλη Γιαλουράκη, Γιωργή Κότσιρα, Δημήτρη Σιατόπουλο, Ήλία Σιμόπουλο, Πέτρο Σπεντζή.

80/δελτίο

Πεζογραφία

μικρές αγγελίες ΕΧΕΤΕ προβλήματα μέ τά λο­ γιστικά τής έπιχείρησής σας; Τηλεφωνήστε τά πρωινά στό 49.27.098 καί τά άπογεύματα στό 83.10.509 διατηρώντας τήν έλπίδα δτι θά σάς τά λύσει πτυχιοΰχος τής Βιομηχανικής Σχολής. Εξάλλου ή 12ετής του πείρα σέ βιβλία A', Β', Γ', Δ ' κατηγορίας είναι κάποια έγγύηση.

* ΜΕΛΕΤΗ έτοιμη γιά έκδοση παρουσιάζει κάποιο κενό. Έ νδιαφέρεστε νά συμβάλετε στήν όλοκλήρωσή της; Τότε, άν έχε­ τε τήν πλήρη σειρά τοϋ παιδι­ κού περιοδικού «Πιτσιρίκος» δανείστε την ή πουλήστε την έπικοινωνώντας μέ τό 031/ 23.14.05

* ΕΣΕΙΣ θέλετε νά ξεσκάσετε. Νά πάτε θέατρο, νά έπισκεφθειτε φίλους ή καί τήν πεθερά σας. Τά παιδιά σας δμως; Γιά νά μή μείνουν μόνα τηλεφωνή­ στε στό 77.52.323. Μιά φοιτή­ τρια τής Παντείου θά τούς κρατήσει συντροφιά παίζοντας μαζί τους.

*

Βέργης Α.: Κοντά στίς ρίζες (ΘΠ, Παναιτωλική, 2/3) θεοδώρου Β.: Ό Τράικο (ΕΖ, PI, 2Q/3) Ίωάννου Γ.: Έφηβων καί μή (Κ.Ν.Π., Νέα Παιδεία, 24) Κασόλας Μ.: Ό πρίγκηπας (ΘΠ, ΕΣ, 25/2 - 4/3) Κυριτσόπουλος Α.: Ένα παραμυθάκι γιά χειμώνα καί καλοκαίρι (ΕΠ, Ξανθούλης Γ.: ΟΙκογένεια μηές-βγές (ΒΠ, ΔΙ, 64) Παπαϊωάννου Κ.: Ή Ιστορία τής Κυρίας Ού (ΒΠ, ΔΙ, 64) Παρασκευαίδης θ.: Τά λιόδεντρα καί οί ξωμάχοι πάνω στή Λέσβο (ΒΠ, ΔΙ, 64) Σαράντη Γ.: Ελένη (ΒΠ, ΔΙ, 64) Ταξιάρχης Ν.: Ένας παράξενος άνθρωπος (Ν. Μπούτβας, ΡΙ, 20/3) Βάγιάν Π.: Μπώ Μάσκ (Κ. Λάμψα, ΔΙ, 64) Γκαρσία-Μάρκες Γ.: Χρονικόν ένός προαναγγελθέντος θανάτου (Α. Κώτη, ΡΙ, 13/3 Έσσε Ε.: Κάτω άπό τή ρόδα (ΒΠ, ΔΙ, 64) Λέμ Σ.: Κυβεριάδα (ΤΜ, ΕΠ, 763) Λόντον Τ.: Μέ τούς πειρατές τοϋ 'Αγίου Φραγκίσκου (ΒΠ, ΔΙ, 64) Μοράβια Α.: Ή χωριάτισσα (Ε. Κοροντζή, ΔΙ, 64) Μπόρχες X. Λ.: Παγκόσμια Ιστορία τής άτιμίας (ΤΜ, ΕΠ, 763) Ο’Μπράιαν Ε.: Ή κυρία Ράινχαρτ (ΚΤ, Εθ, 20/3) Χάσεκ Γ.: Ένας δολοφόνος καταζητείται (ΝΠ, ΡΙ, 20/3)

Δοκίμια-Μελέτες Βέλτσος Γ.: Άντι-κείμενα (Β. Παπαβασιλείου, ΔΙ, 64) Συκουτρής I.: Μελέται καί άρθρα (Γ. Χριστοδούλου, ΔΙ, 64) Φωσκαρίνης θ.: Δοκίμιο χρονογραφίας γιά τήν Έλλη ’Αλεξίου (ΒΠ, ΔΙ, 64)

Θέατρο Μπέντλεϋ Ε.: Τό στρατευμένο θέατρο (ΒΠ, ΔΙ, 64)

Ίστορία-Μαρτυρίες Βερέμης θ.: Οίκονομία καί δικτατορία (Β. Χεκίμογλου, Τραπεζιτική, 441) Κίππης Δ.: ’Από τόν Ψηλορείτη στή σκιά τοϋ Όλύμπου (Α. Κατούφας, Κορινθιακά Χρονικά, 28/2) Κιτσίκη Μ.: Γνώρισα τούς κόκκινους φρουρούς (ΒΠ, ΔΙ, 64) Προκόβας Γ.: Άμπελάκια, τό λίκνο τοϋ συνεταιρισμού (ΚΤ, Εθ, 9/3) Χουρμουζιάδης Γ. - Άσημακοπούλου-Άτζακα Π. - Μακρής Κ. Α.: Μα­ γνησία (Β. Κατσαρός, ΒΙ, 64) Ή μετάβαση άπό τό φεουδαλισμό στόν καπιταλισμό (ΚΣ, ΝΕ, 19/3) Σαντόρ Ρ.: Ή Ντόρα άναφέρει (ΕΖ, ΡΙ, 13/3) Τρότσκυ Λ.: Τό προσωπικό ήμερολόγιο (ΚΣ, ΝΕ, 19/3)

ΠΕΡΙΜΛΛΟΝ S ΡΥΠΑΝΣΗ

ΜΗΝΙΑΙΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ Ιδιοκτήτης ■««δότης: ΤΙΜΟΙ ΤΓΑΤΡΟΠΟΥΛΟΣ • "Ερευνες · Ρεπορτάζ · ΕΙδήσεις

γιά τήν ΟΙκολο

ΑΝ θέλετε νά μάθετε σωστά άγγλικά άπό μιά τελειόφοιτη τής άγγλικής φιλολογίας, μέ φροντιστηριακή πείρα, πρέπει νά βιαστείτε νά τηλεφωνήσετε στό νούμερο 41.18.377. (Κάθε λέξη στις «μικρές Αγγελίες» στοιχίζει ΙΟ μόνο όρχ.)

Κυκλοφορεί τήν πρώτη βδομάδα κ< καί διατίθεται όπ' τά περίπτερα δλης τής ‘Ελλάδας ΓΡΑΦΤΕΙΤΕ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΕΣ Έδρα · Γραφείο: ΜΑΣΣΑΛΙΑΣ 20, ΑΘΗΝΑ Τ.Τ. 1«4, Τηλ. 36 14 66!

μεγάλοι παιδαγωγοί Διεύθυνση: Ζάν Σατώ Α π ό τόν Π λάτω να κ α ί τόν Σωκράτη ως τόν Τζώ ν Ν τιο νι κ α ί τή Μ αρία Μ οντεσσόρι

Μ έσα ά π ό αυτό τό βιβλίο θά γνωρίσετε τούς π α ιδ α ­ γω γούς πού στό πέρασμα τών αιώνων άγωνίστηκαν ν ά κρατήσουν αναμμένη τή φλόγα μιάς άνθρωπιστικής π α ιδ εία ς, νά γκρεμίσουν τίς βαθιά εδραιωμένες άντιλήψ εις καί προκαταλήψ εις καί ν ’ ά νοίξου ν τό δρόμο γιά μιά άγωγή πού βασίζεται πρώτα ά π ’ όλα στό σεβασμό τής προσωπικότητας καί τής ελευθερίας τού π α ιδιού.

Εκδόσεις Γλάρος ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΕΟΥΣ 31 . ΑΘΗΝΑ 141 . ΤΗΛ. 36 18 457

Μήν ξεχ ν ά τε τή μεγά λη προσφορά τού «Διαβάζω », τά ά φ ιερώ ματα: Κ ωνσταντίνος Θ εοτόκης (No 14)

Σοβιετική λογοτεχνία (No 57)

Β ιβλία γιά π α ιδ ιά (No 24)

’Αντίσταση κα ί λογοτεχνία (No 58)

Γ υναικεΐος Λ όγος (No 36)

Λ ατινοαμερικάνικη λογοτεχνία (No 59)

Γκέοργκ Λ ούκατς (No 41)

Ό νο ρ έ ντε Μ παλζάκ (No 60)

Τά διδακτικά βιβλία τής μέσης εκπαίδευσης (No 47)

Δημήτρης Γληνός (No 61) Τζέημς Τ ζόυς (No 62)

Φράντς Κ άφκα (No 50) Ν ίκος Κ αζαντζάκης (No 51)

Κ ώστας Χ ατζηαργΰρης (No 63)

Μ αρσέλ Προύστ (No 52)

Ή γενιά τώ ν μπήτνικ

Ούίλλιαμ Φώκνερ (No 54)

Οί επίγονοι τοΰ Φρόυντ (No 65)

’Αγγλική λογοτεχνία (No 56)

Ζάν Ζενέ (No 66)

(No 64)

Κι άκόμη τίς σ υ ν ε ν τ ε ύ ξ ε ις με τ ο ύ ς : Μένη Κουμανταρέα (No 1)

Γιάννη Τσαροΰχη (No 42)

Γιώ ργο Ίω ά ννου (No 9)

Τάκη Σινόπουλο (No 46)

Διονύση Σ αββόπουλο (No 10)

Νίκο Κ αροΰζο (No 48)

Γαβριήλ Π εντζίκη (No 11)

Λ ογοτέχνες τής νεότερης γενιάς (No 50)

’Ιάκω βο Καμπανέλλη (No 12)

Κ. Θ. Δ ημαρά (No 53)

Νίκο Σβορώ νο (No 18)

Α ιδώ Σω τηρίου (No 58)

Μ έντη Μ ποσταντζόγλου (No 19)

Κ υριάκο Σιμόπουλο (No 59)

Ν ίκο Π ουλαντζά (No 27)

Κώστα Ζουράρη (No 60)

’Α λέξανδρό Κ οτζιά (No 28)

Σ πΰρο Ά σ δ ρ α χ ά (No 61)

Στρατή Τσίρκα (No 29)

’Εμμανουήλ Κ ριαρά (No 62)

Ζωή Καρέλλη (No 30)

Ά λ . Φ ιλιππόπουλο (No 63)

’Ά λκη Ζέη (No 33)

Καίη Τσιτσέλη (No 64)