Τεύχος 314

LORD NUGENT ΚΑΙ “ΙΟΝΙΟΣ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ”

ΠΑΥΛΟΣ ΛΑΜΠΡΟΣ

ΜΕΤΑΣΥΜΠΑΝΤΙΚΗ ΑΡΜΟΝΙΑ Σκεφθήκατε άραγε ποτέ πώς είναι δυνατόν να κάνουμε και την παραμικρότερη κίνηση, τη στιγμή που για να πάμε οπουδήποτε πρέπει πρώτα να διανύσουμε τη μικρότερη απόσταση μιας μεγαλύτερης; Αυτό μας σπρώχνει συνεχώς πίσω μέχρι που μας αναγκάζει να βρούμε την απόσταση εκείνη που μπορούμε άφοβα να διανύσουμε επειδή είναι η μικρότερη όλων και δεν είναι άλλη, φυσικά, από τη μηδενική. Από αυτό τούτο το μηδέν. Τα παραπάνω ισχύ­ ουν και αν θελήσουμε να δούμε από τι αποτελείται η ύλη. Εάν η ύλη είχε πράγματι διαστά­ σεις ή μάζα, θα έπρεπε, αν εμείς μπαίναμε νο­ ερά στα σωματίδιά της, να μπορούμε να κινη­ θούμε προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. Όμως, με βάση τις παραπάνω απόψεις, καμιά κίνηση δεν μπορεί να γίνει εκτός από εκείνη που δια­ γράφει μηδενικές αποστάσεις. Φυσικά, εμείς βλέπουμε τριγύρω μας να σφύζει η κίνηση. Οι φυσικοί μάς εξηγούν ότι αυτό γίνεται επειδή αυτές οι πράγματι μηδενι­ κές διαστάσεις πολλαπλασιάζονται άπειρες φορές. Όμως για να δώσει μετρήσιμο αποτέ­ λεσμα αυτό το γινόμενο, θα πρέπει αυτός που κάνει τον πολλαπλασιασμό αυτό, να βρίσκεται έξω από το σύστημα αυτού του οργασμού. Κατά την επανασυστολή του Big Bang, όλο το Σύμπαν θα συρρικνωθεί σ’ ένα μηδενικό ση­ μείο. Αραγε, τι να ’ναι αυτό που, βρισκόμενο προφανώς έξω από το κλειστό συμπαντικό σύ­ στημα, μπορεί να ενεργοποιήσει αποτελεσματικά το γινόμενο του Απειρου με το μηδενικό αυτό σημείο; Να κάτι που εκτός από τους ήρωες των διηγημάτων αυτού του βιβλίου, θα έ­ πρεπε να βάλει σε απορία όλους τους κατοίκους του πλανήτη μας.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΔΩΔΩΝΗ» ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 3

Τα βιβΑία της «γνώσης» Εγώ ελπίζω να τη βολέψω

Ο Θεός μας έπλασε τζάμπα

επιμέλεια Μ αρτσέλοντ’ Όρτα

επιμέλεια Μαρτσέλοντ’ Όρτα

Μ ε τ ά την καταπληκτική επ ιτυχία το υ «Εγώ ελπίζω να τη βολέψ ω », οι μικροί διάβολοι του δασκάλου Μ α ρτσ έλό Ν τ ’ Ό ρ τ α ξαναχτυπούν: αθώ οι κι απ ρόβλεπ τοι μ ε το ανατρεπ τικό χιο ύ μ ο ρ το υ ς , μας ξε τρ ε λ λ α ίν ο υ ν τα ξιδ εύ ο ν τά ς μας στον απίθανο κόσμο των παιδιών το υ Ιταλικού Νότο υ. Α υ τή τη φ ορά όμως αφ ήνουν την κ α θη μ ερ ιν ό τη τα κι ασ χολούνται με τη θρησκεία...

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21 194

\

Παύλος Ματεςις

• Η μηιέρα ιου σκύλου • Ύλη δάσους

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία σια ελληνικά γράμματα

Θ.Σ. Ελιοτ

Τέσσερα Κουαρτέτα ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ ΞΑΝΑΔΟΥΛΕΜΕΝΗ ΑΠΟΔΟΣΗ, ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑ ΑΝΤΩΝΗΣ ΔΕΚΑΒΑΛΛΕΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η σύγχρονη εκδοιική παρουσία σια ελληνικά γράμμαια

τα βιβηία της «γνώσης» ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ / ΜΙΚΡΗ ΣΕΙΡΑ ΚΑΡΑ ΓΙΟΥΝΑΣ ΛΟΥΒΕ ΑΛΜΚΒΙΣΤ Γιατί όχι; ΒΙΡΤΖΙΝΙΑ ΓΟΥΛΦ Φλας ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ Γύρω από τη Λάουρα ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ Ηθελα να φ ορέσω παντελόνια ΜΑΡΙΑ ΚΟΡΤΙ Το τραγούδι των σειρήνων ΑΝΝΑ ΜΕΣΣΙΝΑ Η φοινικιά του Ρ ουσαφά ΟΝΟΡΕ ΝΤΕ ΜΠΑΛΖΑΚ Η γεροντοκόρη ΜΑΝΦΡΕΝΤ ΜΠΗΛΕΡ Ηρεμη σαν τη νύχτα ΤΖΟΥΖΕΠΕ ΠΟΝΤΙΤΖΑ Η μεγάλη βραδιά ΛΕΒ ΡΑΖΓΚΟΝ Χωρίς επινοήσ εις

Ο. ΣΕΣΑΝ - I. ΜΠ. ΜΑΣΛΟΦΣΚΙ Εσείς που δ ε ν έ τυ χε ποτέ να σας σκοτώσουν... ΦΟΥΛΒΙΟ ΤΟΜΙΤΣΑ Η βενετσιάνα κληρονόμος ΓΚ. Κ. ΤΣΕΣΤΕΡΤΟΝ Η αθω ότητα του πα τρός Μπράουν ΣΕΡΤΖΙΟ Φ ΕΡΡΕΡΟ Στη σκιά ΤΟΜΑΣ ΧΑΡΝΤΥ Κάτω από το δέντρ ο ΝΑΘΑΝΙΕΛ ΧΩΘΟΡΝ Το άλικο γράμμα

.

ΜΠΑΡΜ ΠΕΝΤ’ ΩΡΕΒΙΓΥ Οι διαβολικές ΖΑΝΕΤ ΟΥΙΝΤΕΡΣΟΝ Το φ ύλο τη ς κερασιάς ΑΝΡΙ-ΦΡΕΝΤΕΡΙΚ ΜΠΛΑΝ Τ ' αγρίμια πα λεύ ουν στο λυκόφω ς TENT ΧΙΟΥΖ Μύθοι του πρώιμου κόσμου

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21 194

ΔΙΑΒΑΖΩ: Α. Μεταξά 26, Αθήνα-106 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

ΧΡΟΝΙΚΑ

6 8 Τεύχος 314 23 Ιουνίου 1993

λα

1U

Τιμή Δρχ. 700

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλεξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτη, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη. Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Καλλιτεχνική επιμέλεια: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία-Ηλεκτρονική ΣελιδοποίησηΦαμς-Μοντάζ: LEGATO Ε.Π.Ε., Χαλκοκονδύλη 9, (πλ. Κάνιγγος) τηλ·: 33.02.055-56 Fax: 36.48.223 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 355, Καματερό, τηλ.: 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

Α φ ιέ ρ ω μ α

32

Σώτη Τριαντάφυλλου: Ση­ μείωμα για τον εξωτισμό, στην τέχνη και τη λογοτε­ χνία

γο

Τζέφρεϊ Μέγιερς: ΟΝτ. X. Λώρενς στην Κεϋλάνη

Οο

13

Ποίηση Ανδρέα Κάλβου: Η Ιωνιάς. Γράφει ο Κώστας Χωρέανθης

18

Ποίηση Εύας Λιάρου - Αργυρή: Και με τις σκιές και με τις λάμ­ ψεις. Γράφει Νένα Κοκκινάκη

20

Ποίηση Δ. Χοροσκέλη: Ασκήσεις Μιθριδατισμού. Γράφει ο Χρήστος Ηλιόπουλος

21

Πεζογραφία Knud Thomsen: Η καμπάνα της Μακεδονίας. Γράφει ο Μπάμπης Δερμιτζάκης

ΔΕΛΤΙΟ

23 28

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΕΡΙΕΧΟ­ ΜΕΝΩΝ Α' ΕΞΑΜΗΝΟΥ 1993 (ΤΕΥΧΗ 302-313)

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΡΕΥΝΑ Lord Nugent και “Ιόνιος Ανθολογία”. Γράφει ο Κωστής Γιαννακόδημος

ΕΠΙΛΟΓΗ ΒΙΒΛΙΩΝ

Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑΕ.Ε. Κεντρική διάθεση: 'Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάντη 9 τηλ. 237.463

33

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ Γράφει ο Η. Παπαλέξης

Βιβλιογραφικό Δελτίο Κριτικογραφία

^7

Πάτρικ Γουίλιαμς: Ο Κιμ και ο οριενταλισμός

/'Α 0"

Μπράιαν Σπιτλς: Η αφρικανίκη αρένα

ΑΓ

Πιερ Ζουρντά: Η Ελλάδα και το Ισλάμ των ρομαντι­

κό νΟ

Θόδωρος Σουμας: Εξωτισμός και ερωτισμός στον Φριτς Λανγκ και στον Τζ. Στέρνμπεργκ

Hi 11

Ο «πρωτογονισμός» Γκωγκέν

If. '0

Μιχάλης Παπαδογιαννάκης: Ενδεικτική φιλμογραφία για τον Εξωτισμό

του

Ιστορία τη γυναικεία δράση α π ό την πρ οϊστορ ία ω ς το τέλος του 19ου αιώ να αναφ έρονται τ α ήδη κυκλοφορούντο βιβλία του Θόδωρου Καρζή: «Η γυναίκα στην αρχαιότητα», «Η γυναίκα σ το Μ εσαίωνα», «Η γυναίκα τη ς Νέας Εποχής» και «Η γυναί­ κα σ το υς μακρινούς πολιτισμούς». Στην ίδια σειρά με θέμα την ιστορία τη ς γυναίκας ανά του ς αιώ νες προσ τέθηκε, π ρ ό σ φ α τα , το π έ μ π τ ο κατά σειρά βι­ βλίο του για τη Γυναίκα στον 20ό αιώνα (Αθήνα, Φιλιππότης, 1993. Σελ. 276). Χωρισμένο σε τρ ία βασικά κεφάλαια, το π ρ ώ τ ο αναφ έρεται στην επίδραση π ο υ άσκησε σ το γυναικείο φ ύλο η τεχνολογι­ κή επανάσ τασ η, η ο π ο ία ανάγκασε τις γυναίκες να συμμετέ­ χουν στη βιομηχανική πα ρ α γω γή , το δεύτερο σ τις ε π ιπ τ ώ ­ σεις τω ν δύο παγκοσμίω ν πολέμων, και κυρίως του δεύ τε­ ρου, και το τρίτο αφ ιερώ νεται στην πα γκόσμια κοινωνική επανάσ τασ η. Οι γυναίκες π λ έο ν σ υμμετέχουν ισότιμα σ τα κοινωνικά, π ο λ ι­ τικά και οικονομικά τεκταινόμενα. Η θεσμοθέτηση τη ς γυναι­ κείας ψ ήφ ου, η νομιμοποίηση τω ν αμβλώσεω ν, η α π ο π ο ιν ι­ κοποίηση τη ς μοιχείας και η αναθεώρηση του οικογενειακού Δικαίου είναι μερικές α π ό τις νομοθετικές ρυθμίσεις για την ουσιαστική ισοτιμία τω ν γυναικών με του ς άνδρες μετασ τρέ­ φ ο ν τα ς την π ά λη τω ν φ ύ λω ν σε δημιουργική συμμαχία. Αξίζει να σημειωθεί ότι σ το τέλος του βιβλίου ο Θ όδω ρος Καρζής, αναφ ερόμενος στην εξέλιξη τη ς Ελληνίδας α π ό τον 19ο στον 20ό αιώ να, μεταξύ άλλων, συγκαταλέγει σ τους συμμάχους του γυναικείου φεμινισμού τον Κ. Παλαμά, τον Α. Καρκαβίτσα, το ν Γ. Ξ ενόπουλο, τον Δ. Καμπούρογλου, τον Μ. Μ αλακάση, το ν Λ. Π ορφ ύρα και τον I. Γρυπάρη. Αντίθε­ τα, επικαλείται ρήση το υ αντιφεμινιστή Εμμανουήλ Ρόίδη, ο ο πο ίο ς σ τερ εο τυ πικά είχε αναφέρει: «αι γυναίκες δεν π ρ έ π ει να ανδρίζουν». Η αντίδραση, τότε, τη ς περ ίφ ημ ης Καλλιρ­ ρόης Παρρέν ήταν: «Ημείς εν επιδιώκομεν: την δια της εντί­ μου και α ξιο π ρ επ ο ύ ς εργασίας εξασφάλισιν του ά ρτου τω ν

χρονικά 7 γυναικών, αίτινες, ένεκα του δυσεπιτεύκτου σήμερον κατασ τάντο ς γάμου, δι' έλλειψιν προικός, κινδυνεύουν να απ οθάνουν εκ πείνης».

ξένη πεζογραφία ε το βραβείο «Romulo Gallegos» τη ς Λατινικής Αμερικής και με το βραβείο «Θερβάντες» έχει τιμηθεί ο πολυ γρ α φ ό τα το ς Κάρλος Φουέντες, αττό το υ ς σ ημαντικούς εκ π ρο σ ώ π ο υς της σύγχρονης λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας.

I Π ρόσφ ατα κυκλοφόρησε και σ τα ελληνικά το μυθιστόρημά I του Η εκστρατεία (Αθήνα, Ωκεανίδα, 1993. Μ τφρ. Γιάννης Σπανδω νής. Σελ. 320. Δρχ. 2.400). Ο Μ πα λτά σαρ Μ πούσ τος κεντρικός ήρωας, φ ανατικός δη­ μοκράτης, επιχειρ ώ ντα ς την επανασ τατική αλλά και π ρ ο σ ω ­ πική του «εκστρατεία» - κινητήρια δύναμη ο έρ ω τα ς - δια­ σχίζει πολλές χώ ρ ες τη ς Ν ότιας Αμερικής - Αργεντινή, Βενε­ ζουέλα, Χιλή, Περού, Μεξικό - και βιώνει τις αντιθέσεις π ο υ ανασ τάτω σ αν και διαμόρφ ω σαν τη Λατινική Αμερική.

μαρτυρίες ε γνώ ση και χω ρίς π ροκαταλήψ εις ο Τζώρτζιο Μπόκκα - αρθρογράφ ος της «Republica» και του περιοδικού «L'Espresso» με πλούσιο συγγραφικό έργο - σ το βιβλίο του Εμείς οι τρο­ μοκράτες (Αθήνα, Index, 1993. Μ τφρ. Β. Αργυρός. Σελ. 384. Δρχ. 3.500) αναλύει το φαινόμενο της τρομοκρατίας στην Ιταλία, σ υζη τώ ντα ς με το υ ς πρ ω τα γ ω ν ισ τές της. Έτσι, ο αναγνώ στης αυ τής της εξαιρετικά καλογραμμένης μελέτηςέρευνας ξεναγείται στον περιθω ριακό κόσμο της ένοπλης π ά λη ς π ο υ συγκλόνισε και ανασ τάτω σ ε ε π ί δώ δεκα χρόνια τη γειτονική χώ ρα. Το βιβλίο το υ Τ. Μ πόκκα δεν α π ο τε λ ε ί ούτε «κατηγορώ» για την «ένοπλη π ρ ο π αγάνδα» , ούτε βέβαια έχει χαρακτήρα απολογητικό· α π λ ώ ς καταγράφ ει α υ τά π ο υ συνέβησαν.

Παιδικά Λ

Γιάννης Ρώσσης, συγγρ αφ έα ς της τρ υ φ ερ ής ιστοριούλας για Εποχή, 1993. Εικονογρ. Χρ. Ρώσσης. Σελ. 32. Δρχ. 700), αλλά και για ευαίσθητους ενήλικες, είναι μαθητής λυκείου. Στο αποκορύφ ω μ α τη ς εφ ηβείας του κατέγραψ ε τις εμπειρίες του συναισθήματα π ρ ό ω ρ α - για τον έρ ω τα και το χωρισμό. Μια ιστορία για τον έρ ω τα ενός πα ιδιού μ' ένα ροδάκινο ό π ο υ την ευτυχία διαδέχεται η απ ογοήτευση, την επιμονή η ανταμοιβή και η ερωτική ολοκλήρωση. Την εικογράφηση έκανε ο π α τέ ρ α ς του νεαρού συγγραφ έα.

/ 1 πα ιδιά , με τίτλο Το παιδί και το ροδάκινο (Αθήνα, I .

I I

I I I I V

Η.Π.

ο ο ο ο

Αριστοτέλης - Αθ. Βασιλόπουλος - Χαλάνδρι, Γκρίτσης - Γεωργιάδης Καλλιθέα. Δωδώνη - Αθ. Ελευθερουδάκης - Αθ. Ενδοχώρα - Αθ. Εστία - Αθ. 'Ηλιος - Δράμα. Ιανός - Θεσσ. Καραθίας - Ρουσσόπουλος - Αθ. Κουρκάκης - Καρδίτσα, Κρομμΰδας - Χίος. Λέσχη του Βιβλίου - Αθ. Λέσχη του Βιβλίου -,Θεσσ. Libro - Αθ. Μάτι - Κατερίνη. Πειραϊκή φωλιά - Πειραιάς.

Μ Ο Υ ΡΣΕ Λ Α Σ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά Κ ΕΔ ΡΟ Σ | ΜΑΧΜΟΥΝΤΙ ΜΠ. - ΧΟΦΕΡ Ο.: Ποτέ χ ω ρίς την κόρη μου Ψ Υ Χ Ο ΓΙΟ Σ ΕΡΝ Ω Α.: Το πάθος Χ Α Τ Ζ Η Ν ΙΚ Ο Λ Η Ξ Α Ν Θ Ο Υ Α Η Σ Γ.: Η εποχή των καφέδων Κ Α ΣΤΑ Ν ΙΩ ΤΗ Σ ΡΑ ΛΛ Η Σ Γ.: Κοιτάζοντας πίσω Ε ΡΜ Ε ΙΑ Σ Χ Ω Μ Ε Ν ΙΔ Η Σ X: Το σοφό πα ιδί Ε ΣΤ ΙΑ ΓΕ ΡΜ Α Ν Ο Σ Φ.: Γυναίκα από βελούδο ΚΑΚΤΟΣ ΓΕ ΡΜ Α Ν Ο Σ Φ.: Η Εκτέλεση ΚΑΚΤΟΣ ΦΑΚΙΝΟΣ Α.: Το κάστρο της μνήμης Κ Α ΣΤΑ Ν ΙΩ ΤΗ Σ Ο θεός μας έπλασε τσάμπα ΓΝ Ω ΣΗ

Περιηγητικά κείμενα Εποπτεία: Κ. Θ. Δ ημαράς

ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1879 α κείμενα των Ρενάκ, Μωρράς και Μορεάς, αποτε­ λούν αναλύσεις της νέας ελληνικής κοι­ νωνίας καθώς και των τρόπων με τους οποίους η κοινωνία αυτή λειτουργεί και πολιτεύεται.

Τ

-

1897

ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ _______ 1879-1897_______

Εθνικές διεκδικήσεις Ολυμπιακοί Αγώνες Καταστροφή τον '97

Εθνικές διεκδικήσεις Ολυμπιακοί Αγώνες Καταστροφή του ’97 Πρόλογος: Γιώργος Τόλιας Μτφρ.: Ειρήνη Λούβρου Γ. Τόλιας

js A ^ A

yOC, '

ΐΜ

" '« ° "

,,ν.οί , ^ ° 0< ■Ο. ^

Λ *** \850·, 5 \ ,

Κ Θ

**><**°

^

ΕΚΔΟΣΕΙΣ f

ολκοσ

Βουκουρεστίου 3 - 105 64 Αθήνα Τηλ.: 32.54.538 - 32.53.172

Μ εκαετττά χρόνια μετά την άρση της ελευθεροτυπίας στα Ιόνια από τον Άγγλο Αρμοστή Maitland εμφανίζε­ ται το πρώτο κερκυράίκό πε­ ριοδικό «Ιόνιος Ανθολογία» με την υποστήριξη του φιλε­ λεύθερου κυβερνήτη Lord Nugent. Πρόκειται για μια συλλογική προ­ σπάθεια των επτανησίων λογίων να δώσουν στο ευρύ κοινό μια λο­ γοτεχνική και επιστημονική έκδο­ ση. Κέρκυρα 18 Νοεμβρίου 1832. Ο Lord Grenville George Nugent, αποβιβάζεται στο νησί για να αναλάβει τα καθήκοντα του Μεγάλου Αρμοστή των Ιονίων Νήσων. Ο προκάτοχός τού Sir Frederic Adam ελάχιστα είχε απαλύνει τις αναμνήσεις πίκρας που είχε αφή­ σει στον Επτανησιακό λαό ο πρώ­ τος Άγγλος Αρμοστής Lord Maitland. Σχετικά με τον νεοαφιχθέντα Nugent, όμως, τα πράγματα φαί­ νονταν διαφορετικά. Οι φήμες που είχαν διαρρεύσει για τις φιλελεύ­ θερες ιδέες του, για τη θερμή υποστήριξή του στον απελευθε­ ρωτικό αγώνα των Ισπανών αλλά και για την βοήθεια που είχε προ­ σφέρει σε Πορτογάλους, Ισπα­ νούς και Ούγγρους επαναστάτες, οι οποίοι είχαν καταφύγει στην Αγγλία, έκαναν ολόκληρο το λαό της Κέρκυρας να πλημμυρίσει την παραλία και το λιμάνι, ενώ ο ζακυνθινός Διονύσιος Γρυπάρης αφιέρωνε στον Διονύσιο Σολωμό ποίημα από 33 στροφές1, όπου εξέφραζε την πίστη του και την αι­ σιοδοξία του για τη βελτίωση της πολιτικοκοινωνικής κατάστασης στα Επτάνησα.

L ord N ugent και “Ιόνιος Α νθολογία” Η ενθουσιώδης υποδοχή που του έγινε στην Κέρκυρα επαναλήφθηκε και στα άλλα Ιόνια νησιά2. Γεννημένος στην Ιρλανδία το 1789 και καταγόμενος από αρι­ στοκρατική οικογένεια, ο Nugent φοίτησε στην Οξφόρδη, κλασικές και νομικές σπουδές, απ’ όπου πή­ ρε το δίπλωμα του δόκτορα του Αστικού Δικαίου το 1810. Εν αντιθέσει προς τις παραδοσιακές αρ­ χές της οικογένειας του, από μι­ κρός προσεταιρίστηκε και υπο­ στήριξε τις ιδέες του φιλελευθερι­ σμού. Αμέσως μετά το τέλος των σπουδών του μπήκε στην πολιτική ζωή της χώρας του εκλεγόμενος βουλευτής με το κόμμα των Ουίγων3. Μέσα και έξω από το αγγλι­ κό κοινοβούλιο υποστήριξε θερμά τις θέσεις του για τα δικαιώματα των ανθρώπων, την καλυτέρευση των συνθηκών διαβίωσης των φυλακισμένων, την τύχη των σκλά­ βων στις χώρες της Αφρικής και της Αμερικής. Ανάμεσα σε όλα αυτά δεν ξεχνούσε και την ελληνι­ κή υπόθεση της ανεξαρτησίας. Τον Αύγουστο του 1832 από τη θέση του Λόρδου Συμβούλου του Θησαυροφυλακείου καλείται να αναλάβει τα καθήκοντα του Αρμο­ στή στα νησιά του Ιονίου. Από την πρώτη κιόλας στιγμή θα προκαλέσει αίσθηση στους Επτανήσιους η προκήρυξη4 του Nugent προς τους υπηκόους του

όπου κάνει μνεία για τα αγαθά της παιδείας, αποκαλύπτει τον θαυμα­ σμό του για τους αρχαίους θε­ σμούς της Ελλάδας, αλλά, κυρίως, υπενθυμίζει το χρέος της Αγγλίας να προστατεύσει ένα ελ­ ληνικό έδαφος: «Η ιστορία σας, θυμίζει τις δυστυχίες σας και ταυτόχρονα θυμίζει πως αυτές πή­ γασαν από τους αυτοκαλούμενους προστάτες σας. Όλα τα ελαττώματά σας ανήκουν σ’ αυτούς, όλες οι αρετές στάθηκαν και είναι καθαυτό δικές σας... Σαν χρέος προς αυτό το αξίωμα που κατέχω, θα θεωρήσω ευτυχία μου αν είναι από μένα, να μην υπάρχει πολίτης ανάμεσά σας που τα συμφέροντά του αν έχει συμφέρο­ ντα ή που οι ζημίες του αν έπαθε ζημίες, να μη θεραπεύονται ευθύς μόλις μου γίνονται γνωστές». Το πρόγραμμα του Nugent ήταν πολύπλευρο και αντανακλούσε τη σύνθετη και με πολλά ενδιαφέρο­ ντα προσωπικότητά του. Πρότεινε τη στέγαση του πανεπιστημίου στην έπαυλη των Αρμοστών, φρό­ ντισε να οριστεί επίσημη γλώσσα στα νησιά του Ιονίου η νεοελληνι­ κή διακηρύττοντας ότι σ’ αυτήν και μόνο έπρεπε να γράφονται όλες οι κυβερνητικές πράξεις, όλες οι δικογραφίες και γενικά κά­ θε επίσημο έγγραφο - η μακρό­ χρονη βενετική κυριαρχία είχε αφήσει εκτός των άλλων κατάλοι­ πα τυραννίας και στη γλώσσα -,

--------------- χρονικά 11 έδειξε ιδιαίτερη φροντίδα για τη βελτίωση των οικονομικών, αναθε­ ώρησε πλήρως τον Ποινικό Νόμο εξασφαλίζοντας για πρώτη φορά στους Ιόνιους την περιουσία, τη ζωή και την ελευθερία τους, προστόπ-ευσε τους αγρότες και τα προϊόντα τους. Η Κέρκυρα αυτή την εποχή ως πρωτεύουσα των Ιονίων, μαζί με τις πολιτικές, διοικητικές και δικα­ στικές αρχές του τόπου, συγκέ­ ντρωσε την πλειοψηφια των Επτανησίων λογίων. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς είχαν σπουδάσει σε πανεπιστήμια της «Εσπερίας» και βοήθησαν ώστε τα καινούρια ρεύ­ ματα στις τέχνες που κατέκλυζαν την Ευρώπη των αρχών του 19ου αιώνα να φτάσουν και στην πατρί­ δα τους. Ο ρομαντισμός, η ανακά­ λυψη των δημοτικών τραγουδιών και της αξίας της λαογραφίας, αλ­ λά και η ραγδαία εξέλιξη της τε­ χνολογίας και των θετικών επιστη­ μών δεν θ’ αργήσουν να βρουν και στα Επτάνησα θερμούς υποστηρικτές. Παράλληλα ο φιλελευθερι­ σμός, που αυτή την εποχή ανα­ στατώνει την Ευρώπη, δυναμώνει τις ενωτικές διαθέσεις των Επτανησίων. Ο Nugent υποστήριξε τις νέες ιδέες τόσο στο χώρο της πο­ λιτικής με τα μεταρρυθμιστικά του μέτρα όσο και στο χώρο των γραμμάτων με τς προτάσεις του υπέρ της καθιέρωσης της ελληνι­ κής γλώσσας, ιδιαίτερα δε με τη συμμετοχή του στην έκδοση των περιοδικών «Ιόνιος Αθολογία» (1834) και «Τετραφαρδίνειος Απο­ θήκη» (1835). Στη Ζάκυνθο το 1818 σχηματί­ ζεται ένας μικρός φιλολογικός κύ­ κλος: Διονύσιος Σολωμος, Αντώ­ νιος Μάτεσις, Διονύσιος Ταγιαπιέρας, Σπυρίδων Τρικούπης. Στην Κέρκυρα της περιόδου που εξετά­ ζουμε βρίσκουμε τους: Δ. Σολωμό, Α. Μουστοξύδη, I. Ζαμπέλιο, Δ. Ταγιαπιέρα, Α. Κάλβο, Κ. Ασώπιο, Α. Πολίτη, Γ. Μαρκορά, X. Φιλητά και άλλους. Η Ιόνιος Ακαδημία λει­ τουργεί σαν συνδετικός κρίκος κα­ θώς το διδακτικό προσωπικό με τις προτάσεις του ιδρυτή της Lord

Guilford περιλάμβανε αρκετούς από τους παραπάνω λογίους. Μέσα σε ένα τέτοιο κλίμα κάνει την εμφάνισή του το περιοδικό «Ιόνιος Ανθολογία» τον Ιανουάριο του 18345. Στο εισαγωγικό κείμενο του πρώτου τεύχους, γραμμένο το πιθανότερο από τον ίδιο τον Nugent, αναφέρονται οι στόχοι αυτής της έκδοσης, οι οποίοι αντανακλούσαν τις πολιτειακές και αισθητικές αρχές του συγγρα­ φέα: «Ο πρώτος ούτος αριθμός σκοπόν έχει να θέση τα θεμέλια πονήματος, το οποίον... συνανυψούμενον κατά πνεύμα και σημαντικότητα με τον χαρακτήρα του Κράτους, υπό την σκέπην χρη­ στών ηθών και ελευθέρας Κυβερνήσεως, θέλει γίνει μνημείον της του καλού κρίσεως, ήτις χαρακτη­ ρίζει τα εθνικά ποιήματα, και ήτις είναι το εναργέστερον δείγμα της προς την πατρίδα φιλοκάλου αγά­ πης». Τα άρθρα που δημοσιεύονταν στο περιοδικό επιλέγονταν από μια φιλολογική επιτροπή την οποία αποτελούσαν 19 μέλη. Στην «Εφημερίδα του Ενωμένου Κρά­ τους των Ιονικών Νήσων» της 1ης Ιουλίου 1833 (σ. 6) - ημερομηνία της αγγλίας εκδόσεως του περιο­ δικού από το τυπογραφείο της Κυβερνήσεως - δαβάζουμε τα ονόματα της ειδικής αυτής επιτρο­ πής: Lord Nugent, Α. Μουστοξύδης, X. Φιλητάς, I. Οικονομίδης, Σ. Γαγγάδης, Α. Κούρτζολας, Ε. Θεοτόκης, Βάυνες, I. Άννινος, Δ. Βούλτσος, Βιλέτας - Χαλικιόπουλος, Α. Ξυδιάς, Κ. Τυπάλδος, Δ. Αρλιώτης, I. Κιμέρας, Δ. Πελεκάσης, Δ. Ταγιαπέρας, I. Πετριτσόπουλος και Πέννυγκτον. Πρόκειται για μία ομάδα τα μέ­ λη της οποίας διακρίνονταν κοινω­ νικά λόγω των διοικητικών και δι­ καστικών αξιωμάτων που κατείχαν αλλά και λόγω ευγενικής καταγω­ γής. Όλα τα μέλη συνδέονταν άμεσα ή έμμεσα μεταξύ τους και σ’ αυτό συντελούσε η κοινή τους κουλτούρα εξαιτίας των σπουδών τους στο εξωτερικό6. Επιστρέφοντας στην πατρίδα οι περισσότε­ ροι σταδιοδρόμησαν σε δημόσια αξιώματα, συμμετείχαν σε φιλολο­

γικούς κύκλους, επιστημονικά συμβούλια και επιτροπές και δίδα­ ξαν στην Ιόνιο Ακαδημία. Στην αγγελία εκδόσεως αναφέρεται ακόμα ο τρόπος επιλογής των άρθρων, η γλώσσα και το εί­ δος του λόγου των συνεισφερομένων έργων καθώς επίσης και οι όροι συμμετοχής των συνεργα­ τών. Τα μέλη της Επιτροπής θα προσέφεραν τα έργα τους προς όφελος του Ταμείου του περιοδι­ κού. Ημερομηνία εκδόσεως του πρώτου τεύχους - φακέλλου όπως ονομαζόταν - ορίζεται η 1η Ιανουάριου 1834. Επίσης υπεν­ θυμίζεται ότι: «κάθε συνεισφερόμενον σύγγραμμα θα στέλλεται ανώνυμον παρά του Συνεισφέροντος και παραγγέλλεται να μην εί­ ναι γραμμένον ιδιοχείρως του Συνεισφέροντος, δια να μην υπάρ­ χει υποψία φιλοπροσωπίας εις την εκλογήν της Επιτροπής». Στην «Ιόνιο Ανθολογία» δημοσιεύθηκαν συνολικά 85 ανυπόγρα­ φα7 γραμμένα ή/ και μεταφρασμέ­ να στις τρεις γλώσσες που ήταν σε χρήση την εποχή εκείνη στα Ιόνια: αγγλική, ιταλική, ελληνική. Τα 22 δημοσιεύθηκαν μόνο στα ιταλικά, τα 20 μόνο στα ελληνικά και 1 μόνο στα αγγλικά, 38 σε δύο γλώσσες (23 ελληνικά και ιταλικά, 12 αγγλικά και ελληγικά και 3 αγ­ γλικά και ιταλικά) και τα υπόλιπα 37 στις τρεις γλώσσες. Τα ιταλικά ήταν η επίσημα κα­ θιερωμένη γλώσσα απο την εποχή της Βενετοκρατίας αλλά και εκείνη που προτιμούσαν οι περισσότεροι Επτανήσιοι λόγιοι. Γι’ αυτό οι δη­ μοσιεύσεις στα ιταλικά κατέχουν την πρώτη θέση στο περιοδικό. Τα αγγλικά μιλιόνταν σε πολύ μικρό βαθμό και μόνο ανάμεσα στους κύκλους της εξουσίας και τους συνεργάτες της και συνδεδεμένη με την καταπίεση δεν κατάφερε ούτε ν’ αγγίξει τα μεσαία και κατώ­ τερα κοινωνικά στρώματα ούτε να συγκινήσει τους λογίους. Στους ποιητικούς κύκλους Επτανησιακή σχολή - εμφανίζονταν έντονες οι τάσεις της χρησιμοποίησης της ελληνικής γλώσσας σε μορφή απλής καθαρεύσουας. Ως προς τα θέματα μπορούμε

12 χρονικά--------------να εντοπίσουμε δύο βασικές κατη­ γορίες άρθρων: τα λογοτεχνικά και τα επιστημονικά. Η πρώτη αντι­ προσωπεύεται με ποίηση (και δη­ μοτική), διηγήματα και νουβέλες, ταξιδιωτικές αφηγήσεις, θεατρικά έργα. Η δεύτερη περιλαμβάνει: θέματα θεωρητικών και ανθρωπι­ στικών επιστημών όπως φιλοσο­ φία, ηθική, νομικά, εκπαίδευση, ιστορία, αρχαιολογία και βυζαντι­ νολογία, εθνολογία, και, δημοσιεύ­ σεις σχετικές με τις θετικές επι­ στήμες όπως χημεία, βοτανική, το­ πογραφία, καθώς και θέματα πρα­ κτικών εφαρμογών όπως τεχνολο­ γία και αγροκαλλιέργεια. Ποσοτι­ κά την πρώτη θέση κατέχει η ποίη­ ση και ακολουθούν τα διηγήματα, η αρχαιολογία, βοτανική, ενθολογία. Είναι εμφανής η πρόθεση του περιοδικού να υποστηρίξει τη λο­ γοτεχνία της εποχής, αλλά και το ανθρωπιστικό κλίμα, είτε αυτό εκ­ φράζεται μέσα από τις νεοφανείς για τον ελληνικό χώρο επιστήμες της αρχαιολογίας, της εθνολο­ γίας, είτε - αξιοσημείωτο - μέσα από τις θετικές επιστήμες (χημεία, βοτανική) και την τεχνολογία. Ανάμεσα στα άρθρα του περιοιδκού σπουδαιότερα θα μπορού­ σαν να θεωρηθούν: «Περί ελληνι­ κής αναπτύξεως» του Κ. Ασώπιου, από τις πρώτες ελληνικές δημοσι­ εύσεις εθνολογικού χαρακτήρα, «Περί Χημικής Ονοματολογίας» του Α. Πολίτη, την πρώτη ανάλογη εργασία στα ελληνικά, «Flora corcirese» (Κερκυραϊκή Χλωρίς) του Maziari για τη συστηματική τα­ ξινόμηση και παρουσίαση σημα­ ντικού αριθμού φυτών, «Αποτελέ­ σματα των μηχανών», μετάφραση από τα αγγλικά αποσπάσματος του έργου «0; σύντροφος των ερ­ γατών» και «Μηχανισμός και χειροτεχνίαι» του Charles Babbage. Τα δύο τελευταία μάλιστα έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη συμβολή τους στην ενημέρωση για την εξέ­ λιξη της βιομηχανίας στην Ευρώ­ πη και την αξία της. Ενδιαφέροντα ακόμη θα πρέπει να θεωρηθούν τα άρθρα «Γεώμηλον» για την ανάπτυξη της αγρο­ καλλιέργειας στα Επτάνησα και «Χρέη πολιτικά του Εφημερίου»,

όπου υπογραμμίζεται η ανάγκη μόρφωσης των ορθόδοξων κληρι­ κών. Φαίνεται ότι οι υπεύθυνοι του περιοδικού στόχευαν στην αντα­ πόκριση ενός αναγνωστικού κοι­ νού προερχόμενου όχι μόνο από τις τάξεις των λογίων αλλά κα από χαμηλότερου μορφωτικού επιπέ­ δου στρώματα8. Το περιοδικό κυκλοφόρησε ανά τρίμηνο σε πέντε φακέλλους από τον Ιανουάριο του 1834 μέχρι τον Ιανουάριο του 1835. Στην εισαγω­ γή του πέμπτου φακέλλου ο συγγραφέας - και εδώ το πιθανό­ τερο ο Nugent - παρουσιάζεται αι-*1

σιόδοξος για τη συνέχιση της έκ­ δοσης, αφού «τον απερασμένον χρόνον... ευδοκίμησε». Τα αίτια της διακοπής της κυκλοφορίας θα πρέπει να αναζητηθούν στην ανα­ χώρηση του Nugent τον Μάρτιο του 18359. Η «Ιόνιος Ανθολογία» ως πρώτη περιοδική κερκυραϊκή έκδοση δεν μπορεί να συγκριθεί με τα μεταγε­ νέστερα περιοδικά, αλλά η αξία και η πρωτοτυπία μερικών άρθρων της, της προσδίδουν θέση πρωτο­ πόρου ανάμεσα στα περιοδικά της πρώιμης περιόδου του νεοελληνι­ κού κράτους.

Σημειώσεις

Ευρώπης, η Ιταλία συγκέντρωνε τον μεγαλύτερο αριθμό Επτανησίων φοιτητών.

7. Η ανωνυμία ήταν χαρακτηριστικό των εκδόσεων της εποχής εκείνης στα Επτάνησα (βλ. Γ. Θ. Ζώρας «Ποίηση και πεζογραφία της Επτανήσου», Αθήνα, 1953, Εισαγωγή, σελ. 64.)

8. Στη «Σύντομη διατριβή εν είδει Εισα­ γωγής» του πρώτου φακέλλου ο συγγραφέας σημειώνει: «Τοιαύται συγγραφαί δύνανται να καταστήσώσιν ευάρεστον εις όλας τα βιωτικάς κλήσεις την Ανθολογίαν, η οποία θέ­ λει χρησιμεύσει τοιουτοτρόπως ως εισαγωγή της συνήθειας του να μεταχειρίζηται έκαστος την ανάγνωσιν π ρος ιδίαν του τέρψιν, και ως χειραγωγικόν μέσον προς άλλους της Φι­ λολογίας υψηλότερους κλάδους».

9. Η πολιτική που ακολούθησε ο Άγγλος Αρμοστής σύντομα ήρθε σε ρήξη με τη βρεταννική αποικιοκραπκή πολιτική ώστε υποχρεώθηκε να υποβάλει την παραίτησή του τον Ια­ νουάριο του 1835.

1. Παραθέτουμε τέσσερις στροφές από αυτό το ποίημα του Γρυπάρη όπως παρουσιάζεται στα «Επτανη­ σιακά φύλλα», αρ. 5, σελ. 123-125: Η καρδιά του πατριώτου του καλού, η απελπισμένη Ισως με τον ερχομόν σου (εννοείται του Nugent) Θέλει αρχίσει ν' ανασαίνει. Τώρα φίλε μου Διονύσιε Δεν θα λες πως τεχνικά Τα νησιά μας είν' δεμένα Και έχουν ψεύτρα ελευθερίά. Τώρα εθαύρευαε καθένας Και θα αρχίσει να μιλεί Δίχως προσωποληψία Στόχασή του την καλή. Τώρα θα ιδείς διοίκησις μας ίσως να μεταλλαχτεί από γραμματέα, γραφέα ■ από Ύπαρχο ως Κριτή.

2. Βλ. Σπύρος Σ. Βερύκιος, «Ιστορία των Ηνωμένων Κρατών των Ιονίων νήσων 1815-1864», Αθήνα 1964, σελ. 223.

3. Των φιλελεύθερων σε αντίθεση με το κόμμα των Τόρρις, των συντηρη-, 4. «Εφημερίς των Ιονικών Νήσων», 19 Νοεμβρίου /1 Δεκεμβρίου 1832.

5. Η «Ιόνιος Ανθολογία» εκδόθηκε από το Τυπογραφείο της Κυβερνήσεως στην Κέρκυρα, το μοναδικό των Ιονίων από το τέλος της Βενετοκρατίας μέχρι τα μέσα περίπου του 19ου αιώνα.

6. Ανάμεσα στις χώρες της δυτικής

Κωστής Γιαννακόδημος

Για το θέμα έχουν γράψει η Ευγενία Κεφαλληναίου: «Ιόνιος Ανθολογία: Ιανουάριος 1834 - Ιανουάριος 1835», «Επετηρίς Ιδρύματος Νεοελ­ ληνικών Σπουδών», τ. Β', Αθήνα (1981 -1982), σελ. 273 - 293 κι η Μα­ ρία Ασπιώτη: «Ο Λόρδος Νιούτζεντ στην Κέρκυρα», «Δελτίον της Ανα­ γνωστικής Εταιρείας Κερκύρας», αρ. 11, Κέρκυρα (1974), σελ. 93145. Με την παρουσίαση του περιο­ δικού ασχοληθήκαμε στη Μετα­ πτυχιακή μελέτη μας «Ο φιλολογι­ κός Τύπος στην Κέρκυρα κατά τον 19ο αιώνα: η Ιόνιος Ανθολογία» υπό τη διεύθυνση του ΣΠ. I. Ασδραχά.

Η Γωνιάς Α Ν Δ Ρ Ε Α Κ Α Λ Β Ο Υ ΙΩ Α Ν Ν ΙΔ Ο Υ . Η Γ ω νιά ς. Φ ιλ ο λ ο γ ικ ή επ ιμ έλ ε ια : Γ ιά ν ν η Δ ά λ λ α ς. Α θήνα, Σ υ ν έ χ ε ια , 1992. Σ ελ .

221 + 1 + 2 λ ευ κές. 16ο.

Π οίηση ν πριν από διακόσια χρόνια δεν συνέβαινε η γέννηση του Κάλβου, σίγουρα η ποιητι­ κή μας έκφραση θα ήταν φτωχότερη. Και η φτώχεια αυτή θα ήταν περισσότερο οδυνη­ ρή, από τη στιγμή που ο Κάλβος είναι ο μό­ νος που δικαιώνει, έστω και σε κλίμακα όχι πλήρη, τη λόγια έκφραση στον ποιητικό λόγο ολόκληρη η καθαρευουσιάνικη ποίηση της ρομα­ ντικής σ χολής έχει βουλιάξει οριστικά στον πυθμένα της εκζήτησης και της αλαζονικής κενότητάς της. Ο Κ άλβος έρχεται, φυσικά, από τη λό ­ για παράδοση, όμως, η ποιητική του ιδιοσυγκρα­ σία τον έφερε να δοκιμάσει την εκφραστική του δίψα στην πηγή του λόγου, που είναι η λαϊκή του μορφή - η μόνη μορφή. Ο μορφολογικός συνδυα­ σμός των δύο τύπων είναι και το μυστικό της αντοχής του, ή, αν θέλουμε, το «απόκρυφο της τέ­ χνης» του. Π ολλά έχουν γραφεί και ειπωθεί πάνω στο ζήτημα, πολλά έχουν διατυπωθεί για τους «σολοικισμούς» και τους «βαρβαρισμούς» αυτής της σύζευξης, για τον ανοίκειο, αρκετές φορές, βιασμό των συντακτικών και γραμματικών κανό­ νων, για την ορθογραφία του ακόμα (πράγματα που έδωσαν λαβή να χαρακτηριστεί ο ποιητής ως

ένας από τους «μεγάλους» που δεν ήξεράν την ελ­ ληνική γλώσσα, λες και η γλώ σσα είναι ζήτημα κανόνων και ορθογραφίας! τους κανόνες και την ορθογραφία τα οργάνω σαν και τα κω δικοποίη­ σαν, με βάση την προφορική και γραπτή παράδο­ ση, οι γραμματικοί του σπουδαστηρίου, δεν έχουν καμιά σχέση με τη ζωντανή λαλιά, που κυκλοφο­ ρεί στις αρτηρίες του εκφραστικού ενδιαθέτου). Η κατοχή της γλώ σσας («ή έν τφ λέγειν δύναμις», Π ερί ύψους, 8,1) προϋποθέτει όχι μια σχολαστική και γραμματική σπουδή — αυτά είναι παιδευτικά εφευρήματα που αποστεγνώνουν το νου και την καρδιά - αλλά μια βαθιά βίωση του εκφραστικού πλέγματος, που έρχεται από πολύ μακριά, μ’ όλον τον πλούτο και την ιδιαιτερότητά του και πάει επίσης πολύ μακριά: η προοπτική της γλώ σσας εί­ ναι προοπτική βάθους και όχι μιας ευκαιριακής ή περιστασιακής (ή ακόμα και εποχιακής) χρήσης. Ο Κάλβος είχε βιώσει αυτό το πλέγμα, λει­ τουργούσε μ’ αυτή την προοπτική του βάθους. Κι ακόμα, η χρήση του εκφραστικού οργάνου γίνεται με τρόπο που φανερώνει αυτή την κατοχή. Και, θαρρώ, πω ς εδώ θα πρέπει να ξεκαθαριστεί το πράγμα: εκείνος που δεν κατέχει το εκφραστικό του όργανο δεν μπορεί να το χρησιμοποιήσει μ’ αυτή την προοπτική του βάθους, δεν μπορεί ν ’ αντλήσει απ’ αυτό τη δύναμη για ν ’ αντέξει σ ’ αυτή την προοπτική. Ας μη γελιόμαστε· όσοι προ­ σπάθησαν ή προσπαθούν να δικαιώσουν κάποιες λανθασμένες απόψεις και κρίσεις, για να κλείσουν τα ραγίσματα μιας αψεγάδιαστης επιφάνει­ ας, δεν κατάφεραν παρά να ο δηγήσουν σε α διέξο­ δο τη συλλογιστική τους. Τ α πράγματα μιλάνε μό­ να τους και στην περίπτωση του Κάλβου τα πράγ­ ματα είναι αρκετά αποσαφηνισμένα. Ο ποιητής,

14 ετηλογη με την κατοχή του εκφραστικού του οργάνου, πε­ τυχαίνει, μαζί με την ελευθέρια χρήση του και την υπέρβασή του, κι αυτό είναι επαρκές στοιχείο, για να μας κάνει να δούμε την περίπτωσή του ό χι σαν πρόβλημα, αλλά σάν εκπεφρασμένη θέση και κα­ τάθεση. Το πρόβλημα δημιουργείται στα σπουδα­ στήρια - όπως το γλωσσικό, δεν έχει σχέση με την πραγματικότητα. Κι ούτε νοιάζεται η πραγμα­ τικότητα και η ζωή για το τί λέει ο Σούτσος ή ο Ψ υχάρης για τη γλώσσα, τί ο Σεφέρης για τον Σ ο ­ λωμό και τον Κάλβο (για την κατοχή της γλώσ­ σας), τί λένε, εν πάση περιπτώσει, οι γλω σσολό­ γοι, οι σημειολόγοι, οι τεχνογράφοι, οι κριτικοί και οι αισθητικοί. «Σε λόγια να βρισκόμαστε», που λέει ο λαός, που τα λόγια του τα ξέρει και τα μιλά και τα παραδίδει και τα ζει, στο πείσμα όλων αυτών που, αυτόκλητοι κήνσορες και τιμητές, αποφασίζουν πως η γλώσσα μας έχει φτωχύνει, πως τη γλώσσα μας δεν την ξέρουμε, πως την κα­ ταστρέφουμε και τα όμοια. Α ς πάνε όλοι αυτοί σ ’ ένα νησί, ας πάνε στη Ρούμελη, ας πάνε σ ’ ένα οποιοδήποτε μέρος της Ελλάδας, και, αν έχουν αυτιά, θ ’ ακούσουν την ελληνική γλώ σσα ατόφια και αρθρωμένη πάνω στους αυτογενείς της ρυθμούς — η περιουσία η γλωσσική δεν εκφράζε­ ται από τους άσχετους δημοσιογράφους των εφη­ μερίδων και της τηλεόρασης, από τους λ αχανια­ σμένους εκφωνητές, από τους κυρίους των μέσων μαζικής ενημέρωσης, από τους πολιτικούς, από τους νεόκοπους αστούς ενός καταναλωτισμού: αυτοί δεν κατέχουν τη γλώσσα κι απ’ αυτούς γίνε­ ται η γενίκευση και διατυπώνονται οι αρνήσεις και οι ιερεμιάδες και οι καταστροφές.

Λ

μως, το θέμα μας είναι ο Κάλβος και η ποίησή του - ιδού, όμως, που η ποίηση του Κάλβου δίνει αφορμή για παρόμοιες σκέψεις κι αυτό είναι οπωσδήποτε ένα ακόμα 1 I στοιχείο ζωτικότητας. Και η ποίηση αυτή, V που, στο πείσμα όλων των αυτόκλητων κηνσόρων και τιμητών που αποφασίζουν πως ο Κάλβος δεν ήξερε ελληνικά, κοντεύει να διανύσει δυο αιώνες ζωής και αντίστασης, δεν έχει ακόμα καλά καλά ερμηνευθεί ως π ρος τη ζωτικότητα και τη λειτουργικότητά της, αφού αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα και όχι ως εγκαθιδρυμένη κατάσταση. Και πάλι, γ ι’ άλλη μια φορά, θα πρέπει να ειπωθεί ότι η μόνη ως τώρα σ ωστή προσέγγιση της καλβικής ποίησης έγινε από τον Π αλαμά (1889), τον σημαντικότερο κριτικό και μελετητή της λογοτε­ χνίας μας, προσέγγιση, όμως, που έμεινε ως τώρα

I I I I I I

απομονωμένη, γιατί οι μεταγενέστεροι είδαν την ποίηση αυτή - και γενικά το ποιητικό φαινόμενο, αλλά και το λογοτεχνικό - μέσ’ από τις διαθλά­ σεις των μεθόδων και των θεωριών και των ιδεο­ λογιών (ή και των ιδεοληψιών, ακόμα) κι όχι με την αμεσότητα που η ίδια απαιτεί. ρόκειται, λοιπόν, ο Κάλβος και μάλιστα τώρα έχουμε τη μεγάλη τύχη να χαρούμε (και το ρήμα δεν έχει μόνο τη γνωστή του αισθητική χρησικτησία εδώ) το χειρόγρα­ φο της «Λύρας», πριν πάρει το δρόμο του για το τυπογραφείο - είναι «η προεκδοτική μορφή της σ υλλογής εκείνης, γραμμένη με το χέρι του μεγάλου Ζακυνθίου», όπως πληροφορεί ο επι­ μελητής της έκδοσής της (σελ. 7). Έ χου με, λοι­ πόν, ένα πολύτιμο στοιχείο μιας άκρως ενδιαφέ­ ρουσας αμεσότητας από τον άνθρωπο εκείνον, από τον ποιητήν εκείνον, που οι σκιερές εκτάσεις της ζωής του είναι πάρα πολλές κι έδωσαν αφορ­ μή για εικασίες και λανθασμένες πληροφορίες,1 έχουμε το χειρόγραφο εκείνου, που δεν ξέρουμε καν τη μορφή του (και που δεν έγινε, δυστυχώς, καμιά προσπάθεια, με βάση τη μέθοδο της κρα­ νιομετρίας, ν ’ αναπαραχθεί η φυσιογνωμική του κατατομή2). Και το χειρότερο αυτό γίνεται ακόμα πολυτιμότερο, καθώς έχουν αποτυπωθεί σ ’ αυτό κάποιες αυτόγραφες διορθώσεις, και, το σημαντι­ κότερο, παρουσιάζει σε πολλά σημεία διαφορές και αποκλίσεις από την έντυπή του μορφή, που, όπως δείχνει το αντίτυπο της βιβλιοθήκης της Societe de Lecture της Γενέβης, ο ποιητής δεν τη θεωρούσε οριστική3.

Π

υτός είναι ο λόγος που ο φιλολογικός επι­ μελητής της έκδοσης του χειρογράφου επι­ κρίνει την κριτική έκδοση των ωδών από τον F. Μ. Pontani (1970), καθώς στο αρνη­ τικό της κριτικό υπόμνημα περιλαμβάνει τις μεταγενέστερες γραφές τω ν διαφόρων εκδόσεων του καλβικού ποιητικού έργου (σελ.

198-9) και αναπαράγει πιστά την editio princeps, τόσο της «Λύρας» (1824) όσο και των «Λυρικών» (1826), και προτείνει εμμέσως, πλην σαφώς, μια διαφορετική μέθοδο του εκδοτικού προβλήματος του καλβικού κειμένου4. Και μεσ’ από τη γραφή του ποιητή προσπαθεί να αιτιολογήσει τη μορφή που το χειρόγραφο παρουσιάζει, αφού η ιδιοτυπία της είναι όχι μόνο εμφανής αλλά και συντελεστική της μουσικής εκφοράς του ποιητικού ρυθμού. Η προσωπικότητα του Κάλβου αποτυπώνεται σ ’ αυτήν μ’ έναν έντονο και συμπυκνωμένο τρόπο, η

------------------------------ ετπλογη 15 υπέρβαση τόσο της «είωθυίας» λαλιάς όσο και της γραπτής αποτύπωσής της είναι χαρακτηριστι­ κή. Σ την έκδοση, λοιπόν, που έχουμε μπροστά μας αναπαράγεται φ ω τοτυπικός το χειρόγραφο5 (που καταλαμβάνει το verso του τυπωμένου φύλλου) και, αντικρυστά γίνεται η τυπογραφική του μετα­ γραφή (στο recto). Ω στόσο, ο φιλολογικός επιμε­ λητής δεν κάνει μια διπλωματική έκδοση, που εν­ δεχομένως να μην ήταν απαραίτητη εξαιτίας της μορφής του χειρογράφου: το κείμενο είναι καθα­ ρογραμμένο στο σύνολό του, ευανάγνωστο και μ’ όλον τον παλαιογραφικό χαρακτήρα που διασώ­ ζει «έν πολλοΐς», δεν παρουσιάζει τη χαώδη και λαβυρινθώδη εικόνα των χειρογράφων του Σολω­ μού, όπου εκεί ο κριτικός εκδότης θα πρέπει να καταβάλει εξαντλητική προσπάθεια για την ανπαραγωγή τους, όπως και έκαμε ο Λ ίνος Π ολίτης με τη μνημειώδη έκδοση τω ν «Α υτόγραφων Έ ρ γω ν» (1964), αλλά και από την προσπάθεια εκείνη δεν έφτασε ακόμα στο φως ο σημαντικότερος (από την άποψη της κριτικής έκδοσης) καρπός της: η αποκαθαρμένη μορφή του σολωμικού κειμένου, μ ’ όλο τον απαραίτητο υπομνηματισμό των πο­ λυάριθμων γραφών, διορθώσεων, διαγραφών και αναθεωρήσεων από τον ίδιο τον ποιητή. Εδώ τα πράγματα είναι απλούστερα: και ως προς την πο ­ σότητα (η «Λύρα», όπω ς είναι γνω στό, περιλαμ­ βάνει τις πρώτες δέκα από τις είκοσι ωδές που έγραψε ο Κάλβος συνολικά) και ως προς την ποι­ ότητα της γραφής, που είναι, όπως ειπώθηκε, μία και μοναδική. Κ άλβος χρησιμοποιεί στη γραφή του αυτόν τον χαρακτήρα της κοσμικής βυζαντινής γραφής, που κάποιες φορές δημιουργεί δυσκολίες σ την ανάγνω σή της - πράγμα που έχει τις επιπτώσεις του στην τυπογρα­ φική μεταγραφή του κειμένου. Από τα χα ­ ρακτηριστικά της γραφής αυτής θα μπορούσαμε ενδεικτικά ν ’ αναφέρουμε εδώ πρώτα την ομοιό­ τητα πολλών γραμμάτων σ την κεφαλαιογράμματη και μικρογράμματη μορφή τους, καθώς τα κε­ φαλαία δεν έχουν πάντοτε μεγαλύτερο μέγεθος από τα μικρά: το άλφ α ο Κ άλβος το γράφει (CL) ως κεφαλαίο και μικρό· το ίδιο συμβαίνει με το γάμμα <γ ) τ ο λάμβδα ( λ ) , με το μί, κάποιες φορές ( μ ), με το πι ( CS ). με το ύψ ιλο ν ( \) ), με το ταυ ( Τ '), με το ωμέγα (ίο )· Αρκετά από τα υπόλοιπα γράμματα διακρίνονται από τη διαφορετική τους γραφή (λ.χ. το δέλτα, όπου μάλιστα στο κεφαλαίο υπάρχει στη μέση της οριζόντιας κεραίας η μικρή «διακοσμητική κάθετος» όπως στη βυζαντινή του

μορφή ,Δ . ενώ του μικρού η καμπύλη κεραία κλεί­ νει συχνά προς τα αριστερά. 8 )· το μ ί επίσης (/Λ), το έψ ιλο ν ( 6 κεφαλαίο, e μικρό), ενώ στο χι η δεξιά του κεραία ανεβαίνει αρκετά ψηλά (*''). Με­ γαλύτερη σύγχυση δημιουργούν ενδεχομένως κά­ ποια συμπλέγματα ή πλέγματα γραμμάτων, εκτός, φυσικά, από τα εμφανή, όπως είναι τα δύο σ σ (κα­ θαυτό παλαιογραφικό σύμπλεγμα, αα ) τα σ τ (επί­ σης, παλαιογραφικό. "ζ ), τα σ χ τα δι ( S]) το και (V p ). Πρόβλημα δημιουργεί το πλέγμα των γραμμμάτων υν, που ο Κ άλβος παλαιογραφικώς το αποτυπώνει (ocuu, με αποτέλεσμα να λαμβάνεται ως η ν . Τους τόνους και τα πνεύματα τοποθε­ τεί συνήθως όχι όπως σήμερα στο επάνω και αρι­ στερό μέρος του γράμματος αλλά στο επάνω και στο δεξιό του κεφαλαίου, προς τη φορά που ανα­ πτύσσεται η γραφή (Γωνιάς, Ε'λ ληνικά, Ε ’φθασε, Ο'λ.ην) και κάποιες φορές (όπω ς στο κεφαλαίο 5Ω μέγα, στο r Η τα ή στο 'Ύ ψ ιλο ν) τα τοποθετεί σ την κορυφή τους (ΟΟΟομανέ, Η .υ β ρ ισ τικ ά ). Κι ακόμα, σε κάποιες περιπτώσεις, το σημείο στίξης του διψήφου δεν μπαίνει στο δεύτερο γράμμα (όπως το έχουμε συνηθίσει), αλλά στο πρώτο (διά τους υιούς μας), πράγμα που το βλέπουμε σε κά­ ποια γραπτά της εποχής6. Με βάση, λοιπόν, αυτές τις παρατηρήσεις, ας μου επιτραπεί εδώ να επισημάνω κάποιες λανθασμένες μεταγραφές, που, ωστόσο, κατά ένα μέρος, δεν τις θεωρώ βέβαιες, εφόσον η φωτοτυπία του χειρογράφου δεν είναι σε όλα της τα σημεία καθαρή κι αυτό, ενδεχομέ­ νως οφείλεται σε λόγους ανεξάρτητους από τη θέ­ ληση του εκδότη. Κ αι, πρώ τα, μεταγραφές τονισμού: ωδή α ' 106: Ε ίσ αι ευτυχής· θα το μετέγραφ α Ε Τισαι ευτυχής· γ ' 96: Υιέ μου: το χειρ όγρ αφ ο έχει, Υιέ μου (κατά τον τρόπο της στίξης που αναφ έρθηκε π α ρ α π ά ­ νω)· βλ. και γ ' 117: τον υιόν, όπου γραπτέον: τόν υιόν· ακόμα η ' 63: δ ιά τούς υ ιούς μας· όπου γ ρ α ­ πτέον, δ ιά τους υ ιούς μας· γ ' 131: Α ϊ κα ί άπειρος άς είναι, δπου νομίζω σωστότερα θα ήταν, Α"ι καί άπ ειρος άς είναι. Στον τίτλο της συλλογής, Η Γ ω νιάς, όμως ό Κ άλβος έχει Η Γωνιάς. Με τον ίδ ιο τρόπο τοποθετεί το πνεύμα στο κεφ αλαίο ’Ω μ έ γα , που, όπω ς σημειώθηκε, το γρ άφ ει όπω ς το μικρό, αλλά σε μεγαλύτερο μέγεθος: ώ δ ή (σε όλες τις επικεφαλίδες)· α ' I: Ω’ φιλτάτη πατρίς: γραπτέον, ώ, φιλτάτη πατρίς· α ' 59: Ω 'ρ α ία καί μόνη ή Ζάκυνθος: γραπτέον, ώ ρ αίαν κα ί μόνη ή Ζ· βΊ18: Ω’θομανέ: γραπτέον, ώθομανέ· κι ακό­ μα: γ ' 31, γ ' 56, γ ' 98, γ ' 121, γ ' 171, δ ' II, ε' 2, ε' 63, ς ' I, ς' 6, ς' 36, σ' 81, ζ ' 26, η ' 107, θ ' 31, θ ' 71, Γ 66, Γ Ψγ, Γ 142, Γ 161, Γ 176. Κ αι μια άλλη επισήμασνση θα ’θελα να έχω εδώ: στο στίχο ξ' 51 που εί­ ναι γραμμένος: ΟΤ δούλοι όμως δ ιά ποιον, ό

16 ετπλογη-----------------------------Κάλβος, κατά τόν τρόπον τω ν τυπογραφ ικ ώ ν υποδείξεω ν ,δηλώνει με γραμμές ότι η σειρά των λέξεων πρέπει να μπει έτσι: δμως διά ποιον οί δούλοι (που τυπώ θηκε κα ι έτσι)· ο επιμελητής, μεταγράφοντας τη διορθωτική υπόδειξη γράφει: 0 " μ ω ς διά ποιον οί δούλοι, όπου, βέβαια, το πνεύμα κ α ι ο τόνος στο κ εφ αλαίο μπαίνουν κ ατά συμπερασμό στο άνω δεξιό του γράμματος, με τη σκέψη ότι έτσι θα το έγραφ ε ο Κάλβος. Α φήνω το θέμα ανοιχτό. ς προς τη μεταγραφή των κεφαλαίων γραμμάτων, γ ίνεται εδώ μια σχετική επ ι­ σήμανση, που, ωστόσο, τις περισσότερες φορές, αποτελεί πρόταση και όχι βεβαιό­ τητα: β' 13: Ε ”τυχ’ δστις άκούει: όμως, το Μ κεφαλαίο έψ ιλο ν ο Κάλβος το γράφει 6 κι εδώ έχει τη μορφή του μικρού, ε· θα προτιμούσα, έτυχ’ δστις άκούει, γ ια τί τότε θα ’πρεπε να μετα­ γρ αφ εί και: τής Ε ’ρ υθράς θαλάσσης και όχι της έρυθράς θαλάσσης (δ ' 113)· β ' 35: μήτηρ ήρώων: μήπως, μήτηρ Η 'ρ ώ ω ν β ' 113: έάν ή δόξα θερμώση: γραπτέον: Ε ’αν ή δόξα θερμώση· ε' 3: λητογενέος: θα το μετέγραφα, Λ ητογρενέος ε' 109: τί ώ άόνιαι μέλισσαι·: θα πρότεινα, τί ώ Α ’ό νιαι μέλισσαι· το επίθετο έχει ταλαιπω ρηθεί α π ό τους εκδότες, καθώ ς αρκετοί νομίζουν πω ς σημαίνει «αιώ νιαι» και ότι πρόκειται πιθανώ ς γ ια λ ανθα­ σμένη γρ αφ ή. Ό μω ς, « Ά ό ν ια ι» είναι αυτές που προέρχονται απ ό την Α ονία, πα λα ιό ονομασία της Β οιωτίας, α π ό τους κ ατοίκους της Ά ονες (βλ. Στράβω ν, 9, 401) - Βοιωτικές μέλισσες, οι Μ ού­ σες· ς' 9: μεσημβρινόν: θα μετέγραφα, Μ εσημβρι­ ν ό ν ς' 103: βρέχει δ ι’ αυτούς ό ήλιος: γραπτέον βρέχει δ ι’ αυτούς ο Η 'λ ιο ς ζ ' 64-65: Τ ήν σιγήν δέν έτάραξε / τής δουλοσύνης: γ ια τί όχι, Τ ής δουλοσύνης, αφού το τα υ κα ι στους δύο στίχους είναι ισομέγεθες σ χεδ ό ν το ίδ ιο κα ι η ' 10: τής οικουμένης, για τί όχι, Τ ής οικουμένης. ^

ίναι γνω στό και από τις ως τώρα εκδόσεις, ότι ο Κάλβος δεν γρ άφ ει μ έ ή νά, αλλά, με’ και ’να (θέλοντας π ροφ ανώ ς να δηλώσει ότι με την απόστροφο έχουν κολοβωθεί οι λέ| ξεις μ ετά και ΐνα). Έ τσ ι, επισημαίνω εδώ w κάποιες λανθασμένες μεταγραφές αυτού του είδους: β ' 16: Π οτέ ποτέ μέ δάκρυα: γρ α π τέ­ ον, Ποτέ ποτέ με’δάκρυα· ε' 19: μέ χορών εύφροσύνας: γραπτέον, με ’χορών εύφροσύνας· ς' 4: και η φωνή του με κόπον: γραπτέον, καί ή φωνή του μέ ’κ ό π ο ν η ' 102: Ε ’γώ νά γονατίσω: γραπτέον, Ε’γ ώ νά γονατίσω. Κ αί, βέβαια, το θέμα της ορ­ θογρ αφ ίας, είναι σημαντικό γ ια την καλβική Η

γρ αφ ή, καθώ ς ο π οιη τή ς κ ι εδώ υπερβαίνει τα καθιερωμένα και γρ ά φ ει σύμφω να με μια λαϊκό­ τροπη κά ποιες φορές ορ θογρ αφ ία - κι εδώ, χω ­ ρίς, φυσικά, να ταυτίζετα ι πα ντά πασ ιν, όπω ς πλησιάζει, έστω κι από μακριά, τη σολωμική γραφ ή. Ιδού μερικές επισημάνσεις της ομάδας αυτής: β ' 23: δπου φυσάει μέ βίαν, όπου πρέπει να γραφ τεί: δπου φυσάει με ’β ία ν ς' 54: μισητόν ολοκαύτωμα: γραπτέον, μυσητόν όλ. (πιθανώ ς κα τ’ αναλ ογία πρ ος το μυσαρόν [β' 76]· ι' 42: τής ή μέρας φιλοΰσι: στο χειρ όγρ αφ ο πλησ ιάζει προς τη μορφή, φυλοΰσι (διόρθωση με μολύβι)· ι' 127: αυ γερ ινά πετάουσι - σωστά, εφόσον το ου γ ρ ά ­ φ εται ως # (βλ. κα ι στο ι' 53: κτυπάουσιν ή πτέ­ ρυγες)· μήπως και στον ι' 63 αντί σιγάω σι θα ’πρεπε να μεταγρφεί, σιγάουσι; - Ε δώ θα πρέπει να καταχω ριστούν κα ι ο ι λέξεις που περιέχουν το πλέγμα uw , που νομίζω , πρέπ ει να μεταγραφεί παντού ως νν και όχι η ν όπω ς σε αρκετές λέξεις μεταγράφει ο επιμελητής: ο! 43: δύ ν α μ ιν ς' 97: βαρύνεται· ζ ' 17: είς τά σύννεφα· η ' 50: δικαιοσύ­ νην· η ' 77: άσυνέτους πολέμους· ι' 136:0 ’υτως έάν τήν δύναμιν· ι' 152: τά συναγμένα πλοία· ι' 178: καί σύναξε· ι' 160: κινδυνευόντων, ενώ ι' 150: φ ό­ βος κινδύνου - σωστά! Σω στά επίσης τα: γ ' 31: ώ παντοδυναμώτατε· γ ' 137: δ ύνανται κ αί γ ' 139: δύναμιν- γ ' 148: πώ ς δύναται· ζ ' 30: τήν δουλοσύνην και ζ ' 65: της δουλοσύνης· ζ ' 71: τα συνήθη - και μόλο που κ α ι σ’ αυτές τις λέξεις το πλέγμα υν φ αί­ νεται ως ην.

ά π ο ια σημεία στίξης επίσ ης μεταγράφηκαν λανθασμένα: β ' 40: πλήθος Α ’ράβων: γ ρ α ­ πτέον, πλήθος Α ’ράβων· (με άνω τελεία)· η'18: τά ν ψ η λ ά άναβαίνει: πρέπει ν ’ ακο­ λουθήσει κόμμα: τά υψ ηλά άναβ αίνει- σχι­ σμένη ύπό μυρίας / πρώ ρας άφ ρ ίζει ή θά­ λασσα. Ο επιμελητής έχει τελεία, όμως το χειρό­ γρ αφ ο, κόμμα: σχισμένη υπό μυρίας, πρώ ρας αφ ρ ίζει η θάλασσα·, Κι ακόμα, νομίζω , πω ς σε δυο περιπτώ σεις η μεταγραφή του επιμελητή α π οδίδ ει στον Κάλβο μια υπέρβαση του μέτρου, που ο ποιητής δεν π ρ α γμ ατοποιεί ποτέ: ς ' 50: και πόσας ελπίδας, όπου πρέπει να μεταγραφεί: πά­ σας έλπίδας· νομίζω ότι το κ α ι είναι στο χειρό­ γρ α φ ο διαγραμμένο7, και, ζ ' 68: Ε ’σεΐς ά π ό τόν άθάνατον, που πρέπει να μεταγραφεί: Σ είς άπό τόν ά θ ά ν α το ν κι έδώ νομίζω ότι το κεφ αλαίον έψ ιλον της λέξης Ε’σεΐς είναι διαγραμμένο. Θ α ’θελα ακόμα να προσθέσω ότι η αρίθμηση των στροφών, που γ ίνεται από τον ποιητή, με ελ­

------------------ ---------ετηλογη 17 ληνικά ψ η φ ία (όπω ς και η αρίθμηση των ωδών) δεν ακολουθείται πά ντα με συνέπεια -σ το μεγα­ λύτερο μέρος τω ν ωδών πα ραλείπεται κα ι ο επι­ μελητής στη μεταγραφή του τη συμπληρώνει ο ίδ ιος με την ένδειξη της αγκύλης· ωστόσο στην ωδή γ ' (Ε ις θάνατον) κα ι στις στροφές δ '-θ' το γράμμα που τις αριθμεί δεν είναι πάνω απ ό την καθεμιά στη μέση (όπω ς σ υμβαίνει με την «κανο­ νική» αρίθμηση αλλά είτε στο αριστερό), (στρο­ φές δ', ε') είτε στο δεξιό άκρο (στροφές ς'-θ'), π ι­ θανώς με άλλο χέρι. Ν ομίζω πω ς έπρεπε κ αι η με­ ταγραφ ή ν ’ ακολουθήσει το χειρόγραφ ο. Κι ένα τελευταίο: στην αρχή α ναπα ρ άγετα ι φ ω τοτυπικά και ο «ΠΙΝΑΞ των ώ ο ώ ν» (σελ. 11) που έχει συντάξει ο ίδιος ο Κ άλο ο ς- και μάλιστα, η ωδή η ' (η γνω στή με τον τίτλο «Εις ’Α γαρηνούς») φ έ­

Σημειώσεις 1. Γνωστή είναι, για παράδειγμα, η εφευρημένη «ποιη­ τική αντιζηλία» του Κάλβου προς τον Σολωμό, και πολλά έχουν γραφτεί για τη ν απουσία σχέσης των δύο ποιητώ ν τότε που ζούσαν τον ίδιο καιρό στην Κέρκυρα (βλ. Κάλβου, Απαντα. Λύρα. Πρόλογος Μαρίνου Σίγουρου, Εκδόσεις Σ τοχαστή, Αθήνα, [1928], σελ. 29, κ.ε.) Νομίζω πω ς τέτοιες εικασίες και αυθαιρεσίες δε βοηθούν σ την προσέγγιση του ποιητή και του ανθρώπου.

2. Πράγμα που θα μας απάλλασσε από την αβεβαιότητα και την εικασία. Έ χ ο υ ν γίνει αρκετές α πόπειρες α να­ παράστασης της μορφής του Κάλβου, κατά καιρούς, από ζωγράφους και χαράκτες (βλ. Καθημερινή, 6.9.92 [Επτά ημέρες], σελ. 13-15). Σ ’ όλες αυτές δε λαμβάνεται υπόψη ένα σημαντικό στοιχείο: ότι ο Κ άλβος ότα ν έγραφε τις ωδές του ήτα ν νέος, ενώ όλες οι απόπειρες αναπαράστασης τον δείχνουν ως έναν περίπου ταλαιπωρημένο γέροντα. Μ πορεί να περιέχεται στην ποίησή του αρκετή τραγικότητα, όμως, ως νέος, ο ποιητής έχει μια καθαρή ματιά και μια α ισιοδοξία εντέλει -πράγμ ατα συντελεστικά επί­ σης της ποιητικής αντοχή ς του.

3. Βλ. για τη ν ιστορία και τις τύχες του χειρογράφου όσα γράφει ο επιμελητής, σελ. 191 κ.ε., καθώς κ αι για τη φιλολογική σταδιοδρομία του κειμένου, σελ. 195 κ.ε. Σ τις σελ. 201 κ.ε. γίνεται περιγραφή και σχολια ­ σμός του χειρογράφου, μ ’ όλη τη ν προσοχή που δια­ κρίνει τον φ ιλολογικό επιμελητή.

4. Βλ. σελ. 200 και ιδιαίτερα 208. Κι εδώ τίθεται το ερώ­ τημα, σε τι εξυπηρετεί (ακόμη και τον ειδικό αναγνώ-

ρει εδώ τον τίτλο: «Εις Τυράννους». Ν ομίζω ότι κα ι του πίνα κα αυτού θα έπρεπε να γ ίν ει τυ π ο ­ γρ αφ ική μεταγραφ ή, ώστε να δοθεί μια πληρό­ τητα στην όλη κριτική εργασία. Γι άλλη μια φορά, με την έκδοση αυτή, ο Κάλ­ βος έρχεται κοντά μας (ή πάμε εμείς σ’ εκείνον), τώ ρα με την αμεσότητα που η ίδ ια του η γραφ ή δ ημ ιουργεί και που δείχνει πω ς η γνή σ ια π ο ιη τι­ κή ιδ ιοσυγκρασ ία οποια δή π οτε μορφή γλώ σσας κα ι γ ρ α φ ή ς κι αν χρησιμοποιεί, έχει τη δύναμη να προξενεί σε κάθε εποχή αντιστάσεις. Η π ο ίη ­ ση του Κάλβου, κα ι με τον τρόπο αυτό, έχει πλουτίσει κα ι έχει εμβαθύνει την εκφραστική μας.

Κώ σ τας Χω ρεάνθης

στη) ένα υποσελίδιο κριτικό υπόμνημα (όπως η Pontani) που θα περιλαμβάνει τις γραφές του χειρό­ γραφου, της πρώ της έκδοσης, τω ν ημαρτημένων, των ιδιόχειρω ν διορθώσεων. Α υτά θα μπορούσαν κάλλιστα ν ’ αποτελέσουν έ να σχολιασμό στο τέλος της έκ­ δοσης και όχι να βαρύνει το κείμενο με πράγματα που θα εξουδετερωθούν τελικά από τη ν κάθαρση του κειμένου. Υ πόμνημα έχει προσάψει ο εκδότης του χειρογράφου στο τέλος (σελ. 185 κ.ε.) και πολύ σω ­ στά έχει συντάξει ένα γλω σσάρι που περιλαμβάνει λέξεις του χειρογράφου, που δεν περιέχει η έντυπη μορφή της συλλογής (σελ. 217-8).

5. Η αναπαραγω γή διατηρεί και τις διαστάσεις του χει­ ρογράφου, ώστε ο αναγνώστης να βρίσκεται, όσο γί­ νεται και μπορεί, πιο κοντά στην πηγή της ποιητικής δημιουργίας.

6. Βλ. λ.χ. το βιβλίο: «Ο ϊ άθλοι τή ς έν Β λαχία Ε λ λ η ­ νική ς Έ π α να στά σεω ς τό 1821 έτος συγγραφέντες π α ρ ά Ή λ ία Φ ω τεινού τού Πελοπον: Π: Π ατρέω ς καί έκδοθέντες δ ιά τήν συνάφειαν τή ς Γενικής 'Ιστο­ ρίας, τή ς Ε λ λ ά δ ο ς εις εν τμή μα. Έ ν Λ ειψ ία τή ς Σ ακσω νίας 1846» όπου αναπαράγεται η χειρόγραφη μορ­ φή του κειμένου και όπου, συστηματικά, το πνεύμα και ο τόνος στα δίψηφα μπαίνει στο πρώτο γράμμα.

7. Ο στίχος είναι πεντασύλλαβος (παροξύτονος), αυτός που προστίθεται στο τέλος κάθε στροφής, όπως επισημειώνει ο ίδιος ο Κάλβος: «Οι στίχοι τους οποίους εμεταχειρίσθην εις τή ν κατασκευήν τώ ν ω δώ ν μου συνίστανται έκ συνιζήσεων καί τόνω ν καί λέγονται επτασύλλαβοι μέ ’πρόσθεσιν πεντασυλλάβου» (Επισημείωσις, Α). Μια μετρική υπέρβαση -ό πω ς και στον επτασύλλαβο- θα ή ταν ακατανότητη.

18 ετπλογη

και με τις σκιές και με τις λάμψεις Ε Υ Α Λ ΙΑ Ρ Ο Υ -Α Ρ Γ Υ Ρ Η . Κ α ι μ ε τις σ κ ιέ ς κ α ι μ ε τις λ ά μ ψ ε ις . Π ο ιή μ α τα . Θ ε σ σ α λ ο ν ίκ η , 1992. Σ ε λ . 75

Π οίηση

γνω ριμία με μια καινούρια ποίηση και πιο πολύ η στενότερη οικείωση μαζί της, που σημαίνει αποδοχή μιας συγκεκριμένης τε­ χνικής ή ενός δρόμου που οδηγεί στην αυτο­ τέλεια - η ποίηση έχει την αυτοτέλειά της και δεν θεωρείται πια ύποπτος ο αριστοκρα­ τικός χαρακτήρας της - σημαίνει αρχικά την κατάλληλη προετοιμασία του αποδέκτη. Μ έσα από τη μοντέρνα γραφή των σύγχρονων ποιητών προβάλλει μια συγκεκριμένη αγωνία που αποκρυπτογραφείται από τον επαρκή αναγνώστη. Η πολυεδρική διατύπωση, το πλέγμα των συμβό­ λων, τα επεξεργασμένα μοτίβα πλαισιώνουν τον ποιητικό λόγο κι αφήνουν στον αναγνώ στη να ανασύρει μέσα από το δικό του υπαρξιακό σό­ μπαν τη γνησιότητα, ακόμα και την ποιότητα του λυρικού πλούτου ή τη διεισδυτική του στοχαστικότητα. Ο αναγνώ στης, όσο «επαρκής» κι αν εί­ ναι, αρκείται ίσως στη γοητεία των λέξεων, του συγκεκριμένου τρόπου γραφής. Ο ποιητής από την πλευρά του έχει σ υγκεκριμένες αναφορές, επι­ λέγει τις δικές του πραγματικότητες που κάποτε απαιτούν έρευνα για να διακριβωθούν ακριβώς. Μ ερικοί ποιητές διεκδικώντας ελευθερία έκφρα­ σης και πίσω από μια αυτονόητη, πιθανόν, οίηση προχω ρούν σε στίχους αμφισβητήσιμους ως προς τις συγκεκριμένες αναφορές τους. Η αμφισβήτη­ ση αυτή αφορά κυρίως την προφάνεια του ποιητι­ κού κόσμου τους - εσωτερικού και εξωτερικού. Κάποτε η έλλειψη προφάνειας οδηγεί την ποίηση στη λήθη, μπορεί και στην εξόντωση. Η αποκά­ λυψη λένε πως είναι δουλειά του ερευνητή-μελε-

τητή. Κι αλίμονο αν δεν υποψιαστεί, αν δεν υποπτευθεί ή αν προχω ρήσει σε πρόχειρες ή βιαστι­ κές δηλώσεις. Κι εδώ μπαίνει το θέμα της αρμο­ διότητας: πόσο αρμόδιοι είμαστε να μιλούμε για ποίηση; Α ν κρίνει κανείς από τη συσσώρευση των δημοσιευμένων ποιητικώ ν σελίδων, φαίνεται πως η διάθεση πειραματισμού ή “αεροβασίας” αφθονεί τουλάχιστον σ την ελληνική λογοτεχνία. Π αρ’ όλα αυτά η ποίηση διατηρεί την αυτονο­ μία και την αυτοτέλειά της. Και θα συμφωνούσα απόλυτα με την άποψη του Νίκου Φωκά ότι ακό­ μα κι ο υπερρεαλισμός, τυπικό δείγμα μη αναφο­ ρικής ποίησης, δεν μπορεί παρά να παραπέμπει, να προϋποθέτει την όλη ποιητική πριν από αυτόν παράδοση (βλ. Δοκίμιό του «Για μια μη-αναφορική ποίηση ή ο σφετερισμός του κόσμου από τον ποιητή». Από το βιβλίο «Επιχειρήματα για τη γλώ σσα και τη Λογοτεχνία», Εστία, 1982, σελ.

182). Κι αν ο ποιητής είναι τελείως αναρμόδιος για ερμηνεία και υπομνηματισμό των στίχω ν του αφ’ ης στιγμής τους άφησε στο χαρτί, όπως θα ισχυριζόταν ο Ν. Φωκάς, προκειμένου να λει­ τουργήσει η ποίηση ευεργετικά όχι μόνο για τον αναγνώ στη, αλλά και για τον ίδιο της τον εαυτό διατηρώντας τη μαγική ιδιότητα να θαυμα­ τουργεί, δεν χρειάζεται παρά να γονιμοποιείται αποδοτικά μέσα από τις ψυχικές μεταγγίσεις του ποιητή στην ψυχή του αναγνώστη. Εδώ ακριβώς μπαίνει η έννοια του θαύματος. Επειδή όμως μια τέτοια έννοια παραπέμπει σε ένα κλίμα εξωτισμού - μια εύκολη ίσως αντιμετώπιση θεμάτων σχέσης ποιητή και αναγνώ στη ή ποιητή και εποχής - εί­ ναι σαφές ότι για μια στενότερη οικείωση με ένα ποιητικό έργο και για τη ζωντανή του ψυχική με­ τάγγιση δεν χρειάζεται παρά η πίστη στην από­ λυτη συνάρτηση του ποιητή με την ιστορία, με την ίδια τη ζωή. Ο ι τεχνοτροπίες, τα πρότυπα, οι επιδράσεις, οι καλλιτεχνικές σχολές δεν μοιάζουν παρά φιλολογικοί σχολαστικισμοί μπροστά στη βιωμένη εμπειρία που γίνεται γνήσιος ποιητικός λόγος πάνω από το χρόνο. Το θαύμα στην ποίηση συνίσταται μόνο σε

-------------------------------ετπλογη 19 αυτό: ότι η γνησιότητά της βρίσκεται στα χέρια των προθέσεων του δημιουργού που αντλεί από τον κόσμο των βιωμένων εμπειριών του και ανά­ γεται σε ένα υπέρ-σύμπαν κι όταν ο ίδιος δεν σ υνειδητοποιεί ότι βιώνει την αιω νιότητα. Η ποί­ ηση τότε δεν προορίζεται για λίγα μεμονωμένα άτομα - αυτό ανταποκρίνεται μόνο στα βαθύχρω­ μα νοήματα των στίχω ν μερικών σύγχρονω ν ποι­ ητών που γράφουν ικανοποιώντας την επιθυμία τους να εκδίδουν μία συλλογή κάθε ένα-δυο χρ ό ­ νια με απώτερη φιλοδοξία να μπουν «στων ιδεών την πόλη» - αλλά για την αληθοποίηση της εσω­ τερικής κάλυψης που συντελείται μόνο στην ψυχή του ποιητή. Φ αίνεται, λοιπόν, ότι οι ό ροι «επαρκής ανα­ γνώστης» ή «βαθύς μελετητής» παύουν να έχουν λόγο ύπαρξης μπροστά στην αιώ νια σχέση ποίησης-υπερπραγματικού. Και από τις κάποτε άτυχες απηχήσεις που δίνονται σε κείμενα ποιητικά τουλάχιστον, όσον αφορά σ την κριτική, το καλύ­ τερο θα ή ταν να αποδεσμεύεται από την ερμηνεία της ποίησης με βάση το μήνυμα που μεταδίδει. Η ποίηση δεν γίνεται να αντιμετωπίζεται παρά μόνο ως τέχνη, και στόχος της δεν είναι παρά η αναγω­ γή σε μια μεταφυσική διάσταση που η πηγή της διαφαίνεται μέσα από τους στίχους. Κι ενώ ο ά ν­ θρωπος που περιγράφει δεν ερμηνεύει, περιορίζε­ ται απλά σ την αίσθηση πω ς βλέπει την αλήθεια, ο ποιητής υπερβαίνει το λόγο της αλήθειας φ τάνο­ ντας στην πεποίθηση πως είναι ο μόνος που τη γνωρίζει. Έ κ θα μ β ο ς τότε μπροστά στη λαμπρή ανακάλυψη την καταθέτει. Έ ν α ξεχείλισμα ψυχής, ίσως ένα υπερουράνιο ραντεβού, αυτό εί­ ναι η ποίηση.

ΙΑ Εύα Λιάρου-Αργύρη στο πρώτο της ποιητιIW

κό βιβλίο κάνει ποίηση «Και με τις σκιές και με τις λάμψεις». Η κυρία Λιάρου, καθηγήτρία σήμερα στην Ανωτέρα Δ ραματική Σχολή της Θ εσσαλονίκης, εκφράζει μέσα από την ποίησή της την προσωπική της τοποθέ­ τηση πάνω στις αξίες της ζωής. Ό σ ο κι αν φαίνεται πολύ γενική μια τέτοια άποψη είναι αδιαμάχητο σήμερα, που τόσο συνηθίζεται η «προσωπική» ποίηση, ότι ο ποιητής τοποθετεί τα ανθρώπινα μέσα σε πλαίσια λυρικά. Α ν όμως οι «συντεταγμένες της ποίησης» είναι το ταλέντο, η ευαισθησία και η φαντασία, όπως η ίδια η κ. Λ ιά­ ρου υποστηρίζει στην ομώνυμη μελέτη της, φ αί­ νεται ότι το ποιητικό αυτό βιβλίο διέπεται από γνησιότητα. Γιατί δεν στερείται ούτε ταλέντου, ούτε φαντασίας. Η ευαισθησία άλλωστε της ποιή-

I I I I

τριας δεμένη με γνώ ση και σεμνότητα την οδηγεί στην επιλογή των λέξεων μ’ ένα τρόπο εντελώς ανεπιτήδευτο. Χ ώρος της αναφοράς της γίνεται η αρχαία ομορφιά, η στερεότητα της παράδοσης της Ε λλά­ δας που η ψυχή της είναι η «γαλανή ικέτισσα η πλειστόφωτος» (σ. 18), εκεί όπου συνεχίζουν να ζουν οι Νηρηΐδες (σ. 25). Στο χώρο αυτό η ποιήτρια βρίσκει το κουράγιο να ζήσει και να αφιερώ­ σει την ποίησή της. Η ελληνοκεντρικότητα είναι σαφές ότι δεσπόζει στην ποιητική της σκέψη. Το βιβλίο αποτελείται από τέσσερις ενότητες επιγραφόμενες με στίχους του Π αλαμά, όπως εύγλωττα επισημαίνει ο τίτλος της συλλογής. Το δημιουργι­ κό εγώ όμως της ποιήτριας ταυτίζεται με τη γυναι­ κεία μορφή. «Να πλάσουμε μαζί τον αρχέγονο τύ­ πο γυναίκας» σ. 9, «Μ ια ιδέα-γυναίκα αερικό / ακροπατάει δραπέτισσα / θεά εφήμερη», σ. 11, «οι λέξεις που πεθαίνουν ανυπόμονες πάνω στη γέν­ να» σ. 12. Η επιθυμία της να υψωθεί ο τέλειος γυναικείος τύπος διαφαίνεται παντού μέσα σε ένα κόσμο που παρά τις βαρύγδουπες δηλώσεις του δεν έχει υψώσει τη γυναίκα στο βάθρο που της αρμόζει. Η ποίηση της Λ ιάρου στηρίζεται σε αντιθέσεις. Μ εταμορφώσεις σχημάτων που θυμίζουν αρχαιό­ τητα, φως και σκοτάδι, ύπνος και θάνατος, έκρη­ ξη «ζέστης και πάγου» (σ. 25). Απορρίπτοντας το θάνατο της ψυχής στρέφεται σε εικόνες που υλο­ ποιούνται σε στίχους και διαποτίζονται με μετα­ φυσικό λυρισμό. « Έ τ σ ι θα αγαπούν τη χλόη τα αρχαία συντρίμμια» (σ. 51)... Η χλόη μαζί με την άφεγγη νύχτα που «γονυκλινής στα ύψη αστριθετεί», τη Σαπφώ, τη Λέσβο, την «πέννα που ξανα­ γράφει τ ’ αυλάκια», την αστραπή, τη φυγή, τη ζωή, τη μάνα, την ταξιδεμένη κόρη, όλα αυτά μα­ ζί γίνονται τα μοτίβα, γύρω από τα οποία κινείται η σκέψη της Λ ιάρου που κατατίθεται σε λόγο ποι­ ητικό μετά από βαθύ στοχασμό πάνω στα έργα του Θεού και των ανθρώπων. «Ερωτικά ναυάγια που αναδύονται / σε ώρες μοναξιάς προχω ρημέ­ νες» (σ. 50)... Ρ ίχνοντας μία τελευταία ματιά σε αυτές τις σκόρπιες σημειώσεις αναλογίζομαι το «μέγιστον μάθημα» που δίνει η σεμνή αυτή έκδοση με τον δικό της προσωπικό ήχο σε όλους εκείνους που τόσο βιαστικά, τόσο ανυπόμονα, τόσο απροετοί­ μαστα διεκδικούν, μια θέση μέσα στο πάνθεον των ποιητών...

Νένα I. Κοκκινάκη

20 ετηλογη

ασκήσεις μιθριδατισμού Δ. ΧΟΡΟΣΚΕΑΗΣ: Ασκήσεις Μιθριδατι­ σμού. Αθήνα, Β ά ν ι α ς, 1992. Σελ. 32.

Π οίηση *I I / I

περιβάλλουσα ποίηση περιέχει ρυθμούς συγκυριακούς, αναζητεί την αυτοεξάντλησή της, διεκδικεί μια μορφή και τελικά την εκμηδένισή της. Κάποτε οι ποιητές επαναστα­ τούν, γ ι’ αυτά που έπραξαν, αναζητούν μια πρωτοπορία, η οποία συχνά συγχέεται και γίνεται οπισθοδρόμηση. Στην εμπροσθοφυλακή, λοιπόν, ο ποιητής επιλέγει και υιοθετεί μια επιδεικτική χειρονομία. Μ ια χειρονομία που επιθυμεί να σοκάρει, να ανασκευάσει τα παγιωμένα, να τραβήξει μια διαχωριστική γραμμή. Ιδού οι αντιδράσεις εν λόγω, αφού αφήσαμε κά­ ποιον λογικό χρόνο να αμβλύνει την παρόρμηση από στίχους όπως: « Μ αγνητικές θύελλες εκβράζουν κρανία τυραννοσαύρω ν. Η σιω πηρή ενδελέχεια ιεροφαντώ ν δ εν ριζώνει πια εδώ» ή «Ω χροκίτρινο ερνσίπελας που απλώ νεται υποχθόνια» Να χαιρετήσουμε την παρούσα στροφή του ποιητή ως ένα εγχείρημα μιας ποικιλίας που υιο­ θετεί καθώς η σκέψη μας οπισθενεργεί σε παλιότερη κρίση μας: «Μ ια γοητευτική υπερβολή φιλο­ ξενημένη σε στίχους εκπέμπει μπρος στο βλέμμα παρασύροντάς μας στη ροή της. Στη ροή της αστείρευτης πηγής του εμπειρικού στοχασμού» (Δ ΙΑΒΑ ΖΩ , τευχ. 280). Ή να υποψιαστούμε έναν ακτιβισμό που επι­ τρέπει τα πάντα αρκεί η συνεχής επικαιρότητα

του ατόμου ανεξαρτήτως κριτηρίων; Π ολιορκημένος τόσ ο από μια ανεπάρκεια του ποιητικού ρυθμού που υιοθετούσε, όσο και από ένα νοηματι­ κό αδιέξοδο, ρισκάρει ένα άνοιγμα. Ρίχνεται στο ακατάστατο και παράλογο εμφα­ νίζοντας μια αταξία λεκτική που υπαγορεύει το «μικρό μανιφέστο τεχνο-ποίησης», που φιλοξενεί στο τέλος της συλλογής. Ακολουθώντας, λοιπόν, φανατικά την παλιωμένη «ανακάλυψη», που επι­ διώκει εδώ και τώρα τη μεταφύτευσή της σε στί­ χους. Ό π ω ς και ο ίδιος αναρωτιέται: «Για πότε η νέα λεξικολογική επανάσταση;» (σ. 32). Α χρηστο το ερώτημα αφού από το πρώτο ποίη­ μα μας εγχειρεί στιχουργικό το λεξικολογικό μα­ νιφέστο του: Σ κάβοντας λαγούμι αφ ανισμού Ταριχευμένα στιγμιότυπα κενοταφίω ν μ ελανά ιγμόρια μ νή μ η ς περγαμ ηνές και αντιστάσεις μετεω ρίζονται εκ του συστά δη ν. Δ ιηνεκή ς αίλουρος σε π αγανιά ίσως μονόλιθος μ ε φάος αχιβάδας (ερ μητική βέβαια) Ιδιω τεύοντας α σ ύστολα Bunker. Palace H o tel- Noland. Με αυτήν την τεχνική υποτιμά εκείνο που τον κατατρώγει, εκείνο που τον σπρώχνει στην έκ­ φραση. Και αν η παράδοση γίνεται απλοϊκή στα χέρια τω ν νέω ν, η εποχιακή λεξιλογική διαμαρ­ τυρία του Μ πάροουζ γίνεται ανεπαρκής για το πα­ ρόν του κόσμου. Καθώς παρόμοια εγχειρήματα απελευθερώνουν μεν τη στερημένη από λάμψη ύπαρξη χωρίς όμως να διαθέτουν μια ηχώ πέρα από μία στιγμιαία επίδραση. Γίνονται με άλλα λόγια κατασκευές που υποκαθιστούν την απουσία έμπνευσης και φωνές για ατομική χρήση. Χ ωρίς να αποκλείουμε κάποια στιγμή που αυτές θα λάμψουν. Μ όνο που θα είναι μία λάμψη-υποκατάστατη.

Χρ ησ τός Η λιόπ ουλος

ετηλογη 21

η καμπάνα της Μακεδονίας KNUD Η. THOMSEN. Η καμπάνα της Μα­ κεδονίας. Μτφ: Γιώργος Παπαδογιάννης. Αθήνα, Κ α λ έ ν τ η ς , 1992. Σελ. 304.

Π εζογραφ ία I*V

Λ

Knud Η. Thom sen γεννήθηκε στη Δ ανία το 1921. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του το πέρασε ως βιβλιοθηκάριος Ξεκίνησε να γράφει αργά στη ζωή του. Το πρώτο του 1 I μυθιστόρημα, «η καμπάνα της ΜακεδοV νιας», το εμπνεύστηκε μετά από μια μακρά περίοδο διακοπών στην Ελλάδα. Εκδόθηκε το 1981. Από τότε μέχρι το θάνατό του, ο Thom sen εξέδωσε άλλα εννέα μυθιστορήματα και δύο παι­ δικά. Η «καμπάνα της Μ ακεδονίας» είχε μεγάλη επι­ τυχία, πράγμα που ασφαλώς ενθάρρυνε το συγγραφέα της να συνεχίσει το γράψιμο. Μ ετα­ φράστηκε στα γερμανικά και στα ισλανδικά, ενώ οι αναγνώστες του στη Νορβηγία ίδρυσαν σύλλο­ γο με το ίδιο όνομα, «η καμπάνα της Μ ακεδο­ νίας», και πραγματοποιούν τακτικά ταξίδια στη Μ ακεδονία και στην υπόλοιπη Ελλάδα. Ο μύθος του έργου είναι μια τυπική περιπέτεια, που εκτυλίσσεται τα χρόνια της κατοχής. Μ ια ομάδα Μ ακεδόνων με έναν Π ειραιώτη, τον αφη­ γητή, μπαίνουν στο γιουγκοσλαβικό έδαφος για να φέρουν στο χωριό τους την κλεμμένη καμπάνα της εκκλησίας. Μετά από πολλές περιπέτειες θα τα καταφέρουν. Ό μ ω ς ποια Μ ακεδονία είναι εκείνη που απει­ κονίζει ο Thom sen στο έργο του; Η Μ ακεδονία αυτή στηρίζεται στο γνω στό στε­ ρεότυπο του «Ζορμπά», του ερωτιάρη και του πα­ λικαρά, που μέσω της ταινίας του Κ ακογιάννη παρουσίασε την Ελλάδα στο εξωτερικό σ αν τη χώρα με τους ξέγνοιαστους χωριάτες, που όλη μέ­ ρα πίνουν ούζο ή ρετσίνα, τρώνε για μεζέ φέτα, ελιές και χταποδάκι, και χορεύουν συρτάκι. Ο Ζ ορμπάς μάλιστα υπάρχει ατόφιος στο έργο, εί­

I 1 I I

ναι ένας από τους τέσσερις κεντρικούς ήρωες, με το όνομα Χριστοφής. Βρίσκεται πια στη δύση τη ς ζωής του, όμως είναι ακόμη αρκετά ακμαίος για ανδραγαθήματα. Α π’ όποιο χωριό κι αν περάσουν στη Γιουγκοσλαβία, θυμάται περιπέτειες και φιλε­ νάδες, με κάποιες από τις οποίες ανταμώνει μάλι­ στα. Ο αφηγητής είναι επίσης ένας ά λλος Καζαντζάκης, αγνός και μισοπαρθένος. Ό μ ω ς αυτός δεν θα πάει μόνο με μια χήρα, αλλά με δύο, ενώ τον περι­ μένουν άλλες δώδεκα να τις παρηγορήσει, μετά την επιστροφή του. Το πόσο πολύς Καζαντζάκης είναι φιλτραρι­ σμένος στο έργο, φαίνεται και από το όνομα «Τίτυρος», ένα από τα πρόσωπα του «Καπετάν Μιχάλη», που κάνει κάπου την εμφάνισή του στο έργο, και το καζαντζακικό απόφθεγμα «να ζεις την ημέ­ ρα σου σ αν να ήταν η τελευταία σου», που παρα­ θέτει επίσης ο συγγραφέας (σελ. 253), ενώ ο μετα­ φραστής του έργου Γιώργος Π απαδογιάννης, δέ­ κτης κι ο ίδιος αυτής της επίδρασης, χρησιμοποιεί δυο τρεις φορές τη λέξη «μαθές», η οποία αφθονεί στον Καζαντζάκη. Ε κτός από το στερεότυπο του Ζορμπά, υπάρχει και το στερεότυπο της αρχαιότητας, ιστορικής και μυθολογικής, στην οποία ο συγγραφέας κάνει ακατάπαυστες αναφορές μέσω μεταφορών, παρο­ μοιώσεων κ.λπ. Ο ι τέσσερις ήρωες εξάλλου είναι ανδρείοι σ αν τον Α χ ιλ λ έ α - μήπως η καμπάνα δεν θυμίζει άλλωστε την ω ραία Ελένη, που για ν α την φέρουν πίσω υποβάλλονται σε τόσες περιπέτειες και ταλαιπωρίες όπως οι ήρωες της τρωικής εκ­ στρατείας; - και πολυμήχανοι σαν τον Οδυσσέα. Ο ι ομοιότητες με το έργο του Καζαντζάκη όμως δεν ξεπερνάνε αυτές που αναφέραμε παραπάνω. Από το έργο λείπει σχεδόν ολοκληρωτικά ο φιλο­ σοφικός στοχασμός, που στον «Ζορμπά» υπάρχει σε αρκετά εκτενή αποσπάσματα, ενώ καθετί που έχει τη χροιά φιλοσοφικής σ κέψ ης μοιάζει περισ­ σότερο με λαϊκό απόφθεγμα. Εξάλλου στο έργο ο συγγραφέας απεικονίζει με νατουραλιστικό τρόπο το ύφος της καθημερινής ομιλίας, με τους διαλό­ γους να γίνονται στο επίπεδο της στιχομυθίας. Δ ιάλογοι με τη μορφή εκτενών διαδοχικών μονό­ λογων, συνηθισμένοι σε αρκετά μυθιστορήματα,

22 ετηλογη-----------------------------------------ελλείπουν εντελώς. Τέλος, οι φυσικές περιγραφές περιορίζονται στο ελάχιστο, αφού ο συγγραφέας μοιάζει να ενδιαφέρεται περισσότερο για τη ζωντανή παρά για τη νεκρή φύση. Η κύρια αρετή του έργου, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι ο ι γραφικές φυσιογνωμίες του Χ ριστοφή και του παπα-Κ οκλή, ούτε η σασπένς από μια πε­ ριπετειώδη μυθοπλασία· είναι το χιούμορ του. Στο πρώτο τρίτο του έργου, σχεδόν εντελώς ανύπαρ­ κτο, ξεχύνεται στη συνέχεια ορμητικό σε ένα δυνατό κρεσέντο στο τέλος. Έ ν α χιούμορ διακρι­ τικό και αβίαστο, καθόλου εξεζητημένο, θυμίζει αρκετά το χιούμορ του αξέχαστου Γκοσινύ στο Αστερίξ. Θ α παραθέσω μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα, παρόλο που χάνουν έξω από το συγκείμενό τους. «Ο Χριστοφής βρήκε μια δερμάτινη θήκη. Α ντί για χάρτες όμως, είχε, δυστυχώς, συλλογή από γυμνές σε διάφορες στάσεις. Φάγαμε κάμποση ώρα ώσπου να τις μελετήσουμε. Ύ σ τερ α τις βά­ λαμε στη σειρά, πάνω σ ’ ένα βράχο, και τις παρα­ τήσαμε εκεί» (σελ. 213). «Σκοινί και μ αχαίρι είναι επίσης αποτελεσματι­ κά όπλα, δήλωσε ο αντιπρόσωπος του θεού» (σελ.

206). «Η Υψηλή Μ ητέρα (ηγουμένη) δεν μας άφησε στιγμή από τα μάτια της. Τ ο αντίκρυσμα τεσσά­ ρων αντρών μονομιάς ήτανε περισσότερο απ’ όσο μπορούσε ν ’ αντέξει. Θ α της σφράγιζε την υπό­ λοιπη αγνή ζωή της» (σελ. 188). «Λίγο μετά το απόγευμα οι Γερμανοί βρισκό­ ντουσαν σε συναγερμό. Η χολέρα ή ταν ο χειρότε­

ρος εχθρός τους, ο μόνος εχθρός που δεν μπορού­ σανε να εκτελέσουνε» (σελ. 298). Το έργο αυτό, γραμμένο μάλιστα από ένα ξένο, αποτελεί έναν ύμνο για την ελληνική Μ ακεδονία και τους Μακεδόνες. Το παρακάτω απόσπασμα θα μπορούσε να ηχήσει σαν προειδοποίηση στους εθνικιστές σκοπιανούς γείτονες, που αγνοώντας την πληθυσμιακή σύνθεση κυκλοφορούν χάρτες του κράτους τους που το δείχνουν να φτάνει μέχρι τη Λ άρισσα. «Πολύ αμφιβάλλω αν οι Μακεδόνες αγωνιούν όπως οι συνηθισμένοι άνθρωποι. Μ πορεί να υπο­ φέρουνε κάτω από μια κατάσταση, μπορεί να τους πιάσει ανησυχία, αλλά αγωνία - φόβος θανάτου θέλω να πω - είναι άγνωστα αισθήματα γ ι’ αυτούς. Ο ι σύντροφοί μου δεν έμοιαζαν με απελ­ πισμένους. Ούτε έτρεμαν, ούτε ένιωθαν λιγούρα κι ούτε αποχαιρετούσανε τη ζωή. Κι όμως, κανέ­ νας δικός τους δεν θα τους θεωρούσε ήρωες. Ή ρ ω α ς γινότανε κανείς αν έφτυνε τους εχθρούς του την ώρα που τον γδέρνανε», (σελ. 219). Από τη στήλη αυτή προτείνω η ελληνική πρε­ σβεία μας στη Δανία να στείλει, χω ρίς αφιέρωση, ένα αντίτυπο από το βιβλίο αυτό στον συμπα­ τριώτη του συγγραφέα, τον Δανό τέως υπουργό εξωτερικών και προεδρεύοντα στο συμβούλιο της ΕΟΚ, για τις ανθελληνικές δηλώσεις του τον πε­ ρασμένο Γενάρη. Ακόμη, η υποστήριξη της μετά­ φρασής του από το υπουργείο Πολιτισμού στις άλλες Ευρωπαϊκές γλώσσες θα ενίσχυε αρκετά, στο επίπεδο της κ οινής γνώμης, την υπόθεσή μας.

Μ πάμπης Δερμιτζάκης

1. ΜΑΘΗΜΑΤΑ βουλγαρικής γλώσσας παραδώει έμπειρη Σοφιανή δασκάλα. Ιδιαίτερα για φοιτητές που θέλουν να σπουδάσουν στη Βουλγαρία. Τηλ. 771.85.81 Μ ικρές Αγγελίες

2. ΜΑΘΗΜΑΤΑ εσωτερικής ψυχολογίας σε πρα­ κτική βάση. Αυτογνωσία. (Κέντρο Γκουρτζίεφ Ουσπένσκυ) τηλ.:69.24.087 3. ΕΤΟΙΜΑΖΩ διδακτορικό με θέμα /yTa λογοτεχνι­ κά περιοδικά της Κατοχής". Παρακαλώ όποιον έχει σχετικό υλικό να επικοινωνήσει μαζί μου. Τηλ. 80.30.412 κα Μπουφέα.

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίων γίνεται μ ε βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνικά βιβλιογρα­ φία. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δ εν περιλαμβάνονται εβδομα­ διαία έντυπα. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται μ ε την πολύτιμη συνεργα­ σία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας».

ενικά έργα Χρονικά Χρονικό του 20ού αιώνα. 1992. Αθήνα, Τέσσερα Έψιλον, 1993. Σελ. 206. Δρχ. 4160.

φ ιλοσοφ ία ________________

Αρ. 314 21 Απριλίου 4 Μαΐου 1993 Επιμέλεια: Έ φη Απάκη

ψ υχολογία Γενικά BUCCHLI Ε. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Ψυχής περιβάλλον. Θεσσαλονίκη, Α.Σ.Ε., 1992. Σελ. 164. Δρχ. 2080.

Εφαρμοσμένη ψυχολογία ΜΑΛΙΚΙΩΣΗ - ΛΟΪΖΟΥ Μ. Συμβουλευτική ψυχολογία. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1993. Σελ. 422. Δρχ. 353

Γενικά ΤΕΡΕΖΗΣ X. Α. Δαμάσκιος. Το φιλοσοφικό ίου σύστημα. Αθή­ να, Γρηγόρης, 1993. Σελ. 599. Δρχ. 6000.

LA ROCHEFOUCAULD. Αξιώματα ή αφορισμοί και αξιώματα ηθικής. Μετ. Γ.-Ι. Μπαμπασάκης. Αθήνα, Αρκτος, 1993. Σελ.

194.

WINKIN Υ. Επικοινωνία. Μετ. Μ. Διάφα - Γ. Παπαδάκης. Θεσ­ σαλονίκη, Μάγια, 1993. Σελ. 303. Δρχ. 3535 ΛΟΦΕΡ Μ. Εφηβική διαταραχή και ψυχικός κλονισμός. Μετ. Β. Τσιαντή. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 119. Δρχ. 2080.

Παραψυχολογία

PORCHIA Α. Επιλογή από τις voces. Μετ. Ε.Χ. Γονατάς. Αθή­ να, Στιγμή, 1992. Σελ. 114. Δρχ. 1765.

ΣΙΝΓΚ Ρ. Οικολογία της ψυχής. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος. Σελ. 35. Δρχ. 450.

Αποκρυφισμός

0 ρησκεία_________________

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Γ. Β. Μεταφυσικό ημερολόγιο. Αθήνα, Μετα­ φυσική Αδελφότης. Δρχ. 1870.

DELSOL Ρ. Αραβική αστρολογία. Μετ. Α. Κουρκάκη. Αθήνα, Κάκτος, 1993. Σελ. 183. Δρχ. 1560

Γενικά ΓΛΑΒΙΝΑΣ A. Α. Ο όσιος Νικάνορας. Κατερίνη, Τέρτιος,

24 δελτίο------------------------------1993. Σελ. 94. Δρχ. 725.

κης. Αθήνα, Δίαυλος, 1992. Σελ. 131. Δρχ, 780.

ΦΛΟΡΟΦΣΚΥ Γ. Οι βυζαντινοί πατέρες του 15ου. αιώνα. Μετ. Π.Κ. Πάλλης. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1992. Σελ. 620. Δρχ. 3140.

MARSH C. Η ζωή είναι άδικη. Οι νόμοι του Μέρφυ για τα παι­ διά. Μετ. Λ. Δεληγιαννάκη. Αθήνα, Δίαυλος, 1993. Σελ. 84. Δρχ. 780.

οινωνικές επιστήμες

HINES F. - BROWN Ρ. Ο νόμος της κυρίας Μέρφυ. Μετ. Α. Ακοντίδου. Αθήνα, Δίαυλος, 1992. Σελ. 115. Δρχ. 780.

Κοινωνική πράνοια Γενικά ΤΣΑΡΟΥΧΑΣ Κ. Βρόμικο χρήμα. Αθήνα, Bell, 1993. Σελ.

278. Δρχ. 935.

Πολιτική Ο Καραμανλής της Μεταπολίτευσης. Οι μεγάλες παρεμβάσεις 1974-1992. Αθήνα, Ροές. Σελ. 727. Δρχ. 4680.

1ΩΑΚΕ1ΜΙΔΗΣ Π. Κ. Ευρωπαϊκή πολιτική ένωση. Αθήνα, Θε­ μέλιο, 1993. Σελ. 590. Δρχ. 5720. ΚΥΡΚΟΣ Λ. Το αδιέξοδο βήμα του εθνικισμού. Αθήνα, Θεμέ­ λιο, 1993. Σελ. 91. Δρχ. 1040. ΛΥΓΕΡΟΣ Σ. Κύπρος. Στα όρια του αφανισμού. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 459. Δρχ. 3120.

Η κοινωνική ασφάλιση στην Ελλάδα. Πρακτικά Διημερίδας. Εισ. - επιμ. Τ. Δουλκέρη. Αθήνα, Παπαζήσης, 1993. Σελ.

211. Δρχ. 2400.

Λαογραφία ΓΕΡΩΝΥΜΑΚΗΣ Κ. Σφακιανή λαογραφία. Β' έκδοση. Αθήνα, 1993. Σελ. 271. Δρχ. 2080. ΧΙΩΝΗΣ Δ. Γ. Οι μάγκες. Αθήνα, 1993. Σελ. 93. Δρχ. 1140.

Εθνολογία ΚΟΛΤΣΙΔΑΣ Α. Μ. Κουτσόβλαχοι. Οι βλαχόφωνοι Έλληνες. Β' έκδοση. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1993. Σελ. 675. Δρχ.

6760.

|"| αιδαγωγική - εκπαίδευση

ΣΤΑΠΑΣ Ν. Θ. Ολέθρια παραχώρηση. Αθήνα, Φιλιππόχης.

1993. Σελ. 93. Δρχ. 1040. ΚΛ1ΝΤΟΝ Μ. - ΓΚΟΡ Α. Προτεραιότητα στο λαό. Μετ. Β. Κόκ­ κινου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 271. Δρχ. 2080.

Παιδαγωγική

Οικονομία

ΧΑΡΩΝΗΣ Β. Δ. Παιδαγωγική ανθρωπολογία Ιω. Χρυσοστό­ μου. Τόμος Α'. Αθήνα, «Το Βυζάντιον», 1993. Σελ. 789. Δρχ.

5200.

ΚΑΓΚΟΥΛΙΑΣ Π. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Η σηροτροφία στο Σουφλί. Αθή­ να, Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ, 1992. Σελ.

157. Δρχ. 3430.

ρ ήώσσα

ΔΑΛΠΑΝΝΑΚΗΣ Π. Χρηματιστηριακός επενδυτικός οδηγός 1993. Αθήνα, Επενδυτική, 1993. Σελ. 287. Δρχ. 5200.

Γενικά

ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ. Η εκτίμη­ ση και η διαχείριση των κινδύνων στο πλαίσιο της επιχείρησης και της πόλης. Εισηγήσεις 2ου Διεθνούς Συνεδρίου. Θεσσαλο­ νίκη, Παρατηρητής, 1992. Σελ. 221. Δρχ. 3120.

BOUFFARTIGUE J. - DELR1EU Α.-Μ. Οι ελληνικές ρίζες στη γαλλική γλώσσα. Μετ. Α. Μοζέρ. Αθήνα, Ελευθεροτυπία, 1993. Σελ. 290. Δρχ. 2080.

ΚΟΥΓΕΑΣ Ν. Δ. Η τιμή του συναλλάγματος και η νομισματική πολιτική στην Ελλάδα (1843-1879). Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας, 1992. Σελ. 408. Δρχ. 2495.

0 ετικές επιστήμες

ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ Λ. Α. Αγρστοτουρισμός. Σταθμός στο δρόμο νια την τοπική ανάπτυξη. Αθήνα, Δωρικός, 1993. Σελ. 195. Δρχ. 2080.

Φυσική

Επικοινωνίες GRAF J. Οι νόμοι του Μέρφυ για την πληροφορική. Μετ. Θ.Μ. Πληροφορικός. Αθήνα, Δίαυλος, 1993. Σελ. 141. Δρχ. 780.

LANSKY Β. Ο νόμος της μαμάς-Μέρφυ. Μετ. Μ. Δεληγιαννά-

HERMAN R. Σύντηξη. Η αναζήτηση της αστείρευτης ενέργειας. Μετ. Κ. Ροντογιάννη. Αθήνα, Κωσταράκης, 1993. Σελ. 341. Δρχ. 3640.

Ζωολογία ΑΜΠΕΡΜΑΝ Ε. Άλογα. Μετ. Σ. Κωνστανπνέα. Αθήνα, Κά­ κτος, 1993. Σελ. 300. Δρχ. 2600.

δελτιο 25 £ φαρμοσμένες επιστήμες

^ ογοτεχνία________________

Ιατρική

Ποίηση

ΣΠΕΝΤΖΟΣ Δ. Απαγορευμένες ουσίες. Αθήνα, Όμβρος, 1993. Σελ. 94. Δρχ. 1040. ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΣ I. Αρθρίτιδα, ρευματισμοί. ΒΙΟΒΙΒΛ, 1993. Σελ. 208. Δρχ. 2080.

Αθήνα,

Ρύπανση περιβάλλοντος ΚΡΗΤΙΚΟΣ Α. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Τερατογονία. Αθήνα, Ελληνική Ευρωεκδοτική, 1993. Σελ. 186. Δρχ. 2600.

J έχνες

ΠΟΥΛΙΟΣ Λ. - ΜΑΝΤΖΑΒΙΝΟΣ Τ. Αντί της σιωπής. Ποιήματα. Ποίηση ζωγραφική. Αθήνα, Καστανιώτης, 1993. Σελ. 38. Δρχ. 2080.

Πεζογραφία ΑΣΤΡΑΣ Ν. Ταξιδιώτης της αλμύρας. Αθήνα, Λωτός, 1993. Σελ. 213. Δρχ. 3120. ΠΑΛΑΜΑΣ Α. Οι διπλανοί μας άνθρωποι. Διηγήματα. Αθήνα, Φιλιππότης, 1993. Σελ. 193. Δρχ. 1870. ΚΑΠΛΑΝΟΓΛΟΥ Μ. Το ξύπνημα του μαγικού δάσους. Αθήνα, Λωτός, 1992. Σελ. 188. Δρχ. 1040. ΚΟΥΚΗΣ Δ. Υπόθεση: Πίνακας - Ζωγράφος Απελλής. Αθήνα, 1993. Σελ. 270. Δρχ. 3120.

Γενικά ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΤΟΥ ΠΑΡΙΣΙΟΥ. Ομά­ δες, κινήματα, τάσεις της σύγχρονης εποχής μετά το 1945. Μετ. Μ. Καραγιάννη. Αθήνα, Εξάντας, 1993. Σελ. 291. Δρχ.

2600. ΜΑΚΡΥΔΑΚΗ Β. Εγχειρίδιο γενικής αισθητικής. Αθήνα 1993. Σελ. 183. Δρχ. 3640. Χ'ΚΥΡΙΑΚΟΣ-ΓΚΙΚΑΣ Ν. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Κείμενα και σχέδια για τα 15 χρόνια της Artigraf. Αθήνα, Ευθύνη, 1993. Σελ. 100. Δρχ. 2600.

Κινηματογράφος

ΜΑΛΑΜΑΣ X. Πειραιές στη Μεσόγειο. Αθήνα, Καρανάσης.

1993. Σελ. 334. Δρχ. 3120. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ Α. Κόρη ευπειθής και άλλα διηγήματα. Αθήνα, Νεφέλη, 1993. Σελ. 236. Δρχ. 1870. ΣΤΕΡΠΟΥ Ξ. Η συναυλία των αγγέλων. Αθήνα, 1993. Σελ.

471. Δρχ. 3120. ΤΖΑΝΑΚΑΡΗΣ Β. I. Εγώ Γραικός γεννήθηκα. Σέρραι, «Γιατί», 1992. Σελ. 183. Δρχ. 1870. ΤΖΟΥΒΕΛΗΣ Σ. Το ναρκοπέδιο. Διηγήματα. Αθήναι, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1992. Σελ. 135. Δρχ. 985. ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ A. Κ. Επικίνδυνη ομοιότης. Μυθιστόρημα. Αθή­ να, ΒΙΟΒΙΒΛ, 1992. Σελ. 158. Δρχ. 1870.

ΣΟΥΜΑΣ Θ. Έρωτας, ψυχολογία και αισθητική στο χολλυγουντιανό σινεμά. Αθήνα, Αιγόκερως, 1992. Σελ. 156. Δρχ. 1350.

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ A. Κ. Ευθανασία. Μυθιστόρημα. Αθήνα, ΒΙΟΒΙΒΛ, 1992. Σελ. 267. Δρχ. 2600.

BERGMAN I. Το αβγό του φιδιού. Μετ. X. Σακελλαροπούλου. Αθήνα, Το Κλειδί, 1993. Σελ. 143. Δρχ. 1560.

ΧΑΡΓΓΑΚΗ-ΚΑΨΩΜΕΝΟΥ Α. Ο επαναστάτης. Αθήνα, Αρσενίδης 1993. Σελ. 166. Δρχ. 1245.

Φωτογραφία

ΧΩΜΕΝ1ΔΗΣ X. Α. Το σοφό παιδί. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Εστία, 1993. Σελ. 312. Δρχ. 3000.

ΜΑΛΙΓΚΟΥΡΑ Ε. Σταδιακή κατάργηση ή αλλεπάλληλες απο­ δράσεις. Αθήνα, Αγρα, 1993. Σελ. 36. Δρχ. 1040.

ΚΕΪΝ Τ. Μ. Το ελκυστικό νησί. Μετ. I. Καρατζαφέρη. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή. 1993. Σελ. 175. Δρχ. 1350.

£ νασχολήσεις

KUNEN J. S. Φράουλες και αίμα. Μετ. Κ. Γαλανόπουλος. Αθή­ να, Το Κλειδί, 1993. Σελ. 188. Δρχ. 1660.

Αθλητισμός

MANDINO Ο. Ο μεγαλύτερος πωλητής στον κόσμο. Δ' έκδο­ ση. Μετ. Β. Παπανικολάου. Αθήνα, Παπανικολάου, 1993. Σελ. 113. Δρχ. 1245.

ΚΑΝΤΖΙΔΗΣ Δ. - ΠΑΠΑΪΑΚΩΒΟΥ Γ. Κλασικός αθλητισμός. Θεσσαλονίκη, 1992. Σελ. 331. Δρχ. 3640.

ΜΠΑΛΖΑΚ Ο ΝΤΕ. Μπεατρίξ. Μετ. Α. Πολενάκης. Αθήνα, Μέ­ δουσα, 1993. Σελ. 418. Δρχ. 3740.

Συλλογές

DICK Ρ. Κ. Το ουράνιο μάτι. Μετ. Μ. Λώμη. Αθήνα, Μέδουσα, 1993. Σελ. 221. Δρχ. 2080.

PYLARINOS Ρ. Τα νομίσματα της νεωτέρας Ελλάδας. 18281993. Αθήνα, 1993. Σελ. 192. Δρχ. 2700.

ΟΖ AMOS. Η γυναίκα που γνώρισα. Μετ. Μ. Χωρεάνθη. Αθή­ να, Ψυχογιός, 1992. Σελ. 321. Δρχ. 3120.

26 δελτίο----------------------------------+Πιν. Δρχ. 6000.

ΟΥΕΝ ΦΟΥ Λ. Βίος και πολιτεία ενός κινέζου καλοφαγά. Μει. Χουάν Τσταν Πινγκ - Δ. θεοδωράκη. Αθήνα, Ηριδανός, 1993. Σελ. 191. Δρχ. 2285.

Μαρτυρίες

ΠΛΑΤΕΡΟ Ν. Κ. Σαπφώ. Δίψα για αγνότητα. Μετ. Λ. Νίκα. Αθήνα, Γκοβόστης, 1992. Σελ. 402. Δρχ. 3640.

ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΣ Α. Μία πορεία. Μέρος Α'. Αθήνα, Σύγ­ χρονη Γνώμη, 1993. Σελ. 112.

POTOCKI J. Δεκατέσσερις ημέρες από τη ζωή του Αλφόνσου Βαν Βόρντεν. Μετ. Σ. Καμάρης. Αθήνα, Κάλβος. Σελ. 202. Δρχ. 2285.

ΚΟΥΛΙΓΚΑΣ Β. Κίος 1912-1922. Σκόρπιες μνήμες. Αθήνα, Δωδώνη, 1993. Σελ. 142. Δρχ. 2080.

ΣΤΗΒΕΝΣΟΝ Ρ. Λ. Το νησί των θησαυρών. Μετ. Β. Μάστορη. Αθήνα, Μίνωας, 1992. Σελ. 316.

ΜΑΝΩΛΑΣ Τ. «Ποτέ ξανά, τέτοια χρόνια». Αθήνα, Δωδώνη, 1992. Σελ. 139. Δρχ. 1245.

Ευθυμογραφικά

ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ Σ. Ε. Η γέννηση της Κοκκινιάς. Πειραιάς, 1993. Σελ. 149. Δρχ. 1040.

PILE S. Η τέχνη της αποτυχίας. Μετ. Λ. Ιωαννίδου. Αθήνα, Πα­ ρά Πέντε, 1992. Σελ. 215. Δρχ. 1765.

ΠΑΡΠΑΪΡΗΣ A. Ν. Το «παρών» στη ζωή μου. Αθήνα, 1992. Σελ. 318. Δρχ. 1560.

Μελέτες

ΠΥΘΑΡΟΥΛΗΣ Μ. Είκοσι χιλιάδες λεβέντες. Αθήνα, 1992. Σελ. 348. Δρχ. 2080.

ΓΚΡΕΚΟΥ Α. «Ζωή» (1902-1922). Περιοδικά λόγου και τέ­ χνης. Αθήνα, Διάττων, 1993. Σελ. 83. Δρχ. 2600.

McNEILL-TAYLOR L. Για όσους ζουν μόνοι. Μετ. Α. Ντούργα. Αθήνα, Δίοδος, 1993. Σελ. 128. Δρχ. 1245.

ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΥ Ε. Λυρικές προσεγγίσεις. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή. 1993. Σελ. 301. Δρχ. 2600.

Βιογραφίες

ΠΙΕΡΗΣ Μ. Χώρος, φως και λόγος. Η διαλεκτική του «μέσα» «έξω» στην ποίηση του Καβάφη. Αθήνα, Καστανιώτη, 1992. Σελ. 456. Δρχ. 3120.

ΜΑΝΤΖΑΝΑΣ Π. Πεσταλότσι. Ο μεγάλος δάσκαλος της αγά­ πης. Αθήνα, Γρηγόρης, 1993. Σελ. 164. Δρχ. 2600.

Δοκίμια Μεταμοντέρνοι κατροί. Επιμ. Γ. Καυκαλάς - Κ. Β. Σπυρτδωνίδης. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1992. Σελ. 156. Δρχ.

1975. ΔΗΜΗΤΡΟΚΑΛΛΗΣ Γ. Η ψυχή - πεταλούδα. Αθήνα, 1993. Σελ. 275. Δρχ. 5200.

MAN Τ. Πάθος και μεγαλείο του Ρίχαρνι Βάγκνερ. Μετ. Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Αιγόκερως, 1993. Σελ. 92. Δρχ. 1140.

Ελληνική Ιστορία ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Α. Η δημοκρατία στην αρχαία Ελλάδα. Αθήνα, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, 1993. Σελ. 57. Δρχ.

1040.

ΚΡΙΜΠΑΣ Κ. Θραύσματα κατόπτρου. Δοκίμτα. Αθήνα, Θεμέ­ λιο, 1993. Σελ. 295. Δρχ. 2600.

ΕΥΡΥΓΕΝΗΣ Δ. I. Ο Ίων Δραγούμης και ο Μακεδονικός Αγών. Θεσσαλονίκη, Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσων του Αίμου, 1993. Σελ. 24. Δρχ. 800.

0 έαιρο___________________

ΘΑΝΟΣ X. Κ. Ιστορία επαρχίας Δωρίδας. Αθήνα, Ιωλκός, 1993. Σελ. 255. Δρχ. 3120.

Εργα

ΚΟΥΤΣΙΛΙΕΡΗΣ Α. Γ. Ιστορία της Μάνης. Αθήνα, Παπαδήμας, 1993. Σελ. 592. Δρχ. 4160.

ΑΜΟΛΟΧΙΤΟΥ-ΒΛΑΧΑΚΗ Α. Θεατρικά μονόπρακτα. Αθήνα, Γκοβόστης, 1993. Σελ. 110. Δρχ. 1040.

ΠΡΟΝΤΖΑΣ Β. Οικονομία και γαιοκιησία σιη Θεσσαλία (1881-1912). Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπε­ ζας, 1992. Σελ. 525. Δρχ. 3325.

J σιορία

ΡΟΥΜΠΑΝΗΣ Δ. Οράματα και θάματα ή πώς παγιδεύεται ο στρατηγός Μακρυγιάννης. Αθήνα, Σμίλη, 1993. Σελ. 164. Δρχ. 1870.

Γενικά

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ Π. Η εν Πόντω ελληνική φυλή ήτοι τα Ποντικά. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1993. Σελ. 314. Δρχ.

2285. ΤΩΜΑΔΑΚΗΣ Ν. Β. Οι λόγιοι του Δεσποτάτου της Ηπείρου και του Βασιλείου της Νικαίας. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1993. Σελ. 113. Δρχ. 1500.

Ευφρόσυνον. Αφιέρωμα στον Μανόλη Χατζηδάκη. Τόμοι Α+Β'. Αθήνα, Υπουργείο Πολιτισμού, 1992. Σελ. 748 +Πιν. Δρχ. 31200 (οι δύο τόμοι).

Αρχεία ΜΑΝΟΥΣΑΚΑΣ Μ. I. - ΣΚΟΥΛΑΣ I. Γ. Τα ληξιαρχικά βιβλία της Ελληνικής Αδελφότητος Βενετίας. Βενετία, 1993. Σελ. 382

ΧΑΤΖΗΣΑΒΒΙΔΗΣ Σ. Α. Ελληνική εκπαίδευση και πνευματική ζωή στην Τραπεζούντα του Πόντου (1461-1922). Θεσσαλονί­ κη, Κυριακίδης, 1993. Σελ. 176. Δρχ. 2285.

δελτίο 27 JONES C.E. - HARDWICK L. Αθήνα: Ο χρυσός αιώνας. Μει. Σ. Σταυροπούλου. Αθήνα, Κουτσουμπός, 1992. Σελ. 250. Δρχ. 2080.

SISSA G. - DET1ENNE Μ. Η καθημερινή ζωή των θ εώ ν στην Αρχαία Ελλάδα. Μετ. Α. Μεθενίτη - Α. Στεφάνής. Αθήνα, Παπαδήμας. 1993. Σελ. 373. Δρχ. 2910.

ΕΠΙΚΕΝΤΡΑ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 73. Δρχ. 1000. ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΚΥΨΕΛΗ. Τεύχη 1,2. ΕΡΕΥΝΑ. Φύλλο 28. Δρχ. 300. ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύχος 257. Δρχ. 400.

Παγκόσμια ιστορία

ΗΧΟΣ ΚΑΙ HI-FI. Τεύχος 242. Δρχ. 600.

ΔΗΜΑΚΗΣ I. Δ. Τρεις μελέτες για τη Γαλλική Επανάσταση. Αθήνα, Καρδαμίτσας, 1993. Σελ. 96. Δρχ. 1040.

ΘΕΑΤΡΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΚΑΙ ΖΗΤΗΜΑΤΑ. Τρίμηνο περιοδικό. Τεύχος 11. Δρχ. 1400.

ΑΛΠ Τ. Το τουρκικό και παντουρκικό ιδεώδες. Μετ. I. Κασσεσιάν. Αθήνα, Αρμένικοι Ορίζοντες, 1992. Σελ. 113. Δρχ.

1040.

ΘΕΣΕΙΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 43. Δρχ. 1000.

MACHIAVELU Ν. Η ζωή του Καστροΰτσο Καστρακάνι. Μετ. Σ. Τριανταφύλλου. Αθήνα, Αρκτος, 1993. Σελ. 84.

ΙΘΑΚΟΣ. Μηνιάτικη εφημερίδα της Ιθάκης. Φύλλο 116. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Επιθεώρηση κοινωνικών επιστημών. Τεύχος 29. ΛΑΪΚΟΣ ΔΡΟΜΟΣ. Φύλλο 107. Δρχ. 100.

|"| αιδικά Ελεύθερα αναγνώσματα ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ I. Δ. Μια πόρτα στο δέντρο. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 94. Δρχ. 1040. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ I. Δ. Ο ερχομός της Βεατρίκης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 123. Δρχ. 1040.

Περιοδικά ΑΝΟΙΧΤΟΙ ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ. Τεύχος 903. Δρχ. 120. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επιθεώρηση. Τεύχος 520. Δρχ. 300. ΑΝΤΙΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ. Τρίμηνη έκδοση. Τεύχος 3. Δρχ.

400. ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ. Τριμηναιίο περιοδικό. Τεύχος 46. Δρχ. 985. ΒΗΤΑ. Διαδρομές με αφορμή το Βιβλίο. Τεύχος 0. Δρχ. 700. ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΔΟΜΟΣ. Περιοδικό μεσαιωνικής ελληνικής ιστορίας και πολπισμού. Τόμος 5-6, 1992. Δρχ. 2495. ΠΑΤΙ. Μηνιάτικη επιθεώρηση. Τεύχος 214. Δρχ. 400. ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1095. Δρχ. 700. ΔΕΥΚΑΛΙΩΝ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 11. Δρχ. 1800. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του Βιβλίου. Τεύχος 311. Δρχ. 700. ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΠΝΕΥΜΑ. Έρευνα - στοχασμός - τέχνη - κριτι­ κή. Τεύχος 87. Δρχ. 700.

Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 114. Δρχ.

1560. Η ΜΥΚΟΝΙΑΤΙΚΗ. Μηνιαία εφημερίδα. Φύλλο 50. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1582. Δρχ. 650. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 103. Δρχ.

500. ΝΕΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ. 15μερη επαναστατική εφημερίδα. Φύλλο 76. Δρχ. 100. ΝΟΥΜΑΣ. Επιθεώρηση τέχνης γραμμάτων πνευματικού προ­ βληματισμού. Τεύχος 17. Δρχ. 300. ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΕΛΛΗΝΙΔΩΝ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Τεύχος 183. Δρχ. 125. ΡΙΖΑ ΑΓΡΙΝΙΩΤΩΝ. Περιοδική έκδοση. Τεύχη 12-13. Δρχ.

1000. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δίμηνη επιθεώρηση. Τεύχος 69. Δρχ. 800. ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ. Περιοδική έκδοση εκπαιδευτι­ κού προβληματισμού. Τεύχος 362. Δρχ. 400. ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύ­ χος 3. Δρχ. 1. ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ ΤΩΝ ΑΙΓΎΠΤΙΩΤΩΝ. Φύλλο 198. ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ. Τριμηνιαία περιοδική έκδοση. Τεύχος 42. Δρχ. 800. ΤΕΥΧΟΣ. Τεύχος 11. Δρχ. 2285. Ο ΤΥΠΟΣ. Μηνιαία δημοσιογραφική επιθεώρησις. Τεύχος 34. Δρχ. 1040. ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 71. Δρχ. 700.

ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΑΣΤΗΡ. Τεύχος 46-47. Δρχ. 830.

ΦΟΝΓΠΚΙ ΓΡΑΦΗ. Έτος 11.

ΕΛΛΟΠΙΑ. Περιοδικό για τα εθνικά θέματα. Τεύχος 15. Δρχ.

600.

ARTI. Τεύχος 14. Δρχ. 1560.

ΕΞΟΔΟΣ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 10. Δρχ. 700.

INFORMATION. Το περιοδικό του Έλληνα manager. Τεύχος 80. Δρχ. 700.

Αρ. 314 Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτι­ κές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεω ν που δημοσι­ εύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες ήταν δυνατόν να εξασφαλίσουμε ή μας απέστειλαν οι συντά­ κτες τους.

16 Μαΐου 29 Μαΐου 1993 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Πολιτική

Κλασική φιλολογία

Αρισιοτέλους Α.: Αμυνα και Κοινέ Γνώμη στην Κύπρο (Σ. Ντάλης, Διαβάζω, 312). Γιαλουρίδης X.-Τσάκωνας Π.: (Επιμ.) Η νέα Διεθνές Τάξη. (Σ. Ντάλης, Διαβάζω, 312). Γιαννίισης Τ.: Η δυναμικέ των σχέσεων εξειδίκευσης μεταξύ Ελλάδας - Ισπανίας - Πορτογαλίας - Τουρκίας και ξένες επεν­ δύσεις στην Ελλάδα στη δεκαετία του '80 (Κ. Δημητρόπουλος, Διαβάζω, 312). Τσαρδανίδης X.: Η «Ανανεωμένη» Μεσογειακέ Πολπικέ της Ευρωπαϊκές Κοινότητας και η Ελλάδα (Κ. Δημητρόπουλος, Διαβάζω, 312).

Βλάχος Γ.Κ.: Η ιδέα του ελεύθερου ανθρώπου στη δημοκρατία των Αθηναίων (Κ. Καργάκος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 27/5).

Κοινωνιολογία Χρηστάκης Λ.: Ιστορία της αλητείας (Γ. Σταματόπουλος, Αυρια­ νή, 16/5).

Π οίηση Βαρβιτσιώτης Τ.: 1) Φαέθων, 2) Η θαυμαστέ αλιεία (Δ. Κωστίδης, Διαβάζω, 312). Δέμου Α.: Ίστορες θεοί τούτων (Γ. Πετρόπουλος, Ριζοσπά­ στης, 27/5). Θεοχάρους Ε.: Ποιητικέ πράξη και πολιτικέ σύμπραξη (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 23/5). Παπαθανασόπουλος Θ.: Διηγέσεις (Δ. Μαλακάσης - Τσέκος, Καθημερινή, 25/5). Στεργιόπουλος Κ.: Τα ποιέματα 1965-1983 (Β. Χατζηβασιλείου Ελευθεροτυπία, 19/5) Τα αισθησιακά (Σ. I. Αρτεμάκης, Ημερησία, 26/5). Εμρέ I.: Πνοές (Π. Στάθη, Διαβάζω, 312).

Εκπαίδευση Π εζογραφ ία Κατσιμάνης Κ.: Σύνδρομο επίκτητης αρχαιοελληνικές αντιπά­ θειας (Π.Χ. Δορμπαράκης, Νέα Παιδεία, 65).

Texve; Πούχνερ Β.: Η ιδέα του Εθνικού Θεάτρου στα Βαλκάνια του 19ου αιώνα (Σ. Ντάλης, Αυγή, 26/5).

Κρανάκη Μ.: Φιλέλληνες (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 26/5). Λαμπαδαρίδου-Πόθου Μ.: Λυκόφως της μοναξιάς (Λ.Δ. Βελιαρούτης, Διαβάζω, 312). Μηλιώνης X.: Χειριστές ανελκυστέρος (Ε. Κοτζιά, Καθημερινέ, 23/5), (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 25/5), (Δ. Δασκαλόπουλος, Νέα, 25/5). Παπαδοπούλου Α.: Κόρη ευπειθές και άλλα διηγέματα (Η!Χ.

------------------------------- δελτίο 29 Δημητρακόπουλος, Καθημερινή, 16/5), (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 23/5). Πλασκοβπης Σ.: Το πουκάμισο του καθηγητή (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 26/5), (Τ. Μενδράκος, Αυγή, 23/5). Σολωμού - Ξανθάκη Β.: Το γράμμα (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπά­ στης, 27/5). Σουρούνης Α.: Υπ’ όψιυ της Λίτσας (Π. Μπουκάλας, Καθημερι­ νή, 25/5). Τζουβέλης Σ .: Το Ναρκοπέδιο (Γ. Πειρόπουλος, Διαβάζω, 312). Τρουπής Θ.: Η συμφωνία της ερημιάς (Δ. Γιάκος, Εξόρμηση, 21/5). Φακίνος Α.:Το κάστρο της μνήμης (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 23/5). Χατζηαναγνώστου Τ.: Πέρα από το τέλος (Δ. Σταμέλος, Ελευ­ θεροτυπία, 19/5). Χριστοφής X.: Ημερολόγιο για περαστικούς (Π. Κάγιος, Νέα, 25/5). Μοράντε Ε.: Το νησί του Αρτούρο (Ε. Σαραντίτη, Ριζοσπάστης, 20/5). Μπάτλερ Ε.: Έρεβον (θ. Ψαλιδόπουλος, Διαβάζω, 312). Σάσα Λ.: Ο ιππότης και ο θάνατος (Φ. Γκικόπουλος, Βήμα, 23/5). Σβένιεμποργκ Ε.: Το βιβλίο των ονείρων (Β. Χαιζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 19/5).

Μελέτες Γράμματός Θ.: «Κρητική ματιά» (Ν. I. Κοκκινάκη, Διαβάζω, 312). Μνήμη του ποιητή Ν. Βρεπάκου (Ν. Κ - Ρ, Ελευθεροτυπία, 17/5). Μπαλάσκας Κ.: Ταξίδι με το κείμενο (Α. Κάλφας, Διαβάζω, 312). Δ ο κ ίμ ια

Marsh C. κ.ά.: Τέσσερα εγχειρίδια για το νόμο του Μέρφι (Ε. Αρανήσης, Ελευθεροτυπία, 19/5). Μούζιλ Ρ.: Περί βλακείας (Β. Χαιζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 26/5). Φλωμπέρ Γ.: Το λεξικό των κοινών τόπων (Δ. Τσατσούλης, Διαβάζω, 312).

Π α ιδ ικ ά Καλέντης Δ.: Μαυροπίνακας (Ν. Λαγκ, Εξόρμηση, 21/5). Νέα παιδική εγκυκλοπαίδεια (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 16/5). Λάι Κ.: Το μαύρο αγόρι (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 26/5).

Ιστορία ΒασιλάιοςΝ.Γ.: Κάστρα και πύργοι της Εύβοιας (X. Κιοσσέ, Βήμα, 16/5). ΓιαννακόπουλοςΓ.: (Επιμ.) Προσφυγική Ελλάδα (Κ. Ντελόπουλος, Καθημερινή, 25/5). Παγκόσμια ιστορία, Πανοραματική διαδρομή στο διάβα των αι­ ώνων (Θ. Καραγιάννης, Διαβάζω, 312). Σακκάτος Β.: Μεραρχία Ακουι (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 20/5). Τσουκαλάς Κ.: Είδωλα πολιτισμού (Β. Καπετανγιάννης, Καθη­ μερινή, 25/5).

Μ α, Μπουνιουέλ Λ.: Η τελευταία πνοή (Γ. Βουγιούκας, Penthouse, Ιουν. ’93).

Λαδιά Ε.: Φρειδερίκος και Ιωάννης (Ε. Χωρεάνθη, Διαβάζω, 312).

Παράλειψη Α ναδρομικά συμπληρώνουμε μια παράλειψη στο τεύχος 311 του Δ ια­ βάζω (αφιέρωμα στη Μ έλπω Αξιώτη). Τ α αποσπάσματα από δύο ανέκ­ δοτες επιστολές προς την Αξιώτη και δύο δημοσιευμένες κριτικές για το έργο της, που δημοσιεύονται στο περιθώριο του χρονολογίου, επιμελήθηκε η κυρία Μ αίρη Μικέ. Ο ι δύο ανέκδοτες επιστολές προέρχονται από το Α ρχείο Αξιώτη που φυλάσσεται στο Πανεπιστήμιο Θ εσσαλονί­ κης (τμήμα Μ Ν Ε). Η κ. Μικέ ευχαριστεί τους κ.κ. Α. Λυπουρλή, Β. Χ ασιώτη, Ξ.Α. Κ οκκόλη και Παν. Μ ουλλά γιατί ως μέλη της επιτροπής λογοτεχνικού αρχείου έδωσαν την άδεια δημοσίευσης των δυο ανέκδο­ των επιστολών.

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Α § Δ ΕΛ Φ ΙΝ Ι

VANESSA REDGR4VE

Α Υ Τ Ο Β Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

ΒΑΝΕΣΣΑ ΡΕΝΤΓΚΡΕΪΒ Α Υ Τ Ο Β Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΦΙΝΙ · Θεμιστοκλέους 23-25,106 77 Αθήνα · Τηλ. 36.30.955, Fax 64.50.764

Jean-Pauf Gaultier

πό τα παιδικά παραμύθια σαν τον «Αλί-Μπαμπά και τους 40 κλέφτες» ώς τις εντυπώσεις του Ντ. X. Λώρενς από το Τάος και τη Γουαχάκα, ο δυτικός κόσμος προσεγγίζει διαφορετικούς πολιτι­ σμούς - άλλοτε μέσα απ’ το θάμβος του άγνωστου κι άλλοτε μέσα από ΊΤβΓΤφ'δκ'ϋτάληψη της δυτικής υπε­ ροχής. Και, καμιά φορά, μέσα απ’ τη σοφία εκείνων που ταξίδεψαν με πιρόγες, όπως ο Λεβί-Στρως, απο­ καλύπτοντας τους θλιμμένους τρο­ πικούς. Η έννοια του εξωτισμού σχετίζεται με τα όρια του κόσμου που άλλοτε φτάνουν ω ς την Κολχίδα κι άλλοτε ω ς τον άξονα της γης - κι ακόμα σχετίζεται με το κυρίαρχο δυτικό βλέμμα που περιεργάζεται ψ ε απορία ή / και δυσπιστία οτιδή­ ποτε γεωγραφικό ή πολιτισμικό δ ε ν ενσωματώνεται στο γνώριμο κοινω­ νικό του συγκείμενο. «Ο κόσμος εί­ ναι υδροκέφαλος», έλεγε η Σύμπιλ Μπέντφορντ, «παλιός σαν τους βράχους - κι αλλάζει αέναα σαν τη θάλασσα». Καθώς αλλάζει, το εξωτι­ κό στοιχείο και η άγρια σκέψη δα­ μάζονται ή συγχέονται - έτσι, για τον Ροβινσώνα Κρούσο «εξωτικό» ^ ήταν το νησί του Παρασκευά, ™ ενώ για τον Χένρυ Τζέιμς η Ιτα^ λία στα τέλη του 19ου αιώνα ψ φάνταζε περίπου «εξωτική», ό­ πως αργότερα εξωτική ήταν η Πα­ ραγουάη στο «Ταξίδια με τη θεία μου» του Γκράχαμ Γκρην.

Α

Εξωτισμ

Επ ιμ έλεια α φ ιερώ μ ατος: Σώ τη Τ ριαντάφ υ λλ ο υ

32

αφιέρω μα

Σημείωμα για τον εξωτισμό στην τέχνη Α

πό τότε που ο κόσμος όργισε να μεγαλώνει, από τότε που οι Γάλο άλαβαν πως

εκτείνεται ό χι μόνο πέρα απ το χωριό το υ ς αλλά και πέρα από τα όρια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, άλλοι ήχοι, άλλα σ χήματα, άλλα χρώματα και θέματα διείσδυσαν σ τον ευρωπαϊκό πολιτισμό: στην αρχή αργά αργά, μετά απότομα. Με ποικίλες αφορμές, μέσα από ποικίλες διαδρομές. Από την εποχή των μεγά­ λων εξερευνήσεων και μέχρι τα τέλη του 20ου αι­ ώνα, εμφανίζεται με διάφορες παραλλαγές ο επί­ γειος παράδεισος, η μορφή του «αγαθού άγριου» και μαζί η απλή φιλοσοφία της επιστροφής στη φΰση, συνέπεια κι αυτή της βιομηχανικής επανά­ στασης αν ποτέ υπήρξε: ο ευρωπαϊκός πολιτισμός στρέφεται με περιέργεια στις καινούριες κατακτή­ σεις - με περιέργεια και με απληστία. Κι ονομάζει εξωτικό ό,τι είναι ξένο (από γεωγραφική, πολιτι­ κή, πολιτισμική, κλιματολογική άποψη) κι ό,τι εί­ ναι παράξενο, ό,τι έρχεται από τον «εξωτερικό» κόσμο, από την «περιφέρεια»: από τον Μ άρκο Πόλο ώς τον Σερ Ρίτσαρντ Μ πέρτον και τον Τ.Ε.

μενο της μεγάλης λευκής περιέργειας, συχνά και της ελπίδας και της βαρβαρότητας της λευκής φυλής. Επίσης, γίνεται η σανίδα σωτηρίας των ναυαγισμένων, το έρημο νησί που υποδέχεται ό σους ξεβράζει c ωκεανός (κι ο πολιτισμός) ή, ακόμα, το Ελντοράντο, η υπόσχεση για μια και­ νούρια ζωή. Έ τ σ ι, οι αρχαίοι πολιτισμοί της Α νατολής, η Περσία, η Ινδία, η Κίνα, η Ιαπωνία αποκτούν εξωτικό ενδιαφέρον, όπως και η Αίγυπτος κι ο πο­ λιτισμός των Τούρκων Οθωμανών. Λίγο αργότε­ ρα, η Αφρική, η Αμερική κι οι Νότιες Θάλασσες συνδέονται με την ανάγκη για φυγή, ρομαντισμό, επιστροφή στον πρωτόγονο τρόπο ζωής κοντά στη γη και μακριά από το άστυ και τους θεσμούς. Από μια άποψη, η ιστορία του εξωτισμού αρχίζει μαζί με τις περιπέτειες του Οδυσσέα σε αλλόκοτα, μακρινά μέρη, κατοικημένα από επικίνδυνες πριγκίπισσες και όντα ανεξιχνίαστα: ο Οδυσσέας εί­ ναι ο πρόγονος του picaresque ήρωα της ρωμαϊ­ κής εποχής, του ήρωα του Απουλήιου και του Πετρώνιου, που, αιώνες αργότερα, θα δώσει τη θέση του στον Ευρωπαίο πλάνητα. Κι όπως οι Έ λ λ η ­ νες θαμπώθηκαν από την «περσικότητα» τον και-

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Α' ΕΞΑΜΗΝΟΥ 1993 (ΤΕΥΧΗ 302-313)

Επιμέλεια: Κατερίνα Γρυπονησιώτη

ΜΟΝΙΜΕΣ ΣΤΗΛΕΣ Βιβλιογραφικό δελτίο, 302/15, 303/155, 304/43, 305/41, 306/31, 307/47, 308/31, 309/38, 310/45, 311/25, 312/39, 313/49 Επισημάνσεις, 302/11, 304/11, 305/9, 306/7, 307/11, 309/19, 3 1 0 /1 0 ,31 1 /1 3 ,3 1 2 /1 1 Η αγορά του βιβλίου, 302/12, 303/36, 304/12, 305/11, 306/8, 307/12, 308/12, 309/20, 310/12, 311/14, 312/12, 313/12 Η ατζέντα του Δεκαπενθημέρου, 302/8, 303/34, 304/13, 305/10, 306/9 Κριτικογραφία, 302/19, 303/159, 304/48, 305/46, 306/36, 307/52, 308/36, 309/42, 310/50, 311/31, 312/44, 313/54

ΧΡΟΝΙΚΑ Έρευνα Δερμιτζάκης Μπάμπης: Κοινοί τόποι σ ε δέκα λατινοαμερικάνικα σήριαλ, 310/18 Δημητράτος Γ. Νικόλαος: Η μοίρα της προφ η­ τείας, 312/14 Κατής Στέφανος: Αριστοτέλης Νικολαΐδης: Συγκεντρωμένα ποιήματα, 305/15 Κεντρωτής Γ.: Ρόμπερτ Μούζιλ: Έ νας σ υ γγρα ­ φ έα ς της επ οχή ς μας με ιδιότητες, 313/17 Μπόλιας Στάθης: Κριτικό σημείωμα: Ν όμος και Δημοκρατία, 304/19 Τα 10 εμπορικότερα βιβλία του 1992. Τα εμπο­ ρικότερα βιβλία Ελλήνων και Ξένων σ υ γγρα φ έ­ ων, 305/12 Το μέλλον του βιβλίου, 313/23 Φαράκλας Π. Χρήστος: Η μερολόγια «ανωνύ­ μων»: μια νέα (;) πηγή για τη μικρασιατική εκ­ στρατεία, 309/21

Χριστοδούλου Κ.Α.: Το ξύλινο αλογάκι ή «Η ζωή και οι απόψεις του Τρίστραμ Σάντι, κυρίου από σόι» του Λ όρενς Στερν, 310/15 Ρεπορτάζ Α θανασόπουλος Βαγγέλης: Ο Βιζυηνός είναι ακόμη ζω ντανός στη Θράκη, 313/13 Ανεστίδης Στ. Αδαμάντιος: Η γλώ σσα στο σ χο­ λείο: διδακτικές προσεγγίσεις. Χρονικό του ΣΤ' Διήμερου Εκπαιδευτικού Προβληματισμού του Σ.Ε.Λ.Κ.Α., 310/13 Βαλάση Ζωή: Ο κόσμος των παιδιών στα παιδι­ κά βιβλία - Τα παιδικά βιβλία στον κόσμο των παιδιών, 304/14 Πανδή-Παυλάκη Ευθυμία: Ριγκομπέρτα Μεντσού, 302/13 Ψαράκη Βάσω: Παιδικά βιβλία στην Μπολώνια, 312/13 33

II d εξάμηνο ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ Γιατρομανωλάκης Γιώργης, 313/24 Γκιζελή Δ. Βίκα, 308/14

Γκουρογιάννης Βασίλης, 305/22 Ψ αράκης Δ. Τάκης, 312/16

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ Βαλάση Ζωή: Τα τρία Δώρα, 311/13 Βασιλείου Α.Θ. - Σταματάκη Ν.: Λεξικό Επιστη­ μών του Ανθρώπου, 306/6 Βογιατζόγλου Η. Βάσος: Επώνυμα τη ς Μικρασίας. Τουρκικά και Τουρκογενή επώ νυμα στην Ελλάδα, 306/6 Βυζάντιος, 313/11 Εξήντα (60) χρόνια Εθνικό Θ έατρο 1932-1992, 311/12 Ζαραμπούκα Σοφία: Θέατρο, 311/12 Ζαφειριού Σταύρος: Η δεύτερη πεταλούδα και η φωτιά, 304/10 Ζέη Άλκη: Θέατρο για παιδιά, 311/13 Ζολα Εμίλ: Το στομάχι του Παρισιού. 308/10 Ίσαρης Α λέξανδρος: Οι Τριστάνοι (Ποιήματα 1966-1992), 304/10 Καποκάκη Νίκη: Αποστολή στις Κυκλάδες, 304/11 Καραγιάννης Θανάσης: Παιό: ,ικά Π ορτρέ­ τα, 304/11 Καράς Στάθης: Ο Ν εκρός Καβαλάρης, 312/11 Καριάρα Τζόναθαν: Ασύμφορη Συγκομιδή, 310/10 Κέιν Τζέιμς: Ελκυστικό νησί, 309/19 Κουτσιλιέρης Γ. Α νάργυρος: Η Ιστορία της Μά­ νης, 312/10 Κυριαζή Νότα: Αναπαραγωγή του Πληθυσμού. Θεωρητικές και Εμπειρικές Έ ρευνες, 306/7 Λοϊζίδη Νίκη: Απόγειο και κρίση της πρω τοπο­ ριακής ιδεολογίας, 309/19 Μ αρκόπουλος Γιώργος: Ποιήματα (1968-1987), 304/10 Μαχμούντι Μπέτι: Ποτέ χωρίς την κόρη μου, 310/10 Μελά-Φλώρου Ζ.Φ.: Χελωνάκια καρέττα-καρέττα, 304/11 Μιχαηλίδου-Βλαδιμήρου Ε.: Ο Δεκατρής, 304/ 11 Μπάουμ Βίκυ: Γκραντ Οτέλ, 309/18 Μπόγιερ Ο.Ρ. - Μορέ Μ.Χ.: Η άγνωστη ιστορία του εργατικού κινήματος των ΗΠΑ, 312/11 34

Ναμπόκοφ Βλαντιμίρ: Επικίνδυνη στροφή, 305/8 Ντοστογιέφσκι Φιοντόρ: Έ γκλημα και Τιμωρία, 313/10 Παντελίδου-Μαλούτα Μάρω: Γυναίκες και πολι­ τική, 312/10 Πέα Ενρίκο: Μοσκαρντίνο, 308/11 Πούσκιν Αλέξανδρος: Μπορίς Γκουντουνόφ, 312/11 Σακελίου Διάνα: Αψές ρ έουσες, 304/10 Σπέντζος Δημήτρης: Α πα γορευμένες Ουσίες, 309/18 Στάινμπεκ Τζον: Άνθρωποι και ποντίκια, 313/11 Σταμέλος Κυριάκος: Ab Absinthium, 304/10 Στίβενσον Ρόμπερτ Λούις: Δρ. Τζέκυλλ και Κος Χάυντ, 313/11 Τινέ Καρολίν: Το κτίριο, 311/13 Το Αιγαίο. Επίκεντρο ελληνικού πολιτισμού, 302/10 Το διήγημα της Αντίστασης. Β'τόμος, 312/11 Φ όστερ Μ.Ε.: Δύο ζητω κραυγές για τη Δημο­ κρατία, 305/8 Baker Lucy: Ζωή στις Ερήμους, 305/9 Baker Lucy: Ζωή στα βρ οχερά δάση, 305/9 Baker Lucy: Ζωή στου ς Ωκεανούς, 305/9 Byles Monica: Ζωή στις πολικές π εριοχές, 305/9 Burnie David: Ανακαλύπτω τη Φύση, 305/9 Davies Robertson: Έκπτωτοι Άγγελοι, 310/10 Marabini Jean: Η καθημερινή ζωή στη Ρωσία το ν καιρό τη ς Οκτωβριανής Επανάστασης, 307/10 Reble Albert: Ιστορία της παιδαγωγικής, 304/11 S issa Giulia - Detienne Marcel: Η Καθημερινή ζωή τω ν θεώ ν στην Αρχαία Ελλάδα, 307/11 Troyat Henri: Η καθημερινή ζωή στη Ρωσία την εποχή του τελευταίου Τσάρου, 307/10 Zeghidour Slimane: Η Καθημερινή ζωή στη Μέκ­ κα από τον Μωάμεθ ω ς τις μ έρ ες μας, 307/11 Οργισμένοι Νέοι στη Δεκαετία του ’50, 302/33 Άλσοπ Κένεθ: Ο ργισμένα Νιάτα, 302/57 Βιβλιογραφία. Οι «Οργισμένοι» στα ελληνικά,

d εξάμηνο III ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ 302/75 Γουΐλσον Κόλιν: Ο «Απόβλητος» και η φιλοσο­ φία των Οργισμένων, 302/68 Κουμπαράκη Βάσω: Χρονολόγιο μιας οργισμέ­ νης δεκαετίας, 302/77 Παπαδογιαννάκης Μιχάλης: Οι Οργισμένοι και το φρη σίνεμα, 302/62 Σίλιτοου Άλαν: Γύρω από το Σάββατο βράδυ, Κυριακή πρωί, 302/73 Τριανταφύλλου Σώτη: Μοντέρνοι, ή μετακλασι­ κοί, καθώς και μερικοί μεταμοντέρνοι, 302/ 48 Χόντγκσον Πατ: Στοιχεία για τη δεκαετία του ’50 στη Βρετανία, 302/34 Βιβλία 1992 (Β'εξάμηνο), 303/37 Ελληνική Πεζογραφ ία, 303138

Ανθολογία Ελληνικών Διηγημάτων. Τόμος Α', 303/38 Αρκουδέας Κώστας: Το παλιό δέρμα του φιδιού, 303/38 Βαλτινός Θανάσης: Θα βρείτε τα οστά μου υπό βροχήν, 303/38 Βασιλικός Βασίλης: «Κ», 303/38 Γκουρογιάννης Βασίλης: Το ασημόχορτο ανθί­ ζει, 303/39 Δρακονταειδής Φίλιππος: Η πρόσοψ η, 303/39 Θ εοδω ρίδης Πάνος: Το θεόπαιδο, 303/39 Καπάνταη Β. Ισμήνη: Η ιστορία της Ιόλης, 303/40 Κ απερνάρος Τάσος: Λουτρά, 303/40 Κασόλας Μήτσος: Το γένο ς, το ιερό και το Βέ­ βηλο, 303/40 Κοντολέων Μάνος: Μαγική μητέρα, 303/40 Κυπραίος Λευτέρης: Ο Μ εγάλος Δεύτερος, 303/40 Μάρκογλου Π ρόδρομος: Σταθερή απώλεια, 303/41 Μ εγαπάνου Αμαλία: 10 λεπτά, 303/41 Νικολαΐδη Νίκου (του Κυπραίου) Άπαντα: Τα τρία καρφιά, 303/41 Ξανθάκη Άννα: Ο Γαλάζιος Γάτος, 303/42 Παπαγεωργίου Κώστας: Των Αγίων Πάντων, 303/42 Σαμαράκης Αντώνης: Η κόντρα, 303/42 Σκαρίμπας Γιάννης: Το σ ό λο του Φίγκαρω, 303/42

Σ ουρούνης Αντώνης: Υπ’ όψιν τη ς Λίτσας, 303/43 Ταχτσής Κώστας: Από την χαμηλή σκοπιά, 303/43 Φ ελλός Μιχαήλ: Χρονογραφία, 303/43 Ξένη πεζογραφία

Αϊχεντορφ Φον Γιόζεφ: Από τη ζωή εν ό ς Ακαμά­ τη, 303/47 Ακουταγκάουα Ριουνοσούκε: Ρασαμόν και άλ­ λ ε ς ιστορίες, 303/47 Ακουταγκάουα Ριουνοσούκε: Κάπα, 303/47 Αλιέντε Ιζαμπέλ: Το επουράνιο σχέδιο, 303/47 Άντριτς Ίβο: Καταραμένη αυλή, 303/48 Απολλιναίρ Γκ.: Οι Έντεκα Χιλιάδες Βέργες. Οι Έ ρω τες ε ν ό ς Ο σποδάρου, 303/48 Άρντεν Τζων: Σιωπή ανάμεσα στα όπλα, 303/48 Ντε Ασσίς Μασαντού: Ο Φ ρενίατρος, 303/48 Γκάλλικο Πωλ: Η Αγριόχηνα, 303/49 Γκογιέν Γούίλιαμ: Ο ερμαφρόδιτος, 303/49 Γκόρντιμερ Ναντίν: Η ιστορία του γιου μου, 303/49 Γκρας Γκύτερ: Ο Μπουτ, το ψάρι, 303/50 Γουέμπ Μαίρη: Επτά για ένα μυστικό, 303/50 Γουλφ Βιρτζίνια: Φλας. Μια βιογραφία, 303/50 Δέκα τέσσερα ερωτικά διηγήματα, 303/50 Έ ντο Σιουσάκου: Σιωπή, 303/51 Ιλγκάζ Ριφάτ: Ν ύχτες συσκότισης, 303/51 De L’lsle-Adam Villiers: Σκληρές ιστορίες, 303/51 Καμπανίλε Αλικε: Νεαροί μου, α ς μην υπερβάλ­ λουμε, 303/51 Καριάρα Τζόναθαν: Ασύμφορη συγκομιδή, 303/52 Κέρουακ Τζακ: Τα όνειρά μου, 303/52 Κινιάρ Πασκάλ: Ό λα τα πρωινά του κόσμου, 303/52 Κιρόγα Οράτιος: Ανακόντα, 303/52 Γκρενβίλ Πατρίκ: Η Παναγία των αλόγων, 303/53 Cohen Albert: Σολάλ, 303/53 Κρεστ Εμανουέλ: Ράντου ή οι φ υσητές του γυ α­ λιού του Λιπσανί, 303/53 Christensen Martha: Ο χ ο ρ ό ς με τη Ρεγκίτζε, 303/53 Μακ Κάρθι Κόρμακ: Μ ατοβαμμένος μεσημβρι­ νό ς, 303/54 Μακ Κόχριν Τζεραλντίν: Στα πόδια τω ν α γγέ­ 35

IV d εξάμηνο -----------------------λων, 303/54 Κούμπιν Άλφρεντ: Η άλλη πλευρά, 303/54 Λάν Καμάρα: Το μαύρο αγόρι, 303/54 Λεμάν Κριστιάν: Το συνάφι των γιατρών, 303/55 Λιμόνοφ Έ ντουαρντ: Η αυτοβιογραφία εν ό ς ανήλικου ληστή, 303/55 Μαν Κλάους: Ο ευλαβικός χ ο ρ ό ς, 303/55 Μέλβιλ Χέρμαν: Μπενίτο Σερένο, 303/55 M essadie Gerald: Ο Ματίας και ο Διάβολος, 303/56 Μισίμα Γιούκιο: Ανοιξιάτικο χιόνι, 303/56 Μοντιανό Πατρίκ: Άνθη Ερειπίων, 303/56 Μοράβια Αλμπέρτο: Η γυναίκα λεοπάρδαλη, 303/57 Μούζιλ Ρόμπερτ: Ο άνθρω πος χω ρίς ιδιότητες, 303/57 Μπάλλαρντ Τζέιμς: Grash, 303/57 Μπάροουζ Ούίλιαμ: Ο Απολυμαντής, 303/58 Μπέργκερ Τζων: G. Το ταξίδι, 303/58 Μπιέρνεμπο Γενς: Η στιγμή της ελευθερίας, 303/58 Μπουκόβσκι Ισ άρλς: Πόλη τω ν αγγέλω ν, 303/58 Μπράουν Φόλκερ: Ιστορία χωρίς τέλος, 303/59 Μπρυκνέρ Πασκάλ: Το θείο βρ έφ ος, 303/59 Ναμπόκοφ Βλαντιμίρ: Η άμυνα του Λούζιν, 303/59 Naum Gellu: Ζηνοβία, 303/60 Dorris Michael - Erdrich Louise: To στέμμα του Χριστόφορου Κολόμβου, 303/60 Ντοστογιέφσκι Φιοντόρ: Το όνειρο του θείου μου, Ο μικρός ήρωας, 303/60 Ντοστογιέφσκι Φιοντόρ: Το χωριό Στιεπαντσίκοβο, 303/60 Ντρο Ζαν-Μαρί: Η επιστροφή του κουλού Ο δυσσέα, 303/61 Όκρι Μπεν: Ο αδηφ άγος δρόμ ος, 303/61 Ό ου τς Τζόις Κάρολ: Μαρία. Μια ζωή, 303/61 Ουάίλντερ Θόρντον: Το αίμα του Καίσαρα, 303/61 Ουάίλντ Όσκαρ: Ο ευτυχισμένος πρίγκιπας. Το σπίτι με τις ροδιές, 303/62 Ντος Πάσος Τζον: Manhattan Transfer, 303/62 Pergaud Louis: Ο π όλεμ ος των κουμπιών, 303/62 Ράινχαρντ Ρίτσαρντ: Οι στάχτες τη ς Σμύρνης, 303/63 Ράιτ Ρίτσαρντ: Το μαύρο αγόρι, 303/63 Ριό Μισέλ: Οι αληγείς άνεμοι. Η βέργα του πα ­ παγάλου, 303/63 Σεμπρούν Χόρχε: Η επιστροφή του Νετσάγιεφ, 303/63 36

Sher Antony: Ενδιάμεσος σταθμός, 303/64 Σοπέν Κέϊτ: Η αφύπνιση, 303/64 Σ όρενσεν Βίλλυ: Ράουναροκ. Το λυκόφω ς των θεών, 303/64 Σου Τάουνσεντ: Οι αληθινές εξομολογήσεις του Άντριαν Άλμπερτ Μολ, της Μάργκαρετ Χίλντα Ρόμπερτς και της Σούζαν Λίλιαν Τάουνσεντ, 303/64 Σουΐφτ Τζόναθαν: Η μάχη τω ν βιβλίων, 303/65 Στεπάνοβιτς Στέφαν: Χιόνι στην Αθήνα, 303/65 Stern Laurence: Η ζωή και οι απόψεις του Τρίστραμ Σάνπ, κυρίου από σόι, 303/65 Τανιζάκι: Το εγκώμιο της σκιάς, 303/66 Τανιζάκι: Το πορτρέτο τη ς Σούνκιν και άλλες ιστορίες, 303/66 Τζέίμς Χένρι: Τι ήξερε η Μέιζι, 303/66 Τόμας Μ.Ντ.: Το τρ ένο του έρωτα, 303/67 Thomsen Η. Knud: Η καμπάνα τη ς Μακεδονίας, 303/67 Chandler Raymond: Δ ολ οφ όνος στη βροχή, 303/67 Φαλάτσι Οριάνα: Ινσαλλάχ, 303/67 Fitzgerald Francis Scott: Ό μορφ α και Καταρα­ μένα, 303/68 Φλαγκ Φάνι: Πράσινες τηγανιτές ντομάτες στο Χουίστλ Στοπ Καφέ, 303/68 Forster Μ.Ε.: Εκεί όπου οι άγγελοι φ οβούνται να διαβούν, 303/68 Forster Μ.Ε.: Επιστροφή στο Χάουαρντς Εντ, 303/69 Φρανκ Νταν: Ο χωρισμός, 303/69 Hammett Dashiell: Ο Αδύνατος άντρας, 303/69 Χίνζερατ Έντγκορ: Το παραμύθι τη ς τελευταίας σκέψης, 303/69 Hope Christopher: Το μπαρ του Οττεντότου, 303/70 Ποίηση

Αναγνωστάκης Μανόλης: ΥΓ., 303/72 Β αγενάς Νάσος: Βάρβαρες Ω δές, 303/72 Γκάτσος Νίκος: Φύσα αεράκι φύσα με μη χαμη­ λώ νεις ίσαμε, 303/73 Γκιμοσούλης Κωστής: Επικίνδυνα παιδιά, 303/73 Κακουλίδης Γιώργος: Το παλιό ποίημα του Ευαγγελισμού, 303/73 Κοντός Γιάννης: Στο γύρισμα της μέρας, 303/74 Λίκος Γιώργος: Ποίηση (1944-1990), 303/74 Μ ουντές Ματθαίος: Νηπιοβαπτισμός, 303/74 Στεριάδης Βασίλης: Ο προπονητής παίκτης, 303/74 Τσακνιάς Σπύρος: Ορατότης Μηδέν, 303/75

------------------------Μπωντλαίρ Κάρολος: Τα Άνθη του Κακού, 303/75 Yeats W.B.: Μ υθολογίες και οράματα, 303/75 Εγκόλπιο ερωτικού λόγου, 303/75 Το βιβλίο των τραγουδιώ ν, 303/76 260 δημώδη ελληνικά άσματα, 303/76 Μελέτες Αποστολίδου Βενετία: Ο Κωστής Παλαμάς ιστο­ ρικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας, 303/81 Βελουδής Γιώργος: Μονά-ζυγά. Δέκα νεοελλη­ νικά μελετήματα, 303/81 Γιαννακά Σοφία: Η ελληνική λογοτεχνία ανά του ς αιώνες. Από το ν Ό μηρο ω ς τον Δείναρχο, 303/81 Δήμου Νίκος: Ο δυσ σ έας Ελύτης (Δοκίμια I), 303/81 Θ αλάσσης Γιώργος: Η άρνηση του λόγου στο ελληνικό μυθιστόρημα μετά το 1974, 303/82 Καράογλου Λ.Χ.: Ο Διόνυσος (1901-1902), 303/82 Καψωμένος Ερατοσθένης: Καλή ’ναι η μαύρη πέτρα σου. Ερμηνευτικά κλειδιά στον Σολωμό, 303/82 Κόρφης Τάσος, Ρώμος Φιλύρας: Συμβολή στη μελέτη τη ς ζωής και του έρ γου του, 303/82 Μ όσχος Ε.Ν.: Η μεταφυσική αγωνία στον Παλαμά, 303/83 Νικολούδης Η.Π.: Από το ν Προμηθέα στον Σω­ κράτη. Το οδοιπορικό του ανθρώπινου πολιτι­ σμού, 303/83 Παππά Έλλη: Κομμούνα 1871... Η επανάσταση του 21ου αιώνα;, 303/83 Πάτσιου Βίκυ: Ηγησώ (1907-1908) και Ποιητική Έκδοση (1913-1914), 303/83 Πετρίτης Πάνος: Αφλαβητάριο αισθητικής για μεγάλους, 303/84 Πορφύρης Κώστας: Ο Α νδρέας Κάλβος καρ­ μπονάρος. Η μυστική δίκη των καρμπονάρων της Τοσκάνης, 303/84 Σαχίνης Απόστολος: Θεωρία και άγνωστη ιστο­ ρία του μυθιστορήματος στην Ελλάδα 17601870, 303/84 Χατζηβασιλείου Βαγγέλης: Μίλτος Σαχτούρης. Η παράκαμψη του υπερρεαλισμού, 303/84 Hagg Tomas: Το αρχαίο μυθιστόρημα, 303/85 Hunger Herbert: Βυζαντινή λογοτεχνία. Η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, 303/85 Δοκίμια

Γιαννόπουλος Περικλής: Η ελληνική γραμμή και το ελληνικόν χρώμα, 303/89

d εξάμηνο V

Ελύτης Ο δυσσέας: Εν λευκώ, 303/89 Κασέτας I. Ανδρέας: Η Άρκτος, η Πρέσπα, η Παρασκευή, 303/89 Μαρωνίτης Δ.Ν.: Διαλέξεις, 303/89 Μ όσχος Ε.Ν.: Το πρόσω πο της Ευρώπης, 303/90 Κλοσσόφσκι Πιερ: Το λουτρό τη ς Άρτεμης, 303/90 Μούζιλ Ρόμπερτ: Περί βλακείας, 303/90 Έκο Ουμπέρτο: Δ εύτερο ελάχιστο ημερολόγιο, 303/90 Τζαίημς Χένρυ: Η τέχνη της μυθοπλασίας, 303/91 Χομπσμπάουμ - Χάμπερμας - Ντάρεντορφ Αρρίγκι - Βαλερστάιν - Τέλο - Βάκκα - Ντε Τσέκκο: Η επόμενη μέρα... μετά την πτώση του «υπαρκτού σοσιαλισμού», 303/91 Ιστορία

Ενεπεκίδης Κ. Πολύχρονης: Η δ όξα και ο διχα­ σ μ ός 1908-1918, 303/95 Μανδρίκας Αχιλλέας: Κρυφό σχολειό, Μύθος ή πραγματικότητα, 303/95 Kolobova Μ.Κ. - Ozereckaja L.E. Η καθημερινή ζωή στην αρχαία Ελλάδα, 303/95 Troyat Henri: Η καθημερινή ζωή στη Ρωσία την εποχή του τελευταίου τσάρου, 303/95 Το Αιγαίο Επίκεντρο ελληνικού πολιτισμού, 303/96 Ιωάννης Καποδίστριας 1776-1831. Ο κορυφαίος Έ λληνας Ευρωπαίος, 303/96 Μ ελέτες για τον εμφύλιο πόλεμο 1945-1949, 303/96 Πολιτική

Α νδρουλάκης Μίμης: Μετά, 303/97 Γιαννίκος Κώστας: Ο φασισμός και ο ρατσισμός στην ΕΟΚ. Ξανάρχονται!, 303/97 Δ εληολάνης Δ.: Το φαινόμενο της Τρομοκρα­ τίας. Η ά νοδ ος και η πτώση των Ερυθρών Τα­ ξιαρχιών, 303/98 Κιτρομηλίδης Μ. Πασχάλης: Πολιτικοί στοχα­ σ τές των Νεοτέρων χρόνω ν, 303/98 Κονδύλης Παναγιώτης: Πλανητική πολιτική με­ τά τον ψ υχρό πόλεμο, 303/98 Χρονικά

Λιδωρίκης Αλέκος: Μίλησα με τις μορφ ές του αιώνα μας, 303/99 Τέχνες

Καΐμη Τζούλιο: Συναντήσεις με τ ο υ ς Φώτη Κό37

VI d εξάμηνο -----------------------ντογλου, Γιαννούλη Χαλεπά, Ν: ΧατζηκυριάκοΓκίκα, 303/103 Μυλωνάς Κώστας: Ιστορία του Ελληνικού Τρα­ γουδιού (τόμος 3, 1970-1980), 303/103 Χρήστου Χρύσανθος: Η Εθνική Πινακοθήκη Ελληνική ζωγραφική 19ος-20ός αιώνας, 303/103 Ντε Λιάνιο Ιγκνάτσιο Γκομέζ: Νταλί, 303/104 Σαρμπονιέ Ζωρζ: Διάλογοι με μεγάλους ζω γρά­ φ ου ς, 303/104 Τυπογραφείο «Κείμενα»: Κ ατάλογος στοιχείων, 303/104 Θ έατρο

Ζακόπουλος Νίκος: Μια παράξενη πόρνη. Η επι­ στροφή, 303/107 Μαλκογιάννη Μαρία: Πιο δυνατή κι’ από το θά­ νατο, 303/107 Μανιώτης Γιώργος: Οι σύζυγοι, Άσπρη μέρα, Πιστοποιητικό θανάτου, 303/107 Σεβαστίκογλου Γιώργος: Κωνσταντίνος και Ελέ­ νη, Αγγέλα, Θ άνατος βασιλικού επιτρόπου, 303/107 Σκούρτης Γιώργος: Η δίκη του Σωκράτη, 303/108 Σοφοκλής: Αίας. Τραχίνιες. Αντιγόνη. Οιδίπους Τύραννος. Ηλεκτρα. Φιλοκτήτης, Ο ιδίπους επί Κολωνώ, 303/108 Baldry C.H.: Το τραγικό θέατρο στην αρχαία Ελλάδα, 303/108 Ουάιλντ Ό σκαρ: Σαλώμη, 303/108 Σαίξπηρ Ουΐλιαμ: Η κωμωδία των πα ρεξηγή σε­ ων, 303/109 Σάρτρ Ζαν Πωλ: Τα βρώμικα χέρια, 303/109 Κινηματογράφος

Λιάππα Φρίντα: Τα χρόνια της μεγάλης ζέστης, 303/110 Balazs Bela: Η δημιουργική κάμερα, 303/110 Balazs Bela: Το σενάριο - Ο ή χος - Το μοντάζ, 303/110 Σ ολδάτος Γιάννης: Ιστορία του Ελληνικού Κινη­ ματογράφου, 303/110 Μ έσα Μ αζικής Ενημέρωσης

Ψ υχογιός Κ. Δημήτρης: Το αβέβαιο μέλλον του αθηναϊκού Τύπου, 303/111 Τσάρνλεϋ Μ.Β. - Τσάρνλεϋ Μ.: Η τέχνη του ρε­ πορτάζ, 303/111 Λ έανδρος Ν.: Μαζικά έντυπα επικοινωνίας στην Ελλάδα, 303/111

38

Χιούμορ

Αρκάς: Μπαμπά πετάω, 303/112 Ιωάννου Γιάννης: Το μαύρο πρόβατο, 303/112 Κυρ: Η Ελλάδα είναι ελληνική, 303/112 Μ ητρόπουλος Κώστας: Αγριότερα μωρά, 303/112 Μποστ: Σ ταυροφορίες, 303/112 Η μερολόγια

Η μερολόγιο 1993. Εταιρεία Σ υγγραφέω ν, 303/113 Η μερολόγιο. 12 λογοτέχνες, 24 ζωγράφοι, 303/113 Ημερολόγιο '93, 303/114 Το ημερολόγιο του Χριστόφορου Κολόμβου, 303/114 Καιροφύλας Γ.Κ. - Φιλιππότης Γ.Σ.: Αθηναϊκό ημερολόγιο 1993, 303/114 Ζακάρ Αλμπέρ: Η κληρονομιά της ελευθερίας, 303/115 Λαπιέρ Ντομινίκ: Πέρα από την αγάπη, 303/115 Ρηβς Υμπέρ: Η ώ ρα τη ς μέθης. Το Σύμπαν, έχει νόημα;, 303/115 Ρόζενφιλντ Ισραέλ: Η εφ εύρεση τη ς μνήμης, 303/115 Κλασική φιλολογία

Διζικιρίκης Γιώργος: Η τέχνη και οι Έ λληνες, 303/116 Λαζανάς I. Βασ.: Τα αρχαία ελληνικά συμποτικά και σκωπτικά επιγράμματα, 303/116 Φιλοσοφία

Α ξελός Κώστας: Από το εργαστήρι της σκέψης, 303/119 Ν ικολόπουλος Γιάννης: Η υπερβατική φιλοσο­ φία του Καντ, 303/119 Gumnior Η. - Ringeuth R. Μ. Χορκχάιμερ, 303/119 Wilson Edmund: Η ιστορική ερμηνεία της λ ο γ ο ­ τεχνίας, 303/120 Σβέντενμποργκ Εμανουέλ: Το βιβλίο τω ν ονεί­ ρων, 303/120 Αντόρνο Β: Τεοντόρ: Τ’ άστρα κάτω στη γη, 303/120 Green Marian: Φυσική μαγεία, 303/120 Εκπαίδευση

Α γάθω νος - Γεωργοπούλου Ε: Κακοποίηση παραμέληση παιδιών, 303/121 Barnes Belinda - Colquhoun J.: Το υπερκινητικό παιδί, 303/121

d εξάμηνο VII Adams Ken: To παιδί σ α ς μπορεί να γίνει έξυπνο και ευτυχισμένο, 303/121 Ποσλάνιεκ Κριστιάν: Να δώ σουμε στα παιδιά την όρεξη για διάβασμα, 303/122 Reble Albert: Ιστορία της παιδαγωγικής, 303/122 Ψυχολογία

Ντολτό Φρανσουάζ: Σεμινάριο ψ υχανάλυσης παιδιών, 303/123 Χέρμπερτ Μάρτιν: Ψυχολογικά προβλήματα παιδικής ηλικίας και ψυχολογικά προβλήματα εφηβικής ηλικίας, 303/123 Μ πουλουγούρης Γ.: Φοβίες... και η αντιμετώπι­ σή τους, 303/124

Οικολογία

Μουράτη Αναστασία: Λουλούδια και δέντρα φυτά και βότανα τη ς Βίβλου, 303/133 Ντίτφουρτ Γιούτα: Ζώα άγρια κι επικίνδυνα, 303/133 Τόμπκινς Πήτερ - Μπερντ Κρίστοφερ: Μυστικά του εδ άφ ους, 303/133 Οικονομία

Μαρξ Καρλ: Βασικές α ρ χ ές της κριτικής της π ο ­ λιτικής οικονομίας, 303/134 Λεξικά

Μπένγιαμιν Βάλτερ: Για το χασίς, 303/128

Βασιλείου Α.Θ. - Σταματάκης Ν.: Λεξικό επιστη­ μών του ανθρώπου, 303/136 Γκίκας Σωκράτης: Λεξικό ιδεών και ιδεολογιών, 303/136 Γκίκας Σωκ. - Δρακ όπουλος Δ. - Ρώμας Γ.Χ.: Λεξικό ελληνικής αρχαιογνω σίας, 303/136 Κωνσταντάκος Ηλίας: Λεξικό των ξένω ν λέξεω ν στην ελληνική γλώ σσα, 303/136 Ρικάκης Δημήτρης: Επίτομον εγκυκλοπαιδικόν προσω πικόν λεξικόν, 303/136

Βιογραφ ίες

Εθνολογία

Θρησκείες

Συλλογικό Έργο: Οι θρησκείες, 303/128 Martin R. - Metzger Η: Η θρησκεία τω ν αρχαίων Ελλήνων, 303/128 Μ αρ τυρίες

Σπαθάρης Σωτήρης: Αυτοβιογραφία. Η τέχνη του Καραγκιόζη, 303/129 Σ τεφανοπούλου Αλεξάνδρα: Κωστής Παλαμάς (1859 - 1943). Ο δ ω δεκάλογος του έρωτα, 303/129 Τσούκας Χρήστος: Αρχαίες γυναίκες, 303/129 Lax Eric: Γούντι Άλεν: Η βιογραφία μιας ιδιο­ φυίας, 303/129 Levy Bernard - Henri: Οι τελευταίες μ έρ ες του Μπωντλέρ, 303/130 Parouty Michael: Μότσαρτ, ο αγαπημένος των θεών, 303/130 White Michel - Gribbin John: Stefhen Hawking Ο κόσμος μιας ιδιοφυίας, 303/130 Κοινωνιολογία

Μ ουζέλης Νίκος: Μεταμαρξιστικές προοπτικές. Για μια νέα πολιτική οικονομία και κοινωνιολογία, 303/131 Σαμαρτζή Μαρία: Όνομα: Γυναίκα, 303/131 Mascetti Manuela Dunn: Το τραγούδι τη ς θ εά ς Εύας, 303/132 Rowling Marjorie: Η καθημερινή ζωή στο Μεσαί­ ωνα, 303/132 Η επιθετικότητα στην οικογένεια, τ ο σχολείο και την κοινωνία, 303/132

Gellner Ernest: Έθνη και Εθνικισμός, 303/137 Αλληλογραφία

Φλωμπέρ Γουσταύος: Γράμματα α π’ την Ελλά­ δα - 1850-51, 303/137 Κοινωνική Ανθρωπολογία

Clement C.: Γεύση από Μέλι ή ο Γλυκόξινος Έρωτας, 303/137 Γλώσσα

Βιβλιοθήκη Μαρασλή: Μεσαιωνικά και νέα ελλη­ νικά υπό Γεωργίου Ν. Χατζιδάκι, 303/138 Jean Georges: Γραφή, η μνήμη των ανθρώπων, 303/138 Ταξίδια

D escham ps Gaston: Η Ελλάδα σήμερα. Οδοι­ πορικό 1890. Ο κόσμος του Χαρίλαου Τρικούπη, 303/138 Ταβερνιέ Ιωάννης Βαπτιστής: Έξι ταξίδια στην Τουρκία και στην Περσία, 303/139 Λαογραφ ία

Μιχελή

Λίζα:

Αστυγραφία

της

Ελάσσονος 39

VIII d εξάμηνο-----------------------Ασίας, 303/139 Τομανάς Κώστας: Οι κάτοικοι της παλιάς Θ εσ­ σαλονίκης, 303/139 Δίκαιο

Στούτσκα Π.Ι.: Ο επαναστατικός ρ ό λο ς του δι­ καίου και του κράτους, 303/140 Αστυνομικά

Van Gulic Robert: Δ ολοφ ονίες στη σκιά του ζω­ διακού κύκλου, 303/140 Παιδικά

135 Μύθοι του Αισώπου, 303/143 Α ναγνω στόπουλος Δ.Β.: Λαϊκοί θρύλοι και πα­ ραδόσεις για παιδιά, 303/143 Βαρελλά Αγγελική: Έξι εναντίον ενό ς, 303/143 Ζαραμπούκα Σοφία: Ευρωζωϊκή Κοινότητα, Ορχήστρα Ποντικάτα, Μ ενέλαος και Πάρης, Ιππόλυτος Ιπποπόμος, 303/143 Κ αλογεροπούλου Ξένια: Ελίζα, 303/143 Καμαρότου - Γιαλούση Ε.: Το ταξίδι του έξυπνου και του πονηρού, 303/144 Καπλάνογλου Μάνια: Η Νύμφη τη ς Άνοιξης, 303/144 Κοντολέων Μόνος: Πέτρινα καθίσματα, 303/144 Λαμπαδαρίδου - Πόθου Μαρία: Ν ικηφόρος Φω­ κάς, 303/144 Λοΐζου Μάρω: Σάκα, ο τρ ο μ ερ ό ς βασιλιάς των Ζουλού, 303/144 Μαρρά Ειρήνη: Ο μικρός Ντουπ, 303/145 Παρούση Αντιγόνη - Κυριτσόπουλος Αλέξης: Ή ταν ένα μικρό χαρτάκι, 303/145 Ροδοπούλου Σούλα: Οδύσσεια, 303/145 Σίνου Κίρα - Γεωργίου Κων/νος: Π ερσεφόνη. Η πάπια π ου πήγε σχολείο, 303/145 Τζώρτζογλου Νίτσα: Κλειστά φάκελα, 303/146 Τριβιζάς Ευγένιος: Το πα ραπονεμ ένο ελεφαντάκι, 303/146 Τριβιζάς Ευγένιος: Τα χρωματιστά κοράκια, 303/146 Ψαραύτη Λίτσα: Η εξαφάνιση, 303/146 Αλόνσο Φερνάντο: Ο ανθρωπάκος με τα γκρίζα, 303/146 Άντερσεν Χ.Κ.: Το φιλί τη ς Νεράιδας, 303/146 Γκρέιβελ Γκίρι: Χουκ, 303/147 Ντε Σαιντ Εξυπερύ Αντουάν: Ο μικρός πρίγκηπας, 303/147 Ινκιόφ Δημήτρη: Ο Πλανήτης των μικρών αν­ θρώπων, 303/147 Ινκπεν Μικ: Πιγκουΐνος Μικρός, 303/147 Κάρολ Λιούις: Η Αλίκη στη χώ ρα τω ν θαυμάτων, 40

303/148 Κάφκα Φράνσις: Η γέφ υρ α και άλλα κείμενα, 303/148 Κεμπ Μ. - Πράις Μάθιου: 1) Τα μωρά 2) Ώ ρα για ύπνο 3) Οι φίλοι 4) Τα ρούχα, 303/148 Κέντλεϋ Έρικ: Τα καράβια και τα άλλα πλεούμε­ να, 303/148 Lamblin Simone: Παιδική Εγκυκλοπαίδεια Larousse, 303/148 Le Chevalier Leon: Ο ιππότης. Βιβλίο πρώτο: Οι τρεις φίλοι, 303/149 Μπερν Τζέίμς: Έ νας κλέφτης στο χωριό, 303/149 Μ πέσσον Ζαν Λουί: Το βιβλίο των ανακαλύψεων και των εφ ευρέσεω ν, 303/149 Μ πόρχες Ε. - Γκόρπας Ο.: Το βιβλίο όλων των ημερών. Η πρώτη μου ατζέντα, 303/149 Ντεφόου Ντάνιελ: Ροβινσόνας Κρούσος, 303/150 Ουίλξ Άντζελα: Ο δηγός για την καλλιέργεια φυτών στο σπίτι, 303/150 Περγκό Λουί: Ο π όλ εμ ος τω ν κουμπιών, 303/150 Sheldon Dyan - Blythe Gaby: το τραγούδι της φάλαινας, 303/150 Skira - Venturi Rosabianka - Maquet Yves Marie: Μια Κυριακή με τον Ρενουάρ, 303/150 Τουαίν Μαρκ: Χακ Φινν, 303/151 Το αεροπλάνο, 303/151 Ο ελέφαντας, 303/151 Ο πλανήτης μας στο σύμπαν, 303/152 Ο κινηματογράφος, 303/151 Μισέλ ντε Μονταίν, 304/51 Ατανάσοβ Στόγιαν: Το σώμα στη βιβλιοθήκη και στα ταξίδι, 304/64 Γκαραβίνι Φάουστα: Ταξίδι του εγώ στη χώρα της γραφ ής, 304/75 Γκερέν Μισέλ: Ο Μονταίν φιλόσοφος, 304/76 Γουίντερ Ίαν: Χωροχρονικές σχέσεις στον Μον­ ταίν: ένα οντολογικό ζήτημα, 304/77 Καζάλτς Ζάουμε: Τι είναι ταξίδι; 340/78 Κέιβ Τέρενς: Το κείμενο της αφθονίας, 304/71 Καμπαρό Αντρέ: Το ταξίδι στην Ιταλία, μια επι­ βεβαίωση των Δοκιμίων, 304/61 Κονσταντίνοβιτς Ιζαμπέλ: Η τέχνη του Νταλί και ο Μονταίν, 304/58 Κ ουτσογιαννοπούλου Πηγή: Μισέλ ντε Μονταίν. Η ζωή και το έρ γο του, 304/56 Λαζάρ Μαντλέν: Μονταίν, 304/58 Λαίνερ Βόλφγκανγκ: Το ταξίδι στη Γερμανία, 304/62 Λαφόν Ζαν: Ο χώ ρ ος του κειμένου, 304/75 Λίμπρικ Ελέν: Ο Μονταίν και το φάντασμα του

------------------------πυρρωνισμού, 304/68 Λιτσαρδάκη Μαρία: Χρονολόγιο Μισέλ ντε Μο­ νταίν (1533 - 1592), 304/52 Λιτσαρδάκη Μαρία: Ο χώ ρ ο ς στον Μονταίν: λό­ γ ο ς, κίνηση, πράξη, 304/74 Λοπέζ Οτίλια: Ο Μονταίν και η Ισπανική Ιερά Εξέταση, 304/60 Λοριάν Αλεξάντρ: Γραφή δοκιμιογράφου, γρ α ­ φή ταξιδιώτη, 304/63 Μακ Κίνλεϊ Μαίρη: Λέξεις στη γωνία, 304/72 Ματιέ - Καστελάνι Ζιζέλ: Η γραφ ή του δοκιμίου, 304/70 Μπάουσατς Κάθλην: Γραφή και Τεκνογονία, 304/65 Μπένσιμον Μαρκ: Χώρος, Ταξίδι, Γραφή: «Περί ματαιότητος», 304/64 Μπιντό Μισέλ: Δοκίμιο και Ιστορία, 304/66 Μπλουμ Κλωντ: Γέννηση μιας ανθρω πολογίας του θανάτου στο 16ο αιώνα: τα Δοκίμια του Μο­ νταίν, 304/79 Μποτς Βιμ: Το λογοτεχνικό σάμπαν εν ό ς α σ θ ε­ νο ύ ς ταξιδιώτη, 304/62 Νακάμ Ζεράλντ: Μονταίν, ο τρ ό π ο ς και η ύλη, 304/67 Ντεμονέ Μαρί - Λυς: Τα Δοκίμια, 304/68 Ντεσάν Φιλίπ: Δοκίμιο και ανάγνωση, 304/69 Ντυμπουά Κλωντ - Ζιλμπέρ: Ο Μονταίν και η Ευρώπη, 304/59 Ολότ Ρομπέρ: Ο Μονταίν κι εμείς στο τ έλο ς της δεύτερης χιλιετίας, 304/57 Σαμαρά Ζωή: Ο αναγνώ στης καλός κολυμβη­ τής, 304/76 Σαρπαντιέ Φρανσουάζ: Η γραφ ή τη ς περιπλά­ νησης, 304/60 Σιβετίδου Αφροδίτη: Ars Moriendi. Ο Μονταίν και ο Ιονέσκο μπροστά στο θάνατο, 304/80 Τετέλ Μαρσέλ: Η δεύτερη γραφ ή του Επαμει­ νώνδα, 304/67 Αρθούρος Ρεμπώ, 305/49 Γούλα - Μητάκου Αντ. Ξένη: Απόηχοι τη ς δ όξας του Ρεμπώ στην Ελλάδα, 305/66 Εξακουστού Βασιλική: Χ ρονολόγιο Α. Ρεμπώ (1 8 5 4 - 1897), 305/50 Ζερβάνου Κέλλη: Α ρθούρος Ρεμπώ, 305/54 Ηλιόπουλος Χρήστος: Ρεμπώ: Από την κραιπά­ λη των αισθήσεων στο απόλυτο κενό, 305/57 Μπλανσό Μωρίς: Ο ύ πνος του Ρεμπώ, 305/62 Ο Χένρυ Μίλλερ για τον Ρεμπώ, 305/76 Παπαγεωργίου Χρίστος: Ελληνική βιβλιογραφία του Arthur Rimbau, 305/80 Α. Καρκαβίτσας, 306/39 Κιούσης Στ. - Σ πανός Ι.Γ.: Η θέση του Α νδρέα

οί εξάμηνο IX

Καρκαβίτσα στη Μέση Εκπαίδευση, 306/67 Μ παλούμης Γ. Επαμ.: Εθνικοκοινωνικά στον Αν. Καρκαβίτσα, 306/46 Μ πασκόζος Ν. Γιάννης: Α νδρέας Καρκαβίτσας: Από την η θογραφία στο ρεαλισμό, 306/57 Ο Α νδρέας Καρκαβίτσας για τη Μακεδονία, 306/63 Παπαδογιαννάκης Ε.Ν.: Η γλώ σσα του Αντρέα Καρκαβίτσα, 306/61 Σιδερίδου Νίκη: Η γυναίκα σ το έρ γο του Α. Καρ­ καβίτσα, 306/74 Σιδερίδου Νίκη: Κριτικογραφία Α. Καρκαβίτσα. Επιλογές, 306/77 Τ σούρας Α. Νίκος: Βιοχρονολόγιο του Αντρέα Καρκαβίτσα, 306/40 Τ σούρας Α. Νίκος: Ο Καρκαβίτσας ποιητής, 306/55 Νικόπουλος Νόσος, 307/15 Β αρβέρης Γιάννης: Έ να αυθεντικό εργαστήρι, 307/17 Κορρές Μανόλης: Ο α ξέχα στος φίλος και συνεργάτης, 307/16 Πέγκλη Γιολάντα: Λέξεις τώ ρα ψ υχρές με φ ό ρ ε­ μα από ιώδιο, 307/18 Getzev Stefan: Έ νας ποιητής που αγαπώ και θαυμάζω, 307/22 Το Σώμα στο Λόγο και στην Τέχνη, 307/55 Κούκλης Γιώργος: Σώμα και Ψ υχοθεραπεία Γραφή π ρο του Λόγου, 307/75 Π απαγιάννης Γιάννης: Το σώμα στη ζωγραφική τω ν Lucian Freud και Frank Auerbach, 307/71 Σεβαστάκης Νίκος: Τα σώματα Baudrillard, 307/77 Τουτουντζή Ράνια: Η γραφ ή του σώματος, 307/68 Τριανταφύλλου Μαρώ: Τι μπορεί το σώμα, 307/55 Τριανταφύλλου Μαρώ: Μικρό χρονολόγιο θεω ­ ριών για το σώμα, 307/57 Τριανταφύλλου Μαρώ: Το χάδι, το γαργάλημα και το χαστούκι, 307/73 Τριανταφύλλου Μαρώ: Ό ταν το σώμα θέλει αυτά που δ εν δύναται το σώμα (Μια σκέψη για το «Άρωμα» του Ζίσκιντ), 307/80 Δεκαετία του ’60, 308/39 Βιβλιογραφία για τη δεκαετία του ’60 (ενδεικτι­ κή), 308/75 Βλάχος Γιώργος: Έ να κομμάτι για άγριες φ ρά­ ου λες και βιολί. Η Τέχνη στη δεκαετία του ’60, 308/44 Δ ούβ ρης Θανάσης: Η Αμερικανική Πεζογραφία της δεκαετίας του ’60: Η Συνωμοσία και το άτο­ 41

X d εξάμηνο

------------------------

μο, 308/76 Ουΐλλιαμς Πωλ: Τι έχει η δεκαετία του ’60 που δ εν έχει η δεκαετία του ’80, 308/67 Παπαδάκη Ζιζή: Η Μόδα στη δεκαετία του ’60, 308/59 Παπαδημητρίου Χίλντα: Ο φεμινισμός τη δεκαε­ τία του ’60, 303/55 Τερζάκης Φώτης: Το φάντασμα τη ς δεκαετίας, 308/39 Τριαντάφυλλου Σώτη: Η Αρχιτεκτονική στη δ ε­ καετία του ’60, 308/50 Τριανταφύλλου Σώτη: Μικρό Χρονολόγιο της δεκαετίας του ’60, 308/72 Τσοκόπουλος Βάσιας: Η Ιστορική Επιστήμη στη δεκαετία του ’60, 308/63 Μυριβήλης Στράτης, 309/49 Κεχαγιόγλου Γιώργος: Στις ό χ θ ες του Μανδραγό ρ α ή Laboremus pro humanitate: Σπασμωδικό συναναγνωστικό σημείωμα για τη Ζωή εν τάφω του μακεδονικού Μυριβήλη, 309/60 Α θανασόπουλος Βαγγέλης: Μυριβήλης ή Θεοτοκάς: (Ένα λανθάνον δίλημμα του εικοσιτριάχ ρονου Καραγάτση - και μια σφαιρική άποψη του τριαντάχρονου Πετσάλη), 309/88 Λυκούργου Νίκη: Στράτης Μυριβήλης - Ναπο­ λέων Λαπαθιώτης: Μια συνάντηση, 309/81 Μητσάκης Κ.: Στράτη Μυριβήλη, Η Ζωή εν Τά­ φω: Η ειδολογική κατάσταση εν ό ς βιβλίου, 309/57 Παπαθανασίου Στέλιος: Στάθης Σταθάς: Από τη λαϊκή παράδοση στον αστικό εκσυγχρονισμό, 309/76 Παρασκευαΐδης X. Μίλτης: Χρονολόγιο Στράτη Μυριβήλη (1890 - 1969), 309/50 Φαρίνου - Μαλαματάρη Γ.: No man’s land: Με­ ρικές παρατηρήσεις στη Ζωή εν Τάφω στου Στρ. Μυριβήλη, 309/71 60 Χρόνια Γαλλικής Ποίησης, 310/53 Μίλλερ Χένρυ: Το αρχιπέλαγος της αϋπνίας, 310/73 Μωλπουά Ζαν - Μισέλ: Ο Μισώ μπροστά στα αι­ νίγματα του κόσμου, 310/61 Ντελβάιγ Μπερνάρ: Τα τοπία του Ζαν Πιερ Ζουβ, 310/58 Ντελβάιγ Μπερνάρ: Στη καρδιά του κόσμου, 310/69 Ρουντάν Ζαν: Π ροσεγγίζοντας το ν Ρενέ Σαρ, 310/64 Ρουντώ Ζαν: Σαιν - Ζον Περς, ο γεω μέτρης του κόσμου, 310/56 Τζακομινό Κριστιάν: Φρανσίζ Πονζ: Ψυχή και σώμα, 310/66 42

Τριανταφύλλου Σώτη: Εξήντα χρόνια γαλλικής ποίησης. Χρονολόγιο, 310/77 Μέλπω Αξιώτη, 311/33 Γιαννακάκη Ελένη: Το παραμύθι της αγάπης και τη ς ζωής τη ς Αξιώτη: Θέλετε να χορέψ ουμε Μαρία; 311/65 Γκρίτση - Μιλλιέξ Τ.: Μέλπω Αξιώτη: Κάδμω ή ο τρ όμ ος του άδειου βλέμματος, 311/78 Ελεγμίτου Ελένη: Χρονολόγιο Μέλπως Αξιώτη (1905-1973), 311/34 Κακαβούλια Μαρία: Μέλπω Αξιώτη: υποθέσεις και π ροϋ ποθέσεις του έρ γου της, 311/47 Μελισσαράτου Γερασιμία: Παράθυρα με ή δί­ χω ς πλαίσιο: Η κατασκευή της αφήγησης και το σπίτι μου, 311/59 Μικέ Μαίρη: Τα Ποιήματα τη ς Μέλπως Αξιώτη δ εν ήταν πα ρά η αφορμή..., 311/70 Σωνιέ Ζ.: Οι Δ ύσκολες Ν ύχτες της Μέλπως Αξιώτη: μυθιστόρημα αγω γής και ανθρώπινη κωμωδία, 311/53 Ε. Μ. Forster, 312/47 Βιβλιογραφία - Αρθρογραφία Ε.Μ. Forster, 312/79 Ησάΐα Νανά: Για τα δοκίμια του Ε.Μ. Φόστερ, 312/68 Μακρής Νικ.: Μυστική και Ωραιότητα στα μυθι­ στορήματα του Ε.Μ. Forster, 312/51 Μ πασκόζος Ν. Γιάννης: Χρονολόγιο Έντγκαρ Μόργκαν Φ όστερ (1897 - 1970), 312/48 Μπασκόζος Ν. Γιάννης: Ε.Μ. Φόστερ: Η ιερότη­ τα των ανθρωπίνων σχέσεω ν, 312/58 Τριανταφύλλου Σώτη: Ο Ε.Μ. Φ όστερ στον κινη­ ματογράφο, 312/76 Φ όστερ Μ.Χ.: Χαρακτήρες και Τεχνικές του Μυθιστορήματος (Απόσπασμα), 312/63 Φ όστερ Μ.Ε.: Η συγκεντρωτική έκδοση των ποι­ ημάτων του Κ.Π. Καβάφη, 312/72 Κολέτ 313/57 «Αγαπημένος» - Cheri: Το έρ γο και η Κολέτ, 313/74 Αλιβάνιστου Ντόρα: Χρονολόγιο Κολέτ (1865 1954), 313/58 Γιαννοπούλου Λένα: Κολέτ, 313/64 Η Κολέτ και το Θέατρο, 313/72 Κιριά Πιερ: Η ερμαφρόδιτη γραφ ή, 313/69 Μπελόν Γιανίκ: Οι αναμνήσεις μου από την Κο­ λέτ, 313/78

d εξάμηνο XI ΕΠΙΛΟΓΗ Αρχιτεκτονική Σφαέλλος Α. Χαράλαμπος: Αρχιτεκτονική - Η μορφή της σκέψης στο φυσικό χώρο, 305/29 Ανθολόγιο Κεφαλληνιάδης Α.Ν.: Η Λαϊκή Μούσα στους εθνικούς π ο λ έμ ο υ ς μας, 307/39 Βιογραφία Αλτουσέρ Λουί: Το Μέλλον Διαρκεί πολύ. Τα γ ε ­ γονότα, 310/23 Δοκίμιο Φλωμπέρ Γουσταύος: Το Λεξικό των Κοινών Τό­ πων, 312/26 Εκπαίδευση Παπακωνσταντίνου Παναγιώτης - Α νδρέου Αποστολής: Τα Διδασκαλεία και η ανάπτυξη της παιδαγωγικής σκέψης. 1875 - 1914, 313/43

Σ βολόπουλος Κων/νος: Η Ελληνική Εξωτερική Πολιτική 1900 - 1945, 310/38 Κινηματογράφος Βέντερς Βιμ: Emotion pictures. Κείμενα και κρι­ τικές 1968 - 1974, 306/14 Βέντερς Βιμ: Η λογική των εικόνων. Κείμενα και συνεντεύξεις, 306/14 Schulder Budd: Κινούμενες εικόνες: αναμνή­ σεις εν ό ς αρχοντόπουλου του Χόλιγουντ, 305/37 Κοινωνιολογία Ράφτης Άλκης: Χορός, Πολιτισμός και Κοινω­ νία, 306/13 Σαμαρτζή Μαρία: Όνομα: Γυναίκα, 313/30 Φρειδερίκου Αλεξάνδρα - Φ ολέρου-Τσερούλη Φανή: Οι δάσκαλοι του Δημοτικού Σχολείου, 304/23 Λαογραφία Μερακλής Γ. Μιχάλης: Λαϊκή Τέχνη. Ελληνική Λαογραφία, 305/25

Ζωγραφική Λεύκωμα Gauguin Paul: Νόα - Νόα, 305/31 Θέατρο

Κίτσος Ά γγελος: Ίδρυμα Ριζαρείου. Ζαγοροχώρια, 304/32

Β ερ έπ α ς Μάριος: Η μαγεία του Μπαλί, 305/34

Μαρτυρίες

Θρησκεία

Μεριά Σόφη - Γιαλέσσα - Λεοντίδη Λίλη: Περι­ ζώματα. Από τόπ ο σ ε τόπο, 306/27

Γιανναράς Χρήστος: Ο ρθοδοξία και Δύση στη Νεώτερη Ελλάδα, 307/28 Ιστορία Καιροφύλλας Κώστας: Οι Κ ουρσάροι στην Ελλάδα, 311/15 Κορόμηλά Μαριάννα: Οι 'Ελληνες στη Μαύρη Θάλασσα, 307/43 Μίντσης I. Γεώργιος. Ιστορία του Μακεδονικού ζητήματος, 302/31 Παγκόσμια ιστορία. Πανοραματική διαδρομή στο διάβα των αιώνων (16 τόμοι), 312/35

Μελέτες Γραμματάς Θόδωρος: «Κρητική ματιά». Σπουδή στο έρ γο του Νίκου Καζαντζάκη, 312/28 Διζικιρίκης Γιώργος: Η τέχνη και οι Έλληνες, 313/27 Δ ούρβαρης Απόστολος: Ο Αριστείδης Ν. Κυριάκός και το λαϊκό αναγνωσμα, 309/27 Ή φαιστος Παναγιώτης - Τ σαρδανίδης Χαράλα­ μπος: Το Ευρωπαϊκό σύστημα ασφάλειας και η Ελληνική Εξωτερική Πολιτική π ρ ο ς το 2000, 309/29 43

XII d εξάμηνο -----------------------Λαδιά Ελένη: Φρειδερίκος και Ιωάννης Αστρο­ λάβος, 312/30 Λαζανάς I. Βασ.: Τα Αρχαία Ελληνικά Επιδεικτι­ κά Επιγράμματα, (ολόκληρο το Έ νατο (IX) Βι­ βλίο της Ελληνικής ή Παλατινής Ανθολογίας), 311/19 Μπαλάσκας Κώστας: Ταξίδι με το κείμενο. Προ­ τάσεις για την ανάγνωση της λογοτεχνίας, 312/32 Νεοελληνικά Μετρικά, 313/35 Ντόκος Θ άνος: Αναζητώντας την ειρήνη. Μέτρα για τη Διεθνή Ασφάλεια και τη μη διασπορά των πυρηνικών όπλων, 309/31 Παπαδημητρακόπουλος Χ.Η.: Επί πτίλων αύρας νυκτερινής. Πέντε κομμάτια για τον Παπαδιαμάντη, 313/41 Σαχίνης Απόστολο: Θεωρία και άγνωστη ιστο­ ρία του μυθιστορήματος στην Ελλάδα, 1760 1870,311/21 Σφαέλλου Καλλιόπη: Λειτουργία από την Ακρό­ πολη του Νικηφόρου Βρεττάκου, 310/40 Fiske John: Εισαγωγή στην επικοινωνία, 308/26 Οικονομία Σακελλαρόπουλος Δ. Θ εόδω ρος: Θεσμικός Με­ τασχηματισμός και Οικονομική Ανάπτυξη, Κρά­ το ς και Οικονομία στην Ελλάδα 1830 - 1922, 304/30 Παιδικά Μπουλώτης Χρήστος: Επτά ιστοριούλες γιορτι­ ν έ ς και πα ράξενες, επτά, 313/39 Περιοδικά Παρουσία. Επιστημονικό Περιοδικό του Συλλό­ γου Δ.Π. Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημί­ ου Αθηνών, 310/42 Πεζογραφία Αδαμόπουλος Αλέξανδρος: Δώδεκα και ένα ψέ­ μα, 313/31 Αθανασιάδης Τάσος: Ελεγειακό Οδοιπορικό, 306/22 Αριστηνός Γιώργος: Η Κατάβαση, 306/24 Βαμβουνάκη Μάρω: Τανγκό μες στον καθρέ­ φτη, 313/33 Γερμανός Φρέντυ: Γυναίκα από βελούδο, 304/41 Θεοτόκης Κων/νος: Απελλής, 310/25

Ιωακείμ Βασίλης: Ποταμούλα, 305/39 Κοκκινάκη I. Νένα: Ιριδισμοί στην απουσία, 310/28 Λαμπαδαρίδου - Πόθου Μαρία: Λυκόφως της Μοναξιάς, 312/24 Νικολαΐδης Αριστοτέλης: Κάτω από τόσα βλέ­ φαρα. Διαδοχικές ιστορίες, 310/30 Πάβιτς Μίλοραντ: Το Λεξικό τω ν Χαζάρων, 309/33 Ρόζου Έλλη: Ταξίδι στου ς 5 πλανήτες, 309/34 Σίγμας Σπύρος: Ο λυπημένος ερωδιός, 310/35 Χάρης Πέτρος: Α νεμοστρόβιλος, 304/40 Ποίηση Αλεξίου Δημήτρης: Π ρος Ασωπίαν, 302/25 Βουγιούκας Αριστείδης: Το επικλινές τραπέζιο του Αρ. Επιτραπέζια στιχηρά, 302/21 Βουγιούκας Αριστείδης: Sub oculis ufo. Λογο­ παίγνια του έρωτα και του θανάτου, 302/21 Δαράκη Ζέφη: Κοιμήθηκα η αχάριστη, 306/17 Εμρέ Ισμαήλ: Πνοές, 312/23 Καρβέλης Τάκης: Αλλαγή Σκηνικού, 304/34 Κεφάλας Ηλίας: Το έρημο λυκόφω ς, 307/33 Λάίνά Μαρία: Σημεία σπ'ξεως, 302/26 Μοσχόβη Ματίνα: Υοσκύαμος, 302/29 Νικητέας Παναγιώτης: Στους δ ιαδρόμους των γεγονότω ν, 306/19 Σ τεργιόπουλος Κώστας: Ο ήλιος του Μεσο­ νυκτίου, 304/36 Τσιρόουλος Κώστας: Τελικά Κείμενα Α'. Τα Ποι­ ητικά, 307/34 Χουρδάκης I. Νίκος: Άσκηση καθόδου, 306/20 Χουρδάκης I. Νίκος: Η οσίπ με το κόκκινο πα λ­ τό, 306/20 Πολιτική Α ριστοτέλους Αρίστος: Άμυνα και Κοινή Γνώμη στην Κύπρο, 312/19 ΓιαλλουρΙιης Χρ. - Τσάκωνας Π.: Η νέα Διεθνής Τάξη. Η Ελλάδα, η Τουρκία και το Κυπριακό Πρόβλημα, 312/19 Γιαννίτσης Τάσος: Η δυναμική τω ν σχέσεω ν εξειδίκευσης μεταξύ Ελλάδας - Ισπανίας Π ορτογαλίας - Τουρκίας και ξένες επενδύσεις στην Ελλάδα στη δεκαετία του 1980, 312/21 Θ εοδω ρόπουλος Χρήστος: Ανθρώπινα Δικαιώ­ ματα στην Ευρώπη και στην Αφρική - Συγκριτι­ κή Ανάλυση / Human Rights in Europe and in Africa - A Cmparative Analysis, 311/17 Κονδύλης Π.: Η παρακμή του αστικού πολιτι­

d εξάμηνο XIII σμού, 304/27 Μπαλιμπάρ Ετιέν - Βαλλερστάιν Ιμμανουέλ: Φυλή, Έ θνος, Τάξη: Οι διφ ορούμ ενες ταυτότη­ τες, 308/23 Μπιτσάκης Ευτύχης: Έ να Φάντασμα πλανιέται, 308/20 Ταρσανίδης Χαράλαμπος: Η «Ανανεωμένη» Με­ σογειακή Πολιτική της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και η Ελλάδα, 312/21 Πολιτική Ιστορία

Cohen Robert: Αθηναϊκή Δημοκρατία, 313/46 Φιλοσοφία Καστοριάδης Κορνήλιος: Τα σταυροδρόμια του Λαβύρινθου, 307/24 Χέγκελ Γκέοργκ: Η Επιστήμη τη ς Λογικής, 308/17

ΠΛΑΙΣΙΟ Εκπαίδευση Α νδρέου Αποστολής: Πηγές τη ς ιστορίας της νεοελληνικής εκπαίδευσης. Αρχεία - αρχειακές συλλογές. Βιβλιογραφία. Καταγραφή, 306/19 Πετρουλάκης Νίκος: Προγράμματα - Εκπαι­ δευτικοί Στόχοι - Μ εθοδολογία, 307/27

Καπάνταη Ισμήνη: Η ιστορία της Ιόλης, 304/31 Μπάτλερ Σάμουελ: «Έρεβον», 312/38 Μ πέρνχαρντ Τόμας: Το ασβεστοκάμινο, 307/46 Μπλαν Ανρί - Φρεντερίκ: Τ’ αγρίμια παλεύουν στο λυκόφω ς, 305/28 Πέππα Ντορέτα: Λάινα, 310/37 Σεϊρλή Έρση: Μικρές ανάγκες, 313/29 Τ ζουβέλης Σπύρος: Το Ναρκοπέδιο, 312/20

Κοινωνιολογία Ποίηση Η αστική ευθύνη του δημοσίου. Τόμοι 2, 307/44

Γρηγοριάδου - Σουρέλη Γαλάτεια: Αύριο είναι Κυριακή, 310/44

Αποστολίδης Δ. Πάνος: Το υπόλοιπο τέλος, 305/36 Αστρινάκη Ελένη: Πάθη φωνηέντων, 309/30 Βαρβιτσιώτης Τάκης: Η θαυμαστή Αλιεία, 312/34 Βαρβιτσιώτης Τάκης: Φαέθων, 312/34 Γρηγοριάδης Νίκος: Flora Mirabilis, 304/29 Δεληγιάννης Νίκος: Εφευρέτης Αισθήσεων, 307/31 Δεληγιάννης Νίκος: Μικροί Παράδεισοι, 307/38 Δεληγιάννης Γιώργος: Ερωτικά παράφω να, 307/41 Ζω γράφου Ευγενία: Ελλειπτική πορεία. Ποιήμα­ τα, 311/16 Καφταντζής Γιώργος: «Το πόδι του παγωνιού», 307/45 Κόκκινου Αναστασία: Το μέτωπο, 309/32 Κυριαζής Χρήστος: Οι Ντάβανοι, 305/40 Ν τεσνός Ρομπέρ: Ποιήματα, 306/22 Παυλίδου Καρποδίνη Λίλη: «Κάποτε βγαίνω α π ’ τη σπηλιά μου», 302/24 Σάββας Ε. Μιχαήλ: Νεκρός Αντίλογος, 308/22

Πεζογραφία

Πολιτική

Ιακώβου - Στέλλας Καραμολέγκου: Το δώ ρο του ιερού πόνου, 313/45

Βέικος Θεόφιλος: Εθνικισμός και εθνική ταυτό­ τητα, 310/29

Λαογραφία Βαλάση Ζωή - Βαλάσης Διονύσης: Νανουρί­ σματα, 307/37 Μελέτες Καρπόζηλου Μάρθα: Τα ελληνικά οικογενειακά φιλολογικά περιοδικά (1847 - 1900), 307/42 Κωστίδης Διονύσιος: Η μερολόγιο Εμφυλίου 1948 - 1950, 310/27 Πανοπούλου Αγγελική - Τσικνάκης Κώστας: Ελληνικός νεανικός τύ π ο ς (1936 - 1941). Κατα­ γραφή, 311/18 Derrida Jacques: Η τελευταία λέξη του ρατσι­ σμού, 313/32 Παιδικά

45

XIV d εξάμηνο ΟΝΟΜΑΤΑ ΣΥΝΕΡΓΑΤΩΝ Α θανασόπουλος Βαγγέλης, 303/39, 309/88, 313/13 Αλιβάνιστου Ντάρα, 313/58, 313/72, 313/74, 313/78 Αλισανδράτος Γ. Γιώργος, 311/21 Άλσοπ Κένεθ, 302/57 Αναστασοπούλου Αναστασία, 306/13 Ανεστίδης Στ. Αδαμάντιος, 310/13 Απάκη Έφη, 302/15, 303/155, 304/43, 305/41, 306/31, 307/47, 308/31, 309/37, 310/45, 311/25, 312/39, 313/49 Βακάλη-Συρογιαννοπούλου Φιλομήλα, 306/19 Βαλάση Ζωή, 303/37, 304/14 Β αρβέρης Γιάννης, 307/17 Βελιαρούτης Δ.Λ., 312/24 Β ερβεροπούλου Ζωή, 304/61, 304/62, 304/63, 304/72 Βλατά Βασιλική, 308/76 Β λάχος Γιώργος, 308/44 Βουνελάκη Κλημεντίνη, 310/64 Γιαννακάκη Ελένη, 311/65 Γιαννιτσιώτης Γιώργος, 311/17 Γιαννοπούλου Λένα, 313/64 Γκρίτση-Μιλλιέξ Τ., 311/78 Γουΐλσον Κόλιν, 302/68 Γούλα-Μητάκου Αντ. Ξένη, 305/66 Γριβοπούλου Ντάρα, 310/73, 311/65 Δερμιτζάκης Μπάμπης, 310/18 Δημητράτος Γ. Νικόλαος, 312/14 Δημητρίου Σωτ., 313/27 Δημητρόπουλος Κώστας, 312/21 Δημητρούλια Τιτίκα, 303/37, 310/37, 311/17 Δημοπούλου Μαρία, 311/65 Δ ούβρης Θανάσης, 308/76 Ελεγμίτου Ελένη, 311/34 Εξακουστού Βασιλική, 305/50 Εξαρχοπούλου Λίλυ, 303/37 Ζερβάνου Κέλλη, 305/54 Ζούκας Γιώργος, 308/67 Ηλιόπουλος Χρήστος, 302/25, 305/57 Ησαία Νανά, 312/68, 312/72 Θ εοδοσοπούλου Μάρη, 303/37 Θ εοδώ ρου Ε. Θ εόδω ρος, 307/28 Κακαβούλια Μαρία, 311/33, 311/47 Καλαμαράς Βασίλης, 303/37 Καλογήρου Τζίνα, 310/40 Καλογνωμής Αγάπιος, 304/62, 304/64, 304/5, 304/67, 304/69, 304/71 Κάλφας Αντώνης, 312/32, 313/32 46

Καραγιάννης Θανάσης, 312/35 Κατής Στέφανος, 305/15 Κέη Κατερίνα, 312/63 Κεντρωτής Γ., 313/17 Κεφάλας Ηλίας, 304/36, 307/34 Κεχαγιόγλου Γιώργος, 309/60 Κιντή Βάσω, 310/23 Κιούσης Στ., 306/67 Κοκκινάκη I. Νένα, 302/24, 304/41, 312/28, 313/33 Κολοβός Νίκος, 306/14, 308/26 Κονταξάκη Αλεξάνδρα, 302/34 Κοντολέων Μάνος, 313/39 Κορρές Μανόλης, 307/16 Κουβαράς Γιάννης, 304/34, 306/20 Κούκης Γιώργος, 307/75 Κουμπαράκη Βάσω, 302/73, 302/77 Κουτσογιαννοπούλου Πηγή, 304/56 Κρανιδιώτης Παντελής, 310/30, 313/41 Κυριαζόπουλος Γιώργος, 307/27 Κωνσταντίνου Κώστας, 309/27 Κωστίδης Διον., 304/31, 304/40, 306/22, Κώττη Αγγελική, 303/37 Λάγκε Έρση, 309/34 Λαμπαρίδου-Πόθου Μαρία, 313/31 Λαμπρία Αναστασία, 303/37 Λιτσαρδάκη Μαρία, 304/51, 304/52, 304/74 Λουκανίδου Ό λγα, 304/58, 304/59, 304/67 Λυκούργου Νίκη, 309/81 Μάκρα Τόνια, 310/58 Μακρής Νίκος, 308/17, 312/51 Μαρκίδης Μάριος, 310/25 Μελά Ματίνα, 305/25 Μελισσαράτου Γερασιμία, 311/59 Μεταξά Δέσποινα, 310/61 Μητσάκης Κ., 309/57 Μικέ Μαίρη, 311/70 Μικελίδης Νίνος Φενέκ, 303/37, 305/37 Μιχαλοπούλου Αμάντα, 303/37 Μπακράτση Γεωργία, 3§5/28 Μπόλιας Στάθης, 304/19 Μ παλούμης Γ. Επαμ., 306/46 Μπαλτάς Πάνος, 302/8, 304/13, 306/9 Μ πασκόζος Γιάννης, 303/37, 304/27, 312/48, 312/58 Μ πουρνά Ειρήνη, 310/56 Νικολαΐδου Μαριάννα, 305/62

307/42,

312/34

304/71, 304/60,

306/57,

d εξάμηνο XV Ντάλης Σωτήρης, 307/44, 309/29, 309/33, 312/19 Ν τελόπουλος Κυριάκος, 306/27, 307/43 Ντόκος Θανάσης, 303/37, 313/35 Ντυράν Μαρσέλ, 305/49 Οικονόμου Ν. Γιώργος, 313/46 Ουΐλλιαμς Πωλ, 308/67 Παναγιωτοπούλου Στέλλα, 304/23 Πανδή-Παυλάκη Ευθυμία, 302/12 Παπαγεωργίου Χρίστος, 303/37, 305/80 Παπαγιάννης Γιάννης, 307/71 Παπαδάκη Ζιζή, 308/59 Παπαδημητρίου Χίλντα, 308/55 Παπαδογιαννάκης Μιχάλης, 302/62 Παπαδογιαννάκης Ε.Ν., 306/61 Παπαθανασίου Στέλιος, 309/76 Παρασκευαΐδης X. Μίλτης, 309/50 Πέγκλη Γιολάντα, 307/18 Π έρσης Θοδωρής, 303/37 Π ετρόπουλος Γιώργος, 304/29, 305/36, 307/31, 307/33, 308/22, 310/27, 312/20, 313/29 Ρηγοπούλου Μυρτώ, 302/68, 310/66 Σαμαρά Ζωή, 304/51, 304/60, 304/69, 304/75, 304/76, 304/79, 310/28 Σεβαστάκης Νίκος, 307/77 Σιβρή Σάντυ, 310/69 Σιδερίδου I. Νίκη, 306/63, 306/74, 306/77 Σίλιτοου Άλαν, 302/73 Σ πανός Ι.Γ., 306/67 Στάθη Πηνελόπη, 312/23 Σταμάτης Στέφανος, 305/39 Σταυρακάκης Γιάννης, 307/24, 308/23 Σταυροπούλου Έρη, 310/35 Στρατηγοπούλου Π. Χριστίνα, 304/30, 310/29, 313/30

Στυλιανού Άντζελα, 302/57 Σύριχας Ιάσων, 305/29 Σωνιέ Ζ., 311/53 Τερζάκης Φώτης, 308/39 Τζήκας Χρ., 306/19 Τοπάλη Καίτη, 313/43 Τουτουντζή Ράνια, 307/68 Τριανταφύλλου Μαρώ, 305/31, 307/55, 307/57, 307/73, 307/80 Τριανταφύλλου Σώτη, 302/48, 306/22, 307/46, 308/50, 308/72, 309/30, 310/53, 310/77, 312/76 Τρουπάκη Μαρία, 302/19, 303/159, 304/48, 305/ 46, 306/36, 307/52, 308/36, 309/42, 310/50, 311/ 3 1 ,3 1 2 /4 4 ,3 1 3 /5 4 Τσατσούλης Δημήτρης, 305/34, 306/24, 312/26 Τσίμα Μαρία, 310/69 Τσιρκινίδης Δημήτριος, 304/57, 304/65, 304/66, 304/68, 304/75 Τσοκόπουλος Βάσιας, 308/63 Τ σούρας Α. Νίκος, 306/40, 306/55 Φάις Μισέλ, 303/37 Φαράκλας Π. Χρίστος, 309/21 Φαρίνου-Μαλαματάρη Γ., 309/71 Φ ορόπουλος Λυκ. Νικ., 302/31, 310/42, 311/19 Χωρεάνθη Ελένη, 306/17, 307/37, 309/32, 310/ 4 4 ,3 1 1 /1 6 ,3 1 2 /3 0 ,3 1 3 /4 5 Χωρεάνθης Κώστας, 302/21 Χαρίσης Αναστ. Βασίλης, 304/32 Χόντγκσον Πατ, 302/34 Χριστοδούλου Κ.Α., 310/15 Ψ αλιδόπουλος Α„ 308/20 Ψ αλιδόπουλος Θ., 310/38, 311/15, 312/32 Ψαράκη Βάσω, 312/13 Ψαράκης Δ. Τάκης, 312/16 Getzev Stefan, 307/22

ΟΝΟΜΑΤΑ ΕΠΙΣΤΟΛΟΓΡΑΦΩΝ Στάθη Ανδριέττα, 307/14

47

Σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία από τις εκδόσεις Πατάκη

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:

Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε., Εμμ. Μπενάκη 16, 106 78 Αθήνα, Τηλ.: 36.38.362, Fax.: 36.28.950

------------------------- αφιέρωμα 49

Make voyages.

Attempt them.

That’s all there is.

[Elaine Dundy, The D ud Avocado]

ηνές από το ο “Σαμψών Δαλιδά”

και τη λογοτεχνία ρό των μηδικών πολέμων, έτσι και ο ι Ρωμαίοι κι αργότερα οι Ε υρωπαίοι μπήκαν στον πειρασμό της Α νατολής και υπέκυψαν σ την εξωτική παρακ­ μή και τη χλιδή μεγάλης κίμακας. Στον ύστερο Μ εσαίωνα κυριαρχούν οι εντυπώσεις του Μ άρκο Πόλο, που έμεινε, μεταξύ άλλων, δεκαέξι χρόνια στη Σουμάτρα: οι περιπέτειές του αποτελούν το πρώτο ντοκουμέντο για την Άπω Ανατολή - στη συνέχεια, η επέκταση της Π ορτογαλίας τον 15ο και 16ο αιώνα οδηγεί στην Αφρική και τα πέρατα της Α νατολής. σο για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό του 16ου αιώνα, τρέφεται με παράξενες ιστορίες χρυσοθηρίας και εντυπώσεις από τη Νότια Αμερική, που έχουν στις αποσκευές τους οι Ισπανοί τυχοδιώκτες. Τ ην ίδια στιγμή, η οθωμανική αυτοκρατορία, μίγμα κα­ θυστέρησης, δεισιδαιμονίας και ευημερίας εντυπωσιάζει τους Δυτικούς: ο Τζεντίλε Μ πελλίνι πηγαίνει στην Κ ωνσταντινούπολη για να ζωγρα­ φίσει τον σουλτάνο Μωάμεθ II, ενώ μορφές με τουρμπάνια εμφανίζονται κατά την Α ναγέννηση σε πίνακες του Τ σίμα ντε Κονελιάνο όπως και

στη Χειροτονία του Α γίο υ Στεφ άνου του Βιττόρε Καρπάτσο. Από τότε τα τουρκικά κοστούμια απο­ τελούν το εξωτικό στοιχείο πινάκων του 19ου αιώ­ να, όπως για παράδειγμα στις Γυναίκες του Α λ γ ε ­ ριού του Ντελακρουά. Στα τέλη του 16ου αιώνα, φτάνει στην Ευρώπη, από την Άπω Ανατολή η chinoiserie: στην αρχή, εμφανίζεται στα πορσελάνινα αντικείμενα και αργότερα, τον 18ο αιώνα, στις ταπετσαρίες και τα έπιπλα. Ο ι κήποι δέχονται επίσης την επιρροή της κινεζικής τέχνης, αποκλίνοντας από τις γεωμετρικές κατασκευές τύπου Βερσαλλιών. Η εισαγωγή μεταξιού και τσαγιού από την Κίνα επιδρά στο γούστο των ελίτ από τη Σουηδία ώς την Ισπανία, αλλά στην πραγματικό­ τητα η Κίνα μένει κλειστή για τον δυτικό κόσμο: αυτό δεν την εμποδίζει να γνέφει αινιγματικά σ ’ ένα φάσμα συγγραφέων που αρχίζει από την Περλ Μ πακ (το «λαϊκό» μυθιστόρημα) και φτάνει ώς τον Αντρέ Μαλρώ (το «δοκιμιακό» μυθιστόρημα, η Α νθρώ πινη κατάσταση). επαφή της Ευρώπης με την Ανατολή φαί­ νεται κυρίως στις διακοσμητικές τέχνες, ένα σχετικά ανώδυνο πεδίο επίδρασης. Σ την αρχιτεκτονική, οι τρούλοι-«κρεμμύδι» και οι μιναρέδες δεν εμφανίζονται πα­ ρά μόνον σε βραχύβιες τεχνοτροπίες και σε μεμονωμένες περιπτώσεις, όπως στο σπίτι του Φρέντερικ Λ έητον (19ος αιώνας) στο Κένζινγκτον με τα τυρκουάζ μωσαϊκά και το μισό - περσικό σιντριβάνι. Για τους περισσότερους Ευρωπαίους οι αρχιτεκτονικές τεχνοτροπίες της Α νατολής αφομοιώθηκαν μέσω της επαφής με τις μαυριτανικές επιβιώσεις στην Ισπανία, που έγι­ ναν πιο προσιτές σ τους ταξιδιώτες τον 19ο αιώνα. Ο εξωτισμός αποτελεί sine qua non μέρος του ρομαντικού κινήματος του 19ου αιώνα, ενώ ο οριενταλισμός χαρακτηρίζει μερικούς ρομαντι­ κούς ζωγράφους καθώς και τις παρυφές της ομά­ δας των fauves και ιδιαίτερα τον Ματίς. Εξάλλου, η Βόρεια Α φρική ήταν πόλος έλξης των πιο ριψο­ κίνδυνων ταξιδιωτών στα 1830, ανάμεσα στους οποίους ο νεαρός Μπέντζαμιν Ν τισραέλι κι ο Ντελακρουά. Αργότερα μέσα στον 19ο αιώνα, οι ιαπωνικές στάμπες, η αφρικανική τέχνη και η τέ­ χνη των νησιώ ν του Ειρηνικού επηρέασαν μια σειρά Δυτικούς ζωγράφους, σαν τον Βαν Γκογκ, τον Γκωγκέν και τον Τζέιμς Γουίσλερ. Α πό την εποχή της Α ναγέννησης κι εξαιτίας του οικουμενισμού που προέκυψε από τις μεγάλες εξερευνήσεις, η ταξιδιωτική λογοτεχνία καθρεφτί­ ζει τη γεύση του εξωτισμού: το Δ εκαήμερο του Βοκάκιου ακολούθησε η Ελευθερω μένη Ιερουσα­

Η

50 αφιέρωμα------------------------λή μ του Τορκουάτο Τάσσο (1575) και το Tamburlaine του Κρίστοφερ Μ άρλοου όπου ο ήρωας είναι ένας κατακτητής της Α νατολής, επι­ θετικός, άγριος κι εξωτικός. Τ ον 18ο αιώνα, η W anderlust των Γερμανών, των Ά γγλων και των Γάλλων ρομαντικών σημαδεύεται από τη συνά­ ντηση της Δ ύσης με την Α νατολή, τόσο μέσα από τα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα της αποικιο­ κρατίας όσο και από την αμοιβαία πολιτισμική συγκίνηση και απορία, Τ ην περίοδο αυτή, από πολλές απόψεις περίοδο «διαφωτισμού», ο Α ντουάν Γκαλάν μεταφράζει στα γαλλικά το Χ ί­ λιες και μία νύχτες, ενώ το κοινό ενημερώνεται για τη νοοτροπία των μη Δυτικών από τα Π ερ σι­ κά γράμματα του Μ οντεσκιέ και από τον Α γα θ ο ύ­ λ η του Βολταίρου. Η σάτιρα της δυτικής κοινω­ νίας βρίσκει καταφύγιο στον εξωτισμό: ο Ντιντερό στα Α διάκριτα στο λίδια κι ο Βολταίρος στα έργα Ζαΐρ, Α λ ζίρ και Μ α χο μέτ χρησιμοποιούν ανατολίτικα θέματα, άλλοτε σατιρίζοντας τον δυτικό τρόπο ζωής μέσα από το βλέμμα των ξέ­ νων κι άλλοτε εκθειάζοντας το εξωτικό στοιχείο, με την αφέλεια και τη γραφικότητα της όπερας του 18ου αιώνα. Τουρκία αποτελεί πράγματι το σκηνικό της όπερας του Μ ότσαρτ Η απαγω γή α π ’ το σεράι, ενώ, λίγα χρόνια αργότερα, το Α λγέρι φιλοξενεί τον ναυαγό Ταντέο στην όπερα του Ρ οσσίνι Η Ιταλίδα στο Α λγέρι. Η αφρικανική ακτή στην Α φ ρικάνα του Μεγιερμπέερ, η Α ίγυπτος στην Α ΐν τα του Βέρντι και το Ν αγκασάκι στη Μ αντά μ Μ πατερφλάι του Πουτσίνι, που καλύπτουν μισόν αιώνα όπερας, συμπτίπτουν με τον εξωτισμό της τε­ λευταίας ρομαντικής περιόδου, που έχει σφραγί­ σει η φυσιολατρεία του Ρουσώ και η εξωτική φα­ ντασίωση. Ο 19ος αιώ νας αρχίζει με την Α τα λ ά του Σατωμπριάν (1801) που ακολουθεί το Les N atchez (1826), μια ιστορία αγάπης ανάμεσα σ ’ έναν Ευρωπαίο με μια κοπέλα «της φύσης». Ο Νότος εξασκεί μια επικίνδυνη γοητεία αυτή την περίοδο: η Ιταλία, η Ισπανία και η Αραβία προ­ βάλλουν έναν πολιτισμό ειδυλλίου και δράματος, που ενσαρκώνει ενμέρει η «νότια γυναίκα», η Κ άρμ εν του Π ροσπέρ Μεριμέ, πλάσμα «φυσικό» κι απρόβλεπτο. Τη στιγμή που κυκλοφορούσε το Les N atchez στη Γαλλία, η Γερμανία γνώριζε το έργο του Βίλεμ X. Βάκενρόντερ και του Κλέμενς Μ πρεντάνο, ενώ στην Α γγλία εμφανιζόταν το περιπλανώμενο πνεύμα του Σάμιουελ Κόουλριτζ. Ο ι Α γγλοι Ρο­ μαντικοί, ταξιδιώτες και ποιητές της φύσης, δημι­

Η

ούργησαν μια βραχύβια λατρεία για το παράξενο: μετά το ρομαντικό κίνημα, μετά το Childe H arold’s Pilgrimage του Μ πάιρον, μετά την Ε ξ έ­ γερσ η του Ισλά μ και την Ινδική σ ερενάτα του Σέλεϊ, ο αισθητισμός δανείστηκε από την πυρετώδη λαχτάρα για το εξωτικό στοιχείο που ανιχνεύεται τόσο στον Τεοφίλ Γκωτιέ, όσο και σ τον Φλωμπέρ και στον Άλγκερσον Τσαρλς Σουίνμπερν, τον Γουόλτερ Πέιτερ και τον Ό σ κ α ρ Γουάιλντ. Ο ι βι­ κτωριανοί, καθώς καλύπτουν μια μεγάλη περίοδο της βρετανικής ιστορίας, εκφράζουν αυτό το μίγ­ μα περιπέτειας και σωβινισμού που αναδεικνύει και μαζί υποβιβάζει το εξωτικό στοιχείο: έτσι, ο Κίπλινγκ περιγράφει τη Βομβάη και την ατμό­ σφαιρα του κόσμου τον καιρό του πολέμου των Μ πόερς μ’ ένα πατριωτισμό που θυμίζει τον Τ. Μπ. Μακώλυ - την ίδια στιγμή όμως, ο Έ ντουαρντ Φιτζέραλντ απορρίπτει την ταπεινή χριστιανικότητα για χάρη ενός ακατέργαστου ανατολίτι­ κου ηδονισμού (Τ α Ρουμπαγιάτ του Ο μάρ Καγιάμ) κι ο Σερ Άλφρεντ Λάυαλ εκδίδει το Στίχοι γραμμένοι σ τ η ν Ινδία, αφιέρωμα σ ’ ένα κόσμο που τον θαμπώνει και τον εμπνέει. Η λογοτεχνία της φυγής (evasion-fuite) τοποθε­ τείται σε εξωτικά περιβάλλοντα, που τροφοδο­ τούν τον μύθο της ρομαντικής περιπέτειας: στα μυθιστορήματα του Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον (αλλά και στα ποιήματά του που κυκλοφόρησαν με τον τίτλο Ταξιδιωτικά τραγούδια), του Τζόζεφ Κ όνραντ, όπως και στα ινδικά παραμύθια του Κίπλινγκ, πρωταγωνιστεί το εξωτικό στοιχείο, άλλο­ τε (περι)γραφικό, άλλοτε απειλητικό κι ανεξέλε­ γκτο. Αργότερα, τον 20ό αιώνα, ο Ντ. X. Λώρενς θ’ αναζητήσει ένα τρόπο ζωής μακριά από την αγ­ γλική στειρότητα στην Κεϋλάνη, στην Αυστραλία και στο Μεξικό, ο Α ντρέ Ζ ιντ θα τοποθετήσει τον Α ν η θικολόγο στη Βόρεια Αφρική κι ο Πωλ Μπόουλς θα διηγηθεί την ιστορία του Πορτ και της Κιτ στη Σαχάρα. Ο Π ροστατευτικός ουρανός του Πωλ Μπόουλς συνιστά μια μαρτυρία για το πού βαδίζει ο σύγχρονος κόσμος: ενώ τον 18ο αιώνα η φύση παρουσιάζεται οργιαστική και φιλική (όπως, στο ακραίο παράδειγμα του Π αύλος και Β ιργινία του Μ περναντέν ντε Σαιν Πιερ), στον Π ροσ τατευτικό ουρανό σκοτώνει και τρελαίνει.

ΓΊ

ο εξωτικό στοιχείο μετατρέπεται εξάλλου ' σε σ τοιχείο του σύγχρονου νεο-μπαρόκ, κά­ τι που γίνεται φανερό στην αμερικανική αρ­ χιτεκτονική του 20ού αιώνα: ένα περιβόητο παράδειγμα εξωτικής αρχιτεκτονικής είναι το Κορν Πάλας στο Μίτσελ της Νότιας ■ > Ντακότα, που χτίστηκε το 1921, ενώ οι

------------------------- αφιέρωμα 51 California Petroleum που χτίστηκε το 1928 παρα­ πέμπει στην αρχιτεκτονική της βορειοαφρικανικής ακτής. Το 1937, στο Σηάτλ, χτίζεται τουριστι­ κό χωριό με ινδιάνικες καλύβες, ενώ την ίδια χ ρο­ νιά στο Παλμ Σπρινγκς μια τεχνητή όαση με σ κη­ νές διαθέτει στην είσοδο μια πλαστική καμήλα σε φυσικό μέγεθος. Σ ’ όλη την έκταση των Ηνωμέ­ νων Πολιτειών, εξαιτίας της παραδοσιακής πολυσυλλεκτικότητας, το ασσυριακό στοιχείο συνδυάζεται με το βαβυλωνιακό, στα μοτέλ, στα βενζινάδια, στα εργοστάσια καουτσούκ, στα τουριστικά κέντρα: σε μια χώρα που τροφοδοτή­ θηκε και τέλος υπερσιτίστηκε από την εικόνα, ο λαϊκός κινηματογράφος φαίνεται να διαχέεται έξω από τις οθόνες και να στερεοποιείται στις αρ­ χιτεκτονικές κατασκευές. ν στη Βρετανία, τη Γαλλία, το Βέλγιο κτλ. ο εξωτισμός συνδέεται με την αποικιοκρα­ τία, ή μια λίγο-πολύ απελπισμένη W anderlust (σαν εκείνη του Ρεμπώ), στις Ηνωμένες Πολιτείες συνδέεται τόσο με το παρελθόν του Νέου Κόσμου που καταπα­ τήθηκε, όσο και με την εικονοπλασία του κινηματογράφου. Εκτός από τους μπήτνικς και τους χίππις που στράφηκαν στην Ανατολή μέσα από την απόρριψη (;) του αμερικανικού τρόπου ζωής και την αναζήτηση νέω ν φιλοσοφιών, ο εξω­ τισμός στη Βόρεια Αμερική ταυτίζεται λίγο πολύ με την εικονοπλασία του Ταρζάν. αν και εξωτικά στοιχεία παρουσιάζονται στην τοπική παράδοση (ακόμα και στο κινηματογραφικό και λογοτεχνι­ κό γουέστερν), η λαϊκή κουλτούρα περιλαμβάνει ένα ανοικονόμητο σώμα κινηματογραφικών ται­ νιών, κόμικς και ρομάντζων με εξωτικό φόντο. Κι ακόμα, μια πινακοθήκη από εξωτικές καλλονές, σ αν την Πώλα Νέγκρι, η ρωίδα στις Χ ίλιες και μία νύχτες, τη Μ άρλεν Ντήτριχ, πρωταγωνίστρια στο Κ ισ μ έτ και την Ά ννα Μ έι Γουόνγκ στον Κ λέφ τη τη ς Βαγδάτης. Τα χολιγουντιανά υπερθεάματα της ένδοξης, kitsch εποχής, ανταποκρίνονται στην ανάγκη του κοινού για φυγή μέσα από μπα­ ρόκ σκηνικά συναρμολογημένα από ποικίλους πολιτισμούς, καθώς και μέσα από ανάλογα θέμα­ τα: έτσι, ο Μπαρτ Λάνκαστερ εμφανίζεται ως κόκκινος πειρατής, η Ντόροθυ Λαμούρ ως καλλο­ νή του Ειρηνικού, η Τζην Κεντ ως μοιραία τσιγγάνα και ο Γιουλ Μ πρύνερ ως βασιλιάς του Σιάμ. Σ ’ ένα διαφορετικό ρεπερτόριο, όπου το Χόλι­ γουντ προσπαθεί να εικονογραφήσει τα μεγάλα μυθιστορήματα, όπως την Ιουσ τίνη του Λώρενς Ντάρελ, αποκαλύπτεται η ιδεοληψία του εξωτι­ σμού: η Τυνησία πλασιώνει τους ήρωες με

Α

Μόργκαν, Γουέλς και Κλέμενς είναι υπεύθυνοι για τεράστιες κατασκευές εμπνευσμένες από τον πολιτισμό των Α ζτέκων και των Μ άγια. Στη Ν ό­ τια Καλιφόρνια, εξαιτίας της γειτνίασης με «εξω­ τικές» περιοχές όπως το Μεξικό και τα νησιά του Ειρηνικού, η τοπική αρχιτεκτονική, όπως διαμορ­ φώθηκε στη δεκαετία του ’20, ενσωματώνει ή πα­ ραθέτει στοιχεία από διαφορετικές τεχνοτροπίες: έτσι στην E ast Pacific C oast Highway, στο Λονγκ Μπητς, χτίστηκε ένας κινηματογράφος αυτοκινή­ των που αντιγράφει τις καλύβες των εξωτικών νη­ σιών, ενώ στο Χ όλιγουντ οι Μέγιερ και Χ όλαντ κατασκεύασαν το Κινέζικο Θέατρο (1927) και την Αγορά των Μ ανδαρίνων (1929). Στην οδό Νορθ Φαίρφαξ του Λος Άντζελες οι ίδιοι αρχιτέκτονες είχαν κατασκευάσει το 1926 μια τεράστια αι­ γυπτιακή σφίγγα που στέγασε μεσιτικό γραφείο, ενώ το 1922 στη Λεωφόρο του Χ όλιγουντ είχε ανεγερθεί το Α υγυπτιακό Θέατρο σαν σκηνικό υπερθεάματος του Σεσίλ Μπ. Ντε Μιλλ. Το 1930 κατασκευάστηκε αιγυπτιακό θέατρο και στο Σαν Ντιέγκο. Ε πιρροές υπήρξαν κι από τον εξωτισμό της ερήμου, της Ά γριας Δ ύσης και των Ινδιάνων: για παράδειγμα, το χωριό Γουίγκγουαμ στο Ριάλτο αποτελεί μίμηση ινδιάνικου καταυλισμού με καλύβες, ενώ ένας σταθμός βενζίνης στην

52 αφιέρωμα------------------------background projection κι όλα μοιάζουν, όπως συνήθως, τουριστικά και αλαζονικά - άλλωστε, το Χ όλιγουντ προεκτείνει την έννοια του εξωτι­ σμού ως το Π αρίσι (Ο ι άνδρες π ροτιμούν τις ξανθιές) και τυποποιεί τους / τις ηθοποιούς χωρίς ξανθά μαλλιά και γαλάζια μάτια σε ρόλους Φιλιππινέζων ή το πολύ Ευρασιατών. έλος, ο εξωτισμός είναι κι αυτός ένα ζήτη­ μα ιδεολογίας. Στον Τζέιμς Κ λάρενς Μάνγκαν εκφράζεται ως πηγή της θεματολογίας του (Π οιήματα ανατολικώ ν θεμάτων), στον Ε. Μ. Φ όρστερ ως συμπτωματικό στοιχείο της αμηχανίας του Δυτικού ανθρώπου μπροστά στην Α νατολή, ενώ στην Ιζαμπέλ Έ μ περ χαρ τ ακυρώνεται καθώς η συγγραφέας εν­ σωματώνεται ολοκληρωτικά στον βορειοαφρικανικό κόσμο. Κι αυτό γιατί ο εξωτισμός έχει έννοια μόνον όπου υφίσταται σύγκρουση πολιτισμώ ν και εικόνων - και γιατί μπορεί κανείς να διακρίνει με­ γάλες διαφορές βλέμματος όχι μόνον ανάμεσα στους Βρετανούς ζινγκοϊστές και τους φιλελεύθε­ ρους, αλλά κι ανάμεσα στον Γουίλιαμ Μ πάροουζ τού Γ υμνού γεύματος και τον Γκράχαμ Γκρην τού Ο άνθρωπός μ ας σ τ η ν Α βάνα. Τέλος, μπορεί κα­ νείς να διακρίνει μεγάλες διαφορές βλέμματος ανάμεσα στο ταξίδι του ανθρώπου στα βάθη του εαυτού του (όπως του Πωλ και της Τζέην Μπόουλς, ή όπως του Λώρενς Ντάρελ) και στο ταξίδι του λευκού ανθρώπου στα βάθη της ζούγκλας.

Τ

Στη δεύτερη περίπτωση, ο εξωτισμός παίρνει τη μορφή του σαφάρι - φιλμ, των τηλεοπτικών σει­ ρών τύπου Χ α β ά η 5-0 ή της λαϊκής λογοτεχνίας στη γραμμή του Τζέιμς Μίσενερ.

Ενδεικτική βιβλιογραφία: (*) Ο μεγάλος βεζύρης της νύχτας - Κατρίν Ερμαρύ-Βέιγ, μετ. Λή­ δα Παλλαντίου, εκδ. Χατζηνικολή. Μαρία η Αιγύπτια - Ζακ Λακαριέρ, μετ. Μαρία Λαμπαδαρίδου Πόθου, εκδ. Χατζηνικολή. Ο πειρασμός της Δύσης - Αντρέ Μαλρώ, μετ. Δημήτρης Δημητριάδης, εκδ. 21ος αιώνας. Η παραλία του Φαλεζά - Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον, μετ. Λίλα Κονομάρα, εκδ. Index. Η ιστορία του χαλίφη Βατε'κ - Γουίλιαμ Μπέκφορντ, μετ. Ρένα Χάτχουτ, εκδ. Γράμματα. Ο ήλιος ανατέλλει ξανά - Έρνεστ Χέμινγουέί, μετ. Ροΰσσος Βρανάς, εκδ. Αποσπερίτης. Ο χρυσός - Μπλαιζ Σαντράρ, μετ. Γιώργος Βίλλιος, εκδ. Ερατώ. Ο καιρός της φιλίας - Πωλ Μπόουλ, μετ. Ρένα Χάτχουτ, εκδ. Γράμματα. Ο έκθετος - Χουάν Ζοζέ Σάερ, μετ. Χαίτη Σωτηριάδου - Μπαράχας, εκδ. Χατζηνικολή. Φιτσκαράλντο - Βέρνερ Χέρτσογκ, μετ. Μαριλένα Κασιμάτη, εκδ. θεμέλιο. Χιουρρέμ - Κατρίν Κλεμάν, μετ. Έφη Κορόμηλά, εκδ. Νεφέλη. Ο υποπρόξενος - Μαργκερίτ Ντυράς, μετ. θεοφανώ Χατζηφόρου, εκδ. Εξάντας. Κάτω απ’ το ηφαίστειο - Μάλκολμ Λόουρυ, μετ. Μαρίνα Λώμη, εκδ. Αστέρι. (*) δεν αναφέρονται τα έργα στα οποία γίνεται νύξη στο κείμενο (*) Για εκτενέστερη βιβλιογραφία, βλ. αφιέρωμα του «ΔΙΑΒΑΖΩ», τεύχος 244.

ΚΕΔΡΟΣ

ίο εΜηνικό 6ι6/\ίο Σ τάθη Ιω. Δ ρομάζου Α ΡΧ Α ΙΟ ΔΡΑ Μ Α ΚΡΙΤΙΚΕΣ Ε π ’ ευκαιρία της συμπλήρωσης δέκα χρόνων από το θάνατο του Στάθη Ιω. Δρομάζου, παρουσιάζουμε, στη σειρά των μεταθα­ νάτιων εκδόσεων τω ν κριτικών εργασιών του, μια επιλογή από κριτικά σημειώματα για παραστάσεις αρχαίου δράματος (Αισχύ­ λου, Σοφοκλή, Ευριπίδη, Αριστοφάνη, Μενάνδρου) που ανεβάστηκαν στην Ελλάδα από το 1974 έως το 1983. Έ χουν προηγηθεί α π ’ τις εκδόσεις μας: Το Αρχαίο δράμα (Αναλύσεις), 1984 Το Νεοελληνικό θέατρο (Κριτικές), 1986 Το Ηένο θέατρο (Κριτικές), 1987 Αριστοτέλους Ποιητική (εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια)

αφιέρωμα 53 1 I I 1/

ετά από 18 μήνες στην Ταορμίνα, ο Λώρενς, του οποίου η αρχή ήταν «Όταν έχεις

αμφιβολίες πρέπει να φεύγεις», κυριεύτηκε από το σύνηθες ανικανοποίητο και την ανησυχία του. Η προπολεμική ειδυλλιακή κατάσταση είχε χα θ εί αμετάκλητα. Όλα είχαν ακριβήνει και η Ιταλία τώρα κόστιζε όσο περίπου και η Αγγλία. Η ανεπάρκεια ■ ήταν συχνά εξοργιστική. Ο Λώρενς άρχισε να μην εμπιστεύεται και να αντιπαθεί i >* τους ανθρώπους: «Οι Ιταλοί είναι πια σ τ ’ αλήθεια άξεσ τα γουρούνια: τόσο διαφορε­ τικοί από παλιά... Οι ντόπιοι στην Ταορμίνα είναι άθλιοι και σπιούνοι όπως πάντα - αρχίζω σ τ ’ αλήθεια να πιστεύω ότι ξόφλησε η Ιταλία». Ο νότος έμοιαζε τόσο ληθαργικός και άψυχος (αν και «σε γιάτρευε από τις έγνοιες») κι άρχισε να αφήνει μια ταγγίλα στο στόμα του: «Μισώ καιρό τώρα την Ταορμίνα - όμως όλοι μισούν όλα τα μέρη κατά περιόδους». Καθώς οι εξεγέρσ εις και οι απεργίες πολλαπλασιάζονταν και οι φασίστες ετοίμαζαν το πραξικόπημα του Οκτωβρίου του 1922, ο Λώρενς αισθάνθηκε ότι έπρεπε να φύγει: «Η χώ­ ρα είναι αηδιαστική και η σύγχυση όλο μεγαλώνει. Τη βαρέθηκα. Δεν υπάρχουν πολλοί forestieri (ξένοι) εδώ, όλοι φοβούνται τις απεργίες και τα δυστυχήματα των σιδηροδρό­ μων».

1/

Jeffrey Meyers

Ο Ντ. X. Λώρενς στην Κεϋλάνη Γ η ο Φ εβρουάριο του 1922, ο Λώρενς δέχτηκε πρόσκληση για φιλοξενία στο Νέο Μεξικό από τη Μέιμπελ Λούαν, που είχε διαβάσει τα βιβλία του και είχε ακούσει γι’ αυτόν από την Έ σ θερ Άντριους. «Καθόμαστε έτοιμοι να ταξιδέψουμε», είπε στην πεθερά του, «4 t h μπαούλα, ένα με πράγματα του σπιτιού, ένα με βιβλία, ένα της Φ ρίντα και ένα δικό μου — και πάλι δύο βαλίτσες, μια καπελιέρα και δύο πολύ μι­ κρά κομμάτια». Αυτά, και το χαρούμενα βαμμένο σικελικό καρότσι που κουβαλούσε σε όλο τον κό­ σμο, ήταν το σύνολο των υπαρχόντων τους στη γη· Έ φ υ γα ν από την Ιταλία για την Κεϋλάνη, την Α υστραλία και τις Νότιες Θ άλασσες. Το τελικό σχέδιό του, όπως είπε στον Ε ρλ Μ προύστερ, ήταν «να πάρω μόνος μου ένα μικρό αγρόκτημα κάπου, στο Μεξικό, στο Νέο Μεξικό, τα Βραχώδη Ό ρ η ή τη Βρετανική Κολομβία. Η επιθυμία να ξεφύγω από το σύνολο της ανθρωπότητας - να γίνω λίγο ερημίτης - είναι πάνω απ’ όλα». Η Ιταλία όμως δεν τον απελευθέρωνε συναισθηματικά και σύντομα λαχταρούσε να επιστρέψει: «Είδαμε την Αίτνα μας, σαν λευκή βασίλισσα, ή σαν λευκή μάγισσα να στέκεται εκεί στον ουρανό: τόσο μαγικά όμορφη, αλλά μο­ χθηρή, νομίζω. Μου είπε: “Έ λ α πάλι εδώ” - εγώ είπα μόνο όχι, αλλά έκλαψα μέσα μου με πόνο - τον πόνο του χωρισμού». Α ρκετούς μήνες αργότερα έγραψε απ’ το Τάος: «Η καρδιά μου εξακολουθεί να επιστρέφει με λαχτάρα στην Ιταλία... Το πνεύμα μου πάντα θέλει να πάει νότια».

54

αφιέρω μα "Θα πήγαινα στην Κόλαση"

ατά τη διάρκεια του πολέμου, όταν οι κινή­ σεις του περιορίστηκαν σοβαρά, ο Λώρενς είχε ονειρευτεί να δραπετεύσει στις πιο απόμακρες γωνιές της γης: «Θα ήθελα να πήγαινα στο Θ ιβέτ - ή στο Κ αμστσάκα - ή στην Ταϊτή - στην άκρη, στο έσχατο μέρος του κόσμου. Α ισθάνομαι ορισμένες φορές ότι θα τρελαθώ, επειδή δεν έχω πού να πάω, δεν υπάρχει “νέος κόσμος”. Μ ια από αυτές τις μέρες, αν δεν προσέξω, θα φύγω με βιαστικό τρόπο, για κάποιο ανόητο μέρος». Π αρόλο που ο Λώρενς δεν έφτασε ποτέ το Θ ιβέτ ή την Καμστσάκα, επισκέφτηκε πράγματι την Ταϊτή πηγαίνοντας προς το Νέο Κόσμο. Μετά τον πόλεμο, τα ταξίδια του Λώρενς σημα­ δεύτηκαν από ανησυχία και αναποφασιστικότητα. Τ ον Ιανουάριο του 1922, όταν είχε επιτέλους αποφασίσει να διασχίσει τον Α τλαντικό και να ταξιδέψει από την Α νατολική Ακτή προς το Τάος, ξαφνικά άλλαξε σχέδια και θέλησε να αποφύγει τον δριμύ καιρό και τη δυσάρεστη ατμόσφαιρα της Νέας Υόρκης. Α ισθανόταν πως ήταν το πε­ πρωμένο του να γνωρίσει ολόκληρο τον κόσμο, έτσι επισκέφτηκε τους Μ προύστερς στην Κεϋλά­ νη και πλησίασε το Νέο Μ εξικό από τη δύση. Το μεγάλο πρόβλημα του Λώρενς ήταν ό τι πάντα λα­ χταρούσε να βρεθεί κάπου αλλού: ποθούσε την Ευρώπη στην Αμερική και ευχόταν να ήταν στην Αμερική αμέσως μόλις επέστρεφε σ την Ευρώπη. Στις αρχές της δεκαετίας του 1920 όταν περισ­ σότερα χρήματα και καλύτερη υγεία του επέτρε­ ψαν να περιπλανηθεί στη γη, ο Λώρενς αναλογί­ στηκε επισκέψεις στη Γροιλανδία, τη Ρωσία, την Κίνα και την Ινδία. Ό τ α ν ήταν δυσαρεστημένος στο Μεξικό, σκεφτόταν: «ίσως δεν έχω καμιά δουλειά να προσπαθώ να θαφτώ σε απόμακρα μέ­ ρη». Ό μ ω ς μόλις βρισκόταν και πάλι σ την Ευρώ­ πη, η Μ εσόγειος τον ενέπνεε να περιπλανηθεί όπως ο Οδυσσέας. Από την Ιταλία σχεδίαζε ταξί­ δια σε Ραγούσα, Δαλματία, Κρήτη, Κύπρο, Κων­ σταντινούπολη, Δαμασκό, Ιερουσαλήμ, Γιάφα, Αίγυπτο, Τυνησία και Μ αρόκο. «Οτιδήποτε, οτι­ δήποτε για να διώξω αυτή τη χαύνωση και να δια­ σκεδάσω λίγο στη ζωή», έλεγε. «Θα πήγαινα και στην Κόλαση ακόμα, οδικώς». Ό τ α ν η υγεία του χειροτέρεψε, συνειδητοποίησε αναπόφευκτα: «Καθώς γερνά κανείς, ο ι επιλογές του στη ζωή πε­ ριορίζονται - δεν είναι ελεύθερος να επιλέγει πια». Ό μ ω ς μόλις τρεις μήνες πριν το θάνατό του, ήταν ακόμη ευγνώμων που δραπέτευσε από ένα μόνιμο τρόπο ζωής και είπε στη Μ αρία Χάξλεϋ:

«Σχεδόν εύχομαι να μπορούσα να πάω στο φεγγά­ ρι». Τ α ταξίδια παρείχαν μια ανακούφιση από το γράψιμο, άλλαζαν τη μορφή της καθημερινής του ζωής και του γνώριζαν καινούριους ανθρώπους και διεγερτικές εμπειρίες. Σχεδίαζε να γράψει ένα μυθιστόρημα για κάθε ήπειρο, αλλά πέθανε πριν συλλάβει την Α σία, την Αφρική και την Αμερική. Π αρ’ όλ’ αυτά, έγραφε καθαρά για μια τεράστια ποικιλία θεμάτων: λογοτεχνία, ιστορία, τέχνη, θρησκεία, φιλοσοφία, ανθρωπολογία και παιδεία. Ο ι επισκέψεις του στην Κεϋλάνη και την Αυστρα­ λία ενέπνευσαν το ποίημά του «Ελέφαντας» και το μυθιστόρημά του «Κανγκουρό». Ο ι Λώρενς ταξίδευαν από τη Νάπολι με το Ό σ τερ λ υ στις 26 Φ εβρουάριου 1922, πέρασαν απ’ τη Διώρυγα του Σουέζ και μπήκαν στην Ερυθρά Θ άλασσα, όπου είδαν «το όρος Σινά σ αν εκδικη­ τικό στιλέτο βουτηγμένο στο αίμα πριν από πολ­ λά χρόνια, τόσο αιχμηρό και τόσο ευδιάκριτο σε χρώμα ροζ-κόκκινο». Μ ετέφρασε Βέργκα1 στο πλοίο και έφτασε στο Κολόμπο στα μέσα του Μ αρτίου. Το Κάντυ - μια ορεινή πόλη στο κέντρο της Κ εϋλάνης, περίπου 50 μίλια βορειοανατολικά του Κ ολόμπο - είναι ένα από τα πιο όμορφα μέρη στην Ασία. Η θέα είναι μεγαλόπρεπη, το φύλλω­ μα πλούσιο. Η πόλη έχει μία μεγάλη λίμνη στο κέντρο όπου δεσπόζει ένας εξωτικός ναός κι όπου λέγεται ότι υπάρχει ένα δόντι του Βούδα. Ο Λέοναρντ Γουλφ, που υπηρετούσε ως αποικιακός υπάλληλος στην Κεϋλάνη, και επισκέφτηκε το Κάντυ 15 χρόνια πριν φτάσει ο Λώρενς, επισήμανε ότι η πόλη είχε 30.000 κατοίκους, κι ήταν γεμά­ τη λευκούς. Ή τ α ν εξαιρετικά ενθουσιασμένος με την ατμόσφαιρα, το τοπίο και το κλίμα νωρίς το πρωί: « Ό λ α στο Κάντυ σπινθηροβολούν, ακόμα κι ο αέρας. Ε ίναι θαυμάσια απαλός και δροσερός πριν ο ήλιος υψωθεί... Το 1970 το Κάντυ και τα πέριξ ήταν μεθυστικά όμορφα. Ή τ α ν ανάμεσα στην πεδιάδα και τα ψηλά βουνά και απολάμβανε το μεγαλύτερο κλίμα σε όλο τον κόσμο. Η μεγάλη λίμνη, το κέντρο του ευρωπαϊκού κομματιού της κωμόπολης, βρισκόταν σε ένα κοίλωμα με τους λόφους να υψώνονται απαλά γύρω της». Ο ι Μ προύστερ είχαν νοικιάσει ένα παλιό μπάνγκαλοου, με μεγάλη βεράντα και πολλούς υπηρέ­ τες, περίπου ενάμισι μίλι από το κέντρο της πό­ λης. Ή τ α ν απομονωμένο στη μέση της ζούγκλας, στην κορυφή ενός ψηλού λόφου, με θέα την Λ ί­ μνη Κάντυ και τον ποταμό Μ εγάλος Ελέφαντας. Λ εν υπήρχαν συγκρούσεις με τους ευγενικούς Μπρούστερ. Ο Λώρενς διέσχιζε τη ζούγκλα, πα-

--------------------------- αφιέρωμα 55 στικοί, να φ αίνονται από τις φ λόγες τω ν πυρσώ ν σ α ν να πετάγονται μ έ σ α σ τη ζεστή, γαλήνια, ένα ­ στρη νύχτα. Έ πειτα, πυροτεχνήμ ατα πάνω α π ’ τη λίμ νη και χιλιάδες χιλιάδω ν ιθαγενείς, έτσι ώ στε να φαίνεται σ α ν ένα περίεργο όνειρο ότα ν η φω­ τιά φ ούντω νε και έδειχνε τα χιλιάδες σκούρα π ρό­ σω πά τους».

Ο "Ελέφαντας" Λώρενς επίσης εξέφρασε τον ενθουσια­ σμό του για την εκτυφλωτική μεσονύχτια πομπή κάτω απ’ τα τροπικά άστρα στο μα­ κρύ, μελωδικό, σατιρικό του ποίημα, «Ελέφαντας». Το θέμα του είναι η ισχύς: η μεταμόρφωση και έκφρασή της. Το ποίη­ μα αρχίζει καθώς κατεβαίνει στον ποταμό, περνώντας τα ριζοχώραφα όπου βουβάλια τεμπε­ λιάζουν και ημίγυμνοι άντρες αλωνίζουν ρύζι και συναντά έναν ελέφαντα να μεταφέρει ένα βαρύ κούτσουρο. Ο ι ελέφαντες επανεμφανίζονται εκεί­ νο το βράδυ στην Περαχέρα, μια εντυπωσιακή αντίθεση στον λεπτό, διαφορετικό Π ρίγκιπα της Ο υαλίας. Καθώς ο Λώρενς ξεγλιστρά «κάτω απ’ τις κρεμαστές μαλλιαρές ουρές γουρουνιών / Και τα επίπεδα, πλαδαρά βουνά των ελεφαντίσιων στητών ισχίων», αισθάνεται κατηφής και απογοη­ τευμένος από το χλομό, νευρικό βασιλικό αγόρι. Το ποίημα προτρέπει τον πρίγκιπα να απορρίψει την ανάξια αρχή του και την κουραστική ειρω­ νεία του, να σταθεί ειλικρινής μπροστά στην εξουσία του και να υιοθετήσει τη φυσική δύναμη και αξιοπρέπεια του ελέφαντα. Ο πρίγκιπας πρέ­ πει να λέει στο λαό: «Υπηρετήστε με, είμαι εδώ για να με υπηρετούν. / Ό ν τα ς ηγεμονικός των θε­ ών» και να λέει στα μεγάλα θηρία: « Έ ν α ς πρίγκι­ πας επέστρεψε σε σας, / Μ ατοβαμμένα βουνά. / Λυγιστέ τα γόνατα και χαρείτε». Ο «Ελέφαντας» εκφράζει τις ίδιες απολυταρχικές ιδέες με τα μυθι­ στορήματα εξουσίας. Ο Λώρενς είχε περάσει το συνηθισμένο του χει­ μωνιάτικο δεκαπενθήμερο γρίπης τον Ιανουάριο του 1922, λίγο πριν φύγει από τη Σικελία και ο φο­ βερός καύσωνας με την αχνιστή υγρασία της Κε­ ϋλάνης, που ένας υγιής άνθρωπος ίσως δεν θα πρόσεχε, τον επηρέασαν άσχημα. Ή τ α ν το αντί­ θετο του ξηρού αέρα των Άλπεων που συνιστούσαν για ασθένεια των πνευμόνων. Μ ισούσε το α ν­ θυγιεινό κλίμα, δυσκολευόταν να αναπνεύσει και σπάνια έβγαινε έξω. Η Άσα Μ προύστερ εξηγούσε ότι «καθώς ο βροχερός καιρός συνεχιζόταν αι­ σθανόμασταν εξίσου μουχλιασμένοι με τα ρούχα

0

ρατηρούσε τα ζώα, έκανε βαρκάδα στον ποταμό κι επισκεπτόταν τους ναούς σ ’ αυτό το ιερό κέ­ ντρο του νότιου Βουδισμού. Έ γρ αφ ε επί ώρες το πρωί, και το απόγευμα διάβαζε τη δουλειά του στους φίλους του. Το εξέχον συμβάν της επίσκεψής του ήταν η τε­ λετή της Περαχέρα! Το ιερό δόντι του Βούδα αφαιρέθηκε από το ναό, τοποθετήθηκε στη ράχη ενός ελέφαντα και μεταφέρθηκε με μια γραφική πομπή μπροστά στα πλήθη ανθρώπων που είχαν κατακλύσει το Κάντυ για τις γιορτές. Ο νεαρός πρίγκιπας της Ο υαλίας (αργότερα Εδουάρδος V III και Δούκας του Γουίντσορ), ήταν ο επίτιμος καλεσμένος. Φ αινόταν όμως, όπως είπε ο Λώρενς στην αδελφή του Έ μ ιλυ, εξουθενωμένος και φο­ βισμένος και λίγο έλειψε να κοιμηθεί κατά τη διάρκεια της τελετής: «Ε ίμαστε σ τ η ν Π εραχέρα το β ράδυ - ακριβώς απέναντι α π ’ τ ο ν Πρίγκιπα. Ο δύστυχος, είναι τό ­ σο λεπ τός κι εκνευρισμένος, όλο νευρικές συ σπ ά ­ σεις: και έμοιαζε εξαντλη μένο ς και αποκαρδιωμέ­ νος. Δ εν είναι ν ’ απορείς αφού το ν πασπάτευαν σ α ν να ή τα ν κούκλα στα χέρια ενός πλήθους παι­ διών. Μ ια γυναίκα τού πέταξε ένα μπουκέτο και κόντεψ ε να πάθει συγκοπή. Ό μω ς η Π εραχέρα ή τα ν θαυμάσια: ή τα ν βράδυ και οι δάδες από καρύδα φλογισμένες, και οι μ ε­ γάλοι ελέφ αντες μ ε τα σ το λίδια τους, περίπου εκα­ τό, και οι χορευτές μ ε ταμ-ταμ και γκάιντες, ημί­ γυμνοι, γεμάτοι κοσμήματα και οι Κ α ν τυ α ν ο ί αρ­ χ η γ ο ί μ ε τις φορεσιές τους, κι άλλο ι χορευτές, κι άλλοι ελέφαντες, κι άλλοι αρχηγοί, κι άλλο ι χ ο ­ ρευτές, τόσο ατίθασοι και περίεργοι και συναρπα­

56 αφιέρωμα--------------------------μας στις εσοχές των δωματίων όπου διεξαγόταν μία αδιάκοπη μάχη κατά της μούχλας. Ο Λώρενς καθόταν απαρηγόρητος, με τη φωνή του χαμηλω­ μένη να επαναλαμβάνει ότι ένιωθε το “αίμα της καρδιάς του να διαρρέει, μα κυριολεκτικά να χ ά ­ νεται στάλα-στάλα”. Α ργότερα είπε στον Ερλ ότι απεχθανόταν ,ίολύ από το χρόνο του στην Κεϋλά­ νη κι ότι ποτέ δεν είχε νιώσει τόσο άρρωστος σ ’ ολόκληρη τη ζωή του. Α ν και ο Λώρενς δεν το ήξερε τότε, είχε κολλήσει ελονοσία στό Κάντυ. Ο Λώρενς στράφηκε, πολύ δραματικά και χ α ­ ρακτηριστικά, από τον ενθουσιασμό με την εντυπωσιακή ομορφιά στην απογοήτευση από τις κατακλυστικές μάζες της Κεϋλάνης. Μ όλις δύο εβδομάδες μετά την Π εραχέρα έβρισκε αποκρουστικό (όπως και ο Τζορτζ Ό ργουελ, που τότε υπηρετούσε στη Βιρμανία) το «βαρβαρικό υπό­ στρωμα του Βουδισμού» καθώς και την αποπνικτική ζέστη, τον λιπαρό λαό, τις αηδιαστικές μυρωδιές, την κλειστοφοβική ζούγκλα, το διαπε­ ραστικό τσίριγμα των πουλιών και των ζώων, την κακία των καλόγερων και την κακογουστιά των ναών: «Εδώ η ζέστη είναι τρομερή - και σιχαίνομαι τους τροπικούς. Ε ίναι όμορφα, μ ε έν α ν ο ργιαστι­ κό, μπερδεμένο, ανακατω μένο, άθλιο τρόπο. Οι ιθαγενείς επίσης είναι όμορφοι, σκουρόχρωμοι και στητοί. Ό μω ς κάτι σ ’ όλα αυτά, μ ’ α ρρω σταί­ νει... Τα σωθικά μο υ δ εν μ ε έχο υν πονέσει τόσο σ ’ όλα μου τα 36 χρόνια ό σο αυτές τις τρεις εβδομά­ δες. - θ α φύγω... Η Α ν α το λ ή δεν μο υ πάει καθόλου. Η ασ πό ν­ δυλη μειλιχιό τη τά τη ς και η παχύρρευστη, πνιγε­ ρ ή αίσ θησ η του τροπικού δάσους, η μ ετα λ λ ική αί­ σ θ η σ η τω ν φοινίκω ν και οι φ ρικτο ί θόρυβοι πουλιώ ν και τω ν πλασμάτω ν που σφ υροκοπούν και κροτο ύν και κροταλίζουν και κακαρίζουν κι όλη μέρα εκρήγνυντα ι - και οι οσμές που μ ε αρ­ ρω σταίνουν, η αέναη αηδιαστική ο σ μ ή τη ς καρύ­ δας, τω ν ινώ ν και του ελαίου της, το είδος της τροπικής γλυκύτητα ς που μο υ θυμίζει τη ν ελαφριά μυρωδιά του αίματος, του καυτού α ίματος και το υ λεπ τού ιδρώτα. Ε λαφ ριά γεύση αίματος και ιδρώ­ τα μ ου θυμίζουν ό λα τα αηδιαστικά τροπικά φρούτα, τα μοχθηρά πρόσωπα και τα κίτρινα άμ­ φια τω ν Β ουδιστώ ν μοναχώ ν, τα μικρά, χυδαία, άδυτα τω ν ναών: όλα αυτά συναπο τελο ύν για μ έ ­ να τη ν Κ εϋλάνη, κι όλα αυτά είναι που δεν α ντέ­ χω».

Η ζούγκλα ς συνήθως, κατηγορούσε το κλίμα για την υγεία του. Έ λ εγε στον Ερλ: «Η ύπαρξή μου απαιτεί ένα διαφορετικό φυσικό και ψυχικό περιβάλλον: ο λευκός δεν κάνει γ ι’ αυτή την περιοχή», και χαιρόταν που είχε δει αυτή τη γωνιά της Α νατολής για να μη τρέφει πια ψευδαισθήσεις πάνω σ ’ αυτό. Ε ίναι πολύ κρίμα που ο Λώρενς δεν έμεινε λίγο περισσότερο και δεν έγραφε, όπως ο Ό ργουελ για τη Βιρμανία2, ένα καυστικό μυθιστόρημα για τους Ά γγλους στην Κεϋλάνη. Η Κεϋλάνη, πα ρ’ όλα αυτά, επέδρασε ισχυρά στη φαντασία του και εμφανίστηκε αρκετές φορές στα γραπτά του και τις συζητήσεις του τη δεκαε­ τία του 1920. Συνέκρινε το θρησκευτικό συναί­ σθημα των χορευτών-διαβόλων στην Περαχέρα με αυτό των Πουέμπλο Ινδιάνων στο δοκίμιό του «Νέο Μεξικό» και πήρε στοιχεία απ’ τους βουδιστικούς ήχους και από τελετές όταν περιέγραψε τα μεξικάνικα έθιμα και τη θρησκεία στο Φτερω­ τό 'Ερπετό: «Στην Κεϋλάνη οι ιθαγενείς μπαίνουν ακροποδητί στους μικρούς ναούς και τοποθετούν ένα λουλούδι πάνω στο τραπέζι στο κάτω μέρος των μεγάλων αγαλμάτων του Βούδα. Και οι βωμοί είναι καλυμμένοι μ’ αυτά τα λουλούδια, όλα βαλ­ μένα τόσο τακτικά. Ο ι ιθαγενείς έχουν ένα ντελικάτο, ανατολίτικο τρόπο, να αγγίζουν τα πράγμα­ τα... Ή τ α ν ο ήχος τυμπάνων, ταμ-ταμ που χτυπούσαν γρήγορα. Ο ίδιος ήχος... να ακούγεται στο βάθος, στο τροπικό σούρουπο της Κεϋλάνης, από τους ναούς στη δύση του ηλίου». Και το 1928, ενώ ζούσε στο Πορ-Κρος στη Γαλλία και πάλι θυμήθηκε την απειλητική ζούγκλα της Κε­ ϋλάνης, και είπε στην Μ πρίτζιτ Πάτμαρ: «Οι νύ­ χτες ή τα ν μαύρες, μαύρες! Η ζούγκλα ήταν ακρι­ βώς έξω από το μπάνγκαλοου κ ι έμοιαζε να πλη­ σιάζει και να γέρνει πάνω μας όταν σκοτείνιαζε. Ή χ ο ι, βουητά, κάποια ζώα σού εκτόξευαν κραυγές». Στην Κεϋλάνη, αποκομμένος για πρώ ­ τη φορά στη ζωή του από τη δυτική κουλτούρα, ο Λώρενς αισθάνθηκε σωματική και ψυχολογική δυσφορία. Στις 24 Απριλίου 1922, απέπλευσε προς το Περθ στη Δυτική Α υστραλία και, ζώντας για λίγο σε μια κωμόπολη ανθρακωρύχων κοντά στο Σίντνεϋ, επανέκτησε την οικεία ατμόσφαιρα της νιότηςταυ. Μετάφραση: Αλεξάνδρα Κονταξάκη

Σημειώσεις 1. Giovanni Verga (1840-1992): Ιταλός συγγραφέας, εκπρόσωπος του βερισμοΰ.

2. Ο Τζ. Ό ργουελ έμεινε στη Βιρμανία από το 1922 ως το 1928 κ αι έγραψε το Burm ese Days.

αφιέρωμα 57 ρωταρχικός ανάμεσα σε άλλους ση­ μαντικούς λόγους για να επιλέξει κα­ νείς να γράψει για τον «Κιμ», είναι το γεγονός ότι ανέκαθεν θεωρείτο και εξακολουθεί να θεωρείται βασικό, ιδι* . αίτερο, ακόμη και μοναδικό δημιούρ­ γημα όχι μόνο όσον αφορά το συνολικό έρ­ γο του Κίττλινγκ, αλλά και στο σύνολο της λογοτεχνίας των αποικιών. Στρεφόμενος στο κείμενο για να το μελετήσω πιο λεπτο­ μερώς, εξετάζω τρεις θέσεις τις οποίες προβάλλει, στάσεις, δηλαδή, που μπορούμε να θεωρήσουμε χαρακτηριστικές επειδή υιοθετούνται από αξιόπιστους χαρακτήρες. Μ έσα από αυτές αποκαλύπτω τους τρό­ πους μ ε τους οποίους λειτουργεί η ιδεολο­ γία στο κείμενο.

Πάτρικ Γουίλιαμς

0 Κιμ και ο οριενταλισμός I. «...εσύ όμως είσαι ένα ς Σ αχίμπ, όπως ο πατέ­έχουν προηγηθεί μια σειρά από αντικρουόμενες ρα ς σου. Γ ι’ αυτό, μ η ν αφ ήσεις κανένα να σε κά­ πράξεις και διεκδικήσεις, μία εκ των οποίων απο­ νει να καταδικάσεις το μαύρο άνθρωπο». τελεί και την αρχή του βιβλίου. Ο Κιμ μόλις έχει (Συνταγματάρχης Κ ρέυτον σ τον Κιμ) απαρνηθεί τους Ινδουιστές και Μουσουλμάνους φίλους του για ν α τους διώξει από το κανόνι έξω από το Μ ουσείο της Λαχώρης. Μαθαίνουμε ότι ν ας από τους βασικούς λόγους για τους αυτό δικαιολογείται, επειδή όποιος κατέχει το κα­ πολλούς επαίνους που έχει δεχτεί το βιβλίο νόνι, κατέχει και την Παντζάμπ. Ο Κιμ είναι Βρε­ είναι και η συμπάθεια που κάποιοι υποστη­ ρίζουν ότι εκφράζεται σ ’ αυτό για τους τανός (sic) και κάτοχος του κανονιού και οι Βρε­ Ινδούς. Ε ντούτοις, αιτήματα σ αν αυτό του τανοί είναι κάτοχοι της Παντζάμπ. Ακόμη, είναι αποδεκτό το γεγονός ότι ο Κιμ διώχνει τον ΤσόI Κρέυτον για τη δίκαιη μεταχείριση των τα-Λ αλ από το κανόνι κλοτσώντας τον επειδή, ι tm Ινδών αναιρούνται ενμέρει απ’ όσα γίνο­ παρότι ο πατέρας του αξίζει μισό εκατομμύριο νται στο βιβλίο και το ίδιο συμβαίνει τόσο με την στερλίνες, οι Ινδίες είναι “η μοναδική δημοκρατι­ εμφανώς βελτιωμένη παρουσίαση των Ινδών όσο κή χώρα στον κόσμο” (Κιμ, σελ. 5). Δεδομένων και με τα αντι-βρετανικά αισθήματα. Πράγματι, η των καθόλου κολακευτικών απόψεων του Κίπλινστάση αυτή κατά μία έννοια υποσκάπτεται πριν γκ για τη δημοκρατία, πρόκειται για μία περίεργη ακόμα διατυπωθεί· η διαταγή του Κρέυτον υπάρ­ φιλοφρόνηση, που επιπλέον, περιέχει τον υπαινιγχει περίπου στη μέση του βιβλίου, όμως ήδη

Ο Κιμ ή το Μ εγάλο παιχνίδι γράφτηκε στα 1901, μετά το Stalky and Co, όπου ο Κίπλινγκ αναφερόταν στα σχολικά του χρόνια. Ο Κιμ είναι ένα ΙΟχρονο αγόρι που εμπλέκεται σε ιστορίες κατασκοπείας των Βρετανών στην Ινδία. Το μυθιστόρημα μεταφέρθηκε δύο φορές στον κινηματογράφο: το 1950 από το ν Βίκτορ Σαβίλ με τον Έ ρ ο λ Φλυν και τον Ν την Σ τόκγουελ και το 1984 από το ν Τζον Ν τέιβις με τον Π ήτερ Ο ’ Τουλ. Στα ελληνικά ο Κιμ κυκλοφόρη­ σε από τις εκδ. Ν. Α λικιώτη σε μτφρ. Νίκου Π άντζαρη (1957). Σ.Τ.

58 αφιέρωμα--------------------------μό ότι δημοκρατία είναι η χορήγηση άδειας σ τους φτωχούς να προπηλακίζουν τους πλούσιους, όμως στην ουσία πρόκειται απλώς για άλλη μία διακή­ ρυξη του (δημοκρατικού) δικαιώματος του λευκού να προπηλακίζει τον αυτόχθονο, όσο πλούσιος κι α ν είναι ο τελευταίος. Ό μ ω ς η απεικόνιση των Ινδώ ν γίνεται με ακόμη πιο ύπουλο τρόπο, επειδή δεν είναι τόσο άμεσα αντιληπτή και περιέχει ακόμη περισσότερη επί­ κριση λόγω της έκτασής της. Π αρότι αληθεύει ότι ορισμένοι χαρακτήρες - ο Χουρή, η Σαχίμπα και προπάντων, ο Μ αχμπούμπ - αντιμετωπίζονται με κάποια συμπάθεια, ιδιαίτερα ως άτομα, η συνολι­ κή εικόνα που λειτουργεί σ χεδόν στο υποσυνείδη­ το κάνει να μοιάζει ψεύτικη οποιαδήποτε πρόθε­ ση περί “μη καταδίκης”. ι Ινδοί επικρίνονται ιδιαίτερα ως ανίκανοι μιμητές των Βρετανών. Ο ι φοιτητές του Π ανεπιστημίου καπνίζουν πούρα προσπα­ θώντας να μοιάζουν στους Βρετανούς, όμως τα πούρα τους είναι φθηνά και μυρί­ ζουν άσχημα. Ομάδες επιδεικτικών αυτόχθονω ν που φοράνε μακριά πανωφόρια συγκεντρώνονται για να συζητήσουν φιλοσοφία με τον Λέργκαν. Ο ι μπαμπού1 μιλούν όλοι αγγλι­ κά για να κάνουν επίδειξη - και αναπόφευκτα δεν τα καταφέρνουν. Πρέπει να σημειωθεί ότι πρόκει­ ται κυρίως για αδυναμίες της μεσαίας τάξης και το γεγονός ότι οι Β ρετανοί ήταν εκείνοι που εξαρ­ χής είχαν ενθαρρύνει τη μεσαία τάξη στις Ινδίες να τους μιμηθεί αποτελούσε ειρωνεία, την οποία οι Ινδοί δεν αγνόησαν, παρότι αυτό οι Βρετανοί προτιμούσαν να το ξεχνάνε. Π αρ’ όλα αυτά, λέγεται ό τι ο Κιμ είναι το βιβλίο στο οποίο επιδεικνύεται με τη μεγαλύτερη σαφή­ νεια η εκτίμηση που έτρεφε ο Κίπλινγκ για τις διά­ φορες θρησκείες των Ινδιών. Ο πωσδήποτε λίγα είναι τα θετικά στοιχεία στην απεικόνιση των εκ­ προσώπων του Χ ριστιανισμού στον Κιμ: ο αιδεσιμώτατος Μ πένες συγκεκριμένα αξίζει τις ακα­ τάληπτες προσβολές που του εξακοντίζει γενναιό­ δωρα ο Κιμ και συγκρινόμενος με τον λάμα, τόσο ο ίδιος όσο και ο πάτερ Βίκτορ, υστερούν σε αξιο­ πρέπεια και ανεκτικότητα. Ο χαρακτήρας του λά­ μα Τεσού είναι αυτός που κάνει εφικτές τις αξιώ­ σεις που προκύπτουν από τη στάση του Κίπλινγκ, απέναντι στη θρησκεία κι όμως, ακόμη κι αυτός που είναι ο πιο συμπαθητικός από τους ιερείς, σκιαγραφείται ως ανώριμος, απερίσκεπτος, ανίκα­ νος - μέχρι σημείου αυτοκαταστροφής - να ζήσει σ τον πραγματικό κόσμο. Π αρά την υποτιθέμενη συμπάθεια προς τον λάμα, καθώς και την αυξανό­

Ο

μενη αγάπη που τρέφει ο Κιμ γι’ αυτόν, κανείς από τους χαρακτήρες δεν φ αίνεται να έχει τον π α­ ραμικρό ενδοιασμό, πριν να εκμεταλλευθεί την πνευματική του αναζήτηση μετατρέποντάς την σε κάλυψη για τη διεξαγωγή αντικατασκοπείας και επιπλέον να του αποκρύψει το γεγονός. Το ηθικό δίδαγμα της αναζήτησης μοιάζει να είναι πως, χω ­ ρίς τη βοήθεια του λευκού, ο αυτόχθων δεν έχει καμιά ελπίδα να φθάσει στον διαφωτισμό, στη σωτηρία, στην ύψιστη θέση του ανθρώπου ή όπως αλλιώς θα ονόμαζε κανείς τον ανθρώπινο προορισμό. Αξίζει να σημειωθεί η επιμονή του λάμα στο ότι “η Α ναζήτηση είναι σίγουρη” αρκεί να επιστρέφει σε αυτόν ο Κιμ, καθώς και η εξίσου ισχυρή πεποίθησή του ότι είναι αδύνατο να επιτύ­ χει όσο λείπει εκείνος. Επίσης, οι κριτικοί έχουν σχολιάσει πολύ το γεγονός ότι στο τέλος του βι­ βλίου, όταν ο Τεσού φθάνει στον διαφωτισμό, αποκηρύσσει τη νιρβάνα με αντίτιμο μεγάλο πνευματικό πόνο απλώς και μόνο για χάρη του Κιμ ενώ, στην πραγματικότητα, ως Θιβετιανός και συνεπώς Μ αχαγιάνα Βουδιστής, αποκλείεται να φθάσει στη νιρβάνα πριν όλα τα όντα να είναι επίσης έτοιμα να φθάσουν σ ’ αυτήν: ο Κιμ πά­ ντως δεν έχει σχεδόν καμία σχέση με αυτή την κο­ σμοθεωρία. Εκτός αυτού, όμως, και αντί οποιοσ­ δήποτε θετικής στάσης, υπάρχει διάχυτη στο κεί­ μενο μία αρνητική αντιμετώπιση της Ινδικής θρη­ σκείας εν γένει και των εκπροσώπων της ειδικότε­ ρα. Ο ι ιερείς, ανεξαρτήτως δόγματος, σκιαγραφούνται ως απίστευτα φιλοχρήματοι, ως άνθρω­ ποι που απαιτούν μεγάλα ποσά ως αντάλλαγμα για προσευχές και φυλαχτά και πρόθυμοι να φτά­ σουν ακόμα και στο σημείο να ληστέψουν άλλους ιερείς. Π αρ’ όλα αυτά, η χώρα δεν διοικείται απλώς από ιερείς, αλλά επειδή πρόκειται για τις Ινδίες, θεωρείται ανίκανη να κάνει οτιδήποτε γι’ αυτό: «Ο ι Ινδίες βρίθουν σεβάσμιων ανδρών που ψελλίζουν προσευχές σε παράξενες γλώσσες, τρέ­ μουν καιόμενοι στις φλόγες της ίδιας τους της πί­ στης. Ο νειροπόλοι, φλύαροι, οραματιστές· ακρι­ βώς όπως ήταν τα πράγματα από την αρχή και όπως θα παραμείνουν μέχρι το τέλος» (Κιμ, σελ.

43).

II. « Ό σ ο περισσότερα γνωρίζει κανείς για τους αυτόχθονες, τόσ ο λιγότερα μπ ο ρ εί να πει σχετικά μ ε το τ ί πρόκειται ή δεν πρόκειται να κάνουν». « Α υτό είναι η παρηγοριά από το ν επικεφαλής του Ε ρευνητικού Π ρογράμμα τος Εθνολογίας». (Συνταγματάρχης Κ ρέυτον σ τον πάτερ Βίκτορ, σελ. 151)

--------------------------- αφιέρωμα 59 υτό είναι μια ενδιαφέρουσα συνομιλία· ο Κρέυτον αναφέρει κάτι που μοιάζει με κλασική διατύπωση του εξωτισμού στο ύφος του Κίπλινγκ, όμως η ανταπάντηση του πάτερ Βίκτορα προσθέτει μία περίεργη νότα ασάφειας. Άραγε ο πάτερ Βίκτορ παρηγορείται σ τ’ αλήθεια που ο επικεφαλής του Ερευνητικού Προγράμματος Εθνολογίας δεν μπορεί, όπως ακριβώς και ο ίδιος, να καταλάβει τους Ινδούς ή μήπως παρατηρεί με ειρωνεία ότι το σύνολο των γνώσεων του επικεφαλής του Π ρο­ γράμματος δεν αναλογεί παρά μόνο σ ’ αυτό; Α κό­ μη, μήπως θα έπρεπε να υποθέσουμε ότι η άγνοια του Κρέυτον οφείλεται απλώς και μόνο στο προ­ σωπείο του εθνολόγου ή μάλλον στο ανεξιχνία­ στο προσωπείο του κατασκόπου; Ανεξάρτητα

Α

Υβόν Ντε Κάρλο: εξωτική καλλονή - εδώ, Σεχραζάτ (1947)

από την ερμηνεία που δίνουμε στη συνομιλία, η αυταρχική δήλωση του Κρέυτον, με την οποία εκ­ φράζει μία από τις βασικές αρχές των λευκών, διαψεύδεται από τα γεγονότα που ακολουθούν στο βιβλίο. Ό σ ο περισσότερο διαβάζει κανείς το τελευταίο τόσο περισσότερα προσβλητικά στερε­ ότυπα έρχονται στο φως και παρότι η φωνή του αφηγητή που τα διατυπώνει μοιάζει να μιλάει από προσωπική πείρα, προσθέτοντας έτσι ιδιαίτερο β άρος στις επικρίσεις, δεν υπάρχει η αίσθηση της προσωπικής παρατήρησης, παρά μόνο η επανά­ ληψη των ήδη γνωστών απόψεων σχετικά με τον εκφυλισμό της Ανατολής. Κυρίαρχη ανάμεσα σ’ αυτές τις απόψεις είναι κι

εκείνη που αναφέρεται στη διπρόσωπη, αιώνια ψεύτικη Α νατολή. Το γεγονός ότι «ο Κιμ έλεγε ψέματα σαν Α νατολίτης» (σελ. 31), καθώς και ότι ο Μαχμπούμπ Αλή κι εκείνος λένε ψέματα σε όλους τους άλλους εκτός από μεταξύ τους, αποτε­ λεί χωρίς αμφιβολία μέτρο της επίδρασης που έχουν οι Ινδίες πάνω του. Μαθαίνουμε επίσης ότι οι αυτόχθονες δεν λένε ποτέ την αλήθεια στους ξένους - σε αντίθεση με τους ηγεμόνες τους, οι οποίοι είναι «ανοιχτά υποστηρικτές της Βρετα­ νίας» (σελ. 199). Αυτή η αντίθεση παρατηρείται αρκετές φορές: «Οι Βρετανοί λένε διαρκώς την αλήθεια, γι’ αυτό εμείς σ ’ αυτή τη χώρα διαρκώς γελοιοποιούμαστε» (σελ. 188). Ακόμα και ο δυτι­ κόφιλος Χουρή θεωρεί πολύ ενοχλητική τη συνή­ θεια των Βρετανών να απαιτούν μια άμεση και ει­ λικρινή απάντηση. (Ίσ ω ς αξίζει να αντιπαραθέσει κανείς σε αυτές τις «αλήθειες» το γεγονός ότι οι Βρετανοί είναι εκείνοι που ασχολούνται με την εξαπάτηση που γίνεται σε τεράστιο βαθμό με τη μορφή των Μ υστικών Υπηρεσιών). Σύμφωνα με την αξιολόγηση της Α νατολής, ένα από τα χ αρα­ κτηριστικά γνωρίσματα του Ανατολίτη είναι ότι παρουσιάζε­ ται σ αν καθυστερημένος ή μη φυσιολογικός σε σχέση με τον Βρετανό, ανεξάρτητα από το πλαίσιο. Στον Κ ιμ πληροφορού­ μαστε ότι οι Ινδοί δεν διαθέτουν τη σωστή αίσθηση του χρόνου: «Και οι εικοσιτέσσερις ώρες εί­ ναι ίδιες μεταξύ τους για τους Ανατολίτες» (σελ. 35). «Ακόμη κι ένας Α νατολίτης με τις από­ ψεις που έχει για την αξία του χρόνου» (σελ. 30) ή της κίνη­ σης: «Γρήγορα - όπως αντιλαμβάνονται την τα­ χύτητα οι Ανατολίτες» (σελ. 191)· της τάξης — «η γεμάτη ευτυχία Ασιατική αταξία» (σελ. 86)· του ήχου - «εκείνος είχε όλη την αδιαφορία του Α νατολίτη απέναντι στον θόρυβο» (σελ. 188) χωρίς αμφιβολία επειδή οι Α νατολίτες κάνουν πά­ ρα πολύ θόρυβο- της οργάνωσης - «κι έτσι, εγκατέλειψε το σχέδιο και κατέφυγε, όπως συνηθίζεται στην Α νατολή, στην χρονική συγκυρία και στην τύχη» (σελ. 143)· καθώς και του ορθού λόγου, έτσι ώστε όταν δεν χρησιμοποιεί «γλώσσα την οποία ένας Ευρωπαίος θα θεωρούσε κακή» (σελ.

88), επιδίδεται «στη συνηθισμένη, άσκοπη φλυα­ ρία την οποία κάθε αυτόχθων επιδεικνύει σε κάθε

60 αφιέρωμα — -----------------------ευκαιρία» (σελ. 184). Ο κατάλογος είναι πολύ μα­ κρύς, όμως αυτά μπορούν να χρησιμεύσουν ως ένδειξη του στερεότυπου τρόπου με τον οποίο πα­ ρουσιάζονται οι Ινδοί.

ό τα ν το ν ενοχλούν διαρκώ ς οι γυναίκες; Ό τα ν ή μο υν παιδί τα πράγματα ή τα ν καλά, όμως τώρα είμαι άντρας κι αυτές δ εν θέλουν να μ ε δουν σα ν άντρα». (Ο Κιμ σ τον εαυτό του, σελ. 348)

γνώση λειτουργεί και με άλλους τρόπους στο κείμενο. Μ ία από τις βασικές αρχές του εξωτισμού είναι ότι οι Ευρωπαίοι εί­ ναι εκείνοι που προσφέρουν στους Ανατολίτες τις πρώτες ακριβείς περιγραφές και σωστές ερμηνείες της ιστορίας, της θρη­ σκείας, της γλώσσας τους και ούτω καθε­ ξής. Παρά τις παρατηρήσεις που γίνονται.σπάνια, όπως για παράδειγμα, ότι «Οι Σαχίμπ2 δεν έχουν [όλη] τη σοφία του κόσμου» (σελ. 259), ο έλεγχος που ασκούν πάνω στη γνώ ση είναι τόσο αδιαμφι­ σβήτητος ώστε κάποιος μεγάλος σοφός Βουδι­ στής - ο Τεσού είναι ένας από τους τρεις μονάχα ζώντες ανθρώπους που μπορούν να σχεδιάσουν αλλά και να ερμηνεύσουν τον Τ ροχό της Ζ ω ής πρέπει να απευθυνθεί στον έφορο ενός Βρετανι­ κού μουσείου για να πάρει πληροφορίες σχετικά με την ίδια τη θρησκεία του. Ακόμη, απευθύνεται στον έφορο ως «Πηγή Σοφίας» και εκπλήσσεται με τις γνώ σεις των λευκών γύρω από τον Βουδι­ σμό. Εκτός αυτού, ένας λευκός, ο Λέργκαν, είναι εκείνος που διδάσκει στον Κιμ τα λίγα πράγματα που δεν γνωρίζει ήδη για τις Ινδίες. Ο ίδιος ο Κιμ αντιπροσωπεύει το απόγειο μιας ιδιαίτερης ενσάρκω σης του εξωτισμού - τον Βρε­ τανό που κατέχει τόσο καλά τον πολιτισμό της Α νατολής ώστε μπορεί να γίνει αποδεκτός σαν ένας από «αυτούς». Η φιγούρα αυτή έχει τις ρίζες της σε ταξιδιώτες σαν τον Σερ Ρίτσαρντ Μ πέρτον και τον Έ ν το υ α ρ ντ Γουίλιαμ Λ αίην, οι αφηγή­ σεις των οποίων για τα ανδραγαθήματά τους δη­ μιουργούν ένα προηγούμενο στον γραπτό λόγο, το οποίο κολακεύει ιδιαίτερα τη βρετανική ευαι­ σθησία. Εκείνη την εποχή ήταν σαφές ότι η Βρε­ τανία, με την τεχνολογική και στρατιωτική υπερο­ χή της, θα μπορούσε να καθυποτάξει με τη βία άλ­ λες χώρες, όμως ο Μ πέρτον και ο Λ αίην αποτε­ λούσαν την απόδειξη ότι ένας Βρετανός ήταν σε θέση να συναντήσει την Ανατολή με τους δικούς της όρους και να τη νικήσει με το πνεύμα του. Εξάλλου, η ιδεολογική ισχύς αυτής της φιγούρας λειτουργεί και ως ένα είδος αποζημίωσης δεδομέ­ νου ότι οι Βρετανοί στις Ινδίες γνώριζαν πω ς η παρουσία τους ήταν υπερβολικά αισθητή, ενώ οι ίδιοι ήταν πολιτιστικά αδαείς και γλωσσικά ανε­ παρκείς.I.

Η

Ο πωσδήποτε η θέση που κατέχουν οι γυναίκες στον Κιμ είναι ασυνήθιστη. Το πρώτο στοιχείο που προσέχει κανείς είναι ότι εκτός από μία φωνή που δεν βλέπουμε από ποιαν προέρχονται και που λέει στον Κρέυτον ότι έφθασε ο αρχιστράτηγος, καθώς και τη σύζυγο ενός στρατιώτη που ρωτάει τον Κιμ αν πιστεύει ότι ο άντρας της θα γυρίσει από τον πόλεμο, δεν υπάρχει στο βιβλίο καμία απολύτως λευκή γυναίκα. Παρότι ο Κλίπινγκ σε μία επιστολή του απέδωσε αυτή την απουσία στους ενδοιασμούς που είχε να απεικονίσει τις συζύγους των Σαχίμπ, οι οποίες όπως πίστευε και επιβεβαίωνε επίσης η ιδεολογία της εποχής ευθύνονται για τις μη ικανοποιητικές φυλετικές σχέσεις, μπορούμε, όπως θα δούμε παρακάτω, να εκλάβουμε αυτή την απουσία ως οφειλόμενη σε λόγους ιδεολογίας κατά άλλους τρόπους. Η έλλει­ ψη λευκών γυναικών μπορεί, για παράδειγμα, να λειτουργήσει ως πρόσχημα επιτρέποντας μέσα στο πλαίσιο του κειμένου τη σιωπηρή μετατόπιση της καταδίκης γυναικών από τις γυναίκες εν γένει στις Ινδές γυναίκες ειδικότερα, μια που οι τε­ λευταίες είναι και οι μόνες που βλέπουμε. Οπωσ­ δήποτε, εξάλλου, το κείμενο διακηρύσσει με μεγά­ λη συνέπεια το παλιό δόγμα περί της «πληγής των γυναικών». Ό π ο ια πορεία κι αν διαλέξει κανείς στη ζωή, είτε πρόκειται για τη δράση (το Μεγάλο Π αιχνίδι), είτε για τον διαλογισμό (την Οδό), οι γυναίκες υπάρχουν πάντοτε για να τον εμποδί­ ζουν, όπως πληροφορούμαστε με την αδιάκοπη φλυαρία τους, τη σεξουαλικής φύσεως φορτικότητά τους ή και με τα δύο.

ε την πρώτη ματιά μπορεί ν α φαίνεται γε­ λοίο σε ένα έργο στο οποίο όλοι οι σημα­ ντικοί ανδρικοί χαρακτήρες είναι άγαμοι, να τονίζεται τόσο η σεξουαλικής φύσεως απήχηση του Κιμ, όμως αυτό δεν είναι άσχετο με το κείμενο και ούτε συμβαίνει «μία ή δύο φορές». Αυτός ο κόσμος της ανδρικής αγαμίας χαράσσει την απόρριψη των γυναικών στην ίδια τη μορφή του κειμένου και δημιουργεί την ακόλουθη αντίθεση αξιών: θη­ λυκό = ανεξέλεγκτη γλώσσα (φλυαρία) = ανεξέ­ λεγκτη σεξουαλικότητα (πορνεία, σεξουαλικής III. «Πώς μπ ο ρεί ένας άντρας ν ’ ακολουθήσει φύσεως προτάσεις) εναντίον άνδρα = έλεγχος γλώ σσας (σιωπή, μυστικά) = έλεγχος σεξουαλι­ τη ν Οδό ή να συμμετάσχει στο Μ εγάλο Π αιχνίδι

αφιέρωμα 61 κότητας (αποχή, αγαμία). Ακόμη, παρότι ο Κιμ, ο λάμα και άλλοι λένε ότι οι γυναίκες αποτελούν πληγή και εμπόδιο, αυτό διαψεύδεται από τον τρόπο με το ν οποίο σε ολό­ κληρο το βιβλίο ο Κιμ τις αναζητεί με αγωνία και τις ανακαλύπτει, συνήθως για να τις κατευθύνει ή να τις εκμεταλλευθεί. Καθώς ανακάλυψε ο Κιμ, «λίγες ήταν αυτές που μπορούσαν να αντισταθούν» στα χαρίσματά του, κι αυτά χρησιμοποιεί με τη Μ ωαμεθανή για να εξασφαλίσει πούρα, τη μανάβισσα για να εξασφαλίσει φαγητό, την πό ρ ­ νη στο Α μριτσάρ3 για να εξασφαλίσει χρήματα κι ένα εισιτήριο, τη γυναίκα του γεωργού για να εξα­ σφαλίσει φαγητό και αργότερα ένα κρεβάτι για τη νύχτα, τη Σαχίμπα, που πηγαίνει για προσκύνημα, για να εξασφαλίσει χρήματα και φαγητό, την πό ρ ­ νη σ το Λακνάου4 για να κατορθώσει να μεταμφιεσθεί καθώς και τη Γυναίκα του Σαμλέχ για τη με­ ταφορά πληροφοριών και για φαγητό, χρήματα, αχθοφόρους. Ε κτός αυτών, υπάρχει και «το κορί­ τσι στην Ακρόλα, στους Φ ορντ και ...η γυναίκα του λαντζέρη πίσω από τον περιστερώνα - χωρίς να μετρήσω τις άλλες» (σελ. 348). Τ ο γεγονός ότι η μάγισσα Χ ουνίφα δηλώνει, πριν συνειδητοποι­ ήσουμε ότι είναι τυφλή, πως «είναι όμορφο να την κοιτάζει κανείς» (σελ. 240) - συναίσθημα που εκ­ φράζει και ο Μ αχμπούμπ Αλή αλλά και οι γυναι­ κείοι χαρακτήρες που τον αποκαλούν καρδιοκατακτητή - αποτελεί χωρίς αμφιβολία ένα μέτρο τόσο της έλξης που διαθέτει ο Κιμ όσο και των δι­ κών της υπερφυσικών δυνάμεων αντίληψης. «Υ πάρχουν μόνο δύο τύποι γυναικών... αυτές που αφαιρούν τη δύναμη ενός άνδρα κι εκείνες που την φ έρνουν πίσω» (σελ. 374), λέει η Σαχίμπα αναγνω ρίζοντας ότι παλιότερα ήταν μία από τις πρώτες, όπως άλλωστε - κι εδώ το συμπέρασμα βγαίνει εύκολα - είναι όλες οι άλλες γυναίκες, οι οποίες κάνουν την εμφάνισή τους στο βιβλίο, με την ακατάσχετη, κουραστική φλυαρία τους και την εξαντλητική σεξουαλικότητά τους. Π αρότι αυτό επιτρέπει τουλάχιστον την πιθανότητα να υπάρχουν καλές γυναίκες, ο διαχωρισμός που συνεπάγεται δεν μπορεί πλέον ν ’ ανταπεξέλθει σε μια λεπτομερή έρευνα καθώς υπάρχουν τα στοι­ χεία που ήδη αναφέρθηκαν και το ίδιο ισχύει για την απλοϊκή αποκήρυξη των γυναικών από τον Κιμ. Για άλλη μία φορά, μέχρι πού θα είχε φθάσει ο Κιμ στα ταξίδια του ή στο Μ εγάλο Π αιχνίδι χ ω ­ ρίς τη δύναμη που αυτές οι υποτιθέμενα εξουθενωτικές γυναίκες του χαρίζουν με το φαγητό, το καταφύγιο, τα χρήματα και τις άλλες μορφές βοή­ θειας; Αυτό ισχύει κυρίως στην περίπτωση της Γυναίκας του Σαμλέχ, χωρίς τη βοήθεια της οπο ί­

ας ο Κιμ και ο λάμα - όντες κα οι δύο εξαντλημέ­ νοι, αξίζει να σημειώσουμε, όχι από φταίξιμο κά­ ποιας γυναίκας, αλλά επειδή ακολούθησαν τις αντίστοιχες ανδρικές αναζητήσεις τους - , δεν θα είχαν κατορθώσει να επιστρέφουν στην ασφάλεια του σπιτιού της Σαχίμπα. Επιπλέον, το συμπέρα­ σμα που εξάγουμε για τη σχέση του Κιμ με τις γυναίκες είναι σαφές· μοιάζει να μην έχει σχεδόν καμία σημασία πόσες καρδιές ραγίζει ο Κιμ, μια που οι κάτοχοί τους είναι δύο φορές ασήμαντες, επειδή όχι μόνο είναι γυναίκες αλλά, επίσης, πολύ ηλικιωμένες, όπως η Σαχίμπα και η εξαδέλφη της ή πολύ νέες, όπως τα κορίτσια στο χωριό. Ακόμη, κάποιες είναι κοινωνικώς μη αποδεκτές, δηλαδή γυναίκες λαντζέρηδων, κ.ο.κ., ηθικώς μη αποδε­ κτές - μια σειρά από πόρνες - ή εντελώς απορριπτέες - ο ι γυναίκες που ζουν στους λόφους είναι «άσχημες και βρόμικες, παντρεμένες με πολλούς άντρες και υποφέρουν από βρογχοκήλη» (σελ.

315). Μετάφραση: Βάσω Κουμπαράκη 1

Σημειώσεις 1. Μ ορφωμένοι Ινδοί.

2. Π ροσφώ νηση, κατά τη διάρκεια της αποικιοκρατίας, Ευρω παίω ν ανδρών που συνήθως είχαν κάποιο κύρος ή αξίωμα.

3. Π όλη βορειοδυτικά του Δελχί.

4. Π όλη βορειοδυτικά της Μπεναρές.

62 αφιέρωμα μ

Τζόζεφ Κόνραντ Κορζενιόβσκι (1857 -1 9 2 4 ) έγραψε

I μυθιστορήματα τόσο «εσωτερικής» όσο και εξω-

I τερικής, σχεδόν εξωτικής, περιπέτειας στα σπουI δαιότερα από τα οποία συγκαταλέγονται «Ο Λόρ-

Brian Spittles

I δος Τζιμ» το 1900, ο «Τυφώνας» το 1903 και η «Καρ\ J διά του σκοταδιού». Η «Καρδιά του σκοταδιού» αποτελεί μ α ζί μ ε τα «Νιάτα» και το «Όριο των δυνάμεων» την τριλογία που δημοσιεύτηκε το 1902 και που αντιστοι­ χ εί στα τρία στάδια της ζωής του ανθρώπου. Ο Κόνραντ, μεγάλος ταξιδευτής κι αφηγητής, δημιουργεί εδώ τον Μάρλοου, ήρωα μ ε εσωτερικές αδυναμίες που απειλούν να τον καταστρέψουν περισσότερο απ’ ό,τι οι εξω τερικοί κίνδυνοι.

Η αφρικανική αρένα καρδιά του σκοταδιού ήταν η πρώτη εμβά­ λογικές αντιλήψεις που κρύβονταν πίσω από την ιδέα της Α υτοκρατορίας. Η αποστολή του ήταν θυνση του Κ όνραντ στη λογοτεχνία: ήταν ν α εφαρμόσει μια διαφορετική προοπτική στα δε­ μια καλλιτεχνική, φιλοσοφική και πολιτι­ κή πρόκληση για το αναγνωστικό κοινό. δομένα που εμπότιζαν τη στάση των περισσότε­ ρων αναγνωστών. Τα πρώιμα βιβλία του που μι­ Η παρουσίαση των γεγονότων ως μια διή­ λούσαν για την Άπω Α νατολή τοποθετούντο σ ’ γηση μέσα στη διήγηση δεν αποτελεί μό­ ένα μέρος του κόσμου που δεν ήταν στο επίκε­ νο δημιουργία θεματικών διφορούμενων, μιας αποφασιστικής ιστορικής προοπτικής, κα­ ντρο της βρετανικής πολιτικής συνείδησης. Α ντί­ θετα, η Αφρική ή τ α ν και ο Κ όνραντ είχε προσω ­ θώς κι ενός τόνου ειρωνικής αποστασιοποίησης. Ο ανώνυμος αφηγητής που ξετυλίγει την ιστορία πική εμπειρία τόσο του τί έκαναν εκεί σ την πραγ­ του Μάρλοου μας προειδοποιεί ότι αυτή - και κα­ ματικότητα οι Ευρωπαίοι, αν και τίποτα δεν πα­ ραδέχονταν. Ε πίσης γνώριζε την επιρροή που είχε τά συνέπεια και το μυθιστόρημα - δεν ανήκουν η μαύρη ήπειρος πάνω τους, κάτι που διαφημιζό­ στο συμβατικό είδος που μας έχουν συνηθίσει οι μυθιστοριογράφοι. ταν πολύ λιγότερο από ό,τι τα επιτεύγματα της Η πολύ προσωπική αντίληψη των πραγμάτων αποικιακής περιπέτειας. Προκειμένου να δημι­ που είχε αναπτύξει ο Κ όνραντ ως αποτέλεσμα της ουργήσει αυτή την καινούρια προοπτική ο Κ όν­ ραντ χρειαζόταν μια διαφορετική φόρμα, ένα ξενικής (πολωνικής) του καταγωγής τον έκανε να καταλάβει πω ς δεν έβλεπε τα γεγονότα με τον ίδιο μυθιστόρημα που θα απαιτούσε ενεργητική σκέ­ τρόπο που τα έβλεπε η πλειοψηφία των Βρετα­ ψη από τον αναγνώστη κι όχι παθητική αποδοχή νών, ή ακόμα και των Δυτικοευρωπαίων συνολι­ του κειμένου. Η τεράστια προσπάθεια που απαικά. Γράφοντας σε μια εποχή που χαρακτηριζόταν τείτο από τον αναγνώ στη και η απόλυτη σπουδαιαπό την επεκτατική αποικιοποίηση και έχοντας ότητα των θεμάτων που ανέκυπταν, δεν μπορούν βιώσει τα αποτελέσματα του ιμπεριαλισμού, ζώνα εκτιμηθούν πλήρως χωρίς κάποια κατανόηση ντας σε μια περίοδο που τέτοιες δραστηριότητες του τί σ ήμαινε η Αφρική τον καιρό που γράφτηκε η Κ αρδιά του σκοταδιού. επιβραβεύονταν μάλλον παρά αμφισβητούντο, ο Κ όνραντ παρέμενε μια μονάδα μέσα στο πλήθος. Π αρόλο που η ιστορία τοποθετείται στο Βελγι­ Η λογοτεχνική κουλτούρα σ την ο ποία προσχώ ­ κό Κογκό, μέρος στο οποίο ο Κ όνραντ απέκτησε ρησε όταν πολιτογραφήθηκε Βρετανός, αντανα­ τις πρώτες του εμπειρίες από την Αφρική, το μυθι­ κλούσε και υποστήριζε, κατά κύριο λόγο, τις ιδεο­ στόρημα σχετιζόταν επίσης με τη βρετανική κα-

Η

----------------------------αφιέρωμα 63 τάκτηση, κάτι που το 1890 αποτελούσε λεπτό ζή­ τημα αν όχι ταμπού. Η κ αρδιά του σκο ταδιο ύ δη­ μοσιευόταν σε συνέχειες την περίοδο ανάμεσα στην ανάκτηση του Σουδάν και τον πόλεμο των Μπόερς και εκδόθηκε αφού η πικρόχολη και τραυματική εκστρατεία κατά των Μ πόερς είχε ολοκληρωθεί. Η εθνική στάση των Βρετανών ως προς την Αφρική ήταν κτητική και εντεινόταν από τη γνώ ­ ση ότι η χώρα τους βρισκόταν σε ανταγωνισμό με άλλες δυτικοευρωπαϊκές δυνάμεις. Η Αφρική ήταν εκείνη την εποχή το πεδίο μάχης για τις διε­ θνείς πολιτικές, οικονομικές και ενίοτε στρατιωτι­ κές διαμάχες. Η ηλεκτρονική τεχνολογία βρισκόταν σε βρε­ φικό στάδιο, οι ειδήσεις εμφανίζονταν μόνο στις εφημερίδες και συχνά λόγω της απόστασης δεν μαθαίνονταν παρά δυό ή τρεις μέρες μετά από το συμβάν. Υπήρχε μια αμυδρή αβεβαιότητα και αναλήθεια σχετικά με τα γεγονότα, αλλά ταυτό­ χρονα υπήρχε κι ένα εθνικό συναίσθημα ταύτισης με την ιδέα της βρετανικής Α υτοκρατορίας που είχε αποδειχθεί γόνιμο έδαφος για τη δημιουργία ενός μύθου πέρα από κάθε πραγματικότητα... Ε ίναι αυτή η ίδια αντίληψη του διαφορετικού σε σχέση με το τετριμμένο που υπονομεύει ο Κόνραντ. Για παράδειγμα, στην αντίθεση που διαφαίνεται ανάμεσα σ τους προσκυνητές και σ τους καννίβαλους, ο Κ όνραντ θεωρεί ό τι είναι ο ι Ευρω παί­ οι που έχουν αποξενωθεί από την πολιτισμένη συμπεριφορά, ενώ οι άλλοι, το άγνωστο στοιχείο, γίνονται α ποδεκτοί με τους δικούς τους όρους, μέ­ σα στο πλαίσιο του δικού τους πολιτισμού. πόλεμος των Μ πόερς (1899 - 1902) δημι­ ούργησε ένα παροξυσμό ξενοφοβίας, που πυροδοτείτο από τους πιο φανατικούς πο ­ λιτικούς και δημοσιογράφους. Ο ι επιφυλά­ ξεις του Κ όνραντ σχετικά με τον ιμπερια­ λισμό πήγαιναν ενάντια στο ρεύμα και το έργο του ανέτρεπε την κυρίαρχη ιδεολογία. Μ ια ευδιάκριτη ιδέα του είναι ότι κανένας Ευρω­ παίος δεν είναι εντελώς αθώος για τη φρίκη της αποικιακής περιπέτειας. Ο ι συγγραφείς περιπετει­ ών υποστήριζαν συνήθως την αποικιοκρατία: ακόμα και στην περίπτωση που έκαναν κριτική δεν την καταδίκαζαν. Για παράδειγμα, ο Ράιντερ Χ άγγαρντ, σύγχρονος του Κ όνραντ, ήταν ένας πολύ δημοφιλής συγγραφέας εξαιτίας του «εξωτι­ κού» μυθιστορήματος Οι θ η σα υ ρο ί του Σολομώντα. Η έκφραση του προσωπικού σκεπτικισμού του Κ όνραντ σχετικά με την Αφρική έπρεπε να λαμβάνει υπόψη της ότι η κατανόηση που είχαν

0

αναπτύξει πολλοί από τους αναγνώ στες για τη μαύρη ήπειρο είχε διαμορφωθεί, τουλάχιστον με­ ρικώς, από τις εικόνες του Χ άγγαρντ γ ι’ αυτήν. Έ τ σ ι, ενώ για τον Κ όνραντ το ελεφαντόδοντο εί­ ναι μια πηγή απληστίας, και μια δικαιολογία για τη χρήση επιθετικής και αλόγιστης δύναμης, στους Θ ησαυρούς του Σ ολομ ώ ντα του Χάγγαρντ παρουσιάζεται σ αν ένα καθόλα φυσικό εμπό­ ρευμα προς νόμιμη συσσώρευση. Ο ι Α φρικανοί του Χάγγαρντ, ακόμα και όταν είναι απειλητικοί, αποτελούν ευγενικά όντα: «πο­ λύ ψηλοί, στο χρώμα της σκουριάς... μερικοί φο­ ρούσαν μεγάλες περικεφαλαίες από φτερά και κο­ ντούς μανδύες από δέρμα λεοπάρδαλης». Αυτές οι τελειότητες της φύσης λένε πω ς σκοπεύουν να σκοτώσουν τους Ευρωπαίους, αλλά δεν το κά­ νουν γιατί εντυπωσιάζονται από την ικανότητα του Γκουντ (χαρακτήρα του βιβλίου) να βγάζει και να ξαναβάζει την οδοντοσ τοιχία του. Ο ι πολε­ μιστές ζητούν «συγγνώμη» που γίνεται αποδεκτή «με ένα αποικιοκρατικό χαμόγελο». Αυτός είναι ένας ιμπεριαλισμός που βασίζεται λιγότερο στην κτηνώδη δύναμη και περισσότερο στο υπεροπτικό πατρονάρισμα. Ό τ α ν ο Μ άρλοου, ο ήρωας στην Κ αρδιά του σκοταδιού, βγαίνει σ την ακτή, αντικρύζει ένα διαφορετικό είδος Α φρικανών: Ο Λώρενς Ολιβιε στο Χαρτούμ (1966)

64 αφιέρωμα---------------------------« Έ ξ ι μαύροι άντρες προχώ ρησαν στη σειρά, ανεβαίνοντας το μονοπάτι. Π ροχωρούσαν στητά και αργά, ισορροπώντας μικρά καλάθια γεμάτα χώμα στα χέρια τους... Μ αύρα κουρέλια ήταν τυλιγμένα γύρω από την μέση τους, και οι μικρές άκρες τους στο πίσω μέρος κουνιούνταν πέρα δώ­ θε σ αν ουρές. Μ πορούσα να διακρίνω όλα τους τα πλευρά, οι αρθρώσεις τους ξεχώριζαν σαν κό­ μποι σε σκοινί· ο καθένας τους είχε ένα σιδερένιο κολάρο στον λαιμό του, κι ήταν όλοι ενωμένοι μεταξύ τους με αλυσίδες». Αυτοί οι Α φρικανοί περπατούν «στητοί» όχι γιατί είναι υπερήφανοι πολεμιστές, όπως οι Α φρι­ κανοί του Χ άγγαρντ, αλλά γιατί είναι υποζύγια που πρέπει να ισορροπήσουν τα «γεμάτα από χώ ­ μα καλάθια». Ο υπαινιγμός του ζώου ενισχύεται από το ότι φ αίνονται σ αν να έχουν «ουρές». Αυτό συμβαίνει γιατί δεν είναι ντυμένοι με τα όμορφα εθνικά τους ρούχα από δέρμα λεοπάρδαλης, αλλά με βρόμικα κουρέλια. Ε ίν α ι ζώα που τα κακομετα­ χειρίζονται, ζώα αρκετά αδύνατα ώστε να φαίνε­ ται κάθε πλευρό τους και κάθε τους άρθρωση, ζώα που υποφέρουν από τα σιδερένια κολάρα και την αλυσίδα. Π ρόκειται για μια μεταχείριση από τις χειρότερες που είχαν στη Βικτωριανή εποχή για τους εγκληματίες. Ό λ α αυτά τα χαρακτηριστικά του εξευτελισμένου Α φρικανού γίνονται πιο εμφατικά στην επόμενη ομάδα ιθαγενών που ο Μ άρλοου συναντάει τυχαία. «Μαύρες σιλουέτες ζάρωναν, ξάπλωναν, κάθο­ νταν ανάμεσα στα δέντρα, έγερναν πάνω στους κορμούς τους, προσκολλώ νταν στο χώμα, οι μισοί εξείχαν και οι μισοί χάνονταν μέσα στο αμυδρό φως, σε όλες τις εκφράσεις του πόνου, της εγκατάλειψης και της απελπισίας... Α ργοπέθαιναν ... τίποτα άλλο παρά μόνο μαύρες σ κιές της αρρώ­ στιας και της πείνας... σωροί από οξείες γωνίες καθόντουσαν με τα πόδια τους ανασηκωμένα... Απόμεινα πετρωμένος από τον τρόμο». ι ιθαγενείς που ο Μ άρλοου συναντάει δεν δολοφονούνται ξεκάθαρα, αλλά αφ ήνο­ νται να λιμοκτονήσουν από μια άλογη κι ανελέητη διοίκηση. Αυτό ήταν ένα χαρα­ κτηριστικό της αποικιοκρατικής περιπέτει­ ας που η μεγάλη πλειοψηφία των αναγνω ­ στών του δεν θα είχε μεγάλη δυσκολία να αποδεχτεί, ωστόσο έπρεπε να βρεθεί ένας τρόπος να το εκφράσει στην Κ αρδιά του σκοταδιού. Π α­ ρόλο που ο Κ όνραντ δεν υπήρξε ποτέ δηλωμένος αντι-αποικιοκράτης, το μυθιστόρημά του είναι μια ριζοσπαστική κριτική της αποικιοκρατικής περιπέτειας. Ο Μάρλοου νιώθει φυλακισμένος από κάτι απειλητικό, από ένα είδος πρω τόγονης κατανόη­

Ο

σης και προσδοκίας, ξέροντας πως οι Ευρω παίοι δεν θα είναι ικανοί να αντέξουν την κλειστοφοβία της ζούγκλας. Μ ας δείχνει ματιές κάποιους ανοίγ­ ματος που μόνιμα ανατρέπεται. Η υπόσχεση της κάθε αυγής ματαιώνεται: «Τη στιγμή που ο ήλιος ρόδιζε, υπήρχε μια άσπρη ομίχλη, πολύ ζεστή και υγρή, και πιο τυφλωτική από τη νύχτα. Δεν χανόταν, ούτε μετακινιόταν, απλά βρισκόταν, βρισκόταν ολόγυρά σου σ αν κάτι στερεό. Στις οχτώ ή στις εννιά δια­ λυόταν, όπως διαλύεται ένα θραύσμα. Ρίχναμε μια ματιά στο απέραντο πλήθος των δέντρων, στην απέραντη μπερδεμένη ζούγκλα... τότε το άσπρο θραύσμα εμφανιζόταν ξανά». Ο ι εμπειρίες του Μάρλοου εμπεριέχουν ένα βα­ θύ συναίσθημα αποξένωσης: «ποτέ, ποτέ πριν, αυτή η γη, αυτό το ποτάμι, αυτή η ζούγκλα, αυτή η αψίδα του λαμπερού ουρανού, δεν μου είχαν φα­ νεί τόσο ανέλπιδα και τόσο σκοτεινά, τόσο αδια­ πέραστα για την ανθρώπινη σκέψη, τόσο άσπλα­ χνες στην ανθρώπινη αδυναμία». υτές οι σκέψεις εκφράζονται με μεγάλη ορ­ θότητα και ακρίβεια για κάποιον που δεν γράφει στη μητρική του γλώσσα. Η δύναμη που βγαίνει από το παραπάνω απόσπασμα προέρχεται εν μέρει από την κοφτή επανά­ ληψη λέξεων όπως το «ποτέ», «αυτό», «έ­ τσι» - και από την απρόσμενη αντιστροφή τους, ο «λαμπερός ουρανός» που μοιάζει «σκοτει­ νός» και άλλες τέτοιες μεταφορές. Κατά εντελώς ειρωνικό τρόπο, η αψίδα του ουρανού δεν απε­ λευθερώνει το πνεύμα του Μ άρλοου - πηγαίνοντάς το στους μακρύτερους ορίζοντες - παρά το καταπιέζει, περιορίζοντας τις δυνατότητές του σ την απελπισία και τη ματαιότητα. Η αντικατά­ σταση αυτή είναι οντολογική μια και ο σκοπός και το νόημα της ύπαρξης του Μάρλοου γίνονται αντικείμενα αμφιβολίας. Ο Κ όνραντ είδε τον ιμπεριαλισμό ως ένα παρά­ δοξο: ως κάτι αναπόφευκτο και ταυτόχρονα μά­ ταιο. Τα ισ χυρότερα έθνη τείνουν πάντα να κατα­ κτούν και να εκμεταλλεύονται τα πιο αδύνατα, με τον ίδιο τρόπο που οι Α ρχαίοι Ρωμαίοι κατέκτησ αν τους Αγγλους, κι ωστόσο αυτές οι κατακτή­ σεις εμπεριέχουν το σπόρο της καταστροφής του εισβολέα. Σε μια εποχή ραγδαίας αποικιακής επέ­ κτασης αυτή η αντίληψη δεν ή ταν ιδιαίτερα δημο­ φιλής - κυρίως επειδή - κατά ένα παράδοξο τρό­ πο - άγγιζε ένα ευαίσθητο σημείο τού γενικά γνω­ στού αισθήματος αυτοαμφισβήτησης του βρετα­ νικού έθνους σε μια περίοδο που ταξίδευε στον κόσμο για να τον κατακτήσει.

Α

Απόδοση: Μυρτώ Ρηγοπούλου

«Ε νδ ια φ ερ ό μ α σ τε

Pierre Jourda

αφιέρωμα 65

πολύ περισσότερο για την Ανατολή από πο­ τέ. Η Ανατολή έγινε ένα είδος γενικής απασχόλησης». Αυτή η διαπίστωση του V. Hugo στα «Orientates» επαληθεύεται στην πράξη μ ε απόλυτη ακρίβεια: οι Ρομαντικοί παθιάστη­ καν για τους πύργους, τις γόνδολες και τις ταυρομαχίες, αλλά στη συνέχεια οι ζωγράφοι που ασχολήθηκαν με ιστο­ ρικά θέματα, ο Gros ή ο Gericault, αλλά κυρίως ο Delacroix, επηρεα­ σμένος από τις πολιτικές καταστάσεις - Ελληνική επανάσταση, γε­ γονότα στην Αίγυπτο - ονειρεύτηκαν την Ανατολή, την Ελλάδα και τα Βαλκάνια, τη Μ ικρά Ασία, την Παλαιστίνη, την Αίγυπτο. Η Ραγούσα και το Κάιρο, η Κωνσταντινούπολη και η Δαμασκός, η Αθήνα και η Ιε­ ρουσαλήμ ήταν γ ι’ αυτούς οι κατεξοχήν τόποι της Ανατολής. Η προ­ τίμησή τους για τη γραφικότητα και τα βίαια έθιμα, βρήκε διέξοδο στην περιγραφή μιας φανταστικής Ανατολής, που δεν είχαν επισκεφθεί, αλλά πολύ διαφορετικής από αυτή που είχαν περιγράφει οι παραμυθάδες του 18ου αιώνα.

Η Ελλάδα και το Ισλάμ των ρομαντικών ι επισκέπτες θα ανακαλυψουν αργά το Ισλάμ, ακριβώς εξαιτίας των ποιητών: η Γερ­ μανία, η Ιταλία, η Ισπανία, ήδη έχουν ξεπεραστεί, συνεπώς για να αναζητήσουν την αυθεντικότητα, θα πρέπει να προχω ρήσουν πιο μακριά. Έ τ σ ι, γύρω στο 1830, μιλούν ενθουσιασμένοι για την Α νατολή, χωρίς να την έχουν δει, εμπνευσμένοι από τον Chateaubriand, τον Byron, τον N odier. Ακόμα και ο «ιλλυρισμός» του «Jean Sbogar» συνίσταται μόνο στα «όρια της πράξης του». Αυτοί οι τρεις έφεραν στη μό­ δα τα βουνά της Κ ορνιόλ, τα κροατικά δάση, τις ακτές της Δαλματίας, την Ε λλάδα των πα­ σάδων. Εξαιτίας των καταστάσε­ ων - από το 1821 και μετά - πα ­ ρακολούθησαν με προσοχή την Α νατολή, από κοντά ή μακριά. Από το «Corsaire», το «G iaour», το «Childe Harold» αναδυόταν ο α πόηχος της επανάστασης του Υψηλάντη, των κανονιώ ν του Ναυαρίνου. Κ λασικοί και νέοι ρομαντικοί τραγουδούν παράλληλα τα επαναστατικά κατορθώματα, βρίσκουν σ την Ε λλά­ δα και στην Α νατολή τη θεματολογία τω ν ποιημάτω ν τους. Ο V iennet («Π άργα»), ο

66 αφιέρωμα---------------------------G uiraud («Στους Έ λ λη νες» ), ο G. de Pons («Η Ε πα νά σ τα σ η τω ν Ε λλήνω ν»), ο Delavigne («Μ εσσήνιες»), ο Vigny («Ε λένη»), ο Lam artine («D ernier chant du pelerinage d ’Harold»), η M ine Tastu («Το παιδί του Κ ανάρη») και άλλοι. Η Ακαδημία επιλέγει ως θέμα για το ετήσιο συνέ­ δριο της ποίησης την Ελληνική Επανάσταση, ενώ ο Fauriel δημοσιεύει το 1824 τα «Λαϊκά τρα ­ γούδια της σ ύγχρο νη ς Ελλάδας», δηλαδή κλέφτι­ κα τραγούδια, ύμνους στον πόλεμο και ρομαντικά ή γαμήλια άσματα. Ο A. de M usset θα σκιαγραφήσει εν σ υντομία και με μία διάθεση αναζήτησης - το «Ά ργος και Π τελεόν, οι πόλεις μ ε τις εκατόμβες». Αλλά, δεν έχει φθάσει ακόμα η ώρα για τα κλασικά σ χήμα­ τα. Ο νειρεύονται (από το 1820 ως το 1830) έργα πιο υψηλά, έργα με συγκίνηση.

Γ

| ο 1820, ο Vigny μεταφέρει στη σκηνή, με ' αδέξιο τρόπο, στην «Ελένη», την εξέγερση των Ελλήνω ν και την πολιορκία των Α θη­ νών: στους επιβλητικούς Τούρκους, τους σκληρούς και φιλήδονους, αντιτάσσει την άγρια ενεργητικότητα των Ε λλήνων. Προ> b σπαθεί, χωρίς να το καταφέρνει, να ενδύσει το ποίημά του με παραδοσιακά στοιχεία. Αργότε­ ρα, στο μυθιστόρημά του «Alm eh», καλύτερα από κάθε άλλο, επιχείρησε να «ψηλαφήσει» τον άγριο αισθηματισμό της Α νατολής, τοποθετώντας την υπόθεση του έργου του σ την Αίγυπτο. Επιχείρησε τη συνάντηση Α νατολής και Δύσης, με ένα έργο μάλλον υποτυπώδες, περιγράφοντας τη μάχη του Ισλάμ με τον Χ ριστιανισμό. Η Π αλαιά Διαθήκη τον διευκόλυνε στο να φανταστεί την Π αλαιστίνη και περιέγραψε, με μουσικό τρόπο, στα «Α ρχαία και σύγχρο να ποιήματα», τη Γη της Επαγγελίας, δημιουργώντας μια από τις πιο ωραίες σελίδες της γαλλικής ποίησης. Ο Lam artine, το 1825, γράφει το «Dernier chant du pelerinage d ’Harold», ένα ποίημα που στην οπτική του εξωτισμού, θα μπορούσε να χα ­ ρακτηριστεί ως προσπάθεια χω ρίς νόημα. Αιτία, οι πολλές και ηχηρές αναφορές στον Ό μηρ ο , στον Πλάτωνα, στην Αττική, στη δόξα της ελεύ­ θερης Ελλάδας. Τ α τοπία, όμως, παραμένουν δυσδιάκριτα, σχεδόν συμβατικά, και η αρμονία της γραφής περιορίζεται στην καταγραφή των εθί­ μων. Ο Lam artine δεν δημιούργησε ένα έργο ανά­ γλυφο για το τοπίο ή τον τύπο του Α νατολίτη, αλ­ λά περιέγραψε με ψευδοκλασικό ύφος τον «θη­ ριώδη Αλβανό» και τον «άγριο Ηπειρώτη». Ως τον 19ο αιώνα, οι Σ λάβοι είχαν αγνοηθεί. Η

'

M me de Stael έκανε έναν μικρό υπαινιγμό στη δαλματική ποίηση, με αφορμή το ξεχασμένο μυθι­ στόρημα «Les Morlaques» της Mme de R osenberg και o Ch. N odier είχε - επιδέξια και με πολλή φαντασία - χρησιμοποιήσει τις αναμνή­ σεις του από την Ιλλυρία στο «Jean Sbogar», στο «Smarra» και στο «Δ εσποινίδα ντε Μ αρσάν». Στο «Smarra» παρουσίασε τα Βαλκάνια, σ αν μια άγρια και σκοτεινή περιοχή, όπου βασιλεύει το πνεύμα του βρικόλακα, ένα στοιχείο που τόνισε ο Ρ. MerimSe. Ο τελευταίος, το 1827, δημοσιεύει την «Gouzla»1 και επιτυγχάνει να παρουσιάσει στους Γάλλους μια ικανοποιητική εικόνα τω ν σερβικών και κροατικών εθίμων. Ο Ρ. M erim ee ζητά να υπογραμμίσει τους πραγματικούς χαρακτήρες: την υπερβάλλουσα δυνατή οικογενειακή σχέση που επιβάλλει τη βεντέτα ή την τιμωρία της άπι­ στης γυναίκας, τη δύναμη του έθνους: χωριά που πολεμούν το ένα το άλλο, αλλά παρουσιάζονται ενωμένα εναντίον του κοινού εχθρού, των Τούρ­ κων, «Ο θάνατος του Θωμά του 2ου», «Το όραμα του Θωμά του 2ου, βα σιλιά της Βοσνίας». Ε πίσης παρουσιάζει τη βαναυσότητα των εθίμων, τις αδιάκοπες μάχες μεταξύ τω ν οικογενειών, των χω ­ ριών ή εναντίον του σουλτάνου. Ο θάνατος κατα­ γράφεται ως καθημερινότητα, οι καταστάσεις δια­ δέχονται η μία την άλλη ποτισμένες στο μίσος, στην υποψία και στο αίμα. Ο Ρ. M erim ee γράφει τρομακτικές ιστορίες (τον ευχαριστεί να τρομοκρατεί τους αναγνώστες του), για το φόβο των μαγισσώ ν και πολύ περισ­ σότερο των βρικολάκων. Ιστορίες, όπως «Καρά Α λ ή , ο βρικόλακας», «Κ ω νσταντίνος Γιακούμποβιτς», «Η ωραία Σοφία». Με το πρόσχημα της επιστημονικής αλήθειας, που προσδίδει στις «ευνοούμενές» του (με σημειώσεις και μελέτες αυτού του ύφους), τοποθετεί τους αναγνώ στες σε ένα πλαίσιο προσαρμοσμένο στα μέτρα τους, το οποίο περιλαμβάνει είκοσι οκτώ φόνους - περί­ που ένας σε κάθε ποίημα - τέσσερις απαγωγές και έξι ή επτά σκηνές βασανιστηρίων.

V. Hugo προσέγγισε την Α νατολή, αναζη­ τώντας τα αισθησιακά της στοιχεία. Ενθουσιασμένος από την Ελληνική Ε πα­ νάσταση, σκιαγράφησε τον Έ λ λ η ν α σ τρα­ τιώτη, «τον κλέφτη με τα μαύρα μάτια». Το πιο τυπικό και γεμάτο συναισθήματα ποίη­ μά του είναι το «Tetes du Serail», μια δρα­ ματική αναφορά στην έξοδο του Μ εσολογγίου, πολύ διαφορετική και διακριτική, σε σχέση με την

O

α φιέρω μα

67

επίπεδη καταγραφή των αγώνων των Σουλιωτών, όπως «Ο Ε μίρης» και «Οι Γ άλλοι σ τ η ν Αίγυπτο»: που την ίδια εποχή επιχείρησε ο J. A m pere. Ο V. στη «Α ούκισσα ντε Λ α νζέ» δείχνει το στρατηγό Hugo, στα «Orientates» αφήνει το πολεμοχαρές ντε Μοντριβώ να αναζητά τις πηγές του Νείλου Ισλάμ και ονειρεύεται την αισθησιακή του και διηγείται την περιπέτεια αυτού του στρατιώτη πλευρά. Χ αρακτηριστικά κομμάτια όπως «La του Βοναπάρτη, που χάνεται στην έρημο και ζει μέρες κάτω από τον ουρανό «με την ανατολίτικη Sultane favorite», «La Captive», «Sarah la λάμψη». Στο «Γιατρό της εξοχής» υπενθυμίζει Baigneuse», «Le Voile», τα οποία συνθέτουν πο ­ λύ ζωντανά, μέσα από συμβατικές όψεις, τη την ψυχοσύνθεση του στρατιώτη μέσα από τις μουσουλμανική εκδοχή της ζήλειας ή το περίφη­ αναμνήσεις των συμπολεμιστών του Αμπουκίρ και του Σ α ιν Ζ αν ντ’Ακρ. μο «Σεληνόφως», που μοιάζει πια προσποιητό, αλλά παραμένει ένα λαμπρό παράδειγμα για την Ο Ρ. Loti, γοητεύτηκε από την ήρεμη πλευρά κατάσταση στην Α νατολή (βεβαίως, το 1830 της Α νατολής. Α γάπησε το Ισπαχάν και τις ρά­ ήταν αρκετό για να προκαλεί φ αντασιώ­ θυμες γειτονιές της Κ ωνσταντινούπολης. Το 1830, στο «Des D6senchantees», σεις!). θα περιορίσει την τουρκική κα­ Ό μ ω ς, ο ποιητής αγνόησε τη θημερινότητα σε ενασχολή­ χαλαρότητα των Μ ουσουλμά­ σεις όπως το κάπνιγμα του νων. Δεν είδε τα ήρεμα κα­ ναργιλέ, η απόλαυση των φενεία της Κ ωνσταντινού­ γλυκών και η αδιάκοπη πολης και της Δαμασκού, ξεκούραση στο ντιβάνι. τους Μ ουσουλμάνους να Με τον ίδιο τρόπο θα την περνούν τα πρω ινά τους αντιμετωπίσει και ο Th. καπνίζοντας τους ναργι­ G autier στα ανατολίτι­ λέδες ή να προσεύχονται κης έμπνευσης ποιήματά στο τζαμί. Αντίθετα, φα­ του. ντάστηκε τους Τούρκους Οι Ρομαντικοί πα­ σαν ατίθασα άλογα με το ρουσίασαν την Ανατολή γιαταγάνι στο χέρι. Α ναπό­ σ αν τόπο άγριο και αιματη­ λησε τους πειρατές να κατα­ ρό, σ αν μία περιοχή που ζει μέ­ στρέφουν τις ακτές της Μ εσο­ σα από το θάνατο. Ό μ ω ς, θα ακο­ γείου, από τη Φεζ ως την Κατάνη, λουθήσει ο Leconte de Lisle, που με στην οπτική της κωμικής όπερας. Π αρ ’ όλα αυτά ο V. Hugo Ντομινίκ Ενγκρ: «Το Τουρκικό Λουτρό» (1863) τρόπο σαφή, αν και χρωματι­ σμένο αισθηματικά, θα περι­ και ο Ρ. M erim ee παραμένουν γράφει «τον ιδρώ τα του Μ ο χά μ εντ μ π εν Α μ έ ρ αλ οι αληθινοί ζωγράφοι της Α νατολής, αλλά όχι Μ ανσούρ» ή «τη ν αποθέω ση του Μ ούσ α αλ Κεόσον αφορά στο τοπίο: ο Ρ. M erim ee διέτρεξε την μπούρ» στα «Poemes Tragiques» και ο G. de Ελλάδα και τη Μ ικρά Α σία, χωρίς να γράψει ένα Nerval, προάγγελος του A. D audet, που θα «ακού­ έργο αντίστοιχο της «Κάρμεν» και ο V. H ugo στη σει» έναν Μ αρσεγέζο να αναζητά την τουρκική «Φωτιά του ουρανού» δεν επέδειξε το ίδιο ευθύ ταυτότητα στο «Voyage a l ’Orient». Το ρομαντι­ βλέμμα για την πραγματικότητα, όπω ς στις ακτές κό όνειρο είναι έτοιμο να παραχωρήσει τη θέση της Αιγύπτου και της Π αλαιστίνης και στην έρη­ του στη σαφήνεια και την ακρίβεια των περιγρα­ μο της Αραβίας. Η περιγραφή του, πολύ θερμά φών. χρωματισμένη, διάνοιξε κάποια δίοδο σε ανατο­ λίτικο σκηνικό, αλλά παρέμεινε συμβατική. Απόδοση: Δέσποινα Μεταξά *1 Και οι δύο ενδιαφέρθηκαν πολύ περισσότερο για την περιγραφή των εθίμων, και θέλησαν να τα συνοψίσουν σε τρεις πράξεις: στην πολεμική διά­ θεση, στη θρησκευτικότητα και σ την α ισθησιακή, Σημειώσεις γεμάτη ζήλεια, αγάπη.

1. Guzla (λέξη κροατικής προέλευσης): Μ ουσικό όργα­ νο, είδος βιολιού, χρησιμοποιούμενο κυρίως από Ο Ο. de Balzac τοποθέτησε πολλούς από τους τους κατοίκους της Δαλματικής. ήρωές του στην Αίγυπτο. Θ έλησε να γράψει έργα

68 αφιέρωμα

εξωτισμός στον κινηματογράφο συχνά υπήρξε ένα άλλοθι, η ευκαιρία για την ωραιοποίηση των πραγμάτων ή η δικαιολογία για την αλλοίωση της πραγματικότητας. Ανά­ μεσα στους χολιγουντιανούς σκηνοθέτες που γύρισαν εξω τικές περιπέτειες, ορισμέ­ νοι (Χένρυ Κινγκ, Χαθαγουέι, Νίκολας Ρέι, Μάικλ Κέρτιζ) κατόρθωσαν - μέσα από το εξωτικό παραμύθι - να μιλήσουν για τη διαφορά του ανατολικού πολιτισμού από τον δυτικό, πάντα μέσα από το διαθλαστικό πρίσμα του δυτικού ανθρώπου. Μ ερικοί ση­ μαντικοί σκηνοθέτες, όπως ο Φριτς Λανγκ και ο Τζόζεφ Στέρνμπεργκ χρησιμοποίησαν τον εξωτισμό για να φτιάξουν παραβολές, έναν αισθητικά σαγηνευτικό κόσμο σαν συμβολικό σύνολο. Στα κομψοτεχνήματά τους ο εξωτισμός παρέχει την αφετηρία για να δημιουργή­ σουν ωραίες, παράξενες, ονειρικές και «διαφορετικές» εικόνες, για να μιλήσουν μέσα απ’ αυτές αλληγορικά και να εκφράσουν το προσωπικό όραμα και την προβληματική τους.

Ο

Θόδωρος Σου μας

Εξωτισμός και ερωτισμός στον Φριτς Λανγκ εξωτισμός αποτέλεσε, για τον Φ. Λανγκ και τον Τζ. Στέρνμπεργκ, προνομιακό χώρο έκ­ φρασης του ερωτισμού και πεδίο στο οποίο το ονειρικό και παράδοξο στοιχείο καλλιερ­ γεί το έδαφος για την προέλαση του ερωτι­ κού πόθου, του φλογερού πάθους. Η «Η τί­ γρη του Έσναπουρ» (ε.τ. Η τίγρις της Βεγγά­ λης) και ο «Τάφος του Ινδού» του Λανγκ, οι απόκο­ σμες ταινίες του Στέρνμπεργκ και ορισμένες του Σεσίλ Ντε Μιλ ανήκουν σ’ αυτή την κατηγορία. Ο Φριτς Λανγκ στην «Τίγρη του Έσναπουρ» και στον «Τάφο του Ινδού» ποντάρει στον εξωτισμό των έργων του. Τον φορτίζει με το ρομαντισμό του και βρίσκει την ευκαιρία να χρησιμοποιήσει φαντασμα­ γορικά χρώματα στην παλέτα του και να ζωντανέψει ένα σύμπαν μυθικό και μαγικό. Πίσω από τον εξωτικό, σαγηνευτικό και σχεδόν ονειρικό κόσμο των εικόνων που στήνει, ο σκηνοθέ­ της στοχάζεται βαθιά: Σκέπτεται την καθοριστική για τους ήρωες πολιτισμική διαφορά Ανατολής και Δύ­ σης. Ο Λανγκ παρατηρεί τη θρησκεία, την ηθική και τα ήθη του κρατιδίου στο οποίο υποτίθεται πως εκτυλίσσεται η ιστορία, σε σύγκριση με τα ήθη του δυτικού κόσμου. Δεν υπάρχει αληθοφάνεια και πι­ στότητα στα επιμέρους στοιχεία σ’ αυτήν την αναπα­ ράσταση, αλλά μόνο μέριμνα για την αισθητική τελει­ ότητα. Στο δίπτυχό του «Η τίγρη του Έσναπουρ» και «Ο

τάφος του Ινδού» (1958), οι κοινωνικοί, ηθικοί και θρησκευτικοί νόμοι στο ινδικό κρατίδιο του 'Εσναπουρ καθορίζουν με απολυτότητα όλους τους κατοί­ κους, ακόμη και τον ίδιο το μαχαραγιά και τους φιλοξενούμενούς του Γερμανούς αρχιτέκτονες. Το παλά­ τι, μια κλειστή ιερή πολιτεία, είναι ένα λαβυρινθώδες αρχιτεκτόνημα, αυστηρά δομημένο, που φυλακίζει όλους τους υπηκόους. Στην επιφάνεια, στο επίγειο βασίλειό του κινείται ο μαχαραγιάς ασκώντας απο­ λυταρχικά την εξουσία του. Στα υπόγεια, βαθιά κάτω στη γη, βρίσκεται ο τόπος του θανάτου (οι σκελετοί και η φυλακή των ετοιμοθάνατων λεπρών). Ψηλά, ο Ναός της Θεάς και των ιερέων της, άδυτο των αδύ­ των για τους κοινούς θνητούς. Σε μια μεγάλη - και μεγαλειώδη - αφηγηματική ενότητα παρακολουθούμε δύο παράλληλες διαδρο­ μές: α) την επιβλητική παρέλαση του μονάρχη προς το Ναό και β) το υπόγειο ψάξιμο του αρχαιολόγου, του δυτικού ορθολογιστή επιστήμονα που ερευνά τον θαμμένο, καταραμένο και απωθημένο κόσμο του θα­ νάτου και κατόπιν, ανεβαίνοντας, τον αποκλεισμένο ιερό χώρο της Θεάς, υπερβαίνοντας τη θρησκευτική απαγόρευση και παραβιάζοντας το ταμπού. Στο Ναό βλέπει κρυμμένος τον αισθησιακό, ιερό χορό της πανέμορφης και μισόγυμνης χορεύτριας της Θεάς (Ντέμπρα Πέιτζ). Ο ιερατικός αισθησιασμός και φωτισμός, η θρησκευτική λατρεία, η υπέρβαση των ιερών κανόνων και ο θάνατος μας δίνονται από τον Λανγκ σε μια τοπογραφική και χρονική ενότητα,

------------ :---- --------- αφιέρωμα 69 σε μια σχέση συνέχειας (βλέπε τις αναλύσεις του Bataille για το θέμα αυτό). Ο ρασιοναλιστής και ανθρωπιστής δυτικός, παρά τους περιορισμούς, θα δει την αγαπημένη του μονάρ­ χη νά χορεύει και θα την ερωτευτεί παραβαίνοντας τους νόμους της χώρας. Ο έρωτας οδηγεί στην υπέρ­ βαση των θρησκευτικών, κοινωνικών και ρατσιστι­ κών απαγορεύσεων. Έ τσι θα πραγματοποιηθεί .η ανάφλεξη της ρομαντικής ιστορίας που αφηγείται με αισθητική τελειότητα ο Φριτς Λανγκ. Ο εξωτισμός περιλούζει ολόκληρο το ερωτικά φορτισμένο έργο του Σεσίλ Ντε Μιλ. Ο Ντε Μιλ,. ένας από τους ιδρυτές του Χόλιγσυντ, με τις πανάκρι­ βες ταινίες του εκπροσώπησε το χολιγσυντιανό σινεμά σε όλο του το μεγαλείο και τη χλιδή. Ο Σεσίλ Ντε Μιλ λάτρευε με επιμονή και πάθος την κινηματογρα­ φική υπερβολή και πολυτέλεια. Η ενασχόληση με τις

ρωμαϊκά και βιβλικά θέματα που τον μάγεψαν. Ο πα­ γανισμός και τα όργια των ρωμαίων και τα μαρτύρια των πρώτων χριστιανών έδωσαν την ευκαιρία στις ερωτικές φαντασιώσεις τόυ να ζήσουν ελεύθερα στην οθόνη, εκδηλωμένες δια μέσου του εξωτισμού ή της ηθικολογίας. Το μότο του ήταν: «Αίμα, σεξ και Βίβλος»! Χαρα­ κτηριστική της κινηματογραφικής ματιάς του είναι η σκηνή του φιλμ «Το Σημείο του Σταυρού» (1932) που αναγκάστηκε να την αφαιρέσει για να μην έχει επι­ πλοκές με τον κώδικα Χέηζ: Η όμορφη χριστιανή, δε­ μένη με αλυσίδες και λουλούδια στο άγαλμα ενός σάτυρου, παραδίνεται από τους ειδωλολάτρες γυμνή στα χέρια ενός... γορίλα. Αλησμόνητες και καταγραμ­ μένες από την ιστορία του κινηματογράφου παραμέ­ νουν και οι σεκάνς του μπάνιου της Κλωντέτ Κολμπέρ ή του οργιαστικού χορού των ντυμένων με δέρματα

χαι στον Τζ. Στέρνμπεργχ σεξουαλικές εμμονές του στις ταινίες του ήταν λογι­ κή προέκταση αυτής της λατρείας. Η αγωγή και η ηθική του υπήρξαν χριστιανικές και πουριτανικές. Γέννησαν και έκρυψαν μέσα του έντονα σεξουαλικά απωθημένα, που βρήκαν διέξοδο και έκφραση στα

Σαμψών και Δαλιδά: από «βιβλικό» υλικό κι από το μυθιστόρημα «Δικαστής και τρελός» του Βλαντιμίρ Τζαμποτίνσκυ

κοριτσιών στην «Κλεοπάτρα» (1934). Το 1949 γύρισε την πιο πρόσφατη, ερωτικά φορτισμένη υπερπαγωγή του, το «Σαμψών και Δαλιδά» (1949), «ναΐφ» κρυπτοσαδομαζοχιστική, εξωτική, βιβλική περιπέτεια με τους Χέντυ Λαμάρ και Ιαν Βίκτορ Ματσιαύρ. Στις επικές ταινίες επο­ χής ταυ Σεσίλ Ντε Μιλ συναντάμε βέβηλες φλο­ γερές σκηνές που ξαφνιά­ ζουν. Ακόμη και στις «10 Εντολές» (1956) μέχρι να (και για να) κυριαρχήσει τελικά η ηθική της Παλαι­ ός Διαθήκης, ο Ντε Μιλ μας ξεναγεί σε παγανιστικές τελετές ασωτείας: Συγγενής και αντάξια της ζωγραφικής του Ιερόνυμου Μπος είναι η πλουμιστή και αισθησιακή εικονογραφία του σκηνο­ θέτη, που ζωντανεύει μπρος στα έκπληκτα μάτια μας την οργιώδη τελετή των εβραίων, που λατρεύ­ ουν τον Χρυσό Μόσχο. Το μεθυστικό γλέντι, ο χορός

70 αφιέρωμα---------------------------κι οι ασέλγειες των παραστρατημένων εβραίων που για λίγο ξαναγυρνούν στην ειδωλολατρεία, θα γίνουν παρελθόν μέσα από την αυστηρή, τη συντριπτική ιουδαϊκή ηθική που θα επιβάλει ο Μωϋσής, όταν κατέβει από το όρος Σινά φορτωμένος με τις πλάκες των 10 Εντολών. Ό λο το ρωμαϊκό και βιβλικό έργο του Ντε Μιλ ξε­ χωρίζει για την πληθωρική και ταραχώδη έκφρασή του, για τις εορταστικές, υπερδιακοσμημένες και με­ γαλοπρεπείς σκηνές του, που προσεγγίζουν το πο­ μπώδες, το μπαρόκ ή τουλάχιστον τη γραφικότητα.

Στέρνμπεργκ χρησιμοποιεί τον εξωτισμό, τη γραφικότητα και τον γκροτέσκο κόσμο του παραμυθιού ως πεδίο όπου προνομιακά ανα­ πτύσσεται ο έρωτας και η επιθυμία. Τα μπα­ ρόκ ή τα ροκοκό σκηνικά του, η εκλεπτυσμέ­ νη, εξεζητημένη φόρμα, η ώς ένα βαθμό κιτς αίσθηση των σκηνικών ή των κοστουμιών, η χλευαστική και ειρωνική εικονογράφηση, η παρακμιακή ατμόσφαιρα, ακόμη και το μελόδραμα, αποτε­ λούν ορισμένες φορές το στυλ, την αισθητική που πα­ ρέχει το καταλληλότερο και γονιμότερο φόντο για το ζωντάνεμα των σεξουαλικών ορμών στις ταινίες του Στέρνμπεργκ. Σε πολλές ταινίες του, στο «Μορόκο» (1930), το «Μακάο» (1952) και την «Κόκκινη Αυτοκράτειρα» (1934), στα «Shangai express» (1932) και «Shangai gesture», (ε.τ. Αμαρτωλές αγάπες, 1941), η δράση εκτυλίσσεται στις χώρες της Ανατολής που απεικονί­ ζονται ως μέρη εξωτικά και μαγικά. Η Ανατολή του Στέρνμπεργκ, δηλαδή ο ξένος και διαφορετικός τό­ πος συμπαραδηλώνεται ως κόσμος του ηδονισμού και των έκλυτων ηθών {«Μορόκο»), σε αντιδιαστολή προς τη Γηραιό 'Η πειρο με τους ευνουχισμένους αν­ θρώπους της. Παράδειγμα, οι παρατημένοι και απατημένοι Λα Μπεσιέρ και Σεζάρ και το φετίχ Ντήτριχ στο «Μορόκο». Ο μόνος μη ευνουχισμένος δυτικός στην ταινία είναι ο στρατιωτικός (Γκάρυ Κούπερ) που εκπροσωπεί τον Νέο Κόσμο, τις ΗΠΑ. Η θυελλώδης Ισπανία στο «Ο διάβολος είναι γυναί­ κα» (1935) κινηματογραφείται σαν ένα απόκοσμο και μαγευτικό «αλλού», πέρα για πέρα ονειρικό. Στο «Σαγκάι εξπρές» η Ανατολή, η Κίνα, σχεδιάζεται σαν το στρατόπεδο ενός βάρβαρου και πρωτόγονου αφροδισιασμού (επικεφαλής του ο βίαιος και ερωτύ­ λος κομμουνιστής στρατηγός).' Η Ρωσία αποτελεί μυθολογικό ερωτικό σύμπαν στην «Κόκκινη Αυτοκράτειρα», ακόμη και στην «Ατιμασμένη» (1931), λό­

0

γω της παρουσίας του Ρώσου γόητα κατασκόπου (Μακ Λάγκλεν). Στην «Κόκκινη Αυτοκράτειρα», η πριγκίπισσα Σο­ φία Φρειδερίκη (Ντήτριχ), όντας το επίκεντρο των αντρικών πόθων, έχει στόχο την ερωτική και την πο­ λιτική εξουσία, έτσι ώστε τελικά ενσαρκώνει τον έρωτα δυνάστη. Ο σαδιστικών αποχρώσεων έρωτας και η πολιτική δύναμη γίνονται ένα και το αυτό. Στην πρωσική πατρική γη της, η Σοφία Φρειδερίκη ακούγοντας ιστορίες για δήμιους και βασιλιάδες προετοι­ μάζεται για το ρόλο της υπάκουης συζύγου / βασίλισ­ σας. Προορίζεται για το στέμμα μιας αυτοκρατορίας θεμελιωμένης στη βία και τις καταστολές. Στα ρωσι­ κά ανάκτορα που γίνονται το καινούριο της σπίτι θριαμβεύει η ηθική καταπίεση, που διοχετεύεται ακόμη και μέσα από το άτεγκτο και νοσηρό ντεκόρ. Η γριά αυτοκράτειρα Ελισάβετ, ενσάρκωση της εξουσίας, απαγορεύει στους υποτακτικούς της τη λα­ γνεία, κρατάει όμως το προνόμιο αυτό για τον εαυτό της. Στο παραπάνω, λοιπόν, πλαίσιο η πριγκίπισσα χειραφετείται, γνωρίζει τη δίψα της πολιτικής δύνα­ μης κι εκμεταλλεύεται τα θέλγητρά της για να κατα­ κτήσει τους κρατικούς μηχανισμούς, το Στρατό και την Εκκλησία. Με όπλο την ερωτική ακτινοβολία και δύναμή της οργανώνει πραξικόπημα, του οποίου ηγείται ως φαλλική αμαζόνα, ανδρόγυνη στρατιωτι­ κός, στολισμένη με τα σύμβολα και τα φετίχ της εξουσίας· υπεράνω όλων των ανδρών, όλων των πο­ λιτών του βασιλείου της, μέσα σε μια κοινωνία απα­ ράβατα απολυταρχική και γυναικοκρατσύμενη.

το «Σανγκάι εξπρές» (1932), οι δύο γυναίκες του τρένου αποτελούν την πέτρα του σκανδά­ λου για μια μικρή, αστική και πουριτανική ομάδα ταξιδιωτών, με φόντο αιματηρές πολιτι­ κές συμπλοκές. Αυτοί που συγκρούονται για την πολιτική εξουσία (οι Κινέζοι επαναστάτες από τη μία και ο αξιωματικός Χάρβεϊ, εκπρό­ σωπος της λευκής κυριαρχίας από την άλλη) διεκδικούν εξίσου βίαια την πολυπόθητη Σανγκάι Λίλυ. Η Σανγκάι Λίλυ (Ντήτριχ) πολεμά την κόκκινη, κινέζι­ κη εξουσία και αντίθετα θέλγεται από τη λευκή (αντί­ στροφα ο κομμουνιστής αρχηγός επιδιώκει λυσσαλέα την κατάκτηση της Σανγκάι Λίλυ). Η απόρριψη τσυ πόθου του από τη λευκή γόησσα έχει μυθοπλαστικές προεκτάσεις που φτάνουν ως μια μάλον ρατσιστική αντιμετώπιση της εθνικής - πολιτισμικής και πολιτι­ κής διαφοράς Ανατολής / Δύσης. Η διαφορά Ανατο­ λής / Δύσης αποτελεί άλλωστε μοτίβο ενός μεγάλου μέρους του έργου του σκηνοθέτη.

Σ

αφιέρωμα 71

Ο “πρωτογονισμός” του Γκωγκεν εμελιωτής

I

μιας

πραγματικά

νέας

I αντίληψης για τη ζωγραφική ο Γάλ-

IUI λος ζωγράφος και γλύπτης Πωλ Γκω| H | yκέν (1848-1903), ανέπτυξε ένα υπε-

ραπλοποιημένο μη νατούραλιστικό ζωγραφικό ύφος, όπου κυριαρχεί η έμφαση στη διακοσμητική γραμμή και η χρήση πλακάτων, ζωηρών χρωμάτων. Το νέο αυτό ύφος, που αντλούσε την έμπνευσή του, μετα ξύ άλλων, από τις εικο­ νογραφήσεις των παιδικών βιβλίων και τις γιαπωνέζικες στάμπες, ονομάστηκε «συνθετισμός», ενώ το εξωτικό στοιχείο του έργου του είναι το αποτέλεσμα των ταξιδιών και της έρευνάς του στους πρωτόγο­ νους πολιτισμούς των νησιών του Ειρηνι­ κού. Πρόκειται για ταξίδια υπαρξιακά, αυτογνωσιακά, λυτρωτικά στον Παναμά, τη Μαρτινίκα, την Ταϊτή και, τέλος, στη Δομινίκη των Μαρκέζων νήσων όπου και τελείωσε τη ζωή του.

Η ευτυχισμένη εποχή ουρανός του Π αρισιού ήταν σκοτεινός και το μέλλον της νεαρής Γαλλι­ κής Δ ημοκρατίας απειλείτο σοβαρά όταν ο ευτυχισμένος πατέρας δήλωνε τη γέννηση του γιου του, του πολίτη Ευγένιου Α νρί Π ωλ Γκωγκέν, στο Δ ημαρχείο του 1ου Δ ιαμερίσματος. Μ ετά τις αιματοχυσίες που σημειώ­ θηκαν τον Ιούνιο 1848, η εφημερίδα «National» αποφάσισε να υποστηρί­ ξει την υποψηφιότητα του στρατηγού Καβενιάκ ενάντια στις φιλοδοξίες του πρίγκιπα Λουδοβίκου-Ν απολέοντα... Άραγε ο πατέρας του νεαρού Γκωγκέν είχε, ήδη, προαισθανθεί την έλευση του πραξικοπήματος του 1851, που θα τον ανάγκαζε να πάρει το δρόμο της εξορίας; Η οικογένεια Γκωγκέν εγκαταστάθηκε στη Λίμα του Περού για πέντε περίπου χρόνια, μέχρι το 1855. Στο διάστημα αυτό πέθανε ο πατέρας τού Γκωγκέν και η μητέρα του αποφάσισε να επιστρέψει στη Γαλλία και να εγκατασταθεί μαζί με τα δύο παιδιά της στην Ο ρλεάνη.

0

72 αφιέρωμα Για πέντε ολόκληρα χρόνια ο νεαρός Πωλ Γκωγκέν βίωσε τη μαγεία της ζωής στο Περού και οι μνήμες αυτής της επο­ χή ς έμειναν για πάντα χαραγμένες μέσα του. Ο ι επιδράσεις αυτής της ευτυχισμένης εποχής θα φ ανούν στο έργο του αρ­ γότερα, όταν θα ζωγραφίσει τα χαλκόχρωμα πρόσωπα των παιδικών του συντρόφων, ενώ οι αναμνήσεις θα τον κάνουν να εγκαταλείψει τη δουλειά του χρηματιστή και να ταξιδέψει στην Ταϊτή για να ξαναβρεί με πολλή συγκίνηση τον χαμένο παράδεισο των παιδικών του χρόνων. Τελικά ο Γκωγκέν θα πεθάνει το 1903 μέσα σε μία καλύβα ιθαγενών στα νησιά Μ αρκέζων, αφού πρώτα θα έχει υπερασπιστεί με πάθος τα δι­ καιώματα των αυτοχθόνων ενάντια στην εξουσία των γαλλι­ κών αποικιακών αρχών.

U r s u la F r a n c e s M a r k s -V a n d e n B r o u c k e

Οι επιρροές, τα χρώματα (...) Μ ίγμα ευρω παϊκό-ισπανοπερουβιανής κουλτούρας, εκρηκτική, θαρραλέα και ταυτόχρονα ασταθής ιδιοσυγκρασία ο Π ωλ Γκωγκέν αποφάσισε να αφοσιωθεί στη ζωγραφική εγκαταλείποντας την εργασία του (1883), την οικογένειά του (1885) και περιπλανώ μενος στην Βρετάνη (1885-86), στα νησιά τω ν Μαρκέζων (1887-88) επιστρέφοντας στη Βρετάνη πριν μεταβεί στην Ταϊτή (1891) και στη Δ ομινίκη, στην προσπάθειά του να ανακαλύψει τον κόσμο που θα ταίριαζε καλύ­ τερα στα όνειρά του. Σ την αρχή επέλεξε ως τρόπο έκ­ φρασης τον ιμπρεσιονισμό και στη συνέχεια φάνηκε να εμπνέεται από τον Σεζάν πριν κατακτήσει το δικό του ζωγραφικό στυλ μέσα από την απλοποίηση στη γραμμή και τη φόρμα. Ε πίσης μεγάλη ήταν η επίδρα­ ση που δέχτηκε από τις γιαπωνέζικες στάμπες αλλά και την πρω τόγονη τέχνη των Αιγυπτίων, του Τζιότο, του Ραφαέλ και του Π υβί ντε Γκαβάν (...). Ο Γκωγκέν λάτρευε τα χρώματα της φύσης και προσπάθησε να μεταδώσει την ένταση του φωτός μέσα από την αί­ σθηση που του δημιουργούσαν. Αδιαφορώντας για την ποικιλία των αποχρώσεων είχε την άποψη ότι το παιχνίδι ανάμεσα στη σκιά και το φως δεν σ τάθηκε ικανό να α πεικονίσει την πραγμα­ τική αίσθηση του ήλιου. ΓΓ αυτό και ζωγράφιζε τη φύση και τις φιγούρες με χρώ ­ ματα που εξέφραζαν την αίσθηση που ο καλλιτέχνης είχε σχηματίσει για τον εξω­ τερικό κόσμο. Στον δικό του ζωγραφικό κόσμο των καθαρών πλακάτων χρωμά­ των, η απεικόνιση της σκιάς και της φωτεινής της α ντανάκλασης αποδεικνύονται άχρηστες, θ 'Γ κ ω γ κ έν δούλευε την επιφάνεια του τελάρου με την τεχνική του βιτρώ, καταργώντας τις μικρές διαδοχικές πινελιές και τοποθετώντας τα χρώματα με τέτοιο τρόπο, ώστε να δημιουργούν μεγάλες πλακάτες φόρμες (...).

L o u is H a u t e c o e u r

αφιέρωμα 73

Ο πρωτογονισμός Η μεγαλοφυΐα του Γκωγκέν αποδεικνύεται από το γεγονός ότι στάθηκε ικανός να συνδυάσει στο έργο του δύο από τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά κινήματα της εποχής του. Δηλαδή, τον ιμπρεσιονισμό και τον μεταϊμπρεσιονισμό από τη μία πλευρά, και από την άλλη τον ιδεαλισμό. Ταυτόχρονα εμφανίζονται πολύ έντονες οι αναφορές σ τις αναζητήσεις και τα θεμελιώδη φιλοσοφικά ερω­ τήματα που απασχολούσαν την εποχή του, όπως ήταν, για παράδειγμα, ο αρχαϊσμός, ο εξωτισμός, αλλά και γενικότερα η ευαισθησία με την οποία ολόκληρος ο καλλιτεχνικός κόσμος αντιμετώπισε τους πρωτό­ γονους πολιτισμούς. Ό τα ν βρέθηκε κοντά στον Ειρηνικό ή στις όχθες της Μ άγχης ο Γκωγκέν ονειρεύεται ζωγραφικές συνθέσεις όπου βασιλεύει το δρα­ ματικό στοιχείο, η αίσθηση του οποίου επιτείνεται συχνά, μέσα από ένα διάλογο, ο οποίος παίζει το ρόλο τίτλων για τους πίνα­ κες: «Γιατί ζηλεύεις;» ή «Πότε παντρεύεσαι;». Αυτή η περιρρέουσα δραματικότητα όταν δεν εκφράζεται με διάλογο, δεν γίνε­ ται αντιληπτή μέσα από τις κινήσεις, ούτε από τις εκφράσεις των απεικονιζόμενων μορφών, οι οποίες εμφανίζονται ακίνη­ τες, με σοβαρά και ανέκφραστα πρόσωπα. Άλλωστε, αυτή η σιωπηλή ακινησία των μορφών και η ονειροπόλα στάση τους είναι που προκαλεί, κυρίως, τη δραματική φόρτιση της εικόνας. Για παράδειγμα, ένας ιθαγενής «ανανουκέζος» φαίνεται να έχει γείρει κάτω από το βάρος των ώμων του, ενώ το σφιγμένο του πρόσωπο κρύβει το μυστήριο της ύπαρξής του. Ο Γκωγκέν απεικόνισε τη δραματικό­ τητα της μορφής του κάνοντας χρήση της πλαστικότητας των χρωμάτων

74 αφιέρωμα και αποφεύγοντας το σκόπελο της κακής ηθοποιίας, που έχει αποδειχθεί τό­ σο βλαβερός για τη ζωγραφική. Ο ι καινούριες αντιλήψεις και τεχνικές του Γκωγκέν για τη ζωγραφική εμφανίζονται, ήδη, στα έργα που δημιούργησε κατά τις περιπλανήσεις του, είτε στην επαρχία της Γαλλίας, είτε στο τρίτο του ταξίδι στην Πον-Αβέν (1893-95). Άραγε θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε τον εξω­ τισμό σαν ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά αυτών των έργων; Μ ια παρόμοια άποψη, μάλλον, θα αποτελούσε σοβαρό λάθος, αφού ο Γκωγκέν ζωγράφιζε εξωτικές σκηνές πολύ πριν ταξιδέψει στην Ταϊτή όπου κατά τη διαμονή του δημιουργεί πίνακες με νεκρές φύσεις, πορτρέτα και τοπία της Βρετάνης. Τελικά ποτέ άλλοτε το έργο του Γκωγκέν δεν εμφανίζεται περισσότερο απελευθερωμέ­ νο από το στοιχείο του εξωτισμού. Τόσο ο Ντυσάν όσο και ο Γκωγκέν ήταν της άποψης ότι ο εξωτισμός βρίσκεται, τελικά, στην έννοια της ξενιτιάς, στην αίσθηση του παράδοξου που χαρακτηρίζει όλα τα «περίεργα» έθιμα των πρωτό­ γονων λαών, τα οποία προσπαθούμε να γνωρίσουμε και να κατανοή­ σουμε αποκαθιστώντας, ταυτόχρονα, επαφή με μια διαφορετική ψυχο­ σύνθεση. Ενδεχομένως ο Γκωγκέν να αναζήτησε στην Ταϊτή την προσωπική του απόδραση, από το χρόνο. Τσως, όμως, και να τον προσέλκυσε στα νησιά αυτά το θέαμα που του πρόσφερε ένας λαός χωρίς παρελθόν και χωρίς ιστορία ή αντίθετα ένας λαός που είχε, τραγικά, συντρίβει κάτω από το βαρύ του παρελθόν. Δεν αποκλείεται άλλωστε και να τον είχε προσελκύσει το θέα­ μα μιας φύσης χωρίς αρχή και τέλος, που δεν την καθόριζαν οι εναλλαγές των εποχών ούτε και οι άνθρωποι που βίωναν την αίσθηση της ανυπαρξίας του χρόνου και των επιταγών του. Ακόμα και τα ενδύματα των ιθαγενών στους πίνακες του Γκωγκέν (όπου βέβαια αυτοί απεικονίζονται ντυμένοι) είναι εξίσου ακαθόριστα με τα τσόχινα υφάσματα του Πυβί. Στα τοπία τίποτα δεν θυμίζει την καθημερινή δραστη­ ριότητα του ανθρώπου, ενώ τα αγάλματα των θεών αποτελούν τμήμα του άχρονου στοιχείου που χαρακτηρίζει τα δένδρα, τα λουλούδια και την παλίρροια. Εάν ο Γκωγκέν αρνείται πεισμα­ τικά το γραφικό στοιχείο του εξωτισμού, αυτό οφείλεται στην επιθυμία του να διεισδύσει στην ψυχή του λαού των «μαουρί» και να αγγίξει το βαθύτερο νόημα της ύπαρξής τους χρησιμοποι­ ώντας ως μέσο τη σκέψη τους που λειτουργεί μέσα στην αίσθηση του άχρονου και κατά συνέ­ πεια του αιώνιου (...). Δεν θα ήταν, καθόλου, παράδοξο εάν υποστηρίζαμε ότι οι πίνακες που δημιούργησε ο Γκωγκέν σ τις αποικίες περιέχουν σαφώς λιγότερα εξωτικά στοιχεία από τα έργα που ο ζωγράφος δούλεψε όταν βρισκόταν στη Βρετάνη, όπου απεικονίζονται με γραφικό τρόπο πρόσωπα, καθημερινές συνήθειες και τοπικές ενδυμασίες. Ε ίναι γεγονός ότι ο εξωτισμός δεν αποτελεί το βασικό χαρακτηριστικό της δουλειάς του Γκωγκέν, αφού ο μεγάλος Δάσκαλος έχει ζωγραφίσει το άτομο με την οικουμενική του μορφή, ικανοποιώντας έτσι τις βαθύτερες ανάγκες της ύπαρξής του για μια σφαιρική και πνευματική αντιμετώπι­ ση του κόσμου. Άλλωστε αυτή η ανε­ πανάληπτη αίσθηση της παγκοσμιό­ τητας ήταν που εμπόδισε τον Γκω­ γκέν, τον αληθινό ζηλευτή της ψυχής των «Μαορί», να επηρεαστεί από την τέχνη τους. Γιατί είναι αλήθεια ότι στους πίνακες του δεν Οπάρχει καμία άμεση αναφορά στις φιλοτεχνημένες

αφιέρωμα 75 από τους λαϊκούς τεχνίτες των «Μαορί» φι­ γούρες, εκτός από κάποια είδωλα που τα είχε εμπνευστεί από τα αγάλματα των θεών τους. Π αρόλο που ο Γκωγκέν εφλέγετο από την επιθυμία να κατακτήσει την ψυχή και το πνεύμα των ιθαγενών της Ταϊτής δεν προ­ σπάθησε, ωστόσο, να απεικονίσει τον κόσμο ακολουθώντας το δημιουργικό παράδειγμα των φίλων του. Η δε επίδραση από έναν γενι­ κότερο αρχαϊσμό πρυ ανιχνεύεται σε ορισμέ­ νους πίνακές του,'οφ είλεται στη σφαιρική γνώση όλων των μορφών «πρωτόγονης» τέ­ χνης, όπως είναι ο αρχαϊκός ελληνικό .-.πολι­ τισμός, η τέχνη των Α σσυριών και της αρχαίας Αιγύπτου... πηγές τις οποίε’- 'αξιοποίησε ο Γκωγκέν.

B e r n a r d D o r iv a

Έ νας άγριος Έ χ ο ν τα ς ως βασική του επιδίωξη να μοιάσει όσο το δυνατόν περισσότερο στους «Κανάκ» και «Μαορί» ο Γκωγκέν επαναλάμβανε συνεχώς στους φίλους του ότι ήταν κι αυτός «ένας άγριος», ενώ δεν δίσταζε να υπερηφανεύεται για την επαφή του με αυτόν που ο Μαλαρμέ είχε αποκαλέσει «ανώτερο πρωτόγονο άνθρωπο». Α υτός που δήλωνε ότι «η βαρβαρότητα τον αναζωογονούσε» έγραφε στον Σαρλ Μορίς: «Σιγά-σιγά ο πολιτισμός μ’ εγκαταλείπει, η σκέψη μου είναι απλή, κατα­ νοητή και μαθαίνω να μη μισώ τον πλησίον μου αλλά αντίθετα να τον αγαπώ. Απολαμβάνω την ελεύθερη ζωή αυτών των ανθρώπων και ταυτίζομαι με τη φύση». Ο Γκωγκέν είχε διαπιστώσει τη μεγάλη διαφορά που υπήρχε ανάμεσα σ την ευρωπαϊκή τέχνη «π< ξεκινά από την ηδυπάθεια για να υπηρετήσει τη φύση» και την πρωτόγονη «που ξεκινά από την i πνευματικότητα για να υπηρετήσει τη φύση». Είχε, λοιπόν, ανακαλύψει τον ιδεοπλαστικό j χαρακτήρα των πρωτόγονων μορφών τέ­ χνης πολύ πριν τον Πικάσο και είχε εφαρ­ μόσει στη ζωγραφική του τις παραπάνω ι θεωρητικές του παρατηρήσεις. Άλλωστε, i τα σύμβολα στις ζωγραφικές του εικό­ νες προέρχονται, κυρίως, από την τέ­ χνη των Αιγυπτίων, των Χμερ παρά J από τον πολιτισμό των ιθαγενών που ^ κατοικούσαν στα νησιά του Ε ιρηνι­ κού.

E u g e n C h ile r u Απόδοση: Τόνια Μάκρα

76 αφιέρωμα----------------------Μιχάλης Παπαδογιαννάκης

Ενδεικτική φιλμογραφία για τον εξωτισμό

Μπιγκ Κρόσμπι, Ντόροβυ Λαμούρ και Μπομπ Χόουπ: Ταξίδι στο Kitsch και στο Μαρόκο

A dven tu res o f Baron M unchhausen, The, 1943, Josef von Baky A dven tu res o f Baron M unchhausen, The, 1988, Terry Gilliam African Q ueen, The, 1951, John H iuston Algiers, 1938, John Cromwell A lom a o f the South Seas, 1941, Alfred Santell A m a n t ( L ’) , 1991, Jean Jacques A nnaud A n n e o f the Indies, 1951, Jacques T ourneur Arabesque, 1966, Stanley D onen A ro u n d the W orld in 80 Days, 1956, M ichael A nderson Ashanti, 1979, R ichard Fleicher Barravento, 1962, C lauber Rocha Beau G este, 1939, W illiam W ellman

B eyond the Blue H orizon, 1942, Alfred Santell Bhowani Junction, 1956, George C ukor Bim, 1974, Hugh. A. R obertson Bird o f Paradise, 1932, King Vidor Black and W hite in Colour, 1976, Jean Jacques A nnaud B lackbeard the Pirate, 1952, Raoul Walsh Black Narcissus, 1946, P o w el, Pressburger Black Pirate, 1926, A lbert Parker Blam e it on Rio, 1984, Stanley D onen B lood and Sand, 1922, Fred Niblo Blue Bird, The, 1976, G eorge Cucor B lue Hawaii, 1961, Norm an Tanrog Blue Lagoon, The, 1949, Frank L aundner B lue Lagoon, The, 1980, R andal Kleiser

αφιέρωμα 77 Bounty, The, 1984, R oger D onaldson Buccaneer, The, 1958, A ntony Q uinn Capobianco, 1980, J. Lee Thom pson Captain Blood, 1935, Michael Curtiz Captain Horatio Hornblower, 1951, R aoul Walsh Captain Courageous, 1937, V ictor Fleming Caravans, 1978, Jam es Fargo Casablanca, 1942, M ichael Curtiz Castaway, 1986, Nicolas Roeg Charge o f the L ight Brigade, 1936, M ichael Curtiz Charge o f the L ight Brigade, 1968, Tony Richardson China Seas, 1935, Tay G arn ett Chocolat, 1988, Clare Denis Christopher C olumbus, 1948, David Me D onald Christopher Columbus, 1992, John Glen Christopher Columbus, 1492, 1992, Ridley Scott Cronicle o f a D eath Foretold, 1987, Francesco Rossi Cleopatra, 1934, Cecil B. de Mille Cleopatra, 1963, Joseph M ankiewicz Cobra Verde, 1988, W erner H erzog Conan The Barbarian, 1981, John Millius Conan The D estroger, 1984, Joseph Fleischer Congo Crossing, 1956, Joseph Perney Conqueror, The, 1956, Dick Powel Country man, 1982, Dickie Jobson C oup de torchon, 1981, B ertrand Tavernier Crimson Pirate, 1952, R obert Siodmak Death on the Nile, 1978, John G uillerm in Eldorado, 1989, Carlos Saura E lephant Boy, 1937, Flaherty / K orda E m erald Forest, The, 1985, John B oorm an Fitzcarraldo, 1982, W erner H erzog Farewell to the King, John Millias 55 Days a t Peking, 1962, Nickolas Ray Four Feathers, The, 1939, Z oltan K orda Four Feathers, The, 1978, D on Sharp Gallipoli, 1981, P eter W eir Gambit, 1966, R onald N eam e Gods M ust Be Crazy, The, 1980, Jam ie Uys Gorillas in The Mist, 1988, Michael Apted Grass is Singing, The, 1981, Michael Raeburn G reystoke, The L egend o fT a rza n , 1984, Hugh Hudson Gunga D in, 1939, G oerge Stevens Harde they Come, The, 1972, Perry H enzel

H arem , 1985, A rthar Joffe Hatari, 1962, Howard Hawks Hawaii, 1966, George Roy Hill H ea t and Dust, 1982, Jam es Ivory H eaven Knows M r Allison, 1957, John H uston High R o a d to China, 1983, Brian H utton High W ind in Jamaica, A , 1965, Alexander M acK endrick Hurricane, The, 1937, Hohn Ford Indiana Jones and the Last Crusade, 1989, Steven Spielberg Indiana Jones, Raiders o f the lost A rk, 1981, Steven Spielberg Indiana Jones and the Tem ple o f D oom, 1984, Steven Spielberg Indian Tomb, The, 1985, Fritz Lang Inn o f the Sixth Happiness, 1958, Mark Robson Ishtar, 1987, Elaine May Island, The, 1980, Micahel Ritchie Island in the Stream, 1986, Franklin J Schaffner Isle o f Love, 1922, Fred Balshofer Jew el o f the Nile, The, 1985, Lewis Teague Jungle Book, The, 1942, Zoltan Korda Kongaroo, 1952, Lewis M ilestone K hartoum , 1966, Basil D earden K ing and I, 1956, W alter Lang K ing Kong, 1933, C ooper / Schoedsack K ing S o lom on’s Mines, 1937, R obert Stevenson King S o lo m o n ’s M ines, 1985, J. Lee Thom son K ing S o lom on’s Treasure, 1978, Alvin Rakoff K ism et, 1955, Vincente Minnelli

78 αφιέρωμα Krakatoa - E ast o f Jawa, 1968, Bernard Kowalski Lady from Shanghai, The, 1948, O rson Welles Land o f The Pharaohs, 1955, Howard Hawks Last Em peror, The, 1987, Bernardo Bertolucci Lawrence o f Arabia, 1962, David Lean Lion o f the Desert, 1980, M oustapha Akkad L ord o f the Flies, 1963, P eter Brook Lost Horizon, 1937, F rank C apra Macao, 1952, Sternberg / Ray M acom ber A ffair, The, 1947, Z oltan Korda M an who W ould B e King, The, 1975, John Huston Mata Hari, 1932, G eorge Fitzm aurice Mata Hari, 1984, Curtis H arrington Mission, The, 1986, R oland Joffe Mogam bo, 1953, John Ford M oon and Sixpence, The, 1943, A lbert Lewin Morocco, 1930, Josef von Sternberg M ort en ce Jardin, La, 1956, Luis B unuel M osquito Coast, The, 1986, P eter W eir M utiny on the Bounty, 1939, Frank Lloyd M utiny on the Bounty, 1962, Lewis M ilestone N aked Jungle, The, 1954, Byron Haskin O nly A ngels H ave Wings, 1939, H ow ard Hawks Orfeo N egro, 1959, M arcel Camus O ut o f Africa, 1985, Sidney Pollack Papillion, 1974, Franklin Schaffner Passage to India, A , 1984, David Lean Pepe le M oko, 1936, Julien Duvivier Pirate, The, 1948, V incente Mineli Queimada, 1968, Gillo Pontecorvo R ace for the Y ankee Zephur, 1981, David Hem m ings Rain, 1932, Lewis M ilestone Rains o f Ranchipur, The, 1955, Jean Negulesco R ea l Glory, The, 1939, H enry Hathaway R e d D ust, 1932, V ictor Fleming River, The, 1951, Jean R enoir R o a d to M orocco, 1942, David B utter R oa d to R io, 1947, N orm an Z. M cLeod R oad to Utopia, 1945, H al W alker R obinson Grusoe, 1952, Luis Bunuel Bom ancing the stone, 1984, R obert Zem eckis

R oyal H u n t o f the Sun, The, 1969, Irving L erner Saga o f Anatahan, 1953, Josef von Sternberg Sahara, 1983, Andrew McLaglen Samson and Delilah, 1949, Cecil B. De Mille Savage Innocents, The, 1961, Nickolas Ray Savage Islands, 1983, Ferdinand Fairfax SeaHawk, The, 1940, M ichael Curtiz Shanghai Express, 1932, Josef von Sternberg Shanghai Gesture, The, 1941, Josef von Sternberg Shanghai Surprise, 1986, Jim Coddard She Gods o f Shark R eef, 1956, R oger Corm an Sheltering Sky, The 1991, Bernardo Bertolucci Shogan, 1980, Jerry Londor Sirene D u Mississipi, La, 1969, Frangois Trufaut South Pacific, 1958, Joshua Logan Swashbuckler, 1976, Jam es Goldstone Tabu, 1931, F.W. M urnau Tamarind Seed, The, 1974, Blake Edwards T h ie f o f Bagdad, 1924, Raoul Walsh T h ie f o f Bagdad, 1940, Powel/ Berger/ W helan/ Korda T h ie f o f Bagdad, 1978, Clive D onner Tiger o f Eschnapur, The, 1958, Fritz Lang Topkapi, 1964, Jules Dassin Treasure o f the four Growns, 1982, Ferdinand Baldi U nder Capricorn, 1949, Alfred Hitchcock Up in A rm s, 1944, Elliot Nugent Vessel o f Wrath, 1938, Erich Pom m er Victory, 1940, John Cromwell Water!, 1985, Dick Clem ent W hite Dawn, The, 1974, Philip Kaufman W hite M ischief, 1987, M ichael Radford W ilby Conspiracy, The, 1974, Ralph Nelson W ild and the Lion, The, 1975, John Milius W orld fo r Ransom , 1954, R obert A ldrieh W orld o f Suzie Wong, The, 1960, Richard Q uine Y ear o f Living Dangerously, The, 1982, P eter W eir Z ulu, 1963, Cg Endfield Z u lu Dawn, 1979, Douglas Hickox

Ε ξαντας νέες

Ε κδοτική εκδόσεις

ελληνική λογοτεχνία

ΛΕΙΑ ΒΙΤΑΛΗ

ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΛΕΞΑΚΗΣ

ΕΛΕΝΗ ΤΟΡΟΣΗ

Η ΤΡΟΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ

ΠΑΡΙΣΙ-ΑΘΗΝΑ

ΤΟ Ο ΝΕΙΡΟ ΤΟΥ ΠΑΓΚΑΝΙΝΙ

Η Λεία Βιχάλη γνωστή από τα προηγούμενα μυθιστορήματά της Άννα X και η Κοιλιά της μ ε­ ταφράστριας παίρνοντας σαν αφορμή τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα, βυθίζεται όλο και πιο βαθιά στα κανάλια της μνήμης, απ’ όπου ανασύρεται μια άλλη τρομοκρατία. Η τρομο­ κρατία της μνήμης. Έ ν α βιβλίο συναρπαστικό, σκληρό αλλά συγχρόνως ρομαντικό και ερωτι­ κό, που διαβάζεται απνευστί κα­ θώς η μία συγκλονιστική απο­ κάλυψη διαδέχεται την άλλη.

Το Παρίσι-Αθήνα πρωτοδημοσιεότηκε στη Γαλλία το 1989 και σημείωσε μεγάλη επιτυχία. Ε ί­ ναι ένα αυτοβιογραφικό αφήγη­ μα, με θέμα μια ζωή διχασμένη ανάμεσα σε δύο χώρες, σε δύο γλώσσες, σε δύο γυναίκες. Δεν πρόκειται όμως για μια αυτοβιο­ γραφία σαν τις άλλες αλλά για μια εξομολόγηση γραμμένη από ανάγκη. Ο συγγραφέας του Τάλγκο με χιούμορ και ειλικρίνεια εκθέτει τις ανησυχίες και τις αδυναμίες του και το κάνει με μαεστρία.

Το βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε στα γερμανικά και μεταφράστη­ κε στα ελληνικά από την ίδια τη συγγραφέα. Πρόκειται για εφτά ιστορίες που κινούνται μεταξύ παραμυθιού και πραγματικότη­ τας, αυτοβιογραφικές ή καθαρά φανταστικές των οποίων οι ήρωες είναι συνήθως φιγούρες του κοινωνικού περιθωρίου. Αναβλύζουν φαντασία και χιού­ μορ και θίγουν βαθιά ριζωμέ­ νους φόβους και προκαταλήψεις απέναντι σε κάθε τι ξένο και ασυ­ νήθιστο.

ΕΞΑΝΤΑΣ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΔΙΔΟΤΟΥ59. 10681 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 3604885.FAX:3613065'

Υπολογιστή γιατί να ξεφυλλίζετε ακόμη έντυπα Λεξικά; ΙΛ

" Τ▼ \ J t \ U

Η λεκ τρ ο νικ ό Α γ γ λ ο ε λ λ η νικ ό κ α ι Ε λ λ η νο α γ γ λ ικ ό Λ εξ ικ ό

■ Αρτιο και πλήρες

■ Περιέχει επιπλέον

150.000 λήμματα. Συνώνυμα, παραγωγό, Phrasal Verbs, παραδειγματι­ κές εκφράσεις, εμπορική, οικονομική, τεχνική ορο­ λογία. Καταχώρηση συρληρωματικών ερμηνειών και νέων λημμάτων από τον ίδιο το χρήστη.

Ένα τεστ γνώσεων του Λεξιλογίου σας. Ένα παιχνίδι Λέξεων. Ένα πρόγραμμα στατιστικής πληροφόρησης τωνεπιδόσεών σας.

■ Γρήγορο, Ασφαλές και Ξεκούραστο Με την τεχνολογία και την τεχνογνωσία της Singular. Απλούστατο στη χρήση και την εγκατάσταση. Πολλαπλοί και ταχύτατοι τρόποι ανεύρεσης και μεταπήδησης. Για όλους τους τύπους συμβατών Pcs. Καταλαμβάνει ελάχιστο χώρο στη μνήμη. Απ'ευθείας σύνδεση με όλους τους Επεξεργαστές Κειμένου.

■Διατίθεται σε 3 εκδόσεις Αγγλοελληνικό Λεξικό Τιμή Πώλησης: 15.000 δρχ. Αγγλοελληνικό και Ελληνοαγγλικό Λεξικό Τιμή Πώλησης: 25.000 δρχ.

G-Word/Professional (Με δυνατότητα προσθήκης και δικών σας λημμάτων)

Τιμή Πώλησης: 30.000 δρχ.

%5in

'ions

7 1 Αθήνα, A Ασκληπιού 154,1141 71 Τηλ.: 6462716 - 6461713, Fax: 6452570 προμηθευτείτε από τα γραφεία μας ή να σας αποσταλεί επί αντικαταβολή, μέσω ταχυδρομίου ή Courier.

■'

/

fc

V *·..

ff

«ΚΕΔΡΟΣ

ι^ τ ο ελληνικό βιβλίο