Τεύχος 312

ΠΑΥΛΟΣ ΛΑΜΠΡΟΣ

ΜΕΤΑΣΥΜΠΑΝΤΙΚΗ ΑΡΜΟΝΙΑ Σκεφθήκατε άραγε ποτέ πώς είναι δυνατόν να κάνουμε και την παραμικρότερη κίνηση, τη στιγμή που για να πάμε οπουδήποτε πρέπει πρώτα να διανύσουμε τη μικρότερη απόσταση μιας μεγαλύτερης; Αυτό μας σπρώχνει συνεχώς πίσω μέχρι που μας αναγκάζει να βρούμε την απόσταση εκείνη που μπορούμε άφοβα να διανύσουμε επειδή είναι η μικρότερη όλων και δεν είναι άλλη, φυσικά, από τη μηδενική. Από αυτό τούτο το μηδέν. Τα παραπάνω ισχύ­ ουν και αν θελήσουμε να δούμε από τι αποτελείται η ύλη. Εάν η ύλη είχε πράγματι διαστά­ σεις ή μάζα, θα έπρεπε, αν εμείς μπαίναμε νο­ ερά στα σωματίδιά της, να μπορούμε να κινη­ θούμε προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. Όμως, με βάση τις παραπάνω απόψεις, καμιά κίνηση δεν μπορεί να γίνει εκτός από εκείνη που δια­ γράφει μηδενικές αποστάσεις. Φυσικά, εμείς βλέπουμε τριγύρω μας να σφύζει η κίνηση. Οι φυσικοί μάς εξηγούν ότι αυτό γίνεται επειδή αυτές οι πράγματι μηδενι­ κές διαστάσεις πολλαπλασιάζονται άπειρες φορές. Όμως για να δώσει μετρήσιμο αποτέ­ λεσμα αυτό το γινόμενο, θα πρέπει αυτός που κάνει τον πολλαπλασιασμό αυτό, να βρίσκεται έξω από το σύστημα αυτού του οργασμού. Κατά την επανασυστολή του Big Bang, όλο το Σύμπαν θα συρρικνωθεί σ’ ένα μηδενικό ση­ μείο. Αραγε, τι να ’ναι αυτό που, βρισκόμενο προφανώς έξω από το κλειστό συμπαντικό σύ­ στημα, μπορεί να ενεργοποιήσει αποτελεσματικά το γινόμενο του Απειρου με το μηδενικό αυτό σημείο; Να κάτι που εκτός από τους ήρωες των διηγημάτων αυτού του βιβλίου, θα έ­ πρεπε να βάλει σε απορία όλους τους κατοίκους του πλανήτη μας.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΔΩΔΩΝΗ» ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ 3

τα βιβλία της «γνώσης» ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ / ΜΙΚΡΗ ΣΕΙΡΑ ΚΑΡΑ ΓΙΟΥΝΑΣ ΛΟΥΒΕ ΑΛΜΚΒΙΣΤ Γιατί όχι; ΒΙΡΤΖΙΝΙΑ ΓΟΥΛΦ Φλας ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ Γύρω από τη Λάουρα ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ Ηθελα να φ ορέσω παντελόνια ΜΑΡΙΑ ΚΟΡΤΙ Το τραγούδι των σειρήνων ΑΝΝΑ ΜΕΣΣΙΝΑ Η φοινικιά του Ρ ουσαφά ΟΝΟΡΕ ΝΤΕ ΜΠΑΛΖΑΚ Η γεροντοκόρη ΜΑΝΦΡΕΝΤ ΜΠΗΛΕΡ Ηρεμη σαν τη νύχτα ΤΖΟΥΖΕΠΕ ΠΟΝΤΙΤΖΑ Η μεγάλη βραδιά ΛΕΒ ΡΑΖΓΚΟΝ Χωρίς επινοήσ εις

Ο. ΣΕΣΑΝ - I. ΜΠ. ΜΑΣΛΟΦΣΚΙ Εσείς που δ ε ν έ τ υ χε ποτέ να σας σκοτώσουν... ΦΟΥΛΒΙΟ ΤΟΜΙΤΣΑ Η βενετσιάνα κληρονόμος ΓΚ. Κ. ΤΣΕΣΤΕΡΤΟΝ Η αθω ότητα του πα τρός Μπράουν ΣΕΡΤΖΙΟ Φ ΕΡΡΕΡΟ Στη σκιά ΤΟΜΑΣ ΧΑΡΝΤΥ Κάτω από το δ έντρ ο ΝΑΘΑΝΙΕΛ ΧΩΘΟΡΝ Το άλικο γράμμα ΜΠΑΡΜΠΕ NT- ΩΡΕΒΙΓΥ Οι διαβολικές ΖΑΝΕΤ ΟΥΙΝΤΕΡΣΟΝ Τ ο φ ύ λο τη ς κερασιάς ΑΝΡΙ-ΦΡΕΝΤΕΡΙΚ ΜΠΛΑΝ Τ αγρίμια πα λεύ ουν στο λυκόφω ς TENT ΧΙΟΥΖ Μ ύθοι του πρώιμου κόσμου

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31, 106 80 Αθήνα - τηλ. 36 20 941, 36 21 194

Δ ημητρηι Νολας

• Το ιρυφερό δέρμα • Τα καλύτερα χρόνια • Το πέμπτο γένος • Ονειρεύομαι ιούς φίλους μου • Ο τύμβος κοντά σιη θάλασσα

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΊΉ Η ούγχρονη εκδοιική παρουσία αία ελληνικά γράμμαια

Από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ στη σειρά ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΟΝ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟ

ΠΑΣΚΑΛ ΚΙΝΙΑΡ: ΟΛΑ ΤΑ ΠΡΩΙΝΑ ΤΟΥ ΚΟ ΣΜ ΟΥ / ΦΑΝΥ ΦΛΑΓΚ: ΠΡΑΣΙΝΕΣ ΤΗΓΑ ΝΗΤΕΣ ΝΤΟΜ ΑΤΕΣ / Ε .Μ . ΦΟΡΣΤΕΡ: ΕΠΙ ΣΤΡΟ Φ Η ΣΤΟ ΧΑΟΥΑΡΝΤΣ ΕΝΤ / ΛΙΟΝΟΡ ΦΛΕΪΣΕΡ: ΗΡΩΑΣ ΚΑΤΑ ΛΑΘΟΣ / ΙΝΤΙΘ ΓΟΥΟΡΤΟΝ: ΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΗΣ ΑΘΩΟΤΗΤΑΣ

0 1 Κ Α Λ Υ Τ Ε Ρ Ε Σ Τ Α ΙΝ ΙΕ Σ Τ Η Σ Χ Ρ Ο Ν ΙΑ Σ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

I Q · ΠΑΤΑΚΗ

ΠΑΤΑΚΗ

Μόλις κυκλοφ όρησε από τις εκδόσεις Παιάκη το νεο μυθιστόρημα της Ζωρζ Σαρή

Μόλις κυκλοφ όρησε από ιις εκδόσεις Παιάκη το νεο μυθιστόρημα της Κάτιας Αντωνοπουλου

Η κυρία Ο υίλσον ταξιδεύει

Νινέτ

Ε ίν α ι η ιστορία

Έ ν α τα ξιδ ιω τικ ό α φ ιίγημ α-

μ ια ς α τίθαση ς κ ο π έλ α ς ,

π ερ ιπ λά νη ση σ ε χ ώ ρ ε ς

γεμάτης α ν η σ υ χίες

μ α κ ρ ιν έ ς κ α ι τόπους

κ α ι ερω τηματικά,

εξω τ ικ ο ύ ς

μ ια ς κ ο π έλ α ς που δ ε συμβιβάζεται εύ κ ολ α .

ΒΑΛΤΕΤΣΙΟΥ 14.106 80ΑΘΗΝΑ. ΤΗΛ. 36.38.362- 36.45.236Fax: 36.28.950 ΚΕΝΤΡΙΚΗΔΙΑΘΕΣΗ: ΕΜΜ. ΜΠΕΝΑΚΗ16.106 78ΑΘΗΝΑ. ΤΗΛ. 36.31.078

ΒΑΛΤΕΤΣΙΟΥ 14.10680ΑΘΗΝΑ. ΤΗΛ. 36.38.362- 36.45.236Fax: 36.28.950 ΚΕΝΤΡΙΚΗΔΙΑΘΕΣΗ: ΕΜΜ. ΜΠΕΝΑΚΗ16.106 78ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 36.31.078

Σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία από τις εκδόσεις Πατάκη

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Π ΑΤΑΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:

Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε., Εμμ. Μπενάχη 16, 106 78 Αθήνα, Τηλ.: 36.38.362, Fax.: 36.28.950

Ε κδόσεις

Δ ελφίνι

Οι μεγάλες εκδοτικές επιτυχίες του 1993 0 /Π Π Ε Ρ Τ Ο ΕΚ Ο

Η ipiHUKjft

ΟΥΜΠΕΡΤΟ

Εκο

Η Ποιητική του Τζαίημς Τζόυς Ο Έκο αποκαλύπτει με την ανάλυσή του το βάθος και το κύρος του μετα­ σχηματισμού που προκάλεσε ο Τζόυς στη Σύγχρονη Λογοτεχνία και γενικό­ τερα στην ιστορία του πολιτισμού μας.

Ι

Μ. Β. ΜΟΝΤΑΛΜΠΑΝ Ο Ελληνικός λαβύρινθος (Βραβείο Ευρωπαϊκού μυθιστορήματος 1992) Ψάχνω για έναν Έλληνα ζωγράφο ονόματιΑλεκος Φαραντούρης, μάλλον χωρίς άδεια παραμονής και πιθανόν α­ δελφή. Δεν του φαίνεται όμως. Ζωντα­ νό ή νεκρό. Τηλεφώνησε μου.

I Εκδόσεις Δ ελφίνι

θεμιςτοκλεους 23-25,106 77 αθηνα τηλ. 36 30 955 · fax.· 64 50 764

Μην ψάχνετε οπουδήποτε: όλα τα βιβλία, όλω ν των βαθμιδών της Εκπαίδευσης, υπάρχουν στο βιβλιοπωλείο Gutenberg.

1 Ο3

-

Τ

Η

Λ . - F A

X : 3 6 0 0 1 2 7

ΔΙΑΒΑΖΩ: Α. Μεταξά 26, Α θήνα-1 0 6 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

Πολιτική Τάσου Γιαννίτση: Η δυναμι­ κή των σχέσεων εξειδίκευσης μεταξύ Ελλάδας Ισπανίας - Πορτογαλίας Τουρκίας και ξένες επενδύ­ σεις στην Ελλάδα στη δεκαε-

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ Γράφει ο Η. Παπαλεξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τεύχος 312 26 Μαΐου 1993 Τιμή: Δρχ. 700

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλεξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βασίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλεξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη. Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Καλλιτεχνική επιμέλεια: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου

ΡΕΠΟΡΤΑΖ Παιδικά βιβλία στην Μπολώνια. Γράφει η Βάσω Ψαράκη.

Ποίηση

"Ο

Ισμαήλ Εμρέ: Πνοές Γράφει η Πηνελόπη Στάθη

Δοκίμιο Γουσταύου Φλωμπέρ: Το λε­ ξικό των κοινών Τόπων. Γράφει ο Δημήτρης Τσατσούλης

ΕΠΙΛΟΓΗ ΒΙΒΛΙΩΝ

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

λλ

Πεζογραφία Μαρίας Λαμπαδαρίδου-Πόθου: Αυκόφως της Μονα­ ξιάς. Γράφει ο Λ. Γ. Βελιαρούτης

Στοιχειοθεσία-Ηλεκτρονική ΣελιδοποίησηΜοντάζ: LEGATO Ε.Π.Ε., Χαλκοκονδύλη 9, (πλ. Κάνιγγος) τηλ.: 33.02.055-56 Fax: 36.48.223 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 355, Καματερό, τηλ.: 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου

Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάντη 9 τηλ. 237.463

Χαράλαμπου Τσαρδανίδη: Η «Ανανεωμένη» Μεσογεια­ κή Πολιτική της Ευρω­ παϊκής Κοινότητας και η Ελλάδα. Γράφει ο Κώστας Δημητρόπουλος

ΕΡΕΥΝΑ Η μοίρα της προφητείας. Γράφει ο Νικόλαος Γ. Δημητράτος. ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο Τάκης Ψαράκης μιλάει στον Ηρ. Παπαλεξη

Πολιτική Χρ. Γιαλλουρίδη - Π. Τσά­ κωνα: Η νέα Διεθνής Τάξη. Η Ελλάδα, η Τουρκία και το Κυπριακό πρόβλημα. Αρίστου Αριστοτελους: Άμυνα και κοινή γνώμη στην Κύπρο. Ο ρόλος της Ελλάδας και η Στρατηγική της Αποτροπής. Γράφει ο Σωτήρης Ντάλης

ση

Πεζογραφία

«70

Σάμουελ Μπάτλερ: Έρεβον Γράφει ο Θ. Ψαλιδόπουλος

ΔΕΛΤΙΟ λο

^0

ση Jv

λλ

Μελέτη Θόδωρου Γράμματά: «Κρη­ τική ματιά». Σπουδή στο έρ­ γο του Νίκου Καζαντζάκη. Γράφει η Νένα Κοκκινάκη Μελέτη Ελένης Λαδιά: Φρειδερίκος και Ιωάννης Αστρολάβος. Γράφει η Ελένη Χωρεάνθη Μελέτη Κώστα Μπαλάσκα: Ταξίδι με το κείμενο. Προτάσεις για την ανάγνωση της λογοτε­ χνίας. Γράφει ο Αντώνης Κάλφας

σς oJ

Ιστορία Παγκόσμια ιστορία. Πανο­ ραμική διαδρομή στο διάβα των αιώνων. Γράφει ο Θανάσης Καραγιάννης

λλ

Πεζογραφία Σπόρου Τζουβέλη: Το ναρ­ κοπέδιο. Γράφει ο Γιώργος Πετρόπουλος

ΠΛΑΙΣΙΟ "Π

σι •3“

39 44

Ποίηση Τάκη Βαρβιτσιώτη: Φαέθων. Η θαυμαστή Αλιεία. Γράφει ο Διονύσης Κωστίδης

Βιβλιογραφικό δελτίο Κριτικογραφία

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Γιάννης Μασκόζος: Χρονολόγιο Έντγκαρ Μόργκαν Φόστερ (1897-1970)

51

Νικ. Μακρής: Μυστική και Ωραιότητα στα μυθιστορή­ ματα του Ε.Μ. Φόστερ.

58

Γιάννης Μπασκόζος: Ε.Μ. Φόστερ: Η ιερότητα των αν­ θρωπίνων σχέσεων

/σ OJ

Ε.Μ. Φόστερ: Χαρακτήρες και Τεχνικές του Μυθιστο­ ρήματος (απόσπασμα)

58

Νανά Ησαΐα: Για τα δοκίμια του Ε.Μ. Φόστερ

nrj '"

Ε.Μ. Φόστερ: Η συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Κ.Π. Καβάφη

nr

Σώτη Τριαντάφυλλου: Ο Ε.Μ. Φόστερ στον κινημα­ τογράφο

/Ο ηα

IJ

Γ. Μπασκόζος: Βιβλιογραφία - Αρθρογραφία Ε.Μ. Φόστερ

πολιτικές επιστήμες ι ντικείμενο της μελέτης της Μ άρως Παντελίδου - Μαλούτα I Γυναίκες και πολιτική (Αθήνα, Gutenberg, 1992. Σελ. 308. Δρχ. 4.000) είναι η σκιαγράφηση της πολιτικής φυσιογνωμίας ^ τω ν γυναικών ω ς φ ορέω ν πολιτικής πρόσληψης και στάσης υ στο πλαίσιο της ελληνικής κοινωνίας. Ό σ ο η έννοια «γυναί| κες» π α ρ α π έ μ π ει στον ιδιωτικό χώρο, ενώ η «πολιτική» α π ο ­ τελεί έκφραση του δημόσιου, αυτές οι δύο έννοιες είναι ασύ­ μπ τω τες. Π ροϊόντος όμω ς του χρόνου τ α σ τερ εότυ πα και οι προκαταλήψ εις π ο υ αναφέρονται στη γυναικεία πολιτικότητα έχουν αλλάξει, έχουν μετεξελιχθεί. Στο πλαίσιο της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας σημασία έχει - ισχυρίζεται η σ υγγραφ έα ς αυ τής της ιδιαίτερα ενδια­ φέρουσ ας μελέτης - η πολυπλοκότητα του γυναικείου πολι­ τικού π ρ ο τύ π ο υ , η οπο ία ανάγει σε διχοτομική αναφ ορά γυναίκες / άνδρες· η μεταβλητή της ηλικίας / γενιάς και η διά­ κριση εργαζόμενης / νοικοκυράς· η διαφοροποίηση στην κο­ σμοαντίληψη γυναικών και ανδρών και κυρίως η συνείδηση φύλου, ω ς νέα ερμηνευτική π α ρ άμετρ ος τω ν διαφ οροποιή­ σεω ν γυναικών - ανδρών στην πολιτική πρόσληψη, ό π ω ς εκ­ φ ρ άζεται στο τέλος της δεκαετίας του '80.

Ιστορία

0

την Ιστορία της Μάνης (Αθήνα, Παπαδήμας, 1993. Σελ. 592) αναφέρεται η μελέτη του Ανάργυρου Γ. Κουτσιλιέρη. Στο π ρ ώ το μέρος εξετάζεται η αρχαία ιστορία α π ό τον 2ο π.Χ. αιώ να ω ς τ α χρόνια του Ιουστινιανού, βασισμένη σε πληροφ ορίες π ο υ προέρχονται α π ό κείμενα Ελλήνων και Λα­ τίνων σ υγγραφέω ν. Στο δεύτερο, λόγω τη ς αραβοκρατίας, παρακολουθείται η ζω ή τω ν Λακώνων σ τα υψ ώ μα τα του Ταϋγέτου και, στο τρ ί­ το μέρος, περιγράφ ονται οι αγώνες τω ν Μ ανιατών στη διάρ­ κεια της Τουρκοκρατίας και η συμμετοχή του ς στην ε π α ν ά ­ σταση του 1821. Ό σ ο ν αφ ορά, τέλος, στις εικασίες π ε ρ ί εθνολογικών αλλοι­ ώσεω ν στην περιοχή α π ό την εγκατάσταση Αλβανών και Σλάβων, ο σ υγγραφ έα ς στηρίζεται σε έγκυρα πορίσματα της Χριστιανικής αρχαιολογίας και Γλωσσολογίας για να αποδεί-

--------------- χρονικά 11 ξει ότι αυτές οι πληροφορίες είναι δημιουργήματα π α ραισθή­ σεων. ΛΑ

|| I

I I

I

άγνωστη ιστορία του εργατικού κινήματος των Η ΠΑ (Αθήνα, Σ. Εποχή, 1993. Μ τφρ. Α. Παναγουλοπούλου. Σελ. 672. Δρχ. 5.000) τω ν Ρ.Ο. Μπόγιερ και Χ.Μ. Μορέ καλύπτει τη

χρονική περίοδο α π ό τον εμφύλιο πόλεμο ω ς τον μακαρθισμό. Από τη σκοπιά της εργατικής τάξης π εριγράφ εται η π ά λη του συνδικαλιστικού κινήματος ενόίντια σ τα μονοπώλια, στα τρ ασ τ και τις βιομηχανικές αυτοκρατορίες.

ξένη πεζογραφία τη σειρά «Παγκόσμια Κλασική Λογοτεχνία» της Σύγχρονης Εποχής κυκλοφόρησε η τραγω δία του Αλέξανδρου Πουσκιν Μπορίς Γκουντουνόφ (Αθήνα, 1993. Σελ. 168. Δρχ. 1.700. Απόδοση Γιάννη Ξυδα και επιμέλεια Δ. Ραβάνη - Ρέντη)· έρ­

0

γο παγκόσμια γνω στό π ο υ μελοποίησε ο μουσουργός Μουσόργκσκι. Α πό το 1874 ω ς σ ήμερα ο Μ πορίς Γκοντουνόφ συγκαταλέγεται στο ρεπερτόριο όλων τω ν λυρικών θεάτρων.

ελληνική πεζογραφία β'τόμος της ανθολογίας Το διήγημα της Αντίστασης (Αθήνα, 1993, Σ . Εποχή. Σελ. 384. Δρχ. 2.500) περιλαμβάνει πενήντα πέν τε διηγήματα τω ν Μ. Αλεξανδρόπουλου, Ν. Βρεττάκου, Α. Γιαλαμά, Π. Δαράκη, I. Καρατζαφέρη, Γ. Κοτζιούλα, Τ. Μιλιέξ (και όχι Μιλιές ό π ω ς γ ράφ εται στο εξώφυλλο), I. Μ. Παναγιω τόπουλου, Γ. Ρίτσου κ.ά. Στο τέλος του βιβλίου πα ρατίθενται σύντομα εργοβιογραφικά σημειώματα για όλους το υ ς ανθολογούμενους σ υγγρα­ φείς.

Ι 0

τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο αναφ έρεται το μυθιστόρημα Ο Νεκρός Καβαλάρης (Αθήνα, Φιλιππότης, 1993. Σελ. 292) του δημοσιογράφου - λογοτέχνη Στάθη Καρά. Ο συγγραφ έας στον πρόλογό του επισημαίνει ότι «οι σελίδες π ο υ ακο­ λουθούν είναι ασ τράτευτες. Τους είναι ολότελα αδιάφορο ποιον, π ό τ ε η μια και π ό τ ε η άλλη, ενδέχεται να πικράνουν. Είναι αποφ ασισμένες να πο υ ν π ια κάποια π ρ ά γμ α τα με τ ' όνομά τους».

Η. Π.

-

έ η ισ η μ α ^ σ α ς -

Αυτή η δύσκολη συγκυρία που περνάμε, πόλεμοι και αμφι­ σβητήσεις των εθνικών δικαί­ ων μας από το εξωτερικό, ηθι­ κή σήψη και ανοργανωσιά στο εσωτερικό, έφεραν στο φως μια έλλειψη, μιαν Αλήθεια παρα­ γκωνισμένη: Ότι οι άνθρωποι σ’αυτό το κομμάτι της γης έχουν κάτι το διαφορετικό και το ιδιαίτερο, μια εθνική ταυτότητα -που τους ενώνει- ότι έχοιΛ) τα δικά τους τα καλά, τις δικές τους αρετές -που μπορούν να τους κάνουν δημιουργικούς και ισχυρούς- ότι έχουν ένα δικό τους πνευματικό πολιτισμό να βιώσουν και να εκφράσουν σή­ μερα, ένα δικό τους ρόλο να παίξουν. Γύρω απ’αυτόν τον άξονα θα μπορούσαν -και μπορούν ακό­ μα- και την ατομική τους ευτυχία να χτίσουν και την εθνική τους υπόσταση να υπο­ στηρίξουν, αξιόπιστοι και σεβα­ στοί στη διεθνή κοινωνία. Ποτέ δεν είναι αργά. ★ Ο ι σκέψεις αυτές είναι μα­ κριά από κάθε εθνικιστική υστερία. Ό λοι οι λαοί έχουν το δικαί­ ωμα -κ α ι την υποχρέωση- να ανακαλύψουν το λόγο της ύπαρξής τους και τον τρόπο συνεισφοράς τους στην Παγκό­ σμια Κοινωνία. Ό πω ς όλοι οι λαοί έτσι κι εμείς πρέπει να ασκήσουμε το δικαίω μα αυτό. Λ.

ιΛ j A y o f? &

Αρκποτέλης - Αθ. Βαγιουάκης - Αθ. Γκρίτσης - Γεωργιάδης - Καλλιθέα Δωδώνη - Αθ. Δωδώνη - Γιάννενα Ελευθερουδάκης - Αθ. Ενδοχώρα - Αθ. Εσιία - Αθ. Ιανός - Θεσσ. Παράμετρος - Χολαργός Καραθίας - Ρουσσόηουλος - Αθ. Λέσχη ίου Βιβλίου - Θεσσ. Μεθενίτης - Πάτρα Όμηρος - Βόλος Παράμετρος - Χολαργός Πλέθρου - Αθ. Πρίσμα - Πειραιάς

| Μ Ο Υ ΡΣΕΛ Α Σ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά ΚΕΔ ΡΟ Σ | ΕΛ Υ ΤΗ Σ Ο.: Ε νλευκώ ΙΚΑ ΡΟ Σ ΦΑΡΑΚΟΣ Γ.: Μ αρτυρίες και Στοχασμοί ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ | ΑΛΙΕΝΤΕ I.: Επουράνιο σχέδιο ΩΚΕΑΝΙΔΑ ΞΑ Ν Θ Ο Υ Λ Η Σ Γ.: Η εποχή των καφέδων Κ Α ΣΤΑΝΙΩ ΤΗΣ Χ Ο Φ Ε Ρ Μ.: ΙΙοτέ χω ρίς την κόρη μου Ψ Υ Χ Ο ΓΙΟ Σ | Φ Α Κ ΙΝ Ο Σ Α.: Το κάστρο της μνήμης Κ Α ΣΤΑΝΙΩ ΤΗΣ | ΓΕΡΜ Α Ν Ο Σ Φ.: Γυναίκα από βελούδο ΚΑΚΤΟΣ Κ Ο Υ Ν ΤΕΡΑ Μ.: Η αθανασία ΕΣΤΙΑ W M

Κ Α ΨΗ Σ γ .: 1922 Η Μαύρη Βίβλος ΝΕΑ ΣΥΝ Ο ΡΑ

ραγματοποιήθηκε και φέτος από 15-18 Απριλίου η 27η Παγκόσμια Έκθεση Παιδι­ κού Βιβλίου στην Μπολώ­ νια. Η Έκθεση που οργανώ­ νεται κάθε χρόνο με την ευκαιρία της Ημέρας Παιδι­ κού Βιβλίου είναι μια εντυπωσιακή συνάντηση εκδοτών από όλο τον κόσμο, οι οποίοι για 4 ημέρες δια­ πραγματεύονται και αναζητούν νέ­ ους τίτλους, καινούριες ιδέες, στον τομέα του παιδικού βιβλίου. Στη φετινή έκθεση πήραν μέρος πάνω από 1300 εκδότες και οργα­ νισμοί. Παράλληλα με την επορική έκ­ θεση λειτουργεί κάθε χρόνο και έκθεση Εικονογράφων Παιδικού Βιβλίου με έργα που επιλέγει Διε­ θνής Επιτροπή. Αυτή τη χρονιά 1140 εικονογράφοι από όλο τον κόσμο υπέβαλαν έργα τους για να εκτεθούν τελικά τα έργα 81 καλλιτεχνών. Η έκθεση εικονογράφησης της Μπολώνιας είναι μια από τις πολ­ λές διεθνείς Εκθέσεις εικονογρά­ φησης που οργανώνονται κάθε χρόνο ή κάθε δύο χρόνια σε όλο και περισσότερες πόλεις του κό­ σμου. Μαζί με την Έκθεση της Μπρατισλάβας, της Σλοβακίας, εί­ ναι από τους παλαιότερους θε­ σμούς. Άλλες διοργανώσεις είναι η Διε­ θνής Έκθεση εικονογράφησης «Γκόλντεν Πεν» του Βελιγραδιού, η Πρέμι-Καταλόνια της Βαρκελώ­ νης, η Μπιενάλε Γραφικού Σχεδί­ ου και Διεθνής Έκθεση Εικονο­ γράφησης και Εκδοτικής Τέχνης του Μπρνο και η πιο πρόσφατη στο Ιράν, η Έκθεση της Τεχερά­ νης, η οποία από φέτος γίνεται

Παιδικά βιβλία στην Μπολώνια διεθνής. Τιμώμενο πρόσωπο στη φετινή Έκθεση της Μπολώνιας ήταν η Τσέχα εικονογράφος Κβέτα Πατσόφσκα που απέσπασε πέρσι το βραβείο Άντερσεν για την προ­ σφορά της στο Παιδικό Βιβλίο. Κατά τη διάρκεια της διοργάνω­ σης απονεμήθησαν το * Fiera de Bologna Graphics Prize για νέους στο βιβλίο: Escales - Carnet de croquis. Εκδό­ σεις: Pastel - L’ Ecole de Loirirs. Bruxelles - Belgium. Κείμενο: Pascal. Εικονογράφηση: Luis Jous το * Critici in Erba Prize στο βιβλίο: Der Regenbogenfish Εκδόσεις: Nord - SQd Verlag AG Gossau - ZQrich - Zwitzerland. Κείμενο - εικον.: Marcus Pfister το * Prize for Children στο βιβλίο: Dictionnaire de Pere Noel. Εκδόσεις: Gallimard Jeunesse. Paris - France. Κείμενο-εικον.: Gregoire Solotaveff. Παράλληλα με την καθιερωμένη ετήσια έκθεση εικονογράφησης λειτούργησαν και άλλες εκθέσεις: - Έκθεση Κινέζων εικονογράφων παιδικού βιβλίου, στο πλαίσιο της φιλοξενίας μιας Εθνικής Έκθεσης κάθε χρόνο. - Έκθεση με τίτλο «Τέχνη και Επι­

στήμη - φαντασία για τη γνώση» με εικονογραφήσεις γνωστικού περιεχομένου σε διάφορους το­ μείς. - Έκθεση εικονογράφησης των βραβευμένων Σλοβάκων καλλιτε­ χνών. - Μια μικρή έκθεση στο περίπτε­ ρο της UNICEF με τις καινούριες κάρτες της οργάνωσης που θα κυκλοφορήσουν σ’ όλο τον κόσμο. - Στο περίπτερο της ΙΒΒΥ τα βι­ βλία των υποψηφίων (συγγραφέ­ ων και εικονογράφων) για τα βρα­ βεία Άντερσεν του 94. - Τέλος εκθέσεις εικονογράφη­ σης μπορούσες να δεις σε περί­ πτερα εθνικά καθώς και σε περί­ πτερα ορισμένων εκδοτών. Στον Εκθεσιακό χώρο της εικο­ νογράφησης λειτούργησε για δεύ­ τερη χρονιά το «Cafe» των εικονογράφων. Καλεσμένοι καλλιτέχνες από Σχολές της Γαλλίας, Ιταλίας, Ισπανίας και Μ. Βρετανίας έδειξαν διαφάνειες και ταινίες κινουμένων σχεδίων - δουλειές σπουδαστών, μίλησαν για τον τρόπο δουλειάς, τις συνθήκες επαγγελματικής απασχόλησης και ακόμη έδωσαν πληροφορίες γι’ αυτούς που θα ήθελαν να σπουδάσουν σ’ αυτές τις σχολές.

Βάσω Ψαράκη

Η μοίρα της προφητείας αδιάλειπτη ροή των κοσμοϊστορικών εξελίξεων που στις μέρες μας συντελείται στο χώρο των πρώην «ανατολικών» κρατών κατα­ γράφει - πέρα από την τρέ­ χουσα πολιτική σημασία τους - και το οριακό στίγμα μιας προφητείας που έμελλε να μείνει οριστικά ανεκπλήρωτη. Για τους ιστορικούς του μέλλο­ ντος βέβαιον είναι ότι και το όρα­ μα της κομμουνιστικής πολιτείας, όπως τουλάχιστον μορφοποιήθηκε από τον επαναστατικό μεσσια­ νισμό του προηγούμενου αιώνα, δεν θα αποτελέσει παρά άλλον έναν κρίκο - ίσως πάντως απ’ τους πιο σημαντικούς - στην ατέρμονη αλυσίδα της ιστορίας της προφη­ τείας· αυτής δηλαδή της ιστορίας που συνιστά την αφανή και ταυτό­ χρονα αυθεντική έκφραση της πο­ ρείας του Δυτικού πολιτισμού από την Αναγέννηση και μετέπειτα. Με αυτή την έννοια κάπως σχηματικά, αλλά σίγουρα όχι εσφαλμένα, θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι η ιστορία του δυτικού κόσμου δεν είναι παρά η ιστορία των αλλε­ πάλληλων προφητειών του. Ο Karl Lowith είχε αναμφίβολα δίκιο όταν επεσήμαινε ότι η ίδια η έννοια της φιλοσοφίας της ιστο­

Η

ρίας γεννήθηκε από μία χριστιανι­ κή παράσταση, η οποία υπήρξε πρωτόγνωρη για τον αρχαίο ειδωλολατρικό κόσμο1. Πράγματι, τό­ σο για το αρχαιοελληνικό όσο και για το ρωμαϊκό παγανιστικό πνεύ­ μα το νόημα της παγκόσμιας ιστο­ ρίας δεν είναι μία φορτισμένη με νόημα πορεία προς ένα μελλοντι­ κό σκοπό. Η ροή του κόσμου συλλαμβάνεται εκεί σαν μία κίνη­ ση περιοδική και σύμμετρη, μια κί­ νηση μέσα στον κύκλο. Ένας φυσικός νόμος, κυρίως ο νόμος της Νέμεσης, όπως αυτή εμφανί­ ζεται στον πατέρα της Ιστορίας Ηρόδοτο, τείνει να εξισορροπήσει τις θεϊκές και φυσικές δυνάμεις: τους χειμώνες ακολουθούνε καλο­ καίρια, τα καλοκαίρια πάλι οι χει­ μώνες με τον ίδιο νομοτελειακό τρόπο που η ανθρώπινη φύση από την πλευρά της επαναλαμβάνεται, έτσι ώστε ό,τι έγινε κάποτε στο παρελθόν να ξαναγίνει με τον ίδιο ή παρόμοιο τρόπο και στο μέλλον. Στοχαζόμενος πάνω στην περί­ φημη πλέον φράση του Σκιπίωνος που σφράγισε την πτώση της άλ­ λοτε κραταιάς Καρχηδόνος, ότι δηλαδή η ίδια ακριβώς καταδίκη θα περιμένει κάποτε και τη νική­ τρια Ρώμη, ο Πολύβιος εντοπίζει σ’ αυτόν τον απλό κι ωστόσο με­

στό αφορισμό το πραγματικό πε­ ριεχόμενο της αρχαίας παγανιστικής σοφίας2.

ε την είσοδο όμως της χρι­ στιανικής φιλοσοφίας στο κο­ σμικό στερέωμα και την εξάπλωση της πίστης στη Βασιλ του θεού η ιστορία της Δύσης με­ ταλλάσσεται ριζικά σε ιστορία της προφητείας της. Αυτό που κάποτε χαρακτήριζε μόνο την ιουδαϊκή βι­ βλική παράδοση γίνεται πλέον κτήμα και της θύραθεν σοφίας: Το λυκόφως του αρχαίου κόσμου γί­ νεται η απαρχή της εγκόσμιας προφητείας. Η πίστη μεταμορφώ­ νει την κλασική έννοια του «ιστορείν» από έρευνα του παρελθό­ ντος σε αναζήτηση του μέλλο­ ντος, του «έσχατου τέλους». Ολό­ κληρος ο ιστορικός χρόνος μεταφέρεται πλέον από το παρελθόν στο μέλλον και το μέλλον καθίστα­ ται το ουσιαστικό περιεχόμενο της ιστορικής μας σκέψης3. Μία διαρ­ κής γραμμή προφητείας διατρέχει τώρα την παγκόσμια σκέψη από τον Ησαΐα ως τον Marx, από τον Αυγουστίνο ως τον Hegel και από τον Ιωακείμ ως τον Schelling4. Εδώ βέβαια μία επισήμανση είναι αναγκαία: Ενώ η βιβλική και η αμι­ γής χριστιανική φιλοσοφία των

Μ

---------------------χρονικά πρώτων αιώνων διατρέχουν την περιοχή της προφητείας ως ιστο­ ρίας της σωτηρίας που εστιάζεται στο σύμβολο του Σταυρού και την Ενσάρκωση του Θεανθρώπου, το­ ποθετώντας μέσα από την ηρωική περιφρόνηση της εγκόσμιας αγω­ νίας την υπερβατική της ελπίδα σε μία μελλοντική αλλά χρονικά απροσδιόριστη Civitas Dei, οι κο­ σμικές προφητείες, εκείνες δηλα­ δή που γέννησε η ρήξη της φιλο­ σοφικής σκέψης με τον χριστιανι­ σμό από τον Διαφωτισμό και μετέπειτα καταγράφονται ως η δραμα­ τική πορεία του ανθρώπου δημι­ ουργού - και όχι πλέον δημι­ ουργήματος - προς τον επίμονο στόχο να προκαθορίσει το μέλλον του μέσα απ’ την υποταγή σ’ αυτόν της ίδιας του της μοίρας. Η σύγκρουση με το πεπρωμένο γίνεται τώρα αδυσώπητη και η αντίθεση προς τον θεολογικό μεσ­ σιανισμό το όχημα της νέας κοσμι­ κής προφητείας. Έχει σημάνει η στιγμή που στη φιλοσοφική σκέψη του 17ου και 18ου αιώνα η πίστη στη θεία πρόνοια υποκαθίσταται βαθμιαία από την ιστορική της συνέχεια, την πίστη στην ιδέα της προόδου5: μία εσχατολογική προσδοκία μέλλουσας σωτηρίας με θεολογική αφετηρία, αλλά κο­ σμικό περιεχόμενο που μορφώνε­ ται ως πίστη σε μία προκαθορι­ σμένη πορεία προς ολοένα περισ­ σότερη «λογικότητα» και περισσό­ τερη «ευτυχία» καθώς το πλήρωμα του ιστορικού χρόνου δεν έχει επέλθει ακόμη6.

βιάστηκαν να προαναγγείλουν, παραμένει σημείο εριστό. Φαίνεται όμως πως το σπέρμα εκείνης της φιλοσοφίας και εκείνης της κοινω­ νιολογικής μεθόδου που παρήγαγαν το σχήμα της προφητείας επέζησαν και αυτής της κρίσιμης κα­ μπής. Κάποια στοιχεία μάλιστα, τσι με αξονικό σημείο αναφο­ ίσως και τα πιο σημαντικά, από ράς την πεποίθηση πως η αν­ όσα κατά καιρούς συνέθεσαν τη θρώπινη ιστορία πλησιάζει μυθολογία των ιστορικών προφη­ στην ολοκλήρωση και την πραγμά­ τειών σε κάθε τους μορφή επιμέ­ τωση του νοήματός της, η νέα νουν και σήμερα για το αντίθετο: αποκάλυψη παίρνοντας άπειρες Η επιλογή ενός κοσμικού μελλο­ μορφές και άπειρες εκφράσεις ντισμού παραμένει μάλλον και διασχίζει από τον Voltaire και τον στις μέρες μας για το πολιτικά kqj Condorcet ως τον Proudhon και φιλοσοφικά σχεδόν , ^ πλέον τ— - " is εποχής μας η μό­ τον Comte το φιλοσοφικό στερέω­ νη κυρίαρχη και απτή ελπίδα του μα της οικουμενικής ιστορίας. κόσμου. Ακολούθησαν ωστ<^> τα κοσμοϊστορικά γεγονότα του 20ού ιστορία του σύγχρονου αν­ αιώνα, οι παγκόσμιοι πόλεμοι, η θρώπου είναι αναμφίβολα η πτώση των δικτατοριώ ν, ο βαθμιαί­ ιστορία της προφητείας του. ος εκφυλισμός των «καθαρών ιδεΑν η επίγνωση αυτής της άρρη­ οκυγιών»8, ώσπου τελικά και η τε­ κτης διαπλοκής μπορεί κάτι να ση­ λευταία εκδοχή της ιδέας του μαίνει ακόμη για τη διαδοχή των ιστορικού μεσσιανισμού υπέκυψε συμβάντων εκείνων που συνιστούν οριστικά στην ίδια την προοπτική την παγκόσμια ιστορία τέμνοντας της: στις διαδοχικές εξελίξεις τη διαδρομή των ανθρώπινων πό­ αυτής της επιστήμης και αυτής θων, μέλλει να δειχθεί στο μέλλον, της ιστορίας που θεοποίησε σε άμεσο ή απώτερο. Ως τότε ένα υπέρτατο βαθμό9. ακόμη στοίχημα του ανθρώπου με Αν το γεγονός αυτό σηματοδο­ τη μοίρα του θα βρίσκεται σε εξέ­ τεί ταυτόχρονα και την οριστική λιξη. χρεοκοπία της κοσμικής προφη­ τείας, όπως κάποιοι φιλόσοφοι και Νικόλαος Γ. Δημητράτος ιστορικοί μελετητές του αιώνα μας*1234

Ε

πό κει και πέρα το κυρίαρχο Σημειώσεις φιλοσοφικό δόγμα, κυρίως του 19ου αιώνα, δε θα πάψει να 1. Karl Loowith, Το νόημα της ιστορίας, συμπληρώνεται αδιάλειπτα με όλα ελληνική μετάφραση Μ. Μαρκίδη εκείνα τα συναφή στοιχεία που και Γ. Λυκιαρδόπουλου, εκδ. «Γνώση», 1985, σελ. 21 επ. Στο ιστορικό πανό­ στις μέρες μας συμπορεύονται με ραμα του βιβλίου αυτού οφείλονται την ιδέα της προόδου: την εκπλη­ άλλωστε και κάποιες ακόμη αναφο­ κτική εξέλιξη της επιστήμης, ιδιαί­ ρές, που ακολουθούν στο πλαίσιο τερα δε των φυσικών επιστημών, του παρόντος άρθρου. τη λατρεία της τεχνοκρατίας και 2. Πολύβιου, Ιστορίαι, απόσπ. από το της παραγωγής, την πρόκληση XXXVIII, 21 επ. της υλικής δημιουργίας, την κατά3. Βλ. Hermann Cohen, Die Religion κτηση του περιβάλλοντος, συνο­ der Vernunft aus den Quelleh des πτικά όλα εκείνα τα στοιχεία που Judentums, Λειψία 1919, σελ. 293 τα κινήματα αμφισβήτησης στον 4. Karl Lowith, ό.π. σελ. 39. 20ό αιώνα περιφρόνησαν ως «α­

Α

15

στικούς μύθους». Ο Albert Camus σίγουρα στό­ χευε ορθά όταν επεσήμανε πως το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» των Marx και Hegel γράφεται ίδια χρο­ νιά με το «Μέλλον της Επιστήμης» του Renam7.

Η

5. Κλασική μελέτη πάνω στην ιδέα της προόδου και την ιστορική διαδρομή της μέσα στο χρόνο αποτελεί το ομώνυμο βιβλίο του J. Β. Bury, The Idea of Progress, 1920. 6. Πρβλ. και Karl Lowith, ό.π. σελ. 97. 7. Albert Camus, L' homme revolts, ελλ. μετάφραση Τζούλιας Τσακίρη, εκδ. «Μπουκαμάνης», 1971, σελ. 244. Το έργο του Renan είδε ωστόσο το φως της δημοσιότητας πολλά χρό­ νια μετά την έκδοση του «Κομμουνι­ στικού Μανιφέστου» (1848), συγκεκρι­ μένα το 1890. 8. Πρβλ. και H.-J. Lieber, Ideologie, εκδ. UTB, 1985, σελ. 126 επ. 9. Albert Camus, ό.π. σελ. 248.

Τάκης Δ. Ψαράκης Με ποιο κριτήριο ανάμεσα σε πολλά σχετικά άρ­ πό το προσωπικό αρχείο Τύπου -έργο επί­ θρα επιλε'ξατε αυτά τα 39 κείμενα για να συνθέσε­ μονης συλλεκτικής «μανίας» μίας τριακοτε το «Ανθολόγιο της Αλεξάνδρειας»; νταπενταετίας- ο δημοσιογράφος Τάκης Δ Ψαράκης άντλησε υλικό για τα «Ανθολόγια» ΜΕ αρκετά κριτήρια και με «κώδικες» και συνειρ­ της Αθήνας και της Κωνσταντινούπολης, τα μούς εντελώς προσωπικούς, διαμορφωμένους από λευκώματα «Γονυκλισίες», «Κούμαρα και την πολύχρονη θητεία μου (35 χρόνια) στον Τύ­ Χαρταετοί» και τα «Ντοκουμέντα Κατοχής της πο· αλλά και από τον τρόπο που εβίωσα πρόσω­ Γερμανικής Προπαγάνδας». πα, πράγματα ή καταστάσεις το ίδιο διάστημα Στο νέο του βιβλίο «Ανθολόγιο της Αλεξάν­ στον επαγγελματικό, πολιτικό, πολιτισμικό και δρειας» από δημοσιεύματα του ελλαδικού ημε­ κοινωνικό μου περίγυρο. ρήσιου και περιοδικού Τύπου, κείμενα, χωρισμέ­ Το ίδιο το υλικό -10.000 περίπου δημοσιεύματα, να σε πέντε ενότητες από το 1958, του Κ. Θ. Δη- σκίτσα, φωτογραφίες, καρτ-ποστάλ, διαφημίσεις μαρά, Τάσου Βουρνά, Μιχαήλ Στασινόπουλου, που διεξήλθα- προερχόμενο από το προσωπικό δημοσιογραφικό μου αρχείο, με οδήγησε ύστερα Αντρέα Καραντώνη, Κώστα Σταματίου, Χρήστου από πολλές αναγνώσεις, αναθεωρήσεις, αξιολο­ Λεβάντα, Μανώλη Γ[αλουράκη, Μίνου Αργυράκη, Γιώργου Ρούσσου, Γιώργου Θεοτοκά περιγρά­ γήσεις σ την τελική επιλογή. Αυτό το υλικό διαμόρφωσε και τις πέντε θεματι­ φουν την Αλεξάνδρεια και τους ανθρώπους της, την πνευματική ζωή, την εποχή του Μεγάλου Πο­ κές ενότητες που συγκροτούν το Ανθολόγιο. Σε κάθε, βεβαίως, επιλογή, βάρυναν αρκετά υποκει­ λέμου■γραπτά για τον Μεγαλέξανδρο, την Κλεο­ μενικά στοιχεία. Κριτήρια -γ ια να ξαναέλθω στο πάτρα, τον Καβάφη, τον Σεφέρη, τον Ντάρελ, ερώτημά σ α ς- αρκετές φορές αδιευκρίνιστα και τον Λοΐζο, τον Μουστάκι, το ανάκτορο του Φα- υποσυνείδητα ώστε θα χρειαζόταν ο μέγιστος χώ ­ ρούκ, τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο και τους ρος για να σταθώ πιο αναλυτικά και διεξοδικά πρόσφυγες του '56. στην επιλογή κάθε κειμένου. Φωτογραφίες της εποχής, καρτ-ποστάλ, γκραβούρες, αγγελίες και διαφημίσεις για Αυτή η συλλογή μαρτυριών από δημοσιεύματα ουΐσκυ, δίσκους (οι μόνοι αθόρυβοι), ζαχαρο­ των τελευταίων δεκαετιών για την Αλεξάνδρεια, πλαστεία, «καμπαρδίνες», εκπαιδευτήρια, σιγαθεωρείτε ότι συνθέτει μια ολοκληρωμένη εικόνα ρέττα (πολυτελείας προφυλαγμένα από την για τον Αιγυπτιώτη Ελληνισμό; υγρασίαν), τράπεζες, ζυμαρικά και σοκολάτες ΕΚΕΙΝΟ που διακρίνει αυτή τη συλλογή μαρ­ αναπαριστούν εύγλωττα μια εποχή που χάθηκε. «Να γιατί επιστροφή στην Αλεξάνδρεια μοιά­ τυριών είναι ο υπαινικτικός, αποσπασματικός και ρευστός χαρακτήρας της, ως προς ορισμένες ζει με ξεφύλλι σμα παλιού, ξεθωριασμένου βιβλί­ «σταθερές». Το υποδηλώνουν, άλλωστε, και οι ου».

*

Τη συνέντευξη πήρε ο Ηρακλής Παπαλέξης

τίτλοι των ενοτήτων: «Ακροπατώ ντας στο Μύθο και την Ιστορία», «Ενωτιζόμενος τα Π ατριαρχικά θέσμια», «Ιχνη-

χρονικά

17

Ανθολόγιο της Αλεξάνδρειας λατώ ντα ς την πολιτεία και τους ανθρώπους της», «Σκιαγραφώ ντας την Πνευματική Ζωή» και «Δ ιαλανθά νοντας σ τις μέρες του Μ εγάλου Π ολέ­ μου». Ο ι υπογραμμισμένες λέξεις αυτή τη διάθε­ ση και επιδίωξη θέλουν να καταδείξουν. Θ α ήμουνα, επομένως, αφελής αν θεωρούσα το απάν­ θισμά μου ως ολοκληρωμένο έργο. Τη στιγμή που κάθε ενότητα του βιβλίου ή οποιοδήποτε τμήμα της προϋποθέτει για τη διεκπεραίω­ σή του, τη γνώ ση της πλούσιας βιβλιογραφίας σε συνδυασμό με έρευνες και μονογραφίες -έ ρ γα ζω­ ής και σκληρού μό χθο υ - χαλκέντερω ν σ τοχα­ στών, μελετητών, ερευνητών Α ιγυπτιωτών ή Ελλαδικών. Εφ ω και η αναφορά σ τον Π ρόλογό

μου, στην αναγκαία ή διευκολυντική συνθήκη που έχω συνομολογήσει με τον εαυτό μου και τον αναγνώ στη, ώστε να αντλώ το υλικό μου, μόνο μέσα από το Α ρχείο μου. Η επιλογή αυτών τω ν δημοσιευμένων - ω ς σήμε­ ρ α - κειμένων έχει βιβλιογραφική, λογοτεχνική, κοινω νιολογική ή ιστορική αξία;

Ν Ο Μ ΙΖΩ ότι το «Ανθολόγιο της Αλεξάνδρειας», μαζί με εκείνα που προηγήθηκαν, της Α θήνας (έξι ξεχωριστά τομίδια για την περίοδο 1950-1970) και της Κ ωνσταντινούπολης, βοηθά να διευρυνθούν επιμέρους θεματογραφίες με την καταγραφή και παρουσίαση δημοσιευμάτων, τα οποία διαφορετι­ κά θα μπορούσαν να χαθούν. Ενώ, τώρα, ως ύλη του Ανθολογίου διασώ ζονται και απασχολούν εν­ διαφερομένους και μή. Μία εκ τω ν κριτικών ισχυρίστηκε ότι τα 39 κείμε­ να του Ανθολογίου δεν είναι ούτε τα καλύτερα ούτε τα «σπανιότερα» και ότι οκτώ από τα δημο­ σιεύματα του βιβλίου ανήκουν στη δεκαετία 1981-1991. Τι απαντάτε;

Π Ο Τ Ε δεν ισχυρίστηκα ότι με το βιβλίο μου αυτό προσκομίζω σ πάνια και σπουδαία κείμενα. Στο προλογικό μου σημείωμα προδιέγραφα - ν ο ­ μίζω - όσο γινόταν πιο αναλυτικά τις διαδικασίες με τις οποίες κατέληξα στις τελικές μου επιλογές, με άφ θονα διλήμματα και αμηχανίες. Στο «Ανθολόγιο» μάλιστα της Αλεξάνδρειας

18

χ ρ ο ν ικ ά ---------------------------------------

προσπάθησα να ξεπεράσω και κάποιες «χρονικές δουλειές» που με περιόριζαν σε προηγούμενες ερ­ γασίες μου. Έ τ σ ι συμπεριέλαβα και τα οκτώ κεί­ μενα της τελευταίας δεκαετίας δίνοντας μια διά­ σταση συνέχειας στα γραπτά που προηγήθηκαν, προσθέτοντας ένα ακόμη επίπεδο, στα διαφορετι­ κά σώματα υλικού που είχα συγκεντρώσει. Αυτή την απόπειρα είχα ξεκινήσει με τό «Α νθο­ λόγιο της Κ ωνσταντινούπολης». Π αραθέτοντας πλάι στα κείμενα της περιόδου 1955-1965 για «τα πάθη της ομογένειας» ή ένα κείμενο του Δημήτρη Γκιώνη του 1983 καθώς και ένα γραπτό της Ελέ­ νης Χαλκούση του 1972. Διαβάζοντας ακόμη μια φορά σήμερα (σε λίγο καιρό κυκλοφορεί η δεύτε­ ρη έκδοση του Ανθολογίου της Κ ωνσταντινούπο­ λης), μπορώ να αποκριθώ ότι με την παράθεση αυτών των κειμένων η ενότητα για την «ομογένεια και τα πάθη της» απέκτησε μια πολυπρισματική και πολυεπίπεδη εξέλιξη. Πώς, δηλαδή, ανά δεκαετία ένας δημοσιογράφος επισκέπτης της Π όλης ή ένας ηθοποιός και δικός της άνθρωπος

JL·

ένιωσαν την ανάγκη να καταθέσουν τις μαρτυρίες τους. Α ν ζητάτε κάποιες αναλογίες στο τωρινό μου βι­ βλίο, σας αναφέρω την εκμυστήρευση του Πανα­ γιώτη Κανελλόπουλου στον Φοίβο Οικονομίδη για τα γεγονότα της Μ έσης Α νατολής, δημοσι­ ευμένη το 1986. Α ν έλειπε αυτή η ψηφίδα -κ α ι ανάλογες από άλ­ λες θεματικές οικογένειες- από την ενότητα «Διαλανθάνοντας στις μέρες του μεγάλου Πολέμου», πιστεύω ότι θα ήταν πιο αδύνατη η αποσπασματι­ κή ροή των αναγνώσεων και αφηγήσεων σ ’ αυτό το συνταρακτικό κεφάλαιο. Με τα ίδια κριτήρια έκρινα ότι το κείμενο του Άγγλου ταγματάρχη, Σάμμυ Σάνσομ, δημοσι­ ευμένο τον Ιούλιο του 1966, «χρωμάτιζε» με μια ασυνήθιστη δυναμική τις επιλογές μου. Επιλογές για τις οποίες θα μπορούσα να σας προσκομίσω τη θερμή εμψυχωτική και ερμηνευτική συνηγορία άλλω ν κριτικών στηλών και Αλεξανδρινών (εκ­ παιδευτικών και επιστημόνων επιστολογράφων).

η νέα διεθνής τάξη άμυνα και κοινή γνώμη στην Κύπρο ΧΡ. ΓΙΑΛΛΟΥΡΙΔΗΣ - Π. ΤΣΑΚΩΝΑΣ (επι­ μέλεια): Η νέα Διεθνής Τάξη. Η Ελλάδα, η Τουρκία και το Κυπριακό Πρόβλημα. Πρόλο­ γος: Γ. Ιακώβου. Αθήνα, I. Σ ιδ έ ρ η ς , 1992. Σελ. 570. ΑΡΙΣΤΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ. Άμυνα και Κοι­ νή Γνώμη στην Κύπρο. Ο ρόλος της Ελλάδας και η Στρατηγική της Αποτροπής. Αθήνα, Κ υ πρ ια κό Κ έντρο Σ τρ α τη γ ικ ώ ν Μ ε­ λετώ ν και Ε λ λ η ν ικ ό Ί δ ρ υ μ α Α μ υ ν ­ τικ ή ς και Ε ξ ω τερ ικ ή ς Π ο λ ιτ ικ ή ς , 1992. Σελ. 198.

Πολίτικη ι ιστορικές αλλαγές του 1989 και η κατάρ­ ρευση της Σοβιετικής Έ ν ω σ η ς αποτέλεσαν αναμφισβήτητα τομή στην Π αγκόσμια Ιστορία. Ό μ ω ς την αρχική ικανοποίηση για το θρίαμβο της ελευθερίας και των δημο­ κρατικών αρχών έναντι των ολοκληρωτικών καθεστώτων διαδέχθηκαν δραματικές συγκρού­ σεις στις Δ ημοκρατίες της πρώ ην Σοβιετικής Έ ν ω σ η ς και Γιουγκοσλαβίας.

»

Σήμερα η διεθνής κοινωνία, το σύνολο αυτό που συσσωματώνει το διακρατικό σύστημα, την παγκόσμια οικονομία, τα διεθνικά και υπερεθνικά φαινόμενα και μας επιτρέπει να ονειρευόμαστε την ενότητα του ανθρώπινου είδους (για να θυμη­ θούμε και τον Γάλλο διανοητή και θεωρητικό διε­ θνών σχέσεων Raym ond A ron) αδυνατεί να ερ­ μηνεύσει και να επιλύσει την κρίση στη Γιουγκο­ σλαβία, που αποτελεί την κυριότερη δοκιμασία για τη διατήρηση της αναδυόμενης «μεταπολεμι­ κής τάξης πραγμάτων». Ο συλλογικός τόμος που επιμελήθηκαν οι Χρ. Γιαλλουρίδης και Π. Τσάκωνας επιχειρεί να κα­ ταγράψει και να αναλύσει το υπό διαμόρφωση Νέο Δ ιεθνές Σύστημα και τους ρόλους που δια­ δραματίζουν περιφερειακά κράτη όπως η Ελλάδα, η Τ ουρκία και η Κύπρος. Επιχειρείται επίσης να δωθεί απάντηση στο θεμελιώδες ερώτημα: Τι σ η­ μαίνει η Νέα Διεθνής Τάξη και οι μεταβαλλόμε­ νες δυνατότητες, επιρροές και στρατηγικές της Ε λλάδας και της Τουρκίας στο Νέο Δ ιεθνές Σύ­ στημα για Περιφερειακά προβλήματα όπως είναι το Κυπριακό ζήτημα. Το πρώτο μέρος του τόμου καλύπτει την μετε­ ξέλιξη του διεθνούς συστήματος. Ο Χρ. Γιαλ­ λουρίδης στο άρθρο του καταγράφει τις ιδεολογι­ κές παραμέτρους και προσεγγίζει τους παράγο­ ντες που επηρρεάζουν τη νέα πραγματικότητα και. ο Π. Τ σάκωνας εξετάζει τις πολιτικές και ά*ρ.αίη-'. γικές παραμέτρους της νέας διεθνούς τάξης: Σ τ ο ­

20 εταλογη-----------------------------------------δεύτερο κεφάλαιο του πρώτου μέρους οι Β. Κεφαλά, Μ. Κοππά, Α. Π λατιάς και X. Π απασωτηρίου ασχολούνται εκτενώς με τις περιφερειακές παρα­ μέτρους του νέου διεθνούς συστήματος. Το δεύτερο μέρος του τόμου τιτλοφορείται: «Το Κυπριακό ζήτημα από την παλαιό στη νέα διεθνή τάξη και αποτελείται από τέσσερα επιμέρους κε­ φάλαια». Η μελέτη του Χρ. Ροζάκη καταγράφει τους παράγοντες που χαρακτηρίζουν τη διαμόρ­ φωση της Ε λληνικής Ε ξωτερικής Π ολιτικής στο Κυπριακό στην Περίοδο 1988-1992. Τ ην πολιτική της Τ ουρκίας στο Κ υπριακό εξε­ τάζει η Σ. Α ναγνωστοπούλου, ο Β. Κουφουδάκης ασχολείται με την αμερικανική εξωτερική πολιτι­ κή και το Κυπριακό ζήτημα στην περίοδο 19601991, ο Η. Brey αναλύει την ανάδυση της κυπρια­ κής οικονομίας μετά την εισβολή κι ο Χαρ. Τσαρδανίδης εξετάζει τις διακυμάνσεις της Σοβιετικής Εξωτερικής Π ολιτικής. Στη συνέχεια ο Γ. Κρανιδιώτης παρακολουθεί την εξέλιξη και την προο­ πτική των σχέσεων ΕΟΚ-Κύπρου η Ειρ. Χειλά τη στάση των χωρών-μελών της Ε Ο Κ στο Κυπριακό ζήτημα και ο Μ. Ιωάννου την τριακονταετή θη­ τεία του Κ υπριακού στον Ο Η Ε . Το τρίτο και τελευταίο μέρος του συλλογικού τόμου αποτελείται από δύο θεματικές. Τ ο Α 'κ εφ ά ­ λαιο πραγματεύεται τρν «εσωτερική και εξωτερι­ κή διάσταση του κυπριακού ζητήματος» και περι­ λαμβάνει τα άρθρα των Π. Τζερμπά, Γ. Π απαδη-

Η

συλλογή τω ν διηγημάτω ν του Σπύρου Τζουβέλη π ο υ επιγρ ά ­ φετα ι «Το Ναρκοπέδιο» α πο τελείται α π ό δέκα αυτοτελή διηγή­ ματα. Αλλα α π ' α υ τά είναι μι­ κρές καθημερινές ιστορίες, χωρίς κάποιες άλλες προεκτάσεις, κι άλλα υπερβατικά. Ένα, μάλιστα, α π ' α υ τά έχει και μελλοντολογική χροιά. Κύριο στοιχείο όλων αυ τώ ν τω ν διηγημάτων είναι το περ ι­ γραφικό. Πράγματι, ο αναγνώ ­ στη ς χάνεται κυριολεκτικά μέσα στις α τελείω τες π ερ ιγρ α φ ές π ο υ καθυστερούν, αν δεν πα ρ α κω λ ύ ­ ουν, την εξέλιξη του μύθου. Η ανίχνευση τω ν διανοημάτω ν του σ υγγρα φέα δεν οδηγεί σε κάτι β αθύτερο π έ ρ α α π ό την τ υ π ο ­ ποιημένη καθημερινή θεώρηση τω ν πρ α γμά τω ν, ενώ κι αυτή

μητρίου, Χρ. Γιαλλουρίδη και Α. Αριστοτέλους. Τέλος το Β'κεφ άλαιο του τρίτου μέρους αποτελείται από τις συνεισφορές των I. Π απαλέκα, Σ. Περράκη και Α. Σοφοκλέους. Αυτό το συλλογικό έργο που επιμελήθηκαν οι Χρ. Γιαλλουρίδης και Π. Τσάκωνας χαρακτηρίζε­ ται από πλούτο προβληματισμών, ερμηνειών και εκτιμήσεων για τις εξελίξεις και αλλαγές στο Διε­ θνές σύστημα και πόσο επηρεάζουν αυτές το κυπριακό ζήτημα. ο βιβλίο του Α ρίστου Αριστοτέλους για την Άμυνα και Κοινή Γνώμη στην Κύπρο, χωρί­ ζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος σκιαγραφείται από τεχνοκρατική άποψη, το πρό­ βλημα της άμυνας της Κύπρου και παρατίθε­ νται στοιχεία για τις στρατιωτικές ικανότη­ τες της Τουρκίας και των Κ ατοχικών στρατευμά­ των στο νησ ί καθώς και για τις δυνάμεις της Ε θνι­ κής Φρουράς. Στο δεύτερο μέρος παρατίθενται οι απόψεις των Κυπρίων για την άμυνα της Κύπρου, όπως αυτές καταγράφηκαν σε τέσσερις δημοσκοπήσεις. Τέλος η όλη ανάλυση του Α. Αριστοτέλους ενισχύεται με σχεδιαγράμματα, πίνακες και σχετική βιβλιογραφία.

Ι

πεζογραφία ΣΠΥΡΟΣ ΤΖΟΥΒΕΛΗΣ: Το Ναρκοπέδιο. Διηγήματα. Αθήνα, Εκ­ δόσεις των φίλων, 1992. Σελ. 136. του η αμφισβήτηση ό τα ν εμφ α­ νίζεται είναι σχετική. Βέβαια, το γράψιμο του Σ π ύ ­ ρου Τζουβέλη είναι στρω τό. Κά­ π ο τ ε διεισδύει στην καρδιά του προβλήματος, ενώ διακρίνουμε την α νθρ ω πιά και την τρ υφερό­ τη τα . Το διήγημα «Δέκα χιλιάδες Γκαίτε» είναι αξιοπρόσεκτο για τη ν τολμηρή φ α ντα σία και την π ρ ω το τυ π ία του, όμω ς το άλλο που επιγρά φετα ι «'Ονειρα

Σωτήρης Ντάλης

Εξουσίας» δεν είναι τίπ ο τε άλλο π α ρ ά αναγω γή σε πολιτικές κα­ τα στά σεις και πρακτικές λίγο πο λύ γνω στές σε όλους α π ό την ιστορία, την εφημεριδογραφία και τ α μέσα μαζικής ενημέρω­ σης. Εκείνο, νομίζω, π ο υ λείπει α π ό τον συγγρα φέα είναι το νεύ­ ρο, π ο υ θ α δώσει τα χ ύ τη τα ροής στην υπόθεση α φ ο ύ οι μακρόσυ ρ τες περ ιγρ α φ ές, οι σχοινοτε­ νείς μονόλογοι και, φυσικά, η αναζήτηση τω ν ό πο ιω ν υ περ βα ­ τικώ ν α κροτήτω ν αντεδείκνυται για τη ν σημερινή εποχή . Θ α π ε ­ ριμένουμε καλύτερο δείγμα γρ α ­ φ ή ς α π ό το ν Σ πύρο Τζουβέλη, για τί σίγουρα έχει τις δυνατότη­ τε ς και μπορεί.

Γιώργος Πετρόπουλος

------------------------------------------------------------------------- ετηλογη 21

η δυναμική των σχέσεων εξειδίκευσης... η «ανανεωμένη» μεσογειακή πολιτική... ΤΑΣΟΣ ΓΙΑΝΝΙΤΣΗΣ. Η δυναμική των σχέσε­ ων εξειδίκευσης μεταξύ Ελλάδας - Ισπανίας Πορτογαλίας - Τουρκίας και ξένες επενδύσεις στην Ελλάδα στη δεκαετία του 1980. Αθήνα, Π α π αζήσ η/Ε Κ Ε Μ , 1992. Σελ. 222. ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΤΣΑΡΔΑΝΙΔΗΣ. Η «Ανανε­ ωμένη» Μεσογειακή Πολιτική της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και η Ελλάδα. Αθήνα, Π α π αζήσ η/ ΕΚΕΜ , 1992. Σελ. 152.

Πολιτική Λ/ Ι|

θέση της Ε λλάδας στον διεθνή καταμερισμό εργασίας που διαμορφώνεται μεταξύ των χωρών της Ν ότιας Ευρώ πης και η δυναμική I των διεθνών άμεσων επενδύσεων στην ελI ληνική οικονομία στην ίδια περίοδο, είναι τα θέματα που διερευνά η μελέτη του καθη­ γητή Τάσου Γιαννίτση και η οποία εκπονή­ θηκε στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμμα­ τος του Ελληνικού Κέντρου Ευρωπαϊκών Μελε­ τών για τις επιπτώσεις του 1992. Η μελέτη αποτελείται από τέσσερα τμήματα. Στα τρία πρώτα διερευνώνται θέματα διεθνούς εξειδίκευσης και επιδόσεων στο εξωτερικό εμπό­ ριο, καθώς και οι επιπτώσεις της διεύρυνσης της Ε.Κ., με την Ισπανία και Πορτογαλία για την Ελλάδα. Η ανάλυση που επιχειρεί ο συγγραφέας των επιδράσεων στις εμπορικές ανταλλαγές της Ε λλά­ δας από την ένταξη της Ισπανίας και Π ορτογα­ λίας στην Ευρωπαϊκή Κ οινότητα, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι αντίθετα προς την εμπειρία της ένταξης της χώρας μετά το 1981 στην περίπτωση των δύο νέω ν χωρών σ τα πρώτα χρόνια της εμπο­ ρικής απελευθέρωσης, οι επιδράσεις εμπορίου εί­ ναι πιο ισόρροπες, καθώς και οι τρεις χώρες εντεί­

I

νουν τις μεταξύ τους εμπορικές σχέσεις. Η συγκριτική ανάλυση Ελλάδας - Τουρκίας δείχνει θεαματικές διαφορές στις οικονομικές επι­ δόσεις τους, τόσο σε σχέση με τους ρυθμούς μεγέ­ θυνσης του Α ΕΠ , όσο και με τις επενδύσεις, τις εξαγωγές, το εξωτερικό έλλειμμα σε βάρος της Ελλάδας. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η δυναμι­ κή των τουρκικών εξαγωγών στη Μ έση Α νατολή, στην οποία σημειώνεται μια σοβαρότατη ρήξη στις εξαγωγικές επιδόσεις της Ελλάδας με σημα­ ντικές απώλειες. Η ανάλυση των διεθνικών επενδύσεων που επιχειρείται στο τέταρτο κεφάλαιο καλύπτει τη βιο­ μηχανία, τις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, τις ασφάλειες και τις διαφημιστικές υπηρεσίες. Τα συμπεράσματα έρχονται σε αντίθεση με τις γενι­ κές παραδοχές για δυσμενές κλίμα και ισχνότητα διεθνών επενδύσεων στην Ελλάδα στη δεκαετία του 1980. Ο ι επενδύσεις που πραγματοποιούνται είναι ποσοτικά σημαντικές, αλλά παρουσιάζουν δύο στοιχεία ουσ ιαστικής διαφ οροποίησης σε σ χ έσ η μ ε το παρελθόν: κατευθύνονται σε πολύ με­ γαλύτερη κλίμακα απ’ ό,τι στο παρελθόν στις υπηρεσίες, ενώ στη βιομηχανία παίρνουν τη μορ­ φή των εξαγορών και πολύ λιγότερο την ανάληψη νέω ν επενδυτικών πρωτοβουλιών. Η ανάλυση των ξένων επενδύσεων σε τρεις κρίσιμους τομείς των υπηρεσιών δείχνει μια σημαντικότατη επέ­ κταση δραστηριοτήτων και μεριδίων αγοράς των διεθνικών εταιριών, ενώ στη βιομηχανία πάνω από το 70% των εξαγορών πραγματοποιείται από τις εταιρίες αυτές. Ύ σ τερ α από μία αναλυτική προσέγγιση ο συγγραφέας οδηγείται στο συμπέρασμα ότι μια σειρά παράγοντες προσδιόρισαν την ένταση, τον κλαδικό προσανατολισμό και τη μορφή της επι­ χειρηματικής διείσδυσης των διεθνικών εταιριών στην ελληνική αγορά, όπως: - η απουσία εξειδικευμένης στρατηγικής δραστη­ ριοτήτων με στόχο τη διεθνή ανταγωνιστικότητα της οικονομίας, - η επενδυτική καχεξία του κρατικού τομέα,

22 ετηλογη - το μικρό μέγεθος της ελληνικής αγοράς σε συνδυασμό με τη φιλελευθεροποίηση και το μετα­ φορικό κόστος προς την κεντρική Ευρώπη, - το χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης στη χώρα, - το χαμηλό επίπεδο τεχνολογικά πιο συνθέτων δραστηριοτήτων (R & D, design, τυποποίηση, έλεγχος ποιότητας, τεχνολογικό κλίμα, κ.ά.), - η ίδια η ισχνή βιομηχανική βάση της ελληνι­ κής οικονομίας. Γενικότερα, η ανάλυση των κεντρικών τάσεων της περιόδου δίνει μια συνθέτη εξέλιξη, και μία αδυναμία προσέλκυσης ξένων επενδύσεων ό χι γε­ νικά, αλλά σε τομείς όπου στις σημερινές συνθή­ κες ανοίγματος στη διεθνή αγορά οι υψηλότερες τεχνολογικές απαιτήσεις θα έκαναν τις επενδύσεις αυτές πραγματικά ουσιαστικούς παράγοντες για τον εμπλουτισμό του παραγωγικού φάσματος και της διεθνούς ανταγωνιστικότητας της οικονομίας της χώρας. την ίδια σειρά που επιμελήθηκε ο Σω τήρης Ν τάλης κυκλοφόρησε και το βιβλίο του επικ. καθηγητή του Π αντείου Π ανεπιστημί­ ου Χ αρά λαμπο υ Τσαρδανίδη: Η «Ανανεω­ μένη Μ εσογειακή πολιτική της Ε υρω­ παϊκής Κ οινότητας και η Ελλάδα».

Ο συγγραφέας σ ’ αυτή την ενδιαφέρουσα μελέ­ τη, που εκπονήθηκε κι αυτή στο πλαίσιο ερευνητι­ κού προγράμματος του Ελληνικού Κέντρου Ευρωπαϊκών Μελετών, εξετάζει τους λόγους που επέβαλαν την αναθεώρηση της μεσογειακής πολι­ τικής της Κ οινότητας και το περιεχόμενό της ως προς τους στόχους που θέτει. Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στην απόφαση της Ελλάδας, τον Ιούνιο 1992, να άρει τις επιφυλάξεις της σε σχέση με τη συμμετοχή της Τουρκίας στην οριζόντια χρημα­ τοδοτική δράση που προβλέπεται με την ανανεω­ μένη μεσογειακή πολιτική. Μ έσα από τα οκτώ κε­ φ άλαια της μελέτης ο συγγραφέας εντοπίζει το ρόλο της Ελλάδας στη διαμόρφωση της «ανανεω­ μένης» μεσογειακής πολιτικής και προσδιορίζει τις θέσεις που υιοθέτησε η Α θήνα στην επίπονη διαπραγμάτευση των δύο τελευταίων χρόνων. Ο Χαρ. Τσαρδανίδης επίσης, αναλύει τα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα των χω ­ ρών της μεσογειακής λεκάνης, προσδιορίζει τα συμφέροντα της Ελλάδας στο χώρο αυτό για τα επόμενα χρόνια και εξετάζει σε ποιο βαθμό τα συμφέροντα αυτά συμβιβάζονται με τους στόχους της «ανανεωμένης» μεσογειακής πολιτικής.

Κώστας Δημητρόπουλος

Διακοπές στο «Ελληνικόν Ειδύλλιον» για τους φίλους της κλασικής μουσικής και του αρ­ χαίου ελληνικού πολιτισμού παρέα με ξένους φιλέλληνες και μουσικά σύνολα μέσα σε ένα μεγάλο μαγευτικό κήπο πάνω στη θάλασσα στα Σελιανίτικα Αιγίου. • Πολιτιστικές συζητήσεις και περίπατοι στη φύση. • Συναυλίες κλασικής μουσικής και σεμινάρια μουσικής δωματίου • Βραδιές έντεχνου τραγουδιού και διαγωνισμοί

Διαμονή στο «Ελληνικόν Ειδύλλιον» σε ανεξάρτητα διαμερίσματα τύπου βίλλας, μόνος σας ή με την οικογένειά σας συμμετέχοντας ή απλώς παρακολουθώντας και απολαμβάνο­ ντας τις εκδηλώσεις και το περιβάλλον. Περισσότερες πληροφορίες - προγράμματα Ανδρέας Ντρέκης «Ελληνικόν Ειδύλλιον» 25 100 Σελιανίτικα / Αίγιον Τηλ.: 0691/72488 · Fax 72791

ετηλογη 23

ΙΣ Μ Α Η Λ Ε Μ Ρ Ε . Π ν ο έ ς . Ε ισ α γ ω γ ή -Μ ετ ά φ ρ α σ η -Σ χ ό λ ια : Π ο λ ύ μ ν ια Α θ α ν α σ ιά δ η . Α θ ή ν α , Δ ό μ ο ς , 1991.

Ποίηση Ισμαήλ Εμρέ ήταν ένας δερβίσης χωρίς τάγμα, που ψηλαφούσε στο κέντρο ενός εθνικά, κοινωνικά και θρησκευτικά ετερό­ κλητου κύκλου, τρόπους πνευματικής τελεί­ ωσης. Συγχρόνω ς ήταν ένας μεγάλος πρ ο ­ φορικός ποιητής που καθώς προχω ρούσαν τα χρόνια έπεφτε όλο και συχνότερα σ ’ έκσταση και τραγουδούσε σε παραδοσιακά μέτρα και ρυθμούς τον ασίγαστο έρωτά του για το Θεό. Ρα­ ψωδός, παραμυθάς και άγιος ο Ισμαήλ Εμρέ ήταν ο τελευταίος, ίσως, εκπρόσωπος μιας παράδοσης αναγνωρίσιμης, ήδη, από τον 13ο αιώ να και που συντάσσουν τα συγκλίνοντα ρεύματα του ετερό­ δοξου Ισλάμ και του τουρκικού λαϊκού πνέυματος. Η δίδυμη αυτή εξάρτηση καθρεφτίζεται στο επίθετο που πείστηκε να υιοθετήσει ο Ισμαήλ, όταν στα πρώτα χρόνια της κεμαλικής μεταπολί­ τευσης οι Τ ούρκοι αναγκάστηκαν να πάρουν οι­ κογενειακά ονόματα- το όνομα Εμρέ σημαίνει εραστής ενώ συνάμα ανακαλεί τον επίσης προφο­ ρικό ποιητή Y unus Em re (περ. 1240-1320) που στάθηκε για την τουρκική γλώσσα ό,τι ο D ante για την ιταλική. Ο Ισμαήλ γεννήθηκε σ τα Α δανα μαζί με τον αι­ ώνα. Πολύ μικρός ορφάνεψε τελείως και τότε τον ανέλαβε ένας θείος του πεταλωτής που του δίδαξε την τέχνη του. Ό τ α ν στο γέρμα της ήβης, ξύπνη­ σε στην ψυχή του Ισμαήλ η δίψα του Θεού είχε την τύχη να βρει έναν ανένταχτο πνευματικό δά­ σκαλο, έναν άνθρωπο ιδιόρρυθμο κι ελεύθερο που του δίδαξε τη θυσία μεσ’ από το δρόμο της αγά­ πης. Πάνω απ’ όλα ο Χαφίζ Χαλίλ Ντεβελίογλου δίδαξε στον Ισμαήλ ν ’ αγαπά τους ανθρώπους και ν ’ αδιαφορεί για τους τύπους θρησκευτικούς και κοινωνικούς. Ό π ω ς κάθε μυστικισμός, η διδασκαλία του Εμρέ είναι απαλλαγμένη από τον φορμαλισμό των επισήμων θρησκευτικών παραδόσεων. Το μ ή­ νυμά του -έ ν α μήνυμα ειρήνης εσωτερικής και

κατά κόσμον που επιτυγχάνεται μόνο με την αγά­ πη απευθύνεται σε ολόκληρη την ανθρωπότητα. «Η αντίλη ψ η της αγάπης είναι πλατύτερη από τη ν αντίλη ψ η του νου» είπε ένα βράδυ στον κύκλο του ο Ισμαήλ. Η καθημερινή διδασκαλία και η αυθόρμητη ποίησή του έχουν καταγραφεί από μέ­ λη της οικογένειας του Εμρέ και μερικώς εκδοθεί σε δύο τόμος ποιοημάτω ν και σε συνέχειες στα τοπικά περιοδικά Yeni Yunus Em re και Ic Kaynak που κυκλοφόρησαν με πρωτοβουλία ενός φιλόλογου-μαθητή από το 1951 ως το 1965. Εκτός από το δημοσιευμένο, το δακτυλογραφημένο και το χειρόγραφο υλικό, οι πηγές για την προσωπι­ κότητα και τη διδασκαλία του Ισμαήλ Εμρέ είναι η προφορική μαρτυρία της οικογένειας και των μαθητών του. Στα διαδοχικά ταξίδια στην Τουρκία, η Πολύ­ μνια Αθανασιάδη (η οποία πρωτάκουσε για τον Ισμαήλ από τον πατέρα της και φίλους του όταν ήταν παιδί), συνέλεξε πληροφορίες, τις οποίες χρησιμοποιεί στην εκτενή εισαγωγή αυτού του τόμου, για να ζωντανέψει τη μορφή του ποιητή εντάσοσοντάς την στον ιδεατό και κοινωνικό της χώρο. Από μια συλλογή που αριθμεί πάνω από 2.000 τραγούδια, η μεταφράστρια επέλεξε 99, όσκ και τα ονόματα του Θεού σύμφωνα με την ισλαμική θεολογία. Οι μεταφράσεις δουλεμένες με μερά­ κι και περισσή ευαισθησία είναι σχολιασμένες, και ένα επεξηγηματικό Γλωσσάρι όρων και θε­ σμών συμπληρώνει τον τόμο. Η δουλειά αποτελεί μια πρώτη εντόπιση του υλικού. Ή δ η η Πολύμνια Α θανασιάδη -που είναι καθηγήτρια της Α ρχαίας Ιστορίας στο Π ανεπι­ στήμιο Αθηνών, και παρουσίασε το έργο του Ισμαήλ Εμρέ το χειμώνα 19901991 στην Οξφόρ­ δη, στο Λονδίνο (SOAS) και στο Cambridge συγγράφει στα αγγλικά μια συστηματική μελέτη για τον Ισμαήλ Εμρέ η οποία ανιχνεύει τις ρίζες της ποίησής του στην ετερόδοξη ισλαμική παρά­ δοση της Τουρκίας, εντάσσει τον Ισμαήλ στον κοινωνικό του περίγυρο μέσα σ ’ έναν ταχύτατα μετασχημαιζόμενο μεταοθωμανικό κόσμο και επι­ χειρεί, πέρα από οποιοδήποτε ιστορικά σχήματα ν ’ αγγίξει τον μεταφυσικό πυρήνα του λόγου του Εμρέ.

Πηνελόπη Στάθη

24 εταλογη

λυκόφως της μοναξιάς ΜΑΡΙΑΣ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΔΟΥ - ΠΟΘΟΥ. Λυκόφως της Μοναξιάς. Αθήνα, Κ α λ έ ν τ η ς , 1991. Σελ. 122/

Πεζογραφία

Λ ήμνια λογοτέχνιδα Μ. Λαμπαδαρίδου, ύστερ’ από το δεύτερο ιστορικό μυθιστόρη­ μά της: «Η Δ οξανιώ» (1990), στο οποίο δο ­ κίμασε, για δεύτερη φορά και με μεγάλη επι­ τυχία, τις συνθετικές συγγραφικές της ικανό­ τητες και το οποίο αποτιμήσαμε κριτικά, κυκλοφόρησε, την περασμένη χρονιά, ένα ολιγοσέλιδο βιβλίο, που άποτελείται από 14 αυτοτελή αφηγήματα. Με τούτο το βιβλίο της η Μ. Λαμπαδαρίδου επιστρέφει στο γνώριμο, από παλαιότερες συγγραφές της, λυρικό κλίμα. Π ασκίζει να βυθοσκοπήσει και ν ’ ανιχνεύσει, ως τα έσχατα όριά της, την ψυχή του αλλοτριωμένου, από ποικίλες αιτίες, ανθρώπου της αντιφατικής και ρευστής εποχής μας, να ιχνηλατήσει το άλγος και την υπαρξιακή αγωνία, που τον δυναστεύουν και τον αποξενώνουν από τον περίγυρό του, και να μας αποκαλύψει τις διαστάσεις και τις μορφές τους. Τυπολογικά, τα κείμενά της ανήκουν στο λογο­ τεχνικό είδος, που ονομάζεται εσω τερικός μ ο ν ό ­ λο γο ς και λ υρικ ή πεζογραφία. Το είδος αυτό καλ­ λιέργησε ο Μ αρσέλ Π ρουστ στο περίφημο έργο του: «Αναζητώντας το χαμένο χρόνο» και στη χώρα μας εισηγητής του θεωρείται ο Στέλιος Ξεφλούδας. Έ χ ο υ μ ε σαφή απομάκρυνση από την παραδοσιακή, την κλασική πεζογραφία, με τον απαρτισμένο μύθο και τη λογική δομή των επει­ σοδίων, την εξωτερική περιπέτεια και δράση. Ο ι λυρικοί πεζογράφοι είναι εσωσεστρεφείςεξερευνούν επίμονα την εσωτερική ζωή των προ­

σώπων, προσπαθώντας να μας αποτυπώσουν και τους πιο ανεπαίσθητους κυματισμούς της ψυχής τους. «Λυκόφως της Μ οναξιάς» τιτλοφορείται το βι­ βλίο της Μ. Λαμπαδαρίδου, χρησιμοποιώντας τον ομώνυμο τίτλο του όγδοου αφηγήματος της. Με τον τίτλο της μας υποδηλώνει, ότι κεντρικό μοτίβο των αφηγημάτων της είναι η μοναξιά, η ψυχική ερημιά και αποξένωση, που βιώνει ο σύγ­ χρονος άνθρωπος, και μας προϊδεάζει για την ατμόσφαιρα, μέσα στην οποία ζουν τα πρόσωπά της. Ε ίναι μια ατμόσφαιρα ημίφωτος, όπου τα πράγματα, οι φιγούρες, τα σχήματα, τα χρώματα γίνονται, από τον πόνο και τη θλίψη τους, γκρίζα, θολά, ρευστά και φευγαλέα, εικόνα της βουρκω­ μένης ψυχής τους. Μ ελέτη της μοναξιάς του αν­ θρώπου και των ποικίλων ψυχικών καταστάσεων, που αυτή δημιουργεί, επιχειρεί σε τούτο το πεζο­ γράφημά της η Μ. Λαμπαδαρίδου. Το δεύτερο μο­ τίβο είνάι «το γήρασμα του σώματος και της μορ­ φής», που είναι, όπως λέγει ο Καβάφης «πληγή από φριχτό μαχαίρι». Η αιμάσσουσα αυτή πληγή του μοναχικού ατόμου δημιουργεί μια βαθιά οδύ­ νη, που αγγίζει τα όρια της απελπισίας και της γε­ μάτης τρόμους αγωνίας του. Με το πρώτο της πεζογράφημα: «Ο Ή λ ιο ς της Δ ικαιοσύνης» μας εισάγει στη βαριά και καταθλιπτική ατμόσφαιρα, που θα συναντήσουμε σ ’ όλα τ’ αφηγήματά της. Η ηρωίδα (τα κεντρικά πρόσω ­ πα όλων των αφηγημάτων είναι γυναίκες, στην πλειοψηφία άγαμες), η οποία ζει ολομόναχη και γερασμένη στο σπιτικό της, αναχαράζει νοσταλγικά παιδικές και εφηβικές μνήμες, ενώνει με βαθύ πόνο «τις δαχτυλιές της φθοράς του χρόνου στο σώμα της» και μονολογεί: «Δε μ ε χρειάζεται κα­ νείς, δε μ ’ έχει ανάγκη κανείς απόψε. Μ οναξιά θα πει να μ η σ ε χρειάζεται κανείς» (σελ. 10). Και αι­ σθάνεται γύρω της τη μοναξιά της «να κρέμεται από τους ραγισμένους σ αν δάκρυα της λήθης» (σελ. 8). Ό λ α τα αφηγήματα έχουν έναν υποτυπώδη μύ­ θο και ελάχιστη δράση. Η ματιά της Μ. Λαμπα-

εταλογη 25 δαρίδου είναι στραμμένη σχεδόν αποκλειστικά στον εσωτερικό κόσμο των προσώπων της και κα­ ταγράφει, μουσικά και λυρικά, και τις απειροελά­ χιστες κινήσεις και τους πιο ανεπαίσθητους κρα­ δασμούς της ψυχής τους. Η εξωτερική πραγματι­ κότητας (πράγματα, τοπία, φαινόμενα) υπάρχει για ν ’ αντικατοπτρίζει τις ψυχικές διαθέσεις των προσώπων. Ακόμα και το φως είναι «άρρωστο», μια «φλόγα κίτρινη, έτοιμη να σβήσει», ανήμπο­ ρο να φωτίσει το ψυχικό τους σκοτάδι. Η εικονοπλασία του εξωτερικού χώρου είναι εμπρεσιονιστική, για να υπογραμμίζει τις ρευστές και φευγα­ λέες ψυχικές καταστάσεις των προσώπων, την ερημιά και την αποξένωσή τους. Μ οναχικά άτο­ μα ζουν κλεισμένα στον εαυτό τους, ζουν μόνα τους τις αγωνίες, τα όνειρα, τις απογοητεύσεις, τη θλίψη, τον πόνο, τ ’ αδιέξοδά τους, την ίδια τη μοί­ ρα τους. Δεν βρίσκουν γύρω τους ένα στήριγμα, για ν ’ ακουμπήσουν και να ζητήσουν βοήθεια. «Πουθενά ένα φίλος, ένας συγγενής, ένα χέρι να κρατήσει το δικό της, να της πει: είμαι δίπλα σου, είμαι κι εγώ, δεν είσαι μόνη» (σελ. 64). Ο ι αναμνήσεις ευτυχισμένων στιγμών της παι­ δικής και εφηβικής ηλικίας, καθώς σφηνώ νονται στο ανέραστο και ανέλπιδο παρόν, γίνονται γλυκόπικρο δηλητήριο, που φαρμακώνει την ψυχή τους. Με το βύθισμα στα περασμένα, στο όνειρο και στην προσδοκία και τη βίωση της πα­ ροντικής τους κατάστασης, ο χρόνος βιώνεται ταυτόχρονα σ αν παρελθόν, παρόν και μέλλον. Έ τ σ ι, η αφήγηση φορτίζεται συγκινησιακά και

κερδίζει σφρίγος και ένταση. Η αφήγηση άλλοτε πρω τοπρόσωπη, με τη μορ­ φή του μονολόγου και της αυτοεξομολόγησης, και άλλοτε τριτοπρόσω πη μας δίνει την αίσθηση μιας μουσικής δωματίου. Στις λέξεις και σ τις φ ρά­ σεις τρεμοπαίζει μια ανάλαφρη ποιητική πνοή. Οι λυρικές περιγραφές του εξωτερικού χώρου και οι συχνές επαναλήψεις λέξεων και φράσεων (π.χ. «Νύχτες του Φεγγαριού» κ.ά.) λειτουργούν σαν αντίστιξη στην τοπιογραφία των ψυχικών κατα­ στάσεων των προσώπων των αφηγημάτων και προσδίνουν στο λόγο ένα λικνιστικό ρυθμό. Ο λόγος είναι μουσικός και κυλάει κυματιστά, με αιφνίδιες παύσεις και σιωπές, και σβήνει απαλά, γλυκά σ αν ανάλαφρο ψιθυριστό φλοίσβημα σε φθινοπω ρινό ακρογιάλι. Με το «Λυκόφως της Μ οναξιάς», ένα έργο αποκαλυπτικό ενός πολύμορφου ταλέντου, όπου συνταιριάζονται αρμονικά ποιητικός και πεζός λόγος, η Μ αρία Λαμπαδαρίδου ανιχνεύει σε βά­ θος την τραγωδία του μοναχικού και αλλοτριωμέ­ νου ατόμου καί την εκφράζει αισθητικά μ ’ έναν έξοχο τρόπο γραφής και μ’ ένα απόλυτα προσωπι­ κό ύφος. Κυριαρχεί στα εφραστικά της μέσα. Η γλώ σσα της πλούσια, εύηχη και στίλβουσα υπη­ ρετεί τον βασικό της αισθητικό στόχο: να υποτά­ ξει τις συλλήψεις του νου, της οιστρήλατης φα­ ντασίας τα πλάσματα και τα σκιρτήματα της καρ­ διάς της «εις το νόημα της τέχνης».

Λ. Δ. Βελιαρουτης

26 ετηλογη

το λεξικό των κοινών τόπων ΓΟΥΣΤΑΥΟΣ ΦΛΩΜΠΕΡ. Το Λεξικό των Κοινών Τόπων. Εισαγωγή - Μετάφραση: Τατιάνα Τσαλίκη - Μηλιώνη. Δίγλωσση Έκδοση. Αθήνα, Σ ο κ ό λ η , 1992. Σελ 196.

και να προσπαθούμε να μπούμε μέσα, αν μπορού­ με. Φιλοδοξία: Π ροηγείται πά ντα το «παράλογη» ό ταν δεν είναι «ευγενής». Α ντικιτέ: Ε ίνα ι πάντοτε σύγχρονης κατασκευ­

ής

Δοκίμιο

< 4 αθηγήτρια στο Π ανεπιστήμιο Α θηνών, στο / Γαλλικό τμήμα της Φ ιλοσοφικής Σχολής, [ αλλά και δόκιμη μεταφράστρια έργων της 1 σύγχρονης γαλλικής πεζογραφίας (Καμύ, 1 Ντυράς, Ρομπ-Γκριγιέ, Σαρρώτ, ή ακόμα Α και του Ν ερβάλ) η Τ. Τ σαλίκη-Μ ηλιώνη, επιδόθηκε αυτή τη φορά σ ’ ένα δυσκολότερο εγ­ χείρημα, σ ’ αυτό της μετάφρασης ενός ιδιόμορ­ φου έργου του Φλωμπέρ που φέρεται ως δεύτερος τόμος του κλασικού, πλέον, έργου του, Μ πουβάρ και Π εκνσέ, το οποίο και εκδόθηκε μετά το θάνα­ τό του, στα 1881. Το Λ εξικ ό τω ν Κ οινώ ν Τόπων, όπως, ομολογουμένως, ιδιαίτερα εύστοχα απέδωσε η μεταφρά­ στρια τη γαλλική έκφραση «idees τεςιιεε», σε σύ­ γκριση μάλιστα με τις προηγούμενες αποδόσεις που είχαν υιοθετηθεί στα ελληνικά, για την ίδια έκφραση, και τις οποίες παραθέτει σ την εισαγωγή της, παραπέμπει σε όλες εκείνες τις λεκτικές κοι­ νοτοπίες που λέγονταν την εποχή του συγγραφέα και μαρτυρούν την κενότητα των συνδιαλεγομένω ν προσώπων. Και είναι αυτή ακριβώ ς την κενό­ τητα τω ν λεκτικών στερεοτύπων που προσπαθεί να καυτηριάσει με το έργο του αυτό ο Φλωμπέρ. Συλλέγοντας τις διάφορες εκφράσεις της αστικής τάξης της εποχής του, δείχνει τ ην επαναλαμβανό­ μενη βλακεία αλλά κυρίως την αναπαραγω γή ενός τρόπου σκέψης μέσα από τη γλώσσα. Η γλώ σσα, που ως όργανο επικοινωνίας, έχει ως βα­ σικό της στόχο να σημαίνει, μέσα από τις εκφρά­ σεις αυτές, αναδεικνύεται σε μηχανισμό αναπα­ ραγωγής της μη-σημασίας, του ευτελισμού του νοήματος της μη-επικοινωνίας. Ν α μερικά παραδείγματα: Α κα δ η μ ία γαλλική: Ν α την κακολογούμε αλλά

Συγγραφέας: Πρέπει «να γνωρίζουμε τους συγγραφείς». Ε ίνα ι ανώφελο να μάθουμε τα ονόματά τους. Τέρψη: Σ την ποίηση υπάρχουν εκφράσεις που τη δηλώνουν. Ν τιντερό: Ακολουθεί πάντα το «Ντ’ Αλαμπέρ»» Κορόιδο: Καλύτερα απατεώνας παρά κορόιδο. Κηδεία: Ως προς τον εκλιπόντα: «Και να σκεφτείς πω ς φάγαμε μαζί πριν από οχτώ μέρες!». Ο νομάζεται νεκρική πομπή όταν πρόκειται για στρατηγό, και εκφορά για φιλόσοφο. Πνεύμα: Ακολουθεί π άντα το «σπινθηροβόλο». Κ υκλοφορεί στους δρόμους. Τ α μεγάλα πνεύματα συναντώνται. Σηκώθηκε: (Erection): Λέγεται μόνο για μνη­ μεία. Δ υστύχημα : Π άντα «θλιβερό» ή «τραγικό» θαρρείς και θα ’πρεπε κάποτε να δεχτούμε τη συμφορά σ αν πράγμα διασκεδαστικό. Φ υσικά, όλα αυτά είναι παλιά αλλά και σύγ­ χρονα. Ο ι τετριμμένες εκφράσεις, οι καθωσπρεπι­ σμοί, το να πεις κάτι για να το πεις, μιλώντας για την καθημερινότητα, το τραγικό ή το αστείο, την τέχνη ή την πολιτική καταφεύγοντας σε προκατασκευασμένα λεκτικά σχήματα δεν διαφέρει σε τί­ ποτα από τις αντίστοιχες σ υμπεριφορές ή τρόπους σκέψης. Η γλώ σσα αντικατοπτρίζει, όταν δεν πα ­ ρά, '.ι η ίδια, τους τρόπους, και τις συμπεριφορές, λειτουργώντας ως ο κατεξοχήν κοινωνικοποιητικός μηχανισμός και μηχανισμός αναπαραγω γής νοοτροπιώ ν, ιδεολογιών και σ τερεότυπων αντιλή­ ψεων. Ο Φλωμπέρ, όπω ς διευκρινίζει η μεταφράστρια σ την Εισαγωγή της, συγκεντρώνει αυτό το υλικό θέλοντας να σατιρίσει με το δικό του τρόπο τη βλακεία των αστών της εποχής του, οι οποίοι εκ­ φράζονταν με αυτούς τους πανομοιότυπους τρό­ πους. Ο Φλωμπέρ, όμως, μιλώ ντας για αστούς και αστική τάξη, δεν είχε κατά νου τον μαρξιστικό ορισμό, αφού δεν λ αμβάνει υπόψη του την κοινω-

επάογη 27 νικο-οικονομική διάσταση. «Πρόκειται, αντίθετα, για το είδος εκείνο που η κακοήθεια, η μετριότη­ τα, και η βλακεία είναι τα κύρια γνω ρίσματα του, είτε φοράει ρεντιγκότα είτε την εργατική μπλού­ ζα». ίναι, βέβαια, φυσικό, να μη γίνεται η μαρξι­ στική διάκριση των τάξεων από το συγγρα­ φέα του «Λεξικού» όταν αναφέρεται στα γλω σσικά στερεότυπα. Α υτά, όπω ς και πολ­ λά άλλα, δύσκολα προσδιορίζονται από κοι­ νωνική προέλευση, από τη στιγμή που εκπο­ ρευόμενα από ένα κυρίαρχο κοινωνικό στρώμα διαχέονται τάχιστα και διαβρώ νουν τη γλωσσική έκφραση και των υπολοίπων. Σ την εποχή μας, άλ­ λωστε, τα στεγανά αυτά έχουν σ χεδόν ολότελα εξαφανισθεί λόγω και της εξάπλωσης τω ν Μ Μ Ε, όπως εξάλλου και τα λεκτικά ιδιώματα περιθω ρια­ κών ομάδων συνεχώς μεταβάλλονται, από τη στιγμή που υιοθετούνται απο ευρύτερα στρώματα πληθυσμού και παύουν να αποτελούν ιδιαιτερότη­ τα της συγκεκριμένης ομάδας. Ο ι στερεοτυπικές εκφράσεις πα ρ’ όλα αυτά μένουν βαθιά ριζωμένες ακόμα και ό ταν το σημαινόμενό τους έχει πάψει να γίνεται πιστευτό. Η μόνη εκφορά του σ ημαίνο­ ντος, της διασω σμένης μορφής του, μπορεί να επαναδραστηριοποιήσει τη λησμονημένη του σ η ­ μασία, ακόμα και ό ταν αυτή, σ την ουσία, παραμέ­ νει ανενεργή. Το Λ εξικ ό τω ν Κ οινώ ν Τ όπω ν μπο­ ρεί να προκαλεί το μειδίαμά μας αλλά συγχρόνω ς μας αναγκάζει να αναγνωρίσουμε, μετά ένα ν αιώ ­ να, πολλές από τις δικές μας στερεότυπες εκφρά­ σεις ή σκέψεις, έστω κι αν προέρχεται, από ένα διαφορετικό πολιτισμικό χώρο. Και εδώ πα ­ ρουσιάζει το ενδιαφέρον του.

αποσπασμάτων τα οποία, μέσα από το ομοιογενές κοινότοπο ύφος τους, δημιουργούν ένα ενιαίο κεί­ μενο με αρχή μέση και τέλος: την «αναδρομική ανάμνηση» που μας εισάγει στην προσωπικότητα και τη θέση τής Μ αρκησίας, όπω ς το φ ιλοτέχνη­ σε γνω στός ζωγράφος, το κυρίως σώμα που, όπως μας πληροφορεί ο σύντομος πρόλογος, συντίθεται από μια επιλογή μεταξύ των χιλίω ν διακοσίων (!) πρω τότυπων κομματιών που π εριέχονταν στο λεύ­ κωμά της, κομμάτια γραμμένα γι’ αυτήν από τους λογοτέχνες που τη συναναστρέφ ονταν και εμπνέ­ ο νταν από αυτήν και τέλος ένα ν επίλογο, στο ίδιο πάντοτε ύφος, που μας πληροφορεί για το θάνατό της. Π ρόκειται, βέβαια, για ένα κολάζ λογοτεχνι­ κών αποσπασμάτων συντεθειμένο με μοναδική μαεστρία, χιούμορ, και ειρωνεία για όλη αυτή τη ρομαντική συνάθροιση κοινότοπω ν ρηματικών σχημάτων, μεταφορών και καλολογικών στοιχεί­ ων που προσφέρεται τόσο για μια πλούσια σε καρπούς δομιστική ανάλυση, όσο και για μια έρευνα πάνω στη διακειμενικότητα με την ευρύτε­ ρη και λίγο εξειδικευμένη σημασία της, εκείνης δηλαδή, που αποβλέπει στη συμμετοχή ενός κει­ μένου σ τον διαλεκτικό χώρο μιας κουλτούρας της κοινοτοπίας και του γελοίου.

μετάφραση ενός τέτοιου χώρου υπήρξε αναμφισβήτητα επίπονη και η προσπάθεια της κ. Μ ηλιώνη αξιέπαινη. Σίγουρα, ο προ­ σεκτικός παρατηρητής εντοπίζει κάποια σ η ­ μεία που διέφυγαν του ελέγχου της: έτσι π.χ. η έκφραση «II est fort en droit», αναφερόμενη σε ένα δικηγόρο, δεν θα ’πρεπε να αποδο­ θεί με το «είναι δυνατός σ τους νόμους» αλλά μάλλον: «είναι δυνατός στα νομικά» μια και «faire le droit» σημαίνει σπουδάζω «νομικά» και κτός από το «Λεξικό» σ την Ε λληνική αυτή όχι τους νόμους. Τέτοιες ατυχείς στιγμές είναι •μετάφραση περιλαμβάνονται και άλλες δέ­ ωστόσο σπάνιες και ουσιαστικά ασήμαντες μπρο­ σμες από τις χειρόγραφες σημειώσεις του στά στο μέγεθος της προσφοράς, αλλά και λόγω Φλωμπέρ. Π ρόκειται για τον Κ α τά λο γο τω ν του δίγλωσσου του κειμένου: η μεταφράστρια πα­ καθώς πρέπει ιδεώ ν όπω ς και για Το Λ εύκω ­ ραθέτει το γαλλικό όσο και το ελληνικό κείμενο μ α της Μ αρκησίας. Το τελευταίο αυτό κείμε­ παράπλευρα, πράγμα που και τις τυχόν παραβλέ­ νο είναι μια ενδιαφέρουσα «εφαρμογή» της γενι­ ψεις της μπορεί να εντοπίσει και να διορθώσει, κής ιδέας του «Λεξικού» για το οποίο, δυστυχώς, τουλάχιστον ο γνώ στης της γαλλικής αναγνώ­ η Εισαγωγή δεν μας δίνει περισσότερα στοιχεία. στης. Το βιβλίο, τέλος, κοσμείται από επιτυχημέ­ Μ πορεί, ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, να θεωρη­ νες γελοιογραφίες του Ντωμιέ. θεί ένα «αφήγημα» που δημιουργεί τη θεματική Δημήτρης Τσατσούλης του από την επιτυχημένη παράθεση λογοτεχνικών

ί

28 ετηλογη

κρητική ματιά ΘΟΔΩΡΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΑΣ. «Κρητική μα­ τιά». Σπονδή στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη. Αθήνα, Τ ο λ ίδ η , 1992.

Μελέτη στοχασμός, η διανόηση και η φιλοσοφία σε καιρούς που προσβάλλονται η ανθρώπινη περηφάνια και η αξιοπρέπεια δεν φαίνεται να είναι παρά οι μάσκες που προσπαθούν να καλύψουν το ανθρώπινο αδιέξοδο. Ο στοχαστής, ο διανοητής, ο φιλόσοφος που επιμένει να διασχίσει το πέλαγος α ντιφατικών ιδε­ ολογιών με σ χεδία τον πνευματικό του εξοπλισμό, διατρέχει τον κίνδυνο να καταλήξει στο χάος. Μ ονάχα η πάλη με την άβυσσο μπορεί να τον σώ­ σει. Σε τέτοιου είδους αδιέξοδα η αθλητική στάση απέναντι στη ζωή γίνεται ένα είδος φιλοσοφίας. «Να κοιτάζεις την άβυσσο και να μην τρομάζεις· το εναντίον να παλεύεις και να παίζεις μαζί της άνετα. Αυτό ονομάζω “κρητική ματιά”· έτσι νομί­ ζω τέλεια φωτίζεται η ψυχή μου»1. Κάτω από τη σκιά της ματιάς αυτής ο φιλόσο­ φος ξεπερνά το χρόνο. Κ αι οι επέτειοι δεν συμβάλλουν παρά στο να υπογραμμίζουν την αθανασία του. Η φετεινή επέτειος των 35 χρόνων από το θάνατο του Νίκου Κ αζαντζάκη γίνεται αφορμή αναδίφησης εκείνης της εντολής που μό­ νο μια γη σαν της Κρήτης θα μπορούσε να δώσει στα παιδιά της. Τη βρίσκουμε στα λόγια του ίδιου του Καζαντζάκη: «άσφαλτα κατέχει η χωματένια αυτή μήτρα την αξία του κάθε παιδιού της· κι όσο ανώτερη η ψυχή που την έπλασε, τόσο και δυσκο­ λότερη του αναθέτει εντολή»2. Στο βιβλίο του Θόδωρου Γράμματά «Κρητική ματιά. Σπουδή στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη» γίνεται απόπειρα κριτικής αποτίμησης και επανε­ κτίμησης της προσφοράς του Καζαντζάκη στα νε­ οελληνικά γράμματα και στη συνέχεια σ την ευρύ­ τερη οικουμενική σκέψη. Ο συγγραφέας, που

βραβεύτηκε στα 1991 με το βραβείο «Νίκου Καζα­ ντζάκη» του Δήμου Ηρακλείου Κρήτης, δηλώνει ότι προσεγγίζοντας με αυστηρά επιστημολογικά κριτήρια τη σκέψη του Μ εγάλου Κρητικού διαπι­ στώνει ότι η ιδιότητα που συνοδεύει το έργο του είναι αυτή του διανοητή, του στοχαστή και τελικά του φιλοσόφου (σελ. 12). Σ την περίπτωση Καζαντζάκη ο φιλόσοφος γί­ νεται δέσμιος της λογοτεχνικής δημιουργίας και ο αδηφάγος μελετητής που ασκητεύει στο γράψιμο προσπαθώντας ν ’ αγκαλιάσει έναν ολόκληρο κό­ σμο δεν μένει απλά ένας «γραφομανής», ένας χω ­ ρ ίς σύνορα συγγραφέας3 που κινδυνεύει μέσα από την ίδια του τη δημιουργία να καταλήξει στο χά ­ ος. Το έργο του έχει αντικειμενικά αναγνωρίσιμη αξία που επισημαίνεται από την επιστημονική έρευνα μέσα από τη δυνατότητα της διαχρονικής και της διαπροσωπικής αναφοράς. «Η περίπτωση του Νίκου Καζαντζάκη παρά τον αναντίρρητα προσωπικό κι ελληνικό χαρακτήρα της δημι­ ουργίας του δεν ανήκει αποκλειστικά σε μια λ ογο­ τεχνική παράδοση, την ελληνική, αλλά δΓ αυτής εκφράζει ανάγκες και ζητούμενα που ανάγονται γενικά στο σύγχρονο άνθρωπο» (σελ. 127). Μ ερι­ κές από τις βασικές ορΐζουσες της σκέψης του Καζαντζάκη συνιστούν η ζωική ορμή και ο διαρρέων χρόνος του Μ περξόν, ο διονυσιακός μηδενι­ σμός και ο θάνατος του Θεού που επαγγελλόταν ο Νίτσε, όπως και ο πεσιμισμός και η απραξία της βουδιστικής σκέψης και η άρνησή τους από τη λενινιστική θεωρία της πράξης. Η έρευνα δεν ακολουθεί προηγούμενα ίχνη κι ενώ δίνει την εντύπωση πω ς απευθύνεται σε περιορισμένο κύ­ κλο διαβάζεται με πολύ ενδιαφέρον από τον μέσο καλλιεργημένο αναγνώ στη. Το εγχείρημα να εντάξει κανείς μέσα σ’ ένα συγκεκριμένο χώρο ένα έργο που κινείται «στην άλλη όψη των πραγμάτων» φαίνεται καταδίκη, ίσως όμως να είναι και σωτηρία. Η ένταξη του πολυδιάστατου αυτού έργου σε τρεις βασικές θε­ ματικές ενότητες, κάτω από καθορισμένους άξο­ νες, ακολουθεί την εξής διάκριση: υπαρξιακή αγωνία, κοινωνικός προβληματισμός, μεταφυσικά ερωτήματα.

ετπλογη 29 Διαβάζοντας προσεκτικά τα δοκίμια που συγκε­ ντρώ νονται στον τόμο διαπιστώνουμε τη χρ ησ ι­ μότητα των διακρίσεων αυτών. Η υπαρξιακή αγω­ νία του Καζαντζάκη που ανιχνεύεται σ ’ όλο το έρ­ γο του δεν έχει ηθική προέλευση, δεν οφείλεται δηλαδή σ την ιδέα κάποιας «αμαρτίας» και στην «εγκατάλειψη» εξαιτίας της του ανθρώπου από το Θεό, όπω ς σ τον Σ. Κ ίρκεγκαρντ. Α ντίθετα γίνεται κραυγή διαμαρτυρίας και αποτελεί το λόγο, για τον οποίο η αγωνία του δεν παραμένει σε μια αδρανή, παθητική κατάσταση, αλλά γίνεται ενερ­ γητική, εκείνη που θα τον βοηθήσει να γεμίσει το κενό του με σ κοπούς και προφάσεις ικανές να επι­ τρέψουν το ξεπέρασμα του προσωπικού του αδιε­ ξόδου. υνειδητοποιώντας άλλωστε ότι η κοινω νι­ κή συνύπαρξη αποτελεί αναπόφευκτη πραγματικότητα ο Κ αζαντζάκης ανάγει τουλάχιστον σε μερικές περιόδους της ζω­ ής του την ιδεολογία ως βασικό ζητούμενο της σκέψης του. Από αυτήν απορρέει η αναζήτηση της πολιτικής θεωρίας προς την κοι­ νωνική ένταξη, ακόμα και τη στράτευση του ατό­ μου. Η διαρκής ανάλυση που επιχειρεί και ίσως τελικά η αδυναμία του να γίνει άνθρωπος της πράξης, παρά τις αντίθετες διαβεβαιώσεις που έδι­ νε σ τον εαυτό του, δημιούργησε μια «παρεξήγη­ ση» για το πρόσωπό του, η οποία λειτούργησε και υπέρ αυτού αλλά και σε βάρος του. Τ ο νιτσεϊκό πρότυπο του δυνατού το ν οδηγεί σ τον εθνικισμό που δεν διατηρείται για πολύ. Η δολοφονία του Ί ω ν α Δραγούμη (στον οποίο αφιερώνει τον «Π ρωτομάστορα») και η Μ ικρασιατική Κ ατα­ στροφή τον στρέφουν σε μια περίοδο απαισιοδο­ ξίας και μηδενισμού. Η Β ιέννη και το Βερολίνο του 1921-23 συγκλονίζουν τον συγγραφέα της βουδιστικής απραξίας και του προτείνουν μια νέα άποψη για τη ζωή. Ο κομμουνισμός θα ήταν ίσως η λύση. «Ο νέος προλετάριος Θ εός θα σ υντρίψει όλα τα φρικώδη, άτιμα πολιτικά, ηθικά, πνευματικά είδω­ λα και θα κηρύξει μια νέα ελευθερία στον κόσμο»*123. Τ α πολιτικά κείμενα του Ν. Κ αζαντζάκη, έστω και περιορισμένα, η ενεργός συμμετοχή του στο κίνημα της δημοτικής, ο έντονος αντικληρικανισμός του δημιούργησαν την εικόνα του «αριστε­ ρού» λογοτέχνη που προβάλλει ένα συγκεκριμένο πορτρέτο ευνοϊκό ή δυσάρεστο για κάποιους. Για το Ν.Κ. «ο κομμουνισμός δεν είναι μια υλιστική φιλοσοφία, ούτε μια οικονομικο-κοινω νική πρα-

κτική. Α ντίθετα είναι μια καινούργια μεταφυσική ιδέα που αντικαθιστά τη θρησκεία»4. Ο μεταφυσικός προβληματισμός του Ν.Κ. ανά­ γεται σ την έννοια και τις διαστάσεις της ελευθε­ ρίας. Η μορφοποιημένη εικόνα τςυ Θεού δίνεται σ την «Ασκητική» με το όνομα «Αόρατος». «Εί­ ναι η ασυνείδητη δύναμη που εμψυχώνει την ύλη και ξεδιπλώνεται σταδιακά μέσα από τη διαρκή εξέλιξη των ειδών, προσπαθώντας ν ’ απαλλαγεί από τις δεσμεύσεις της. 'Ε ν α ς αγωνιζόμενος ανηφορίζει από την ύλη στα φυτά, από τα φυτά στα ζώα, στους ανθρώπους και μάχεται για λευτεριά»5. ι παραπάνω επισημάνσεις θεμελιωμένες σ την επιστημονική γνώ ση απαντούν στις επικρίσεις που συνεχίζουν (ακόμη) να δια­ τυπώνονται γύρω από το φαινόμενο Νίκος Καζαντζάκης χω ρίς ωστόσο να προσκομί­ ζουν και το απαραίτητο αποδεικτικό υλικό. Η μυθοποίηση και η λογοτεχνική ανάπλαση της πραγματικότητας μέσα από τη μυθιστορηματική αφήγηση, τη γλαφυρότητα του ταξιδιωτικού, την ένταση του δραματικού και την π οιητική φόρτιση του δοκιμίου αναδεικνύουν μια συνείδηση που κηρύττει την υπέρβαση του χρόνου και τη διεκπε­ ραίωσή της προς την αιω νιότητα. «Κι όμως, κερ­ δίζει κανείς το θάνατό του, το δικό του θάνατο, που δεν ανήκει σε κ ανέναν άλλο και τούτο το παι­ χνίδι είναι ζωή», θα σημειώσει ο Σεφέρης6. Ο ποιητής κοίταζε φαίνεται την άβυσσο «χωρίς ελπίδα και φόβο, μα και χω ρίς αναίδεια... όρθιος στην άκρη του γκρεμού...»7. Η τέλεια ματιά, η Κρητική ματιά, η άλλη όψη των πραγμάτων, καταδίκη και σωτηρία μαζί, όλα αυτά είναι η συνείδηση, ο νους του ανθρώπου.

Neva I. Κοκκινάκη “

Σημειώσεις 1. Γράμμα του Ν. Καζαντζάκη στο ν Α ιμίλιο Χουρμούζιο με ημερομηνία 23.5.1943 δημοσιευμένο σε τετρά­ διο Ε υθύνης 3 (1977), 182. 2. Αναφορά..., σελ. 524 3. Θ. Γράμματά, Κρητική ματιά, σελ. 136 4. Θ. Γραμματά, Κρητική ματιά, σελ. 134 5. Θ. Γράμματά, Κρητική ματιά, σελ. 136 6. Γ. Σεφέρη «Η τελευταία μέρα» 7. Α πό την Αναφορά...

30 ετπλογη

Φρειδερίκος και Ιωάννης Αστρολάβος ΕΛΕΝΗ ΛΑΔΙΑ. Φρειδερίκος και Ιωάννης Αστρολάβος. Αθήνα, Ε υ θ ύ ν η 55, 1991. Σελ. 96.

Μελέτη ο πρόβλημα της απόλυτης πίστης και της απόλυτης ελευθερίας του νου, αποτελεί μ όνι­ μη έγνοια για τη συγγραφέα Ε λένη Λ αδιάκαι η προσπάθεια της να δώσει μια ουσια­ στική και λογική απάντηση ένα ατέλειωτο οδοιπορικό στο χώρο τω ν ιδεών. Ο «Χι ο Λεοντόμορφος», (Εστία, 1986) δεν εί­ ναι παρά «μια μακρινή πορεία στο χώρο των ιδε­ ών» (152) που συνεχίζει ολομόναχη, οιστρηλατούμενη από μια περίεργη μανία να εισδύσει στο μυστήριο του Ό ν το ς ή του μη Ό ν το ς. Ο ι φιλοσοφικές της αναζητήσεις και οι υπαρ­ ξιακοί της προβληματισμοί, συνεχίζονται στην «Ωρογραφία», (Κ αστανιώτης, 1990) αλλά σε δια­ φορετικό επίπεδο. Εδώ κυρίαρχο στοιχείο είναι ο Χρόνος, η γεωμέτρηση, άρα η οριοθέτηση του Χρόνου. Τ ί είναι χρόνος, έχει διαστάσεις ή μήπως είναι μονοδιάστατος; (ετεροπροσωπία). Γενικότε­ ρα την απασχολεί η οριοθέτηση του χρόνου και της άγνοιας μεσ’ από καθημερινά συμβάντα και πράξεις σε συνδυασμό με τις ονειρικές καταστά­ σεις, όπου τα όρια μεταξύ του πραγματικού και του μη πραγματικού είναι δυσδιάκριτα, όπω ς και μεταξύ του Ό ν το ς και του μη Ό ν το ς. Λοιπόν, το ερώτημα παραμένει: είναι δυνατή η σχηματοποίηση, η ακινητοποίηση του χρόνου, άρα των σ κέψε­ ων και των πράξεων; Η συγγραφέας απαντά καταφατικά: με την τέ­ χνη. Ό σ ο ο ά νθρωπος ψ άχνει, τόσο πιο πολύ δια­ πιστώ νει την άγνοιά του, τόσο πιο τραγική γίνειχ π η ττπαρξη το υ . H αλήθεια ταττε fe v "κατακτιέ­

Ϊ

ται, η πηγή της παραμένει άγνωστη. Γι’ αυτό κι ο αγώνας για την κατάκτησή της είναι ατελείωτος. Ω στόσο η θρησκεία απαντά δια στόματος του αποστόλου Παύλου: «άρτι γιγνώσκω εκ μέρους, τότε δε επιγνώσομαι καθώς και επεγνώσθην. Νυνί δε μένει πίστης, ελπίς, αγάπη» (Κορ. Α, 13, 1213). Έ ν α άλλο πρόβλημα που την απασχολεί στο ίδιο βιβλίο είναι: τί είναι καλό και τί κακό. Α ντι­ κειμενικά, αποφαίνεται, δεν υπάρχει κακό. Ακόμα κι ο διάβολος ψάχνει για τη «φωτεινή πλευρά του φεγγαριού» (247), προσπαθεί να εξαγνιστεί. Γενικά στην Ω ρογραφία η σ. προσπαθεί να δώ­ σει απαντήσεις σε θεμελιώδη υπαρξιακά προβλή­ ματα μέσ’ από την καθημερινή πραγματικότητα απλών ανθρώπων. Αρθρώνει θεωρίες και μέσω των ηρώων της καταλήγει πως, σε σχέση με το οντολογικό, το ηθικό, το υπαρξιακό πρόβλημα, καθένας, συνειδητά ή ασυνείδητα σηκώνει στους ώμους του το βάρος της ανθρωπότητας. Ο ι φιλο­ σοφίες και οι υψηλές θεωρίες δεν σώζουν τον άν­ θρωπο. Ό λ α είναι σχετικά και ανατρέψιμα κάθε σ τιγμή' απο τα ίδια τα πράγματα και τα γεγονότα της καθημερινότητας. Το μόνο σταθερό είναι η πίστη στις ηθικές αξίες. Και θεμέλιος λίθος της κοινωνικής συνύπαρξης είναι μόνο η ομόνοια. Ο Θεός δεν μπορεί, κατά τη συγγραφέα, να είναι πα­ ρά μόνον πανάγαθος. ποτέλεσμα του αγώνα της είναι το συμπέρα­ σμα: Η πλήρης γνώ ση είναι άπιαστη. Ο ά ν­ θρωπος παραμένει δέσμιος της σκέψης του, αιώ νιος αναζητητής της αλήθειας, ένα έκ­ θαμβο, εκστατικό τραγικό νήπιο μπροστά στο μυστήριο του κόσμου, του Θεού και της ζωής, μέσα στην άγνοια που τον περιβάλλει. Θεώρησα αναγκαία την αναδρομή στα προη­ γούμενα δύο βιβλία της κ. Λαδιά, χρησιμοποιώ­ ντας την ως πρόσβαση στο πιο πρόσφατο «Φρει­ δερίκος κ α ι Ιω άννης», οπού ο αγώ νας κ α ι η

Ϊ

ετπλογη 31 έρευνα της σ. εστιάζεται μεταξύ απόλυτης πίστης και απόλυτης ελευθερίας, όπω ς εκφράζονται οι δυο πίστεις απο τις δυο προσωπικότητες που απο­ τελούν και τον τίτλο του βιβλίου: Ο Φρειδερίκος Νίτσε και ο Ιωάννης της Κλίμακος. Η Ε.Λ. έχει ιδιαίτερη προτίμηση στο φιλοσοφι­ κό μυθιστόρημα, που τη βηθάει να διατυπώσει τα φιλοσοφικά της ερωτήματα, να κάμει τα αγωνιώ­ δη και επίμοχθα οδοιπορικά της στο χώρο των ιδεών με όργανα καθημερινούς ή μη ανθρώπους όπως εδώ - , που χρησιμοποιείται για τις ανάγκες του έργου της και δεν την ενδιαφέρει η παραπέρα μοίρα τους. Για τον «Χι» δεν γνοιάζεται, τον αφ ή­ νει στο έλεος του καθενός μας, «σε κάποιον άλ­ λο». το «Φ ρειδερίκος και Ιωάννης» ξεκινάει το οδοιπορικό της με το φιλόσοφο, διαλεγόμενη μαζί του. Διερευνά το πεδίο της γνώ ­ σης μέσ’ από τα κείμενά του, πέρασε από στενά περάσματα με οδηγό το νου (λογι­ κή), περιφρονώντας την καρδιά (συναί­ σθημα) (19), κατέληξε στο συμπέρασμά της η αντίφαση είναι η άλλη όψη του νομίσματος. Ο Φ ρειδερίκος της είναι οραματιστής, εκφραστής της θεωρίας της αιώ νιας επιστροφής, της κυκλι­ κής κίνησης, του πρω ταρχικού νόμου, που αναι­ ρεί την ύπαρξη Θεού - δημιουργού- και την πα­ ντοδυναμία του ανθρώπου θεωρεί ως τη μόνη δυνατή πραγματικότητα (46). Ακολουθώντας το ν έφτασε στα δυσθεώρητα ύψη της μεγαλοφυούς διάνοιας του φιλοσόφου, στην απόλυτη διαύγεια του φωτός της γνώ σης για ν ’ αναπνεύσει, να «χαρεί» και να «χορέψει μέσα στο δυνατό αέρα, πλημμυρισμένη απο ψυχική ευφο­ ρία» (55), ζηλευτό απόκτημα και μοναδική εμπει­ ρία, «θήραμα κάλλιστον τω βίω», για να θυμηθού­ με τον Α ριστοτέλη. Αυτή, όμως, η κατάκτηση κα­ τέστη δυνατή μόνο κατ’ όναρ (52). Α πό τα ύψη της απόλυτης γνώ σης - ελευθερίας όπου είχε φτάσει, ακολουθώντας το φιλόσοφό της, που αγαπούσε την Ελλάδα (52), ξαναγυρίζει στα χαμηλά, αφήνοντας τη λογική να καλπάζει στους αιώνες της αναζήτησης, της γνώ σης και της αμφιβολίας. Κ αι παίρνει το κατόπι τον Ιωάννη της κλίμακος και επιστρέφει στα «πάθη» του κό­ σμου. Μ ελετώντας, ζώντας στο πνεύμα και στη σκέψη του ενός (του φιλοσόφου - αρνητή του Θεού και

ζηλωτή του σώματος και της δύναμης του ανθρώ ­ πινου στοιχείου: νου, λογικής, σκέψης) και του άλλου (του ασκητή Ιωάννη της κλίμακος, που περιφρονεί το σώμα), τους βρίσκει τόσο τέλεια α ντί­ θετους σ αν να ανήκουν σ τον ίδιο πυρήνα, όμοια πέρατα με τόσο διαφορετικές πορείες (81). Σύμ­ φωνα με τη σ. και οι δύο, καθένας απο τη σκοπιά του, προτείνουν: Ε πι τα όρη, δείχνουν τις κορφές, που προορίζονται μόνο για τους λίγους κ&ι τους εκλεκτούς, εκεί που το τέρμα είναι η χαρούμενη γνώ ση (φιλοσόφου) ή το χαροποιόν πένθος (του ασκητή).

| I

ια το φιλόσοφο, οι κορφές κατακτώ νται με I τη βοήθεια του σώματος (φιλαυτία, ενδυνάI μωση του εγώ, αλαζονεία ή έπαρση). Για τον ασκητή, με πόλεμο, μέχρι καταργήσεως, ενα­ ντίον της σάρκας (αφυδάτωση του εγώ, τέ­ λεια υπακοή). Εκφρασμένο διαφορετικά το ίδιο πρόβλη­ μα με τις δύο εκ διαμέτρου αντίθετες φυσιο­ γνωμίες αποτελεί τις δύο όψεις του αυτού νομί­ σματος: τη γνώ ση, το θεό: την αλήθεια. Μέσω αυτών τω ν δύο προσωπικοτήτων η Ε.Λ. αποκαλύ­ πτεται τόσο ως προς τους φιλοσοφικούς της προ­ βληματισμούς και ανησυχίες, όσο και ως προς τις σχέσεις της με τη φιλοσοφία κα την εκκλησιαστι­ κή γραμματεία, τις θέσεις και αντιθέσεις της, τις αμφιβολίες της, τη στάση ζωής γενικότερα, όσο και ως προς τις γνώ σεις και τις φιλοσοφικές αφε­ τηρίες της. Ακόμα τις συνθετικές της ικανότητες, την ευχέρεια μετάβασης από περιοχή γνώ σης σ την άλλη, την άνεση να συμβιβάζει τις αντίθετες απόψεις - δια της φιλότητος... τα πά ντα γίγνεται. Α κόμα εδώ αποδεικνύεται και η ευρυμάθειά της. Ο Φ ρειδερίκος και ο Ιω άννης της είναι ομοιο­ γενές, ισόρροπο κείμενο, άρτιο φιλοσοφικό αφ ή­ γημα. Τ ις δύο δε προσωπικότητες τόσο πολύ τις έχει ζήσει, τόσο στενά τους έχει συναναστραφεί, έχει βιώσει μαζί τους το χρόνο τους, ώστε τους θε­ ωρεί δικούς της, προσφιλή της πρόσωπα ζωντανά. Δ ιαλέγεται μαζί τους, τους μιλάει σ αν να τους έχει απέναντι της, έχει οικειωθεί με τον τρόπο ζωής τους και με το πνεύμα τους, τους ακολουθεί και παρακολουθεί τις εκφάνσεις του πνεύματος του καθενός: του φιλοσόφου τις δαιδαλώδεις φωτο­ σ κιάσεις- του ασκητή: την ακηδία και την υπα­ κοή. '

Ελένη Χωρεάνθη

32

ετηλογη

ταξίδι με το κείμενο προτάσεις για την ανάγνωση της λογοτεχνίας ΚΩΣΤΑΣ ΜΠΑΛΑΣΚΑΣ. Ταξίδι με το κεί­ μενο. Προτάσεις για την ανάγνωση της λογο­ τεχνίας. Α θ ή ν α , Ε π ικ α ιρ ό τ η τ α , 1990. Σελ. 172.

Μελέτη γνω στός θεωρητικός της λογοτεχνίας Tzvetan Todorov συνοψίζοντας τα συμπε­ ράσματα του συνεδρίου του Σεριζί, το οποίο είχε ως θέμα του τη διδασκαλία της λογοτε­ χνίας, διατύπωσε την άποψη. «Στην ερώτη­ ση πρέπει να διδάσκουμε τη λογοτεχνία; το συμπέρασμα αυτού του συνεδρίου είναι ναι. Ως προς το γιατί, όμως, τα πράγματα δεν είναι - ούτε και μπορούν να είναι τόσο ξεκάθαρα». Και παρα­ κάτω: «Ε ίναι ακριβώς ο τύπος του ερωτήματος που μένει πιο γόνιμο ως ερώτηση παρά ως απά­ ντηση». Στη χώρα μας, με τα γνω στά προβλήματα στη βασική εκπαίδευση και κατάρτιση των καθη­ γητών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, με την ανύπαρκτη μελέτη και καταγραφή (βιβλιογραφι­ κή και άλλη) του υλικού του σώματος των νεοελ­ ληνικών κειμένων τα οποία διδάσκονται στο Γυμνάσιο και το Λύκειο, με την παντελή απουσία οργανωμένων βιβλιοθηκών και άλλα χιλιοειπω­ μένα (δεν μιλούμε αυτή τη στιγμή για εξαιρέσεις) η διδασκαλία του μαθήματος των Ν έων Ε λληνι­ κών επαφίεται στην καλή θέληση και στον φιλο­ λογικό πατριωτισμό του Έ λ λ η να . Για όσους γνω ­ ρίζουν από κοντά τα πράγματα στο χώρο της μαχόμενης διδασκαλίας των Ν έων Ε λληνικών τα κείμενα του Κώστα Μ παλάσκα αποτελούν μια μι­ κρή αλλά ουσιαστική συμβολή στη βοήθεια που χρειάζεται ο φιλόλογος της πράξης - με όλες τις οδυνηρές ή μη περιπέτειες που αυτό συνεπάγεται - προκειμένου να υλοποιήσει αυτό που λέμε: δι­ δασκαλία της λογοτεχνίας και αν για ορισμένες

χώρες της αναπτυγμένης ευρωπαϊκής ηπείρου τα πράγματα έχουν πάρει έναν συγκεκριμένο παιδα­ γωγικό δρόμο, για το περίεργο απολίθωμα που αυτοκαταργείται μεταρρυθμιζόμενο «παιδεύοντας τα δροσερά Ελληνόπουλα» (Ν. Καρούζος) ο δρό­ μος αποδεικνύεται μακρότατος. Στο βιβλίο του «Ταξίδι μ ε το κείμενο» ο συγγραφέας περιλαμβάνει εννέα μελέτες, οι οποί­ ες δημοσιεύθηκαν, κατά καιρούς, σε περιοδικάκοινός τόπος όλων των εργασιών είναι η διδα­ σκαλία κειμένων τα οποία εμπεριέχονται στο αναλυτικό πρόγραμμα του σχολείου (Σεφέρης, Θ εοτόκης, Θ εοτοκάς, Λυμπεράκη, Τσίρκας κ.ά.) και στα οποία καταβάλλεται προσπάθεια να διδα­ χθούν με τέτοιο τρόπο ώστε να είναι προσεγγίσιμα στην τάξη χωρίς ωστόσο να αποκόπτεται η δι­ δασκαλία από την ουσία της απόλαυσης που δυνάμει εμπεριέχεται σε κάθε άλλο λογοτεχνικό έργο. Πώς αρχίζει, λοιπόν, η απόλαυση; Γράφει η συγγραφέας: «Η αναγνω στική διαδικασία αρχίζει με την ανάγνω ση υπό τη στενή έννοια, το διάβασμα του κειμένου που συνιστά μια πρώτη και κάποτε ουσιαστική πράξη κατανόησης και απόλαυσης. Μ ια ανάγνω ση “με τέχνη και ήθος” (ούτε απλή εκφορά ούτε υποκριτική φιλοδοξία) που ακο­ λουθεί όχι μόνο το νόημα και το αίσθημα αλλά, επίσης τον τόνο και τον ρυθμό του κειμένου, δεν εξαντλεί βέβαια, όπως πίστευαν οι παλιοί “συνθε­ τικοί”, τη διδακτική δυνατότητα, την τοποθετεί όμως σε μια καλή βάση. Ο τρόπος ανάγνω σης αποτελεί το δείκτη της ευαισθησίας και της συγκι­ νησιακής απήχησης του κειμένου στον αναγνώ­ στη και ενεργεί ανάλογα στον μαθητή». Παραπέρα, ο συγγραφέας επισημαίνει ότι δεν υπάρχει ούτε αυθεντική ούτε οριστική ερμηνεία στην επεξεργασία ενός λογοτεχνικού κειμένου. Προκειμένου μάλιστα να γίνει η διδασκαλία του μαθήματος περισσότερο αποδοτική προτείνεται «να κατατίθεται η εμπειρία-αντίδραση του μαθη­ τή στην από κοινού αναγνω στική διαδικασία, η οποία τελικά παραμένει μια ερμηνευτική εκδοχή,

------------------------------------------ετπλογη έγκυρη στο βαθμό που είναι τεκμηριωμένη, αλλά που δεν δεσμεύει κα νένα και που υπόκειται σε τροπ οποίησ η ή αναθεώ ρηση σε μια επόμενη αν ά ­ γνω ση με διαφορετική πείρα». Ε ίν α ι φανερό - και εδώ βρίσκεται το άκρω ς εν­ διαφ έρον του εγχειρήματος - ότι η θεωρία της λ ο ­ γοτεχνίας, εν προκειμένω η αναγνω στική ανταπ ό ­ κριση, πολλά θα είχε να προσ δώ σει τόσο σ τον ασχολούμενο με τη διδακτική πράξη φιλόλογο όσο και σ το ν ίδιο το μαθητή μια που, με αυτόν τον τρόπο προσ έγγισ ης από τη μια ακολουθείται ένα συγκεκριμένο μοντέλο διδασ καλίας και από την άλλη δίδονται τα περιθώ ρια της συμμετοχής σ το ν καταναλω τή του κειμένου: δηλαδή το μαθη­ τή. Σε άλλη εργασία του τόμου, που έχει το ν τίτλο «Η διδασ καλία της λογοτεχνίας. Θ εωρία και εφαρμογή» επιχειρείται να εξεταστεί με μια μεθο­ δολογία που ο ίδιος αποκαλεί σ χ ο λ ικ ό σ τρ ο υκ το υρ α λ ισ μ ό η διδασ καλία κειμένων της σ χολικ ής πράξης χρησιμοποιώ ντας με επιτυχημέ­ να απλό και εύληπτο τρόπο ορισ μένα εννοιολογικά εργαλεία της νεότερης γλω σσ ολογίας και του δομισμού (ισοτοπία, δομικά σχή ματα του μοντέ­ λου Greim as)· το αποτέλεσμα πείθει για την πρ α ­ κτική και ουσιαστική υ λοποίηση δύσκολω ν ή δύ­

Σημειώσεις 1. Για μια βασική ενημέρω ση χ ρη σιμ ό τα το ς ε ίνα ι ο κα­ τά λογος που προτείνει ο Π α ναγιώ της Π ίστας στο ν συλλογικό τόμο Η διδασκαλία της σύγχρονης ποίη­ σης, εκπαιδευτήρια Ζ ηρίδη , Α θή να 1978. Για τα σχετικά με το ρόλο του μαθητή ω ς α ναγνώ στη κα ι τις θεωρίες τη ς α να γνω στική ς α ντα π όκριση ς β λέ­ πε το υπό έκδοση βιβλίο μ ας Ο μαθητής ως ανάγνω­ σης. Λογοτεχνική θεωρία και διδακτική πράξη, έκδ. Τ ραμάκια, Θ εσσ αλονίκη 1993, όπου και πλούσια σχολιασμένη - ελληνική και ξένη - β ιβλιογραφία. 2. «[...] στα Κείμενα Νεοελληνικής λογοτεχνίας ενυ­ πά ρ χουν πολλαπλές δυνατότητες και εγγυήσεις, για να διασφαλιστεί, με τη συμβολή του ευκίνητου και διδακτικά ευέλικτου δασκάλου, η ουσιαστική συ νά ­ ντη ση του μ αθητή με τη ν αληθινή λογοτεχνία», σ η ­ μειώνει ο Ν ικήτας Π α ρ ίσ η ς - γνώ στη ς κα ι α υτός τω ν προβλη μ άτω ν τη ς δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης - και συνεχίζει: «Μ ια ά λλη ουσιαστική αδυναμία και β ασική έλλειψη που σχετίζεται με τη διδασκαλία τη ς λ ογοτεχνία ς στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, είνα ι η ακόλουθη: ποτέ μέχρι τώ ρα δεν έχου ν λειτουργήσει, σε πανελλήνια κλίμακα, μ η χα νισμ οί α ξιολόγη ση ς του μαθήματος. Δ εν έχει μετρηθεί η α ποτελεσματικότητα τω ν διδα­ κτικώ ν μεθόδων ούτε, βέβαια, γνωρίζει κανείς, αφού

33

σ ληπτω ν για τον αμύητο τεχνικώ ν, ο ι οποίες επι­ τρέπουν να κατορθω θεί το ζητούμενο: η πρ οσ πά­ θεια για ερμηνεία και κα τανόηση τω ν λογοτεχνι­ κώ ν κειμένων, η χρησιμοποίηση μεθόδων*12 και τρόπω ν που ενισχύουν την φιλόκαινο διάθεση του διδάσ κοντος και εμπλουτίζουν την εμπειρία τω ν μαθητών. Υ ποθέτουμε ότι κάπως έτσι φαντάζεται κανείς και το ρόλο τω ν σ χολικώ ν συμβούλω ν: ικανώ ν να τροφ οδοτήσουν νέες τεχνικές, να κινητοπ οιή­ σ ο υν το νου και τη φ αντασ ία τω ν καθ’ ύ λην αρμο­ δίω ν φ ιλολόγω ν και να δώ σουν στο μάθημα της γλώ σσ ας και της λ ογοτεχνίας το χαρακτήρα της απόλαυσης, αλλά και του «αυτοδιαφωτισμού του ανθρώπου» που αυτή - σύμφω να με τις πρόσ φ α­ τες ανθρω πολογικές περί λ ογοτεχνίας3 θεωρίες (W . Iser) εμπεριέχει. Τ ο βιβλίο σ υνιστάται σε κάθε ενδιαφερόμενο φ ιλόλογο ή μη, ειδικό περί τα εκπαιδευτικά ή απλό φ ιλοπρόοδον αναγνώ στη. Ακόμη, ενδείκνυται και ως δειγματοληπτική κατάθεση του τι θα μπορούσε ν α απασχολήσει τους συντάκτες4 σχετικώ ν με το ρόλο τω ν σ χολικώ ν συμβούλω ν νομοσχεδίω ν.

Αντώνης Κάλφας δεν έχει καμιά α πολύτω ς καταγραφ ή, τη ν ειδολογική ποικιλία τω ν διδασκόμενω ν κειμένων. Θ α έλεγε κα­ νείς ό τι όλο το σύστημα, που πυκνώ νεται στο σχήμα « διδασκαλία τη ς λογοτεχνίας», πορεύεται σχεδόν τυφλά. Η διαπίστω ση δεν μπορεί να θεω ρηθεί υπερ­ β ολική. Ε φ ό σ ο ν δεν υπάρ χο υ ν μετρήσεις, α ξιολογή ­ σεις, στατιστικά δεδομένα, εκτιμήσεις και αντικειμε­ νική επισήμανσ η τω ν αδυναμιώ ν του ισχύοντος διδα­ κτικού συστήματος για τη λογοτεχνία, κανείς δε γνω ­ ρίζει α ν πρέπει να γίνο υ ν διορθω τικές παρεμβάσεις και ποιες θα μπορούσα ν να ε ίναι αυτές»; Ν. Π αρίσης: Μελέτες-Α ναγνώσεις, Π ατάκης 1992, σελ. 99. 3. «Ω στόσο το ερώτημα το οποίο τώ ρα εγείρεται είναι κατά πό σ ο ν η λ ογοτεχνία - σ ε σχέση με τη ν ιστο ρ ία ή τη ν κο ινω νία - α ντανακλά κάτι ιδιαίτερο, το οποίο ούτε ο ι φιλοσοφίες τη ς ιστο ρ ία ς ούτε ο ι κο ινω νιο λο ­ γικές θεω ρίες είνα ι ικανές να συλλάβουν. Κ ανείς δεν θ α αρνη θεί τη ν α ξία τη ς λ ογοτεχνία ς ω ς δείκτου τόσο για τη ν ιστο ρ ία όσο και για τη ν κοινω νία, όμω ς εκεί­ νο που προκύπτει σ χεδόν συμπτω ματικά από το γεγο­ νό ς αυτό είναι το ε ρώτημα για τί θα έπρεπε να υπάρχει ένα ς καθρέφτης σ α ν τη λ ογοτεχνία κ αι πώ ς μ ας καθι­ στά ικανούς να ανακαλύπτουμε τα πράγματα. Ε φ ό ­ σ ο ν η λογοτεχνία ω ς μέσ ον υφίσταται κατά το μ ά λ­ λ ο ν ή ή ττο ν από τη ν αρχή του ιστορικά καταγραμμέ­ νου χρόνου, η παρουσία τη ς πρέπει λογικά να α ντα­ ποκρίνεται σε ορισμένες ανθρω πολογικές ανάγκες. Π οιες είνα ι αυτές ο ι ανάγκες, και τί μ ας αποκαλύπτει

34

ετη λο γη ----------------------------------------

αυτό το μέσον σχετικά με τη δική μας ανθρωπολογική κατασκευή; Α υτά είναι τα ερωτήματα που θα μ πο­ ρούσαν να οδηγήσουν στην ανάπτυξη μιας ανθρω ­ πολογίας τη ς λογοτεχνίας. Έ τσ ι, η λογοτεχνική θεω­ ρία θα μπορούσε να αποκτήσει μια καινούργια λει­ τουργία, διότι πρέπει να θυμόμαστε ότι το τω ρινό αμ­ φιλεγόμενο καθεστώς τη ς προέκυψε σε μεγάλο βαθμό από τις προσπάθειές της να καθορίσει πλαίσια προκειμένου να αντιστρατευτεί έναν ιμπρεσιονιστικό τύ­ πο ερμηνείας, προσανατολισμένον απλώς και μόνο προς το γούστο, και να προμηθεύσει πρότυπα που

Δ ύο καινούριες ποιητικές συλλογές με τους παραπόινω τίτλους μας χαρίζει ο διακεκριμένος ποιητής της Θεσσαλονίκης. Ο κ. Βαρβιτσιώτης ποιητής κύ­ ρους, διεθνούς απήχησης και εμβέ­ λειας, έχει δημοσιεύσει μέχρι σήμε­ ρα είκοσι δύο ποιητικές συλλογές που έχουν μεταφραστεί, οι περισ­ σότερες, σε πολλές ξένες γλώσσες και έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία και διακρίσεις. Και οι νέες αυτές ποιητικές συλλογές δείχνουν καθαρά ότι ο κ. Βαρβιτσιώτης γνωρίζει άριστα τη γλώσσα της ποίησης και τη χειρίζε­ ται με το δικό του υποβλητικό τρό­ πο. Ωστόσο, και το λογικό στοιχείο δε λείπει α πό τους στίχους του. Δένεται όμως και με τις αναπό­ φευκτες πιέσεις ψυχότροπης αφε­ τηρίας και αποδίδει, ω ς έσχατο κα­ ταστάλαγμα, το πάθος και την οδύνη του Ανθρώπου («Το πεπ ρ ω ­ μένο μας / Εδώ χαραγμένο / Επάνω στη φτερούγα / Ενός πουλιού α πο ­ δημητικού / Πιο μακριά / Το φω ς της ημέρας / Που γέρνει / Για να περισυλλέξει / Τα θλιβερά ναυάγια / Τα πετρωμένα μήλα / Του θανά­ του» Φαέθων, σελ. 10). Ο πωσδήποτε, η ποίηση είνα και μία σπαρακτική αποκάλυψη μύ­ χιων πόθων, μύχιων συνειρμών, ανεκδήλωτων αισθημάτων. Πόιντοτε με τη σιγαλή μουσική της επικά­ λυψη που τονίζει την αισθητική της πληρότητα. Είναι ακριβώς η ποιητική πραγματικότητα, μέσα α π ' την οποία διαφαίνεται ένας ολόκληρος κόσμος, ο κόσμος των αισθημάτων και τω ν ψυχικών παρορμήσεων που συγκλονίζουν τους ευαίσθητους ανθρώπους. («Ανοίγω

χρειάζονται για τη νομιμοποίηση τη ς ίδιας της λ ογο­ τεχνικής κρίσης». W olfang Iser, Προς μια λογοτεχνι­ κή ανθρωπολογία (μτφρ. Σ τέφανος Ροζάνης), λόχου χάριν3(1991), σελ. 5. 4. Βλ. σχετικά την κριτική που ασκείται στο: Π . Παπα­ κωνσταντίνου, Εκπαιδευτικό Έ ρ γο και αξιολόγηση. Κριτική ανάλυση - Υλικό στήριξης, Α θήνα, Έ κ φ ρ α ­ ση, 1993. Ιδιαίτερα, σ ’ ό,τι αφορά τα νομοσχέδια για το ρόλο τω ν σχολικώ ν συμβούλων, χαρακτηριστικά είναι τα σχόλια επί τω ν διατάξεων, σελ. 178-179.

ποίηση ΤΑΚΗΣ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ: Φαέθων (1992, Σελ 36). Η θαυμαστή Αλιεία (1933, Σελ 44). Θεσσαλονίκη, Γ. Μπίμπη. τις σελίδες / Της οδύνης / Της χαράς / Των παραισθήσεών μου / Και π έ ­ φτουν οι συλλαβές / Ακρωτηρια­ σμένες / Σταγόνες αίματος που συνθέτουν / Μια στολή ομορφιάς / Ή μια στολή πένθους» Φαέθων, σελ. 17). Αλλά και η νοσταλγία μιας άλλης πραγματικότητας, πέρα α π ' τις συμβάσεις της καθημερινότη­ τας, πέρα και α π ' την καταλυτική αίσθηση της φθοράς, είναι παρού­ σα. Ό π ω ς και η «αδιάφθορη πυρκαγιά», δια μέσου της οποίας εκφέρεται η λαχτάρα του ποιητή ν' αναζητήσει ένα νόημα ικανό ν' αντιπαραταχθεί στις αφόρητες προγνώσεις και προβλέψεις της ζωής. («Αδιάφθορη πυρκαγιά / Που κομίζεις την ένθεη γνώση / Τους αγλαούς προσφέροντας ανθούς σου / Παρόμοια με τριανταφυλλιά / Κατάφορτη α π ό λάμψεις / Κι υψώ­ νεις ω ς τον ουρανό / Αφωνα εγκώ­ μια /Τ ην προαιώνια μου διδάσκεις εσύ / Φωτεινή αρχή / Μα και της τέφρας της αλήθεια / Την αδυσώ­ πητη συντριβή», (Αλιεία, σελ. 24). Η ονειρική γραφή είναι οικεία και στην ποίηση του κ. Βαρβιτσιώτη. Είναι η αγχώδης προσήλωσή του σε κάποιο ερωτικό πρό τυ πο που εξακολουθεί να εμπνέει στίχους παραμυθίας, αδιάκοπα κινούμε­ νους ανάμεσα στο όνειρο και στο

φωτοβόλημα μιας αλλαγής. Βρί­ σκει, λοιπόν, τέλεια αντικρίσματα στο φ ω ς π ου διαχέεται και αναλάμπει, αλλά δεν χάνεται, παραμένοντας πάντοτε αναλλοίωτο, όπω ς και στην πίστη τη θρησκευτική που κι αυτή πλησιάζεται με το όνειρο και με το φως. Και η ζωντα­ νή αίσθηση της ύπαρξης εμπνέει τον ποιητή («Μα ίσως να 'τανε μό­ νο το βλέφαρο / Μιάς όμορφης κοπέλλας», Αλιεία, σελ. 35), τον συγκλονίζει όμως και η όψη ενός θανάτου αποτρόπαιου («...τώρα θα γνωρίσουμε καλύτερα / Τον γα­ λάζιο θάνατο των εραστών / Τη δυσμική αγωνία τω ν ρόδων», ενώ « ακόμα μας περισσεύουν / Μερικές μόνο λέξεις αγάπης / Σαν ήχος πέν­ θιμης κωδωνοκρουσίας» Αλιεία, σελ. 32). Και πραγματικά, αυτό το κορυφαίο ανθρώπινο συναίσθημα, η αγάπη, δεν παύει ν' αποδίδεται με ψηλούς λυρικούς τόνους στα ποιήματα και τω ν δύο συλλογών, ενώ μια ακαταμάχητη διάθεση υπέρβασης διανθίζεται με τη γνώ­ ριμη ποιητική πνοή του κ. Βαρβιτσιώτη. («Ασημένια μπουμπούκια / Σκεπασμένα μ' ένα πένθιμο τούλι / Λυχνίες που ψυχορραγούν / Στα­ λαγματιές α π ό αίμα / Που έχουν ανθίσει / Χέρια με ρόδινα γάντια / Που ανασέρνουν α π ό τις πέτρες / Το στυγνό τους χαμόγελο», Αλιεία, σελ. 21). Ο Τάκης Βαρβιτσιώτης διατηρεί ολοκάθαρη, αλλά και γνήσια, την ποιητική απόδοση της ευαισθησίας του. Και η ουσία και η δύναμη του ποιητικού λόγου του οδηγεί σταθε­ ρά τους στίχους του στην τέλεια αισθητική τους δικαίωση.

Διονύσης Κωστίδης

εταλογη

35

παγκόσμια ιστορία Παγκόσμια ιστορία. ΙΙανοραματική διαδρομή στο διάβα των αιώνων. (16 τόμοι). Αθήνα, Κ. Κ α π ό π ο υ λ ο ς ( T im e lif e ) , 19891992. Σελ. 176 (κάθε τόμος).

Ιστορία «Ο ήλιος της Μέσης Ανατολής έριχνε τις πύρινες ακτίνες του μέσα από έναν ανέ­ φελο ουρανό, πυρπολώντας τη γη και μα­ ραίνοντας τη λιγοστή βλάστηση που είχε προβάλει ύστερα από τις τόσο σπάνιες ανοιξιάτικες βροχές»...

^ τσι, ποιητικά αρχίζει το ταξίδι του αναγνώ ­ στη στα βάθη της ιστορίας. 3.000 π.Χ. στην Μ κοιλάδα τω ν ποταμών Τ ίγρη και Ευφράτη, στη Μ εσοποταμία, γεννιέται ο πολιτισμός. | Και ξετυλίγεται το κουβάρι της παγκόσμιας )β ιστορίας, αρχίζοντας απ’ τους Σουμέριους. Αυτοί ήταν που διαμόρφωσαν πόλεις-κράτη, συγκρότησαν έθνος, θέσπισαν κανόνες δικαίου, δημιούργησαν στρατό και κατασκεύασαν οδικά δίκτυα εμπορίου, επινόησαν το άροτρο, έφτιαξαν αρδευτικά έργα, διώρυγες, αναχώματα, ανέπτυξαν μια νέα τεχνολογία: όργανα μέτρησης επιφανει­ ών. Α σχολήθηκαν με την αστρονομία, έφτιαξαν ημερολόγιο, εφεύραν τον τροχό. Η σουμερική θρησκεία είχε 3.000 θεότητες και μεγαλόπρεπους ναούς, τα ξακουστά ζιγκουράτ. Επίτευγμά τους ήταν και η γραφή (τα σουμερικά εικονογράμματα που λίγο αργότερα διαμορφώθηκαν σε σφηνοειδή γραφή). Το ταξίδι του πολιτισμού -σ ε παγκόσμιο επίπε­ δ ο - συνεχίζεται συναρπαστικό με πλούσια και εν­ διαφέροντα στοιχεία. Κάθε τόμος (συνολικά θα κυκλοφορήσουν 22) αναφέρεται σε μια χρονική περίοδο. Ο ι διάφοροι λαοί στο διάβα τω ν αιώνων δημιουργούν τον δικό τους πολιτισμό, συνεισφέ­ ρουν σ την εξέλιξη της ανθρωπότητας με τις δικές τους δημιουργικές και παραγωγικές δυνάμεις.

Σ τον Ιο τόμο: «Οι πρώ τοι πολιτισμοί» (30001500 π .Χ .), «Το πρώτο άλμα» των Σ ουμερίων δια­ δέχεται το δυναμικό άλμα του γραπτού λόγου, το πέρασμα από την εικόνα στο σύμβολο. Χ ρήστες της σφηνοειδούς γραφής ήταν αργότερα και οι Βαβυλώνιοι και οι Α σσύριοι που μιλούσαν την ακκαδική. Α π’ το 3300 π.Χ. οι Αιγύπτιοι ήταν εκείνοι που άρχισ αν να γράφουν τα ιερογλυφικά τους σημεία. Το ένα άλμα διαδέχεται το άλλο και ο πολιτι­ σμός του ανθρώπου παίρνει άλλες διαστάσεις, ποικίλες αποχρώ σεις πάνω σε διάφορα επίπεδα. Ο ι Αιγύπτιοι αναπτύσσουν το δικό τους πολιτι­ σμό. Ενας πολυδιάστατος πολιτισμός που χάραξε βαθιές τομές στις διεθνείς εξελίξεις. Ιδιαίτερο κε­ φάλαιο αναφέρεται στις «Βασιλικές ταφικές τελε­ τές». Ακολουθεί η παρουσίαση του Μ ινωϊκού π ολιτι­ σμού, που άρχισε α π’ το 1900 π.Χ. Ο Άρθουρ Έ β α ν ς ήταν εκείνος ο αρχαιολόγος που μας απο­ κάλυψε τα περισσότερα ιστορικά στοιχεία για την περίφημη «Μ ινωϊκή θαλασσοκρατία». Ο τόμος ολοκληρώνεται με την παρουσίαση των «μεγαλιθικών μνημείων της Ευρώπης» (Στόουνχεντζ, Νιου Γκρέιντζ, Γκότσο κ.α.) και «το ξύ­ πνημα της Ασίας». Σ τον ίδιο τόμο, όμως, δεν παραλείπεται η αναφορά στο «θαύμα τη ς πολεοδο­ μίας», σ την «τεχνική τη ς κεραμικής», στις αναζη­ τήσεις του ορείχαλκου, του αργύρου, του χρυσού, και τω ν πολύτιμω ν λίθων. Στο 2ο τόμο: «Η βαρβ αρ ικη εξάπλω ση» (1500600 π.Χ .) ζωντανεύουν οι πολιτισμοί των Χ ετταί­ ων, τω ν Α σσυριών και των Α ιγυπτίων. Στη συνέ­ χεια παρουσιάζονται «οι παντα χον παρόντες θε­ οί» σ ’ ένα φωτογραφικό πανόραμα. «Το ελληνικό χωνευτήρι» διαμορφώνει τον Μ υκηναϊκό πολιτι­ σμό και οι εικονογράφοι παρουσιάζουν τις πολε­ μικές μηχανές. Ενδιαφ έρον παρουσιάζουν οι έμποροι και το εμπόριο στη Μεσόγειο, η τέχνη του γυαλιού και τω ν νεκρικών προσωπίδων, κα­ θώς και ο περίπλους των Φ οινίκω ν εμπόρων ανά τον κόσμο. Α πό τις «εξελίξεις σ τ η ν Α σ ία » ο αναγνώ στης μεταφέρεται μακριά, στις «προκολομβιανές κοι­

36 επιλογή--------------------------νωνίες» στους λαούς της Ν. και Β. Α μερικής και στους «λίθινους κ ο λο σ σο ύς τω ν Ο λμέκων». Στον 3ο τόμο: «Ο ι κ λ α σ σ ικ ο ί χρόνοι» (600-400 π.Χ .) ο αναγνώ στης μεταφέρεται στο απόγειο της Π ερσικής αυτοκρατορίας και μυείται σ τα μυστικά του πολιτισμού της. Α κολουθούν οι Π ερσικοί πό ­ λεμοι και η εξιστόρηση του ελληνικού πολιτισμού των κλασικών χρόνων. Ε κτός των άλλων, πα­ ρουσιάζονται «οι σ ο φ ο ί τη ς Α θήνας», «τα άσ μ α ­ τα τω ν πρώ τω ν ποιητώ ν» και «οι τραγικοί». Τ ην ίδια περίοδο όμως έχουμε «Το λυκα υγές τω ν Ρωμαίων» και τη νέα δύναμη τω ν Κελτών, που διαδέχτηκαν τους Ετρούσκους. Α κολουθεί ένα φωτογραφικό πανόραμα για την καλλιτεχνική δημιουργία των Ε λλήνω ν πάνω σ την πέτρα και στο μάρμαρο, με τον ορείχαλκο και τον χρυσό, καθώς και με την αγγειογραφία. Ο τόμος κλείνει με τον «διαφω τισμό σ τ η ν Α ν α ­ τολή» και την αναφορά στην «τελευταία κατο ι­ κία» των Περσών, τω ν Κελτών και των Ετρούσκων. Στον 4ο τόμο: « Α νερχόμενες Α υτοκρατορίες» (400 π .Χ .-200 μ .Χ .) εξιστορείται η δημιουργία της μεγάλης αυτοκρατορίας απ’ το Μ εγάλο Α λέξαν­ δρο. Π αρεμβάλλονται «τα εμ βλή μα τα της εξουσίας» με πλούσιο φωτογραφικό υλικό και ακολουθεί: «Το μεγαλείο τη ς Ρώμης» με πολιτι­ σμικά κ.ά. στοιχεία για τα σπίτια τω ν αρχαίω ν Ρωμαίων και την εικαστική αναπαράσταση της φύσης σ ’ αυτά, για τις «αιματηρές ψυχαγωγίες» τους, για τις προσωπογραφίες των αυτοκρατόρων, όπω ς τις φ ιλοτέχνησαν γλύπτες της εποχής, για την αρχιτεκτονική και τη θρησκεία, τα λουτρά κ.λπ. Στη συνέχεια γίνεται αναφορά στις «αυτοκρα­ τορίες τη ς Α ν α το λή ς» στην « άνθηση τη ς Κίνας» κ.λπ. Σ τον 5ο τόμο: «Οι μ εγά λες εισβολές» (200-600 μ .Χ .) περιγράφεται «η παρακμή τη ς Ρώμης», η «αναγέννη ση σ τη Μ έσ η Α ν α το λ ή » , η «αναταρα­ χ ή σ τα β α σίλεια τη ς Κ ίνας» και «η ά νο ιξη του νέ­ ου κόσμου» Και σ τον τόμο αυτό ο αναγνώ στης έχει την ευκαιρία ν ’ απολαύσει -μ έσ α από τη φωτογρα­ φ ία - τις πολεμικές στολές τω ν εχθρών της Ρω­ μαϊκής αυτοκρατορίας, ανάγλυφα από μια σ αρκο­ φάγο, νωπογραφίες σε ναούς, βυζαντινά μωσαϊκά, και ψηφιδωτά, τοιχογραφίες, διάφορα ανάγλυφα, ιερά σκεύη, γλυπτά. Ενδιαφ έρον παρουσιάζουν ακόμα τα ανάγλυφα της Ινδίας και τα πήλινα του Περού, της περιόδου εκείνης. Σ τον 6ο τόμο: «Η εξάπλω ση του Ισλά μ» (600-

800 μ .Χ .) παρουσιάζονται εικονογραφικά πολεμι­ στές και πολέμαρχοι Άραβες, Ιππότες σ την υπη­ ρ εσία των Φ ράγκων βασιλέων του 8ου μ.Χ. αιώ ­ να, σωματοφύλακες της αυλής Κινέζων αυτοκρα­ τόρω ν της δυναστείας Τανγκ, υπερασπιστές των βασιλέων της περιόδου των Νάρα, σ την Ιαπωνία, τα οικοδομήματα του Ισλάμ. Εντυπωσιάζουν, ακόμη, τα φωτογραφικά ντοκουμέντα, για τους θησαυρούς του Ιάπωνα αυτοκράτορα Σόμου. Στα κεφάλαια: «Ο μ α χ η τή ς Π ροφ ήτης», «Το νέο πρόσω πο τη ς Ευρώ πης», «Οι αυτοκρατορίες σ τ η ν Α να το λή » , «Η χώ ρα του ανα τέλλο ντο ς ή λι­ ου» αποτυπώνεται ανάγλυφα η εποχή σ τις χώρες της Ά πω Α νατολής, και οι επιτεύξεις τω ν λαώ ν σε κοινωνικό, οικονομικό και πολιτιστικό επίπεδο. Σ τον 7ο τόμο: «Οι επιδρομές τω ν Βίκινγκ» (800-1000 μ .Χ .) δεν γίνεται μόνο αναφορά στις αγριότητες τω ν Βίκινγκ, σ τον τρόπο ζωής τους, στη διάρθρωση της κοινω νίας τους, στα κοινω νι­ κά και πολιτιστικά τους επιτεύγματα, στους θεούς τους και στη μυθολογία, στις επιτεύξεις στο εμπό­ ριο και στη ναυπηγική, στους κρυμμένους θη­ σαυρούς τους. Γίνονται, ακόμα αναλυτικές ανα­ φορές με πλούσια εικονογράφηση σ την «Α να γέν­ νη σ η του Βυζαντίου», στη «Ν ησιω τική απομόνω ­ σ η τη ς Ιαπωνίας», και στα «Μ εγαλόπρεπα μ ν η ­ μεία τη ς Α μερικής». Στον 8ο τόμο: «Φως εξ Α να τολώ ν» (10001100 μ.Χ .), παρουσιάζονται πολλά ενδιαφέροντα θέματα. «Το χαρτί, η τεχνική της τυπογραφίας, η πυρίτι­ δα, ο χυτοσίδηρος, η μαγνητική πυξίδα, το κρεμα­ στό πηδάλιο, το τροχήλατο πλοίο και το ταπεινό χειράμαξο, είναι λίγες μονάχα από τις πολλές εφευρέσεις και ανακαλύψεις, που έγιναν και χρ η ­ σιμοποιήθηκαν στην Κίνα αιώνες πριν γίνουν γνω στές στη Δύση». Έ ν α από τα θέματα είναι και «Η φω τισμένη αυτοκρατορία τη ς Κίνας» όπου όλα εκεί παίρνουν με πολύ φως και μυστήριο απ’ την ισ τορία στο μύ­ θο. Εξίσου, όμως, ενδιαφέροντα είναι και τα επό­ μενα κεφάλαια: «Η εμ φ ά νιση τω ν Τούρκων», «Οι νορμανδικές κατακτήσεις», «Η γένεσ η της Ρω­ σίας» και «Οι β ασιλείς τω ν ελεφ άντω ν της Ινδίας». Σ τον 9ο τόμο: «Οι Σταυροφορίες» (1100-1200 μ .Χ .) και «Ο Α γώ να ς για τους α γίους τόπους» σ η­ μαδεύουν τον αιώ να αυτό. Προηγουμένως, όμως, γίνεται μια αναλυτική παρουσίαση του «φεουδαλ ικ ο ύ σ υ σ τή μ α το ς τη ς Ευρώ πης», της «δύναμης τη ς παποσύνης» και στη συνέχεια γίνεται λόγος για την «έλευση του Ισ λά μ στις Ινδίες» και για τις «πόλεις-ναούς τη ς Ν οτια να τολική ς Ασία ς«. Ε ίναι

----------------------------------------- επά ο γη εντυπωσιακή η (και) εικονογραφική παρουσίαση της πόλης των ναών, πάνω απ’ την πεδιάδα της Π αγκάν, όπου υπάρχουν 2.000 βουδιστικοί ναοί και στοόπες (λειψανοθήκες), καθώς και του ναού Ανγκόρ Βατ, του μεγαλύτερου ιερού του κόσμου, που καλύπτει περισσότερο από ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο. Σ τον 10ο τόμο: «Οι Μ ο γγο λικές Κ ατα κτήσεις» (1200-1300 μ .Χ .) καταγράφονται οι βάρβαρες επι­ δρομές τω ν ορδώ ν του Τ ζένγκις Χ αν, οι μετακινή­ σεις του μογγολικού ιππικού σε ξεχωριστές φά­ λαγγες, η εμφάνιση του Ταμερλάνου, η απεραντο­ σύνη της μογγολικής αυτοκρατορίας Και η Ιστορία συνεχίζεται... «Η άνοδος τω ν Σ ο ­ γκούν», «Οι Μ αμελούκοι σο υλτάνο ι της Α ιγύ πτου», «Η αυτοκρατορία τω ν Χ ο ενστάουφεν», «Οι Σταυροφ ορίες τη ς Β αλτικής» και «Οι νέες μ οναρ χίες τη ς Ευρώ πης», κάνουν την εμφάνισή τους, δρουν, σφραγίζουν ανεξίτηλα το πέρασμα των χρόνω ν, με τα δικά τους «έργα και ημέρας». Ιδιαίτερη εντύπωση στον αιώ να αυτό κάνουν η κατασκευή ενός χειρόγραφου, η σελιδοποίηση, η εικονογράφηση και η παραγωγή ενός βιβλίου, κα­ θώς και η ανάπτυξη της γοτθικής τέχνης, που φθάνει στο απόγειό της. Σ τον 11ο τόμο: «Ο αιώ νας τω ν Θ εομηνιών» (1300-1400 μ.Χ .), «Ο Ε κα το ντα ετής Π όλεμος», «Οι κατακτή σεις τω ν Οθωμανών», «Η Α υτο κ ρ α ­ τορία του Ταμερλάνου», «Η δυνασ τεία τω ν Μ ινγκ» και « Τ ’ αφρικανικά βασίλεια» είναι τα πλέο ν χαρακτηριστικά στοιχεία που επικρατούν την περίοδο αυτή. Τα πρώτα πυροβόλα της Ε υρώπης κάνουν την εμφάνισή τους σ την πολιορκία του Κ αλαί (13461347) α π’ τους Άγγλους. Κτίζεται το ανάκτορο Αλάμπρα, σ την Ισπανία, αριστούργημα ισλαμικής τέχνης. Π λούσιο, ακόμη, φωτογραφικό και εικονογραφικό υλικό για τους βασιλικούς «ήρεμους και καταπράσινους τόπους» -κήπους, που δημιουργήθηκαν κατά τον 14ο αιώ να για τα «στρατιω­ τικά παιχνίδια», τις «ορειχάλκινες προτομές επί­ σημων προσώπων». Στον 12ο τόμο: «Η Ε π ο χ ή τω ν Α νακαλύψ εω ν» (1400-1500 μ.Χ .), περιλαμβάνονται ιστορικά κεί­ μενα για τους «τυχοδιώ κτες του Ω κεανού» (θα­ λασσοπόρους - εξερευνητές), την «Ιταλική Α ν α ­ γέννησ η », την «άλω ση της Κω ν/πολης», τους «θρησκευτικούς π ολέμο υς τη ς Β οημίας», την «τε­ λευταία μ εγά λ η ινδική αυτοκρατορία» και τις «χαμένες αυτοκρατορίες τη ς Α μερικής». Σ το ν αι­ ώ να αυτό γίνεται «η χαρτογράφηση ενός διευρυνόμενου κόσμου» (πορτολάνες) κύρια με βά­ ση το έργο του Έ λ λ η ν α σοφού του 2ου αι. μ.Χ.,

37

Π τολεμαίου. Η τέχνη του πολέμου αναπτύσσεται (Λ εονάρντο ντα Β ίντσι, Μ ιχαήλ Άγγελος, Νικολό Μ ακιαβέλλι). Δ ημιουργείται «επανάσταση στην τέχνη» και γίνονται πρωτοποριακές προσπάθειες σε θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο στη ζωγραφι­ κή, στη γλυπτική και αρχιτεκτονική, αλλά και στη φιλοσοφία και στα γράμματα γενικότερα. Στον 13ο τόμο: «Η Α νά δ ειξη τη ς Ευρώ πης» (1500-1600 μ .Χ .) αναπτύσσονται θέματα για τη «Μ εταρρύθμιση» και την «αυγή του Ουμανισμού», για την «κατάκτηση του Ν έου Κόσμου», την «Ε λισα βετιανή Α γγλία », τη «Ρωσία του Ιβ άν του Τρομερού», το «αποκορύφωμα τω ν Οθωμα­ νών» και την «άνοδο τω ν Μ ογγόλω ν». Στον 14ο τόμο: «Οι Α π ό λυ τες Μ οναρχίες» (1600-1700 μ .Χ .) ο αναγνώ στης μαθαίνει για την «Ιαπωνία τω ν Τοκουγκάβα» για τους «Μ αντσού, τους επ ικυρίαρχους τη ς Κίνας», το «Μ εγάλο Σ ά ­ χ η τη ς Π ερσίας», τον «Εμφύλιο πόλεμο σ τ η ν Α γγλία », την άνοδο της Ο λλανδικής δημοκρα­ τίας, και τους «άποικους του Ν έο υ Κ όσμου». Ο 17ος αι. είναι αυτός που στέκεται σταθμός σ την ιστορία της επιστημονικής εξέλιξης. Έ χ ο υ μ ε «εξήγηση τω ν φυσικών νόμων», «μια νέα όψη των ουρανών» (Κέπλερ), «προόδους στην Ιατρική» (Χάρβεϋ, Σανκτόριους), «Εξερεύνηση ενός μικροσκοπικού κόσμου» (Λέβενχουκ, Χουκ), «Έ ρ ευ να του αοράτου», στοιχεία για τον Ισαάκ Νεύτωνα, πατέρα της σ ύγχρονης επιστή­

μης· Στον 15ο τόμο: «Η Θ ύελλα τω ν Ε π α να σ τά σ ε­ ων» (1700-1800 μ .Χ .) συναντούμε μεγάλες στιγ­ μές της παγκόσμιας ιστορίας. Ο 18ος αι. ονομάζε­ ται «Ο Α ιώ νας της Λ ογικής». Σ τοχαστές σπέρ­ νουν ιδέες για μετασχηματισμό της κοινωνίας. Γεννιέται η αμερικανική δημοκρατία, συντελείται η Γαλλική Επανάσταση, «Η Ρωσία προσβλέπει σ τη Λύση». «Η άνοδος τη ς Πρω σσίας» είναι γε­ γονός, οι εξερευνήσεις συνεχίζονται. Ενώ περιμέναμε το 16ο τόμο, οι εκδόσεις « Κ . Κ α π ό π ο υ λ ο ς » κυκλοφόρησαν τον τόμο Α: «Η Α υ γ ή τη ς Ανθρω πότητας, αφού η ίδια η TIM E L IFE μόλις τον κυκλοφόρησε. Α ναφέρεται στ’ αποτελέσματα της ιστορικής έρευνας μέχρι το 3000 π.Χ. Π ρόκειται για τον τόμο που προηγείται όλων των προηγουμένων. Ε ίναι ο «Π ρόλογος στην ανθρωπότητα» (αρχαιοζωικός, παλαιοζωι­ κός, μεσοζωικός και καινοζωικός αιώνας). Έ ν α ς πολύ ενδιαφέρων τόμος για την Π ροϊ­ στορία, την εξέλιξη των ειδών και των θηλαστι­ κών, την εμφάνιση των ανθρωποειδών, τους παγε­ τώνες, τον εποικισμό της γης, τις πρώτες καλλιτε­ χνικές επιτεύξεις, τις πρώτες πόλεις κ.α.

38

ε π ά ο γ η -----------------------------------------

Το μεγάλο ταξίδι θα συνεχιστεί στους επόμε­ νους τόμους μέχρι την ολοκλήρωση, του πα ρό­ ντος έργου. Ό μ ω ς, δεν θα τελειώσει! Θ α σ υνεχίζε­ ται όσο υπάρχει ζωή σ τον πλανήτη Γη. Για την ύπαρξη ζωής, βέβαια, και για τη συνέχιση της α ν­ θρώ πινης ισ τορίας υπεύθυνοι είμαστε όλοι μας! Θ α ήταν πολύ σημαντικό να συνεχιστεί η έκδοση της σ ειράς αυτής για π ολλούς αιώ νες μετά! Συναρπαστικό, λοιπόν, το διάβα τω ν αιώ νω ν, συγκλονίζει την ψ υχή και τη φαντασία, οπλίζει το

νου, δημιουργεί εξάρσεις και εκρήξεις! Πρόκειται για μια πανοραματική διαδρομή, που θα ’πρεπε τουλά χιστον να γίνει πιο γνω στή στο αναγνω στι­ κό κοινό της πατρίδας μας, και ιδιαίτερα στη νεο­ λαία! Π οιον άραγε δεν θα συγκινήσει ένα τόσο ενδιαφέρον και συναρπαστικό ταξίδι με τέτοια, μάλιστα, συγγραφική, καλλιτεχνική, μεταφραστι­ κή και εκδοτική συνέπεια;

Θανάσης Καραγιάννης ΠΛΑΙΣΙΟ —

Π βιογραφία και το συγγραφικό έργο του Σάμουελ Μ πάτλερ επιβε­ βαιώνουν ίσως αυτή την περίεργη σύνθεση χαρακτηρισμών, με την οποία ο Μάκης Πανώριος τιτλοφο­ ρεί, εξαιρετικά εύστοχα, τον πρ ό ­ λογο που έγραψε για την ελληνική έκδοση του «Έρεβον»: «ένας συντηρητικός, αναρχικός δαρβινι­ στής». Ό σο κι αν φαίνεται π αράξε­ νο, αντιφατικό ή ακόμη και π α ρ ά ­ λογο, δεν μπορεί μάλλον να βρεθεί ακριβέστερη περιγραφή της φυσιογνωμίας αυτού του συγγρα­ φέα. Ο Μπάτλερ γεννήθηκε το 1835 και πέθανε το 1902, έζησε δηλαδή σε μια εποχή κατά την οποία κυριαρχούσαν στην Αγγλία η αυστηρότητα και ο συντηρητισμός τω ν βικτωριανών αντιλήψεων. Γνώρισε όμως, ταυτόχρονα, και τις μεγάλες επιστημονικές και τεχνικές επιτεύξεις, οι οποίες επίσης χαρα­ κτήρισαν το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα και άσκησαν αποφασι­ στική επίδραση στην εξέλιξη του σύγχρονου πολιτισμού. Έζησε, δη­ λαδή, τις εξαιρετικά σημαντικές αναζητήσεις του καιρού του και τη σύγκρουση ανάμεσα στις διανοητι­ κές δυνάμεις που εισήγαγαν νέα, προοδευτικά στοιχεία στην οργά­ νωση της κοινωνίας και το περιε­ χόμενο της επιστήμης, με τους εκ­ προσώ πους της βικτωριανής τά-

ζη<;· Το έργο του Μπάτλερ, γενικά,

πεζογραφία ΣΑΜΟΥΕΛ ΜΠΑΤΛΕΡ: «Έρεβον». Μετάφραση: Χρηστός Παπαϊωάννου. Αθήνα, Αίολος, 1992. Σ ε Ι 366. τοποθετείται συνήθως στον χώρο του ιδεαλισμού και της ουτοπίας, αλλά, είναι σαφές ότι ω ς συγγρα­ φέας και εν γένει διανοητής δύσκο­ λα θα μπορούσε να καταταγεί κά­ πο υ συγκεκριμένα. Εκπροσωπεί ένα κράμα αντιλήψεων και συμπε­ ριφορών και τη διάθεση ενεργού τοποθέτησης έναντι τω ν υπαρξια­ κών προβλημάτων της εποχής του. Είναι το ανήσυχο πνεύμα ενός σκεπτόμενου ανθρώπου, ο οποίος είναι ευαίσθητος και αφομοιώνει τους κραδασμούς και τα μηνύματα τω ν καιρών, αλλά, την ίδια στιγμή, προτιμά να τα «σνομπάρει» και αγωνίζεται να δημιουργήσει τον δι­ κό του φανταστικό, ουτοπικό κό­ σμο. Αυτός ο κόσμος είναι το «Έρε­ βον». Θεωρείται το πιο αντιπροσω­ πευτικό έργο του Μπάτλερ και στις σελίδες του, ο αναγνώστης πράγματι συναντά την αντιφατικότητα, τις ανησυχίες ίσως και την αγωνία του συγγραφέα για τον κό­ σμο π ο υ έβλεπε να έρχεται ή και ο ίδιος προέβλεπε ότι θα έρθει. Δια­

βάζοντας το «Έρεβον» μάλλον θα συνηγορήσει επίσης με τη διαπί­ στωση, την οποία κάνει ο Μάκης Πανώριος στον πολύ αποκαλυπτι­ κό και κατατοπιστικό του πρόλο­ γο: «...Ο Σάμουελ Μπάτλερ δεν ανήκει σίγουρα στους μεγάλους Αγγλους συγγραφείς της γενιάς του· είναι γνωστός μάλλον για τις αξιοπερίεργες ιδέες του και κυρίως για τον αντιφατικό του χαρακτή­ ρα. Ή ταν αναμφίβολα άνθρω πος του καιρού του, του οποίου οι κε­ ραίες συνελάμβαναν τα πάντα...» Σ' αυτό το πλαίσιο μπορεί να τοποθετηθεί και η σημασία της έκ­ δοσης του «Έρεβον» στην ελληνική γλώσσα, 120 χρόνια μετά α π ό την πρώ τη κυκλοφορία του στο Λονδί­ νο. Είναι, δηλαδή, μια μοναδική ευκαιρία να γνωρισθεί το αναγνω­ στικό κοινό με τον ξεχωριστό κό­ σμο του συγγραφέα, τις εκκεντρικότητες και τις αγωνίες του πνεύ­ ματός του. Για τους αναγνώστες, οι οποίοι επιθυμούν να αποκτή­ σουν μια βαθύτερη και ουσιαστικό­ τερη σχέση με την αγγλική πεζο ­ γραφία του 19ου αιώνα, αυτή η επαφή με τη σκέψη του Σάμουελ Μπάτλερ είναι αναμφίβολα ενδια­ φέρουσα και σημαντική. Ας σημειωθεί επίσης η πολύ κα­ λή και προσεκτική μετάφραση του Χρήστου Παπαϊωάννου.

Θ. Ψαλιδόπουλος

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίων γίνεται μ ε βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογρα­ φία. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δ εν περιλαμβάνονται εβδομα­ διαία έντυπα. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται μ ε την πολύτιμη συνεργα­ σία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας».

ρ ενικά έργα Βιβλιογραφία ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Δ. Βιβλιογραφία Οδυσσέα Ελΰτη (19711992). Αθήνα, Εταιρεία Συγγραφέων, 1993. Σελ. 242. Δρχ. 6.240 ΚΟΥΡΟΥΖΙΔΗΣ Σ. Οικολογίας το ανάγνωσμα. Οικολογική περιή­ γηση στη βιβλιογραφία. Αθήνα, Οίκο, 1993. Σελ. 125. Δρχ. 1.245 ΠΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Α. - ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ Κ. Ελληνικός νεανικός τόπος (1936-1941). Αθήνα, Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, 1992. Σελ. 260. Δρχ. 2.600.

Εγκυκλοπαίδειες - Λεξικά ΕΠΙΤΟΜΟ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ. Αθήνα, Εξάντας -Duden, 1992. Σελ. 693. Δρχ. 15.6000

Αρ. 312 24 Μαρτίου 1993 6 Απριλίου 1993 Επιμέλεια: Έ φη Απάκη

Αθήνα, Βασδέκης, 1992. Σελ. 389. Δρχ. 3.640 ΤΣΕ Λ. Ταοϊσηκές διδασκαλίες. Μει. Α. Νάνου - Τσακάλη. Αθήνα, Πύρινος Κόσμος, 1993. Σελ. 199. Δρχ. 1.765

ψ υχολογία Εφαρμοσμένη Ψυχολογία ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ I. Η φαντασία. Μια αδιερεόνητη ψυχική λειτουργία. Αθήνα, Ιάμβλιχος, 1993. Σελ. 322. Δρχ. 4.640 ΜΠΟΥΣΚΑΛΙΑ Λ. Επειδή είμαι άνθρωπος. Μει. Μ. Γραμμένος. Αθήνα, Γλάρος, 1992. Σελ. 84. Δρχ. 830 ΝΑΤΖΕΜΥ Ρ. Ας κουβεντιάσουμε. Αθήνα, Αρμονική Ζωή, 1992. Σελ. 236. Δρχ. 1.560 ΝΑΤΖΕΜΥ Ρ. Η τέχνη του διαλογισμού. Μει. Μ. Καραμάνη. Αθή­ να, Αρμονική Ζωή, 1992. Σελ. 333. Δρχ. 2.080

0 ρησκεία Γενικά Γενικά ΑΝΔΡΕΑΔΗΣ Γ. Για τον Κώστα Αξελό. Αθήνα, Πλέθρον, 1992. Σελ. 24. Δρχ. 570

Αποκρυφισμός LEVI Ε. Το κλειδί των μεγάλων μυστηρίων. Μει. Δ. Κωσιελένος.

ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΒΑΠΤΙΣΤΗΣ. Κείμενα - εικόνες. Αθήναι, 1993. Σελ. 298. Δρχ. 5.200 ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ Ν. Η ευχαριστιακή οντολογία. Αθήνα, Δόμος, 1992. Σελ. 299. Δρχ. 3.120.

40

δελτίο--------------------------------------------

ΝΙΚΟΛΑΟΥ Θ.Σ. Η σημασία της εικόνας σιο μυστήριο της οικονο­ μίας. Μετ. Κ. Νικόλακόπουλος. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1992. Σελ. 186. Δρχ. 1.560

ΔΕΣΠΟΤΗΣ Γ. Ελληνοαγγλικό λεξικό εμπορικών και οικονομικών συναλλαγών. Αθήνα, 1993. Σελ. 436. Δρχ. 7.600.

ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ Μ. Ποιμαντική της καθημερινής ζωής. Αθήνα, 1992. Σελ. 192. Δρχ. 1.400

Λαογραφία

ΤΡΑΚΑΤΕΛΛΗΣ Δ. Χριστός ο προϋπάρχον Θεός. Μετ. Ν. Χατζηνικολόου. Αθήνα, Δόμος, 1992. Σελ. 271. Δρχ. 3.120 THE LEGACY OF SAINTS CYRIL AND METHODIUS TO KIEV AND MOSCOW. Edit. By A. - E.N. Tachiaos. Thessaloniki, Hellenic Association For Slavic Studies, 1992. Pag. 622. Drx. 16.640.

ΚΑΡΑΜΠΑΤΣΟΣ Κ. X. Δημ. Περδικόπουλος. Ο μεγάλος του δη­ μοτικού τραγουδιού. Αθήνα, 1992. Σελ. 203. Δρχ. 1.560.

Εθνολογία ΓΑΡΟΥΦΑΣ Δ. Ο Σαρακατσάνοι ομογενείς μας. Θεσσαλονίκη, Κνριακίδης, 1992. Σελ. 151. Δρχ. 1.710.

Θεολογία ΜΕΤΑΛΛΗΝΟΣ Γ.Δ. Λόγος ως αντίλογος. Θεολογικά δοκίμια. Αθήνα, Αρμός, 1992. Σελ. 150. Δρχ. 1.140.

|"| αιδαγωγική - Εκπαίδευση Εκπαίδευση

οινωνικές επιστήμες

ΓΚΟΤΟΒΟΣ Α.Ε. Ορθογραφική μάθηση στο Δημοτικό. Αθήνα, Gutenberg, 1992. Σελ. 100.

Κοινωνιολογία

ΖΑΧΑΡΕΝΑΚΗΣ Κ.Μ. Αντισταθμιστική αγωγή. Τόμος A' Β' έκδοση. Αθήνα, 1992. Σελ. 286. Δρχ. 3.200.

ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΦΥΛΟ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΑΔΑ. Επιμ. Ε. Παπαταξιάρχης - Θ. Παραδέλης. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 410. Δρχ. 3.120

ΚΑΚΑΒΟΥΛΗΣ Α.Κ. Ευρωπαϊκή διάσταση στην παιδεία. Αθήνα, 1993. Σελ. 175. Δρχ. 2.080.

Πολιτική ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ Θ. Το κομματικό φαινόμενο. Αθήνα, Παπαζήοης, 1993. Σελ. 725. Δρχ. 5.720

ρ Λώσσα

ΔΡΑΚΟΣ Γ. Χαμένα χρόνια. Αθήνα, Ελληνική Ευρωεκδοτική. 1993. Σελ. 159. Δρχ. 2080

Ξένες Γλώσσες

ΚΡΗΤΙΚΟΣ Π.Ν. Γεώργιος Παπανδρέου. Αποφθέγματα - κείμενα. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993. Σελ. 207. Δρχ. 1.765

ΤΣΑΜΠΟΥΝΑΡΑΣ Π. Λεξικό αγγλικών νεολογισμών. Αθήνα, Κακουλίδης, 1992. Σελ. 246. Δρχ. 3.640.

ΛΙΑΚΟΣ Α. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Ο Ιανός του εθνικισμού και η ελληνική βαλκανική πολιτική. Αθήνα, Ο Πολίτης, 1993. Σελ. 94. Δρχ. 1.245

CONVERTINO Τ. Componimenti. Βιβλίο εξάσκησης για σπουδα­ στές της ιταλικής γλώσσας. Αθήνα, 1993. Σελ. 138. Δρχ. 2.700

ΠΑΝΤΕΛ1ΔΟΥ - ΜΑΛΟΥΤΑ Μ. Γυναίκες και πολιτική. Αθήνα Gutenberg, 1992. Σελ. 307. ΠΑΠΑΘΕΜΕΛΗΣ Σ. Αντεπίθεση. Προτάσεις για τα εθνικά μας θέ­ ματα. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1992. Σελ. 171. Δρχ. 2.390 ΧΟΝΔΡΟΚΟΥΚΗΣ Δ.Ν. Πολέμαρχοι του ανπσιαλινισμοΰ Αθήνα, Ισοκράτης, 1993. Σελ. 176. Δρχ. 2.080 NEGRI Α. Η μηχανή του χρόνου. Αθήνα, Ελευθεριακή Κουλτού­ ρα, 1992. Σελ. 71. Δρχ. 700.

£ φαρμοσμένες επιστήμες Ιατρική LLEWELLYN - JONES Ο. Σεξουαλικώς μεταδιδόμενες ασθένειες. Μετ. Μ. Καββαδία. Αθήνα, Λύχνος, 1992. Σελ. 191. Δρχ. 1.980.

ΠΕΤΠ Σ. - ΡΟΜΠΕΡΤΣ Ν. - ΣΜΙΘ Σ. Απελευθέρωση των γυναι­ κών και σοσιαλισμός. Μει. Β. Φωτοπούλου. Αθήνα, Εργατική Δη­ μοκρατία, 1993. Σελ. 101. Δρχ. 1.040.

J έχνες

Οικονομία

Λευκώματα

ΔΕΣΠΟΤΗΣ Γ. Αγγλοελληνικό ερμηνευτικό λεξικό ορολογίας διε­ θνών τραπεζικών συναλλαγών. Τόμοι Α'+Β'. Αθήνα, 1992. Σελ. 1.152. Δρχ. 15.260 (οι δύο τόμοι).

ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΜΙΑΣ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑΣ. Μικρασία 1919-1922. Έκθε­ ση φωτογραφίας από το Αρχείο της ΕΡΤ. Αθήνα, 1992. Σελ. 61. Δρχ. 2.500.

------------------------------------------ - δελτίο Ζωγραφική ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΙΣΑΡΗΣ. Ζωγραφική 1984-1992. Αθήνα, Ολκός, 1992. Σελ. 61. Δρχ. 2.910. ΣΤΕΦΑΝΑΚΙΣ Γ. Το παράθυρο της εικόνας. Αθήνα, Γκαλερί 3, 1993. Σελ. 22.

41

ΣΑΒΙΝΑ Ζ. Ξέρεις τι θα σου χαρίσω; Αθήνα, Τουμπιίς, 1992. Σελ. 70. Δρχ. 1.245. ΚΙΝΕΖΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ. Απόδ. Κ. Βάρναλης. Αθήνα, Λωιός, 1992. Σελ. 31. Δρχ. 2.080. ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ TOY STEPHANE MALARME. Απέδωσε Γ.Σ. Πατριαρχέας. Αθήνα, Ιδεόγραμμα, 1992. Σελ. 185. Δρχ. 4.160.

Μουσική

KENNELLY Β. Η πέτρα του Brendan Kennely. Συλλογική μετάφρα­ ση, Αθήνα, Ερατώ, 1992. Σελ. 100.

ARANZA J. Τα υποσυνείδητα μηνύματα rocy και country. Αθήνα, Σφίγγα. Σελ. 160. Δρχ. 830.

LONGLEY Μ. Ποιήματα. Συλλογική μετάφραση. Αθήνα, Ερατώ. 1992. Σελ. 85.

Χιούμορ

Πεζογραφία

Ο GARFIELD παρουσιάζει μωρά και σφαίρες. Μετ. Α. Πετρή. Αθή­ να, Νέα Σύνορα, 1992. Σελ. 62. Δρχ. 415.

ΒΟΠΑΤΖΗΣ Γ. Έτος... μ.Χ. Αθήνα, 1992. Σελ. 145. Δρχ. 1.140.

£ νασχολήσεις

ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ Α. Οι κραυγές της παλίρροιας. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Δωρικός, 1992. Σελ. 1%. Δρχ. 1.870. ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ Π. Το θεόπαιδο. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Κέδρος, 1992. Σελ. 119. Δρχ. 1.200.

Αθλητισμός

ΡΩΜΑΝΟΣ Γ. Δάφνη. Μυθιστόρημα. Αθήνα, Καννάς, 1992. Σελ. 383. Δρχ. 2.700.

KNEBEL Κ.-Ρ. Κοιλιακοί - ραχιαίοι. Λεπουργική γυμναστική. Μετ. Β. Γουργοΰλης. Θεσσαλονίκη, Salto, 1992. Σελ. 215.

ΧΑΤΖΗΑΝΑΓΝΩΣΤΟΥ Τ. Πέρα απ’ το τέλος. Μυθιστόρημα. Αθή­ να, Αστερίας, 1992. Σελ. 382. Δρχ. 2.600.

^ ογοτεχνια Ποίηση

ΨΑΡΡΑΚΗΣ Π.Ε. «Στο σύνδρομο του τριγώνου». Μυθιστόρημα. Αθήνα, 1992. Σελ. 160. δρχ. 780. ΖΟΛΑ Ε. Το στομάχι του Παρισιού. Μετ. Ν. Πέππα. Αθήνα, Δελφί­ νι, 1992. Σελ. 465. Δρχ. 4.680. ΔΕ ΓΚΕΝ Ο. Η πιο μακρινή ακτή. Μετ. Λ. Ιωαννίδου. Αθήνα, ΟΜΜΑ, 1992. Σελ. 198. Δρχ. 1.660.

ΔΟΥΡΒΑΡΗΣ Α. Ιδίαις αυτής χερσί. Αθήνα, 1992. Σελ. 83. ΙΣΑΡΗΣ Α. Οι Τρισιάνοι. (Ποιήματα 1966-1992). Αθήνα, Νεφέλη, 1992. Σελ. 140. Δρχ. 1.660. ΚΑΠΑΝΤΑΗΣ Β.Δ. Τη Κΰπρω. Λευκωσία, Αιγαίον, 1992. Σελ. 24. Δρχ. 620. ΛΟΥΛΑΚΙΣ Μ.Σ. Επεισόδιο στο Αιγαίο. Ποιήματα. Αθήνα, Επικαιρότητα. 1992. Σελ. 113. Δρχ. 830. ΜΑΛΑΚΑΣΗΣ - ΤΣΕΚΟΣ Δ. Εκλεκτά σύγχρονα ελληνικά ποιήμα­ τα. Αθήνα, Δωδώνη, 1993. Σελ. 108. Δρχ. 1.040. ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ Α. Κατήχηση της Ανοιξης. Αθήνα, Γκοβόσιης, 1992. Σελ. 43. Δρχ. 830. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Ποιήματα (1968-1987). Αθήνα, Νεφέλη, 1992. Σελ. 102. Δρχ. 1455. ΝΤΑΟΥΣΑΝΗΣ Α.Β. Η ποίηση της μαύρης Αφρικής. Αθήνα, Ροές, 1992. Σελ. 345. Δρχ. 3.120. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Μ. Ηώ. Ποίηση. Αθήνα, Γκοβόσιης, 1992. Σελ. 64. Δρχ. 1.040. ΠΟΜΩΝΗΣ Γ. θανάτου ελαύνοντος. Αθήνα, Ααγής, 1993. Σελ. 51. ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ Π.Γ. Η πατρίς. Λευκωσία, Αιγαίον, 1992. Σελ. 79. Δρχ. 1.040.

ΛΙΛ ΑΝΤΑΜ Β. ΝΤΕ Σκληρές ιστορίες. Μετ. Γ. Ράικος. Αθήνα, Δελφίνι, 1991. Σελ. 323. Δρχ. 3.500. MONTALBAN Τ. Το Παρθεναγωγείο. Μετ. Τ.Κ.Κ. Αθήνα, Printa. Σελ. 221. Δρχ. 1.245. BAUM V. Γκραντ Οτέλ. Μετ. X. Κονιοθεοδώρου. Αθήνα, Ερμείας, 1992. Σελ. 255. Δρχ. 3.120. DAVIES R. 'Εκπτωτοι Άγγελοι. Μετ. Κ. Θεολόγου. Αθήνα, Κριτι­ κή, 1992. Σελ. 399. Δρχ. 2.600 JETER Κ. Οριζόντιος αποχαιρετισμός. Μετ. Μ. Αντωνίου. Αθήνα, Μέδουσα, 1992. Σελ. 283. Δρχ. 2.285. ΤΣΒΑΙΧ Σ. Κλαρίσα. Πρόλ. - μα.: Μ. Αγγελίδου. Αθήνα, Αλεξάν­ δρεια, 1992. Σελ. 224. Δρχ. 2.080.

ελέιες ΚΑΚΑΛΙΔΗΣ Δ. Η σοφία του διηγήματος. Τόμος Α'. Νεοέλληνες πεζογράφοι 1930-1990. Αθήνα, Μέγα Σείριος, 1992. Σελ. 492. ΛΑΜΠΡΕΛΑΗΣ Δ.Ν. Η συνειδητοποίηση του ελληνισμού ως «Νιτσεϊσμός». Τα περιοδικά «Τέχνη» και «Διόνυσος». Μελέτη. Αθήνα, Νέα Πορεία, 1993. Σελ. 77. Δρχ. 1.040.

42 δελτίο------------------------------ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΥ Ε. Λυρικές προσεγγίσεις- Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1993. Σελ. 301. ΠΟΡΦΥΡΗΣ Κ. Ο Ανδρέας Κάλβος Καρμπονάρος. Β' έκδοση. Αθήνα, Κέδρος, 1992. Σελ. 200. Δρχ. 2.000. ΤΖΟΥΛΗΣ Θ. Ψυχανάλυση και λογοτεχνία. Αθήνα, Οδυσσέας, 1993. Σελ. 376. Δρχ. 4.050. TSIMPOUK1 Τ. F. Scott Fitzerald’s aestcheticism. Athens, 1992. Pag. 130.

Δοκίμια ΒΑΣΙΛΑΡΑΚΗΣ I.N. Γλώσσα και πράξη της παιδικής λογοτεχνίας. Αθήνα Gutenberg, 1992. Σελ. 238. Δρχ. 2.800. ΛΟΪΖΙΔΗ Ν. Απόγειο και κρίση της πρωτοποριακής ιδεολογίας. Αθήνα, Νεφέλη, 1992. Σελ. 158. Δρχ. 1.870. ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΟΥ Δ. Ανιχνεύσεις. Δοκίμια. Αθήνα, Περίγραμμα, 1992. Σελ. 11. Δρχ. 1.560.

0 έαιρο Έ ργα ΠΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ Α. Το φως και οι σκιές. Θεατρικό έργο. Θεσσα­ λονίκη, Παρατηρητής, 1992. Σελ. 139. Δρχ. 1.765. ΣΕΒΑΣΠΚΟΓΛΟΥ Γ. θέατρο. Αθήνα, Κέδρος, 1992. Σελ. 251. Δρχ. 2.500. ΕΝΚΒΙΣΤ Π.Ο. Η ώρα του Λύγκα. Μετ. Ζ. Ψάλτης. Αθήνα, Γκοβόσιης. Σελ. 75. Δρχ. 725.

| σιορία Αρχαιολογία SAKELLARAK1S J.A. The Mycenaean historial style in the National Archaeological Museum of Athens. Athens, KAPON, 1992. Σελ. 152. Δρχ. 8.320.

Μαρτυρίες ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ Λ. Το Πολυτεχνείο και η ΕΠΟΝ Θεσσαλονίκης στην Εθνική Αντίσταση. Αθήνα, Θεμέλιο, 1992. Σελ. 109. Δρχ. 1.140. ΜΑΝΟΥΣΑΚΑΣ Γ. Το τέλος του δογματισμού. Αθήνα, Διογένης, 1992. Σελ. 125. Δρχ. 1.245. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ Ν. Το Περιστέρι στην Αντίσταση 1941-1944. Αθή­ να, 1993. Σελ. 239. Δρχ. 1.560.

ΜΩΡΑΠΉΣ Κ.Ε. Αλέξανδρος Καραμανλάκης. Το πρώτο θύμα της' Ελληνικής Αεροπορίας. Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ. 98. Δρχ. 1.040.

Ελληνική Ιστορία ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΤΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΟΣ Ή Η ΦΥΛΛΑΔΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΕΞΑΝΤΡΟΥ. Αθήνα, Γαλαξίας - Ερμείας. Σελ. 209. Σελ. 2.600. ΙΣΜΥΡΙΑΔΟΥ Α. Ο Σύλλογος Μαδυήων Θεσσαλονίκης (19271985). Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1993. Σελ. 99. Δρχ. 1.350. ΚΑΒΒΟΣ Γ. Γερμανο-ιταλική Κατοχή και Αντίσταση Κρήτης 19411945. Ηράκλειο, 1991. Σελ. 832. Δρχ. 5.720. ΜΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ - ΤΣΙΟΥΜΗ X. Βυζαντινή Θεσσαλονίκη. Θεσ­ σαλονίκη, Ρέκος, 1992. Σελ. 189. Δρχ. 9.360. ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ Ι.Ν. Τα Γιάννινα του Μεσοπολέμου. Τόμοι Α+Β+Γ. Ιωάννινα 1992. Σελ. 259 +289 +285. Δρχ. 2.080 (ο κάθε τόμος). ΠΕΚΙΟΣ A. Κ. Πνευματική άποψις τη τουρκοκρατούμενης Ελλά­ δος. Β' έκδοση. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1992. Σελ. 179. Δρχ. 2.080. LORAUX Ν. Τα τέκνα της Αθηνάς. Μετ. Γ. Ανδρεάδης - Μ. Ορφα­ νός - Γ. Τσιώμης. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1992. Σελ. 366. Δρχ. 3.120.

Παγκόσμια Ιστορία ZEGHIDOUR S. Η καθημερινή ζωή στη Μέκκα από τον Μωάμεθ ως τις ημέρες μας. Μετ. Α. Η. Σακελλαρίου. Αθήνα, Παπαδήμας, 1993. Σελ. 478. Δρχ. 3.120. CAPRINE G. DI. Ταξίδι στη χώρα των Ταρτάρων. Ιστορία των Μογγόλων. Εισ. - μετ. - σχόλ. Δ. Δεληολάνης. Αθήνα, Στοχαστής, 1992. Σελ. 134. Δρχ. 1.560. CROMBIE A.C. Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο. Μετ. Μ. Ιατρίδου - Δ. Κούρτοβικ. Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1992. Σελ. 364. Δρχ. 2.600. MARABINI J. Η καθημερινή ζωή στη Ρωσία τον καιρό της Οκτω­ βριανής Επανάστασης. Μετ. Σ. Βλοντάκης. Αθήνα, Παπαδήμας, 1993. Σελ. 284. Δρχ. 2.700.

Τ αξίδια Ελλάδα ΒΑΣΙΛΑΤΟΣ Ν.Γ. Κάστρα και πύργοι της Εύβοιας. Αθήνα, Μπάλντερ, 1992. Σελ. 174 +εικ. Δρχ. 9.000.

|"| αιδικά

Βιογραφίες ΜΑΚΡΑΚΗ Λ. Ελευθέριος Βενιζέλος 1864-1910. Η διάπλαση ενός εθνικού ηγέτη. Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1992. Σελ. 569. Δρχ. 4.160.

Γνώσεις BURNE D. Ανακαλύπτω την φύση. Απόδ. Ε. Οικονομίδου. Αθήνα, Ερευνητές, 1992. Σελ. 191.

------------------------------------------- δελτίο Ελεύθερα αναγνώσματα

43

ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιδλίου. Τεύχος 309. Δρχ. 700.

ΜΕΛΑ-ΦΛΩΡΟΥ Ζ. Χελωνάκια καρέπα - καρέπα. Αθήνα, Σύγ­ χρονη Εποχή, 1992. Σελ. 35. Δρχ. 1.350. ΜΠΟΥΣΚΑΛΙΑ Λ. Μια ανάμνηση για τον Τίνο. Μετ. Μ. Γραμμένος. Αθήνα, Γλάρος, 1992. Σελ. 159. Δρχ. 1.560.

Σχολικά

Η ΕΛΛΗΝΙΔΑ ΤΟΥ 2000. Φύλλο 47. ΕΠΙΓΝΩΣΗ. Τεύχος 45. ΕΠΤΑΛΟΦΟΣ. Μηνιαία πολιτική εφημερίδα. Φύλλο 24. ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύχος 256. Δρχ. 500.

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΙΔΗΣ Π. Λεξικό ρημάτων της αρχαίας ελληνικής. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 164. Δρχ. 2.080. ΚΟΛΟΚΟΤΣΑΣ Α. - ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ Μ. Η σύγχρονη έκθεση. Για μαθητές Λυκείου και υποψηφίους. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 123. Δρχ. 1.560.

εριοδικά

ΚΡΗΤΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ. Φύλλο 244. Δρχ. 300. ΜΑΝΤΑΤΟΦΟΡΟΣ. Δελτίο νεοελληνικών σπουδών. Τεύχος 3536. ΜΟΡΙΑΣ. Τριμηνιαίο λογοτεχνικό - λαογραφικό - ιστορικό περιοδι­ κό. Τεύχος 25. ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΚΗ. Διμηνιαία εφημερίδα. Φύλλο 61. Δρχ. 50. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1.580. Δρχ. 650.

ΑΛΕΒΕΒΑΝ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 7-8. Δρχ. 1.000.

ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ. Τεύχος 102. Δρχ. 500.

ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ. Τεύχος 307-308.

ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ. Τρίμηνη έκδοση. Τεύχος 65. Δρχ. 700.

ΑΝΔΡΟΣ ΣΗΜΕΡΑ. Φύλλο 10.

ΝΕΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ. Ιδμέρη επαναστατική εφημερίδα. Φύλλο 75. Δρχ. 100.

ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολπιστική επιθεώρηση. Τεύ­ χος 519. Δρχ. 300. Η ΑΠΟΠΕΙΡΑ. Μηνιαία εφημερίδα. Τεύχη 64-65. Δρχ. 100. Ο ΑΡΑΜΠΑΣ ΤΟΥ ΑΓΡΙΝΙΟΥ. Μηνιαία σατυρική εφημερίδα. Φύλ­ λο 19. Δρχ. 200.

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Μηνιαία έκδοση. Τεύχος 62-63. Δρχ. 100. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΝΑΥΤΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ. Διμηνιαίο φιλολογικό ιστορικό και καλλιτεχνικό περιοδικό. Τεύχος 37. Ο ΡΑΜΠΑΓΑΣ ΚΙ Ο ΣΚΥΛΟΣ. Μηνιάτικη φυλλάδα. Φύλλο 167. Δρχ. 50.

ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1.094. Δρχ. 700.

ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ ΤΩΝ ΑΙΓΥΠΠΩΤΩΝ. Φύλλο 197.

ΔΕΛΤΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ. Τριμηνιαίο. Τεύχος 7.

ΦΥΣΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ. Διμηνιαία έκδοση. Τεύχος 139. Δρχ. 300.

Μ^ 3

ΔΙΑΒΑΖΩ Παρακαταθήκη

X

παλαιών τευχών ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ * Φ ΛΆΛ/ ΣΟΛΩΝΟΣ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.10.366, FAX: 36.28.938

Αρ. 312 Στην Κρπικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτι­ κές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεω ν που δημοσι­ εύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες ήταν δυνατόν να εξασφαλίσουμε ή μ α ς απέστειλαν οι συντά­ κτες τους.

2 4 Μαρτίου 1993 6 Απριλίου 1993 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Π ολιτική

Άνιερσον Κ.: Συμπτώματα μετά τα 40 (Α.Χ. Παπανδρόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 29/4).

Βε'ικος θ . : Εθνικισμός και Εθνική ταυτότητα (X. Στρατηγοπούλου, Διαβάζω, 310) Κοΰλογλου Σ.: Μια φορά κι έναν καιροό ήταν μια Σοβιετική Έ ­ νωση (Π. Βασιλόπουλος,Οικονομικός ταχυδρόμος, 22/4). Μοόσης Ν.: Από την ΕΟΚ στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Μ. Νεγρεπόντη - Δελιβάνη, Οικονομικός ταχυδρόμος, 29/4).

Βογιατζόγλου Β.: Επώνυμα της Μικρασίας (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπά­ στης, 29/4).

Κ οινω νιολογία Ζητήματα μειονοτήτων στην Ευρώπη (Σ. Νιάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 29/4).

Ε κ πα ίδ ευσ η Κίτσος Κ.: Ειδική διδακτική (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά θέματα, 30/4). Πυργιωτάκης I. Ε. - Κανάκης Ι.Ν. (Επιμ.): Παγκόσμια κρίση στην εκπαίδευση (Ν. Παπαγεωργίου, Βήμα, 25/4).

Λ α ο γ ρ α φ ία Παπαντωνίου I . : Μακεδονικές φορεσιές (X. Ποντίδα, Νέα, 27/4).

θ ε τ ι κ έ ς - Ε φ αρ μ οσ μ ένες Επιστήμες Alic Μ. : Η κληρονομιά της Υπατίας (Α. Παπαδάκη, Αυγή, 25/4).

Γλώσστ

Κ λασικ ή Φ ιλολογία (Μελέτες) Λαζογιώργος - Ελληνικός Δ.: Οι αποκαλύψεις του Αισχύλου για την Ατλανπδα (Κ. Παπαπάνου, Πολιτικά θέματα, 30/4). Παπαγιώργης Κ.: Η ομηρική μάχη (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 25/4).

Π οίηση Αναγνωσιάκη - Τζαβάρα Ε.: Το άλλο πρόσωπο του έρωτα (Δ. Ζαδές, Εξόρμηση, 30/4). Βογιατζή - Χαραλάμπη Ε.: Άνεμος Έρωτας (Κ. Τσαούσης, Έθ* νος, 26/4). Δημοπούλου Η.: Παράθυρο στη θάλασσα (Δ. Γιάκος, Εξόρμηση, 30/4). Κισκύρας Π.Α.: Μαρτυρική κατάθεση (2) (Δ. Γιάκος, Εξόρμη­ ση, 23/4). Κυριαζής X.: Οι ντάβανοι (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 25/4). Στασινοπούλου Μ.: Το στίγμα και ο μονόκερως (Κ. Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώρα, 25/4). Αόνγκλεϋ Μ.: Ποιήματα (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 28/4).

------------------------------------------ δελτίο Π ε ζ ο γ ρ α φ ία Αρανίτσης Ε.: Λεπτομέρειες για το τέλος του κόσμου (Α.Λ., Με­ σημβρινή, 22/4). Γκουρογιάυνης Β.: Το ασημόχορτο ανθίζει (Ε. Σαραντίτη, Ριζο­ σπάστης, 29/4). Θεοτόκος Κ.: Απελλής (Μ. Μαρκίδης, Διαβάζω, 310). Κοκκινάκη Ν.: Ιριδισμοί στην απουσία (Ε. Ζωγράφου, Ριζοσπά­ στης, 1/4), (2. Σαμάρα, Διαβάζω, 310). Μηλιώνης X.: Χειριστής ανελκυστήρος (Β. ΧαιζηΟασιλείου, Ε ­ λευθεροτυπία, 28/5). Νικολαϊδης Α.: Κάιω από τόσα βλέφαρα (Π. Κρανιδιώτης, Δια­ βάζω, 310). Ξανθούλης Γ.: Η εποχή των κ,αφέδων (W, Οικονομικός Ταχυ­ δρόμος, 22/4), (Ζ. Λαδιά, Παρόν, 25/4). Παηαδιαμάνιης Α.: Διηγήματα της αγάπης (Ε. Αρανίτσης, Ε ­ λεύθεροιυπία, 28/4). Πέππα Ν.: Λάινα (Τ. Δημητροΰλια, Διαβάζω, 310). Πλασκοβήης Σ.: Το πουκάμισο του καθηγητή (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 26/4). Σίγμα Σ.: Ο λυμπημένος ερωδιός (Ε. Σπυρόπουλου, Διαβάζω, 310). Στάλιος Ζ.: Βραζιλιάνικο Ιντερμέτζο (θ. Διαμαντόπουλος, Οι­ κονομικός Ταχυδρόμος, 22/4). Χωμενίδης Α.: Το σοφό παιδί (Δ. Δασκαλόπουλος, Νέα, 27/4). Βάλζερ Ρ.: Ο παραγιός (Μ. Θεοδοπούλου, Εποχή, 25/4). Κάουπλαντ Ν.: Generation X.: (Ν.Γ. 7, Αθηνόραμα, 30/4). Θαλάσσης Γ.: Η άρνηση του Λόγου στο ελληνικό μυθιστόρη­ μα μετά το 1974 (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 30/4). Κοκόλης Ξ.Α.: Αληλεγγύη (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 30/4). Μαρωνήης Δ.Ν.: Διαλέξεις (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 21/4). Μαστροδημήτρης Π.Δ.: Πρόλογοι νεοελληνικών μυθιστορημά­ των (1830-1930) (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 21/4). Μόσχος Ν.Ε.: Η μεταφυσική αγωνία στον Παλαμά (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά θέματα, 23/4). Μπερλής Α.: 5(+2) Δοκίμια για τον Ελύτη (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 30/4). Σαχίνης Α.: Θεωρία και άγνωστη ιστορία του Μυθιστορήματος στην Ελλάδα. 1760-1870 (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 21/4).

45

Σπυροπούλου - Μαρδικιάν X .: Αναγνώσεις (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 30/4). Σφαέλλου Κ.: Λειτουργία κάτω από την Ακρόπολη του Ν. Βρετάκου (Τ. Καλογήρου, Διαβάζω, 310). Ουίλσον Ε.: Η ιστορική ερμηνεία της λογοτεχνίας (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 21/4).

Αλεξίου Σ.: Με την απλή λογική (Σ. Καργάκος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 22/4).

Γρηγοριάδου - Σουρέλη Γ.: Αύριο είναι Κυριακή (Ε. Χωρεάνθη, Διαβάζω, 310). Λοϊζου Μ.: Σάκα (Μ. Κοντολέων, Αυγή, 25/4). Σκιρά - Βεντούρη Ρ.: Μια Κυριακή με τον Ρενουάρ (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 21/4).

Ιστορία Γεωργούλης Κ.Δ.: Φιλοσοφία της Ιστορίας (Κ. Τσαούσης, Έθ­ νος, 26/4). Παπαϊωάννου Κ. : Η αποθέωση της Ιστορίας (Σ. Ν., Αυγή, 21/4). Προσφυγική Ελλάδα (Γ.Π. Σαββίδης, Νέα, 20/4). Σβολόπουλος Κ.: Η ελληνική εξωτερική πολιτική 1900 -1945 (θ. Ψαλιδόηουλος, Διαβάζω, 310).

Μ α ρ τ υ ρ ίε ς Κωσιίδης Δ.: Ημερολόγιο εμφυλίου 1940-1950 (Γ. Πετρόπουλος, Διαβάζω, 310). Αλτουφέρ Λ.: 1) Το μέλλον διαρκεί πολύ, 2)Τα γεγονότα (Β. Κιντή, Διαβάζω, 310).

Π ε ρ ιο δ ικ έ ς εκ δ ό σ εις Μνήμων (Ε. Μαχαίρα, Επενδυτής, 24/4). Παρουσία (Ν.Λ. Φορόπουλος, Διαβάζω, 310). Το στίγμα (Θ. Παπανικολάου, Έθνος, 23/4).

Μ ικ ρ ή Α γγε λ ία

Μ Α Θ Η Μ Α Τ Α ε σ ω τερ ικ ή ς ψ υ χ ο λ ο γ ία ς σ ε π ρα κ τική β ά σ η . Α υ τ ο γ ν ω σ ία . (Κ έ ν τ ρ ο Γ κ ο υ ρ τ ζ ίε φ - Ο υ σ π έ ν σ κ υ ) τη λ .: 6 9 .2 4 .0 8 7

ΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΕΥΧΟΣ 24 · Α π α |||

Λ

ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΤΕ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ • Στις θρησκείες και τις παραδόσεις

E.M. Forster π ό το υ ς τελ ευτα ίο υς μ ια ς κα λλιεργη μ έν η ς φ ιλελεύθερη ς π α ρ ά δ ο σ η ς ο Ε. Μ . Forster

Α

χ ρ ειά σ τη κ ε τις φ ιλ μ ικ ές εικ ό νες το υ Τζ. Ά ϊβ ο ρ ι κα ι το Ό σ κ α ρ τη ς «Ε πιστροφ ής στο Χ ά ο υ α ρ ν τς Εντ» γ ια να γίνει ευ ρ ύ τε ρ α γνω στός στη χώ ρ α μ α ς κ α ι να εκ όοθούν π ο λ λ ά α π ό τα έρ γα του.

Ε μ είς το υ το χρω σ το ύσ αμε, γ ια τ ί ή τα ν π ρ α γμ α τ ικ ό ς φιλέλληνας. Οι σχέσ εις το υ μ ε την

α ρχ α ία Ε λ λ ά δ α ή τα ν δεσ μ ο ί ζωής. Ε ν ά ν τια στη β ικτω ρια νή υπ ο κ ρ ισ ία α λλά κα ι στον μ ο ­ νο δ ιά σ τα το ήρω α π ο υ υ π ο σ χό τα ν ο 20ός αιώ νας τη ς «προόδου», ο Forster α να κ ά λυψ ε στη χ ώ ρ α μ α ς το α ν τίδ ο τό τους, την αυ θό ρμ η τη αίσθηση τη ς ζωής, το μ έ τρ ο τη ς φύσης, το υ ς μ υ θ ικ ο ύ ς ήρωες. Ή τ α ν σ υνο μιλητής το υ Γ. Σ ε φ έρ η κ α ι φ ίλος μ ε το ν Κ. Π. Καβάφη, το ν ο πο ίο γνώ ρισε σ το υς Ά γγ λ ο υ ς ομο τέχνο υ ς του. Ή τα ν ευγενής, α νεκτικό ς, ευ φ υή ς α λλά κα ι από λυτος. Μ ισούσε τη β ρ ετα ν ικ ή α π ο ικ ιο ­ κ ρ α τία όπω ς κα ι κά θ ε είδο υς κ α τα π ίεσ η τη ς π ρο σ ω π ικ ής ελευθερίας. Οι ήρω ές το υ τ α ­ λαντεύο ντα ι, ζο υ ν μ έ σ α σ τη σύγχυση, δ ειλιά ζο υν κ α ι α μφ ισβητούν, α λλά π α θ ιά ζο ντα ι για τη ν αλήθεια, σ τα α ισ θήμ α τα κα ι στις π ρ ο σ ω π ικ ές σχέσεις. Σ τις τ ε λευ τα ίες α φ ιέρω σ ε όλο το π ε ζο γρ α φ ικ ό το υ έ ρ γο όιερ ευνώ ντα ς τη μ ικ ρ ή κοινω νία «που μ α ς περιστοιχίζει». Α ν α ­ φ έρ ει κ ά π ο υ «μονάχα να συ νδέεις το υ ς φίλους, το υ ς ερ αστές, το ν άνθρ ω πο μ ε το υ ς ά λ ­ λ ο υς α νθρ ώ πο υς κα ι μ ε το ν εα υ τό του». Επιμέλεια αφιερώματος: Γ. Ν. Μπασκόζος Ευχαριστούμε τις εκδόσεις «Ερμείας» για το φωτογραφικό υλικό που μας παραχώρησαν.

48 α φ ιέ ρ ω μ α -----------------

Γιάννης Ν. Μπασκόζος

Χρονολόγιο Έντγκαρ Μόργκαν Φόστερ (

1897- 1970)

1879 Γεννήθηκε στο Λονδίνο ο Edgar M organ Forster. Γονείς του ο Edward M organ Llewellyn F orster (πέθανε το 1880) και μητέρα του η Alice Clara W hichelo (πέθανε το 1945).

1883-1893 Περνάει τα καλύτερα παιδικά του χρόνια στο Rooksnest, Stevenage, περιοχή στην οποία αργότερα αποδίδει καλλιτεχνικά στο How ards End.

1897 Τελειώνει το γυμνάσιο T onbridge, το οποίο μισεί, και συνεχίζει τις σπουδές του στο King’s College του Cam bridge. Εκεί γνω ρί­ ζει ανθρώπους που θα τον σημαδέψουν και, αργότερα, θα πρ ο­ σχω ρήσει σ τον «κόκλο του Bloomsbury» όπου συνδέεται με τους G.E. M oore, G.M . Trevelyan και Lowes Dickinson.

1901-1903 Επισκέψεις σε Ιταλία και Ελλάδα.

1903 Πρώτη συγγραφική Independent Review.

προσπάθεια

με

συνεργασίες

στο

1904 Εκδίδει την πρώτη σύντομη ιστορία του, «The Story of a Panic».

1905 Π ηγαίνει για σύντομο διάστημα ως παιδαγωγός στη Γερμανία (Wassenheide). Ε πιστρέφοντας εκδίδει το πρώτο του μυθιστόρη­ μα «W here angels fear to tread» («Εκεί που οι άγγελοι φοβού­ νται να διαβούν», Κ αστανιώτης 1991). Π ρόκειται για σ χόλια π ά­ νω στις διαφορές της ευγενούς αγγλικής αριστοκρατίας και του αυθόρμητου «ζωικού» πολιτισμού της Ιταλίας.

1907 Εκδίδει τη νουβέλα «The longest Journey» («Το μακρύ ταξίδι» είναι τό μόνο μυθιστόρημά του που δεν έχει εκδοθεί), μια εξερεύ-

αφιέρωμα

49

νηση των διαφορών μεταξύ ζωντανών και νεκρών σχέσεων από τη ζωή στα δημόσια βρετανικά σχολεία, εμπνευσμένη από το Tonbridge.

1908 Εκδίδει το μυθιστόρημα «Room with a Wiew», (« Έ ν α δωμάτιο με θέα», Οδυσσέας, 1986) μια μελέτη για την αγάπη με μέτρο σύ­ γκρισης τη φιλελεύθερη Ιταλία.

1910 Εκδίδει το μυθιστόρημα «Howards End» («Επιστροφή στο Χάουαρντς Εντ», Κ αστανιώτης, Κλειδί, 1992). Μ ια δοκιμή για τη σχέση συναισθήματος και εξωτερικής πραγματικότητας, δριμύτατη κριτική στη μεγαλοαστική τάξη, ελεγεία για τον αναπό­ φευκτο καθημερινό συμβιβασμό.

«Είμαι απόλυτα βέβαιη ότι η πραγματική ζωή είναι οι ανθρώπινες σχέσεις και τίποτα άλλο» (Έ λ ε ν Σλεγκελ στο «Επιστροφή στο Χ άουαρντς Ε ντ»)

1911 Γράφει το θεατρικό έργο «The H eart of Bosnia», που δεν θα π αι­ χτεί ποτέ. Εκδίδει τα διηγήματα «The C elestian Omnibus».

1912-13 Ταξιδεύει στην Ινδία, όπου γνωρίζει και προβληματίζεται από έναν άλλο πολιτισμό, μια άλλη φιλοσοφία.

1915 Πηγαίνει στην Α λεξάνδρεια, δουλεύοντας στην υπηρεσία του Ερυθρού Σταυρού και παραμένει έως το 1919, οπότε επιστρέφει στην Αγγλία. Γνωρίζεται με τον Κ.Π. Καβάφη.

«Είτε η ζωή σημαίνει κουράγιο, είτε παύει να είναι η ζωή» (Ε. Μ. Forster μιλώ ντας για τον Καβάφη)

1919 Επιστρέφοντας στην πατρίδα του αρχίζει συνεργασίες με τα «Spectator», «New Statesm an» και για μικρό διάστημα διατελεί υπεύθυνος του λογοτεχνικού τμήματος του «Daily H erald».

1921 Επισκέπτεται ξανά την Ινδία.

1922 Εκδίδει τον οδηγό «Alexandria: A H istory and Guide»

1923 Εκδίδει το «Pharos and Pharillon» («Φ άρος και Φαρίσκος», Α λεξάνδρεια, 1991), κείμενα και στοχασμοί από τις εμπειρίες του στην Α λεξάνδρεια.

1924 Εκδίδει το «Α Passage to India» («Ταξίδι σ την Ινδία», Πλέθρον, 1980). Το πιο ολοκληρωμένο έργο του στην ουσία, μια μελέτη για την πολυπλοκότητα των ανθρωπίνω ν σχέσεων με φόντο την αντίθεση αγγλικού και ινδικού πολιτισμού.

1925 Βραβεύεται με τα Fem ina Via H eureuse και Jam es Tait Black για το «Ταξίδι σ την Ινδία».

1927 Προσκαλείται για διαλέξεις στο King’s College. Π αρά το ότι οι κριτικοί τις βρίσκουν ασήμαντες, έχουν απήχηση, και τον ίδιο

«Είμαστε όλοι μας επάνω στον Λοξό Πύργο (σ.σ. της Πίζας), όπως έλεγε εκείνη, ακόμη και όσοι από μας ανήκουν στον 19ο αιώνα, όταν η γης ήταν οριζόντια και οι οικοδομές κάθετες. Λεν μπορούμε να κρίνουμε σωστά, γιατί τα πάντα (όπως τα κοι­ τάζουμε) έχουν μια κλίση... τη σχέση ανάμεσα στα πράγματα αυτά δεν μπορούμε να την εκτιμήσουμε και γι’ αυτό η κρίση μας, για την αξία των πραγμάτων πρέπει να αφεθεί σε μια άλλη γενεά» (ο Ε . Μ. F o rster μιλώ ντας για τη V. W oolf)

50

αφιέρω μα-------------------------------------------------------

χρόνο κυκλοφορούν σε βιβλίο με τον τίτλο «Aspects of the Novel», δοκίμια για την τέχνη της λογοτεχνίας και τα μεθοδολο­ γικά προβλήματα του συγγραφέα.

1928 Εκδίδει τα διηγήματα «The E ternal Moment».

1934 Κυκλοφορεί το «Godsworthy Lowes Dickinson», βιογραφία του εκδότη και φιλοσόφου Dickinson, φίλου τού συγγραφέα.

1936 Κυκλοφορούν δοκίμια και ραδιοφωνικά του κομμάτια με τίτλο «Abinger Harvest».

1937 Προλογίζει το βιβλίο του Alec G raig’s, «The Banned Books of England», όπου στηλιτεύει τις διώξεις βιβλίων στην Αγγλία, με­ ταξύ των οποίων ήταν και «Ο εραστής της λαίδης Τσάτερλυ» του D.H. Laurence και ο «Οδυσσέας» του J. Joyce. Τιμάται με το Benson M edal of the Royal Society of Literature.

«Συνειδητοποιώ ότι ολόκληρη η κοινωνία στηρίζεται στη βία. Αλλά όλες οι μεγάλες δημιουργικές πρά­ ξεις, όλες οι αξιοπρεπείς ανθρώπι­ νες σχέσεις, συμβαίνουν κατά τη διάρκεια των διαλειμμάτων που η βία δεν έχει καταφέρει να έρθει στο προσκήνιο. Αυτά τα διαλείμματα είναι που με­ τράνε. θέλω να είναι όσο πιο συχνά και χρονικά παρατεταμένα γίνεται και τ’ αποκαλώ “πολιτισμό” ». (από το «Δύο ζητωκραυγές για τη Δημοκρατία»!)

1940 Εκδίδει το «England’s Pleasant Land», θεατρική αναπαράσταση που αναφέρεται σε ιστορικά επεισόδια.

1941 Διορίζεται τιμητικά Cambridge.

καθηγητής

στο

King’s

College

του

1951 Γράφει το λιμπρέτο για την όπερα του Μ πέντζαμιν Μπρίτεν «Billy Budd», σε συνεργασία με τον Eric Crosier. Τ ον ίδιο χρόνο κυκλοφορεί το «Two Cheers for Democracy», δοκίμια, κριτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές («Δύο ζητωκραυγές για τη δημοκρα­ τία», Ερμείας, 1993).

1953 «The Hill of Devi», ανεκδοτολογικό βιβλίο από τις ινδικές εμπει­ ρίες του συγγραφέα.

1956 «M arianne T horton», βιογραφία της θείας του συγγραφέα, Μ. Thorton.

1970 Θάνατος του συγγραφέα.

1972 «Maurice» («Μωρίς», Καστανιώτης, 1988). Γράφτηκε το 191314, αλλά εκδόθηκε μετά το θάνατο του συγγραφέα. Αναφέρεται στη συνειδητοποίηση του κόσμου μέσα από μια ομοφυλόφιλη εμπειρία. Α φορά πραγματικά περιστατικά και φίλους του συγγραφέα.

1973 «The Life to Come and O ther Stories», διηγήματα κυρίως με ομο­ φυλόφιλες εμπειρίες, εκδδθηκε μετά το θάνατο του συγγραφέα.

«Η κατάσταση είναι φοβερή· δεν υπήρξε ποτέ πριν καμμιά σαν κι αυτήν, επειδή ποτέ πριν ο κόσμος δεν ήταν τόσο στενά συνδεδεμένος. Οι στύλοι των είκοσι χιλιάδων ετών παλιού σπιτιού συνθλίβονται, το αν­ θρώπινο πείραμα παραπαίει, άλλες μορφές ζωής καραδοκούν. Αεν θα έπρεπε, σε μια τέτοια στιγμή, να δρά­ σουμε σαν τους ήρωες και τις ηρωΐδες του Wagner, που υπερβαί­ νουν τον εαυτό τους, με την πεποίθη­ ση ότι όλα έχουν χαθεί ή ότι όλα εί­ ναι δυνατόν να σωθούν, και να βαδί­ σομε τραγουδώντας μέσα στις φλό­ γες;» (από το «Δύο ζητωκραυγές για τη Δημοκρατία»)

αφιέρωμα

Νικ. Μ ακρής

51

τα μ υ θ ισ το ρ ή μ α τα το υ E dgar M organ Forster (1 8 7 9 -1 9 7 0 ) μ υστική και ω ρα ιό­ τη τα αναδύονται ήσυχα και νοσταλγικά· η νοσταλγία, έν α ς μ ετρ ια σ μ ένο ς ρο μα ντισμ ός, εκ φ ρ ά ζετα ι σ αν βίω μα χω ρ ίς τις εξά ρ σ ε ις τη ς Μ εσ ο γεια κή ς ψυχής, π α ρά τη μερ ική έμπνευση του σ υγ γρ α φ έα α π ’ την ελληνική και ιταλική ζωή και πολιτισμό.

J!

Μυστική και k Ωραιότητα στα μυθιστορήματα του Ε. Μ. Forster Μ εσαίωνας με τους καθεδρικούς ναούς, τους πύργους και τα κατανυκτικά νεύματα των αγίων, δεν έρχεται σ ’ αντίθεση με την Α ναγέννηση, κι ο ελληνορωμαϊκός πολιτι­ σμός βρίσκει τρόπους κοινωνίας με το Ινδικό πνεύμα και μυστική. Στο όλο σκηνι­ κό δεσπόζει εν τούτοις η παρουσία του χ ρι­ στιανικού πνεύματος, η πνευματικότητα των αγ­ γλικανών πιστών, η ευσέβεια του ιταλικού καθο­ λικισμού και η άρνηση που παρουσιάζεται εδώ κι εκεί δεν είναι επαναστατική, αλλά σύμφωνη με την αγγλική ιδιοσυγκρασία... Το βαθύτερο όμως μήνυμα του διάσημου μυθιστοριογράφου κριτι­ κού και σχολιαστή, θίγει διαπεραστικά και ήσυχα ταυτόχρονα τις βαθύτερες σχέσεις μεταξύ παγανι­ σμού και χριστιανικής μυστικής· το αιώνιο θη­ λυκό, σαρκωμένο σε νέες και ταλαντούχες κοπέ­ λες της αγγλικής κοινωνίας, κοινωνεί μυστικά με τις αρχαίες ελληνικές και ρωμαϊκές θεότητες, οι σπουδαστές της Οξφόρδης, χριστιανοί ή μη, δεν θυμίζουν τους νέους ορμητικούς Ευρωπαίους, αλ­ λά την αγγλική ιδιοσυγκρασία που δέχεται το νέο χωρίς να απορρίπτει ριζοσπαστικά την παράδο­ ση. Γι’ αυτό ο κόσμος του Ε. Μ. F orster είναι μια αρμονική διάπτυξη της μυστικής σε ωραιότητα που εκφράζεται πολύμορφα στη μορφή και ιδιαί­ τερα στη εσωτερική συγκίνηση και ομορφιά, διά­ σπαρτες εδώ κι εκεί, δεμένες με την καθημερινή πραγματικότητα, τις ατέλειες, το πνεύμα του αστι­ σμού και ατομικότητας. Για να το παρακολουθήσουμε θα ξεκινήσουμε από τη συνάντηση παγανισμού και χριστιανικής

0

μυστικής· ο παγανισμός δεν φθάνει ποτέ στο δυαλισμό, αλλά γίνεται λυρικό άσμα για να υποδηλώ­ σει την ομορφιά, τις τραγικές σχέσεις αλήθειας κι αγάπης, που οδηγούν τελικά στη μυστική άνοδο. «Ο παγανισμός είναι μολυσματικός, πιο μ ο ­ λυσ ματικ ός από τη διφθερίτιδα ή τη ν ευσέβεια κ ι’ η ανεψιά του εφημέριου οδηγήθηκε σ τη ν εκ­ κλησία, διαμαρτυρόμενη» (« Έ ν α δωμάτιο με θέ­ α»), Η εικοσάχρονη Lucy αποτελεί μια αινιγματική ηρωΐδα του νέου τότε συγγραφέα (1908), μια θη­ λυκή ψυχή που συνδυάζει άθελα στην ανατολή της ωριμότητάς της δυναμισμό και υποβολή. Ωραία, χαριτωμένα ντυμένη, παίρνει τις πρώτες εμπειρίες της συνάντησής της με την αρρενωπότητα της ζωής στην Ιταλία, σε μια εκδρομή άγγλων υπό την οδηγία του ιερέα της ενορίας της και του θείου της. Με παιδική έκσταση αγνότητας αφιερώνεται στη σπουδή των μουσείων, την κατανυκτική μελέτη των καθεδρικών ναών, τη γελα­ στή και γεμάτη ζωτικότητα ιταλική εξοχή. Υπάρ­ χει πάνω της κάτι που αφοπλίζει την έλξη του θη­ λυκού: ένας έντονος μυστικισμός μορφής και χά­ ρης, ό,τι με την πρώτη ματιά ενώνει ελληνική αρ­ χαιότητα και μεσαίωνα, ένα πνεύμα ανθηρής παι­ δικότητας. «Η Lucy δ εν μοιάζει μ ε τη μεσαιω νική γυναίκα που ή τα ν περισσότερο ένα ιδεατό στο οποίο ή τα ν ταγμένη να σηκώ σει τα μάτια ό τα ν αι­ σ θ ανόταν σοβαρά... επιθυμούσε περισσότερο». (« Έ ν α δωμάτιο με θέα»). Η ανησυχία της, ανέκ­ φραστη με λόγια, αγαπούσε τη σιωπή, εκφραζό­ ταν σ τις κινήσεις της, τη ν αγάπη στους περιπά-

* Ή μελέτη του Νίκου Μακρή πρωτοδημοσιεΰτηκε στσ'νριοδικό «Έποπτεόι», τε

32, "Μάρτιος 1979.

52

αφιέρω μα--------------------------------------

τους, το χάρμα της μουσικής· εύρισκε μελαγχολι­ κή και χαώδη την καθημερινή ζωή κι απολάμβανε ένα πιο στέρεο κόσμο όταν άνοιγε το πιάνο- «Το β ασίλειο της μουσικής δεν είναι αυτού του κό­ σμου· θα δεχθή όσους η μόρφω ση, η διάνοια, και η κουλτούρα απόρριψαν... Ο ύτε ή ταν η παθιασμέ­ νη νέα γυναίκα που παίζει τόσο τραγικά ένα κα­ λοκαιριάτικο βραδυνό μ ’ ανοιχτό το παράθυρο. Υ πή ρχε πάθος αλλά δεν μπορούσε να καταγραφή εύκολα... κι ή ταν τρα γική μόνο στο νόημα του ότι ή ταν μεγά λη για τί αγαπούσε να παίζη στο πλευρό της Νίκης. Ν ίκη του ό,τι και πάνω α π ’ ό,τι είναι κάτι παραπάνω από λέξεις, που η καθημερινή ζωή δεν μπ ο ρεί να μας πη» (« Έ ν α δωμάτιο με θέα»). Πέρα από τις προοπτικές της καθημερινότητας, η Lucy χανόταν στην απαλή μέθη της μούσας που μεταμόρφωνε τον οχληρό κόσμο του σήμερα σε μελωδία. Παιδική στα φερσίματά της, χαιρόταν την ομορφιά της ζωής χωρίς να χάνεται στο βακ­ χικό ενθουσιασμό της μέθης που παρασύρει κά­ ποτε τη βάρκα, ήταν ανέγγιχτη. Στην Ιταλία συναντά τους Em erson, τραγικό πατέρα και γιο, μέσα στο μεγάλο παρεκκλήσι της Sistine, όπου κατανυκτική θωρούσε τις μορφές των αγίων. Μια φράση του αγίου Φραγκίσκου της θύμιζε την «έμ­ φυτη συμπάθεια», την ικανότητα σύλληψης της ομορφιάς που υπάρχει στους άλλους, μια «όραση της αδελφοσύνης του ανθρώπου». Η τραγικότητα των Emerson συναντήθηκε στον κόσμο της με την ύψιστη γαλήνη των μορφών, σαν απόηχος μιας υπερκόσμιας κι αινιγματικής μουσικής που, αλίμονο, θα γινόταν παλαίστρα τρομερού αγώνα. Στην εξοχή ένας άλλος κόσμος συναντούσε τη Lucy. Η ταχύτητα της ζωής, ο ψεύτικος αυθορμη­ τισμός της καθημερινότητας, παραχωρούσαν τη θέση τους στα πικ-νικ στο δάσος με την όμορφη συντροφιά που νοσταλγούσε ρομαντικά τη μετα­ μόρφωση των δένδρων σε ανθρώπους και την απώλεια των κοριτσιών στις κουφάλες τους. Η άμαξα που τους μετέφερε στο δάσος, άρμα του Φαέθωνα, θύμιζε θεούς και ημίθεους καθώς ο ηνίχος, κρατώντας αγκαλιά τη φίλη του, χτυπούσε τα άλογα, κι εκείνα πετούσαν πάνω απ’ το όμορφο μονοπάτι, ενώ η θέα του δάσους πάνω και οι κα­ τάφωτες πεδιάδες κάτω, τους ανέβαζαν μεταξύ ουρανού και γης. Σε λίγο ο Φαέθωνας θα τους αποκάλυπτε την Π ερσεφόνη καθώς τα άλογα υπάκουαν πεισματικά στα κελεύσματα του μαστιγίου του... Στις περιγραφές της φύσης ο Ε.Μ . Forster επικαλείται τους θεούς και ημίθεους, τα ταχύποδα άλογα του Φ αέθωνα και τις μαγικές βαλανιδιές του παραμυθιού της γιαγιάς, το μεγάλο θεό Π άνα, αναστημένο και κρυμμένο πίσω απ’ τα χλοερά

φύλλα του αμπελιού και το σιγηλό νανούρισμα των πνιγμένων στο πράσινο ρυακιών. Η ψυχή του κόσμου παίρνει σάρκα και οστά, θηλυκή, συνα­ ντά τους αρρενωπούς ήρωες των οποίων σαγηνεύ­ ει τις μνηστές για να τις μεταμορφώσει σε πετα­ λούδες ή να τις παρασύρει στο βάθος του δά­ σους... κι όταν όλη η παρέα αναζητεί τη χαμένη νεαρή, πιστοποιεί ότι εξαφανίστηκε στην κουφάλα του δένδρου που ήταν κρυμμένη. Ο ι ρομαντι­ κοί φυσιολάτρες, όπως ο Rickie που ένιωσε την αρρενωπότητά του όταν ακολούθησε την Agnes στον κήπο, βρίσκουν σ την παρουσία του θηλυκού όχι το σαρκικό πειρασμό, αλλά τη μυστικολυρική διάσταση της θηλυκότητας. « Ό τα ν η A gnes κινή ­ θηκε, οι ηλιαχτίδες άσ τραψ αν στα σκουλαρίκια της («Μακρύ ταξίδι»). Επαφή με τη φύση ήταν το σύνθημά της και ξάφνου η κόρη ήταν δένδρο! «Πώς θα μπορούσε Rickie, του είπε, να κερδίζη κανένας τη ζωή του γράφ οντας ότι οι ελλη νικο ί θεοί είναι ζω ντανοί κ ι’ ότι νέες γυναίκες εξαφανί­ ζονται μ έσα στα δένδρα;» («Μακρύ ταξίδι»). Κι ο Rickie θυμήθηκε το R enan που διακήρυττε ότι η Ακρόπολη, η Αθήνα και σοφία της ζούσαν σαν εξωτερικές δυνάμεις των οποίων η εσωτερική δύ­ ναμη βρίσκεται στο τραγικό και λυρικό πνεύμα του παγανισμού. Το πέρασμα του μυθιστοριογράφου στην ελληνική αρχαιότητα παίρνει τώρα δια­ στάσεις που ξεπερνούν το λυρισμό των νεαρών κοριτσιών για να συναντήσει την τραγική όψη του παγανισμού και του θρησκευτικού του μυστη­ ρίου. Η Αντιγόνη, ο Οιδίποδας, η Αθηνά, ο Ευρώτας, η Σπάρτη, η Περσεφόνη, μυθικά πρό­ σωπα του Ομήρου εδώ κι εκεί μνημονευόμενα, π ι­ στοποιούν το πάθος απελευθέρωσης· «Πάθος, συμφώ νησαν, είναι η υψ ηλότερη ποιότητα τέ­ χνης» («Ταξίδι στην Ινδία»). Η ψυχή του κόσμου, η πίεσή της, ανεβάζει κάτι α π’ τα έγκατά της, προ­ σφέρει τελικά την ακμή αρμονίας και χάρης τη στιγμή που ο αρχαϊκός βιταλισμός φαίνεται ότι παρακμάζει· «Ο μεγάλος θεός ο Π άνας πέθανε» («Συλλογή Διηγημάτων») αναφωνεί ένας ήρωας του συγγραφέα καθώς διαπιστώνει μελαγχολικά ότι η πρωτινή νιότη που αρμόνιζε αγάπη και σο­ φία, παρακμάζει· «Η Α γά π η και η Α λή θεια που μοιάζουν να αγωνίζονται για τη ν ψ υχή μας σα ν άγγελοι, κρατούν η κάθε μια τα σπέρματα τη ς πα­ ρακμής μας» («Συλλογή Διηγημάτων»). Δεν είναι ο πεσσιμισμός του αισθητικού που βρίσκεται το τέλος στην παροδικότητα των μορφών, αλλά μια τραγική δοκιμασία που καλεί την τιτανομαχία θε­ ών και ημιθέων, εσωτερική κοσμογονία της οποί­ ας η συνέχεια ξαναπαίρνει χαρισματικά λυρική διάσταση, γίνεται σοφία που οδηγεί στην ομορ-

------------------ αφιέρωμα

φιά. Η βακχική όμως ψυχή ξανανθίζει και προ­ σλαμβάνει τη μεταμορφώνουσα δύναμη της ποιη­ τικής ψυχής. Ε ίναι ο διάλογος του ποιητή με το μυστικό που εκφράζεται σαν αιώνια γυναίκα, κα­ θώς οι αρρενωποί εκπρόσωποι της παγανιστικής σοφίας βαδίζουν προς την άρνηση της Υπερβατι­ κότητας ή την επιτυχημένη επαγγελματική καριέρα. Βρισκόμαστε στην προσέγγιση αρχαιότητας και μεσαίωνα και προσανατολιζόμαστε στις ακραίες μορφές της μεσαιωνικής τέχνης, στον Θερβάντες και το Δάντη. Μ όνο που στον Ε.Μ . Forster ο ιπποτισμός δεν είναι πολεμικός και το ουράνιο θηλυκό κλίνει περισσότερο προς την κο­ σμική ομορφιά χωρίς να φθίνει το κλασικό μεγα­ λείο των αθανάτων. Α ν η θεία παιδικότητα του Μεσαίωνα έχει κλονισθεί στη σκέψη των μοντέρ­ νων, κάτι το αιώνια γοητευτικό παραμένει· είναι μια ουράνια ηλιαχτίδα που, αν δεν έχει το μεγα­ λείο της Βεατρίκης, η φορά της είναι παρθενική. «Φαίνεται αδύνατο ότι ο Μ εσαίωνας απομακρύν-

53

θηκε», πιστοποιούν ομόφωνα η Caroline και η Lucy. Καθώς η Lucy συγκινούνταν απ’ τη μουσική, την υποβολή των Γοτ­ θικών ναών, τα σιγηλά πρόσωπα των αγίων και την κυριακάτικη προσευχή στην ενορία της, μετα­ μορφώνεται στην ιταλική ύπαι­ θρο σε νύμφη ελαφροντυμένη απ’ την οποία ο νεαρός E merson θα αποσπάσει τον ασπασμό του έρωτά του· «Τ η ν ίδια στιγμ ή το έδαφος ξέφυγε... φως κ ι’ ομορφιά τη ν τύλιξαν. Έ π εσ ε στο μικρό ανοιγμένο κιόσκι που ή ταν από παντού καλυμμένο μ ε βιολέττες... Α π ’ το πόδι της το έδαφος γλύ στρ ησ ε σκ ληρά σ τη ν άποψη και οι βιολέττες σκορπίστη κα ν μακριά σ ε ρυάκια, ποτάμια και καταρράκτες... Ε ίδε ο Georges τη ν ακτινοβόλα χαρά της μ ο ρ ­ φ ής της, είδε τα άνθη να πέφτουν στο φόρεμά της σε μ π λε κύματα. Π ροχώ ρησε γρήγορα και τη φί­ λη σε» (« Έ ν α δωμάτιο με θέα»). Ο «μικρός Πάνας» που βρίσκε­ ται στην εξοχή χάνεται και ξα­ νάρχεται. Η Lucy όμως ήταν ολύμπια κι ο Georges έχασε το τολμηρό πείραμα. Ο κόσμος της Lucy εκφραζόταν αλλιώς. Φ αι­ νόταν αινιγματική στη θρησκευτικότητά της και εξέφραζε την αγνότητά της καθώς η νέα πήγαινε ομορφοντυμένη τις Κυρια­ κές στην εκκλησία με τη μητέρα της. Η θρησκευτικότητά της μαρτυρούσε ίσως μια μελλοντι­ κή απειλή απορφανισμού των δώρων που θα δοκί­ μαζε αποφασιστικά τη διάρκεια της μεσαιωνικής της ψυχής, τα δώρα της παιδικότητάς της. Το πά­ θος και η αγάπη συγκατοικούν και ταυτίζονται συχνά όταν η ψυχή αρμονίζει μυστική και μορφή, το συγκεκριμένο που είναι εικόνα της. Έ τ σ ι το πάθος παρουσιάζεται σαν ενεργητική δημιουργία κι εκεί που η ισορροπία χάνεται, εκεί που η αγάπη υποκύπτει στο άμορφο πάθος, η παιδικότητα της ψυχής αφανίζεται και ο παγανισμός εξαγριώνεται. Η Lucy όμως ήταν αινιγματικά αναποφάσιστη, κράταγε μέσα της μια μυστική ισορροπία που δεν ήταν ωριμότητα αλλά αφέλεια. Αυτή η αφέλεια με βασικά θρησκευτική επίφαση θα συναντούσε την αναπόφευκτη κλήση κατανάλωσης στην κοσμική ζωή ή μεταμόρφωσής της σε ωραιότητα.

54

αφιέρω μα--------------------------------------

«Υπάρχει π ο λλή αθανασία σ ’ αυτή τη μεσαιω ­ νική γυναίκα. Οι δράκοντες και οι ιππότες έφ υγαν α λ λ ’ αυτή πάντα απομένει στο κέντρο μας. Β ασί­ λευε σ ’ ένα κ α τ’ εξο χή Βικτω ριανό πύργο κ ι’ ή ταν β α σ ίλισ σ α πο λύ εωθινού Β ικτω ριανού άσματος... Σ τη ν καρδιά της επίσης α να τέλλο υν παράδοξες επιθυμίες» («Δωμάτιο με θέα») κόρπια η ωραιότητα στα μυθιστορήματα του Ε.Μ . Forster είναι αναβατική, δεν είναι ούτε μέσο ούτε σκοπός. Αποτελεί μαρτυρία ποιότητας, ένα επιτυχημένο συνδυασμό μορφής και περιεχομένου, πρόοδο του παγανιστικού πνεύματος που οδηγεί αλλού χωρίς να καταστρέφεται. Ε ίναι μ’ άλλα λό­ για παιδεύουσα κι ευγενίζουσα ωραιότητα. Υ πάρ­ χει πρώτα-πρώτα ο παιδικός κόσμος, «κάτι το παι­ δικό στα μάτια» ωρίμων που δεν μα ρ τυρεί γερο­ ντική άνοια. Είναι το πέρασμα «της π αιδικότητας σ τα πολυμερή μονοπάτια της νεότητας» (« Έ ν α δωμάτιο με θέα»), κατάσταση στην οποία φθά­ νουν οι πρωινές αναλαμπές και η οποία αρχίζει με την προσπάθεια συνδυασμού μερικού και ολικού. Ο Philip το είπε στην C aroline, μια άλλη ηρωίδα του μυθιστοριογράφου, η οποία ταπεινόφρονα μαρτυρούσε την αφέλεια του φιλανθρωπικού της οίστρου: «Δ εν υπάρχει δύναμη σ τη γη... τίποτε, που μπ ο ρεί να σταματή σ ει τη ν ανάπαυσή σ ας σ τη λαμπρ ότη τα και τη ν ομορφιά - τις σκέψ εις και τη ν πίστη που κάνουν τη ν πραγματική ζωή - τη ν πραγματικότητά σας» («Εκεί όπου οι άγγελοι φο­ βούνται να διαβούν»). Η C aroline δεν είχε υποπτευθεί την ομορφιά που προσπαθούσε να ζήσεν η ζωή της ταυτιζόταν μ’ ό,τι ζούσε, με τα βιώματά της: «Βέβαια η ζωή μο υ και εγώ οφ είλουν να είναι εκ εί που ζω» («Εκεί όπου οι άγγελοι φοβούνται να διαβούν»). Κι ο Philip δέχθηκε πολλά. Ερευνούσε μακριά, πέρα απ’ τους μεγάλους πίνακες όπου οι ορατές μορφές γίνονται απότομα ανεπαρκείς για να εκφράσουν την αλήθεια· « Ή τα ν ευτυχισμένος, ή τα ν βέβαιος ότι υπάρχει μεγαλο σ ύνη σ το ν κό­ σμο» («Εκεί όπου οι άγγελοι φοβούνται να δια­ βούν»). Η ωραιότητα της C aroline ήταν αιτία της σωτηρίας του. Ό ,τ ι εντυπωσιάζει σε πολλές σε­ λίδες του Ε.Μ . Forster είναι ο συνταιριασμός της φυσικής ομορφιάς και εσωτερικής ωραιότητας, η καταπληκτική ενότητα μορφής και περιεχομένου, η ενότητα ηθικού και αισθητικού. Δεν είναι βέ­ βαια κανόνας, οι κύριοι όμως ήρωες και ηρωΐδες το μαρτυρούν. Αυτή η αρμονία κορυφώνεται στις διαπροσωπικές σχέσεις, γίνεται ένα στους διαλό­ γους συμφωνίας ή διαφωνίας κι αδελφώνεται ταυτόχρονα με τη φυσική ομορφιά. Ε ίναι η κρυφή

Σ

«αρμονία» η οποία εν τουτοις δεν μεταβάλλεται σε πανθεϊσμό, ούτε παίρνει τις εξάρσεις της Δ ιο­ νυσιακής ψυχής. Η αρμονία μορφών ζωής και τέ­ χνης, όπως έλεγε ο αείμνηστος Νίκος Λούβαρις, μας προσεγγίζει στο κλασικό. Γι’ αυτό η συνάντη- , ση αρσενικού και θηλικού δεν είναι ο συνηθισμέ­ νος έρωτας ή το πρωτείο της σάρκας που οδηγούν στον πρόσκαιρο συναισθηματισμό της φυσικής αρμονίας των μορφών. Ε ίναι κάτι το βαθύτερο, το εξοχότερο, γιατί έχει ιερές πηγές. «Η Α γά π η γεν­ νήθηκε σε πλή ρη μ ουσ ική αρμόνιά, φ λόγα από φλόγα, φωτίζοντας το σκοτεινό ποταμό από κάτω και το παρθενικό χιόνι από πάνω. Τα φτερά της ή τα ν άπειρα, η νεότητά της αιώνια... η δημι­ ουργία όχι πια μονότονη, τη ν επευφ ήμησε μ ε πλα­ τιά αρμονία, μ ε φωτεινότερες ακτινοβολίες». («Το μακρύ ταξίδι»). Η αρμονική σύζευξη άνδρα και γυναίκας προϋποθέτει τον παρθενικό θησαυρό της αγνότητας την οποία η ωραία ψυχή φυλάει ισόβια. Είναι η αρμονία, ό,τι υπερβαίνει τους ορι­ σμούς και τα σχήματα γιατί εκφράζει την εσωτερι­ κή διάσταση αρμονισμένη με τη φυσική χάρη. Η μονοδιάστατη ερωτική φορά που καταλήγει στη διαφθορά ή την εκπόρνευση του ωραίου είναι ξέ­ νη στον κόσμο του Ε. Μ. F orster αν εξαιρέσει κα­ νείς το Maurice.

συνδυασμός εσωτερικής ωριμότητας και εξωτερικής ομορφιάς παίρνει θεία διάστα­ ση εκεί που η ζωή δεν καταναλώνεται πέρα από τη μορφική ηθική. «Η ζωή είναι πρα γ­ ματικά επικίνδυνη ...α λλ’ η ουσία της δεν είναι μάχη. Είναι ακατανάλω τη για τί είναι ένα μ υθιστόρημα και η ουσία της είναι ρ ο ­ μ α ντική ωραιότητα» («Επιστροφή στο Χάουαρντς Εντ»). Κι όσο η ομορφιά του φυσικού κόσμου συναντιέται με την ωραιότητα της εσωτερικής διάστασης, τόσο ο κόσμος μεταβάλλεται σε εικό­ να ωραιότητας, γίνεται θείος. Μεταξύ όμως θείου και ανθρώπινου υπάρχει μια στάση, ένα φωτεινό __ διάλειμμα της ατομικότητας, κάτι που διαφορίζει φυσική και ατομική φορά· «Γνώριζε ότι έξω από τη φορά της φύσης οικοδομήσαμε μια μα γική που θα μ α ς κερδίση τη ν αθανασία» («Επιστροφή στο Χ άουαρντς Εντ»), Η αναδίπλωση της M argaret στον προσωπικό της κόσμο την πληροφορούσε ότι πέρα απ’ το κάλεσμα στην εξωτερική κοινω­ νία, υπάρχει κάτι το ωραιότερο, η ουσία κάθε επα­ φής: η στοργή, «λέξη άγνω στη σ τ η ν επιστήμη, κι αινιγματική σ τη θεολογία» («Επιστροφή στο Χ ά­ ουαρντς Εντ»). Ό ,τ ι λοιπόν συνιστά το μυστικό της ατομικότητας είναι η στοργική τάση κοινω­ νίας κι εδώ η αγνότητα και η αφέλεια τείνουν να

0

------------------------------------- αφιέρωμα συναντήσουν την Α γάπη και την αλήθεια. Η μά­ χη όμως είναι αιώνια, κι ίσως, αναλογίζεται ο μυθιστοριογράφος, όλος ο ορατός κόσμος επανα­ παύεται σ ’αυτό τον κρυφό πόλεμο. Α ν η αγάπη και η αλήθεια ήταν αναμφισβήτητα ένα, όλη η ζωή θα ανατιναζόταν σ τον αέρα. Η τραγική αυτο­ νομία της ατομικότητας θέλει το διαζύγιο της αγάπης α π’ την αλήθεια, την ατομική φορά αθα­ νασίας χωρίς ξένες παρεμβολές, σαν υποκειμενι­ κή κι αγαπητική φορά προς την ωραιότητα. Εδώ ο θρησκευτικός κόσμος πολλών ηρώων του Ε. Μ. Forster μας βοηθεί να προσεγγίσωμε την εσχάτη διάσταση της ομορφιάς. Πώς μπορούμε με άλλα λόγια να φθάσωμε στην ωραιότητα χωρίς να θυσιάσωμεν ούτε την ατομική ομορφιά ούτε την αλήθεια; Με την πίστη «στην αγιότητα των προ­ σωπικών μας σχέσεω ν». («Ταξίδι στην Ινδία») κάτι που φθάνει τα κράσπεδα του αόρατου κό­ σμου και θέτει το ερώτημα της αθανασίας. Ο νεα­ ρός γιατρός Aziz, Ινδός μουσουλμάνος, και πατέ­ ρας τριών παιδιών, έχασε τη σύζυγό του σε αρκε­ τά νεαρή ηλικία. Α ισθανόταν πολλές φορές ότι η γυναίκα του «έστειλε όλη τη ν ομορφιά και χαρά του κόσμου σ το ν Π αράδεισο» και καθώς, παρά την πίστη του, αμφέβαλλε πολλές φορές ως προς το αν θα τη συναντούσε, σκεπτόταν την αυτοκτο­ νία: «Θα τη συναντο ύσ ε πέρα από το ν τάφο; ...αρ­ κετά ορθόδοξος, δεν γνώριζε. Η ενό τητα του Θ ε­ ού ή ταν αναμφίβολα απαγγελμένη..., η πίστη στη μ έλλο υσα ζωή έφ τα νε σε ισ χ ν ή ελπίδα» («Ταξίδι στην Ινδία») όπως και η πίστη του «μεσαίου χρι­ στιανού». Ο Aziz ήταν μυστικός και επιθυμούσε την ενότητα αγάπης, αλήθειας κι ομορφιάς, πάλη κι αμφιβολία κράτυναν τις εμπνεύσεις του, κι όταν θυμόταν τη μακαρίτισσα και τα παιδιά του, ένιωθε το χάδι του υπερκόσμιου να τον φωτίζει και να του αναγγέλλει τα άνθη της μυστικής ομορφιάς· «Π έρασε σε μια περιοχή όπου αυτές οι χαρές δεν είχαν εχθρούς, α λ λ ’ άνθιζαν αρμονικά σ ’ ένα ν αιώνιο κήπο... ή ανέβλυζαν σε δώματα πάνω α π ’ τα οποία ή τα ν γραμμένα μαύρα απένα­ ντι στα λευκά τα ενενήντα εννιά κατηγορήματα του Θεού» («Ταξίδι στην Ινδία»).

ομορφιά, το ακατέργαστο υλικό των φυσι­ κών καλλονών που ανθεί μυστικά στο πρό­ σωπο, γίνεται ωραιότητα, μαρτυρία της μυστικής του πηγής. Σιγανεβαίνει τα σκα­ λοπάτια της δοκιμασίας, του πόνου και της αγωνίας για να ανθήσει τελικά σε ωραιότη­ τα, παράμονη κατάσταση που δεν γνωρίζει μαρασμό. Η πέννα του Ε.Μ . F orster είναι ελ­ κυστική και μυεί χωρίς να προσπαθεί να εντυπω­ σιάσει, χωρίς να βιάζει το φυσικό γίγνεσθαι των

55

πραγμάτων και χωρίς να αντιπαρέρχεται ιδεαλιστικά τις προσπάθειες άρνησης του Ωραίου. Π αίρνει τις έξοχες διαστάσεις της στη μυστική μαρτυρία, εκεί που ωραιότητα και ήθος αποδιαστέλλονται για να μαρτυρήσουν ομόφωνα την ευγενέστερη μαρτυρία οντολογικού, ηθικού και αισθητικού. Γι’ αυτό το λόγο η μυστική μαρτυρία δεν αποτελεί τον επίλογο μιας μεθοδευμένης δια­ δικασίας που απαιτεί πρότυπα και μεθοδολογικές διδασκαλίες. Είναι επιφάνεια του ευγενέστερου στοιχείου της ζωής κι αναβλύζει χωρίς να επιβάλ­ λεται. Δεν συναντάμε εδώ κανένα είδος δυαλισμού ούτε ομολογιακή μαρτυρία. Μυστική άνο­ δος είναι η συναίρεση της όλης ζωής και φωτίζει τη θρησκευτική ζωή και την αγάπη. «Α λίμονο, χωρίς εμένα για εκατοντάδες χρόνια το ρόδο θ ’ ανθή κ ι’ η Ά νο ιξη θα ξεχύνεται, Α λ λ ’ εκείνοι που κααάλαβαν τη ν καρδιά μου μυστικά, θα π λη σιά σ ουν και θα επισκεφθούν τάφο σ το ν οποίο βρίσκομαι» («Ταξίδι σ την Ινδία»)

Η

το Μπαρούτ. 2ος αι. π.Χ. Ινδικό Μουσείο Καλκούτα.

56

αφ ιέρω μα--------------------------------------

«Η μυστική κατανόηση της καρδιάς! Ε πανέλα­ βε τη φράση με δάκρυα στα μάτια» ο Aziz μέσα στο τζαμί κείνο το βραδινό, καθώς θυμήθηκε το παραπάνω περσικό ποίημα. Στη δραματική ιστο­ ρία «Ταξίδι σ την Ινδία» ο Ε.Μ . F orster μας πα­ ρουσιάζει έξοχα τη μυστική ψυχή των Μ ωαμεθα­ νών, Ινδοϊστών και Β ραχμανιστών. Η ισλαμική μυστική την οποία οι Ε υρωπαίοι άρχισ αν να κα­ τανοούν μετά βίας ερμηνεύει τις διαστάσεις του πεπρωμένου και το μυστικό πέπλο που καλύπτει το θέλημα του Α λλάχ. Π έρα απ’ το θάμβος της κατάκτησης, στέκεται ένας άλλος κόσμος, η συγκίνηση των μυστικών. Αυτή η συγκίνηση αδελφώνεται με τη σιγαλιά της νύχτας για να να­ νουρίσει στην ευσεβούσα ψυχή τα ύστατα θελήματά Του. τη μυστική των Ινδοϊστών τα πράγματα παίρνουν νέα διάσταση. Η αιώ νια γέννηση, η ξαναγέννηση, ο χρόνος και η αιω νιότητα πολιορκούν τη μυστική ψυχή που ψάχνει να ορίσει το θ ε ό της. «Ο θ ε ό ς δ εν γεννή ­ θηκε ακόμη - αυτό θα συμβ ή τα μεσάνυχτα - αλλά γεννήθ ηκε π ριν από αιώνες, ούτε μ π ο ρ εί π ο τέ να γεννηθή, για τί είναι Κ ύριος του Σ ύμπαντος που υπερβαίνει το ανθρώπινο προχώρημα» («Ταξίδι στην Ινδία»). Μ ουσική ξεχυνό­ ταν από παντού για να δώσει τόπο στη σιωπηλή λατρεία των πιστών. Η συνάντηση του Ε.Μ . Forster με την Ινδική πνευματικότητα μας βοηθεί να σταθμίσουμε τη διάσταση του μυστικού στην Ευρωπαϊκή συνείδηση όπως φαίνεται στα μυθιστορήματά του. Α ν το μυστικό είναι ο άρρητος παλμός κάθε θρησκείας, στη χριστιανική παράδο­ ση αποτελεί την ύστατη ωραιότητα. Πέρα απ’ την ιδιοφυή παγανιστική μυστική και την έξοχη πνευματικότητα, η χριστιανική μυστική προσφέ­ ρει την αρμονία μορφής και περιεχομένου, ήθους και βιώματος γιατί γονιμοποιέ! το παρθενικό των αρετών, γίνεται Ω ραιότητα επαναπαυόμενη στην αρμονία λογικού και αλογικού, μεταμορφώνεται σε αποκαλυπτική άνοδο. Η Miss A bbot, μετά την προσευχή της σ ’ ένα καθεδρικό ναό στην Ιταλία, γίνεται αφορμή νέου προβληματισμού του Philip: « Έ φ τα σ ε τη ν αγάπη δια μ έσ ο υ του πνευματικού μ ο νοπα τιο ύ· οι σκέψ εις της, οι καλω σύνες τη ς και η ευγένειά της το ν συ γκίν η σ α ν σ τ η ν αρχή και τώ­ ρ α το όλο τη ς σώ μα και τα νεύματά τη ς μετα μο ρ­ φώ θηκαν α π ’ τα προηγούμενα» («Εκεί που οι άγ­ γελοι φοβούνται να διαβούν»). Η μυστική κοινω­ νία με το καλό εκφράζεται στη θρησκευτική ζωή που δεν είναι μια υπηρεσία, αλλά μαρτυρία του μυστικού. Η «αγνό τη τα τη ς παιδικότητας» ( « Έ ν α

Σ

δωμάτιο με θέα») δεν είναι εμπειρικό δοσμένο, μιά κατάσταση που κατακτιέται, αλλ’ ένα δώρο που προηγείται της εμπειρίας κι’ εδώ ακριβώς ο μυστικός αποκαλύπτει την ωριμότητα, τη βαθιά ω ριμότητα που κατευθύνει την εμπειρία στις απαρχές. Τ α ελληνικά αγάλματα εκφράζουν την εμπειρική αθανασία, την αλκή της ήβης, κάτι που αφαιρεί αγνότητα και προσθέτει καλλονή. Η κλή­ ση του μυστικού είναι ευγενέστερη, υπερβαίνει τη μίμηση ή την έμπνευση της εμπειρίας για να γίνει αποκάλυψη. Ε ίναι αποκάλυψη γιατί «η εκ πληκ τι­ κ ή α γνότη τα ...είναι ένα δώρο του Θεού» («Επι­ στροφή στο Χάουαρντς Εντ»), το «εσωτερικότε­ ρ ο φως». Αμυδρές ακτίνες του εσωτερικού φωτός ανα­ δύονται και φωτίζουν το πρόσωπο καθώς προσπα­ θεί να συμβιβάσει αγάπη κι αλήθεια. Ο ι έννοιες όμως αυτές είναι τόσο αόριστες την πρώτη στιγμή που ο συμβιβασμός τους φαίνεται συχνά αδύνα­ τος. Η αγάπη, ανθρώπινο κατ’ όψη αίσθημα, απει­ λεί να κλείσει τις ανοιχτές διαστάσεις της ψυχής σ την αποκλειστική κοινωνία αγαπώντος κι αγα­ πημένου. «Π οιόν αφορά η αγάπη πέρα α π ’ τον αγαπώ ντα και το ν α γαπημένο ». Η αγάπη όμως δεν είναι αίσθημα, αλλά μυστική κατηγορία ζωής που κατευθύνει στην άνοδο· οφείλει «να επιβεβαιώ ση μια παλιά σ χ έσ η παρά να αποκαλύψει μια καινούρια». (« Έ ν α ταξίδι στην Ινδία») Η αλήθεια εξάλλουν δεν είναι απομονωμένη, εξαϋλωμένη, ένας μ ισόδρομος μεταξύ δύο αληθει­ ώ ν που βρίσκονται σε διάσταση. Η M argaret, σ ’ αντίθεση με τον ευγενικό της σύζυγο, ήταν κατη­ γορηματική. Δεν υπάρχει δυαλισμός μεταξύ αγά­ πης κι αλήθειας, η χρυσή τομή βρίσκεται στον αρμονικό συγκερασμό, εκεί που το ορατό και το αόρατο συναντώνται, στη μυστική ομορφιά: «ο επιχειρηματίας που βεβαιώνει ότι η ζωή του είναι τα π άντα κι ο μυσ τικό ς που λέει ότι δεν είναι τίπο­ τε, αποτυχαίνουν». («Επιστροφή στο Χ άουρντς Εντ») αντίθεση μεταξύ των ακροτήτων, της φαι­ νομενικής αλήθειας της ενεργητικότητας και της ψευτομυστικής, συνιστά το πρό­ βλημα των σχέσεων γνώσης, αλήθειας κι αγάπης. Ό τ α ν η γνώ ση τείνει να ισχυρίζε­ ται ότι αγνοεί την αγάπη χωρίς να επισκέ­ πτεται τους κόσμους της, πλανιέται. Κι όταν η αγάπη του μυστικού αγνοεί τη ζωή, δεν εί­ ναι αγάπη- «Μ όνο να συσχετίζω με τη ν πρόζα και το πάθος και τα δυο θα ανυψω θούν και η ανθρώ­ πινη αγάπη θα φ α νεί σ το ύψος της» («Επιστροφή στο Χ άουρντς Εντ»). Η αλήθεια της ζωής δεν εί­

Η

αφιέρωμα ναι λοιπόν αποσπασματική και πολυδιάστατη. Υπάρχουν οι επιμέρους αλήθειες οι οποίες οφεί­ λουν να υπηρετήσουν το όλο, την ενότητα. Ε ίδα­ με ήδη πως η αγάπη, η πραγματική αγάπη, είναι αποκάλυψη μιας παλιάς σχέσης. Έ τ σ ι οδηγούμα­ στε στο μυστικό σύνδεσμο αγάπης κι αλήθειας ο οποίος αποκαλύπτεται πιά σαν ενότητα της μυστι­ κής ψυχής, σαν το «τελικό μυστικό». Το τελικό όμως μυστικό δεν είναι βουβό, αλλά παιδεία ομορφιάς. Συναντάμε αυτή την άνοδο κυρίως στο Howards End (1910, πουλήθηκαν περισσότερα από ένα εκατομμύριο αντίτυπα). Η πρώτη προσέγγιση της εσωτερικότητας, εκεί όπου η αγάπη και η αλήθεια συναντώνται σαν μυστική κατάφαση στην ομορφιά της ατομικότη­ τας, είναι υπόσχεση αθανασίας, άρνηση του θα­ νάτου- «Η Margaret πίστευε σ τη ν αθανασία της. Έ ν α αιώνιο μ έ λ λ ο ν τη ς έμοιαζε πάντα φυσικό. Κι ο H enry πίστευε σ τ η ν αθανασία του. Θ α συνα­ ντιόντα ν πάλι; Δ εν υπάρχουν άρα γε ατελεύτητα επίπεδα πέρα α π ’ το ν τάφο; ...και το επίπεδό του, υψ ηλότερο ή χαμηλότερο, θα μπο ρο ύσε να είναι το ίδιο μ ε το δικό της;». Π ίστη στην αθανασία της ατομικότητας δεν πληρώνει απλά την προσωπική πορεία, αλλ’ ανταμώνεται με το αγαπημένο συ, πλέκουν την ιερή σχέση, γίνονται συμπορεία, διά­ λογος ομορφιάς. Και πάλι ο διάλογος απευθύνε­ ται στους άλλους, τείνει να πληρώσει την όλη ζωή, να γίνει μυστική αρμονία. Η αθανασία έτσι δεν παρουσιάζεται σαν κάτι το απώτερο, μια μα­ κρινή υπόσχεση ή μια απρόσωπη επανάληψη στον ειρμό της αιώνιας επιστροφής. Ε ίναι ο πι­ στός σύνδεσμος ορατού και αόρατου, αισθητού και νοητού, μορφής και περιεχομένου. «Μ η σ το ­ χάζεσαι τόσο πολύ πάνω σ τ η ν υπεροχή του αόρα­ του σε σ χέσ η μ ε το ορατό... η δουλειά μας είναι όχι να τα αντιθέτω με αλλά να τα συμφιλιώνωμε». Συμφιλίωση του ορατού και του αόρατου, μια δύ­ σκολη αποστολή, ένα έργο της ζωής του οποίου ο κόσμος γίνεται πρώτη και στερνή πληροφορία του προσώπου, ένας έρωτας που μεταμορφώνεται σε αγάπη κοινωνίας. Έ τ σ ι η καθημερινή ζωή με­ ταμορφώνεται σε καθρέφτη του άπειρου, το συγκεκριμένο και πεπερασμένο αδελφώνονται με το άρρητο. Α υτοί οι λογισμοί συντρόφευαν τη σκέψη της M argaret καθώς θωρούσε το πλήθος στους κεντρικούς δρόμους του Λονδίνου την πα­ ραμονή των Χριστουγέννων. Ο λογισμός της πή­ γαινε πιο βαθιά, στο συσχετισμό το αισθητού και του νοητού μέσα στην καθημερινότητα η οποία της εμφανιζόταν μεταμορφωμένη. «Λεν ή τα ν χρισ τια νή σ τ η ν κοινή έννοια του όρου· Δ εν πίστευε ότι ο Θ εός εργάσθηκε π ο τέ μ εταξύ μα ς σ α ν νέος

57

τεχνίτης... Είναι η ιδιωτική ζωή που κρα τεί τον καθρέφτη του ά π ε ιρ ο ν προσω πική επαφ ή και μ ό ­ νο α υτή δηλώ νει πάντα τη ν π ροσω πικότητα πέρα α π ’ τη ν καθημερινή προοπτική» («Επιστροφή στο Χ άουρντς Εντ»). Η προσωπική επαφή πέρα απ’ την τυποποιημένη θρησκευτικότητα, πέρα απ’ τα χριστουγεννιάτικα δώρα, είναι μαρτυρία του άπειρου που συγκαταβαίνει μυστικά για να φωτί­ σει τις ανησυχίες και τα αιτήματα του προσώπου. ρισκόμαστε πια στη θετική συμφιλίωση του ορατού και του αόρατου, της αγάπης και της αλήθειας που εκφράζεται σαν ωραιότη­ τα. Δεν υπάρχει τελικά διάκριση μεταξύ αι­ σθητικής ωραιότητας γιατί συναντώνται στη σαρκωμένη παρουσία που ζει την αλή­ θεια εσωτερικά και εξωτερικά ταυτόχρονα. Η ωραιότητα είναι συγκεκριμένη και άπειρη, μορ­ φή και περιεχόμενο γι’ αυτό και τίποτε δεν μπορεί να κλονίσει την πίστη « στην αιω νιότητά της»

β

(«Επιστροφή στο Χαουαρντς Εντ») απ’ τη στιγμή που είναι καρπός σύγκρασης μυστικού και λογι­ κού, ηθικού και αισθητικού, θρησκευτικής θέας της ζωής και κοσμικής έμπνευσης. Εδώ κάθε συγκεκριμένο σχέδιο αποδιαστέλλεται και το μυθιστόρημα σταματά στη μαρτυρία του αισθητικού για να αφήσει τον αναγνώστη να προχωρήσει προσωπικά. Κ ανένα συγκεκριμένο σχέδιο, καμιά ικανοποιητική απόληξη και εντυπωσιακός συμβιβασμός- οι ιδέες του Ε. Μ. Forster εκφράζονται περιπτωσιακά για να γίνουν μαρτυρία του όλου, η καθημερινότητα είναι η συνηθισμένη αλλά προδίδει το αιώνιο. Αυτό πι­ στοποιεί την ακατάλυτη ισχύ της κρυφής «αρμο­ νίας» που ανθεί ταπεινά αλλά φωτισμένα για να εκφράσει την ωραιότητα σαν φορέα της μυστικής.

58

αφιέρωμα Ο Φόστερ (καθιστάς) με τους ηθοποιούς της θεατρικής παράστασης του ε'ργου του, «Επιστροφή στο Χάουαρντς Εντ»

Γιάννης Ν. Μπασκόζος

E dgar M organ Forster σ ημ αδεύει μ ε I το έρ γο το υ το πρώ το τέ τα ρ το το υ 2 0ού αιώνα. Π ρ όκειται για συγγραφ έα -σ το χα σ τή που τα έρ γα το υ δεν εί' ναι π αρά κρ ίσιμες π α ρα τηρ ήσ εις πά­ νω στο ξεκίνημα μ ια ς επ οχής μ εγ ά ­ λων αντιθέσεω ν. Και σήμερα, στην εκπνοή το υ αιώ να τω ν μ εγάλω ν προσδοκιώ ν και τω ν μ εγάλω ν διαψεύσεω ν, ο λ όγος το υ αναζητη τή το υ μέτρου, το υ ανιχνευτή τω ν ανθρω ­ πίνων αξιώ ν, το υ κριτή τω ν πολύπλοκων πο­ λιτιστικώ ν διερ γα σιώ ν μ ά ς υπενθυμίζει νη­ φ ά λια ότι τα χρ όνια τη ς κα τανάλω σης και τη ς τεχνολογικής προόδου, ά φ ησ αν ανικα­ νοποίητα τα μ εγ ά λ α α ιτή μ α τα το υ ανθρώ ­ που.

Ε. Μ. Φόστερ: Η ιερότητα των ανθρωπίνων σχέσεων Ε. Μ. Forster γεννήθηκε στο Λονδίνο το 1879. Ο πατέρας του ήταν Ο υαλός στην αρχιτέκτων, και η μητέρα του από οικογένεια ευαγγελιστών, γνωστή για I τις φιλανθρωπικές δραστηριότητές της. Σπούδασε στο Tonbridge School όπου γνώρισε την αυταρχικότητα στον απαρά­ μιλλο συνδυασμό της με την υποκρισία. Τ ον χώ ­ ρο αυτό τον μίσησε αλλά του έδωσε και το ερέθι­ σμα να τον αποτυπώσει καλλιτεχνικά ως «Sawston» στα δύο πρώτα μυθιστορήματά του. Σε αντίθεση, αγάπησε το King’s College του Cambridge, όπου συνέχισε τις σπουδές του και όπου οι παρέες και η πνευματική του ατμόσφαιρα τον σημάδεψε για πάντα. Το 1941 ανέλαβε τιμητι­ κή θέση καθηγητή στο αγαπημένο του King’s College ζώντας σ ’ αυτό, σαν μέσα σε οικογένεια, μέχρι το θάνατό του. Στη ζωή του, δύο πράγματα τον καθόρισαν. Το ένα ήταν το φιλελεύθερο πνεύμα του, που τον οδήγησε σε μια ανηλεή κριτική της μεσαίας αστι­ κής βρετανικής τάξης και της κουλτούρας της. Η φιλελεύθερη ιδεολογία αποτέλεσε γι’ αυτόν αξία και τρόπο ζωής. Κατεύθυνε τις πράξεις και τις σκέψεις του ως η υπεράνω όλων αρχή. Τ ον χαρα­ κτηρίζει όταν καταφέρεται κατά της βρετανικής αποικιοκρατίας στην Ινδία (στο «Ταξίδι στην

I καταγωγή,

--------------------------------------αφιέρωμα Ινδία»), ή όταν αναλύει τον εκβαρβαρισμό των πολιτισμών των χωρών που κατέλαβαν οι Γερμα­ νοί (στα δοκίμιά του), ή όταν δικαιώνει στους χα­ ρακτήρες των ηρώων του το απαράβατο των ατο­ μικών δικαιωμάτων του ανθρώπου ενάντια σε οτι­ δήποτε θα τα καταπίεζε, τάξη, κόμμα, ιδεολογία ή πίστη.

ΓΊ

ο δεύτερο στοιχείο που καθόρισε τον Ε. Μ. Forster ήταν τα ταξίδια του σε Ιταλία και Ελλάδα. Σε αυτά βρήκε τα σύμβολα μιας αντίθεσης στην αποπνικτική και καταπιε­ στική ζωή της αγγλικής αστικής τάξης: την αυθόρμητη ζωτική (βιταλιστική) ζωή, το * > παγανιστικό πνεύμα, την αναπτυγμένη καρ­ διά. Ό π ω ς σημειώνει ο ίδιος ο συγγραφέας, ο Άγγλος της μεσαίας αστικής τάξης χαρακτηρίζε­ ται από πίστη, προσοχή, τιμιότητα, δραστηριότη­ τα, αλλά και έλλειψη φαντασίας και υποκρισία. Ο Άγγλος έχει μια «καρδιά που δεν αναπτύχθηκε» σε αντίθεση από τον μεσογειακό άνθρωπο, Ιταλό ή Έ λ λ η να , που η καρδιά του είναι γήινη και τον καθορίζει στις σκέψεις και τις πράξεις του, οι

59

οποίες διακρίνονται για τον αυθόρμητο ζωικό τρόπο έκφρασής τους. Ειδικότερα στην Ελλάδα ο F orster ανακάλυψε το να ζεις με τα μέτρα της φύσης, τα φυσικά πάθη, την ελληνική μυθολογία και τις αναλογίες της με τη σύγχρονη ζωή. Ο ι απόψεις του βρίσκονται κο­ ντά στον «φιλελληνισμό» που διακατείχε τον Η. Miller, ενώ μέσω της γνωριμίας του με τον Κ. Π. Καβάφη γνώρισε την άλλη Ελλάδα, την αλεξαν­ δρινή, που κερδίζει τον άνθρωπο ανεξάρτητα από πατρίδα, έθνος, φυλή. Στον Καβάφη βρήκε τη γοητεία της ιστορίας «σαν καθημερινή υπόθεση», αλλά και την αναζήτηση του ασήμαντου και μι­ κρού, σ αν επιβεβαίωση του αιώνια ανθρώπινου, κάτι που χαρακτηρίζει και το δικό του έργο. Ο Ε. Μ. F orster ήταν ένας διανοούμενος με προγραμματικές αρχές, που προσπάθησε με συνέ­ πεια να τις κρατήσει σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Μοιάζει με τον Τ. S. Elliot, τον φίλο του D , Η. Laurence (και ας διαφέρει από αυτόν καλλιτε­ χνικά), τον Η. Jam es (και ας διαφωνεί μαζί του θεωρητικά), τον Η. Miller (κι ας ανήκουν σε άλ­ λους κοινωνικούς κόσμους) και όλη αυτή την χο ­ ρεία των συγγραφέων που όχι μόνο ως καλλιτέ­ χνες αλλά και ως φιλόσοφοι αντιμετώπισαν με σκεπτικισμό τις υποσχέσεις μιας εποχής που φι­ λοδοξούσε να ολοκληρώσει όλες τις προηγούμε­ νες. Για τον F orster ισχύει αυτό που σημείωσε ο ίδιος για τον Καβάφη: «Η πρότασή του παρά τον πνευματικό της πλούτο... έχει κανείς την αίσθηση ότι στέκει παράμερα, σε απόσταση από το σό­ μπαν: είναι η πρόταση ενός ποιητή». Επιπλέον η ομάδα αυτή των συγγραφέων ενώ αγάπησε την μοντερνικότητα και την εξέλιξη, δεν έγιναν ποτέ ιδεολογικά δέσμιοι της, γι’ αυτό και έθεσαν την ιδεολογία της «προόδου» κάτω από το καλλιτε­ χνικό τους μικροσκόπιο.

Ε. Μ. Forster διέθετε μια ευαίσθητη πολι­ τισμική συνείδηση και ασχολήθηκε με τα πολιτιστικά προβλήματα, τόσο στη συγχρονική, όσο και στη διαχρονική τους έκφραση. Ο ι βαθύτατες κοινωνικές παρα­ τηρήσεις του, ο προσδιορισμός αιτίων και αιτιατών, η οξύτατη κριτική σε ό,τι απα­ ξίωνε την ανθρώπινη ύπαρξη, δένονταν με την αγωνία του για ένα πολιτιστικό περιβάλλον που θα δικαίωνε την καθημερινή ζωή του ατόμου και θα έκφραζε τη θέληση για διατήρηση και ανανέω­ ση εκείνων των πολιτιστικών αξιών και παραδό­ σεων που θα καθιστούσαν την ανθρώπινη ύπαρξη αξία «καθεαυτή». Στα έργα του προτείνει τελικά

60

αφιέρω μα-------------------------------------

μια αισθητική ανάγνωση της πολιτισμικής ιστο­ ρίας του ανθρώπου. Στα κείμενά του για την κουλτούρα, αλλά ίσως περισσότερο στα έργα του, τον απασχολούσαν οι πολιτισμικές αντιθέσεις. Ιταλία - Αγγλία στο «Δωμάτιο με θέα» και στο «Εκεί που οι άγγελοι φοβούνται να διαβούν», η Αγγλία - Ινδία στο «Ταξίδι σ την Ινδία» ή στη σχέση χθες-τώρα όπως στα διηγήματά του με ελληνική θεματολογία. Ενδιαφέρεται για τις πολιτισμικές καταβολές και παραδόσεις, για τον ιδιαίτερο πολιτιστικό ρόλο τους και εντρυφεί με ιδιαίτερη προσοχή και ευαι­ σθησία είτε αναφέρεται στην Αλεξάνδρεια είτε στην Ινδία ή στην Ελλάδα. Θυμίζει πολύ το αντί­ στοιχο ενδιαφέρον του Η. Jam es για τις πολιτι­ σμικές σχέσεις Ευρώπης-Αμερικής, γιατί και για τους δύο η ιστορία δεν είναι τίποτα άλλο παρά η ιστορία και η αξία του πολιτισμού του.

ια την τέχνη πιστεύει ότι εκφράζει το περίσ­ σευμα της κοινωνίας, αυτό που της δίνει και το πραγματικό της νόημα. Πιστεύει στην τά­ ξη σαν αισθητική αξία, ένα απαράμιλλο εσωτερικό μέτρο, που μόνο η τέχνη αποδί­ δει, αφού η ιστορία σημαδεύεται από διασα­ λεύσεις της τάξης, οι οποίες κάτω από προ­ ϋποθέσεις, μόνο ως εξαίρεση, μπορεί να είναι και ευεργετικές, όπως στην Αναγέννηση, στην αρ­ του ανθρώπου, η «κρυφή» του ζωή. Στόχος του συγγραφέα ήταν να συναρπάσει τον αναγνώστη χαία Α θήνα, στη Γαλλία του 18ου αιώνα. Εκτιμώ­ στη δική του εκδοχή γι’ αυτή τη δεύτερη φύση του ντας ότι η σύγχρονη εποχή με όπλο τη χρήση της ανθρώπου, σε αντίθεση π.χ. με τον Η. James, ο τεχνολογίας, όχι ως γνώση, αλλά ως εφαρμογή, οποίος «εξαφάνιζε» τον συγγραφέα μέσα στο στόπροσφέρει διασάλευση της τάξης και του μέτρου, ρυ. καταλήγει ότι τα έργα τέχνης είναι τα μόνα πράγ­ Το μεγαλύτερο έργο του Forster αφιερώθηκε ματα σ τον κόσμο που έχουν εσωτερική τάξη και ο στο να ανακαλύψει την ποιότητα στις διαπροσω­ ποιητής έχει το ρόλο τού «μη αναγνωρισμένου πικές σχέσεις. Να βρει τη διέξοδο ανάμεσα στην νομοθέτη του κόσμου». πολυπλοκότητα και τις διαστρεβλώσεις που τις Το ενδιαφέρον του Ε. Μ. Forster ήταν στραμ­ επικαθορίζουν. Και στα πέντε μυθιστορήματά του μένο στις διαπροσωπικές σχέσεις, στη «μικρή κοινωνία» που περιστοιχίζει τον καθένα μας και προσπαθεί να ανακαλύψει την ποιότητα των σχέ­ σεων των προσώπων και των τρόπων που αυτά που τη στήνουμε εμείς οι ίδιοι για τον εαυτό μας σ υνδέονται μεταξύ τους, αλλά και τον τρόπο που και τους φίλους μας. Αναζητεί -κ α ι πιστεύει ότι σ υνδέονται με τον τόπο, την παράδοση, τις συνή­ εκεί έγκειται η αξία του πεζογράφου- την εσώτερη μυστική ζωή του ανθρώπου. Ό π ω ς λέει στα δοκί­ θειες, τον πολιτισμό. «Μ οναχά να συνδέεις...» μιά του «Aspects of the novel» αυτή υπάρχει στα αναφέρει ως μότο στο «Howards End». Να όνειρα, στις φαντασιώσεις, στις λύπες και στην συνδέεις τον άνθρωπο με τον άνθρωπο, με το πά­ ευτυχία, στον εσωτερικό ψυχικό κόσμο και τις θος, με τον εραστή, με το φίλο, με τον κοινωνικό διάφορες εκφάνσεις του. Κατά τον Forster η αν­ περίγυρο. Να συνδέεις τη δειλία με το αυθόρμητο, θρώπινη φύση έχει δύο πλευρές που αναλογούν την εγκράτεια με το πάθος, την αλήθεια με την αντιστοίχως στην ιστορία και στη μυθοπλασία. αμφισβήτηση. Στην ιστορία ανήκουν οι πράξεις και η πνευματι­ Ό λ η αυτή η προσπάθεια είναι να καταγράψει κή ύπαρξη που προσδιορίζεται από αυτές, ενώ το δύσκολο δρόμο να ολοκληρωθεί μια προσωπι­ στη μυθοπλασία αναλογεί η ρομαντική πλευρά κότητα μέσα στον σύγχρονο κόσμο, που ομογενο-

Γ

αφιέρωμα

61

«Μωρίς» σκηνή από το έργο του Άϊβορι

τους Γουΐλκοξ. Στο «Ταξίδι στην Ινδία» είναι ο Αζίζ και από την άλλη η κυρία Μουρ και η Αντέλα Κουέστεντ. Αυτές επεκτείνονται και μέσα σε κάθε οικογένεια, τάξη, φυλή. Ο ι συγκρούσεις και οι αντιπαραθέσεις, ενώ λαμβάνουν πολλές φορές οξύτατη μορφή, στην ουσία αναπτύσσονται και ολοκληρώνονται μόνο όταν οι ήρωές του αποκτούν τη μεγαλύτερη, φαι­ νομενικά, σύνδεση μεταξύ τους. Έ τ σ ι, όταν η Λίλια Χ έριτον παντρεύεται τον Τζίνο, ενθουσιασμέ­ νη από την Ιταλία όπου «νιώθεις πραγματικά μέ­ σα σ την καρδιά των πραγμάτων», ανακαλύπτει σε αυτή τη χώρα ότι είναι ένα ξένο σώμα. Άλλο πα­ ράδειγμα: όταν η κυρία Μουρ δικαιώνει τον Αζίζ αναφορικά με την άδικη κατηγορία που τον βαρύ­ νει, δείχνει ταυτόχρονα και τη μεγαλύτερη αδια­ φορία, αρνούμενη να μιλήσει και να τον σώσει.

ολλές φορές οι συγκρούσεις και οι ανατρο­ πές δείχνουν περίεργες, αγγίζουν τα όρια της καρικατούρας, ακριβώς επειδή λει­ τουργούν περισσότερο συμβολικά παρά ως ρεαλιστική απόληξη των τεκταινόμενων. Ο απίθανος θάνατος του μωρού στο «Εκεί που οι άγγελοι...», ο αψυχολόγητος γάμος ποιεί τις συμπεριφορές , καταπνίγει τις ανάγκες, της Μ άργκαρετ Σλέγκελ με τον Γουίλκοξ στο υποτάσσει σ την υποκρισία τα ένστικτα, αφυδατώ­ «Χάουαρντς Εντ», το μεταφυσικό επεισόδιο στις νει τα πάθη. Ο Forster πίστευε ότι οι σχέσεις σπηλιές Μάραμπαρ στο «Ταξίδι στην Ινδία» δεν φ τιάχνονται με κανόνες και το πιο εύκολο πράγμα είναι παρά σύμβολα πράξεων που θέλουν να κα­ είναι να προδοθούν, να καταστραφούν, είτε από ταργήσουν την πραγματικότητα ως βατή ανάγνω­ μας τους ίδιους, είτε από τη σκληρότητα μιας κοι­ ση και να εισάγουν σε μια ανατροπή της παραδε­ νωνίας της «προόδου». Σε αυτά τα ερωτήματα δεν δεγμένης εξήγησης της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο είχε λύσεις, αλλά τον ενδιέφερε να ερευνά, να φα­ Ε. Μ. F orster είναι σε πολλές περιπτώσεις ένας νερώνει τις πτυχές αυτών των δύσκολων προβλη­ αγνωστικιστής και ταυτόχρονα ένας μεταφυσικός μάτων. που κρύβει αυτές τις ιδιότητές του κάτω από τον άκρατο φιλελευθερισμό του. Ό σ ο βαθιά κοινωνι­ κός και ταξικός είναι στο «Χάουαρντς Εντ», τόσο ε όλα τα μυθιστορήματά του οι σχέσεις των μεταφυσικός είναι στο «Ταξίδι στην Ινδία», όπου ηρώων του, αναπτύσσονται μέσα από αντι­ αμφισβητεί όλο το πολιτισμικό εποικοδόμημα του παραθέσεις. Ο ι πολιτισμικές, οι ιστορικές, δυτικοευρωπαίου, για να φανερώσει αυτό που οι οι ταξικές, οι θρησκευτικές αντιθέσεις είναι δυτικοί ιστορικοί αρνούνται να δουν κατά πρό­ το φόντο για τις δύσκολες προσωπικές αντι­ σωπο, ότι η ιστορία από τη μεριά ενός άλλου φάσεις που διακατέχουν τους ήρωες και τους ιστορικού λαού μπορεί να γραφεί διαφορετικά, οδηγούν στην αυτογνωσία μέσα από τη σύ­ όπως και ο άνθρωπος μπορεί να κερδίσει πάνω σε γκρουση ή και την καταστροφή. Συνήθως στα έρ­ διαφορετικές αξίες την ανθρωπιά του. γα του οι αντιθέσεις εκφράζονται από ομάδες οι­ Ο Forster ολοκληρώνει τις προσπάθειές του ει­ κογενειών. Στο «Εκεί που οι άγγελοι φοβούνται δικά στο «Ταξίδι στην Ινδία», όπου αποπειράται να διαβούν» είναι η οικογένεια Χ έριτον που να καταδοθεί σε ένα καινούριο κόσμο, άγνωστο συγκρούεται με τους Ιταλούς που εκπροσωπεί ο σε αυτόν, αναζητώντας την αυτογνωσία. Από το Τζίνο. Στο «Χάουαρντς Εντ» είναι οι Σλέγκελ με ατομικό Εγώ (που εκφράζεται στους Αγγλους ως

Π

Σ

62

αφιέρω μα-------------------------------------

τρόπο ζωής), στο Πρόσω πο ως ολότητα, χωρίς όμως να χάνεται στο ενιαίο συλλογικό πρόσωπο (που εκφράζεται στην πίστη των ινδουιστών). Σ την πραγματικότητα ο συγγραφέας προεκτείνει τον προβληματισμό που είχε από το πρώτο του βι­ βλίο. Μ ιλώντας για τη Λούση στο «Δωμάτιο με θέα» γράφει: «Παράτησε την προσπάθεια να κα­ ταλάβει τον εαυτό της, και ενώθηκε με τις μεγάλες μάζες των αχρείων, που δεν ακολουθούν ούτε την καρδιά ούτε το μυαλό και προχωρούν στο πεπρω­ μένο τους με συνθήματα. Ο ι στρατιές είναι ευχά­ ριστος και ευσεβής λαός. Μ α έχουν υποχωρήσει στον μόνο εχθρό που αξίζει -το ν εχθρό μέσα τους. Έ χ ο υ ν αμαρτήσει ενάντια στο πάθος και την αλήθεια, και θα είναι μάταιη η πάλη τους για την αρετή».

Ε. Μ. F orster υπήρξε δριμύτατα επικριτικός στις ηγεμονεύουσες δυνάμεις της πα­ τρίδας του. Το «Ταξίδι στην Ινδία» διαβά­ ζεται και σαν μια αντιιμπεριαλιστική οξύτατη κριτική, ενώ στο «Χάουαρντς Εντ», στο «Εκεί που οι άγγελοι...», στο «Δωμά­ τιο με θέα» διαβρώνει με την πένα ενός Balzac ή ενός Thackeray τη μεσαία αστική τάξη της Αγγλίας. Ο Ε. Μ. F orster όπως και ο D. Η. Laurence επιβάλλουν με το έργο τους και τη στά­ ση τους ως διανοούμενοι το τέλος της Βικτωρια­ νής ηθικής και αισθητικής. Εναντιώθηκε σε οτι­ δήποτε καταπίεζε την πνευματική ελευθερία, πρω­ τοστατώντας στο κίνημα ενάντια στις απαγορεύ­ σεις βιβλίων στην πατρίδα του, όπως έγινε για τον «Εραστή της λαίδης Τσάτερλυ» του D. Η. Laurence, τον «Οδυσσέα» του J. Joys κ.ά. Ο Ε. Μ. Forster επικρίθηκε από διαπρεπείς κρι­ τικούς της εποχής του (David Cecil, Rex W arner) ότι είναι αδύναμος στο χειρισμό του σεξ σ τα γρα­

Ο

πτά του, ότι η σεξουαλικότητα των ηρώων του εί­ ναι εξαϋλωμένη, ότι το πάθος τους δεν μεταφρά­ ζεται σε σωματικό παραλήρημα. Άλλοι υποστήρι­ ξαν ότι οι ήρωές του είναι πολύ συγκροτημένοι και ορθολογικοί, παρερμηνεύοντας την ανατροπή ακριβώς αυτών των στοιχείων που επιχειρούσε μέσα από τους χαρακτήρες των ηρώων του ο συγγραφέας. Μ ετά το 1972 όταν κυκλοφόρησε το «Μωρίς» και τα διηγήματα «The life to come and other stories» η υποτιθέμενη αδυναμία του απο­ δόθηκε στην αποκαλυφθείσα ομοφυλοφιλία του, πράγμα που περισσότερο μαρτυρεί το συντηρητι­ σμό των κριτικών του. Μ ια πρόσφατη αποκά­ λυψη για τα πραγματικά πρόσωπα που στάθηκαν αφορμή για τον «Μωρίς» προκάλεσε νέο σάλο, καθώς η οικογένεια του Κλάιβ, με τον οποίο ο Μ ωρίς είναι ερωτευμένος, έχει αριστοκράτες απο­ γόνους που και σήμερα αγωνιούν για την «υπόλη­ ψή» τους. Στο «Μωρίς» το θέμα είναι η συνειδητοποίηση της ομοφυλοφιλίας αλλά μέσω αυτής ο F orster επιχειρεί την έξοδο από τη σκουριά αιώ­ νων κοινωνικού συμβατισμού, αναζητώντας την κατάκτηση μιας νέας ηθικής, η οποία περνάει από την κατάκτηση της αλήθειας. Ο Ε. Μ. Forster ποτέ δεν πρόδωσε τον φιλε­ λευθερισμό του. Γι’ αυτό και πορεύθηκε στη ζωή του με απόλυτη ελευθερία. Σαν συγγραφέας δεν πιέσθηκε ποτέ να εκδώσει. Πέντε μυθιστορήματα ήταν αρκετά για να δώσουν όσα άξιζαν για να ζήσει. Α ν και είχε μια συμβατικότητα, αποδεχόμε­ νος τη σχετικότητα των ερμηνειών της αλήθειας, εντούτοις στα ζητήματα που πίστευε και αισθανό­ ταν βαθιά, ήταν απόλυτος. Τίποτα περισσότερο από αυτό που ο ίδιος έλεγε για τον εαυτό του: «Μισώ την ιδέα των αιτίων, κι α ν είχα να διαλέξω ανάμεσα στο να προδώσω τη χώρα μου και στο να προδώσω το φίλο μου, ελπίζω να είχα τα κότσια να προδώσω τη χώρα μου».

Κ Λ ΙΤ Η

Φ Λ Ω Ρ Ο Υ

ΕΙΔΙΚΗ ΔΑΚΤΥΛΟΓΡΑΦΟΣ σ ε ν α ρ ίω ν θ ε α τ ρ ικ ώ ν έ ρ γ ω ν ρ ά δ ι ο - t.v .

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΓΡΑΦΕΙΟ: ΜΠΟΤΑΣΗ 5 - 5ος ΟΡΟΦΟΣ ΤΗΛ. 36 10 865 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: ΚΩΛΕΤΤΗ 33 ΩΡΕΣ 8-3 Μ.Μ. ΤΗΛ. 36 23 676

αφιέρωμα

63

Χ.Μ. Φόστερ

Χαρακτήρες και Τεχνικές του Μυθιστορήματος (Απόσπασμα) [-] χουμε ήδη συζητήσει, το κατά πόσο είναι δυνατόν, να παίρνουμε ανθρώπινους χαρα­ κτήρες απ’ τη ζωή και να τους τοποθετούμε σ ’ ένα βιβλίο, κι αντίστροφα, το κατά πόσο οι χαρακτήρες των μυθιστορημάτων, μπο­ ρούν να ξεπηδούν απ’ τα βιβλία και να παίρνουν πραγματική υπόσταση. Η απά­ ντηση που προτείναμε ήταν αρνητική και μας οδήγησε σ ’ ένα ζωτικό ερώτημα: μπορούμε άραγε στην καθημερινή μας ζωή, να καταλαβαίνουμε ο ένας τον άλλο; Σήμερα, τα προβλήματα που μας απασχολούν παίρνουν έναν περισσότερο ακαδη­ μαϊκό χαρακτήρα. Π άντοτε βέβαια μας απασχο­ λούν οι χαρακτήρες των ηρώων, αλλά, τώρα, σε συνδυασμό και με άλλες πλευρές του μυθιστορή­ ματος όπως, π.χ., η πλοκή, η ηθική, η ατμόσφαιρα κ,λπ. οι χαρακτήρες θα πρέπει να προσαρμόζο­ νται στις απαιτήσεις του δημιουργού τους. Ε ίναι φανερό ότι δεν μπορούμε να περιμένουμε τα πρόσωπα ενός μυθιστορήματος να συμπίπτουν ως σύνολο με την καθημερινή μας ζωή, αλλά να

Ε

είναι παράλληλα προς αυτήν. Ό τ α ν λέμε ότι ένας χαρακτήρας στην Τζ. Ώ σ τιν, π.χ., η κ. Μ πέητς σ την «Έ μμα» είναι «όπως στή ζωή», εννοούμε μεν ότι κάθε τμήμα του χαρακτήρα της συμπίπτει μ’ ένα τμήμα της πραγματικότητας, αλλά ότι η ίδια ως σύνολο είναι απλώς «παράλληλη» προς τη φλύαρη γεροντοκόρη που γνωρίσαμε στο τσάι. Η κ. Μ πέητς δένεται μ’ εκατοντάδες νήματα με το Χάιμπορυ. Δεν μπορούμε να την τραβήξουμε από κει χω ρίς να τραβήξουμε ταυτόχρονα και τη μητέ­ ρα της, και την Τζένη Φ αίαρφαξ και τον Φ ρανκ Τσώ ρτσιλ κι όλο το Μ ποξ Χ ιλλ μαζί. Τα μυθιστο­ ρήματα της Τζένυ Ώ σ τ ιν είναι πιο πολύπλοκα απ’ αυτά του Ντεφόε, γιατί εδώ οι χαρακτήρες είναι πιο αλληλοεξαρτημένοι κι επιπλέον υπάρχουν και τα μπερδέματα που εμφανίζει η ίδια η πλοκή. Η κυρία Μ πέητς κι η Έ μ μ α μοιάζουν με θά­ μνους σε θαμνότοπο, κι όποιος προσπάθησε ποτέ ν ’ αραιώσει θαμνότοπο, ξέρει πόσο εξαθλιωμένοι δείχνουν οι θάμνοι όταν μεταφυτευτούν αλλού, και πόσο εξαθλιωμένοι δείχνουν αυτοί που μέ­

64

αφ ιέρω μα --------------------------------------

νουν. Στα περισσότερα βιβλία οι χαρακτήρες δεν είναι δυνατόν να απλωθούν, αφού διαρκώς ασκούν και υφίστανται αλληλοπεριορισμούς.

ρχίζει, λοιπόν, να γίνεται φανερό ότι ο συγγραφέας έχει πολλά συστατικά στοι­ χεία να χειριστεί. Υπάρχει καταρχήν η ιστορία σ την χρονική της διαδοχή: «κι ύστερα... και μετά... κατόπιν...». Έ π ειτα έχει να διηγηθεί μια ισ τορία που αφορά ανθρώπινα όντα. Π ρέπει άρα, ν ’ ανασυνθέσει τις αξίες της ζωής. Τ ο ίδιο όπως και τον χρόνο. Ο ι χαρακτήρες του ζωντανεύουν, μα γεμά­ τοι μ’ ένα πνεύμα ανταρσίας. Α κριβώς επειδή δια­ θέτουν πλευρές παράλληλες με τις δικές μας, προ­ σπαθούν να ζήσουν τη δική τους ζωή, και, κατά συνέπεια, είναι πολύ επιρρεπείς στο να προδίδουν την πλοκή του βιβλίου. Ξεφεύγουν, δραπετεύουν, είναι δημιουργήματα σε μια δημιουργία- κι αν τους δοθεί λίγη περισσότερη ελευθερία, θα κλω­ τσήσουν πέρα μακριά το βιβλίο, ενώ αν ο συγγρα­ φέας δοκιμάσει να τους θέσει κάτω από αυστηρό έλεγχο, θα εκδικηθούν πεθαίνοντας ή καταστρέφοντας τους εαυτούς τους. Ό χ ι, ο συγγραφέας έχει αρκετές δυσκολίες ν ’ αντιμετωπίσει, και σήμερα θα εξετάσουμε δύο απ’ τους μηχανισμούς που χρησιμοποιεί για να τις επιλύσει - μηχανισμούς ενστικτώδεις είναι η αλή­ θεια, αφού οι μέθοδοι που χρησιμοποιεί όταν δουλεύει σπανίω ς είναι οι ίδιες μ’ αυτές που χρ η­ σιμοποιούμε όταν εξετάζουμε το έργο του. Η πρώ ­ τη μέθοδος αφορά τη χρησιμοποίηση διαφορετι­ κών χαρακτήρων, ενώ η δεύτερη συνδέεται με τις απόψεις του. I. Μπορούμε να διακρίνουμε τους χαρακτήρες σε «επίπεδους» και «στρογγυλούς». Ο ι επίπεδοι χαρακτήρες ονομάζονταν και «χιουμοριστικοί» κατά τον 17ο αιώνα, ενώ σήμε­ ρα λέγονται «τύποι» και μερικές φορές «καρικα­ τούρες». Σ την καθαρή τους μορφή οργανώνονται γύρω από μια και μόνο ιδέα, ή γύρω από ένα χα ­ ρακτηριστικό. Ο πραγματικά επίπεδος χαρακτή­ ρας μπορεί να συμπυκνωθεί σε μια και μοναδική φράση όπως: «Ποτέ δεν θα εγκαταλείψω τον κ. Μικώμπερ». Υπάρχει η κυρία Μικώμπερ, - λέει ότι ποτέ δεν θα εγκαταλείψει τον κύριο Μ ικώ­ μπερ, πράγματι δε τον εγκαταλείπει και νάτην! Ή πάρτε για παράδειγμα τον Προυστ. Υ πάρ­ χουν πολυάριθμοι επίπεδοι χαρακτήρες στον Π ρουστ όπως, π.χ., η Π ριγκίπισσα της Πάρμας. Η ουσία του χαρακτήρα της μπορεί να συμπυκνωθεί σε μια και μόνο φράση: «πρέπει να

Α

είμαι ιδιαίτερα προσεκτική, ώστε να φανώ ευγενι­ κή». Δεν κάνει τίποτε άλλο α π’ το να είναι ιδιαίτε­ ρα προσεκτική, κι όλοι οι άλλοι χαρακτήρες που είναι βέβαια πιο σύνθετοι απ’ την ίδια, εύκολα κα­ ταλαβαίνουν ότι η ευγένειά της δεν είναι παρά ένα υπο-προϊόν του γεγονότος ότι είναι πάντα «ι­ διαίτερα προσεκτική». Το μεγάλο προτέρημα των επίπεδων χαρακτή­ ρων είναι ότι είναι εύκολα αναγνω ρίσιμοι, α π’ το ευαισθητοποιημένο μάτι του αναγνώ στη. Θ ’ απο­ τελούσαν μια αποφασιστική βοήθεια για το ρωσι­ κό μυθιστόρημα, όπου τόσο σπάνια εμφανίζονται. Ε ίναι βολικοί και χρήσιμοι για έναν συγγραφέα που ρίχνει όλο του το ταλέντο στο έργο του, αφού ποτέ δεν χρειάζεται να τους συστήσει κανείς απ’ την αρχή, ποτέ δεν ξεφεύγουν κι επιπλέον συντη­ ρούν πάντοτε τη δική τους ατμόσφαιρα. Έ ν α δεύτερο προτέρημά τους είναι ότι ο ανα­ γνώ στης, τους θυμάται εύκολα, κι αφού το μυθι­ στόρημα έχει πλέον τελειώσει. Διατηρούνται στη μνήμη του αναλλοίω τοι, αφού δεν επηρεάζονται σχεδόν ποτέ απ’ τις ιδιαίτερες συνθήκες. Κινού­ νται μέσα στις διάφορες καταστάσεις, πράγμα που εκ των υστέρων τους προσδίδει έναν αέρα άνεσης και τους συντηρεί, όταν η ανάμνηση του βιβλίου, που τους έχει δημιουργήσει, έχει πλέον ξεθωριάσει. Η Κόμισσα στο «Evan Harrigton» μας προσφέρει εδώ ένα καλό παράδειγμα. Α ς την συγκρίνουμε με την Μπέκυ Σαρπ [στο Π ανηγύρι τη ς Μ ατα ιοδοξίας του Θάκερεϋ (Σ.τ.Μ )]. Δεν θυμόμαστε ούτε το τί έκανε η Κόμισσα, ούτε από ποιες καταστάσεις πέρασε. Αυτό όμως που μένει στη μνήμη μας καθαρό, είναι η μορφή της κι η διατύπωση που τη χαρακτηρίζει. «Περήφανες κα­ θώς είμαστε για τον καημένο τον μπαμπά, πρέπει το δίχως άλλο να διατηρήσουμε τη μνήμη του». Ό λ ο το πληθωρικό της χιούμορ απορρέει απ’ αυτό. Ε ίναι ένας επίπεδος χαρακτήρας. Η Μπέκυ είναι «στρογγυλός» χαρακτήρας. Κι αυτή με τη σειρά της προσπαθεί να βγάλει κάτι, κάποιο κέρ­ δος, αλλά ο χαρακτήρας της κατά κανέναν τρόπο δεν μπορεί να συμπυκνωθεί σε μια μόνο φράση. Τη θυμόμαστε σ ’ όλες εκείνες τις μεγάλες σκηνές, το πώ ς πέρασε και το πώ ς άλλαξε απ’ αυτές, αλλά πρέπει να το πούμε, δεν τη θυμόμαστε εύκολα, γιατί δεν αλλάζει και φθίνει κι έχει πολλές, διαφο­ ρετικές πλευρές, όπω ς άλλωστε κάθε ανθρώπινο ον. Ό λ ο ι εμείς, ακόμη κι οι πιο εκλεπτυσμένοι, λαχταρούμε τη μονιμότητα και τη σταθερότητα, όσο για τα μη εκλεπτυσμένα πνεύματα, γ ι’ αυτά η σταθερότητα αποτελεί το κύριο χαρακτηριστικό ενός έργου τέχνης. Ό λ ο ι θέλουμε τα βιβλία ν ’ αντέχουν στο χρόνο, να είναι καταφύγια, κι ο ι κά-

-------------------------------------- αφιέρωμα τοικοί τους να είναι πάντα οι ίδ ιο ι- κι απ’ αυτή την άποψη, οι επίπεδοι χαρακτήρες δικαιολογούν απόλυτα την ύπαρξή τους.

κόμη κι ένα πολύπλοκο, πολυεπίπεδο μυθι­ στόρημα έχει ανάγκη από «επίπεδους» χ α ­ ρακτήρες και ο συνδυασμός τους με τους «στρογγυλούς» μάς δίνει ένα αποτέλεσμα που βρίσκεται πολύ κοντά σ τη ν αληθινή ζωή. Η περίπτωσή του Ν τίκενς είναι χαρ α­ κτηριστική. Σχεδόν όλοι οι χαρακτήρες σ τον Ν τίκενς είναι επίπεδοι (ο Π ιπ κι ο Ν τέηβιντ Κοππερφηλντ, είναι μάλλον στρογγυλοί, αλλά μ’ έναν τόσο ιδιαίτερο τρόπο που θα ’λεγε κανείς ότι μοιάζουν μάλλον με σαπουνόφουσκες). Σχεδόν όλοι μπορούν να συμπυκνωθούν σε μια πρόταση, κι όμως πα ρ’ ό λ’ αυτά υπάρχει μια υπέ­ ροχη αίσθηση ανθρώπινου βάθους. Π ροφανώς το σφρίγος της γραφής του Ν τίκενς κάνει τους χ αρα­ κτήρες του να πάλλονται και τους μεταδίδει μια πνοή που τους κάνει να ζουν τη δική το υ ς ςω η Έ ν α τμήμα της μεγαλοφυΐας του Ντίκενς έγκειται

Α

«Επιστροφή στο Χ<ί0υαρντς Εντ»

65

στο ότι ενώ χρησιμοποιεί τύπους και καρικατού­ ρες που αμέσως αναγνωρίζουμε όποτε εμφανίζο­ νται, πα ρ’ όλ’ αυτά πετυχαίνει αποτελέσματα που δεν έχουν τίποτε το μηχανικό, και μια θεώρηση της α νθρωπότητας καθόλου ρηχή. Κ αλοί αλλά ό χι μεγάλοι συγγραφείς, όπω ς ο Ο υέλλς και ο Ντίκενς, είναι πολύ ικανοί στο να μεταδίδουν δύναμη. Το τμήμα του μυθιστορήμα­ τος τους που είναι ζωντανό, γαλβανίζει αυτό που δεν είναι και κάνει τους χαρακτήρες να ξεπηδούν α π’ το βιβλίο και να μ ιλούν μ ’ ένα ν τρόπο ιδιαίτε­ ρα πειστικό. Ε ίναι αρκετά διαφορετικοί απ’ τον ολοκληρωμένο συγγραφέα που φαίνεται να μετα­ δίδει μια δημιουργική πνοή σε κάθε πρόταση και σε κάθε λέξη. Ο Ρίτσαρντσον, ο Ντεφόε, η Τζέην Ώ σ τιν, είναι απ’ αυτή την άποψη ολοκληρωμένοι. Μ πορεί το έργο τους να μην είναι μεγάλο, αλλά είναι πάντοτε καλά δουλεμένο. Ε ίναι χαρακτηριστικό, ότι πα ρ’ όλο που οι χαΡακτή,μες της Τζ. Ώ σ τ ιν δεν μπορούν να σταθούν στο ύψος τω ν ηρώων του Ντίκενς, είναι παρ’ όλ’ αυτά πιο οργανω μένοι και «στρογγυλοί». Ο ι ήρωές της, μοιάζουν έτοιμοι να ξεφύγουν και να επε-

66

α φ ιέρω μα-------------------------------------

κταθούν στη ζωή, κάτι που η πλοκή στα βιβλία της σπάνια απαιτεί, και γι’ αυτόν ακριβώς το λό ­ γο, ζουν αυτή τη συγκεκριμένη, περιορισμένη τους ζωή με τρόπο ολοκληρωμένο κι ικανοποιητι­ κό. Ό σ ο για τους στρογγυλούς χαρακτήρες, τους έχω ηδη ορίσει επαγωγικά, και δεν νομίζω ότι χρειάζεται να προσθέσω τίποτα περισσότερο πά­ νω σ ’ αυτό. Το μόνο που μένει να κάνω, είναι να δώσω ακόμη μερικά παραδείγματα, έτσι ώστε στη συνέχεια να ελέγξουμε το κατά π ό σ ο n ευσταθή'· Έ τ σ ι, λοιπόν, θα λέγαμε ότι «στρογγυλοί» εί­ ναι όλοι οι βασικοί χαρακτήρες σ τον «Πόλεμο και Ειρήνη», όλοι στον Ν τοστογιέφσκι, μερικοί σ τον Π ρουστ- για παράδειγμα η παλιά οικογένεια των υπηρετών, η Δουκισσα ντε Γκερμάντ, ο κύ­ ριος ντε Σαρλύς, κι ο Σαιντ-Λου. Η Μ αντάμ Μποβαρύ, που δύσκολα συγκροτείται στα όρια του βιβλίου, ανήκει επίσης στην ίδια ομάδα· μερι­ κοί απ’ τους ή ρωες στον Θάκερεϋ, όπως η Μπέκυ κι η Μ πέατριξ, μερικοί σ τον Φ ίλντιγκ - ο Π άρσον Ά νταμς και ο Τ ομ Τζόουνς, κι ακόμη κάποιοι στη Σαρλότ Μ προντέ, ειδικότερα η Λούσυ Σνόου.

Τ αταλαβαίνουμε ότι ένας χαρακτήρας είναι / στρογγυλός, από την ικανότητά του να μας / εκπλήσσει αλλά μ’ έναν τρόπο καθ’ όλα I πειστικό. Ε άν αυτό δεν το καταφέρνει, τότε % είναι επίπεδος. Ε ά ν δεν καταφέρνει να γί% νει πειστικός, τότε είναι ένας χαρακτήρας 4 >JL επίπεδος που προσποιείται τον στρογγυλό. Ο στρογγυλός χαρακτήρας έχει την αστάθεια της ζωής -της ζωής των σελίδων του βιβλίου. Ο συγγραφέας με το να χρησιμοποιεί αυτού του εί­ δους τους χαρακτήρες πολλές φ ορές ακόμη και σε συνδυασμό με τους άλλους, πετυχαίνει την εναρ­ μόνιση του ανθρώπινου παράγοντα με τις υπόλοιπες πλευρές της δουλειάς του. II. Τώρα, όσον αφορά τον δεύτερο μηχανισμό: την οπτική γωνία, α π’ την οποία ο συγγραφέας διηγείται την ιστορία του. Σύμφωνα με τη γνώμη ορισμένω ν κριτικών, ο μηχανισμός αυτός είναι θεμελιώδης για τη συγγραφή ενός μυθιστορήματος. « Ό λ ο το περί­ πλοκο πρόβλημα της μεθόδου - λέει ο κ. Πέρσυ Λ άμποκ - θεωρώ άτι βρίσκεται στο πρόβλημα της οπτικής γωνίας του συγγραφέα, της θέσης που αυτός παίρνει α πέναντι σ την εκτυλισσόμενη ισ το­ ρία». Και στο βιβλίο του «Η Τ έχνη του Μ υθιστο­ ρήματος», εξετάζει με πνεύμα και διορατικότητα τις διαφορετικές οπτικές γωνίες. «Ο συγγραφέας -

γράφει - μπορεί, είτε να περιγράφει τους χαρακτή­ ρες παίρνοντας μια θέση “απ’ τα έξω”, σαν να ήταν ένας μεροληπτικός ή αμερόληπτος θεατής ή μπορεί ακόμη να πάρει μια θέση “απ’ τα μέσα” και να τους περιγράφει, παίρνοντας όμως ως δε­ δομένο ότι γνωρίζει τα πάντα για τους ήρωές του. Μ πορεί ακόμη να βάλει τον εαυτό του στη θέση ενός απ’ αυτούς και να προσποιηθεί ότι κινείται στο σκοτάδι όσ ον αφορά τα κίνητρα των υπολοί­ πων».

I Α I I

σ οι πρόκειται ν ’ ακολουθήσουν τις μεθόδους που προτείνει ο κ. Λάμποκ, θα βρουν σίγουρα μια γερά θεμελιωμένη αισθητική του μυθιστορήματος - τέτοια θεμελίωση εγώ, για την ώρα τουλάχιστον, 1 I δεν μπορώ να υποσχεθώ. Εδώ κάνουμε απλώς μια «ετοιμόρροπη» έρευνα και για μένα «ολόκληρο το περίπλοκο πρόβλημα της με­ θόδου» δεν βρίσκεται καθόλου σε συνταγές αλλά στη δύναμη που έχει ο συγγραφέας να συμπαρασύρει τον αναγνώ στη στην αποδοχή των όσων λέει - μια δύναμη που μπορεί ο κ. Λ άμποκ να πα­ ραδέχεται και να θαυμάζει, την τοποθετεί ωστόσο στην άκρη του προβλήματος και όχι στο κέντρο. Α ς δούμε δυο περιπτώσεις μετατόπισης της οπτικής γωνίας. Ο διαπρεπτής Γάλλος συγγραφέας Αν-φέ Ζ ιντ εξέδωσε ένα μυθιστόρημα «Οι Κιβδηλοποιοί» (Les Faux M onnayeurs). Η περίπτωσή του είναι χαρακτηριστική: Ο συγγραφέας άλλοτε τα γνω ρί­ ζει όλα, εξηγεί τα πάντα, αποστασιοποιείται «Π juge les personnages», ενώ άλλες φορές η γνώ ση του γίνεται μερική· πα ρ’ όλ’ αυτά παραμένει δρα­ ματικός, ενώ η ιστορία πλέον εκτυλίσσεται σε πρώτο πρόσωπο μέσα απ’ τα φύλλα ενό ημερολο­ γίου. Υ πάρχει πάντα αυτή η απουσία άποψης, οπτικής γωνίας, που όμως δεν είναι ενστικτώδης όπω ς π.χ. σ τον Ντίκενς, αλλά επιτηδευμένη. Ο συγγραφέας που δίνει μεγάλη σημασία στη μέθο­ δο που ακολουθεί, δεν πρόκειται να γίνει ποτέ, π α­ ραπάνω από ενδιαφ έρ ω ν αφού εγκαταλείπει τη δημιουργία των χαρακτήρω ν για χάρη της ανά­ λυσης τω ν όσω ν έχει στο μυαλό του. «Ο ι Κιβδη­ λοποιοί» είναι α π’ τα πιο ενδιαφέροντα βιβλία που έχουν πρόσφατα εκδοθεί: όχι όμως κι απ’ τα πιο ζωντανά, κι όσο κι αν θαυμάζουμε την τεχνική του αρτιότητα, δεν μας επιτρέπει να ενθουσια­ στούμε. Το δεύτερο παράδειγμά μας, αφορά τον «Πόλε­ μο και Ειρήνη». Εδώ το αποτέλεσμα είναι διαφο­ ρετικό. Ο συγγραφέας μας μεταδίδει τον παλμό των όσων συμβαίνουν, είτε περιγράφοντας τα πά ­

I I I I

-------------------------------------- αφιέρωμα ντα, είτε αποκρύπτοντας τα μισά, δραματοποιώντας αυτό ή εκείνο ανάλογα με τη στιγμή· το απο­ τέλεσμα πάντω ς είναι ότι τα δεχόμαστε όλα. Ο χι όμως κι ο κύριος Λ άμποκ: όσο κι α ν βρίσκει το βι­ βλίο εξαιρετικό, θα το έβρισκε ακόμη καλύτερο, εάν είχε και μια συγκεκριμένη οπτική γωνία. Π ρο­ φανώς έχει την αίσθηση ότι ο Τ ολστόι δεν έχει βάλει όλο του το ταλέντο. Εγώ όμως αντιθέτως έχω την αίσθηση ότι οι κανόνες του παιχνιδιού δεν είναι α υτοί που ο κ. Λ άμποκ ισχυρίζεται. Ε νας συγγραφέας μπορεί να μετατοπίσει την οπτική του γω νία εφόσον χρειαστεί. Ο Ν τίκενς κι ο Τολστόι το χρειάστηκαν. Π ραγματικά, αυτή τη δύνα­ μη που έχει ο συγγραφέας να συστέλλει και να διαστέλλει το αντιληπτικό του πεδίο (κι εγώ στην προκειμένη περίπτωση, θεωρώ τη μετατόπιση της οπτικής γωνίας ως ένα απλό σύμπτωμα αυτού του γεγονότος), το δικαίωμα που έχει να διακόπτει τη γνώση - το θεωρώ ως ένα από τα μεγαλύτερα προ­ τερήματα του μυθιστορήματος, παράλληλο προς τον τρόπο που εμείς αντιλαμβανόμαστε την ίδια τη ζωή. Γιατί άλλες φορές γινόμαστε περισσότερο ανόητοι, κι άλλες λιγότερο. Ο ρισμένες φορές κα­ ταφέρνουμε να μπαίνουμε στα μυαλά τω ν ανθρώ­ πω ν κι άλλες όχι, ίσως γιατί κι εμείς οι ίδιοι κουραζόμαστε· κι αυτή η διακοπή είναι που μας οδηγεί στον σχηματισμό αυτής της μακριάς, π ο ­ λυποίκιλης και πολύχρω μης σ ειράς των εμπειριών μας. Έ ν α πλήθος Ά γγλων, κυρίως, συγγραφέων αντιμετώ πισαν μ’ αυτόν τον τρόπο τους ήρωές τους: έπαιξαν γρήγορα κι έχασαν και δεν βλέπω το λόγο, γιατί θα έπρεπε να τους λογοκρίνουμε. Α ντίθετα όμως, ίσως θα έπρεπε να τους κά­

67

νουμε αυστηρή κριτική εάν τους πιάναμε «επί το έργον». Κι αυτό ακριβώς το γεγονός μας οδηγεί στο ακόλουθο ερώτημα: «θα πρέπει άραγε ο συγγραφέας να εμπιστεύεται στους αναγνώστες του, τις σκέψεις του που αφορούν τους χαρακτή­ ρες του έργου του;». Καλύτερα όχι. «Δεν είναι ο A συμπαθητικός - πάντα ήταν η συμπάθειά μου». «Για να σκεφτούμε, γιατί ο Β το κάνει αυτό - ίσως κάτι να κρύβεται από πίσω - ναι, βλέπεις - έχει χρυσή καρδιά - τώρα που έριξες μια ματιά θα τον τραβήξω πάλι πίσω. Κι ο Γ - ναι, πάντοτε ήταν μυστηριώδης τύπος». Η οικειότητα επιτυγχάνεται σε βάρος της ευγένειας και της ψ ευδαίσθησης. Ε ί­ ναι σ αν να κερνάμε κάποιου ένα ποτό μόνο και μόνο για να μην κριτικάρει τις απόψεις μάς. Με όλο το σεβασιιό που τοέφουμε γιά τον Φ ίλντιγκ και τον Θάκερεϋ, είμαστε υποχρεωμένοι ν« πούμε ότι η μέθοδος αυτή είναι καταστροφική, αποτελεί φλυαρία και κουτσομπολιό, και τίποτα δεν απο­ δείχτηκε σ τον παρελθόν πιο επιβλαβές. Το να εμπιστεύεσαι σ τον αναγνώ στη σου τα μυστικά του σύμπαντος είναι διαφορετικό πράγ­ μα. Δ εν αποτελεί κίνδυνο για τον μυθιστοριογράφο η απομάκρυνση από τους ήρωές του· θυμηθεί­ τε το ν Κ όνραντ και τον Χ άρντυ - ούτε και κιν­ δυνεύει από τη γενίκευση των σ υνθηκώ ν κάτω από τις οποίες η ζωή παίρνει το δρόμο της. Ε ίναι οι διάφορες εξομολογήσεις για τα άτομα που βλά­ πτουν και που παρασύρουν τον αναγνώ στη μα­ κριά απ’ τους ανθρώπους, στο μυαλό του συγγραφεά, κι από μια τέτοια διαδικασία δεν προέκυψε ποτέ, τίποτα το δημιουργικό. Μ ε τά φ ρ α σ η : Κ α τερ ίνα Κ έη

Ε. Μ. FORSTER

Εκεί όπου οι άγγελοι φοβούνται να διαβούν Μετάφραση: Κοσμάς Πολίτης

Σόλωνος 86, Αθήνα Τηλ.: 36.19.641, 36.41.121

68

αφιέρωμα

Φ ό σ τερ έ χ ε ι β α σ ικ ά δ η μ οσ ιεύσ ει δύο τό μ ο υ ς δοκιμίω ν. Ο π ρ ώ τος μ ε το ν τίτλο « A binger Harvest» δη μ ο σ ιεύ θ η κε το 1 93 6 και ο δ εύ τερ ο ς , που π ρ ό σ φ α ­ τα κυκλο φ ό ρ η σ ε κι εδώ , δ η μ ο σ ιεύ θ η ­ κε το 1951 μ ε το ν τίτλο «Δύο Ζ η τω ­ κ ρ α υ γ ές Για τη Δ η μ ο κρ α τία » («Tw o C hee For D e m ocra cy » ). Ε κτός, όμω ς, απ ό α υ το ύ ς το υ ς δύο τό μο υ ς, υπ ά ρχει και έν α ς τρ ίτο ς μ ε το ν τίτλ ο «Ό ψ ε ις το υ Μ υ θ ισ το ρ ή μ α το ς » («Aspects o f the Novel») που α π ο τελείτα ι απ ό οκτώ δ ια λ έξε ις που έδ ω σ ε σ το Κ αίμπ ρ ιτζ, το 1927, και κυκλο φ ό ρ η σ ε σ ε α υ τό ν το ν ίδιο χρ όνο. Κ α θώ ς π ρ ό κειτα ι γ ια γ ρ α μ ­ μ έν ες μ ε ιδ ια ίτερ η φ ρ ο ντίδ α δ ια λ έξ ε ις που εξ ε τά ζ ο υ ν το μ υ θ ισ τό ρ η μ α απ ό α ρ κ ε τέ ς π λ ευ ρ ές μ ε αρ χή, μ έσ η και τέ λ ο ς και μ ε γ ά ­ λη συνοχή, νομίζω ό τι το β ιβ λίο α υ τό μ π ο ­ ρ ε ί να θ ε ω ρ η θ εί ω ς έν α ς ακ ό μ α δοκιμ ιακός τό μο ς.

Ο

Ακρόπολις Αθηνών. Σχέδιο Marcel Laubert 1877

Νανά Ησαΐα

Για τα δοκίμα του Ε. Μ. Φόστερ υτό που από την αρχή μου είχε προκαλέσει μεγάλη έκπληξη, ό ταν είχα διαβάσει για πρώ τη φ ορά το «Δυο Ζητωκραυγές Για τη Δημοκρατία» ή τα ν ο πολύ απλός τρόπος με το ν οποίο ο Φ όστερ χειριζόταν ακόμα και τα πιο δύσκολα θέματα. Ο ίδιος λέει, στον μικρό πρόλογο που έχει γράψει γι’ αυτό το βιβλίο, ότι ορισμένα από τα μέρη του έχουν γρα­ φεί επεξηγηματικά και άλλα υπαινικτικά. Η αλή­ θεια είναι ότι υπάρχει κάτι το υπαινικτικό σ τον τρόπο γραφής του Φ όστερ και θα έλεγα ότι είναι αυτό ακριβώ ς το στοιχείο που αποτελεί και τη μεγαλυτερή του αξία. Πιστεύω πω ς το καλύτερό του γράψιμο βρίσκε­ ται σ τον τόμο διηγημάτων του που κυκλοφόρησε μετά το θάνατό του («The Life to Com e»), το 1972. Καθώς στα διηγήματα αυτά υπάρχουν τολ­ μηρές ερωτικές σ κηνές μεταξύ ομοφυλοφίλων, ο Φ όστερ χρειάστηκε όλη του την υπαινικτική δύ­ ναμη για να σταθεί δυνατόν να πει τι έγινε χω ρίς να το λέει! Ούτε ξέρεις πώ ς έγινε και είδες '^ ια ολόκληρη ερωτική σκηνή, με αρκετές λ ε π τ ^ μ ^ ^

Α

ες, για την οποία σ χεδόν τίποτα το συγκεκριμένο δεν έχει λεχθεί! Α ν και αυτό συμβαίνει όχι μόνο εξαιτίας του ομοφυλόφιλου στοιχείου, αλλά κι επειδή ο Φ όστερ συνέβαινε να πιστεύει ότι το σεξ ήτα ν κάτι το καταστροφικά μοιραίο για το μυθι­ στόρημα κι επομένως, υποθέτω, για το διήγημα. Τ α πράγματα δικαιώ νουν την άποψή του. Με την ώς ένα σημείο εξαίρεση του Λ ώρενς, κανένας σ η­ μαντικός μυθιστοριογράφος δεν ΤΟ έχει χρησιμο­ ποιήσει. Σ την πραγματική λογοτεχνία δεν υ πάρ­ χου ν σεξουαλικές σκηνές, μόνο σ την εμπορική. Ό μ ω ς φύγαμε από το θέμα. Α.ν και ίσως όχι. Αφού, για την ώρα, το θέμα £ίν α ι ο τρόπος γρα­ φ ής του στα δοκίμια, δύ-σκοχ α μπορούν ν ’ απ ο­ φευχθούν και λίγα nr. ρΐσ σ ότερα λόγια για το γρά­ ψιμό του γενικά Υ πάρχει. χ ονπόν, κάτι το υπαινικτικό, που φυσικά στα δοκίμια παρουσιάζεται με τη λιγότερη δυ^ α τ ή ένταση. Σχεδόν δεν αντιλαμβάνεται κα­ νείς πότε ο Φ όστερ από επεξηγηματικός έχει γίνει υπαινικτικός. Τ όσο μεγάλη είναι η απλότητά του. Η πρώ τη μου σκέψη μόλις ά νοιξα τα δοκίμια του,

αφιέρωμα πριν από χρόνια, ήταν ότι έπρεπε το δυνατόν γρη­ γορότερο να μεταφραστούν, ώστε να αποτελό­ σουν ένα παράδειγμα αποφυγής του ρητορικού και σύγχρονα στριφνού δοκιμιακού γραψίματος που τότε ακόμα έβριθε στον τόπο μας και πολύ φοβάμαι ότι ακόμα έχει τους οπαδούς του. Βέβαια έχομε την απλότητα του Σεφέρη, της οποίας δά­ σκαλος πιστεύω ότι υπήρξε ο Φόστερ ακριβώς, ο οποίος και μνημονεύεται σ τα δοκίμιά του*. Ό μ ω ς ένα χελιδόνι δεν φέρνει την άνοιξη κι έλεγα ότι ο Φόστερ θα κατάφερνε να μας πείσει. Ό μ ω ς τα χρόνια πέρασαν, τα δοκίμια άργησαν να μετα­ φραστούν και αφού μεταφράστηκαν, άργησαν να δημοσιευτούν και τώρα πια στα πολλά και άλλα που μας απασχολούν δεν ξέρω πια τί ρόλο διδα­ χής μπορούν να παίξουν. Ας δούμε, λοιπόν, καλύτερα τι ρόλο παίζουν ακόμα και σήμερα από την άποψη του περιεχομέ­ νου τους. Το πρώτο δοκίμιο που έρχεται στον νου μου έχει τον τίτλο « Έ χ ει Σημασία η Κουλτούρα;» και ανήκει στον βασικό τόμο δοκιμίων του «Δύο Ζητωκραυγές Για τη Δημοκρατία». Έ χ ε ι γραφεί περίπου μισόν αιώνα πριν και λέει αυτά που όλοι όσοι ενδιαφέρονται γ ι’ αυτό το θέμα λένε και τώ­ ρα. Ας δούμε ένα απόσπασμα:

69

Ελάτε πιο κοντά. Το πρόβλημά μας, όπως το βλέπω, είναι αυτό: αξίζει τον κόπο αυτό που έχο­ με να το περάσομε στους άλλους; Αυτό που έχο­ με (μιλώντας περίπου) είναι μια μικρή γνώση για τα βιβλία, τους πίνακες, τους τόνους, τα σύμβο­ λα και μια μικρή ικανότητα για την ερμηνεία τους. Καθισμένοι κοντά στις φωτιές μας του γκα­ ζιού, και κάτω από τις ηλεκτρικές μας λάμπες, κληρονομούμε μια παράδοση που έχει διαρκέσει περίπου τρεις χιλιάδες χρόνια. Η παράδοση αυτή αποτεινόταν εν μέρει στον πολύ κόσμο, αλλά ήταν εξαρτημένη κυρίως από την υποστήριξη των αριστοκρατών. Στο παρελθόν, η κουλτούρα πληρωνόταν από την άρχουσα τάξη· συχνά δεν ήξερε γιατί πλήρωνε, αλλά πλήρωνε, ακριβώς όπως πήγαινε και στην εκκλησία· ...Σήμερα, στην κορυφή φτάνουν άνθρωποι που, με ορισμέ­ νους τρόπους, βλέπουν πιο καθαρά και είναι πιο ειλικρινείς από εκείνους που αποτελούσαν την άρχουσα τάξη του παρελθόντος, και αρνούνται να πληρώσουν γι’ αυτό που δεν θέλουν κρίνο­ ντας από τους θορύβους που ακούμε από το απά­ νω πάτωμα, ο γείτονάς μας του απάνω πατώμα­ τος δεν θέλει βιβλία, πίνακες, μελωδίες, σύμβο­ λα, τουλάχιστον δεν θέλει το είδος που εμείς προτείνομε. Έ χ ε ι νόημα να τον ενοχλήσουμε; Όταν βιάζεται να κάνει τη δική του ζωή, πρέπει εμείς να μπούμε στη μέση σαν μια γεροντοκόρη θεία, τα χέρια μας γεμάτα από πακέτα, και να του πούμε «Μου τα έδωσαν αυτά ειδικά για να σας

70

α φ ιέρω μα -------------------------------------τα παραδώσω ο Σοφοκλής, ο Βελάσκουεθ, ο Χένρυ Τζέϊμς,... φοβάμαι ότι είναι λίγο βαριά, αλλά με τον καιρό θα μάθετε να τ’ αγαπάτε και, αν δεν τα πάρετε από τα χέρια μου, δεν ξέρω ποι­ ος θα τα πάρει... σας παρακαλώ... σας παρακα­ λώ... είναι πραγματικά σημαντικά, είναι η κουλτούρα.

Το δοκίμιο καταλήγει ότι ναι, πρέπει να περά­ σομε στους άλλους αυτό που έχομε αν ό χι για κα­ νένα άλλο λόγο αλλά επειδή είναι φυσικό να θέ­ λεις να τους μεταδώσεις αυτό που αγαπάς, όμως δεν είναι η κατάληξή του που μ ’ ενδιαφέρει. Ή δ η τότε, όταν έγραφε αυτά τα λόγια, υπήρχε η εμπο­ ρική τέχνη, ποιος όμως θα προέβλεπε, ποτέ, την τεράστια οργάνωση και εξάπλωση που παρουσ ιά­ ζει τώρα; Ό μ ω ς ήδη ο Φ όστερ μιλάει για όλους αυτοός που πια αρνούνται να πληρώ σουν γ ι’ αυτό που δεν θέλουν, είτε α νήκουν σ την άρχουσα τάξη, είτε όχι. Κ αι πώ ς έμαθαν ότι αυτό που δεν θέλουν είναι η τέχνη; Α λλά, φυσικά, το έμαθαν από την εμπορική τέχνη με την οποία περνάνε πολύ καλύ­ τερα. Ό τ α ν ο Φ όστερ λέει ότι οι γείτονές του δεν θέλουν το είδος ακριβώ ς των βιβλίων, πινάκω ν κ.λπ. που θα είχε να τους προσφέρει, υπαινίσσε­ ται, ότι θέλουν κάποιο άλλο είδος, αυτό, που θα έλεγα, που περνάει για τέχνη χω ρίς να είναι. Ή δ η , λοιπόν, το 1940, τότε γράφτηκε αυτό το δοκίμιο, οι περισσότεροι τω ν ανθρώπων δεν θέ­ λουν ν α πληρώ σουν για την τέχνη. Π οιος θα π λη­ ρώσει, αφού χω ρίς χρήματα, δεν μπορεί να γίνει; Στον ίδιο τόμο βρίσκομε ένα άλλο δοκίμιο, γραμ­ μένο το 1942, με τον τίτλο «Το Κ αθήκον της Κ οι­ νω νίας απ έναντι σ το ν Κ αλλιτέχνη». Εδώ, μετά από μια διασκεδαστική συζήτηση που έχει εφεύ­ ρει ανάμεσα σ ’ ένα ν καλλιτέχνη και σ ’ ένα ν γρα­ φειοκράτη κρατικό λειτουργό λέει: Επινόησα αυτή τη συζήτηση για να τονίσω τη βασική δυσκολία με την οποία έρχεται αντιμέτω­ πο το σύγχρονο συγκεντρωτικό κράτος, όταν προσπαθεί να ενθαρρύνει την τέχνη. Το Κράτος πιστεύει στη μόρφωση. Α λλά είναι η μόρφωση που προσφέρει η τέχνη; «Καμμιά φορά, αλλα όχι πάντα», είναι η απάντηση· μια όχι ικανοποιητι­ κή απάντηση. Το κράτος πιστεύει στην ψυχαγω­ γία. Α λλά η τέχνη προσφέρει τη διασκέδαση; «Καμμιά φορά, αλλά όχι πάντα», είναι η απά­ ντηση και πάλι. Το κράτος δεν πιστεύει στα πει­ ράματα, στην ανάπτυξη της ανθρώπινης ευαι­ σθησίας προς κατευθύνσεις που οδηγούν μακριά από τον μέσο πολίτη. Ο καλλιτέχνης πιστεύει σε αυτήν κι επομένως αυτός και το Κράτος -που πρόκειται να είναι ο μοναδικός του εργοδότηςδεν μπορούν παρά να διαφωνήσουν.

Να, λοιπόν, πώ ς μέσα σε αυτά τα δύο τόσο απλά αποσπάσματα περιγράφεται το φοβερό αδιέ­ ξοδο στο οποίο βρίσκεται σήμερα η τέχνη. Η τέ­ χνη - τ ι σημαίνει η τέχνη; Τ ην πιο βασική εκδή­ λωση του πνεύματος. Η σκέψη δεν μπορεί πια να σταθεί μόνη της χω ρίς την επιστήμη. Επομένω ς η τέχνη δεν μπορεί παρά κυρίως να εκπροσωπεί την ψυχοδιανοητική δομή που αποκαλούμε πνεύμα. Η πιθανή της εξαφάνιση σήμερα, δεν μπορεί να σ η­ μαίνει και τη δική του σε μεγάλο βαθμό εξαφάνι­ ση και τότε τί θα μείνει; Ω στόσο δεν θα ’θελα να αφήσω την εντύπωση ότι ο βασικός τόμος τω ν δοκιμίω ν του ασχολείται αποκλειστικά με την τέχνη. Χωρίζεται σε δύο μέ­ ρη και τα δοκίμια του πρώτου μέρους, που έχει το ν τίτλο «Το Δεύτερο Σκοτάδι», έχουν να κά­ νουν με τον Δεύτερο Π αγκόσμιο Π όλεμο, κατά τη διάρκεια άλλωστε του οποίου έχουν γραφεί και τα περισσότερα. Αυτό που τα διακρίνει είναι μια με πολύ κουράγιο συγκρατημένη αγωνία. Α λλά ή ταν μόνο το κουράγιο που ήθελε να μεταδώσει στους άλλους. Ό μ ω ς αλήθεια είναι ότι το μέρος αυτό εί­ ναι μικρό, ούτε καν το ένα τρίτο του βιβλίου. Το δεύτερο μέρος, του οποίου το κλίμα, όπω ς λέει, εί­ ναι ηθικό κι αισθητικό, έχει τον τίτλο «Τι Π ιστεύ­ ω» και ανοίγει με ένα ομότιτλο δοκίμιο του οποί­ ου η πρώτη φράση είναι «Δεν πιστεύω στην πίστη». Καθώς, όμως, ο ίδιος μας ειδοποιεί ότι πρόκει­ ται για το δοκίμιο-κλειδί όλου του βιβλίου, ας δούμε ένα απόσπασμα κ αι από αυτό: Η πίστη, κατά τη γνώμη μου, είναι μια διαδικα­ σία σκλήρυνσης, ένα είδος διανοητικού κολλαρίσματος, που θα έπρεπε να εφαρμόζεται όσο πιο σπάνια γίνεται. Δεν μου αρέσει το υλικό. Δεν πι­ στεύω σε αυτό, αυτό καθεαυτό, καθόλου. Ως προς αυτό διαφέρω πιθανώς από τους περισσότε­ ρους ανθρώπους που πιστεύουν στην Π ίστη και το μόνο που τους στενοχωρεί είναι ότι δεν μπο­ ρούν να καταπιούν περισσότερα απ’ όσα έχουν καταπιεί ήδη. Οι νομοθέτες μου είναι ο Έ ρ α ­ σμος και ο Μονταίν όχι ο Μωϋσής και ο Άγιος Παύλος.

Το δοκίμιο αυτό είναι αρκετά μεγάλο και δια­ πραγματεύεται πολλά θέματα που στο χώρο αυτό του μικρού δοκιμίου δεν είναι δυνατόν να συζητη­ θούν. Προσθέτω μόνο, πριν προχω ρήσω, και αυτές εδώ τις σκέψεις του απ’ αυτό. Συνειδητοποιώ ότι ολόκληρη η κοινωνία στηρί­ ζεται στη βία. Αλλά όλες οι μεγάλες δημιουργι­ κές πράξεις, όλες οι αξιοπρεπείς ανθρώπινες σχέσεις συμβαίνουν κατά τη διάρκεια των δια­ λειμμάτων που η βία δεν έχει καταφέρει να έρθει

--------------------------------------- αφιέρωμα στο προσκήνιο. Αυτά τα διαλείμματα είναι που μετράνε. Θέλω να είναι όσο πιο συχνά και χρο­ νικά παρατεταμένα γίνεται και τα αποκαλώ «πο­ λιτισμό».

Τελειώ νοντας θα ήθελα να πω ότι μέσα σ τον τόμο «Δύο Ζητωκραυγές για τη δημοκρατία», πέ­ ρα από τα δοκίμια που γενικά μιλούν για την τέ­ χνη, υπάρχουν και άλλα που απολαυστικά μιλούν για συγκεκριμένους συγγραφείς και καλλιτέχνες. Έ ν α από τα πιο διασκεδαστικά είναι αυτό που έγραψε για τη σχέση του Β ολταίρου και του Φ ρει­ δερίκου του Μ εγάλου, από τα πιο ενδιαφέροντα αυτό που έγραψε για τον Π ρουστ, ωστόσο το πιο μεγάλο και διεξοδικό δοκίμιο αυτού του είδους εί­ ναι το δοκίμιο για τη Β ιρτζίνια Γουλφ. Ε ίναι με ένα απόσπασμα από αυτό που θα ήθελα να κλεί­ σει αυτή η σχετικά σύντομη παρουσίαση του δοκιμιακού του έργου. Α ναγκαστικά πολλά πράγμα­ τα έμειναν απέξω, ιδιαίτερα το βιβλίο του για το μυθιστόρημά. Ό μ ω ς δεν προσφέρει κάτι το και­ νούριο ή κάτι που άμεσα θα μας αφορούσε τώρα και ο Φ όστερ πραγματικά δεν πίστευε σ την κριτι­ κή σκέψη ακόμα και ό ταν τ ην ασκούσε. Α λλά ας δούμε τι λέει μιλώντας για τη Γουλφ, επειδή τα λόγια του που θα παραθέσω έχουν ένα γενικότερο ενδιαφέρον για την τέχνη. Τώρα η παγίδα για έναν τέτοιο συγγραφέα είναι φανερή. Είνα ι το Παλάτι της Τέχνης, είναι αυτό το απύθμενο χάσμα της πλήξης που προσποιεί­

71

ται ότι είναι ένα παλάτι, πανένδοξο με διαδρό­ μους και βόλους, αλλά που στην πραγματικότη­ τα είναι μια φοβερή τρύπα μέσα στην οποία ο απρόσεκτος εστέτ μπορεί να πέσει, για να μην τον ξαναδούμε πλέον. Έ χ ε ι όλα τα χαρακτηρι­ στικά του εστέτ: διαλέγει και χειρίζεται επιδέξια τις εντυπώσεις της· δεν είναι μια σημαντική δη­ μιουργός χαρακτήρων· επιβάλλει τη δική της διάταξη στα βιβλία της· δεν έχει κανένα μεγάλο σκοπό στην καρδιά της. Επομένως πώς κατάφερε να αποφύγει την παγίδα που την περίμενε και να παραμείνει στον καθαρό αέρα, όπου μπορού­ με να ακούσομε τον ήχο που κάνουν οι μπότες των ιπποκόμων, ή τις βάρκες που προσκρούουν, ή το B ig B e n ’ όπου μπορούμε να έχομε τη γεύση του πραγματικά φρέσκου ψωμιού και ν ’ αγγίξομε πραγματικές ντάλιες;

«Ξέφυγε, πιστεύω επειδή της άρεσε να γράφει για διασκέδαση», λέει λίγο πιο κάτω, αλλά είναι τα λόγια του εδώ για το Παλάτι της Τέχνης που θέλησα να το­ νίσω στο τέλος αυτού του μικρού μου δοκιμίου.

* Από μιαν άλλη άποψη έχομε τη μεγάλη ωραιότητα των δοκιμίων του Ελΰτη τα οποία, ακολουθώντας τη Βαλερική παράδοση, είναι μάλλον περίπλοκα. Όμως αυτή η παράδοση παρουσιάζει σύγχρονα μεγάλη καθαρότητα και σαφήνεια σκέψης που εμείς, με την εξαίρε­ ση του Ελΰτη, δεν κατέχομε όταν γινόμαστε περίπλοκοι. Καλύτερα, λοιπόν, νομίζω, θα ήταν να πάρομε το μάθημά μας από τον Φόστερ. Προσθέτω ότι ορισμένοι νεότεροι στοχαστές γράφουν άμεσα και απλά τώρα, μόνο που ακόμα και τώρα κατηγορσΰνται από πολλούς γι’ αυτήν την απλότητα, όπως π.χ. συμβαίνει με τον Νίκο Δήμου.

Ε. Μ. FORSTER

Δύο ζητωκραυγές για τη Δημοκρατία Μετάφραση: Νανά Ησαΐα

Σόλωνος 86, Αθήνα Τηλ.: 36.19.641, 36.41.121

72

αφιέρωμα

Ε. Μ. Φόστερ

Ε συγκεντρωτική έκδοση ίων ποιημάτων του Κ. Π. Καβάφη πρώτη αγγλική μετάφραση του Καβάφη έγινε από τον Καβάφη. Ή μ α σ τε πριν από περισσότερα κι από τριάντα χρό νια τώρα, στο διαμέρισμά του, σ την οδό Lepsius 10, σ την Α λεξάνδρεια- στο μισοφωτισμένο, οικογενειακό, επιπλωμένο διαμέρισμά του. Έ χ ε ι επιστρέφει δπ ό τη δουλειά του σ ’ ένα κυβερνητικό γραφ είο- ο Τ ρίτος Κ ύκλος της Άρδευσης τον έχει προσλάβει όπω ς θα μπορούσε να είχε προσλάβει πολλούς από τους ήρω ές του. Εγώ έχω επιστρέφει από τη δουλειά μου, ντυμέ­ νος στο χακί. Ο Β ρεττανικός Ερυθρός Σταυρός μ’ έχει προσλάβει. Έ χ ο μ ε συστηθεί από ένα ν άγγλο φίλο, οι σ υναντήσεις μας είναι μ άλλον άψυχες και ο Κ αβάφης λέει τώρα με τη συνηθισμένη του πρα­ ότητα, «Δεν θα μπορούσατε ποτέ να καταλάβετε την ποίησή μου, αγαπητέ μου F orster, ποτέ». Έ ν α ποίημα βγαίνει στη μέση -Α π ο λ είπ ειν ο Θ ε­ ός Α ν τώ ν ιο ν - και ανιχνεύω ορισμένες συμπτώ­ σεις ανάμεσα στα ελληνικά του και τα ελληνικά των ιδιωτικών μας σχολείων. Ο Κ αβάφης μένει έκπληκτος. «Ω, μα αυτό είναι καλό, αγαπητέ μου Forster, αυτό είναι πολύ καλό πραγματικά», και σηκώνει το χέρι του, παίρνει την κατάσταση στα χέρια του και με οδηγεί. Δ εν ήταν η γνώ ση μου που τον άγγιξε αλλά η επιθυμία μου να μάθω και να δεχτώ. Δεν είχε ιδέα τότε ότι θα μπορούσε να γίνει σε πάρα πολλούς αγαπητός, ακόμα και στο διατακτικό βορρά. Το να γίνει κατανοητός στην Αλεξάνδρεια και ανεκτός σ την Α θήνα ήταν όλη του η φιλοδοξία. Από εκείνη τη μακρινή μέρα, πο λλοί άλλοι μετα­ φ ραστές έκαναν μια προσπάθεια. Ο καλύτερος για το δικό μου γούστο είναι ο Γιώργος Β αλασσόπουλος. Ε ίχε το πλεονέκτημα να έχει δουλέψει

Β

μαζί με τον ποιητή και έχει καταφέρει να του με­ ταδώσει πολλή μαγεία- ο Καβάφης είναι σε μεγά­ λο βαθμό μαγεία. Α λλά ο Βαλασσόπουλος μόνο μετέφρασε και ήθελε μόνο να μεταφράσει ο ρισμέ­ ν α από τα ποιήματα. Αυτό που χρειαζόταν, και ευτυχώς βρέθηκε, ήταν ένας μεταφραστής για όλα, για όλα τα 154 ποιήματά του: ο καθηγητής Ιω άννης Μ αβρογορδάτος. Αυτός ο διαπρεπής με­ λετητής έχει κάνει μια ιδιαίτερα πολύτιμη δουλειά, διαυγή, πιστή, έξυπνη- μας έδωσε τη δυνατότητα να διαβάσομε αυτό που ο Καβάφης ήθελε να πει, και να το διαβάσομε στη σωστή προοπτική του. Γιατί ο Κ αβάφης μόνο σαν ένας ιστορικός π οιητής ή σ αν ένας ερωτικός π οιητής ή σ αν ένας ενδοστρεφής, δεν θα κατάφερνε να με­ ταδώσει εκείνη τη μεσογειακή πολυεδρικότητα. Τ ον χρειαζόμαστε ολόκληρο, αν πρόκειται να κα­ ταλάβομε οτιδήποτε. Ό λ α τα ποιήματα είναι σύντομα. Ε ίναι πολυμα­ θή, αισθησιακά, ειρωνικά, πολιτισμένα, ευαίσθη­ τα, πνευματώδη. Πού βρίσκεται το κέντρο τους; Το κουράγιο εισχω ρεί αν και όχι με μια σ υνηθι­ σμένη ή ευυπόληπτη μορφή. Ο Κ αβάφης εκτιμάει τη δειλία επίσης και του αρέσουν οι μικροί άν­ θρωποι που δεν μπορούν να είναι συνεπείς ή να διατηρήσουν τα ιδανικά τους και δεν μπορούν να ξέρουν τί συμβαίνει και είναι υποχρεωμένοι να κάνουν πίσω. Τα μεγαλεία να φοβάσαι, ω ψυχή. Και τες φιλοδοξίες σου να υπερνικήσεις αν δεν μπορείς, με δισταγμό και προφυλάξεις να τες ακολουθείς.

Να φοβάσαι, εάν είσαι ο Καίσαρ, εκείνο το άγνω ­ στο πρόσωπο στο πλήθος- μπορεί να είναι ο Αρτεμίδωρος προσπαθώ ντας να σε προειδοποιή-

αφιέρωμα

73

Ο Ε. Μ. Φόρστερ στην Αλεξάνδρεια

σει ενάντια στο θάνατο. Ν α φοβάσαι μήπω ς,.μέ­ σα στο άνετο διαμέρισμά σου, σου φέρουν το κε­ φάλι του Πομπήιου πάνω σε μια τάβλα για το κρέ­ ας. Ν α φοβάσαι εάν, σ αν το ν Ν έρωνα, έχεις πέσει να κοιμηθείς, τα συγκεχυμένα παραπατήματα στο ντουλάπι της κουζίνας· οι εφέστιοι θεοί σου πέ­ φτουν ο ένας πάνω σ τον άλλο τρομαγμένοι, γιατί αυτοί, ό χι εσύ, μπορούν να ακούσουν τα βήματα που πλησιάζουν τω ν Ερινύω ν. Κ αι αν είσ αι θαρ­ ραλέος, το κουράγιο σου τότε μόνο είναι γνήσιο όταν, σ αν κι εκείνους που π ολέμησαν σ τις Θ ερμο­ πύλες, ξέρεις ότι δεν έχεις καμιά ελπίδα να γλιτώ­ σεις. Το κουράγιο και η δειλία ενδιαφέρουν εξίσου το μή ηθικό μυαλό του, επειδή βλέπει και στα δύο ευκαιρίες για την αίσθηση. Αυτό που ζηλεύει είναι τη δύναμη του να αρπάξει κανείς την αίσθηση, να θριαμβεύσει πάνω στη στιγμή έστω και α ν η μετα­ μέλεια πρόκειται ν ’ ακολουθήσει. Ί σ ω ς αυτό το άρπαγμα της αίσθησης να είναι το κουράγιο· εί­ ναι ασφαλώ ς ο σ πόρος εξαίσιω ν αναμνήσεω ν και είναι δυνατόν να είναι τα θεμέλια της τέχνης. Ο ι έρωτες της νεότητας, ακόμα και όταν είναι α νυπό­ ληπτοι, είναι γοητευτικοί, σκέφτηκε ο Κ αβάφης, αλλά το νόημά τους δεν βρίσκεται σε αυτό: βρί­ σκεται στο ότι δημιουργούν το μέλλον και μπο­

ρούν να δώ σουν σ ’ ένα ν άνθρωπο που γερνάει σ την οδό Lepsius διαισθήσεις που αλλιώς δεν θα είχε ποτέ γνωρίσει. Τα χρόνια της νεότητάς μου, ο ηδονικός μου βίος - πως βλέπω τώρα καθαρά το νόημά των. Τι μεταμέλειες περιττές, τι μάταιες... Α λλά δεν έβλεπα το νόημα τότε. Μέσα στον έκλυτο της νεότητάς μου βίο μορφώνονταν βουλές της ποιήσεώς μου, σχεδιάζονταν της τέχνης μου η περιοχή. Γ ι ’ αυτό κ ’ η μεταμέλειες σταθερές ποτέ δεν ήσαν Κ ’ οι αποφάσεις μου να κρατηθώ ν’ αλλάξω διαρκούσαν δύο εβδομάδες το πολύ.

Αυτή η στάση ανακαλεί τη στάση του Proust, αλ­ λά η ιδιοσυγκρασία διαφέρει. Ο Καβάφης δεν εί­ ναι ποτέ πικραμένος, ποτέ ο ανάπηρος. Ε ίναι ευγνώμων που έχει ζήσεί, και «Ο ι έφηβοι ακόμα και τώρα λένε τους στίχους του. Ο ι οπτασίες του περνάνε από τα ζωηρά μάτια τους, και ακόμα και τώρα σ υγκινούνται με τη δική του έκφανση του ωραίου». Έ χ ε ι κάτι από την αρ χαία πίστη στη φήμη. Δ εν είναι ένας υπερευαίσθητος Γάλλος. Δ εν είναι Ά γγλος. Δ εν είναι καν Βρετανός. Η Α λεξάνδρεια είναι το σ πίτι του.

74

αφιέρω μα--------------------------------------

Οικίας περιβάλλον, κέντρων, συνοικίας που βλέπω κι όπου περπατώ· χρόνια και χρόνια. Σ ε δημιούργησα μες σε χαρά και μες σε λύπες: με τόσα περιστατικά, με τόσα πράγματα. Κ ’ αισθηματοποιήθηκες ολόκληρο για μένα.

Η Αλεξάνδρεια είναι η πόλη που δημιουργεί και πάνω από την οποία σκύβει, στοχαστικός, όταν οι λύπες και οι θρίαμβοι επανέρχονται· η πόλη πάνω από την οποία ο Αντώνιος, σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια πριν από αυτόν, μπορεί να έσκυβε όταν η μουσική ακουγόταν και ο Θεός τον εγκατέλειπε. Είναι σ την Αλεξάνδρεια που πέθανε το 1933 στην ηλικία των εβδομήντα ετών. Το Ελληνικό Ν οσο­ κομείο είναι κοντά για να τον δεχτεί. Το υλικό του ενός ποιητή, επομένως, αρχίζει με τις δικές του εμπειρίες και αισθήσεις: το ενδιαφέ­ ρον του για το κουράγιο και τη δειλία και τη σω­ ματική απόλαυση, και ούτω καθ’ εξής. Αρχίζει από μέσα. Α λλά ποτέ δεν καταλήγει στη λατρεία του εαυτού του ή των πραγμάτων που αισθάνεται. Ό λ η την ώρα του γνέφει η ιστορία και τον καλεί, ιδιαίτερα η ιστορία της φυλής του. Η ιστορία, επί­ σης, είναι γεμάτη από κουράγιο, δειλία, λαγνεία, και είναι σε αυτό το βαθμό μια κ αθημερινή υπόθε­ ση. Α λ λ ά είναι και κάτι παραπάνω. Ε ίναι μια εξω­ τερική έμπνευση. Και βρήκε στις εκτάσεις και τις εσοχές του παρελθόντος, στον πάταγο της σύ­ γκρουσης των μεγάλων ονομάτων και στους κουδουνιστούς ήχους των μικρών, στις επίσημες νίκες και τις συγκεχυμένες ήττες, στα κοσμήματα και στις πληγές και στις τεράστιες κινήσεις που ξεκινάν από το τίποτα και ορισμένες φορές δεν καταλήγουν πουθενά: βρήκε σε όλα αυτά κάτι που υπερέβαινε την εντοπισμένη ζωή του και αναζωο­ γονούσε και δυνάμωνε την τέχνη του. Σεμνότυφα, ειρωνικά κοιτάζει στο παρελθόν, επειδή ήξερε τις απαντήσεις. Η Κ λεοπάτρα δεν κέρδισε το Άκτιον. Ο Ιουλιανός δεν επανέφερε την ειδωλολατρεία. Η Ά ννα Κομνηνή προσεχώρησε στο λανθασμένο στρατόπεδο. Η σύγκλητος με κάθε επισημότητα περιμένει να υποδεχθεί τους βαρβάρους· τα νέα φτάνουν ότι δεν υπάρχουν πια βάρβαροι, έτσι η σύγκλητος δεν έχει τίποτα να κάνει. Ορισμένες φορές υπάρχει μια διπλή ειρωνεία- ο ηγεμόνας από τη Δυτική Λιβύη εντυπωσιάζει τους Αλεξαν­ δρινούς με τα λίγα του λόγια και την αξιοπρέπειά του· στην πραγματικότητα είναι ένας πολύ συνη­ θισμένος νέος, που δεν τολμάει να μιλήσει εξαιτίας της φοβερής του ελληνικής προφοράς. κ ’ έπληττεν ουκ ολίγον έχοντας κουβέντες στοιβαγμένες μέσα του.

«Ακριβώς αυτό που αισθάνομαι στην Α γγ λ ία », παρατήρησε ένας Έ λ λ η να ς φίλος. Η ειρωνεία έγινε τριπλή όπως μιλούσε, και ο Καβάφης θα είχε εκτιμήσει αυτή τη μία ακόμα στροφή της βίδας. Δεν υπάρχει πάντως κανενός είδους συγκαταβατι­ κό ύφος στη συμπεριφορά του απέναντι στο πα­ ρελθόν, ούτε έχουν τα σύντομα αλλά έντονα ποιήματά του την απομακρυσμένη στάση του H eredia. Η ζεστασιά του παρελθόντος τον συναρ­ πάζει ακόμα περισσότερο από τα χοντρά του λά­ θη, και μπορεί να δώσει την αίσθηση της σ υνέχει­ ας στην ανθρώπινη σάρκα και το αίμα διαμέσου εκείνων των αιώνων που υποτίθεται ότι δεν είναι ικανοποιητικοί. Έ ν α ς τάφος εδώ, μια επιγραφή εκεί" τα χρωματιστά γυαλιά που έβαλαν πάνω τους ο Αυτοκράτωρ και η Αυτοκράτειρα στη στέ­ ψη του επειδή δεν έχουν κοσμήματα. Καμιά φορά το υπερφυσικό εμφανίζεται, και όχι πάντα απειλη­ τικό: όπως στο ποίημα Έ ν α ς Θεός Των, μπορεί να πλουτίσει την ηδυπάθεια: Όταν κανένας των περνούσεν απ’ της Σελεύκειας την αγορά, περί την ώρα που βραδιάζει, σαν υψηλός και τέλεια ωραίος έφηβος, με την χάρα της αφθαρσίας μες στα μάτια, με τ’ αρωματισμένα του μαλλιά, οι διαβάται τον εκύτταζαν κι ο ένας τον άλλον ρωτούσεν αν τον γνώριζε, κι αν ήταν Έ λ λ η ν της Συρίας, ή ξένος. Α λλά μερικοί που με πρισσοτέρα προσοχή παρατηρούσαν εκαταλάμβαναν και παραμέριζαν κ ’ ενώ εχάνετο κάτω απ’ τες στοές, μές στές σκιές και μές στα φώτα της βραδυάς, πιαίνοντας προς τη συνοικία που την νύχτα μονάχα ζει, με όργια και κραιπάλη, και κάθε είδους μέθη και λαγνεία, ερέμβαζαν ποιός τάχα ήταν εξ Αυτών, και για ποιάν ύποπτήν απολαυσί του στης Σελεύκειας τους δρόμους εκατέβηκεν απ’ τα Προσκυνητά, Πάνσεπτα Δώματα.

Η ιδέα ότι το Θείο θα έπρεπε να κατέβει για να συμπεριφερθεί άσχημα, τόσο σκανδαλώδης για τον χριστιανό, έρχεται αρκετά φυσικά σ’ έναν ει­ δωλολάτρη Έ λ λ η να , και το ποίημα (που πρωτογνώ ρισα σε μιά μετάφραση του Βαλασσόπουλου) συνοψίζει για μένα πολλά απ’ όσα είναι χαρακτη­ ριστικά. Και πόσο αξιοθαύμαστη είναι η σύνθεσή του! Μ όνο δύο προτάσεις, και η δεύτερη κατεβαί­ νοντας και κατεβαίνοντας ως την τελική απότομη άνοδο. Η στάση του απέναντι στο παρελθόν δεν τον έκανε συμπαθή σε ορισμένους από τους συγχρό­ νους του, ούτε και είναι δημοφιλής σήμερα. Η ταν ένα πιστός Έ λ λ η να ς, αλλά η Ελλάδα για αυτόν

------------------------------------- αφιέρωμα δεν ή ταν περιχαρακωμένη στα σ ύνορά της. Ή τ α ν μάλλον η επίδραση που ξεχύθηκε από τη φυλή του παίρνοντας πότε τη μία κατεύθυνση και πότε την άλλη, διαμέσου των εποχών και που (από τον Μέγα Α λέξανδρο) ποτέ δεν αρνήθηκε περιφρονη­ τικά ν ’ ανακατωθεί με τον βαρβαρισμό, πραγματι­ κά επιθύμησε ν ’ ανακατωθεί- η επίδραση που έκα­ νε το Βυζάντιο ένα κοσμικό επίτευγμα. Η καθαρό­ τητα της φυλής τού προκαλούσε πλήξη, το ίδιο και ο πολιτικός ιδεαλισμός. Και μπορούσε να εί­ ναι καυστικός για τις αριστοκρατικές αξιώσεις της μικρής υπερπόντιας χερσονήσου. «Η αριστο­ κρατία στη σύγχρονη Ελλάδα;» κάποτε αναφώνη­ σε. «Για να είναι κανείς αριστοκράτης εκεί πρέπει κάποιος από την οικογένειά του να είχε πιάσει την καλή στο εμπόριο του καφέ στον Πειραιά το 1849». Ο πολιτισμός που σεβόταν ήταν μια νόθα κατάσταση στην οποία ο ελληνικός τόνος υπερίσχυε, και σ την οποία, με το πέρασμα των εποχών, ξένοι θα παρεισέφρυαν, για να τροποποιήσουν και να τροποποιηθούν. Ε άν ο τόνος θα εξέπνεε δεν θα είχε σημασία: θα είχε κάνει τη δουλειά του, Και θα είχε αφήσει, μακριά σε κάποιο ασιατικό υψίπεδο, ένα ασημένιο νόμισμα, σφραγισμένο με το υπέροχο κεφάλι ενός βασιλιά που θα είχε σκο­ πεύσει στον εξελληνισμό. Ο Περικλής, ο Α ριστεί­ Αλεξάνδρεια οδός Σερίφ · Πασά

75

δης, ο Θεμιστοκλής, οι τύραννοι της σχολικής τά­ ξης: τι ήξεραν γι’ αυτή την προέκταση που ακόμα προεκτεινόταν, και που καμιά φορά έμοιαζε (κα­ θώς μιλούσε) να σημαίνει την ανθρώπινη φυλή; Κ άπου ανάμεσα σ τ’ αστεία και στα σ οβαρά κάπο­ τε συνέκρινε τους Έ λ λ λη νες με τους Άγγλους. Οι δυο λαοί είναι σχεδόν επακριβώς ίδιοι, ισχυρίστη­ κε- εύστροφοι, επινοητικοί, τολμηροί. «Αλλά υπάρχει μια ατυχής διαφορά ανάμεσά μας, μια μι­ κρή διαφορά. Εμείς οι Έ λ λ η νες έχομε χάσει τα κεφάλαιά μας - και τ’ αποτελέσματα είναι αυτά που βλέπετε. Προσευχηθείτε, αγαπητέ μου Φόρστερ, ω προσευχηθείτε, να μη χάσετε ποτέ τα κε­ φάλαιά σας». Αυτό ήταν το 1918. Η βρετανική πτώχευση φαινόταν αδύνατη τότε. Το 1951, που όλα τα πράγματα είναι δυνατά, τα λόγια του σε κάνουν να σκεφτείς - τα λόγια ενός πολύ σοφού, πολύ π ο­ λιτισμένου ανθρώπου, τα λόγια ενός ποιητή που βρήκε κάτι που ούτε η πτώχευση μπορεί να του πάρει, ούτε κάν ο θάνατος. (1951) Μ ετά φ ρ α σ η : Ν α νά Η σ α ΐα (από το «Δύο ζητωκραυγές για τη Δημοκρατία», Εκδ. Ερμείας, 1993)

76

αφιέρωμα

ν το εγχείρημα της εικονοπλασίας πάνω στο Π όλεμος και Ε ιρήνη μπορεί να θεωρη­ θεί γελοία μεγαλομανές, δεν συμβαίνει το ίδιο με έργα όπως το Π έρασμα σ τ η ν Ινδία, το Μωρίς, ή το Ε κεί που οι άγγελοι φοβού­ νται να διαβούν, ο Ε. Μ. Φόστερ ευτύχησε στον κινηματογράφο (αν και δεν πρόλαβε να δει ούτε τα μυθιστορήματά του στην οθόν ούτε ένα σενάριο που είχε γράψει ο ίδιος) κι ειδι­ κά μέσα από τον Τζέιμς Άιβορυ, που, αν κρίνουμε από το παρελθόν του (αναφορά στην Τζέην Ώ σ τιν, κινηματογραφική μεταφορά των Ευρω ­ παίω ν και των Βοστωνέζων) και το μέλλον του (ετοιμάζει τα Υπολείμματα της μέρας) φαίνεται να εμπνέεται πια μόνον από τη λογοτεχνία. Το Π έρασμα σ τη ν Ινδία γράφτηκε το 1924 κι έγινε μπεστ-σέλερ για αρκετές δεκαετίες: ήταν ένα μυθιστόρημα που έδειχνε πως ο Ε. Μ. Φόστερ απομακρυνόταν οριστικά απο τον Μέρεντιθ και τον Χάρντυ και πως εντασσόταν στη δημοκρατι-

Α Η Τζούντυ Ντειβις στο «Εκεί που οι άγγελοι φοβούνται να διαβούν»

Σώτη Τριαντάφυλλου

0 Ε.Μ. Φόστερ στον κινηματογράφο μεταπ ολεμ ικός κόσμος διαβ ά ζει όλο και λιγ ό τερ ο μ υθισ το ρ ή μ α τα : βλέπει όλο και π ερισσότερα. Ή, κοιτάζει, χω ­ ρ ίς να βλέπει, αφ ού ο αναλφ α βη τι­ σ μός επ ηρεάζει την όραση. Έτσι, «εί­ δε» την Άννα Καρένινα, όπως είδ ε το Homo Faber: κι οι σκηνοθέτες/οι π αραγω γ οί/οι σεναρ ιογρ άφ ο ι «μεταφέρουν» τη λο­ γ οτεχνία στον κινηματογράφο, μ ε βάσ η το υ ς απ λούς νόμους τη ς β αρ ύτητας. Α π ’ όπου προκύπτει, πως, ό τα ν η λογοτεχ νία εί­ ναι μ εγάλη, είναι δύσχρηστη κι επομένω ς δεν μ ετα φ έ ρ ε τα ι, ή, για να μ ετα φ ερ θεί, αλ­ λ άζει μ έγ εθο ς, σχήμα και μ ορ φ ή - ότα ν ε ί­ ναι ήσσω ν (όπως στην περίπτω ση το υ Ε.Μ. Φ όστερ) υπ οθέτουμε πως μ ετα φ έρ ετα ι, πως είναι δηλαδή «φορητή», μ εταβιβάσιμη.

0

--------------------------------------αφιέρωμα κή παράδοση του 20ού αιώνα. Ο Ν τέηβιντ Λην, που προερχόταν από τον επικό κινηματογράφο από μιαν άποψη, τον κινηματογράφο της Δεξιάς κι από ένα είδος αγάπης/μίσους για την εποχή της αποικιοκρατίας, χρησιμοποίησε το υλικό του Φόστερ με φαινομενική σχολαστικότητα: ωστόσο, αν και η ιστορία της υστερικής μις Κουέστεντ (Τζούντυ Ν τέηβις) που ισχυρίζεται πως τη βίασε ο Ινδός οικοδεσπότης της, μοιάζει πιστή στο κείμε­ νο, η ταινία προβάλλει τον γνώριμο πατριωτισμό του Ν τέιβιντ Λ ην και την παλιά, την «απ’ έξω» θέαση της Α νατολής. Ο Βρετανός σκηνοθέτης, κινηματογραφεί αριστοτεχνικά το χώρο (κάτι στο οποίο διέπρεπε πάντα, με αποκορύφωμα τον Λ ό ­ ρενς της Α ραβ ίας και την Κ όρη του Ράυαν) υποδυόμενος τον αντικειμενικό παρατηρητή μπροστά στη σύγκρουση των δύο πολιτισμών που περιγρά­ φει με λεπτότητα και ειρωνεία ο Ε. Μ. Φόστερ. Π αρ’ όλ’ αυτά, το «πρόβλημα» της ταινίας είναι ότι συνοψίζει (αν και με τον γιγαντισμό των 163 της λεπτών) τη βεβιασμένη συμμόρφωση των γη­ ραλέων και συντηρητικών στις επιταγές του σ ή­ μερα, όπου η ανοιχτή απολογία της αποικιοκρα­ τίας είναι απαράδεκτη: δείγμα αυτού του ενδό-

77

μυχου αναχρονισμού του Ντέιβιντ Λ ην είναι η μουσική του Μ ωρίς Ζαρ (που κέρδισε το Ό σ καρ - φυσικά!), μουσική για παραμυθίες τύπου Ράντγιαρντ Κίπλινγκ. Η απόκλιση του Λην από τον Φόστερ έγκειται τελικά στο επίπεδο της ιδεολο­ γίας: «Δεν εμπιστεύομαι τους Μ εγάλους Άνδρες», έλεγε ο Φόστερ, « ωστόσο, πιστεύω στην αριστο­ κρατία - αν είναι η σωστή λέξη κι αν ένας δημο­ κράτης μπορεί να τη χρησιμοποιεί. Ό χ ι στην αρι­ στοκρατία της εξουσίας που βασίζεται στην κοι­ νωνική τάξη και την επιρροή, αλλά στην αριστο­ κρατία των ευαίσθητων, των αβρών και των θαρ­ ραλέων ανθρώπων... Α υτοί είναι που εκπροσω­ πούν την αληθινή ανθρώπινη κατάσταση, τη μο­ ναδική μόνιμη νίκη της αλλόκοτης φυλής μας ενάντια στην αγριότητα και το χάος». Α ναρωτιέ­ ται κανείς γιατί το Π έρασμα σ τ η ν Ινδία, δεν μετα­ φέρθηκε στον κινηματογράφο από τον Άιβορυ, από ένα δημοκράτη και μαζί γνώστη της Ινδίας δημιουργό ταινιώ ν σαν το Shakespeare Wallah και το Bom bay Talkie γύρω από την Ινδική πραγ­ ματικότητα.

Γ | ο Δ ω μάτιο μ ε θέα ανήκε σε μια παλιότερη Η Έμμα Τόμσον και ο Άντονυ Χύπκινς στο «Επιστροφή στο Χάουαρντς Εντ».

περίοδο του Ε. Μ. Φόστερ, όπου η σύ­ γκρουση των πολιτισμών διαδραματίζεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με πολιτισμένο/ ευρωπαϊκό τρόπο. Ο Τζέιμς Αιβορυ φαίνε­ ται πως έχει συλλάβει το χιούμορ, την καλο­ ί . σύνη, την «καλή ενέργεια» του Ε. Μ. Φ ό­ στερ, τη στιγμή που ο Ντέιβιντ Λην δεν βλέπει τί­ ποτα πέρα από τον εξωτισμό και τη μεγάλη βρετα­ νική του μύτη. Η ομάδα Άιβορυ/Μ έρτσαντ/Ζαμπβάλα τοποθετούν το μυθιστόρημα στις διαστά­ σεις του: η Λούσυ (Χελένα Μ πόνχαμ Κάρτερ) ανακαλύπτει τον έρωτα και τον εαυτό της χάρη στο απελευθερωτικό περιβάλλον της Τοσκάνης, όπου η νοτιοευρωπαϊκή ιδιοσυγκρασία βγάζει τη γλώσσα της στα άνυδρά κι ανοργασμικά βρετανι­ κά πλάσματα. Ο Άιβορυ, αν και Αμερικανός, φαί­ νεται να ξέρει σε βάθος ό,τι κι ο Ε. Μ. Φόστερ: τη βρετανική ψυχή - αν υπάρχει - και τα βρετανικά ήθη, τη βρετανική συμπεριφορά, τα βρετανικά τικ, τους βρετανικούς κακούς τρόπους κοντολο­ γίς. Στο πρόσωπο της συνοδού της Λούσυ, η Μάγκι Σμιθ ενσαρκώνει τη βρετανικότητα σε γελοιο­ γραφία, ένα μίγμα από πουριτανισμό, κουτοπονη­ ριά και τρέλα του μεγαλείου: μια παραφωνία μέσα στο λαμπρό τοπίο της Φλωρεντίας. Τέλος, ο Άιβορυ παρουσιάζει το Δ ω μάτιο μ ε θέα σα ν μια λι­ χουδιά, σαν μια ματιά σ ’ ένα όχι και τόσο μακρι­ νό παρελθόν όπου ολόκληρες οικογένειες κινδύ-

78

αφ ιέρω μα -------------------------------------

νευαν να διαλυθούν εξαιτίας ενός ανάρμοστου φι­ λιού. Κι όπου συναρμολογούνταν με τη βοήθεια του σωστού φιλιού, τη σωστή στιγμή.

ετά την επιτυχία του Δω ματίου, ο Τζέιμς Άιβορυ γύρισε το Μ ωρίς, το έκτο μυθι­ στόρημα του Ε. Μ. Φόστερ που γράφτηκε το 1914 αλλά κυκλοφόρησε το 1971, δη­ λαδή μετά το θάνατο του συγγραφέα. Το Μ ω ρίς ήταν απαραίτητο να κινηματογραφηθεί, μόνο και μόνο για να ενοχλήσει όσους ενοχλούνται - πρόκειται για την ιστορία ενός νεαρού (Τζέιμς Γουίλμπυ) που ερωτεύεται ένα συμφοιτητή του στα χρό νια του ΊΟ κι αντιμε­ τωπίζει τρεις επιλογές: να παντρευτεί τυπικά μια δεσποινίδα καλής οικογένειας για ν ’ αποφύγει την κατακραυγή, να γίνει ομοφυλόφιλος τω ν χαμαι­ τυπείων (και να μπαινοβγαίνει στη φυλακή) και, τέλος, να διακινδυνεύσει τα πάντα για τον έρωτά του. Η ιστορία τοποθετείται στο χώρο του αρχετυπικού αστικού πανεπιστημίου, στο Μ πράιντσχεντ, όπου πίσω απο τη γραφικότητα και τη χ ά ­ ρη συγκαλύπτεται η κοινωνική βαναυσότητα: τό­ σο το μυθιστόρημα, όσο και η ταινία συνδυάζουν τον τόνο της ηθογραφίας με την τραγωδία και το πάθος, κι όλα εκτυλίσσονται αργά κι υπόγεια. Η τρίτη ταινία που γύρισε ο Τζέιμς Ά ιβορυ πά­ νω στον Ε. Μ. Φ όστερ είναι το Ε π ιστρο φ ή στο Χ ά ο υ α ρν τς Ε ντ, όπου παρουσιάζονται - π άλι - οι αλληλεπιδράσεις ανάμεσα σε διάφορα πολιτισμι­ κά επίπεδα. Ο Ε. Μ. Φ όστερ επιστρέφει σ την προ­ σπάθεια του μυθιστορήματος του Το μακρύτερο ταξίδι, για να αναλύσει και να περιγράφει τη ροή της σύγχρονης αγγλικής ζωής όπως εκτράπηκε μέσα από την εκβιομηχάνιση και την ιμπεριαλι­ στική επέκταση. Η ιστορία εκτυλίσσεται στην εδουαρδινή Α γγλία, όταν μια τάξη νεόπλουτων αστών πάσχιζε ν ’ αναρριχηθεί στην εξουσία. Από τη μια πλευρά, η ταινία παρουσιάζει την ά πληστη οικογένεια των Γουίλκοξ κι από την άλλη, τους Μ παστ, θύματα των οικονομικών εξελίξεων που δεν ευνοούν τα υπαλληλικά στρώματα. Ανάμεσά τους ταλαντεύονται δυο γυναίκες (η Μ άργκαρετ, που την υποδύεται η Έ μ μ α Τ όμσον και η Ρουθ που την υποδύεται η Χ ελένα Μ πόνχαμ Κάρτερ) που αναζητούν μια θέση στην κοινωνία. Ε πίκε­ ντρο της δράσης, της χωρισμένης σε «κεφάλαια» - που ακολουθούν μέσα από διαδοχικά fondu au noir την πορεία του μυθιστορήματος - είναι το εξοχικό σπίτι του Χ άουαρντς Ε ντ, απομεινάρι ενός παλιότερου, αγνότερου τρόπου ζωής. Π ρό­ κειται για τ ην αναζήτηση μιας κατοικίας, ενός κα­

ταφύγιου, της έσχατης προστασίας για τη γυναι­ κεία κατάσταση: ο,τι είναι για τον Τόμας Χάρντυ το The R eturn o f the Native είναι για τον Φόστερ το Χ ά ο υ α ρντς Ε ν τ κι ο Ά ιβορυ φαίνεται να έχει επίγνωση ενός τέτοιου παραλληλισμού. Ό ,τ ι λεί­ πει από τον Φ όστερ, λείπει κι από τον Άιβορυ: ο ερωτισμός, το διφορούμενο, ένα είδος fatalite που χαρακτηρίζουν τόσο τον Χάρντυ όσο και τον Λ ώρενς, όπως και τις ταινίες που προέκυψαν απ’ αυτούς. Το 1991 ο Τσαρλς Στέριτζ, που είχε στο ενεργη­ τικό του την τηλεοπτική σειρά Ε π ιστρο φ ή στο Μ π ρ ά ιντσ χ εντ και το Μ ια χούφ τα σ κ όνη - από δυο μυθιστορήματα του Ή λ β ιν Βω - γύρισε το Ε κ ε ί που οι άγγελοι φοβούνται να διαβούν, μια εξεζητημένη ηθογραφία για μια ομάδα καλοανα­ θρεμμένων Βρετανών εκτεθειμένων σε μια ανεξέ­ λεγκτη κατάσταση. Ο Φ όστερ περιγράφει το ταξί­ δι δυο Α γγλίδων στην Ιταλία - στην αρχή του 20ού αιώ να - που θα καταλήξει σ ’ έναν αταίρια­ στο γάμο και σε μια ομαδική υστερία. Η Έ λ ε ν Μ πίρεν υποδύεται εδώ την τυπική ρο­ μαντική Αγγλίδα που ερωτεύεται ένα νεαρό Λατί­ νο, άξεστο, άπιστο κι άχρηστο - και πεθαίνει λίγο αργότερα φέρνοντας σ τον κόσμο το παιδί του, ενώ η οικογένειά της πασχίζει να εξασφαλίσει την ορθή, βρετανική ανατροφή στο εναπομείναν ορ­ φανό. Η τραγωδία μεταλλάσσεται σε κωμωδία και τούμπαλιν, καθώς το ομαδικό αυτό πορτρέτο πε­ ριλαμβάνει όλες τις αποχρώ σεις της αγγλικής στενοκεφαλιάς, της μοχθηρίας και του σνομπισμού. Ο Ε. Μ. Φόστερ δεν είναι από τους συγγραφείς που προδίδονται εύκολα: καθώς δυσπιστούσε πά­ ντα μπροστά στις «καλές προθέσεις» και καθώς είχε καλές προθέσεις, ο ίδιος, το έργο του είναι ευ­ ανάγνω στα ανθρωπιστικό, ελάχιστα απόκρυφο και εικονοπλαστικό - κατάλληλο για μια λαϊκή τέχνη που παρακμάζει. Για τον Φ όστερ, όπως και για τον κινηματογράφο πάνω σ τον Φόστερ, ται­ ριάζει η παρατήρηση του Τ. Σ. Έ λ ιο τ για τον Μ άθιου Ά ρνολντ: «Αγωνιζόμαστε μάλλον για να κρατήσουμε κάτι ζωντανό παρά προσβλέποντας πω ς κάτι θα θριαμβεύσει.» Φιλμογραφία: Ε. Μ. Φόστερ Το πέρασμα στην Ινδία (Ντέιβιντ Λ ην, 1984). Δωμάτιο με Θέα (Τζέιμς Άιβορυ, 1985). Μ ωρίς (Τζέιμς Αιβορυ, 1987). Ό π ο υ οι άγγελοι φοβούνται να διαβούν (Τσαρλς Στέριτζ, 1990). Επιστροφή στο Χ άουαρντς Ε ντ (Τζέιμς Αιβορυ, 1992).

-------------------------------------------------------------- α φ ιέρω μα 79

Βιβλιογραφία - Αρθρογραφία Ε. Μ. Forster Τα έργα του στα ελλη νικά

Δ ύο ζητω κραυγές για τη δημοκρατία. Μ ετάφρα­ ση: Ν ανά Η σαΐα. Εκδ. Ερμείας, Α θήνα, 1993.

Κ αβάφ ης (δύο δοκίμια). Μ ετάφραση: Ε.Χ . Εκδ. Π ανδώρα, Α θήνα, 1981.

Ά ρθρα για τ ο ν Forster στα ελλη νικ ά

Ταξίδι σ τ η ν Ινδία. Εισαγωγή - μετάφραση: Λίτσα Σιούτη - Γεωργίου, Εκδ. Π λέθρον, Α θήνα, 1980.

W illiam Plom er, «Ε. Μ. Forster», περιοδ. Α γγ λο ελ λ η ν ικ ή Επιθεώ ρηση, αρ. 7, Σεπτέμβριος, 1946.

Έ ν α δωμάτιο μ ε θέα, μετάφραση: Γιώργος και Μ ανώλης Βάρσος. Εκδ. Ο δυσσέας, Α θήνα, 1986.

Γιώργος Σεφέρης, «Μ όργκαν Φόρστερ: Ματιά από τον λοξό πύργο» στο Δ οκιμές, Εκδ. Ίκ α ρ ο ς, Α θήνα, 1981.

Μωρίς. Μετάφραση: Ν ίκος Βουδούρης. Εκδ. Καστανιώτη, Α θήνα, 1988. Ε κ ε ί που οι άγγελοι φοβούνται να διαβούν. Μ ετά­ φραση: Φ ώντας Κονδύλης. Εκδ. Κ αστανιώτη, Α θήνα, 1991. Φ άρος και Φ αρ'σκος. Μ ετάφραση: Α ννυ Σπυράκου. Εκδ. Α λεξάνδρειά, Α θήνα, 1991. Ε π ιστρο φ ή σ το Χ ά ο υ α ρν τς Ε ντ. Μ ετάφραση: Παύλος Ναθαναήλ. Εκδ. Ερμείας, Α θήνα, 1992. Ε π ιστρο φ ή σ το Χ ά ο υ α ρν τς Εντ. Μ ετάφραση: Γ. Κοβαλένκο. Εκδ. Καστανιώτη, Α θήνα, 1992. Ε π ιστρο φ ή σ το Χ ά ο υ α ρ ν τς Ε ντ. Μ ετάφραση: Γιώργος Κουσούνελος. Εκδ. Κλειδί, Α θήνα, 1992.

Ν ίκος Μ ακρής, «Μ υστική και ωραιότητα στα μυθιστορήματα του Forster», περιοδ. Εποπτεία, αρ. 32, Μ άρτιος 1979. Ρεξ Ουώρνερ, «Εντουαρντ Μ όργκαν Φόρστερ, περιοδ. Δ ιαγώνιος», αρ. 7, Ιανουάριος - Απρίλιος 1981. Α πόστολος Σαχίνης, «Ε. Μ. Forster: Howards End» στο Τ ετράδια Κ ριτικής, Εκδ. Εστία, Αθήνα, 1978. Μ. Θεοδοσοπούλου, «Η κρυφή απειλή της αστυφυλίας», εφ. Εποχή, 13.12.1992 και «Αλεξάν­ δρεια του Ε.Μ . Φόρστερ», εφ. Ε ποχή, 17.5.1992. (Γ.Ν.Μ.)

Δ

MBAZfl

σν^ερτενζαςτονς: Κ ώ σ τα Μ η τρ ό π ο υ λ ο N o 89

Π έ τ ρ ο Χ ά ρ η N o 161

Α ρ . Ν ικ ο λ ά ίδ η N o 9 0

Δ ή μ η τ ρ α Π έτ ρ ο υ λ α N o 16 5

Μ ένη Κ ου μανταρ έα N o 1*

Δ η μ ή τ ρ η Χ ρ ισ τ ο δ ο ύ λ ο υ N o 9 2

Π α ν τε λ ή Π ρ ε β ε λ ά κ η N o 17 3

Δ η μ ή τ ρ η Χ α τζ ή N o 5 - 6 *

Α ν τώ νη Σ α μ α ρ ά κ η N o 9 3

Χ ρ ισ τ ό φ ο ρ ο Μ η λιώ νη N o 18 6

Γ ιώ ρ γο Ιω ά νν ο υ N o 9 *

Κυρ No 95

Χ ε ρ Χ ο κ β έ ρ ν τα N o 18 7

Δ ιο ν ύ σ η Σ α β β ό π ο υ λ ο N o 1 0 *

Ν ικ η φ ό ρ ο Β ρ ε ττ ά κ ο N o 9 7

Κ ω ν σ τα ν τίν ο Τ ρ υ π ά ν η N o 191

Γ α β ρ ιή λ Π ε ν τζίκ η N o 1 1 *

Γ ιά νν η Μ α ν ο ύ σ α κ α N o 9 9

Μ ά ν ο Χ α τζ ιδ ά κ ι N o 19 6

Ιά κω β ο Κ α μ π α ν έλλ η N o 1 2 *

Α ν ά σ το Π α π α π έ τρ ο υ N o 9 9

Σ π ύ ρ ο Ε υ α γ γ ελ ά το N o 2 1 3

Ν ίκ ο Σ β ο ρ ώ ν ο N o 1 8 *

Α λ έ ξη Σ ε β α σ τά κ η N o 9 9

Π έ δ ρ ο Μ π ά δ εν α ς

Μ έν τ η Μ π ο σ τα ν τζό γ λ ο υ N o 1 9 *

Ιω ά νν α - Μ π ο υ κ ο υ β ά λ α

ν τ ε λα Π έν ια N o 2 1 3

Ν ίκ ο Π ο υ λ α ν τζά N o 2 7 *

Α ν α γ ν ώ σ το υ N o 1 0 0

Α λ έ ξα ν δ ρ ο Σ χ ιν ά N o 2 1 8

Α λ έ ξα ν δ ρ ο Κ ο τ ζιά N o 2 8 *

Φ ίλιππο Δ ρ α κ ο ν τα ε ιδ ή N o 10 2

Κ α τερ ίν α I. Κ α κ ο ύ ρ η N o 2 2 3

Σ τ ρ α τή Τ σ ίρ κ ο N o 2 9 *

Ν ά σ ο Δ ε τ ζώ ρ τζη N o 1 0 4 -1 3 6

Γ ιεβ γ έ ν ι Γ ιε φ το υ σ έ ν κ ο N o 2 2 5

Ζω ή Κ α ρ έλ λη N o 3 0 *

Τ ά σ ο Α θ α ν α σ ιά δ η N o 10 5

Μ ελ ισ σ ά ν θ η N o 2 3 4

Α λ κή Ζέπ N o 3 3 *

J e a n -M a rie D ro t N o 1 0 7

Ν τ ά ρ ιο Φ ο - Φ ρ ά ν κ α Ρ ά μ ε N o 2 4 7

Γιά νν η Τ σ α ρ ο ύ χ η N o 4 2 *

Λ ίζμ π ε θ Ζ β έ ρ γ κ ε ρ N o 1 0 8 *

Α ν α τό λ ι Ρ ιμ π α κ ό φ N o 2 5 1

Τ ά κ η Σ ινό π ο υ λο N o 4 6 *

Θ . Π ετσ ά λ η -Δ ιο μ ή δ η N o 10 9

Κω σ τή Π α π α γ ιώ ρ γη N o 2 5 2

Ν ίκ ο Κ α ρ ο ύ ζ ο N o 4 8 *

Ιω ά νν η Κ α κ ρ ιδ ή N o 1 1 0

Γ ιώ ρ γ ο Κ ά το N o 2 5 3

Κ .Θ . Δ η μ α ρ ά N o 5 3

Σπ ά ρ ο Π λ α σ κ ο β ίτη N o 11 2

Δ ιδ ώ Σ ω τη ρ ίο υ N o 5 8 *

Τ ά κ η Β α ρ β ιτσ ιώ τη N o 11 5

Π ερ ικ λ ή Σ φ υ ρ ίδ η N o 2 6 0

Κ υ ρ ιά κ ο Σιμ ό π ο υ λ ο N o 5 9 *

Θ α ν ά σ η Β α λ τιν ό N o 11 6

Τ έ ρ ι Ή γ κ λ ε το ν N o 2 6 3

Κ ώ σ τα Ζ ο υ ρ ά ρ ι N o 6 0

Γ ιά νν η Δ ά λ λα N o 11 7

Χ ρ ή σ τ ο Μ α λ ε β ίτσ η N o 2 6 6

Σπ άρο Α σ δραχά No 6 1 *

Ν ίκ ο -Α λ έ ξη Α σ λ ά ν ο γλ ο υ N o 1 1 8

Δ η μ ή τ ρ η Τ ο μ π ά ίδ η N o 2 6 8

Ε μ μ α ν ο υ ή λ Κ ρ ια ρ ά N o 6 2 *

Δ η μ ή τ ρ η Τ σ α ο ύ σ η N o 11 9

Αλ. Φ ιλιπ π όπ ο υλο N o 6 3

Γ ιώ ρ γο Κ α τσ ίμ π α λη N o 121

Κ α ίη Τ σ ιτσ έ λ η N o 6 4 *

Ιω ά νν α Κ α ρ α τζ α φ έ ρ η N o 12 2

Π έ τ ρ ο Α μ π α τζό γ λ ο υ N o 6 7

Κ ώ σ τα Μ έν τ η N o 1 2 3

Γ ιά νν η Δ ο υ α τζή N o 6 8

Π α ν α γ ιώ τη Π α π α δ ο ύ κ α N o 12 4

Τ α τ ιά ν α Γ κ ρ ίτσ η -Μ ιλ λ ιέ ξ N o 7 1 *

Α λ έκ ο Σ α κ ε λ λ ά ρ ιο N o 1 2 4

Γκερ τ Χόφ μαν No 256

Έ λ λη Α λ εξίο υ N o 2 6 9 Ε υ ά γ γ ελ ο Μ ό σ χ ο υ N o 2 6 9 Μ ίλ ο ρ α ν τ Π ά β ιτς N o 2 7 0 Γ εω ρ γ ία Δ ελ η γ ιά ν ν η Α ν α σ τα σ ιά δ η N o 2 7 2 Γ ιο χ ά ν ε ς Ί ρ μ σ ε ρ N o 2 7 3

Λ ιλίκα Ν ά κ ο υ N o 72

Μ α ν ό λ η Α ν δ ρ ό ν ικ ο N o 12 5

Γιώ ρ γη Γ ια τρ ο μ α ν ω λ ά κ η N o 7 3

Γ .Θ . Β α φ ό π ο υ λ ο N o 12 6

Σ τ ρ α τή Δ ο ύ κ α N o 7 4

Ν α τα λ ί Σ α ρ ό τ N o 1 2 9

Φ ρ έν τυ Γ έρ μ α ν ό N o 7 7

Δ η μ ή τ ρ η Μ α ρ ω ν ίτη N o 13 0

Ν ά ν ο Β α λα ω ρ ίτη N o 7 9

Δ η μ ή τ ρ η Π α π α δ ίτσ α N o 13 3

Γ ιώ ργ ο Χ ειμ ω ν ά N o 8 0 *

Ν ίκ ο Χ ο υ λ ια ρ ά N o 1 3 7

Μ α ν τώ Α ρ α β α ν τιν ο ύ N o 81

Ε λ έν η Β α κ α λ ό N o 1 3 9

Π α σ κ ά λ Μ π ρ υ κ ν έρ N o 2 9 7

Τάσ ο Βουρνά No 82

Χ ρ ή σ τ ο Για ν ν α ρ ά N o 1 4 4

Β ιν το σ ά β Σ τ ε β ά ν ο β ιτ ς N o 2 9 8

Σταύρ ο Β αβούρη No 85

Ο υ μ π έρ τ ο Έ κ ο N o 14 5

Β α σ ίλ η ς Γ κ ο υ ρ ο γ ιά ν ν η ς N o 3 0 5

Α σ η μ ά κ η Π α ν σ έλ η ν ο N o 8 8 *

Ν ίκ ο Κ ά σ δ α γλ η N o 14 6

Β ίκα Δ . Γ κ ιζε λ ή N o 3 0 8

* Τα αντίστοιχα τεύχη έχουν εξαντληθεί

Αμος Ο ζ No 282 Δ ο ύ σ α ν Κ ο β ά τσ ε β ιτ ς N o 2 8 3 Π ο λ υ ξέ ν η Μ α τ έ υ Ρουσοπ ούλου No 285 Μ ισ έλ Β ό λ κ ο β ιτς N o 2 8 8

Το σχολικό έτος στα ιταλικά αρχίζει με...

"La lingua italiana per stranieriK. Katerinov- M.C. Boriosi Katerinov - SUPPLEMENTO" 1,2 Toβοηθητικόσυμπλήρωμα αποκλειστικάγιαΈλληνες σπουδαστές τουπιοδιάσημου και διαδεδομένου, στην Ελλάδα και τονκόσμοβιβλίου, ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ - ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ ΚΑΙ ΙΔΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ-ΦΩΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ-ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ · ΔΙΣΚΕΤΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ - ΛΗΜΜΑΤΑ.

και συνεχίζεται με...

ITALIANO ELLENICO > 50.000λήματα > 120.000εκφράσεις και παραδείγματα > 10.000μεταφορικές εκφράσεις Ιδιωματισμοί - Νεολογισμοί - Ορολογία των Επιστημών, των Τεχνών, της Τε­ χνολογίας, της Λογοτεχνίας, της Πλη­ ροφορικής,Συντμήοεις, Αρκτικόλεξα, Παροιμίες, Λατινικές εκφράσεις, Στοι­ χείαΙταλικής Γραμματικής.

ITALIANO ELLENICO DIZIONARIOESSENZIALE >22.500λήματα >45.000εκφράσεις και παραδείγματα >4.000 μεταφορικέςεκφράσεις Ιδιωματισμοί - Νεολογισμοί Ορολογίατων Επιστημών, των Τεχνών, της Τεχνολογίας, της Λογοτεχνίας.

>25.000λήματα >40.000εκφράσεις και παραδείγματα >4.000μεταφορικές εκφράσεις Ιδιωματισμοί - Νεολογισμοί Ορολογία των Επιστήμων, των Τεχνών, της Τεχνολογίας, της Λογοτεχνίας.

Ποιαείναι η κατάλληληλέξη για κάθε περίσταση; Πώς νααποδώσει κανείς ελληνικές ιδιωματικές εκφράσεις στη σημερινή ιταλική γλώσσα; Υπάρχει άραγε σταιταλικά αυτήήεκείνη ηπαροιμία;

[f ] ♦P8RU61A· EDIZIONI

LONDOU 8 - SOLONOS 116, 106 81 ΑΤΕΝΕ - Tel.: 01/ 64.50.266, 64.50.267, 36.16.559 - FAX: 01/ 36.21.158

«ΚΕΔΡΟΣ

χο ειρηνικό 6i6hio

ΣΕ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Α λέξ. Κ ο σ μ α τό π ο υ λ ο υ

Ουίλλιαμ Σαίξπηρ ΡΩΜΑΙΟΣ ΚΑΙ ΙΟΥΛΙΕΤΤΑ Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ ΑΔΕΙΑ ΦΥΣΗ

Ποιήματα εξερεύνησης του απρόσωπου στοιχείου στη φύ­ ση, μια προσπάθεια να δούμε μέσα από την ποίηση τη ζωή από που πηγάζει και πώς ρέει όταν δεν είμαστε εκεί, ν’ ακούσουμε το πολυλαλο ά­ δειο σαν να μη μας αφορού­ σε.

Ποια μορφή μπορεί να πάρει μια πραγματική ερωτική συνά­ ντηση σε μια εποχή που δεν μπορεί να υπάρξει Ρωμαίος και Ιουλιέττα; Η μετάφραση αυτή ξεκίνησε με την πεποίθη­ ση ότι η συνάντηση αυτή ανά­ μεσα σε δυο ανθρώπους που είναι χαμένοι μέσα στον εαυτό τους και μέσα στο συμπαν μπορεί και στα χρόνια μας να πραγματοποιηθεί.

Χριστόφορου Χριστοφή ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΠΕΡΑΣΤΙΚΟΥΣ Στα τέλη του αιώνα

Το «Ημερολόγιο για περαστι­ κούς» είναι μια ουσιαστική πε­ ριπλάνηση στα τελευταία δεκα­ πέντε χρόνια του αιώνα μας μέ­ σα από έναν αυθόρμητο και στιγμιαίο στοχασμό.

Γ. Γενναδίου 3 τηλ. 36.09.712 - 36.02.007