Τεύχος 305

ΠΑΥΛΟΣ ΛΑΜΠΡΟΣ

ΜΕΤΑΣΥΜΠΑΝΤΙΚΗ ΑΡΜΟΝΙΑ Σκεφθήκατε άραγε ποτέ πώς είναι δυνατόν να κάνουμε και την παραμικρότερη κίνηση, τη στιγμή που για να πάμε οπουδήποτε πρέπει πρώτα να διανύσουμε τη μικρότερη απόσταση μιας μεγαλύτερης; Αυτό μας σπρώχνει συνεχώς πίσω μέχρι που μας αναγκάζει να βρούμε την απόσταση εκείνη που μπορούμε άφοβα να διανύσουμε επειδή είναι η μικρότερη όλων και δεν είναι άλλη, φυσικά, από τη μηδενική. Από αυτό τούτο το μηδέν. Τα παραπάνω ισχύ­ ουν και αν θελήσουμε να δούμε από τι αποτελείται η ύλη. Εάν η ύλη είχε πράγματι διαστά­ σεις ή μάζα, θα έπρεπε, αν εμείς μπαίναμε νο­ ερά στα σωματίδιά της, να μπορούμε να κινη­ θούμε προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. Όμως, με βάση τις παραπάνω απόψεις, καμιά κίνηση δεν μπορεί να γίνει εκτός από εκείνη που δια­ γράφει μηδενικές αποστάσεις. Φυσικά, εμείς βλέπουμε τριγύρω μας να σφύζει η κίνηση. Οι φυσικοί μάς εξηγούν ότι αυτό γίνεται επειδή αυτές οι πράγματι μηδενι­ κές διαστάσεις πολλαπλασιάζονται άπειρες φορές. Όμως για να δώσει μετρήσιμο αποτέ­ λεσμα αυτό το γινόμενο, θα πρέπει αυτός που κάνει τον πολλαπλασιασμό αυτό, να βρίσκεται έξω από τρ σύστημα αυτού του οργασμού. Κατά την επανασυστολή του Big Bang, όλο το Σύμπαν θα συρρικνωθεί σ’ ένα μηδενικό ση­ μείο. Αραγε, τι να ’ναι αυτό που, βρισκόμενο προφανώς έξω από το κλειστό συμπαντικό σύ­ στημα, μπορεί να ενεργοποιήσει αποτελεσματικά το γινόμενο του Απειρου με το μηδενικό αυτό σημείο; Να κάτι που εκτός από τους ήρωες των διηγημάτων αυτού του βιβλίου, θα έ­ πρεπε να βάλει σε απορία όλους τους κατοίκους του πλανήτη μας.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΔΩΔΩΝΗ» ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ3

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Κ Α Κ Τ Ο Σ ΑΡΧΑΙΑ ΕΑΑΗΝΙΚ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ «ΟΙ ΕΛΑ ΗΝΕΣ» (Ι.200 Τ()ΜΟΙ) ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ 1. ΠΛΑΤΩΝ 2. ΠΛΑΤΩΝ 3. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 4. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 5. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 6. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 7. ΑΙΣΧΥΛΩΣ 8. ΣΟΦΟΚΛΗΣ 9. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 10. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ 11. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 12. ΣΟΦΟΚΛΗΣ 13. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 14. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 15. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 16. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ ' 17. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 18. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 19. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 20. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 21. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 22. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 23. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 24. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 25. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ 26. ΑΡΡΙΑΝΟΣ

28. ΑΡΡΙΑΝΟΣ 29. ΑΡΡΙΑΝΟΣ 30. ΣΟΦΟΚΛΗΣ 31. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 32. ΠΛΑΤΩΝ 33. ΠΛΑΤΩΝ 34. ΠΛΑΤΩΝ 35. ΠΛΑΤΩΝ 36. ΠΛΑΤΩΝ 37. ΠΛΑΤΩΝ 38. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 39. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 40. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 41. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 42. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 43. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 44. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 45. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 46. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 47. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 48. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 49. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 50. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 51. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 52. ΗΡΟΔΟΤΟΣ

Απολογία Σωκράτους................. 900 Σομπό Ρήσος................... Ικέτιδες................. Εκάβη................... Προμηθέας Δεσμώτης. Φιλοκτήτη;............. Λχαρεής................ Αντιγόνη................ Αγαμέμνων............. Χοηφόροι............... Ευμενίδες............... Ιστορία -I............. Ιστορία -2............. Ιστορία -3.............. Ιστορία -5.............. Ιστορία -6.............. Ιστορία -7.............. Ιστορία -8............. Επτά επί Θήβας... 900 Νεφέλαι............ 1.200 Αλεξάνδρου Ανάβασις-1..... 1.200 Αλεξάνδρου Ανάβασι; - 2...... 1.200 Αλεξάνδρου Ανάβασι; - 3. Αλεξάνδρου Ανάβασι; - 4. Ιφιγένεια η εν Αυλίδι...... Νόμοι -I................... Νόμοι -2................... Νόμοι -3................... Νόμοι -5................... Μήδεια...................... Ιφιγένεια η εν Ταύροι;....

Ηρακλείδες................ Φοίνισσαι.................. Βιβλίο Α' -Κλειώ ........ Βιβλίο Β’ -Ευτέρπη ...... Βιβλίο Γ -θάλεια ....... Βιβλίο Δ' -Μελπομένη Βιβλίο Ε -Τερψιχόρη Βιβλίο ΣΤ -Ερατώ ..... Βιβλίο Ζ -Πολύμνια .... Βιβλίο ΙΓ -Ουρανία .....

53. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ Ελένη .....................

54. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Σόλων - Ποπλικόλας ...

55. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Θεμιστοκλής- Κάμιλλος 56. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ θησεύς - Ρωμύλος .....

57. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Λυκούργος - Νουμάς ...

58. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ ίων ........................

59 ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ Πλούτος .............

60. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ Σφήκες ............

61. ΣΟΦΟΚΛΗΣ Τραχίνιαι ....

62. ΣΟΦΟΚΛΗΣ Αίας ...........

63. ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ Σαμία .........

64 ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ Επιτρέποντες ....

65. ΑΙΣΧΥΛΟΣ Αποσπάσματα ...

66. ΠΛΑΤΩΝ Πολιτεία -I ...

67. ΠΛΑΤΩΝ Πολιτεία -2 ...

68. ΠΛΑΤΩΝ Πολιτεία -3 ....

69. ΠΛΑΤΩΝ Πολιτεία -4 ....

70. ΠΛΑΤΩΝ Πολιτεία -5 .....

71. ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ Αττικά ........

72. ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ Kof θακα 73. ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ Λακωνικά .

74. ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ Μεσσηνιακά . 1.400 75. ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ 76. ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ 77. ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ 78. ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ Βοιωτικά ...

79. ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ Φωκικά .......

80. ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ Πίνακες - Χάρτες - Εικόνες .. 1 81. ΟΜΗΡΟΣ Οδύσσεια - Ραψωδίες α, β,γ,δ 1 Οδύσσεια - Ραψωδίες ε,ξ,η,θ .. 1 82. ΟΜΗΡΟΣ 83. ΟΜΗΡΟΣ Οδύσσεια - Ραψωδίες ι.κ, λ,μ ... 1 84. ΟΜΗΡΟΣ Οδύσσεια - Ραψωδίες ν,ξ, ο, π ... 1 Οδύσσεια - Ραψωδίεςρ,σ,τ,υ .... 1 85. ΟΜΗΡΟΣ 86. ΟΜΗΡΟΣ Οδύσσεια - Ραψωδίες φ,χ,ψ,ω .. 1 87. ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάς - Ραψωδίες Α, Β,Γ,Δ ...... 1 88. ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάς - Ραψωδίες Ε, Ζ, Η, θ ......1 89. ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάς - Ραψωδίες Ι.Κ, Α, Μ ...... 1 90. ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάς - Ραψωδίες Ν,Ξ, Ο. Π ..... 1 91. ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάς - Ραψωδίες Ρ ,Σ,Τ,Υ ...... 1 92. ΟΜΗΡΟΣ Ιλιάς - Ραψωδίες Φ,Χ,Ψ,Ω .......1 93. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ I Γενική Ιατρική .....................1 94. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 2 Προληπτική Ιατρική ............. 1 95. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 3 Παθολογία - Οφθαλμολογία .....1 96. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 4 Ανατομία - Φυσιολογία ........... 1 97. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 5 Διαιτητική - θεραπευτική I ......1 98. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 6 Διαιτητική - θεραπευτική 2 ......1 99. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 7 Γυναικολογία -I ................... 1 100. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 8 Γυναικολογία -2 .................. 1

Η ΣΕΙΡΑ ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

ΟΙ Μ Ε Τ Α Φ ΡΑ ΣΕ ΙΣ Τ Ω Ν Ε ΡΓ Ω Ν Γ ΙΝ Ο Ν Τ Α Ι ΣΗ Μ Ε ΡΑ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

ΚΑΚΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 52, ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ.: 36.28.446, 36.29.157, FAX: 32.41.790

Ε κδόσεις Κ αςτανιωτη Η οιίγχρονη εκδοιική τιαρουοία οια ελληνικά γράμμαια

Ν Ε Α

Β Ι Β Λ Ι Α

1 9 9 3

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Μαρλένα Πολιτοαούλου

Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

>Q

Γιώργος Αρκπηνός

Η Κατάβαση (Αφήγημα) <■' Χριστίνα Γιατζόγλου

της σαύρας (Αφήγημα) Τάσος Ρούσσος

ψ

. ΥΔγγελόπετρα Μϋυβέλά)

.

0 μικρός Κλαύδιος (Αφήγημα)

Γιώργος Σκαμπαρδώνης

Βασίλης Γκουρογιάννης

Η Στενωπός των Υφασμάτων (Διηγήματα) Μάτι φώσφορο. κουμάνι<^ρά|1φ γήματύ)

Το ασημάχρριο,ανθίζει Μυθιστόρημα) Απόστολος Κ. Αοξιάδης

Αντώνης Σουρούνης

Ο Θείος Πείρος και η Εικασία ιου Γκόλνιμπαχ (Μυθιστόρημα

Υπ’ όμιν της Δίϊοας Κρίστη Σταοινοπούλου

Αχιλλέας Θεοφίλου

Επτά φορές στην Αμοργο (^ γ ή φ ω )

Μεθυσμένη opxiiotpa φηγήμαια) Λεύτερης Κυπραίος

Περικλής Σφυρίδης

Χϋράμι'βΜ ρφαια)#,;·.)· ·.

Ο μεγάλος Δεύτερος '..(Μυθιστόρημα

Διονύσης Χαρπόπουλος

Γιώργος Λεονάρδος

Από εδώ πέρασε ο Κίλρόι

κ 'ψ Ψ :

Α.Κ. Χριστοδούλου

-;^ ν

%Γ<τκόκκινο σαλόνιΐέ&ιαΥίάς > ' (Μαήιοιόρημα)

Το αγκάθι ή Ο Παντελής Βλ.α^εφς / | (Χουβήλα) · - Λ Τ 3 . Μ

Πρόδρομος X. Μάρκογλου

ιΐαΘερή αιιώλεια Διηγήματα) Παύλος Μάτεσις

•ΔΔή·4όοους (Διηγήματα)

Σωκράτης Κ. Ζερβός

Αμαλία Μεγαπάνου

Φιρφιρί, οι Φιρφιρογέννητοι και a Μεγάλη Κωπηλασία Βασίλης Μπούτος

Γυναίκες οια πάρκα (Διηγήματα)

Αντρέας Καραντώνης

.Δεκατετράστιχα^,

Αθηνά Παπαδάκη

Αέα>νά της finpivac ψ

Λημήτρης Νόλλας

Q τύμβος κοντά στη θάλασσα

Γ.Λ. Σιδεράς

(Μυ^φτρρημα)

Το χαμαί

Κυριάκος Ντελόπουλος

Γιάννης Τζανειάκης

Αρχαίων Ελλήνων (Μυθισιόρημα)

Με φώτα ερήμου Θανάσης Χατζόπουλος

2

.ϊ

Ματθαίος Μουντές

Νηπιοβαπτισμός

Νίκος Νικολτΰδης

Γουρούνια οιον άνεμο (Μ η ' ?if/||

Γό κρίνο ϊοιι τρόμου -Υ-

S a la S i

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Κ Α Σ Τ Α Ν ΙΩ Τ Η Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

ΔΙΑΒΑΖΩ: Α. Μ εταξά 26, Αθήνα - 106 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

Τεύχος 305 17 Φ εβρουάριου 1993

ΧΡΟΝΙΚΑ

Τιμή: Λ ρ χ. 700 0

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ

0

Γράφει ο Η. Π απαλέξης

1Q

Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέ­ ξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη. Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Καλλιτεχνική επιμέλεια: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Αρμοδίου 14, τηλ. 32.44.111. Fax: 32.37.007 Φωτογραφήσεις-Μοντάζ: 1. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, ΤΗΛ./FAX: 33.01.330 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε. Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463 Ξυλογραφία και ούιθεση εξωφύλλου: Γιάννης Στεφανάκις

Η ΑΤΖΕΝΤΑ

Ε π ιμ έ λ ε ια : Μ παλτάς

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος

Π άνος

jj

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

11 11

Τα 10 εμπορικότερα βιβλία του 1992

1^

Τα εμπορικότερα βιβλία Ελλήνων και ξένων συγ­ γραφέων

1C

ΕΡΕΥΝΑ

*^

Α ριστοτέλης Νικολαΐδη ς: Σ υ γ κ ε ν τρ ω μ έ ν α ποιήματα. Γράφει ο Στ. Κατής

""

Ο Βασίλης Γκουρογιάννης μιλάει στον Ηρ. Παπαλέξη για το βιβλίο του «Το ασημόχορτο ανθίζει»

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

ΕΠΙΛΟΓΗ ΒΙΒΛΙΩΝ 25

Λαογραφία Μ ιχάλη Γ. Μ ερακλή: Λ αϊκή Τέχνη. Ελληνική Λαογραφία. Τόμος Γ' Γράφει η Ματίνα Μελά

29

Αρχιτεκτονική Χαράλαμπου Α. Σφαέλλου: Α ρχιτεκτονική - Η μορφή της σκέψ ης στο φυσικό χώρο Γράφει ο Ιάσων Σύριχας

3I

34

37

Ζωγραφική Πωλ Γκωγκέν. Νόα-Νόα Γράφει η Μαρώ Τριαντά­ φυλλου θέατρο Μάριου Βερέττα: Η μ α ­ γεία τον Μ παλί Γράφει ο Δημήτρης Τσατσούλης Κινηματογράφος Budd Schulber: Κινούμε­ νες εικόνες: αναμνήσεις ενός αρχοντόπουλον του Χ όλιγουντ Γράφει ο Νίνος Φενέκ Μικελίδης

39

Πεζογραφία Βασίλη Ιωακείμ: Π οταμούλα Γράφει ο Στέφανος Σταμάτης

ΠΛΑΙΣΙΟ 23

Πεζογραφία Ανρί-Φρεντερίκ Μπλαν: Τ αγρίμια παλεύουν στο λυκόφω ς Γράφει η Γεωργία Μπακράτση

36

Ποίηση Πάνου Αποστολίδη: Το υπόλοιπο τέλος Γράφει ο Γιώργος Πετρόπουλος

40

Ποίηση Χρήστου Κυριαζή: Οι Ντάβανοι Γράφει ο Γιώργος Πετρόπουλος

57 J

Χ ρηστός Ηλιόπουλος: Ρεμπώ: Από την κραιπά­ λη των αισθήσεων στο α­ πόλυτο κενό

62

Μωρίς Μπλανσό: Ο ύ­ πνος του Ρεμπώ

66

Ξένη Αντ. Γούλα-Μητάκου: Απόηχοι της δόξας του Ρεμπώ στην Ελλάδα

76 /υ

Ο Χένρυ Μίλλερ για τον Ρεμπώ

OH 0υ

Χρίστος Παπαγεωργίου: Ελληνική βιβλιογραφία του Arthur Rimbaud

Δ ελ τίο 41

Βιβλιογραφικό δελτίο

46

Κριτικογραφία

ΑΦΙΕΡΩΜΑ 50 * '''

Βασιλική Εξακουστού: Χρονολόγιο Α. Ρεμπώ

^4 J

Κέλλη Ζερβάνου: Αρθούρος Ρεμπώ

ξένη πεζογραφία Βλαντιμίρ Ν α μ π ό κο φ μβ την Ε πικίνδυνη Σ τροφ ή (Αθήνα, O pera, 1992, σσ. 304) έγραψε ένα μ υθιστόρημα χω ρίς «γενι­ κά νοήματα» ή «Θέματα α νθρω πίνου ενδιαφέροντος».

I Σ' αυτό ιστορείται η ζωή και ο θάνατος του Κρουγκ και του γιου του,. Ντέιβιντ, στο αστυνομικό κράτος Πάντουκ. Βασικό θέμα, ισχυρίζεται ο σ υγγραφ έα ς, είναι ο «κτύπος της καρδιάς του ήρωα π ο υ α γ α π ά , της μεγάλης του τρυφ ε­ ρότητας π ο υ υποβάλλεται σε βασανιστήρια». Σήμερα, εποχή κατάρρευσης τω ν ολοκληρωτικών καθε­ στώτων, η «Επικίνδυνη Στροφή» γίνεται εξαιρετικά επίκαι­ ρη. Καλή η μετάφραση του Τάσου Σαμαρτζή.

δοκίμια Ε.Μ. Φ όστερ στο BBC, στην ογδοηκοστή επέτειο των γενε­ θλίων του, είχε δηλώσει: «Δεν έγρα ψ α όσο ήθελα να είχα γράψει... γ ρ άφ ω για δυ ο λόγους: εν μέρει για να βγάλω χρήματα και εν μέρει για να κερδίσω το σεβασμό των αν­ θρ ώ π ω ν π ο υ σέβομαι. Το καλύτερο π ο υ θα είχα να κάνω, θα ήταν να π ρ οσ θέσω π ω ς είμαι εντελώς βέβαιος ότι δεν εί­ μαι ένας μεγάλος μυθιστοριογράφος». Α γαπητός στο ελληνικό κοινό ο Ε.Μ. Φ όστερ α π ό τα μυθιστορήματά του και α π ό τις μεταφορές τους στον κινημα­ το γρ άφ ο (Το π έρ ασ μα σ την Ινδία, Δωμάτιο με θέα, Μωρίς, Επιστροφή στο Χ άουαρντς Εντ [κυκλοφόρησε πρ ό σ φ α τα α π ό τρεις εκδοτικούς οίκους] κ.ά. με τις Δυο ζ η τω κ ρ α υ γέ ς γ ια τη Δ ημοκρατία (Αθήνα, Ερμείας, 1992, σσ. 308) ασχολείται με ένα άλλο είδος γραφ ής: τα δοκίμια. Γραμμένα με­ τά το 1936, με την απ λό τητα και την α μεσότητά τους, προκαλούν έκπληξη και κινούν το ενδιαφέρον του αναγνώ στη. Σ’ αυτό βέβαια συμβάλλει και η εξαίρετη μετάφραση της ποιήτριας Ν ανάς ΗσαΤα.

χρονικά 9

-£ηισηραιλσ£ΐζ παιδικά ι Ερευνητές είναι ένας νέος εκδοτικός οίκος στο χώ ρο του βιβλίου για παιδιά. Οι εκδόσεις του ασχολούνται με θέματα επιστήμης, τεχνολογίας και οικολογίας, ενώ στα άμεσα σχέδια είναι η έκδοση βιβλίων για ζητήματα τέχνης και π ο ­ λιτισμού. Το Α να κα λ ύ πτω τη Φ ύση του David Burnie (απόδοση στα ελληνικά Ε. Ο ικονομίδου, Αθήνα, 1992, σσ. 192) είναι ένα σ υναρπαστικό ταξίδι για την ανακάλυψη τω ν μυστικών του φυτικού και ζωικού βασιλείου. Καθοδηγεί τα πα ιδιά στη δημιουργία ενός «οικιακού εργαστηρίου» για ασφαλή εκπαιδευτικά, διασκεδαστικά και δημιουργικά πειράματα. Παράλληλα απ α ντά σε ερωτήματα: π ο ύ οφείλεται η ζωή, π ο ια είναι η διαδικασία της εξέλιξης, τι είναι η οικολογία; Ασχολείται με τον κόσμο τω ν φυτών, των δέντρων και των μυκήτων, με τη ζωή στο νερό, τα έντομα, τα π ο υλιά, τα ερ­ πετά , τα θηλαστικά. Θ αυμάσιο εικονογραφικό υλικό συνο­ δεύει τα σύντομα, κατατοπιστικά κι εύληπτα κείμενα. Δί­ καια τιμήθηκε με το βραβείο junior 1992 science book prize π ο υ απονέμεται κάθε χρόνο α π ό το Βρετανικό Μ ουσείο Ε­ πιστημώ ν σε βιβλία, τα ο π ο ία συνέβαλαν στην ευρύτερη κατανόηση επιστημονικών εννοιών. Στη σειρά Ο ικολογία για π α ιδιά 6-11 ετών κυκλοφορούν επίσης, α π ό τον ίδιο εκδοτικό οίκο, τέσσερα βιβλία για τη Ζωή σ τις Π ολικές π ε ρ ιο χ έ ς της M onica Byles, τη Ζωή σ το υ ς Ω κεανο ύς, τη Ζωή στα β ροχερά δάση και τη Ζωή σ τις Ερήμους του Lucy Baker. Κεντρικός το υ ς άξονας οι σχέσεις ανθρώ πω ν, ζώ ων και φ υτώ ν κι οι επιδράσεις τους στην οικολογική ισορροπία του πλανήτη μας.

Κωμικές ιστορίες χάβε Κυριακή πρωί από το ρα­ διοφωνικό σταθμό του Σεράγεβο: α) «Το έτος 1997είναι η Ελβετία που σπαράζεται από έναν αιματηρό εμφύ­ λιο πόλεμο ανάμεσα σε Γερμανούς, Ιταλούς και Γάλλους και η Γενεύη πολιορκείται επί 9 μήνες, ε­ νώ οι ειρηνευτικές συνομι­ λίες διεξάγονται στο πλού­ σιο Σεράγεβο». β) «Απέχει η Ζιμπά­ μπουε από την ψηφοφορία στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ για τις κυρώσεις εναντίον της Σερβίας; Οι συντάκτες του προγράμ­ ματος έχουν μια φαντα­ στική τηλεφωνική επικοι­ νωνία με τον πρόεδρο της Ζιμπάμπουε, ο οποίος εξη­ γ ε ί τη στάση του; — Υποστηρίζουμε τον πρόεδρο Τίτο, ο οποίος εί­ ναι με το μέρος των αδε­ σμεύτων.

— Μα ο Τίτο πέθανε πριν από 13 χρόνια.

— Σοβαρά; Μ όλις τώ­ ρα το μαθαίνουμε». (Από ανταπόκριση του Στ. Κούλογλου στο «Βήμα» της 31.1.93) Όπως τα άνθη της πέτρας, έ­ τσι φυτρώνει το χαμόγελο και η ελπίδα και η προσπάθεια του ανθρώπου στο Σεράγεβο. Γιατί, ενώ όλα πεθαίνουν γύ­ ρω του, φαίνεται πως κάτι σπουδαίο του μένει ακόμα. Ο εαυτός του. Καταφύγιο και ορμητήριο των δυνάμεων της ζωής. Λ.

Κάθε Τε, 5-7 μ.μ. Ο Αριστείδης Παπανδρέου (αντιναύαρχος-αρχηγός ε.α.) με­ λετά τα οκτώ βιβλία των «Τοπικών» τον Αριστοτέλη. Στο «Άλσος Γραμμάτων και Τεχνών». Κάθε Τε, 7-9 μ.μ. Ομιλία κοινωνικού και φιλοσοφικού περιεχομένου. Εκδή­ λωση του «Σεμιναρίου Κοινωνικού και Φιλοσοφικού Προβληματισμού» (διεύ­ θυνση: καθ. του Πανεπιστημίου Αθηνών Γεώργιος Μποζώνης), στο Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων.* 3/3. Τε, 7.30 μ.μ. Ο Σύλλογος Κασιωτών παρουσιάζει το βιβλίο «Τα ποιμενικά» (λαογραφία) τον Αντωνίου Σοφού. Στο Κέντρο ΕκδηλώσεωνΌμιλιών (Μιχαήλ Βόδα 28, τηλ. 8835911).* Κάθε Πε, 7-9 μ.μ. Ο Κώστας Γανωτής προσπαθεί να ερμηνεύσει την «Οδύσ­ σεια». Στο «Άλσος Γραμμάτων και Τεχνών».

3/3, Τε, 10 μ μ. Διαβάζει η ηοιήτρια Ο­ λυμπία Καράγιωργα. Στο χώρο έκφρα­ σης «Λαμπυρίδες» (Δεληγιάννη 4 και Ααγουμιτζή, πίσω από το Πάντειο Πανε­ πιστήμιο, τηλ. 9227710).

4/3, Πε, 7 μ.μ. Ο θ. Παπαγγέλλης (αν. καθ. στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) μας μεταφέρει από την ελληνική στη ρωμαϊκή ελεγεία. Στο Ιδρυμα Γουλανδρή-Χορν (Μάρκου Αυρηλίου 5, Πλάκα, τηλ. 3219196).* 4/3, Πε, 7.30 μ.μ. Ο Χορστ Ντόμντεϊ (καθ. στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου) βγάζει στην επιφάνεια τους φακέλους των Ανατολικογερμανών συγγραφέων στη Στάζι. Στο Ινστιτούτο Γκέτε Αθηνών (Ομήρου 14-16, τηλ 3608111).* 5/3. Πα, 8.30 μ.μ. Ο καθ. πανεπιστημίου Νικόλαος Αντωνόπουλος παρουσιάζει το βιβλίο «Κυηριακό-Ευθύνες, τ. I-IV» του Πλουτή Σέρβα. Στο «Σπίτι της Κύ­ πρου» (Ηρακλείτου 10, Κολωνάκι, τηλ.

3641217-8).* 8/3, Δε, 5-7 μ.μ. Ο Γεώργιος Τράπαλης εντοπίζει τα προβλήματα διδασκαλίας της ορολογίας στο μάθημα της νεοελ­ ληνικής γλώσσας στο γυμνάσιο. Στο Ί­ δρυμα Γουλανδρή-Χορν.*

8/3, Δε, 8.30 μ.μ.. Ο Γιώργος Χειμωνάς, ο Μένης Κουμανταρέας, ο Θανάσης Νιάρχος και ο Βασίλης Βασιλικός συζη­ τούν για τον Κώστα Ταχτσή. Στο Γαλλι­ κό Ινστιτούτο Αθηνών (Σίνα 31, τηλ.

3624301-5).* 10/3, Τε, 10.45 μ.μ. Διαβάζει η ηοιήτρια Αγγελική Ελευθερίου. Στο χώρο έκφρασης «Λαμπυρίδες».

11/3, Πε, 7 μ.μ. Ο Νίκος Πετρόχειλος (καθ. στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) γεφυρώνει την ελληνική με τη ρωμαϊκή ιστοριογραφία. Στο Ίδρυμα Γουλαν­ δρή-Χορν.* 13/3, Σα, 7 μ.μ. Ο π. Μιχαήλ Ρούσσος και ο Βασίλης Αλεξάκης παρουσιάζουν τις ποιητικές συλλογές του Τώνη Γκρούλερο. Στο Κέντρο ΕκδηλώσεωνΟμιλιών.* 15/3, Δε, 5-7 μ.μ. Η γλωσσολόγος Ευαγ­ γελία Θωμαδάκη εντοπίζει τα προβλή­ ματα διδασκαλίας της μορφολογίας στο μάθημα της νεοελληνικής γλώσσας στο γυμνάσιο. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν.* 15/3, Δε, 8.30 μ.μ. Ο Γιάννης Γαϊτάνος μιλάει για το ηεζογραφικό έργο του Κώστα Μαύρου. Στο «Σπίτι της Κύπρου».* 17/3, Τε, 10.45 μ.μ. Διαβάζει η ποιήτρια Αγγελική Σιδηρά. Στο χώρο έκφρα­ σης «Λαμπυρίδες».

18/3, Πε, 7 μ.μ. Ο Φάνης Κακριδής (ομ. καθ. στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) πο­ ρεύεται από το ελληνικό στο ρωμαϊκό θέατρο. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν.*

18/3, Πε, 8.30 μ.μ. Επιστήμονες συζη­ τούν για τους προβληματισμούς του Jacques Lacan, δηλαδή για τη γλώσσα μεταξύ μυχανάλυσης και φιλοσοφίας. Στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών.* 18-20/3, Πε, 5 μ.μ., Πα·Σα, 10 π.μ. Το Ε­ θνικό Κέντρο Πιραντελικών Σπουδών του Αγκριτζέντο οργανώνει ελληνοϊταλικό συμπόσιο με θέμα: «Ο Πιραντέλο και το θέατρο». Συμμετέχουν: Έντσο Λαουρέτα (καθ., πρόεδρος του Ε.Κ.Π.Σ.), Σάρα Τζάπουλα Μούσκαρα (καθ. του Πανεπιστημίου της Κατάνια), Κοράνιο Ντουάτι (καθ. του Πανεπιστημίου του Τρέντο), Ρενάτο Τομαζίνο (καθ. του Πα­ νεπιστημίου του Παλέρμο), Κώστας Γεωργουσόπουλος (καθ. του Πανεπιστη­ μίου Αθηνών) και Ελένη Βαροπούλου (κριτικός θεάτρου). Στην Ε.Σ.Η.Ε.Α. (Α­ καδημίας 20).* 19/3, Πα, 7 μ.μ. Ο ομ. καθ. Γεώργιος Αντωνόπουλος φιλοδοξεί να ερμηνεύ­ σει την ελληνική γλώσσα. Εκδήλωση της Εταιρείας Μελέτης του Ελληνικού Φιλοσοφικού Λόγου, στο Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων.

19/3, Πα, 7.30 μ.μ. Οι ηθοποιοί Όλγα Δαμάνη και Γιόρια Λαμπροπούλου δια­ βάζουν Πιραντέλο, στα ιταλικά και ελ­ ληνικά. Στο πλαίσιο του συμποσίου «Ο Πιραντέλο και το θέατρο», στην Ε.Σ.Η.Ε.Α.* 19/3, Πα, 8.30 μ.μ. Η Αριάδνη Κλωνιζάκη αισθάνεται το κρασί της Κύπρου στη λογοτεχνία και στην παράδοση και οι φιλοξενούμενοι γεύονται κυπριακούς με­ ζέδες και κρασί. Στο «Σπίη της Κύπρου».* * Είσοδος ελεύθερη Επιμέλεια: Πόνος Μπαλτάς

Ο

ο ο

β·βλ

t o

u

,οΐ'ί»”

ο

1993

.vofio”

ο ο ο ο

* sS & k^ss* g k.

ο

Αριστοτέλης-Αθ., Γκρίτσης-Γεωργιάδης-Καλλιθέα, Ενδοχώρα-Αθ., Εξαρχόπουλος-ΑΘ., Ελευθερουδάκης-Αθ., Εστία-ΑΘ., Ήλιος-Δράμα, Ιανός-Θεσσ., Κρομμΰδας-Χίος, Λέσχη του Βιβλίου-ΑΘ., Λέσχη του Βιβλίου-Θεσσ., Μεθενίτης-Πάτρα, Όμηρος-Βόλος, ΠαράμετροςΒύρωνας, Πρίσμα-Πειραιάς, Ραγιάς-Θεσσ., Ρόμβος-Αθ., Σάκης-Νέα Σμύρνη, ΦιλπτττότηςΑθ., Χνάρι-Αθ.

52®*®

Β ΒΒΒΒ

ο ο ο ο

ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ Γ.: Η εποχή των καφέδων

ΕΛΥΤΗΣ Ο.: Εν λευκώ

ΙΚΑΡΟΣ

ΑΛΙΕΝΤΕ I.: Επουράνιο Σχέδιο

ΩΚΕΑΝΙΔΑ

ΓΕΡΜ ΑΝΟΣ Φ.: Γυναίκα από βελούδο ΚΑΨΗΣ Γ.: 1922. Η Μαύρη Βίβλος ΚΟΥΝΤΕΡΑ Μ.: Η αθανασία ΠΙΛΤΣΕΡ Ρ.: Σεπτέμβρης

ΚΕΔΡΟΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΚΑΚΤΟΣ

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

ΕΣΤΙΑ ΩΚΕΑΝΙΔΑ

| ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ.: Τανγκό μες στον καθρέφτη ΒΛΑΧΟΥ Ε.: Πενήντα και (3ος τόμος) ΣΤΟΟΥΚΕΡ Μ.: Ο Δ ράκουλας

Φ ΙΛΙΠΠΟΤΗΣ

ΖΗΒΡΟΣ

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

| ΓΚΟΥΛΙΚ Β .Ρ..: Δ ολοφονίες στη σκιά του ζωδιακού κύκλου | ΣΑ Μ Α Ρ Α Κ Η Σ Α .: Κόντρα

ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗΣ

ΘΕΜΕΛΙΟ

τα 10 εμπορικότερα βιβλία του 1992 Π αρα θέτο υμ ε τους παρακάτω πίνακες, οι οποίοι αφορούν στην κυκλοφορία των δέκα (10) εμπορικότερων βιβλίων της χρονιάς που μας πέρασε (Ιανουάριος-Δεκέμβριος του ’92). Πρέπει να επισημάνουμε ότι σ’ αυτούς τους πίνακες υπάρχουν βι­ βλία που ολοκλήρωσαν έναν κύκλο πωλήσεων επειδή κυκλοφόρη­ σαν στις αρχές του χρόνου. Άλλα, τα οποία εκδόθηκαν προς το τέ­ λος του ’92, μπορεί να εμφανίζονται και στους πίνακες των best seller του επόμενου χρόνου· γι’ αυτό η σειρά εμφάνισής τους στους πίνα­ κες ας μη θεωρηθεί οριστική, μια και μερικά βιβλία δεν έχουν ολοκλη­ ρώσει τη βραχύβια ή μακρόβια παρουσία τους στους πάγκους των βιβλιοπωλείων. Πρέπει να σημειώσουμε επίσης ότι στους πίνακες περιλαμβάνο­ νται μόνον όσα βιβλία εμφανίστηκαν τουλάχιστον δύο φορές στα ε­ μπορικότερα βιβλία του 1992. Οφείλουμε, τέλος, και είναι ευνόητο, να αποσυνδέσουμε την ποιό­ τητα από την εμπορικότητα. Δεν σημαίνει δηλαδή, κατ’ ανάγκη, ότι τα βιβλία με τη μεγαλύτερη κυκλοφορία ήταν και τα καλύτερα έναντι κάποιων άλλων που δεν είχαν παρόμοια· τύχη.

| ΚΟΥΝΤΕΡΑ Μ.: Η αθανασία

| ΓΕΡΜ ΑΝΟΣ Φ.: Γυναίκα από βελούδο

ΚΕΔΡΟΣ

ΚΑΚΤΟΣ

| ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ.: Ταγκό μέσα από τον καθρέφτη

| ΒΑΚΑΑΟΠΟΥΛΟΣ Κ.: Το μακεδονικό ζήτημα ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ Α.: 10 λεπτά

Μ

Μ ΙΣΣΙΟΣ X.: Τα κεραμίδια στάζουν

Μ

ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ Γ.: Η εποχή των καφέδων

ΣΑΜ ΑΡΑΚΗΣ Α.: Κόντρα

ΠΑ ΡΑ ΤΗ ΡΗ ΤΗ Σ

LIBRO ΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΜΕΑΒΙΛ X.: Μόμπυ Ντικ ή η φάλαινα U

ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ

ΩΚΕΑΝΙΔΑ

Μ ίΜ

H

ο ό

ο ο ο ο ο ο ο ο

ΕΣΤΙΑ

| ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά

| ΠΙΛΤΣΕΡ Ρ.: Σεπτέμβρης

Ο

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ GUTENBERG

ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗΣ

ΕΛΥΤΗΣ Ο.: Τα ελεγεία της οξώπετρας

ΙΚΑΡΟΣ •

• Ο Μ. Κούντερα είναι αδιαμφισβήτητα ο σ υγγραφ έα ς του ο­ πο ίο υ τα βιβλία διαβάζονται περισσότερο στη χώρα μας.

• Η πεζο γρ αφ ία υπερτερεί έναντι άλλων κατηγοριών • Οι προτιμήσεις του αναγνωστικού κοινού στρέφονται περισ ­ σότερο στους Έλληνες π α ρ ά στους ξένους συγγραφείς.

ο ο ο ο

ο ο ο ο ο ο b ο

ο ο, ο

ο ο

ό

ο

Τα εμπορικότερα βιβλία Ελλήνων συγγραφέων 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ. Βαμμένα κόκκινα μαλλιά. ΚΕΔΡΟΣ ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ. Γυναίκα από βελούδο. ΚΑΚΤΟΣ ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ. Ταγκό μέσα από τον καθρέφτη. ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Το μακεδονικό ζήτημα. ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ Α. 10 λεπτά. LIBRO ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ Γ. Η εποχή των καφέδων. ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ ΜΙΣΣΙΟΣ X. Τα κεραμίδια στάζουν. ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ ΣΑΜΑΡΑΚΗΣ Α. Κόντρα. ΕΑΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗΣ ΕΛΥΤΗΣ ΟΔ. Τα ελεγεία της οξώπετρας. ΙΚΑΡΟΣ ΔΙΑΚΟΓΙΑΝΝΗΣ Κ. Είναι Έλληνας ορθόδοξος. Σφάξτέ τον. ΛΟΓΟΘΕΤΗΣ ΜΠΙΟΥΜΠΙ Φ. Σχέσεις οργής. ΕΞΑΝΤΑΣ

• Εξαιρετικά ενθαρρυντικό είναι το γεγον ός ότι τα βιβλία του Ο. Ελότη εμφανίζονται σταθερά σ τους πίνα κες με τα εμπορικότερα βιβλία.

• Τα «Βαμμένα κόκκινα μαλλιά» του Κ. Μ ουρσελά είναι best seller για τρία χρόνια· π ρ ώ το σε πω λήσ εις το 1990 και 1992 και στις π ρ ώ τες θέσεις σ τους πίνακες το 1991.

• Ο Φ. Γερμανός, η Μ. Βαμβουνάκη, ο Γ. Ξανθούλης, ο Α. Σαμαράκης όπ ο τε κυκλοφορούν βιβλία το υ ς γίνονται best seller. Στην ίδια κατηγορία μπ ο ρ εί να ενταχθούν, με μικρότερες πω λήσεις, τα βιβλία του X. Μίσσιου και της Φ. Μ πιούμπι.

• Η επικαιρότητα ωφελεί, έστω και παρω δικά. Τα βιβλία των Κ. Βακαλόπουλου και Κ. Διακογιάννη ενδιαφέρουν το π λ α τύ κοινό.

Τα εμπορικότερα βιβλία πενών συγγραφέων 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

ΚΟΥΝΤΕΡΑ Μ. Η αθανασία. ΕΣΤΙΑ ΠΙΛΤΣΕΡ Ρ. Σεπτέμβρης. ΩΚΕΑΝΙΔΑ ΜΕΛΒΙΛ X. Μόμπυ Ντικ ή η φάλαινα. GUTENBERG ΠΕΤΡΩΦ I. Μακεδονία. Αρχαία και βυζαντινή εποχή. ΠΟΝΤΙΚΙ ΝΤΥΡΑΣ Μ. Ο εραστής. ΕΞΑΝΤΑΣ ΜΠΟΥΣΚΑΛΙΑ Λ. Να ζεις ν’ αγαπάς να μαθαίνεις. ΓΛΑΡΟΣ ΓΚΟΡΝΤΙΜΕΡ Ν. Οι άνθρωποι του Τζούλι. ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ ΕΚΟ ΟΥ. Η τέχνη και το κάλλος στο Μεσαίωνα. ΓΝΩΣΗ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ Φ. Έγκλημα και τιμωρία. ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΖΙΛ Ρ. Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες. ΟΔΥΣΣΕΑΣ•

• Οι κλασικοί μυθιστοριογράφοι (Μέλβιλ, Ντοστογιέφσκι, Μούζιλ) ενδιαφέρουν σταθερά το αναγνω στικό-αγοραστικό κοινό.

• Ο Μ. Κούντερα είναι π ά ντα π ρ ο σ φ ιλ ής ό π ω ς και ο Ου. Έκο.

• Επικαιρικά γεγο νό τα επιδρ ο ύν στις πω λήσεις τω ν βιβλίων· η Ν. Γκόρντιμερ με το βραβείο Ν όμπελ, η Μ. Ντυράς με την κινη­ ματογραφική απ ό δο σ η του «Εραστή» και ο I. Πετρώφ με τη «Μακεδονία».

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΓΙΑ

ΝΕΟΥΣ

Ο ι Ν έοι Τ ίτλοι Τ ης Σ ειράς 8. G erhart Hauptmann, 0 Κ λειδούχος Τιλ Μετάφραση Μαρλένα Πολιτοπούλου 13. Stendhal , Βικτόρια Ακοραμπόνι Μετάφραση Μανόλης Γιαλουράκης 14. HonorE de B alzac , Ζ. Μ άρκάς Μετάφραση Μαρία Μανδάλου 17. Λ εονιντ Α ντρεγιεφ , Ν υχτερινή Κουβέντα Μετάφραση Κοραλλία Μακρή 22. HonorE de B alzac , Έ ν α Επεισόδιο την Εποχή

της Τρομοκρατίας Μετάφραση Τίνα Μαυρομαρά 24. T homas Hardy , 0 Μ ελαγχολικός Ο υσάρος Μετάφραση Γιώργος Φυλαχτός 26. F ranz K afka , 0 Κ αλλιτέχνης της Πείνας

και Ά λ λ ες Ιστορίες Μετάφραση Σ ά^ ά τη ς Τσερτσής 27. Z acharias T o P E L iu s ! ^ B ™ i0 m £ g Ιστορίες Μετάφραση Στάθης Φερεντίνος 28. Ιβαν Τ ουργκενιεφ, Τριπλή Συνάντηση Μετάφραση ΚοραλλίαΓ Μακρή 29. Nathaniel Hawthorne, Ίθα ν Μ πραντ Μετάφραση Κοσμάς Πολίτης so. G oethe, Το Π ράσινο Φίδι Μετάφραση Γιάννης Οικονομίδης 31. Stephen C rane, Τ ο Βαρκάκι Μετάφραση Νάτα Κοκκόλη 33. E dmond A bout, Η Μ ύτη ενός Συμβολαιογράφου Μετάφραση Κωστής Μπαστιάς 35. Ε λιν Π ελιν , Οι Γέρακες Μετάφραση Ηλεκτρα Κρυσταλλίδου 36. J oseph C onrad, 0 Μ υστικός Σύνοικος Μετάφραση Βούλα ΠαρΘένη 37. Stendhal, Η Ηγουμένη του Κάστρο Μετάφραση Μανόλης Γιαλουράκης 38. Ε.Τ.Α. Hoffmann, Κ ρέσπελ και Αντω νία Μετάφραση Γιώργος Κεντρωτής 39. Willa C ather , 0 Γείτονας Ροζίσκι Μετάφραση Μάριαν Γεωργούδη

A n τις Εκδόσεις G

U

T

E

N

B

E

R

G

ίΛ

Αριστοτέλης Νικολαίδης: «Να ξαναγυρίσουμε, όσο αυτό κι αν είναι λίγο, στις αναπνευστικές, πλα­ στικές, δραστήριες πηγές της γλώσ­ σας, ν’ αποσπάσουμε από τις λέξεις τις φυσικές κινήσεις οι οποίες τους έδωσαν γέννηση, η λογική και περι­ γραφική πλευρά του λόγου να εξα­ φανιστεί από την φυσική κι αποτελε­ σματική του πλευρά και οι λέξεις α­ ντί να υπολογίζονται μόνο γι’ αυτό που θέλουν να πουν μιλώντας γραμ­ ματολογικά, να εννοούνται απ’ την ηχητική τους σκοπιά και να συλλαμβάνονται σαν κινήσεις... Να ένας τρόπος με τον οποίον η γλώσσα της φιλολογίας ανασυντίθεται και γίνε­ ται η γλώσσα ζωντανή».

Antonin Artaud: Le Theatre et son Double

«Μου έκανε τρομερή εντύπωση η παράδοξη ομορφιά της κι έγραψα τότε λίγους στίχους: μια συνάντηση μόλις έφευγε και κανένας δεν ήξερε τη μορφή της μόνο μια παρουσία στα δάκτυλα που ράγιζε την αφή μου. Ναι, μου ήταν για πολύ καιρό μια ψηλαφητή ομορφιά που την άγγιζε ένας τυφλός». Α.Ν.: Ο ιερός μαστός

Συγκεντρωμένα ποιήματα α μπορούσε κανείς να κα­ λύψει μια μονογραφία με θέμα τις σ υγκυρίες γενέσεως, τις εσωτερικές κι εξω­ τερικές περιρρέουσες, α­ κόμη και τις υποφώσκουσες δομές των πλείστων ποιημά­ των του Α.Ν., και μόνο από την α­ νάγνωση του πεζογραφικού και δοκιμιακού του έργου. Μοναδική (μεθ)-ερμηνεία και (μετα)γραφή της ποιήσεώς του, στο διαχρονι­ κό όσο και στο συγχρονικό πε­ δίο, ποιητής δεν έχει ευτυχήσει να καταθέσει εν Ελλάδι («εν ανθηρώ έλληνι λόγω») όσον ο Α.Ν. στο σύνΟλον ποιητικό του έργο. Κι όταν λέγω «συν-Όλον ποιητι­ κό», δεν εννοώ παρά τούτο: ότι ό­ λο το έργο του Α.Ν., από τα επι­ στημονικά συγγράμματα της ψυχιατρικής-ψυχανάλυσης, τα σημειολογικά του δοκίμια, τα μυ­ θιστορήματα και διηγήματα, τα ποιήματά του με τις συν(νουν)εχείς των εξαλλαγές (και παραλογαίς), μέχρι την ρηξικέλευθη2 με­ τάφραση των απάντων του Έλιοτ, αποτελούν μιαν αδιάσπα­

8

στη ενότητα ενός και μόνο Λό­ γου: αυτού του ποιητικού «Σημείου-Λόγου» («είσαι το Ση­ μείο» Σικελιανός) όπω ς εγγράφεται στα, με τον απέριττο τίτλο, «Συγκεντρωμένα ποιήματα 1952-1990»3: «ο κάθε κόκκος/κρύβει κι άγουρο Θεό/που περιμένει να ωριμάσει -/κ α ι πανταχού προβάλλει το σημείο/ το ίδιο πάντοτε, στίξη/φαρμακερή κι αντίστιξη» (12). Η συνάντησή μου με τον Α.Ν. στα 1982 για τη συνεργασία μας στο περιοδικό «φωνή-εν»4 μ’ έφε­ ρε σ’ εγγύτερη επαφή με το έργο του και τον ίδιο. Συν τω χρόνω αυτή η επαφή με συνήγαγε στο στερέωμα του «σύμπαντος ποιη­ τικού» του Λόγου. Έτσι το παρόν γράφημα (ψυχογράφημα ίσως;) έχει τη σημασία μιας συν­ αινετικής πράξης της αναγνώσεως, όπου η συναίνεσις ως πράξις αναθυμητική, ευλογεί το έργο α-

Μήγαρις... Πάρεξ... Πάντοτε... (β)' Η Σημειολογική πείρα και η Ποιητική Πυρά του Α.Ν.

16

χ ρ ο νικά ---------------------

πείρως και ευλογείται από αυτό αρρήτως. Αποτελεί μια διαδικα­ σία ανα-γνωστικής προσέγγισης (με την έννοια της αναψηλαφήσεως) μιας γόνιμης ποιητικής παρα­ γω γής και παρουσίας στα ελλη­ νικά γράμματα και διεθνώς, σχε­ δόν μισού αιώνα: «χαρούμενη ψ υχή/πλέξε μου λίγη προσευχή/τώ ρα που μ έ­ σα μου ξυπνάει ο Ό φις/με νέο πουκάμισο, με νέο/φαρμάκι: Ά φες!» (188) «Ούλον ακίνητον τ ’ είναι, τω π ά ντ’όνομα έσται όσα βροτοίκατέθεντο πεποιθότες είναι αληθή» μας σημασιοδοτεί ο Παρμενίδης στην πρώτη σελίδα του βιβλίου. Αυτό το «είναι», ακουγόμενο κα­ λύτερα στην ελληνική, αγωνιά ο ποιητής να το συλλάβει (μεταλλάβει) στη γλώσσα του επακρι­ βώς: «Από συλλαβικές διαθλάσεις/αναβλύζοντας ανήκουστη/πηγή, το συν και λα και βη/πριν α π ’ τη συλλαβή τους/άρρ η τ ’ αρρήτω ν οι ροές/και λάλον ύδωρ-Θάλαττα, θάλαττα σε βρί­ σκω πάλι/θάλασσα των ποτνίων Ελλήνων/ υπερποντίων, θάλασ­ σα των καημών/κολύμπησα στο περιστελλο ν φως:/έξω από το φως ο θάνατος,/ (157). Το «όνομα» της πείρας του λυκαυγικού Παρμενίδη /αυτή ταύτη η «πρωιούσα» δημιουργία του ποιητικού λόγου) είναι που μετουσιώνεται σε ποιητική πυρά: και φρόνιμον είναι το πυρ» (Ηρά­ κλειτος) μας «σημαίνει» ο ποιη­ τής στην επόμενη σελίδα: «Η ί ιάθλασή μου στο κενό της; Είναι. Αν ψυχή σου είναι μια φ λό\ ι για να συντηρηθεί πρέπει να κάψει τη μορφή σου;» (38) Ο πύρινος λόγος του ποιητή εκτρέπεται, και στην περίπτωση του Ν. πραγματώνεται σε πυρηνι­ κό ολοκαύτωμα της γλωσσικής πείρας του: «Ενίοτε κράζω: Πίμπρημι! και τότε φ λέγονται ιερά τα υδροχαρή φωνήεντα και τ ’ αναβλύζοντα πτερόεντα ρήματα.» (95) Από αυτή την πυρηνική σχάση της γλώσσας,

«και δ εν υπάρχει ποίηση χω ρίς μια διάσπαση της γλώσσας» (107) φθάνει «στο πυρ το εξώ τερον της ποίησης» (104). Δια της εξαγνι­ στικής πυράς της ποιήσεως αποκαθίσταται και αποκαθαίρεται ο ποιητικός λόγος: «Η φ λό γα καίει για τον εαυτό της/Η σκέψη ανθί­ ζει μ έ σ ’ την παγωνιά» (28) «Μια ξαφνιασμένη βούληση που κατακαίει». Η σκέψη την οποία «εν-ειδητοποιεί» στην αρχέγονη δομή της ελληνικής γλώσσας, στο πρωτο­ γενές πύρινό της στοιχείο, ο ποι­ ητής θα την απο-τελέσει («αεί τελ ετάς τελουμένους» Πλάτων) σε ποίηση: «και καταστάλαξε στην έμπειρη την τέφρα./Με τον εαυτό μας που εξαντλείται καίγοντας» (38). Την ύστατη ώρα της πυράς ο ποιητής ζει, «στο κενό, στο μαύ­ ρο κέντρο των πραγμάτω ν εκεί που χ ρό ν ο ς καίγεται μ ε μια ταχύ­ τητα φωτός» (103). Η εκμηδένιση δια της ποιητι­ κής πυράς που υφίσταται ο ποιη­ τής είναι η καταβύθισις στο ασυ­ νείδητό του, «δομημένο σαν γλώσσα» (Λακάν): «μια λ έξη προ­ σπαθώ ντας ν ’ αναδύσεις/μέσ’ α π ’ τη χρήσ η της, α π ’ το μηδέν/ώ σπου να βρει την μυστική δομή της» (104). «Απ’ το επίπεδο μηδέν της γραφ ής έχουμε να επιλέξουμε μια τάξη απολύτως μη σημαίνουσα» (Μπαρτ), όπου η «ρύμη»5 της γραφ ής την μετα­ σχηματίζει σε τάξη σημαίνουσα πολλαχώς: «Γράφω σαφώ ς για τους εκρύθμους/την έκφραση και το μηδέν/γράφω παρά/τα τέρατα και τα σημεία» (104). Η σχέση ε­ νός συγγραφέα και ποιητή με την γλώσσα είναι μια σχέση ερω­ τική και συγχρόνω ς ερωτηματι­ κή, «μα ιδίως η μανία του ρωτήματος/ω στερημένοι από Ερώτημα/πολίτες του Ά στεω ς» (183), ό­ που ο έρως ω ς τελική μόνον από­ κριση («αλλά και έκκριση» Α.Ν.) έ­ χει την έκ-φραση: «Φίλε μου, τό­ σα χρόνια/προσπαθώ ντας να εκφρασθώ/με συγχω ρείς τη γλώ σ­ σα μου/δεν ξέρω να μιλώ» (120). Ο ποιητής είναι δηλαδή εκτός φράσης: «ρυθμίζω αυτό που θα χανόγαν/στις πιο παλλόμενες χ ο ρ δ ές της φράσης/διότι αν δ εν ήταν έτσι θα σιωπούσα/σε μιαν α­ πέραντη σιωπή από στάχτη» (161). Η ατιθάσευτη και μαγική

πυρά, «την φ λόγα ποιος λοιπόν θα εξημερώσει;» (161).

ίναι πιστεύω ένα σημαντικό αρχετυπικό στοιχείο της ποι­ ητικής του Α.Ν. Η «πυροφρε­ νική ιδέα» της ποιήσεώς του, συ νίσταται (συνυπάρχει) με την άλ­ λη ιδιότητα της φωτιάς που είναι η αντανάκλαση του φωτός, το ο­ ποίον αυτή απαυγάζει και ακτινο­ βολεί, ως δια κατόπτρου. Ο κα­ θρέφτης είναι ένα ακόμη σημα­ ντικό σημείο κλειδί στη θεματική της ποιήσεώς του. Το «στάδιο του καθρέφτη» είναι το νηπιακό μηδενικό επίπεδο που καθηλώνει η γλώσσα του ποιητή, το οποίον υπερβαίνει δια της ποιήσεώς του:

Ε

ΟΝΕΙΡΑΡ «Απόψε πάλι βρέθηκα/σε β ρ ε­ φικές παλινοστήσεις/μηδενισμένος κι αναδυόμενος/μέσ’ στους παράλληλους καθρέπτες/αντικατοπτριζόμενος στους άλλους/ή στις φ αιδρές μου παραισθήσεις» (87) Ο καθρέφτης είναι η γυάλινη και ψυχρή επιφάνεια που «ενδοσκοπούμε» τον εαυτό μας, ανα­ καλύπτοντας ένα τοπίο του βυ­ θού, κρυπτικό και μυστικό, που ενδεχομένω ς ποτέ μας δεν είχα­ με υποπτευθεί: «στον Κάθξ, τι/ταιριάζει θα το δείξουν άγραφοι/και κρυφοί καθρέπτες» (160). Το κατοπτρικό και συνάμα «πυρόδοξο» στοιχείο (ή στοιχειό) παλλόμενο κι εκρηκτικό, «μα ώς πότε θα κρατάει στα χέρια την πυρά/χω ρίς τον πειρασμό να την α­ νατινάξει» (33), επαναλαμβάνεται άλλοτε μεν εναργώς, όπω ς «πα­ ράλληλος καθρέπτης», «ανεπα­ νάληπτη μέσ’ στους καθρεπτισμούς» και σε «πλήθος βασανι­ σμένες αντανακλάσεις», άλλοτε δε αποκρυσταλλώνεται σε «φλο­ κωτές κρυσταλλωμένες φλό­ γες», όπου μέσα από «υποφασματικές διηθήσεις λυκοφωτικές» και «μνήμες υδραργυρίζουσες» θα εξαλλοιωθεί από «κατοπτρικές καθόδους», «έκφλογες ανα­ δύσεις» κι «απόφλογες καθρεπτίσεις», συνακόλουθες ενός ποιητι­ κού γίγνεσθαι, που θα δώσει τον τελευταίο λόγο στην «καθαρή» ποίηση» «ειρκτή του αδάμα-

-------------------- χρονικά ντος/η τελευταία μου λέξη» (183).6 Ο καιόμενος ποιητής αμφιθυμικά και προσεκτικά προχω ρώ­ ντας, «Ανάμεσα σ ε δύο ερωτήματα/Μπορείς ακόμη να διαλέξεις τη φ ω τιά /- με δίχω ς θύμηση και τύψη/ψλόγα καθαρή» /143), όπως ο Κερέμ7 της αραβικής παραμυθολογι'ας, δια της πυράς του κα­ τορθώνει και αντικατοπτρίζει την πράξη του: «Ω, ποια σαΐτα λησμονιάς ύφανε την αφή μου/και τη σάρκα μου κάλυψε τη φ λ έγό ­ μενη βάτο/μ ’ένα σεντόνι ονείρου κι ερημιάς» (143). «Όλη η μεγάλη Ποίηση δείχνει πράξεις που έγι­ ναν ή έπρεπε να γίνουν» (Μ. Κατσαρός) και το προσωπικό «θείον δράμα» του ποιητή («μίμησις πράξεως μεγάλης και τελείας») νομίζω πω ς αποτελεί την πλέον αξιόπιστη ερμηνευτική στάση α­ πέναντι στο έργο του. «Η ποίηση είναι μια μορφή πράξης8 είναι ί­ σως η υπέρτατη έκφρασή της, ό­ ταν μεταμορφώνει τον κόσμο πο­ λύ περισσότερο α π’ ό,τι τον ερ­ μηνεύει» (Α.Ν.): «Μα οι πράξεις πάντα/φλέγονται και οι ερμηνείες/διαλαλούν. Μονάχα η ποίη­ ση πείθει» (161). Η θέση του Ν. που θεωρεί την ποίηση αναπόσπαστα συνδεδεμένη με το πολιτικό και κοινωνι­ κό γίγνεσθαι, είναι μια θέση πο­ λιτική και βαθιά επαναστατική, η οποία εντάσσεται στις προοδευ­ τικές του ιδέες, που κατοχυρώ­ νονται α π’ την ίδια την προσωπι­ κή του πράξη: «Μια πράξη μόνη της δ εν είναι πράξη/την ερμηνεία πρέπει να β ρεις α π ’ την πράξη/Μια πράξη δίχω ς ερμηνεία εί­ ναι σαν όστρακο/διαβεβρωμένο α π ’ την παλίρροια και την άμπω­ τη/όταν θολή μέσα στους διάδρο­ μους της ιστορίας/ξετυλίγεται, πυρακτωμένη από σιγή/και αίμα ζεστό που πια ποτέ δ εν θ ’ αναβλύσει» (39). Το «ου μαθείν τι αλ­ λά παθείν και διατεθήναι» (Αρι­ στοτέλης) είναι διάχυτο μέσα στην ποίηση του Ν., στην οποία αντικαθρεπτίζεται δημιουργικά και η πλούσια πείρα των βιωμά­ των της ύπαρξής του, την «μοί­ ρα» (ρ) της οποίας εν-γράφει στο έργο του, αλλά παράλληλα συνγράφεται σ ’ αυτό και η μοιραία περιπέτεια της Ελλάδας, «Η Ελ­ λά ς ξεφ εύγει από τα χέρια μας» (120), απ’ τον «άνανθο καιρό» της κατοχής «κι α π ’ το εκτελεστικό α­ πόσπασμα διαφεύγω ν/να ξανα-

17

ριάζουν./Ω Επανάσταση της κα­ θαρής μου ακμής/ο χ ρό νο ς μας, η ποίηση!» (150). Α.Ν., σαν τον εξοριστέο ποι­ ητή της ιδανικής πολιτείας, περνά τα περισσότερα χρό­ νια της τελευταίας 40ετίας, δη­ λαδή τον περισσότερο χρόνο της ποιητικής του παραγω γής, εκτός Ελλάδος: «Περιπλανώμενος στους χίλιους δρόμους/τρέχοντας, έκραζα, πλανώμενος»( 118), «κι όμως ένα τοπίο μοναχά/με συντη ρεί και λ ίγ ε ς λέξεις/από την ελληνική λαλιά μας» (120). Στις μεγάλες καμπές της ελλη­ νικής ιστορίας και συνεπακόλουθα οι εγγεγραμμένες στο πεδίο της γλώσσας και της ποίησης με­ γάλες αναλαμπές, λαμβάνουν χώρα έξω από την κυρίως Ελλά­ δα, στην υπερορία της, (περιφέ­ ρεια, ας πούμε...): Οι Κάλβος και Σολωμός στα Επτάνησα, ο Καβάφης στην Αλεξάνδρεια, οι Σεφέρης κι Εμπειρικός ανδρώνονται σε Σμύρνη και Βραΐλα (και ουσια­ στικά ζουν εκτός Ελλάδος). Και είναι ακριβώς η συνείδηση της ελληνικής γλώσσας, «ο χρόνος μου εμπιστεύθηκε τη γλώσσα/για μιαν εξαίσια, μιαν απόρρητη συ­ νείδηση» (106). Το «ομόγλωσσον» που κατα­ κλύζει και συνέχει την ποιητική δημιουργία του Ν., μέσα από την ιστορική διαχρονικότητα της Ελ­ ληνικής, καθιστώντας τον Ελλη­ νισμό σαν μια ιδιαίτερη πολιτι­ στική κληρονομιά της ανθρωπό­ τητας. Υπενθυμίζω ότι ο βιωματι­ κός ετυμολογικός μηχανισμός των μεγάλων Ευρωπαϊκών γλωσ­ σών (τόσο στο κέντρο όσο και στην περιφέρεια της γλώσσας) εξαρτάται από τα δρώντα ελληνογενή των στοιχεία: «Η γλώ σσα μας θυμάται στους αιώνες/κι ό,τι μηνά ξανοίγεται σε φως:/λέξει δ εν κρύψαμε καμμιά/πλημμύρισαν τα λεξικά στις άλλες γλώ σ­ σες» (124). Με τα δοκίμιά του επάνω στη σύγχρονη γλωσσολογία (ων ουκ έστι αριθμός) και τη δραστηριότητά του (Διευθυντής του Διε­ θνούς Ιδρύματος Επιστημονικής Ορολογίας και Γλώσσας στη Γενεύη, ιδρυτικό μέλος του Ελληνι­ κού Γλωσσικού Ομίλου), ο Ν. εί­ ναι πιστεύω δικαιωματικά απ’ τους μοναδικούς «καθαρολό-

Ο

βρώ την νομιμότητα των αντιφά­ σεων/ την δίκοπη μορφή του ε γ ­ χειριδίου» (44), μέχρι τις μέρες μας: «Α, πως περνούν οι επταετίες!» (131). Ο Α.Ν., φυλακισμένος α π’ τους κατακτητές κατά τη διάρκεια της κατοχής για την αντιστασιακή του δράση, «οι ακονισμένες φ λό­ γες, οι τροχοί/Δεκέμβρης μήνας ο έσχα τος/π οτέ μου δ εν φαντά­ στηκα ότι ο χρόνος/μετράται πιο σωστά με πολυβολισμούς» (41), κι αυτοεξόριστος όλη την περίο­ δο της δικτατορίας εκτός Ελλά­ δος, «Τα τανκς πλημμύριζαν τους δρόμους/καθώς ο κύκλος έκλεινε με τους κριγμούς/μιας αλυσοδε­ μένης εποχής» (115). Ό μω ς «μια τέτοια πράξη θέλει άσκηση/βαθειά συγκέντρω ση κι ολάνθιστη μια μνήμη» (39). Την «μνήμη» αυ­ τή εγχαράξει δια πυράς (και σι­ δήρου) ο Ν., ανεξίτηλα στην ποί­ ησή του: «Μιλώ για ιστορίες, πρόσφατες, υπόνοιες/κι άλλα χρώ ματα/λέξεις που δ εν επρόλαβα να γράψω/μιλώ για χάσματα και στοχασμούς,/πειράματα της μνήμης ή μαρμαρυγές/υποχθονίων φθεγμάτων» (178), μια λέξη που σημειωτικά εμπεριέχει το μνήμα, μονάχα όμως η μνήμη ε­ τυμολογικά την αποτυπώνει κα­ θιστώντας την πρωθύστερη ε­ μπειρία (ή εμπυρία;). Μέσα από το τοπίο των μνημάτων και της (αχήστου) μνήμης, δεν απομένει σαν επιλογή αυτής της χρόνιας αποθησαυρισμένης πείρας παρά μόνον η πυρά, και η μοναδική δυ­ νατότητα μετάδοσής της, που «μέσα της καίγεται ο λόγος κα­ θαρός», η ποίηση, μια: «Επανάσταση/μια τρυφ εράδα μέσα μας και χλόη./Οι φ λ ό γε ς της κάθε φο­ ρά με καιν/οι σκέψεις μου αντα-

18

χ ρ ο νικά ---------------------

γους» (ας μου επιτραπεί η νεολεξία «καθαρολόγιος») ποιητής της ελληνικής γλώσσας: «από την ποίηση στη γραμματική/προβλήματα δομής μίας γλώσσας/κι όχι μονάχα γλώσσας: και της ποίη­ σης» (106). Δια της ελληνικής ο πυροφόρος ποιητής αγαλλιά γλωσσικά και σώζεται «γλωσσολογικά»: «Ο ποιητής είναι από μό­ νος, διαβλητός/είναι χιλιάκις αποδιοπομπαίος/ή παραπεμπόμενος/πυρόφιλος, ίσως φορεύς/λέξεων ελληνικών, ου γαρ/του εόντος άνευ,/ύποπτος των κατάπτρω ν/απορρίπτει και απορρίπτοντας εκ λέγει/τέλο ς ή φ ανε­ ρώνεται στο απορριφθέν» (182). Η «πυρόφιλη» ιδέα που έχει πάθει ο ποιητής για την ελληνική γλώσσα φθάνει μέχρι μανιακής «καθηλώσεως», ο οποίος «ουκ ήλθον διαφωνήσει τον Νόμον, αλλά διαφωνηθείσαι» (Παύλος) την οραματίζεται σ’ όλο της το μεγαλείο, προφητεύοντάς την με μια καινούρια εξαίρεση: «(Πώς ν ’ απαλείψετε το έαρ/νήπιοι, πώς να κατακρημνίσετε το εν τούτω νίκα;/Τουναντίον σ ’ ένα μέλλον ορατό/τις βλέπω αναδυόμενες α π ’ τον αφρό της γλώ σσας/σαν δύο θεές που ανέθρεψεν ο Έρω ς/χορεύτριες ακριβές της έκφ ρασ ης/φ λό γες που δ εν πεθάναν μα προσκαίρως/μόνον κοιμή­ θηκαν ώσπου να έρθουν χρόνοι/και καιροί για μια καινούργια εξαίρεση!» (107) Ο ποιητής με την ελληνική ανήκει, «Σ’ αυτούς που είδαν την αλήθεια» (161) και «δεν τους απομένει παρά η λή­ θη» (161), «μελάβδα υ γρό ψιθύρι­ ζε: Λέληθα, Λέληθα» (170). Ό μω ς «Η λήθη πάντοτε βουλιάζει/και στα σπασμένα μεταλλεία/λάμψεις ανεκμετάλλευτες/οι λέξεις, σαν πυγολαμπίδες/nou ζητούν βουβά το νόημά τους/ερώτημα φωτός/απόκριση νυχτώματος» (195). Η συνεχής αυτή ερωτοαπόκριση (ερωτοτροπία) του Ν. στη γλωσσική του μέ­ θεξη με την ελληνική, αντλεί το φιλοσοφικό και ανθρωπολογικό της νόημα απ’ τις απαρχές της Ιωνίας στο λυκαυγές της ανθρώ­ πινης σκέψης, «τα υψηλά φαντά­ σματα της Ιωνίας Ξενοφάνης και Θαλής/Ηράκλειτος, κι αυτός ακό­ μη ο Όμηρος» (230) «Ο Πλάτων είναι πάντα επίκαιρος/ο Ηράκλει­ τος μια φ λό γα που αυτοσυντηρείται» (43), μέχρι τα σύγχρονα ρεύματα της φιλοσοφίας: «Νίτσε,

Φράιμπουργκ» (Α.Ν.) και αναμφι­ σβήτητα είναι ο πλέον αγαπώμενός του διδάσκαλος, βρίσκει διέ­ ξοδο στην κρίση της φιλοσοφίας και την απόσυρσή της, στις δυνα­ τότητες μιας σύχρονης σκέψης, μονάχα στην ποιητική σκέψη, ό­ πως άρχισε κάποτε με την ποίη­ ση του Παρμενίδη, ως ρυθμός και ερώτημα για το «ονομάτισμα» του Κόσμου και μας υπενθυμίζει ότι «ο διάλογος της σκέψης με την ποίηση είναι μακρός και μό­ λις έχει αρχίσει»: «Στον κόσμο τούτο που εξαλλοιώνονται οι μ ορφ ές/μέσ’ από τις συνεχείς διαθλάσεις/Και υπάρχουν τα ση­ μεία του Κόσμου/μα ό,τι δει κατό­ πιν θα είναι φάντασμα/και ό,τι πει θα είναι φάσμα/ω Ποιητή ας είσαι ίναι δύσκολο ν ’ αντιμετωπί­ αμήχανος/για πάντα στα σημεία σεις ένα τόσο μέγα ποιητικό του Κόσμου!» (165). σύμπαν, με μια ευθυτενή Η αμηχανία του ποιητή είναι όσο ενδελεχής κι αν είναι - θεώ­αυτή η «έκ-στασή» του. Μια βαθύ­ ρηση, χωρίς τις όποιες επαναλή­ τερη κατανόηση της ελληνικής ψεις, παλινδρομήσεις και (γιατί θα βοηθούσε τη γλωσσολογία όχι;) υπεξαιρέσεις αυτού του στ’ αδιέξοδά της, γιατί «μόνον Συμπαντικού ποιητικού Λόγου. δια της ελληνικής το ουδ-έτερον Ό που ο μεν λόγος πολλά μπορεί του όντος χάνει την ουδετερότη­ να ειπεί και απείρως περισσότε­ τά του για να καταστεί "είναι”» ρα να σημάνει από τον υπογρά(Χάιντεγγερ): «Σε μια στιγμή του φοντα, ο δε υπογράφων πολλά έ­ Σύμπαντος/εξορισμένο το είναι» χει να ωφεληθεί επιμένοντας (165) Έκ-σταση (εξορία;) την ο­ στην ε-κ-τ-ε-ν-ή «άνευ ορίων» πα­ ποία μετέρχεται δια της ποιήσεράθεση αποσπασμάτων αυτού­ ώς του δημιουργικά γιατί «οι ποι­ σιου ποιητικού λόγου, δανειζό­ η τές δ εν ψεύδονται ποτέ/στον μενος λέξεις και όρους ακόμη και στίχο τους. Α ν απατώνται/η πλά­ πέτρες ή «λίθους της λήθης» του νη τους μας δείχνει μια μορφή περιούσιου αυτού λόγου: «ώ­ του Κόσμου» (161). σπερ σάρκα εική κεχυμένων/ο Επίσης διαπερνάται διαχρονι­ κάλλιστος Κόσμος) (230) «και τό­ κά η ποιητική του Α.Ν. από την τε μίλησα στους σκοτεινούς/ο «περιπέτεια του των Ελλήνων ο­ Κόσμος θέλει διαύγεια, όχι κώδι­ νόματος» (Παπαρρηγόπουλος) κες» (124). στην ιστορική διάρκεια της ελλη­ Το Σύμπαν,10, ο Κόσμος11 της νικής γλώσσας, στην οποία χρω­ ποιητικής του Α.Ν. διαπερνά δια­ στά το ήθος και τη φήμη της: «Ρή­ λεκτικά στη φαινομενολογική γα ς Φεραίος, Ού-τις!/Μέσ’ στον (οντολογική) του διάσταση, την σκληροπυρήνα του κοιτάζεις» διάνοιξη του είναι-εν-τω-κόσμω.

(42). Ο Φίλιππος στους «ΣυνυπάρΜέσα στη φωτεινή νύχτα του μηχοντες» θυμάται στη Βιέννη τον δενός αποδείχνεται η αρχέγονη Ρήγα Φεραίο «επαναστάτη και εκδήλωση του όντος ως τέτοιου: ποιητή» (δύο μόνιμες ιδιότητες ότι «το ον ε ίν α ι και όχι το τίπο­ του Α.Ν. που τον συνοδεύουν οτα» (Χάιντεγγερ). Η ποίηση και η λοζωής) και στη συνέχεια παρα­ φιλοσοφία καλλιεργούν τη ποιεί τ’ όνομά του κατά την πα­ γλώσσα. Η «λογική» όμως της ράνομη επιστροφή του στην Ελ­ ποίησης δεν είναι ίδια με τη λογι­ λάδα (Ιθάκη). Ο ποιητής είναι αυ­ κή της φιλοσοφίας. «Οι ποιητές τός (ή μόνον αυτός;) Ο «Οδυσσέέχουνε το δικαίωμα να θεωρού­ ας της Εξαλλαγής». Ο τυφλός νται ανώτεροι από τους φιλοσό­ ποιητής, «Τί να σου πω για τους φους» (Λωτρεαμόν), «ονομάζω τυφλούς/τον νουν τα τ ’ όμματα» τον εαυτό μου/στο μηδέν, ω σκέ(119) είναι ούτως ειπείν, ο ποιμέ­ ψη/σχίσε το σκοτάδι/πέτα στο τί- νας της γλώσσας: «με την βέργα ποτε/και ονόμασέ με» (204). Ο ενός βοσκού σ το χέρι/κράζοντας «σκοτεινός φιλόσοφος του

Ντεκάρτ, Χ άιντεγγερ, Μαρξ/ω πύργοι στοιχειωμένοι,/πού λοι­ πόν να κατοικήσεις;» (43). Η σκέ­ ψη του γονιμοποιείται διαμέσου μόνον της ελληνικής γλώσσας. Είναι μια γόνιμη ποίηση διότι γί­ νεται δια της ελληνικής, από μια «διαπύρωση της γλώσσας» (αλλ’ ήν αεί και έσται πυρ λειζωον» (Η­ ράκλειτος), δια της ελληνικής συ­ νειδητοποιείται κι εκτυπώνεται δια της γραφής: «Θα ’θελα να μιλήσω /στα βάθη εκείνα που η φω­ τιά λειώνει την πράξη/θα ’θελα να μιλήσω για πολλούς εν λόγω ελληνικώ/στα Φράατα πέρα/στο Far West/εν λόγω ελληνικώ που ’ναι ο φ ο ρεύς της φήμης» (35).

Ε

---------------------- χρονικά άνδρα μοι ένν επ ε Μούσα» (230). Μιλάει με τη «φωνή της αποδιο­ πομπαίας φλόγας» (121): «σπίθες γεμ ά τες έκρηξη/νυγμοί γεμάτοι σκέψ εις/μέσα σε τό σ ες λέξεις, τόσ ες πράξεις/που ’ναι το σύνθη­ μα, το ξύνθημα!» (43), κι ακόμη πέρα από τα όρια της Ύβρης, ε­ ξ ο ρ γ ισ μ έ ν ο ς ιεροφάντης μιας πύρινης λατρείας, προστάζει παραγγέλλοντας: «Β άλτε φωτιά στο σύνθημα!» (122) Τέλος ο ήρωάς του τυφλώνει τον προοντικό Κύκλωπα, τον Πολύ-φημο: «Δεν είσθε α ν άλμα­ τα/μα πετρω μένες σκιές™ ο κύκλος/κάλυψε τα πρόσωπά σαςκύκλωψ» (193). Ο πολυμήχανος και πολύτροπος άνδρας, απαρνείται και απο-ποιείται τ ’ όνομά του, «Τ’ όνομά σου αδειανό» (191), «στόματα, δώ ματα που α­ ντηχούν Ού-τις» (179) και διακυβεύοντάς το, κερδίζει την ελευ­ θερία του αλλά και τη φήμη του στο διαλεκτικό στοιχείο του «ούτις»: «Μετά του φ ίλου Κ ανενός μιλούσα/και δ εν ήταν» (162). Στο «Οδυσσέας Πορευόμενος» (ένα από τα αγαπημένα μου ποιή­ ματα), βλέπουμε τον ποιητή ν ’ αποφαίνεται ακόμη και για το «θείο» μέσα από ένα συναρπαστι­ κό παιχνίδι αλληλοαναιρούμε­ νών σημαινόντων και σημασια­ κών συνδυασμών, τόσο στο λει­ τουργικό όσο και στο εννοιολογικό πεδίο του ποιήματος, απ’ ό­ που προκύπτουν εμφανώς οι κώ­ δικες ανάπτυξης όλης της ποιητι­ κής του. «Ξέρω τ ’ ανάστημά μου κ α τ’ εικόνα/στα σπήλαια τα κατα­ ραμένα τη ς Μ εδούσης™ /Θεός δ εν είμαι βέβαια, μή τε ημίθεος/μα μόνο σάρκα που αυτοσυντηρείται, σκελετός/κι ένα γυμνό βασανισμένο πνεύμα/πάνω στις φ λ ό γε ς των σπαθιών/Θεός δ εν είμαι, μα ποιος έγιν ε θεός/χωρίς αμέσω ς να πεθάνει;-ξεκαθαρίζοντας το νόημα/καίγοντας ύ σ τε­ ρα το νόημα/για να ζεσταθώ-το πρόβλημα είναι πώ ς να ζεις/όταν κάθε στιγμή μπορείς να εκλέξεις οτιδήποτε/το πρόβλημα είναι πώς να συνεχίσεις/ότα ν κάθε στιγμή μπορείς να εκ λέξεις το μηδέν» (34). Το αίτημα για μιαν «Αφηρημένη και Νεολεκτική Ποίηση» (ό­ πω ς έχει τεθεί απ’ τον ποιητή και ήδη από το 1964, έχει δια-τυπωθεί13 είναι από τις βασικές συ­ ντεταγμένες της ποιητικής του Α.Ν., μια ποιητική η οποία ανάγει

τις ρίζες της στις πλέον εμπνευ­ σμένες δημιουργίες της ποιήσεως στα ελληνικά γράμματα αλλά και παγκοσμίως: η ποίηση του Κάλβου με τα γλωσσικά σφάλμα­ τά της, του Σολωμού, του Καβάφη για το σύμμικτο της γλώ σσας του Σεφέρη, Σικελιανού, Εμπειρι­ κού (για ν ’ αρκεσθώ μόνο στους Έ λληνες ποιητές), ακόμη ο Τζόυς με τις ποικίλες του γλω σ­ σικές καταλύσεις, οι ΠάουντΈλιοτ, με τη χρήση ξένων λέξε­ ων στην αγγλική, το Dada και ο σουρεαλισμός, ακόμη ο λετρισμός με τα γνω στά του αδιέξοδα, το νέο μυθιστόρημα μέχρι τη μη ρηματική επικοινωνία και οι νεο­ λογισμοί των σχιζοφρενικών.14 Είναι μία ποίηση της οποίας η α­ φαιρετική δύναμη έγκειται στη δυνατότητα δημιουργίας μιας (νέας) Λέξης: «λέξεις που δ εν θα βρεις/στα λεξικά, μονάχα στο κε­ νό τους/λέξεις λοξές/ή λαξευμένες, ανοικτές/για το υς λειψ ούς η έλλειψ ή τους» (106). Ο Μ πόρχες (Ficciones) αναφέρει πω ς είναι δυνατή «η κατασκευή ενός πουν τικού λεξιλογίου συμβόλων,13 που δεν θα ήταν συνώνυμα ή πε­ ριφραστικά όσων αποτελούν το καθημερινό μας λεξιλόγιο αλλά θα εκφράζουν ιδεώδη αντικείμε­ να ύστερα από κοινή συμφωνία και προορισμένο κυρίως για την κάλυψη ποιητικών αναγκών». ΚΑΙΝΟΚΕΝΟΣ Εντός ή εκτός/οψόμενος/απτόμενος/εκλείπω ν ή/κλασματικός/αλλότατος/κρυπτοφανής/καινοκενός/απτόφοβος» (61) αυτή η (νέα) λέξη είναι η «λέξημη-λέξη», δηλαδή η αφηρημένη λέξη και η δυνατότητά της να εκφράσει ποιητική ουσία, εκφέροντας το νόημά της σε γλω σ­ σικές «αποσύρσεις» και είναι δε­ μένη αινιγματικά με το ποίημα που την γέννησε, «Μα τί χ α ρά ό­ ταν βρίσκεις/ποίηση μέσα στους στίχους/άγνω στου ακόμη ποιή­ ματος» (187) από μια καθαρώς ε­ τυμολογική δημιουργία, χω ρ ίς α­ ναγκαστικά συμβατικό αντικείμε­ νο, νόημα και περιεχόμενο: «Ενδαπτικά υπεμφ ανιζόμενος/στους αμφικύκλους/εκδαίμων, διαπρισματικός, αειπρόβλητος/επισυνεχιζόταν» (60). Αυτή η «κενοκαινή» και «κρυπτοφανής» λέξη, μπορεί να πραγματοποιηθεί μό­ νο δια του ετυμολογικού συνε­

19

χού ς της ελληνικής, που αποτε­ λεί το ήθος και τη δόξα της: «ΚΥΚΝΕΙΟ» δίχω ς λέξη τώρα ένα ς λ υ \μός/κλείνει τον γυάλινο λαιμό του/Μια λάμψη ξεκολλάει από τα χ είλη σου/την κυνηγώ τη νύχτα στις πυγολαμπίδες/η γλώ σσα εκλύεται και σπάει αφρούς/η γλώ σσα μου άκλητη σε λ έ γ ε ι (191) Η «άκλητη» (α-στερητικό ή προσθετικό και κλητός) λέξη εί­ ναι η «μη-πραγματοποιημένηλέξη» διότι μόνο στην ελληνική γλώσσα: «ΕΡΩΔΙΟΣ Ο Έ ρω ς είναι το παιχνίδι του Διός» (193) και για να παραφράσω τον Ηρά­ κλειτο «ποιητών αθύρματα τα αν­ θρώπινα δοξάσματα», ή μήπως ε­ πειδή «τα πάντα οιακίζει κεραυ­ νός» του Διός, «Υπάρχουν λέξ εις που όταν τις προφ έρεις/το σ τόμα καίγεται, τα χ είλη σου πλησιάζουν/ωσότου κάπου θα τις ξεστο­ μίσουν άλλοι/κι άλλοι κατόπι θα τις αναιρέσουν,/ώ σπου στο τέ­ λ ο ς θα φυράνουν, θα κλεισθούν/και τότε εσ ύ θα τις π ροφ έ­ ρεις φτύνοντας/ό,τι αφόρητα ε ­ νο χλεί τη γλώσσα» (161). Ό ταν «Στην ποίηση τις λέξ εις τις ζυγιάσεις/όπω ς ο φαρμακο­ ποιός τα δηλητήρια» (80), ο ποιη­ τής δοκιμάζει (και δοκιμάζεται παράλληλα) διάφορα στάδια ποι­ ητικής αφαίρεσης και ανάλογα με το βίωμα ή τις δυνατότητες του λόγου φτιάχνει: «λέξεις υπερβατικές/και στίχου ς άλλη ς τύχη ς/ή χους από λαιμούς ανήσυχους/τω ν αντικύκνων» (191). Εί­ ναι η ποίηση μιας γλω σσικής16 αμφιθυμίας που εκλύεται από την δομικότητα του ποιητικού λό­ γου, γ ι’ αυτό υπερβαίνει τις πραγματοποιήσεις της γλώσσας, δημιουργώντας μια γλωσσική υ­ πέρβαση, διότι μέσω μιας πρω το­ πόρας εκφραστικής: «οι λέξ εις παίρνουν μια καινούρια επ ένδ υ ­ ση! δ εν μ ένουν στατικές, καθηλωμένες/δονούνται στο κρυφό κυ­ μάτισμα της φράσης» (106). Η «Νεολεκτική και Αφηρημένη Ποί­ ηση» δεν έχει καμία σχέση με τον λετρισμό (πολλώ δε μάλλον με την αφηρημένη ζωγραφική, γιατί στον λόγο έχομε να κάνουμε και με τις αντιστάσεις του γλωσσι­ κού οργάνου) - ο οποίος διασπά τη γλώσσα σε κροτογενή στοι­

20

χ ρ ο ν ικ ά ---------------------

χεία, πνίγοντας ο λοσχερής το λόγο της. Το σχήμα της λέξης θρυμματίζεται: «Αυγή της διαύγειας/Αντικαθρέπτισμα του ενό ς μέσα στον άλλο/χώ ρος απόρρη­ τος της θεωρίας/άνοιγμα-αίνιγμα/ή φάντασμα, πτερό/και ράγισμα, πτερούγισμα μιας λέξης» (192), δημιουργώντας ποιητικήν αφαίρεση (όχι στενά γλωσσική) όπου «Στην άκρα ιδιοτροπία της μορφής/οι λέξεις έγινα ν ιερόγλυφα» (38), και πάλλεται σαν ήχος ξεκομμένος από κάθε συμβατική πραγματοποίηση του λόγου και απογειώνεται ιλιγγιούμενη σαν μελωδία μιας «λεξιτρόπιας» ιπτά­ μενης γλωσσικής μουσικότητας. «Στον Όμηρο πρώτη φορά την συναπάντησα/κι από τό τε χρόνια μέσα στα κείμενα/την κυνηγούσα./Ενσφηνωμένη ανάσαινε σε λέξ εις συνθετικές./ Εις μακρινές διαλέκτους της Ελληνικής/την ξαναβρήκα μ ’ αλλοιωμένο κάπως νόημα/βάρβαρα χείλ η την ψελλίζουν/με ποικίλες προφορές» (55). Ο Νίτσε (Η γέννηση της Τρα­ γωδίας) αποκαλεί τους Έλληνες αλαζονικό λαό γιατί είχαν την τόλμη να χαρακτηρίζουν με το ε­ πίθετο «Βάρβαρος», όποιον δεν μιλούσε τη γλώσσα τους: «Έξω α π ’ τη γλώ σσα μου άναρθρες κραυγές» (157). Ο Ν. αισθάνεται μιαν ακατανίκητη έλξη προς τη μητρική του γλώ σ σα που τον έ­ χει τραυματίσει από πολύ νωρίς από τη νηπιακή του ηλικία (17): «άλλες μιξοβάρβαρες/με τ ’ όνο­ μά τους ξεφτισμένο ή σα ν πληγή/Σάιντα, Ισμίρ, Α ντίμπ και πό­ σες!» (132), και η οδύνη η οποία τον διακατέχει υπαρξιακά και βιωματικέ γ ι’ αυτή τη γλώσσα, «Όλα τ( ύτα που είπες/ήτα ν το ράγισμα μιας εποχής/Η ενοχή μας/ήταν η μνήμη ενό ς παιδιού/το πί θος μιας ελπίδας/οι λ έ ­ ξεις που έπ ρ επ ε να πεις/για να μη σβήσει ο χρόνος» (137), τον παρασύρει πέρα από τα όρια της έπαρσης, στα σύνορα της Ύ­ βρης: «Μα τώρα σα ν βραχνάς, Γκιουίρν,/η ξακουστή Κηρύνεια!/Μια πόλη-λέξη ελληνική χαλάει/κι ο κόσμος ό λος βαρβαρεύει» (132). Η ποιητική του πράξη καταλύει την πράξη της ύβρεως (18) καταγγέλλοντάς την! Ο ποιητής επι-σημαίνει την ύπαρξή του, «στο περιττό σημείο του παιχνιδιού/να π εις αυτό που δεν πρέπει να πεις/φθάνοντας έτσι στο ν λα ­

βύρινθο της γλώ σσας» (113), εκεί «που ο Λ ό γο ς έκτισε το άδυτό του/τον τρομερό λαβύρινθο, το Αλφάβητό του» (181) για να μπο­ ρέσει έτσι ν ’ αρθρώσει με «λέξεις αυταπόληκτες», «ελεύθερος από μορφές κλεισμένες, στον καιρό αγάλματα κι εικόνες» (Σικελιανός): «Κράκροναρν έκραξα/κρακροναρ, δίχω ς λέξη/και δίχω ς νόημα, κράκροναρ» (149) να εξορκίσει το θάνατο, δια της ποιήσεώς του. Ακυρώνοντας το θάνα­ το ο ποιητής εξασφαλίζει την Α­ θανασία του, γιατί «η ποίηση εί­ ναι το αντίδοτο του θανάτου» ό­ πω ς λέει στον «ιερό Μαστό» και διότι ρητώς: «απαγορεύεται στο υς ποιητές ο θάνατος» (111) και αρρήτως «Ωπωλλον, Ωπωλλον» (Πυθία έφη) όταν τραγου­ δούν από τα χείλη του Θεού την Μυστική λέξη: «Ω ναι, δ εν πέθανε/μα ταξιδεύοντας μ έ σ ’ στους αιώνες, ριζωμένη/στο βαθύ στό­ μα του Ποιητή θα συντηρείται/μ’ ανυποψίαστα κλαδιά και φύλλα, με κρυφούς/ανθούς μια λέξη που ίσως άρθρωσαν/πρώτη φορά τα χ είλη του Λοξίου (19) Απόλλω ­ νος!» (55). Επι-λογικές Σημειώσεις Στην πρώτη «συγκεντρωτική» έκδοση ποιημάτων του Α.Ν. με τον τίτλο «Η πεί­ ρα και η πυρά, ποιήματα 1937-1977 και άλλα κείμενα για τη γλώσσα»20 μας πλη­ ροφορεί ότι: «Αρκετά ποιήματά μου πρωτοδημοσιεόθηκαν σ’ εφημερίδες, πε­ ριοδικά ή μαζί με τα μυθιστορήματά μου, αλλά τα περισσότερα για πρώτη φορά εμφανίστηκαν στις συλλογές: «Διαβαθμί­ σεις» 1952, «Η πείρα και η πυρά» 1960, «Διαφορές του φάσματος» 1964, «Η πεί­ ρα και η πυρά Β'» 1965, «Παράχρονες α­ ναμνήσεις» 1966, «Η Αγορά» 1973, Αντι­ δράσεις μιας περιόδου» 1977. Στον πίνα­ κα των περιεχομένων πλάι σε κάθε ποίη­ μα αναγράφεται και ο χρόνος21 παρα­ γωγής του, εκτός από τις «Μνησίδες»22 που οι αρχές της χάνονται πολύ βαθειά στο παρελθόν» (σ. 398). Έκτοτε εκδίδονται: «Επιλογή Α'» (1982), «Επιλογή Β'» 1983, «Προσωπική Σημειολογία» 1985 και «Ερωφάντα» 1988. Αυτά στο επίπεδο των ποιητικών του εκ­ δόσεων γιατί στο πεζογραφικό και δοκιμιακό έχουμε να κάνουμε με μια άνευ προηγουμένου έξαρση εκδόσεων, σπά­ νια για τα δεδομένα της ελληνικής γραμαμτολογίας. Στην «Ερωφάντα», που είναι και η τε­ λευταία του χρονικά ποιητική συλλογή, στη «Σημείωση» (σ. 83) διαβάζουμε: «Εί­ ναι η μείζων σύνθεση που βγήκε από την όλη ποίησή μου, τη δημοσιευμένη μετα­ ξύ του 1952 και 1985. Βασίσθηκε κυρίως

στα πέντε συνθετικά μου ποιήματα: «Ά­ λωση» (Δ. 1952), «Κράκροναρ» και «Χα­ ρούμενο παρασκεύασμα» (Π.Α. 1966), «Αγορά» 1973 και «Περίπατος σε μια πό­ λη» (Επιλογή Α', 1982). Ένα πλήθος άλ­ λων μικρότερων ποιημάτων ή στίχοι αποσπασμένοι από άλλα μου ποιήματα, διαρθρώνουν τη σύνθεση αυτή. Ήταν το 1982, για πρώτη φορά, που ωσάν να βρέθηκα μέσα σ' ένα σπηλΑιώνα με σταλακτίτες, ανακάλυψα ξαφνικά το συνολι­ κό πανόραμα της ποίησής μου, κάτι που δημιουργήθηκε «στάγδην» μέσα σε 4 δε­ καετίες, περίπου, δίνοντάς μου εν τούτοις το συναίσθημα πως ερχόταν απ’ το άχρονο ή το μηδέν της ψυχικής σφαίρας ως παμπάλαιη και ταυτόχρονα συγχρο­ νική κρυστάλλωση: ο κάθε στίχος, ποίη­ μα ή ενότητα βρίσκουν την ολοκλήρωσή τους, αλλά συχνά και την ύστατη δ'αμόρφωσή τους μέσα στην «Ερωφάντα», μο­ λονότι μπορούν να παραμείνουν επίσης υπό την πρώτη τους μορφή ή ένταξη μα­ ζί με τα άλλα ποιήματά μου που δεν συμ­ μετέχουν εδώ, σε μιαν ανεξάρτητη και δυνητική κατάσταση». Αυτός ο επίλογος ενυπάρχει αυτού­ σιος στις «Σημειώσεις» των «Σ.Π.

1952-1990», με μια μικρή προσθήκη (ή πρόσθεση;): «Στην παρούσα έκδοση η 'Ερωφάντα" βρίσκει την τελική της μορ­ φή» (σ. 236). Ίσως η διαφορά των ση­ μειώσεων των δύο εκδόσεων (όπως επί­ σης και το δημοσιευμένο στις "Δ.Τ.Φ.”

1964, δοκίμιο που συμπεριλαμβάνεται στα "Σ.Π.") να είναι αμελητέα. Ο ανα­ γνώστης όμως (και ο πιο απρόσεκτος) των ποιημάτων της "Ε” στην έκδοση του 1988 και όπως αυτή δημοσιεύεται στον παρόντα τόμο, θα βρει σημαντικές δια­ φορές (και όχι μόνον της "Ερωφάντας''»). Αυτό το «συνολικό» πανόραμα της ποί­ ησης του Ν. με τις πρωτεϊκές του (ανα)διαμορφώσεις και παραλλαγαΤς, είναι η ίδια η «ποιητική» του που βρίσκει την ολοκλήρωσή της στο «κατορθωμένο ποί­ ημα». Το ποίημα βρίσκεται σε μια χρόνια «δυνητική κατάσταση» κι έχει μακρό κι επώδυνο χρόνο κύησης που χάνεται στα σκοτεινά της ύπαρξής του. «Ο ποιητής "καίει” τα περισσότερα από τα κείμενά του, σαν αντικείμενα που δεν του ανή­ κουν πια και μέσα απ' τη στάχτη που εί­ ναι η πείρα του, μέσ' απ' την πυρά των πειρασμών και των πειραματισμών του, συνεχίζει ώσπου να φτάσει στο κατορ­ θωμένο ποίημα» (σ. 237). Γιατί «ο καθένας γράφει με τον τρόπο του. Στον γράφοντα, συμβαίνει συχνά έ­ να ποίημα ν' αρχίζει με λίγους ή περισ­ σότερους στίχους και να τελειώνει - αν τελειώνει ποτέ - ύστερα από πολλά χρόνια» (σ. 237). Προσωπική μου γνώμη, πως με τον παρόντα τόμο, ολοκληρώνεται και οριστικοποιείται το ποιητικό έργο του Α.Ν.23 Η τελεσίδικος προσθήκη στην «Ε» («τελική μορφή»), η αναδιανομή των πε­ ρισσότερων τίτλων των δημοσιευμένων πριν ποιημάτων του, η μη παράθεση ποιητικής εργογραφίας (μόνον: «δημοσιεύθηκαν δέκα ποιητικές συλλογές του, επιλογές και συγκεντρώσεις των ποίημά-

χρονικά των του, μια παραγωγή που απ’ το 1952 ώς το 1990 απαρτίζει το σύνολον της ποιητικής του εργασίας» (ο. 238), το ότι παραθέτει στα περισσότερα ποιήματα δύο χρονολογίες - «ως περάτωση και ως έκδοση» - καθώς και η χρονοένδειξη στον τίτλο 1952-1990,24 με πείθουν γι’ αυτή του την πρόθεση. Παρέθεσα ίσως μακρά αποσπάσματα του ίδιου του ποιητή, γιατί ο Α.Ν. είναι έ­ να μοναδικό φαινόμενο στην ελληνική ποίηση (και όχι μόνο), να θέλει να διευ­ κρινίζει αενάως, μέσα από τις εκδόσεις των ίδιων έργων του, τις συντεταγμένες («συνταγματικές διερμηνείες» θα έλεγαν οι σημειολόγοι) αυτής της ποιητικής, δί­ νοντας πάντα σαφές στίγμα του ποιητι­ κού του δρομολογίου, με συγκεκριμένο και ξεκάθαρο χάρτη πορείας (ο Οδυσσέας και ο Νόστος του), χωρίς ωστόσο να δεσμεύει τον αναγνώστη με τη δική του επι-λεκτική διακριτική ευχέρεια «ιδιοποιήσεως» αυτής ακριβώς της ποιήσεως. Μιας ποίησης της οποίας οι «φάσεις δεν είναι επάλληλες, αλλά συνάλληλες και διαχρονικά παρούσες» και οι «αντιφάσεις των ποιημάτων μου (ιδεολογικές, ψυχο­ λογικές, ανθρωπολογικές) μόνο σαν δια­ λεκτική μαρτυρία κάποιων φάσεων θα μπορούσαν να ληφθούν αλλά και ως έ­ σχατη συνέπεια βιωμάτων ενός ποιητή που θεωρεί την ύπαρξή του ως ένα «ντο­ κουμέντο» μιας εποχής. Έτσι, παρ’ όλες τις φάσεις, αντιφάσεις ή παραφάσεις, ο ποιητής είναι κάποιος που δέχθηκε την κατάφαση της γλώσσας σαν υπέρτατο δώρο για να υπερκεράσει εν Λόγψ την α­ φασία των πραγμάτων, που δομικά μας περισφίγγουν και μας αποπροσωποιούν» (σ. 237): "Δεν ωφελεί ■ ο φόνος μα το άφωνο παιγνίδι του φονιά που μένει μόνο με την παγερή μα­ ταίωση στα χέρια την καθαρή συνείδηση του εγκλήμα­ τος χωρίς την πράξη την καθαρή απουσία που έγινε τύ­ ψη, τύψη μετέωρη στην απουσία του εγκλήμα­ τος» (171)

Στέφ ανος Κ ατής *1 Σημειώσεις 1. Επίσης Στέφ. Κατή: «Μήγαρις... Πάρεξ... Πλήτοτε», με τον υπότι­ τλο «Η Ποιητική Σημειολογία και η Σημειολογία της ποίησης του Α.Ν.» στο «Διαβάζω», τ. 14/1/87.

2. Τοσούτος τολμηρός πρόλογος σπανίζει στις παρόμοιες αποδό­ σεις ξένων ποιητών στα ελληνικά.

3. Εκδόσεις «Πλέθρον», Αθήνα 1991. Όλοι οι αριθμοί παραπέμπουν στις ανάλογες σελίδες της εκδόσεως.

4. «Φωνή-εν», τεύχος Η, το Θέορημα/τέσσερες απο-κρίσεις.

5. Δρώσα, ζωτική δύναμις.

6. Η τελευταία ποιητική συλογή του Ν., «Ερωφάντα» (Κέδρος 1988) τε­ λειώνει με το ίδιο δίστιχο.

7. Ήρωας των αράβων. Κάτι ανάλο­ γο του δικού μας «φοίνικα».

8. «"Αρ’ ούνκαίτόλέγεινμίατιςτών πράξεων έστιν;» Πλάτων (Κρατύλος).

9. «Μόροι μέζονες, μέζονας μοίρας λαγχάνουσι» Ηράκλειτος.

10. Το Σύμπαν ονομασθέν Κόσμος εκ της τελείας αυτού τάξεως και αρ­ μονίας. (I. Σταματάκος: Λεξικόν της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης).

11. Κόσμος, αλλά και κόσμημα, στολί­ δι (διά-κοσμος).

12. Ο στίχος παραπέμπει έμμεσα εδώ (άμεσα παρακάτω) στην Μέδου­ σα. Ως γνωστόν ο Περσέας απο­ κεφάλισε την Μέδουσα, χρησιμο­ ποιώντας την ασπίδα του για καθρέπτη. (Ένα σύμβολο που επεσήμανα προηγουμένως). Ακόμη: «Χρόνια της Μέδουσας/άγραφοι κρυφοί καθρέπτες» (129).

13. «Οι διαφορές του φάσματος» (Α­ θήνα 1964, εκδ. «Ωμέγα»), ένθα υ­ πάρχει ένα σύντομο δοκίμιο και α­ ποτελεί μέρος ενός ευρύτερου δημοσιευθέντος αργότερα στο «Η πείρα και η πυρά» (1965), 14. Να μη λησμονούμε ότι ο Α.Ν. είναι «ψυχίατρος-θεράπων και ποιητήςθεραπευτής» («ψυχίατροι, οι τρελλότεροι όλων!» αναφωνεί ευ­ δαίμων στην «Κίτρινη Ώρα»).

15. Βλ. επίσης Α. και Ν. Νικολαΐδη, «Dictionaire des mots inexistants», Γενεύη 1989, εκδ.

Metropolis.

16. Τηρουμένων των αναλογιών και των αποστάσεων (κυρίως χρονι­ κών), παρόμοιο φαινόμενο έχου­ με στην Αμερική (1970), με την «γλωσσική ποίηση». Βέβαια πολύ πριν υπάρχει ο Κάμινγκς, τυπογραφίζων ποιητής και όχι στενά «γλωσσικός». (Βέβαια ήτο και στο επάγγελμα τυπογράφος, κάτι που δίνει και μιαν άλλη διάσταση στην αισθητική παρουσίαση των ποιη­ μάτων του).

17. ΟΝ. έλκει την καταγωγή του από την Κων/λη (τουρκιστί Istanbul και Stambul).

18. Η ύβρις, βασικά σημαίνει θυελλώ­ δη επίθεση εναντίον τινός.

19. «Λοξίας-ίου, ό, επίθετον του Α­ πόλλωνος παραγόμενον μάλλον εκ του λέγειν, λόγος και σημαίνει τον διερμηνέα τρόπον τινά του Διός» (I. Σταματάκος).

20. Εκδ. «Κέδρος», Αθήνα 1977. Κάθε αναφορά σ’ αυτή την έκδοση σε μεταγενέστερα βιβλία του ποιη­ τή, στη σελίδα της εργογραφίας, αναφέρεται πάντα με την ένδειξη: «συγκεντρωμένα ποιήματα».

21. Μια χρονολογική ένδειξη που υ­ πάρχει και στα «Συγκεντρωμένα ποιήματα 1952-1990» και σε καμία άλλη συλλογή.

21

22. Το ποίημα «Πρό-Λογος», το πρώ­ το από τις «Μνησίδες» (νησίδες της μνήμης;) αρχίζει με το τετρά­ στιχο και το αναφέρω ενδεικτικά (αποδεικτικά) για την εξέλιξη της ποιητικής του Α.Ν.: •Τη φλόγα τούτη δάμασέ την αν μπορείς φυλάκισέ τη σε σκέψη μες στα ΧΡέη κάνε την πάλι μια μορφή να τη θωρείς τούτη από μέσα της θα καίει, θα κατακαίει»(45) 23. Με την έκδοση της «Ε», είχα πεισθεί ότι ο Ν. δεν θα εξέδιδε άλλη αυτόνομη ποιητική συλλογή. Κάτι που - εν μέρει βέβαια - ανετράπη με την έκδοση των «Σ.Π., 1952-1990».

24. Στην «Π και Π» έχουμε την ένδει­ ξη: 1937-1977. Το εναρκτήριο έτος 1937 στον παρόντα τόμο αντικαθί­ σταται από το 1952, έτος της πρώ­ της του δημοσιευθείσας συλλο­ γής «Διαβαθμίσεις» (εκδ. «Ωμέ­ γα», Αθήνα 1952).

Επανόρθωση Στο προηγούμενο τεύ­ χος (αρ. 304) στις σελίδες του αφιερώματος στον Μονταίν, ο δαίμων της φωτοσύνθεσης έβαλε το χέρι του και μετέφερε το όνομα της Κας Μαρίας Λιτσαρδάκη από τις στή­ λες του Χρονολόγιου, το οποίο συνέταξε, και στην προηγούμενη σελίδα, στην ένδειξη «επιμέλεια αφιερώματος», δίπλα στο όνομα της Κας Ζωής Σαμαρά. Για να αποκαταστή­ σουμε την αλήθεια και να επανορθώσουμε την ατα­ ξία του δαίμονα, πρέπει να δηλώσουμε ότι το α­ φιέρωμα στον Μονταίν επιμελήθηκε αποκλειστι­ κά η Κα Ζωή Σαμαρά. Ζητάμε συγγνώμη από τις δύο κυρίες και εκφρά­ ζουμε τις θερμές ευχαρι­ στίες μας για την επιτυ­ χημένη συνεργασία τους.

£

' L /

Β α σ ίλ η ς Γ κ ο υ ρ ο γ ιά ν ν η ς ουσουλμάνοι τσάμηδες, χριστιανοί, αλβανόφωνοι, χριστιανομωαμεθανοι, ελληνόφωνοι, αντάρτες του ΕΔΕΣ και του ΕΛΑΣ, ιστορικά ντο­ κουμέντα της εποχής του ’40-’44 για τη Θεσπρωτία, κατάλογοι με η­ μερομηνίες, τόπους και ονόματα νεκρών, περιγραφές φρικτών βασανιστηρίων, συ­ ζητήσεις περί εθνικής συνείδησης, ελλη­ νικά ανάκατα με αρβανίτικα, γλώσσα ποι­ ητική σε πεζό λόγο, ιστορία και μύθος, η σχιζοφρενική περιπέτεια λαών ή ομάδων με πλούσιο ασυνείδητο αλλά ελλειμματική συνείδηση, ο διώκτης που γίνεται αυτοδιωκόμενος και πανταχού παρούσα η ελληνική μνήμη. Υλικό για ένα μυθιστό­ ρημα ή για ένα κομμάτι της ιστορίας γραμμένο μυθιστορηματικά; «Το ασημόχορτο ανθίζει» θεωρείται σημαντικό μυ­ θιστόρημα και η κριτική το υποδέχθηκε θερμά. Η προσεκτική του ανάγνωση δη­ μιουργεί ερωτήματα. Αυτά θέσαμε στο συγγραφέα Βασίλη Γκουρογιάννη.

Τη συνέντευξη πήρε ο Ηρακλής Παπαλέξης

Το «Ασημόχορτο» είναι τελικά κομμάτι της πρόσφατης ιστορίας μας ή ένα μυθιστόρημα που χρησιμοποιεί προσχηματικά την ιστορία; ΠΡΟ Θ ΕΣΗ μου ήταν να γράψω ένα αναγνω ρίσιμο ιστορικό μυθιστόρημα. Ί σ ω ς αυτό να έγινε στην πρώ τη καταγραφ ή. Στην τρίτη ή τέταρτη καταγραφή ίσω ς βγήκε το εντελώ ς αντίθετο, ένα ποίημα που χρησιμοποιεί προσ χηματικά την ιστορία. Εντέλει δεν ξέρω «τί» ακριβώ ς. Ί σ ω ς να είναι αμφίβιο είδος. Ό π ω ς αμφίβιο βγήκε και στη γλώ σσα και ζει στην ποίηση αλλά κα ι στην πεζογραφία. Πού σταματάει η ιστορική αλήθεια και πού αρχίζει η επινοημένη εξιστόρηση του ανθρωποκυνηγητού όπου ο διώκτης ήρωας γίνεται ταυτόχρονα διωκόμενος; Τι σημαίνει αυτή η σχιζοφρενική περιπέτεια; ΤΟ ανθρωποκυνηγητό ή αυτοκαταδίω ξη είναι εξ ολοκλήρου επινοημένο. Είναι το δραμ ατικ ό σύμπτω μα που γεννήθηκε από το συγκεκριμένο ισ τορικό κα ι κοινωνικό υπόστρωμα, κ α τ’ εξοχήν σχιζοφρενικό κα ι μόνον από τέτοιο υπόστρω μα μπορούσε να δημιουργηθεί και έτσι τερατω δώ ς να αναπτυχθεί κα ι να δράσει. Συμβολίζει την καταδίω ξη ανθρώπου από άλλον σκοτεινόν όμοιο του, όμαιμο και ομόρριζο, πα ρά τις επιφ ανειακές και επίκ τητες διαφορές συμμαχιώ ν κα ι θρησκειών. Κ άποιος λοιπόν που κυνηγά ολημερίς τη σ κιά του κι ανάλογα με τη θέση του ήλιου πότε γίνεται διώ κτης της, πότε διω κόμενος.

Το α σ η μ ό χ ο ρ τ ο

χρονικά 23

Το «Ασημόχορτο» μ πορ εί να ερμηνευτεί ή και να χρησιμοποιηθεί ω ς άποψ η για τις επίκαιρες εθνικισ τικές διακηρύξεις, τους αγώ νες για τα δικαιώ ματα και το σεβασμό των μειονοτήτω ν, τη σύχρονη ελλη νικ ή ιστορική μνήμη;

ΚΑΙ συνειδητά κα ι υποσυνείδητα το «Ασημόχορτο» ποτίζεται από το αίμα της εποχής. Π ροσπάθησα να διαρρήξω το τσόφλι του Ρωμιού και να μιλήσω σαν Έ λ λ η να ς. Ο ελληνικός αρχαίο ς λόγος είναι ο πρώ τος που υψώθηκε πάνω από την αντίφαση και το πλέγμα κα ι είδε το όλον. Φώτισε και την «άλλη» πλευρά. Α λλά ο βαθύς μου πόνος δεν είναι οι Τσάμηδες. Είναι ο Π όντος και η Σμύρνη. Είναι οι ανάλογες παγκόσμιες περιπέτειες των ξεριζωμών. Ό σ η ιστορία υπάρχει στο «Α σημόχορτο» είναι γραμμένη με το χέρι στην καρδιά. Ό τα ν οι ήρω ες μιλούν αρβανίτικα διακόπτεται η ροή της διήγησης. Α ποσπάτα ι έτσι η προσοχή του α ναγνώ στη και δημιουργούνται κενά. Ε ξυπη ρετεί κάποιο σκ οπό η χρ ήσ η τους;

ΓΝΩΡΙΖΑ κα ι γνωρίζω το κόσ τος και το πληρώνω χω ρίς να μετανιώνω. Δεν ήθελα να δώσω στον αναγνώ στη σαφή μύθο, με φωτισμένη τη διαταραγμένη ψυχική εξέλιξη τω ν ηρώων κα ι σαφ έστατες λεπτομέρειες της περιπέτειάς τους. Το «Α σημόχορτο» είναι καταγραφή σκοτεινής εποχής κα ι ψυχοπαθολογικών κα ταστάσεω ν κ αι ο «εξουσιαστής» συγγραφέας ενός τέτοιου θέματος δεν έχει το δικαίω μα να τα «ξέρει» όλα, να τα «ρυθμίζει» όλα. Ό χ ι. Κι εγώ κρυφάκουσα πίσω από τη φριχτή θύρα για πρά γμ ατα σκοτεινά, για σκοτεινές και απροσπέλασ τες κα ταγω γές, για ματωμένες σχιζοφρενικές κα ι ανεξήγητες συμπεριφορές και κρυφακούγοντας έχασα κουβέντες... Δεν άκουσα, δεν έμαθα τι απόγιναν όλοι αυτοί, όπω ς συμβαίνει και στη ζωή. ΓΓ αυτό τα αρβανίτικα που κι εγώ δεν τα γνωρίζω, πα ρεμβάλλονται σε κρίσιμα σημεία του μύθου και ιδίω ς των διαλόγων κα ι βραχυκυκλώ νουν τη μνήμη και τη συνείδηση. Ό π ο ιο ς δεν «καταλαβαίνει» το έργο, είναι ακριβώ ς μέσα σ το πνεύμα του.

ανθίζει

Α π ό τη μια, η κριτική γράφει: «βιβλίο μ εγά λη ς πνοής», «σημαντικό μυθιστόρημα», «γραμμένο σαν δημοτικό τραγούδι», «μεγάλο ποίημα σε πεζό λ ό γο » · από την άλλη, βρίσκει ότι το βιβλίο σας θυμίζει το «Κιβώτιο» του Α λεξά νδρο υ, την «Κάθοδο των εννέα» του Β αλτινού, την «Ιστορία» του Γ ιατρομανω λάκη, τον Σ ελίμοβιτς, τον Ά ν τ ρ ιτς , τον μα γικό ρεαλισμό του Μ ά ρκες.

ΑΥΤΗ η πλάγια ερώτηση θα έπρεπε να απευθυνθεί στους κριτικούς. Αν βέβαια μπορώ τώρα κά π ω ς να τοποθετηθώ σ ’ αυτά που έχω διαβάσει κα ι με αφορούν, εκφράζω την ικανοποίησή μου κα ι από τις εύστοχες επιφυλάξεις ή ενστάσεις. Α ναφορικά με τα ονόματα άξιων Ελλήνων κα ι ξένων λογοτεχνών που μνημονεύονται συναρτώμενα με το έργο μου, εκτιμώ ότι αυτό δε γίνεται για να θεωρηθούν πρότυπά μου. Μ όνο σε μια περίπτωση αυτό συμβαίνει, με την «Ιστορία» του Γιατρομανωλάκη κ ι είναι κα τά τη γνώμη μου άστοχο. □

0 ΣΥΓΧΡΟ ΝΗ ΕΠΟΧΗ

ΕΛΙΤΑ ΜΙΧΑΗΛΙΔΟΥ-ΒΛΑΑΙΜΗΡΟΥ Ο ΔΕΚΑΤΡΗΣ νΝφ

Ν^ >

'^ ·

ΖΑΝΝΑ Φ. ΜΕΛΑ-ΦΛΩΡΟΥ ΧΕΛΩΝΑΚΙΑ ΚΑΡΕΓΓΑ-ΚΑΡΕΤΤΑ

«ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ» Σόλωνος 130,106 81 Αθήνα, Τηλ. 3620835, Fax: 3613354 Βιβλιοπωλεία «Σ.Ε.»: Μανροκορόάτον 3, Αθήνα, Τηλ. 3629835, 3629814 Αριστοτέλους 7, Θεσσαλονίκη, Τηλ. 237449 Αποκλειστική όιάθεση χονδρικής: «ΛΑΝΑΟΣ Α.Ε.» Τηλ. 3604161

λαϊκή τέχνη ελληνική λαογραφία ΜΙΧΑΛΗ Γ. ΜΕΡΑΚΛΗ. Λαϊκή Τέχνη. Ελ­ ληνική Λαογραφία. Τόμος Γ'. Αθήνα, Οδ υ σ σ έα ς, 1992. Σελ. 223.

Λαογραφία ε τον Τόμο Γ ', τον επιγραφόμενο «Λ α ϊκή Τέ­ χνη», ολοκληρώνεται το έργο με γενικότερο τίτλο Ε λλη νική Λ α ο γρα φ ία του καθηγητή της λαογραφ ίας στο Π ανεπιστήμιο Αθηνών I κα ι κριτικού της λογοτεχνίας κ. Μ ιχάλη Γ. Μ ερακλή. Οι δυο προηγούμενοι τόμοι τιτλο­ φορούνται αντίστοιχα «Κοινωνική Σ υ γκ ρ ό ­ τηση» (1984) κα ι « Ή θ η και Έ θιμ α» (1986) κα ι γνώ ρισαν επανειλημμένες επανεκδόσεις. Το γεγονός ό τι ο συγγραφέας, πέρα από το χώ ­ ρο της λαογραφίας, στον οποίο η προσφορά του είναι σ ημαντικότατη, έχει ουσιαστική σχέση και με το χώρο τη ς λ ογοτεχνίας ω ς οξυδερκής και διεισδυτικός κριτικό ς κα ι σχολιασ τής κειμένων, ω ς αξιόλογος μεταφ ραστής (μετέφρασε με ιδιαί­ τερη επιτυχία από τους αρχαίους συγγραφείς Π λούτα ρχο1 κα ι Π ετρώνιο*I2 και από τους σύγ­ χρονους, Σαρτρ3) κα ι ω ς συγγραφέας ενδιαφέ­ ροντος διηγήματος με τίτλο «Ο Χ ο υά ν που δ εν ή­ θελε να μιλήσει»4 έχει ιδιαίτερη σημασία. Το βι-

βλίο, λοιπόν, αυτό (κατά την επισήμανση του ί­ διου του σ ., τόμ. Α ', Π ρόλογος, σ. 7, κάθε τόμος της τρίτομης σειράς μπορεί να διαβαστεί κ α ι «ως αυτοτελές βιβλίο») είναι η συνισταμένη του κοιτά γμ α τος ενός έμπειρου επιστήμονα από την πλευρά της κοινω νικής λαογραφ ίας κ ι ενός ταυ­ τόχρονα εμπνευσμένου γνώ στη και ερευνητή θε­ μάτων τη ς τέχνης. Γραμμένο με επιστημονική συνέπεια, χω ρ ίς όμω ς σ χολασ τικ ότητα, προσφέ­ ρει στον αναγνώ στη τη δυνατότητα να προσεγγί­ σει το φαινόμενο της λαϊκής μας τέχνης στο σύ­ νολό του κα ι σε συνάρτηση πρ ος τις κοινωνικές συνθήκες, μέσα σ τις ο ποίες γεννιέται, διαμορφώ­ νεται κα ι εξελίσσεται. Και ο Γ ' αυτός τόμος - ό­ πω ς κα ι οι προηγούμενοι - χαρακτηρίζεται από σαφήνεια κα ι περιεκτικότητα, που - μαζί με τη διαλεκτική σκέψη - αποτελούν γενικότερα χ α ­ ρ ακτηριστικά του συγγραφέα. Συνοδεύεται από εκτεταμ ένες σημειώσεις (σσ. 159-223), όπου η α­ ναφορά σε πηγές και βιβλιογραφικό υλικό, τα ε­ πεξηγηματικά σχόλια κ α ι οι θεωρητικές παρατη­ ρ ήσεις, αλλά κα ι ο τρ όπ ος παράθεσης όλων αυ­ τώ ν των στοιχείων, πέρα από τη διευκόλυνση που προσφέρουν για την κατανόηση του βιβλίου, ενεργοποιούν περαιτέρω την αναπλασ τική δυνα­ τότητα του δέκτη.

26 επιλογή-------------------------------την εισαγω γή (σσ. 7-22) π α ρ έχο ντα ι κ α τά κύριο λόγο εκείνα τα σ τοιχεία, η γνώ ση τω ν οποίω ν συντείνει στην κα τανόηση του φαι­ νομένου τη ς λ α ϊκή ς τέχνης ω ς εκφ άνσεω ς του λαϊκού πολιτισμού (ο λ α ό ς λαμβ άνεται ω ς πολυταξική κα ι πολυστρω μ ατική έν­ νοια). Π ρ ο β άλλο νται κα ι αναλύονται, συνεπώ ς, τα χαρ α κ τη ρ ισ τικ ά τη ς εκείνα, που τη διαφ ορο­ ποιούν από την ασ τική: η π ρ α κ τικ ή σ κ ο π ιμ ό τη ­ τα, χαρ α κ τη ρ ισ τικ ό του οποίου επανειλημμένα τονίζεται η σ ημασ ία σε όλο τ ο βιβλίο κ α ι που ενυ­ πά ρ χει κ α ι σε περιπ τώ σ εις ακ ό μ α , όπου δεν είναι εμφ ανές, κ α τά τρό π ο ν ώ στε «η συλλειτουργία χρ η σ τικότη τα ς κα ι αισ θητικής να αποτελεί ένα ουσιασ τικό γνώ ρισμ ά της» (της λ α ϊκή ς τέχνης) (σ.8)· η τεχν ική , τη ς ο πο ία ς «η απόλυτη κ α τά φ α ­ ση», απόρροια του προηγούμενου χα ρ α κ τη ρ ισ τι­ κού, την αντιδιασ τέλλει π ρ ο ς την ασ τική τέχνη, όπου ο ρόλος τη ς (της τεχνικής) είναι υποβαθμι­ σ μένος, ενώ κα ι σ τις περιπτώ σ εις, όπου είναι ου­ σ ιασ τικός, ό π ω ς περ ιπ τώ σ εις της σ ύγχρονης τέ­ χνης (π.χ. η ηλεκτρονική μουσική ή, πολύ συχνά, ο ε ικ α σ τικ ό ς χώ ρος), ο κα λλ ιτέχνη ς δεν είναι αυ­ τουργός, ό π ω ς είναι ο λ α ϊκ ό ς τεχν ίτη ς (σ. 10)· η σ υ λ λ ο γικ ή λ ειτο υ ρ γ ικ ό τη τά τη ς, τέ λ ο ς, εφόσον η τέχνη αυτή « υπάρχει για να χρησιμοποιείται (...) απ ό όλους, όσοι β ρίσκ ονται στο χώ ρο μιας δεδο ­ μένης κοινό τητας» (σ. 13), χω ρ ίς να πα ρ αγνω ρ ί­ ζεται το γεγο νό ς ότι - σε αντιδιασ τολή αυτή τη φορά π ρ ος την αρ χαϊκ ή (πριμιτιβιστική) τέχνη η λαϊκή τέχνη είναι γέννημα μιας κοινω νία ς με ο­ λοκληρω μένο σαφ ώ ς το χω ρισ μό σε τά ξεις. Θί­ γεται επίσ ης το θέμα τη ς λ ε ιτο υ ρ γ ικ ό τη τα ς τω ν μο υσ είω ν κα θώ ς κα ι το επίκ αιρ ο θέμα τω ν φαινο­ μένω ν τη ς επιβίω σης κα ι αναβίω σης (με τις διά­ φορες μορφές τους) τη ς λ α ϊκ ή ς τέχνης. Στο κύριο μέρος (σσ. 23455) ο σ. προβαίνει στην εξέταση όλων τω ν μορφών (ειδών) τη ς λαϊ­ κ ή ς τέχνης, τόσ ο εκείνω ν που αποτελούν εκφ ά ν­ σεις του πολιτισμού τη ς πα λιά ς α γρ ο τικ ής κο ι­ νω νίας, όσο κι εκείνω ν που είναι δημιουργήματα τη ς νεότερης ασ τικ ή ς (των πόλεων) με τις τάξεις κα ι τις διαστρ ω ματώ σ εις της. Κ ατά σειρά, λοι­ πόν, ακολουθούν τα κεφ άλαια: 1. λ ο γο τεχ ν ία (υ­ ποδιαιρούμενο, μετά α π ό μια γενική αναφ ορά, σε τό σ α υ ποκεφ άλαια, όσα κ α ι τα είδη της), 2. μ ο υ ­ σική, 3. χο ρό ς, 4. ενδ υ μα σία , 5. υφ αντική - κ ε­ ντη τική , 6. κ ο σ μ ή μ α τα -σ κ εύ η -έπ ιπ λ α , 7. α ρ χ ιτε­ κ τονικ ή, 8. ζω γραφ ική, 9. θέατρο κα ι 10. κιν η μ α ­ το γρ ά φ ο ς.5 Σ ’ αυτό το τελευταίο γίνεται αναφ ο­ ρά α π οκλ εισ τικ ά στο λ α ϊκό κινημ ατογράφ ο, ε­ κείνον που τον βλέπει ένα μαζικό κοινό· καθότι, όπω ς επισ ημαίνεται, «Λ αϊκό είναι το ομ αδ ικό , έ­ στω κα ι αν π ρ ό κ ειται για ο μάδες που συμμετέ­ χουν σε πο λ ιτισμικά προϊόντα , που δεν πα ράγοντα ι από τις ίδιες» (σ. 147). Για ορισμένα είδη τη ς λ α ϊκ ή ς τέχνης, ιδιαίτερα

λ ογοτεχνικ ά, γίνεται αναλυτικότερη αναφ ορά α­ πό τον κ. Μ ερακλή σε άλ λα σ υγγράμματά του.6 Στο πα ρόν υ πάρχουν οι λεπτομέρειες οι α π α ρ α ί­ τη τες για να α π οκτή σ ει ο αναγνώ στης κ α τοπτικ ή εικόνα του χώρου τη ς λ α ϊκ ή ς τέχνης, κα θώ ς κα ι για να αντιληφθεί σε γενικ ές γρ α μ μ ές τη σχέση τω ν ειδώ ν τη ς μεταξύ τους κα ι με την κοινω νία που τ α γέννησε, σ’ ένα πρώ το ε π ίπ εδο - κα ι σ ’ ένα δεύτερο επίπ εδο - πρ ά γμ α που οδηγεί άλλω στε α πευθείας κ α ι στην ουσιαστικότερη κα τανόηση τη ς λειτουρ γικ ότητας τη ς λ α ϊκ ή ς τέχν η ς - για να συνειδητοποιήσει βαθύτερα αυτή τη σχέση, που έχουν τα συγκεκριμ ένα είδη (και οι υ ποδιαι­ ρέσεις τους) με τις οικονομ ικοκοινω νικ ές συνθή­ κες, όπου εμφ ανίσ τηκαν (σχέση εποικ οδομ ή μ α­ το ς π ρ ο ς τη βάση του). Α υτό το τελευταίο, η συνειδητοποίηση τη ς ορ γα νικ ή ς σ χ έσ η ς τω ν μορ­ φών τη ς λ α ϊκ ή ς τέχνης, η οποία άλλω στε είναι κοινω νικό φαινόμενο (βλ. Τόμ. Α ', Εισαγωγή, σ.

12), με τις σ υνθήκες εμφ άνισ ης κ α ι εξέλιξής του ς, γίνεται π ερισσότερο, ε κ τό ς τω ν άλλω ν, κα ι από τον τρ όπ ο διά τα ξή ς τους στον τόμο αυτό. Ο κινημ ατογρ άφ ος λ .χ ., κ α τεξοχήν δημιούργημα τη ς α σ τικ ή ς κοινω νία ς κα ι τη ς τεχνολογικ ή ς α­ ν ά πτυ ξής τη ς, κ α τέχει το τελευταίο κεφ άλαιο, ε­ νώ σ τα υ ποκεφ άλαια του κεφαλαίου που αναφέρεται στη λογοτεχνία π ρ οτά σ σ οντα ι το αίνιγμα κα ι η επω δή - είδη που απαντούν κα ι σ τους λε­ γάμενους φ υσικούς λαούς (σ. 27) - κ α ι τελευ­ ταίο στη σειρά εξετάζεται το αισ θηματικό μυθι­ σ τόρημα (το δεύτερο είδος τη ς πα ραλογοτεχ νίας), ω ς σ χετικ ά πρόσ φ ατο δημιούργημα τρυ αργού μετασ χηματισμού τη ς ελλ ηνικής α γροτι­ κ ή ς κοινω νία ς σε ασ τική κ α ι ω ς έκφ ραση του π ε­ ρ ά σ μ α τος του κοινού " α π ό την προτίμηση της π α λιά ς λ α ϊκοδ η μ οτικ ή ς λ ογοτεχνία ς (.·.) στην π ροτίμηση του ασ τικολ αϊκ ού μ υθισ τορήματος” » (σ. 76). Ε πιμέρους θέματα , που απ ασχολ ούν ιδιαίτερα το σ. — ε κ τό ς από τις σ υνθήκες γένεσ ης τω ν ει­ δώ ν, όπ ω ς ήδη προαναφ έρθηκε (π .χ. χορ ός, σσ.

96-97, θέατρο,7 σσ. 138-142), κ α θώ ς κα ι τις θεω­ ρίες τις σ χετικ ές με τη γένεσή τους (βλ. λ .χ. π α ­ ραμύθι, σ. 36, ή δημ οτικό τραγούδι σσ. 57-63) είναι: η λειτουργικότητά τους σ τις συνθήκες εμ­ φ άνισ ής τους αλ λά κα ι σ’ εκείνες τη ς τελικής τους διαμόρφ ω σης· το θέμα τη ς αναβίω σ ης μορ­ φών τη ς λ α ϊκή ς τέχν η ς (χορός, σσ. 94-95, φορε­ σιά, σ. 104) κ α ι του σχετιζόμενου με αυτήν πρ ο­ β λήμ ατος τη ς αυθεντικότητα ς, όπ ω ς μ άλισ τα α ­ να κύ πτει με ιδιαίτερη έμφαση στην περίπτω ση του χορού «εξαιτίας τη ς ίδ ιας τη ς φύσης του χο ­ ρευτικού φαινομένου» (σ. 94) - τα ειδολογικά χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ά κα ι η σύγκριση τω ν ειδώ ν (ο­ μοιότητες - διαφ ορές) με συγγενή τους (πα ρα­ μύθι - πα ράδοσ η, σσ. 45-47, κ .ά .). Α ναφέρονται επίσ ης μ ορφ ολογικές διαφ οροποιήσ εις μέσα σε ένα κ α ι το αυτό είδος. Δ ιαφ οροποιήσεις που ο

επιλογή 27 φείλονται σ τις ιδιαιτερότητες του φυσικού περι­ βάλλοντος διαφόρων περιοχώ ν,8 σε οικονομι­ κούς λόγους, εμφανέστερες σε ορισμένες τέχνες, όπω ς λ .χ. η αρχιτεκτονική ή η ενδυμασία· στις ι­ διαιτερότητες της κοινωνικής οργάνωσης κατά περιοχές στην κα τά τόπους πολιτισμική πα ράδο­ ση· σε έξωθεν επιδράσεις (όπω ς λ .χ. οι επιδρά­ σεις που αφορούν την ενδυμ ασία,10 σσ. 99-100, ή τη ζω γραφική11 από τον ευρω παϊκό χώρο στη Βόρεια, κυρίως Ε λλάδα κα τά τον αιώνα του Δ ια­ φωτισμού, σ. 131, κ.ά.)· στην αφομοίωση από το λαϊκό πνεύμα πολιτισμικώ ν στοιχείων μη λαϊ­ κών. Ε πισημαίνονται ακόμα και αναλυτικότερες υποδιαιρέσεις κα ι κα τατάξεις ειδών από διάφο­ ρους επιστήμονες (όπω ς π.χ . των παραδόσ εω ν,12 σσ. 50-52, ή των δημοτικώ ν τραγουδιών, σ. 64). Έ χει, λοιπόν, τη δυνατότητα ο αναγνώ στης εκτός των άλλω ν - και να ανασυνθέσει, ω ς ένα βαθμό, με τη φαντασία του τις οικονομικοκοινω νικές συνθήκες κα ι τις συγκρουσιακές σχέσεις, που αντανακλούν σε επίπεδο εποικοδομήματος οι διάφορες εκφ άνσεις της λαϊκής τέχνης (περί­ πτωση π.χ. ευτράπελω ν διηγήσεων, σσ. 56-57, κ.ά.).

τον επίλογο, τέλος, (σσ. 157-158) - επίλογο και ολόκληρου του τρίτομου έργου - η λαο­ γραφία αντιδιαστέλλεται προς τις συγγενείς της επιστήμες, την κοινωνιολογία κα ι την κοινωνική ανθρωπολογία. Α ντιδιαστέλλεται και πρ ος την ιστορία της τέχνης ω ς προς τον τρόπο αναφοράς της στα κα λλιτεχνικά φαι­ νόμενα. Γίνεται επίσης αναφορά σ ’ αυτήν (τη λα­ ογραφία) ω ς επιστήμη που «παρακολουθεί τη ζωή κα ι την κίνηση της ζωής ομάδων μέσα από την ύπαρξη αντιθετικών σχέσεων: μορφολογικά, ως μια περιπέτεια εναλλαγής μ ο ρ φ ώ ν γενετικά, ω ς μια περιπέτεια εναλλαγής αιτίων, που την προκαλούν» (σσ. 157-158), καθώ ς και στην τέχνη ω ς εξελιγμένη βαθμίδα της ζωής, όπου οι αντιθε­ τικές σχέσεις, εναρμονισμένες ω ς ένα βαθμό μέ­ σα στη ζωή, βρίσκουν σε ένα ανώτερο επίπεδο την έκφρασή τους.

αι αυτός λοιπόν ο τόμος, όπω ς κα ι οι υπό­ λοιποι της Ε λλη νικής Λ α ο γρα φ ία ς, μπορεί - το αναφέραμε ήδη - να διαβαστεί αυτοτελώ ς. Η ουσιαστική ωστόσο σχέση του με τους προηγούμενους είναι εμφανής. Τόσο γιατί πολλά στοιχεία δομής και περιεχομέ­ νου ενυπάρχουν παράλληλα σε εθιμικό λ .χ. επί­ πεδο κα ι σε επίπεδο τέχνης - γεγονός που αρκε­ τές φορές υπονοείται κα ι κά πο τε δηλώνεται στο Β' Τόμο (σσ. 56-58 κ.ά.) - όσο κα ι γιατί - το σπουδαιότερο - η κοινωνική συγκρότηση, στη­ ριγμένη κα τά κύριο λόγο στην οικονομική βάση,

αποτελεί με τη σειρά της προϋπόθεση της γένε­ σης των ηθών κα ι εθίμων και των καλλιτεχνικώ ν εκδηλώσεων, στα οποία ο ερευνητής διακρίνει την αντανάκλασή της. Για τους λόγους αυτούς η αντιμετώ πιση του έργου στο σύνολό του συντεί­ νει στη βαθύτερη κατανόηση του περιεχομένου καθενός από τους τρεις τόμους. Άλλχοστε, κοι­ νω νικά φαινόμενα είναι τόσο αυτά που (σύμφωνα με την παραδοσιακή κατάταξη) ανήκουν στον υ­ λικό βίο όσα και αυτά που ανήκουν στον κοινω­ νικό κα ι τον πνευματικό (Τόμ. Α ', Εισαγωγή, σ.

12). Η πρόθεση του κ. Μ ερακλή, εξαρχής δηλωμέ­ νη (Τόμ. Α ' σ. 7), να εκθέσει τα θέματα αμεσότε­ ρα, δίχω ς άσ κοπες θεωρητικολογίες αλλά και χω ρίς, πα ρ ’ όλα αυτά, να εγκαταλείψει τη θεωρη­ τική βάση του έργου ούτε τη (διαλεκτική) μεθο­ δολογία, όπου στηρίζεται, πετυχαίνει. Αποφεύγο ντας, όπω ς ήδη προαναφέρθηκε, τον στείρο ε­ πιστημονισμό και σ χολαστικισμό, αλλά και τη σ χη ματικότητα - χω ρίς σε καμιά περίπτωση αυ­ τό να αλλοιώνει την επιστημονική αλήθεια - με τρόπο αβίαστο, που κά ποτε φτάνει ω ς το «παιχνίδισμα» της σκέψ ης απέναντι στα πράγματα, οδηγεί το συνειδητό (επιστήμονα ή μη, πά ντα ό­ μως συνειδητό) αναγνώ στη σε αμεσότερη σχέση και διάλογο με το θέμα. Κάτι ακόμα ουσιαστικό­ τερο: τον ωθεί - ανάλογα με το βαθμό ευαισθη­ σίας του - σε μια λιγότερο επιφανειακή στάση απέναντι στο φαινόμενο της λαϊκής τέχνης· απέ­ ναντι στο φαινόμενο του λαϊκού πολιτισμού συ­ νολικά. Γεγονός που θα μπορούσε - εκ τό ς των άλλω ν - να τον αναγάγει με τη σειρά του ώ ς την αναζήτηση, ίσως και την επισήμανση, κάποιων στοιχείων συμπεριφοράς, που τείνουν - χωρίς ωστόσο να έχουν ακόμα αποκρυσταλλωθεί - να χαρακτηρίσουν το κοινωνικό σύνολο, στο οποίο κ αι ο ίδιος (ο αναγνώ στης) εντάσσεται ω ς μονά­ δα. Αυτό το «παιχνίδισμα», κά ποιες στιγμές, του σ ., που δεν έχει σχέση με την αυθαιρεσία ούτε με την αμφισβήτηση της αντικειμενικής πρα γμ ατι­ κ ό τητας (όπω ς θα συνέβαινε σε περίπτωση υπο­ κειμενικού ιδεαλισμού) είναι κα τάκτησ ή του με­ τά από μακροχρόνια και δημιουργική σχέση με το χώρο τόσο της επιστήμης όσο και της κριτι­ κής. Το κοίταγμα συνεπώς του τελευταίου αυτού τόμου - αλλά και του έργου στο σύνολό του ω ς συνθέσεως του πνεύματος ενός επιστήμονα κι ενός κριτικού, που σ υναντώνται στο ίδιο πρόσω­ πο, - ιδιαίτερα στην εποχή μας, όπου ο κα τα­ κερματισμός του κόσμου ω ς γνω στικού αντικει­ μένου καθιστά τη συνολική «θέασή» του (του κό­ σμου) όλο κα ι δυσκολότερη — το κοίταγμα, λοι­ πόν, αυτό θα αποτελούσε ένα τρίτο επίπεδο ανά­ γνω σης. Μ ατίνα Μελά

28 επιλογή Σημειώσεις 1. Πλουτάρχου, Βίοι, Μετάφραση Μ.Γ. Μερακλής, Εκδόσεις «Γαλαξίας», Τόμος πρώτος 1970, Τόμος δεύτερος 1991 και Πλουτάρχου Ερωτικός, μετάφραση Μ.Γ. Μερακλής, Εκδόσεις «Γνώση», Αθήνα 1985.

2. Πετρωνίου, Σατυρικόν, πρώτη έκδοση: Μετάφραση Κ. Μι­ χαήλ (ψευδώνυμο του Μ.Γ. Μερακλή, το οποίο παλαιότερα χρησιμοποιούσε και ως κριτικός). Εκδόσεις «Κείμενα» 1970. Δεύτερη έκδοση: Μετάφραση Μ.Γ. Μερκαλής, Εκ­ δόσεις «Γνώση», 1981.

3. Ζ.Π. Σαρτρ, Η ναυτία. Μετάφραση Κ. Μιχαήλ, Εκδόσεις «Εγνατία», Θεσσαλονίκη 1981.

4. Βλ. «Δεκαεφτά ιστορίες που ξεχωρίζουν», μια πρωτότυπη ανθολογία, Εκδόσεις «Γνώση», Β' έκδοση, Αθήνα 1990, σσ. 99-105.

5. Για τη λαϊκότητα του κινηματογράφου ως μέσου επικοινω­ νίας βλ. και Arnold Hauser, Κοινωνική Ιστορία της Τέ­ χνης, Εκδόσεις «Κάλβος», Τόμ. Δ", Αθήνα 1970, σ. 330.

6. Βλ. λ.χ. τα βιβλία του: Τα παραμύθια μας, Εκδόσεις Κωνσταντινίδη, Θεσσαλονίκη, χ.χ.: Πέντε λαογραφικά δοκί­ μια για τη γλώσσα και την ποίηση, Εκδόσεις Φιλιππότη, Αθήνα 1985· Παροιμίες Ελληνικές και των Βαλκανικών λαών (Συγκριτική εξέταση), Εκδόσεις Γίατάκη, Αθήνα 1985. Ευτράπελες διηγήσεις. Το κοινωνικό τους περιεχόμε­ νο, Εκδόσεις «Εστία», Αθήνα 1980, κ.ά.

7. Για την προέλευση του ελληνικού λαϊκού θεάτρου βλ. γενι­ κά και Βάλτερ Πούχνερ, Λαϊκό θέατρο στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια (συγκριτική μελέτη). Εκδόσεις Πατάκη, 1989. Για την προέλευση του είδους των «Ομιλιών» βλ. γε­

8.

9.

10.

11.

12.

νικά Μ.Γ. Μερακλή, Το πρόβλημα της προελεύσεως των Ομιλιών, περιοδ. «Φιλολογικά», τεύχος 5, Γιάννινα, χειμών. ’81, σσ. 34-38, καθώς και Βάλτερ Πούχνερ, ό.π., σσ.

181-182. Βλ. επίσης Μηνά Αλεξιάδη, Ο αγαπητικός της βοσκοπούλας, Άγνωστη ζακυνθινή «Ομιλία» του Αλέκου Γελαδά. Συμβολή στην έρευνα του ζακυνθινού λαϊκού θεά­ τρου, Εκδόσεις Καρδαμίτσα, Αθήνα 1990, σ. 19-22. Για την επίδραση π.χ. του περιβάλλοντος στην αρχιτεκτο­ νική βλ. επίσης και Γεωργίου Α. Μέγα, «Θεσααλικαί οική­ σεις» Λαογραφία (Δελτίων της Ελληνικής Λαογραφικής Ε­ ταιρείας) Τόμ. ΚΣΤ, σ. 65· του ίδιου «Η λαϊκή κατοικία της Δωδεκανήσου», ό.π., σ. 205. Για την επίδραση του οικονομικού παράγοντα στα ενδύμα­ τα βλ. Αγγελικής Χατζημιχάλη. Η Ελληνική λαϊκή φορε­ σιά, Μουσείο Μπενάκη, Εκδοτικός Οίκος «Μέλισσα», Τό­ μος πρώτος, χ.χ., σ. 32. Για τις έξωθεν επιδράσεις στην αμφίεση βλ., μεταξύ άλλων και Αγγελικής Χατζημιχάλη ό.π., σ. 23· επίσης βλ. Μαρί­ νας Βρέλλη-Ζάχου, Η ενδυμασία στη Ζάκυνθο μετά την Ένωση (1864-1910). Συμβολή στη μελέτη της ιστορικότη­ τας και της κοινωνιολογίας του ενδύματος (Διδακτορική διατριβή), Ιωάννινα 1991, σ. 70. Για το θέμα των έξωθεν επιδράσεων στην ελληνική λαϊκή ζωγραφική βλ., εκτός άλλων, και Κίταου Μακρή, Χιονιαδίτες ζωγράφοι, 65 λαϊκοί ζωγράφοι από το χωριό Χιονιά­ δες της Ηπείρου, Εκδοτικός Οίκος «Μέλισσα», Αθήνα 1981, σ. 33, όπου γίνεται λόγος για επιδράσεις στην αγιο­ γραφία τόσο από τη Ρωσία όσο και από την Ιταλία. Βλ. επίσης και Δημητρίου Σ. Δουκάτου, Εισαγωγή στην Ελληνική Λαογραφία, Εκδόσεις Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, Γ Έκδοση, Αθήνα 1985, σσ. 152-154.

ΠΛΑΙΣΙΟ----

/Vie ιδιαίτερη ευχαρίστηση δια­ βάσαμε σε μετάφραση το βιβλίο του Ανρί-Φρεντερίκ Μπλαν «Τ’ α­ γρίμια παλεύουν στο λυκόφως» (εκδόσεις «Γνώση», μικρή σειρά), κι ήταν για μας μια ευχάριστη έκ­ πληξη η γνωριμία μας με ένα νεα­ ρό συγγραφέα που δείχνει να διαθέτει και βαθιά γνώση της ζω­ ής και δυνατό συγγραφικό ταλέντο. Μέσα στις ολιγάριθμες σελίδες του βιβλίου που συναρπάζουν με τη συνεκτικότητα, την απέριτ­ τη λιτότητα και το συμβολισμό τους, τα ζωτικά προβλήματα της εποχής μας παίρνουν μια διάστα­ ση φιλοσοφική καθώς αγγίζουν τα τραγικά αδιέξοδα του σύγχρο­ νου ανθρώπου. Πιο συγκεκριμέ­ να πρόκειται για τη θλιβερή όσο και παράξενη ιστορία ενός πανέ­ ξυπνου νέου ανθρώπου, επιτυ­ χημένου επαγγελματικά και κοι­ νωνικά, που, όταν άθελά του πα-

Πεζογραφία Α Ν Ρ Ι - Φ Ρ Ε Ν ΤΕ Ρ 1Κ Μ Π Λ Α Ν : Τ ’ α γρ ίμ ια π α λ εύ ο υ ν σ τ ο λ υ κ ό ­ φ ω ς. Μ ε τ ά φ ρ α σ η : Μ α ­ ρία Κ α ρ α β ίτη . Α θ ή ν α , Γ νώ σ η , 1992. Σ ελ . 144.

γιδεύεται σε κάποιο ασανσέρ, συνειδητοποιεί ότι ο κόσμος του, ένας κόσμος με σαθρές και αλλοτριωμένες αξίες, σωριάζε­ ται γύρω του, χωρίς ένα τόσο ση­ μαντικό γεγονός να προκαλέσει το ενδιαφέρον ή τη συμπάθεια κανενός. Η παντελής έλλειψη επικοινω­ νίας, η αδιαφορία και ο υποσυ­ νείδητος εγωκεντρισμός των «άλ­ λων», σε συνδυασμό με την τρο­ μακτική γύμνια και την απελπι­ στική στενότητα του χώρου ό­

που διαδραματίζεται η ιστορία, μοιάζουν να εκμηδενίζουν την ανθρώπινη υπόσταση και μας φέρνουν στο νου τραγικές κατα­ στάσεις σαν αυτές που ζουν οι ε­ φιαλτικές και γκροτέσκες φιγού­ ρες του Σάμουελ Μπέκετ. Ωστόσο, χάρη στην έντονη χιουμοριστική διάθεση και στη θεατρική παραστατικότητα της γραφής, το κείμενο είναι ανάλα­ φρο και η ανάγνωσή του ευχάρι­ στη έως απολαυστική. Η μετά­ φραση της Μαρίας Καραβίτη που τη χαρακτηρίζουν μια ξεχωριστή ποιότητα και μια σπάνια γλαφυρότητα δείχνει τη βαθιά αίσθηση που έχει η μεταφράστρια και για τις δυο γλώσσες. Ο σεβασμός προς το πρωτότυπο δε μειώνει ούτε στο ελάχιστο τη φρεσκάδα και τη ζωντάνια της μετάφρασης που σε ξαφνιάζει με την ευρηματικότητά της.

Γ ε ω ρ γ ία Μ π α κ ρ ά τσ η

επιλογή 29

αρχιτεκτονική - η μορφή η ς σκέψης στο φυσικό χώρο ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Α. ΣΦΑΕΛΛΟΣ. Αρχιτε­ κτονική - Η μορφή της σκέψης στο φυσικό χώρο. Αθήνα, Γνώση, 1992.

Αρχιτεκτονική πάνχα ασχολούμαι με την κριτική, ιδιαίτερα τη γραπτή. Α κόμ α περισσότερο ό ταν πρό­ κειται για έργα συναδέλφων. Το τελευταίο όμω ς βιβλίο του Καθηγητή της Α ρχιτεκτονι­ κής Σχολής του Π αρισιού συνάδελφου X. Σφαέλλου, μ’ έβαλε στον πειρασμό να επι­ χειρήσω, όχι κριτική, αλλά μια διατύπωση προ­ σω πικής γνώ μης. Μ ’ έβαλαν στον πειρασμό η πρω τοτυπία της δομής της ύλης του βιβλίου, η σ πάνια διαύγεια στην ανάπτυξη σκέψ ης κα ι συλ­ λογισμώ ν και η λιτότητα του ορθολογισμού του στη διατύπωση προβληματισμώ ν που δεν μπο­ ρούν να έχουν άμεση απάντηση, και συμπερρασμάτων που πηγάζουν αβίαστα. Σε μια μεταβατική περίοδο ό πω ς η σημερινή, του τέλους του 20ού αιώ να, οι ραγδαίες εξελίξεις σε όλους τους τομείς, προάγγελοι της νέας επο­ χής που πλησιάζει, προκαλούν κύμα αμφισβήτη­ σης για όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες δη­ μιουργώντας έτσι κρίση ταυτότητα ς και ερωτη­ ματικά για τη μορφή κα ι τους σ κοπούς τους σ τον 21ο αιώνα. Οι προβληματισμοί αυτοί είναι εντονότεροι για την Α ρχιτεκτονική, που είναι συγχρόνω ς δέκτης και εκφ ραστής στο χώρο κοινωνικών τάσεων και επιδιώξεων σε διαρκή εξέλιξη, των οποίων η υλο­ ποίηση εξαρτάτα ι από γενικότερους τεχνοοικονομικούς παράγοντες. Γι’ αυτούς ακριβώ ς τους λόγους παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον κ α ι επικαιρότητα το βιβλίο του X. Σφαέλλου. Στο βιβλίο αυτό μέσα από μια βαθιά κα ι αντί-

κειμενική ανάλυση του αρχιτεκτονικού φαινομέ­ νου, σε παγκόσμια και διαχρονική έκταση, δια­ τυπώνονται τα ερωτήματα κα ι εκφ ράζονται οι φόβοι για το μέλλον μιας από τις αρχαιότερες και τις πιο χαρακ τηριστικές δραστηριότητες κ ά ­ θε εποχής. Τα ερω τηματικά αυτά για την επιβίω­ ση της α ρχιτεκ τονικής είναι δρ αμ ατικ ά, αφού περνά ήδη μια έντονη κρίση. Η μοντέρνα αρχιτε­ κτονική που χαρακτήρισε τον 20ό αιώνα διαμορ­ φώ νοντας μια αισθητική συνεπή προς τις θεωρη­ τικές αρ χές της, φαίνεται να έχει χάσει το δυνα­ μισμό της και θεωρείται «ξεπερασμένη» από τους «Μ εταμοντέρνους» αμφισβητίες τω ν πά ­ ντων. Ο συγγραφέας θεωρεί τις τάσεις αυτές α­ πλή άρνηση που πηγάζει από την καταγγελία σφαλμάτων κα ι υπερβολών της «Μ οντέρνας» Σχολής. Δεν προδικάζουν γι’ αυτό την αρχιτε­ κτονική του 21ου αιώνα. Α ναζητά, λοιπόν, την απάντηση στο καίριο αυτό ερώτημα με την ανάλυση της δομής πραγ­ ματικώ ν δημιουργημάτων του παρελθόντος και με την αναζήτηση μέσα σ ’ αυτές τω ν σταθερώ ν που έδωσαν στην αρχιτεκτονική όλων των επο­ χώ ν τη χαρακτηριστική της σταθερότητα. Η βα­ σική αυτή ιδιότητα της αρχιτεκτονικής δεν αναι­ ρείται από την ποικιλία τω ν μορφών που προσαρμόζονται κάθε φορά στο περιβάλλον χά ­ ρη σ τις μ ετα β λη τές. Η σύνθεσή τους με τις στα­ θερές δημιουργεί κάθε εποχή νέες μορφές σύμφω­ να με την αισθητική της. Α ναζητώ ντας, λοιπόν, για να περιγράψουμε τις τρεις αυτές σταθερές, τη σ κοπιμότητα, τη μορφή κα ι την τεχνική, καταλήγουμε σε μια πρώτη ιεράρχηση της αρχικ ής σημασίας τους. Η βαθύτερη όμω ς ανάλυση των δομών του συνόλου που εντάσσονται, μας απ οκαλύπτει τη συνεχή ε­ ξέλιξη της σ ημασίας τους καθώ ς αναπροσαρμό­ ζεται στο μεταβλητό περιβάλλον. Έ τσ ι, ενώ η

30 επιλογή-----------------------------μορφή μάς δίνει αρ χικ ά την ταυτότητα κα ι τη λειτουργία του αρχιτεκ τονήμ ατος, έρχεται συμ­ πλ ηρω μ ατικά η τρίτη και σοβαρότερη υποχρέω ­ σή της, να εκφ ράσει σ υγχρόνω ς το γενικότερο πνεύμα του περιβάλλοντος, φυσικού κα ι ανθρώ­ πινου, στο οποίο ανήκει. Μ εταβάλλεται έτσι το έργο ακόμα και σε σύμβολο μιας εποχής, ενός πολιτισμού, ό πω ς π .χ . ο Π αρθενώ νας έπαυσε πια να είναι ν α ό ς κα ι έγινε το σύμβολο του ελληνικού πνεύματος.

δευτερογενής αυτή ανάλυση που μας παρέχει αληθινά τη σημαντικότερη αλλά κα ι την περισσότερο κα κοποιημένη ιδιότητα της αρ­ χιτεκτο νικής, γίνεται από τον X. Σφαέλλο με τη βοήθεια της δ ο μ ική ς γλω σσ ο λο γία ς. Δ ικα ίω ς βέβαια, αφού η δομημένη γλώ σσα στο διάστη μα είναι ανάλογο, με την ομιλουμένη οργανωμένο, σύνολο συμβόλων, τρισ ­ διάστα τω ν στο χώρο αντί φωνητικών στο χρόνο. Ο πα ραλληλισμ ός αυτός αποτελεί χαρ ακ τηρ ιστι­ κό πα ράδειγμα της μεθοδολογίας που χρησιμο­ ποιεί ο συγγραφέας για να καταδείξει τις βαθύτε­ ρες δυνάμεις που καθορίζουν την αρχιτεκτονική δημιουργία. Διευρύνει γ ι’ αυτό την έρευνά του και σ τις ανθρω πιστικές επιστήμες, ό πω ς η γλω σσ ο­ λογία, για να αναλύσει την οργάνωση του χώρου ή την ψυχολογία για το συσχετισμό ο πτική ς πρόσληψης και αισθητικής συγκίνησης. Κατά το συγγραφέα οι διασυνδέσεις αυτές και οι διευρυμένες ιδιότητες του α ρχιτεκ τονήμ ατος δεν αντιστρατεύονται τις βασικές υποχρεώ σεις

I

Θέσεις ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ - ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΛΗΣ ΤΩΝ ΤΑΞΕΩΝ

1821 και Διαφωτισμός Της Σύνταξης: Η πολιτική οικονομία της κατάρρευσης Βασίλης Κρεμμυδάς: Υποδοχή των ευρω­ παϊκών ιδεών από τον ελληνισμό στο τέλος της τουρκοκρατίας Αλέξανδρου Υψηλάντη: «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος» Γιάννης Μηλιάς: Μια παρατήρηση για την εγγενή «τάση ολοκληρωτισμού» του (κάθε) έθνους. (Με αφορμή την προκή­ ρυξη του Α. Υψηλάντη)

λειτουργικότητας κ α ι τεχνικής αρτιότητας (που ήταν το σύμβολο τη ς «Μ οντέρνας» α ρχιτεκ τονι­ κής). Αντιθέτω ς τις συμπληρώ νουν μετατρέπον τα ς ένα βουβό κα τασκ εύ ασ μα σ ’ ένα «έργο που μιλά ή ακ όμα κα ι τραγουδά», όπω ς έγραψε ο Paul Valery. Τη στενή αυτή σχέση κ α ι το αλληλένδετο πε­ ριεχόμενο, αισθητικής καΤ σ υμβολικής έκφ ρα­ σης επεδίωξε κα ι πέτυχε ο Le Corbusier με τη «Μ οντέρνα» αρχιτεκτονική του. Γι’ αυτό παρά τα σ φ άλματα κα ι τις υπερβολές της θα μπορέσει ίσω ς να αποτελέσει το σημείο εκκίνησ ης της αρ­ χιτεκτονικής του 21ου αιώ να. Είναι μια αξιόλογη κληρονομιά προσπαθειών κα ι αναζητήσεων, θεω ηρτικώ ν κα ι πρ α κτικ ώ ν, ενός ολόκληρου αιώ­ να που δεν θ’ αγνοηθεί. Η ενδιαφέρουσα αυτή κα ι πρω τότυπη θεωρητι­ κή ανασ κόπησ η γενικ ά τη ς αρ χιτεκ τονικής δεν είναι δ ογμα τική. Αντιθέτω ς ερμηνεύοντας τ ις αυ­ θεντικές θεωρίες τω ν πρα γμ ατικώ ν δημιουργών με υλικ ά πα ραδείγματα , προσπαθεί να οδηγήσει τον αναγνώ στη σε δικά του σ υμπεράσματα και συγκρίσεις. Η προσπάθεια αυτή ενισχύεται από μια ε ξαιρετικά πλούσια όσο κα ι πρω τότυπη εικο­ νογράφηση με πά νω από πεντακόσια ντοκουμέ­ ν τα όλων τω ν τάσεω ν από την προϊστορία έως σήμερα. Π ρόκειται για επισήμανση έργω ν, όχι πά ντοτε γνω στώ ν, που αποκαλύπτουν τον πα­ γκόσ μιο χα ρ ακ τήρ α τω ν αρχώ ν που δημιούργη­ σαν την αρχιτεκτονική παράδοση όλων των εποχώ ν. Ιάσω ν Σ ύ ριχας

Γ. Σκληρός: Τα κοινωνικά ρεύματα και κόμματα της ελληνικής επαναστάσεως Θόδωρος Σταυρόπουλος: Η άμεση Δημο­ κρατία στο πολίτευμα και την πολιτι­ κή του Ρήγα Φεραίου Αημήτρης Ξιφαράς: Η «ακατάλυτη συνέχει­ α» του Ελληνισμού: ορισμένες επίκαι­ ρες σκέψεις για την ελληνική ιστορία. Μέρος Α' Ετιέν Μπαλιμπάρ: Η πρόταση της ισοελευθερίας Η. Ιωακείμογλου: Για τη στρατηγική του αντικαπιταλιστικού κινήματος (Μέρος Γ). Ευστάθιος Φακιολάς: Η θεώρηση της θρη­ σκείας και ο σύγχρονος ρόλος της Αλφαβητικό και Χρονολογικό Ευρετήριο

ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 1993

42

επιλογή 31

νοα-νοα PAUL GAUGUIN. Ν ό α - Ν ό α . Μετάφραση: Ιωσήφ Κασσεσιάν. Αθήνα, Σ τ ο χ α σ τ ή ς , 1992.

Ζωγραφική «

α κ ά ρ ι να ερ χό τανε η μέρα (και ίσ ω ς σύντο­ μα να έρθει) όπου θα εξαφ ανιζόμουν στα δάση ενός νησιού τη ς Ω κεανίας, να ζήσω ε­ κεί μέσα στην έκσ ταση , την ηρεμία, την ι Τ έχνη... Ελεύθερος επιτέλους, χω ρ ίς την έ­ γνοια τω ν χρ ημάτω ν, να μπορώ ν ’ αγα π ή ­ σω, να τραγουδήσω κα ι να πεθάνω », έγρα­ φε στη γυναίκ α του το Φ λεβάρη του 1890 ο Gauguin· 16 μήνες αργότερα - σ τις 4 Απριλίου του 1891 - απ οβιβά στηκ ε στην πρω τεύουσα της Τ αϊτής, την Π απ εέτε. Κ αρπός αυτής τη ς πρ ώ της του διαμονής εκεί είναι μια σειρά από τους πιο ενδιαφ έροντες πίνα κ ές του (la O rana Maria, M ana o P apatau κ .τ.λ .) κα ι το Ν όα-Ν όα , ένα σύ­ ντομο κείμενο που ο α ρ χ ικ ό ς σ κ ο π ό ς του ήταν να παρουσιάσει αυτούς το υ ς πίνα κ ες σ το πα ρισι­ νό κοινό. Η πρώ τη μορφή του κειμένου, που αποτελεί μια ολιγοσέλιδη περιγραφή του ταξιδιού, τη ς δ ια­ μονής του στην Τ αϊτή κ α ι τω ν όσων εκεί γνώ ρισε κα ι έζησε - φύση, άνθρω ποι κ α ι έθιμα, κα θώ ς κα ι τω ν πινά κω ν που ζω γράφισε, γ ρ άφ τηκε το χειμώ να του 1893-’94. Α μφ ιβ άλλο ντα ς για τις λο­ γο τεχνικ ές αρ ετές του, ο G auguin υπέβαλε το Ν όα-Ν όα στην κρίση του φίλου του ποιητή Charles Morice, ζητώ ντας του να το εμπλουτίσει με ποιήματα που θα αναδείκ νυαν την ένταση τω ν επεισοδίω ν. Κ ατόπιν το νέο, ξαναδουλεμένο χει­ ρόγραφο, διακό σ μησε με θ αυμάσιες γκρ αβ ο ύ ρες, πρ ω τό τυπ ες α κ ουαρέλλες κ α ι φ ω τογραφ ίες δη­ μιουργώ ντας το όνειρο ε νό ς βιβλίου υψηλών αι­ σθητικώ ν αξιώ σεων. Δ υσ τυχώ ς όμω ς, στη μορφή που το θέλησε ο Gauguin, το Ν όα-Ν όα δε γνώ ρισε πο τέ το φ ω ς τη ς δημ ο σιό τητας. Έ γ ιν α ν μόνο α­ πο σ π α σ μ α τικ ές πα ρουσ ιάσεις στην «Revue Blanche» κ α ι στην «Plum e», ενώ το α ρ χικ ό σ χε­ δίασμ α β ρίσκεται σήμερα σ το Μ ουσείο του Λούβρου. Είναι όμ ω ς το Ν όα-Ν όα μόνο ένα ς σ χο λ ιασ μ έ­ ν ο ς κ α τά λο γ ο ς πινά κω ν; Ε ίναι έστω ένα απ λό , αυτοβιογραφ ικό κείμενο τα ξιδιω τικώ ν εντυπώ ­

σεων απ ό ένα εξω τικό νησί, όπ ω ς συνηθιζόταν α­ πό πλείσ τους όσ ους ταξιδευτές, λιγότερο ή πε­ ρισσότερο ικ ανούς στο λόγο, ειδικά στο β' μισό του 19ου αιώ να; Η Ταϊτή μάλ ισ τα, που ο Bougainville ονόμαζε «Τα Νέα Κύθηρα», είχε πολ λ ούς σ υγγραφείς εμπνεύσει. Π ρόχειρα, να α­ ναφέρουμε ω ς πα ρ άδειγμα το μυθιστόρημα του Pierre Loti «Ο γ ά μ ο ς του Λ οτί» (1880), η ανάγνω ­ ση του οποίου αρ κού ντω ς συνέβαλε, φαίνεται, στην απόφ αση του Gauguin να επιλέξει τον συ­ γκεκρ ιμ ένο τόπ ο για το τα ξίδι του. Α ς επανέλ ­ θουμε όμ ω ς σ το α ρ χικ ό μας ερώ τημα: τι είναι το Ν ό α -Ν ό α ; Ή δ η από το 1890 ο ζω γράφ ος σ υνδέεται στενά με τους κύ κλους τω ν συμβολιστώ ν συγγραφέω ν κα ι ποιητώ ν. Υπενθυμίζουμε εδώ το πορτρέτο του Stephane Mallarme που φ ιλοτέχνησ ε το 1891. Η πα ρ έα αυτή του ενισχύει τις λ ογοτεχν ικ ές του φ ιλοδοξίες. Είμα στε όμω ς υποχρεω μένοι να π α ­ ρ αδεχτούμε ότι οι μεγάλοι ζω γράφοι σ πάνια είναι - ε κ τό ς εξαιρέσεω ν - κα ι σ πουδαίοι συγγρα­ φείς. Ο Gauguin δεν ξεφεύγει τον κα νόνα. Ά λ λ ω ­ σ τε δύ σκ ολα θα θεωρούσε ο αναγνώ στης το Ν όαΝ ό α μόνο ω ς μια προσ πάθεια λ ο γοτεχνικ ής έκ ­ φρασ ης του ζω γράφου.

ια να κ α ταλά βου με κα λύτερα το Ν όα-Ν όα θα ’πρεπε ίσ ω ς να δούμε τους λόγους που ο­ δήγησαν τον Gauguin στην Ταϊτή. Το α π ό ­ σ πα σ μ α από το γρ ά μ μ α που παραθέσαμε στην αρχή του σ χολίου μ α ς είναι αρκού ντω ς α π ο κ α λ υ π τικ ό επ ί του ζητή ματος. Ά λ λ ω σ τε το ίδιο το κείμενο του ς υ ποβάλλει ανενδοία­ σ τα. Α ρ χικά είναι λ όγοι οικ ονομ ικοί. Ο ζω­ γρ ά φ ος αντιμετώ πιζε σ οβαρ ότατα οικ ονομ ικά π ρ ο β λ ήμ ατα που έλπιζε να απαλυνθούν με αυτό το ταξίδι. Υ ποτίθεται ά λλω στε ότι ή τα ν χ ρ η μ α το­ δοτημένη κα λλ ιτεχνική απ οστολή, ενώ το Υ­ πουργείο είχε αναλάβει την υποχρέω ση να αγο­ ράσει, άμα τη επιστροφ ή του στη Γ αλλία, κ ά ­ ποιους πίνα κες εμπνευσμένους α π ό τον τόπ ο κα ι τους ανθρώ πους. Και είναι φυσικά κυρίω ς λόγοι κ α λλ ιτεχνικοί κα ι υπαρ ξια κοί. Ο εξω τισμός είναι τη ς μόδας· ο Gauguin γοητεύεται από το εξω τι­ κό , το άγριο, το πρω τόγονο. Ε κεί οσ μίζεται την ύπαρξη γοητευτικώ ν πιθανοτήτω ν, εξαιρετικώ ν, νέων αρμονιώ ν, τη δυνατότητα πρω τόγνω ρω ν

32 επιλογή----------------------------- ------

Χ ω ρίς να μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ο ζω­ γρ άφ ος ασ κεί σοβαρή κριτική κ α τά τη ς γαλ λι­ κ ή ς α π οικιοκ ρ α τία ς, δεν μπορούμε να μην ανα­ γνω ρίσουμε την έκφ ραση τη ς απέχθειάς του για τον τρόπο τη ς γα λ λικ ή ς πα ρουσ ίας στο νησί και τους Γάλλους κυβερνήτες του. Ω στόσο τα όσα πα ρατηρεί μένουν στο περιθώριο τη ς διήγησής του κ α ι τα όσα ευθαρσώ ς κα ταλογίζει στον διοι­ κητή Λ α κ α σ κ ά ντ, άνθρω πο φιλοχρήματο κα ι διεφθαρμένο, απηχούν πρ οσ ω π ικά του πα ρ ά π ο ­ να κυρίω ς για την τσιγγουνιά κ α ι τη μικρότητα τη ς γα λ λικ ή ς πολιτεία ς απέναντι του. Ό λ ’ αυτά πιθανώ ς να εξηγούν γιατί ο Gauguin επέλεξε να τιτλοφορήσει το σ υγγραφικό του πό­ νημα Νόα-Ν όα, με μια λέξη δηλαδή τη ς ταϊτινής γλώ σ σ ας κα ι να δ ώ σει σε πολλούς π ίνα κές του α ­ νάλογους τίτλους (π .χ. A rearea no varua ino, Aha oe feii? κ .τ.λ .). «Ν όα-Ν όα» δεν είναι α π λώ ς ένα εύηχο ηχητικ ό σύνολο που η επανάληψή του δη­ μιουργεί την ευχάριστη αίσθηση του εξωτικού τραγουδιού. «Νόα-Νόα» θα πει «ευω διαστό» και δίκαια θ’ αναρω τιόταν κα νείς γιατί ο Gauguin, θερ άποντος μια ς τ έχνης που απευθύνεται σ την ό­ ραση, κυρίω ς, επιλέγει σ’ αυτό του ακ ριβώ ς το κείμενο στο οποίο παρουσιάζει τη δουλειά του, να θέσει ω ς τίτλο λέξη που αφορά μια άλλη αί­ σθηση, αυτήν τη ς όσφρησης. Βέβαια ο ίδιος πολ ­ λές φορές αναφέρεται με θαυμασμό κ α ι ηδονή στα αρώ μ ατα του νησιού, του φαίνεται πω ς ολό­ Gauguin έφ τασε στην Π απεέτε την ημέρα κληρη η Ταϊτή ευωδιάζει. Η όσφρηση είναι η πιο τη ς κ ηδείας του βασιλιά τω ν Μ αορί, Π ομαρέ γήινη κ α ι άγρια α π ’ τις αισθήσεις μας κ α ι ταυτό­ V, που οριοθετεί για το ζω γράφο το τέλος χρ ονα η πλέον επιδεκτικ ή σε εκλεπτυσμ ούς. Μή­ τω ν π αραδόσ εω ν Μ αορί, τη νίκη τη ς προϊούπ ω ς όμω ς θα μπορούσαμε να δούμε κ α ι κά τι α­ σ ας εκδυτικ οποίη σης που ήδη είχε μολύνει κόμη σ ’ αυτήν την επιλογή; και κα τέτρω γε τον ταϊτινό πολιτι­ σμό. Επιθυμούσε να απεκδυθεί τον δυτικό τρόπο ζω ής, να κα ταλά βει, να βιώσει έναν άλλο τρόπο o οπτικό μοντέλο είναι το κυρίαρχο μοντέλο προσέγγισης τω ν π ρ α γμ άτω ν κ α ι επειδή αυτό δεν πρόσ ληψ ης τη ς γνώ σης για τον δυτικό κό­ μπορούσε να του το προσφέρει η αλλοτριωμένη σμο. Το «βλέπω» εν πολλοίς αντικαθισ τά το Π απεέτε, το ζήτησε σε κοινότητες στην κα ρδιά «μαθαίνω», το «κα ταλα βα ίνω ». Μ ήπω ς, λοιτου νησιού όπου η ζωή είχε κρατήσει μια αυθεντι­ ι πόν, η παρουσία του αρ ώ μ ατος - τη ς όκότητα. Ζωή, λοιπόν, μέσα στη φύση, σε μια κοι­ I σφρησης - στον τίτλο σημειοδοτεί - πέρα νότητα αμόλυντη από το ν δυτικό ορθολογισμό, απ ό οτιδήποτε άλλο - την προσ πάθεια του δυτι­ τις χρ ισ τιανικές απωθήσεις, την το ξικό τη τα , ζωή κού ζω γράφου Gauguin να αντιληφθεί, να εγκολμέσα στα σ χή ματα μιας γλώ σ σ α ς τόσο διαφορε­ πωθεί, να βιώσει τη διαφορετική κουλτούρα της τικ ή ς, σε νέες πρ ο τάσεις ταξινόμ ησης του σύΤαϊτής, έναν άλλο τρ όπ ο ζω ής, να απ οκατασ τήμ π α ντος, ζωή τέλ ο ς που αφήνει περιθώ ρια για ο­ σει έναν άλλο τρόπο επαφ ής με τα πρ ά γμ ατα, ρ άματα, ευεργετικές παραισθήσεις, έναν ξέφρε­ γνώ σης του γύρω μ α ς κόσμου, αντίληψ ης τω ν νο ερω τισμό μέσα στην ομορφιά, την αθω ότητα χρω μά τω ν, τω ν σχη μάτω ν κα ι τω ν σημασιών; κα ι την ελευθερία. Α υτός ο άγριος, α νεξέλεγκτος Να απεμ πολήσει τις ήδη υπάρχουσες κα τηγο­ κ όσ μ ος μαγεύει τον Gauguin, ξυπνά τον «άγριο» ρίες, να γευθεί την κα ταστροφ ή τω ν β ασα νιστι­ εαυτό του, σ τον οποίο συχνά αναφέρεται είτε σε κώ ν δυ αδικοτήτω ν που ταλανίζουν την κουλτού­ επισ τολές του («Είμαι ένα ς ά γριος», γράφει), είτε ρα μας, τω ν μανιχαϊσμώ ν του καλού κ α ι του κ α ­ έμμεσα, σε έργα του α υ το αναπαρ α στατικά. Ο κού, του άσπρου κα ι του μαύρου, του εμείς κα ι οι Gauguin άπ λησ τα παρατηρεί γύρω του το τοπίο, άλλοι, του αρσενικού κ α ι του θηλυκού; τη φύση, τους ανθρώπους, τις συμπεριφορές, Το Ν όα-Ν όα δεν έχει τη βαθύτητα ενός ψ υχο­ τους χα ρ α κ τή ρ ες. Π αρατηρεί κα ι καταγράφ ει. γρ αφ ήματος, την πληρότητα μιας ερμηνείας, το Την ομορφιά της Τ αϊτής, τη σκληρότητα της σ παραγμό μια ς α υτοανάλυσ ης ό πω ς αυτές που ε­ γα λ λικ ή ς α π ο ικιο κ ρ ατίας.

εμπειριών. Την απ αλλαγή α π ό τις σ υμβατικότη­ τες· την ελευθερία. Τη σ κέφ τεται την Ταϊτή ω ς το αρχέτυπο μιας χαμένης Ε δέμ κα ι αυτό φαίνεται εξετάζοντας, α ς πούμε, τα πο ρ τρέτα τω ν ταϊτινών γυναικώ ν που εκφράζουν το όρ αμά του μιας Ε ύας απ αλλαγμένης από την ιουδαιοχριστιανική ε νοχή της χα ρ ά ς. Α φήνεται σε σ χή ματα κα ι χ ρ ώ ­ ματα που προσπαθούν να συλλάβουν το πηγαίο, το αυθεντικό, το άρρητο, το αναλλοτρίω το. Την ομορφιά, την ανεμελιά, το διαφ ορετικό. Δεν είναι η πρώ τη φορά που τ α λογής αδιέξοδα οδηγούν κά ποιον - ό χι απ αρ αίτητα καλλιτέχνη - να γυρέψει τη λύση στο ταξίδι, στη φυγή. Έ ν α ταξίδι επενδύεται με το ανομολόγητο, το απ ρ ό ­ σμενο, την περιπέτεια, την έξαρση, την κορύφω­ ση, το νέο. Είναι η απομάκρυνση απ ό το γνω στό, το δεδομένο, το τετριμμένο, το ανιαρό κ α ι το ο­ δυνηρό. Α ναζητάμε όπου μπορούμε, στον έρω τα, στη γιορτή ή στην Τ έχνη, τον Χ αμένο Π αράδει­ σο. Ό μ ω ς η Γη είναι σφαίρα κα ι κα νείς δεν ξε­ φεύγει απ ό την κλεισ τότητα τη ς σ φαίρας, το περατό κα ι το πεπερασμένο της. Αυτό α πό το οποίο ζητάμε να ξεφύγουμε, το παίρνουμε μαζί μας, σ τις αποσκευές 'μας· το βρίσκουμε πα ρόν ό ταν νομίζουμε ότι α π α λλ α χ τή κ α μ ε από αυτό. Συχνά το Ν όα-Ν όα φέρνει στο νου την καβαφ ική «Πόλι» κ ι α ς μην έχει κα μιά σχέση μαζί της.

t

f

-------------------------------- επιλογή 33 πιχειρεί στα γρά μ μ α τά του ο Van-Gogh, έστω κι αν μερικές φορές προβαίνει σε αναφορές κα ι α­ ποκαλύψ εις μιας σ υγκινητικής, βαθιάς κα ι τολ­ μηρής ειλικρίνειας (π.χ. το επεισόδιο με τον νεα­ ρό Ταϊτινό, σσ. 37-41). Το ενδιαφέρον κα ι η αξία του πηγάζουν ακ ριβώ ς από την προσ πάθεια του δυτικού ζωγράφου να απω λέσει την ταυ τότητά του κα ι να δημιουργήσει μια νέα, μ ακριά από συμβάσεις κ α ι προκ αταλήψ εις, απ ό επίσημες και α π ο δεκ τές φιλοσοφίες ζω ής. Π ροσπάθεια γό ­ νιμη, αλλά μάταιη. Ο Gauguin έμεινε πά ντα ο π α ­ ρ ατηρητής, ευαίσθητος κα ι δ ε κ τικ ό ς βεβαίως, α λλά πα ρατηρητής. Το ενδιαφέρον του κειμένου μπορεί να αναζη­ τηθεί κ α ι κάπου αλλού επίσης. Το Ν όα-Ν όα είναι μια προσ πάθεια ρηματοποίησης, πολύ περισσό­ τερο αφηγηματοποΐησης του πίνα κα . Ο π ίνα κα ς δε γίνεται αντικείμενο περιγραφής, ανάλυσης, κα ι άρα, ερμηνείας· αναδύεται μέσα α π ’ το λόγο. Πολύ περισσότερο η λέξη γ ίνεται ένα άλλο επίπ ε­ δο του χρ ώ μ α το ς. Οι αναφ ορές στους πίνα κ ες έ­ χουν μια βαθιά ποιητικότητα, συνταιριάζουν την εξωτερική περιγραφή με την ένταση τη ς εσω τερι­ κής εμπειρίας. « ... Ή τ α ν ένα πορτραίτο φ τιαγ­ μένο σύμφωνα μ’ αυτά που έβλεπαν τα μάτια μου μέ σ α απ ό το φ ίλ τρο τη ς κα ρ διά ς μου. Π ιστεύω πω ς έμοιαζε περισσότερο με το εσω τερικό: αυτή τη ρωμαλέα φ λόγα μιας συγκρατημένης δύνα­ μης. Είχε ένα λουλούδι στο αυτί της που αφουγ κ ρ αζόταν το άρω μά του. Κ αι το μέτω πό της, μέ­ σα στη μεγαλοπρέπειά του, θύμιζε με τις εξεζητη­ μένες γρ αμ μ ές του τη φράση του Πόε: " Δ εν υ­

πά ρ χει εξαιρετική ομορφιά χω ρίς κά τι πα ράδοξο σ τις διασ τά σ εις” » (σ. 36). Π ρόκειτα ι για τον πί­ να κ α «Η γυναίκα με τη γαρδένια» (1891). Χ αρακ τηοιστική επίσ ης η αναφ ορά στη γέννηση του πλέον ενδιαφ έροντος π ίνα κα της περιόδου, του «M ana ό P apatau» (1892), στη σελ. 51. Ο λόγος κα ι η εικόνα δεν υποκαθιστούν το ένα το άλλο, αλληλοσυμπληρώ νονται.

Gauguin αγάπησε τον τόπ ο κα ι τους ανθρώ­ πους, έστω κι αν δεν μπόρεσε ποτέ να γίνει μέρος του κόσμου τους. Το ξέρει κα ι το π α ­ ραδέχεται ο ίδιος «... κ ι εγώ σχεδόν γέρος, στην ψυχή και το σώμα, γερα σμένος από τα βίτσια του πολιτισμού, από τις χαμένες ψευ­ δαισθήσεις» (σ. 39) κα ι αλλού «Γιατί δίσταζα ν ’ αφήσω να ξεχυθεί σ το πα νί όλο αυτό το χρυσό, ό­ λη αυτή η απόλαυση του ήλιου; Ί σ ω ς οι πα λιές συνήθειες τη ς Ευρώ πης, όλη αυτή η δειλία έ κ ­ φ ρασ ης τω ν εκφυλισμένων λαώ ν μας» (σ. 34). Το Ν όα-Ν όα είναι το όνειρο ενός οφθαλμού παρατηρούντα, που επιθυμεί να γίνει ένα πα λλόμενο και δεκ τικό σώμα. Ό π ω ς κι α ν το δει κα νείς ω σ τόσο - ένα κείμενο του Gauguin, ένα κείμενο για την εξω τική Ταϊτή, ένα κείμενο του Gauguin για την Ταϊτή ή του Gauguin για τον Gauguin, το Ν όαΝ ό α επιδέχεται πολλά κα ι ποικίλα επίπ εδα ανά­ γνω σης κ α ι αξίζει να διαβαστεί με τη δέουσα προσ οχή, περισυλλογή κα ι διάθεση.

«

Μ αρώ Τριανταφύλλου

100 τεύχη Νέα Οικολογία Γιως και γιατί η Νέα Οικολογία επιμένει, του Μιχάλη Μοδινού. Εκατό τεύχη μοναξιάς, ένας πρώην. Ξεφυλλίζοντας παλιά τεύχη, του Γιάννη Σακιώτη. Η προϊστορία της Νέας Οικολογίας, του Σπηλιού Παπασπηλιόπουλου. Ευρω-οικολογικά για τα 100 τεύχη, του Μιχάλη Παπαγιαννάκη

34 επιλογή

H μαγεία του Μπαλί ΜΑΡΙΟΣ ΒΕΡΕΤΤΑΣ. Η μ α γ ε ί α τ ο ν Μ π α λ ί . Αθήνα, Χ ρ ισ τ ά κ η , 1991. Σελ. 299.

Θέατρο *I « · | μαγεία του Μ παλί» δεν διεκ δικ εί τον τίτλο I f του επιστημονικού συγγράμματος αλ λά σί­ γουρα είναι κ ά τι πολύ περισσότερο από αυ­ τό που ο τίτλο ς του αφήνει να φανεί. Ο Μ ά­ ριος Βερέττας, ταξιδευτής κα ι σ υγγραφέας, έχει σπουδάσει σ κηνοθεσία κα ι μεταξύ των άλλω ν του βιβλίων σ ημαντική θέση κα τέχει το πα ιδικ ό θέατρο. Α ν αναφέρω αυτές τις πληροφορίες είναι για να τονίσω την εξέχουσα θέση που κα τέχει το θεατρικό δρώ μενο κ α ι γενι­ κ ότερ α η τέχνη στην προσέγγιση που κά νει για το Μ παλί. Π ράγματι, το βιβλίο του αυτό, δομημένο σε 18 κεφ άλαια, αρθρώνεται περίτεχνα γύρω από τα διαφ ορετικά κα ι ποικίλα θεατρικά δρώ μενα τα ο ποία δανείζουν τα εξω τικά ο νό ματά τους σ τα κεφ άλαια αυτά. Ο «εξω τισμός», όμω ς, στη δου­ λειά αυτή του συγγραφέα σ ταμ ατά ει στη χρήση του μπαλινέζικου λεξιλογίου. Κ ατά τα άλλα , η προσέγγισή του στηρίζεται στο σεβασμό, την α­ γάπη κα ι το θαυμασμό ενός λαού κ α ι ενός π ολιτι­ σμού που φθάνει, ίσω ς, για πρώτη φ ορά τόσο κ οντά μ α ς μέσα από το μάτι ενός Έ λ λ η να που βίωσε για μεγάλο διάστη μα αυτό το λαό κ α ι μέσα από τη δική μας γλώ σσα. Ο Μάρν >ς Βερέττας δε σ τέκει σε μια αδιάφορη περιγραφ· τω ν όσων εβίωσε αλλά ούτε κα ι υπερ­ τιμά τον επίγειο παράδεισο που αποτελεί το Μ παλί για τις συνειδήσεις τω ν σ ύγχρονω ν Ευρω­ παίων. Κα· :αθέτει, ω σ τόσο, τη δική του υπεύθυνη μαρτυρία για έναν τρόπο ζω ής που αντισ τέκεται στη δυτικοποίηση κ α ι τα αγαθά τη ς χω ρίς να απ οκ όπτετα ι από τις σύγχρονες εξελίξεις αλλά α­ φομοιώ νοντας, όσ ες α πό αυτές αξίζουν, δημιουρ­ γικ ά εμπλουτίζοντας τις εμπειρίες κ α ι τις γνώ ­ σεις του. Ο ι πα ρ α δο σ ια κές αξίες παραμένουν σ ταθερές κα ι αναλλοίω τες περνώ ντας από γενιά σε γενιά με τον ίδιο τρόπο που γινόταν στο π α ­ ρελθόν. Α πό αυτή την άποψη, το Μ πα λί έχει να διδάξει τις κοινωνίες εκείνες που γνώ ρισαν ό πω ς κ ι αυτό στο διάβα τω ν αιώνων πο λ λ απλ ές ζυμώ­ σ εις τον τρόπο να διατηρούν κα ι να σέβονται τις β ασικές αξίες που τις γ αλούχισ αν κα ι τις έκαναν

να αναδείξουν στο παρελθόν σ ημαντικούς πολι­ τισμούς. Και ακόμη, διαβ άζοντας το βιβλίο του Β ερέττα, ο αναγνώ στης συνειδητοποιεί ότι η ευ­ τυχία δε βρίσκεται στα δυτικ ά στερεότυπα τα ­ χύρρυθμης οικ ονομ ικής ανάπτυξης αλ λά σε κ ά ­ ποιες πα ραγκ ω νισμ ένες γηγενείς αξίες κ α ι τρό­ πους ζω ής που α λόγιστα σήμερα περιφρονούμε ό­ λοι μας ω ς ξεπερασμένες αγνοώ ντας τη σοφία που αυτές εμπεριέχουν, με άλλα λόγια αυτή τού­ τη την τέχνη τη ς ζω ής. Ό π ω ς σημειώνει ο συγ­ γρ αφ έας, «αν πολιτισμός σημαίνει καλλιέργεια τω ν κα λώ ν τεχνώ ν, αν σημαίνει κοινωνία αλλη­ λεγγύης κα ι αρ μονίας, αν σημαίνει κα λλιτεχνική μέθεξη κα ι καθημερινή ευτυχία, χειροπιαστή και προσιτή σε όλους, αν σημαίνει με δυο λόγια " τ έ ­ χνη τη ς ζω ής” , τότε ο τ ίτλο ς του "πολιτισ μένου ” δεν ανήκει στον Ά ν θ ρ ω π ο τη ς Δ ύσης, που εκτι­ μά τα πά ντα με το γ νώ μονα τη ς "ο ικ ο ν ο μ ικ ή ς α­ ν ά πτυ ξης” , αλ λά μάλλον στο σ ύγχρονο Μ παλινέζο, που έχει αναγάγει την τέχνη σε θρησκεία» (σελ. 275). Με γνώ μονα, λοιπόν, αυτή τη θρησκεία που α­ ποτελεί η τέχνη για τους Μ παλινέζους διαρθρώ ­ νει το βιβλίο του ο συγγραφέας. Τα δεκ αοχτώ κε­ φ άλαια αντιστοιχούν εξάλλου κα ι σ τα δεκ αοχτώ γρά μ μ α τα του μπαλινέζικου συσ τήματος γραφής τα οποία φέρουν ω ς προμ ετω πίδες. Το σύστημα αυτό διδά σ κετα ι μέσα από τα αντίγραφ α τω ν βι­ βλίων λοντάρ, δηλαδή τω ν φύλλων του φοίνικα λοντάρ πά νω στα οποία είναι γραμμένα φέρο­ ντα ς επίσ ης πλούσια εικονογράφηση κα ι είναι η­ λ ικία ς εκ α τό έω ς χιλίω ν χρόνω ν, εμπεριέχοντας α πό λ ογοτεχνία μέχρι θρησ κευτικά δοκίμια. Τα μπαλινέζικα αποτελούν την πα ραδοσ ιακή γλώ σ ­ σα του νησιού μια κ α ι η επίσημη γλώ σσ α τη ς Ιν­ δονησ ίας στην οποία ανήκει το Μ πα λί είναι η Μ πα χάσα Ιντονέσια, γλώ σσ α με λ ατινικό αλφ ά­ βητο που δημιουργήθηκε το 1929 πάνω στα κ λ α ­ σ ικά μαλ αϊκ ά. Η γλώ σσ α Κάβι, τέλος, είναι η γλώ σσ α τη ς μεσαιω νικής Ια β ανέζικτς λογοτε­ χνίας, η οποία συναντάται μόνο στο θέατρο αφού σ’ αυτήν έχουν μεταφ ραστεί α πό τα σανσ κρ ιτικά τα μεγάλα ινδικά έπη Ρ αμα γιάνα κ α ι Μ αχαμ παρ άτα (σελ. 49). Α ς σημειωθεί εδώ ότι τα θεατρικά έργα που πα ίζονται στη γλώ σσ α Κάβι μεταφρά­ ζονται ταυτόχρ ονα απ ό τον ντα λ ά νγκ , τον α π α ­ ραίτητο αφηγητή όλων τω ν θεατρικώ ν δρώ με­ νων, στην μπαλινέζικη γλώ σσ α.

-------------------------------- επιλογή 35 πω ς συμβαίνει με τις περισσότερες μορφές ασιατικού θεάτρου, έτσι κα ι στο Μ παλί οι πα ρ αστάσ εις αποτελούν έναν συνδυασμό χορού, μουσικής, ποίησης κα ι υ ποκριτικής. Τα θεατρικά κοστούμια και οι μάσ κες συ­ μπληρώνουν το δρώ μενο με τους δικούς τους αυστηρούς κώ δικ ες που πα ραπέμπουν στη θρησκευτική προέλευση τω ν δρω μένω ν. Ο Βερέττα ς παρουσιάζει αναλυτικά μερικές από τις ση­ μ αντικότερες θεματολογικές ομάδες που ανέρ­ χονται σε πενήντα περίπου κα ι περιλαμβάνουν τόσο τρ αγικ ές όσο και κω μικές μορφές χο ρ ο ­ δρ άμ ατος με άπειρες πα ρ αλλ αγές. Ο μύθος που βρίσκεται πίσω από την κάθε παράστασ η απ οτε­ λεί το π ρώ το μέρος του κάθε κεφαλαίου ενώ ακο­ λουθεί είτε μια πτυχή του καθημερινού βίου που έχει συνάφεια με τον μύθο είτε μια ιστορική ανα­ δρομή που ερμηνεύει ή δικαιολογεί την εξέλιξή του ή κα ι την υιοθέτησή του από την μπαλινέζικη π αράδοσ η. Θ α πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι το Μ παλί αποτελεί τον μοναδικό ινδουιστικό πυρή­ να μέσα στην εξισλαμισμένη Ινδονησία, ενώ ταυ­ τόχρονα διέπεται σε μεγάλο βαθμό από τις προινδουιστικές πα ραδόσ εις του. Η ανεξιθρησκεία, ωστόσο, στην ουσιαστική της σημασία, είναι κ α ­ νόνας για τους κατο ίκο υ ς κα ι τη φιλοσοφία τους. Τα δύο κεντρ ικά κεφ άλαια του βιβλίου, το ένατο και το δέκ ατο, αποτελούν την ιστορική αναδρο­ μή. Ο πολεμικός χο ρ ό ς Μ παρίς γίνεται αφορμή για τον συγγραφέα να παρουσιάσει σ υνοπτικά τις σ χέσεις τω ν μπαλινέζω ν ηγεμόνων με τους πρώ ­ τους οράνγκ πουτί (λευκούς ανθρώπους) που έ­ φ τασαν στο Μ παλί τον 16ο αιώ να, τους Ο λλαν­ δούς, κ α ι τη σ ταδια κή μετάλλαξη τω ν σχέσεων από κα θαρά εμπορικές σε α π ο ικιο κ ρ ατικ ές, κ α ­ θώς κα ι τ ις εσω τερικές δια μ ά χες τω ν το π ικώ ν η ­ γεμόνων. Ο δα ιμονικός χο ρ ό ς Τ ζαούκ, στη συνέ­ χεια, δίνει την ευκαιρία σε μια αναφορά στη σύγ­ χρονη πλέον ιστορία του νησιού όπου χρειάσ τηκε να αντιπαλέψ ει όχι μόνο με τις α π ο ικιο κ ρ α τικ ές δυνάμεις κ α ι τις δυνάμεις κ α το χή ς μέχρι την ανε­ ξαρτησία της Ινδονησίας το 1949 από τους Ο λ­ λανδούς κα ι κα τό πιν πολλώ ν ψηφισμάτων του ΟΗΕ για παράφορη παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιω μάτω ν κα ι γενοκτονιώ ν, αλλά κα ι ενα­ ντίον εσω τερικώ ν κινδύνων όπω ς η εξόντωση τω ν θεωρούμενων κομμουνιστών ή η μεγάλη έ­ κρηξη του ιερού ηφαιστείου Γ κουνούνγκ Αγκούνγκ σ τις αρ χές τόυ 1963, κ α τά τη διάρκεια της μεγαλύτερης θρησκευτικής γιορτής Έ κ α Ν τάσα Ρούντρα που γίνεται κάθε ε κα τό μπαλινέζικ α χρόνια (1 χρό νο ς = 210 μέρες). Στο τρίτο, τέλος, μέρος του κάθε κεφαλαίου περιγράφεται αναλυτικά η συγκεκριμένη πα ρ ά ­ σταση που ανάγεται στο μύθο. Εδώ , μετά το πλούσιο υλικό που προηγήθηκε κα ι που ενθου­ σιάζει τον ισ τορικό, τον κοινωνιολόγο, τον κοι­

«

νω νικό ανθρωπολόγο ή τον θρησκειολόγο, είναι η σειρά του θεατρολόγου να ανακαλύψει πρό­ σφορο έδαφ ος για την εφαρμογή της επιστήμης του. Το μπαλινέζικο θέατρο αποτελεί τον κατεξοχήν χώ ρο όπου συλλειτουργούν τόσο τα γλω σ­ σικά όσο κα ι τα πα ραγλω σ σικά σ υσ τήματα ση­ μείων προερχόμενα από ένα κα ι μόνο άνθρωπο, τον αφηγητή νταλάνγκ , ο οποίος όχι μόνο τρ α ­ γουδάει στη γλώ σσ α Κάβι κα ι ταυ τόχρονα μετα­ φράζει, ό χι μόνο μιμείται όλες τις φωνές ανδρών κα ι γυναικώ ν επω μιζόμενος μόνος αυτός την ε κ ­ φορά του λόγου σε ολόκληρο το θεατρικό δρώ με­ νο αναιρώ ντας έτσι τον ψευδαισθητικό μηχανι­ σμό που έχει επιβάλλει στα κα θ’ η μάς το δυτικό­ τροπο θέατρο, αλλά , επιπλέον, παράγει με το σ τόμα όλους τους φυσικούς ήχους που είναι ανα­ γκα ίοι για την πα ράστασ η όπω ς τις κλαγγές των σπαθιώ ν, το νερό στο ρυάκι, τα κελαϊδίσμ ατα τω ν πουλιών, τις φωνές τω ν άγριων ζώων κ.λπ . Ο κινησ ιακός κ ώ δικ α ς τω ν χορευτώ ν, από την άλλη, αποτελεί ένα άλλο σύστημα σημείων που υπακούει σε σ υγκεκριμένους κ ώ δικ ες που διέπουν το ε κάσ τοτε γένος χορ οδρ άμ ατος. Ο ρόλος της μουσικής, τέλος, που προέρχεται από διαφο­ ρ ετικής σύνθεσης κα ι αριθμού οργάνων ορχή­ στρες είναι σημαντικός όχι μόνο ω ς συνοδευτι­ κ ό ς και σ υμπληρω ματικός τω ν δρώ μενω ν αλλά κα ι ω ς δηλω τικός του χω ροχρόνου κα ι τω ν αλ­ λαγών του στο πλαίσιο της αφηγούμενης ιστό-

36 επιλογή-------- ----------------------νω νίας μεταξύ δρώμενου κα ι θεατή. Ο τελευ­ ταίος είναι ποικιλόμορφ α σ υμμέτοχος τω ν επί σ κηνής δρω μένω ν κα τά τρόπο άγνωστο για τον δυτικό θεατή. Το όλο θέμα χρήζει ιδιαίτερης κοινωνιοσημειολογικής κα ι θεατρολογικής ανάλυ­ σης που φυσικά είναι αδύνατο να γίνει στο πλαί­ σιο της παρούσ ας παρουσίασης κα ι με βάση τα στοιχεία που παραθέτει ο συγγραφέας. Θ α ση­ μειώσω εδώ μόνο ότι οι λαϊκοί ιερείς που παρίστανται σ τις πα ρ αστάσ εις ραντίζουν το κοινό σε κάθε επικείμενη εμφάνιση επί σ κηνής τω ν δυνά­ μεων που αντιπροσωπεύουν το κα κό , πρά γμ α που δείχνει την άμεση σύνδεση του θεάτρου όχι μόνο με την πανάρχαιη μήτρα που το γέννησε, τη θρησκεία, τη ς οποίας διατηρεί όλα τα τελετουρ­ γικά χα ρ ακ τηρ ισ τικά αλλά κα ι με την καθημερι­ νή ζωή της οποίας αποτελεί άμεση συνέχεια και στην οποία είναι ενταγμένο.

φήνοντας στον αναγνώ στη να ανακαλύψει μόνος την ατέλειωτη μαγεία του Μ παλί μέ­ σα από το λόγο του Μ. Βερέττα, θα τελειώ­ σω εδώ λ έγοντας μόνο αυτό που κ α τ’ ε πανά­ ληψη τονίζει ο συγγραφέας: στο Μ παλί, οι λέξεις τέχνη κα ι κα λλιτέχνης είναι άγνω­ στες αφού όλοι οι κάτο ικο ι είναι κα λλιτέχνες και την τέχνη την ασκούν ω ς κά τι που ά π τεται της

Ϊ

καθημερινής τους πρ α γμ ατικότητας. Ό λ ο ι, από μωρά, πα ρακολουθούν κ α ι σ υμμετέχουν στα ποι­ κίλα θεάματα κα ι τέχνες απ ο κ τώ ν τα ς έτσι την κ ατάλληλη καλλιτεχνική παιδεία. Αυτό αποτελεί κα νόνα της πα ράδοσ ης κ α ι ισχύει για τη ζω γρα­ φική, τη γλυπτική, τη μουσική, το θέατρο σκιών κ α ι για το χορόδραμ α. Αυτό, επίσης, ισχύει για όλους, άντρες κα ι γυναίκες, οποιοσδήποτε κάσ τας. Και είναι χαρ ακ τηρ ιστικό αυτό που θα έ­ κανε τους σ ύγχρονους πολιτικούς κα ι «ηγεμό­ νες» μας να ανατριχιάσουν, το ότι ο κάθε ράν­ τζα, ηγεμών, όφειλε να γνωρίζει σε βάθος όλες τις τέχνες, από τη ζω γραφική μέχρι να χορεύει μέρη από τα κλ ασ ικά χοροδράμ ατα. «Μ όνο η γνώ ση τω ν κα λώ ν τεχνώ ν εξασφάλιζε στο ράν­ τζα τη δυνατότητα επικοινω νίας με τους θεούς αλλά κα ι την καταξίω σή του στα μάτια τω ν υπη­ κόω ν του» (σελ. 246). Το βιβλίο συνοδεύεται από λεξιλόγιο όλων των χρησιμοποιούμενων όρων τω ν τριών γλω σσώ ν, ε­ νώ κοσ μείται από μινιατούρες που παριστάνουν δρώ ντα πρόσ ω πα του χορ οδρ άμ ατος. Έ νθετο, τέλος, ένα έγχρω μο δεκαεξασέλιδο με 32 φω το­ γραφ ίες από τα τοπ ία, τους χώ ρους, σ κηνές της καθημερινής ζωής και κυρίως τις θεατρικές π α ­ ρασ τάσεις του Μ παλί, συμπληρώ νει την κα λαί­ σθητη έκδοση του ενδιαφ έροντος αυτού βιβλίου. Δ ημήτρης Τσατσούλης

ΠΛΑΙΣΙΟ —

Ε ίν α ι γεγο νό ς αναμφισβήτητο ότι οι μεγάλοι ποιη τές δεν αντιγρ ά φ ο ν­ ται. Κι αν ακόμη τού το γίνει, το α ­ ποτέλεσμ α θα είναι μια στείρα μίμη­ ση, χωρίς την π ν ο ή και το μεγαλείο του π ρ ω το τύ π ο υ . Κλασικές είναι οι περ ιπ τώ σ εις μιμήσεως ύ φ ο υς τω ν Αχιλλέα Π αράσχου, Κώστα Καρυωτάκη αλλά κ α ι.τω ν Ευρω παίω ν υ­ περρεα λιστώ ν α π ό το υ ς Θ εόδω ρο Ντόρο κ.λπ. με τις γνω στές υ π ε ρ ­ βολές, π ο υ οδήγησαν σε πα τα γ ώ δ η αποτυ χία . Ο Π άνος Δ. Α ποστολίδης μέσα α ­ π ό τη συλλογή του «Το υ π ό λ ο ιπ ο τέλος», π α ρ ά το έντονο π ρ ο σ ω πικό του στοιχείο, διάλεξε να πο ρ ευ τεί το ν δύσκολο δρόμο τη ς Καβαφικής α ισθητικής και θεματολογίας. Με α ρκετή, θα έλεγα, επιτυχία. Χωρίς, βέβαια, αυτό να σημαίνει ότι δίνει νέες π ροεκτάσεις στο ήδη υ π ά ρ χο ν υλικό. Ά λλοτε συμβολιστής και άλ­ λοτε κινούμενος στις π α ρ υ φ έ ς του υπερρεαλισμού μάς δίνει στα ολιγό­ στιχα ποιή μ α τά του υψηλή ποίηση.

Ποίηση ΠΑΝΟΣ Δ. ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ. Το υπόλοιπο τέ­ λος. Ποιήματα. Αθήνα, Πορεία, 1992. Σελ. 48.

Ο στίχος του είναι καλοδουλεμένος, γεμ ά το ς σαφήνεια, χω ρίς τίπο τε το υπερβολικό και περ ιττό . Οι μ υθο­ λογικές του α να γω γές έχουν άμεσο αντίκρισμα στην καθημερινή π ρ α γ ­ ματικότητα και ο ιδεαλισμός σημα­ τοδοτεί συχνά την ποίη ση του Πά­ νου Δ. Α ποστολίδη. Εξετάζοντας την επιμέρ ο υ ς θεμα­ τολογία π α ρ α τη ρ ο ύ μ ε ότι η ποίηση του Π. Α ποστολίδη, π έ ρ α α π ό το καθαρώ ς λυρικό στοιχείο, είναι σκέ­ ψεις γύ ρ ω α π ό τα ανθρ ώ πινα . Δια­ κρίνουμε μία α πο γο ήτευ ση για το πρ ο διαγεγρ α μμ ένο τη ς Μ οίρας, ά-

θυρμ α τη ς ο π ο ία ς πο ρ εύ ετα ι ο ά ν­ θ ρ ω π ο ς α δυνα τώ ντα ς να εκπλη ρ ώ ­ σει τις ιδανικές του επιθυμίες. Ά λ λο στοιχείο π ο υ δ ια π ερ νά την ποίησή του είναι η τραγική ειρωνεία και ο σαρκασμός. Οι κοινωνικές νύξεις του πο ιη τή έχουν τη δύναμη της π ρ ω το τυ π ία ς και τη σφ ρ α γίδα της αυθεντικότητας. Δε λείπει, βέβαια, και η ερωτική ποίηση π ο υ , π έ ρ α α ­ π ό το υ ς ιδεατούς νόστους του Οδυσσέα και την τελεσίδικα υ π ο τα γ ­ μένη Π ηνελόπη, διακρίνεται για την ευγένεια τω ν αισθημάτων και τον αισθησιασμό της. Σ ίγουρα ο Π άνος Δ. Α ποστολίδης έφερε σε αίσιο π έ ρ α ς ένα δύσκολο εγχείρημα και είναι βέβαιο ότι η κα­ τάθεσή του στη τρ ά π ε ζα τη ς π ο ίη ­ σης θα είναι σημαντική. Εμείς, ό­ μως, του συστήνουμε να α κολουθή­ σει τον δικό το υ π ρ ο σ ω π ικ ό δρόμο. Γιατί διαφορετικά η σύγκριση θα α ­ ποβαίνει πά ντο τε εις βάρος του.

Γιώργος Π ετρόπουλος

επιλογή 37

κινούμενες εικόνες: αναμνήσεις ενός αρχοντόπουλοΐ) του Χόλιγουντ B U D D S C H U L B E R : Κ ιν ο ύ μ ε ν ε ς εικ ό ν ε ς : α ­ ν α μ ν ή σ ε ις ε ν ό ς α ρ χ ο ν τ ό π ο υ λ ο υ το υ Χ ό λ ι ­ γ ο υ ν τ. Μ ε τά φ ρ α σ η : Γ ιο ύ ρ ι Κ ο β α λ έ ν κ ο . Α θ ή ­ ν α , Χ α τ ζ η ν ι κ ο λ ή . Σ ε λ . 525.

Κινηματογράφος ο αληθινό πρόσω πο του Χ όλιγουντ, ιδιαίτερα εκείνο τω ν πρώ τω ν δεκαετιώ ν, λίγοι το γνω ­ ρίζουν τόσο κα λά όσο ο συγγραφέας κ α ι σε­ ναριογράφ ος Μ παντ Σούλμπεργκ. Ή δ η , το 1941, ο Σ ούλμπεργκ, με το βιβλίο του «W hat Makes Sammy Run?» (Τι κάνει τον Σάμι να το βάζει στα πόδια;)», με πάνω από 50 εκδόσεις μόνο στην Α μερική, είχε ξεσηκώσει εναντίον του τους ανθρώπους του κινηματογράφου, με αποτέ­ λεσμα ένα ς από τους μεγιστάνες του Χ όλιγουντ, ο Μέγιερ να ζητά την «απέλασή» του. Γιος ενός από τους πιο γνω στούς, στην περίο­ δο ιδιαίτερα του βωβού, πα ραγω γός του Χ όλι­ γουντ, ο εβραϊκής κα ταγω γής (ο πα πο ύ ς κα ι η μητέρα του είχαν γεννηθεί στη Ρωσία) Μ παντ Σούλμπεργκ άρχισε να εργάζεται, σε ηλικία μό­ λις 17 χρονών, ω ς διαφημιστής στην Π αραμάουντ, ενώ στα 19 του αρχίζει τη μακρόχρονη καριέρα του ω ς σεναριογράφος - το 1939 θ’ απολυ­ θεί εξαιτίας μιας ολέθριας συνεργασίας στο σε­ νάριο της ταινία ς «W inter Carnival», με τον άρ­ ρωστο τότε Σ κοτ Φ ιτζέραλντ - γράφ ο ντας π α ­ ράλληλα μυθιστορήματα κα ι θεατρικά έργα. Συ­ νεργάζεται με άλλους στη συγγραφή σεναρίων γνω στώ ν ταινιώ ν (« Έ ν α αστέρι γεννιέται», «Χω­ ρίς ιερό κα ι όσιο», 1937, κ .ά .), ενώ γράφει ο ίδιος κα ι πρω τότυπα σενάρια («Το λιμάνι της αγω­ νίας», που σκηνοθέτησε ο Η λ ίας Καζάν, κα ι για το οποίο ο Σ ούλμπεργκ κέρδισε το Ό σ κ α ρ σεβαρίου, «Μια μορφή μέσα στο πλήθος», κ α ι πά λι σε

σκηνοθεσία Καζάν, «Οι πειρα τές τη ς πράσινης λίμνης», σε σκηνοθεσία Ν ίκ ολας Ρέι, σενάρια ό­ λα βασισμένα σε μυθιστορήματα του Σούλ­ μπεργκ, κ.ά.). Το 1951 θα καταθέσει στην Ε πι­ τροπή Α ντιαμερικανικώ ν Ενεργειών σ χετικά με τη συνεργασία του με το κομμουνιστικό κόμμα στη δεκαετία του ’30, κα τα δίδ ον τα ς ονόματα φί­ λων κα ι συναδέλφων του. Στο βιβλίο του, «Κι­ νούμενες εικόνες: αναμνήσεις ενός αρ χοντόπου­ λου του Χ όλιγουντ», που πρω τοκυκλοφ όρησε το 1981, ο Σούλμπεργκ γράφει για το Χόλιγουντ στην περίοδο ανάμεσα στα 1914, όταν γεννήθηκε ο ίδιος, μέχρι το 1932, όταν ο Ιδχρ ονος Σούλ­ μπεργκ, φεύγει για να σ πουδάσει στο Ν τάρτμουθ. Π ερίοδος, δηλαδή, διαμόρφ ω σης της Μ έκας του κινηματογράφου, όταν ο πα τέρα ς του Μ παντ, ο παρ αγω γός Μ .Π . Σ ούλμπεργκ, από τα πρώ τα στελέχη τη ς εταιρία ς «Famous Players» του Ά ντολφ Ζιούκορ κι ένας από τους δημιουργούς της κατοπινής «Π αραμάουντ» (της ο ποίας θα διευθύ­ νει τις π α ραγω γές, στη Δυτική Α κτή, από το 1925 μέχρι το 1932), αποτελούσε, μαζί με τον Λούι Μέ­ γιερ, τον Ά ν το λ φ Ζούκορ, τον Λ ούις Σέλζνικ, τον Τ ζακ Γουόρνερ κα ι τον Χ άρι Κον, έναν από τους πανίσχυρους μεγιστάνες τη ς νέα ς βιομηχα­ νίας που, πέρα από τη μαγεία κα ι τα όνειρα που πρόσφεραν σε εκατομμύρια θεατές σ’ όλο τον κόσ μο, είχε αρχίσει να αναπτύσ σεται σε μιαν α­ πό τις πιο προσοδοφ όρες βιομηχανίες της Α­ μερικής.

_ ολλές φορές, στο βιβλίο του, ο Σούλμπεργκ π * μάς μιλάει για πρ ά γμ ατα που ξέρουμε ήδη αI πό τις διάφ ορες ιστορίες του κινηματογράI φου, χω ρίς όμω ς την «αντικειμενική» άποI ι ψη του ιστορικού αλλά εκείνη του ανθρώπου | που τα έζησε από κοντά, «από τα μέσα», με

38 επιλογή--------------------------------μικρολεπτομέρειες κα ι προσ ω π ικές παρατηρή­ σεις, διανθισμένες πά ντα με χιούμορ, που δίνουν μιαν άλλη, ξεχωριστή (και π ά ντα συναρπαστική) αίσθηση στην αφήγηση. Ή τ α ν τότε που πρω το­ πόροι του κινηματογράφου ό πω ς ο Έ ντο υ ιν Σ. Πόρτερ κα ι ο Ντέιβιντ Γ ουόρκ Γκρίφιθ ξεκινού­ σαν για ν ’ αναπτύξουν το σ υντακτικό κα ι τη γλώ σσ α τη ς ακ ατέρ γασ της ακόμη κινημ ατογρα­ φ ικής γλώ σσ ας με ταινίες ό πω ς «Η μεγάλη λη­ στεία του τρένου» κα ι «Η γέννηση ενός έθνους». Τότε που άνθρωποι ό πω ς ο Αούις Σέλζνικ μπο­ ρούσαν να μπουν σ’ ένα άδειο γραφείο κα ι να αυτοδιοριστούν διευθυντές μιας εταιρίας. Τ ότε που το Χόλιγουντ, ό πω ς σημειώνει ο Σ ούλμπεργκ, « ήταν καθαρή τρέλα. Ο ποιοσδήποτε μπορούσε να μπει μέσα - το μόνο που χρειαζόταν ήταν να έ χεις αρκετό θάρρος για να περάσεις το κατώ φ λι κα ι να πετά ξεις το σ α κά κ ι σου σε μια γωνιά. Κοι­ τάζεις γύρω σου, βλέπεις τί κάνουν οι πετυχημέ­ νοι κι εσύ προσπαθείς να το κά νεις καλύτερα». Τότε που το πρώ το σ πίτι του μικρού Μ παντ ή­ ταν ένα στούντιο του βωβού κινηματογράφου, τότε που ο Λούις Σέλζνικ, κα ι στη συνέχεια οι άλ­ λοι αυ τοκράτορες του Χ όλιγουντ, δοκίμαζαν τα ταλέντα νεαρών κοριτσιώ ν, υποψήφιων σταρ, στους κόκ κινους βελούδινους κα ναπ έδες τους. Τότε που ο ίδιος Σέλζνικ ανακά λυπτε ταλέντα ό­ πω ς η Ολίβ Τ ό μας, μετατρέπ ο ντάς την σε Κλάρα Μ πόου, για να την αναδείξει, στη συνέχεια, ο π α ­ τέρ α ς του Σούλμπεργκ στο περιβόητο «It Girl», σύμβολο του απελευθερωμένου σεξ. Σ ’ αυτή την πόλη, κρυμμένη ακόμη στους απέ­ ραντους πορτοκαλεώ νες, πόλη τω ν «κερδισμέ­ νων κα ι χαμένω ν ευκαιριών», ο Έ ρ ιχ φον Στροχάιμ θα αγωνιστεί να επιβάλει το δικό του, έντο­ να προσ ω πικό, κα θαρά αντικονφ ορμιστικό τρ ό ­ πο στη δημιουργία μιας ταινία ς, για να ανα γκα ­ σ τεί τελικά να αυτοεξοριστεί στην Ευρώπη και να περιοριστεί στο ρόλο του ηθοποιού (συνήθως σε δεύτερους ρόλους) σε μέτριες, τις πιο πολλές φορές, ταινίες. Εδώ , ο Τζόζεφ φον Σ τέρνμπεργκ θα φέρει την Μ άρλεν Ν τίτριχ για να γίνει ο Σβενγ κ ά λ ι της, μετατρέπ οντάς την στην πιο μυστη­ ριώδη θεά του έρω τα. Σ ’ αυτό το Χ όλιγουντ, ό­ που εκ τό ς από αστέρια ό πω ς ο Τζον Γ κίλμπερτ, η Μέι Μάρεϊ, ο Ρ αμόν Νοβάρο, η Μ άριον Ντέιβις, η Τζόαν Κρόφορντ, ο Φ ρέντρικ Μ αρτς, με­ σουρανούσαν κα ι τα «παιδιά-θαύματα», που, ό­ πω ς είχε ανακαλύψει ο συγγραφέας, σε μιαν από τις συχνές επισ κέψ εις του στα στούντιο, ενώ «τα α γκάλιαζαν, τα φιλούσαν κα ι τα εξυμνούσαν σε συνεντεύξεις Τύπου κα ι επίσημες πρεμιέρες, στην πρ α γμ ατικό τητα ήταν θύματα μιας εκμε­ τάλλευσης τόσο απάνθρω πης όσο κι εκείνη των αποστεω μένω ν δεκάχρονω ν παιδιώ ν που τα στέλνουν να δουλέψουν στα ορυχεία δέκ α ώρες την ημέρα».

πό την εποχή εκείνη αρχίζουν να δημιουργούνται και οι άνθρωποι που μόλις πρόσφ α­ τα σατίριζε με τόση κα υσ τικότη τα ο Ρόμπερτ Ό λ τ μ α ν στην ταινία του «Ο πα ί­ κτης». Α υτοί που παρουσιάζουν τα σενάρια σε 25 λέξεις κα ι που τόσ ο πα ρ α σ τα τικά πε­ ριγράφει ο Σ ούλμπεργκ στο βιβλίο του. «Σεισ μός-Σ αν Φ ρανσίσκο-Γκέιμπλ κα ι Μ ακντόναλντ», είχε πει σ τον Λούι Μέγιερ ένα ς από αυ­ τούς «τσ αρλα τάνους» (όπω ς τους απ οκαλ εί ο Σούλμπεργκ). Κι έτσι γεννήθηκε το «Σαν Φρανσίσκο», με τον Κ λαρκ Γκέιμ πλ κα ι τη Ζανέτ Μ ακντόναλντ, μια από τις μεγαλύτερες εμπορι­ κές επιτυχίες της «Μ έτρο». Α π’ αυτό το Χ όλιγουντ, ο Σεργκέι Αϊζενστάιν που φτάνει γεμ άτος αισιοδοξία, ελπ ίζοντας να γυρίσει τα σενάριά του για το «Sutter’s Gold» ή, αργότερα, το « Α μερικανική Τ ραγω δία», θα φύγει πικραμένος κ α ι απογοητευμένος, γιατί, «σε τελι­ κή ανάλυση, ο Α ϊζενστάιν ή ταν μια α π ’ αυτές τις ιδιοφυίες που δεν μπορούν να ταιριάζουν σε κ α ­ νένα κοινωνικό σύστημα - ούτε στον κα πιτα λ ι­ σμό του Ζούκορ κα ι του Λ άσ κι (των αφεντικώ ν της Π αραμάουντ) ούτε στον κομμουνισμό του Στάλιν». Α κόμη, ο Σ ούλμπεργκ περιγράφει την αλλαγή που είχε αρχίσει να διαφαίνεται με το μεγάλο οι­ κονομικό κ ρ α χ κα ι την εμφάνιση του ήχου, δυο σ τοιχεία που θ’ αλλάξουν, το καθένα με τον τρ ό­ πο του, τη διαμόρφωση τη ς β ιομηχανίας του κι­ νηματογράφου κα ι θα φέρει στο προσκήνιο άλλα μεγαλύτερα συμφέροντα ανθρώπων άσχετω ν με τον κινηματογράφο. Ο ικονομικούς γίγαντες ό­ πω ς η RCA και η Α .Τ. & Τ ., που πίσω τους κρύ­ βονταν οι διάφοροι Μ όργκαν κα ι οι Ροκφέλερ, που άρχιζαν τον δ ικό τους π όλεμο για τον έλεγχο μ ιας β ιομηχανίας αξία ς, τώ ρα, δισεκατομμυρίων δολλαρίων. Έ ν α βιβλίο που διαβάζεται με μεγάλο ενδιαφέ­ ρον κα ι για το οποίο το μόνο που έχουμε να π α ­ ρ ατηρήσουμε είναι οι μερικές ά σ χετες μεταφ ρά­ σεις στα ελληνικά γνω στώ ν ήδη ταινιώ ν όπω ς «Α διαλλαξία» (για τη «Μ ισαλλοδοξία» του Γ κρί­ φιθ), «Π λεονεξία» (για την «Α πληστία» του Στρόχαϊμ), «Η μεγάλη αυ ταπάτη» (για τη «Με­ γάλη χίμαιρα» του Ρενουάρ), κα θώ ς κα ι κά ποια λάθη στη μετάφραση τω ν κυρίων ονομάτω ν προ­ σ ω πικοτήτω ν του Χόλιγουντ, όπω ς Τζο Σενκ (αντί Σκενκ), Μ άρκους Λιου (αντί Λόου), Νόρ­ μ αν Μ ακλίοντ (αντί Μ ακλάουντ), Φ ρανκ Μπόρζαζ (αντί Μ πορζέιγκι), Θ έντα Μ πάρα (αντί Βίντα, όταν μάλιστα το Ζέπο Μ αρξ το μετατρέπει, λαθεμένα, σε Ζίπο), ενώ η Μ πίλι Μ περκ γίνεται ο Μ πίλι Μ περκ - πρ ά γμ ατα που θα μπορούσαν να αποφευχθούν αν την επιμέλεια της μετάφ ρα­ σης αναλάμβανε κ ά ποιος από το χώ ρο του κινη­ ματογράφου. Νίνος Φ ενέκ Μ ικελίδης

Ι

επιλογή 39

ποταμούλα ΒΑΣΙΛΗΣ ΙΩΑΚΕΙΜ. Π ο τ α μ ο ύ λ α . Διηγή­ ματα. Αθήνα, Γ ν ώ σ η , 1989. Σελ. 132.

Π εζογραφία ε τρεις ενότητες χω ρίζονται τα διηγήματα του Βασίλη Ιωακείμ. Μ πορούμε εύκολα να τις διακρίνουμε κα ι να τις χαρακτηρίσουμε με όρους, που έφεραν στη γλώ σσ α μας πριν απ ό χρόνια σοφοί γραμματολόγοι. Δ ε θ’ α­ ποφύγουμε αυτή τη σ χηματική αναφορά, πα ρότι στην «Π οταμούλα» η ικανό τητα του συγ­ γραφέα ξεπέρασε τα τυ πικ ά γνω ρίσματα κι άφη­ σε σ’ εμ ά ς την απροσδιόριστη κα ι δυσπερίγραπτη μαγεία τη ς γνή σιας τέχνης. Α ς πάρουμε ό­ μω ς τα πρ ά γμ ατα με τη σειρά: Η πρώ τη ενότητα μπορεί α δ ίσ τα κτα να «εντα­ χθεί» στην ηθογραφία. Ο όρ ο ς αυτός, όπω ς π α ­ ρουσιάστηκε κι ό πω ς χρησιμοποιήθηκε για χρό­ νια, έπεφτε σαν κηλίδα πάνω από κάθε κείμενο που δεν έπασ χε α π ό ... αστυφιλία!1 Ν όμοι όμως κ α ι συνταγές δεν μπορούν να κατευθύνουν την τέχνη, μια κα ι κάθε γνήσιο κα λλιτεχνικό δη­ μιούργημα νομοθετεί για τον εαυτό του. Η τέχνη τράβηξε πολλά από τ ’ αξιώ ματα τω ν ειδικώ ν κι από τις αποφ άσεις τω ν δυνατών. Την έπνιγαν για χρόνια οι σ χο λ ές - όχι οι επανασ τάσ εις. Ευτυ­ χώ ς ο κα ιρός αυτός πέρασε· οι Έ λ λ η νε ς σ υγγρα­ φείς έχουν πια το δικαίω μα ν ’ ανεβαίνουν στα βουνά, να διασχίζουν, μ’ αυτοκίνητο ίσω ς, τους κά μπους, ν ’ αράζουν σ’ εφημικά ακρογιά λια ή μικρά ψαρολίμανα. Τ α Σάλω να δεν ανήκουν πια μόνο στη Μ αρία την Π ενταγιώ τισ σα ... Η δεύτερη ενότητα θα μπορούσε να χα ρ α κ τη ­ ριστεί κοσ μοπολίτικη. Ά λ λ ο ς όρος, που χρησι­ μοποιήθηκε χω ρίς φειδώ ακόμα κα ι για ναυτι­ κούς ή μετανάσ τες. Ό μ ω ς αληθινός κοσ μοπολί­ της είναι, πιστεύουμε, όποιος έχει την άνεση σ αν τον Κ ώστα Ουράνη για πα ράδειγμα - να πε­ ριφέρεται σ ’ ακριβά θέρετρα κα ι πολυτελή ξενο­ δοχεία. Δεν ταιριάζει στον Κ αβαδία, το Δούλη, ούτε στον κοσμογυρισμένο, στα γραφ τά του, Κόντογλου κι ούτε βέβαια στον Ιωακείμ. Και φτάνουμε στην τρίτη ενότητα, που θα την τοποθετούσαμε στην κατηγορία του φ αντασ τι­

β

κού. Ε δώ συμβιώνουν αρμονικά τ ’ όνειρο, ο μύ­ θος, το παραμύθι. Έ χ ο ν τ α ς κ α ι τα τρία αυτά στοιχεία έναν κοινό παρονομαστή: ξεφεύγουν α­ πό την αλήθεια - α ς την πούμε αλλιώ ς πρ α γμ α­ τικ ότη τα - όποια κι αν είναι για τον καθένα. Ει­ σβάλλουν απροειδοποίητα στη ζωή μας, όπω ς τ ’ όνειρο, ή τ ’ αποζητάμε, όπω ς το μύθο κα ι το π α ­ ραμύθι, για να σπείρουν στην ψυχή μας μια ά λ ­ λ ην αλήθεια, να την ελευθερώσουν α πό τ ις αισθή­ σ εις κα ι τα ένσ τικ τα. Να φέρουν κοντά μ α ς α­ σ τέρια κα ι τέρατα, αγγέλους κ α ι δα ίμονες, νε­ κρούς κ ι αγέννητους, να μας ενώσουν με το θαύ­ μα. Κι όσο για τον καλλιτέχνη, να τον βοηθήσουν να κρατήσει το βλέμμα του παιδιού, ή να τον σ τείλουν πίσω στην «παιδική ηλικία της ανθρω­ πότη τα ς».2

ίπαμε, πω ς η ικ ανότητα του συγγραφέα π α ­ ραμέρισε τους τυπικ ούς διαχω ρισμούς. Και κά τι άλλο, ουσιαστικότερο, συνδέει τις τρεις * ενότητες της «Π οταμούλας»: Ο ήρω ας. Υπά ρ χει παντού, κινείται σε κάθε κείμενο, άλ­ λοτε φανερά κ ι άλλοτε πίσω από φαινομενι­ κά άσ χετα πρόσ ω πα. Ό π ω ς για πα ράδειγμα στο διήγημα «Γωνία τη ς αγάπ ης (...)» όπου ένα γέρι­ κο ζευγάρι χω ρικώ ν μιλάει για το πα ιδί που λεί­ πει, για το ναυτικό που παλεύει με τα κύματα. Π ρ ω ταγω νισ τής ολοφάνερα είναι ο ταξιδεμένος και το ζευγάρι κά τι σαν χορ ός α ρ χα ία ς τραγω ­ δία ς. Κι όπω ς πρ οχω ρά με σ τις σελίδες τη ς «Π ο­ ταμ ούλας» τον ίδιον ήρω α τον συναντάμε επιφ α­ νειακά σ υγκρατημένο κι από μέσα δυνατόν κι «ωραίον σαν Έ λ λ η να » .3 Το άλμα από το βουνό στη θάλασ σα είναι γ ι’ αυτόν εύκολο - κ ι ίσως αυτονόητο. Φεύγει, όμω ς ο ν ό σ τος ζει μέσα του· δεν απ αρνιέται τον τόπ ο του, περισσότερο όμω ς τον δένει με τη γενέθλια γη μια άυλη, πα ρά μια πρα γμ ατική ρίζα. Τον σπρώ χνει στο υγρό στοι­ χείο η ανάγκη τροφ ής για το σώμα κ α ι το πνεύ­ μα, ή η εντολή του εβδομηκοστού πα ππού του, του Οδυσσέα; Δεν ξέρουμε· όμω ς τον βλέπουμε στην ξενιτιά να κουβαλάει προγονικές μνήμες, γι’ αυτό κα ι κινείται μ’ άνεση έξω απ ό αναγεννη­ σ ια κά μέγαρα, δεν τ ’ αντικρίζει με τ ο δ έος του ο­ ρεσίβιου. Κι όλα λέγονται σε τόνους χαμηλούς σ ’ έντα.

υ

40 επιλογή-------------------------------ση, αλλά δυνατούς σ’ υποβολή. Α ς σταθούμε σε μια σελίδα, όπου ο ήρω ας μεταμορφώ νεται, σαν τον Τειρεσία, σε γυναίκα: «Ο Θ εός μ ’ έκανε τυ­ φλή. Δεν πειράζει. Α ς είναι κα λά. Εγώ τον δο ξά­ ζω. Ό ,τ ι κάνει αυτός είναι κα λά καμωμένο. Κα­ θόλου δεν ένιωσα την έλλειψη φωτός. Μ α την έλ­ λειψη στο σ το μάχι την ένιωσα έντονα (...) Με π ε­ ριμάζεψε η γειτόνισσα. Εδώ θα σταθείς, μου είπε. Μ’ έφερε σ τις σ κάλ ες τη ς Ο μόνοιας. Ε κεί που μπαίνει ο κό σ μο ς στο λαβύρινθο. Α κουμπάω στη σ κάλα, κρ ατάω το κυπελάκι στο χέρι κα ι " κ ο ι­ τάζω ” επίμονα στα μάτια αυτούς που κα τεβαί­ νουν. Μα όλοι σχεδόν προσπαθούνε ν ’ αποφύ­ γουν το βλέμμα μου. "Β λέπ ω ” τη ντροπή κα ι την ενοχή στα μάτια τους κα ι πολύ σπάνια ακούω το γλυκό ήχο του μικρού κέρματος που πέφτει στο κύπελο». Λιτή έκφραση, λίγες λέξεις, φράση μι­ κρή. Κι όμω ς το δράμ α τονίζεται. Και μαζί ζω­ γραφίζεται η καρτερία κι η συμφιλίωση με το ανε-

Ποίηση Χ Ρ Η Σ Τ Ο Σ Κ Υ Ρ ΙΑ Ζ Η Σ . Οι Ντάβανοι. Π οιήμα τα . Α θήνα, Μ έτρο ν, 1992. Σελ. 48.

U Χρήστος Κυριαζής μέσα α π ό τη συλλογή του «Οι Ντάβανοι» μας καλεί σε μια περιδιάβαση όχι μόνον τη ς ιστορίας αλλά και τη ς φύσης, π ο υ σε συνδυασμό με τις π ρ ο σ ω π ι­ κές του μνήμες και τον Ελληνοκε­ ντρισμό του, μας πείθει για τις α γα ­ θές προαιρέσεις τη ς πο ίη σ ή ς του. Ο λό γο ς του είναι στέρεος, οι εικό­ νες του ζω ηρές, ενώ οι λέξεις π ο υ χρησιμοποιεί είναι επιλεγμ ένες με π ρ οσ οχή και δεν αφ ή νο υ ν το π α ρ α ­ μικρό περ ιθώ ρ ιο για παρερμηνείες, αμφισβητήσεις ή νοηματικούς α ­ κροβατισμούς. Ά λλο τε σαν λυρική τρίλια και άλλοτε σ αν φω νή διαμαρ­ τυρία ς ξέρει να προσανατολίζει τον αναγνώστη στις συντεταγμένες τω ν αναζητήσεών του, ενώ η κοινωνική διάσταση τη ς π οίη σή ς του είναι α­ ξιοπρόσεκτη, α φ ού με νηφαλιότητα και κατασταλαγμένη σκέψη κατα­ γράφει τις, δυστυχώ ς, σκληρές αλή­ θειες τη ς οργανω μένης α νθρ ώ πινη ς συμβίωσης. Τελικά «Οι Ντάβανοι» είναι έρ γο ω ριμότητας και αξίζει να διαβαστεί.

Γ .Π .

πανόρθω το - όχι η υποταγή. Είπαμε όμω ς πω ς σ τις σελίδες της «Π οταμούλας» κινείται ένα ς α­ πόγονος του Ο δυσσέα - κ α ι σ ταθήκαμε σε μια τυφλή, που ζητιανεύει στην Ομόνοια!

ς βρούμε, λοιπόν, κά ποιον αληθινά θαλασ ­ σινόν κι α ς ακούσουμε τα λόγια του παίρ­ νοντας λίγες φράσεις από το διήγημα: «Ελ­ λείψει φορτίου».

1

« Έ τ σ ι γνω ριστήκαμε. (...) "Μ ια μέρα θα περάσω από τα στενά (του Π αναμά)” της λέω. " Θ α πρέπει να ’σαι εκεί να μου ανοίξεις τις πύλες” . Μ ετά χαθήκαμε. Εγώ ήμουνα καράβι ταξιδιάρικο, που τελευταία είχα "δ έ σ ε ι” . Αυτή συνέχιζε. Μ αθαίναμε ο ένας για τον άλλον. Μια μέρα έλαβα μια κα ρτολίνα (...) "Γ ύρισ α στα στε­ νά” , έλεγε, "περιμένω να περάσεις να σου ανοί­ ξω τις πύ λ ες” . Τώρα θα πρέπει να ξεσκουριάσω τις άγκυρες, να λαδώ σω τις μηχανές και να ψ ά­ ξω για ναύλο... Μα αυτό το τελευταίο δύσκολο. Δεν υπάρχουνε πια φορτία για τη Δ ύση...». Κι εδώ χαμηλοί τόνοι κα ι μαζί ένα υποδόρειο δρ άμ α - ένα όνειρο που θα το πάρουν και θα το διαλύσουν οι πελάγιοι άνεμοι. Και δε φταίει ένα δυνατό ερω τικό πά θος - που μπορούσε να μην υπάρξει - αλλά κά ποιες ανίκητες δυνάμεις - οι φοβεροί κυκλώ νες της οικονομίας. Δε θα πρέπει να προσπεράσουμε όμω ς κα ι κ ά ­ ποιες αδυναμίες του Β.Ι. Τ α σύμβολα πολλές φο­ ρές προβάλλοντα ι αδιαμόρφ ω τα κι έτσι, αντί για ένωση στοιχείων, έχουμε κρά μα. Α κόμ α υπάρ­ χουν σελίδες, όπου ο συγγραφέας μας δίνει την εντύπωση, πω ς αδιαφορεί για το πώ ς θα εκφ ρα­ στεί - μ’ άλλα λόγια έχουμε μπροστά μας περισ­ σότερο πρώ τη ύλη, περισσότερο πεντελικό μάρ­ μαρο, πα ρ ά άγα λ μ α ... Η λιτότητα έχει τη δύναμη της υποβολής, μπορεί όμω ς εύκολα να κ α ταντή­ σει στέγνια. Είναι ένα σημείο που, κα τά τη γνώμη μ ας, πρέπει να προσέξει ο Β.Ι. Γιατί, πάνω α π ’ ό­ λα, λογοτεχνία σημαίνει μαγεία του λόγου. Χω­ ρ ίς αυτή ακ όμα κι ο «Ο ιδίπους τύραννος» μπορεί να μεταμορφωθεί σ ε... θρίλερ! Α λλά δεν πρέπει να φοβούμαστε για έναν συγ­ γραφέα που ονειρεύεται. Και που είναι έτοιμος να πετάξει. Και να δει, πολλαπλασ ιασμ ένος σ ’ αμέ­ τρητους Οδυσσείς, τη γη από τον Ουρανό. Α υτός - κ ι ελπίζουμε όλοι οι Έ λ λ ηνες. Στέφ ανος Σ ταμ άτης *123 Σημειώσεις 1. Βλ. Χριστόφορος Μηλιώνης: «Παπαδιαμάντης ή ηθογρα­ φίας αναίρεσιςς».

2. Έκφραση του Τόμας Μαν.

3. Νίκος Εγγονόπουλος: «Μπολιβάρ».

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βιβλίων γίνεται μ ε βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία.

Αρ. 305

ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομα­ διαία έντυπα.

16 Δεκεμβρίου 29 Δεκεμβρίου 1992

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται μ ε την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας».

Επιμέλεια: Έφη Απάκη

ρ ενικά έργα

ψ υχολογία

Ημερολόγια

Γενικά

Πιτσιλιά στο χακί. Ημερολόγιο 1993. Αθήνα, 1992. Σελ.

208. Δρχ. 800.

ΝΤΡΑΪΚΩΡΣ-ΦΕΡΓΚΟΥΣΟΝ Ε. Εισαγωγή στη θεωρία του Άντλερ. Μετ. Δ. Χολέβα. Αθήνα, Γλάρος, 1992. Σελ. 78. Δρχ. 725.

φ ιλοσοφία

ΤΟΜΠΣΟΝ Κ. Οι κλασικοί της (ψυχανάλυσης. Μετ. Α. Κατάβολος. Αθήνα, Επίκουρος, 1992. Σελ. 219. Δρχ. 3120.

THOMSON R. Η ιστορία της (ψυχολογίας. Μετ. Δ. Αποστολόπουλος. Αθήνα, Κάλβος. Σελ. 530. Δρχ. 5200.

Γενικά ΖΙΜΑΝ J. Η αξιοπιστία της γνώσης. Μετ. Ν. Ταμπάκης. Α­ θήνα, Κωσταράκης, 1992. Σελ. 252. Δρχ. 2910. ΣΒΕΝΤΕΝΜΠΟΡΓΚ Ε. Το βιβλίο των ονείρων. Επιλ.-μετ.εισ.-σχόλ. Μ. Μέλμπεργκ. Αθήνα, Κ έδρος, 1992. Σελ. 152. Δρχ. 1600.

Κοινωνική yυχολογία ΑΝΤΟΡΝΟ Τ.Β. Τ’ άστρα κάτω στη γη. Κοινωνιομυχολογική μελέτη της λαϊκής αστρολογίας. Μετ. Φ. Τερξάκης. Α θή­ να, Πρίσμα, 1992. Σελ. 130. Δρχ. 1500.

Εφαρμοσμένη y υχολογία Αποκρυφισμός Το ξεσκέπασμα του Ταλμούδ. Μετ. Μαρία Πανταλέων. Α­ θήνα, Στερέωμα. Σελ. 233. Δρχ. 1870.

GRIMEISEN Κ. Φιλία και έρωτας. Μετ. Μ.Α. Κουσκουτόπουλος. Αθήνα, 1992. Σελ. 260. Δρχ. 2080.

AIVANHOV Ο.Μ. Τα μυστικά του βιβλίου της φύσης. Α­ θήνα, Prosveta, 1992. Σελ. 248. Δρχ. 1040.

Παραμυχολογία

FRAZER J.E . Ο χρυσός κλώνος. Τόμος Γ'. Μετ. Μ. Μπικάκη. Αθήνα, Εκάτη, 1992. Σελ. 270. Δρχ. 3120.

JOHARI Η. Τσάκρα. Τα κέντρα ενέργειας του σώματος. Μετ. Α. Ντούργα. Αθήνα, Διόπτρα, 1992. Σελ. 149. Δρχ.

2700.

42 δάτιο 0 ρησκεία

Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1992. Σελ. 351.

Δημόσια διοίκηση Γενικά ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΝΥΣΣΗΣ. Περί κατασκευής του αν­ θρώπου. Κείμ.-εισ.-μετ.-σχόλ. Π. Μπρούσαλης (Αρχιμ.). Κα­ τερίνη, Τέρτιος, 1992. Σελ. 498. Δρχ. 3430.

Greek defence directory. Athens, Delos, 1992. Σελ. 132. Δρχ. 5000.

Εμπόριο

ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ Σ. Προλεγόμενα στη θεολογία των ακτίστων ενεργειών. Κατερίνη, Τέρτιος, 1992. Σελ. 119. Δρχ.

725.

ΚΟΥΡΜΟΥΣΗΣ Γ.Α. Εισαγωγή στο Marketing. Αθήνα, Μ παρμπερόπουλος, 1992. Σελ. 77. Δρχ. 2080.

ΜΠΟΥΜΗΣ Π.Ι. Η επιστασία του Αγίου Πνεύματος στα Κανονικά Κείμενα της Εκκλησίας. Κατερίνη, Τέρτιος, 1992. Σελ. 120. Δρχ. 1040.

Λαογραφία

ΠΑΠΑΔΕΡΟΣ Α.Κ. Η πρώτη εικοσαετία και η ανακήρυξη του Φιλαδέλφειας Βαρθολομαίου εις εταίρου του Ιδρύμα­ τος. Κατερίνη, Τέρτιος, 1992. Σελ. 103. Δρχ. 1040. ΤΣΕΤΣΗΣ Γ. Σύγχρονες Αρειαυικές τάσεις. Κατερίνη, Τέρτιος, 1992. Σελ. 43. Δρχ. 520.

MIGNE J.-P. Ελληνική Πατρολογία. Τόμος 84. Αθήυαι, Κέντρου Πατερικών Εκδόσεων, 1992. Σελ. 1300. Δρχ.

3500.

Μυθολογία ΣΟΡΕΝΣΕΝ Β. Ράουναροκ το λυκόφως των Θεών. Μετ.επίμετρο Λ. Καλοβυρυάς. Αθήνα, Ά γρ ω σ η ς, 1992. Σελ.

124. Δρχ. 1560.

οινωνικές επιστήμες

ΤΟΥΛΗΣ Γ. Ελληνικοί χοροί και τραγούδια. Θεσσαλονίκη, Μ πίμπης. Σελ. 140. Δρχ. 1560. ΚΙΤΡΟΜΙΛΙΔΟΥ Μ.Μ. Αυαρίτα. Ιστορία και παράδοση. Λευκωσία, 1992. Σελ. 4 4 + Πίν. Δρχ. 1245.

CONSTANTINIDOU-PARTHENIADOU S. A travelogue in Greece and a folklore calendar. Trans. M. Papapetrou.

Athine, 1992. Pag. 499. Drs. 4680.

αιδαγωγικπ-εκπαίδευσπ Γενικά ΣΟΛΟΜΩΝ I. Εξουσία και τάξη στο νεοελληνικό σχολείο. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1992. Σελ. 396. Δρχ. 4160.

Παιδαγωγική Γενικά ELSTER J. Μηχανισμοί και εργαλεία για τις κοινωνικές ε­ πιστήμες. Μετ. Γ. Μαραγκός. Αθήνα, Ο δυσσέας, 1992. Σελ.

230. Δρχ. 2285.

BUSCH Κ. Η Ευρώπη μετά το 1992. Μετ. Δ. Δημούλης X. Γιαννούλη. Αθήνα, Κριτική, 1992. Σελ. 372. Δρχ. 3120.

Κοινωνιολογία ΠΕΦΑΝΗΣ Γ.Π. Εισαγωγή στην κοινωνιολογία της διασκέ­ δασης. Αθήνα, Πρίσμα, 1992. Σελ. 118. Δρχ. 1350.

ΚΑΛΥΒΑ Ε.-ΦΙΛΙΠΠΟΥ Ν. Πότε το βρέφος μας εξελίσσε­ ται φυσιολογικά. Αθήνα, Παπαξήσης, 1992. Σελ. 169. Δρχ.

1560.

Εκπαίδευση Παγκόσμια κρίση στην εκπαίδευση: μύθος ή πραγματικότη­ τα; Αθήνα, Γρηγόρης, 1992. Σελ. 364. Δρχ. 3600. ΑΣΛΑΝΙΔΟΥ Σ.Γ. Εκπαιδευτική τεχνολογία και οπτικοακουστική αγωγή. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1992. Σελ.

142. Δρχ. 2800. ΔΡΑΓΑΣΗ-ΣΗΦΑΚΗ Ε. Μουσική αγωγή. Αθήνα, Σμυρυιωτάκης. Σελ. 119. Δρχ. 1660.

Πολιτική ΔΑΦΕΡΜΟΣ Ο. Το ανηδικτατορικό φοιτητικό κίνημα 1972-1973. Αθήνα, θε μ έλ ιο , 1992. Σελ. 270. Δρχ. 2285. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ Α. Ο εθνικισμός. Αθήνα, Δημιουργία, 1992. Σελ. 65. Δρχ. 620.

Οικονομία ΛΑΜΠΡΙΑΝΙΔΗΣ Λ. Στοιχεία οικονομικής γεωγραφίας.

ΜΠΟΜΠΑΣ Λ.Χ. Ελληνόγλωσση εκπαίδευση στο εξωτερι­ κό. Αθήνα, Γρηγόρης, 1992. Σελ. 173. Δρχ. 2600. ΧΡΙΣΤΙΑΣ I. Θεωρία και μεθοδολογία της διδασκαλίας. Α­ θήνα, Γρηγόρης, 1992. Σελ. 172. Δρχ. 2600. ΝΤΟΥΕ Μ. Πειθαρχία και τιμωρίες στο σχολείο. Μετ. Λ. θεοδωρακόπουλος. Αθήνα, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 1992. Σελ. 191.

δελτίο 43

ρ λώσσα

σα, 1992. Σελ. 455. Δρχ. 16680.

Ζωγραφική Γενικά ΚΗΡΥΚΟΠΟΥΛΟΣ Μ Ι Δάνειο λεξικό της ελληνικής γλώσσας (χωρίς εκδοτικά στοιχεία). Σελ. 179. Δρχ. 2000. ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ Γ.Ν. Μεσαιωνικά και νέα ελληνικά. Τόμος Β' (Φωτοτυπική ανατύπωση). Αθήνα, Βασιλείου, 1992. Σελ.

765. Δρχ. 7280.

Μαθηματικά TZELEKIS C.P. Mathematical dictionary. English-greek, greek-english. Athens, Hellenic University Press, 1992.

Pag. 386. Drs. 5200.

ΧΡΗΣΤΟΥ X. Η Εθνική Πινακοθήκη, Αθήνα, Εκδοτική Α­ θηνώ ν, 1992. Σελ. 271. Δρχ. 12480.

Χιούμορ ΙΩΑΝΝΟΥ Γ. Το μαύρο πρόβατο. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 144. Δρχ. 2080. ΚΥΡ. Η Ελλάδα είναι ελληνική. Αθήνα, Κ άκτος, Ϊ992. Σελ.

126. Δρχ. 2080.

λασική φιλολογία

Αστρονομία

Μελέτες

ΡΗΒΣ Y. Η ώρα της μέθης. Μετ. Σ. Ταμπάκη. Αθήνα, Ράππας, 1992. Σελ. 288. Δρχ. 2200.

ΜΑΓΓΙΝΑΣ Σ.Α. Ει Ό μ η ρος τυφλός. Μελέτη. Αθήνα, Δη­ μιουργία, 1992. Σελ. 204. Δρχ. 3740.

Φυτολογία

^ ογοτεχνία

ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΗΣ I. Η τριανταφυλλιά και τα προϊόντα της (χωρίς εκδοτικά στοιχεία). Σελ. 59. ΜΟΥΡΑΤΗ Α. Λουλούδια και δέντρα. Φυτά και βότανα της Βίβλου. Αθήνα, Το Κλειδί, 1992. Σελ. 279. Δρχ. 2390.

£ φαρμοσμένες επιστήμες

Ποίηση Η ετήσια ανθολογία των εκατό. Ανέκδοτα ποιήματα. Α θή­ να, 1992. Σελ. 127. Δρχ. 3120. ΔΕΒΕΡΑΚΗΣ Λ. Απόβροχο αισθημάτων. Αθήνα, θέ μ α , 1992. Σελ. 101. Δρχ. 1040.

Υγιεινή

ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ Γ. Ερωηκή παραφωνία. Αθήνα, Ίδμω ν, 1992. Σελ. 52.

JENSEN Β. Αγάπη, sex και διατροφή. Μετ. Σ. Ανδρεοπούλου. Αθήνα, Διόπτρα, 1992'. Σελ. 313. Δρχ. 2285.

ΔΕΛΗΓΙΑΝΝΗΣ Ν. Εφευρέτης αισθήσεων. Αθήνα, Ίδμω ν, 1992. Σελ. 40.

Επιχειρήσεις ΚΩΣΤΟΥΛΑΣ Γ.Ι. Μάνατζμεντ: 375 επισημάνσεις. Αθήνα, Νέα Σμύρνη, 1992. Σελ. 183. Δρχ. 1980.

J έχνες Γενικά ΧΟΝΟΡ Χ.-ΦΛΕΜΙΝΓΚ Τ. Ιστορία της τέχνης. Τόμος Γ . Μετ. Α. Παππάς. Αθήνα, Υ ποδομή, 1992. Σελ. 186. Δρχ.

3640.

Λευκώματα Το Αιγαίο επίκεντρο ελληνικού πολιησμού. Αθήνα, Μέλια-

ΚΑΦΤΑΝΤΖΗΣ Γ. Το πόδι .του παγωνιού. Θεσσαλονίκη, 1992. Σελ. 48. ΜΑΛΛΙΔΗΣ Α. Εγώ ήτοι οίκος ανοχής. Αθήνα, θ έ μ α , 1992. Σελ. 35. Δρχ. 520. ΝΕΓΡΕΠΟΝΤΗΣ Γ. Ορέστης Πυρπολούμενος. Αθήνα, Νό­ στος, 1992. Σελ. 30. ΝΕΓΡΕΠΟΝΤΗΣ Γ. Δωρήματα. Β' έκδοση. Αθήνα, Νό­ στος, 1992. Σελ. 83. ΠΑΝΤΕΛΕΩΝ Φ.Γ. Ά ρμα πόλεως. Ποιήματα. Αθήνα, 1993. Σελ. 47. ΠΑΤΡΙΚΙΟΣ Τ. Η ηδονή των παρατάσεων. Αθήνα, Δ ιόπω ν, 1992. Σελ. 64. Δρχ. 2495. ΧΡΥΣΟΣ Ν. Ύμνος και δράκος. (Ιδιωτική έκδοση). Αθήνα, 1992. Σελ. 38. Δρχ. 725.

44

δελτίο

-

Πεζογραφία

Μελέτες

ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ Π. Φλόγες στην πόλη του Νότου. Κυ­ παρισσία, 1992. Σελ. 156.

ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ Λ. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Η αδιάπτωτη μαγεία. Παπαδιαμάντης 1991. Ένα αφιέρωμα. Αθήνα, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, 1991. Σελ. 156. Δρχ. 1870.

ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ Ν. Ιριδισμοί στην απουσία. Αθήνα, Δόμος, 1992. Σελ. 101. Δρχ. 1245. ΜΗΛΙΩΡΗ Π. Το βάρος των πετραδιών. Αθήνα, Οδυσσέας, 1992. Σελ. 238. Δρχ. 2390. ΠΑΠΑΓΕΩΡΠΟΥ Κ.Γ. Των Αγίων Πάντων. Αθήνα, Κέ­ δρος, 1992. Σελ. 188. Δρχ. 1500. ΠΑΥΛΟΥ Σ. Ο γιος του Ριμάκο. Η γέννηση. Λευκωσία, Αι­ γαίου, 1992. Σελ. 44. Δρχ. 520.

ΜΩΡΑΪΤΟΥ Ε.Ν. Ανδρέας Κάλβος. Αθήνα, 1992. Σελ. 62. Δρχ. 1040. ΟΡΦΑΝΙΔΗΣ Ν. Ό ραμα και ματαίωση στον Παντελή Μη­ χανικό. Λευκωσία, Ακτή, 1992. Σελ. 58. Δρχ. 830.

J στορία

ΠΑΥΛΟΥ Σ. Ο γιος του Ριμάκο. Σχεδιάσματα. Λευκωσία, Αιγαίον, 1992. Σελ. 81. Δρχ. 1040. ΠΡΙΝΤΖΙΠΑΣ Γ.Θ. Το συναξάρι των κρυφών ονείρων. Κα­ τερίνη, Τέρτιος, 1992. Σελ. 202. Δρχ. 1560. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ Μ. Αποστροφή. Αθήνα, Ά γρ ω σ π ς, 1992. Σελ. 87. Δρχ. 1040.

Αρχαιολογία ΒΑΣΙΛΑΚΗΣ Α. Μινωική Κρήτη. Ηράκλειο. Σφακιανός, 1992. Σελ. 261. Δρχ. 2080.

ΒΑΛΕΣ Ζ. Το παιδί. Μετ. Γ. Αναστοπούλου. Αθήνα, Απο­ σπερίτης, 1992. Σελ. 323. Δρχ. 1765.

Μαρτυρίες

ΓΚΡΑΣ Γ. Ο Μπουτ, το μάρι. Μετ. Θ. Κοκκορόγιαννης. Α­ θήνα, Οδυσσέας, 1992. Σελ. 646. Δρχ. 5200.

ΚΑΚΙΣΗΣ Σ. Οι απέναντι. Συζητήσεις με πρόσωπα της ελ­ ληνικής οθόνης. Αθήνα, Αδάμ, 1992. Σελ. 297. Δρχ. 2080.

CAROOSO O .J. Δεκαπέντε διηγήματα. Εισ.-μετ. Ε. ΠανδήΠαυλάκη. Αθήνα, Κώδικας, 1992. Σελ. 173.

ΚΙΚΕΡΗΣ Σ.Ε. Ο δικαιούχος. Αθήνα, 1992. Σελ. 330. Δρχ.

2600.

ΚΕΗΝ Τ. Η πεταλούδα. Μετ. Β. Παραμπούκης. Θεσσαλονί­ κη, Παρατηρητής, 1992. Σελ. 145. Δρχ. 1245.

CRICHTON Μ. Το πάρκο των δεινοσαύρων. Μετ. Γ. Ανα­ στοπούλου. Αθήνα, Bell, 1992. Σελ. 507. Δρχ. 900. ΛΕΜΑΝ Κ. Το σινάφι των γιατρών. Μετ. Λ. Αβαγιανού. Α­ θήνα, Οδυσσέας, 1992. Σελ. 302. Δρχ. 2600.

Βιογραφίες Αφιέρωμα στον πανεπιστημιακό δάσκαλο Β.Β. Σφυρόερα από τους μαθητές του. Αθήνα, Λύχνος, 1992. Σελ. 454. Δρχ. 5000.

ΜΙΛΙΓΚΑΝ Σ. Μουρλό. Μια ιρλανδέζικη φαντασία. Μυθι­ στόρημα. Μετ. Ε. Καλλιφαηδη. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 250. Δρχ. 2600.

Ελληνική ιστορία

ΜΙΝΚΟ Μ. Η γυάλινη γέφυρα. Μετ. Λ. Αβαγιανού. Αθήνα, Οδυσσέας, 1992. Σελ. 152. Δρχ. 1350.

ΚΙΟΜΟΥΡΤΖΙΑΝ Ι.Τ. Οδοιπορικό στην Πόλη του 1680. Σχόλ.-μετ. Σ. Μπόζη. Αθήνα, Τροχαλία, 1992. Σελ. 149. Δρχ. 3325.

ΜΟΝΤΙΑΝΟ Π. Ά νθη ερειπίων. Μετ. Μ. Κορνήλιος. Αθή­ να, Οδυσσέας, 1992. Σελ. 157. Δρχ. 1350.

NICHOLS L. Φωνή απ’ το σκοτάδι. Μετ. Ε. Κεκροπούλου. Αθήνα, Bell, 1992. Σελ. 305. Δρχ. 700.

Παγκόσμια ιστορία

ΣΑΣΑ Λ. Ο ιππότης και ο θάνατος. Μετ. Π. Ράμος. Θεσσα­ λονίκη, Παρατηρητής, 1992. Σελ. 830.

ΜΑΖΗΣ Ι.Θ. Γεωγραφία του Ισλαμιστικού Κινήματος στη Μέση Ανατολή. Αθήνα, Ελληνικές Πανεπιστημιακές Εκ­ δόσεις, 1992. Σελ. 401 + Χάρτ. Δρχ. 5200.

ΤΑΝΙΖΑΚΙ Τ. Το πορτρέτο της Σούνκιν. Μετ. Έφη Πολυτί­ μου. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 137. Δρχ. 1560.

ΜΥΛΩΝΑΣ Π.Α. Αυτή είναι η Τουρκία. Αθήνα, Ν έα Σύνο­ ρα, 1992. Σελ. 279. Δρχ. 2080.

ΧΕΜΙΝΓΟΥΕΗ Ε. Για ποιον χτυπά η καμπάνα. Μετ. I. Αποστολόπουλος. Αθήνα, Γράμματα, 1992. Σελ. 537. Δρχ.

2700.

y αξίδια

ΧΟΡΒΑΤ Ε. Ένα παιδί της εποχής μας. Μυθιστόρημα. Εισ.-μετ. Α. Αζέλης, Αθήνα, Γλάρος, 1992. Σελ. 144. Δρχ.

1140.

Ομιλίες ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ Δ.Ν. Διαλέξεις. Αθήνα, Στιγμή, 1992. Σελ.

246. Δρχ. 2600.

Κόσμος ΤΑΒΕΡΝΙΕ Ι.Β. Έξι ταξίδια στην Τουρκία και την Περσία. Τόμοι Α' + Β'. Εισ.-μετ.-σημ. I. Κασσεσιάν. Αθήνα, Στοχα­ στής, 1992. Σελ. 332 + 316. Δρχ. 5820 (οι δυο τόμοι).

δελτίο

αιδικά Εγκυκλοπαίδειες LAMBLIN S. Παιδική Εγκυκλοαπαίδεια Larousse. Αθήνα, Διάγραμμα, 1993. Ιελ. 95.

Ελεύδερα αναγνώσματα ΧΑΤΖΑΚΗΣ Σ. Η μαγική Αλφαβήτα. Αθήνα, Στάχυ, 1992. Σελ. 46. ΧΑΤΖΑΚΗΣ Σ. Το άτακτο τρία. Αθήνα, Στάχυ, 1992. Σελ.

28.

45

ΕΞΟΔΟΙ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 9. Δρχ. 600. ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ. Τεύχος 13. ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύχος 252. Δρχ. 800. ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ. Μηνιαία λογοτεχνική εφημερίδα. Φύλλο 21. Δρχ. 150. ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ. Περιοδική έκδοση ιστορικών σπουδών. Τεύχος 16. Δρχ. 1245. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1573. Δρχ. 500. ΟΙ ΝΙΚΗΤΕΣ. Φύλλο 159-160. Δρχ. 1. ΟΜΠΡΕΛΑ. Γράμματα-τέχνες-πολιτισμός. Τεύχος 19-20. Δρχ. 500. ΠΑΡΑΔΟΣΗ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 4. Δρχ. 800.

|"J εριοδικά

ΤΟ ΠΑΡΑΜΙΛΗΤΟ. Περιοδικό τέχνης. Τεύχος 13. Δρχ.

400. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ. Φύλλα λόγου τέχνης και πνευματι­ κής καλλιέργειας. Φύλλο 59-60. Δρχ. 400.

ΑΓΙΑΣΟΣ. Διμηνιαία έκδοση. Τεύχος 72. Δρχ. 200.

ANOIXTC . ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 899. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επιθεώρη­ ση. Τεύχος 510. Δρχ. 250. Η ΑΠΟΠΕΙΡΑ. Μηνιαία εφημερίδα. Τεύχη 58-59-60. Δρχ.

200. ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ. Περιοδική έκδοση τέχνης κρι­ τικής και κοινωνικού προβληματισμού. Τεύχος 67. Δρχ.

600. ΔΕΛΤΙΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΝΑΥΠΛΙΟΥ. Τεύχος 50. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βιβλίου. Τεύ­ χος 302. Δρχ. 600.

Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 120. Δρχ. 500. ΠΟΡΕΙΑ ΒΟΡΕΙΑΣ ΑΤΤΙΚΗΣ. Δεκαπενθήμερη εφημερί­ δα. Φύλλο 34. ΠΟΡΦΥΡΑΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 63. Δρχ. 620. ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 12. Δρχ. 400. ΤΟΤΕ... Περιοδικό για την ελληνική ιστορία. Τεύχος 40. Δρχ. 550. Ο ΤΥΠΟΣ. Μηνιαία δημοσιογραφική επιθεώρησις. Τεύχος 30. Δρχ. 1000. ΦΘΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ. Ετήσια φιλολογική έκδοση. Τόμος 13ος, 1992. Δρχ. 1560.

ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 28. Δρχ. 500.

ΧΡΟΝΙΚΑ. Ό ργανο του Κεντρικού Ισλαηλιτικού Συμβου­ λίου της Ελλάδος. Φύλλο 123.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ. Δίμηνο περιοδικό. Τεύ­ χος 19. Δρχ. 400.

ARTI. Η τέχνη σήμερα. Τεύχος 12. Δρχ. 1500.

ΕΝΔΟΧΩΡΑ. Τεύχος 27-28. Δρχ. 250.

ELLE. Τεύχος 52. Δρχ. 700.

Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου Ετήσια 13.000 - Σπουδαστική 11.000 δρ χ. Εξάμηνη 7.500 - Σπουδαστική 5.500 δρχ. Ο ργανισμών, Τ ραπεζών, Ιδρυμάτω ν 17.000 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ετήσια 90 δολ. (ΗΠΑ) Σ πουδαστική Ε τήσια 85 δολ. Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών 105 δολ. Τ α παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 1000 δ ρ χ., τα δεκαπενθήμερα 700 δρ χ. κα ι τα δ ιπ λά 1000 δρχ. Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81_________________________ ______________________________________

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι επώνυμες βιβλιοκριτι­ κές και βιβλιοπαρουσιόσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύ­ ονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιοδικό και επαρχιακό τύπο, όσες ή ­ ταν δυνατόν να εξασφαλίσουμε ή μας απέστειλαν οι συντάκτες τους.

Αρ. 305 11 Ιανουάριου2 4 Ιανουάριου 1993 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Πεζογραφία

Θρησκεία Μεταλληνός Π.Γ.Δ.: Λόγος ως αντίλογος (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 17/1)

Πολιτική Λυγερός Σ.: Σκόπια (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικονομικός Τα­ χυδρόμος, 14/1) Πρέβε Κ.: Το ασίγαστο πάθος (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 18/1)

Οικονομία Ανδρεάδης Α.: Ιστορία της Ελληνικής Δημόσιας Οικονο­ μίας (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 17/1), (Ν. Ντόκας, Ε λευθεροτυ­ πία, 24/1), (Α. Αγγελόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος,

21/ 1)

Εκπαίδευση Ντονέ Μ.: Πειθαρχία και ημωρίες στο σχολείο (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 17/1)

Ποίηση Αλεξίου Δ.: Π ρος Ασωπίαν (X. Ηλιόπουλος, Διαβάζω, 302) Βαγενάς Ν.: Βάρβαρες Ωδές (Γ. Γιατρομανωλάκης, Βήμα, 24/1) Βουγιούκας A.: Sub oculis ufo (Κ. Χωρεάνθης, Διαβάζω, 302) Λα'ινά Κ.: Σημεία στίξεως (Χρ.-ΗΛ, Διαβάζω, 302) Μουζάκη Μ.: Νηστεύω σύμπαν (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 17/1) Μοσχόβη Μ.: Υοσκύαμος (ΧΡ. ΗΛ, Διαβάζω, 302) Παυλίδη Λ.: Κάποτε βγαίνω από τη σπηλιά μου (Ν.Ι. Κοκκινάκη, Διαβάζω, 302)

Αδαμόπουλος Α.: Δώδεκα και ένα μέματα (Δ. Τσατσούλης, Ανπ, 22/1) Βαλτινός Θ.: Θα βρείτε τα οστά μου υπό βροχήν (Δ. Κούρτοβικ, Νέα, 22/1), (Β. Χατξηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 20/1) Θ εοδωρίδης Π.: Το θεόπαιδο (Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλος, Αντί, 22/1) Κόκκινος Δ.: Μια τουφεκιά στο Γαλάζιο Νερό (Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλος, Καθημερινή, 17/1) Μποσινάκης Δ.: Έτσι ήλθε η ανησυχία (Δ. Σταμέλος, Ελευ­ θεροτυπία, 20/1) Παπαγεωργίου Κ.: Των αγίων Πάντων (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 24/1) Πεντζίκης Ν.Γ.: Το μυθιστόρημα της κυρίας Έ ρσης (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 24/1) Σαμαράκης Α.: Η κόντρα (Δ. Κούρτοβικ, Νέα, 15/1) Ταμβακάκης Φ.: Η υστάτη και 4 σπουδές (Ν. Ντόκας, Ελευ­ θεροτυπία, 24/1) Γκάλικο Π.: Η Αγριόχηνα (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 13/1), (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 11/1) Craig Ρ.: Ανθολογία αγγλικού αστυνομικού διηγήματος (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 24/1), (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 18/1) Σεμπρούν X.: Η επιστροφή του Νετσάγιεφ (Γ.Ι. Μπαμπασάκης, Πριν, 17/1) Thomson Κ.: Η καμπάνα της Μακεδονίας .(Δ. Τσατσούλης, Αντί, 22/1) Φλωμπέρ Γ.: Το λεξικό των κοινών τόπων (Σ. Σταμάτης, Β ή­ μα, 17/1)

Μ ελέτες Ελύτης Ο.: Εν λευκώ (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 19/1), (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 13/1)

δελτίο 47 Καλλέργης Η.: Το πρόβλημα της ιδεολογίας στα παιδικά λογοτεχνήματα (Δ. Πάκος, Εξόρμηση, 15/1)

Δοκίμια Δούκα Μ.: Ο πεζογράφος και το πιθάρι του (Ε. Κοτζιά, Κα­ θημερινή, 17/1) Μαρκόπουλος X.: Η κυριαρχία των πρώτων (Τ. Κυπριανίδης, Καθημερινή, 19/1) Σεφέρης Γ.: Δοκιμές. Γ' (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 20/ 1) Στοχασμός του Γκαίτε (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 11/1)

Το Αιγαίο (Η. Παπαλέξης, Διαβάζω, 302). Χατζιδάκις Ν.Γ.: Μελετήματα περί της Ελληνικότητας της Μακεδονίας (Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Καθημερινή, 19/1)

Μαρτυρίες Κωστίδης Δ.: Ημερολόγιο εμφυλίου 1948-1950 (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέματα, 15/1) Πορφύρης Κ.: Ο Ανδρέας Κάλβος Κ αρμπονάρος (Β.Κ. Κα­ λαμαράς, Ελευθεροτυπία, 18/1) Αλτουσέρ Λ.: 1) Το μέλλον διαρκεί πολύ 2) Τα γεγονότα (Η. Καφάογλου, Εποχή, 17/1), (Δ. Kay όλης, Καθημερινή,

12/ 1)

Παιδικά Καπλάνογλου Μ.: Η νύμφη της Άνοιξης (Μ. Κοντολέων, Αυγή, 17/1)

Ιστορία Μίντσης Γ.Ι.: Ιστορία του Μακεδονικού ζητήματος (Ν.Λ. Φορόπουλος, Διαβάζω, 302) Παπαϊωάννου Κ.: Η αποθέωση της ιστορίας (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 17/1)

Γράμματα του Φλομπέρ από την Ελλάδα 1850-51, (Β. Χατξηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 20/1)

Αρχαιολογία Ακρωτήρι Θ ήρας (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέματα, 15/1). Ντούμας X.: Οι τοιχογραφίες της Θ ήρας (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέματα, 15/1)

Ταξιδιωτικά Κλεμάν Κ.: Γεύση από μέλι (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 17/1)

Το πιο καινούργιο βιβλίο των ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΔΕΛΗΘΑΝΑΣΗ ΕΛΙΖΑΜΠΕΘ ΜΠΟΡΧΕΡΣ / ΘΩΜΑΣ ΓΚΟΡΠΑΣ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΑΤΖΕΝΤΑ Ιδεώδης σύντροφος των μαθητών σ τις ελεύθερες ώ ρες τους · Μια ατζέντα - ταξίδι · Μ ια ατζέντα όνειρο · Π οιήματα, δημοτικά τραγούδια, μύθοι, παροιμίες, αινίγματα

• Το βιβλίο όλων τω ν ημερών για φ έτος, για του χρόνου, για χρόνια · Γεμάτο μ αγικές ζω γραφιές και όμορφα ποιήματα διαλεγμένα από τον ποιητή Θ ωμά Γ κόρπα

Οι ποιητές: Άγρας, Αθάνας, Δ. Αντωνίου, Βάρναλης, Βιζυηνός, Γεράνης, Γκόρπας, Ν. Γρυπάρης, Δημουλά, Δρίβας, Δροσίνης, Εγγονόπουλος, Ελύτης, Εμμανουήλ, Εμπειρικός, Ζαλοκώστας, Θεοδώρου, Καβάφης, Καββαδίας, Καραβάς, Καρθαίος, Καρθαίου, Καρούζος, Καρυωτάκης, Κάσδαγλη, Κάσσος, Κεφάλας, Κοτζιούλας, Κρυστάλλης, Λαπαθιώτης, Λάσκαρης, Λάσκος, Λιμπεράκης, Λυγίζος, Μαβίλης, Μαλακάσης, Μαράντος, Μαρκοράς, Μυρτιώτισσα, Μωραϊτίνης, Ντόρρος, Ουράνης, Παλαμάς, Πάλλης, Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Παπαδιαμάντης, Παπαντωνίου, Παπατσώνης, Κ. Πασαγιάννης, Πετιμεζάς-Λαύρας, Πολέμης, Λ. Ραφτόπουλος, Ρίτσος, Σαραντάρης, Σικελιανός, Σινόπουλος, Σολωμός, Σουρής, Σταματέλου, Στογιαννίδης, Φιλύρας, Χάγερ-Μπουφίδης, Χατζόπουλος, Χορτάτζης, Χριστόπουλος.

Αστέρης Δεληθανάσης εκδότης Έδρα: Χαριλάου Τρικούπη 106 και Σμολένσκι, 114 72, Αθήνα Κεντρική διάθεση: Ζωοδόχου Πηγής 34, 106 81, Αθήνα. Τηλ. 364 23 25 , 363 90 62

τα βιβηία της «γνώσης»

Συνεχίζοντας την πνευματική του περιπέτεια ο Νίκος Χατζηκυριάκος Γκίκας μας χαρίζει ακόμα ένα βιβλίο με όνειρα. Ονειρα και μικρές ιστορίες μιας ζωής με «απατηλά θέλγητρα, τεχνητά δολώματα και άδεια δίχτυα». Ονειρα που ξεπερνούν την πραγματικότητα, αφού εδώ, σ' αυτό το μεγάλο δάσκαλο των χρωμάτων, κυριαρχεί μόνο το άσπρο και το μαύρο, με τις βαθιές ή ανάλαφρες φωτοσκιάσεις γεγο­ νότων και προσώπων.

εκδόσεις «γνώση»

Ιπποκράτους 3 1 ,1 0 6 80 Αθήνα Τηλ.: 3 6 2 0 941 - 3621 194 Για το υ ς Βιβλιοπώλες: Αποκλειστική διάθεση ΔΑΝΑΟΣ A Ε Μαυρομιχάλη 64, 106 80 Αθήνα, Τηλ.: 36 04 161, 36 31 975, 3611 054

Αρθούρος Ρεμπώ «Δεν ήταν ούτε ο διάβολος, ούτε ο καλός Θεός, ήταν ο Αρθούρος Ρεμπώ, ένας πολύ μεγάλος ποιητής δηλαδή, εντελώς πρωτότυ­ πος, μιας μοναδικής αξίας, εξαίσιος γλωσ­ σολόγος - ένα αγόρι, σίγουρα όχι, όπως ό­ λος ο κόσμος! - [...] του οποίου η ζωή προ­ πορεύεται μέσα στο φως και στη δύναμη, λογική και ομοιόμορφη όπως το έργο του».

[Paul Verlaine, Les H om m es d ’aujourd’hui, Vanier, 1888] Επιμέλεια αφιερώ ματος: Μ αρσέλ Ν τυράν

50 αφιέρωμα-

Χρονολόγιο Α. Ρεμπώ (

1854- 1897)

1854 Ο Ιωάννης-Ν ικόλαος-Α ρθούρος Ρεμπώ γεννήθηκε σ τις 20 Ο­ κτωβρίου στη Charleville, στο σ πίτι του πα ππού του. Εκείνη την ημέρα ο π α τέρα ς του, Φ ρειδερίκος Ρ εμπώ , λοχαγός, φρουρού­ σε την πόλη τη ς Λυών.

1855 Γεννιέται η Βιταλί Ρ εμπώ , η αδερφή του, η οποία στο η μερολό­ γιο που θα κρατήσει αργότερα, θα αφήσει πολύτιμες πληροφο­ ρίες για τη ζωή του ποιητή.

1860 Γεννιέται η Ιζαμπέλ Ρεμπώ , που στη συνέχεια, σαν φ ύλακας άγγελός του, του προσδίδει την εικόνα του ήρωα κα ι του αγίου. Α πό τον Α ύγουστο του 1860 ο λο χαγό ς Ρεμπώ αποχω ρίζεται ο­ ριστικά την οικογένειά του κα ι ενώ νεται με τη φρουρά του στην Γκρενόμπλ. Μια ανάμνηση αυτού του αποχωρισμού ίσω ς κ α ­ θρεφτίζεται στο έργο Memoire1 που ο Ρ εμπώ συνέθεσε το 1872 ή 1873.

1861 Ο Ρεμπώ μπαίνει στο ίδρυμα Rossat. Δ ιακρίνεται αμέσω ς για την τελειότητα των γρ απτώ ν του και κερδίζει πολλά βραβεία. Εκείνη την εποχή η μητέρα του μένει σε μια λαϊκή συνοικία της πόλης. Ο Ρεμπώ στην συλλογή του Poetes de sept ans2 θυμίζει εκείνη την εποχή, περιγράφ οντας τη συναναστροφή του με τους φτωχούς, κα ι τις πρώ τες ερω τικές συγκινήσεις που αισθάνεται για «το διπλανό κορίτσι του οποίου οι γονείς είναι εργάτες». Σε ηλικία 15 ετών ο Ρεμπώ κερδίζει το βραβείο του διαγω νι­ σμού της Α κα δημία ς του Douai για μια σύνθεση σε λατινικούς στίχους. Το Δ εκέμβριο του 1869 συνθέτει το πρώ το του ποίημα σε σ τίχους γαλλικ ούς, που εκδίδεται το 1870 από το περιοδικό «Revue pour tous». Την ίδια χρονιά ερχόμενος σε επαφή με τον νεαρό καθηγητή και φιλόλογο Georges Ijam bard, λάτρη του Baudelaire και τω ν Π αρνασσ ικώ ν, και μέσω του περιοδικού «Ο Σύγχρονος Π αρνασσ ός» ο Ρ εμπώ ανακα λύπτει τους: Banville, Valade, Verlaine και Baudelaire. Στις 19 Ιουλίου κα ι τη στιγμή που η Γαλλία κηρύσσει-τον πόλεμο στην Π ρωσία, ο Ρεμπώ ό­ ν τα ς αντιβοναπαρτικός στιγματίζει το κα θεσ τώ ς κα ι την αστι­ κή κοινωνία. Στο τέλος του κα λοκαιριού κα ι αφού έχει διαβά­ σει όλα τα βιβλία που του δίνει ο καθηγητής του Ιζαμπάρ, απο­ φασίζει να φύγει για το Π αρίσι. Μ όλις φθάνει στην G are du Nord

Ο καθηγητής Georges Izambard

Ο φίλος του Ernest Delahaye

αφιέρωμα 51

η αστυνομία τον συλλαμβάνει για απάτη κα ι φ υλακίζεται στο Majas. Ο καθηγητής του Ιζαμπάρ πληρώνει την εγγύηση και α­ ποφυλακίζεται. Συνεχίζει τις περιπλανήσεις του φ τάνο ντας μέ­ χρ ι τις Βρυξέλλες. Κ ατά τη διάρκεια αυτών των ταξιδιώ ν και σε σ τιγμές ανάπα υλας συνθέτει τα ποιήματα R eve p our Elle,3 Les Corbeaux,4 Les Douaniers.5

1871 Τον Ιανουάριο υπογράφ εται η ανακω χή με την Π ρωσία. Σ τις 18 Μ αρτίου, όταν κηρύσσεται η Κομμούνα στο Π αρίσι, ο Ρεμπώ που ήδη βρίσκεται σ τις Ardennes, δέχεται με χαρ ά το νέο. Τον Μάη σ ’ ένα γρ άμμα του στον Demenay εκθειάζει: «την μακρά, απέραντη και έλλογη απορρύθμιση όλων τω ν αισθήσεων» για να φτάσει κανείς στο άγνωστο της ποίησης. Π ρέπει να γίνει ο «μεγάλος κα ταραμένος, ο μεγάλος εγκληματία ς». Ο Ρεμπώ δεν είναι πια ένας Π αρνασσ ικός, αλλά ένα ς σ υγγραφέας επανα­ στάτης, που εισάγει την ε πανάσ τασ η στην ποίηση. Μ ερικά από τα έργα εκείνης της επο χής είναι: Les Premieres Com m unions,6 L ’H om m e Juste,7 Ce q u ’on dit au P oete a propos de fleurs,8 το οποίο στέλνει στον Banville κα ι το οποίο αποτελεί έναν σ αρ κα­ σμό της ποιητικής τέχνης. Α ρχές Σεπτεμβρίου προτού φύγει για το Π αρίσι κα ι για να εντυπωσιάσει τους Π αριζιάνους, συνθέτει το Bateau Ivre - «Μ εθυσμένο Καράβι». Στο Π αρίσι, συνοδευόμενος σ υχνά από τον Verlaine γνωρίζει τους μεγαλύτερους π οιητές τη ς επο χής. Γίνεται μ έλος ενός εφή­ μερου κινήματος, Les Zutistes, που το πιστεύω τους ήτανε η άρ­ νηση της κοινω νίας, με ιδρυτή τον Charles Gros. Το σονέτο των «Φ ωνηέντων» πιθανότατα να χρονολογείται απ ό εκείνη την εποχή.

1872 Ο Verlaine τού βρίσκει ένα σ πίτι στο M ontparnasse. Το Μ άρτη ο Verlaine, κά τω από την πίεση της γυναίκ ας του Mathilde, διώ ­ χνει τον Ρεμπώ , που επιστρέφει στην Charleville, αλλά ε ξα κο­ λουθεί να αλληλογραφεί με τον Verlaine. Ο Ρ εμπώ επιστρέφει τώρα στην ποίηση με ένα διαφορετικό ύφος: γλώ σσα πιο « κ α ­ θαρή», προσω δία που πλησιάζει το τραγούδι, χρήση του μόνου στίχου. Έ ρ γ α τη ς περιόδου εκείνης είναι: La Riviere de C assif κα ι η σειρά τω ν Bannieres de m ai.10

52 αφΐ£ρωμα----------------------------------Μ ετά από μια ταραχώ δη περίοδο «διακοπ ώ ν κα ι επανασυν­ δέσεων» με τον Verlaine, αποφασίζουν να εγκατασ ταθούν στο Λονδίνο, όπου γνωρίζουν την πόλη, μαθαίνουν τη γλώ σσ α και διαβάζουν ώ ρες πολλές στο Α ναγνω στήριο του Β ρετανικού Μουσείου. Ο Ρεμπώ γράφει μερικές απ ό τις Illuminations, «Ε­ κλάμψ εις», κα ι ο Verlaine ένα είδος αυτοβιογραφίας για να δι­ καιολογήσει τη συμπεριφορά του, που θεωρεί πολύ αγνή.

1873 Ζούνε, λοιπόν, μια περίοδο αγάπ ης κ α ι μίσους, που ο απόηχός τη ς διαγράφ εται εν μέρει στο Une saison en E nter - «Εποχή στην Κόλαση». Κ άποια στιγμή, κουρασμένος ο Verlaine από τις συνεχείς σκηνές τον εγκαταλείπει κα ι πάει σ τις Βρυξέλλες α π ’ όπου στέλνει συνεχώς γ ρ άμματα σ την γυναίκα του M athilde κ αι στη μητέρα του. Στη συνέχεια ο Ρ εμπώ π άει κ α ι αυτός σ τις Βρυ­ ξέλλες κα ι του λέει, ότι έχει σ κο πό να γυρίσει στη Charleville ή στο Παρίσι. Ο Verlaine μέσα στο δω μάτιο του ξενοδοχείου " L ’H dtel de la Ville de CourtraT’ τον πυροβολεί δύο φορές και τον τραυματίζει στον αριστερό καρπό.

1873 Σ τις 8 Ιουλίου, ο Verlaine κ α ταδικ άζεται σε 2 χρόνια φυλακή κ α ι πρόστιμο 200 φ ράγκων. Ο Ρεμπώ έχει ήδη φύγει για τη Roche, όπου γράφει το τέλος τή ς Une saison en E nter - «Ε πο­ χή ς στην Κόλαση».

1875-76 Ο Ρεμπώ συνεχίζει τις περιπλανήσεις του. Α ρχίζει απ ό τη Γερ­ μανία, διασχίζει τις Ά λ π ε ις , φεύγει για Βιέννη, όπου του κλέ­ βουν τα χρήματά του, κα ι ω ς «νέος, περιπλανώ μενος Ιουδαίος» «δανδής με ρούχα φθαρμένα και υμίψηλο» ξαναγυρίζει σ τις Ardennes. Α πό εκεί ξαναφεύγει π ρ ο ς το Βορρά, και σ τρατολογείται σ τις Βρυξέλλες από τον α π ο ικια κό Ο λλανδικό σ τρατό με προορισμό την Batavia. Ο Ρεμπώ στο Harar (1S81)

1878 Ο Ρεμπώ φεύγει για την'Α λεξάνδρεια. Την περίοδο 1877-1881 διατρέχει την Ευρώπη, περνά από Κύ­ προ, Αίγυπτο κα ι μέσω διώ ρυγας του Σουέζ κα ταλή γει στο Aden όπου εργάζεται ω ς υπεύθυνος σε ένα κέντρο διαλογής κ α ­ φέ. Μη υποφ έροντας το κλίμα τη ς περιοχής, δέχεται να φύγει για το H arar της Α ιθιοπίας - μια πόλη 40.000 κατο ίκω ν σε υ­ ψόμετρο, 300 χμ. από την παραλία, με μουσουλμανικό πληθυ­ σμό. Α σ χολείται με εμπόριο καφέ, όνυχα, καουτσούκ, μυρωδι­ κώ ν. Διαβάζει το Κοράνι κ α ι θέλοντας να υιοθετήσει εντόπιες συνήθειες δεν διστάζει να ντύνεται κ α τά τον τρόπο των μου­ σουλμάνων σ τις διάφορες αποστολές του.

1883 Ο Verlaine εκδίδει στο περιοδικό «Lutece» μια μεγάλη μελέτη για τον Ρεμπώ που αναδημοσιεύεται την επόμενη χρονιά στον τόμο «Les Poetes M audits» - «Οι κα ταραμένοι ποιητές».

1885 Ο Ρεμπώ επιδίδεται σε εμπόριο όπλω ν, μια ασ χολία πολύ επι­ κίνδυνη, απαγορευμένη.

Άποψη τον Aden

αφιέρωμα 53 1886 Ενώ εκείνος προσπαθεί να λύσει τα διάφορα πρ οβλήματά του, εμφανίζονται τα κ τικ ά σ το περιοδικό τω ν συμβολιστών La Vogue - «Το κύμα», τα έργα: «Μ ια εποχή στην κόλαση» και το κυριότερο μέρος από τις «Ε κλάμψ εις». Οι τελευταίες θα εκδοθούν στο «Illum inations», τέλ ο ς του χρόνου με μια εισαγωγή του Verlaine.

1888 Επιστρέφει κα ι εγκαθίσ τατα ι στο Aden δημιουργώ ντας ένα ε­ μπορικό κέντρο όπου συχνάζουν πολλοί Ευρωπαίοι.

1890 Ο Ρεμπώ συνεχίζει με α ρ κετές δυσκολίες στο εμπόριό του «Τι θέλετε να σ α ς γράψ ει κα νείς από εκεί κά τω ;» ρωτάει τους δι­ κούς του. « Ό τ ι πλήττει, ότι πλήττει φρικτά, ότι απ οκτηνώ νε­ τα ι;... Είναι καλύτερα να σωπαίνει».

1891 Α πό τον Ιανουάριο ένα ς ενο χλητικό ς πόνος σ το δεξί πό δι τον ανησυχεί. Θέλει να το θεραπεύσει. Το Μ άρτιο, ό ταν η κ α τά σ τα ­ ση χειροτερεύει, εγκαταλείπει το H arar χω ρίς να μπορέσει να πουλήσει τα εμπορεύματά του. Στο Aden νοσηλεύεται επειγό­ ντω ς. Συζητούν για ακρω τηριασμό. Ο Ρ εμπώ αρνείται κ α ι έπει­ τα αποφασίζει να επιστρέφ ει στη Γαλλία. Σ τις 20 Μ αΐου αποβι­ βάζεται στη Μ ασσαλία κα ι μεταφέρεται αμέσω ς στο νοσοκο­ μείο. Στο τέλο ς του μήνα του κόβουν το δεξί του πόδι. Η μητέ­ ρα του π α ρά τ ις ικεσίες του φεύγει αμέσω ς. Ε κείνος θα έχει πλέ­ ον επαφή μόνο με την Ιζαμπέλ, την αδελφή του. Το καλοκα ίρ ι ακ ούγοντας τις συμβουλές της επιστρέφει στη Roche, όπου μέ­ νει ένα μήνα σ το οικογενειακό αγρόκτημ α. Το κ α κ ό χειροτε­ ρεύει, η παραλυσία εξαπλώ νεται στο άλλο πόδι κα ι στο χέρι, τόσο που δεν του επιτρέπει πια να γράφει τις επισ τολές του σε φίλους στο Aden κα ι H arar. Η αδελφή του του π α ρ αστέκετα ι σ’ αυτές τις δύσκολες ώ ρες αγω νίας κα ι πόνου όπου μόνο ισχυρές δόσεις μορφίνης του φέρνουν κά πο ια ανακούφιση. Σ ’ αυτές τις σ τιγμές διηγείται ανείπω τα, θαυμαστά πρ ά γμ ατα. Α ργότερα το 1897 θα τα καταγρ άψ ει κα ι για να τα εκφράσει, θα δανειστεί το λεξιλόγιο τω ν «Ε κλάμψ εω ν».

1897 Σ τις 10 Νοεμβρίου, ο Ρ εμπώ πεθαίνει, σ τις δέκ α το πρωί. Α πόδοση: Βασιλική Εξακουστού *1

Σημειώσεις τ.Μ.

Memoire: «Μνήμη» Poetes de sept ans: «Οι ποιητές των εφτά χρόνων» Reve pour Elle: «Όνειρο για Εκείνη» Les Corbeaux: «Τα κοράκια» Les Douaniers: «Οι τελωνοφύλακες» Les Premiires Communions: «Οι πρώτες μεταλήψεις» L ’Homme Just: «Ο Δίκαιος Άνθρωπος» Cequ 'on dit au Poete Apropos de fleurs: «Τι λένε στον Ποιη­ τή σχετικά με τα λουλούδια» 9. La Riviire de Cassis: «Ο ποταμός με τα φραγκοστάφυλα» 10. Banniires de mai: «Η σημαία του Μάη» 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

54 αφιέρωμα--------------Κέλλη Ζερβάνου

νάμεσα στους καταραμένους ποιητές του συμβολισμού, Μ πω ντλέρ, Βερλαίν και Μαλαρμέ, ο κομήτης Ρεμπώ σημαδεύει με το πέρασμά του το λογοτεχνικό στερέωμα στα τέλη ενός ταραγμένου αιώνα.

19ος αιώ νας: Βρισκόμαστε σ το μεταίχμιο δύο κόσμων, του παλιού και του σ ύγχρο­ νου. Είναι η εποχή του θετικισμού, της επιστημο­ νικής και βιομηχανικής ανάπτυξης. Οι αστοί θριαμβεύουν επιβάλλοντας με τη δύναμη του χρήματος την εξουσία, τα ήθη κα ι την αισθητική τους. Οι λογοτέχνες της εποχής, μεταξύ τω ν ο­ ποίων ο Φ λωμπέρ, ο Γκω τιέ, ο Μ πω ντλέρ κα ι ο Ρεμπώ , που δεν αποδέχονται αυτή την παντοδυ­ ναμία του χρήματος, κατηγορούνται για ανηθικότητα κα ι ξουν στο περιθώριο, ενώ οι ιμπρεσιονιστές αποδοκιμάξονται. Το έργο του Ρεμπώ αποτελεί έκφραση της επο­ χή ς του κα ι ό ντας τόσο σύγχρονο α π ο κτά μια α­ ξία διαχρονική που το κάνει επίκαιρο κα ι στις μέρες μας. Η Charleville, η πόλη που γεννήθηκε, είναι μια χαρακτηριστική μικρή επαρχιακή πόλη όπου θριαμβεύει η κοινοτυπία, ο δογμα τισμ ός και ο πουριτανισμός. Ο Ρεμπώ επανασ τατεί από νωρίς ενάντια στα δεσμά που του επιβάλλουν ο καθολι­ κισμός κα ι η ηθική της ασ τικής τάξης: «Δε βλέπω ποτέ τον εαυτό μου στα Συμβούλια του Χριστού. Ούτε στα συμβούλια τω ν Α ρχοντάδω ν, αντιπροσώ πω ν του Χριστού. [...] Ιερωμένοι, καθηγητάδες, δά σκα λο ι, κάνετε λάθος που με παραδίδεται στη δικαιοσύνη. Δεν α νήκα πο­ τέ σε τούτο το λαό. Δεν είμουν ποτέ χριστιανός. Εί­ μαι α πό τη φυλή που τραγουδούσε μέσ’ τα βασανι­ στήρια. Δεν κα τα λα βα ίνω τους νόμους. Δεν έχω την αίσθηση τη ς η θικής, είμαι ένα κτήνος. Λ άθος κά νε τε ...» .1

Α ναζητώ ντας μια αλήθεια κα ι μια ηθική που θα πηγάζει α π ’ τον άνθρωπο για τον άνθρωπο στρέφεται εναντίον του χριστιανισμού: «Ω Χριστέ, αιώνιε κλέφτη τη ς δράσης. Α ς σταματήσει η Βασιλεία του Θείου κι α ς αρχίσει αυτή του Ανθρώπου!»

Στο σταθμό τρένων της Charleville κοιτούσε μι­ κρ ός τα τρένα κι ονειρευόταν ταξίδια, μακριά α π ’ το σχολείο, όπου αναχαράσ σονταν στείρες γνώ σεις, τα στάσιμα νερά της Charleville όταν το Π αρίσι ακτινοβολούσε από πνευματική ζωή, συ­ νταράσ σονταν από πολιτικά γεγονότα κι εκείνος ποθούσε να ξανοιχτεί στα πέλαγα σαν «Μεθυ­ σμένο καράβι»: « Ή ανεμοζάλη ευλόγησε τη ναυτική μου έγερση. Π ιο α νάλαφρο κι α πό φελλό χόρεψα π α ’ στα κύματα, Τους απέθαντους τούτους κυλιστές ναυαγών, Ν ύχτες δ έκ α , κα ι δε νοστάλγησα το χαζό μάτι τω ν φάρων!

[.··] Αν λα χτα ρώ Ε υρώ πης νερό, είν’ η λακούβα Η μαύρη, η κρύα, ότα ν βαλσαμω μένο σούρουπο, Έ ν α παιδί ανάρκουδα, γεμ άτο θλίψεις, αφήνει Εύθραυστο ένα καράβι, μαγιάτικη, λες πε­ τα λ ο ύδα .» 2

Κι αφού ο κοινω νικός περίγυρος στενεύει τους ορίζοντες, ο Ρεμπώ αποδρά κα ι κάνει τη φυγή και την περιπλάνηση στο άγνωστο κομ μάτι της ζωής του, αντιπαραθέτοντας στην οικεία καθη­ μερινότητα ένα τείχος άρνησης: « Ό σ ο για την καθεστηκυία ευτυχία, οικιακή ή μη... όχι, δεν την μπορώ. Είμαι πά ρ α πολύ α δύναμος. Η ζωή ανθεί μέσω τη ς εργασίας, παλιά αλήθεια. Εμέ­ να, η ζωή μο υ .δεν είναι α ρκετά βαριά, πετά και πλανιέται πολύ πιο ψηλά α πό τη δράση, το αγαπητό αυτό κοινό σημείο του κόσμου».

Α ναζητά την απόλυτη κι απεριόριστη ελευθε­ ρία, που τη βλέπει ό χι μόνο σαν μια ανθρώπινη α­ ξία και ιδανικό αλλά κα ι σαν ένα πλάτα ιμα του κόσμου, ένα μέσο για να τον κερδίσει κα ι να τον χαρεί, ένα πλεόνασμα ζωής: «Επιμένω να λα­ τρεύω την ελεύθερη ελευθερία». Ο ίδιος είναι, κ α ­ τά τον Yves Bonnefoy,4 α π ’ τους επανασ τάτες, που στοιχειώνουν τη γαλήνια ε παρχία , άνθρωπος «μιας κατώ τερης ρ άτσ ας» αν μπορεί έτσι να χ α ­ ρακτηρίσει κ ανείς αυτούς που δεν ξέρουν να προ­ σ αρμόζονται, να εντάσσονται, να επωφελούνται και που ζώ ντας στο περιθώριο δεν οδηγούνται πα ρά στην εξαφάνιση.

αφιέρωμα 55

Σχέδιο τον G. Gorrel, από το πορτρέτο τον Ρεμπώ στο τρα­ πέζι τον Fantin-La-

Σ τις 29 Αυγούστου 1870 και σε ηλικία 15 χρ ό ­ νων, το σκάει για πρώτη φορά κα ι φθάνει λαθρε­ πιβάτης στο Π αρίσι όπου κα ι συλλαμβάνεται και υποχρεώνεται να επιστρέφει. Δ έκα μέρες μετά, πραγμ ατοποιεί τη δεύτερη φυγή, με τα πόδια αυ­ τή τη φορά κα ι φθάνει μέχρι το Ν τουαί στο Βέλ­ γιο. Τον επόμενο χρόνο, κι ενώ η ήττα της Γαλ­ λίας α π ’ τα πρω σικά σ τρατεύματα έχει ν τροπιά­ σει έναν ολόκληρο λαό κι έχει ξαναφέρει στην ε­ ξουσία μια αυταρχική κυβέρνηση, ο Ρεμπώ ξαναδραπετεύει για το Π αρίσι, α π ’ όπου επιστρέφει για άλλη μια φορά αγανακτισμένος κ ι απογοη­ τευμένος α π ’ αυτή την πόλη που έχει γίνει «ένα τεράστιο άδειο σ τομάχι» και το λαό που έχει χ ά ­ σει τον πα λμό και τις κα τακτήσ εις της Ε πα νά­ σ τασης του 1879, ένα μήνα σ χεδόν πριν από τα γεγονότα της Κ ομμούνας.

ν κ α ι ό πω ς φαίνεται δε συμμετείχε ο ίδιος ε­ νεργά, δε θα μπορούσε πα ρά να υποστηρί­ ξει τους επανασ τάτες. Στο έργο του η Ε πα ­ νάσταση ω ς έννοια προσδιορίζεται ω ς η πεμπτουσία της ποίησης. ΓΓ αυτό αν ποίη­ ση κ α τά τον Ρεμπώ είναι η δημιουργική δύ­ ναμη της φ αντασ ίας (Imagination), η αμφι­ σβήτηση όλων των αξιών, το δικαίω μα αναφο­ ράς στο όνειρο κα ι στην ουτοπία, τότε η Κομμού­ να είναι κα τεξοχήν ποιητική. Ο ενθουσιασμός του είναι φανερός στο γράμμα που στέλνει αυτή την εποχή στο δά σκα λό του Ζωρζ Ιζαμπάρ. Γρά­

φει: «...τρ ελ οί θυμοί με σπρώ χνουν να πάω στη μάχη του Παρισιού - όπου όμω ς τόσοι εργάτες πεθαίνουν - ενώ εγώ κάθομαι κα ι σας γράφω! Να δουλέψω αυτή τη στιγμή; Ποτέ-ποτέ. Κάνω απεργία». Σ ’ αυτό και κυρίως στο περίφημο «Γράμμα του οραματιστή» που στέλνει στο φίλο του Π ωλ Ντεμενύ εκφράζει και τις θέσεις του πάνω στην ποίη­ ση κα ι την πρόθεσή του να γίνει «ο ποιητήςο ρ αματιστής» που θα πλανηθεί στα μονοπάτια της ποιητικής έμπνευσης για να φθάσει στο ά­ γνω στο «με μια μακρά, απέραντη και λογικευμένη απορρύθμιση όλων των αισθήσεων». Έ τ σ ι ο Ρεμπώ εξερευνά ηθελημένα κα ι με διαύγεια «ό­ λες τις μορφές έρω τα, οδύνης, τρέλας» διακη­ ρύσσοντας: «Εγώ είναι ένα ς άλλος». Ξεκινά, λοι­ πόν, ένα πα ιχνίδι παραίσθησης κι έτσι φθάνει στην ανακάλυψη ενός «άλλου» στον εαυτό του και στο κλειδί της δικής του αισθητικής αντίλη­ ψης. Γιατί αν το «εγώ» είναι κ άποιος άλλος, τότε κι όλη η περιβάλλουσα πρα γμ ατικότητα διαθλάται κ ι αυτό που «βλέπω» είναι κά τι άλλο α π ’ αυ­ τό που βρίσκεται μ προστά μου. Η ποίησή του κ α ­ ταγράφει αυτό τον αόρατο κόσμο, τον άγριο κι ε­ λεύθερο όπου τα σύνορα ανάμεσα στο πρα γμ ατι­ κό κα ι το φ αντασ τικό, ανάμεσα στα αντικείμε­ να, τα όνειρα κα ι τις αισθήσεις δεν υπάρχουν πια. Κηρύσσει έτσι την αντικ ατάσ ταση της υπο­ κειμενικής (λυρικής-ρομαντικής) ποίησης, από μια «αντικεμενική», όπου η προσωπική ταυτότη­ τα του ποιητή θα εξαφανιζόταν για να διευρυνθεί

56 αφιέρωμα-

Σχέδιο του Delahaye. Το ταξίδι του Ρεμπώ δεν έχει προορισμό

κα ι ν’ απλωθεί το εγώ του στα όρια του κόσμου. Ο ποιητής ο ραματιστής θα γίνει Π ρομηθέας «κλέφ της της φω τιάς», «ο μέγας ασθενής, ο μέγα ς εγκληματία ς, ο μέγας κα ταραμένος - κ ι ο ύψιστος Σοφός» που θα σηκώσει στους ώμους του «την ανθρω πότητα, ακόμα κα ι τα Ζώα. Π ρέ­ πει να κάνει να νιώσουν, να ψαύσουν, να ακού­ σουν τα εφευρήματά του». Είναι ο πρω τοπόρος που θα παντρέψει τη λογική με την τρέλα για να δώσει μορφή μέσα απ ό μια τιθασευμένη έμπνευ­ ση στο λογοτεχνικό έργο.5 Στην πράξη τα μακριά του μαλλιά, η μποέμικη ζωή, η ομοφυλοφιλία κα ι οι καταχρ ήσεις ναρκω ­ τικώ ν κι αλκοόλ θα γίνουν για τον Ρεμπώ σταθ­ μοί στην απομάκρυνσή του α π ’ την κοινωνία κα ι κινητήριοι μοχλοί στην περιπλάνησή του σ’ ένα *1 Σημειώσεις - Οι μεταφράσεις των κειμένων είναι παρμένες απ’ το βιβλίο «Arthur Rimbaud» του Claude Magny που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Πλέθρον» σε μετάφραση Γιώρ­ γου Σπανού.

- Για τα βισγραφικά στοιχεία του Ρεμπώ βλ. «Rimbaud», Biographies Travelling του Bernard Barokas / ed. Duculot, 1980.

1. Arthur Rimbaud, Une saison en enfer: Mauvais Sang σε μετά­ φραση Γιώργου Σπανού, Αθήνα: εκδ. Πλέθρον, 1985, σελ.

115.

2. «Ρεμπώ», Le Bateau Ivre, Αθήνα: εκδ. Πλέθρον, 1985, σελ.

78 και 81.

3. «Ρεμπώ», Mauvais Sang, Αθήνα: εκδ. Πλέθρον, 1985, σελ.

117.

μ οναχικό ονειρικό κόσμο. Θα ακολουθήσει μια δική του ασκητική πορεία αναζήτησης του αγνώ­ στου κα ι μεταφυσικής μύησης στα μυστήρια της ψυχής κ α ι της ζω ής για να ξαναβρεθεί στην α ρχέ­ τυπη κατάσταση του «Γιου του Ή λιου». Κι έτσι τρέπεται η αναχώρησή του, σύμφωνα με τον ορι­ σμό που της δίνει ο Jacques Derrida,6 σε επιστρο­ φή σ τις πηγές τη ς ύ παρξής του, όπου θάνατος κα ι γέννηση ταυτίζονται... «Κι αλήθεια, είχα, με όλη την ειλικρίνεια του μυα­ λού μου, αναλάβει την υποχρέωση να του φέρω ξα­ νά στην πρωτινή κατάστασή του, του Υιού του Ηλίου, - και πλανιόμασταν, και μας έτρεφε το κρα­ σί των σπηλαίων και η γαλέτα του οδοιπόρου, κι ε­ γώ με βία ψάχνω να βρω τον τόπο και τον τύπο.»

4. «Rimband par lui-mime» του Yves Bonnefoy, Paris: ed. Seuil, 1961.

5. Κι εδώ, όπως παρατηρεί o Jean Richer στο «L’Alchimie du Verbe de Rimbaud» (id. Didier, 1972), αν και ο Ρεμπώ εισά­ γει τις αρχές της μοντέρνας ποίησης όπως αυτή θα διαμορ­ φωθεί από τους υπερρεαλιστές τον 20ό αιώνα, διαφοροποιεί­ ται σημαντικά ωστόσο απ’ αυτούς γιατί δεν καταγράφει μέ­ σω «αυτόματης γραφής» τα οράματα του υποδυνειδήτου αλ­ λά τα χαλιναγωγεί με τη λογική.

6. Ο συσχετισμός ανήκει στον Pierre Brunei, από το βιβλίο του «Arthur Rimbaud ou Γ Eclatant disastre» (id. Champ Vallon, 1978) και αναφέρεται σε μια παρατήρηση του Jacques Derrida για το Θέατρο της «σκληρότητας» στο βιβλίο του «L’ficriture et la Diffirence» (id. Seuil, 1967/«Le thiatre de la cruauti» p. 341).

7. «Ρεμπώ» Les Illuminations: «Αλήτες», Αθήνα: εκδ. Πλέ­ θρον, 1985 σελ. 102.

αφιέρωμα 57 Χρηστός Ηλιόπουλος

ια μακρινή φωνή (1891) εξαϋλωμέ­ νη, υψώνεται πάνω από τις εποχές, προβάλλοντας τη λύση του αινίγ­ ματος, δείχνοντας το απατηλό όνει­ ρο. Είναι εκείνη, η πρώτη και η τε­ λευταία φωνή, που πάντα θα ’ρχεται, φιλοξενημένη στη «χάρτινη καρδιά μας», σ ’ αυτό το «σύμβολο του ψεύτικου και εύθραυστου πολιτισμού μας» (Τ. Άγρας).

Ρεμπώ: Από την κραιπάλη των αισθήσεων στο απόλυτο κενό

έφηβος που κηρύσσει τη «συστηματική α­ ναστάτω ση των αισθήσεων» κα ι ανατρέπει τις ισχύουσες αισθητικές, τα ν οήματα, απο­ κ α λύ πτοντας άγνω στες περιοχές ευαισθη­ σίας. Είναι εκείνος που έζησε νεκ ρ ός και ζω ντανός, που περιπλανήθηκε στη γη και στην κόλαση, εκείνος που αναζήτησε «πέ­ ρα από τον εαυτό του κ α ι έναν άλλο». Φ ορτισμένος ο Ρεμπώ , από μια καθολική άρ­ νηση, τη μεταγγίζει σε λ εκ τικ ές συνθέσεις, σε συνθέσεις βίαιες κα ι έντονες, ικ α νές να σηκώ ­ σουν το βάρος του τραγικού οραματιστή σ’ ένα «καθαρό τραγούδι τω ν νέων δυστυχιώ ν». Η υ­ παρξιακή αμφιθυμία, οι οριακ ές αισθήσεις και γνώ σεις, η φθορά του χρόνου, σ πρώχνουν τον Ρεμπώ σε μια κατάσταση όπου ικετεύει κ α ι α π αι­ τεί, προφητεύει κα ι εκλιπαρεί, ανασ ταίνοντας τους νεκρούς μέσα του. Και ζει περιπλανώ μενος, μια ζω ντανός κα ι μια ν εκρός, γίνεται η φωνή των ζω ντανών κα ι νεκρών, φ τιάχνοντας μια νέα γλώσα, ενός νέου.ανθρώ που. Εκείνον που είναι και πά ντα θα ’ναι κ α ι αυτόν που μέλλεται να γίνει. Σ τιγματισμένος με τη μελλοθάνατη αίσθηση ξε­ διψά τις αισθήσεις του πλάθοντας - με τη ζωή του - τον φ ριχτό νόμο τη ς διφυΐας καθώ ς μια ιλιγγιώδης κραυγή μαρτυρεί το αδιέξοδο ομολο­ γώ ντας εκείνο το άλλο πέρα από τον εαυτό του: «Εγώ, είμαι ένα ς άλλος». Μ ια κραυγή μοιραία κα ι γ ι’ αυτό ανεπανάλη­ πτη καθώ ς απ οκρίνεται στο παρελθόν, εκείνο που έχει αναμνήσεις αλλά όχι κα ι αισθήσεις και είναι ικ ανό να απωθεί τα σ υμπτώ ματα από την έλλειψη ανησυχίας (νιότης): «πώ ς θα μπορούσα να ξεφύγω α πό τον εαυτό μου αν δεν είχα τις αγα­ πημένες μέρες τη ς νιότης μου;» (Φρ. Χαίλντερλιν). Και να ξεπερνά το μέλλον κα θώ ς το βιώνει σ τ’ αποθέμ ατά του σαν ήδη ιδωμένο: «Μ άντεψε,

0

"Γιατί να μην ήταν ο κόσμος τό­ σο στερημένος ώστε να ψάξει ο άνθρωπος πέρα από τον εαυτό του και έναν άλλο;» (Φρ. Χ αίλντερλιν)

58

αφιέρω μα----------------------------------------

κόπιασε, νιώσε: Α πό την άλλη μεριά είμαι ο ί­ διος» (Ο. Ελύτης). Η εφηβική ορμή αναζητώ ντας το νόημα και την κίνηση του χρόνου, μέσα στην καθημερινό­ τητα και όχι σε θεωρητικές αφαιρέσεις, θα οδη­ γηθεί σε μια αχαλίνωτη περιπλάνηση και θα αφιχθεί στην Κόλαση. Σε μια περιοχή από την οποία δεν μπορεί να δραπετεύσει αφού τη βλέπει και την αισθάνεται ζωντανή και οριστική. Σ ’ αυτή την ύψιστη αλήθεια θα θυσιάσουν τον αγώνα τους κα ι οι επίγονοι του στίγματος του Ρεμπώ καθώς την αποκαλύπτουν χω ρίς προσχήματα: «Καμιά φορά βλέπω τον εαυτό μου σαν ένα μεγάλο εξε­ ρευνητή που ανακάλυψε κά ποια μαγική χώρα μα που δεν μπορεί να γυρίσει πίσω για να χαρίσει στον κόσμο τη γνώση του: το όνομα πά ντω ς της χώ ρας αυτής είναι κόλαση» («Κάτω από το Η ­ φαίστειο», Μ. Λόουρυ). Μοιάζουν οι επίγονοι και οι πρόγονοι; - σαν π ροσκυνητές εκείνου που ελάλησε κα ι λαλεί μια φορά καθώ ς γνωρίζουν α­ πό τον χρόνο που κυλά ότι η «σάλπιγγα της Δευ­ τέρας Π αρουσίας ηχεί μόνο μια φορά και ό χι κ ά ­ θε μέρα». Κατοικώντας και εκπ έμ πο ντας από την Κόλα­ ση ο έφηβος συλλαμβάνει και αποτυπώνει την α­ τομική, κοινωνική και φυσική άβυσσο. Σ τις φλό­ γες της αβύσσου καίει όλες τις αυταπάτες, αγνο­ ώ ντας προκλητικά τον περιορισμό του Μπωντλαίρ καθώς όριζε τον καλλιτέχνη (ποιητή): «... ότι είναι διπλός και ότι δεν αγνοεί καμιά πλευρά της διπλής του φύσης». Και τούτο συμβαίνει επει­ δή η εφηβική ορμή αρνείται τα υποκα τάστατα της γνώ σης, της άμεσης κα ι έμμεσης πραγμ ατι­ κότητας. Αναζητεί την ευτυχία κα ι την πλήρωση «εδώ και τώρα» σ ’ «ένα κορμί», αρνούμενος τις πρώ τες ύλες α π ’ αλλού. Δ ιαισθάνεται μια άλλη πραγμ ατικότητα, εκεί όπου ο άνθρωπος δεν διακρίνεται σαν ελεύθερος και ανελεύθερος, σαν πνευματικός και υλικός. Χωρίς να λυγίσει κ α ι να οπισθοχωρήσει από τις α πειλητικές προειδοποιή­ σεις της γνώ σης και της πείρας συνεχίζει την εξε­ ρεύνησή του. Και ανακαλύπτει την Κόλαση, μ’ αυτό το όνομα βαφτίζει εκείνο που είναι και γίνε­ ται στο χρόνο. Α ναγνω ρίζοντας την αλήθεια, α­ ναγνωρίζει κα ι το τέλος του. Δεν γίνεται ούτε θο­ ρυβοποιός, ούτε προφήτης, ούτε μελαγχολικός, ούτε απεγνω σμένος... Γίνεται ένας από τους αν­ θρώπους του κόσμου μας, αναζητεί το χρήμα στους όρους και τα όρια των κανονιστικώ ν αρ­ χών που διέπουν τις οργανωμένες κοινωνίες. Και βέβαια γίνεται ο ριακός καθώ ς εκστρατεύει ως «έμπορος ανθρώπων». «Ο άνθρωπος εφεύρε το Θεό για να μη σ κοτω ­ θεί. Αυτή είναι η περίληψη της πα γκ όσμιας Ιστο­ ρίας μέχρι σήμερα» (Ντοστογιέφσκι). Απέναντι σ ’ αυτόν τον εγκατεστημένο στην κόλαση, το θεό της εφηβείας, θα ηχήσει μια άλλη φωνή. Εκείνη που αναλαμβάνει να συμφιλιώσει

τον δυϊσμό «Εγώ, είμαι ένας άλλος». Εκείνη που ρουφάει αντιθέσεις, που συμφιλιώνει ορμή και μοιραίο, που απομυθοποιεί αιρετικούς και αιρέ­ σεις, οπλισμένη με μια ώριμη βιολογικά (πείρα) ζωή και έναν γενναίο στοχασμό (γνώση). Είναι ε­ κείνος που όταν: «το σούρουπο, την ώρα που το σφουγγάρι τ ’ ουρανού ρουφάει σιγά σιγά ό,τι ή­ ταν ηώς» (Π απατσώ νης), δεν υποδουλώνεται στο σ κότος αλλά σαν φάρος ανάβει τα δικά του φώ­ τα φ ωτίζοντας τη βαθιά ανάγκη τη ς ύπαρξης (αιωνιότης) κα ι τα σκληρά όρια της ανθρώπινης βιολογίας. Είναι η φωνή του Αλεξανδρινού που προσπαθεί να άρει την προσποίηση και ανοίγεται στην μπωντλαιρική προτροπή: «Να βυθιστούμε στο βάθος της αβύσσου... Σ το βάθος του Α γνώ σ το υ για να βρούμε κάτι νέο» κα ι ανακαλύπτει την αρμονία της καθημερινής ζωής στη συμφιλίωση. Και το νέο που προσκομί­ ζει ο Καβαφικός σ τοχασμ ός είναι μια «έσχατη ά­ μυνα», μια συμφιλίωση κα ι μια απόσταση από τις αβύσσους κα ι τα οράματα: «Του ερω τισμού σου τα οράμ ατα Β ά λ ’ τα, μισ οκρυμμ ένα, μες στις φράσεις σου προσ πάθη σε να τα κρα τήσ εις ποιητή» Ο πόλεμος που διεξάγει ο Καβάφης συνίσταται στην επινόηση ενός υποκατάστατου (ποίηση), ι-

Π

Ρ Λ ft's

κανού να αναθεωρεί τις ταπεινώ σεις της ύπαρξης εξωραΐζοντας τη συμφιλίωση. Έ τσ ι, η αποκάλυ­ ψη του ώριμου Καβάφη αναγνωρίζεται στον σ αιξ­ πηρικό στίχο: «Πολεμώ τον Χρόνο από Έ ρ ω τα για σένα», ενώ ο έφηβος Ρεμπώ, απαλλαγμένος από περιορισμούς και ανοιχτός σ’ όλα δεν ανα­ γνωρίζει το «για σένα» αλλά επιμένει στον ατομι­ κό δρόμο, στον άλλο εαυτό του. Ο Ρεμπώ απαι­ τεί και επαιτεί τις πρώ τες ύλες της ευτυχίας του από τον ίδιο τον εαυτό του, δεν συμβιβάζεται ού­ τε συμφιλιώνεται με αυταπάτες και διαμεσολα­ βήσεις. Είναι εκείνος που αρνείται να επινοήσει έναν Θεό αφού επιθυμεί και επιδιώκει έναν νέο άνθρωπο-θεό.

ζωηρή αλλά σκοτεινή αλήθεια του «είμαι κα ταδικ ασμ ένος να περιπλανιέμαι, στην υπηρεσία μιας μακρινής επιχείρησης» τον υ­ πνωτίζει σε μια εκσ τρατεία που τα λάφυρά της είναι νούμερα, ποσότητες, εν γένει με­ τρήσιμες υλικότητες. Η γη κα ι η θάλασσα ι ι γίνονται ιδιοκτησίες ατόμων και κρατών, ο έρω τας μια τεχνική διαδικασία («Πόση ανία την

αφιέρωμα

59

ώρα του "αγαπημένου κορμιού” κα ι "αγαπημ έ­ νης κ α ρδ ιά ς” ») όλα πορεύονται υπηρετώντας μια αλήθεια. Στη χρεοκοπία της εξερεύνησης μιας «έσχατης αλήθειας», στην κατάσταση όπου ο εξερευνητής κα θίσταται έκθετος, πρόσωπο με πρόσωπο με το κενό και το Τίποτα. Και όμω ς μέσα σε μια αμφισημία, σε μια εναλ­ λαγή που υπακούει στην ισορροπία, είναι δυνατό να ενεργοποιηθεί μια ένταση σωτηρίας. Καθώς ό­ λα γίνονται και ξεγίνονται, το φ αρ μάκι/φ άρμακο, ο μύθος/απομυθοποίηση, η παρουσία/απουσία, η Α λεξανδρινή φωνή κατορθώνει άραγε να μειώνει τη μοναξιά του όντος; Η ένταση σωτη­ ρίας ή η ένταση ψευδαίσθησης πώ ς απαντά στην εφηβική ορμή που κραυγάζει και διαρκεί: «Δεν υ­ πάρχει τίποτα που να μου δίνει α υ ταπά τες... τί­ ποτα δεν με κάνει να γελώ». Α πα ντά με τη δυνα­ τότητα του ιστορικού ανθρώπου - εκείνου που διαρκεί - να επινοεί τους «θεούς» του, να τους εξωραΐζει, να κάνει τις ψευδαισθήσεις να προκαλούν εντάσεις και νοήματα. Μ οιάζει η στάση και περιπλάνηση του Ρεμπώ να υπακούει στον σαιξ­ πηρικό στίχο: «Δεν αγαπάει το φαρμάκι αυτός που το ζητά» (Ριχάρδος Β') καθώ ς και αυτό (φαρμάκι) δεν ξεγελά την υποβιβασμένη ανθρώ­ πινη ζωή. Α πλώ ς κα ι το φαρμάκι περιέχεται στις ανάγκες συγκάλυψης μιας ζωής που είναι «φάρ­ σα που παίζεται από όλους». Α ναζητά κα ι οραματίζεται μια άλλη ζωή, έναν άλλο άνθρωπο ή αγγίζει και ζει το τέλος της ατο­

ST PAT I ί NCf μικής αυτοτέλειας; Καθώς η εκστρατεία του λού­ ζεται από το φ αρμάκι ενώ απουσιάζει το φ άρμα­ κο. Μια αποκάλυψη που την αναγγέλλει προα­ ναγγέλλοντας στους επιγόνους εκείνο που βρή­ κε, εκείνο που είναι κα ι θα ’ναι ο άνθρωπος: «Δεν ξέρεις πού πηγαίνεις, μήτε γιατί πηγαίνεις, μπες παντού, αποκρίσου σ’ όλα. Δεν θα σε σκοτώ ­ σουν, δεν μπορούν να σκοτώσουν ένα πτώμα». Υπό τη σκέψη του θριαμβεύει μια κατάσταση που αρμόζει σε όντα απαλλαγμένα από το Εγώ τους, απογυμνωμένα από κάθε θεμέλιο, θριαμ­ βεύει ένας παρατεταμένος σ κοτεινός χειμώνας. Η ανθρώπινη μοίρα που «βλέπει» και αποτυπώνει ο Σαίξπηρ τονίζοντας τον κίνδυνο: «Σα ν είδα τα λ α μ π ρ ά μ εγαλεία περα σ μ έ­ νων καιρώ ν π αραμορφω μένα από το άγριο χέρι του Χ ρόνου Η σκ έψ η αυτή είναι ως θάνατος» γίνεται/είναι η πρόκλησ η/πρόσ κληση για τον έ­ φηβο. Αυτή τη μοίρα θέλει να εκμηδενίσει, να την αντικαταστήσει, όπω ς «εξομολογείται»: «Έ ν ιω ­ σα πω ς μόνο η σκέψη της ποίησης θα ξανάδινε παρθενικότητα σ’ όλους αυτούς τους βέβηλους».

60

αφιέρω μα--------------------------------------

Να διατηρεί άραγε την ψευδαίσθηση μιας μακρι­ νής «θεότητας», της αρχαιοελληνικής ω ς ικανής να μας « ξανάδιδε παρθενικότητα» αντιπαραβάλλοντά ς την μ’ εκείνο που έγινε ο κόσ μος μας: «Ω Α φ ρο δίτη , ω θεά! Ν ο στα λγώ το ν καιρό τη ς αρχαία ς νιότης Τη φύση ζω ντανή ν ’ αποκρίνετα ι σ το κ ά λ ε­ σμ ά του Ο που τα δ έντρα βουβά, λικνίζουν το πο υλ ί που κελαη δά Η γη κι ό λο ς ο γα λα ν ό ς ω κεανός λίκνιζαν το ν άνθρωπο κι ό λα τα ζώα αγαπούσαν, α γα πο ύσ α ν σ τ ’ όνομα του Θεού» μέσα στη δίνη ή στη μοίρα του Χρόνου, που σε ω­ θεί στη νοσταλγία, στο αλλού. Και για τον Ρεμπώ «τ’ αλλού» είναι το Π αν, Ό λ ο ν , Φύσις, διατυπωμένα από τον ίδιο στα ελ­ ληνικά, είναι η στιγμή που αποκαθίσ ταται το Ό ­ λον, μια στιγμή (οραματισμού-επιθυμίας) όπου η αιωνιότητα γίνεται γεγονός: «Ξ αναβρέθηκε Τι; - Η αιω νιότητα Είναι η θάλα σσα που πή γε Μ ε το ν ήλιο» Αυτές οι εκλάμψ εις, αυτή η Σκέψη, αυτή η με­ ταφυσική υπέρβαση, πώ ς συμφιλιώνεται με τα σκληρά όρια/όρους του Χρόνου; Έ τ σ ι όπω ς τα χαράσσει το προγονικό χέρι του Σαίξπηρ: «Σα ν είδα τη ν πεινασμένη θάλα σσα να τρώ γει κ ο μμ άτια α π ’ το βασίλειο τη ς α κ τή ς και τη στεριά να κ α τα κ τά το χώ ρο τω ν κυμάτω ν» Συμφιλιώνεται με ο ριακές υιοθετήσεις, με έσχα­ τες χειρονομίες, απ ο ρρίπτοντας πειστικές ψευ­ δαισθήσεις, επινοήσεις κα ι εξωραϊσμούς υ ποκα­ τάστατω ν. Βαδίζει εκεί που «Υ πάρχει ένα ρολόι που δεν χτυπάει πια» στον αφανισμό, στο τέλος όλων: «Τ έρμα οι λέξεις θάβω τους νεκρούς σ τη ν κοιλιά μο υ... Θα πέσω σ το μηδέν»

Τ ϊ 1/ u II |\ 11 Α 1

αι εδώ ας κάνουμε μια στάση, ας φιλοξενήσουμε αυτούς που συνεχίζουν να μιλάνε, Έ λ λ η νες κ α ι ελληνική γλώ σσα, για τις προγονικές τους διατυπώσεις. Για το στοχασμό των θεμελίων, είτε αυτά αφορούν τα θεμέλια της προσ ω κρα τικής σκέψ ης είτε των σύγχρόνων διανοητών. Είναι στίχοι που υ­

ψώ νονται και μας οδηγούν έξω από τις θεωρητι­ κές αφαιρέσεις, στην καθημερινότητα, εκεί που παίζονται όλα τα παιχνίδια αφού και οι εραστές της π λανητικής σ κέψ ης α π ’ αυτήν αντλούν και ε­ ξαργυρώνουν την όποια πρω τοτυπία τους. Μια πρω τοτυπία πά ντα διαμεσολαβητική αφού προϋ­ ποθέτει έναν πρωτογενή λόγο, του Ηράκλειτου, Χ αίλντερλιν, Σαίξπηρ, Μαρξ, Ρεμπώ, Ντοστογιέφσκι, Νίτσε κ.ά. Ιδού ένας ελληνικός σύγχρονος ηρωισμός που αφαιρεί τα παραμορφ ω τικά πέπλα: «Μ άταια θεμελιω μένα είναι τα σπίτια σα ς! Ν α ταξιδεύουν το ’χουν από τη ν μ οίρα ...» (Λ. Πορφύρας) Και το αρχαίο θεμέλιο ταξιδεύει υπακούοντας στο νόμο του Χρόνου, και ο Ρεμπώ «ταξιδεύει» καθώ ς ανασταίνει και θάβει τη νιότη, κα θώ ς γί­ νεται άρχων της ομιλίας κι ύστερα: «Είμαι κύ­ ριος της Σιωπής». Και το αίνιγμα «Εγώ, είμαι ένας άλλος» δεν βρίσκει απόκριση καθώ ς οι συνεχείς μεταστά­ σεις του εφήβου διαρκώ ς ματαιώνονται. Μολυσμένος από τη μοίρα του, την έσχατη λάμψη που του φανερώθηκε, θα ταξιδεύει από λιμάνι: «Να οι πεποιθήσεις μου: πίστη καμιά σ τη ν ιστορία άρνηση τω ν ηθικών αρχών. Θα τη ­ ρήσω σιγή» σε λιμάνι: « Έ λ ε ο ς κύριε, κρύψ ε με, κα κ ή είναι η δια­ γω γή μου! Κρύβομαι. Φ ανερώνομαι» Και ξανά μια ελληνική φωνή που βρίσκει το δρόμο που οδηγεί στο νόημα, που επινοεί έναν πρω τότυπο εξωραϊσμό, αμφίσημο, του λιμανιού. Είναι εκείνος που πέρασε α π ’ τη νιότη κα ι τη στοχάζεται στην ώριμη (εμπειρία) ηλικία: Σα β γεις σ το ν πηγαιμ ό για τη ν Ιθάκη να εύχεσαι να ’ναι μ α κ ρ ύ ς ο δρόμος, γεμ ά το ς περιπέτειες, γεμ ά το ς γνώ σεις. Κι α ν πτω χικ ή την βρεις, η Ιθάκη δ εν σε γέλα σ ε Έ τσ ι σοφ ός που έγινες, μ ε τόση πείρα, ήδη θα το κα τά λα β ες οι Ιθά κ ες τι ση ­ μαίνουν» και εκφράζει το νόημα του κόσμου και του ταξι­ διού καθώ ς περιέχει την ψευδαίσθηση και την πραγμ ατικότητα. Η εφηβική ορμή διαφωνεί, κα­ θώς τα θέλει όλα, τα γνωρίζει όλα: «Πόσο μα­ κριά είναι τα πουλιά και οι πηγές»· θέλει να τα κα τακτήσ ει μέχρι εκεί όπου «προχω ρώ ντας δεν μπορεί άλλο να υπάρχει από το τέλος του κό­ σμου». Και η μοίρα του: να φεύγει α π ' όλα τα λι­

----------------------------------- αφιέρωμα μάνια, να ’ναι π ά ντα υπό αναχώρηση α π ’ τον ένα στόχο στον άλλο, ω ς τον «τελικό» που είναι το τέλος του κόσμου.

αδυσώπητος και μακρόσυρτος ανθρώπινος χρόνος συνεχίζεται. Συνεχίζουμε με το στίγ­ μα που κληρονομήσαμε από τον έφηβο που φέτος συμπληρώ νονται εκατό χρόνια από το θάνατό του. Πριν εκατό χρόνια και κάτι, ήχησαν οι σ άλπιγγες της άλλης ζωής από ε­ κείνον που «φτασμένος από πά ντα θα πα ς παντού». Και εμείς, οι επίγονοί του, στερημένοι από εκείνον «τον ποιητικό λόγο που μια μέρα θα οδηγούσε σ’ όλα τα νοήματα. Φύλαγα τη μετά­ φραση», συνεχίζουμε στο χρονικό δράμα που σαν σκηνικό μας φυλακίζει και μας ανανεώνει π ά ντα στο στίγμα του μοιραίου καθώς: «Την μια μονότονη ημέρα άλλη μονότονη, α π α ρά λ λ α χ τη ακολουθεί. Θα γίνουν τα ί­ δια π ρά γμ α τα θα ξαναγίνουν πάλι» ... Και η μηχανική επανάληψη της ομηρίας μας στη φαινομενική συμμετρία της απ ελπισίας/ευτυχίας, συντελεί ώ στε να εξαγοράζουμε τις φο­ βίες και να αμβλύνουμε τη χαμένη ατομική αυτο­ τέλεια. Και αυτό χάρη σ’ εκείνους «τους εραστές της απουσίας, του περιγραφικού ή διδαχτικού ύ­ φους» που επιμένουν να διεκπεραιώνουν τη γρ α­ φή ω ς μια επαγγελματική διαδικασία. Καθώς λοιπόν «απουσιάζει η πραγμ ατική ζωή. Δεν είμα­ στε στον κόσμο», καταφεύγουμε στην ομηρία ε­ κείνων που παραμορφώνουν μεγάλες ιαχές σ’ έ­

61

ναν επαγγελματισμό που προσδίδει κοινωνικά εύσημα και αποφέρει κέρδος. Χαμένοι καθώς παίζουμε το παιχνίδι τω ν δύο όψεων της αλαζο­ νείας: των επιχειρημάτων κ α ι της απουσίας τους, αναπαριστούμε τον κανόνα λησμονώντας την ε­ ξαίρεση. Την εξαίρεση που κά ποτε, κάποια έξο­ χη στιγμή διατύπωσε ο δεκαεφ τάχρονος έφηβος συνθέτοντας ανθοφορία και ερείπωση: «Μια νύχτα πήρα τη ν ομορφιά σ τα πόδια μου Και τη β ρή κα πικρή Και τη β λα σ τή μ η σ α Μ ’ ύπουλο σ ά λ το χ ύμη ξα σα θηρίο πάνω α π ’ όλες τις χ α ρ ές να τις κατασπα ράξω » Και για να γλιτώσουμε από την ισχύ ενός διαχειριστικού-διατεταγμένου Λόγου (χριστιανικό-μαρξιστικό-ψυχολογικό-κοινωνιολογικό κ.ά.) που κα τατρύχετα ι από την ανάγκη να παράγει νοήματα, ας σκεφθούμε αυτό που ξεδιπλώνεται στην όρασή μας δια χειρός Ε.Μ . Σιοράν: «... Ο Σ ταυρός γέρνει: από σύ μβολο ξανα­ γίνεται ξύλο... και επ ανέρχεται σ το ν κό­ σ μ ο τη ς αποσύνθεσης που όλα ανεξαίρετα τα πρά γμα τα , ταπεινά, υψηλά, αφανί­ ζονται» Π αρ’ όλη την ανακύκλωση που επιχειρούν εκεί­ νοι που οργανώνουν, διαχειρίζονται κα ι ρυθμί­ ζουν αποσπ ασμα τικά - προς ίδιον όφελος - τις μεγάλες ιαχές υπηρετώ ντας τις ανάγκες για ε­ ξουσία.

Το τραπέζι του Fantin-Latour το 1872. Από αριστερά: Πωλ Br.pi.aiv, Αρ­ θούρος Ρεμπώ, Ελζεάρ Μπονιέ, Λεόν Βουλάντ, Εμίλ Μπλεμόν, Ζαν Εκάρ, Ερνέστ Ερβιλύ, Καμί) Πελετάν

62

αφιέρωμα -

1 ία τον Ρεμπώ γνωρίζουμε σχεδόν τα Μ ω ρ ίς Μ π λ α ν σ ό

πάντα. Το πιθανότερο είναι ότι γνω­ ρίζουμε γ ι’ αυτόν τόσα, και μάλιστα περισσότερα, από αυτά που ήξερε ο ίδιος για τον εαυτό του.

Ο ύπνος του Ρεμπώ I πό καιρού εις καιρόν έρχονται από την ΑII βυσσηνία χ ιλιάδες στίχοι, οι οποίοι εξανεμίII ζονται στο δρόμο. Α κόμα και ο Μ. de Μ Reneville δεν κατάφερε να βρει το έργο: La PI Chasse Spirituelle,1 το οποίο βεβαιώνει ότι I 1 γράφτηκε το πρώ το εξάμηνο του 1872 και 1 Α το οποίο διαχωρίζει από τις «Ε κλάμψ εις». Να θυμίσουμε ότι η δόξα του Ρεμπώ μοιράστη­ κε ανάμεσα στα ποιήματα που έγραψε, και σ ’ ε­ κείνα τα οποία απαξίωσε να γράψει, στην ποίηση που παραδέχτηκε και σ’ εκείνη που απέρριψε. Μετά το θάνατό του, η σιωπή που τήρησε ο ίδιος για 20 χρόνια, φάνηκε σαν ένα αίνιγμα που μα­ γεύει: ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώ πισε την ποίηση, όσο ήταν ζω ντανός, λέει ο Mallarme χ α ­ ρακτηριζόταν από έναν φόβο, όπου ενυπήρχε και επιθυμία. Είκοσι από τους σημαντικούς πνευμα­ τικούς ανθρώπους προσπάθησαν να βρουν το κλειδί αυτού του αινίγματος. Γιατί; Αυτό είναι ί­ σως το περίεργο. Γιατί φαίνεται τόσο παράξενο ένας πνευματικός άνθρωπος, προικισμένος για τα γρ άμματα, ξαφνικά να γυρίζει την πλάτη στη λογοτεχνία, να αδιαφορεί εντελώς για μια δρα­ στηριότητα στην οποία διέπρεπε. Το γεγονός ότι μέσα σ ’ αυτήν την άρνηση, όλοι βλέπουν ένα σκάνδαλο, δείχνει πόση αξία προσδίδουν στην ποίηση. Το σ κάνδαλο του Ρεμπώ έλαβε πολλές μορ­ φές: στην αρχή, γράφει αριστουργήματα, μετά αρνείται να γράψει άλλα, ενώ είναι ικανό ς να πα ­ ράγει περισσότερα. Το να αρνείσαι να γράψεις, όταν έχεις α ποδείξει ότι είσαι μεγάλος συγγραφέ­ ας, δεν είναι σίγουρα χω ρίς μυστήριο. Αυτό το μυστήριο μεγαλώνει όταν ανακαλύπτουμε αυτό που ο Ρεμπώ ζητάει από την ποίηση: όχι τη δη­ μιουργία όμορφων έργων, ούτε την απάντηση σε ένα αισθητικό ιδεώ δες, αλλά την κατεύθυνση του ανθρώπου προς κάποιο σκοπό, την πορεία προς την αυτογνωσία, τη συνειδητοποίηση ότι δεν μπορεί ούτε να δει, ούτε να μάθει, εν ολίγοις, να μετατρέψει τη λογοτεχνία σε μια εμπειρία που να ασχολείται με το σύνολο της ζω ής κα ι της ύπαρ-

ξης. Α πό αυτήν την άποψη, η εγκατάλειψη γίνε­ τα ι πολύ μεγαλύτερο σκάνδαλο. Ο ποιητής δεν αρνείται μια οποιαδήποτε δραστηριότητα, ούτε μια δραστηριότητα προνομιούχα, αλλά μια πιθα­ νότητα που, αν την πραγματοποιήσει, θα είναι συνώνυμη μιας αυτοκαταστροφ ής που μπροστά της η αυτοκτονία και η τρέλα δεν είναι τίποτα. Και όσο μεγάλος είναι ο σεβασμός για την από­ φαση του ανθρώπου να φτάσει σ τα άκρα , όσο με­ γάλη είναι η πεποίθησή του ότι δεν μπορεί να προδώσει μια τέτοια προσπάθεια, παρά μόνο ενδίδοντας σ ’ αυτήν, τόσο η άρνηση του Ρεμπώ (κάθε άλλο παρά απιστία σ’ αυτόν που τον ενέ­ πνευσε) φάνηκε σαν την υπέρτατη στιγμή, αυτή που πρα γμ ατικά άγγιξε την κορυφή και που, εξαιτίας της, παραμένει ανεξήγητη. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, με τον Ρεμπώ, η ποίηση ξεπερνά, όχι μόνο τον τομέα των έργων και τω ν γραπτώ ν για να γίνει η θεμελιώδης εμπειρία της ύπαρξης, αλ­ λά γίνεται μέρος της ίδιας της απουσίας της, στηρίζεται πάνω στην άρνησή της. Μια τέτοια άποψη είναι πολύ συνηθισμένη. Ί ­ σως μάλιστα με την επανάληψη να έχασε και την αξία της. Ξ εχάσαμε ότι αυτή η εμπειρία δεν θα ά­ ξιζε τίποτα, εάν δεν την συλλαμβάναμε μέσα στην αμφιβολία που την περιβάλλει, κα ι ότι για να διατηρηθεί το νόημά της, θα πρέπει να την α­ γνοήσουμε. Το να πει κανείς ότι η εμπειρία που οδήγησε τον Ρεμπώ στην εποχή των «Εκλάμψ ε­ ων» κα ι στην «Εποχή στην Κόλαση» τον οδήγη­ σε επίσης στη σιωπή στην Κύπρο, στο εμπόριο στο H arar, σ τις σ υγκεντρώσεις της «Έ νω σ η ς της Γεωγραφίας», σημαίνει ότι η απόφασή του να διακόψει με την ποίηση δεν κρύβει παρά μόνο μια επιφανειακή αλήθεια, εφόσον ο ίδιος, λάτρης της περιπέτειας, έμπορος όπλων και δόκιμος ε­ ξερευνητής, θα μπορούσε να είχε ακολουθήσει μ’ έναν τρόπο ουσιαστικότερο, τα ίδια σχέδια, την ίδια απορρύθμιση, την ίδια αναζήτηση του αγνώ­ στου, όπω ς το έκανε και την εποχή της ποιητικής του αίγλης. Αντίθετα με το να παραδεχτούμε, ότι εγκαταλείποντας την ποίηση, την εγκατέλειψε

------------------------ αφιέρωμα 63 γα, άγγιξε τα όρια, ξεπέρασε μάλιστα την τάξη των πραγμάτων, χω ρίς να μας εξοικειώσει με το άγνωστο. Έ ν α είναι αναμφισβήτητο. Ό τ ι τα έρ­ γα του είναι λογοτεχνικές επιτυχίες, που αναστά­ τω σαν και ενέπνευσαν τους ανθρώπους. Σε σχέ­ ση όμως με το πρόγραμμα του Ο ραμ ατιστή, κα­ νένας δεν μπορεί να αποφασίσει, εάν τ α έργα αυ­ τά αποτελούν μια απάτη, μια ριζική αποτυχία, έ­ ναν δόλο γεμάτο μεγαλοπρέπεια ή μια προσ πά­ θεια πρ α γμ ατικά «θρυλική».

πρα γμ ατικά και οριστικά, προσδίδουμε στο «Πρέπει να θάψω τη φαντασία μου και τις ανα­ μνήσεις μου» μια απόλυτη αξία, αυτή που θα χρειαζόταν για να αποκτήσει το γεγονός τη ση­ μασία που του προσδίδει, κα ι δεν απομένει πια τίποτα να πούμε για τη δεύτερή του ύπαρξη, διότι οποιοδήποτε στοιχείο μετριότητας κα ι εάν τη διέκρινε, ήταν ταυτόχρονα σημάδι αυθεντικότη­ τας, αλλά και απόδειξη της απ οτυχία ς του- αυτό που μας συγκινεί είναι το στοιχείο του τετριμμέ­ νου, ακόμα και χυδαίου, γιατί μας φαίνεται εξω­ πραγματικό (και επιτρέπει επίσης στον γιατρό Fretet να θεωρήσει, όχι αβάσιμα, ότι ο Ρεμπώ πα­ ραχώρησε όσα είχε ήδη χάσει). Δεν μπορούμε να πούμε, ότι ο Ρ εμπώ μέσα από τη σιωπή του, προσθέτει στην ποίηση το στοιχείο της υπέρβασης μέσα από την άρνηση. Γιατί εάν το πούμε, αυτή η σιωπή φαίνεται σαν μια θλιβερή κω μωδία, που σιγά-σιγά παραδίδεται σε μια α­ ξιοθρήνητη πραγμ ατικότητα. Και εάν αποφύγου­ με να το πούμε, η ιστορία του Ρεμπώ δε σημαίνει πια πολλά πρά γμ ατα, διότι, τελικά, τι να πιστέ­ ψουμε για έναν άνθρωπο που μπόρεσε να ριψο­ κινδυνεύσει περισσότερο από τους άλλους; Ό τ ι μια ωραία πρωία οδηγήθηκε, όπω ς χιλιάδες άλ­ λοι άνθρωποι, στην αγάπη για το χρήμα, περιορί­ ζοντας τον κόσμο του στην εφήμερη φροντίδα της ζωής; Ό τ ι μια ωραία πρωία, φοβήθηκε το ά­ γνω στο, ότι βαρέθηκε τις «υπερφυσικές δυνάμεις του», ότι αποδείχθηκε δειλός, αδύναμος, φοβι­ σμένος μπροστά στον εκπ ληκ τικό του στόχο, που ήταν τόσο μεγάλος ώστε κα νένας άνθρωπος να μην μπορούσε να αντιμετωπίσει; Μ άλλον όχι. Ποιος μπορεί να αποδείξει ότι το γράμμα του Ο­ ραματιστώ ήταν κάτι περισσότερο από ένα εφηβι­ κό όνειρο; Οι Ε κλάμ ψ εις, η Ε πο χή σ τη ν Κ όλαση μας επιτρέπουν κά λλισ τα να διακρίνουμε ότι αυ­ τή η πορεία ακολουθήθηκε πρα γμ ατικά : στο βαθ­ μό μάλιστα που ο Ρεμπώ γράφ οντας αυτά τα έρ­

υτή η αβεβαιότητα δημιουργεί τη δύναμη κα ι το αίνιγμα του Ρεμπώ. Ο ίδιος ώθησε την αμφισημία στα άκρα , το βασικό στοι­ χείο της ποιητικής δραστηριότητας. Και αυτή η αμφισημία είναι τόσο μεγάλη, που α­ κόμα και η βαθύτερη γνώση των πράξεών της, όλα τα καινούρια στοιχεία που μπο­ ρούμε να φαντασθούμε ό τι θα ανακαλύψουμε μια μέρα, ούτε ακόμα κα ι «οι 40.000 στίχοι της Α­ βησσυνίας» δεν θα τη μειώσουν ποτέ. Μετά τον υπέρμετρο θαυμασμό που δείχναμε συνήθως στην τυχοδιω κτική πλευρά της ζωής του, έγινε της μόδας να αμαυρώνουμε τη σιωπηλή πλευρά της ζωής του. Του προσ άπτεται δειλία, γιατί φο­ βάται τη φυλακή, αποφεύγει τις σ τρατιω τικές του υποχρεώσεις, και μάλιστα εν μέσω επανα­ στατικού κλίμα τος, ικετεύει με τρόπο αξιοθρήνη­ το τον έναν και τον άλλον για να γλιτώσει από την αστυνομία. Ί σ ω ς πρά γμ ατι να είναι δειλός. Και αυτό τι σημαίνει; Τον απωθεί η τάξη των «αιωνίως επαγρυπνούντων», χω ρίς από την άλλη πλευρά να τον γοητεύει η αταξία. Δεν ή ταν άγγε­ λος, είχε μόνο μερικά κα τάλοιπα αθω ότητας. Δεν είναι πα ρά ένας ερασιτέχνης τυχοδιώ κτης, έ­ ν ας αλήτης μερικών ημερών. Και, εάν εξαιρέσου­ με τις λογοτεχνικές του επιδόσεις, δεν αφήνει πί­ σω του παρά τη μαρτυρία μιας ύπαρξης άδειας, ανικανοποίητης, μέτριας, που δεν καταλήγει πουθενά και δε στοχεύει πουθενά. Και παρόλα αυτά κανείς, όσο εκείνος, δε μας δίνει το αίσθη­ μα ό*α προσπάθησε το αδύνατο, όπω ς αναφέρει μέσα στην «Εποχή στην Κόλαση». Η ανάγνωση της αλληλογραφίας που διευκο­ λύνεται μέσα από τις εκδόσεις «Pleiade», τείνει να προσεγγίσει τους δύο Rimbaud, τον «άγγελο, τον μάγο» κα ι τον «χωριάτη», τον Rimbaud που γνωρίζει την κόλαση και εκείνον που την αποστρέφεται, χω ρίς ό μω ς η επιλογή ανάμεσα στους δύο να είναι τόσο ξεκάθαρη πάντοτε. Α λλά για να περιοριστούμε σε μία παρατήρηση, μας προ­ ξενεί κατάπληξη η ελάχιστη αλλαγή που γεννά φαινομενικά ο θάνατος του ποιητή σε εκείνον που τον υφίσταται ή τον προκαλεί. Εξωτερικά, παραμένει ο ίδιος. Δύο χαρακτηριστικά τουλάχι­ στον, διατηρούνται ζω ντανά και μετά τη μετά-

Α

μόρφωση. Ό λ η τη ζωή του ο Rimbaud εξέφραζε την απέχθειά του στην εργασία, μια ακατανίκητη ανάγκη ξεκούρασης κ α ι ύπνου. «Το καλύτερο εί­ ναι ένα ς μεθυσμένος ύπνος», «ύπνος μέσα σε μια φωτιά από φλόγες», «ο ύπνος ο παρθενικός». Μ πορούμε να πούμε ότι, όσο ήταν συγγραφέ­ ας, αναζητούσε γράφ οντας μια διέξοδο από τους κόλπους του ύπνου, ένα καταφύγιο σε μια κω μα­ τώδη κα τάσταση όπου ο θάνατος θα ήταν ένα τί­ ποτα σε ένα κενό το οποίο, πολύ περισσότερο και από τον θάνατο, θα εξασφάλιζε το τέλος της ζωής. «Τι είναι το δικό μου κενό κοντά στη νάρ­ κωση που μας περιμένει;» Πολύ αργότερα, κ α τα ­ δικασ μένος από δική του εκλογή σε μια εργασία «φριχτή», «παράλογη», «αποκτηνω τική», δεν έ­ χει παρά μόνο μία έμμονη ιδέα, να ξεκουραστεί. Σ’ όλα του τα γράμματα κυριαρχεί η έκφραση της έντονης αυτής ανάγκης, η οποία σίγουρα ε κ ­ δηλώνεται χω ρίς διπλω ματία, είναι γιατί δεν πρόκειται πια για λεπτότητα, ούτε για πονηριά. Φτάνει μέχρι το σημείο να εύχεται την ανάπαυση μέσω του γάμου, την ευτυχία ενός «εφησυχασμένου», μία θέση. Α δυναμία που του καταλογίζουν. Α λλά αυτή η αδυναμία μαρτυρεί το σημείο απελ­ πισίας όπου τον οδηγεί η ανάγκη για ύπνο, για οποιοδήποτε ύπνο, τα «είμαι πάρα πολύ κουρα­ σμένος», «μην κουράζεστε, είναι παραλογισμός», «πρέπει να περάσω τις υπόλοιπες μέρες μου περιπλανώ μενος ανάμεσα σε στερήσεις και κούραση, με μόνη προοπτική να πεθάνω υποφέροντας». Ο γιατρός Fretet του καταλογίζει τα τόσα δά ­ κρυα όταν του κόβουν το πόδι, τις τόσες φριχτές κραυγές απελπισίας. Γιατί; Ο Ρεμπώ κοροϊδεύει τον στωικισμό κα ι - πρέπει να σημειώσουμε ε­ δώ - υπάρχει σ’ αυτόν και περίπου πάνω στα ί­ δια θέματα την αθλιότητα, το χρήμα, κά τι από το κραυγαλέο και το άγριο που βρίσκουμε ακριβώ ς στον μαρκήσιο ντε Σαντ. Ο Ρεμπώ είναι ένας α­ πό τους ανθρώπους που δήλωσαν με τον πιο α­ νοιχτό τρόπο την πλήξη τους. «Π λήττω πολύ, πάντα· δεν γνώ ρισα ποτέ κανέναν που να έπλητ­ τε όσο εγώ». Αυτή η ανία η οποία μπορεί να έχει την ίδια ένταση στον ώριμο άνθρωπο κα ι στον έ­ φηβο, δε μοιάζει σε τίποτα με μια λογοτεχνική προδιάθεση. Ό σ ο μπορούμε να το διαπιστώσου­ με, από την εποχή των ποιητικώ ν δοκιμών, αυτό το αίσθημα έχει για εκείνον την αξία μιας εμπει­ ρίας, είναι μια συστηματική πηγή, μια κίνηση α­ νάλογη με τον ύπνο που αναζητά και η οποία, μέ­ σω του ύπνου, τον κάνει να ονειρεύεται να φτάσει σε μια χαύνωση πέρα από κάθε αναζήτηση. Ό ­ ταν μέσα στην Ε πο χή... γράφει: «Η πλήξη δεν εί­ ναι πια η αγάπη μου», την ταυτίζει καθαρά με τους έξαλλους θυμούς, τις κραιπάλες, την τρέλα, σε όλη αυτή την αταξία που για ένα διάστημα ή­ ταν γι’ αυτόν συνώνυμα με την ποίηση. Ό μ ω ς , σ χετικά με την πλήξη γράφει το 1881 τη δύσκολη

περίοδο του H arar, τις ακόλουθες γραμμές: «Α­ λίμονο! Εμένα δε με δένει τίπ οτα με τη ζωή· και εάν ζω, είμαι συνηθισμένος να ζω από κούραση, αλλά εάν υποχρεωθώ να συνεχίσω να κουράζο­ μαι όπω ς τώρα και να τρέφομαι με καημούς τόσο σφοδρούς και παράλογους σ ’ αυτά τα φρικτά κλίματα, φοβάμαι πω ς θα συντομεύσω τη ζωή μου... Να μπορούσαμε επιτέλους να απολαύσου­ με μερικά χρόνια πρα γμ ατικής ανάπαυσης σ’ αυ­ τή τη ζωή· και ευτυχώς που αυτή η ζωή είναι μο­ ναδική, αυτό είναι προφανές, εφόσον δεν μπο­ ρούμε να φαντασθούμε κάποιαν άλλη με τόση α­ νία όσο αυτή». Χ ωρίς να ψάξουμε πολύ μακριά, μπορούμε να παραδεχτούμε ότι τέτοιου είδους σκέψεις φανε­ ρώνουν άλλες βαθύτερες αρκετά παράδοξες· ότι δηλαδή ο θάνατος δεν είναι θάνατος, ότι για να τον αποφύγουμε θα πρέπει να αναζητήσουμε έναν αληθινό θάνατο και ότι η ανία έχει μια διπλή ό­ ψη, θετική κα ι αρνητική, είδος φρίκης συνδεδεμένο με τη δράση και ίσως ικανό να φτάσει στα άκρα της δράσης μέσω της δράσης.

ιαβάζοντας κανείς αυτή την αλληλογραφία γεμάτη εκκλήσεις για ανάπαυση, πώ ς να μην παρατηρήσει ότι τελικά δεν ενδιαφερό­ ταν παρά μόνο για τον εαυτό του· με τα 8 κι­ λά χρυσάφι στη ζώνη του, τα οποία φύλαγε αυστηρότατα, περίμενε να ζήσει διαφορετι­ κά; Ο γιατρός Fretet μιλάει για τη δίψα του Ρεμπώ. Ο Ρεμπώ σ ’ όλες τις ηλικίες, κυρίως στα νιάτα του, κα τατρω γόταν από τη δίψα: μια δίψα στυφή, άπληστη, που του ξέραινε το λαιμό στην οποία μάταια πρόσφερε το νερό, το αλκοόλ, τη φωτιά.

Ι

«Και η αρω στημένη δίψα αμαυρώ νει τις φ λέβες μου». «Και να έλ ε γε κανείς ότι δ εν φ ρόντισα να πίνω! Είναι μ ια δίψα τόσο τρ ελή ...» Η ανάγκη για ύπνο δεν είναι συνδεδεμένη στην περίπτωσή του με μια οποιαδήποτε μαλθακή αναμονή, με μια φύση ήδη μουδιασμένη, βαριά κα ι ευμάλακτη, αλλά με μια στυφάδα που προέρχεται από τη φωτιά, που καλεί τα φλογερά στοιχεία κ α ι που αυτά τα στοιχεία την τρελαίνουν, ξηρασία που για να κατασβεστεί δε θέλει παρά την ξηρασία, την τραχύτητα της πέτρας και της άμμου που ψάχνει τη φλόγα και το δηλητήριο. Αυτή είναι η Κόλαση. Σε όλες τις σελίδες της Ε ποχής σ τη ν Κ όλαση «πεθαίνει από δίψα», «διψάει τόσο πολύ», έχει μια δίψα κολα­ σμένη που απαντά την κόλαση, όχι τη δροσιά του νερού μα ένα χρυσό λικέρ που θα την κάνει να υγρανθεί: «Ζητάω, ζητάω ένα μαστίγωμα, μια σταγόνα φωτιάς». Από τη μια, αυτός ο ύ πνος χ ω ρίς όρια, αυτό το

------------------------ αφιέρωμα 65 θυνση. Σ ταματάει μια στιγμή. - Καλημέρα, τι κάνεις; - Καλά, αντίο. Και συνεχίζει το δρόμο του. Ούτε ο πα ραμικρός συγχρωτισμός. Ούτε λέ­ ξη παραπάνω». « Ό χ ι πια λέξεις. Δεν ξέρω πια να μιλώ». Ό λ α του τα ποιήματα κα ι το πιο μικ'ρό από τα κείμενά του π αραπέμπουν στην ίδια ανώτατη στειρότητα, στην ανάγκη να ειπωθούν όλα μέσα σε ένα χρόνο αστραπή, ανάγκη ξένη προς την ικανότητα του λέγειν κα ι η οποία χρειάζεται χρόνο. «Είδα αρκε­ τά, απέκτησα αρκετά , γνώ ρισα αρκετά». Αυτό είναι το «ξεκίνημα» κάθε φορά που γρ ά­ φει, ξεκίνημα που έγινε κάποια μέρα και που τε­ λικά κατέληξε σ’ αυτές τις γραμμές: «Τι θέλετε να σας γράψει κα νείς... Ό τ ι πλήττει, ότι απ ο­ βλακώνεται, ότι αποκτηνώνεται; Ό τ ι δεν αντέ­ χει άι \ο πια αλλά δεν μπορεί να τελειώνει μ’ όλα αυτά, κ .τ.λ ., κ.τ.λ.! Να λοιπόν κα τά συνέπεια ό,τι μπορεί να πει κανείς κα ι μιας κα ι αυτό δεν διασκεδάζει ούτε τους άλλους, πρέπει να σωπάσει».

απόλυτο της οκνηρίας και του κενού που χαρ α­ κτηρίζει ύποπτα όλα τα υπο κα τάστατα της ανά­ παυσης, αυτοκτονία, τρέλα, κραιπάλη. Α πό την άλλη, αυτή η δριμύτητα χω ρίς όμοιο της, αυτή (η μεταλλική) φωτιά μετάλλου που, για να δροσιστεί τρέχει πίσω από τη φλόγα, πρώ τα τη φλόγα της μέθης, του πυρετού, μετά της εργασίας, έπει­ τα την αποκρουστική φλόγα του χρήματος. Έ τ σ ι μας μιλούν τόσες εικόνες, «ο ύπνος μέσα σε μια φωλιά από φλόγες», «ο μεθυσμένος ύπνος πάνω σε μια ακρογιαλιά με άμμο», «η θάλασσα μπλεγ­ μένη με τον ήλιο», όπω ς επίσης «ήμουν άπρα­ κτος, έρμαιο στο έλεος ενός δυνατού πυρετού». Ο Ρεμπώ δίψασε για βότσαλα, βράχους και κά ρ­ βουνο, ό,τι δηλαδή πιο ξερό στον κόσμο. Και ξε­ κινώ ντας α π ’ αυτή την απόλυτη σ κληρότητα, θέ­ λησε την απόλυτη απορρόφηση από τον ύπνο, α­ θωότητα της κά μπια ς, του ποντικού, καθαρτή­ ριο, άπειρη υπομονή ικ ανή για ατέλειωτη λησμονιά. Α πό αυτή τη σ κοπιά τί αξίζουν τα λόγια, ακό­ μα κα ι τ α λόγια του ίδιου του Ρεμπώ; Θα θέλαμε τελειώνοντας να κάνουμε ακόμη αυτή την πα ρ α­ τήρηση: η σιωπή δε χρονολογείται από το 1873. Ο Ρεμπώ ακόμα και όταν ήθελε «να βρει μια γλώ σσα», μίλαγε πάντα το λιγότερο δυνατό'. Ό ­ ταν είναι με κόσμο, ούτε που ανοίγει το στόμα του. Είναι λιγομίλητος, καμιά φορά βρίζει, χτυ­ πάει. «Φ αντάζομαι να τον συναντήσω μια μέρα στα βάθη της Σαχάρα, μετά από χωρισμό πολ­ λών ετών», γράφει ένας από τους φίλους του. «Είμαστε μόνοι μας κα ι έχουμε αντίθετη κατεύ­

αλληλογραφία α πό την Κύπρο μοιάζει, γενι­ κά, στους λάτρεις της κα λής λογοτεχνίας, κακογραμμένη, απογοητευτική, ανάξια ε­ νός τόσο μεγάλου συγγραφέα. Ο γιατρός Fretet βλέπει μάλιστα σ’ αυτό το «πλαδα­ ρό» κα ι λανθασμένο μερικές φορές ύφος, ι ι την απόδειξη μιας νοημοσύνης που κα ταρ­ ρέει. Αυτή η απόδειξη είναι παράξενη. Π ρώτα πρώ τα, βρίσκουμε π ω ς αυτό το ύφος το άκομψο, το άπληστο, το άχαρο, έχει την ίδια κα ταπλ ηκτι­ κή ξηρότητα με το άλλο, αλλά στο θέμα της κοι­ νοτυπίας από την οποία δε βλέπουμε γιατί θα έ­ πρεπε να απέχει γράφ οντας, αφού τέτοιος ήταν στο εξής ο τρόπος της ζω ής του. Το να γράφει στους δικούς του με τη μορφή των «Εκλάμψεων» θα ήταν εκεί που θα φαινόταν ασυνάρτητος και αυτό θα μπορούσε να εκληφθεί ω ς σημάδι κ α τάρ ­ ρευσης. Και έπειτα γιατί ο λόγος δε θα εγκατέλειπε τον Ρεμπώ εάν το να γράφει δε σήμαινε πλέον τίποτα γι’ αυτόν; Έ τσ ι, αυτό που μας εκπλήσσει, δεν είναι η κα κή ποιότητα των γραμμάτω ν του, αλλά αντίθετα ο τόνος τους, ο μέχρι τέλους πει­ σ ματικός, οργισμένος, χω ρίς απόκλιση και χω ­ ρίς επιστροφή, ο οποίος μέσα από την κούραση της δουλειάς και πα ντός είδους χειρισμούς, μέ­ χρι την επιθανάτια κλίνη του, συνεχίζει μέσα του να διαιωνίζει τον Ρεμπώ. Α πόδοση: Μαριάννα Νικολαΐδου *1 Σημειώσεις 1. La chasse spirituelle «Το πνευματικό θήραμα» (Απόδοση τ.Μ.)

66 αφιερωμασυμμετοχή μου σ’ αυτή την αφιερω­ μένη στη μνήμη του Arthur Rimbaud εκδήλωση* δεν επιχειρεί να φωτί­ σει την παρουσία του στα ελληνικά γράμματα, ως πηγής και επίδρασης που παρεμβαίνουν στους γενετι­ κούς όρους ενός λογοτεχνικού έργου. Ε­ πιθυμώ να ανιχνεύσω πτυχές, που δεν τονίστηκαν στην εξαίρετη διατριβή της συναδέλφου Κας Σκούρα,1 της εικόνας του Rimbaud, ακολουθώντας τη διαχρο­ νική της πορεία μέσα από τη μεταβαλλό­ μενη αισθητική, ηθική, κοινωνική ευαι­ σθησία του εθνικού συντελεστή, που α­ ντανακλάται σ ’ αυτή την ελληνική προ­ βολή της. Στις εισαγωγικές αυτές γραμ­ μές δηλώνεται και η οφειλή μου στα με­ θοδολογικά αξιώματα του ιδρυτή της σχολής της Κωνσταντίας Hans Robert Jauss, γόνιμα ήδη αποκτήματα της σύγ­ χρονης εφαρμοσμένης λογοτεχνικής έ­ ρευνας.2

Η αναχώρηση τον Ρεμπώ για τη Βιέννη τον Απρίλιο τον 1876. Σχέδιο τον Βερλαίν

Ξένη Αντ. Γούλα-Μητάκου

Απόηχοι της δόξας τοο Ρεμπώ

no την τρίσημη ερμηνευτική πορεία, που εξεικονίζει τρεις ξεχω ριστές σ τιγμές της πρά ξης τη ς ανάγνω σης, δεν θα εξετάσω την πρω τογενή φάση της άμεσης αισθητικής αντίληψης, που ορίζεται ω ς το στάδιο «ϊηtellegere», ούτε εκείνη της σ τοχασ τικής κ α ­ τανόησης που επακολουθεί, «interpretare». Το ενδιαφέρον μου επικεντρώ νεται σε μια ιστορ κού τύπου ερμηνεία, «applicare», που ανασυν στά το λογοτεχνικό περιβάλλον στη χρονική του διάσταση. Μ έσα από την αμοιβαία δράση της α­ πήχησης και της πρόσληψης της μορφής του Rimbaud αναδύονται η θεμελιώδης κριτική λει­ τουργία κα ι η διυποκειμενική προσμονή τω ν συ­ νειδήσεων, που εγγράφεται στην εξελισσόμενη σ ειρά τω ν ιστορικώ ν οριζόντων, στα μετασ χημα­ τιζόμενα συστήματα κανόνω ν κα ι αξιών τη ς νεό­ τερης ελληνικής κοινωνίας. Τους β ασικούς όρους της θεωρίας του Jauss θα διευρύνω, ακολουθώ ντας σχετική θεωρητική πρόταση του καθηγητή Δ .Ν . Μ αρωνίτη,3 με την προσθήκη της κα τηγορίας του διαμεσολαβητή, ενδιάμεσης μορφής που συγκαθόρισε λειτουργι­ κά την επικοινω νία του συλλογικού αναγνώ στη με το πρόσω πο κα ι τα κείμενα του Rimbaud, κυ­ ρίως σε μια μη γαλλόφωνη χώ ρα, όπω ς η Ε λλά­ δα, όπου η πλειονότητα του σ ώ ματος των παρα-

i

Η τοποθεσία όπον εργαζόταν ο Ρεμπώ στην Κύπρο

*' Η μελέτη αυτή αναπτύσσει το θέμα ανακοίνωσης, με την ο­ ποία έλαβα μέρος στον εορτασμό των εκατό χρόνων από το θά­ νατο του ποιητή, την 5η και 6η Νοεμβρίου 1991, οργανωμένη α­ πό καθηγητές Γαλλικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθη­ νών και το Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών.

------------------------- αφιέρωμα 67

ληπτώ ν δεν είχε άμεση πρόσβαση στο πρω τότυ­ πο έργο. Π οιο υπήρξε το περιβάλλον υποδοχής του ποι­ ητή, ποιος ο ορίζοντας λογοτεχνικής πείρας του ευρέος αναγνω στικού κοινού τω ν εβδομαδιαίω ν περιοδικώ ν ποικίλης ύλης τω ν αρχώ ν του αιώνα μας; Ποιες πτυχές της προσ ω π ικότητάς του συ­ γκεκριμενοποιούνται στα έντυπα αυτά; Ο αθηναιογράφος Κ ώστας Δ ημητριάδης πρ ο ­ βάλλει στο βιβλίο του Έ ν α ς αιώ νας ρ ο μα ντισμο ύ νωπές ακόμη εικόνες, ζω ντανές μνήμες του ρο­ μαντικού πνεύματος, που συνεπήρε την αστική αθηναϊκή κοινωνία μετά την Ε πανάσ τασ η. Η μορφή του Rimbaud θα ενσαρκώ σει ένα μαχητι­ κό ρήγμα στους αισθητικούς κα ι ηθικούς κα νό­ νες της συνείδησης αυτής της κοινωνίας. «Το κρασ ί εκείνο του ολοφυρόμενου ρομαντι­ σμού: οι στίχοι του Λαμαρτίνου, του Ο υγκώ, της Ζωρζ Σαντ, του Μ υσσέ, του Βιννύ κα ι τόσων άλ­ λων, που ρουφούσαν ω ς τη στερνή σταγόνα τους οι νέοι τη ς Α θήνας, διψασμένοι για κάθε τι κα ι­ νούργιο, τους έφερνε σε μια μεθυστική πα ρ αζά­ λη, σ κότω νε μέσα τους κάθε διάθεση για τη χαρά της ζω ής... Η ποίηση εκείνη, δεν διαδόθηκε μόνο στους "γρα μματισμένο υς” μα και σ’ όλο το λαό. Π αντού τότε, οι νέοι κα ι οι νέες εμάθαιναν α π ’ έ­ ξω ρομαντικά ποιήματα κ α ι τ ’ απήγγελαν με π α ­ θητικό τόνο σε μεγάλο κύκλο, ενώ οι γέροι καπε-

ταναίοι, βλέποντας εκείνη την ποιητική ... επιδη­ μία κουνούσαν απελπισμένοι τα κεφάλια το υ ς...» .4 Είναι ομοίω ς απ οκαλ υπ τικό β ίας σ τάσης ζωής κα ι ενός τρόπου ύ παρξης το γ εγονός ότι η γνω ρι­ μία του Φίλωνα Κάρπου, μαθητή του Γάλλου ελ­ ληνιστή κα ι αρχαιολόγου Charles France, με τη βασίλισσα Αμαλία, που οδήγησε τον νεαρό δά ­ σ καλο της γ αλ λικ ής στο θάνατο μέσα από την ε­ ρωτική παραφ ορά, σφραγίστηκε με την ανταλ­ λαγή ρομαντικώ ν ποιητικώ ν συλλογών,5 πηγή αισθητικών συγκινήσεων που ενέπνεαν στους νέ­ ους της εποχής την τάση για την εξιδανίκευση, την εξαΰλωση της αγαπημένης. Οι εκλαϊκ ευτικ ές φ ιλολογικές σελίδες του Μ πο υκ έτου6 εντοπίζουν τον άξονα ενδιαφέρο­ ντος γύρω από το πρόσω πο του Rimbaud στη μυ­ θική απεικόνιση της ελεύθερης περιπέτειας, στη γοητεία της εξω τικής εμπειρίας, στο μαγευτικό όραμα των άγνωστων μακρινώ ν τόπων, του «αλ­ λού», όπου προσέφευγε ο ρ ομαντικός κα λλιτε­ χν ικ ό ς λόγος, για να καθιδρύσουν σχέση συνάρ­ τησης ανάμεσα στη ζωή και το έργο του Rimbaud. Οι επιχειρησιακές δραστηριότητες του Rimbaud στην Α βησσυνία συνυφαίνονται εδώ στο όνειρο φυγής για χώ ρες που προσφέρουν ανε­ ξάντλητες ευκαιρίες πλουτισμού, τω ν α σθενέστε­ ρων οικονομ ικά τάξεω ν τη ς σπουδαιότερης μετά την Ιταλία τροφ οδότριας του μεταναστευτικού ρεύματος σ τις πρώ τες δεκαετίες του αιώ να μας. Και η φυσιογνωμία του Rimbaud, που προβάλ­ λεται από τις στήλες κ α ι του περιοδικού Ο ικογέ­ νεια ,7 ανταπ οκρίνεται στα αιτήματα κα ι πρότυ­ πα της διαμορφούμενης ασ τικής κοινωνίας των αρχώ ν του αιώνα μας: πρ οσ μετράται και επεκτείνεται, δια μέσου της λογοτεχνικής επικοινω ­ νίας, ο ορίζοντας του δικού της ιστορικού πα ρό­ ντος, το δικό της σύστημα κοινωνικοπολιτισμικώ ν αναφορών, φωτίζεται η δική της στιγμή στην ιστορία τω ν νοοτροπιώ ν- συνειδητοποιείται έτσι το διαφορετικό (η αταξία κα ι αμεριμνησία της ι­ διόρρυθμης φ ιλολογικής κα ι κα λλιτεχνικής ζω­ ής, που απ ορρίπτει τους συχνά πιεστικούς οικο­ γενειακούς δεσμούς κα ι της οποίας τ α αυθεντικά χαρ ακ τηρ ιστικά συναντούμε στους ποιητικούς κύκλους, στο Π αρίσι, στο δεύτερο ήμισυ του XIΧου αιώνα) μέσα στη δική της επικαιρότητα.

4

υο σ ημειώματα τω ν Ν εοελλη νικώ ν Γ ρα μ ­ μ ά τω ν 8 απηχούν ομοίω ς τη διείσδυση της ι­ διοσυγκρασίας του Rimbaud στην ποιητική του φυσιογνωμία, εξεικονίζουν το πάθος του για περιπλανήσεις, τη δυναμική αναζή­ τηση τη ς επιβεβαίωσης του πόθου του της ε­ λευθερίας: «Αν ο Rimbaud ζούσε σήμερα, δίχω ς αμφιβολία, θα μαχότανε στην Ισπανία σ ’

68 αφιέρωμα------------------------ένα απ ό τα δυο στρατόπεδα, γιατί αγαπούσε τέ­ τοιου είδους περιπέτειες πιο πολύ πα ρά οιοσδήποτε άλλος μεγαλοφυής ποιητής», σημειώνει η στήλη της « Π αγκόσ μιας πνευματικής κίνησης» με αφορμή την εξομολόγηση του Ά γ γ λ ο υ καθη­ γητή Χάλντεην, συγγραφέα τη ς Α ν ισ ό τη τα ς του Ανθρώ που, ότι μέσα στη συντριβή των αξιώ ν σ’ όλες τις σφαίρες της ανθρώπινης ύπαρξης, που . συγκεκριμενοποίησε ο εμφύλιος σ παραγμός της Ισπανίας, «η μοναδική πρα γμ ατική συγκίνηση που αισθάνθηκε... ήταν το διάβασμα τω ν ποιη­ μάτων του Rimbaud». Η ίδια κριτική στήλη, παρουσιάζοντας τις α­ φηγήσεις της μελέτης της Enid Starkie για την πε­ ριπετειώδη δεκαετία (1880-1891) που ο ποιητής α­ νάλω σε στη φανταστική Αβησσυνία, μεγεθύνει το πορτρέτο του σ τις διαστά σεις ενός πολύτιμου πρά κτορ α των γαλλικώ ν κ α τακτητικώ ν βλέψεων στη Βόρεια Αφρική. Την ίδια χρονιά, μια απλή, ιδιωτική έκθεση χειρογράφων τω ν Baudelaire, Verlaine κα ι Rim ­ baud σ τις προθήκες του βιβλιοπωλείου Maggs Bros, στο Π αρίσι, απ οκαλύπτει στον Κώστα Ουράνη πτυχές του μαρτυρίου τω ν «καταραμένω ν ποιητών» και γυμνώνει στα μάτια του τη μεγαλοφυία του Rimbaud από κάθε πνευματικό άθλο, βυθίζοντάς την οδυνηρά στη στερημένη από ποι­ ητικ ές εξάρσεις κα ι δημιουργικούς ηρωισμούς ζωή του. «Τόσο τα γρ άμματα όσο κα ι οι αποδείξεις έ­ χουν ένα γραφ ικό χαρ ακ τήρ α εντελώ ς διάφορο από του ποιητικού χειρογράφου που ανέφερα, έ­ να χαρακ τήρα σταθερό, καλλιγραφ ικό αλλά κι εντελώ ς απρόσω πο κα ι ιδίως, χω ρίς καμμιά πνευματικότητα, - λες κ ι ο μεγαλοφυής Rim­ baud του "Μ εθυσμένου Καραβιού” κα ι ο έμπο­ ρος Rimbaud να ήταν δυο ξένοι μεταξύ τους άν­ θρ ω π οι...» .9 Την αινιγματική, αντιφατική συνύπαρξη στο ί­ διο το πεπρωμένο του Rimbaud μιας αυθεντικής ποίησης, που μεταπλάθει τον συνηθισμένο λόγο της καθημερινότητας σε άμεση πνευματική πρα γμ ατικότητα ενός παραδείσιου εφηβικού σύμπαντος, κ α ι της αμ ετά κλητης απόφ ασης σιω πής κα ι φυγής από την Ευρώπη αυτής της με­ γάλης ποιητικής φωνής, που γνώ ρισε τόσ ες μυθοποιητικές αλλοιώσεις σ τις απόπειρες ερμηνείας των τρόπω ν ύπαρξής της, αποδίδει κα ι ο οξυδερ­ κής μελετητής τω ν δυναμικών προτύπων του αιώνα του ρομαντισμού, τω ν poeti crepuscolari του ΧΙΧου αιώ νος Giuseppe Borgese, σε μετάφρα­ ση σελίδων του που δημοσίευσε η Ν έα Ε στία. Π αραθέτω τις συγκλίνουσες κρίσεις του: «Α πό τα γ ρ άμματά του κα ι τα ημερολογιακά σημειώματά του της περιόδου αυτής θα τον νόμι­ ζε κα νείς για κανένα α π ’ τους χρυσοθήρες εκεί­ νους, οι οποίοι κα τά το τέλος του περασμένου αιώνα επέδραμ αν στην Α λάσκα με τα μάτια τους

θαμπωμένα από τ ’ όνειρο του ξανθού μετάλλου». « ...σ ’ αυτή την έκθεση ενός ταξιδιού από την Α βησσυνία, που την εποχή εκείνη παρουσιάστη­ κε σε μια αιγυπτιακή εφημερίδα, είναι εκπ λη κ τι­ κή η τέλεια εξαφάνιση κάθε στυλιζαρισμένου και ποιητικού χρώ μα τος. Δε μιλεί πα ρ ά για όπλα και για μπίζνες, ω μά κα ι βάναυσα. Σ’ ολόκληρες σε­ λίδες ένα μονάχα κομ μάτι τοπίου, που δεν αξίζει κα ι τίπ ο τα ...» .10 Η δημοσίευση γραμμάτω ν του Alfred Bardey, διευθυντού του εμπορικού οίκου στον οποίο εργά­ σ τηκε ο Rimbaud στην περίοδο, που οριοθετεί την ένταξή του στο πρ α κτικ ό πλαίσιο της κοινής ανθρώπινης δρ ασ τηριότητας, φωτίζει την παρου­ σία του συμπατριώτη μας Sottiro-Σωτήρου «κυριώτερου, αν όχι μόνου, φίλου του στην Αι­ θιοπία». Ο Rimbaud απέκτησε κ οντά του γνώση της ελ­ ληνικής που του επέτρεπε να μεταφράζει τα γρ άμματά του, κα ι να εμφανίζεται πα ραπεισ τικά ο ίδιος ω ς πηγή κα ι μάρτυρας τω ν πολιτικοϊστορικώ ν συμβάντων, που ο Sottiro του εξιστορούσε σ ’ αυτά. Η χαμένη αλληλογραφία τους, καταλήγει ο Κ ώστας Ουράνης, που ενημερώνει με σχετικό άρθρο το αναγνω στικό κοινό της Ν έα ς Ε στία ς, θα αντάμοιβε τον ερευνητικό μόχθο εκείνου, που θα αφιερωνόταν στην ανεύρεση κα ι μελέτη της, μεταδίδοντάς του μέρος της αίγλης του ποιητή.11

αρτυρία αγάπ ης, μήνυμα κα ι εξομολόγηση που ανταποκρίνεται στα ισ τορικά, ιδεολο­ γικά, υφολογικά αιτήματα της εποχής τους, γίνεται η ανάλυση του ελιξηρίου της ποίησης του Rimbaud, για μια ξεχωριστή κ ατηγορία λογίων, που επικοινώ νησαν με τις νέες ποιητικές κα ι αισθητικές αξίες αναιρώ ντας τις προϋπάρχουσες δομές, τις συμ­ βατικ ότητες τω ν κανόνων, που το κοινό κα ι η παράδοση επέβαλαν. Στα τελευταία μεσοπολεμικά χρόνια η διαμεσολαβητική λειτουργία, που συγκαθόρισε τις τύ­ χες του έργου του Rimbaud στην Ελλάδα, ασκεί­ ται από την πνευματική μορφή του Κλέωνα Π α­ ράσχου. Οι ευαίσθητες κριτικές τοποθετήσεις του διερμηνεύουν το ρίγος τη ς μεταφυσικής συ­ γκίνησης, που αντλεί από το θησαυρό της λογο­ τεχνικής δημιουργίας του Rimbaud, - και η δυ­ ναμικ ότητα τη ς ρεμπω τικής ποίησης προσφέρετα ι σ’ αυτό το σχήμα κα τανόησης - διοχετεύουν γόνιμα ερεθίσματα, προδίδουν δονήσεις της δι­ κ ή ς του ψυχής, μεταδίδουν στο επίπεδο της προ­ σ ω πικής του έκφ ρασ ης τους παλμούς, που ο

ορίζοντας προσμονής των συγχρόνων του δε­ κτών κατέθεσε στην ιστορική ανέλιξη τω ν κριτι­ κώ ν εικόνων του Rimbaud στα νεοελληνικά γράμματα. Ο Κλ. Π αράσ χος, στον οποίο η μελέτη των με­ γάλων προδρόμων του νεότερου λυρισμού είχε μεταδώσει το σπινθήρα της ποιητικής αποκάλυ­ ψης της οντολογικής του πείρας, μετά τα σημειώματά του φ ιλολογικής κριτικής από τις σελί­ δες της Ν έα ς Εστίας, τον Ο κτώβριο του 1937 και τον Ιούλιο 1938, αναλύει την 1η Οκτωβρίου 1938 το «αληθινά εξαιρετικής σ ημασίας» για τους Έ λ ­ ληνες θαυμαστές της ρεμπω τικής ποίησης βιβλίο που ο Jacques Riviere είχε αφιερώσει στον ποιητή το 1930 (έκδοση Kra) με αφορμή την επανέκδοσή του από την Ν έα Γ αλλικ ή Ε πιθεώ ρηση το 1938. Ο διθυραμβικός τόνος της βιβλιοκρισίας του Παράσχου εμπνέεται από το «μεταφυσικό πορ­ τρέτο», που η μελέτη του Riviere έρχεται να προ­ σθέσει στην ομοειδή σειρά ερμηνειών που κυ­ ριάρχησαν στη μεσοπολεμική κριτική του Rimbaud. Τονίζεται η ανθρώπινη καθολικότητα που ανασύρεται από την ατομικότητα του Rimbaud μέσα από τη λυρική πρόζα των Ε κ λ ά μ ­ ψεων και της Ε πο χής σ τη ν Κ όλαση συνθέσεων, η δυικότητα που σπαράσσει τον ποιητή, στο πρό­ σωπο του οποίου η μεταφυσικού εύρους ανταρ­ σία του πορθητή των τειχών της έλλογης τάξη ς του κόσμου, συνυφαίνεται με την παρθενικότητα του βλέμματος που ενατενίζεται πέρα από το επί­ πεδο του ορατού «το μεταφυσικό ασύλληπτο», τον υπέρκοσμο που δεν είναι άμεσα αντιληπτός στην αίσθηση. Η σύμφυρση αισθητού και του υ­ περαισθητού λειτουργεί απελευθερωτικά για τον αναγνώστη του; φέρνει την οικείωση «μ’ ένα κό­ σμο στο αρχίνημά του».12 Η προγενέστερη κα τά μερικούς μήνες, στο ίδιο περιοδικό, κριτική προβολή του ιδίου βιβλίου α­ πό τον Paul Σω βώ ,13 τονίζει τον οργανικό δεσμό που συνέχει στην αλληλουχία τους τη «σπουδαία μελέτη» του Jacques Riviere κα ι εκείνες των Rolland de Reneville, Benjamin Fondane, κα ι των Etiemble-Gauclere, εξίσου α ποκαλυπτικές μεγά­ λων πνευματικών και θεματικών επιλογών. Η ου­ σ ιώδης αξία της ποιητικής πράξης του κυριευμέ­ νου από τις οπτασίες του Rim baud είναι η μετά­ βαση με ιδιοφυή τόλμη από τη μεταφυσική άρνη­ ση στην ενόραση ενός αρχέγονου παράδεισου με τη μουσικότητα, τα ρυθμικά σκιρτήματα των φράσεών του. Η ποιητικής τάξη ς πείρα ζωής του Rimbaud, που ενεργοποιεί την ολότητα των ψυχι­ κών του δυνάμεων, γίνεται, κα τά τον Σωβώ, α­ δελφικός αντίλαλος της «καθόδου στην Κόλα­ ση», που αποπειράται ο Nerval στην Aurelia, α­ διαχώ ριστος από τον μύθο της ζωής του. Η ποίη­ ση κα ι τω ν δυο είναι προμηθεϊκή απάντηση στις απαγορεύσεις της θετικότητας, έκφραση των ε­ σωτερικών τους κλήσεω ν για υπέρβαση τω ν ο­

ρίων τού εξόριστου στο χρόνο και χώρο εγώ, και δεν μπορούσε παρά να καταλήξει στην αποτυχία κ αι στην τιμωρία της ύβρεως του όντος που επι­ ζητεί να θεοποιηθεί, επιχειρώ ντας ν ’ ανοίξει μέσα στο αισθητό σύμπαν σ χισμή προς το Α πόλυτο, α­ ναζητώ ντας το Αδύνατο, εξερευνώντας τις δυνα­ τότητες της ποιητικής γλώ σσ ας, όχι ω ς διακοσμητικού οργάνου, αλλά ω ς υποκατάστατου του κόσμου, ω ς πυρήνα «Νέας Γένεσης». Α πό τις έξοχες μορφές του νεοελληνικού πνεύ­ ματος, του οποίου με τη διδασ καλία στη Σχολή Α νατολικών Γλωσσών στο Π αρίσι στις δύο πρώ ­ τες μεσοπολεμικές δεκαετίες, ακτινοβόλησε τη σύζευξη αξιών με τις γαλλικ ές πολιτισμικές κα-

Το σπίτι τον Διοικητή του νησιού στην Κύπρο, όπου ο Ρεμπώ δούλεψε στις χωματουργικές εργασίες

ταβολές, ο Θ ράσος Κ αστανάκης δημοσίευσε στα 1919 - χρονιά της εγκατάσ τασ ής του στο Π αρί­ σι που σημειώνει την έναρξη της μαθητείας του αυθεντικού αυτού ηθογράφου της Ρωμιοσύνης κοντά στον «γενάρχη του δημοτικισμού» Γ. Ψυχάρη - στον Δ ιόνυσο της Κ ωνσταντινούπο­ λ η ς,14 την πρώτη αφιερωμένη στην εικονοκλα­ στική ποίηση του Rimbaud μελέτη, για την οποία πιστεύει ότι θα ταράξει την στασιμότητα των θε­ ωρητικών προτύπων ποιητικής τέχνης της επο­ χής του. Η παραγνωρισμένη από τους συγχρόνους του Κ αστανάκη λογίους ιδιοφυία του Rimbaud, απαι­ τεί τη ρήξη των δεσμών με τις παραδεγμένες γνω στές ποιητικές αρχές, την αμφισβήτηση των προσδοκιών του εθισμένου σ ’ ένα ορίζοντα αι­ σθητικής παράδοσ ης αναγνω στικού κοινού, τη διάσταση από τα θεματικά, μορφικά κα ι ειδολο­ γικά καθιερωμένα πλαίσια. Το εγχείρημά του δί­ νει το μέτρο της ποιητικής προβολής της απελευ-

70 αφιέρωμα-----------------------θερωμένης μοναδικότητας του Rimbaud και της δημιουργικής του υποκειμενικότητας. Η νέα ποίηση που αναδύεται από το έργο του Rimbaud, στην εκρηκτική πληρότητα της λάμ­ ψης της συμβολικής γ λώ σσας της, καθιδρύει μια θρησκευτική ζωτική σχέση με την ανθρώπινη κοινότητα: Ο Rimbaud «έλπιζε στη σοφία της λα­ τρείας... Και θέλει να βαδίσει π ρος αυτήνα και να σύρει μαζί του όλη την ανθρωπότητα που απι­ στεί. Κι ακόμα θέλει να προχωρήσει προς το Θειον». Στην ανατρεπτική της προγενέστερης αισθητι­ κής πείρας εισβολή του Rim baud στη μεταρομαντική ποίηση, στην αναζήτηση της ποιητικής Α­ λήθειας, της οποίας γίνεται απόστολος απορρίπτοντα ς παραδομένες επιρροές, ο Κ αστανάκης αναγνωρίζει τη ζωογόνο παρουσία του Baudelaire επίσης ποιητή ενός μύθου και μιας καταλυτικής για τη νεοτερική ποίηση επίδρασης, που αναγ­ γέλλει τη μετάλλαξη των αξιών από το έλλογο στο μη ελλογικευμένο, από την πεζότητα της κα ­ νονικότητας στο μυστήριο της ανακάλυψης. «Μοιάζει πω ς ο Rimbaud δεν εγνώρισε κανένα σχεδόν συγκαιρινό του ποιητή,... Αν θελήση ό­ μως κανένας επίμονα να προσέξη στο έργο του με τη μόνιμη ιδέα ν ’ ανακαλύψη εκείνονα που υ­ πέταξε κά πω ς κάτω απο τον κολοσσό του τη συγκίνηση του εφήβου, θα συναντήση τον Baude­ laire.15 Π ρ αγματικά ο Rim baud μας τον θυμίζει κάποιες φορές αν και πολύ μακρυνά. Το ποίημα "Paris se repeuple” μας κάνει σε αρκετές στρο­ φές του να σκεφθούμε το "C harogne” και μερικά ακόμη ποιήματα α π ’ τα "Fleurs du Mai” . Επίσης κι όλη η ιδέα των "A ssis” έχει κάποια σχέση με τις "Petites Vieilles” του δασκάλου. Μα βέβαια δεν μπορούσε ο Baudelaire να επιρεάσει το Rimbaud όπω ς το Βέλγο Theodore M anon στις "Rimes de Joie” ή τον Iwan Gilkin και τους τό­ σους άλλους που χάθηκαν ή θα χαθούν στην ασημότητα του όχλου. Ο Rim baud επιρεασμένος δεί­ χνει ακόμα μια την πρω τοτυπία του... που μέσα του εξελίσει την ξένη ιδέα ω ς την πιο μεστή έκ ­ φραση της εντελώς ιδιαίτερής του μελαγχολίας. Μπορεί να πει κανείς πω ς ο Rim baud θυμίζει τον Baudelaire μόνο γιατί κά ποια συγγένεια πάθους τους εσχέτισε μοιραία». I

I ατά την κριτική διαμεσολάβηση της Germaine-Μ αμαλάκη-Φ όνσου16 στη φωνή του ποιητή επιζεί το μακρινό συλλογικό υποσυνείδητο της πα ιδικής ηλικία ς της άνθρωπο­ ί τητας. Η δεκτικότη τά της απέναντι στην \ ευαισθησία του Rim baud γίνεται αναγνώριι ι λ ση της αφετηριακής του θέσης στη νεοτερι­ κή λογοτεχνία. Ενσαρκω τής της ποίησης της α­ νήσυχης αναζήτησης που ανοίγεται στο ανεκ­ πλήρωτο, στο ανολοκλήρω το, ο Rim baud μετά

I

/ I

τον Baudelaire και μαζί με τον Verlaine, εισάγει τη συμβολιστική περίοδο στην ιστορία της ποίη­ σης, διατηρώντας τη μοναδικότητα και την ιδιαι­ τερότητα της προσω πικής του ποιητικής φράσης και πράξης που διαχωρίζεται τόσο από τη μουσι­ κότητα της τρυφερής βερλαινικής μελαγχολίας, όσο και από τους σαρκασμούς της νοσηρής ευαι­ σθησίας του Baudelaire. Οι ψ υχικές περιπέτειες του έφηβου ποιητή, οι ορμητικές φυγές του, οι ασ τραπόβολες οπτασίες του αποκάλυψ αν και κληροδότησαν μια «πρωτόγονη κα ι δυνατή τέ­ χνη» που μας καλεί να επιστρέφουμε στην «αρχέγονη πηγή των πολιτισμώ ν μας», αιώνια νέα. Για τη Ζωή Καρέλλη17 η δαιμονιακή λάμψη, το οδυνηρό φλέγόμενο πάθος, στο οποίο περιδινείται η ύπαρξη του Rimbaud, σφυρηλατούν δε­ σμούς αδελφικών φύσεων ανάμεσα στην ασυνή­ θιστη ζωική έκρηξη της ποίησής του και τον ασί­ γαστο πόθο, τα υπερήφανα βιώματα της εικονοπλασ τική ς ρυθμικής μπωντλαιρικής πρόζας. Οι λυρικοί δημιουργοί, που επονομάστηκαν «poetes maudits», αναλώνονται από την οντολογική δί­ ψα, πυρπολούνται από τον μαινόμενο έρωτα της ζωής, που μετουσιώνεται σε έφεση διείσδυσης στο χώρο μιας υ περπραγματικότητας, στην ο­ ποία πλαταίνει ο ορίζοντας του αισθητού σύμπαντος. Οι εκπνευματωμένοι ποιητικοί ρυθμοί ερμηνεύουν την αμφίρροπη πάλη της ψυχής να α­ γκαλιάσει υ περλογικά το μυστήριο της ύπαρξης, άλλοτε προσεγγίζοντας, σε μια υπερβατική προοπτική, την άμεση θέαση της άγνωστης αλή­ θειας, που την περιβάλλει, κι άλλοτε διαχεόμενη, με ζωτική ορμή στα όντα, τα πράγμ ατα κα ι τις λέξεις, επιζητώ ντας να κυριαρχήσει στον φυσικό περίγυρό της. Αν το μελέτημα της Ζωής Καρέλλη είδε το φως στα Σημερινά Γ ρά μματα , φορέα πνευματικής ζω­ ής της συμπρωτεύουσας, σε μια άλλη πνευματι­ κή εστία, με εξίσου μακραίωνη παράδοση και ακμή, με όχι λιγότερο έντονη πολιτιστική φυσιο­ γνω μία, αναπτύσσει τη μορφωτική του δράση, με την ευρύτατη, γαλλικ ής προέλευσης, παιδεία του ο Α ρσένης Γεροντικός. Καθηγητής στη Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων παραδίδει τη σκυτάλη της ευ­ ρωπαϊκής του εποπτείας της λογοτεχνίας στους μαθητές του. Σταχυολογεί κα ι αποδίδει στα ελ­ ληνικά: α) 12 Α ρισ το υργή μ α τα τη ς Π α γκό σ μ ια ς Λ ο γ ο τε­ χ ν ία ς.18 Ο Rimbaud πλαισιώνεται στο στερέωμα αυτό από κορυφαίες δημιουργίες τω ν Dante, La Fontaine, Goethe, Schiller, Baudelaire, Poe, κ.ά. Στο εισαγω γικό σημείωμα που προτάσσεται, ο μεταφραστής ευαισθητοποιεί το νεαρό αναγνω­ σ τικό του κοινό στον «λυρισμό του βυθού» γεννη­ μένο από «μια επαφή άμεση με την αιώνια αν­ θρώπινη ουσία», που η ρεμπαλντική ποίηση εγ­ καινίασε. Δεν χαρακτηρίζει όμω ς την ενδοστρέφεια αυτή ω ς απόλυτη αρχή, καθώ ς σημειώνει

------------------------ -αφιψύμα 71 δυο προγενέστερα ορόσημα για την ορθή τοποθέ­ τηση της αυτοθεώρησης του Rimbaud, της αμε­ σότητας της επαφής του με τα μύχια της ψυχής που επικάλυψε το επίχρισμα του πολιτισμού: «Μια σοβαρή νύξη (της στροφής προς τον εσω τε­ ρικό κόσμο του ανθρώπου) ήταν το γνώθι σαυτόν, ρίζα της επίσης, ό πω ς όλων των υπάρξισμών και αληθινά πολύτιμη ύπαρξη, ο Pascal». Η κατάδυση του Rim baud στα έγκατα των ψυ­ χικών τοπίων, με τόσο ανανεω τικές προεκτάσεις

για τη λογοτεχνία, είχε ω ς τίμημα «νέα λάβα», που πρώ τος ο Baudelaire μετάγγισε στη νεότερη ποίηση κα τά τον μελετητή, β) Μ εταφράσεις αποσπασμά τω ν 15 ξένων ποιητών19 (στους δημιουργούς του προηγούμενου ανθολογίου προστίθενται εδώ οι Henri Heine, Alfred de Vigny, Victor H ugo, Leconte de Lisle, Jose Maria de Heredia). Τα ανθολόγια του Αρσένη Γεροντικού απευθύ­ νονται στους μαθητές των Λυκείων και απ ο σκο ­ πούν στην αισθητική καλλιέργεια των νέων και στην ηθική τους διάπλαση. Π ρολογίζοντας το δεύτερο αυτό εκλόγιο ο Κώστας Β λάχος το τοπ ο­ θετεί σε συγκριτολογική προοπτική κα ι επιση­ μαίνει ότι η πείρα ξένων έργων προσφέρεται ως πολιτισμικό γεγονός, ω ς λογοτεχνική επίδραση αμφίδρομη, ω ς πράξη δω ρεάς και ανάκτησης: πρόκειται για την παρουσία της κλασ ικής ελλη­ νικής φιλολογίας στον πέρα από την Ε λλάδα ευ­ ρωπαϊκό λογοτεχνικό χώρο κα ι την παράλληλη επίδραση του τελευταίου στους νεοέλληνες ποιητές. Το 1971, εκατό χρόνια συμπληρώ νονται από την εποχή που ο ιαπετικός έφηβος έγραψε τα δυο, φλογερά αλληλέγγυα, γρ άμματα στους Iζαμπάρ κα ι Ντεμενύ, προσεγγίζοντας το Μ υστή­

ριο της ποιητικής δημιουργίας, χω ρίς λογοκρατικούς κανόνες, ω ς βιωματική σύνοψη αισθητικών και ηθικών δονήσεων, με πυρετική ενδοσκόπη­ ση, ταυτόσημη μιας κα τάδυσης στα μύχια της συλλογικής ύπαρξης. Η χρονιά αυτή στην πολυπρισματική ιστορική επιφάνεια της πρόσληψης του έργου του Rimbaud, σηματοδοτείται από: α) τη μετάφραση τω ν Ε κ λ ά μ ψ ε ω ν του Αλέξη Ασλάνογλου,20 β) την επιμελημένη από τον Γιώργο Π απαστάμου βιογραφία και ανθολόγηση κειμέ­ νων του Rimbaud στην εγκυκλοπαιδική σειρά Οι Γίγαντες του π νεύ μ α το ς.21 Ο Πρόλογος του μεταφραστή των Ε κ λά μ ψ ε­ ων,22 χρονολογημένος από τις 30 Σεπτεμβρίου 1970, στη Θ εσσαλονίκη, ανασυνιστά το λογοτε­ χνικό κα ι ιστορικό περιβάλλον της γένεσης του έργου του Rimbaud σε μια κοινωνιολογική προο­ πτική ερμηνείας του λογοτεχνικού γεγονότος. Η ιδεολογική του έρευνα απεικονίζει την κοινωνική κ α τάσταση, την ηθική υποκρισία της αναδυόμενης αστικοκρατούμενης Τρίτης Δ ημοκρατίας στην οποία εκκολάπ τονται τα καρπισμένα γονί­ δια της Ν έας, παρνασσικής κα ι μπωντλαιρικής κυρίως Ποίησης, αποδεσμευμένης από το συναι­ σθηματικό κλίμα και τα τεχνικά πλαίσια της ρο­ μαντικής στιχουργικής. Η προσπάθεια ανασυγκρότησης της προσωπι­ κότητας που προβάλλεται λογοτεχνικά στις Ε ­ κλάμ ψ εις, οδηγεί τον Α. Ασλάνογλου στην αντί­ ληψη μιας πνευματικής κοινότητας, μιας σ ύγκλι­ σης ευαισθησίας ανάμεσα στον Rimbaud και τον Marcel Proust και στην ακόλουθη ερμηνεία της δυσεξήγητης φράσης «γιατί εγώ είναι ένας άλ­ λος» του «Γράμματος του Οραματιστή»: Για την κριτική συνείδηση, αναπόσ παστο τμήμα της λο­ γοτεχνικής πρά ξης και στους δυο αυτούς δη­ μιουργούς, το έργο που προσεγγίζεται δια μέσου της αισθητικής συγκίνησης, είναι έκφραση ψυχι­ κής δραστηριότητας, ανάγεται σε μια εσωτερική ενέγεια, σε μια υποκειμενική διαίσθηση, όπου προσχηματίζεται ω ς πνευματική ουσία. Η κριτι­ κή απόσταση του δημιουργού διαφοροποιεί το κοινωνικό εγώ της καθημερινής εμπειρίας, από τη διαδρομή του πνεύματος, από τα εξελικτικά στάδια του στοχασμού, από την καμπύλη της ζω­ τικ ής ορμής που επικαιροποιούνται και συγκε­ κριμενοποιούνται στο έργο, στου οποίου την εκ ­ κόλαψη ο δημιουργός παρευρίσκεται.

πορρίπτονται εδώ διαδοχικά οι μονοδιά­ στατες ερμηνευτικές προτάσεις που τόνι­ σαν στο έργο του Rimbaud: α) τη διαλεκτι­ κή σχέση αμαρτίας-εξιλέωσης, σύμφωνα με το πνεύμα του οικογενειακού καθολικισμού που, με κύριο φορέα την αδελφή του ποιητή Ισαβέλλα, καλλιέργησε την άποψη της επι­

4

72 αφιέρωμα------------------------θανάτιας μεταστροφής του· (3) την κοινωνική κριτική και τον οραματισμό μιας Π οίησης, που αποστολή της έχει να φωτίσει την πορεία τω ν αν­ θρώπων μέσα από την Ιστορία· γ) την επιστημο­ λογική θεώρηση της ποίησης ω ς γνω στικού εργα­ λείου, ω ς μέσου πρόσβασης στη γνώση· δ) τη βίαιη κοινωνική αμφισβήτηση που υποθάλπει τη μανία καταστροφ ής μιας κοινω νικής τάξη ς διαστρεβλωτικής της πρω τογενούς κα θαρότητας του ανθρώπινου όντος· ε) την αντίληψη της ποίη­ σης ω ς ουσίας ζωής, ω ς υπαρξια κής πείρας, ανα­ τρεπτικής της ηθικής του αστισμού. Ο Α. Ασλάνογλου προσεγγίζει την πρ α γμ ατι­ κότητα του ποιητικού εγώ μέσα στην ουσία της εκδήλω σής του στο έργο και στη ζωή του Rimbaud, μέσα σ ’ ό ,τι ονομάζει «προσωπική χη­ μική περιουσία» ανατρέχοντας, με μια επιστημο­ νική μεταφορά που δανείζεται από ένα σ τίχο της Κ ίνησης των Ε κλάμψ εω ν, στην πολυπλοκότητα των θεαματικώ ν μετασχηματισμώ ν των χημικών φαινομένων. Μ ελετά την εγγραφή του Rimbaud στην πορεία της ιστορίας του καιρού του (πραξι­ κόπημα της 2ας Δ εκεμβρίου 1851, εξορία του Hugo, γαλλοπρω σσ ικός πόλεμος), αλλά κα ι τις κα λλιτεχνικές ωθήσεις που τον καθόρισαν, τις λογοτεχνικές αρχές, τάσ εις, θέσεις που υπερχει­ λίζουν την ιστορική επιφάνεια μιας εποχής. Θεω­ ρεί τις αποδημίες του λάκτισμα, εξέγερση κα τά της Τρίτης Δ ημοκρα τίας. Ο αυτοεξόριστος, που έκανε τη ζωή του πύρινο συνώνυμο τη ς ποίησής του, ζύμωσε την υποκειμενικότητά του στο κοι­ νωνικό και ηθικό πρόβλημα, σύμφυτο στο αν­ θρώπινο γένος που επιδέχεται πολλαπλές ερμη­ νείες: θεολογική, μεταφυσική, υπαρξιακή, βιολο­ γική. Ο άνθρωπος στην προοπτική αυτού του προβλήματος είναι ανελεύθερο ενεργούμενο του πεπρωμένου κα ι τω ν κοινωνικών πειθαναγκα­ σμών. Έ τ σ ι φ ωτίζεται από τον μεταφραστή η θε­ ατρική υφή πολλών Ε κλάμψ εω ν, η παραστασιακή τους μορφή, η λειτουργία του ποιητή ω ς τραγι­ κού κω μωδού του ίδιου του τού δράμ ατος. Τα επιστημονικά εφόδια, για να αντεπεξέλθει στα ποικίλα μεταφ ραστικά προβλήματα του έρ­ γου, ο Ασλάνογλου αντλεί από την έκδοση των απάντω ν του ποιητή στη σειρά «Bibliotheque de la Pleiade».

To εισαγω γικό σημείωμα κλείνει καθιδρύοντας μια διττή σχέση: α) μεταξύ έργου κα ι μεταφρα­ στή, β) μεταξύ έργου και αναγνω στώ ν. Η βίωση της πνευματικής περιπέτειας του Rimbaud συστρατεύει το μεταφραστή σ τις ερμηνευτικές δια­ μάχες που αναφύονται στους διαδοχικούς ορί­ ζοντες αισθητικής πείρας τω ν Ε κλάμψ εω ν, με την προσφορά της προσ ω πικής του κριτικής στάσης. Ε ξάλλου, οι αναγνώ στες καλούνται να αντιληφθούν τη θέση τους α νάγοντας το έργο στο δικό τους σύμπαν αναφ οράς, κα θιστώ ντας την ανάγνωση της ποιητικής πορείας του Rimbaud

σ τις Ε κλά μ ψ εις, δημιουργική έναρξη, πρότυπο αντίστασης στο δυσεξάλειπτο δέος που επέβα­ λαν στον άνθρωπο, κα τά την ιστορική διαδρομή του αυταρχικά , ολοκληρω τικά οργανωμένοι κοι­ νωνικοί μηχανισμοί. Το 1971, ο ευβοεύς Γ ιώργος Π απ αστά μος, συγ­ γραφ έας πα ιδαγω γικώ ν βιβλίων (Σκέψ εις για το δ ά σ κ α λο και το παιδί), ποιημάτω ν (Τ ραγούδια τη ς Ζω ής και της Α γά π η ς , έπαινος Φιλαδελφείου διαγωνισμού), επιμελήθηκε σ τον 8ο τόμο της Με­ γάλης Π αγκοσμίου φιλολογικής, καλλιτεχνικής, θεατρικής και μουσικής εγκυκλοπαίδειας, Οι Γί­ γα ντες του Π νεύματος, με πρόλογο του Ι.Μ . Παναγιωτόπουλου, βιογραφία κα ι κριτική θεώρηση του έργου του Rimbaud.23 Η μελέτη αυτή περι­ λαμβάνει: α) θαυμαστή για το λυρικό της πάθος μετάφραση μέρους του Μ εθυσμένου Καραβιού και αισθητική αξιολόγησή του από τον Λεωνίδα Π ολυδεύκη, (φιλολογικό ψευδώνυμο του Κώστα Α βραμόπουλου), στον οποίο ανήκουν επίσης ε­ ξαίρετες μεταφράσεις ποιημάτω ν των Baudelaire, Hugo, Verlaine, β) μεταφράσεις αποσπασμά τω ν τω ν Ε πιφω τισμώ ν (είναι η απόδοση που υιοθετεί­ ται από τον Γ. Π απαστάμου για τις Illuminations) από τους Γιώργο Σημηριώτη κα ι Τ. Βαρβιτσιώτη, και εκτενές κριτικό σχόλιο για τον ποιητή, του μεταφραστή του Γιάννη Σφακιανάκη που τονίζει τη μοναδικότητα του περάσ ματος του Rimbaud «πυριφλεγούς αερόλιθου», από το στερέωμα της τέχνης, όπου μεγάλοι δημιουργοί ανταλλάσσουν σαν φάροι τις φευγαλέες ασ τραπές τους: Villon, Poe, Verlaine, Rilke, Milosz, Καβάφης. Ξαναβρίσκουμε το μεγαλύτερο μέρος τω ν ω­ ραίων αυτών, σελίδων στους Μ εγάλους ποιητές της Γκράτσιας Δεπούντη,24 ποιήτριας κα ι πεζογράφου, όπου ο οραματιστής Rimbaud υψώνεται σ τις κορυφές της πα γκ όσμιας ποίησης με τους Ζαρατούστρα, Η σαΐα, Σαπφώ, Βιργίλιο, Θερβάντες, Σαίξπηρ, Γκαίτε, Πούσκιν, Πόε, Στρίντμπ εργκ κα ι Ταγκόρ. Ε κ τό ς των Γιγάντω ν του Π νεύματος, η Π α γκ ό σ μ ιο ς Ιστορία του Π ο λιτι­ σμού, του Will D urant, αποτελεί μια εξίσου πλού­ σια πηγή από την οποία η ποιήτρια άντλησε το περιεχόμενο των δοκιμίω ν της. Οι γρ απτοί αντίλαλοι της δόξας του Rimbaud που κα ταγράφ ηκαν, ενισχύονται από δυο προφο­ ρικούς αγωγούς της εικόνας του Rimbaud στην Ελλάδα: Α) Π ροσκεκλημένος του Γαλλικού Ινστιτού­ του Αθηνών, με την ευκαιρία της συμπλήρω σης εκατό χρόνων από τη γέννηση του ποιητή, ο καταλύτης του μύθου του Rimbaud, Etiemble, καθη­ γητής τότε του Π ανεπιστημίου του Montpellier, αφιερώνει τη δεύτερη από τις προγραμματισμέ­ νες διαλέξεις του στο έργο που του χάρισε διεθνή αίγλη- κεντρικός άξονας της ομιλίας του: ο μετε­ ω ρικός χα ρ ακ τήρ ας της λογοτεχνικής ζωής του Rimbaud, η βραχύτητα του ποιητικού του λόγου

αφιέρωμα 73

καν η μυθολογική παραγω γή που απορρόφησε τον πρω τότυπο φιλολογικό, κριτικό σ τοχασμ ό, κ αι αναπτύχθηκε στην περιφέρεια της περίεργης μοίρας του, ό ταν διέκοψε τους δεσμούς με την τέχνη του. Α υτές ακριβώ ς τις κατεστημένες ά­ σ το χες ερμηνείες του έργου και της ζωής φιλοδο­ ξεί να ανατρέψει. Είναι απ ο καλ υπ τικό ότι η ομι­ λία έκλεισε με την επιγραμματική φράση τού Adieu και Saison en Enter: «Je suis rendu au sol, avec un devoir: (sic) k chercher». Η αλλαγή στίξης στη φράση, όπω ς αυτή πα ρα­ τίθεται από τον Α κροατή στην Κ αθημερινή25 δη­ λώνει την ίδια την αναζήτηση της αλήθειας που πρέπει να εμπνέει τους αντικειμενικούς μελετη­ τές, την πρόθεση του ομιλητή να εξυγιάνει τη μορφή του ποιητή του από όλες τις παραφιλολογικές προσχώ σεις που αλλοίωσαν την αληθινή ρεμπαλντική φυσιογνωμία. Β) Την επόμενη χρονιά, ο πολυγραφ ότατος μυθιστοριογράφος Andre Dhotel, συγγραφέας του Oeuvre logique de Rim baud μελέτης που επα νεκδόθηκε το 1952, αναθεωρημένη κα ι επαυ­ ξημένη, με τον τίτλο Rim baud et la revoke moderne, έδω σε στην αίθουσα του Π αρνα σσο ύ διάλεξη με θέμα «Le monde de Jean-A rthur Rim­ baud» ω ς προσ κεκλημένος της «Ligue Francohellenique»,27 εμπνευσμένη από το έργο του. Το έργο του Rimbaud εμφανίζεται σ τον κριτικό σ τοχασμ ό του Dhotel ω ς η μαρτυρία «που αναδύ­ εται από μια α νταρσία που είχε το προνόμιο να α ­ ποκαλυφθεί ω ς επιστροφή στη συνείδηση και στην έκχυση φωτός μετά από μια πολύ διαδεδο­ μένη αμφιβολία». Το είδος αυτό λογικής, που ανέτρεψε με τρόπο θαυμαστό την αντιφατική λογική της γνώ σης, α­ ναβιώνει πολύ αρχαίες δ οξασίες και σ υνάμα εξεικονίζει μια επίκαιρη ανταρσία κα τά του σ χο λ α­ στικού, αριστοτελικού πνεύματος, για χάρη των ελπίδω ν τη ς εξαπατημένης πο λιτικά, λογοτεχνι­ κά, νεότητας. Το έργο του Rimbaud γίνεται μια αρνητική α­ πόδειξη, μια επιβεβαίωση με τη συνεχή αμφιβο­

,26

λία, κα ι δίνει ένα θαυμαστό χαρ ακ τήρ α απείρου στην αέναη αναζήτηση της αληθινής ζωής, που ο πο λιτισμός μας άφησε να χαθεί λόγω της ρήξης κάθε ουσιώδους επαφ ής με τις αρχές της φύσης. Είναι η πρώ τη έκκληση για την επιστροφή σε μια προλογική νοοτροπία, σε μια αντιαυταρχική α­ ποκάλυψη μιας θείας δύναμης, σε μια πρόκληση στις συνήθεις νοητικές κατηγορίες». Στο ποιητικό σύμπαν του Rimbaud, παρατηρεί ο Andre Dhotel, επανέρχεται συχνά το θέμα του αντικειμένου απ έναντι στο οποίο δεν υπάρχει τί­ ποτε που να παρεμβάλλεται ανάμεσα στο βλέμ­ μα και στο φ ως, πα ρεμ ποδίζοντας την πανθεϊστική μέθεξη, επικ αλύπ τοντας το χώρο του Α ορά­ του. Έ τ σ ι ερμηνεύεται το Γράμμα του Ο ραματιστή, κα ι αφαιρείται από την ποιητική του φράση η συναισθηματική ή ηθική φόρτιση. Η πνευματι­ κή μεταμόρφωση που υ ποβάλλει αυτή η θεώρηση του κόσμου μένει λ ογοτεχνική. Η φυγή κα ι η σιω­ πή του, οι έρημοί του ερμηνεύονται ω ς άρνηση να υποταχθεί στην ελλογικευμένη κριτική σκέψη, ω ς κατάφ αση της ανάγκης ενός νέου βλέμματος στον κόσμο «ανάμνηση του πρώτου άστρου, που μαρτυρεί για τα βάθη».

ια προσέγγιση του βιωμένου κοινωνικού περιβάλλοντος, μέσα στο οποίο εντάσσε­ ται η εξέλιξη του φαινομένου Rimbaud στην Ελλάδα, φωτίζει καταρ χήν την απ ό­ σταση μεταξύ της προδιαγεγραμμένης π α ­ ράδοσης παλιώ ν κύκλω ν λογοτεχνικής ζωής κα ι της ενόρασης μιας νέα ς λογοτε­ χνικής πείρας. Η αλλαγή ορίζοντα που επέφερε ο Rimbaud στο ελληνικό κοινό, γίνεται ορόσημο της αμφισβήτησης τω ν προσδοκιώ ν τω ν συνηθι­ σμένων στη ρομαντική ποίηση αναγνω στώ ν, της εξόδου τους από την πεισιθάνατη προβολή του δακρύβρεχτου συναισθηματισμού, από τη συγκι­

74 αφιέρωμα-----------------------νησιακή διάχυση, από την πομπώδη ατομιστική, λυρική έξαρση. Η γόνιμη παρουσία του καθόρισε πρω τότυπες δημιουργίες, πρόβαλε γενετικά πρότυπα, το έργο του μεταβιβάζοντας δρ ασ τικ ά τις ζω ντανές αρε­ τές του αποκάλυψ ε θεωρητικά πρ ογράμμ ατα, ε­ νεργοποιώ ντας μια θαυμαστή πνευματική διεισ­ δυ τικότητα στους ερμηνευτές του. Γράφ οντας το χειμώνα του 1938 τον Π ρό λο γο του Λ υ ρικο ύ του Βίου ο Ά γ γ ελ ο ς Σ ικελιανός βλέ­ πει σ τον Rimbaud την απ οκατάσ τασ η της ποιητι­ κής αισ θαντικότητας στην «κοσμική της περιω­ πή», την κορύφωση της υψηλής Π οίησης, «Κιβω­ τού των δημιουργικών αρχώ ν της Ζωής» ανυπότα χτη ς σ τις ο ρθολογιστικές, νοοκρατούμενες βε­ βαιότητες.28 Στην ομιλία του για τα λ ογοτεχνικά πενηντάχρονα του Π αλαμά, το 1936, αναγνω ρίζει στον Rimbaud την κα τεξοχήν ουσιαστική συνείδηση του κόσμου γνώ ρισμα κάθε αληθινά μεγάλης ψυ­ χής και ζω ής, μόνη δεκτή καταξίω ση της ανθρώ­ πινης μοίρα ς.29 Για τον Ο. Ελύτη τα θριαμβικά ξεσπάσ ματα του κόσμου στο ποιητικό σύμπαν του Rimbaud, Σημειώσεις 1. Ο μύθος του Rimbaud το «Μεθυσμένο Καράβι» και οι μετα­ φράσεις του στην Ελλάδα, Αθήνα, Επικαιρότης, 1986.

2. Για την ανανέωση της ερμηνευτικής του λογοτεχνικού κει­ μένου, ως συνεχούς ροής πράξεων της παραγωγικής πρόσ­ ληψής του, που προτείνει ο θεωρητικός στοχασμός του H.R. Jauss, παραπέμπω στις ακόλουθες δυο γαλλικές εκδόσεις-συλλογές αντιπροσωπευτικών του εργασιών των δυο τελευταίων δεκαετιών, με τριπλό άξονα αναφοράς: α) στην αισθητική πείρα που αναπτύσσεται στο εσωτερικό της τριαδικής αριστοτελικής αρχής: ποίησις, αίσθησις, κάθαρσις, β) την ιστορική θεώρηση της διαλεκτικής σχέ­ σης μεταξύ ερώτησης και απάντησης στο λογοτεχνικό πε­ δίο μέσα από την ανασύσταση των οριζόντων προσμονής καιγ) τη διαλογική δομή της κατανόησης που καθιδρύει τη λογοτεχνική επικοινωνιακή δραστηριότητα στη βάση των κατηγοριών μέσα στη σύγχρονη επικαιρότητα: της χειρα­ φέτησης και νεοτερισμού αλλά και της ταύτισης και της συναίνεσης: 1η) Pour une esthetique de la reception, πρόλογος του Jean Starobinski, nrf, Gallimard, 1978 («Bibliotheque des Idees») μετάφρ. του Claude Maillard, «Petite apologie de l’experience esthetique», σσ. 123-157 και 2η) Pour une hermeneutique litteraire, nrf. Gallimard, 1988, μετάφρ. του Maurice Jacob.

3. «Μέσα για μέσα», 10 Σεπτ. 1991, Βήμα («Νέες εποχές») σσ. Β4-Β5 και «Αρχαιολογία της διαμεσολάβησης» (1) («Νέες Εποχές») σ. Β2, 10 Νοεμ. 1991.

4. Βιβλιοπωλείο της «Εστίας», Ι.Α. Κολλάρου και Σία, Α.Ε. χωρίς χρονολογ, έκδοσης, σσ. 148-149.

5. Αυτόθι σσ. 46-47.

6. «Η περιπετειώδης ζωή του ποιητού Αρθρούρου Ρεμπώ» (4 Απριλίου 1929, σσ. 344-345 καθώς και «Η μποέμικη ζωή του Πωλ Βερλαίν» (11 Σεπτεμβρίου 1932) και «Η αληθινή ζωή του Πωλ Βερλαίν, Αρθρούρος Ρεμπώ» μετάφραση άρ­ θρου του Edmond Pelletier, σε δέκα επιφυλλίδες από την 21η Μαρτίου μέχρι και την 6η Ιουνίου 1935. Η εβδομαδιαία κυκλοφορία του προδρόμου αυτού, ως προς τη μορφή και το ύφος, των συγχρόνων ελληνικών περιοδι­ κών ποικίλης ύλης έφτανε μέχρι του αριθμού των τριάντα

η πρ ισματική «πολυδιάστατη» όραση της Π ρ αγ­ ματικότητας που, με τη βεβαιότητα τη ς αθωότη­ τα ς, πα ρ α κά μ π τει τις «εννοιολογικές διαστρε­ βλώ σεις» κα ι επαναφέρει τις λέξεις στην πρω ­ ταρχικ ή τους φύση κ ά νοντας διαφανή τα πά ντα , η αντίσταση σε μια κορεσμένη λογοτεχνική γη, η σύγκρουση του ποιητή με τους φραγμούς μια α­ πατηλή ς έλλογης κοινω νικής τάξη ς κα ι τα δεσμά του γλω σσικού υλικού που αυτή όρθωσε, του χάρισ αν την προνομιούχα λειτουργία της εσώ τε­ ρ ης πείρας του. Η επανασ τατικ ή πνοή της ποίη­ σης αυτού του ουσιαστικού προγόνου της υπαρ­ ξιακής αγω νίας της εποχής μας και αποστάτη του νομιμοποιημένου κλασικού χώρου του λογο­ τεχνικού συντηρητισμού, διατρέχει την ευαισθη­ σία τω ν σύγχρονω ν λυρικών δημιουργών. Η καμπύλη της φήμης του Rimbaud στην Ελ­ λάδα, που σ υχνά συμπορεύεται αδελφ ικά με τον Baudelaire - είναι σ ημαντικό ότι είχαν κοινούς μεταφ ραστές κα ι κριτικούς σ χολιασ τές - εμφα­ νίζεται α διάπτω τα ανοδική. Η δυναμική αξία του έργου του δεν έπαψ ε να ακτινοβολεί, εναρμονί­ ζοντας τις α π οκλίσεις μεταξύ πολιτισμώ ν μέσα στην ανθρώπινη καθολικότητα. χιλιάδων φύλλων. Είναι αποκαλυπτική της εικόνας αυτής του Rimbaud η παρουσίαση στα Κυπριακά Χρονικά γράμ­ ματος που ο ποιητής έστειλε από την Κύπρο (από τα Lettres με επιμέλεια έκδοσης του Paterne Berrichon το 1899)· το γράμμα παρατίθεται στην Anthologie des poetes franqais contemporains, του G. Walch, τ. A, Paris, Leyde, 1919, σ. 451, από τον μαχητικό φιλόλογο Ιωάννη Συκουτρή: «(Ο Rimbaud) είναι γνωστός για τον πολύ πλάνητα βίο που έζησε με τον... Paul Verlaine». Η πρώτη διαμονή του Rimbaud στην Κύπρο (16 Δεκεμβρίου 1878-Ιούνιος 1879) φωτίζεται με υποδειγματική ερευνητική μεθοδικότητα από τα στοιχεία που προσκόμισε η μελέτη του Roger Milliex, που ανέπτυξε θαυμαστή δραστηριότητα ως μορφωτικός α­ κόλουθος της Γαλλικής Πρεσβείας στη Λευκωσία: «Le premier sejour d’Arthur Rimbaud a Chypre» (Κυπριακοί Σπουδαί, τόμ. ΚΘ', 1965, σσ. 101-110). Αναδημοσίευση στην Επιθεώρηση nota bene, άνοιξη 1984, σσ. 75-86).

7. «Το φαινόμενον Ρεμπώ», 13 Δεκεμβρίου 1931, σ. 1561. Συγγραφεύς του άρθρου που υπογράφει με το ψευδώνυμο Ευπαλίνος είναι ο Μήτσος Παπανικολάου, ποιητής του Μεσοπολέμου, διευθυντής του περιοδικού Μπουκέτο, του οποίου οι μεταφράσεις ποιημάτων των Baudelaire (στο Νουμά και το Βωμό), Laforgue, Valery, Apollinaire, μας ει­ σάγουν σ’ ένα αυτόνομο σύμπαν συνειδητής βίωσης και α­ ριστοτεχνικής ανάπλασης των πρωτοτύπων κειμένων. Σε κριτικές μελέτες του στα Νεοελληνικά Γράμματα σημείω­ σε με ενθουσιασμό την ανερχόμενη ποιητική ιδιοφυία του Ελύτη και του Σεφέρη.

8. 25 Δεκεμβρίου 1957: «Ρεμπώ ο τυχοδιώκτης» και «Ο Ρε­ μπώ στην Αβησσυνία», (sic) Το βιβλίο της Ε. Starkie γραμ­ μένο κατά την έκρηξη του Ιταλοαβησσυνιακού πολέμου, που ο Etiemble στη Γένεση του μύθου του Rimbaud θα χα­ ρακτηρίσει ως την «πρώτη μελέτη που επιχειρεί να ξεπεράσει τις καλύτερες γαλλικές εργασίες» (Gallimard, 1954 σσ.

382-386) κυκλοφόρησε στα αγγλικά το 1947 (Rimbaud in Αbyssinia), Charlenton Press, 1937, και σε γαλλική μετάφρα­ ση της συγγραφέως το 1938 Rimbaud en Abyssinie (Payot): Η πρωτότυπη έκδοση του βιβλίου αυτού εγνώρισε δυο πρό­ σφατες εκδόσεις το 1982 και 1989 σε γαλλική μετάφραση από τον Alain Borer, (Flammarion, «Grandes biographies»).

9. «Μια έκθεση στο Παρίσι. Αυτόγραφα τριών καταραμένων

αφιέρωμα 75 ποιητών: Μπωντλαίρ, Βερλαίν, Ρεμπώ», Νέα Εστία, 15 Οκτ. 1937, σ. 1525-1529.

10. «Αρθούρος Ρεμπώ», Νέα Εστία, 1 Απρ. 1939, σα. 478-480, μετάφρ. Κ.Λ.

12. «Μια μελέτη του Ζακ Ριβιέρ για τον Αρθούρο Ρεμπώ» Νεο­ ελληνικά Γράμματα, 1 Οκτωβρ. 1938. Το επόμενο έτος ο Παράσχος συμπεριέλαβε το δοκίμιο αυτό στους Κύκλους του (σα. 114-126).

13. «Το μυστικό του Ρεμπώ», Νεοελληνικά Γράμματα, 7 Μαΐου 1938.

14. Χρ. Α', Νοέμ.-Δεκ. 1919 σσ. 5-11. Η προσέγγιση του έργου του Ρεμπώ από τον Θράσο Καστανάκη προσπερνά την επιπόλαιη δόξα των πρώτων καταξιώσεων, για να συλλάβει ε­ νορατικά το βαθύτερο, ηρωικό, μυστικιστικό νόημά του. Ο Rimbaud ενσαρκώνει την πνευματική πείρα που φτάνει στο Άγνωστο μέσα από την πράξη του Λόγου, και καταυγάζεται από το αληθινό φως που εκπέμπει με τη λυτρωτική της αρετή η Τέχνη, όταν απαρνιέται τους ρυθμιστικούς κατα­ ναγκασμούς του καθημερινού κόσμου, τις συνειρμικές α­ κολουθίες της κοινής λογικής. Το «Μέγα Αόριστο» έννοια πρωταρχικής σημασίας για τη σύλληψη της «ιδεώδους εκ­ δήλωσης του ποιητή», που επιχειρεί ο Καστανάκης στις σελίδες αυτές, είναι η μεταφυσική προβολή της ποιητικής του Rimbaud, που αποκαλύπτεται μέσα από τη φαινομενι­ κή νοηματική ασυνάφεια, καθώς η έλλειψη ειρμού, αλληλένδετων ιδεών μεταλλάσσεται με δυναμικές αλληγορίες σε μετονειρική πρόσβαση στην υπερπραγματικότητα του αιώνιου. Η φυγή του Rimbaud είναι η επιτακτική επιβε­ βαίωση της αποστροφής του απέναντι στο τετριμμένο, στο πολύ γνωστό, στην κοινοτοπία που οδηγούν στην πλάνη τον ποιητή. Ο Καστανάκης θεωρεί ότι ο πυρετός της δη­ μιουργίας κορυφώνεται στο Bateau Ivre, όπου η επαλληλία ή μάλλον η σύμφυρση των κεντρικών σημείων των θεματι­ κών αξόνων υπερβαίνει τα όρια της σκέψης και γεννά την φρεναπάτη. Η συνείδηση της υπέρμετρης πνευματικής του δύναμης ωθεί τον Rimbaud μέχρι την απαίτηση να παρα­ βιάσει το χώρο του «Αδυνάτου».

15. Ο G.A. Borgese υπήρξε ομοίως ευαίσθητος στη σημασία των λεπτών ανταποκρίσεων που συνέδεσαν τη ζωή και το έργο των δύο ποιητών στη σύγχρονη ποίηση, τους δρόμους Αυθεντικής Ποίησης: «Ο Αρθρούρος Ρεμπώ, ο καταραμέ­ νος ποιητής, φαίνεται σαν να γεννήθηκε μέσα από τις στροφές της "Benediction”. Έτσι, η κα Ρεμπώ ενσαρκώνει την "απαίσια μπωντλαιρική μητέρα” ». (Προμν. άρθρο στην υποσημ. 10).

16. Βραδυνή, 3 Φεβρουάριου 1954.

17. Αρθούρος Ρεμπώ, Σημερινά Γράμματα, Φεβρ.-Μαρτ.-Απρ.

1955, σσ. 107 και 110. Η γλωσσομαθής αδελφή του διακε­ κριμένου Θεσσαλονικέως λογοτέχνη Πεντζίκη, Χρυσούλα Αργυριάδου, ιδρυτικό στέλεχος του περιοδικού «Κοχλίας» ενέγραψε την παρουσία της στο λογοτεχνικό χώρο ως ποιήτρια, διηγηματογράφος, δοκιμιογράφος, κριτικός θεά­ τρου. Σημειώνω τη μελέτη της Το Απόλυτο στο έργο του Κλωντέλ, 1954.

18. Ιωάννινα, 1971.

19. Ανθολόγιο ξένης ποιήσεως, Ιωάννινα 1976.

20. Αθήνα, Πανδώρα.

21. Τόμος 8ος, Προλεγόμενα Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου, Αθήνα, Εκδόσεις «Πολιτισμός».

22. Προμν. εκδ. σσ. 7-35.

23. Εκδόσεις «Πολιτισμός», σσ. 133-142.

24. Δρυμός, 1977, σσ. 181-193.

25. «Εις το Γαλλικόν Ινστιτούτον. Περί Αρθούρου Ρεμπώ. Η δευτέρα διάλεξη του κ. Ετιάμπλ.» 16 Απριλίου 1954, σ. 2. Στην μνημειώδη διατριβή του για τον Ρεμπώ ο Etiemble υ­ ποδηλώνει συμπερασματικά το ίδιο δίδαγμα από τη ζωή του Ρεμπώ: «La vie de Rimbaud nous enseigne le "devoir a chercher” et meme quel devoir chercher: "la realite rugueuse” qu’il faut iteindre», Gallimard 1954, σ. 435.

26. 1933, εκδ. Mezieres, (Coll. «Cahiers Ardennais») εκδ.

Gallimard (To 1965 ο ίδιος συγγραφέας δημοσίευσε στις εκδ. Albin Michel La Vie d’Arthur Rimbaud). Ο Στέλιος Ξεφλούδας σε βιβλιοκριτικό του σημείωμα («Η Επικαιρότης

27.

28.

29.

30.

του Ρεμπώ», Νέα Εστία, 1η Ιανουάριου 1953) βλέπει στην πολλαπλότητα των ερμηνειών που επιδέχεται το έργο του Ρεμπώ την απόδειξη της ακατάφθορης ζωτικότητάς του και τοποθετεί σε μια παράλληλη θεώρηση, τα βιβλία που αφιέρωσαν στον ποιητή, οι A. Dhotel και Η. Miller (πρόκει­ ται για τη μετάφραση από τον F. Roger-Camaz του Rimbaud, το 1952, Lausanne, Mernod· επανέκδοση το 1956 από την «Bibliotheque des arts»): έργα υποκειμενισμού θρεμμένου με συγγενείς βιωματικές καταστάσεις, που δεν αποκλείουν αλλά συμπληρώνουν την επιστημονικά αντι­ κειμενική κριτική.

6 Απριλίου 1955, «Le monde de Jean-Arthur Rimbaud». H διάλεξη αυτή είχε ζωηρή επιτυχία («vif succes») σημειώνει η Δ/ντρια του «Συνδέσμου» κ. Αλίκη Καρακάση στο Αρ­ χείο Εκδηλώσεων. Στο τέλος του ιδίου μηνός ο Albert Camus, ομοίως προσκεκλημένος του «Ελληνογαλλικού Συνδέσμου», έδωσε στην ίδια αίθουσα διάλεξη με θέμα «Ο καλλιτέχνης και η εποχή του». Ικαρος, 1965, σσ. 65-66 και αυτόθι: «... αυτό που περιμέ­ νουμε πραγματικά από την Ποίηση... Είναιη ανάγκη ακρι­ βώς της απολύτως φωτεινά διαρθρωμένης διαπίστωσης της βασικής βιολογικής αυτονομίας της ανθρώπινης αισθαντικότητας που... είναι σήμερα σε θέση... ν’ αναλάβει... την κοσμική δημιουργική της μέθεξη απ' ευθείας απ’ τον ίδιο Δημιουργό... Και τέτοια θα 'ταν, χωρίς άλλο, η πάνσοφη εγρήγορση που υπονοούσε - κατά διαίσθηση έ­ στω - ένας Arthur Rimbaud...». Πεζός Λόγος Γ', Ίκαρος, 1981, σ. 100. Ανοιχτά χαρτιά, Αστερίας, 1974, σσ. 74 (Η λυρική τόλμη), σσ. 99 (Τέχνη-Ψυχή-Τόλμη) σσ. 136 (Τα κορίτσια), σσ.

249, 304, 320 (Το χρονικό μιας δεκαετίας), σσ. 337, 363, 392 (Τα κείμενα) και σσ. 443-453 (Επίμετρο). Η επιγραμματική παράθεση της φράσης που προτάσσεται στους Προσανατολισμούς του (Ίκαρος, 5η έκδοση, 1970, σ. 9): «Dipart dans l’affection et le bruits neufs» υποδηλώνει ότι οι ποιητικοί παλμοί του Ο. Ελύτη αγκαλιάζουν την ταυτόηχη πηγαία εκδηλωτικότητα της ποιητικής ζωής του Rimbaud στην οποία έχουν εκτραφεί. Η διεγερτική επικοι­ νωνία με την πυριφλεγή ατιθάσευτη φραστική μέθη του Rimbaud οροσήμανε την ωρίμανση της έννοιας του φωτός στην ποιητικότερη έκφρασή της από τον δημιουργό του Μικρού Ναυτίλου. Στη συνομιλία του με τον Γιώργο Κ. Πηλιχό (Το Βήμα, 1 Δεκεμ. 1991, «Νέες Εποχές» σσ. Β6 και Β7 7) ο ογδοντάχρονος ποιητής των Ελεγείων της Οξώπετρας, ζει στιγμές αναδρομικών κριτικών παρεμβάσεων, που τροφοδότησε η αλλοίωση του γνήσιου αισθήματος, του οντολογικού βάθους των ποιημάτων του από ανεπαρκώς μυημένους στον λόγο του κριτικούς-αναγνώστες, ανίκα­ νους να απομυστικοποιήσουν τα σήματά του. Ο Ελύτης α­ ποκαλύπτει ότι ο χρόνος δεν άμβλυνε την καταλυτική ε­ νέργεια της επίδρασης του Rimbaud, ούτε ατόνησε η ψυχι­ κή έξαρση, η ακτινοβολία της συναρπαστικής αυθεντίας της Εποχής στην Κόλαση. Στη συνάντηση αυτή μετά την απαγγελία στίχων του Μικρού Ναυτίλου από τη σύντροφο των ώριμων χρόνων του ποιήτρια, Ιουλίτα Ηλιοπούλου, («Αλλά για τον άλλον (η θάλασσα) είναι κάτοπτρο αθανα­ σίας... Μια διάρκεια που μόνον το ίδιο της το εκθαμβωτι­ κό φως δεν σ’ αφήνει να τη συλλάβεις...», παρεμβαίνει ο Οδυσσέας Ελύτης και κλείνει με συγκίνηση τη συζήτηση μ’ «Η αιωνιότης είναι ανακατεμένη με ήλιο, λέει ο Rimbaud. Να σας το πω μάλιστα όπως ακριβώς το λέει στη γλώσσα του». Και απαγγέλλοντας τους γαλλικούς στίχους μετα­ φράζει: "Ξαναβρέθηκε. Τι; Η αιωνιότης. Είναιη θάλασσα, η ανακατεμένη με τον ήλιο». Η καταληκτήρια φράση της συνομιλίας του: «Ναι το πιστεύω: ο θάνατος δεν είναι το τέρμα», αναθυμίζει στον δημοσιογράφο που κατέγραψε την πολύτιμη αυτή ποιητική μαρτυρία τον αποφθεγματικό ορισμό των Θρήνων του Holderlin από τον Τάκη Παπατσώνη, που αναμετρά τη βιωματική πείρα του ανθρώπου και ποιητή με την πέρα από τον θάνατο αιωνιότητα: (Οι Θρήνοι είναι η) «παρηγορότερη και αισιοδοξότερη αποκά­ λυψη της αθανασίας μας».

76 αφιέρωμα-

Ο Χένρυ Μίλλερ για τον Ρεμπώ [Αποσπάσματα από το βιβλίο του Χένρυ Μίλλερ Ο καιρός των δολοφόνων. Μετ.: Αντώνης Φωστιέρης-Θανάσης Θ. Νιάρχος. Αθήνα, Ν εφέλη, 1982. Σελ. 136],

Ο Ρεμπώ■σχέδιο του Βεμλαίν

ρω τάκουσα να γίνεται λόγος για τον Ρεμπώ , το 1927, στο υπόγειο ενός βρώμικου σπιτιού στο Μ προύκλιν. Στα τριανταέξι μου χρόνια, βρισκό­ μουν ακ ό μα φυλακισμένος στη δίκιά μου ατέλειωτη Εποχή στην Κόλαση. Έ ν α συναρπαστικό βιβλίο για το Ρεμπώ κυκλοφορούσε στο σπίτι, αλλά δεν είχα κα ταδεχτεί να του ρίξω ούτε μια ματιά. Κι αυτό για τί σιχαινό­ μουν τη γυναίκα που ζούσε τότε μαζί μ α ς κα ι που ήταν δικό της. Σ τ’ αλήι ι θεία (πράγμα που το κ α τάλα βα πολύ αργότερα), η εμφάνισή της, ο χα ρ α ­ κτήρα ς της κα ι η συμπεριφορά της την έ καναν να μοιάζει με το Ρεμπώ , όσο εί­ ναι δυνατό να φ ανταστεί κα νένας κά τι τέτοιο. Αν και ο Ρ εμπώ ήταν το θέμα που συζητούσαν διαρ κώ ς η Θ έλμα κα ι η γυναί­ κα μου, δεν έκανα - το ξαναλέω - την παραμικρή προσπάθεια να τον γνω ρί­ σω. Α ντίθετα, αγωνιζόμουν μ ’ όλες μου τ ις δυνάμεις να τον διώξω α π ’ το μυαλό μου· μου φαινόταν τότε να ενσαρκώ νει το κ α κ ό πνεύμα που είχε προκαλέσει, δίχω ς να το ξέρει, τα βασανιστήρια κα ι την εξαθλίωσή μου. Π αρατηρούσα πω ς η Θ έλμα, που την αποστρεφόμουν, είχε ταυτιστεί μαζί του, τον μιμόταν όσο μπορούσε, όχι μόνο στην καθημερινή ζωή, αλλά κα ι σ τα ποιήματα που έγραφε. Ό λ α συνωμοτούσαν για να διαγράψω τ ’ όνομά του, την επίδρασή του, ακό­ μα κα ι την ύπαρξή του την ίδια. Βρισκόμουν τότε στο πιο χαμηλό σ καλ ί της σ ταδιοδρομίας μου κα ι το ηθικό μου ήταν κ α ταρακω μ ένο. Ξ αναβλέπω τον εαυ­ τό μου μέσα στο υγρό κα ι παγω μένο υπόγειο, να προσπαθεί να γράψ ει μ’ ένα μολύβι στο τρεμουλιαστό φ ω ς ενός κεριού: προσπαθούσα να συνθέσω ένα ποίη­ μα που να περιγράφει την ίδια μου την τραγω δία, χω ρίς να κατορθώνω να προ­ χωρήσω πέρα α π ’ την πρώτη πράξη. Σ ’ αυτή την κα τάσταση της απελπισία ς κα ι της σ τειρότητας, αμφέβαλλα, βέβαια, έντονα για την ιδιοφυία αυτού του δεκαεφ τάχρονου ποιητή. Ό ,τ ι άκουγα να λέγεται γι’ αυτόν μου φαινόταν σ αν επι­ νόηση αυτής της θεότρελης της Θ έλμας. Πίστευα πω ς είχε τη δύναμη να δη­ μιουργεί λ επτεπίλεπτα βασανιστήρια για να με κάνει να υποφέρω, επειδή με μι­ σούσε όσο τη μισούσα κ ι εγώ. Η ζωή που περνούσαμε οι τρεις μας, κα ι που την αφηγούμαι στο «The Rosy Crucifixion», φαίνεται να βγαίνει από κανένα διήγη­ μα του Ν τοστογιέφσκι. Σήμερα, αυτή η ζωή μού φαίνεται φ ανταστική κι απ ί­ στευτη. Το γεγονός, όμως, είναι π ω ς το όνομα του Ρεμπώ είχε βρει το σ τόχο του. Για έξι ή εφτά χρόνια ακόμη, ώ ς τη μέρα που σ υνάντησα την Α ναΐς Νιν, στη Λουβενσιέν, δεν είχα ρίξει ούτε ένα βλέμμα στο έργο του, αλλά με στοίχειωνε π ά ­ ντα. Μ ια ενοχλητική παρουσία. «Κ άποια μέρα θα χρειασ τεί να λογαριαστείς μαζί μου», μου ψιθύριζε αδιάκο π α σ τ’ αυτί. Τη μέρα που διάβασα τον πρώ το σ τίχο του Ρεμπώ , αναγνώ ρισα αμέσω ς πω ς ήταν από το «Μεθυσμένο Καράβι» που έκανε τη Θ έλμα να παραληρεί.

αφιέρωμα 77 Το Μ ΕΘΥΣΜ ΕΝΟ ΚΑΡΑΒΙ! Π όσο εκφ ρ ασ τικός μου φαίνεται, τώ ρα, αυτός ο τίτλος, στο φως τω ν μεταγενέστερων εμπειριών μου! Η Θ έλμα, στο μεταξύ, είχε πεθάνει σ ’ ένα άσυλο τρελών. Κι αν δεν είχα πάει στο Π αρίσι, αν δεν είχα αρχίσει να δουλεύω εκεί σοβαρά, μου φαίνεται πω ς κι η δίκιά μου μοίρα θα ή­ ταν παρόμοια. Σ ’ αυτό το υπόγειο τω ν ακραίω ν συνοικιών του Μ προύκλιν, είχε ναυαγήσει το κα ρά βι μου. Ό τ α ν τέλος ανοίχτηκα στο πέλαγος, είδα πια πω ς ήμουν ελεύθερος, πω ς ο θάνατος που είχα διασχίσει μ’ είχε ελευθερώσει...

Ρεμπώ ξανάφερε τη λογοτεχνία μέσα στη ζωή· εγώ προσπάθησα να ξανα­ βάλω τη ζωή μέσα στη λογοτεχνία. Έ χο υ μ ε κα ι οι δυο μια έντονη τάση στην εξομολόγηση κα ι δίνουμε προτεραιότητα στο ηθικό κα ι πνευματικό στοιχείο. Η ικανότητα στη «γλώ σ σα» , στη μουσική περισσότερο α π ’ ό,τι στη λογοτεχνία, είν’ ένα άλλο σημείο επαφ ής μας. Διαισθάνθηκα σ ’ αυτόν μια φύση ριζωμένη στο πρω τόγονο, ικανή για πα ράξενες εμφανίσεις. Ο Κλωντέλ χαρακτήρισε το Ρ εμπώ «μυστικό σε άγρια κα τάσταση». Κανέ­ ν α ς ά λλος χαρ ακ τηρ ισμ ό ς δε θα του πήγαινε καλύτερα. Δεν έκανε πουθενά. Π ί­ στευα πά ντα πω ς ίσχυε το ίδιο κα ι για μένα. Τ α κοινά μας σημεία είναι αναρίθ­ μητα. Θ α το εξετάσω λ επτομερειακά, γιατί μελετώ ντας τη βιογραφία κα ι τα γ ρ άμματά του, εμφ ανίστηκαν τόσο ανάγλυφες οι ομοιότητές μας, που δεν κ α ­ τόρθω σα ν’ αντισταθώ στον πειρασμό να τις κα ταγράψ ω . Δε νομίζω πω ς είμαι ο μόνος· πιστεύω πω ς υπάρχουν στον κόσμο αμέτρητοι Ρ εμπώ , που θ’ αυξάνο­ ν ται διαρκώ ς. Σκέφτομαι πω ς ο τύ πο ς του Ρεμπώ θ’ αντικατασ τήσει στο μέλ­ λον τον τύπο του Ά μ λ ε τ και τον τύπο του Φ άουστ. Η ρωγμή γίνεται όλο και μεγαλύτερη. Ω ς την πλήρη εξαφάνιση του παλιού κόσμου, το «ανώ μαλο» άτο­ μο θα τείνει όλο και περισσότερο να γίνει κοινό. Ο καινούργιος άνθρωπος δε θ’ αναφανεί παρά ό ταν θα έχει σ ταματήσει ο πόλεμος ανάμεσα στην ομάδα και το άτομο. Τ ότε θα θαυμάσουμε τον ανθρώπινο τύπο στην πληρότητά του και το μεγαλείο του...

0

Σε παρισινά τοίχο (1978-79)

78 αφιέρωμα---------------------------------------- —------------^ ν ας συγγραφέας βασανίζεται από μερικές λέξεις που επαναλαμβάνει συνέχεια - μας μαθαίνουν πολύ περισσότερα γι’ αυτόν α π ’ όλα τα στοιχεία που συλλέγονται από υπομονετικούς βιογράφους. Νά μερικές α π ’ αυτές που συναντάμε στο Ρεμπώ: αιω νιότητα, άπειρο, ευ σπλα χνία , μοναξιά, αγωνία, φως, αυγή, ήλιος, αγάπη, ομορφιά, ανή κουσ το, οίκτος, δαίμονας, άγγεI λος, μέθη, παράδεισος, κό λασ η, π λή ξη ... Είναι το υφάδι και το οδηγητικό ι ■ νήμα του εσωτερικού του τοπίου· μας μιλούν για την αγνότητά του, για τη βουλιμία του, για την ταραγμένη του διάθεση, για το φανατισμό του, για την ανεπιείκειά του για τη δίψα του απόλυτου. Ο Μ πω ντλαίρ ήταν ο θεός του που είχε βυθομετρήσει τις αβύσσους του κακού. Το ’χω ήδη πει πα ραπάνω , αλλά καλό είναι να το επαναλάβω , πω ς ο 19ος αιώ νας βασανίστηκε α π ’ το πρόβλημα του Θεού. Με την πρώτη ματιά φαίνεται να έχει αφιερωθεί στην υλική πρόοδο, στις ανακαλύψ εις κα ι τις εφευρέσεις, όλες τους με κέντρο το φυσικό κόσμο. Α λλά στο βάθος, όπου οι κα λλιτέχνες κα ι οι σ τοχαστές ρίχνουν πά ντα άγκυρα, βλέ­ πουμε μια βαθιά σύγχυση. Ο Ρεμπώ συνοψίζει την κα τάσταση αυτή σε μερικές σελίδες. Και σαν αυτό να μην ή ταν αρκετό, σημαδεύει ολόκληρη τη ζωή του με την ίδια μυστηριώδη σφραγίδα που χαρακτηρίζει ολόκληρη την εποχή. Ανήκει, αναμφίβολα, στον καιρό του περισσότερο α π ’ όσο ανήκαν ο Γκαίτε, ο Σέλλεϋ, ο Μ πλέικ, ο Ν ίτσε, ο Χ έγκελ, ο Μ αρξ, ο Ν τοστογιέφσκι. Σ ’ όλους τους τομείς, η ύπαρξή του μοιράζεται στα δυο, α π ’ το κεφάλι ω ς τα πόδια. Ανοίγει πά ντα μέτωπο από δυο πλευρές. Β ασανίζεται, συντρίβεται στον τροχό της εποχής. Τ αυτόχρονα θύμα κα ι δήμιος: αναφ έροντας τ ’ όνομά του, αναφερόμαστε αυτό­ ματα στην εποχή, το χώρο και τα γεγονότα. Τώρα που πετύχαμε τη διάσπαση του ατόμου, ο κόσ μος απ ο καλύπ τεται μέγιστος. Έ τ σ ι μπορούμε να βλέπουμε πρ ο ς όλες τις κατευθύνσεις ταυτόχρονα. Κ αταχτήσαμε μια δύναμη που κα ι οι θεοί ακόμα δε θα μπορούσαν άλλοτε να χειριστούν. Είμαστε εδώ, μπροστά στις πύλες της κόλασ ης. Θ α τις ανοίξουμε; Θ’ ανατινάξουμε την κόλαση; Το πι­ σ τεύω. Συλλογίζομαι πω ς δουλειά του μέλλοντος θα είναι ν ’ ανατινάξει την πε­ ριοχή του κα κού, ώστε να μην της μείνει πια το ελάχιστο ίχνος μυστηρίου. Θ’ ανακαλύψουμε τ ις πικρ ές πηγές της ομορφιάς, θα δεχτούμε η ρίζα κα ι το λου­ λούδι, το φύλλο κα ι το μπουμπούκι. Δε μπορούμε πια ν ’ αντισταθούμε στο κ α ­ κό- πρέπει να το δεχτούμε...

Η

ταν σκέφ τομαι τα άλλα μεγάλα πνεύματα τα σ ύγχρονα του Ρεμπώ - ό­ πω ς είναι ο Νίτσε, ο Στρίντμπεργκ, ο Ν τοστογιέφσκι - , όταν σκέφτομαι τις αγωνίες τους, τις δοκ ιμασ ίες τους, που ξεπερνούν εκείνες που οι σύγ­ χρονες ιδιοφυίες κατόρθω σαν να υπομείνουν, κοντεύω να πιστέψω πω ς το δεύτερο μισό του 19ου αιώ να υπήρξε μια από τις απ οτρόπαιες περιόδους της Ιστορίας. Α π’ αυτό το πλήθος των μαρτύρων, εκείνος που η τραγωδία του μοιάζει περισσότερο με κείνη του Ρεμπώ, είναι ο Βαν Γ κογκ. Γεννημέ­ ν ο ς ένα χρόνο νωρίτερα α π ’ το Ρεμπώ , πεθαίνει α π ’ το ίδιο του το χέρι, σχεδόν στην ίδια η λικία. Ό π ω ς ο Ρεμπώ , είχε κ ι αυτός μιαν άκαμπτη θέληση, ένα σχε­ δόν υπεράνθρωπο θάρρος, μιαν ενεργητικότητα κα ι μια καρτερία ασυνήθιστες, που τον βοήθησαν ν ’ αντιμετω πίσει τις χειρότερες δυσκολίες. Α λλά, όπω ς και το Ρεμπώ, αυτός ο αγώ νας τον εξάντλησε στην ακμή της ηλικία ς του· κατέρρευσε τη στιγμή ακριβώ ς που είχε κα τακτήσ ει εντελώ ς τα μέσα του. Η αλητεία, οι αλλα γές δουλειάς, τα ατυχήματα ι· ιι οι εξευτελισμοί, η α κ α τα ­ νοησία που τους τυλίγει με το σύννεφό της, όλοι αυτοί οι κοινοί πα ράγοντες στη ζωή τους, τους εμφανίζουν σαν άτυχους δίδυμους. Η ύπαρξή τους τοποθετείται αναμφίβολα ανάμεσα σ τις πιο θλιβερές τω ν σύγχρονω ν καιρών που μπορούμε ν’ αναφέρουμε. Κανείς δε μπορεί να διαβάσει τα γρ άμματα του Βαν Γ κογκ χω ­ ρίς να κλάψει. Η μεγάλη διαφορά ανάμεσά τους, όμω ς, είναι π ω ς η ζωή του Βαν Γ κογκ είναι προκλητική. Λίγο μετά το θάνατο του Βαν Γ κογκ , ο γιατρ ός Γκασέ, που ήξερε κα λά τον ασθενή του, έγραψε στον αδελφό του Βικέντιου, Τεό:

αφιέρωμα 79 «Η έκφραση "έ ρ ω τα ς της τέχν η ς” δεν είναι α κριβής, είναι για π ίστη που πρέπει να μιλήσει κανείς, μια πίστη που γ ι’ αυτήν ο Βικέντιος μαρτύρησε». Αυτό το στοιχείο φαίνεται να μην υπάρχει στο Ρ εμπώ - είτε αφορά την πίστη στο Θεό είτε στον άνθρωπο είτε στην τέχνη. Ε ίναι αυτή η απουσία πίστης που δίνει στη ζωή του ένα χρώ μα σ τα χτί και, συχνά, βαθύ μαύρο. Ό μ ω ς περισσότερες και πιο συναρπασ τικές είναι οι ιδ ιοσυγκρασ ιακές ομοιότητες ανάμεσα σ’ αυτούς τους δυο. Ο δεσ μός που τους ενώνει πιο πολύ, είναι η ακ εραιότητα της τέχνης τους κι ένα ς βαθύς πόνος, που μας δίνει το μέτρο αυτής της ακεραιότητας. Με την αλλοίωση του πνεύματος στον αιώ να μας, μια ανάλογη αγωνία δε φαίνεται πια δυνατή. Μ παίνουμε σε μια καινούρια εποχή, που δεν είναι α να γκα σ τικ ά κ α ­ λύτερη, αλλά που σ’ αυτήν ο κα λλιτέχνης γίνεται πιο αναίσθητος, πιο αδιάφο­ ρος. Ο ποιοσδήποτε σήμερα δοκιμάζει κά τι που μοιάζει μ ’ αυτό το είδος β ασά­ νου, κ α ι το ομολογεί, χαρακτηρίζεται σαν « ανίατος ρ ομαντικός». Α νάλογα αι­ σθ ήμα τα δεν είναι πια της μό δ α ς...

το «Μ ια εποχή στην Κ όλαση», το κο μ μάτι που έχει τίτλο «το Α δ ύνα το » φαίνεται να δίνει το κλειδί αυτής της σ πα ρ α χτική ς τραγω δίας που ζω γρα­ φίζει τη ζωή του Ρεμπώ. Αν και υπήρξε η τελευταία του δουλειά - μόλις στα δεκ αο χτώ του χρόνια! - είναι ανυπολόγιστης σημασίας. Α πό δω και μπρος η ζωή του χω ρίζεται σε δυο ίσα μέρη, ή μάλλον, αν το δούμε από άλλη σ κοπιά, ολοκληρώ νεται. Σαν ένας άλ λος Εωσφόρος, ο Ρεμπώ κ α τα ­ διώ κεται α π ’ τον Ουρανό, τον Ο υρανό της Ν ιότης. Κείτεται νικημένιος, όχι από έναν αρχάγγελο, αλλά από την ίδια του τη μάνα, που ενσαρκώ νει στα μά­ τια του την αυθεντία. Α π’ την αρχή, προκάλεσ ε τη μοίρα. Το εκθαμ βω τικό παι­ δί, που έχει όλα τα χαρ ίσ ματα κα ι που τα περιφρονεί, κόβει ξαφ νικά τη ζωή του στα δυο. Ενέργεια ταυτόχρονα υπέροχη και τρομερή. Ο ίδιος ο σ α τανάς δε θα μπορούσε να εφεύρει πιο σκληρή τιμωρία α π ’ αυτή που ο Ρεμπώ επέβαλε στην ακ αταμάχητη περηφάνεια κα ι φ ιλαυτία του. Έ τ σ ι στρέφει τις πλ άτες στην εφη­ βεία του, αρνείται τον πλούτο της (τη δημιουργική μεγαλοφυία) για όφελος αυ­ τού του «μυστικού κα ι ισχυρού ενστίκτου του θανάτου που υπάρχει μέσα στον καθένα μας» κα ι που γι’ αυτό μας μίλησε τόσο όμορφα ο Αμιέλ. Ο εσ ω τερικός π ο λύπο δ α ς έφθειρε τόσο το πρόσω πο του έρω τα, ώστε το μόνο πια που φαίνεται από δω κα ι μπρος είναι η δυσπιστία κα ι η στειρότητα. Ε γκατα λείπ οντας κάθε ελπίδα να ξαναβρεί το κλειδί της χαμένης του αθω ότητας, ρίχνεται στο σκοτει­ νό πηγάδι όπου το ανθρώπινο πνεύμα αγγίζει το ναδίρ κα ι δεν του απομένει πια πα ρ ά να π αρω δεί το λόγο του Κρίσνα: «Π άνω σ ’ αυτό το " ε γ ώ ” θεμελιώνω ολό­ κληρο το Σύμπαν κα ι στέκω για πά ντα στην ά κ ρη»...

Σ

80 αφιερωμαΧρίστος Παπαγεωργίου

Ελληνική βιβλιογραφία του Arthur Rimbaud A rthur Rimbaud: «Μ ια ε ποχή σ τη ν κό λα ση » . Με ειδικό πρόλογο Karl Shapiro. Μετάφραση Νίκου Σπάνια. Ε πίλογος Γιάννη Σ φ ακιανάκη. Θ εσσαλονίκη 1962. Ε κδόσεις «Τυπογραφείο Ν .' Ν ικολαίδη».

A rthur Rimbaud: «Κείμενα και κριτική». Μετάφραση κ α ι επιμέλεια Βαγγέλη Χ ατζηδημητρίου. Αθήνα 1971. Ε κδόσεις «Γαλαξίας-Κ εραμεικός».

A rthur Rimbaud: «Ε κλάμψ εις» . Μετάφραση Α λέξης Ασλάνογλου. Α θήναι 1971. Ε κδό σεις «Π ανδώ ρα».

A rthur Rimbaud: «Μ ια ε ποχή σ τ η ν κό λα ση » . Με ειδικό πρόλογο Karl Shapiro. Μετάφραση Ν ίκου Σπάνια. Ε πίλογος Γιάννη Σ φ ακιανάκη. Έ κ δ ο σ η Β \ Αθήνα 1974. Σελ. 108. Ε κδόσεις «Π αϊρίδης».

A rthur Rimbaud: «20 πεζά ποιήμα τα ». Α πό τις συλλο­ γές «Οι ερημίτες του Έ ρω τα » , «Φ ω τισμοί», «Μια ε­ ποχή στην κόλαση». Μ ετάφραση Ε ύας Μ υλωνά. Γ έκδοση. Αθήνα 1980. Ε κδόσεις «Ε ρμείας». Σελ. 73 A rthur Rimbaud: «Ε κλάμψ εις». Μετάφραση Α λέξης Α σλάνογλου. Αθήνα 1981. Ε κδόσεις «Η ριδανός» Σελ. 159.

A rthur Rimbaud: «Μ ια ε πο χή σ τη ν κό λα ση » . Μετά φράση Ν. Σ πά νια. Β' έκδοση. Αθήνα 1981. Ε κδό σεις «Γνώση». Σελ. 111. Γ ρά μμα τα του Α ρθούρου Ρεμπώ. Μετάφραση Κ. Π απ π ά ς. Εισαγωγή-επιμέλεια-ση μειώσεις Βερονίκη Δα λακούρα. Αθήνα 1984. Ε κδό σεις «Νεφέλη». Σελ Ξ ενόγλω σσ α πεζά ποιή ματα . Α πόδοση Γιάννη Σ φακια νά κη . Αθήνα 1945. Ε κδό σεις «Φλόγα». Α νθ ολόγιο ξένη ς ποίησης. Βιγιόν, Α α φο ντα ίν, Ρεμπώ Ιωάννινα 1976. Τυπογραφείο Δούβαλη. Σελ. 94. «Μ ια ε ποχή σ τη ν κόλαση ». Μ ετάφραση-σχόλια Ά ρ Δ ικταίου. Σ το ν τόμο «Σ τιγμές τη ς ποιήσεω ς Μ εγά λες». Σελ. 75-101. «Το μεθυσμένο καράβι». Βλέπε: Δ ώ δεκα Α ριστουργι μ ατα τη ς πα γκόσ μ ιας λογοτεχνίας. Γιάννινα 1973 Σελ. 82. Δ επούντη-Γκράτσια Σπόρου: Μ εγά λο ι π ο ιη τές... Ρ ε­ μπώ . Αθήνα 1977. Ε κδό σεις «Δρυμός». Οδυσσέα Ελύτη: «Δ εύτερη γραφή». Αθήνα 1980. Ε κδ ό ­ σεις « Ίκ α ρ ο ς » . Σελ. 211. Π εριλαμβάνονται μετα­ φράσεις ποιημάτων του Ρεμπώ α πό τη σελίδα 15 J ω ς 27. Καίσαρ Εμμανουήλ: «Μ ετα φρά σεις». Αθήνα 1981. Εκ δόσεις «Π ρόσπερος». Σελ. 77. Π εριλαμβάνεται μ τάφραση του ποιήματος «Το μεθυσμένο καράβι», πρώτη έκδοση τη ς οποία ς κ υκλοφόρησε α πό τις εκ δόσεις του περιοδικού «Π οιητική Τέχνη» στην Αθή­ να το 1948 μ’ έναν πίνα κα του Βαλσάμ κα ι δύο σχέ­ δια του Ρεμπώ .

Χ ριστόφορος Λ ιοντάκης: « Α νθολογία Γ α λλ ικ ή ς Π οίη­ σης». Αθήνα 1988. Ε κδόσεις «Κ αστανιώτη». Σελ.

312. Σ τις σελίδες α πό 62 έως 70 περιέχονται μετα­ φρασμένα ποιήματα του Ρεμπώ κα ι στη σελίδα 310 βιογραφικό του.

Claude-Edmonte Magny (επιμέλεια): «Ρεμπώ». Μ ετά­ φραση Γιώργος Σ πα νός. Ε κδόσεις «Π λέθρον». Α­ θήνα 1984. Σελ. 141. Ελένης I. Σ κούρα: Ο μύθος του Rim baud, «Το μεθυ σμέ­ νο καράβι» και οι μ ετα φ ρ ά σ εις το υ σ τη ν Ε λλά δα . Ε κδόσεις «Ε πικαιρότητα». Αθήνα 1986. Σελ. 294. Υβ Μ πονφουά: «Ρεμπώ». Στη σειρά συγγραφείς για πά ντα . Μετάφραση Κ ω ν/νος Α ντύπας. Αθήνα 1987. Ε κδό σεις «Θ εμέλιο». Σελ. 213. Ο δυσσέα Ελύτη: Α νο ιχτά χα ρ τιά . Αθήνα 1987. Ε κδό ­ σεις « Ί κ α ρ ο ς » . Σελ. 667. Σ τις σελίδες 603 έω ς 608 υ πάρχει ένα κείμενο του Οδυσσέα Ελύτη για τον Ρεμπώ . Χρήσιμο οδηγό αποτελεί το βιβλίο τη ς Ε λένης I. Σκού­ ρα: Ο μύθος του Rimbaud, « Το μεθυσμένο καράβι» και οι μ ετα φ ρ ά σ εις του σ τη ν Ε λ λά δα » , διότι περιέχει μετα­ φράσεις ποιημάτων του Ρεμπώ δημοσιευμένες σε πε­ ρ ιοδικά, μελέτες για τον Ρεμπώ κα θώ ς επίσης και ξε­ νόγλω σσες εκδόσεις τω ν έργων του.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΔΕΛΦΙΝΙ

ΟΥΜΤΪΕΡΤΟ Ε Κ Ο

Εκδόσεις ΔΕΛΦΙΝΙ - Θεμιστοκλέους 23-25 - Αθήνα

106 77 - τηλ.: 3630955, fax: 6450764

Β ΙΒ Λ ΙΑ 1992 ΠΟΙΗΣΗ: Βαγενάς Νάσος. Βάρβαρε; Ωδές · Γκιμοσοόλης Κωστή;. Επικίνδυνα παιδιά ·

δ το γύρισμα τη; μέρα: · Κουγέας

Βασίλης. Όλ.ο και πιο λίγες · Σουλιώτης Μίμης, Βαθιά επιφάνεια ■Στεριάδης Βασίλης. Ο Τπροπονην); παίκτη: · ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Αμπατζόγλου Πέτρος. Mr, τον Μινώταυρο · Αμπατζόγλου | Πέτρος. Μια συνηθισμένη μέρα · Αρκουδέας Κώστας, Το παλιό δέρμα του φιδιού · Θεοδωρίόης Πόνος. χλιότσος Παντελής, Ο μεσαίος τοίχος · Καπερνάρος Τάσος. Iίι/.οι τρά · Κ ασόλα; Μ ήτσ ος. Το Ιϊνο;. το ιερό m τοβέβηλα · Λάλοι - Κρκπ Δέσποινα, Νόστος · Μανιώτης Γκόργος. Ορίστε τα ρόδα, μαμά · Νικολαΐδης Νί|ψ & ^^^μ ^^Ο "$ $ β β .Κ ά ρ φ ιά * Νικολαΐδη: Α ριστοτέλη... ra βλέφαρα · Ξανθάκη Αννα, Ο γαλάζιος γάτο; · Παπαγεωργίου Κώστας, γγέλης, Η αυτοκρατορικήμνήμη του αίμαω, · Σμι-ρλή Α γγελική. II νορα · ΣωτηροπούλουΤϊρση. Χοιροκάμηλος · ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΘΕΑ IΡΟ: ιγίου Θανάσης, Άντε γεια · Σεβαστίκογλου Γιώργος, θέατρο · ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙ Α: Καρντιναλ Μαρι, Επικίνδυνες επαφές · Σβέντενμποργκ Εμάνουελ. Το βιβλίο π ο υ ον ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΞΕΝΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ: Μυλωνάς Κώστας, Ιστορία του Ελληνικού τραγουδιού1 Πορφυρής Κ.. Ο Ανδρέα; Κάλβο; Καρμπονάρο; · Πριγκοζίν Ίλια - Στένγκερς Ιζαμπέλ. Ίάςη μέσα από :ο χάο; · Σκίνερ Ρόμπιν - Κλιζ Τζον. Οικογένεια, η σύγχρονη Οδίσσεια · ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ I 01 ΚΛΙ»)Υ ΜΑΣ, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΑΠΠΑ: Ζακάρ Αλμπέρ, Η κληρονομιά, τη: ελευθερίας · Ρηβς Υμπέ^ΤΠ άψα τη; μέθη; · ΛΕΥΚΩΜΑΤΑ: 60 χρόνια Εθνικό θέατρο · ΒΙΒΛΙΑ Λαμπαοαρίδου - Πόθου Μαρία, Νικηφόρος Φωκάς · Λοΐζου Μάρω, Σάκα. <

Ζουλού · Μάρρα Ε ιρ ή ν η ^ Η Ρ ^ ^ Γ Υεμ από τον ήλιο της Μακεδονίας · Τζώρτζογλ βράχον · Τριβιζάς Ευγένιος, Ταμακροι& μ κρού λ έτσι που να τα καταλαβαίνει και ο γάΐ

ιυ Γιώργος, Ο ιπ π ο τ η ^ Ή ^ Κίρα, Κάτω I ειστά φάκελα · Τσίρος Σπόρος,

Το φως του

1 · Τσίπης Κ. - Ζαραμπούκα Σ.,

Τα άτομα

I Βαλαβάνης Π.,

ιολεοδομία · ^ δ ΰ ϊ ^ ω κ ι ν ς

Αρχιτεκτονική και

Άντονυ,

Ο αιχμάλωτος της Ζέντα

ΚΕΔΡΟΣ

ελληνικό βιβλίο Γ. Γενναδίου 3, Αθήνα 106 78 τηλ 3609.712 - 36.02007