Τεύχος 301

Μελέτες για τον Εμφύλιο Πόλεμο 1945-1949 Κείμενα ξένων και ελλήνων ιστορικών που ερευνούν σημαντικές πλευρές και επίμαχα θέματα εκείνης της κρίσιμης για την πρόσφατη ιστορία μας περιόδου

ΒΟ Υ Κ Ο ΥΡ Ε

ΤΗΛ

τα βιβλία της «γνώσης»

31, 106 80 Αθήνα Τηλ.: 36 20 941 - 3621 194 εκδόσεις Ιπποκράτους Για τους Βιβλιοπώλες: Αποκλειστική διάθεση ΔΑΝΑΟΣ A Ε «γνώση» Μαυρομιχάλη 64, 106 80 Αθήνα, Τηλ.: 3604 161,36 31 975,3611 054

Τα β ιβ λία της «γνώσης» ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ / ΜΙΚΡΗ ΣΕΙΡΑ

ΚΑΡΑ ΓΙΟΥΝΑΣ ΛΟΥΒΕ ΑΛΜΚΒΙΣΤ Γιατί όχι;

Ο. ΣΕΣΑΝ - I. ΜΠ. ΜΑΣΛΟΦΣΚΙ Εσείς που δεν έτυχε ποτέ να σας σκοτώσουν...

ΒΙΡΤΖΙΝΙΑ ΓΟΥΛΦ Φλας

ΦΟΥΛΒΙΟ ΤΟΜΙΤΣΑ Η βενετσιάνα κληρονόμος

ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ Γύρω από τη Λάουρα

ΓΚ. Κ. ΤΣΕΣΤΕΡΤΟΝ Η αθωότητα του πατρός Μπράουν

ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ Ηθελα να φορέσω παντελόνια

ΣΕΡΤΖΙΟ ΦΕΡΡΕΡΟ Στη σκιά

ΜΑΡΙΑ ΚΟΡΤΙ Το τραγούδι των σειρήνων

ΤΟΜΑΣ ΧΑΡΝΤΥ Κάτω από το δέντρο

ΑΝΝΑ ΜΕΣΣΙΝΑ Η φοινικιά του Ρουσαφά

ΝΑΘΑΝΙΕΛ ΧΩΘΟΡΝ Το άλικο γράμμα

ΟΝΟΡΕ ΝΤΕ ΜΠΑΛΖΑΚ Η γεροντοκόρη

ΜΠΑΡΜΠΕΝΤ' ΩΡΕΒΙΓΥ Οι διαβολικές

ΜΑΝΦΡΕΝΤ ΜΠΗΛΕΡ Ηρεμη σαν τη νύχτα ΤΖΟΥΖΕΠΕ ΠΟΝΤΙτ '7Λ Η μεγάλη βραδιά ΛΕΒ ΡΑΖΓΚΟΝ Χωρίς επινοήσεις

ΖΑΝΕΤ ΟΥΙΝΤΕΡΣΟΝ Το φύλο της κερασιάς ΑΝΡΙ-ΦΡΕΝΤΕΡΙΚ ΜΠΛΑΝ Τ αγρίμια παλεύουν στο λυκόφως TENT ΧΙΟΥΖ Μύθοι του πρώιμου κόσμου

εχδόοείζ Ιπποκράτους31,10680 Α Θ,;'ναΤηλ·:36 20941 - 3621194 , “’ Για τους Βιβλιοπώλες: Αποκλειστική διάθεση ΔΑΝΑΟΣ A Ε «γνώση » Μαυρομιχάλη 64, 106 80 Αθήνα, Τηλ.: 3604 161,36 31 975, 36 11 054

τα βιβλία της «γνώσης» *

ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΟΥΛΩΤΗΣ

ΕΠΤΑ ΙΣΤΟΡΙΟΥΛΕΣ ΓΙΟ ΡΤΙΝΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ, ΕΠΤΑ ΕΙΡΗΝΗ ΜΑΡΡΑ

Ο ΜΙΚΡΟΣ ΝΤΟΥΠ ζωγραφιές Χριστίνα Τσιχριτζή

ΜΑΝΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΥ

ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ ζωγραφιές Σοφία Φόρτωμα

ΦΕΡΝΑΝΤΟ

Ο ΑΝΘΡΩΠΑΚΟΣ ΜΕ ΤΑ ΓΚΡΙΖΑ κι άλλες ιστορίες

ΜΑΡΙΑ ΒΕΛΕΤΑ-ΒΑΣ1ΛΕ1ΑΔΟΥ

ΜΙΑ ΛΑΘΟΣ ΛΕΞΗ ΤΟ ΠΕΝΗΝΤΑΡΑΚΙ ΠΟΥ ΒΙΑΣΤΗΚΕ ΝΑ ΜΕΓΑΛΩΣΕΙ ζωγραφιές Σάντρα Αόάμ

£ X 0 0 0 £ L C ·πποκΡάτους 31, 106 80 Αθήνα Τηλ.: 36 20 941 - 3621 194 “’ Για τους Βιβλιοπώλες: Αποκλειστική διάθεση ΔΑΝΑΟΣ A Ε « γ V 0 0 Ο Ϊ | » Μαυρομιχάλη 64, 106 80 Αθήνα, Τηλ.: 36 04 161, 36 31 975, 3611 054

ΝΕΑΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

ΕΠ ΙΛ ΕΓΜ ΕΝ Α ΒΙΒΛΙΑ

ΓΙΑ Π Α Ι Α Ι Α Κ ΑΙ Ν Ε Ο Υ Σ

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙΑΙΑ ΑΠΟ 10 ΕΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΩ

Μαίρη Κιτσικοπούλου

Προσπέρ Μεριμέ

Ιστορίες των δερβισάδων

Κ ολόμπα

Μανόλης Κορνήλιος

Γιάννης Μπάρτζης

Π ολύ ωραίο ΐ ’ όνομά σου, Ελευδερία!

Α ργείος εσπερινός U F O στα Διγελιώτικα

Ευγενία Παλαιολόγου-Πετρώνδα Στη χώ ρα των Φ αραώ

Σέλμα Λάγκερλεφ

Τζων Μπιούκαν

Τ α χριστουγεννιάτικα τριαντάφυλλα

Τ α 39 σκαλοπάτια

Τζέιμς Μπέρυ Φούλα Λαμπελέ

Έ ν α ς κλέφτης στο χωριό

Η λαίδη κι ο κροκόδειλος Τ ο μαθάκι Τ ο βατραχάκι Ο μαύρος βασιλιάς Η γλάστρα με την μπιγκόνια Το κλεμμένο γκαρσόνι

Ο άντρας με το στιλέτο Τ ο άλογο-φάντασμα Ο αόρατος δολοφόνος Τ α πιστόλια

Ασιρινι Λίντγκρεν

Λεονάρντο Νχα Βίντσι

Ο αρχιντέτεκτιβ Μ πλόμκβιστ Αδελφοί Λεοντόκαρδοι

Μ ύθοι και ιστορίες

Πιερ Μπουαλώ Τομή Ναρσεζάκ

Γιολάντα Πατεράκη ΟΙ Α ΤΡΟ Μ Η ΤΟ Ι Μ ια συμμορία που το λέει η μυχή της Ποιος εξαφάνισε τα μυστηριώδη σημειώματα; Τ ο μυστικό των τεσσάρων Τ ο κομπιούτερ ντετέκτιβ Ο ι ατρόμητοι, ή Καλλιτέχνες του γλυκού νερού Ο ι ατρόμητοι «σε καινούρια δράση»

Ελένη Πριοβόλου Ο δρόμος του μπλε φ εγγαριού

Μαρία Πυλιώτου Τ α δέντρα που τρέχουν

Λεονάρ Ντε Βρις Ειρήνη Μάρρα

Τ ο πρώτο βιβλίο των πειραμάτων Τ ο δεύτερο βιβλίο των πειραμάτων Τ ο τρίτο βιβλίο των πειραμάτων

Μ ια ιστορία για δύο

Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη Ο μικρός περιηγητής

Χάρης Σακελλαρίου Η φωτιά που δε σβήνει Ο μήρου Βατραχομυομαχία Ιστορίες και ανέκδοτα από τον αρχαίο κόσμο

Ο μικρός περιηγητής

Κάρολος Ντίκενς

Ελένη Σαραντίτη-Παναγιώτου

(Τόμος Β')

Ο γρύλος στο τζάκι Ο ι καμπάνες Το δώρο του φαντάσματος

Ο κήπος με τ’ αγάλματα Ιόλη, ή Τ η νύχτα που ξεχείλισε το ποτάμι

(Τόμος Α )

Ο μικρός περιηγητής

(Τόμος Γ ) 'Αλκηστη

Νονιάρ Ντουμπάντζε

Κίρα Σίνου

Εγώ, η γιαγιά, ο Ιλίκο και ο Ιλαρίων

Ο τελευταίος βασιλιάς της Ατλαντίδας

Γκούνιρουν Μεμπς Τ ο παιδί της Κ υριακής

j r \ .

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ζωοδόχου Πηγής 3, 106 78 Αθήνα, τηλ. 360.32.34 - 360.13.31

ΝΕΑΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

ΕΠ ΙΛΕΓΜ ΕΝ Α ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΑΠΟ 8 ΕΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΩ

Έλλη Αλεξίου Μ ύθοι του Αισώπου

ΓΙΑ Π Α Ι Α Ι Α Κ ΑΙ Ν Ε Ο Υ Σ

Σοφία Μιχαλοπούλου

Β.Α. Αναγνωστόπουλος

Ο Μήτσης και η Μίτση

Λαϊκοί θρύλοι και παραδόσεις

Κριστίνε Νόστλινγκερ

Ιούλιος Βερν

Λόλλιποπ

Ο ι πειρατές του Αιγαίου Ο πύργος των Καρπαθίων

Ιφιγένεια Αλμπανοπούλου Χ όπιιι-Χ οπ

Κάρολος Ντίκενς

Χανς Κρίστιαν Άντερσεν

Χριστουγεννιάτικη ιστορία

Διαλεχτά παραμυθία

Αλφόνς Ντωντέ

Γιώργος Βοϊκλής Τ α ξεχασμένα μονοπάτια

ΝικολάιΒορόνοβ

Αδελφοί Γκριμ

Ο Ταρταρέν της Ταρασκόν

Διαλεχτά παραμυθία

Όσκαρ Ουάιλντ

Αλέξανδρος Αουμάς Ιστορία ενός καρυοθραύστη

Ο εγωιστής γίγαντας Ο ευτυχισμένος πρίγκιπας

Αντουάν Σαΐνι Εξυπερύ

Αθηνά Παπαδάκη

Αλκή Γουλιμή

Ο μικρός πρίγκιπας

Παλιές ιστορίες του κόσμου

Η αόρατη σελίδα

Νίνα Θεοχαρίδου

(Ευρώπη)

Νάνος Αημόπουλος

Ο ασημένιος ελέφαντας

Παλιές ιστορίες του κόσμου

Το κυνήγι των περιστερών

Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ Φ εγγάρι στην Ακρόπολη

Τ α ρούχα του βασιλιά

Ότφριντ Πρόισλερ

Ράντγιαρντ Κίπλινγκ

Ο Νερουλίνος, το πνεύμα της λίμνης

Ο μαστρο-Πολύξερος κι η παλιοπαρέα του Αν όλα τα πιτσιρίκια του κόσμου Τ α δελφινάκια του Αμβρακικού Ο μαστρο-Πολύξερος κι η μαγική βάρκα

Μόνος Κοντολέων

Χάρης Σακελλαρίου

Αλέξανδρος Αουμάς

Ο Εέ από τ’ άστρα

Ο Σπιθοβολάκης Διηγήματα Χριστουγέννων, Πρωτοχρονιάς και Φώτων

Η μαύρη τουλίπα

(Ασία)

Ι.Δ. Ιωαννίδης Έ να καράβι στη βιτρίνα

Λάμπρος Πέτσινης

Γιάννης Καλατζόπουλος

Ρωσικά λαϊκά παραμύθια

Απίθανες ιστορίες

Φώντας Λάδης 'Αλκής ο μεύτης. Ο γάιδαρος που νίκησε το σκυλόμαρο και άλλες ιστορίες

Ζωρζ Σαντ Ιστορία ενός αγαθούλη

ΓΙΑ ΠΑΙΑΙΑ ΑΠΟ 1ΑΕΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΩ

Έλλη Αλεξίου

Τρούμαν Καπότε

Ρωτώ και μαθαίνω

Ο καλεσμένος

Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη

Το αγόρι και ο κύκνος

Σώτη Χριστογιάννη

Α.Α. Μιλν

Μ ύθοι και θρύλοι της Νορβηγίας

Το σπίτι στη γωνιά του Π ουφ Ινδιάνικοι θρύλοι Θ ρύλοι των ιθαγενών της Αυστραλίας

Ι.Δ. Ιωαννίδης Τ α τρία παιδιά Το άσπρο άλογο Το παράξενο δώρο Η ιστορία με το γαλάζιο μολύβι Ο γύρος του κόσμου χωρίς λεφτά Ο ερχομός της Βεατρίκης Μια πόρτα στο δέντρο

Κάθριν Στορ

Μύθοι και θρύλοι της Ρώμης

Μαρία Μιχαήλ-Αέδε

Τιερύ Ζονκέ Καταδίωξη στο μετρά

-- --------------------

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

----------------------

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ζωοδόχου Πηγής 3, 106 78 Α8ήνα, τηλ. 360.32.34 - 360.13.31

ΝΕΑΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

ΕΠΙΛΕΓΜ ΕΝΑ

ΒΙΒΛΙΑ

ΓΙΑ Π Α Ι Α Ι Α Κ Α Ι Ν Ε Ο Υ Σ

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΑΠΟ 10 ΕΤΩΝ ΚΑΙ ANQ

Γ ΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΑΠΟ 12 ΕΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΩ

Τζων Σιαινμπεκ Το κόκκινο αλογάκι

Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον

Ανατόλι Αλέξιν

Γιάννης Μπάρτζης

Η τρελή Ε υδοκία Τηλεφω νήστε κι ελάτε

66 φράσεις δυόμισι χιλιάδω ν χρόνω ν

Τ ο νησί των 8ησαυρών

Χέντρικ Βαν Λουν Ευγένιος Σύι

Η ιστορία της ανθρωπότητας

Όσκαρ Ουάιλντ Το φάντασμα του Κάντερβιλ

Κερνόκ, ο πειρατής

Νίτσα Τζώρτζογλου

Άννα Γκρέτα Βίνμπεργκ

Τ ο τσίρκο της Ίρ μ α ς Ο χρυσός δαρεικός Τ α τρία Σ ίγμα Περπατώ ντας στους αιώνες Ο Κ αράμπαλος ο Α περγίας

Μ ια Π έμπτη του Οκτώβρη

Βίκτωρ Ουγκώ Α π ’ όσα έχω δει Ο ι Ά θλιοι,

Νικολάι Βορόνοβ

Φαντίνα

Μ άσα, ένα σ ύγχρονο κορίτσι

Ο ι Ά θλιοι,

Μαρκ Τουέιν

Κατερίνα Γλυκοφρύδη

Ο ι Ά θλιοι,

Ο ι περιπέτειες του Τομ Σόγιερ Ο ι περιπέτειες του Χ ακ Φ ιν Ο π ρίγκιπας και ο φτωχός

Μ ελήσιππος

A w Τουέιτ Επιχείρηση «Κόκκινη Ά μμος»

Άντον Τσέχοφ Αστείες ιστορίες

Σοφία Φίλντιση

Τιτίκα

Γαβριάς

Ι.Δ. Ιωαννίδης

Ο ι Ά θλιοι,

Κ αβάλα στο Χ ρονοδιαβήτη

Γιάννης Αγιάννης

Ράντγιαρντ Κίπλινγκ Δ αίμονες των κυμάτων Τ ο ωραιότερο διήγημα του κόσμου Η εταιρεία Στάλκι & ΣΙΑ

Αλεξάντερ Πούσκιν Ντάμα Πίκα

Μ.Ε. Σαλακόβ-Στσέντριν Πατέρας και γιος

Τ ο Ρηνάκι και άλλα διηγήματα

Γιώτα Φωτιάδου-Μπαλαφούτη

Μάριος Ο ι Ά θλιοι,

Μόνος Κοντολέων Τ ο ταξίδι που σκοτώνει

Ποτέ ξανά

Άλμπερτ Λιχάνοφ Λούκας Χάρτμαν

Τζακ Σέφερ Σέιν, ο ά νθρωπος της χαμένης κοιλάδας

Η έκλειμη του ήλιου

Ά ν να -α νν Α '

Φιλίσα Χατζηχάννα

Τζακ Λόντον

Η Ντιντόν, ο Π αβελάκης μου κι εγώ

Ο Ασπροδόντης Π ειρατικές ιστορίες Α γάπη για τη ζωή Μ ια Ο δύσσεια στο Βορρά Τ ο κάλεσμα της ά γριας φύσης

Πέτερ Χέρτλινγκ Ο Μ πεν α γαπάει την Ά ν να

------------------------------------------------- ----- j r %

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Άννα Σίγουελ Μ αύ ρ η Κ αλλονή

Κίρα Σίνου - Ελένη Αποστολοπούλου-Χουκ Τ ο χ έρ ι στο βυθό

. -------------------------------------------------------

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ζωοδόχου Πηγής 3, 106 78 Α8ήνα, τηλ. 360.32.34 - 360.13.31

Ζ Μ

Α

Β Ι Β Λ Ι Α

1 9 9 2

Η ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ - ΠΟΙΗΣΗ ■ ------- -- — —

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Ριουνοσούκε Ακουταγκάουα

Κόπα (Μυθιστόρημα) Ρασομόν και άλλες ισιορίες 9 Νανχίν Γκόρνιιμερ

Η ιστορία ίου γιου μου (Μυθιστόρημα) Μια ιδιοτροπία της φύσης (Μυθιστόρημα) 9

Έλοα Μοράντε

Αραθέλι (Μυθιστόρημα) 9

Ονορέ ντε Μπαλζάκ

Ο μπαρμπα-Γκοριό (Μυθιστόρημα) 9 Στέφανο Μ πένι

Ο μάγος Μπαόλ Μια ήσυχη νύχτα της δικτατορίας (Μυθιστόρημα)

Σιουοακού Έ ντο

Μπέρτολτ Μπρεχτ

Σιωπή (Μυθιστόρημα) 9

Διόρθωση παλιών μύθων και άλλες ιστορίες 9

Μπόντο Κίρχοφ

Ινφάντα (Μυθιστόρημα) 9 Εμανουέλ Κρεσχ

Ράντου ή Οι φυσητές γυαλιού του Λιπσανί (Μυθιστόρημα) 9 Καμάρα Λάι

Το μαύρο αγόρι (Μυθιστόρημα) 9 Τζεραλντίν Μ ακΚόχριν

Στα πόδια των αγγέλων (Μυθιστόρημα) 9 Σπάικ Μ ίλιγκαν

Μουρλό - Μια ιρλανδέζικη φαντασία (Μυθιστόρημα) 9 Γιούκιο Μ ιοί μα Η ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΗΣ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑΣ

!!° X1°y‘ (Μυθιστόρημα) 9

Σόμερσετ Μωμ

Τσάι και ματαιοδοξία (Μυθιστόρημα) 9 Χουάν Κάρλος Ονέτι

Το ναυπηγείο (Μυθιστόρημα) 9 Κ έκ Σοπέν

Η Αφύπνιση (Μυθιστόρημα) 9 Τζόναβαν Σουίφτ

Η μάχη των βιβλίων (Νουβέλα) 9

Τζουνίτσιρο Τανιζάκι

Το πορτρέτο της Σούνκιν (Διηγήματα) . ® Τζων Κένεντυ Τουλ Συνασπισμός ηλιθίων (Μυθιστόρημα)

Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΜΑΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Βολταίρος--------------------------

Τα περί τον Σαδίκην ή Την Ειμαρμένην (Μετάφραση: Δ. Ν. Ισκεντέρης Βυζάντιος, 1819) $

Πέδρο Γκαρδία Μονχάλβο

Ανρί Μυρζέ

Μια ιστορία από τη Μαδρίτη (Μυθιστόρημα)

Οι λιμοκοντόροι ή Σκηναί εκ του βοημικου βίου (Μετάφραση: Εμμ. Ροίδης, 1898)

Εκδόσεις Κ αςτανιωτη Η σύ γχρ ονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

_

---------------- Ε κ δ ό σ ε ι ς Κ α ς τ α ν ι ω τ η =

=

Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

Ν Ε Α

Β Ι Β Λ Ι Α

1 9 9 2

ΕΛΛΗ Ν Ι Κ Η Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α Γιώργος Αρισιηνός Η Κατάβαση (Αφήγημα) Χριστίνα Γιατζόγλου 0 μικρός Κλαύδιος (Αφήγημα) Βασίλης Γκουρογιάννης Το ασημόχοριο ανθίζει (Μυθιστόρημα) Απόστολος Κ. Δοξιάδης Ο θείος Πέτρος και η Εικασία του Γκόλντμπαχ (Νουβέλα) Αχιλλέας Θεοφίλου Μεθυσμένη ορχήστρα (Μυθιστόρημα) Λευτέρης Κυπραίος Ο μεγάλος Δεύτερος (Μυθιστόρημα) Γιώργος Λεονάρδος Το κόκκινο σαλόνι της γιαγιάς (Μυθιστόρημα) Πρόδρομος X. Μάρκογλου Σταθερή απώλεια (Διηγήματα) Παύλος Μάτεσις Ύλη δάσους (Διηγήματα) Αμαλία Μεγαπάνου Το Φιρφιρί, οι Φιρφιρογέννητοι και η Μεγάλη Κωπηλασία Βασίλης Μπούτος Γυναίκες στα πάρκα (Διηγήματα) Νίκος Νικολάΐδης Γουρούνια στον άνεμο (Μυθιστόρημα) Δημήτρης Νόλλας Ο τύμβος κοντά στη θάλασσα (Μυθιστόρημα)

Μαρλένα Πολιτοπούλου Ο ήχος της σαύρας (Αφήγημα) Τάσος Ρούσσος Αγγελόπετρα (Νουβέλα) Γιώργος Σκαμπαρδώνης Η Στενωπός των Υφασμάτων (Διηγήματα) Μάτι φώσφορο, κουμάντο γερό (Διηγήματα) Αντώνης Σουρούνης Υπ’ όμιν της Λίτσας Κρίστη Στασινοπούλου Επτά φορές στην Αμοργό (Διηγήματα) Περικλής Σφυρίδας Χαράμι (Διηγήματα) Διονύσης Χαριτόπουλος Από εδώ πέρασε ο Κιλρόι Α.Κ. Χριστοδούλου Το αγκάθι ή Ο Παντελής Βλαστός (Νουβέλα)

ΠΟΙΗΣΗ Σωκράτης Κ. Ζερβός Το κρίνο του τρόμου Αντρέας Καραντώνης Δεκατετράστιχα Ματθαίος Μουντές Νηπιοβαπτισμός Αδηνά Παπαδάκη Λέαινα της βιτρίνας Γ.Δ. Σιδεράς Το χαμαί

Κυριάκος Ντελόπουλος Οδός Αρχαίων Ελλήνων (Μυθιστόρημα)

Γιάννης Τζανετάκης Με φώτα ερήμου

Γιάννης Ξανδούλης Η εποχή των καφέδων (Μυθιστόρημα)

Θανάσης Χατζόπουλος Από καταβολής δρόσου

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Κ Α Κ Τ Ο Σ Α Ρ Χ Α ΙΑ Ε Α Α Η Ν ΙΚ Η Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Ε ΙΑ «Ο Ι Ε Λ Λ Η Ν Ε Σ » (1.200 ΤΟΜΟΙ)

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ 1. ΠΛΑΤΩΝ Απολογία Σωκράτους....

2. ΠΛΑΤΩΝ Συμπόσιον.................

3. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 4. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 5. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 6. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 7. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 8. ΣΟΦΟΚΛΗΣ 9. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 10. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ 11. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 12. ΣΟΦΟΚΛΗΣ 13 ΑΙΣΧΥΛΟΣ 14. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 15. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 16. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 17. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 18. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 19 ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 20. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 21. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 22. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 23. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 24. ΑΙΣΧΥΛΟΣ 25. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ 26. ΑΡΡΙΑΝΟΣ 27. ΑΡΡΙΑΝΟΣ 28. ΑΡΡΙΑΝΟΣ 29. ΑΡΡΙΑΝΟΣ 30. ΣΟΦΟΚΛΗΣ 31. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 32. ΠΛΑΤΩΝ 33. ΠΛΑΤΩΝ 34. ΠΛΑΤΩΝ 35. ΠΛΑΤΩΝ 36. ΠΛΑΤΩΝ 37. ΠΛΑΤΩΝ 38. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 39 ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 40. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 41. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 42. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 43. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ 44. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 45. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 46. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 47. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 48. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 49 ΗΡΟΔΟΤΟΣ 50. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 51. ΗΡΟΔΟΤΟΣ 52. ΗΡΟΔΟΤΟΣ

Νόμοι -5................................. 1.200 Νόμοι -6................................. 1.200 Μήδεια..........................

1.200 Ιφιγένεια η εν Ταύροις................ 1.200 Ορέστης.................................. 1.200 Ηλεκτρα.................................. 1200 Ηρακλείδες................................. 900 Φοίνισααι................................ 1.200 Βιβλίο Α' -Κλείω ........................1.400 Βιβλίο Β -Εοτέρπη ......................1.200 Βιβλίο Γ -θάλεια .......................1.200 Βιβλίο Δ' -Μελπομένη ......1200 Βιβλίο Ε -Τερψιχόρη ..................1.200 Βιβλίο ΣΤ -Ερατώ .....................1.200 Βιβλίο Ζ' -Πολύμνια ....................1.400 Βιβλίο I f -Ουρανία .....................1.200 Βιβλίο θ' -Καλλιόπη....................1.200

90. ΟΜΗΡΟΣ 91. ΟΜΗΡΟΣ 92. ΟΜΗΡΟΣ 93. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 94. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 95. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 96. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 97. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 98. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 99. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 100. ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

Ιλιάς - Ραψωδίες Ν ,Ξ ,Ο ,Π ...... 1.400 Ιλιάς - Ραψωδίες Ρ .Σ ,Τ ,Υ ....... 1.400 Ιλιάς - "Ραψωδίες Φ,Χ,Ψ,Ω ........1.400 1 Γενική Ιατρική ....................... 1.800 2 Προληπτική Ιατρική ................1.800 3 Παθολογία - Οφθαλμολογία..... 1.800 4 Ανατομία - Φυσιολογία .............1.800 5 Διαιτητική - θεραπευτική1 ........1.800 6 Διαιτητική - θεραπευτική2 ...... 1.800 7 Γυναικολογία -I ...................... 1.800 8 Γυναικολογία-2 ...................... 1.800

Η ΣΕΙΡΑ ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

ΟΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΣΗΜΕΡΑ

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

ΚΑΚΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 52, ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ.: 36.28.446, 36.29.157,

UTOPIA TOY

e A A H M IK O Y

۩NOY2

UTOPIA TO Y eAAHMIKOY

UTOPIA TOY eAAHMIKOY

UTOPIA TOY 6ΑΑΗΗΙΚΟΥ €€>ΜΟΥ*

eOHOYi

€ΘΜΟΥ*

TOY eAAHMIKOY

U TO P IA TO Y eAAHMIKOY

eoH O Y ?

eoN O Y ?

UTOPIA TOY €AAHMIKOY €ΘΜΟΥ$

UTOPIA TOY €AAHMIKOY €OMOYS

UTOPIA TOY €AAHMIKOY 6ΘΝΟΥ*

UTOPIA TOY eAAHMIKOY eoMOYi

UTOPIA TOY eAAHMIKOY

eAAHMIKOY

UTOPIA TOY €AAHMIKOY

eoM O Y?

eoN O Y ?

eoH O Y ?

UTOPIA

UTOPIA TOY eAAHMIKOY eoN O Y ?

UTOPIA TOY

U T O P IA

TOY eAAHMIKOY

€ΘΜΟΥ*

UTOPIA TOY €AAHMIKOY € θμ ου *

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ ΣΕ 18 ΤΟΜΟΥΣ ΣΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΓΛΩΣΣΑ Κ Υ Κ Λ Ο Φ Ο Ρ Ο Υ Ν Ο Ι Π Ρ Ω Τ Ο Ι 14 Τ Ο Μ Ο Ι

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ Π Α Ν Ε Π ΙΣ Τ Η Μ ΙΟ Υ 52, 3628446 - 3629157 FA X 3241790

Από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΗΘΑΝΑΣΗ στη σειρά ΜΕΓΑΛΗ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ για παιδιά και νέους μόλις εκυκλοφόρησε

Ελίζαμπεθ Μπόρχερς - Θωμάς Γκόρπας

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΰ/^ΝΤΩ^ΗΜΕΡΩΝ

_ a _ A J lL Τ ο β ιβ λίο ό λ ω ν τω ν η μ ε ρ ώ ν, τω ν δ ια κ ο π ώ ν , τω ν γ ε νεθ λ ίω ν κ α ι τω ν γ ιο ρ τ ώ ν .

M iu θ α υ μ ά σ ια κ α ι π ρ ω τ ό τυ π η εικ ο ν ο γ ρ α φ η μ έ ν η α τ ζ έ ν τ α μ ε π ο ιή μ α τ α , α ινίγ μ α τ α , π α ρ ο ιμ ίες κ α ι μ ύ θ ο υς π ο υ δ ιά λ ε ξ ε ο π ο ιη τ ή ς Θ ω μ ά ς Γ κ ό ρ π α ς .

Τα άλλα βιβλία της σειράς: B Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΒΙΒΛΟΥ

' " 'ίο ΒΪΒΛΪΟ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑΣ „ NU,.

"ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ"” ΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ

g

i p

ΤΟΒΙΒΛΙΟΤΩΝ

Ο κ ό σ μ ο ς τη ς Β ίβλ ο υ (Π α λ α ιά Δ ια θ ή κ η ) · Ο κ ό σ μ ο ς τη ς Β ίβλ ου (Κ αινή Δ ια θ ή κ η ) • Τ ο βιβ λίο ό λ ω ν τω ν χ ω ρ ώ ν (εικ ο ν ο γ ρ α φ η μ έ ν ο ς π ο ιη τ ικ ό ς Ά τ λ α ν τ α ς ) • Τ ο β ιβ λίο τη ς μ υ θ ο λ ο γ ία ς (ελ λ η ν ικ ή ς κ α ι ρ ω μ α ϊκ ή ς) · Τ ο β ιβ λίο τω ν π ρ ώ τ ω ν α νθ ρ ώ π ω ν • Τ ο β ιβ λίο τω ν α ν α κ α λ ύ ψ ε ω ν κ α ι τω ν εφ ευ ρ έσ εω ν.

Ο ίΛ Αστέρης Δεληδανάσης εκδότης Έ δρα: Χ αριλάου Τ ρικούπη 1 0 6 και Σμολένσκι, 11 7 72 , Α θήνα Κεντρική διάθεση: Ζ ω οδόχου Π ηγής 34 , 1 06 8 1 , Α θήνα Τηλ. 3 6 4 2 3 2 5 , 3 6 3 9 0 6 2 . Fax 3 6 4 2 3 2 5

Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.09.712 - 36.02.007 Π Ο Ι Η Σ Η

Νάσος Βαγενάς

Μίμης Σουλιώτης ΒΑΘΙΑ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ

Κωστής Γκιμοσούλης

Ο ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΠΑΙΚΤΗΣ

m L A U R E N C E S D=D=0

T

E

R

N

E

Η ΖΩΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ

ΤΡΙΣΤΡΑΜ Σ A Ν Τ I Κ ΥΡΙΟ Υ ΑΠ Ο ΣΟΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ-ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΦΗ Κ Α Λ Λ Ι Φ Α Τ Ι Δ Η

Wh

■V

ΔΙΑΒΑΖΩ Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

Τεύχος 301 23 Δεκεμβρίου 1992

Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α

Τιμή: Αρχ. 600 ΧΡΟΝΙΚΑ Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γκόργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέ­ ξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη. Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Αρμοδίου 14, τηλ. 32.44.111-32.36.852.

Fax: 32.37.007 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: 1. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, ΤΗΛ./FAX: 33.01.330 Εκτύπωση: ΑφοίΤσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε.

Η ΑΤΖΕΝΤΑ ΤΟΥ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΥ: (επιμ. Πόνος Μπαλτάς) Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Γράφει ο Ηρακλής Παπαλέξης ΕΡΕΥΝΑ:«Χριστούγεννα 1943» και «Χριστούγεννα 1948» του Μ. Σαχτούρη - Δοκιμή προσέγγισης (Γράφει ο Γ.Ι. Σπανός)

16 17 18 20

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ Κώστας Μπαζαρίδης: Φετιχισμός - Σχεδίασμα ανασκόπήσης Σίγκμουντ Φρόυντ: Φετιχισμός Βίκτορ Σμιρνόφ: Φετιχιστική διάδραση Φύλλις Γκρινέικρ: Μεταβατικό αντικείμενο και φετίχ Ψυχαναλυτική βιβλιογραφία για το φετιχισμό

29 32 36 54 62

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΕΧΝΗ: Γράφει η Δέσποινα Λαλά-Κριστ ΠΟΙΗΣΗ: Γράφει ο Χρήστος Ηλιόπουλος ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ο Αντώνης Κάλφας

67 68 71

ΠΛΑΙΣΙΟ Γράφουν η Σώτη Τριανταφύλλου και ο Γιώργος Πετρόπουλος

Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω»

ΔΕΛΤΙΟ

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

73

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

78

Σύνθεση εξώφυλλου: Γιώργος Γαλάντης Πίνακας: Eugene Baugnies

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα: Οργισμένοι Νέοι Δεκαετία του ’50

ΚΟΙΝΟΠΡΑΚΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑΠΡΟΒΟΛΗΣ, ΠΡΟΩΘΗΣΗΣΚΑΙΔΙΑΚΙΝΗΣΗΣΒΙΒΛΙΟΥ ΠΟΛΛΟΙ ΕΚΔΟΤΕΣ ΜΑΖΙ ΣΕ ΚΟΙΝΗ ΠΟΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΖΩΤΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΒΟΛΗΣ, ΠΡΟΩΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑ Κ ΙΝ Η ΣΗ Σ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Η ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΕΔΕΙΞΕ ΤΗΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΙΝΗΣΕ ΠΑΡΟΜΟΙΕΣ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΕΣ, ΑΝ ΑΔΙΑΤΑΣΣΟ ΝΤΑΣ ΕΤΣΙ ΤΟΥΣ ΟΡΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟ ΟΛΟ ΣΚΗΝ ΙΚΟ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΔΙΑ Κ ΙΝ Η ΣΗ Σ ΚΑΙ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΚΑΛΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ • ΤΡΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΙ ΤΡΕΙΣ Μ ΗΝΕΣ ΠΑΡΕΧΕΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΤΟ ΚΑΛΟ ΒΙΒΛΙΟ, ΙΚΑΝ ΟΠ ΟΙΩΝ ΤΑΣ ΤΙΣ ΑΝ ΑΓΚΕΣ ΠΟΛΛΩΝ ΕΚΔΟΤΩΝ ΚΑΙ ΕΞΥΠΗΡΕΤΩΝΤΑΣ ΥΠ ΟΔΕΙΓΜ ΑΤΙΚΑ ΠΟΛΛΕΣ ΕΚΑΤΟΝΤΑΔΕΣ ΒΙΒΛΙΟ ΠΩ ΛΕΙΑ ΚΑΙ ΛΟΙΠΟΥΣ ΔΙΑΚΙΝΗ ΤΕΣ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑ • Η ΑΝΤΙ ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ, Ο ΣΥΝΔΥΑΣΜ ΟΣ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΑΤΟ Μ ΙΚΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΚΑΙ Ο ΠΡΟΕΧΩΝ ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΕΞΑΣΦΑΛΙΣΑΝ ΕΥΕΛΙΞΙΑ, ΑΠΟΤΕΛΕΣΜ ΑΤΙΚΟ ΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜ ΙΑ, ΕΚΑΜΨΑΝ ΤΙΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΩΝ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ ΚΑΙ 1 ΑΠΕΤΡΕΨΑΝ ΤΗ ΜΕΤΑΛΛΑΞΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΗΣ N I a , ΣΥΝΘΕΤΟΤΕΡΑ, ΠΙΟ ΕΥΕΛΙΚΤΑ ΚΑΙ ΑΝ ΟΙΚΤΑ ΣΧΗΜ ΑΤΑ f Α ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΟΥΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜ ΑΤΙΚΟΤΕΡΑ ΚΑΙ ΣΕ ΝΕΑ Κ Λ ίίΑ Κ Α ΤΟΝ ΔΥΝ ΑΜ ΙΣΜ Ο ΤΩΝ ΕΚΔΟΤΩΝ, ΤΙΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΑΝ ΑΓΝΩ ΣΤΙΚΟ Υ ΚΟΙΝΟΥ ΚΑΙ ΤΑ ΥΠΑΡΚΤΑ ΠΕΡΙΘΩΡΙΑ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ

v

ΚΟΙΝΟΠΡΑΚΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΚΔΟΤΩΝ Ε.Π.Ε. Ιττποκράτους 68,106 80 Αθήνα, τηλ. 36.46.202, 36.21.406, fax 36.20.647

Αίολος-ΑΘ., Αριστοτέλης-Παγκράτι, Βαγιονάκης-ΑΘ. Βιβλιογωνία-Αθ., Γκρίτσης-Γεωργιάδης-Καλλιθέα, Δωδώνη-ΑΘ., Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-Αθ., Εστία-ΑΘ., Ευριττίδης-Χαλάνδρι, Ήλιος-Δράμα, Ιανός-Θεσσ., Καραβίας-Ρουσσόττουλος-ΑΘ., Κατώι του Βιβλίου-Θεσσ., Κρομμύδας-Χίος, Λέσχη του Βιβλίου-ΑΘ., Λέσχη του Βιβλίου-Θεσσ., Libro-ΑΘ., Μεθενίτης-Πάτρα, Πειραϊκή Φωλιά-Πειραιάς

Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες που­ λήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

| ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά | ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ Γ.: Η εποχή των καφέδων | ΣΑΜΑΡΑΚΗΣ Α.: Κόντρα

ΚΕΔΡΟΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗΣ

| ΑΝΔΡΟΥΛΑΚΗΣ Μ.: Μετά

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

| ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ Α.: 10 λεπτά

LIBRO

| ΚΟΥΝΤΕΡΑ Μ.: Η αθανασία

ΕΣΤΙΑ

ΤΑΧΤΣΗΣ Κ.: Από χαμηλή σκοπιά Αιγαίο ΜΕΛΙΣΣΑ

ΕΞΑΝΤΑΣ

ΕΝΕΠΕΚΙΔΗΣ: Η Δόξα και ο Διχασμός

ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

18/χρονικα

Κόντογλου, Χαλεπός, Χατζηκυριάκος-Γκίκας

o L z ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ ΓΡΑΦΕΙ ο Ηρακλής Πατταλέξης

ΤΖΟΥΛΙΟ ΚΑΪΜΗ. Συναντήσεις με τους Φώτη Κόντογλου, Γιαννούλη Χαλεπά, Ν. Χατζηκυριάκο-Γκίκα. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1992. Σελ. 78. Δρχ. 1600.

Μ ετά τον αδόκητο θάνατο του Φίλιππου Βλάχου, το παλιό τυ­ πογραφείο των «Κειμένων» είχε πάψει να λειτουργεί. Ο Σάμης Γαβριηλίδης πρόσφατα ανέλαβε τη διεύθυνσή του και εγκαινία­ σε την επαναλειτουργία του με τις «Συναντήσεις» του Τζούλιο ΚαΤμη. Αυτό το βιβλίο - πρώτο δείγμα δουλειάς - στοιχειοθετημένο εξ ολοκλήρου στο χέρι γράμμα το γράμμα, λέξη τη λέξη, είναι αφιερωμένο στη μνήμη του αξέχαστου τελειομανούς εμπνευστή του εργαστηρίου των «Κειμένων», Φίλιππου Βλάχου. Οι «Συναντήσεις» είναι συζητήσεις-συνεντευξεις του Τζούλιο ΚαΤμη (γνωστού-άγνωστου των ελληνικών γραμμάτων, ζωγρά­ φου, μελετητή της ανατολικής και δυτικής παράδοσης, μετα­ φραστή του Ησίοδου και Benedetto, δημοσιογράφου και κριτι­ κού τέχνης) με τους Φώτη Κόντογλου, Γιαννούλη Χαλεπά και Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα που αφορούν στην κρίση της τέχνης στην προπολεμική περίοδο. Δημοσιεύτηκαν για πρώτη φορά στην εφημερίδα «Καθημερινή» το 1938 και 1939. Παρότι έχουν περάσει κοντά 55 χρόνια από τότε, εξακολουθούν να θεωρούν­ ται ακόμη και σήμερα επίκαιρες και ουσιαστικές. Τα σύντομα αυτά κείμενα είναι σημαντικές καταθέσεις για την ιστορία και την εξέλιξη του πολιτισμού μας.

Η νεκρή φύση στη Νεοελληνική Τέχνη

Ο

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ. Η νεκρή φύση στη Νεοελληνική Τέχνη από τον 19ο αιώνα ως τις μέρες μας.

Pierides Foundation, 1992. Σελ. 215.

όρος «νεκρή φύση» στη ζωγραφική αναφέρεται στην απει­ κόνιση άψυχων αντικειμένων. Η κλασική αρχαιότητα, ενώ έχει να επιδείξει σπουδαία δείγματα αυτού του είδους, θεωρείτο διακοσμητική τέχνη, χωρίς ιδιαίτερη αξία. Χάρη στον Καραβάτζιο - αρχές του 17ου αιώνα - η νεκρή φύση καθιερώθηκε ως αυτόνομη ζωγραφική ενότητα με την οποία ασχολήθηκαν μεγά­ λοι ζωγράφοι όπω ς ο Ρέμπραντ, ο Βελάσκεθ κι αργότερα ο Γκόγια, ο Μανέ, ο Μονέ, ο Ρενουάρ κι ο Σεζάν. Αυτή την εξέλιξη παρακολουθεί ο ιστορικός της τέχνης Γιάν­ νης Κολοκοτρώνης στο καλοτυπωμένο βιβλίο του - διδακτορι­ κή διατριβή - εστιάζοντας όμως το ενδιαφέρον του στη «Νεκρή φύση στη Νεοελληνική Τέχνη από τον 19ο αιώνα ως τις μέρες μας». Ασχολείται με την προέλευση του όρου «νεκρή φύση», τα γενικά χαρακτηριστικά του, τη θεματογραφία του, την εξέλιξη της νεκρής φύσης στην Ευρώπη από το 14ο στον 19ο αιώνα, ι­ διαίτερα δε με τους καλλιτέχνες των Κάτω Χωρών, της Ιταλίας και Γαλλίας. Μετά απ ' αυτή τη διαχρονική και διευρωπαϊκή επισκόπηση, το 3ο και 4ο κεφάλαιο είναι αφιερωμένα στη νεκρή φύση της νε­ οελληνικής ζωγραφικής του 19ου και 20ού αιώνα και στη συμ­ βολή των ζωγράφων, πρωτεργατών της νεοελληνικής τέχνης της σχολής του Μονάχου, αλλά και ανεξάρτητων δημιουργών ό­ πως: Ξυδιάς, Λύτρας, Γύζης, Λεμπέσης, Ιακωβίδης, Βώκος, Πανταζής, Καλούδης, Παρθένης, Μαλέας και Μπουζιάνης. Τέλος, αναφέρεται στη γενιά του '22 με τους Μόραλη, Τσαρούχη, Βασιλείου, Χατζηκυριάκο-Γκίκα κ.ά. και στη γενιά του '40 με τον Τάκη, Κουνέλλη, Φασιανό, Μιγάδη, Σόρογκα, Καρρά, Μυταρά, Τέτση, Τσόκλη, Πανιάρα για να περιοριστούμε στους πιο γνωστούς. Το πλήθος των σημειώσεων, οι παραπομπές, οι επεξηγήσεις, η πλούσια βιβλιογραφία, τα ευρετήρια όρων και ονομάτων, η περίληψη στα αγγλικά, οι μαυρόασπρες εικόνες και οι 73 έγ­ χρωμες νεκρές φύσεις Νεοελλήνων ζωγράφων συμπληρώνουν το πλούσιο υλικό του συγγραφέα, έτσι ώστε η «νεκρή φύση» του Γ. Κολοκοτρώνη να αποτελεί ουσιαστική προσφορά στη βι­ βλιογραφία της τέχνης.

ΚΛΑΟΥΣ MAN Ο ευλαβικός χορός Οι π εριπ έτειες μιας νεότη τα ς

Βιογραφικό κείμενο του Κλάους Μαν, με διάχυτη την ει­ κόνα παρακμής στη Γερμανία του μεσοπολέμου. ^

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

J

_______ Q AXQ C Β Ο Υ Κ Ο Υ Ρ Ε Σ Τ ΙΟ Υ 3 - 105 64 Α Θ Η Ν Α ΤΗ Λ ..: 3 2 .5 4 .5 3 8 - 3 2 .5 3 .1 7 2

20/χρονικα

Γ. I. Σπανός

«Χριστούγεννα 1943» και «Χριστούγεννα 1948» του Μ. Σαχτούρη Δοκιμή Προσέγγισης I. Εισαγωγικό σημείωμα

Δύο ποιήματα του Μίλτου Σαχτούρη το «Χριστούγεννα 1943» της συλλογής «Η Λησμονημένη» και το «Χριστούγεννα 1948» της συλλογής «Με το πρόσω­ πο στον τοίχο» παρουσιάζουν, αυτό τον καιρό, ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο τί­ τλος τους παραπέμπει στην εόρτια ατμόσφαιρα της Γέννησης και στο κλίμα της ιστορικής στιγμής που σημαίνεται με τη χρονολογία. Βιώματα ξεχωριστά αποτέλεσαν έναυσμα για ποιητική δημιουργία, κυοφορήθηκαν και εκφράστη­ καν με φόντο την κορυφαία εορτή. Και στις δύο ποιητικές μαρτυρίες το "Χριστούγεννα” του τίτλου συνιστά επιλογή του ποιητή δηλωτική της κατεύθυνσης που παίρνει η ποιητική γλώσσα του σε σ τιγμές που ο έλληνας άνθρωπος ζει τον πόνο και τη συμφορά. Η χρονολόγηση ως στοι­ χείο του τίτλου εμπλέκει το ποιητικό μόρφωμα με την ιστορία και επιτρέ­ πει στον αναγνώστη να βιώσει πλη­ ρέστερα όσα βρίσκονται πίσω και κά­ τω από την ποιητική λέξη και την ποι­ ητική εικόνα. Χριστούγεννα 1948

Χριστούγεννα 1943 Οι γιορτινές μέρες πυκνοκατοικημένες γυναίκες αγκαλιάζουν πράσινα κλωνιά δεν κλαίνε κι ο γέρος εθνικός κήπος κουβαλάει στις πλάτες του τρεις πεθαμένους κύκνους και τα παιδιά πετάνε ψίχουλα στον ουρανό οι γιορτινές μέρες έχουν ένα λείο πρόσωπο ένα μικρό Χριστό στο κάθε δάκρυ της λησμο­ νημένης ένα αρνάκι μια σταλιά στις παγωμένες της παλάμες ένα πουλί αστέρινο καρφίτσα στα μαλλιά της (η λησμονημένη, 1945)

Σημαία ακόμη τα δόκανα στημένα στους δρόμους τα μαγικά σύρματα τα σταυρωτά και τα σπίρτα καμένα και πέφτει η οβίδα στη φάτνη του μικρού Χριστού το αίμα το αίμα το αίμα εφιαλτικές γυναίκες με τρυφερά κέρινα χέρια απεγνωσμένα χαϊδεύουν βόσκουν στην παγωνιά καταραμένα πρόβατα με το σταυρό στα χέρια και το τουφέκι της πρωτοχρονιάς το τόπι ο σιδερόδρομος της λησμονιάς το τόπι του θανάτου (με το πρόσωπο στον το(χο)

χρονικά 121 II. Επισημάνσεις μεθοδολογικού χαρακτήρα

Το στοιχείο αυτό αποτελεί αιτία θρήνου και απελπι­ σίας, όμως είναι Χριστούγεννα, υπάρχει η νέα ζωή, η προοπτική της ανάτασης... Τα παιδιά: πετάνε ψίχουλα στον ουρανό: εικόνα Κάθε δοκιμή προσέγγισης της ποίησης αποτελεί εκφραστική της κίνησης με το αντικείμενο του ρή­ μια ξεχωριστή κατάθεση της ποιότητας επικοινω­ ματος: ψίχουλα. νίας με τον ποιητικό λόγο, καθώς ο ποιητής προ­ Σημασιολογικά: ψίχουλα (του έδωσε ψίχουλα)/ Σε σφέρει στον αναγνώστη το ποίημα για τη δική του μια εποχή οδύνης που ξεκίνησε με τη θύελλα του ανάγνωση. Αποφεύγοντας τη συζήτηση για τους ό­ πολέμου και έλαβε διάσταση του δράματος με την ρους της πληρέστερης ανάγνωσης, θέλουμε να επιπενία, τα παιδιά πετάνε όχι τον πόνο, τη θλίψη, αλ­ σημάνουμε ότι θα δοκιμάσουμε να προσεγγίσουμε λά τα ψίχουλα, που τους είναι τελείως απαραίτητα τα δύο προαναφερθέντα ποιήματα ακολουθώντας: για να επιβιώσουν·/ η κίνηση αυτή έχει κατεύθυνση: α. την ερμηνευτική μέθοδο, την οποία εισηγήθηστον ουρανό. κε ο W. Dilthey στην πρότασή του για την κατανόη­ Τα παιδιά σ’ αυτή τη γιορταστική στιγμή ση της ποίησης, αναδέχονται το μήνυμα «επί γης ειρήνη», πετάνε β. την πορεία που επιβάλλει το σχήμα: ΟΛΟψίχουλα, που τα έχουν ανάγκη, για να ζήσουν υλι­ ΜΕΡΗ-ΟΛΟ, κά, στον ουρανό, για να κατεβάσουν τους αγγέ­ γ. τη σύζευξη γραμματικής-γλωσσικής και ψυχολους στη Γη. Καμιά «Γέννηση του Χριστού» δεν υλο­ λογικής-βιωματικής ερμηνείας κατά την προσέγγι­ ποιείται, αν η καρδιά δεν πυρωθεί, αν η σκέψη δεν ση των μερών (λέξης, περίφρασης, στίχου, στίχων), ελευθερωθεί από το υλιστικό φρόνημα, αν η πίστη δ. την αποδοχή της ενότητας μορφής και περιε­ που άγει μέχρι την αυτοθυσία, δεν θερμάνει την αν­ χομένου θρώπινη ύπαρξη./ Παιδιά πετάνε ψίχουλα: μια κίνη­ Στο τελικό στάδιο θα συνεξετάσουμε τα δύο ποι­ ση που δηλώνει ότι ο τόπος της Βηθλεέμ γίνεται η ήματα, αφού η κοινότητα και η ετερότητα των τί­ ανθρώπινη καρδιά. τλων επιτρέπουν να επισημανθούν πτυχές της ποι­ Στο δεύτερο επίπεδο, στίχοι 6-9, έναρξη με τις ητικής του Σαχτούρη και ενισχύουν τον αναγνώστη γιορτινές μέρες, που τώρα παρουσιάζονται με γνώ­ στην προσπάθειά του να απολαύσει τον ποιητικό ρισμα: έχουν ένα πρόσωπο λείο. λόγο. Λείο: όχι τραχύ, διάφανο, όχι σκοτεινό, μαλακό, τρυφερό, όχι σκληρό. Οι επόμενοι τρεις στίχοι στήνουν σκηνικά αντίθε­ III. Δοκιμή προσέγγισης σης καλού-κακού, χαράς-πόνου, φωτός-σκότους· και στις τρεις περιπτώσεις όμως η υπάρχουσα αρ­ Α· «Χριστούγεννα 1943» νητική κατάσταση καλύπτεται από την προοπτική που διανοίγει η θετική. α. Αρχική εντύπωση και σκέψη. Η θετική εικόνα, το σκηνικό της Γέννησης στη Η ατμόσφαιρα είναι Χριστουγεννιάτικη. Το 1943 φάτνη: Ένας μικρός Χριστός, ένα αρνάκι μια στα­ αποτελεί πολεμικό δεδομένο, χωρίς όμως να κα­ λιά, ένα πουλί αστέρινο. ταργεί το ευφρόσυνο πρόσωπο της του Χριστού Η αρνητική εικόνα, το σκηνικό του πόνου: δάκρυ Γεννήσεως. Το ποίημα κινείται στην προοπτική της λησμονημένης, παγωμένες παλάμες της, καρφίτσα ελπίδας. στα μαλλιά της. Ο ποιητής περιγράφει. Οι εικόνες ζωντανές αναΗ έννοια της Γέννησης σε συνδυασμό με την έν­ δεικνύουν το γεγονός συνδέοντας τη γιορτή με τον νοια του μικρού: μικρός (Χριστός), (αρνάκι) μια στα­ ιστορικό χρόνο. Τα Χριστούγεννα μπορούν να κα­ λιά. Το μικρό μπορεί να γίνει μεγάλο, να καλύψει ταργήσουν το σκότος· το φως είναι στη φάτνη και και να εξαφανίσει το αρνητικό σκηνικό. οι δυνάμεις του καλού θα γονιμοποιηθούν. Η θετική καρτερία* εμπνέεται από τη γέννηση β. Κατά μέρη προσέγγιση. του Χριστού και'ετοιμάζει με την απαντοχή «της νύ­ Στο πρώτο επίπεδο (στίχοι 1-5) στήνεται το γιορ­ χτας το ξημέρωμα». Το σκηνικό της αντίφασης, που ταστικό σκηνικό, ενώ συγχρόνως η ιστορική πραγ­ το οργανώνει με τη λειτουργία του κάθε στίχου ο ματικότητα περιορίζει τη χαρούμενη ατμόσφαιρα, ποιητής, συνδυάζεται και εικονικά με τον τίτλο: χωρίς να την αφανίζει. Στον πρώτο στίχο: η γιορτή επιμένει και με τη Χριστούγεννα 1943 διάρκειά της (δωδεκαήμερο) υπερβαίνεται η ατμό­ Ένα μικρό Χριστό στο κάθε δάκρυ της λησμονημένης σφαιρα της κατοχής. Ένα αρνάκι μια σταλιά στις παγωμένες παλάμες Γυναίκες-(γέρος) εθνικός κήπος-παιδιά: αναφορά Ένα πουλί αστέρινο καρφίτσα στα μαλλιά της στα πρόσωπα που ζουν τη γιορτή (απουσιάζουν οι Ο πόνος ως πρόβλημα της ανθρώπινης ιστορίας άντρες). στη συγκεκριμένη στιγμή (1943) και στη συγκεκρι­ Οι γυναίκες υποδέχονται και δίνονται στη γιορτή μένη χώρα (εθνικός κήπος, λησμονημένη) λειαίνεδιατηρώντας τα εορταστικά έθιμα. Δεν κλαίνε: η ται, υποχωρεί στην προοπτική των Χριστουγέννων. αρνητική διατύπωση έχει το νόημά της (δεν γελάνε Μέσα στη φάτνη βρίσκεται η ελπίδα, το λίγο φως βέβαια). Ο εθνικός κήπος με τον προσδιορισμό του θα γίνει πολύ, μπορεί να γίνει πολύ' η καρφίτσα ό­ «γέρος» συμβολίζει το έθνος το πανάρχαιο, το ι­ σο και αν παραπέμπει στον πόνο (διαπεραστική στορικό· συγχρόνως το ρήμα «κουβαλάει» εκφρά­ καρφίτσα) είναι και στολίδι· και στην περίπτωση ζει με παραστατικότητα την περιπέτεια, το φορτίοτου ποιήματος εμπεριέχει, υποδηλώνει το πουλί οι τρεις πεθαμένοι κύκνοι υποβάλλουν την έννοια (πέταγμα) αστέρινο (φως, το αστέρι της γέννησης). του πολεμικού θανάτου, τα τρία χρόνια θανάτου.

22/χρονικα Στους δυο πρώτους από τους τρεις αυτούς στί­ χους, στο δεύτερο μέρος, είναι καθαρή η εικόνα του πόνου στα 1943. Στον τρίτο στίχο που είναι και καταληκτικός όλου του ποιήματος, η έννοια της καρφίτσας δεν υποβάλλει καθαρά και μόνο την άρ­ νηση· το αμφίσημο της καρφίτσας αφενός ως πράγματος-κοσμήματος και ως αντικειμένου που καρφώνει, επιτρέπει να φανεί ότι περισσότερο λει­ τουργούν τα Χριστούγεννα, ότι το Φως υπερτερεί του σκότους, ότι «η λησμονημένη» μπορεί να γίνει η μορφή η φωτεινή της ελευθερίας που «βγαλμένη από τα κόκκαλα τα ιερά» βρίσκει το δρόμο που της δείχνει το Χριστουγεννιάτικο άστρο. β· «Χριστούγεννα 1948» α. Αρχική εντύπωση και σκέψη. Αιματωμένη ατμόσφαιρα. Κυριαρχική είναι η αί­ σθηση του θανάτου. Εικόνες σπαράγματα· η φωνή του ποιητή είναι σπαρακτική. Τα στοιχεία της Γιορτής χρησιμοποιούνται, για να αναδείξουν τον πονεμένο ανθρώπινο ορίζοντα που προβάλλει το στίγμα «1948». Ο ποιητής ονομάζει και εικονίζει τη φρίκη. Ο εμ­ φύλιος σπαραγμός μνημειώνεται μέσα από τις εικό­ νες της αντίφασης και της σχιζοφρένειας. Στα 1948 η crudelitas δεν κόβει μόνο τους ορίζοντες της ελ­ πίδας· σκοτώνει κύρια την ίδια τη ζωή και την όποια δυνατότητα για Μήνυμα. β. Κατά μέρη προσέγγιση. Στο πρώτο επίπεδο (στίχοι 1-9) στήνεται το κλίμα του σκότους και του αίματος. Δόκανα, σύρματα, σπίρτα καμένα: εικονίζουν μια ιστορική περίοδο και πραγματικότητα που πονάει τον Έλληνα και τον Ποιητή. Εξέλιξη αυτού του σκηνικού και μεταφορά στον κόσμο της ανθρώπινης ψυχής που κλήθηκε α­ πό τη φύση της να γίνει η φάτνη της Ζωής, είναι: πέ­ φτει η οβίδα στη φάτνη/του μικρού Χριστού. Στον πρώτο στίχο: Σημαία: λάβαρο, εθνικό σύμ­ βολο (όχι η ελληνική σημαία - αυτή υπεστάλη ορι­ στικά)· τη θέση της ελληνικής σημαίας που εκφρά­ ζει την ελληνική ψυχή, την πήραν τα δόκανα, που γίνονται τώρα γνώρισμα και παγίδες του ελληνικού έθνους. Ακόμη (στο β1 στίχο): χρονικός προσδιορισμός που υποδηλώνει τη διάρκεια (που κούρασε αθερά­ πευτα τον ποιητή)· πίσω από το «ακόμη», έντονα προβάλλει το ερωτηματικό: ως πότε; Τα μαγικά σύρματα I τα σταυρωτά: παραπέμπει στο «δόκανα», αλλά συγχρόνως υποβάλλει την ει­ κόνα του στρατοπέδου, του εγκλωβισμού, του θα­ νάσιμου (μαγικά: μάγια-μάγισσα) τοπίου. και τα σπίρτα καμένα: αναφορά στην απουσία του φωτός (σβησμένες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες στη χώρα)· σβήσιμο της ελπίδας. και πέφτει η οβίδα στη φάτνη / του μικρού Χρι­ στού: η επανάληψη του και, πολυσύνδετο, δηλώνει το ατέλειωτο της φρίκης αλλά και την εξελικτική πορεία προς την κορύφωση. Από τα «Χριστούγεννα 1943» έμεινε η φράση «μι­ κρός Χριστός», η έννοια της τρυφερότητας, των σπαργάνων. Η εικόνα όμως παραπέμπει στην απρο­ σμέτρητη καταστροφή· ο θάνατος δεν κυκλοφορεί απλά ανάμεσά μας- εγκαθίσταται στην καρδιά· ο

θάνατος με το φύτεμα «της οβίδας στη φάτνη» δια­ λύει την Αρχή της Ζωής, καταργεί την Εστία του Φωτός. Το αίμα το αίμα το αίμα: Το πρώτο επίπεδο τε­ λειώνει με το στίχο αυτό, που αποτελεί το κορύφω­ μα, το επιστέγασμα των στοιχείων που συνέθεσαν το ποιητικό σκηνικό. Η επανάληψη της λέξης παρα­ πέμπει στην έννοια της ατέλειωτης συνέχειας, στον ποταμό του αίματος· το μάκρος του στίχου δεν ορί­ ζεται με την τριπλή επανάληψη της λέξης, το αίμα επαναλαμβάνεται στο άπειρο σχηματίζοντας την έννοια της ροής. Συνολικά: το πρώτο επίπεδο (δόκανα, σύρματα, σπίρτα καμένα, οβίδα στη φάτνη, το αίμα...) αποτε­ λεί τρόπο έκφρασης της πονεμένης διαπίστωσης του ποιητή, που τον κάνει να βλέπει τα πράγματα και να τα λέει όπως είναι: μέσα σε πέντε χρόνια η γιορτή έγινε θάνατος και η ατμόσφαιρα της ελπί­ δας έγινε σπαραγμός και σπαράγματα. Στο δεύτερο επίπεδο: «εφιαλτικές... του θανά­ του» η εικόνα της φρίκης ολοκληρώνεται. Οι «εορτάζουσες» γυναίκες γίνονται εφιαλτικές· το αρνάκι γίνεται καταραμένα πρόβατα- «το πουλί αστέρινο» γίνεται «τόπι του θανάτου». Ο ποιητής βρίσκει τον τρόπο να πει όλη την αλήθεια- δεν εξωραΐζει το κα­ κό· εξορκίζει το κακό με το να το ονομάζει. Η ποίη­ σή του αποκαλύπτει τον άνθρωπο, περιγράφει την ιστορία, ερμηνεύει την αναλγησία. Εφιαλτικές γυναίκες: γυναίκες που βλέπουν ε­ φιάλτες, που ζουν εφιάλτες, που έγιναν εφιάλτες· με τρυφερά κέρινα χέρια: η αντίφαση και η ανισορ­ ροπία / χέρια της τρυφερότητας και της θηλυκότη­ τας έγιναν κέρινα, έγιναν χέρια του θανάτου που εκφράζουν την απουσία της ζωής. απεγνωσμένα / χαϊδεύουν: χέρια απεγνωσμένα, χέρια που ζουν τη φρίκη του αδιεξόδου αλλά και α­ πεγνωσμένα χαϊδεύουν Δεν χαϊδεύουν μόνο «βόσκουν / στην παγωνιά / καταραμένα πρόβατα: στην παγωνιά: η αίσθηση του κρύου (στα 1943: είχε ένα αρνάκι μια σταλιά στις παγωμένες της παλάμες), το ξύλιασμα σε συν­ δυασμό με το καταραμένα πρόβατα, που μεγαλώνει το κρύο, καταργεί τη ζεστασιά της ψυχής / πρόβατα που είναι κατάρα και που κουβαλούν κατάρα / με το σταυρό / τα χέρια / και το τουφέκι της πρωτοχρο­ νιάς: το πέρασμα από τα Χριστούγεννα στη Μεγάλη Παρασκευή- ο συνδυασμός του τουφεκιού της χα­ ράς στην αλλαγή του χρόνου (το έθιμο με τις τουφεκιές) με το τουφέκι του πόνου και του θανάτου που έχει τη συνέχειά του, αφού έχει τη θέση του και στο νέο χρόνο. Το τόπι / ο σιδερόδρομος της λησμονιάς / το τόπι του θανάτου: τόπι: παιχνίδι και φονικό όργανο (τόπι = σφαίρα, βόλι «τον βρήκε το τόπι»)· ο σιδερόδρομος της λησμονιάς: στην πρώτη λέξη το μακρόσυρτο, το ατέλειωτο, στη δεύτερη λέξη η διαδικα­ σία της λήθης· ατέλειωτη σειρά θανάτων ατέλειω­ τη η εμπλοκή με το θάνατο· άρχισαν και ξέχασαν να σταματήσουν. Σημαία: η πρώτη λέξη του ποιήματος: θανάτου: η τελευταία λέξη. «Σημαία θανάτου» είναι ο τίτλος «Χριστούγεννα 1948».

χρονικά/2 3 IV.

Συνολική αποτίμηση - Έκφραση

Ο ποιητής βιώνει την ιστορία, τη φιλτράρει μέσα του χαι την παρουσιάζει με λόγο ικανό να μνημειώνει τα πράγματα, να τα αναδεικνύει και να τα προ­ σφέρει «μποτίλιες στο πέλαγος», που διασχίζουν οι άνθρωποι. Στα 1943 ο πόνος δεν λείπει. Η πείνα σκοτώνει. Όμως οι καρδιές είναι ζεστές και θερμαίνουν το Χριστό της Ελπίδας και της Ειρήνης. Ο εχθρός είναι γνωστός και η εθνική ψυχή θα βρει τον τρόπο να δεχθεί λυτρωτικά το μήνυμα της Γέννησης. Στα 1948 ο ποιητής ξαναγυρίζει στο ίδιο θέμα. Στέκεται ξανά στα Χριστούγεννα. Η εμφύλια διαμά­ χη στοχεύει στην καρδιά της φυλής και η εθνική ψυ­ χή δεν έχει χώρο, για να στηθεί η Φάτνη της Ελπί­ δας και της Ζωής. Το ποτάμι του αδελφικού αίματος καταργεί τα Χριστούγεννα· και η ιστορία βιωμένη ώς τη λεπτομέρεια τροφοδοτεί ένα ποιητικό μόρ­ φωμα, με το οποίο μνημειώνεται η αδελφοσφαγή α­ πό έναν ποιητή που δεν ανήκει πουθενά, αλλά ως Έλληνας μπορεί με μέσα απλά ποιητικά να καταγ­ γέλλει και να εξορκίζει το κακό.

Δ ΙΑ Β Α Ζ Ω Μ η χ ά σ ε τ ε τ ο δ εύ τε ρ ο τ ε ύ χ ο ς ΙΑ Ν Ο Υ Α Ρ ΙΟ Υ Π α ρ ο υ σ ιά σ ε ις ό λ ω ν τω ν β ιβ λίω ν β' εξ α μ ή ν ο υ 1992 α π ό 80 ε κ δ ο τ ικ ο ύ ς ο ίκ ο υ ς Γ ρ ά φ ο υ ν οι: Ζωή Β α λ ά σ η Τ ιτίκ α Δ η μ η τ ρ ο ύ λ ια Λ ίλ υ Ε ξ α ρ χ ο π ο ύ λ ο υ Μ αίρη Θ ε ο δ ο σ ο π ο ύ λ ο υ Β α σ ίλ η ς Κ α λ α μ α ρ ά ς Α γ γ ε λ ικ ή Κώ ττη Α ν α σ τ α σ ία Λ α μ π ρ ία Ν ίν ο ς Φ ενέκ Μ ικ ελ ίδ η ς Α μ ά ν τ α Μ ιχ α λ ο π ο ύ λ ο υ Θ ανάσης Ν τόκ ος Χ ρ ίσ τ ο ς Π α π α γ εω ρ γ ίο υ Θ ο δ ω ρ ή ς Π έρ σ η ς Μ ισ έλ Φ άις

με εδέσματα,ποτάχαι άσματα. Όπως λένε, ηπαρονσία σας θα μας δώσει μεγάλη χαρά.

3622251,3615433

'Σ Τ Ο Υ

ΓΚΟΒ1

. D. H. Lawrence, Ο Ανθρωπος που αγαπούσε τα Νησιά Απόδοση Σπόρος Ηλιόπουλος HonorEde Balzac, Η Γρεναδιέρο (Το Σπίτι με τις Ροδιές) Μετάφραση Έφη Κορόμηλά 3. Herman Bang, Οι Τέσσεροι Διαβόλοι Μετάφραση Κώστας Χατζόπουλος 4. James Joyce, Η Πανσιόν και Αλλα Διηγήματα Μετάφραση Κοσμάς Πολίτης 5. Giovanni Verga, Περιπλάνηση Μετάφραση Ελένη Ροντογιάννη 7. Herman Melville, Η Ιιττορία του Τάουν-Χο Μετάφραση AΚ. Χριστοδούλου 9. Lafcadio Hearn, OAcfeoc και Αλλα Διηγήματα

ιι. Heinrich BUli^ Ι σ ο ρ Κ ^ ε Τσιγάρα Μετάφραση Γιώργος Κεντρωτής is. Gabriele D'Annunzio, Η Γυναικαδέλφη Μ^βφραση Πέτρος Πικρός Gustaf Geijerstam, Το Αγόρι της Κυρά-Λένης Μετάφραση Λέων Κουκούλας is. Voltaire, Ζαντίγχ, ή Το Πεπρωμένο ι». Robert Musil, Εικόνες Μετάφραση Γιώργο: Κεντρωτής 9 Charles Baudelaire, Ο Μικρός Γητευτής Μετάφραση Κ.X. Σύρρος Jan Neruda, Ιστορίες από τη Μάλα-Στράνα

ΕΟΡΤΑΣΤΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ Χριστουγεννιάτικα Διηγήματα Ελλήνων συγγραφέων (Α’-Β') 1 Πρωτοχρονιάτικα Διηγήματα Ελλήνων συγγραφέων 1 Διηγήματα ελληνων συγγραφέων για τα Φώτα 5. Διηγήματα ξένων συγγραφέων για τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά S. Χριστουγεννιάτικες Ιστορίες

Ii «Κι ό Θεός έπλασε μεγάλες φάλαινες». Γ ενεςις J «Κι ακόμα οτιδήποτε κι αν μπαίνει στο χάος τοΰ στόματος αύτοΰ τοΰ τέρατος, έστω κι αν είναι ζώο, βάρκα ή πέτρα, κατεβαίνει άμέσως σέ αύτό τόν ακάθαρτο τεράστιο οισοφάγο του καί χάνεται στην άπατη άβυσσο τής κοιλιάς του». Τ α Η θ ικ ά του Π λουτάρχου αηο το Χ ολαντ j «Κι ένώ όλα τά άλλα πράγματα, ζώα ή πλοία, πού μπαίνουν μες στην τρομερή άβυσσο τοΰ στόματος αύτοΰ τοΰ τέρατος {της φάλαινας}, άμέ­ σως χάνονται καί καταβροχθίζονται, ό μαΰρος γωβιός άποσύρεται μέ μεγάλη σιγουριά αύτοΰ-μέσα, όπου καί κοιμάται». Μ ο ν ταινιος , Α π ο λο γία για το Ρ ε μ ο ν Σ ε μ π ο ν j «Τεράστιες σά φά­ λαινες, πού ή κίνηση τών κολοσσιαίων κορμιών τους μπορεί, σέ ώρα ειρηνικής νηνεμίας, νά ταρά­ ξει τόν ωκεανό ώσπου να βράσει». Σ ερ -Γ ουιλιαμ Ν τα βεν αν τ , Π ρολογος στον Γ κ οντι ΜΠΕΡ J «Αυτό τό θαλασσινό ζώο, / ό Λεβιάθαν, πού ό Θεός άπό όλα τά πλάσματά του / τό έπλασε πιο μεγάλο για νά κολυμπάει στον ωκεανό». ΧΑΜΕΝΟΣ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΣ J «Οί μεγάλες φάλαινες πού κολυμπούν σέ μια θάλασσα άπό νερό κι έχουν μιά θάλασσα άπό λάδι πού κολυμπάει μέσα τους». Β έ β η λο κ α ι Ι ερό Κ ρ ά τ ο ς του Φ ουλερ j «”Αν τύχει καί γράψεις ένα παραμύθι για μικρά ψάρια, νά τά κάνεις νά μιλοΰν σά μεγάλες φάλαινες». Ο Γ κολντςμιθ ΣΤΟΝ ΤΖΟΝΣΟΝ J «Τά πληρώματα ρίχνονται γοργά στο παιχνίδι τοΰ θανάτου: / ό Αλάθευτος Ρόντμοντ κρεμάει πάνω άπό τό κεφάλι του / τό άκιδωτό άτσάλι καί προσέχει συνέχεια». Το Να ΥΑΓΙΟ ΤΟΥ ΦΟΛΚΕΝΕΡ J «Έχτισα μιά καλύβα γιά τη Σούζαν καί μένα κι έφτιαξα μιά πόρτα σέ μορφή Γοτθικής Καμάρας, συναρμολογώντας κόκαλα άπό τά σαγόνια μιας φάλαινας». ΔίΠΛΟΕΙΠΩΜΕΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΟΥ ΧΟΘΟΡΝ J «Ή Φάλαινα έπεσε άμέσως πάνω του κι ώς φαίνεται τόν σκότωσε στή στιγμή». Η ΦΑΛΑΙΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑίΧΜΑΛΩΤΙΣΤΕΣ ΤΗΣ [...]. Α ιδ . X enpi Τ. Τ ςιβερ J «Είναι πασίγνωστο πώς, έκτος άπό τά πληρώματα τών {άμερικάνικων} Φαλαινοθηρικών, ελάχιστοι ξαναγυρίζουν ποτέ στά πλοία άπό όπου έφυγαν». ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ ΜΕ ΜΙΑ ΦΑΛΑΙΝΟΘΗΡΙΚΗ ΒΑΡΚΑ J «‘Ασφαλώς καί καμακίζεται ή Φάλαινα· σκέψου όπως πώς θά δάμαζες ένα δυνατό, άγριο πουλάρι, χρησιμο­ ποιώντας μόνο ένα σκοινί δεμένο στή ρίζα τής ούράς του». Ε να Κ εφαλαίο για τη Φ αλαινο ­ θηρία στο Β ιβλίο ΠΟΣΤΕΣ κ α ι Π ο μ ο λ α j «“Σία όλοι τά κουπιά!” κραύγασε ό ύποπλοίαρχος μόλις είδε, στρίβοντας τό κεφάλι του, τά Ανοιγμένα σαγόνια μιας μεγάλης σπερμοφάλαινας, κοντά στην πλώρη τής βάρκας, νά τήν άπειλοΰν μέ άμεση καταστροφή. “Σία όλοι τά κουπιά, άν θέτε τή ζωή σας!”». Χ ο υο ρ το ν , ο Φο ν ιά ς τ ω ν Φα λ α ιν ώ ν j ΜΟΜΠΙ-ΝΤΙΚ. GUTENBERG ί

ΕΚΔΟΣΕΙΣ <? ΔΕΛΦΙΝΙ Ένας χρόνος Δελφίνι. Μ ια δυναμική παρουσία στο χώρο του βιβλίου

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Έντοικν Α. Αμποτ Ε πίπεδος Κόσμος

Χ ένρι Τζέιμς Τ ι ήξερε η Μέΐζι

Βιλλιέ Ντε Λ’ Ιλ Αντάμ Σκληρές Ιστορίες

Ο νίλιαμ Φόκνερ Τ οχω ριουδάκι

Εμίλ Ζολά Το στομάχι του Π αρισιού N t. X. Λόρενς Ο παραβάτης

Ουμπέρτο Έ κο Τζέιμς Τζόις Ρόμπερτ Μούζιλ Περί βλακείας (δοκίμιο)

Π ροσπέρ Μεριμέ Νουβέλες

Ρεμί Ντε Γκουρμόν Λιτανείες του ρόδου (ποίηση)

Φόλκερ Μπράουν Ιστορία χω ρίς τέλος

Με ξυλογραφίες του Γιάννη Γουρζή

Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ Απόγνωση

Εγκόλπιο Ερωτικού Λόγου (Ανθολόγηση ξένης ερωτικής ποίησης)

Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ Η Α μυνα του Λούζιν

Με έξι πίνακες του Χρόνη Μπότσογλου.

Γκράτσια Ντελέντα Ο κισσός Τζον Ντος Πάσος Μ ανχάταν Τράνσφερ

Ζορζ Σαρμπονιέ Διάλογοι με μοντέρνους ζωγράφους Με δέκα πέντε πίνακες των Τζακομέτι, Μπρακ, Έρνστ, Χάρτουνγκ, Μιρό, Πικαμπιά, Σουλάζ Μασάν, Ματίς, Νταλί, Σαγκάλ, Βιέιρα ντα Σίλβα, Λε Κορμπυζιέ, Μπυφέ, Πινιόν.

ΓΙΑ ΠΑΙΑΙΑ ΚΑΙ ΝΕΟΥΣ Αγγελική Βαρελλά Το φεγγάρι παίζει...σκάκι (Ζωγραφιές Τατιάνα Ραϊση-Βολανάκη)

Μ άριος Βερέττας Η άγνωστη Μυθολογία. Βιβλίο 1 Έ ρω ς και Ψ υχή

Αθα Γιαλούρη Μ ύθοι τω ν α ρχαίων Ελλήνων για τους αστερισμούς

Μ όνος Κοντολέων Η μαγική Μητέρα

(Εικ. Γιάννης Καρύδης)

Μ άνια Καπλάνογλου Η νύφη της Ανοιξης (Ζωγραφιές Τατιάνα Ραϊση-Βολανάκη)

Νίκη Καποκάκη Αποστολή στις Κυκλάδες (Ζωγραφική Ν.Καποκάκη)

(Εικ. Τέτη Σώλου)

(Εικ. Τζένη Δρόσου)

Αλέξης Κυριτσόπουλος-Αντιγόνη Π αρούση Ή τα ν ένα μικρό χαρτάκι... (Εικ. Α. Κυριτσόπουλου)

Ν ίκος Σαλτερής 28 φεγγάρια ή η νύχτα που όλοι φοβούνται.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΦΙΝΙ · Θεμιστοκλέους 23-25,106 77 Αθήνα · Τηλ. 36.30.955, F ax 64.50.764

Κώστας Μπαζαρίδης

ιΧ νσ n

ο

Έ χο υν περάσει πάνω από 100 χρό νια από τη ν εποχή που ο Α . Μ π ιν έ σ το « Le fetichism e dans

ς

l ’a m our» δ ιε κ ή ρ υ ττε μ ε α π ο λ υ τό τη τα ό τ ι ο « κα θ ένα ς είν α ι φ ε τιχ ισ τή ς σ το ν έρ ω τα » ή το ν α ν τ ιθ ε τ ικ ό αφ ορ ισμό του Κ α ρ λ Κ ράους ό τ ι « κ α ν ε ίς κ ά τω από το ν ή λιο δεν ε ίν α ι τό σ ο δυστυχής όσο ένα ς φ ε τιχ ισ τή ς που μ αρ αζώ νει για μ ια μ π ό τα κ α ι πρέπει να ικ α ν ο π ο ιη θ εί μ ε μ ια γυ να ίκα » · κ α ι το ενδια φ έρο ν γ ι ’ α υτή τη σ εξ ο υ α λ ικ ή εκδ ο χ ή δ εν έπαψε να κ ιν η το π ο ιε ί τους ψ υχαναλυτές να διερευνήσουν τ ί κρ ύ β ετα ι πίσω από τα π ερ ίτεχ να σ ε ξ ο υ α λ ικ ά σενά ρια ή τα «μ α γ ικ ά » α ν τ ικ ε ίμ ε ν α που σ το ιχειώ νο υν τη φ ετιχ ισ τ ικ ή σκηνή.

Σχεδίασμα ανασκόπησης Σ. Φρόυντ ακολούθησε σε όλη τη ζωή του μια βασική κατεύθυνση: απέφυγε να συνθέ­ σει μια «μνημειώδη» νέα, ολοκληρωμένη, ψυχα­ ναλυτική ψυχοπαθολογία που θα αντικαθιστούσε την ψυχιατρική νοσογραφία, αλλά κόπιασε να α-

Ο

30/αφιερωμο ποκαλύψει βασικές ψυχικές οργανώσεις και κα­ σία του, να διερευνηθούν: η σύγκρουση που τον τηγορίες επιθυμίας. Έτσι δεν θα μπορούσε να γεννά, οι άμυνες που τον θρέφουν, τα αισθήματα προσπεράσει τη φετιχιστική εκδοχή. Η πρώτη που συνεγείρει, τα αντικείμενα που επιλέγει, η α­ φορά που έγραψε γι’ αυτήν ήταν, το 1905, στα ναπτυξιακή στιγμή που τον υποθάλπει, η συνά­ Τρία δοκίμια για τη σεξουαλικότητα, όταν τε­ φεια με άλλες παθολογικές οργανώσεις και, τέ­ κμηρίωνε ότι η υποτιθέμενη αρμονία ανθρώπινης λος, ο απόηχός του σε κοινωνικά και ανθρωποσεξουαλικότητας, σεξουαλικών αντικειμένων λογικά πεδία. Επαναβεβαιώνεται η πρωτοκαθε­ και σεξουαλικής λειτουργίας ήταν μια τεράστια δρία του ευνουχιστικού τρόμου, όμως υπογραμ­ πλάνη. Στη σκέψη του κυριαρχούσαν τότε η ανα­ μίζεται η δράση ενός ειδικού αμυντικού μηχανι­ ζήτηση της σύγκρουσης, η επικυριαρχία του μη­ σμού, της «διάψευσης», που συνδυάζεται με τη χανισμού της απώθησης, η εμμονή στην τραυμα­ «διάσπαση» του Εγώ, του Υποκειμένου σε δυο τική διάσταση και έτσι η φετιχιστική έκπληξη ψυχικά μορφώματα που συνυπάρχουν χωρίς δια­ περιβάλλεται με αρκετές αμφιβολίες και ερωτη­ λεκτική διαπλοκή. Είναι μια πολύ σημαντική ματικά. Ο Φρόυντ παίρνοντας το νήμα από τους στιγμή στην ψυχαναλυτική σκέψη. Αχνοφαίνεπρογενέστερους ψυχιάτρους, όπως ο Μπινέ ε­ ται, αν και ποτέ δεν διατυπώθηκε ρητά από τον ντάσσει το φετιχισμό στη δική του θεωρητική Φρόυντ, ότι η ενότητα του Εγώ είναι μια τεράστια σύλληψη κατατάσσοντάς τον στις «παρεκκλί­ αυταπάτη. Οι ρήξεις είναι έτοιμες να συμβούν σεις ως προς το στόχο», όμως αναρωτιέται μή­ και η πιθανότητα επανασυνδέσεων υπάρχει πά­ πως θα ’πρεπε να ενταχθεί στις «παρεκλίσεις ως ντα. Ακόμη διακρίνεται η σχέση του φετιχισμού προς το αντικείμενο», διστάζει να χαρακτηρίσει τόσο με ψυχωτικές όσο και με νευρωτικές οργα­ το φετίχ απλό υποκατάστατο αναγκαίο για τη νώσεις, η προδρομική μορφή αυτού που σήμερα σεξουαλική ικανοποίηση και επισημαίνει τις α­ ονομάζουμε «μεθοριακή οργάνωση» έχει ήδη ναλογίες του φετιχισμού με τη δόμηση των διατυπωθεί. Το φετίχ μένει μετέωρο ανάμεσα στο «αναμνήσεων-παραπετασμάτων», παρά με το χώρο της διαστροφής (μια που για πολλούς θεω­ σχηματισμό συμπτωμάτων. ρείται η «μήτρα» όλων των διαστροφών), στο Η ίδια οπτική διαπερνά και τις ανάλογες ανα­ χώρο της ψύχωσης (δίνοντας μια ιδέα για τα φορές στην Γκραντίβα (1907) και την ανεύρετη ο­ μομμιοποιημένα αντικείμενα που κατοικούν στο μιλία «Περί γενέσεως του φετιχισμού» (1909), ό­ ψυχωτικό σύμπαν και τη διαγραφή αλλά και επι­ πως διαφαίνεται από κάποιες περιλήψεις που κυριαρχία των «αρχικών χρόνων» του ψυχωτιδιασώθηκαν. Την ίδια χρονιά γράφοντας τον κού υποκειμένου) και στο νευρωτικό χώρο (δί­ Ανθρωπο με τους αρουραίους, αποκαλύπτει τη νοντας μια ιδέα για την ακινητοποίηση και τις σημασία που έχει η μυρωδιά στη λειτουργία του συμβιβαστικές προσπάθειες της ψυχικής διεργα­ φετίχ και το 1910 στην Παιδική ανάμνηση του σίας όταν πρέπει να αναμετρηθεί με αμεταβόλιΛεονάρδο, ισχυρίζεται για πρώτη φορά ότι το φε­ στους, για το συγκεκριμένο υποκείμενο, ψυχι­ τίχ αντιπροσωπεύει το ελλείπον πέος της μητέ­ κούς όγκους). Η ίδια γραμμή σκέψης ακολουθείρας. Το 1914 παρουσιάζει μια ακόμη χαμένη ομι­ • ται και στα τελευταία κείμενα του Σ. Φρόυντ που λία «Μια περίπτωση φετιχισμού ποδιού», που ασχολούνται με το φετιχισμό όπως «Η διάσπαση την περίληψή της διέσωσε ο Ε. Τζόουνς και, τέ­ του Εγώ κατά την αμυντική διεργασία» και το λος, το 1916 αφιερώνει σε αυτό το θέμα τη 12η α­ Διάγραμμα της Ψυχανάλυσης. πό τις Εισαγωγικές ομιλίες. Το θέμα, τέλος, ξαΌμω ς το «φετιχιστικό πρόβλημα» ερέθισε ναεμφανίζεται περιθωριακά στο «Χτυπούν ένα πολλούς ψυχαναλυτές και η συμβολή με κείμενα παιδί» (1919). είναι αρκετά μεγάλη, μόλο που οι σεξουαλικές Τα χρόνια όμως περνούν. Το ενδιαφέρον μονο­ παρεκκλίσεις, γενικά, προσελκύουν - βιβλιο­ πωλεί πια η δομική θεώρηση (δεύτερη τοπογραφι­ γραφικά τουλάχιστον - μικρό αναλογικά ενδια­ κή θεώρηση του ψυχικού οργάνου) - όπου συνυ­ φέρον. Πολλά από τα κείμενα αυτά καταγράφον­ πάρχουν το Εγώ, το Υπερεγώ και το Εκείνο (Es), ται στο βιβλιογραφικό παράρτημα και απηχούν και η νέα ενορμητική διάταξη - όπου οι ενορμήδιαφορετικά ρεύματα ψυχαναλυτικής σκέψης. σεις ζωής διαπλέκονται με τις ενορμήσεις θανά­ Οι οπαδοί της ψυχολογίας του Εγώ προσέγγισαν του. Έχει πια τεκμηριωθεί ότι το αμυντικό οπλο­ το θέμα επιμένοντας στην υφή των αμυνών, στη στάσιο του ψυχισμού είναι πολύ ευρύτερο από λειτουργία των ψυχικών υποσυστημάτων - και ι­ ό,τι πίστευαν αρχικά. Ο φετιχισμός απαιτεί τη διαίτερα στην ελλειμματικότητα του Υπερεγώ, θεωρητική του αναθεώρηση, που έρχεται με το στα αναπτυξιακά στάδια που εμπλέκονται (ιδιαί­ κείμενο του 1927, όπου αποτυπώνεται αυτή η με- τερα το σαδο- πρωκτικό και το στοματικό, για ταψυχολογική ανάπτυξη. Με ένα κείμενο ελα­ μερικούς), τα επίπεδα καθήλωσης που επισημαίφρά στυλιζαρισμένο, που διατρέχεται από έναν νονται, τη διακύμανση του «σωματικού σχήμα­ αδιόρατο ακαδημαϊσμό, ακριβές και αυστηρό τος», καθώς, τέλος, και στην υφή του φετιχιστιπου το σφραγίζουν σκληρές λέξεις όπως «τρό­ κού αντικειμένου και αντιπαραβάλλουν τη φετιμος», «φρίκη», «πανικός» - γίνεται προσπάθεια χιστική λύση με τους «πραγματικούς» όρους ζω­ να ορισθεί με ακρίβεια ο φετιχισμόςΐ^ΐι η τϊήμα-' ής των υποκειμένων: Οι οπαδοί της αγγλικής

αφιερωμα/31 σχολής επεσήμαναν τη σημασία της προβολήςενδοβολής στην οργάνωση του φετίχ, την εμφάνι­ ση πρωτογενών ταυτίσεων, την παθολογία των εσωτερικευμένων αντικειμενοτρόπων σχέσεων, τη σχέση φετίχ και μεταβατικού αντικειμένου, καθώς και τη σημασία του φετίχ στη δημιουργική έκφραση. Η γαλλική σχολή επέμενε στη σημασία του μηχανισμού της διάψευσης, στις φαντασιώ­ σεις που υποκρύπτονται στη φετιχιστική λύση, στα γνωστικά χάσματα που συνεπιφέρει, στην (ανα) παραστατική στασιμότητα που προκαλεί και στη σύνδεσή του με τη ναρκισσιστική προ­ βληματική. Η Λακανική προσέγγιση εστίασε στη σημαντική τού φετίχ και τη σχέση του με το φαλλικό σημαίνον. Το σίγουρο είναι ότι παρατηρούμε μια βαθ­ μιαία μετατόπιση της κατανόησης της λειτουρ­ γίας του φετίχ όχι μόνο ως προσπάθεια διάψευ­ σης του ευνουχισμού των γυναικών, αλλά και ως προσπάθεια διάψευσης της γενετήσιας λειτουρ­ γίας του πατέρα και της συμβολικής λειτουργίας που θεμελιώνει αυτή. Το φετίχ δεν έρχεται να κα­ λύψει μόνο την «άβυσσο» του γυναικείου σώμα­ τος - και όλα όσα το «χάσμα» αυτό εγκαλεί, αλλά και να διαψεύσει την ερωτική συναλλαγή μεταξύ των γονιών, να συνθλίψει ή να παραποιή­ σει την πρωταρχική σκηνή και μοιάζει να αποτε­ λεί ένα ανεξάντλητο ίχνος της πρωκτικής συναλ­ λαγής μητέρας-παιδιού. Στην κλινική πράξη, που αποτελεί και το κα­ θαυτό πεδίο της ψυχανάλυσης, το φετίχ μοιάζει να αναδύεται σαν απροσδόκητη ανακάλυψη, μέ­ σα σε έναν ολόλαμπρο μανδύα, όταν στη ζωή αυ­ τών των υποκειμένων πυκνώνουν τα ερωτήματα και οι αγωνίες, εμφανίζεται σαν «φωτεινό μονοίΐάτι» που θα :υυς απαλλάξει από τις ανυπόφο­ ρες αλήθειες που αφορούν στις γονεϊκές μορφές, στη δική τους ταυτότητα, στον σεξουαλικό ρό?.ο Λόυ κ'λνΰντα παίξουν και στις γονεϊκές νπ\θυμίες που μοιάζει να έχουν αιχααλωτισθεί. Οι φετιχισιές μοιάζει να «μισούν» τήι αφόρητη αυ­ τή Λεμυιλ. ή, ·;ς υπιτιί'. ... με μέσα διαθέτον\ και ορθώνουν ένα μαγικό u*ιικείμενο /tv, συνθέτουν από διάσπαρτες αισθήσεις και ° ■*·»»>σματα μνήμης, απο ψήγματα κινήσεων χαμένα στόχρίπ·*». -ο · :· ‘•f.ouvo αυτό έρχεται να καλύ­ ψει το κενό, το. ;;ωθιθμό, την απώλεια Ταυ­ τόχρονα ακορ. °'··· δίδει μα. φευ(σλ:'~ συηση επαρκο. ς της ;ωμ«τιττ(^ ιούς viKi ^ c και των λειτουργιών της, χαριςει -κ ά π οιες φ ορές- μια αίσθηση δυνατότητας τεκνοποίη­ σης, αποδιώχνει τη θλίψη και την οδύνη και με­ ταστρέφει, πρόσκαιρα έστω, το προσωπικό δρά­ μα σε μια νεραϊδένια, ηδονική πολιτεία που σύ­ ντομα όμως θα θαφτεί στα ερείπιά της. Ό μω ς αυτή η προσωπική δημιουργία, που προβάλλει μέσα από τα συντρίμμια της ναρκισσιστικής παντοδυναμίας και από την κατάρρευση της αι­ μομικτικής προσδοκίας, πληρώνεται πανάκρι­

βα. Η συμβολική λειτουργία υπονομεύεται· η γνωσιακή απαρτίωση, οι (ανα)παραστατικές πα­ ραγωγές και η δημιουργική έκφραση μοιάζει να πετρώνουν ή να χάνουν τη λειτουργική τους ποιό­ τητα· τα συναισθήματα συνήθως παραμένουν σιο επίπεδο της συγκίνησης· το πέρασμα στην πράξη και η ψυχοσωματική διέξοδος είναι σε τι >ώτη ζήτηση, ενώ η θλίψη και η απειλή κατάρ­ ρευσης καραδοκούν. Ένα πανάκριβο τίμημα που αν συνυπολογιστούν οι κοινωνικές επιπλο­ κές, που συχνά παρεμβαίνουν σε αυτό το απελπι­ σμένο παιχνίδι, μας δίνει ένα μέτρο κατανόησης της κατάστασης. Στην αναλυτική διεργασία το φετιχιστικό παι­ χνίδι είναι μια συνεχής πρόκληση που προκαλεί συχνά «δηλητηριώδεις» αντιμεταβιβαστικές α­ ποκρίσεις και περιγράφεται με ενάργεια στο άρ­ θρο του Β. Σμιρνόφ. Θα ’ταν όμως απλοποιητικό να εγκλωβίσουμε το φετιχισμό στο ψυχαναλυτικό πεδίο. Η Θρη­ σκεία, η Κοινωνιολογία, η Οικονομία, η Ανθρω­ πολογία, για να μην αναφερθούμε ξανά στην Τέ­ χνη, διανείστηκαν τον όρο και άλλοτε τον κακο­ μεταχειρίστηκαν και άλλοτε τον αρνήθηκαν εμφαντικά ως «ψυχολογισμό». Οι «πρωτόγονες» θρησκευτικές τελετουργίες αλλά και οι σύγχρο­ νες θεσμικές οργανώσεις, ακόμη και ο ψυχανα­ λυτικός θεσμός, διατρέχονται από τον φετιχιστικό άξονα, ενώ αινιγματικά φετιχιστικά αντικεί­ μενα αποκαλύπτονται και στις πιο «αποκαθαρμόνες» συναλλαγές. Θα άξιζε τον κόπο να αναζη­ τηθούν τα ομόλογα σχήματα με αυτά της ψυχα­ νάλυσης (ευνουχισμός, διάψευση, διάσπαση, φαλλός κ.λπ.) που ενυπάρχουν σε αυτά τα πεδία και συμπράττουν σε παρόμοια φαινόμενα. Αν βέ­ βαια πιστεύουμε ότι ο κόσμος φτιάχνεται στα «μέτρα των ανθρώπων» κι αν βέβαια σεβαστούμε τη σχετική αυτονόμηση των επιμέρους πεδίων. Στο αφιέρωμα που ακολουθεί περιλαμβάνονται μορικά από τα σημαντικότερα ψυχαναλυτικά άρθ ι για τον φετιχισμό. Εκτός από το άρθρο του Σ. Φρόυντ που συμπεριλαμβάνουμε γιατί το θεω­ ρούμε θεμέλιο της σκέψης για τον φετιχισμό και διαστροφές και επειδή νομίζουμε ότι οι υπάρίσες μεταφράσεις το αδικούν, υπάρχει το κλα­ κ,κό άρθρο του Β. Σμιρνόφ για τη φετιχιστική δ .άδραση - , όπου το ενδιαφέρον εστιάζεται στη αλλαγή αναλυτή-φετιχιστή και θίγονται ση­ μαντικότατα θέματα τεχνικής και η διαυγής ερruoia της Φ. Γκρινέικρ για τη διάκριση μεταβα­ τικού αντικειμένου και φετίχ. Η βιβλιογραφία που ακολουθεί ίσως συμβάλει στην πληρέστερη γνωριμία με το θέμα. Δόθηκε βαρύτητα στην κλινική όψη, μέσα από τους περιορισμούς που τίθενται από ένα έντυπο όπως το ΔΙΑΒΑΖΩ, γιατί πιστεύουμε ότι η κλινι­ κή εργασία αποτελεί το θεμέλιο και την επαλή­ θευση της ψυχαναλυτικής σκέψης. Επιμέλεια αφιερώματος: Κώστας Μπαζαρίδης

32!αφιέρωμα

Σ. Φρόυντ

Φετιχισμός' α τελευταία χρόνια είχα την ευκαιρία να μελετήσω ψυχαναλυτικά τις περι­ πτώσεις μερικών ανδρών που η επιλογή αντικειμένου τους κυριαρχούνταν από ένα φετίχ. Δεν πρέπει να περιμένουμε αυτοί οι άνθρωποι να καταφύγουν στην ανάλυση εξαιτίας του φετίχ. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το φετίχ αναγνω­ ρίζεται ως ανωμαλία, σπάνια όμως το νιώθουν ως σύμπτωμα μιας οδυνηρής πά­ θησης. Συνήθως αισθάνονται αρκετά ικανοποιημένοι με το φετίχ ή ακόμη ε­ γκωμιάζουν τον τρόπο που διευκολύνει την ερωτική τους ζωή. Γενικά το φετίχ εμφανίζεται στην ανάλυση ως δευτερεύον εύρημα. Για ευνόητους λόγους οι λεπτομέρειες αυτών των περιπτώσεων δεν μπορούν να δημοσιευτούν. Έτσι, λοιπόν, δεν μπορώ να καταδοίξω πώς μερικές τυχαίες περιστάσεις συνέβαλαν στην επιλογή του φετίχ. Πιο αξιοπερίεργη μου φάνηκε η περίπτωση ενός νεαρού άντρα που εξεθείαζε ένα συγκεκριμένο είδος «λάμψης στη μύτη», ως φετιχιστική προϋπόθεση. Η εκπλήσσουσα επεξήγηση αυτού του φαινομένου αποδόθηκε στο ότι ο ασθενής είχε γεννηθεί σε Αγγλικό βρεφοκο­ μείο, μα κατόπιν πήγε στη Γερμανία όπου ξέχασε σχεδόν ολότερα τη μητρική του γλώσσα. Το φετίχ του, που ενυπήρχε ήδη από την πολύ πρώιμη παιδική του ηλικία, μπορεί να γίνει κατανοητό μόνο αν προστρέξουμε στην Αγγλική γλώσ­ σα. Η «λάμψη στη μύτη» (στα Γερμανικά Glanz auf der Nase) ήταν στην ουσία μια «ματιά στη μύτη» (στα Αγγλικά a glance at the nose). Έτσι, λοιπόν, η μύτη ήταν το φετίχ που τυχαία επιλέχτηκε και το οποίο επένδυε με την απαστράπτουσα λάμψη που οι άλλοι δεν μπορούσαν να αντιληφθούν. Σε όλες τις περιπτώσεις το αναλυτικό συμπέρασμα ως προς τη σημασία και το σκοπό του φετίχ ήταν παρόμοια. Αποκαλύπτεται τόσο αβίαστα και μού φά­ νηκε τόσο πειστικό, ώστε είμαι προετοιμασμένος να περιμένω την ίδια λύση σε όλες τις περιπτώσεις φετιχισμού. Ανακοινώνοντας τώρα ότι το φετίχ αποτελεί υποκατάστατο του πέους, σίγουρα, θα προκαλέσω απογοήτευση, γι’ αυτό σπεύ­ δω να προσθέσω ότι δεν υποκαθιστά ένα οποιοδήποτε πέος, μα ένα εντελώς ει­ δικό πέος που είχε εξαιρετική σημασία στην πρώιμη παιδική ηλικία αλλά μετά χάθηκε. Κανονικά θα έπρεπε να είχε παραιτηθεί από αυτό αλλά το φετίχ είναι προσεκτικά σχεδιασμένο ώστε να συντηρηθεί η ύπαρξή του και να προστατευθεί από την εξαφάνιση. Για να το θέσουμε καθαρότερα: το φετίχ αποτελεί υπο­ κατάστατο του φαλλού της γυναίκας (της μητέρας), στον οποίο το μικρό αγόρι κάποτε πίστεψε και, για λόγους που μας είναι γνωστοί, δεν θέλει να πα­ ραιτηθεί.2

Τ

υτό που συνέβη, λοιπόν, είναι ότι το παιδί αρνήθηκε να συνειδητοποιήσει την αντίληψη ότι η γυναίκα δεν έχει πέος: Ό χι, αυτό δεν μπορεί να είναι Α αλήθεια, διότι αν η γυναίκα είναι ευνουχισμένη, τότε απειλείται και το δικό του πέος και ενάντια σ’ αυτή την απειλή ορθώνει αντιδραστικά εκείνο το μέρος του ναρκισσισμού, με το οποίο, η Φύση, για λόγους προφύλαξης, έχει εφοδιάσει αυ­ τό το όργανο. Στη μετέπειτα ζωή του ένας ενήλικος άνδρας μπορεί να βιώσει έναν παρόμοιο πανικό όταν αντηχήσει η κραυγή ότι ο βωμός και ο θρόνος κιν­ δυνεύουν και μπορεί να οδηγηθεί σε παρόμοιες παράλογες συνέπειες. Αν δεν απατώμαι ο Δαφόργκ θα έλεγε σ’ αυτή την περίπτωση ότι το αγόρι «συσκοτίζει»3 την αντίληψη ότι η γυναίκα δεν έχει πέος. Ένας νέος τεχνικός όρος δικαιώνεται όταν περιγράφει ένα νέο γεγονός ή το υπογραμμίζει με έμφα­ ση. Ωστόσο εδώ δεν συμβαίνει τίποτε παρόμοιο. Η παλιότερη λέξη στην ψυχα­ ναλυτική ορολογία μας, η «απώθηση», συνδέεται ήδη μ’ αυτή την παθολογική διεργασία. Αν επιδιώκουμε να διαφορίσουμε απόλυτα το πεπρωμένο της παρά-

αφιερωμα/33 στάσης από το πεπρωμένο του συναισθήματος και διατηρήσουμε τη λέξη «α­ πώθηση»4 (Verdrangung) για το συναίσθημα, τότε η κατάλληλη λέξη για το πε­ πρωμένο της παράστασης είναι η λέξη «διάψευση»5 (Verfeugnung). Η «συσκό­ τιση» μου φαίνεται ιδιαίτερα ακατάλληλη καθώς προτείνει ότι η αντίληψη εξα­ λείφεται ολοκληρωτικά, όπως ακριβώς όταν το οπτικό ερέθισμα προσπέσει στην ωχρά κηλίδα του αμφιβληστροειδούς. Αντίθετα, στην περίπτωση που εξε­ τάζουμε, βλέπουμε ότι η αντίληψη παραμένει και καταβάλλεται μια πολύ ενερ­ γητική προσπάθεια ώστε να διερευνηθεί η διάψευσή της. Είναι ανακριβές να πούμε ότι το παιδί, αφού παρατήρησε μια γυναίκα, διατήρησε αναλλοίωτη την πεποίθησή του ότι η γυναίκα έχει φαλλό. Διαφύλαξε αυτή την αντίληψη μα ταυ­ τόχρονα παραιτήθηκε από αυτήν. Σ’ αυτή τη σύγκρουση ανάμεσα στο βάρος της ανεπιθύμητης αντίληψης και στη δύναμη της αντίθετης επιθυμίας κατέληξε να συνάψει ένα συμβιβασμό, όπως είναι το μόνο δυνατό υπό την επικυριαρχία των ασυνείδητων νόμων σκέψης - των πρωτογενών διεργασιών: Ναι, στον ψυ­ χισμό του η γυναίκα έχει ένα πέος, μα το πέος αυτό δεν είναι πια όμοιο με το προηγούμενο. Κάτι άλλο πήρε τη θέση του, αναγορεύτηκε δηλαδή σε υποκατά­ στατο και κληρονόμησε το ενδιαφέρον που είχε αφιερωθεί στον προκάτοχό του. Ομως αυτό το ενδιαφέρον έχει αυξηθεί υπερβολικά, επειδή η δημιουργία αυτού του υποκατάστατου αποτελεί ένα είδος μνημείου στον τρόμο του ευνου­ χισμού. Επιπλέον μια κάποια απέχθεια για τα γυναικεία γεννητικά όργανα, που ποτέ δεν λείπει από κανένα φετιχιστή, παραμένει ως stigma indelebile6 της α­ πώθησης που εξασκήθηκε. Έτσι, λοιπόν, τώρα μπορούμε να διακρίνουμε τί α­ κριβώς επιτυγχάνει ένα φετίχ και τί είναι εκείνο που το συντηρεί. Το φετίχ πα­ ραμένει ως τεκμήριο θριάμβου επί της απειλής ευνουχισμού και ένας τρόπος προστασίας από αυτήν. Ακόμη διασώζει τον φετιχιστή από το να γίνει ομοφυ­ λόφιλος προικίζοντας τις γυναίκες με κάτι που τις κάνει ανεκτές ως σεξουαλι­ κά αντικείμενα. Στην κατοπινή του ζωή ο φετιχιστής αισθάνεται ότι απολαμβά­ νει ένα ακόμη πλεονέκτημα από αυτό το υποκατάστατο γεννητικού οργάνου. Η σημασία του φετίχ δεν αναγνωρίζεται από τους άλλους, κι έτσι δεν του το αποστερούν, είναι ευπρόσιτο και μπορεί κανείς εύκολα να απολαύσει τη σε­ ξουαλική ικανοποίηση που συνδέεται με αυτό. Ο φετιχιστής μπορεί δίχως κα­ μιά δυσκολία να κατέχει πράγματα, για τα οποία οι άλλοι άνδρες πρέπει να διεκδικήσουν και να κοπιάσουν. ιθανότατα κανένα ον αρσενικού γένους δεν μπορεί να γλιτώσει από το φό­ βο του ευνουχισμού στη θέα των γυναικείων γεννητικών οργάνων. Το γιατί κάποιοι γίνονται ομοφυλόφιλοι ως συνέπεια αυτής της εντύπωσης, ενώ κάποιοι άλλοι εξουδετερώνουν αυτή την πιθανότητα δημιουργώντας κάποιο φετίχ και η πλειονότητα το ξεπερνά, δεν μπορούμε να το εξηγήσουμε απόλυτα. Ίσω ς δεν γνωρίζουμε ακόμη, ανάμεσα στους παράγοντες που συμμετέχουν, εκείνους που παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην εμφάνιση των σπάνιών παθολογικών εκβάσε­ ων. Θα πρέπει να είμαστε ικανοποιημένοι αν μπορούμε να εξηγήσουμε τί συνέ­ βη και θα πρέπει να παραμερίσουμε προς το παρόν το καθήκον να εξηγήσουμε γιατί κάτι δεν συνέβη. Θα περίμενε κανείς εύλογα ότι τα όργανα ή τα αντικείμενα που επιλέγονται ως υποκατάστατα του απόντος γυναικείου φαλλού θα μπορούσαν να εμφανί­ ζονται - σ ε άλλες περιπτώ σεις- ως σύμβολα του πέους. Αυτό μπορεί να συμ­ βαίνει αρκετά συχνά, όμως, σίγουρα, δεν είναι ένας αποφασιστικός παράγον­ τας. Μου φαίνεται ότι, μάλλον, όταν εισάγεται το φετίχ, επισυμβαίνουν κάποιες διεργασίες που θυμίζουν την ακινητοποίηση της μνήμης στην τραυματική αμνη­ σία. Ό πω ς σ’ αυτές τις περιπτώσεις, το ενδιαφέρον του υποκειμένου σταματά στη μέση του δρόμου, είναι λες κι η τελευταία εντύπωση πριν το τραυματικό, το ανοίκειο, να διατηρείται ως φετίχ. Έτσι, λοιπόν, το πόδι ή το παπούτσι, που κάποιος προτιμά ως φετίχ - ή ένα μέρος του ποδιού ή του παπουτσιού - αναφέρεται στην κατάσταση που το γεμάτο περιέργεια αγόρι καρφώνει το βλέμμα του στα γεννητικά όργανα της γυναίκας, κοιτώντας από κάτω. Η γούνα ή το βελού­ δο - όπως θα το περίμενε κανείς - αποτελούν την καθήλωση στη θέα του ηβι­ κού τριχώματος, που θα πρέπει να την ακολουθούσε η έντονη επιθυμία να κοι-

Π

34/αφιερωμα τάξει στα γεννητικά όργανα της γυναίκας· τα εσώρουχα, που τόσο συχνά επιλέ­ γονται ως φετίχ, αποκρυσταλλώνουν τη στιγμή του γδυσίματος, την ύστατη στιγμή κατά την οποία μπορεί ακόμη η γυναίκα να εκλαμβάνεται ως φαλλική. Ωστόσο δεν επιμένω ότι είναι πάντα δυνατό να αποκαλύψουμε με σιγουριά τί ακριβώς επικαθορίζει το φετίχ. Η διερεύνηση του φετιχισμού συνιστάται οπωσ­ δήποτε σε όποιον αμφιβάλλει ακόμη για την ύπαρξη του συμπλέγματος ευνου­ χισμού ή που μπορεί ακόμη να πιστεύει ότι ο φόβος στη θέα των γυναικείων γεννητικών οργάνων έχει άλλη προέλευση - για παράδειγμα ότι μπορεί να απορ­ ρέει από μια υποτιθέμενη επαναθύμηση του τραύματος της γέννησης.7 ια μένα η επεξήγηση του φετιχισμού εμπεριέχει κι ένα ακόμη, θεωρητικού Γ ενδιαφέροντος, σημείο. Πρόσφατα, ακολουθώντας ένα καθαρά θεωρητικό δρόμο, κατέληξα στην πρόταση ότι η ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στη νεύρωση και την ψύχωση έγκειται στο ότι στην πρώτη το Εγώ, στην υπηρεσία της πραγ­ ματικότητας, καταπιέζει ένα μέρος του Εκείνο (Es), ενώ στην ψύχωση αφήνεται να παρασυρθεί από το Εκείνο και να αποσπασθεί από ένα μέρος της πραγματι­ κότητας. Επέστρεψα σε αυτή τη θεματική λίγο αργότερα. Πολύ γρήγορα όμως μετάνιωσα που αφέθηκα να περιπλανηθώ τόσο μακριά.8 Κατά την ανάλυση δύο νεαρών ανδρών έμαθα ότι και οι δύο - δεν έδειχναν επίγνωση του θανάτου του αγαπημένου τους πατέρα [που είχε συμβεί] όταν ο ένας ήταν δύο ετών και ο άλλος δέκα. Τον είχαν συσκοτίσει, και όμως κανένας τους δεν είχε αναπτύξει ψύχωση. Έ τσι, λοιπόν, ένα μέρος της πραγματικότητας, που ήταν αναμφίβολα σημαντικό, είχε διαψευσθεί στο Εγώ τους, όπως ακριβώς το ανεπιθύμητο γεγο­ νός του ευνουχισμού της γυναίκας διαψεύδεται στους φετιχιστές. Επίσης άρχι­ σα να διαισθάνομαι ότι παρόμοια συμβάντα κατά την παιδική ηλικία δεν είναι καθόλου σπάνια και πίστεψα ότι πρέπει να υπέπεσα σε σφάλμα ως προς τον χαρακτηρισμό της νεύρωσης και της ψύχωσης. Είναι αλήθεια ότι υπήρχε ένα ακόμη ανοιχτό ερώτημα: η διατύπωσή μου θα μπορούσε να είναι δόκιμη σε ένα ψυχικό μηχανισμό με υψηλότερο βαθμό διαφοροποίησης. Μπορεί στο παιδί να ήταν επιτρεπτό ό,τι στον ενήλικο θα επέσυρε για τιμωρία μια σοβαρή βλάβη. Αλλά η περαιτέρω μελέτη οδήγησε σε μια ακόμη λύση της αντίφασης: Αποδεί­ χτηκε ότι οι δυο νεαροί δεν είχαν συσκοτίσει το θάνατο του πατέρα τους περισ­ σότερο από ό,τι ένας φετιχιστής τον ευνουχισμό της γυναίκας. Υπήρχε ένα ρεύ­ μα στην ψυχική τους ζωή που δεν αναγνώριζε το θάνατο του πατέρα τους και ένα άλλο ρεύμα που είχε πλήρη επίγνωση του γεγονότος. Αυτά τα δύο ρεύματα: εκείνο που συνταίριαζε με την επιθυμία και εκείνο που συνταίριαζε με την πραγματικότητα συνυπήρχαν πλάι-πλάι. Στη μία από τις δύο περιπτώσεις αυτή η διάσπαση αποτελούσε τη βάση μιας αρκετά σοβαρής ψυχαναγκαστικής νεύ­ ρωσης. Και στις δύο περιπτώσεις ο ασθενής ταλαντευόταν σε κάθε περίσταση της ζωής του ανάμεσα σε δυο υποθέσεις: σύμφωνα με τη μία, ο πατέρας ζούσε ακόμη και παρεμπόδιζε τη δραστηριότητά του και αντίθετα, σύμφωνα με την άλλη, ο πατέρας είχε πεθάνει και μπορούσε δικαιωματικά να εκλαμβάνεται ως διάδοχός του. Κι έτσι μπορώ, λοιπόν, να διατηρήσω την προσδοκία μου ότι στην "ψύχωση το ένα ρεύμα, εκείνο που συνταιριάζει με την πραγματικότητα, θα πρέπει πράγματι να απουσιάζει. πιστρέφοντας στην περιγραφή, που κάνω, του φετιχισμού, πρέπει να πω ότι υπάρχουν πολλές και βαρύνουσες επιπρόσθετες αποδείξεις της διαχω­ ρισμένης στάσης των φετιχιστών στο ερώτημα του ευνουχισμού της γυναίκας. Σε πολύ λεπτές περιπτώσεις συνυπάρχουν στην ίδια τη δόμηση του φετίχ και η διάψευση και η επικύρωση του ευνουχισμού. Κάτι τέτοιο συνέβαινε και στην περίπτωση ενός άνδρα που το φετίχ του ήταν ένα αθλητικό «σπανσουάρ», που μπορούσε επίσης να φορεθεί και ως μαγιό. Αυτό το ρούχο κάλυπτε εντελώς τα γεννητικά όργανα και συγκάλυπτε τις διαφορές τους. Η ανάλυση κατέδειξε ότι το ρούχο αυτό σήμαινε ταυτόχρονα ότι οι γυναίκες ήταν και δεν ήταν ευνουχι­ σμένες και, επιπλέον, επέτρεπε την υπόθεση ότι οι άνδρες ήταν ευνουχισμένοι, καθώς όλες αυτές οι πιθανότητες μπορούσαν να συγκαλύπτονται κάτω από αυ­ τό το ρούχο που το προσχέδιό του μπορούσε να αποδοθεί σ’ ένα «φύλλο συκής»

Ε

αφιερωμα/35 που υπήρχε σ' ένα άγαλμα που είχε δει μικρός. Ό π ω ς είναι φυσικό, ένα τέτοιο φετίχ που ι ν.τηγάζει από διπλές ανατιθέμενες ιδέες είναι ιδιαίτερα ανθεκτικό.

- ι ιγμές αυτές οι ανατιθέμενες στάσεις διαφαίνονται σε όσα ο φετιχι' α με το φετίχ του, στην πραγματικότητα ή μέσα στη φαντασία του. Υπάρχουν πολλά να πούμε εκτός από το ότι λατρεύει το φετίχ του. Πολύ συχνά το μεταχειρίζεται με έναν τρόπο που ισοδυναμεί ολοφάνερα με αναπαράσταση ευνουχισμού. Αυτό συμβαίνει κυρίως όταν έχει αναπτυχθεί μια έντονη ταύτιση με τον πατέρα και παίζει το ρόλο του, επειδή το παιδί αποδίδει σ’ αυτόν τον ευνουχισμό των γυναικών. Η τρυφερότητα και η εχθρότητα με την οποία περι­ βάλλουν το φετίχ - και οι οποίες αντιστοιχούν στη διάψευση και την αναγνώ­ ριση του ευνουχισμού- είναι αναμεμειγμένες, σε κάθε περίπτωση, σε διαφορε­ τικά ποσοστά και έτσι μπορεί να αναγνωριστεί καθαρότερα πότε η μια και πότε η άλλη στάση. Έ τσ ι θεωρούμε ότι μπορούμε να κατανοήσουμε, έστω και από­ μακρα, τη συμπεριφορά αυτού που κόβει κοτσίδες (coupeur de nattes).9 Είναι ολοφάνερη η ανάγκη του να πραγματοποιήσει τον ευνουχισμό που διαψεύδει. Η πράξη του εμπεριέχει και τις δυο ασυμβίβαστες καταφάσεις: «Η γυναίκα έχει ακόμη πέος» και «ο πατέρας μου ευνούχισε τη γυναίκα». Μια άλλη παραλλαγή του ευνουχισμού στην Κοινωνική Ψυχολογία μπορεί να απαντηθεί στο κινέζικο έθιμο όπου αρχικά το γυναικείο πόδι υποπλάθεται και κατόπιν λατρεύεται ως φετίχ, αφού έχει παραμορφωθεί. Θα έλεγε κανείς ότι ο Κινέζος θέλει να ευχαρι­ στήσει τη γυναίκα που συναίνεσε να ευνουχιστεί. Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι το φυσιολογικό πρότυπο του φετίχ είναι το πέος του άνδρα, ενώ το φυσιολογικό πρότυπο του μειονεκτικού οργά­ νου είναι το πραγματικό μικρό πέος της γυναίκας, η κλειτορίδα.10 Απόδοση:Κώστας Μπαζαρίδης Σημειώσεις 1. Το κείμενο αυτό του Freud ολοκληρώθηκε στις αρχές Αυγούστου του 1927 και τυπώθηκε σχεδόν αμέσως το Φθινόπωρο του 1927 στο Almanach του 1928, σ.σ. 17-24. Η αγγλική μετάφραση έγινε το 1928 από την Joan Riviere. Στα ελληνικά έγιναν δύο μεταφραστικές προσπάθειες από τον Λ. Αναγνώστου στις εκδόσεις «Επίκουρος» και τον Θ. Λίποβατς στα «Τετράδια ψυχιατρικής». Η μετάφραση αυτή έγινε από την S.E., τ. 21ος, σσ. 152-157. Η παραβολή με το γερμανικό κείμενο έγινε από τη Ναταλία Παπαγιαννοπούλου. Η λέξη φετίχ προέρχεται από την λέξη feitico που σημαίνει φτιαχτό- τεχνητό (σ.τ.Μ.)

2. Αυτή η ερμηνεία δόθηκε χωρίς κάποια αιτιολόγηση ήδη από το 1910 στη μελέτη μου «Μια παιδική ανάμνηση του Λεονάρδο ντα Βιντσι» (α. Freud) (ελλ. μετφ. «εκδ. Ερατώ», 1983).

3. Διορθώνω την παρατήρηση προσθέτοντας ότι έχω κάθε λόγο να πιστεύω ότι ούτε ο Laforgue θα έλεγε ποτέ κάτι τέτοιο. Σύμφωνα με τις δικές του αναφορές ο όρος «skotomisation» (από την ελλη­ νική λέξη «σκότωμα») προέρχεται από την κλινική περιγραφή της «dementia praecox», δεν δημιουργήθηκε από τη μεταφορά των ψυχαναλυτικών απόψεων στις ψυχώσεις και δεν ταιριάζει στις διεργασίες ανάπτυξης και στη διαμόρφωση των νευρώσεων. Αυτό το κείμενο προσπαθεί να διευ­ κρινίσει αυτό το ασυμβίβαστο (σ.τ. Freud). Ο R. Laforgue ήταν από τους πρωτεργάτες της ψυχανάλυσης στην Γαλλία και διετέλεσε πρώτος πρόεδρος της «Ψυχαναλυτικής Εταιρίας Παρισίων». Το έργο στο οποίο αναφέρεται ο Freud είναι το «Verdrangung und Skotomisation» 1926. [(Inter. Z. Psychoanal., τομ. 12, τεύχος 1], To ίδιο άρ­ θρο μνημονεύεται και στο «Αναστολές, Συμπτώματα, Ά γχος» (σ.τ.Μ.).

4. Δες «Απώθηση» (1915) (ελλ. μτφ. Δοκίμια Μεταψνχολογίας, εκδ. Καστανιώτη, σ.σ. 36-50).

5. Στην απόδοση του Verleugnung προτίμησα τον όρο διάψευση και όχι απάρνηση ή άρνηση. Για την αιτιολόγηση της επιλογής παραπέμπω στο άρθρο της Θ. Βεργοπούλου «Η προβληματική της Διά­ ψευσης ή τα παιδιά που αρνούνται να δεχτούν το γάμο των γονιών τους», «Ψυχαναλυτικά Κείμε­ να», 1990, εκδ. Νεφέλη, σ.σ. 59-108 (σ.τ.Μ.). Στο VII κεφάλαιο του «Διαγράμματος της Ψυχανάλυσης» (1940) ο Freud κάνει μια άλλου τύπου διάκριση των όρων «απώθηση» και «διάψευση». Η απώθηση αναφέρεται στην άμυνα εναντίον των εσωτερικών ενορμητικών απαιτήσεων, ενώ η διάψευση στην άμυνα κατά των απαιτήσεων της εξωτερικής πραγματικότητας, (σ.τ. Εκδότη της S.E.).

6. Ανεξίτηλο στίγμα.

7. Ο. Rank: «Το τραύμα της γεννήσεως», 1924.

8. α) «Νεύρωση και ψύχωση», (1924). β) «Η απώλεια της πραγματικότητας στη νεύρωση και την ψύχωση», (1924) (ελλ. μτφ. τόμος, «Ψυχανάλυση και Ελλάδα», σσ. 369-376).

9. Παρόμοια αναφορά και στο κείμενο για τον Λεονάρδο.

10. Αυτό αποτελεί νύξη για την έμφαση που δίνει ο Adler στην «οργανική ελαττωματικότητα», ως βά­ ση όλων των νευρώσεων.

36/αφιερωμα

Βίκτορ Σμιρνόφ

Φετιχιστική διάδραση' φετιχισμός αποτελεί μία ανεπιτυχή εικονο­ γράφηση του γεγονότος ότι οι διαστροφές δεν αντιπροσωπεύουν παρά μία καρικατούρα έ­ ρωτα. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι κάθε ερωτική επιλογή είναι πάντα μία απόφαση ανεξάρτητη α­ πό τον βασικό γενετήσιο χαρακτήρα. Η φετιχιστική συνιστώσα της σεξουαλικότητας είναι εμ­ φανέστατη στα έθιμα, ή, ακόμα καλύτερα, στον πολιτισμό μας. Αλλά, στο φετιχισμό, το φετιχιστικό αντικείμενο δεν είναι παρά ένα βοηθητικό, συμπληρωματικό στοιχείο, αποκομμένο από κά­ θε ανθρώπινο αντικείμενο, και έχει γίνει ο απώτε­ ρος στόχος του υποκειμένου που αποζητά να το κατακτήσει και μέσω αυτού να οδηγηθεί στην η­ δονή. Μια τέτοια ερωτική παραλλαγή μπορεί να φαίνεται η πιο παράδοξη πλάνη. Το γεγονός ότι ένα άψυχο πράγμα παίρνει τη θέση ενός ανθρώπι­ νου ερωτικού αντικειμένου μεταβάλλει ριζικά τη σχέση με τον άλλον, αποκλείοντας οποιαδήποτε τάση αμοιβαιότητας. Την ίδια χρονιά που εκδόθηκε η «Ερμηνευτική των Ονείρων», δημοσιεύθηκε ένα ασυνήθιστο και σκανδαλώδες βιβλίο που τα γυμνασιόπαιδα της εποχής μου διάβαζαν κρυφά, σουφρώνοντάς το από την οικογενειακή βιβλιοθήκη. Στην «Εφημε­ ρίδα μιας υπηρέτριας», του Οκτάβ Μιρμπώ, μια πρόσχαρη κοπελίτσα προσλαμβάνεται σαν υπη­ ρέτρια από μια αστική οικογένεια στην επαρχία. Μόλις φθάνει εκεί, την υποδέχεται ένας κύριος με καλούς τρόπους, ο οποίος, επιμένοντας να τη φωνάζει «Μαρία», την προειδοποιεί ότι θα της ζητήσει ορισμένες υπηρεσίες: «Μου τα είπε όλα αυτά με έναν ευπροσήγορο αλλά και αξιοσέβαστο τρόπο χωρίς να κοιτάζει το πρόσωπό μου, χωρίς να με ξεντύνει με το βλέμμα του, διαπερ­ νώντας το μπούστο ή τις φούστες μου, όπως συ­ νηθίζουν γενικά οι άντρες. Είναι ζήτημα αν με εί­ χε κοιτάξει έστω και μία φορά. Από τη στιγμή που μπήκε στο σαλόνι, ca μάτια του παρέμεναν επίμονα καρφωμένα στα μποτίνια μου... Χωρίς κάποια εμφανή ίχνη συγκίνησης, είπε: "Κατάλαβέ με, παιδί μου. Είμαι λίγο μανιακός. Έ τσι δεν θεωρώ πρέπον μια γυναίκα να λουστρά­ ρει τα μποτίνια της —πολύ περισσότερο τα δικά μου. Σέβομαι πολύ τις γυναίκες, Μαρία, και δεν μπορώ να το υποφέρω αυτό. Εγώ θα λουστράρω τα μποτίνια σου, τα μικρά σου μποτίνια...” ». Το επόμενο πρωί, ο κύριος βρέθηκε νεκρός στο δω­ μάτιό του. «Ο κύριος κρατούσε το ένα μου μποτί­ νι σφιγμένο στα δόντια του και το κρατούσε τόσο

Ο

σφιχτά, ώστε ύστερα από μάταιες και τρομερές προσπάθειες αναγκάστηκα να κόψω το δέρμα με ένα ξυράφι για να του το ξεριζώσω. Είναι αστείο να υπάρχουν τέτοιου είδους άνθρωποι, όταν είναι τόσο απλό, όταν είναι τόσο όμορφο να αγαπιέσαι με ένα ήρεμο και καλοθέλητο τρόπο, όπως όλος ο κόσμος...».

I.

Υπερεκτίμηση

άθε ερωτικό αντικείμενο υπερεκτιμάται. Αυ­ τή η διαπίστωση εισάγει ευθύς εξαρχής σε μία οικονομική αντίληψη της ερωτικής συναλλα­ γής, προερχόμενη από ένα χρηματιστήριο αξιών όπου θα εφαρμοζόταν ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης. Κάπως έτσι, λοιπόν, τέθηκε το πρόβλημα του φετιχισμού, το 1905, σε ένα έργο -συγχρόνω ς ενάρετο και διεστραμμένο- που περισσότερο από κάθε άλλο συνέβαλε στο να α­ πελευθερωθεί η σεξουαλικότητα από τις στείρες αρχές της νοσογραφίας, από αυτούς που θέλη­ σαν στις αρχές του αιώνα μας να δημιουργήσουν την ερωτική τερατολογία. Στο κεφάλαιο των «Α­ νατομικών Υπερβάσεων», ο Φρόυντ θέτει το πρό­ βλημα μέσα από τις ακόλουθες λέξεις:

Κ

αφιερωμα/37 «Η αξία που αποδίδουμε στο ερωτικό αντικεί­ μενο, δεδομένου ότι προορίζεται να ικανοποιήσει τη σεξουαλική ενόρμηση, δεν περιορίζεται, παρά σπάνια, στα γεννητικά όργανα αλλά εξαπλώνε­ ται σε όλο το σώμα του αντικειμένου αυτού... Η υπερεκτίμηση εκτείνεται επίσης στον ψυχικό το­ μέα και εκδηλώνεται με μια τύφλωση, μια απώ­ λεια μέτρου στην εκτίμηση των ψυχικών ικανο­ τήτων και χαρισμάτων του σεξουαλικού αντικει­ μένου, καθώς και με μία ευπείθεια στις κρίσεις στις οποίες προβαίνει. Η ευπιστία που προκαλεί η αγάπη είναι μία σημαντική, αν όχι η πρωταρχι­ κή πηγή αυθεντίας».1 Έτσι, με την υπερεκτίμηση του σεξουαλικού αντικειμένου, το σωματικό οδηγείται στο ψυχι­ κό: τύφλωση, υπερβολή, ευπιστία, υποταγή απο­ τελούν τις στιγμές της ερωτικής πλάνης. Αυτή, λοιπόν, η υπερεκτίμηση καθιστά δυνατή τη διάκριση ανάμεσα στο σεξουαλικό και οποιοδήποτε άλλο αντικείμενο: επιβαλλόμενη ανάγκη κάθε ερωτικής επιλογής που υποτάσσεται στις α­ τελείωτες διακυμάνσεις των ικανοτήτων που κο­ σμούν το αντικείμενο. Από τη στιγμή όμως κατά την οποία ορισμένες ιδιότητες αποσπώνται από το πρόσωπο αποκλειστικά για να αποτελόσουν αντικείμενο σεξουαλικής ορέξεως, μπορούμε να μιλήσουμε για φετιχισμό. Η αρχική υπερεκτίμη­ ση συνδέεται με αυτήν την ιδιαίτερη ιδιότητα στην οποία αποκρυσταλλώνεται: η επένδυση με­ ταβιβάζεται πλέον σ’ αυτή την ιδιότητα, η οποία είναι απαραίτητη για τις σεξουαλικές φαντασιώ­ σεις καθώς και για τη σεξουαλική ικανοποίηση του υποκειμένου και αποκομμένη από το αρχικό αντικείμενο-φορέα της. Το νέο αυτό αντικείμενο ορίζεται από τον Φρόυντ ως φετίχ, σε αναλογία, όπως λέει ο ίδιος, με το αντικείμενο «μέσα στο οποίο ο άγριος εν­ σαρκώνει το θεό του». Αναφορά που αξίζει να υπογραμμισθεί, δεδομένου ότι εστιάζει την προσο­ χή μας στο σεβασμό που το υποκείμενο επιδει­ κνύει στο αντικείμενο φετίχ.2 Ό μω ς, σε αντίθε­ ση με αυτό που μοιάζει να εισάγει ο Φρόυντ, τα φετίχ δεν αποτελούν αναπαραστάσεις θεών και δεν έχουν την ποιότητα εικόνων. Η λειτουργία τους στο σύστημα της πίστης, μέσα στο οποίο ο­ λοκληρώνονται, προβαίνει σε ένα διαφορετικό τρόπο αναπαράστασης. Το 1958, ο Daryl Forde, σε ένα δοκίμιο που φέρει τον ενδεικτικό τίτλο «The context o f belief», συνοψίζει τις έρευνές του για το φετιχισμό σε ένα νιγηριανό πληθυσμό, τους Yako.3 Τα φετίχ αυτά συναποτελούν μια σειρά αντικειμένων που προορίζονται είτε για να ασκήσουν ευνοϊκές επιδράσεις είτε για να απο­ διώξουν, μέσω της προστασίας την οποία προ­ σφέρουν, τυχόν κακοβουλίες και βασκανίες. Πρόκειται, λοιπόν, όχι για εικόνες αλλά για αντι­ κείμενα ενδεδυμένα με το μανδύα μιας ιδιαίτερης εξουσίας, πλησιάζοντας έτσι τη σύνθεση του φε-

τιχιστικού αντικειμένου, όπως θα δούμε παρακά­ τω. Με τον τίτλο όμως που ο Daryl Forde δίνει στο έργο του μάς υπενθυμίζει ότι ο φετιχισμός πε­ ριλαμβάνει κάποια πίστη -γεγονός που παρα­ πέμπει στην ευπιστία την οποία ο Φρόυντ είχε επισημάνει - δηλαδή σε ένα σύστημα στο οποίο θα είχαν θέση η κατάφαση και η άρνηση. Θα επα­ νέλθουμε όμως αργότερα σ’ αυτό το βασικό σημείο. Ας σημειώσουμε επίσης ότι η εν λόγω αντίλη­ ψη της υπερεκτίμησης σ’ αυτή την οικονομική μεταφορά, ενισχύεται από το γεγονός ότι το φε­ τίχ λειτουργεί ως υποκατάστατο το οποίο έρχε­ ται να αντικαταστήσει ένα μέρος του αντικειμέ­ νου - είτε με ένα μέρος του σώματος είτε με ένα αντικείμενο που συγγενεύει με το σ ώ μ α - αυτό δηλαδή που ο Andre Green ορίζει ως παραδειγμα­ τική αξία.4 Αλλά η αξία αυτή δεν έχει αποκτηθεί παρά με την απόσπαση από το αντικείμενο και είναι τελικά αυτός ο αποχωρισμός που καθορίζει τον φετιχιστικό χαρακτήρα. Το φετίχ βρίσκεται μεταξύ του αρχικού αντικειμένου (φαλλού), με το οποίο συνδέεται είτε με μεταφορά, είτε με μετωνυμία και του υποκειμένου.5 Δεν ανήκει αρχικά ούτε στο ένα ούτε στο άλλο, αργότερα όμως αναπαριστά το αντικείμενο αυτό, ή καλύτερα, την α­ ξία του, όπως θα δούμε: έτσι λοιπόν, το φετιχιστικό αντικείμενο καταχωρείται στη σειρά της ι­ διοκτησίας και όχι της κυριαρχίας ή της υποτα­ γής, που είναι αυτή του μαζοχισμού. Ό πω ς υπο­ γραμμίζει ο Green, δεν είναι ιδιαίτερα σημαντικό το να θεωρήσουμε το φετιχιστικό αντικείμενο σαν μέρος του αρχικού αντικειμένου, αφού εδώ το μέρος νοείται ως όλο. Το γεγονός ότι το αντι­ κείμενο αυτό είναι αποκομμένο και ανεξάρτητο από το αρχικό συνολικό αντικείμενο αποτελεί, αντιθέτως, ένα βασικό σημείο· είναι αυτή καθεαυτή η ανεξαρτησία που αποδίδει στο φετίχ μια διαθεσιμότητα, επιτρέποντας κατ’ αυτόν τον τρόπο στο υποκείμενο να το μεταχειρισθεί κατά τη βούλησή του και να το τοποθετήσει σε μια σει­ ρά πραγμάτων, απαλλάσσοντάς το από οποια­ δήποτε υπαγωγή. Είναι δυνατόν να αποσαφηνισθεί ακόμη περισ­ σότερο η έννοια της υπερεκτίμησης στη σύσταση του φετιχιστικού αντικειμένου. «Η τιθάσευση της ερωτικής ζωής από τον πολιτισμό συνεπάγεται μία οικουμενική τάση υποβάθμισης των σεξουα­ λικών αντικειμένων», λέει ο Φρόυντ.6 Διακρίνοντας στη ζωή του ατόμου δύο τάσεις, της τρυφε­ ρότητας (Zartlichkeit) και της αισθησιακής από­ λαυσης (Sinnlichkeit) το σεξουαλικό αντικείμενο διασπάται εμπρός στην απαγόρευση της αιμομι­ ξίας. Αν συνδέσουμε τη φυσιολογική υπερεκτίμη­ ση του σεξουαλικού αντικείμενου με την οιδιπό­ δεια προσκόλληση προς τη μητέρα, αν η απαγό­ ρευση της αιμομιξίας απαιτεί την προστασία του ερωτικού αντικειμένου από τη σαρκική ορμή του

38/αφιερωμα υποκειμένου, αν θεωρήσουμε ότι το καθαρά σε­ ξουαλικό αντικείμενο υφίσταται αναγκαστικά μία υποβάθμιση προκειμένου να διαφύγει την εγ­ γύτητα προς το αντικείμενο της τρυφερότητας, τότε ο διαχωρισμός του ερωτικού αντικειμένου καθίσταται αναγκαίος. Πέραν μιας ριζικής λύ­ σης, που θα ήταν η σεξουαλική ανικανότητα, το απαγορευτικό σημάδι του Οιδιπόδειου Συμπλέγ­ ματος, αν αυτό δεν επιλυθεί, δεν προσφέρει στο άτομο παρά δύο δυνατότητες: είτε να ανατρέξει σε έναν «μειωμένο» τύπο ανικανότητας, όπου η σεξουαλική πράξη ολοκληρώνεται χωρίς αποτυ­ χία αλλά και χωρίς ουσιαστική ικανοποίηση, είτε να μοιράσει τη ζωή του ανάμεσα σε μια αξιοσέβαστη σύζυγο και μια ερωμένη, στην οποία θα πει, ότι δεν θα γίνει ποτέ σεβαστή, όσο αξιολά­ τρευτη κι αν είναι. Έτσι, το back street αποφεύγει τη βεβήλωση: δεν πρόκειται απλώς για το συμφέ­ ρον της αστικής υποκρισίας, αλλά για το πρό­ βλημα της αιμομιξίας, που κατ’ αυτόν τον τρό­ πο, αντιμετωπίζεται. Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι το φετιχιστικό αντικείμενο επιφέρει μία απρόσμενη λύση στην οιδιπόδεια σύγκρουση που θα καθιστούσε μάταιο το διπλό διαχωρισμό της γυναίκας: αποσπώντας από τον ερωτικό σύντροφο την οργασμική ικανοποίηση και εναποθέτοντάς την στο φετίχ, αποφεύγεται η υποβάθμιση της γυναίκας που αποτελεί αντικείμενο αγάπης. Η αιμομικτι­ κή ευχαρίστηση που εγγυάται το φετίχ επιτρέπει την ολοκλήρωση μιας φαινομενικά φυσιολογικής σεξουαλικότητας: το στοιχείο της τρυφερότητας βρίσκει το αντικείμενό του στη γυναίκα που απο­ τελεί ερωτικό αντικείμενο και η αισθησιακή ορ­ μή μετατοπίζεται σε ένα αντικείμενο το οποίο α­ ντιπροσωπεύει μία παραγνωρισμένη και εξα­ χρειωμένη όψη του αιμομικτικού ερωτικού αντι­ κειμένου. Έτσι, το φετιχιστικό αντικείμενο αποκτά μία ανεκτίμητη αξία, αφού εξασφαλίζει μία λύση «παράλληλη» με αυτήν του Οιδιπόδειου Συ­ μπλέγματος καθώς και μία αντιμετώπιση του άγ­ χους ευνουχισμού.

II.

Επεξεργασία

ίναι αναμφίβολα αξιοσημείωτο το γεγονός ό­ τι στο έργο του Φρόυντ το πρωτότυπο του φετιχιστικού αντικειμένου -έ ν α γυναικείο π ό δ ι- εμφανίζεται όχι στο κεφάλαιο του φετιχισμού αλλά του στοιχείου εκείνου το οποίο συμ­ βάλλει στη δημιουργία ερωτικών φαντασιώσεων. Στο έργο «Παραλήρημα και Ονειρα στη "Gradiva” του Jensen», η εικόνα ενός ποδιού στο έδα­ φος, σε μία σχεδόν κάθετη στάση, κάνει τον Norbert Hanold, ήρωα αυτού του Phantasterstuck, να ξεχωρίσει το ανάγλυφο μέρος της Gradiva α­

Ε

νάμεσα σε άλλες ελληνο-ρωμαϊκές αρχαιότητες. Αυτό που τον γοητεύει και προκαλεί το παραλή­ ρημά του είναι η συμβολική αναπαράσταση ενός συγκεκριμένου τρόπου βαδίσματος (gang) που σημειώνεται με το επώνυμο της παιδικής του φί­ λης Zoe Bertgang, καθώς και με το όνομα που ο Norbert αποδίδει στην ανάγλυφη αναπαράσταση που αποκαλεί «Gradiva» (που κατά γράμμα ση­ μαίνει «αυτή που βαδίζει περίλαμπρα»). Και είναι αυτός ο αέρινος βηματισμός που συνδέει τον Norbert Hanold με το ερωτικό του αντικείμενο. Αξίζει ακόμη να σημειωθεί ότι το στοιχείο που μαγεύει είναι η εικόνα ενός σωματικού δυναμι­ κού και όχι το όργανο του βηματισμού αυτού- και αν μεν ο Φρόυντ υπενθυμίζει ότι ο Norbert δεν εί­ ναι ένας φετιχιστής, υπογραμμίζει δε ότι η ερωτι­ κή αξία του ποδιού είναι όντως αισθητή σε όλους. Ο Norbert θα μπορούσε, ωστόσο, να χαρακτηρισθεί ως φετιχιστής -θεωρώντας ως φετίχ το πόδι - αφού, περιπλανώμενος στη γενέτειρά του, κοίταζε επίμονα και αδιάκριτα τα πόδια των γυ­ ναικών που περνούσαν για να επαληθεύσει, όπως πίστευε, αν αυτός ο μαγευτικός βηματισμός υ­ πήρχε και αλλού εκτός από την Gradiva. Η λήθη στην οποία είχε υποπέσει το urbild (πρωτότυπο) της Gradiva, η Zoe Bertgang και η επανάμνησή της ή η μεταγενέστερη ανάπλασή της επιτρέπουν τη σύνδεση του φετιχισμού με απωθημένες ανα­ μνήσεις της παιδικής ηλικίας. Αλλά στην ιστο­ ρία αυτή, σωματικό δυναμικό και «φετιχιστικό» αντικείμενο βρίσκονται στενά συνδεδεμένα με­ ταξύ τους: απόδειξη είναι η απαίτηση του Nor­ bert να κάνει η Zoe κάποια βήματα, σηκώνοντας λίγο το φουστάνι της: ερωτική ευχαρίστηση του ηδονοβλεψία, η έννοια της οποίας δε διαφεύγει ούτε της ηρωίδας που χαίρεται να πειθαναγκάζε­ ται να πράξει αυτό που της ζητούν, ούτε του Nor­ bert, οποίος εγκαταλείπεται για μια στιγμή στην αρχαιολογική του αναζήτηση. Αν εξακολουθεί να πλανάται κάποια αμφιβο­ λία σχετικά με τη θέση του ποδιού στην Gradiva, δεν θα εξαλειφθεί ούτε αργότερα. Από το 1909, ο Φρόυντ αναφέρει την «καταπιεσμένη αγάπη των οσμών που αναδίδονται στην επιλογή του φε­ τίχ»7 και στο γράμμα της 24ης Φεβρουάριου 1910 που απηύθυνε στον Karl Abraham8 επιμένει στην Korpophile Reichlust, η οποία, κατά τη γνώ­ μη του, θα ήταν ένα σταθερό στοιχείο στο φετιχισμό, όπου φετίχ θα ήταν το πόδι ή το παπούτσι. Την ίδια χρονιά ο Karl Abraham επισημαίνει με τη σειρά του τη σπουδαιότητα αυτού του γεγονό­ τος που συνοδεύεται από μία οσφρητική ηδονή αλλά συνδέεται αυτή τη φορά με μία νοσταλγική συνιστώσα, αυτήν του αποχωρισμού του παιδιού από τη μητέρα του, αντίληψη της οποίας τις προ­ εκτάσεις θα εξετάσουμε παρακάτω. Αλλά ο Karl Abraham αναφέρεται επίσης και στις φαντασιώσεις του ασθενούς του: ο ασθενής

αφιερωμα/39 του λοιπόν είχε διεγερθεί κυρίως από μια ζωντα­ νή αναπαράσταση της ενόχλησης που ένιωθε στη θέα ψηλοτάκουνων παπουτσιών, ή ακόμη, από τις παραστάσεις γυναικών που φορούσαν στε­ νούς και σφιχτούς κορσέδες οι οποίοι συμπίεζαν τα στήθη τους· φαντασιώσεις που ταυτόχρονα υ­ ποδηλώνουν και την απώθηση εμφανών συμβό­ λων θηλυκότητας και τη σαδιστική-πρωκτική σκληρότητα, απ’ όπου μπορούμε να διαβλέψου­ με ότι το εμπόδιο, εδώ, δεν προκαλεί μόνο ενό­ χληση αλλά εγγυάται ότι το αντικείμενο είναι δυ­ σπρόσιτο. Έτσι, σε πολλές περιγραφές φετιχιστικών πρακτικών θα ανεύρουμε την ακινησία, την περι­ στολή, την περίδεση, την αναστολή — κατά γράμμα και μορφή - που κατέχουν μια κυρίαρχη θέση όταν δεν αποτελούν τη συνθήκη «sine qua non» της ηδονής. Η θέση κατά την οποία η ηδονή είναι ασυμβίβαστη με την κατάσταση του δυσά­ ρεστου διαψεύσθηκε από τη σταθερή παρουσία της δυσαρέσκειας αυτής -ε δ ώ παίρνουμε την ε­ τυμολογική της έννοια - στις φαντασιώσεις και τις φετιχιστικές πρακτικές. Με την ευκαιρία ό­ λων αυτών των πραγμάτων πρέπει να τονίσουμε κάτι άλλο εκτός από την ιδέα της ενοχλητικής ευχαρίστησης: οι ζώνες αγνότητας, οι μπάσκες, οι κορσέδες, τα γάντια, όντας κάτι ανάμεσα σε πανοπλία και δαντέλα, αποτελούν στοιχεία τα ο­ ποία φέρουν κοινά χαρακτηριστικά τόσο από την δαντέλα όσο και από την πανοπλία, προστατεύ­ ουν και συγχρόνως εκθέτουν, λειτουργούν ως ο­ θόνη ή ως πέπλο που αποκρύβει το βλέμμα του κόσμου, ενώ την ίδια στιγμή το προκαλεί: είναι το διφορούμενο της «ολόγυμνης μαμάς με ένα πουκάμισο ριγμένο πάνω της», για την οποία μι­ λάει ο μικρός Χανς. Αλλά ας επανέλθουμε στον Φρόυντ, ο οποίος στη μελέτη του για το Leonardo da Vinci υπο­ γραμμίζει τη γενετήσια «συμβολοποίηση» του φε­ τίχ: «η προσκόλληση στο αντικείμενο που επιθυ­ μείται διακαώς, το γυναικείο πέος, αφήνει πίσω της ανεξίτηλα σημάδια στην ψυχική ζωή του παι­ διού», και «ο φετιχιστικός σεβασμός για το γυ­ ναικείο πόδι και παπούτσι μοιάζει να τα θεωρεί ως απλά υποκατάστατα σύμβολα του γυναικείου πέους, το οποίο στην αρχή ήταν σεβαστό και αρ­ γότερα απορρίφθηκε».9 Από το 1914, το θέμα του ευνουχισμού θα κα­ ταλάβει την οριστική του θέση ως θεμελιακός παράγοντας στο φετιχισμό. Σε μια ανακοίνωση της ψυχαναλυτικής Εταιρείας της Βιέννης, στις 11 Μαρτίου 1914, η οποία αφορούσε μία περίπτω­ ση φετιχισμού με το πόδι ως φετίχ, ο Φρόυντ, υ­ πογραμμίζοντας τη σημασία και τη φύση του τραυματικού στοιχείου,10 τόνισε ότι επρόκειτο για έναν ανίκανο ασθενή ο οποίος είχε παρακο­ λουθήσει μία σκηνή σεξουαλικής συνευρέσεως α­ νάμεσα στο θυρωρό και σε ένα νεαρό κορίτσι και

απειλούνταν από τον πατέρα του με ευνουχισμό. Σ’ αυτό ήρθε να προστεθεί η αποκάλυψη της δια­ φορετικότητας των φύλων, όταν αντιλήφθηκε τα γυναικεία γεννητικά όργανα βάζοντας το κεφάλι του ανάμεσα στους μηρούς της αδερφής του: α­ ποτέλεσμα της στάσης («αντι-κατάδυση») του θηλυκού σώματος ιδωμένου από κάτω προς τα πάνω, κάτι που συναντάται συχνά στις φαντα­ σιώσεις των φετιχιστών.11 Η αδερφή του υπέφερε από μία ραχιτική παραμόρφωση του ποδιού και είναι αυτό το «ακρωτηριασμένο» πόδι που εμφα­ νίζεται αργότερα στα όνειρα του ασθενούς σαν α­ ντικείμενο επιφορτισμένο με έναν ιδιαίτερο ερω­ τισμό. Σημειώνεται ακόμη ότι αυτή η προσκόλ­ ληση εμφανίζεται ιδιαίτερα έντονη στα επτά του χρόνια, όταν ερωτεύεται το πόδι της γκουβερνάντας του. Ενήλικος πια, έβλεπε στα όνειρά του ό­ τι παντρευόταν μια γυναίκα με ανδρικό μόριο.

Σ’ αυτήν την πρώτη ανακοίνωση του Φρόυντ ό­ λες οι καταστάσεις που προκαλούν τρόμο βρί­ σκονται ενωμένες, συνδεδεμένες μεταξύ τους: κρυφή αποκάλυψη μιας πρωταρχικής σκηνής, α­ ποκάλυψη του θηλυκού γεννητικού οργάνου, α­ πειλή ευνουχισμού που προέρχεται από ένα μη­ τρικό υποκατάστατο και, επιπλέον, αναγγελία ό­ τι η εκτέλεση του ευνουχισμού θα ανατεθεί στον πατέρα. Είναι αναγκαίο όμως να συνδέσουμε αυ­ τό που είδε το παιδί με την έκφραση της απειλής του ευνουχισμού, προκειμένου να αναδυθεί το άγ­ χος ευνουχισμού: η υπερβολή μιας τέτοιας απει­ λής ή η διαπίστωση της απουσίας ανδρικού μο­ ρίου στο κορίτσι δε θα αρκούσαν από μόνα τους για να γίνει παραδεκτή η δυνατότητα ευνουχι­ σμού και να οδηγηθεί το αγόρι στην πεποίθηση ό­ τι ένας τέτοιος κίνδυνος είναι πραγματικός.

40/αφιερωμα Κατ’ αυτόν τον τρόπο υπογραμμίζεται η σημα­ σία των συνιστώντων ενορμήσεων. Η βιαιότητα και η ηδονοβλεπτική τάση, η Schaulust (σκοποφι­ λία), ως κεντρικά στοιχεία της φετιχιστικής δια­ στροφής, θα εμφανισθούν τόσο στο μαζοχισμό ό­ σο και στον τρανσεξουαλισμό, δεδομένου ότι δα­ νείζουν ένα στοιχείο ευπιστίας σε πράγματα τα ο­ ποία έχουμε απλώς ακούσει ή φανταστεί. Το να βλέπει κανείς με τα ίδια του τα μάτια συμβάλλει στη «μετατόπιση της αξίας» για την οποία θα μι­ λήσει εν συνεχεία ο Φρόυντ ορίζοντας τη δη­ μιουργία του φετιχιστικού αντικειμένου, γιατί αυ­ τό - τ ο να βλέπει κανείς με τα ίδια του τα μ ά τια - μεταλλάσσει τις αισθητήριες αντιλήψεις μας: αυτό που βλέπουμε περιβάλλεται από μία ι­ διαίτερη ένδειξη, επικαθορίζοντας την έννοια που αποδίδουμε στην πραγματικότητα. Αυτή η ε­ πένδυση της οπτικής σκηνής θα εμφανισθεί επί­ σης στην ίδια την επιλογή του φετίχ, γεγονός που, όπως μας υπενθυμίζει ο Μ. Katan (1964), πλησιάζει το μηχανισμό της τραυματικής αμνη­ σίας όπου η τελευταία ανάμνηση που συγκρατού­ με είναι αυτή που προηγείται του καταπιεσμένου ψυχικού τραυματισμού και κατά συνέπεια τον ε­ πικαλύπτει. Στη μονογραφία του σχετικά με την «Αφασία», το 1891, ο Φρόυντ μιλάει για τη σχέση μεταξύ γλωσσικών «καταλοίπων» και τελευ­ ταίων αναμνήσεων που έχουν εδραιωθεί ήδη πριν από την εγκεφαλική βλάβη και τονίζει τη σημα­ σία της τελευταίας ανάμνησης στην επεξεργασία του φετίχ: αυτός ο τονισμός προσδιορίζει τη στιγ­ μή που προηγείται της αποκάλυψης της απου­ σίας πέους στη γυναίκα, δηλαδή την τελευταία στιγμή που η γυναίκα μπορεί να θεωρείται ότι έ­ χει ακόμη πέος. Ας σημειώσουμε σ’ αυτό το σημείο ότι η επε­ ξεργασία του φετίχ απορρέει από το συνδυασμό πληθώρας διαφορετικών παραγόντων: τον καθο­ ρισμό της συμβολικής έννοιας του φετιχισμού- τη μορφοποίησή του με ετερογενή στοιχεία· την ε­ πανάληψη συναισθηματικών τραυμάτων από τα οποία κανένα δεν είναι από μόνο του καθοριστι­ κό, αλλά στο σύνολό τους παράγουν αυτό που ο Masud R. Khan άποκαλεί «συσσωρευτικό» ψυχι­ κό τραυματισμό. Ό λ α αυτά τα στοιχεία συνδέονται μεταξύ τους για να συσσωρευθούν _τελικά στη φαντασίωση της φαλλικής γυναίκας", θέμα που έχει ήδη εμφανισθεί, όχι βέβαια έντονα, στο όνειρο του ασθε­ νούς για το οποίο μιλάει ο Φρόυντ στην παρατή­ ρηση του 1914 και θα επαναλάβει στο κύριο άρ­ θρο του το 1927, άρθρο ολοκληρωτικά αφιερωμέ­ νο στη γυναικεία φαλλικότητα. Στο άρθρο αυτό, ο Φρόυντ διαπραγματεύεται μία σειρά προτάσεων που συνθέτουν μια συνεκτι­ κή θεωρία, η οποία αποδεικνύει πως ο φετιχισμός είναι μία διαδικασία πίστης: της πίστης ότι υπάρ­ χει γυναικείο πέος. Αυτή η πίστη συνδέεται με το

άγχος ευνουχισμού. Η παράδοξη κατάσταση αυ­ τής της πεποίθησης είναι ότι γίνεται αποδεκτή και ταυτόχρονα απορρίπτεται, αλλά ωστόσο δια­ τηρείται χάρη σε μια ιδιαίτερη διεργασία, τη διερ­ γασία της αποκήρυξης, της Verleugnung (Διά­ ψευσης).12 Η ασυνείδητη στάση του φετιχιστή ως προς το γυναικείο ευνουχισμό είναι ότι «δε θέ­ λει να ξέρει τίποτε γι’ αυτό»... Το φετίχ, καθότι αντικείμενο, επιτρέπει στο υποκείμενο να διατη­ ρήσει τη διάψευση: το φετίχ, ως υποκατάστατο του μητρικού πέους, ενέχει τον διφορούμενο χα­ ρακτήρα της διάψευσης δεδομένου ότι είναι ταυ­ τόχρονα και η στήλη που ξαναθυμίζει τον τρόμο του ευνουχισμού και το μνημείο που διακηρύττει τη νίκη που επιτεύχθηκε πάνω στην απειλή ευ­ νουχισμού. Σ’ αυτό ακριβώς το διφορούμενο σημείο εμφα­ νίζεται ο διαδραστικός χαρακτήρας του φετίχ. Έτσι, ο φαλλός που έχει «διασωθεί» δε μοιάζει μ’ αυτό που ήταν άλλοτε: κάτι άλλο πήρε τη θέση του το οποίο δεν αντιπροσωπεύει τίποτε άλλο πα­ ρά την κληρονομιά αυτής της παλιάς προσκόλ­ λησης. Ό τα ν ο Φρόυντ, το 1938, θα κάνει λόγο για μετατόπιση της αξίας, θα σημειώσει τα ειδι­ κά γνωρίσματα των φετιχιστικών αντικειμένων. Στο σημείο αυτό, ο συμβιβασμός συνεπάγεται μια αναλογία της πίστης προς την πραγματικό­ τητα: αν το παιδί διατηρεί την πίστη για τη γυναι­ κεία φαλλικότητα τότε την έχει συγχρόνως απορρίψει. Προστατεύει το δικό του πέος, αρνούμενο την πραγματικότητα του γυναικείου ευνου­ χισμού, αλλά επιβεβαιώνει τον γυναικείο ευνου­ χισμό συγκεκριμενοποιώντας σε ένα φετίχ το πέ­ ος που απουσιάζει. Ένα τέτοιο αποτέλεσμα δεν μπορεί να έχει επιτευχθεί, όπως λέει ο Φρόυντ, παρά μόνο με ένα ρήγμα του Εγώ (Einriss) του ο­ ποίου η αποκατάσταση δε θα γίνει ποτέ- αντιθέτως, το ρήγμα αυτό διευρύνεται και αποτελεί τον πυρήνα της σχέσης του Εγώ (kern einer ichspaltung).

III.

Φετιχιοτική πρακτική

αταδείξαμε, λοιπόν, ότι το φετίχ είναι το α­ ντικείμενο που αποδέχεται και ταυτόχρονα αρνείται τον ευνουχισμό. Το φαλλικό σημείο του φετιχισμού έχει καταδειχθεί, αφήνοντας ωστόσο κατά μέρος τα καθοριστικά προγενετήσια στοι­ χεία του φετιχιστικού αντικειμένου. Ή ταν σημαντικό να γνωρίζει κανείς αν η δη­ μιουργία του φετίχ οφειλόταν στο άγχος ευνουχι­ σμού σε συνδυασμό με τη φαλλική φάση ή είχε τις απαρχές του σε προγενέστερα στάδια. Το κλινικό περιστατικό που αναφέρει η Sylvia Payne (1939) -ε ν ό ς ωραίου, λείου και γυαλιστε­ ρού αδιάβροχου, με έντονη τη μυρωδιά του καου­ τσούκ,— μας δείχνει τις πολύπλευρες λειτουρ­ γίες του αντικειμένου αυτού, πέρα από τη φαλλι-

Κ

αφιερωμα/41 κή σημασία του. Το φετίχ εδώ έχει ευρύτερους επικαθορισμούς: απεικονίζει τάσεις κοπρολα­ γνείας, τόσο με την οσμή που αναδίδει όσο και με τη σημασία των αδιαπέραστων σπαργάνων που ανακαλεί στη μνήμη· τις ηδονοβλεπτικές τάσεις στο παιχνίδι του στοιχείου που αποκρύπτει, αλλά και αυτού που αποκαλύπτει καθώς υπεισερχόμα­ στε σ’ αυτό· την «ερωτικοποίηση του περιβλήμα­ τος» μέσω των απτικών αισθήσεων που προκαλεί· τη σύμβολική προστασία από τις σαδιστικές επιθέσεις εναντίον του υποκειμένου ή των γονέ­ ων· την άμυνα στις φαντασιώσεις διάρρηξης και εισβολής· τον έλεγχο της μυϊκής δύναμης, δεδο­ μένου ότι απαγορεύει οποιαδήποτε ανακούφιση προέρχεται από επίθεση. Συνοπτικά, στην περί­ πτωση αυτή, έχουμε ένα σύνολο σημασιοδοτήσεων που, ακόμη και αν δεν αναπαρίστανται επιτυ­ χίας, διαφαίνονται τουλάχιστον καθαρά. Το φετίχ (το αδιάβροχο ρούχο) προστατεύει το υποκείμενο ώστε να μην κατάκλυσθεί από τις συ­ νιστώσες ενορμήσεις, από μια διαστροφική μορ­ φή σεξουαλικότητας: σαδιστική, μαζοχιστική, ομοφυλοφιλική. Αν στην περίπτωση αυτή (όπως και,σ’ εκείνη του Gillespie, 1940) το φετίχ δεν επι­ τρέπει άλλη σεξουαλικότητα πέραν του αυνανι­ σμού, λειτουργία του είναι να προστατεύει το υ­ ποκείμενο από τις σαδιστικές φαντασιώσεις και την οποιαδήποτε καταστρεπτική εξάρτηση, ό­ πως και να ελέγξει τα εσωτερικευμένα αντι­ κείμενα. Μπορούμε όμως να πούμε ότι το φετίχ αποτε­ λεί μέρος της φετιχιστικής τελετουργίας. Το φετιχιστικό αντικείμενο ολοκληρώνεται με την ε­ κτέλεση της φετιχιστικής πράξης: απλός αυνανι­ σμός, είτε με τη βοήθεια του αντικειμένου αυτού, είτε με την παρουσία του· μολονότι στην πράξη το υποκείμενο καταφεύγει συχνά σε χειρισμούς ορισμένες φορές σύνθετους, αν όχι επικίνδυνους. Τα πιο αντιπροσωπευτικά παραδείγματα αναφέρονται από τους J. Glover (1927), Kronengold και Sterba (1936), Masud Khan (1965) που τονίζουν τη σημασία της πραγματικής ή φανταστικής σκη­ νής, η οποία αποδίδει στη χρήση του φετίχ την ουσιαστική, αληθινή του σημασία. Η φετιχιστική τελετουργία έρχεται σε αντίθεση με τη μαζοχιστική εθιμοτυπία που παραμένει καρφωμένη στη με­ τέωρη αναμονή της και με τη σαδιστική σκηνο­ θεσία που πραγματοποιείται σιγά-σιγά, με έναν κάποιο αυτοσχεδιασμό. Αν αναρωτηθούμε ποια θέση κατέχουν τα αντι­ κείμενα στις διαστροφικές πρακτικές, θα δούμε ότι στο μαζοχισμό όλα τα αντικείμενα, όχι κατ’ ανάγκη φετίχ αλλά δυνάμενα να γίνουν φετίχ, τείνουν προς και γύρω από το σεξουαλικό αντι­ κείμενο, δορυφόροι στην τροχιά του- αντιθέτως, στο φετιχισμό, το φετίχ βρίσκεται στο κέντρο και οι πράξεις συγκλίνουν προς αυτό. Στη φετιχιστική πρακτική μπορούμε να ανα­

γνωρίσουμε δύο πιθανές εκδοχές: τρανσεξουαλική (παρενδυτική) και μαζοχιστική. Μία τρανσεξουαλική (παρενδυτική) εκδοχή που αναπαριστά χονδροειδώς τη θηλυκή ταύτιση του υποκειμένου μέσα από την επιθυμία του να φορέσει γυναικεία ρούχα και να κοιταχθεί - χωρίς να τον δουν οι άλλοι - στον καθρέφτη για να θαυμάσει το είδω­ λό του. Η λαμπρή κατοπτρική αντανάκλαση πρέπει να είναι μάρτυρας του μη ευνουχισμού της γυναίκας (αφού το υποκείμενο φαίνεται όμορφο και φέρει πέος) και ταυτόχρονα της υπεξαίρεσης της φαλλικότητας, της δικής τους φαλλικότητας, η οποία εξαφανίζεται με τη μεταμφίεση. Αυ­ τή η τρανσεξουαλική εκδοχή αποκαλύπτει τις ταυτίσεις του φετιχιστή. Μία μαζοχιστική εκδο­

χή παρουσιάζεται ως ακολούθως: η μαζοχιστική «πανοπλία» αποτελεί ακριβώς μία πανοπλία φετιχιστικών αντικειμένων. Αλλά η μαζοχιστική ε­ θιμοτυπία ικανοποιείται με ένα μονο πρόσωπο, όπου επανευρίσκεται η διασπασμένη διπλή εικό­ να της μητρικής και της φαλλικής ταυτόχρονα ταύτισής του. Γιατί η φετιχιστική πράξη αναπαριστά τη μαζοχιστική ταύτιση με τη mater doloro­ sa, μέσα στον πόνο και τον παραγνωρισμένο ευ­ νουχισμό της: διπλή εικόνα μιας φαλλικής και μιας ευνουχισμένης μητέρας που απηχεί τη διά­ σπαση του Εγώ στο φετιχιστή. Η μαζοχιστική εκδοχή μαρτυρεί τη στιγμή που υποκρύπτεται πί­ σω από το φετιχισμό. Ακόμη, θα ήταν ορθό να αναρωτηθούμε σχετι­ κά με τη σημασία που έχουν για τους φετιχιστές οι σεξουαλικές σχέσεις. Είναι γνωστό ότι πολλοί φετιχιστές διατηρούν σεξουαλικές σχέσεις με ο­ μοφυλόφιλους ή ετεροφυλόφιλους συντρόφους. Σε άλλες περιπτώσεις ο φετιχισμός προσφέρει μία πρόσθετη (και μερικές φορές απαραίτητη) διέγερση ώστε να προκαλέσουν ή να αυξήσουν την οργασμική τους ικανοποίηση, αλλά δεν υ­ πάρχει αμφιβολία ότι για πολλούς, ο σεξουαλι-

42/αφιερωμα κός σύντροφος δε συμμετέχει παρά μόνο στη δη­ μιουργία των καλυτέρων συνθηκών, με σκοπό να επιτευχθεί ο στόχος της φετιχιστικής πράξης, παρέχοντάς τους ένα συγκεκριμένο πλαίσιο. Έ ­ τσι, μία σεξουαλική πράξη μπορεί να είναι μια μεταμφίεση ή μια αποφυγή. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο, η έννοια της φετιχιστικής τελετουργίας παρουσιάζεται με τη μεγαλύτερη διαύγεια. Και ό­ ταν ο Guy Rosolato μας λέει ότι στο παιχνίδι της έλξης και του έρωτα «ο διεστραμμένος, παρ’ όλ’ αυτά, φθάνει σε μια ορισμένη ηδονή αντί για το τίποτα», πρέπει να αναρωτηθούμε σχετικά με τη θέση που κατέχει το φετιχιστικό αντικείμενο, το οποίο μειώνεται όσο να γίνει ένας απλός σπόγ­ γος, προκειμένου να μπορέσει να παραχθεί η η­ δονή. Με ικανοποιεί ιδιαίτερα αυτό το «ορισμένη ηδονή» γιατί τονίζει κατά τρόπο αξιοθαύμαστο την έλλειψη ασφάλειας που εκφράζει ο φετιχιστής, ακόμη και κατά τη διάρκεια της σεξουαλι­ κής του απόλαυσης.

IV.

Γένεση

πορούμε να αναζητήσουμε τις συνθήκες που προϋπάρχουν της εγκαθίδρυσης ενός φετίχ στην παιδική ηλικία του κάθε ατόμου. Έ ­ τσι λοιπόν, η Φύλλις Γκρινέικρ (1953), για παρά­ δειγμα, επιχειρώντας να συνδέσει την εμφάνιση του φετιχισμού με την ελαττωματωματική ανά­ πτυξη της εικόνας σώματος, προτείνει, σ’ αυτό το σημείο, μία πραγματική προδιάθεση (anlage). Έτσι, ανακαλούνται στη μνήμη τα πρώιμα «ψυχολογικά τραύματα» ή καλύτερα ορισμένες ύπουλες διαταραχές που κλονίζουν τη σχέση μητέρας-παιδιού· μεταξύ αυτών, επανεμφανίζο­ νται όλες οι «αδεξιότητες» της μητρότητας, οι ο­ ποίες έχουν περιγράφει κατ’ επανάληψιν και δεν παρουσιάζουν τίποτα το ιδιαίτερο, αλλά οι συνέ­ πειες τους πρέπει να υπογραμμισθούν κυρίως γιατί δεν παρέχουν ασφάλεια στους πρώτους μή­ νες της ζωής, με διαταραχές της επιφανειακής ευαισθησίας, της κοιναισθησίας και της ανάπτυ­ ξης της κινητικότητας.13 Ακόμη πιο ειδική φαντάζει στα μάτια μας η αλλοίωση στη σύνθεση της εικόνας του σώματος που καταλήγει σε μία αίσθηση διακύμανσης των σωματικών διαστάσεων και της «ενδοσωματικής πίεσης» (intra-body pressure). Αυτή η διακύ­ μανση της αντίληψης των σωματικών διαστάσε­ ων μπορεί να οφείλεται σε πολλούς παράγοντες που αλλοιώνουν την ομοιοστατική ισορροπία της παιδικής ηλικίας ενός ατόμου· μεταξύ αυτών, κάποιες που οφείλονται στη διατροφή: λήψη ή α­ πώλεια βάρους, οιδήματα που κάνουν την αντί­ ληψη που σχηματίζεται για τον όγκο του σώμα­ τος να ποικίλλει· όλες οι απότομες και πρόσκαι­ ρες αλλαγές, αγγειοκινητικές ή αισθητηριακές,

Μ

προκαλούν ένα αίσθημα σωματικής μεταβολής· οι σωματικές εκδηλώσεις του «θυμού» και των ε­ κρήξεων οργής ή αυτές που συνοδεύουν τον πυ­ ρετό και τους σπασμούς· δερματικές παθήσεις, όλες τελικά οι λιγότερο ή περισσότερο βίαιες πα­ ροδικές διεγέρσεις: μασάζ, μαλάξεις, γαργαλητά που επιφέρουν αληθινή διέγερση σε όλο το σώμα, διέγερση που σταματάει απότομα χωρίς να βρί­ σκει τρόπο ολοκληρωτικής δυναμικής ανακού­ φισης. Ο Φρόυντ, ήδη από το 1905, είχε αναγνω­ ρίσει το μοντέλο της οργασμικής ανόδου και πτώσης στα βιώματα του παιδικού θηλασμού, δηλαδή σε μία στιγμή της ζωής στην οποία αναφέρεται επακριβώς η Γκρινέικρ. Τελικά, η Φύλλις Γκρινέικρ υπογραμμίζει, σχετικά με τη διαμόρφωση της εικόνας του σώ­ ματος από το παιδί, τον πρωταρχικό ρόλο της α­ ναγνώρισης της δικής του εικόνας, δεδομένου ό­ τι αυτή θα του επιτρέψει να ξεφύγει από την πρω­ τογενή ταύτιση. Σ’ αυτή την επεξεργασία της ει­ κόνας του εαυτού, η Φύλλις Γκρινέικρ επιμένει στο γεγονός ότι αυτό το οποίο βλέπει ο ασθενής φαίνεται πιο διαχωριστικό και πιο σημαντικό α­ πό την αντίληψη που διαμορφώνει μέσω της α­ φής. Η σημασία αυτού που βλέπουμε στην ανα­ γνώριση του εαυτού (το οποίο συνδέεται, επίσης, και με τη διαμόρφωση του «εγώ» στο στάδιο του καθρέφτη όπως το περιέγραψε ο Λακάν) επανεμ­ φανίζεται στο φετιχισμό και το φετιχιστικό αντι­ κείμενο σαν μία αρχέγονη διάσταση στη σύνθεση αυτού του αντικειμένου. Ωστόσο, δεν είναι όλο το σώμα του παιδιού προσιτό στη θέα: ένα μέρος που αποκλείεται ρητώς είναι το πρόσωπο· ένα άλλο που γίνεται δύσκολα προσιτό είναι τα γεννητικά του όργαν«. Οποιαδήποτε γνώση αυτού του μέρους της ει­ κόνας περνάει, λοιπόν, από την οπτική του ανα­ γνώριση στους άλλους - αποστολή αναγνώρισης ή μάλλον κατασκοπείας— καταλήγοντας στην οπτική ενσωμάτωση του άλλου. Στη δυσκολία α­ κριβώς να ξεπεραστεί η πρωτογενής ταύτιση βρί­ σκεται ένα από τα προπαρασκευαστικά στοιχεία για τη δημιουργία του φετιχιστικού αντικειμένου. Διότι η εικόνα του σώματος αυτού του «υποψη­ φίου» για φετιχισμό παραμένει ασθενής και ανε­ παρκής· μέσω της εμμονής συγκρατείται για πο­ λύ καιρό μετά την αρχέγονη ταύτιση. Η παρατεταμένη και επίμονη οπτική επαφή με ένα πρόσω­ πο γένους θηλυκού (μητέρα και αδερφή) ευνοεί τη σημασία αυτής της πρωτογενούς ταύτισης και ε­ ξηγεί ίσως την επιρροή της οπτικής σφαίρας σε οτιδήποτε ενέχεται στη διαμόρφωση του φετιχιστικού αντικειμένου. Αργότερα, δηλαδή μετά τους 18 μήνες, δύο α­ κόμη σειρές παραγόντων έρχονται να προστε­ θούν στις δυσκολίες που υπάρχουν στη σχέση μητέρας-παιδιού. Το ένα γεγονός αφορά την ιδιαίτερη ένταση

αφιερωμα/43

του συμπλέγματος ευνουχισμού, ένταση η οποία οφείλεται, κατά τη Φύλλις Γκρινέικρ, στη μονα­ δική θέση που κατέχουν στη ζωή του μελλοντι­ κού φετιχιστή ψυχικοί τραυματισμοί, οι οποίοι στιγματίζουν την οικογενειακή ζωή (θάνατος, α­ κρωτηριασμοί, χειρουργικές επεμβάσεις, εκτρώ­ σεις κ.λπ.) ή προσωπικοί σωματικοί τραυματι­ σμοί (χειρουργικές επεμβάσεις, ασήμαντες αλλά συχνά αιματηρές - αμυγδαλεκτομή). .Οι παρα­ τηρήσεις δε λείπουν 14 και το παιδί βρίσκεται ο­ πτικά αντιμέτωπο όχι μόνο με οτιδήποτε έχει σχέση με το αίμα στο επίπεδο των γυναικείων γεννητικών οργάνων, με πληγές στο σημείο της κοιλιάς, αλλά και με όλα εκείνα τα σημεία και συμπτώματα που γίνονται περισσότερο φρικα­ λέα, όσο αδιευκρίνιστα κι αν είναι· έτσι, μόνο το φαντασιακό μπορεί να τα μεταβολίσει. Οποιαδήποτε και αν είναι η επιρροή αυτών των βιωμάτων και της απροσδόκητης παρουσίας αυ­ τής της πραγματικότητας, αξίζει να σημειωθεί ό­ τι όλοι οι αναλυτές-μελετητές, αρχικά ο Φρόυντ (1927) και αργότερα κι άλλοι, όπως οι Lorand (1930), Wulff (1946), Winnicott (1953), Greenacre (1953), Buxbaum (1960), Dickes (1963) και M. Sperling (1963), επιμένουν στην ενεργό συμμετο­ χή των γονέων στη δημιουργία του φετίχ. Οι Μ.

Sperling και Dickes ειδικότερα, υπογραμμίζουν τη χρήση του μεταβατικού αντικειμένου - που δεν έχει εξελιχθεί ακόμη σε φετίχ - από τους γο­ νείς, ώστε να επιλύσουν τα δικά τους προβλήμα­

τα, όπως το άγχος ευνουχισμού τους, το φθόνο του πέους, τις σαδιστικές φαντασιώσεις τους κ.λπ. Η αναφορά που θα κάνει ο Winnicott στην «αρκετά καλή μητέρα», αποτελεί, επίσης, μία προσφυγή σε κάποια γονεϊκή πραγματικότητα. Μας φαίνεται δύσκολο να αρνηθούμε αυτή τη γονεϊκή πραγματικότητα, αφού αναφέρεται σε μητέρες κενές, φιλόδοξες, απαιτητικές, με ναρ­ κισσιστικά πλήγματα όσον αφορά στη θηλυκό­ τητα τους, ή σε μητέρες που κατά τη διάρκεια της παιδικής τους ηλικίας ήταν αγοροκόριτσα, έ­ χοντας αποδεχθεί με δυσκολία το γάμο και τη μητρότητα· αναφέρεται επίσης σε πατεράδες α­ πόντες, ανεπαρκείς, ευνουχισμένους, ασταθείς στο επάγγελμα ή την οικογενειακή τους ζωή, που βρίσκονται σε σύγκρουση με τους δικούς τους αυστηρούς γονείς, ή σε γονείς που δεν έχουν αναλάβει το συμβολικό τους ρόλο. Ακόμη, αναφέρεται σε μια μορφή γονεϊκής σαγήνης με κυρίαρχο το στοιχείο της επιδειξιομανίας επιτρέποντας στο παιδί να μοιράζεται το κρεβάτι τους, να παρευρίσκεται στο μπάνιο τους ή κατά την τέλεση των φυσικών τους αναγκών: όλα αυτά τα στοι­ χεία επανεμφανίζονται με μία ανησυχητική στα­ θερότητα σε όλες τις περιπτώσεις. Είναι τόσο ι­ διαίτερες για τον μελλοντικό φετιχιστή; Μπορού­ με να αμφιβάλλουμε, όμως παρ’ όλ’ αυτά εμπε­ ριέχουν μια αναμφισβήτητη αξία στη διαδικασία παραγωγής φαντασιώσεων, τόσο των γονέων ό­ σο και του παιδιού. Σ’ αυτό η Φύλλις Γκρινέικρ προσθέτει το μέρος της «ευνουχιστικής» φαντασίωσης που συνδέε­ ται με τις πρώτες απολαύσεις της φαλλικής φά­ σης, την πηγή της κρίσιμης σύγκρουσης υπό το πρίσμα μίας φαντασιακής ταύτισης του σώματος με το πέος. Μία τέτοια ταύτιση επανεμφανίζεται πολύ πρώιμα μέσα στη σύγχυση σωματικού οιδή­ ματος και γενετήσιας διέγερσης· κατόπιν, πάνω σ’ αυτό, έρχεται να προστεθεί η μίξη αρρενωπότητας-θηλυκότητας, φαλλικής εικόνας και «ευ­ νουχισμένης» θηλυκής εικόνας. Η προβληματική του οιδιποδείου σταδίου τίθε­ ται με τέτοιους όρους που δεν επιτρέπουν την επί­ λυσή του παρά χάρη σε ένα τέχνασμα. Υπ’ αυτήν ακριβώς την έννοια μπορούμε να μιλήσουμε για μία σταθεροποιητική λειτουργία του φετίχ, δεδο­ μένου ότι αυτό το αντικείμενο οφείλει να επιλύσει —απομακρύνοντας ή περιορίζοντας— τις αβε­ βαιότητες και τις αντιφάσεις που έχουν εδραιω­ θεί σχετικά με τη σεξουαλική ταυτότητα του υπο­ κειμένου. Ακόμη, το φετίχ οφείλει να πληροί κάποιες προϋποθέσεις, προκειμένου να πετύχει το στόχο που έχει θέσει: πρέπει να είναι σταθερό, ορατό, α­ πτό· αντικείμενο πραγματικό και όχι φανταστι­ κό· ικανό να συμβολίσει το πέος αλλά και την α­ πουσία του ταυτόχρονα· θα πρέπει να μπορεί να ενσωματωθεί χωρίς να χάσει ούτε το σχήμα του

44/αφιερωμα ούτε τον όγκο του: εξ ου και η σημασία της ο­ σφρητικής ποιότητας, ουσιαστική στο φετίχ· να διαθέτει, ακόμη, σταθεροποιητικές ιδιότητες για να αντιστέκεται στις καταστροφικές ωθήσεις· να είναι άψυχο για να προσφέρει καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις στο υποκείμενο ότι δεν θα αντεκδικηθεί, αλλά και για να ουδετεροποιεί κάθε φό­ βο που προκαλείται από την αλλαγή όγκου ώστε να αντιδράσει στην πρωτογενή ταύτιση. Το φε­ τίχ, λοιπόν, πρέπει να παρέχει εκ νέου μία ασφά­ λεια ώστε να καθιστά δυνατή τη σεξουαλική ζωή του υποκειμένου χωρίς να το υποβάλλει σε μια α­ νυπόφορη αγωνία. Το φετίχ αποτελεί μια εγγύηση εναντίον μιας ευνουχιστικής ταύτισης αποδίδοντας στο υπο­ κείμενο ένα φαλλικό σύμβολο, εξωτερικευμένο και συγκεκριμενοποιημένο με τη μορφή ενός α­ ντικειμένου που επιτρέπει μία «επανενδοβολή» του φαλλού (δηλαδή μία επαναλαμβανόμενη α­ συνείδητη διεργασία μέσω της οποίας η εικόνα του φαλλού ενσωματώνεται στο Εγώ και το Υπε­ ρεγώ) και μία επιβεβαίωση της ακεραιότητας των γεννητικών του οργάνων. Έτσι, το φετίχ, σύμβολο του θηλυκού πέους, θα επέτρεπε στο υ­ ποκείμενο, χάρη στην οπτική, απτική και οσφρη­ τική «ενδοβολή», την επανασυγκρότηση του δι­ κού του φαλλού. Μπορούμε όμως να πούμε ότι η λειτουργία αυ­ τού του αντικειμένου δεν έχει άλλο στόχο παρά να εξασφαλίσει, να σταθεροποιήσει την αβέβαιη γενετήσια λειτουργία του υποκειμένου που είναι ταυτόχρονα θύμα βίωσης ενός ιδιαίτερα εύθραυ­ στου σώματος, μιας πρωτογενούς ταύτισης από την οποία δεν καταφέρνει να απαλλαγεί, και ε­ νός ευνουχιστικού άγχους που δεν του αφήνει άλ­ λη επιλογή παρά να αρνηθεί τη σεξουαλικότητά του ή να επιλέξει ένα ομόφυλο αντικείμενο το ο­ ποίο κατέχει ένα πέος; Δε θα έπρεπε να αναρω­ τηθούμε αν το φετίχ, μεσολαβητής της ασυνείδη­ της επιθυμίας του υποκειμένου, δεν παίζει, επί­ σης, ένα ρόλο πέρα από την επανορθωτική του λειτουργία; V.

Το αντικείμενο- φετίχ

έννοια του μεταβατικού αντικειμένου που εισήγαγε το 1953 ο D. W. Winnicott είναι ί­ σως μια από τις πιο ευρηματικές, αφού μας βοη­ θά να προσδιορίσουμε τη γενεαλογία του φετίχ. Δε θα επαναλάβουμε εδώ τη λεπτομερή περιγρα­ φή του αντικειμένου την οποία αναγνωρίζει ο συγγραφέας ως την πρώτη «not-me possession»: μία γωνία από σεντόνι, μια φλόκα από μάλλινο ύφασμα, ένα μαντίλι ή ένα χνουδωτό αρκουδάκι που το παιδί διακρίνει, απομονώνει και ιδιοποιεί­ ται ανάμεσα στα αντικείμενα που βρίσκονται γύ­ ρω του. Θα περιορισθούμε να καταγράψουμε τις

Η

θεμελιώδεις ιδιότητες τις οποίες ο D. W. Winni­ cott αναγνωρίζει στο μεταβατικό αντικείμενο: - Την άνευ όρων ιδιοκτησία, όπου το παιδί θεωρεί και μεταχειρίζεται αυτό το αντικείμενο σαν κτήμα του, μολονότι αυτό δεν του έχει δοθεί αλλά το έχει διαλέξει από μόνο του.

- Τη μονιμότητα, όπου στο αντικείμενο δεν πρέπει να επιβληθεί καμιά τροποποίηση από τον εξωτερικό κόσμο: δεν πρέπει ούτε να πλυθεί, ού­ τε να επιδιορθωθεί, αλλά να παραμείνει στην αρ­ χική του κατάσταση.

- Το άτρωτο, όπου το αντικείμενο πρέπει να είναι ικανό να αντέξει στην αγάπη και το μίσος, όπως επίσης και στην επιθετικότητα όταν αυτή εμφανίζεται στις σχέσεις του παιδιού με το αντι­ κείμενο.

- Την ανεξαρτησία, την οποία μαρτυρούν η σταθερότητα, η «θερμότητα», η υφή του αντι­ κειμένου.

- Μια ξεχωριστή κατάσταση, δημιούργημα του παιδιού, επειδή το παιδί δεν αναγνωρίζει στο αντικείμενο την εξωτερική καταγωγή· παρ’ όλ’ αυτά, δεν πρόκειται για ένα «αντικείμενο εσωτε­ ρικό» ούτε για ένα «αντικείμενο ψευδαισθητικό».

- Τη σταδιακή απώλεια της σημασίας του, ε­ πειδή το αντικείμενο δεν είναι ταγμένο να κατα­ στραφεί, αλλά είναι προορισμένο σε μια προο­ δευτική αποεπένδυση που το εκτοπίζει σιγά- σι­ γά: δεν ξεχνιέται, ούτε εσωτερικεύεται, ούτε απωθείται, αλλά χάνει την πρωταρχική του σημα­ σία. Αυτή η αργή εξαφάνιση του αντικειμένου α­ φήνει μια ενδιάμεση περιοχή όπου μπορούν να κι­ νούνται ελεύθερα τα μεταβατικά φαινόμενα. Αν αληθεύει το γεγονός ότι μπορεί κανείς να θεωρήσει το μεταβατικό αντικείμενο ως σύμβολο ενός μερικού αντικειμένου (παραδείγματος χάριν του στήθους της μητέρας), η μέγιστη σημασία του δεν έγκειται εκεί: σημειώνει - στο μονοπάτι που διαφοροποιεί τη φαντασίωση από την πραγματικότητα- την ενδιάμεση στιγμή όπου το αντικείμενο δεν αποτελεί πλέον αποκλειστικά φαντασίωση αλλά ούτε και σύμβολο. Ακόμη και αν το μεταβατικό αντικείμενο αντιπροσωπεύει το αντικείμενο της πρώτης αντικειμενοτρόπου σχέ­ σης, είναι αυτό καθαυτό το αντικείμενο που επι­ τρέπει στο παιδί να περάσει από τον παντοδύνα­ μο φαντασιακό έλεγχο σε έναν ελεγχόμενο χειρι­ σμό του αντικειμένου όπου θα ξανασυναντηθούν ο μυϊκός ερωτισμός, ο συντονισμός των κινήσε­ ων, η επένδυση της αφής και της όσφρησης κ.λπ. Μπορεί επίσης, σύμφωνα με το στάδιο απ’ όπου το παρατηρεί κανείς, να είναι ένα αντικείμενο στοματικό, πρωκτικό, περιττωματικό, ουρηθρι­ κό κ.λπ. Ό μω ς, όπως επιμένει ο D. W. Winnicott, αυτό το αντικείμενο δεν είναι ένα φετίχ, μια που η ανά­ πτυξη δεν αποτελεί μία παθολογική διεργασία· α­ πλώς υπογραμμίζει μια ειδική αναπτυξιακή στιγ-

αφιερωμα/45 μή. Μια τέτοια ερμηνεία δεν είναι αποδεκτή απο τη Melitta Sperling (1963), η οποία διαβλέπει ήδη σ’ αυτό το μεταβατικό αντικείμενο το μάρτυρα μιας διαταραχής στην εγκαθίδρυση των αντικειμενοτρόπων σχέσεων. Η απόκλιση των απόψεων ανάμεσα στον D. S. Winnicott και τη Melitta Sperling είναι φανερό ότι εκφράζει μια αδιάσει­ στη αντίφαση στην αναλυτική θεωρία. Η θεωρία του D. S. Winnicott αποκλίνει από την ερμηνεία που προτείνει ο Wulff (1946). Ο Wulff, λοιπόν, θεωρεί αυτά τα πρώτα αντικείμε­ να σαν αντικείμενα-φετίχ, τα οποία είναι αποτε­ λέσματα αντιδραστικού σχηματισμού ως προς μία πρώιμη αποστέρηση. Επιμένει επίσης στο «στοματικό» χαρακτήρα αυτών των φετιχιστικών αντικειμένων, τα οποία συνδέονται άμεσα με την τροφική διαδικασία ως υποκατάστατα του μητρικού στήθους. Για τον Wulff, το φετίχ έχει αξία μόνο επειδή μετέχει σε αυτή την επανορθωτική λειτουργία, η οποία στοχεύει να καλύψει μια θέση που έχει μεί­ νει κενή εξαιτίας μιας αποστέρησης. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι αναγνωρίζει έτσι σ ’ αυτή την αποστέ­ ρηση έναν αντικειμενικό χαρακτήρα και συγχρό­ νως αποδίδει στο αντικείμενο- φετίχ την αξία ε­ νός αντικειμένου που αποβλέπει στο να καλύψει αποτελεσματικά αυτή την κενή θέση. Το αντικείμενο-φετίχ, σύμφωνα με τον Wulff, θα α­ ντιπροσώπευε ένα υποκατάστατο του αποστερη­ μένου αντικειμένου: τη θηλή, το μητρικό στήθος ή τη μητέρα ολόκληρη. Η Melitta Sperling (1963) προχωρά ακόμα πε­ ρισσότερο. Προσπαθεί να δείξει ότι η μητρική συμπεριφορά συντελεί στη συγκρότηση και τη διατήρηση αυτού του φετίχ. Η περίπτωση του δίχρονου Μάρτιν και της μη­ τέρας του - και οι δυο ήταν σε ανάλυση - της ε­ πιτρέπει να καταδείξει μια κάποια «συμπαιγνία» στη γένεση της φετιχιστικής συμπεριφοράς: ασυ­ νείδητα, η μητέρα αρνείται να αποχωρισθεί το παιδί της και να εγκαταλείψει τις δικές της απο­ λαύσεις (στοματικές και πρωκτικές) στη σχέση της μαζί του. Το φετίχ γίνεται το στήριγμα της μητρικής αναπαράστασης, ένα συγκεκριμένο αντικείμενο που πρέπει να προσφέρει πραγματι­ κές απολαύσεις πέρα από τη συμβολική του ση­ μασία. Έτσι το φετίχ επιτρέπει στη μητέρα και το παιδί να διατηρήσουν «το πρόσχημα μιας φυ­ σιολογικής σχέσης ανάμεσά τους» καθιστώντας δυνατό τον πραγματικό αποχωρισμό· η λειτουρ­ γία του φετίχ είναι τέτοια ώστε τους επιτρέπει και να διαψεύσουν αλλά και να διατηρήσουν, με ένα μαγικό τρόπο, αυτόν τον αποχωρισμό. Ό λες οι απολαύσεις που δεν παρέχονται από τη μητέρα καλύπτονται από το φετίχ, το οποίο αντιτίθεται έτσι στην πορεία της εσωτερίκευσης και σύμφω­ να με τη θεωρητική προσέγγιση που υιοθετεί η Μ.

Sperling, εμποδίζει τη διαμόρφωση του Εγώ και

του Υπερεγώ. Επιπλέον, στο μέτρο που η μητέρα η ίδια είναι ανίκανη να υπερνικήσει την τραυματική εμπειρία που αντιπροσωπεύει γι’ αυτήν ο απογαλακτι­ σμός, θα ευνοήσει στο παιδί της την εγκαθίδρυση του φετίχ το οποίο τελικά αποτελεί την απόδειξη της διαταραχής των αντικειμενοτρόπων σχέσεων και αποσκοπεί στο να μειώσέι το άγχος αποχω­

ρισμού. Λιγότερο ριζοσπαστικοί στις θέσεις τους, σε αντίθεση με αυτές του D. S. Winnicott, εμφανίζο­ νται οι μελετητές που ψάχνουν, στις ταυτίσεις με τη μητέρα, για τις συνθήκες που ευνοούν τη δη­ μιουργία του φετίχ ( Bak, 1953 Weissman, 1957 Dickes, 1963). Έτσι λοιπόν ο Bak, βασιζόμενος στις δύο περι­ πτώσεις που περιγράφει, υποστηρίζει τις απόψεις του με κλινικό υλικό. Παρατηρεί, μέσα από μια ένταση του άγχους αποχωρισμού, την απόδειξη μιας αδυναμίας του Εγώ που θα ωθούσε την προ­ σκόλληση (το Sich anklammern, σύμφωνα με την έκφραση του Hermann, 1963) στη μητέρα, είτε ως σύνολο, είτε εκλαμβανόμενη ως μέρος αντί όλου (pars pro toto), εξηγώντας έτσι τις προγενετήσιες καθηλώσεις. Η φετιχιστική άμυνα15 αναφέρεται εδώ ακόμη στην προγεννητικότητα και δε «σχε­ διάζεται» μέσα στο πλαίσιο της αντιστάθμισης μιας έλλειψης αλλά της ταύτισης με τη μητρική εικόνα. Μια τέτοια ταύτιση μπορεί να γίνεται

46/αφιερωμα ταυτόχρονα ή εναλλασσόμενα με μια μητρική ει­ κόνα «διχασμένη» - μητέρα φαλλική και μητέρα χωρίς πέος. Εδώ επικρατεί μία χρονική σειρά ό­ που διακρίνουμε μια προγενετήσια ταύτιση με τη φαλλική μητέρα, τόσο σοβαρή όσο και η τραυμα­ τική εμπειρία του αποχωρισμού, ο οποίος ορι­ σμένες φορές διαφαίνεται πιο απειλητικός ακό­ μα και από τον ίδιο τον ευνουχισμό. Στο οιδιπό­ δειο στάδιο η ταύτιση με τη μητέρα χωρίς πέος α­ ναζωπυρώνει τον πρωταρχικό κίνδυνο του ολο­ κληρωτικού αποχωρισμού και του προσδίδει τη σημασία μιας απώλειας ταυτότητας. Η προσκόλληση στη μητέρα εγκαταλείπεται ο­ ριστικά εξαιτίας του ευνουχιστικού άγχους. Είναι ίσως πιθανό να θεωρεί ότι ο φόβος του ευνουχι­ σμού μπορεί επίσης να εξαρτάται από την επιθυ­ μία να διατηρήσει την ταύτιση με τη μητέρα. Και πως κάθε καινούρια επαφή με ένα ερωτικό αντι­ κείμενο αναζωπυρώνει ταυτόχρονα την επιθυμία μιας λίγο ή πολύ απόλυτης συγχώνευσης την α­ πειλή του αποχωρισμού, του ευνουχισμού ή ακό­ μη και της εκμηδένισης την οποία το υποκείμενο πρέπει να αντιμετωπίσει για να την επιλύσει. Εί­ ναι σ’ αυτό ακριβώς το σημείο —του οποίου προσδιορίζουμε αμέσως τη φύση - όπου συντελείται αυτός ο ανεπίστρεπτος αποχωρισμός, ‘ό­ που το φετίχ έχει τις ρίζες του. Έτσι μπορούμε να ανιχνεύσουμε τη βασική διαφορά ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο αντιτιθέμενες θέσεις. Η πρώτη έννοια —που παρουσιάζεται α­ πό τους Μ. Sperling και Wulff (και με έναν τρόπο διαφορετικό από τον Bak) - θεωρεί ότι το «εν­ διάμεσο» αντικείμενο αποτελεί, από τη στιγμή της εμφάνισής του, φαινόμενο παθολογικό, που απλά υπακούει στην εξέλιξη διαφόρων λιβιδινικών σταδίων και των επιπέδων των αντικειμενοτρόπων σχέσεων. Λειτουργεί αμυντικά, ενάντια στο άγχος αποχωρισμού κατά τη διάρκεια του στοματικού σταδίου και επίσης ενάντια στο άγ­ χος ευνουχισμού κατά τη διάρκεια του φαλλικού σταδίου. Θα υπήρχε τελικά ένα φετίχ προγενετήσιο και ένα γενετήσιο. Αντιθέτως, η άλλη έννοια, αυτή του D. S. Winnicott, στηρίζεται στη διάκρι­ ση ανάμεσα σε δύο φάσεις: το φαινόμενο που α­ νήκει στη σταδιακή ατομικοποίηση του παιδιού, τη στιγμή που προσπαθεί να κατακτήσει έναν προσωπικό του χώρο, και η δευτερεύουσα χρήση αυτού του ίδιου φαινομένου, που παρεκκλίνει α­ πό την αρχική της έννοια με σκοπό να υπηρετή­ σει τη θεματική του ευνουχισμού. Γι’ αυτόν, το φετίχ δεν μπορεί να δημιουργηθεί εξαιτίας του άγχους αποχωρισμού -ο ύ τε καν ένα «προγενετήσιο» φετίχ στο οποίο κατά τ’ άλλα δε θα μπο­ ρούσε να αναγνωρίσει μια επανορθωτική λει­ τουργία· αντιθέτως, η διαμόρφωση του φετίχ πη­ γάζει από το άγχος ευνουχισμού και δεν κάνει τί­ ποτε άλλο παρά να ακολουθεί ένα αρχαϊκό μο­ ντέλο που συναντάται στη φυσιολογική εξέλιξη

κάθε υποκειμένου. Αν ισχυρισθούμε ότι αυτές οι δύο έννοιες μας φαίνονται ασυμβίβαστες, είναι επειδή ξεκινούν από προσεγγίσεις διαμετρικά αντίθετες ως προς το μητρικό μορφοείδωλο (imago) και τις μητρι­ κές λειτουργίες. Η Μ. Sperling στηρίζεται ασφα­ λώς σε ένα πρότυπο κατάλληλο για τη γενετική (εξελικτική) ψυχανάλυση, όπου και το έργο του Rene A. Spitz είναι συγχρόνως μια εξιοσημείωτη και ακριβής μαρτυρία. Δε σκοπεύουμε εδώ να κάνουμε μια κριτική των γενετικών εννοιών. Ας πούμε ότι το έργο και η έρευνα του Spitz δε θα μπορούσαν να μας καταλογίσουν ευθύνες. Ας πούμε επίσης ότι η χρήση που έγινε από ορισμέ­ νους δε μας ικανοποιεί καθόλου και ότι η εργα­ σία της Μ. Sperling αποτελεί παράδειγμα για τη μη ικανοποιητική γνώση, την οποία μπορούμε να ερμηνεύσουμε ως σύγχυση ανάμεσα στο φαντασιακό και το συμβολικό. Οι μητρικές λειτουργίες αντιμετωπίζονται κατά γράμμα. Η μητέρα ε­ κλαμβάνεται ως πραγματικό συγκεκριμένο πρό­ σωπο με χαρακτηριστικές ιδιότητες και συμπερι­ φορές. Οι γενετικές μελέτες γενικά δίνουν πολύ λίγη προσοχή στη μητέρα ως φαντασιακό αντι­ κείμενο και στις φαντασιώσεις του παιδιού. Ακό­ μη, δεν προσμετρούν τη συμβολική διαμόρφωση ως καθοριστικό παράγοντα στην πρώιμη ανά­ πτυξη του παιδιού. Οι αντιλήψεις του D. W. Winnicott βασίζονται σε μια άλλη οπτική γωνία της σχέσης μητέραςπαδιού. Δεν αρνείται ότι η «πραγματική» μητέρα παίζει καθοριστικό ρόλο στα βιώματα του παι­ διού και επιμένει στην επίδραση του περιβάλλο­ ντος στη φυσιολογική ψυχονοητική λειτουργία που ονομάζει «ψυχοσώμα». Επίσης, δίδει έμφα­ ση στις πρώιμες φαντασιώσεις και τη ρίζα του συμβολισμού. Ας επανέλθουμε όμως σε αυτό που ο συγγραφέας αποκαλεί ενδιάμεση περιοχή, χώ­ ρο του μεταβατικού φαινομένου. Το μεταβατικό αντικείμενο, για να εγκαθιδρυθεί, πρέπει να επω­ φεληθεί από μια κατάσταση αναγκαία: το εσωτε­ ρικό αντικείμενο οφείλει (με τον τρόπο που το α­ ποδίδει η Melanie Klein) να είναι ζωντανό, πραγ­ ματικό και good enough - αρκετά καλό - δηλα­ δή να μην είναι πάρα πολύ ενοχλητικό. Εκτός αυτού όμως πρέπει και το εξωτερικό αντικείμενο να είναι «αρκετά καλό» για να μην επιφέρει αυτό που ο Winnicott ονομάζει deadness («νέκρωση») του εσωτερικού αντικειμένου. 16 Ο Winnicott, λοιπόν, αναφέρεται σε μια μητέ­ ρα «αρκετά καλή», σε μια μητέρα που προσαρ­ μόζεται ενεργά στις ανάγκες του παιδιού. Στην αρχή, αυτή η προσαρμογή πρέπει να είναι σχεδόν τέλεια, αλλά σιγά-σιγά ένα χάσμα διαχωρίζει τις απαιτήσεις του παιδιού από αυτό που προσφέρει η μητέρα. Αρχικά, μια αρκετά καλή μητέρα επιτρέπει στο παιδί να δημιουργήσει την αυταπάτη ότι το

αφιερωμα/47 στήθος της αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του παιδιού. Η μητέρα τοποθετεί το στήθος της ακρι­ βώς στο ίδιο μέρος όπου το παιδί ψάχνει να το πλάσει μέσα στην παντοδυναμία του. Μια τέτοια προσαρμογή δημιουργεί την αυταπάτη ότι υπάρ­ χει για το παιδί μια εξωτερική πραγματικότητα που ανταποκρίνεται στη δημιουργική του ικα­ νότητα. Αρα, το ουσιαστικό καθήκον της μητέρας, α­ φού έχει δώσει σάρκα και οστά στην αυταπάτη, θα είναι να βγάλει το παιδί από την πλάνη του. Σ’ αυτή τη σταδιακή απογοήτευση, που είναι ο απο­ γαλακτισμός, η εμπειρία της αποστέρησης εγ'καθιστά ένα ενδιάμεσο πεδίο εμπειρίας, το οποίο, ε­ άν όλα πάνε καλά, δεν αμφισβητείται. Μπορούμε αν θέλουμε να την ονομάσουμε «ου­ δέτερη ζώνη» αλλά όχι ακατοίκητη, μια και σ’ αυτή τη μεταβατική περιοχή μπορεί να ασκηθεί η δημιουργικότητα του παιδιού. Το μεταβατικό πε­ δίο τοποθετείται ανάμεσα στην αρχαϊκή άρνηση της συμβολικής σημασίας του καθήκοντος και στην αναγνώρισή της· είναι το βασίλειο της ε­ μπειρίας στο οποίο συμβάλλουν ταυτόχρονα η ε­ σωτερική πραγματικότητα και ο εξωτερικός κόσμος. Αν το εσωτερικευμένο στήθος αντιπροσωπεύει τη μαγική παντοδυναμία του παιδιού και το μη­ τρικό στήθος τη δύναμη της εξωτερικής πραγμα­ τικότητας, τότε το μεταβατικό αντικείμενο, συμ­ βολικό και πραγματικό ταυτόχρονα, καθορίζει το πεδίο της αυταπάτης. Σ’ αυτό το μεταβατικό πεδίο ανήκει, κατά τη γνώμη μας, το φετίχ. Δεν πρόκειται να αρνηθούμε ότι το φετίχ μπορεί να είναι ο απατηλός χαρα­ κτήρας του μητρικού φαλλού που αξίζει να τονί­ σουμε, με την έννοια ότι σ’ αυτό το πεδίο θα πρέ­ πει σταδιακά να αποκαλυφθεί η πλάνη για τον μητρικό φαλλό αντί να οργανωθεί σε μια φενάκη που αρνείται την απογοήτευση και εγκαθιστά το «παραληρηματικό» αντικείμενο που εμμένει ως πετρωμένη φαντασίωση. Έτσι, η αποκάλυψη της πλάνης και ο αποχω­ ρισμός είναι οι όροι μιας εξίσωσης που ο φετιχιστικός συμβιβασμός ψάχνει να επιλύσει, διατη­ ρώντας αυτό το μεταβατικό αντικείμενο, αντί να αντιμετωπίσει κατά πρόσωπο το πρόβλημα του ευνουχισμού. Με ένα πρόσφατο άρθρο ο D. W. Winnicott επι­ μένει εκ νέου ότι μέσα σ’ αυτό το ενδιάμεσο πε­ δίο τοποθετείται η πολιτισμική εμπειρία, μέσα σ’ αυτόν τον δυνητικό χώρο ο οποίος «κείται» ανά­ μεσα στο άτομο και τον εξωτερικό κόσμο. 17 Η χρήση αυτού του χώρου που θα κάνει ο καθένας εξαρτάται από τις πρώιμες εμπειρίες του. Αυτός ο δυνητικός χώρος (όπως ονομάζεται το ενδιάμε­ σο πεδίο) μετατρέπεται σε χώρο της εμπειρίας, δηλαδή του παιχνιδιού και της πνευματικής έκ­ φρασης, όπου κάθε αντικείμενο, έστω και αν εί­

ναι ήδη παρόν, πρέπει να ξαναανακαλυφθεί από το παιδί. Ένας homo ludens, ο οποίος στα παι­ χνίδια του χρησιμοποιεί αντικείμενα που κάθε φορά επενδύονται με καινούρια σημασία. Ό ταν ο J. Baudrillard μιλάει για το «machin», για το οποίο λέει ότι «ο όρος παραμένει απροσ­ διόριστος γι’ αυτό που δεν έχει όνομα και δεν ξέ­ ρουμε ποια ακριβώς χρήση περικλείει», ισχυρίζε­ ται ότι αυτό δεν το εμποδίζει να λειτουργήσει: «...Η σωστή λειτουργικότητα του "machin” πη­ γάζει από τις εντολές που δίνει το ασυνείδητο: α­ πό κει προέρχεται η γοητεία που ασκεί... Ο μύθος της θαυμαστής λειτουργίας του σύμπαντος σχε­ τίζεται με τη φαντασίωση της θαυμαστής λει­ τουργίας του σώματος. Το πρότυπο της τεχνικής εκτέλεσης του κόσμου συνδέεται με το πρότυπο της σεξουαλικής πλήρωσης του υποκειμένου. Με λίγα λόγια, το "machin” είναι ένα υποκατάστατο του φαλλού, λειτουργικό μέσον της κατ’ εξοχήν λειτουργίας... ...Σε περίπτωση που η πρακτική του αποτελεσματικότητα- χρηστικότητα εξαλείφε­ ται, μπορεί να περιβληθεί από μια λιβιδινική απο­ τελεσματικότητα. Είναι η περίπτωση των παιχνιδιών στο παιδί, της οποιοσδήποτε πέτρας ή κομ­ ματιού από ξύλο για τον πρωτόγονο άνθρωπο, του παραμικρού μολυβιού που γίνεται φετίχ στα μάτια του "μη πολιτισμένου” ... ...Σε οποιοδήποτε αντικείμενο η αρχή της πραγματικότητας μπορεί πάντα να παραμερισθεί. Αρκεί η συγκεκριμένη λειτουργική χρήση να χαθεί οριστικά ώστε να ενταχθεί το αντικείμε­ νο σε ψυχικές λειτουργίες. Αυτό σημαίνει ότι πί­ σω από κάθε πραγματικό αντικείμενο υπάρχει έ­ να φαντασιακό αντικείμενο (...). Όποια κι αν εί­ ναι η λειτουργία του αντικειμένου, βιώνουμε την απόδοσή του ως δική μας απόδοση, ακόμα και αν είναι παράλογη, όπως συμβαίνει στο "mashin” ...».18 Ά ρα είναι ακριβώς η απόδοση, - τόσο του με­ ταβατικού αντικειμένου όσο και του φετίχ - που χαρακτηρίζει τον τρόπο λειτουργίας του ως τε­ χνικού αντικειμένου. Είναι ξεκάθαρο ότι το ένα όπως και το άλλο περιβάλλονται από μία μαγεία συμβολική. Αν το μεταβατικό αντικείμενο προ­ σφέρει στο παιδί τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει την υποτιθέμενη και απατηλή παντοδυναμία του, το φετίχ το βοηθάει να το κατανοήσει με ανδρική δυναμικότητα. Το τεχνικό αντικείμενο διατηρεί την πιο στενή σχέση, όπως παρατηρεί ο Heideg­ ger, με το βασίλειο της δημιουργίας: αντικείμενα του πολιτισμού, δεδομένου ότι ο πολιτισμός δεν είναι μάταιη και εξευτελιστική συσσώρευση αλ­ λά διάταξη μιας «δύναμης» στην υπηρεσία της δημιουργικότητας. Το πολιτισμικό αντικείμενο δεν δίδεται πλέον στον άνθρωπο όπως και τα αντικείμενα-φετίχ, τα οποία, από την πλευρά τους, θα πρέπει να δη-

48/αφιερωμα μιουργηθούν. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο δια­ σταυρώνονται τα πεπρωμένα του αντικειμένου. Στη θέση της εμπειρίας της διάλυσης της αυτα­ πάτης, αναπόφευκτης και δημιουργικής, εγκαθί­ σταται η νοσταλγία, η οποία δεν πρέπει να συγχέεται με τη λαχτάρα, το φθόνο, τη ζήλεια, τη μνησικακία· πρέπει αντιθέτως να αναγνωρισθεί σαν απάρνηση, η οποία ενεργοποιείται από τον αποχωρισμό ή τον ευνουχισμό. Αυτή η διάλυση της αυταπάτης δίνει ένα τέλος (όχι με την απώθη­ ση ή τον αποκλεισμό αλλά με την απόσυρση των επενδύσεων) στην ανέφικτη αναζήτηση του απωλεσθέντος παραδείσου ή του χαμένου αντι­ κειμένου.

VI. Λειτουργίες: επανόρθωση, αποκατάσταση, αναγνώριση φείλουμε να αναγνωρίσουμε στο αντικείμενο-φετίχ μια τριπλή λειτουργία: ΟΑρχικά, τη λειτουργία της επανόρθωσης, η ο­ ποία έχει έρθει στο φως εδώ και πολύ καιρό και της οποίας η χρησιμότητα είναι φανερή τόσο στην πανοπλία αντικειμένων που χρησιμοποιεί και κακομεταχειρίζεται το υποκείμενο, όσο και στη θέση που κατέχει το αντικείμενο στην παντο­ μίμα του φετιχιστικού σεξουαλικού παιχνιδιού. Ακόμη, όταν γίνεται ένα απαραίτητο αντιφοβικό αντικείμενο, τότε αποτελεί το χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λειτουργίας επανόρθω­ σης. Η επανόρθωση αυτή εντάσσεται αναγκαστι­ κά στην ευνουχιστική διαλεκτική και αναφέρεται ειδικότερα στη διάψευση του γυναικείου ευνουχι­ σμού, αποβλέποντας στην επίτευξη του διπλού παιχνιδιού της γνώσης αλλά και της κατάργησής της. Στη δεύτερη λειτουργία του το αντικείμενοφετίχ δρα αποκαθιστώντας μια χαμένη συνέχεια. Μια ρήξη, μια διάσταση μπορεί να βιωθεί από το υποκείμενο όταν επαναδραστηριοποιείται το άγ­ χος ευνουχισμού και δε γίνεται αντιληπτή μόνο ως απειλή της συνοχής του ερωτικοποιημένου σώματός του ως συνόλου αλλά και ως μείζον ση­ μαίνον κάθε βασικού αποχωρισμού: η γέννηση, ο απογαλακτισμός, η πρωκτική σύγκρουση μετέ­ τρεψαν τον κόσμο του παιδιού σε μια διακεκομ­ μένη σειρά σημείων όπου βρίσκονται μετέωρες ό­ λες οι αναντίρρητες αποδείξεις ενός χάσματος α­ νάμεσα στο υποκείμενο και το αντικείμενο της ε­ πιθυμίας του. Το αντικείμενο-φετίχ προσπαθεί να καλύψει αυτό το κενό, να διασφαλίσει την επι­ βίωση αυτής της αυταπάτης. Το υποκείμενο ξα­ ναβρίσκει σ’ αυτό το αντικείμενο τόσο τον απο­ χωρισμό όσο και τη διάψευσή του, την ελεύθερη διαθεσιμότητα ενός αντικειμένου που έχει ουσια­ στικά αποχωρισθεί, αλλά, ταυτόχρονα, ελέγχε­ ται από το υποκείμενο- μια παρόμοια χρήση του

αντικειμένου επισημάνθηκε από το Φρόυντ στο παιχνίδι με την κουβαρίστρα (fort-da) το 1920. Διαθεσιμότητα, έλεγχος και μονιμότητα του μετωνυμικού αντικειμένου εξοικειώνουν το υποκεί­ μενο με τον αναπόφευκτο αποχωρισμό, ενώ, ταυ­ τόχρονα, ψάχνουν με τρόπο εξευτελιστικό να τον αποκρούσουν. Συνέχιση των λιβιδινικών βιωμά­ των όπου συναντάται το φαλλικό αντικείμενο, μια αυταπάτη του αμείλικτου πεπρωμένου, το ο­ ποίο, από κει και πέρα, δεν αγνοεί. Στη διασταύρωση αυτών των δύο λειτουργιών ανοίγεται ένας τρίτος δρόμος κατά τον οποίο το αντικείμενο-φετίχ αναλαμβάνει μια λειτουργία που του προσδίδει την πραγματική του αποτελεσματικότητα. Το αντικείμενο-φετίχ επιβάλλει στο υποκείμενο τη λειτουργία της αναγνώρισης, η οποία συνδέεται ταυτόχρονα και με την αποκα­ τάσταση της συνέχειας και με τις επανορθωτικές απόπειρες. Είναι εμφανές ότι το φετίχ λειτουργεί μέσα στο σύστημα συντεταγμένων του υποκειμένου σαν εγγύηση της σεξουαλικής του ιδιότητας, ή μάλ­ λον της φερεγγυότητάς του. Το φετίχ δεν επιπροστίθεται απλώς στο υπο­ κείμενο σαν φυλακτό, μικροτέχνημα, χαϊμαλί, αντιβάσκανο, όπως επίσης και διακοσμητικό με τη διπλή έννοια της λέξεως, επειδή θέτει στη διά­ θεση του υποκειμένου το χαρακτηριστικό γνώρι­ σμα της ιδιότητάς του. Ενώ το σεξουαλικό φετίχ φαίνεται ακόμα να έχει μια αξία μετωνυμική, το αντικείμενο-φετίχ γίνεται σύμβολο και μ’ αυτό το όνομα δίνει στο μύστη να καταλάβει τη σημασία που έχει. Ό πω ς φαντάζουν, οι άκρες απ’ τις πο­ λύχρωμες κορδέλες σε κάθε παρασημοφορημένο πολεμιστή που πήρε μέρος σε ένδοξες εκστρα­ τείες, όπως οι συντομογραφίες που τοποθετού­ νται στη θέση του μικρού ονόματος Άγγλων συγ­ γραφέων, ανεβάζοντάς τους στα μάτια των συνα­ δέλφων τους, έτσι και το φετίχ καταγράφει το υ­ ποκείμενο σε μία σεξουαλική κατάσταση, όσο λίγο κι αν μπορεί να γνωρίσει και να ερμηνεύσει κανείς τα σημάδια. Η εμφανής «αδιαβροχότητα» του σεξουαλικού φετίχ αυξάνεται από την έκδηλη εμφάνισή του: τα φρου-φρου, τα μποτίνια, αυ­ τή η τρομαχτική πανοπλία, οι χειροπέδες και οι σπάγγοι, όλα αυτά σε τί διαφέρουν από τις δια­ κοσμήσεις, τα φυλακτά και τα αντικείμενα μιας συλλογής; Ολα αυτά αποκτώνται μέσω του πολι­ τισμού, δηλαδή μέσω της γλώσσας που μόλις αποκρυπτογραφήθηκε από μια ομάδα η οποία κα­ θορίζει τον κάτοχο ή το χρήστη αυτών των μι­ κροτεχνημάτων: ραπτική ετικέτα, υπογραφή του ζωγράφου, σφραγίδα αυθεντικότητας.19 Προφανώς, τί πιο σαφές από το μικρό μαύρο ε­ σώρουχο της μητέρας του μικρού Χανς; Τί πιο σημαντικό από τη μεταξωτή κάλτσα ή το δερμά­ τινο μποτίνι; Πηγαίνοντας πίσω, σε μια άλλη ε­ ποχή, σε έναν άλλο πολιτισμό, το πέπλο, ο κορ-

αφιερωμα/49 σές, το αδιάβροχο ρούχο δε διατηρούν παρά μό­ νο τον εξευτελιστικό χαρακτήρα των ένδοξων εκστρατειών από τις οποίες δεν παύουν να χορ­ ταίνουν οι παλαίμαχοι στρατιωτικοί. Αλλά όποιος και να είναι ο πολιτισμικός προσ­ διορισμός του αντικειμένου-φετίχ, η έννοιά του πρέπει να ανακαλυφθεί στο συμβολικό κατάλο­ γο, εγγεγραμμένο ασυνείδητα στα χαρακτηριστι­ κά με τα οποία ο φετιχιστής το χρησιμοποιεί στις φετιχιστικές του δραστηριότητες. Τί πιο απλό από το να δει κανείς το αντικείμενο-φετίχ αυτό το αναγνωριστικό σημά­

δι που το αντικείμενο προωθεί - εν αγνοία του για την αμφίβολη θέση που βρίσκεται ανάμεσα στη γυναικεία φαλλικότητα και τον αντρικό ευ­ νουχισμό. Αυτή η πρόσκαιρη κατάσταση το κρατάει ανάμεσα στην ταύτιση και την ομοφυλοφι­ λία. Μέσα σ’ αυτό το αντικείμενο-φετίχ ψάχνει το υποκείμενο να παγιώσει την προσωπική του α­ ναγνώριση - επαληθεύσιμη - ενός υποκειμένου σημαδεμένου από την αβεβαιότητά του.

VII.

Διάδραση

ε λίγα λόγια μάς υποδεικνύει ότι το φετίχ είναι συχνά μόνο ένα δευτερεύον εύρημα, ένα nebenbefund, κατά τη διάρκεια μιας ανάλυ­ σης, τότε ο αληθινός φετιχιστής εμφανίζεται σπάνια στα ντιβάνια των συναδέλφων μας. Συ­ χνά, ο φετιχισμός εκλαμβάνεται περισσότερο σαν ένας ιδιαίτερος τρόπος ικανοποίησης παρά

Μ

σαν διαστροφή και η πρακτική του φετιχισμού δεν ωθεί το υποκείμενο να επιχειρήσει μία ανάλυ­ ση, εκτός αν έχει άλλα πιεστικότερα κίνητρα. Ο φόβος ότι η ανάλυση δεν του αποστερεί, έ­ στω και κατά τρόπο οδυνηρό, τη σεξουαλική του ικανοποίηση. Με λίγα λόγια, ο φετιχισμός μένει έξω από το χώρο της ανάλυσης; Με βάση την κλινική μας εμπειρία, θα επιχειρούσαμε να απα­ ντήσουμε στο ερώτημα που τίθεται: πράγματι, ο φετιχισμός σαν «διαστροφή» είναι σπάνιο φαινό­ μενο, αλλά αντίθετα, η δομή του φετιχισμού είναι συχνή, αν κάποιος θεωρεί ότι «φετιχιστής», με την ευρύτερη σημασία της λέξεως, είναι αυτός που ψάχνει να βεβαιωθεί με μια τριπλή εγγύηση να αναπληρώσει τις βασικές του ελλείψεις, να διατηρήσει και να εξασφαλίσει τη συνέχεια και να αναγνωρίσει τη σεξουαλική του ιδιότητα σε σχέση με τη φαντασίωση της φαλλικής μητέρας. Δε μας εκπλήσσει ότι, σε ένα μεγάλο αριθμό α­ ναλύσεων, ο ασθενής εγκαθιστά μια σχέση ταυ­ τόσημη με αυτή που ενώνει το φετιχιστή με το α­ ντικείμενό του. Τι είδους βοήθεια θα μπορούσε να αναμένει το υποκείμενο κατά την αναλυτική διεργασία απ’ αυτό το εκκεντρικό αντικείμενο; Τι είδους δε­ σμός θα μπορούσε να αναπτυχθεί ανάμεσα στην ιδιόρρυθμη χρήση του φετίχ και σ’ αυτόν τον φαι­ νομενικά κενό χώρο που σημαδεύει τη φαντασιωτική απόσταση, η οποία χωρίζει τον αναλυτή από τον αναλύοντα; Αν δεχθούμε την ιδέα που μας προτείνει ο D. W. Winnicott - αυτήν του πεδίου της αυταπάτης, δηλαδή το χώρο που διατίθεται στο υποκείμενο για να «δομήσει» την αναπτυσσόμενη αυτονομία τ ο υ - είναι πιθανό να αναγνωρίσουμε εδώ ένα πρότυπο της αναλυτικής κατάστασης. Για να καταλάβουμε καλύτερα: δεν εννοώ ότι θα πρέπει να ταυτίζεται ο αναλυτής με την good enough mo­ ther, ούτε και να συγχέεται η κατάσταση του α­ σθενούς με αυτήν του παιδιού. Ας ξεκαθαρίσουμε ότι η αναλυτική κατάσταση δεν είναι αυτό το δυαδικό σύμπαν στο οποίο θα απομονωθούν ο α­ ναλυτής και ο ασθενής ώστε να αντιμετωπίσουν το φαντασιακό αίτημα- ούτε πρόκειται να μειω­ θούν οι ψυχικές αποστάσεις ώστε να μπορέσει ο ασθενής να αντιπαρατεθεί με την πραγματικότη­ τα ή να αντιληφθεί το μέγεθος της εξάρτησής του. Ό πω ς το αντιλαμβανόμαστε, το πεδίο της αυταπάτης είναι εκείνος ο χώρος όπου πρωτοπαρουσιάζεται με τη μορφή του μεταβατικού αντι­ κειμένου το προσχέδιο ενός συμβόλου, του ο­ ποίου το υποκείμενο μπορεί να αναγνωρίσει τη χρήση σαν να ήταν δική του. Το πεδίο της ανάλυσης ξεχωρίζει κυρίως ως το πεδίο της σιωπής, χώρος που προσφέρεται στη γένεση ενός πιθανού λόγου. Αυτόν το χώρο, όπου κάθε άκαιρο θρόισμα, κάθε φλυαρία φαίνεται αρ­ χικά απαγορευμένη, ο ασθενής θα βάλει τα δυνα­

50/αφιερωμα τά του για να τον κατοικήσει, δίνοντας σάρκα καί οστά στις φαντασίες του, και θα προσπαθή­ σει με όλα τα μέσα που διαθέτει να παρουσιάσει ένα αντικείμενο ταυτόχρονα ενδιάμεσο και από­ μακρο σε σχέση με το άλλο. Αυτό που προωθεί ο ασθενής μοιάζει, σε κάποια στοιχεία του, με το μεταβατικό αντικείμενο: αναγνωρίζει στα λεγό­ μενό του ένα αντικείμενο το οποίο του είναι οι­ κείο. Τα λόγια του δεν αντιπροσωπεύουν ούτε έ­ να εξωτερικό ούτε ένα εσωτερικό αντικείμενο, αλλά αποτελούν αποκλειστικά δικό του δημιούρ­ γημα· δεν επιδέχονται καμία λύση της συνέχειας· αντιστέκονται σε κάθε εξωτερική επέμβαση. Η ροή των λέξεων συμπορεύεται με τη σταδιακή ε­ ξάλειψή τους καθώς αποεπενδύονται: στο τέλος, μόνο κάποια μέρη της ομιλίας του ασθενούς —ο «λόγος», όπως λέει ο Λ α κά ν- απομένουν. Η στάση του αναλυτή όσον αφορά τα προαναφερόμενα λόγια είναι ανάλογη με τη στάση της μητέ­ ρας ως προς το μεταβατικό αντικείμενο: σέβεται τα λεγάμενα του ασθενούς, απέχει από παρεμβά­ σεις (αυτό που ο Balint αποκαλεί the unobtrusiveness of the analyst) και αναγνωρίζει τα λόγια του γι’ αυτό που πραγματικά είναι: ένας τρόπος να συγκροτηθεί η αυτονομία του. Παρ’ όλ’ αυτά, η ομιλία, αυτό το μεταβατικό αντικείμενο, μπορεί να χρησιμοποιηθεί με έναν τρόπο «διαστροφικό» και ο φετιχικός χαρακτή­ ρας του λόγου του αναλύοντος φαίνεται ξεκάθα­ ρα όταν αντιλαμβανόμαστε για ποια αξιοπερίερ­ γη χρήση το προορίζει. Αντί να χρησιμοποιείται από τον ίδιο τον αναλύοντα ως εργαλείο για να στεριώσει την αυτονομία του, η ομιλία μπορεί να χρησιμοποιείται στη μεταβίβαση με όλη την αμφιλογία που φέρει το αντιφατικό του αίτημα: θέ­ λει να αναγνωρισθεί η πραγματική του ταυτότη­ τα, αλλά ταυτόχρονα επιθυμεί να παραμείνει ά­ γνωστη. Απαιτεί να αποκαλυφθούν οι ασυνείδη­ τες επιθυμίες του, αλλά ταυτόχρονα να παραμεί­ νουν κρυφές και ανομολόγητες και ο αναλυτής να είναι ο μάρτυρας, αν όχι ο συνεογός, αυτής της απάτης. Ο αναλυτής γίνεται το υποκατάστα­ το όλων των άλλων φαλλικών αντικειμένων, τα οποία από ’δω και πέρα «δεν έχουν πια το κατάλ­ ληλο βάρος». Με άλλα λόγια, καλείται να ση­ μειώσει και να συμπληρώσει την κενή θέση της πραγματικής του έλλειψης: το φαλλικό κενό. Αυ­ τή όμως η θέση - η θέση του φαλλικού κενού είναι και η θέση που κατέχει και ο αναλυτής· ω­ στόσο, ο ασθενής τρέφει την αυταπάτη της φαντασιωσικής «υπόσχεσης» ενός φαλλού που πε­ ριμένει να πάρει, οπωσδήποτε, στο τέλος της α­ νάλυσης. (...) Αν η αυταπάτη της φαλλικής ταύ­ τισης, μπορεί, στο τέλος της διαδρομής, να διαψευσθεί, είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να περιμένει κανείς. Ωστόσο, ο ίδιος ο αναλυτής δεν μπορεί να είναι πάντα σίγουρος με την επίλυση αυτής της αυταπάτης: δεν έχουμε την πρόθεση να κα­

ταδείξουμε το γεγονός ότι ο αναλυτής δε θα πρέ­ πει να είναι σημαδεμένος από καμιά δυσμορφία υπερβολικά καταφανή -ό ρ ο ς για μια πιθανή ταύτιση ή προληπτικό μέτρο ενάντια σε ένα έντο­ νο άγχος ευνουχισμού; Είναι δύσκολο να μην πα­ ρατηρήσουμε μια τάση αναφοράς στον αναλυτή σαν σε κάποιο πιθανό φαλλικό εξιδανικευμένο πρότυπο, ακόμη και αν πρέπει να είναι απογοητευτικό. Αυτή ή έκκληση στη σωματική ακεραιό­ τητα παραπέμπει στη φαλλική μεταφορά, όπου ο αναλυτής πρέπει να νοείται «ως» φαλλός και ως «φέρων» τον φαλλό. Η θέση του αναλυτή θα ήταν πολύ δύσκολη αν παρουσιαζόταν να αποδίδει στον εαυτό του το ρόλο της φαλλικής αναπαράστασης, γιατί έτσι θα εμφάνιζε τον εαυτό του περιβεβλημένο με μια απατηλή παντοδυναμία. Η σύγχυση θα ήταν τέ­ τοια που καμία έκβαση δε θα μπορούσε να δοθεί στην αναλυτική κατάσταση. Στο μέτρο όπου με την ερμηνεία της μεταβίβασης μπορούμε να απο­ γυμνώσουμε και να φανερώσουμε τη φαλλική α­ ναπαράσταση, τότε το υποκείμενο θα μπορέσει να ασφαλίσει την προσωπική του επιθυμία και να την ελευθερώσει από αυτήν του αναλυτή. Αν ορίσουμε από τη μια μεριά το φετίχ ως τεκ­ μήριο της ταύτισης του υποκειμένου με μια μητέ­ ρα της οποίας η φαλλική υπόσταση παραμένει α­ ναγκαστικά διφορούμενη, ό λόγος του ασθενούς από την άλλη μεριά απεικονίζει το αμφίρροπο της διάδρασης με τον αναλυτή, του οποίου η υπο­ τιθέμενη θέση εξουσίας είναι ταυτόχρονα και διαψευσμένη και αποδεκτή. Ό τα ν η σκιά που προβάλλεται από τον αναλυ­ τή επάνω στους τοίχους ή στο ταβάνι του δωμα­ τίου μέσα στο οποίο εκτυλίσσεται η ανάλυση γί­ νεται το υποκείμενο των φαντασιώσεων του α­ σθενούς, τότε βλέπουμε ότι αυτή η σκιά εκλαμ­ βάνεται ως απεικόνιση ενός ιερατικού φαλλού που σημαδεύει ολόκληρη την αναλυτική οιεργα σία· πότε-πότε σαν κινέζικη σκιά ενός προσώπου το οποίο ανήκει "την προσωπική μυθολογία ή στο οικογενειακό μυθιστόρημα του υποκειμένου σύμβολο ή στήριγμα των πρωταρχικών φαντασιώσεών του. Αν η σκιά του αναλυτή αναγνωρίζεται ως ο άλ­ λος. τότε ο αναλύων έργετσ* αντιμέτωπος στη μεταβίβαση με ένα ου-φολικο παιόρα ποο αντι­ προσωπεύει το Νόμο. Αυτό ποσ νν^στηρΌ·/. ,ιείται, λοιπόν, είναι η κατάσταση του αναλύοντος σε σχέση με το Νόμο: την αποστροφή του ιην αποδοχή του.20 Αυτή η σχέση εξελίσσεται σύμ­ φωνα με τη διαλεκτική της υποταγής ή της κυ­ ριαρχίας. 21 Ά ρα, υπενθυμίζει τη μαζοχιστική θέση, μια από τις διφορούμενες προκλήσεις που συνδέεται στενά μ’ αυτό που ο Φρόυντ περιέγρα­ ψε ως «ένστικτο κυριαρχίας». Από ’δω και πέρα ο ασθενής έρχεται αντιμέτω­ πος με τη συμβολική σημασία των φαντασιών,

αφιερωμα/51 των επιθυμιών , των προσδοκιών του. Τα λόγια του τον οδηγούν να αποκαλύψει τη «συμβολική τάξη» που ορίζει και κυβερνά την ψυχική του πραγματικότητα. Όταν, απεναντίας, η σκιά του αναλυτή ταυτί­ ζεται με κάποια από τις μορφές του παρελθόντος του αναλύοντος - μυθικές δημιουργίες που ανή­ κουν στα παραμύθια και τους τρόμους της παιδι­ κής ηλικίας - τότε η μεταβίβαση ακολουθεί άλ­ λο δρόμο. Ο αναλυτής δε βιώνεται ως αναπαρά­ σταση του φαλλού αλλά ως κάτοχος του φαλλού. Το ερώτημα που εγείρεται είναι «να έχεις ή να μην έχεις;» Η μεταβίβαση ορίζεται από τους νό­ μους που διέπουν την ιδιοποίηση. Εδώ η οικονο­ μική μεταφορά τίθεται με όρους που αφορούν στην υπερεκτίμηση και στην κατανομή των αγα­ θών. Ο αναλυτής γίνεται αυτός στον οποίο ο ανα­ λυόμενος ψάχνει να αποδώσει, με όσο το δυνα­ τόν περισσότερη σιγουριά, την ιδιότητα του κτή­ τορα. Ο λόγος «πραγμοποιείται» αφού γίνεται ο φετιχικός μεσολαβητής προς αυτή την εικόνα που υποτίθεται ότι κατέχει ή ότι κατακρατεί την αλήθεια, τη δύναμη, τη γνώση, ακριβώς αυτά που ο αναλύων ελπίζει να αποκτήσει μέσω της α­ νάλυσης. Έτσι ο ασθενής δεν είναι παρά ένας ο­ μιλητής που προσπαθεί να χειρισθεί λέξεις και α­ ξίες που ανήκουν σε μια φανταστική, παντοδύ- ναμη μορφή. Αυτή η μεταβιβαστική ποιότητα μαρτυρεί έναν υποβιβασμό της χρήσης της ομι­ λίας, αλλά και της ομιλίας της ίδιας. Μέσα από μια διεργασία πραγμοποίησης, η ομιλία γίνεται πράγμα: γίνεται το αντικείμενο της φετιχιστικής διαντίδρασης. Αυτό καταδεικνύει ότι το υποκεί­ μενο δε βίωσε την κατάρρευση της αυταπάτης, που η δομή της συγκρίνεται με αυτήν του πένθους ή με αυτήν του ευνουχισμού, βιώματα τα οποία εισάγουν το υποκείμενο στην προβληματική της έλλειψης (σε δεδομένες στιγμές) και με διαφορε­ τικούς τρόπους. Το υποκείμενο παραμένει λοι­ πόν στην αναλυτική διεργασία, εγκλωβισμένο στην πρωταρχική του φαντασίωση όπου η «ομι­ λία ως αντικείμενο» πρέπει να επιτελέσει τη λει­ τουργία διατήρησης της φανταστικής ύπαρξης φαλλού στη γυναίκα και να διαψεύσει έτσι κάθε απειλή ευνουχισμού. Το να μιλάει κάποιος χωρίς ουσιαστικά να λέει κάτι το σημαντικό αποτελεί αναμφίβολα αυτό που άλλοι ονομάζουν αμυντική κίνηση. Αλλά είναι επίσης μια μορφή σχέσης που σαν αδιάβροχο προστατεύει το υποκείμενο, το ο­ χυρώνει μέσα στο ψεύτικο καβούκι του, αποκρύ­ πτει το περίγραμμά του και έτσι αχρηστεύει ή κα­ θιστά αδύνατη κάθε αντιπαράθεση με τον ευ­ νουχισμό. Το να συγκρατήσεις την αυταπάτη που αφορά στον αναλυτή και να τον κάνεις κι εκείνον να τη στηρίξει, αν όχι να τον κάνεις συνένοχο, αποτε­ λεί το στοίχημ* που δείχνει την πραγματική ση­ μασία της φετιχιστικής χρήσης της μεταβίβασης.

Έτσι, ο αναλυτής γίνεται ο απαραίτητος σύντρο­ φος σε μια τέτοια διάδραση: όχι όπως θα το ήθε­ λαν μερικοί, διατηρώντας μια παιδική εξάρτηση, ένα είδος ανακλητικής θέσης (δηλαδή μιας εξάρ­ τησης από το εξωτερικό αντικείμενο) όπου κα­ νείς δε θα έβλεπε τίποτε άλλο από μια παλινδρο­ μική εκδήλωση, αλλά επειδή έγινε ένα αντικείμε­ νο που εγγυάται την ύπαρξη της φαλλικής μητέ­ ρας, άλλοθι μιας φαλλικής μητρικής εικόνας. Έκτοτε, όλες οι προσπάθειες του ασθενούς θα απέ­ βλεπαν στο να σταθεροποιηθεί ο αναλυτής σ’ αυ­ τή την ιδιότητα, διαιωνίζοντας τη λειτουργία των «κενών λέξων» και εξαναγκάζοντας τον αναλυ­ τή να σωπάσει: κάθε παρέμβαση εκ μέρους του θα χρησιμοποιούνταν από τη μεριά του «αναλύ­ οντος» σαν απαρχή μιας νέας πορείας προς το φετιχισμό. Μια τέτοια κατάσταση θέτει ένα πρόβλημα τε­ χνικής. Η προσέγγισή του μας φαίνεται εδώ αδύ­ νατη διότι θα συνεπαγόταν έναν επαναπροσδιο­ ρισμό της μεταβίβασης, όχι μόνον όσον αφορά τη θεμελιακή αξία που έχει για την αναλυτική θε­ ραπεία, αλλά με όρους της ειδικής τοπολογίας που αφορά τη χρήση της ομιλίας. Βέβαια, η θεω­ ρία της μεταβίβασης αναθεωρείται πάντα από κάθε αναλυτή στην πρακτική του, αλλά αυτό δεν είναι το θέμα μας. Είναι σημαντικό, παρ’ όλ’ αυ­ τά, να προσέξουμε τη «φετιχιστική» χρήση της ομιλίας που υποδεικνύει στον αναλυτή τις παγί­ δες στις οποίες θα είχε την τάση να υποπέσει. Έ ­ νας ορισμένος αριθμός ανεπιτυχών θεραπειών θα έβρισκαν ίσως εκεί την εξήγησή τους. Δεν είναι αποκλειστικά τα δευτερογενή οφέλη που ο φετιχιστής θα προσπαθούσε να διαφυλάξει, τα οποία εξηγούν την τόσο σπάνια παρουσία του στα ντιβάνια των αναλυτών, μια που ένα τέτοιο επιχεί­ ρημα θα μπορούσε να είναι ενδεικτικό για μια με­ γάλη ποικιλία ασθενών. Ο δισταγμός του θα μπο­ ρούσε κάλλιστα να αποδοθεί στη «διαστροφική» σχέση που εγκαθιστά ο φετιχιστής με τον κόσμο της ομιλίας, και έχει βιώσει τόσο συχνά τη δόλια και καταχρηστική χρήση της στη ζωή του, φο­ βούμενος να δει τον εαυτό του να ληστεύεται απ’ αυτήν. Επειδή έχουμε υπ’ ευθύνη μας περιορίσει το φετιχισμό στην επικράτεια της «διαστροφής» και τον έχουμε διατηρήσει στην τροχιά της «σεξουα­ λικής ψυχοπάθειας» της nsychopathia sexualis - αυτός με τη σειρά του μετατράπηκε σε αντικείμενο, σε «επιστημονική» οντότητα. Προ­ σπαθήσαμε να τον ελευθερώσουμε από τα δεσμά του, πλησιάζοντάς τον από την οπτική γωνία του φετίχ ως αντικειμένου το οποίο, όπως κάθε αντι­ κείμενο, βρίσκει την πιο σίγουρη αναφορά του στη σωματική μεταφορά. Κάθε χρήση αντικειμέ­ νου είναι πάντα, και αναγκαστικά, διαστροφική. Ό ,τι και να είναι, όπως συλλεκτικό αντικείμενο, εργαλείο, τεχνητό μέλος, μια τούφα μαλλί, βι­

52/αφιερωμα βλίο ή διαβατήριο, η χρήση του παραμένει πάντα στιγματισμένη με τη σφραγίδα της επιθυμίας· κι έτσι κατατάσσεται ως φετίχ. Είναι αυταπάτη να

πιστεύουμε ότι θα μπορέσουμε όντως κάποτε να προσεγγίσουμε την απλότητα στον έρωτα. Απόδοση: Μαρία Φεργάδη - Μαίρη Δανατσοπούλου Βαγγέλης Τυρόγλου

* Το κείμενο του Smirnoff δημοσιεύθηκε στο ειδικό αφιέρωμα για τον φετιχισμό της Nouvelle Rev. Psychanalyse, 1971, τεύχος 2, σσ. 41-63. Ορισμένες μετατροπές έγιναν από το συγγραφέα στην αγγλική απόδοση του κειμένου στα 1979 στον συλλογικό τόμο «Ψυχανάλυση στη Γαλλία», (εκδότες οι Hebovici και Widlocher). Ο V. Smirnoff είναι από τους γνωστότερους Γάλ­ λους ψυχαναλυτές της «Γαλλικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας». Το βιβλίο του «Ψυχανάλυση του παιδιού» κυκλοφορεί στα ελ­ ληνικά από τις εκδόσεις Γκοβόστη.

σώματος: εξ ου και η διαφορά - στην οποία ο Lacan επι­ μένει σθεναρά - μεταξύ του πέους ως οργάνου που προσ­ διορίζει το φύλο και του φαλλού ως σημαίνοντος. Ο φαλ­ λός δεν αποτελεί ούτε εικόνα ούτε σχήμα, αλλά ένα δια­ κριτικό σημάδι· το διακριτικό σημάδι του Συμβολικού πα­ τέρα που επιβάλλει το Νόμο. Με αυτόν τον τρόπο ο φαλ­ λός - ο οποίος ανήκει στην κατηγορία του φαντασιακού - εμφανίζεται ως κύριο, αλλά όχι και μοναδικό σημαίνον που δομεί τη συμβολική σχέση μεταξύ υποκειμένου και αν­ τικειμένων. ε) Το φετίχ είναι το σημαίνον ενός άλλου σημαίνοντος, του φαλλού. Ο φετιχιστής απαιτεί να βρει κάτι σε μία θέση ό­ που δεν υπάρχει τίποτε απολύτως: μία διάψευση αυτού το οποίο στην πραγματικότητα απουσιάζει. Αυτή η διάψευση αφορά ένα ελλείπον αντικείμενο - ή, όπως το θέτει ο ίδιος ο Lacan, στο αντικείμενο της έλλειψης (L’objet du manque). Ωστόσο, ο Lacan επιμένει ότι το φετίχ δεν είναι απλώς ένα σύμβολο το οποίο αντιπροσωπεύει το φαλλό (α­ φού και ο φαλλός από την πλευρά του αποτελεί ήδη αντι­ κείμενό του φαντασιακού), αλλά μία μετωνυμική μετάθεση (βλέπε τον Wilden, 1968, σελίδες 187-188). Η μετωνυμία α­ ποτελεί, σύμφωνα με την ορολογία που χρησιμοποιεί ο La­ can, τη γλωσσολογική αντιστοιχία της «μετάθεσης» (όπως η μεταφορά είναι το αντίστοιχο της «συμπύκνωσης»). Το φετίχ είναι το σημαίνον ενός άλλου σημαίνοντος, του φαλ­ λού (και όχι του πραγματικού αντικειμένου, δηλαδή του πέους). Το αντικείμενο-φετίχ είναι προφανώς ένα «ασή­ μαντο» αντικείμενο αλλά συγχρόνως και ένα ουσιαστικό στοιχείο το οποίο εμφανίζεται ως «οργανωτικός παράγο­ ντας της δόμησης του αντικειμένου per se» (Rosolato, 1978)].

S. Freud (1912), «Sur le plus general des rabaissements de la vie amoureuse», στο La vie sexuelle, Presses Universitaires de France, 1969. Η σημείωση αυτή βρίσκεται στο L ’homme aux rats, και ε­ παναλαμβάνεται σε μία υποοσημείωση, η οποία προστέθη­ κε το 1910 στο έργο Trois essais sur la theorie de la sexualite, loc. cit.

S. Fr<>ud και K. Abraham, Correspondance 1907-1926, Gallimard, 1969.

S. Freud CJ910), «Eine Kindheitserinnerung des Leonardo da Vinci», Oes. W., VIII, σ. 165-166. Αυτή η ανακοίνωση δε δημοσιεύθηκε, όμως υπάρχει μία περίληψή της από τον Ε. Jones (1955) στον δεύτερο τόμο της βιογραφίας του S. Freud.

Cf. R. Dadoun, Le fetichisme dans le film d ’horreur. Εδώ, δεν επανερχόμεθα στη «Verleugnung» (διάψευση)· γι’ αυτή τη σημείωση παραπέμπουμε τους αναγνώστες στις εργασίες των J. Lacan, G. Rosolato και Μ. Katan. Ας τονί­ σουμε τελικά ότι ο Freud αντιτίθεται σε οποιαδήποτε ανα­ παράσταση αυτής της «Verleugnung», την οποία ήθελε να παρομοιάζει με την άρνηση της τραυματικής πραγματικό­ τητας, υπογραμμίζοντας ότι το φετίχ δε θέλει να γνωρίζει τίποτε όσον αφορά στη σχέση του με το γυναικείο ευ­ νουχισμό. Βλέπε την παρατήρηση του Β. Mittelmann: «Motor patterns and genital behaviour in fetishism» (1955). Η οπτική ενδοβολή αιματηρών επεμβάσεων διαδραματίζει ένα σπουδαίο ρόλο που έχει ήδη υπογραμμισθεί από τον Fieud το 1938. Βλέπε επίσης την εργασία του Ε. Buxbaum (1960), η οποία καταγράφει μεγάλη ποικιλία διαφόρων πε­ ριστατικών. Με τη λέξη «φετιχιστικός» έχουμε δηλώσει αυτόν που αναφέρεται πιο ειδικά στη «διαστροφή» και στην «πρακτική» του φετιχισμού, και έχουμε κρατήσει τη λέξη «φετιχικός» γι’ αυτόν που σχετίζεται με τη γενική δομή, η οποία καθο­

Σημειώσεις 1. S. Freud (1905), Trois essais sur la thiorie de la sexualiti.

Gallimard, 1962.

2. S. Freud, loc. cit.

3. D. Forde (1958), The context o f belief: A consideration o f fetishism among the Yako, Liverpool University Press.

4. A. Green (1968), «Sur le mdre phallique», Rev. Fr. PSA., XXXII, 1-38.

5. [Γενικά, λαμβάνεται ως δεδομένο ότι το «φετίχ αποτελεί σύμβολο του φαλλού». Εντούτοις, η θέση αυτή απαιτεί διευκρινήσεις τις οποίες θα πρέπει να λαμβάνει κανείς υπό­ ψη του διαβάζοντας αυτό το άρθρο. Οι εν λόγω διευκρινί­ σεις αφορούν στη σημασιολογική και εννοιολογική χρήση της λέξεως «φαλλός», ενώ το άρθρο, αυτό καθεαυτό, αναφέρεται ειδικότερα στο Λακανικό θεωρητικό πλαίσιο. α) Ο Lacan προβάλλει μέσω της θεωρίας του δύο «τάξεις» (ή συστήματα) ενδοψυχικής λειτουργίας: Η «φαντασιακή τάξη» έγκειται στην επικυριαρχία μιας δυαδικής σχέσης, όταν ένα υποκείμενο συσχετίζεται με ένα αντικείμενο. Πρόκειται για μία σχέση η οποία ορίζεται ως «φενάκη» (Leuzze) και αφορά τους διάφορους ταυτισιακούς δεσμούς που εγκαθιδρύει το υποκείμενο με τα αντικείμενά του κυρίως με τη μητέρα. Η «συμβολική τάξη» αφορά έναν τρόπο ψυχο-νοητικής λειτουργίας όπου εμφανίζεται ένα τρίτο στοιχείο, εισαγάγοντας τοιουτοτρόπως έναν επιπρό­ σθετο κρίκο στη δυαδική σχέση (όπως μητέρα-φαλλόςπαιδί). ΓΓ αυτόν ακριβώς το λόγο η συμβολική τάξη μπο­ ρεί να ορισθεί και ως τριαδική σχέση. Το τρίτο μέλος αυ­ τής της σχέσης, ο φαλλός στη συγκεκριμένη περίπτωση, όντας ένα στοιχείο φαντασιακό, παίζει ένα μείζονα σημαί­ νοντα ρόλο, αφού εξυπηρετεί τους σκοπούς της «διαλεκτικοποίησης» προσδίδοντας μία συμβολική σημασία σ’ αυτή την πρωταρχική σχέση. β) Ο Lacan υποστηρίζει ότι ο φαλλός αποτελεί ένα σημαί­ νον - έννοια δανεισμένη από τη γλωσσολογική θεωρία στο οποίο, παρόλ’ αυτά, αποδίδει μία ιδιάζουσα σημασία. Αυτό το σημαίνον, δηλαδή ο φαλλός - που είναι σήμφωνα με τον Lacan το σημαίνον παντός σημαίνοντος - δομεί τη δυαδική σχέση σε νέο πλαίσιο· έτσι, κατά προέκταση, η ό­ λη διαδικασία οδηγεί σε μια συμβολική δόμηση, γ) Η σχέση μητέρας-παιδιού-φαλλού αλλάζει μέσα από τη λειτουργία του συμβολικού πατέρα, ο οποίος επιβάλλει το Νόμο. Ο φαλλός, από απλό σημαίνον, μεταβάλλεται σε «σημαίνον της επιθυμίας». Μέσω του οιδιποδείου συ­ μπλέγματος το παιδί συλλαμβάνει το φαλλό ως σημαίνον, γεγονός που προϋποθέτει μία σύγκρουση με τη λειτουργία του πατέρα. Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα οφείλει να επιτρέψει στο παιδί να ταυτισθεί με το φύλο του και να αποδεχθεί τη θέση του πατέρα (αυτό α­ κριβώς που ο Lacan αποκαλεί «συμβολικό χρέος». [Δι­ καιολογημένα - για λόγους καθαρά απλουστευτικούς έχει παραμερισθεί η περίπτωση του φετιχισμού στις γυναί­ κες, πρόβλημα άλλωστε σημαντικό όσο και αινιγματικό]), δ) Ο φαλλός δεν αναπαριστά ένα όργανο του ανθρωπίνου

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

αφιερωμα/53 ρίζεται από τη σχέση του υποκειμένου με τα αντικείμενά 16. Μια και παραλείψαμε να παραθέσουμε εδώ την αντίληψη του συγγραφέα σχετικά με την good enough mother και την έννοια του holding, παραπέμπουμε τον αναγνώστη στην πηγή.

17. D.W. Winnicott (1967), «Location of cultural experience», Internat. J. Psycho-Anal., 48, 368-372.

18. J. Baudrillard (1968), Le systeme des objets, Gallimard, Paris.

19. Η ηθική αξία του φετίχ είναι συχνά εμφανής. Ο καθηγητής Krafft-Ebing, μολονότι αγανακτούσε και λυπόταν στη θέα των πιο αποκρουστικών διαστροφών, δεν έβρισκε αρκετά αντιπροσωπευτικές λέξεις για να καταδικάσει τους «κοτσιδοκόφτες» οι οποίοι, με τα αποτρόπαια κακουργήματά τους, έθεταν σε κίνδυνο τη ζωή όλων των αθώων θυμάτων τους. Πού είναι άραγε οι παλιοί, «ακίνδυνοι» φετιχιστές; 20. [Η έννοια του Νόμου ανήκει στη Λακανική θεωρία και σχε­ τίζεται άμεσα με το μυθικό Urvater (= ο γενάρχης του αν­ θρωπίνου είδους) της αρχικής ορδής του Δαρβίνου, έτσι ό­ πως εμφανίζεται στο έργο του Freud «Τοτέμ και Ταμπού» (1912-1913) - ως ένας τυραννικός και ζηλόφθων άνδρας που δολοφονείται από τους ίδιους του τους γιους. «Ο νε­ κρός πατέρας παρουσιάζεται δυνατότερος από το ζωντα­ νό». Η εικόνα του νεκρού (δολοφονημένου) πατέρα δεν πρέπει να θεωρηθεί ως ιστορική πραγματικότητα αλλά ως ασυνείδητη αρχική φαντασίωση, η οποία βρίσκεται στη ρί­ ζα του Οιδιπόδειου συμπλέγματος. Σύμφωνα με τον Lacan, ο νεκρός πατέρας αντιπροσωπεύει τον συμβολικό πατέρα, αυτόν που επιβάλλει το Νόμο. Η έννοια του Lacan είναι στενά συνδεδέμένη με τη δομική ανθρωπολογία και πιο συγκεκριμένα με το έργο του Levi-Strauss το οποίο πραγ­ ματεύεται τα συστήματα γάμων, τους βαθμούς συγγένειας, την εκτίμηση γύναικών και αγαθών στις συναλλαγές, την ταξινόμηση των μύθων, κ.λπ. Ο Νόμος που εξουσιάζει τις ανθρώπινες κοινωνίες εισαγάγει τη συμβολική λειτουργία και βρίσκει την. απόλυτη έκφρασή του στην απαγόρευση των αιμομικτικών και συγγενικών σχέσεων. Η συμβολική λειτουργία προσδίδει σε όλα τα προφανώς αυθαίρετα έθιμα μία συμβολική σημασία που δομεί την κοινωνία. Χρησιμοποιώνας αλλά και επεκτείνοντας αυτή τη δομική προσέγγιση, ο Lacan ισχυρίζεται ότι η γλώσσα κυβερνά το συμβολικό σύστημα - L’ordre symbolique - και ότι ο (α­ συνείδητος) Νόμος βασίζεται στη λέξη, για παράδειγμα το Όνομα του Πατέρα όπως αυτό χρησιμοποιείται από τη μη­ τέρα όταν, φροντίζοντας το παιδί, αναφέρεται στον πατέ­ ρα (ο οποίος μπορεί να μην έχει καμία σχέση με τον «πραγ­ ματικό» πατέρα του παιδιού). Σύμφωνα, λοιπόν, με τα πα­ ραπάνω, στη μεταβίβαση, ο αναλυτής δεν μπορεί να θεω­ ρηθεί ως πατρικό «υποκατάστατο»: αν αντιθέτως εκλαμβανόταν ως τέτοιο, θα υπήρχε μεγάλος κίνδυνος να ενθαρρυνθεί η αναλυτική φενάκη, καταλήγοντας σε μία παρα­ πλανητική ταύτιση με κάποια φιγούρα η οποία ανήκει στο φαντασιακό. Η μεταβίβαση αναφέρεται στο συμβολικό πατέρα, ο οποίος αντιπροσωπεύει τη συμβολική τάξη.] Α­ πό την άλλη πλευρά, οφείλουμε να είμαστε επιφυλακτικοί ως προς τον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι αναλυτές χρησι­ μοποίησαν την οξύνοιά τους για να «εξηγήσουν» τις αιτίες της εξέγερσης του Μάη του 1968. Ισχυρίσθηκαν ότι αυτό το πολιτικό γεγονός δεν αποτελούσε τίποτε άλλο παρά μία α­ νώριμη εκδήλωση διαμαρτυρίας ενάντια σε έναν πατέρα α­ πολυταρχικό ή στην παντοδυναμία μίας «πρωκτικήςσαδιστικής» μητέρας. Μια τέτοια απλουστευτική προσέγ­ γιση ενός τέτοιου μείζονος πολιτικού γεγονότος μοιάζει α­ ναμφίβολα ως εξωφρενική κατάχρηση της «εφηρμοσμένης ψυχανάλυσης». Εκτός αυτού όμως, οι συγκεκριμένοι αναλυτές-μελετητές δεν κατάφεραν να αναγνωρίσουν ένα από τα πλέον σημαν­ τικά χαρακτηριστικά αυτής της εξέγερσης. Τα γεγονότα του Μάη του ’68 δε μιμήθηκαν απλώς την «Πτώση της Βαστίλλης» - La prise de Bastille - αλλά ένα γεγονός μονα­ δικής σημασίας, το οποίο ορθώς επονομάσθηκε ως η «κυ­ ριαρχία του λόγου» — «La prise de parole».

Ο Μάης του ’68 αποτέλεσε ένα βίαιο ξέσπασμα των κοινω­ νικών αντιλήψεων και ιδεών: σήμανε το «τέλος της αθωό­ τητας», την αφύπνιση της πολιτικής συνειδήσεως. Το πιο αξιοθαύμαστο χαρακτηριστικό που απεικόνιζε την κυριαρ­ χία των λέξεων πάνω στα πράγματα ήταν η έκρηξη της γλώσσας. Ό λα αυτά εκδηλώθηκαν μέσα από τα μηνύματα επάνω στους τοίχους, τις αφίσες ή τα διάφορα συνθήματα που επινοούσαν οι «Situationists»: «Γίνε κι εσύ ρεαλιστής: αναζήτησε το αδύνατο», «Η φαντασία πρέπει να κυριαρ­ χήσει», «Κρύψου, αντιτάξου!» Κατά τη γνώμη μου, είναι βέβαιο ότι η ομιλία αποτελεί επίσης πολιτισμικό αντικείμε­ νο - το κατεξοχήν πολιτισμικό αντικείμενο, το μόνο που μπορεί να έχει μία αξία επαναστατική, πέρα από κάθε αμ­ φιβολία. Ό χι όμως οποιαδήποτε ομιλία. Για να αποδείξου­ με όλα αυτά αρκεί μόνο να εξετάσουμε το ρόλο που έπαιζε ανέκαθεν η ρητορική δεινότητα στο να υπογραμμίζει, να καθιστά κατανοητή και κατά προέκταση να χρησιμοποιεί την ιστορική πραγματικότητα της κάθε εποχής. Τραντα­ χτά παραδείγματα οι Saint-Just, Lenin, Babeuf, Mao Tse-Tung. Αποτελεί αρχή της επαναστατικής στρατηγικής το ότι η βία είναι ένα αναγκαίο όπλο για την εκμετάλλευση του λόγου, όπως άλλωστε ήταν και για την κυριαρχία την οποία ο λόγος επέβαλε: «Είναι αδύνατον να κυριαρχεί κα­ νείς μέσω του λόγου και να συνεχίσει να πράττει τοιουτο­ τρόπως χωρίς να ασκεί εξουσία. Ό ταν κάποιος προσπαθεί να εκφρασθεί ελεύθερα είναι σαν να συλλαμβάνεται επ’ αυτοφόρω να φτιάχνει ιστορία». Ό μως το εν λόγω σκεπτικό προτίθεται να ανατρέψει τον «κούφιο» λόγο μιας κοινω­ νίας, τα γεμάτα υποκρισία ψευτο-κηρύγματα περί «ήσυχης συνειδήσεως», ούτως ώστε να επιτρέψει σε ένα διαφορετι­ κό είδος γλώσσας να αναλάβει τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Η κυριαρχία, η οποία επιβάλλεται μέσω του λόγου, αποτε­ λεί τη βάση πάσης επαναστατικής πράξεως. Υπήρχαν εποχές όπου οι υποστηρικτές της ψυχανάλυσης εξακολουθούσαν να πιστεύουν ότι ο λόγος - η ομιλούσα θεραπεία - εδύνατο να παραγάγει μια κάποια «επανάστα­ ση» στα ενδότερα της σκέψης, και ότι η ανάλυση - ως θε­ ωρία - είχε τουλάχιστον κάποια ανατρεπτική επίδραση. Η φράση «II parle pour rien'dire» διατηρεί μία διπλή σημα­ σία: την καθομιλουμένη, «μιλάει, χωρίς να λέει κάτι το ου­ σιαστικό», «φλυαρεί ασκόπως», και την κυριολεκτική, «μιλάει για να μην πει τίποτα».

21. Βλέπε V.N. Smirnoff (1969), «The Masochistic contract», Int. J. Psycho-anal., 50, 665-671.

Μ άχη Μ ουζάκη

ΝΗΣΤΕΥΩ ΣΥΜΠΑΝ

54/αφιερωμα

Φύλλις Γκρινέικρ

Μεταβατικό αντικείμενο και φετίχ' ο μεταβατικό αντικείμενο είναι μια έντονη αναστάτωση στην ανάπτυξη του μικρού παι­ διού που συνήθως εγκαταλείπεται ή περνά στην αφάνεια κατά την οιδιπόδεια φάση, ενώ το φετίχ -ό π ω ς το συναντούμε στη διαστροφή- συνή­ θως παρουσιάζεται κατά τη λανθάνουσα περίοδο και μερικές φορές και κατά τη διάρκεια της εφη­ βείας. Συνήθως διατηρείται ως συνιστώσα του μηχανισμού που είναι απαραίτητος για τη φυσιο­ λογική σεξουαλικότητα του ενήλικου άνδρα, αν και εντοπίζεται επίσης και σε ορισμένες γυναίκες ασθενείς. Σε αυτές δεν εκδηλώνεται τόσο φανε­ ρά, αλλά είναι επίμονο και αποτελεί μια πάρα πολύ σοβαρή μορφή παρέκκλισης. Στην καθαρότερη εκδοχή τους, υπάρχουν εμ­ φανείς διαφορές ανάμεσα στο μεταβατικό αντικείμενο και το φετίχ, έτσι που κάθε μεταξύ τους ομοιότητα να φαίνεται πλαστή. Υπάρχει μια πληθώρα ενδιάμεσων μορφών, τις οποίες όμως δεν μπορεί να αντιληφθεί ο αναλυτής. Ο Winnicott τόνισε ότι η χρήση του μεταβατικού αντικει­ μένου είναι καθολική, παρ’ όλο που η περίοδος χρήσης του ποικίλλει. Πρόκειται για το πρώτο δημιούργημα του νηπίου, που παίρνει όποιο υλι­ κό βρίσκει διαθέσιμο και το κάνει κάτι τι. Αν και πρόκειται για κάτι το απατηλό που οι άλλοι δεν αναγνωρίζουν τη μορφή και τη σημασία του, συμπεριέχει χαρακτηριστικά τόσο της μητέρας όσο και του παιδιού, όντας ωστόσο εξωτερικό και προς τους δύο. Το νήπιο αναπτύσσει ένα αίσθημα τρυφερότητας απέναντι του, ένα αίσθημα που το οδηγεί να συνάψει σχέσεις με τον κόσμο των α­ ντικειμένων. Χρησιμεύει σαν συνοδός κατά την περίοδο ωρίμανσης, κατά την οποία αποχωρίζε­ ται σταδιακά από τη μητέρα, κάτι που δεν είναι δυνατό να πραγματοποιηθεί χωρίς κάποια επιθε­ τικότητα. Ικανοποιεί έτσι μια προσωρινή ανάγκη στην περιπέτεια της ζωής, που αρχίζει για το νήπιο.

Τ

Το μεταβατικό αντικείμενο αποτελεί ένα στή­ ριγμα κατά την περίοδο εσωτερίκευσης και συ­ γκρότησης ενός αυτόνομου Εγώ και ανάπτυξης των σχέσεων με τον κόσμο των αντικειμένων, ε­ νώ διευρύνει τη συνάντηση της (μη εχθρικής) επι­ θετικότητας που οφείλεται στην ηλικιακή ωρίμανση με την τρυφερότητα της αγάπης. Ο Winnicott τόνισε πολλές φορές (1953, 1957, 1965α, 1965β) ότι το μεταβατικό αντικείμενο εκδηλώνε­ ται στην καθαρότερη μορφή του όταν υπάρχει μια καλή ή, έστω, «επαρκώς καλή» μητέρα. Φαί­ νεται όμως ότι όταν το νήπιο περνά μια ασυνήθι­ στα έντονη κατάθλιψη ή κακομεταχείριση, δη­ λαδή όταν η μητέρα του δεν είναι τόσο «καλή» ώστε να εξουδετερώσει αυτά τα αισθήματα, τότε εκδηλώνονται στοιχεία εχθρικότητας στα πλαί­ σια της επιθετικότητας, τα οποία συγκεντρώνουν την οφειλόμενη στην ένταση ματαίωση, ενώ δεν είναι δυνατή η αξιοποίηση της συγκεντρωμένης ενέργειας για την εξέλιξη του ατόμου. Σ’ αυτή την περίπτωση βρίσκει διέξοδο είτε σε ξεσπά­ σματα οργής, είτε δένεται αποκλειστικά με το

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το 19ο κεφάλαιο του βιβλίου της Phyllis Greenacre «Emotional Crowth» (δύο τόμοι, I.U.P., New York, 1971). Ο πλήρης τίτλος είναι: «The transitional object and the fetish: with special reference to the role of illusion» (1970). Είναι το πιο πρόσφατο από τα πολλά άρθρα που η σπουδαία Αμερικανίδα ψυχαναλύτρια δημοσίευσε για το φετιχισμό. Η Ρ. Greenacre, ψυχίατρος και ψυχαναλύτρια, γεννήθηκε το 1894 στο Σικάγο και πέθανε στη Νέα Υόρκη στις 24.10.1989, σε ηλικία 95 χρόνων. Από πς σημαντικότερες μορφές της αμερικανικής ψυχανάλυσης, ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τα συναισθήμα­ τα, τις διαστροφές, την καλλιτεχνική δημιουργία. Παρά την εμμονή της στην ψυχολογία του Εγώ παρέμεινε ανοικτή στις ψυχα­ ναλυτικές αναζητήσεις και ήταν πάντα έτοιμη να ανασυνθέσει τις πολλαπλές θεωρητικές της προτάσεις με βάση τα νέα δεδομέ­ να. Τελευταία αδημοσίευτη δουλειά της μια ψυχαναλυτική διερεύνηση των παραμυθιών του X. Κ. Άντερσεν.

αφιερωμα/55 σώμα, γεγονός που σταδιακά προκαλεί μια ανώ­ ριμη σαδομαζοχιστική ερωτική επένδυση, η ο­ ποία συνδέεται ορισμένες φορές με μια πρόωρη στροφή προς τα γεννητικά.όργανα υπό την πίεση των εντάσεων. Η κατάσταση αυτή ενδέχεται να προκαλέσει διάφορους αυτοερωτικούς εθισμούς που εντείνονται κατά την πρωκτο-φαλλική περίοδο. Οι εθισμοί αυτοί εκδηλώνονται νωρίς -σ τ ο τέλος του πρώτου και τις αρχές του δεύτερου έτους της ζωής - και δείχνουν ν’ αναμιγνύονται ή να αντι­ καθιστούν την καθαρή εκδοχή του μεταβατικού αντικειμένου, ανάλογα με το μέγεθος της οργής που αισθάνεται το παιδί από τις παρεμβάσεις στη διαδικασία της ανάπτυξής του. Ακόμη όμως και κάτω από τις ιδανικές συνθήκες,, είναι αναπόφευ­ κτο κάποιο αίσθημα απογοήτευσης κατά τη διερ­ γασία απομάκρυνσης από τη μητέρα. Αυτοερωτικές δραστηριότητες αντίστοιχες μ’ εκείνες που εκδηλώνονται σε καταστάσεις μεγάλης αποστέρησης και απογοήτευσης είναι περισσότερο περιορισμένες και λιγότερο πλαστικές από εκεί­ νες που παρατηρούμε στην περίπτωση του απλού μεταβατικού αντικειμένου. Εκφράζοντας την έν­ ταση προδίδουν την. κεντρικότερη αμυντική λει­ τουργία τους και ακολουθούν περισσότερο ή λι­ γότερο αυτοματοποιημένα πρότυπα. Ακόμη κι ό­ ταν το παιδί επιλέγει ένα αντικείμενο πέρα από το ίδιο του το σώμα, το σχήμα και η χρήση του συγκεκριμενοποιούνται και ενδέχεται ν’ αποκτή­ σει τον χαρακτήρα ενός νηπιακού φετίχ. Βέβαια, μια μέτρια αποστέρηση ενδέχεται να συμβάλλει θετικά μάλλον παρά αρνητικά στη διεργασία ατομικοποίησης και να προάγει την αυτόνομη λει­ τουργία του παιδιού. Έ χω την εντύπωση ότι δεν συναντούμε πρόω­ ρη συγκρότηση φετίχ εκτός από τις περιπτώσεις εκείνες στις οποίες οι παρενοχλήσεις στην ομαλή εξέλιξη υπήρξαν τόσο υπονομευτικές, που δη­ μιούργησαν σοβαρό προ-οιδιπόδειο πρόβλημα ευνουχισμού, είτε εξαιτίας κάποιας νόσου, είτε λόγω λειτουργικών προβλημάτων, είτε - τέλος επειδή υπήρξε κακομεταχείριση από τους γονείς. Είναι σημαντικό το γεγονός ότι στην ηλικία τού ενός ή των δύο ετών παρατηρείται μια γενική σω­ ματική ανταπόκριση στη δυσφορία ή τα προβλή­ ματα υγείας και η ένταση εκφορτίζεται από ό­ ποια οδό είναι διαθέσιμη τη συγκεκριμένη στιγ­ μή. Αν όμως το πρόβλημα είναι τόσο σοβαρό ώ­ στε να μην επαρκούν οι συνήθεις μηχανισμοί εκφόρτισης, ενδέχεται να επέλθει κάποιος βεβια­ σμένος ερεθισμός των γεννητικών οργάνων. Η πιθανότητα αυτή είναι μεγαλύτερη κατά το δεύ­ τερο έτος της ζωής του παιδιού, οπότε και εισά­ γει σαδομαζοχιστικά στοιχεία στην αρχόμενη ε­ ρωτική ανταπόκριση στα εξωτερικά ερεθίσματα. Παραμένει κάποια ευχέρεια παλινδρόμησης ανά­ μεσα σε προγενετήσιες και γενετήσιες αντιδρά­

σεις, η οποία επιτρέπει την ανάδυση επίμονων, πολύμορφων, διεστραμμένων αντιδράσεων και την επίταση των κατοπινών προβλημάτων ευνου­ χισμού. Ορισμένες φορές κάποια μεμονωμένα παράγωγα παραμένουν ως ημι- αυτοματοποιημένες αυτο-ερωτικές συνήθειες, όπως το τράβηγμα του λωβού του αυτιού ή ποικίλες άλλες επιτηδεύσεις που συνήθως σχετίζονται με τα χέρια, τη μύτη ή το στόμα, καθώς και με τα γεννητικά όργανα. Η αναλυτική μου εμπειρία με οδήγησε στην υπόθε­ ση ότι πρόκειται για έντονα επιθετικά αισθήματα που εκφράζονται πάνω στο σώμα, ενώ αργότερα αποκτούν κι ένα ειδικό φαντασιακό περιεχόμε­ νο. Μπορούμε να τα παρατηρήσουμε αργότερα στη ζωή όταν οι περιστάσεις απαιτούν συγκέ­ ντρωση ή προκαλούν κάποιο συγκεκριμένο άγ­ χος. Αν και η χαρακτηριστική επαναλαμβανόμε­ νη στιγμή τους γενικά παρουσιάζει κάποια έντα­ ση,ο ρυθμός ποικίλλει από εκείνον ενός στοματι­ κού προγενετήσιου τύπου ώς αυτόν του αυξημέ­ νου άγχους. Ορισμένοι γονείς περιέγραψαν κά­ ποιες από τις πρακτικές αυτές, στην ήπια εκδοχή τους, ως πρακτικές με σταθερή επίδραση. Σε άλ­ λες περιπτώσεις σημαντικό συστατικό στοιχείο είναι ο πρώιμος αυνανισμός που συνοδεύεται από φθόνο και ζήλεια. Ό λες αυτές οι περιπτώσεις, καθ’ έξιν ή περιστασιακές, φαίνεται πως συμπε­ ριλαμβάνουν στοιχεία τόσο του μεταβατικού α­ ντικειμένου, όσο και του φετίχ, με το ένα από τα δύο να παίζει εξέχοντα ρόλο. Είναι ίσως σημαντικό γεγονός ότι και στις πε­ ριπτώσεις στις οποίες είναι σαφής η διάκριση α­ νάμεσα στο φετίχ και το μεταβατικό αντικείμε­ νο, το φετίχ που οδηγεί στη διαστροφή εκδηλώ­ νεται τις χρονικές στιγμές στις οποίες το μεταβα­ τικό αντικείμενο χάνει τη λειτουργική του σημα­ σία. Αυτό θα σήμαινε μια πιθανή σχέση διαδοχής ή και επικάλυψης των δύο φαινομένων, η οποία ενδέχεται να ενταθεί σε περίπτωση μεγάλης έντα­ σης, πράγμα όμως που δεν ισχύει στις περισσότε­ ρες περιπτώσεις των «αρκετά καλών» μητέρων του Winnicott. Το υλικό μας αποτελούν οι περιπτώσεις παιδι­ κού φετιχισμού που καταγράφει η βιβλιογραφία. Ο Wulff (1946) εστίασε το ενδιαφέρον του στο ζή­ τημα του παιδικού φετιχισμού, αντιμετωπίζοντάς το κυρίως από τη σκοπιά της σχέσης που έχει το φετίχ με την επιλογή αντικειμένου. Κατέγραψε τα ευρήματα πέντε περιπτώσεων, τέσσερις από τις οποίες αφορούσαν αγόρια. Τα δύο από τα παιδιά τα είχε παρακολουθήσει ο ίδιος, ενώ τα τρία υπόλοιπα είχαν μελετήσει συνάδελφοί του: ο Friedjung (1927-1928), ο Ε. Sterba (1935) και ο 1delsohn (σε προφορική έκθεση προς τον Wulff). Τα φετιχιστικά φαινόμενα εκδηλώθηκαν στις τέσσερις από τις πέντε περιπτώσεις μετά τον α­ πογαλακτισμό, που πραγματοποιήθηκε γύρω στο

56/αφιερωμα τέλος του πρώτου έτους της ζωής τους. Η ίδια η φύση του φετίχ στις τρεις από τις τέσσερις περι­ πτώσεις δήλωνε με τρόπο κραυγαλέο τη σχέση του με τις στοματικές ανάγκες.1 Το τέταρτο φε­ τίχ ήταν μια κουβέρτα με εξαιρετικές μαγικές δυ­ νάμεις που ανακούφιζε από τις διαταραχές που προκαλούσε το άγχος αποχωρισμού, ακόμη και από τους σωματικούς πόνους. Ενδέχεται να συ­ νυπήρχαν και στοματικά στοιχεία στη χρήση της κουβέρτας, τα οποία όμως δεν καταγράφηκαν. Το πέμπτο παιδί ήταν ήδη δύο χρονών όταν άρχι­ σε η παρατήρηση και είχε αναπτύξει μιαν έντονη προσκόλληση σ’ ένα δοχείο νυκτός, προσκόλλη­ ση που εκδηλώθηκε όταν εισήχθη σε ορφανοτρο­ φείο και χωρίσθηκε, κατ’ αυτό τον τρόπο, από τη μητέρα του. Δεν έχουν καταγραφεί ούτε η κατά­ σταση του παιδιού πριν το ορφανοτροφείο, ούτε και η ιστορία του απογαλακτισμού του. Παρου­ σίαζε, όμως, ιδιαίτερο ενδιαφέρον το γεγονός ότι η σχεδόν αποκλειστική σύνδεση του φετιχιστικού αντικειμένου με τη ρινο- στοματική περιοχή σταδιακά επεκτείνεται προς τα κάτω και περιελάμβανε την πρωκτο-γενετήσια περιοχή. Τότε το φετίχ μπορεί να βρίσκεται κατά καιρούς ανάμε­ σα στα πόδια, όπως στο παρελθόν έπρεπε να δί­ νει στο παιδί τη δυνατότητα να το πιπιλά ή να το μυρίζει. Έτσι, στις συγκεκριμένες περιπτώσεις, το φε­ τίχ εμφανίσθηκε την ίδια περίπου περίοδο που τα περισσότερο «φυσιολογικά» παιδιά χρησιμο­ ποιούν το μεταβατικό αντικείμενο. Το φετίχ φαί­ νεται ότι αναπαριστά τη λειτουργία πρόσληψης της τροφής πολύ εντονότερα απ’ ό,τι το μεταβα­ τικό αντικείμενο. Δυστυχώς, δεν έχουμε μια ε­ παρκή περιγραφή των μανάδων, εκτός από την πρώτη περίπτωση του Wulff όπου η μητέρα φαί­ νεται πως δεν ήταν «αρκετά καλή». Δεν τονίζε­ ται επίσης ιδιαίτερα η συνάρτηση του απογαλα­ κτισμού με άλλες παράλληλες μεταβολές που ο­ φείλονται στην ανάπτυξη του παιδιού. Ο απογα­ λακτισμός, στα τέλη του πρώτου έτους της ηλι­ κίας, συμπίπτει με την έναρξη της επίτευξης της όρθιας στάσης και τις πρώτες δοκιμές του παι­ διού να περπατήσει. Αυτό σημαίνει, μεταξύ άλ­ λων, τη μεταβολή της οπτικής σχέσης με τα γεννητικά του όργανα, καθώς επίσης συμπίπτει χρο­ νικά με τα πρώτα αιτήματα της αγωγής καθαριό­ τητας. Οι περιπέτειες του χωρισμού από τη μητέ­ ρα με τους διάφορους αυτούς τρόπους, καθώς και η μεταβολή της σχέσης του παιδιού με τα μέ­ λη του σώματός του και τις εκκριτικές τους λει­ τουργίες αντικατοπτρίζονται στις απαιτούμενες ιδιότητες του φετίχ. Εντυπωσιαζόμαστε, σχεδόν τρομάζουμε, από το μέγεθος της συμπύκνωσης -τ η ν κυριολεκτική συγκέντρωση όλων των άμε­ σων αναγκών σ’ ένα και μόνο ανθεκτικό δοχείο - από το δίχρονο αγοράκι που παρατήρη­ σε ο Wulff σε κάποιο ορφανοτροφείο της Μό­

σχας. Εδώ το δοχείο, αντικείμενο προσκόλλη­ σης και απόλυτης αγάπης, λειτουργούσε σαν παιχνίδι,· φυλαχτό και συνοδός, που βοηθούσε το νήπιο ν’ ανταποκριθεί «στις πλέον δύσκολες και δυσεκπλήρωτες απαιτήσεις» του περιβάλλοντος Συμπερασματικά ο Wulff παρατηρεί ότι τα φε­ τίχ των παιδιών έχουν χαρακτηριστικά και λει­ τουργίες που προσομοιάζουν πολύ με εκείνες των φετίχ των διεστραμμένων ενηλίκων. Αφήνει ανοι­ χτό το ζήτημα της ύπαρξης ενός εσωτερικού δε­ σμού ανάμεσα στα δύο αυτά φετίχ, αφού δεν βλέ­ πει καθαρά πως η συχνή παρατήρηση του γυμνού μητρικού σώματος (και της έλλειψης πέους) σε μια τόσο μικρή ηλικία ενδέχεται να επηρεάσει τους κατοπινούς φόβους ευνουχισμού του μεταοιδιπόδειου αγοριού, όπως υποστήριζε ο Φρόυντ στην επιστολή του προς τον Friedjung. Ο Bak (1968) τόνισε ιδιαίτερα την οικουμενικότητα του φόβου που προκαλούν τα γυναικεία γεννητικά όργανα, φόβου που αντιμετωπίζεται με τη συ­ γκρότηση ενός φανταστικού πέους. Αυτή ακρι­ βώς η ενοχλητική πρώιμη επίδραση που οφείλε­ ται στη θέαση του γυμνού σώματος της μητέρας ή της αδελφής, υπονομεύει την εικόνα που έχει το παιδί για το σώμα του, το οποίο βρίσκεται ακόμη στο στάδιο της διαμόρφωσης. Σ’ ένα άρθρο της για τον «Παιδικό φετιχισμό», η Μ. Sperling (1963) εκθέτει αρκετές περιπτώ­ σεις, άλλες με πάμπολλες κλινικές λεπτομέρειες κι άλλες επιγραμματικά. Μετά τη συνοπτική πα­ ρουσίαση της έκθεσης του Lorand (1930) για μια περίπτωση φετιχισμού με παπούτσια σ’ ένα τε­ τράχρονο αγόρι, και του άρθρου του Wulff (1946) το οποίο περιλαμβάνει και τα ευρήματα του Friedjung (1927-1928), παρουσίασε έξι δικές της περιπτώσεις και ανέφερε ορισμένες ακόμη. Το 1959 είχε παρουσιάσει τη θεραπευτική αντιμετώ­ πιση των «μη-φυσιολογικών» παιδιών μέσω της ταυτόχρονης ανάλυσης μητέρας και παιδιού, μέ­ θοδο που χρησιμοποίησε τουλάχιστον στη μία α­ πό τις δύο περιπτώσεις που εξέθεσε λεπτομερώς στο άρθρο της του 1963. Παρέθετε επίσης την πε­ ρίπτωση μιας γυναίκας 32 ετών ως απόδειξη του γεγονότος ότι ενδέχεται να παρατείνεται ο φετιχισμός χωρίς διακοπή από την παιδική ως την ώ­ ριμη ηλικία. Η γυναίκα αυτή, που ήταν δεμένη με τη μητέρα της μ’ έναν ισχυρό ομοφυλοφιλικό δε­ σμό, είχε ένα μικρό μαξιλάρι το οποίο της είχε δώσει η μητέρα της όταν ήταν μικρή. Κάθε φορά που αισθανόταν εντονότερη κατάθλιψη ή είχε αϋ­ πνία, αντί >α χρησιμοποιεί το μαξιλάρι φορούσε τη ρόμπα της μητέρας της. Αναφέρονται επίσης δύο περιπτώσεις εφήβων κοριτσιών για να διαφω­ τίσουν τη φετιχιστική χρησιμοποίηση άλλων αν­ θρώπων. Τέλος, η Sperling εκθέτει συνοπτικά την περίπτωση μιας γυναίκας σαράντα ετών, που εί­ χε αναπτύ?"· μια τελετουργική πρακτική κατά

αφιερωμα/57 την οποία ξερίζωνε το ηβικό της τρίχωμα και το έκαιγε. Αυτή η πρακτική ξεκίνησε λίγο μετά την τραγική απώλεια του νεότερου κατά τρισήμισι χρόνια αδελφού της, που είχε καεί. Ό τα ν είχε γεννηθεί ο αδελφός της, είχε κόψει τα μαλλιά της «σχεδόν σύρριζα». Κατά την παρουσίαση των περιπτώσεων αυ­ τών, η Sperling τονίζει ότι συχνά οι γονείς ήταν επιδειξιομανείς και αποπλανητικοί, καθώς και αμφίθυμοι προς τα παιδιά τους. Επισημαίνει ότι τους μετέδωσαν τα χαρακτηριστικά αυτά και ότι η εσωτερικευμένη εικόνα των γονέων (και ιδιαί­ τερα της μητέρας) δεν συνδέεται με θαυμασμό ή τρυφερότητα, αλλά αντίθετα προδίδει την έντονη επιθετικότητα που ενυπάρχει στη σχέση μητέ­

ρας-παιδιού. Στις δύο δικές της περιπτώσεις παι­ δικού φετιχισμού είναι επίσης προφανής η αποτυ­ χία της μητέρας να προωθήσει μια ομαλή εξέλιξη του χωρισμού από το παιδί, αποτυχία η οποία α­ ναπόφευκτα συνέβαλε στην επίταση της εχθρι­ κής επιθετικότητας εκ μέρους του παιδιού. Κι α­ φού στις περιπτώσεις αυτές η μητέρα επέβαλε το δικό της φετίχ στο παιδί, η χρήση του φετίχ από το τελευταίο δεν ήταν με κανέναν τρόπο αποτέ­ λεσμα της δικής του ελεύθερης επιλογής. Το ίδιο ισχύει, αν και λιγότερο έκδηλα, στην περίπτωση των δύο εφήβων κοριτσιών. Πιθανότατα η Sper­ ling υπονοεί, αν και δεν το αναφέρει ρητά, ότι η παθολογική αυτή σχέση που συνδέει τη μητέρα με το παιδί προωθεί μιαν οριακή εξάρτηση από το μαγικό στοιχείο, ως πεδίο εκδήλωσης πρωτό­ γονων θετικών ταυτίσεων αλλά και σαδιστικών φαντασιώσεων ακόμη και προ-λεκτικού ή ημιλεκτικού τύπου. Η σχέση αυτή προετοιμάζει επί­ σης τους μηχανισμούς διάψευσης, τόσο εμφανείς στο φετιχισμό και τον τραβεστισμό των ενηλί­ κων. Ενώ όμως αναφέρει ότι τα παιδιά συχνά έ­ βλεπαν το γυμνό σώμα του ενός ή και των δύο γο­ νέων και ότι ίσως αυτό παίζει σημαντικό ρόλο, δεν τονίζει επαρκώς το γεγονός ότι η πρακτική

αυτή ενδέχεται να είναι ένας επιπρόσθετος παρά­ γοντας ακόμη και στην αποδοχή του φετίχ όπως το προσφέρει η μητέρα. Οι θέσεις της Sperling είναι καλά θεμελιωμέ­ νες. Είναι όμως φανερό ότι οι περιπτώσεις με τις οποίες ασχολήθηκε αφορούσαν ιδιαίτερα σοβα­ ρές διαταραχές, και η μητέρα υιοθετούσε μιαν άκρως παθολογική στάση απέναντι στο παιδί της, η οποία κατέληγε σε έκδηλες διαταραχές κατά την έναρξη των σχέσεων του παιδιού με τον αντι­ κειμενικό κόσμο. Γενικεύοντας τα ευρήματά της, όχι μόνο δεν εμπιστεύεται, αλλά και θεωρεί άχρηστη την περιγραφή του μεταβατικού αντι­ κειμένου από τον Winnicott (1953) ως ενός ουσια­ στικά φυσιολογικού φαινομένου που οφείλεται σε

μιαν ειδική ανάγκη στήριξης κατά τη διάρκεια μιας περιόδου αξιοσημείωτης ανάπτυξης στην ο­ ποία περιλαμβάνονται τα πρώτα στάδια «ατομικοποίησης» και ο χωρισμός από τη μητέρα. Α­ ντίθετα, θεωρεί το μεταβατικό αντικείμενο ως φετίχ, και πιστεύει ότι το παιδί δεν το επιλέγει αλλά γενικά (όπως στις περιπτώσεις φετιχισμού που μελέτησε) τού το επιβάλλει μια άκρως νευ­ ρωτική μητέρα. Θεωρεί, λοιπόν, το έργο του Winnicott «εσφαλμένο, επικίνδυνο και πρόξενο συγχύσεως», παραβλέποντας το γεγονός ότι η έννοια του μεταβατικού αντικειμένου στηρίζεται σε περιπτώσεις όπου η μητέρα είναι δυνατόν να περιγράφει χωρίς δισταγμό ως «καλή» ή «αρκε­ τά καλή». Πιστεύω ότι ενώ υπάρχει κάποια σχέ­ ση ανάμεσα στο παιδικό φετίχ και το μεταβατικό αντικείμενο, υφίσταται ωστόσο μια ριζική αντί­ θεση μεταξύ τους αν τα προσεγγίσουιιε στην κα­ θαρότερη εκδοχή τους. Είναι φαινόμενα που βρί­ σκονται στα άκρα ενός φάσματος προκαθορι­ σμένων συνθηκών, τα οποία συνδυάζονται ποικιλοτρόπως. Οι συνθήκες αυτές παρουσιάζουν μια διαβάθμιση άμεσων μορφών με διαφορετικές ι­ διότητες και ένταση.

58/αφιερωμα Διαφορές φετίχ-μεταβατικού αντικειμένου ι διαφορές ανάμεσα στα δύο φαινόμενα εί­ ναι σημαντικές. Το φετίχ, αποτέλεσμα ση­ μαντικών διαταραχών κατά τη νηπιακή ηλικία, αποτελεί ένα αμυντικό μέτρο που ανταποκρίνεται στην οξυμένη ανάγκη κι επιφέρει μιαν έστω προσωρινή εξισορρόπηση. Ό τα ν οι ίδιες αυτές συνθήκες δεν είναι τόσο οξυμένες ώστε να οδη­ γήσουν στο φετίχ, ενδέχεται να επιτρέψουν τη συγκρότηση ενός αβέβαιου θεμελίου, το οποίο ό­ μως κλονίζεται από κατοπινά τραύματα (και κυ­ ρίως εκείνα που εντείνουν το άγχος του ευνουχι­ σμού). Η κατάσταση αυτή επιτρέπει την ανάδυση άλλων μορφών φετιχισμού, οι οποίες αναπτύσ­ σονται κατά τη λανθάνουσα περίοδο if την εφη­ βεία, και συνεχίζονται στη ζωή του ενηλίκου. Εν πάση περιπτώσει, το φετίχ συνιστά έναν αμυντι­ κό μηχανισμό που εκδηλώνεται μ’ έναν έντονο και συγκεκριμένο τρόπο και τείνει να ενσωματω­ θεί για όλη την υπόλοιπη ζωή του ατόμου. Οφεί­ λεται σε διαταραχή των σχέσεων με τον κόσμο των αντικειμένων και, μέσω της αποκρυστάλλω­ σής του, περιορίζει την περαιτέρω ανάπτυξή τους. Είναι σαφώς μέρος μιας ελλιπούς ανάπτυ­ ξης του Εγώ, η οποία προκαλεί ποικίλες κατοπι­ νές διαταραχές είτε με τη μορφή διαστροφών στην ώριμη ηλικία, είτε με χαρακτηρολογικές παραφθορές με επιπτώσεις στο Εγώ και το Υπε­ ρεγώ, ενώ τα αποτελέσματά του ενδέχεται να εμ­ φανιστούν σε ψυχώσεις και πολλές νευρώσεις (Modell, 1968). Και το μεταβατικό αντικείμενο εμφανίζεται νωρίς, είναι περισσότερο συνηθισμένο από το φε­ τίχ και το επιλέγει το παιδί ως υποκατάστατο όχι μόνο του μητρικού στήθους ή σώματος, αλλά του συνολικού μητρικού περιβάλλοντος, όπως το α­ ντιλαμβάνεται μέσα από τις αισθήσεις του ίδιου του τού σώματος. Συχνότερα επιλέγονται ως με­ ταβατικά αντικείμενα κουβέρτες ή κομμάτια μα­ λακού και χνουδωτού υφάσματος, αν και ενδέχε­ ται να επιλεγούν επίσης μαλακά πάνινα ζωάκια ή αντίστοιχα αντικείμενα. Τυπικά, το μεταβατι­ κό αντικείμενο περνά σε αχρησία κάποια στιγμή κατά τη λανθάνουσα περίοδο. Ό πω ς ανέφερα στο άρθρο μου του 1969, μια φυσιολογική περίοδος αυξημένης έντασης για έ­ να υγιές βρέφος με μια «καλή» μητέρα λαμβάνει χώρα κατά τα τέλη του πρώτου και το πρώτο μι­ σό του δεύτερου έτους, όταν επιτυγχάνονται ταυ­ τόχρονα η ομιλία και η στήριξη και κίνηση με τα πόδια, παράλληλα με τη ραγδαία αύξηση του με­ γέθους του σώματος και τη γενικότερη ενεργο­ ποίησή του. Καθώς αναπτύσσονται οι νέες δεξιό­ τητες, μεταβάλλεται ο προσανατολισμός προς τον έξω κόσμο καθώς και ο τρόπος που τον αντι­ λαμβάνεται το παιδί και εμπλουτίζονται οι νέες

Ο

εμπειρίες και αισθήσεις. Καινοφανείς λειτουργίες ωριμάζουν μέσα από διακυμάνσεις. Το μεταβατι­ κό αντικείμενο λειτουργεί σαν πιστός συνοδός και προστάτης, όποτε χρειάζεται σ’ αυτή τη συ­ ναρπαστική και συχνά αβέβαιη περίοδο. Με την απαλότητά του, την ευκαμψία του και τη δυνατό­ τητά του να μεταμορφώνεται σε πολλά διαφορε­ τικά σχήματα, που αναλογούν τόσο σε αντικει­ μενικά δεδομένα όσο και στη μεταβαλλόμενη αντίληψη του παιδιού για τον εξωτερικό κόσμο εν γένει, το μεταβατικό αντικείμενο είναι φορέας του μαγικού στοιχείου και προσφέρεται στη συμ­ βολική του αναπαράσταση. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό από τη στιγμή που η ομιλία βρίσκεται ακόμη στη φάση της συγκρότησης. Στη συνέχεια θα ασχοληθούμε με το ρόλο του μεταβατικού α­ ντικειμένου ως προς την ψευδαίσθηση, το συμβο­ λισμό και τη δημιουργικότητα γενικότερα. Το μεταβατικό αντικείμενο παίζει επίσης σημαντικό ρόλο, όπως και το φετίχ, στην ανάπτυξη του θρη­ σκευτικού αισθήματος και των θρησκευτικών πρακτικών. Η συζήτηση όμως της σχέσης αυτής αξίζει μια περισσότερο ενδελεχή μελέτη, που υ­ περβαίνει τα όρια αυτής της εργασίας. Η δυνατότητα που έχει το μεταβατικό αντικεί­ μενο να κινητοποιεί την αυταπάτη αποτελεί την ιδιαίτερη χρησιμότητά του αλλά και συνιστά τη δυνητική επικινδυνότητά του. Η δημιουργία αυ­ ταπάτης είναι κατά κύριο λόγο φυσιολογικό φαι­ νόμενο και ενυπάρχει σ’ όλες τις περιόδους της ζωής μας. Μπορούμε να την ορίσουμε ως το βίω­ μα και το αποτέλεσμα της παρερμηνείας κά­ ποιου ή κάποιων πραγματικών ερεθισμάτων. Υ­ πάρχει ένας ερεθισμός των αισθήσεων και η ε­ μπειρία ή η βίωσή του φαίνεται να προκύπτει φυ­ σιολογικά, ενώ στην πραγματικότητα ο παρατη­ ρητής τον προσλαμβάνει ανάλογα με τις συναι­ σθηματικές προδιαθέσεις του. Η μεταβολή είναι πιθανόν να οφείλεται στην ταχύτητα του ελεύθε­ ρου συνειρμού. Στη ζωή των ενηλίκων οι αυταπά­ τες βιώνονται συνήθως υπό συνθήκες κατά τις ο­ ποίες υφίστανται παρεμβολές στη συνήθη καθα­ ρότητα της αισθητηριακής συνείδησης. Οι πα­ ρεμβολές αυτές μπορεί να οφείλονται στην ασά­ φεια, την ομίχλη, το ημίφως ή τη μοναδική ετερό­ τητα του νέου περιβάλλοντος. Σε καθεμιά από τις περιπτώσεις αυτές το περιεχόμενο της αντί­ ληψης καθορίζεται ή επηρεάζεται από τη συγκε­ κριμένη ψυχολογική κατάσταση του παρατηρη­ τή. Στην περίπτωση των ομάδων επιτείνεται η διάθεση συγκρότησης αυταπατών και ενδέχεται ν’ αποβεί μεταδοτική, ιδίως στην περίπτωση που τα μέλη της ομάδας έχουν κοινά συμφέροντα ή ε­ πιθυμίες. Σ’ αυτή την περίπτωση, η παρατήρηση του μόνου διαφωνούντο, του άπιστου Θωμά, μπορεί ν’ αποδειχθεί οξύτερη από εκείνη της πλειονότητας των παρατηρητών. Η φυσιολογικότητα, λοιπόν, που καλύπτει ποικίλες αυταπάτες

αφιερωμα/59 συννστά ένα κεντρικό πρόβλημα για τις προσπά­ θειες υπεράσπισης της εγκυρότητας της ανθρώ­ πινης γνώσης. Αναπόφευκτα, το νήπιο είναι ιδιαίτερα επιρρε­ πές στη συγκρότηση αυταπάτης. Καθώς βρίσκε­ ται σ’ ένα περιβάλλον για το οποίο δεν είναι ε­ ξαρχής προετοιμασμένο, προσανατολίζεται προ­ φανώς με την αφή, την όσφρηση και τη θέαση του στήθους, του προσώπου και του σώματος της μη­ τέρας του. Η διάκριση ανάμεσα στο μέσα και στο έξω, το Εγώ και το μη Εγώ, το έμψυχο και το άψυχο, το κινούμενο και το ακίνητο κ.λπ. εί­ ναι ασαφής. Η εκτίμηση του σχήματος και των ορίων των εξωτερικών αντικειμένων αναπτύσσε­ ται παράλληλα με την αύξουσα συναίσθηση του σώματος όπως τη βιώνει τόσο μέσα από τις ενδο­ γενείς αισθήσεις όσο και από την εξερεύνηση του σώματός του. Το μεταβατικό αντικείμενο εμφα­ νίζεται σ’ αυτή την τρυφερή ηλικία. Συνδυάζο­ ντας οικειότητα και μορφική πλαστικότητα, προσφέρει ένα εύπλαστο φανταστικό θεμέλιο για μια σειρά νέων εμπειριών, συσχετίζοντάς τες με προγενέστερες, με εμπειρίες δηλαδή της περιό­ δου κατά την οποία η επαφή με τη μητέρα ήταν διαρκής. Εφόσον συνήθως πρόκειται για κάτι που μεταφέρεται εύκολα και βρίσκεται ολοκλη­ ρωτικά στη διάθεση του παιδιού, αντί να περιορί­ ζει, συμβάλλει σε νέες εξερευνήσεις και ε­ μπειρίες. Το παιδικό φετίχ αναδύεται σε περισσότερο πιεστικές συνθήκες, που μοιάζουν από πολλές α­ πόψεις με τις συνθήκες ανάδυσης του φετίχ των ενηλίκων, του οποίου ορισμένες φορές αποτελεί πρόδρομο. Δεν περιορίζεται σε υποκατάστατο του πέους, όπως συμβαίνει στις περισσότερες πε­ ριπτώσεις ενηλίκων φετιχιστών, αλλά μάλλον α­ ποτελεί υποκατάστατο ενός συνδυασμού στή­ θους και πέους, όπου το στήθος ενδέχεται να εί­ ναι πρωτεύον. Τα ευρήματα από την περίπτωση του Idelsohn και τη δεύτερη περίπτωση που ανα­ φέρει ο Wulff, δείχνουν ότι σύντομα αποκτά κά­ ποια πρωκτο-γενετήσια σημασία. Με τη μορφολογική σταθερότητα και τη στερεότητά του συμ­ βάλλει σταθερά στην αποκρυστάλλωση μιας ψευδαίσθησης μητρικού συμπληρώματος πάνω στο σώμα όσων νηπίων η σχέση με τη μητέρα τους δεν ήταν «αρκετά καλή». Σ’ αυτό το σημείο διαφέρει από τη λειτουργία του μεταβατικού α­ ντικειμένου, εφόσον το τελευταίο έχει τη δυνατό­ τητα να εκπροσωπεί οποιαδήποτε άποψη του πε­ ριβάλλοντος που συγκροτούν η μητέρα και το παιδί, προωθεί τη διεύρυνση των ενδιαφερόντων του νηπίου, χωρίς να περιορίζεται στην απατηλή ένωση μαζί της μέσα από μια συγκεκριμένου τύ­ που σωματική επαφή με αυτήν. Καθώς προχωρά ο χωρισμός του παιδιού από τη μητέρα και οι ανάγκες ωρίμανσής του παίρ­ νουν τον πρώτο ρόλο, το παιδί εγκαταλείπει

σιγά-σιγά το μεταβατικό αντικείμενο και δίνει τη θέση σ’ ένα προτιμώμενο παιχνίδι που μετατρέπεται σε τακτικό αλλά λιγότερο υποχρεωτικό σύντροφο. Οι κούκλες και τα πάνινα ζωάκια εκ­ προσωπούν περισσότερο τον εαυτό παρά την αρ­ χική σχέση μητέρας- παιδιού. Ενδέχεται επίσης να υπάρξει μια αντιστροφή, με το παιδί να παίζει τον πρωτεύοντα ρόλο. Στο στάδιο αυτό υπάρχει ήδη μια εντεινόμενη διάθεση για παιχνίδια και εκδηλώνεται κάποια ικανότητα για φαντασία. Τα παιχνίδια και τα εργαλεία αξιοποιούνται γενικά ως πρόσθετες εκφάνσεις του σώματος ή των μελών του. Απ’ αυτή την άποψη, οι διαφορές ανάμεσα στο μεταβατικό αντικείμενο και το φε­ τίχ είναι σημαντικές. Το μεταβατικό αντικείμενο είναι ο πρόδρομος των παιχνιδιών, αν και όχι ο μόνος. Για παράδειγμα, τα χέρια, τα δάκτυλα των χεριών και των ποδιών, ακόμη και τα χείλη ή η γλώσσα μπορούν να χρησιμοποιηθούν παι-

γνιωδώς (δηλαδή άσκοπα) από μια πολύ μικρή η­ λικία. Πιθανόν σ’ αυτή την ηλικία τα μέλη αυτά να φαίνονται στο παιδί ως αντικείμενα χαρισμέ­ να από έξω, εφόσον ενδέχεται να μην έχει συ­ γκροτήσει την εικόνα του σώματός του. Το μετα­ βατικό αντικείμενο, όμως, μπορεί να αξιοποιηθεί ως παιχνίδι ιδιαίτερα μεγάλων δυνατοτήτων, κα­

60/αφιερωμα θώς εμφανίζεται όταν έχει ήδη συγκροτηθεί μια ε­ σωτερική αναπαράσταση του σώματος, αλλά παραμένει ασαφές το τί ανήκει στον εαυτό και τί στον άλλο. Την ίδια περίοδο το σώμα καθαυτό υφίσταται ραγδαίες μεταβολές στο μέγεθος, το σχήμα και τις λειτουργίες, και όλες αυτές οι αλ­ λαγές επιδρούν στην αντίληψη του παιδιού για το σχετικό μέγεθος και τις δραστηριότητες των α­ ντικειμένων που ανήκουν στον εξωτερικό κόσμο. Το μεταβατικό αντικείμενο επιτρέπει, χάρη στην πλαστικότητά του, τη συνειρμική σύνδεση με πολλά εξωτερικά αντικείμενα τα οποία έτσι αναπαρίστανται στο στιγμιαίο και φαινομενικά τυχαίο παιχνίδι. Η ανάγκη του παιχνιδιού φαίνε­ ται πως πηγάζει από την πίεση της ωρίμανσης, η οποία δεν έχει ακόμη βρει μιαν οριστική διέξοδο. Αν και είναι πιθανόν να εκπηγάζει σ’ αυτό το ση­ μείο το δυνάμει πρότυπο τής, ανθρώπινης τουλά­ χιστον, ωρίμανσης, δεν είναι ξυνατόν να εκδη­ λωθεί χωρίς τη συνδρομή κάποιου απελευθερωτι­ κού ερεθίσματος. Μια περίοδος τυχαίας παιγνιώ­ δους δραστηριότητας φαίνεται πως προηγείται κάθε νέου επιτεύγματος στην πορεία της ωρίμαν­ σης. Το μεταβατικό αντικείμενο παίζει, λοιπόν, το ρόλο μιας γέφυρας πολλαπλών κατευθύνσεων προς τα εξωτερικά αντικείμενα που μπορούν να προσφέρουν επιπλέον χρήσιμα ερεθίσματα. Το παιχνίδι, που αρχικά ήταν ελεύθερο και στιγ­ μιαίο, αποκτά την αξία ενός πρωτογενούς πειρά­ ματος και μιας δοκιμής της πραγματικότητας, η οποία οδηγεί στη γνώση. Χάνει σε κάποιο βαθμό την ιδιότητα του στιγμιαίου, δεν είναι πια παιχνί­ δι, αλλά η θριαμβευτική εξάσκηση της νέας ικα­ νότητας, μέχρι τη στιγμή που μια νέα ώθηση της ορμής για ωρίμανση το ξαναπιέσει ώστε να απε­ λευθερωθεί και να έλθει στην επιφάνεια. Ο Winnicott αναφέρεται στο μεταβατικό αντικεί­ μενο ως το πρώτο δημιούργημα του νηπίου, που συλλέγει το υλικό του από όσα τού προσφέρει το περιβάλλον του και του δίνει μια φανταστική μορφή, η οποία εξαρτάται από τις ανάγκες της ωρίμανσής του. Ενώ όμως οι ρίζες του μεταβατι­ κού αντικειμένου και του παιδικού φετίχ εντοπί­ ζονται στην ίδια πρώιμη περίοδο της ζωής του νη' πίου, το μεταβατικό αντικείμενο αναδύεται ως α­ πάντηση στις εξωτερικές πιέσεις των διεργασιών ωρίμανσης που ξεπερνούν -για τον ένα ή τον άλ­ λο λόγο- τις δυνατότητες μιας αρκετά καλής μη­ τέρας. Λειτουργεί σαν (μερικός ή συμβολικός) αντιπρόσωπός της μέχρις ότου επιτευχθεί η ατομικοποίηση. Έτσι, το μεταβατικό αντικείμενο αποτελεί ένα στήριγμα των πρώτων σταδίων της ανάπτυξης. Αντίθετα, πίσω από την ανάδυση του παιδικού φετίχ βρίσκεται μια συνολικά διαταραγμένη σχέ­ ση με τη μητέρα, σχέση στην οποία η ατομικοποίηση επιτυγχάνεται καθυστερημένα και χωρίς να ολοκληρωθεί. Παρ’ όλα αυτά, είναι δυνατόν

το παιδί να εμφανίζεται πρώιμα ώριμο και ανε­ ξάρτητο. Εφόσον τα χαρακτηριστικά αυτά είναι υπερβολικά ναρκισσιστικά, ίσως να είναι ευαί­ σθητα και να εκδηλωθούν αργότερα. Το συγκε­ κριμένο φετίχ ως σύμπτωμα είναι δυνατόν είτε να εκδηλωθεί κατά τη νηπιακή ηλικία είτε να καθυ­ στερήσει η εκδήλωσή του ως τη λανθάνουσα ή την εφηβεία, ενώ ό ακριβής χρόνος εκδήλωσης εξαρτάται από τις συγκεκριμένες εμπειρίες που προκαλούν σοβαρούς φόβους ευνουχισμού και να ξυπνήσουν τους λανθάνοντες φόβους. Θεωρώντας το μεταβατικό αντικείμενο ως το πρώτο δημιούργημα του παιδιού, οδηγούμαστε αβίαστα στην σχέση που μπορεί να υπάρχει ανά­ μεσα στη δημιουργία της αυταπάτης και τη δη­ μιουργικότητα εν γένει, περιλαμβανομένης της δημιουργικότητας των χαρισματικών ατόμων. Δεν μπορώ παρά να παρουσιάσω εδώ ορισμένες μόνο υποθέσεις, οι οποίες θα πρέπει να συμπλη­ ρωθούν και να δοκιμαστούν με παρατηρήσεις, τόσο στο πλαίσιο του κλάδου μας όσο και άλλων συναφών κλάδων, πριν αποτελόσουν σημαντική συμβολή σ’ ένα υποθετικό επίπεδο. Ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που είναι προι­ κισμένο από τη φύση με φαντασία, ειδικά όπως εκδηλώνεται στον επεξεργασμένο επικοινωνιακό λόγο, περιλαμβάνοντας υψηλού βαθμού συμπυ­ κνωμένες συμβολικές αναπαραστάσεις με υπερ­ βολική ευελιξία και διαφοροποίηση από άτομο σε άτομο, Αν αντιμετωπίζουμε το σχηματισμό αυταπάτης μόνο ως αποτέλεσμα ψευδών αντιλή­ ψεων που για τον ένα ή τον άλλο λόγο δεν ελέγ­ χθηκαν ως προς τη σχέση τους με την πραγματι­ κότητα (δηλ. δεν συγκεκριμενοποιήθηκαν συσχετιζόμενες και αντιπαρατιθέμενες με αντίστοι­ χες και σχετικές εμπειρίες), τότε οφείλουμε να δούμε το σχηματισμό αυταπάτης ως μιαν ουσια­ στικά αρνητική ή ακόμη και παθολογική διεργα­ σία, όπως πράγματι είναι στην περίπτωση ορι­ σμένων ενηλίκων. Γενικά όμως, η τάση σχηματι­ σμού αυταπάτης μετά την ενηλικίωση δεν αποτε­ λεί δυσπροσαρμοστικό σύμπτωμα και εκδηλώνε­ ται συνήθως παροδικά σε καταστάσεις σωματι­ κής ή συναισθηματικής πίεσης. Μόνο όταν οι αυ­ ταπάτες αποκτήσουν σταθερή μορφή ως παραι­ σθήσεις ή οράματα, που δεν υπόκεινται στον διορθωτικό έλεγχο της πραγματικότητας, θα πρέπει να ανησυχούμε σοβαρά. Η σχέση της αυ­ ταπάτης με την παγιωμένη παραίσθηση μπορεί να συγκριθεί σε γενικές γραμμές με τη σχέση του μεταβατικού αντικειμένου προς το φετίχ. [...] Σ υ μ π έρ α σ μ α

ροσπάθησα να δώσω μιαν εικόνα του ασύλ­ ληπτου ξυπνήματος της ζωής του υγιούς νη­ πίου που συμβαίνει κατά το τελευταίο μισό του πρώτου χρόνου και εκδηλώνεται περισσότερο ή

Π

αφιερωμα/61

λιγότερο έντονα κατά το μεγαλύτερο μέρος του δεύτερου έτους. Πρόκειται για μια περίοδο διαρ­ κών ερεθιστικών εκπλήξεων, οι οποίες ισχυρο­ ποιούνται όταν υπάρχει επαρκής μητρική φροντί­ δα αλλά ενδέχεται να γίνουν τρομακτικές σε κα­ ταστάσεις επώδυνες και καταθλιπτικές. Το με­ ταβατικό αντικείμενο, που στηρίζεται στη θετική δυαδική σχέση της μητέρας και του εγώ, όταν α­ κόμη η διάκριση ανάμεσα στη μητέρα και το νή­ πιο δεν είναι σαφής, μπορεί να σύνεισφέρει πολ­ λαπλές επιβεβαιωτικές ψευδαισθήσεις και να ε­ δραιώσει, μ’ αυτό τον τρόπο, τη σταθερή αντίλη­ ψη και αξιολόγηση διαφόρων, άψυχων ή έμψυ­ χων, αντικειμένων. Πρόκειται, λοιπόν, για μια περίοδο διαρκών ανακαλύψεων, και οι αναζητή­ σεις της έχουν τόση δύναμη που ανοίγουν τον πε­ ριβάλλοντα και απροσδόκητο κόσμο. Αν όμως η μητέρα δεν είναι αρκετά καλή, ή αν το νήπιο έχει εξασθενήσει τόσο από τραυματισμούς, ασθένειες ή συγγενείς ανωμαλίες ώστε καμιά μητέρα να μη μπορεί να είναι αρκετά καλή, τότε ο ερεθισμός α­ πό το διευρυνόμενο περιβάλλον μπορεί ν’ αποτελέσει πεδίο τρομακτικής σύγκρουσης (αντανα­ κλώντας κυρίως τις ίδιες τις αγωνίες του παι­ διού) παρά ευκαιρία. Οι ψευδαισθήσεις τότε αντι­ στοιχούν στο συναίσθημα και ακόμη και το οι­ κείο γίνεται επώδυνο. Αυτό το γεγονός είναι ι­ διαίτερα φανερό στο παραλήρημα των μικρών παιδιών. Για το χαρισματικό παιδί όμως, αυτή η περίο­ δος μεταξύ ενός και δύο ετών μπορεί να το εξο­ πλίσει με τέτοιο πλούτο δυνατοτήτων για όσα έ­ χει στη διάθεσή του, ώστε να του επιτρέψει να διασκεδάσει κάποιες ασυνήθιστες ή φανταστικές αυταπάτες που χρησιμοποιεί σαν ένα ιδιαίτερο παιχνίδι, ή μπορεί να το οδηγήσει στην αξιοποίη­ ση κάποιου ιδιαίτερου αντικειμένου στη θέση του παιχνιδιού, αλλά - σε κάθε περίπτωση - σε κα­ ταστάσεις που διευρύνουν την ακτίνα των βε­ βαιωμένων εξερευνητικών αναζητήσεων ακόμη Σημειώσεις 1. Η στοματική σημασία του επιλεγμένου φετίχ ήταν προφανής στη χρησιμοποίηση ενός στηθόδεσμου, μιας πάνας και μιας σαλιάρας στις περιπτώσεις που αναφέρουν οι Wulff, Ε. Sterba και Idelsohn. Στην τελευταία περίπτωση, η χρήση μιας συγκεκριμένης σαλιάρας στις αρχές του δεύτερου έτους συ­ νοδευόταν από έντονες ρυθμικές κινήσεις του σώματος, ένα είδος χορού στα δάχτυλα των ποδιών. Τις κινήσεις αυτές, καθώς και τη μοναδική αυτή σαλιάρα, το μωρό αποκαλούσε «Χώπα». Ό τα ν ήταν τριών ετών χάθηκε η σαλιάρα, και

περισσότερο. Αυτό το γεγονός προωθεί με τη σει­ ρά του τη διεργασία ωρίμανσης που ήδη επιτελείται. Κατά την άποψή μου, κάθε πραγματικά καλ­ λιτεχνικό δημιούργημα στο οποίο φτάνει το προι­ κισμένο άτομο - και χρησιμοποιώ τον όρο «καλ­ λιτεχνικό» με την ευρεία έννοια - αντανακλά κατ’ αντιστοιχίαν την ύπαρξη κάποιας περαιτέ­ ρω διαδικασίας ωρίμανσης. Τέλος, ελπίζω ότι παρά τον συνοπτικό χαρα­ κτήρα της παρουσίασης, κατόρθωσα να υποδεί­ ξω τις καθοριστικές διαφορές του μεταβατικού αντικειμένου από το φετίχ. Πιστεύω επίσης ότι η έννοια του μεταβατικού αντικειμένου δεν θα πρέ­ πει να περιοριστεί στην κουβέρτα που παρέχει α­ σφάλεια και η οποία αποτελεί κοινοτοπία. Το με­ ταβατικό αντικείμενο, ό,τι κι αν είναι, αποτελεί το απτό σύμβολο μιας σχέσης η οποία μεταβάλ­ λεται. Για μερικά παιδιά μπορεί ν’ αποτελεί στοι­ χείο θλίψης. Είναι όμως σημαντικό για μια περίο­ δο και μια εν εξελίξει διαδικασία. Το γεγονός αυ­ τό αποκαλύπτεται καλύτερα από τον τρόπο που εγκαταλείπεται ή ατονεί κι εξαφανίζεται. Η απαλλαγή επιτυγχάνεται με δύο τρόπους που μπορεί να χρησιμοποιηθούν μεμονωμένα ή σε συνδυασμό. Ο πρώτος συνίσταται στη σμί­ κρυνση του μεταβατικού αντικειμένου μέχρις ότου απομείνει μόνο ένα μικρό τμήμα του, σαν υ­ πόμνηση, κάτι σαν πολιομοδίτικο απομεινάρι του παρελθόντος. Ο δεύτερος συνίσταται στην μετατροπή του σε παιχνίδι, ή σε συνεπή εσωτερι­ κά φαντασίωση που υπηρετεί σαν ανέγγιχτος συ­ νοδός στο κρεβάτι ή ενσωματώνεται στο ημερή­ σιο παιχνίδι. Μπορεί όμως και να αναζητήσει μια αντικειμενική αναπαράσταση σε μιαν άλλη δη­ μιουργική μορφή. Οι μεταβολές αυτές είναι δυνα­ τές μόνο από τα τέσσερα και μετά, όταν η ανά­ πτυξη του Εγώ είναι τέτοια που το παιδί έχει συ­ νειδητοποιήσει τη σκέψη του ως δική του, υπο­ κείμενη σε μεγάλο βαθμό στον δικό του έλεγχο. Αντίθετα, το φετίχ είναι προϊόν της ανάγκης για αποζημίωση εξαιτίας της εμμονής της ψευδαί­ σθησης μιας σωματικής αναπηρίας, η οποία μο­ νιμοποιείται μέσα από τη σύνδεσή της με συγκε­ κριμένες παράλληλες παρενοχλήσεις που εμπο­ δίζουν την συγκρότηση του εαυτού. Η υιοθέτηση του φετίχ επιτρέπει τη συνέχιση της διεργασίας αυτής, με κάποιο κόστος βέβαια. Μετάφραση: Γιάννης Π. Σκαρπέλος το παιδί άρχισε να «βρέχει» το στρώμα του. Η συνήθεια αυ­ τή συνεχίστηκε μέχρι που, στο τέταρτο έτος του, προσκολλήθηκε σ’ ένα νέο φετίχ, ένα μαντίλι. Δεν ήταν ανάγκη να είναι το ίδιο συγκεκριμένο μαντίλι, μόνο που έπρεπε να ανή­ κει στη μητέρα του και να διατηρεί κάπως το άρωμα της κολώνιας της. Είχε αντιδράσει έντονα στην απώλεια της σα­ λιάρας και τώρα φύλαγε με προσοχή το δεύτερο φετίχ του. Οι φωτογραφίες, που χρησιμοποιήθηκαν στο άρθρο αυτό, είναι από το βιβλίο της Μαρίας Αργυριάδη «η κούκλα», εκδ. Λούση Μπρατσιώτη.

62!αφιέρωμα

Ψυχαναλυτική βιβλιογραφία για τον φετιχισμό ABRAHAM KARL: «Psychoanalysis of a case of foot and corset fetishism» στο The Selected Papers o f Psychoanalysis, London, σσ. 125-138.

BAK E.C. (1953): «Fetishism», J.A .P .A . τ.1, σσ.

285-298.

BALINT M. (1935): «Α contribution on fetishism».

1.

J.Ps.,x. 16, σσ. 481-483.

BOULANGER, J.B. (1954): «Etude du complexe de castration chez un homosexuale fitichiste» (R. Candd. Psychoa., τ.1, σσ. 43-83.).

BUXBAUM E. (1960): «Hair pulling and fetishism», Phych. Study Child, τ. 15, σσ. 243-260.

CHASSEGUET-SMIRGEL J. (1984): «Reflections on fetishism», στο Creativity and Perversion, Free Associations Books, σσ. 79-88.

DADOUN ROGER (1970): «Le fitichisme dans le film d’horreur» στο Nouvelle d ’herue de Psychanalyse, vo 2, σσ. 227-247.

DICKES R. (1963): «Fetishistic behavior: A contribution to its complex development and significance» J.A .P .A . τ. 11, σσ. 303-330.

EPSTEIN A.N. (1960): «Fetishism», Journal Nervous and Mental Diseases, σσ. 107-119.

GARMA A. (1956): «The meaning and genesis of fetishism». International journal o f Psychoanalysis, x. 7, σσ. 414-415).

GREENACRE PHYLLIS (1953): «Certain relationships between fetishism and faulty developmpent of the body image». Psychoanalytic Study o f the Child, x. 8, σσ. 79-98.

(1955) «Further consideration regarding fetishism», P.S. Child, x. 10, σσ. 187-194.

(1964) «The fetish and the transitional object», P.S. Child, x. 24, σσ. 114-164.

GILLESPIE W.H. (1952): «Α contribution to the study of fetishism», I.J. Psychoanal., x. 33, σσ. 401-415.

(1964): «The prychoanalytic theory of sexual deviations with special reference to fetishism», στο The Pathology and Treatment o f Sexual Deviations,

London, ed I. Rosen Oxford University Press, σσ.

123-145.

GRANT V.W. (1953): «Α case study of fetishism», Journal o f Abnormal and Social Pathology, 1953, σσ.

142-148.

GRUNBERGER BELLA (1976): «Essai sur la fetichisme», Revue Francaise de Psychanalyse, x. 40, σσ. 235-264.

HUNTER D. (1954): «Object-relation-changes in the analysis of a fetishist», 1. J. Psychoanal., x. 35, σσ.

302- 312.

KATAN M. (1964): «Fetishism, splitting of the Ego and denice», I.J. Psychoanal., x. 45, σσ. 237-245.

KHAN M. MASUD R.: «Fetish, as negation of the self», στο βιβλίο Alienations in Perversion, σσ. 139-152.

KRONENGOLD E. και STERBA R. (1936): «Two cases of fetishism», Psychoanalytic Quarterly, x. 5, σσ.

63-70.

Me DOUGALL (1968): «Le spectateur anonyme, le complex d’Oedipe et la structure perverse», στο Inconscient, τ. 6, σσ. 36-58.

LACAN J. και GRANOFF V. (1956): «The Symbolic, the imaginary and the real», στο Perversions, ed S. Lorand και M. Balint, New York, Random House, σσ. 265-276.

LORAND S. (1930): «Fetishism in statu mascendi», Int. J. Psychoanal., x. 11, σσ. 419-424.

LUSSIEN A. (1982): «Les deviations du desir: Etude sur la fetichisme», Montreal.

MITTERLMANN (1955): «Motor patterns and genital behavior: Fetishism», P. Study, Child, x. 10, σσ.

241-263.

PARKIN ALAN (1963): «On fetishism», Int. J. Psychoanal., x. 44, σσ. 352-361.

PAYNE SYLVIA (1939): «Some obserations on the Ego development of the fetishist», Int. J. Psychoanal., x.

20, σσ. 161-170.

«The fetishist and his Ego» στο The Psychoanalytic Reader,'ed. Fliess R., London, Hogarth Press, σσ.

21-30.

PEABODY G.A, ROWE A.T. και WALL J.M. (1953): «Fetishism and Trasvestitism», J. Nerv. Mental Dis. x. 118, σσ. 161-170.

POUILLON J. (1975): Fetiches sans fdtichisme, ed.

Maspero, Paris.

PONTALIS J.B. «Objects du fitichisme», N. Rev.Psych., x. 2, σσ. 5-19.

ROMM M. (1949): «Some dynamics in fetishism», Psychoanalytic Quanterly, x. 18, σσ. 137-153.

ROSOLATO G. (1967): «Etude de perversions sexuelles a partir de fetichisme», στο Decir et la perversion, ed.

P. Autagnier-Spairani et al, σσ. 7-40.

SCHMIDEBERG M. (1956): «Deliquent acts as perversions and fetishes», Int. J. Psych, t. 37.

SOCARIDES GH. (1960): «The development of a fetishistic perversion», J.A .P .A .,x. 8.

SPERLING M. (I960): «Fetishism in children» Psychoanalytic Quanterly, τ. 33, σσ. 374-392.

SPIEGER N.T. (1967): «An infantile fetish and its persistence into young womanhood» T. S. Child, x.

22, σσ. 402-425.

STEWART S. (1972): «Quelques aspects theoriques du fetichisme» στο La sexualite perverse, ed Payot, Paris, σσ. 159-134.

WEIGH J. MARTIN (1981): «Το γλωσσικό φετιχιστικό αντικείμενο», ανακοίνωση στο «Σεξ και γλώ σσα», εκδ. Χατζηνικολή, σσ. 169-173.

WEISSMANN Ρ. (1957): «Some aspects of sexual activity in a fetishist», Psychoanalytic Quanterly, x. 26, σσ.

494-507.

WULFF M. (1946): «Fetishism and object choice in early childhood», Psychoanalytic Quarterly, x. 15, σσ.

450-471.

ZAVITSIANOS G. (1971): «Fetishism and exhibitionism in the female and their relationship to psychopathy and kleptomania», Int. J. Psychoanal.,x. 52, σσ.

297-305.

ZAVITSIANOS G. (1980): «The object in fetishism, homeovestism and transvestism», ελλ. μτφ. «Το αντι­ κείμενο στον φετιχισμό, στην ομοιοφυλενδυσία και στην παρενδυσία» στα Ψυχαναλυτικά Κείμενα, εκδ. Νεφέλη, 1990, σσ. 109-132.

VTF.K1P1K0

iT r M T O Y W " * '

* ΘΕΑΣ ΕΥΑΣ JL>Μ τ

r . , Z o ~ ·* ■ * * ”

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ Γ Κ Ο Β Ο Σ Τ Η

Μετάφραση:

γ ιω ρ γ ο ς π α π α δ ο γ ια ν ν η ς

KNUD Η. THOMSEN

ΚΑΜΠΑΝΑ της ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ η

(Μυθιστόρημα)

' Ητανε πάντα φυσικό για μας τους 'Ε λληνες να πεθαίνουμε από άγριο θάνατο, είπα ενθουσιασμένος, κάτι που δεν ένιω­ θα συχνά. Κανένας από τους ήρωές μας δεν ταπεινώθηκε, πεθαίνοντας στο κρεβάτι. Θα ητανε ντροπή για τους απογόνους.

— Είμαστε όμως Έ λ λη νες. Και όχι μό­ νο Έ λ λη νες, αλλά Μακεδόνες. Εμείς δεν ανεχόμαστε το σατανά να μας πατήσει. Να το θυμάσαι αυτό.

— Μα το θυμάμαι. Οι Μακεδόνες δεν αποφεύγουνε ποτέ τους κινδύνους. Πολλές φορές, για χάρη της ελευθερίας, πηγαίνουν ν’ ανταμώσουν το θάνατο με το κεφάλι ψηλά!

— Δραματική κατάσταση, αναστέναξε ο παπα-Κολκής, κι έβγαλε το σταυρό του.

— Ψυχραιμία, ακούστηκε η βροντερή φωνή του Χριστοφή που δε λογάριαζε τί­ ποτα. ' Αντε να τους δείξουμε τι αξίζουν οι Μακεδόνες.

— Και οι Αθηναίοι! συμπλήρωσα εγώ. Τότε έγινε κάτι. Το είδα στα μάτια των γυ­ ναικών, αλλά και των στρατιωτών και πρό­ σεξα, όπως προσέχει κανείς τη βροχή, που ξαλαφρώνει ξαφνικά ένα παραφορτωμένο σύννεφο. Ο αξιωματικός μ’ έβγαλε από το κάθισμα και χώθηκε μέσα. Το απόσπασμα συγκεντρωνόταν. Μηχανές κάνανε σαματά. Από την εκκλησία ξεχύθηκαν τα παιδιά. Η

εικόνα διαλύθηκε σε μικρά κομματάκια, που τα πήρε λες ο αέρας από τα μάτια μου. Έ νιω σ α πολύ κουρασμένος και σ τηρίχτη­ κα στο αυτοκίνητο. Είχε ξεκινήσει. Τη στιγμή που έπεφτα, μου φάνηκε πως άκουσα αγγέλους να ψέλνουν το «Ωσανά». Έ νιω θα σαν αργοναύτης που θ’ ακολου­ θούσε τον Ιάσωνα στην Κολχίδα για να κλέ­ ψουμε το «Χρυσόμαλλο Δέρας». Μόνο που το δικό μας ήτανε εξαιρετικά βαρύτερο και πολυτιμότερο. Ηταν η Ωσανά, η καμπάνα της Μακεδονίας! Το καμάρι της Μακεδονίας χαμήλωνε απίστευτα αργά κι όταν ο φακός φώτισε τα χείλη της, δάκρυα χαράς τρέξανε στα μά­ γουλα του παπα-Κολκή, που ανέπεμπε μια ευχαριστήρια προσευχή στις ουράνιες δυ­ νάμεις που βοηθήσανε.

— Γυρίζεις πίσω άλλος άνθρωπος, μου είπε ο Γάλος. Τώρα πια είσαι ένας από μας. Είσαι ένας Μακεδόνας.

• ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΛΕΝΤΗ < Ϊ7 | IiL ^

Μαυρομιχάλη 5, τηλ,36.23.553 106 79 ΑΘΗΝΑ

"... η τέχνη είναι ό,τι απέμεινε από τον Θεό” ΙΟ εχθρός του Ποιητή, Γιώργος Χειμώνας] ΓΙΟ Λ ΑΝ ΤΑΣ ΧΑ Τ ΖΗ : Έ λλη νες Ζωγράφοι-Ι9ος αιώνας. Έ λλη νες Ζωγράφοι-20ός αιώνας. Ιταλοί Ζωγράφοι 13ος-18ος αιώνας. Αθήνα, Κ έ δ ρ ο ς /Ο δ η γ ό ς για παιδιά, 1992.

πάρχουν βιβλία που προκαλούν βαθιά συγκίνηση όχι μόνο για τη σύλληψη της ιδέας αλλά και για την υλοποίησή της. Σ’ αυτή την κατηγορία ανήκουν τα τρία αυτά βιβλία της Γιολάντας Χατζή που ο εκδοτικός οίκος «Κέδρος» ονομάζει: «Οδηγός για Παιδιά», κι έχουν θέμα τη ζωγραφική. Στα δυο πρώτα της έργα καταπιάνεται με τους Έλληνες ζωγράφους, ενώ στο τελευταίο της έργο, έκδοση 1992, με τους Ιταλούς. Στην εισαγωγή του πρώτου της έργου μας πληροφορεί πώς ξεκί­ νησε η ίδεα της παρουσίασης των έργων αυτών. Η ιδέα αυτή ξεκί­ νησε «... από την ανάγκη να γνωρίσω στη μικρή μου κόρη τη ζω­ γραφική και το μαγικό της κόσμο.» Και από αυτή την προσωπική ανάγκη δημιουργήθηκε αυτή η εκλεκτή «παιδική σειρά». Τα εισα­ γωγικά στη λέξη «παιδική σειρά» οφείλονται στο γεγονός ότι τα έργα αυτά αν και γράφτηκαν για παιδιά, εντούτοις δεν περιορίζο­ νται σε ηλικία. Η ανάγνωσή τους είναι ένας περίπατος στην Πινα­ κοθήκη με οδηγό ένα φανταστικό δάσκαλο που αγαπά και γνωρί­ ζει το θέμα του. Μια αισθητική απόλαυση που χαρίζει αυτό που λέει ο Γ. Τσαρούχης στον πρόλογο του έργου «... το νόημα της τέ­ χνης». Η Γιολάντα Χατζή μια χαρισματική δασκάλα μάς οδηγεί α­ πό πίνακα σε πίνακα, καθοδηγεί τα μάτια μας, οξύνει την αντίλη­ ψη, μας βουλιάζει στον φανταστικό κόσμο της ζωγραφικής.

Υ

Σ

το πρώτο της έργο περιλαμβάνονται τα έργα εννέα Ελλήνων ζωγράφων του 19ου αιώνα: Θ. Βρυζάκη, Ν. Λύτρα, Ν. Γύζη, Κ. Βολανάκη, Γ. Ιακωβίδη, Σ. Σαββίδη, Π. Λεμπέση, Ν. Κουνελάκη, Π. Πανταζή, ενώ το δεύτερό της έργο περιέχει τους γνωστούς και αγαπημένους ζωγράφους μας: Κ. Παρθένη, Κ. Μαλέα, Γ. Γουναρόπουλο, Σ. Παπαλουκά, Γ. Μπουζιάνη, Φ. Κόντογλου, Γ. Τσαρούχη, Γ. Μόραλη, Ν. Χατζηκυριάκο-Γκίκα, Ν. Εγγονόπουλο, και Λ. Διαμαντόπουλο. Κάθε έργο συνοδεύεται από ένα μικρό βιογραφικό σημείωμα κι ακολουθεί σύντομο ερωτηματολόγιο όπου παρασύρει τον αναγνώ­ στη στην πιο προσεκτική παρατήρηση του έργου. Με την ανάλυση του θέματος και της τεχνικής του δημιουργού μάς μυεί σε κείνα τα στοιχεία που αποτελούν το έργο, του δίνουν την μοναδικότητά του

τ £χ ν η

68/επιλογη το κάνουν μεγάλο έργο τέχνης. Τα χρώματα, τα σχήματα, η κίνη­ ση ακόμη και ο σκοπός και συναισθηματική φόρτιση του Καλλιτέ­ χνη γίνονται θέμα παρατήρησης και αναγνώρισης. Συμπληρώνει δε την εκπαίδευση του «αναγνώστη» με ένα μικρό διαγωνισμό σε μορφή παιχνιδιού. Πίνακες με μεγεθυμένες λεπτομέρειες δίνονται στο τέλος του βιβλίου προς αναγνώριση τίτλου και καλλιτέχνη. Έ ­ τσι ο «μαθητής» εμβαθύνει και στην τεχνοτροπία του δημιουργού και αντιλαμβάνεται τις χαρακτηριστικές διαφορές ανάμεσά τους. ο τρίτο της έργο, της ίδιας σειράς, ασχολείται με τους Ιταλούς Ζωγράφους που τους χωρίζει στις τρεις σημαντικές εποχές της Ιταλικής Τέχνης. Μ εσ α ίω να : Τσιμάμπουε, Τζιότο, Α. Αορεντζέτι, Σ. Μαρτίνι, Φρα Αντζέλικο, Πιζανέλο, Π. Ουτσέλο - Α ­ ν α γέν ν η σ η : Πιέρο Ντελα Φραντσέσκα, Α. Μαντένια, Αντονέλο Ντα Μεσσίνα, Τζιοβάνι Μπελίνι, Σ. Μποτιτσέλι, Λεονάρντο Ντα Βίτσι, Μιχαήλ Ά γγελος, Μπουοναρότι, Τζιορτζιόνε, Ραφαήλ, Τιτσιάνο, Β. Καρπάτσιο, μια παρένθεση στον Μανιερισμό με τους δυο καλλιτέχνες Τζάκομπο Ποντόρμο, και Μπροντζίνο και στην επ ο χ ή του Μ π α ρ ό κ με τους: Τζάκομπο Τιντορέτο, Βερονέζεμ Καραβάτζιο και Τζιοβάνι Μπατίστα Τιεπόλο. Το βιβλίο εκτός από τα μικρά διαγωνίσματα, περιλαμβάνει Γλωσσολόγιο και το καταπληκτικό της Χρονολόγιο, όπου δίνο­ νται τα γεγονότα κλειδιά της Δυτικής Ευρώπης και του Ελληνι­ σμού από τον 12ο αιώνα μέχρι και 17ο. Η απλότητα αλλά, παράλληλα, η σοβαρή παρουσίαση του κάθε έργου, η ξεκούραστη και σχεδόν τρυφερή διείσδυση σε κάθε πίνα­ κα είναι η τεράστια επιτυχία της συγγραφέως. Είναι δε ευτύχημα που το έργο σε φωτογραφία και εκτύπωση προβάλλεται σε μια έξο­ χη έκδοση. Ένας πραγματικός θησαυρός για κάθε σπίτι.

Τ

ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΛΑΛΑ-ΚΡΙΣΤ

όταν σε δυναστεύει το παρελθόν ΓΎ~\

ΓΕΡ. ΛΥ Κ ΙΑ Ρ Α Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ : Ραγισμένο ταμπούρλο. Θεσσαλονίκη, 1991. Σελ. 30

τις αποχρώσεις μιας οδυνηρής μνήμης, θεσποποιημένης ποιη­ τικά, άδεται άπαλα και τρυφερά η ανθρώπινη οδύνη χωρισμέ­ νη από τη χαρά. Έ τσι η οδύνη για τον κύκλο των ποιητών που συ­ στεγάζονται στο περιοδικό «Σημειώσεις» μοιάζει να διεκδικεί ένα συνεχές παρόν. Καθώς,λοιπόν, η οδύνη θεσμοποιείται, αίρει και υπερβαίνει το καταγωγικό της στίγμα, αφού γίνεται στιχουργική και ταυτόχρονα ξεγίνεται από οδύνη για να αφομοιωθεί στη χαρά της γραφής. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, σ’ αυτήν την κίνηση, η στιχουργική του Γερ. Λυκιαρδόπουλου διατηρεί σε μια διάρκεια 15 ετών το στίγμα της. Δέκα πέντε χρόνια (1966) μεσολάβησαν για την παρουσίαση εκείνης της δύναμης που διαμόρφωσε και χάλκευσε τον ποιητικό - και όχι μόνο - δρόμο του ποιητή. Και άλλα τόσα και πλέον χρόνια στο μακρινό παρελθόν, συνέβη εκείνο που καθιστά «ανεύ­ θυνη», την ύπαρξη και «υπεύθυνη» την ιστορία, τις δομές, τις ιδεο­ λογίες κ.ά.:

Σ

ποι %

επιλογη/69 «μια μάχη που άλλοι δώσανε και χάσανε για σένα» Έ τσι το ρίγος που διατρέχει τη συλλογή εστιάζεται σ’ ένα πα­ ρελθόν, σε μια απουσία. Το παρόν ούτε δοκιμάζεται ούτε αντιμε­ τωπίζεται αφού παραμένει άμεσα εξαρτώμενο: «Μα που είναι οι μέρες που στις φλέβες τους κυλούσαν άνεμοι χτεσινοί αυριανά ποιήματα». Ό λα του βίου και της σκέψης του ποιητή φαίνεται να ’χουν καταλήξει εκεί στο παρελθόν, στο βαθμό μηδέν. Και αυτό το μηδέν είναι που ενεργοποιείται για να κάνει αισθητό το μοιραίο της κάθε κίνησης: «δρόμοι που ’θα φερναν στο μέλλον δρόμοι που τέλειωσαν» ’ αυτή την πίστη παρούσα περιστρέφεται ο ποιητής και σήμε­ ρα ως διανοούμενος καθώς μεθερμηνεύεται σχολιάζοντας την επικαιρότητα: «Γιατί ό,τι οραματίζεται ως μέλλον έχει τις ρί­ ζες του στο παρελθόν πραγματικό είτε φανταστικό» («Σημειώ­ σεις», τ. 37). Μέσω αυτού, ο ποιητικός λόγος, κατακλύζεται από το ρυθμό της απουσίας και του παρελθόντος, ρυθμός που καθορίζει και πε­ ριέχει τα όποια νοήματα προσλαμβάνουμε. Έ τσι η εικονοποιία της παρούσας εποχής αναπτύσσεται μέσω μιας υποτέλειας στο πα­ ρελθόν. Οι ποικίλες αναφορές σε ποιητικές, όπως του Σεφέρη και του Ελύτη, σημαδεύουν και συγκαθορίζουν τον κεντρικό άξονα που θυ­ μίζει Καρυωτακικό απόηχο. Και ιδού η συνεργία μιας Ελυτικής α­ τμόσφαιρας να αφήνει ανοιχτό το ερώτημα της επίδρασης και επαναδιατύπωσης:

Μ

«Κυμάτισε στα βλέφαρα ο ήσυχος λυγμός όταν η μέρα ράγισε και βούλιαξε το φως» Διατηρώντας και αναπτύσσοντας μια θεολογία του παρελθό­ ντος η συλλογή γίνεται εγκεφαλική μέσω μιας «πραγματικής ή φα­ νταστικής» συγκίνησης. Και η περιπέτεια της ποιητικής σκέψης σταματά από εκεί που άρχισε, αφήνοντας το θείο παρελθόν να ε­ ξαφανίζει κάθε συλλογισμό και άνοιγμα: «άνεμοι χτεσινοί αυριανά ποιήματα» Καθώς, λοιπόν, η άρνηση του παρόντος, της καθημερινότητας, έχει συντελεσθεί, η ποίηση διατηρείται σε σχέση με το παρελθόν και εξασφαλίζεται αισθητικά μέσω ενός καλοδιατυπωμένου λόγου. Τα οράματα που βυθίζονται στο κενό, ποιες ερμηνευτικές ανά­ γκες απαιτούν δια τη διάσωση και διαιώνισή τους; Μεταξύ των άλ­ λων μια ποιητική θεολογία που βυθίζεται στον αγώνα της παρου­ σίας τών μέσων των στίχων. Έστω και αν αυτά «εξαφανίστηκαν» πριν φθάσουμε: «όταν ήρθαμε υποχωρούσαν τα μεγάλα οράματα αποδεκατισμένα» όλη την αργοπορία, αυτά, τα αποδεκατισμένα οράματα, στιγματίζουν και εγκλείουν την ύπαρξη ακινητοποιώντας την Π αρ’

Μ ΑΡΙΑ ΝΤΕ ΣΙΜΟΝΕ: Country music. Μετ. Α γ ­ γελική Ξύδη. Αθήνα, Στάχυ, 1992. Σελ. 253. Για το ευρύ κοινό στην Ελλάδα, μουσική country δεν υπάρχει: είναι τα «καουμπόικα» (;), ο μουσικός ε­ πίλογος του Λούκι Λουκ κι ό,τι συ­ νοδεύει τα γουέστερν με κιθάρες. Για τους ακραιφνείς οπαδούς της παραδοσιακής αριστερός, η country είναι η μουσική των λευκών ρατσιστών, ή, στην καλύτερη περί­ πτωση, μέρος του αμερικανικού kitsch, η Ντόλι Πάρτον κι ο Κένι Ρότζερς. Άλλωστε, ποιος ενδιαφέρεται για τη λαϊκή μουσική μιας χώ­ ρας που κατηγορείται - ευλόγως, αν κα| ασυναρτήτως - για πολιτι­ στικό ιμπεριαλισμό: κανείς δεν ενδιαφέρεται. Υπάρχει πλήθος προϊό­ ντων της αμερικανικής βιομηχανίας πο υ επισκιάζουν όλο το φάσμα της λαϊκής μουσικής από την Old-Time music ως το bluegrass και τον ήχο του Νάσβιλ. Επιπλέον, τα συγκρο­ τήματα του country rock δεν έχουν πια την απήχηση που είχαν, αν εί­ χαν: οι Nitty Gritty Dirt Band έχουν πια ξεχαστεί όπως και το γεγονός ότι οι συναυλίες των Grateful Dead άρχιζαν πάντα με country και bluegrass. Εδώ, ο Μαριάνο ντε Σιμόνε εξετά­ ζει την ιστορική διαδρομή, την εξέ­ λιξη και τη φύση αυτής της τόσο ποικίλης μουσικής από τις ευρωε τ

70/επιλογη σε μια σχολαστική και θεολογική έκφραση. Επίσης αποκτούν α­ πολογητές με πρωταρχικό καθήκον τη συνεχή υπόμνηση της α­ πουσίας που ακυρώνει το παρόν: «Τα οράματά μου αράζουνε στα γόνατά σου μικρά ναυάγια που διψούν της άμμου φιλί προσπάθειες που τέλειωσαν λιωμένη μουσική λιωμένα δάχτυλα κρυμμένα στα μαλλιά σου» Και όμως, παρ’όλες τις παρατηρήσεις, ο ποιητικός λόγος του Γερ. Λυκιαρδόπουλου γονιμοποιεί αριστοτεχνικά στιχουργικές αρ­ θρώνοντας μια παρούσα ποίηση που παραπαίει μεταξύ εξομολόγη­ σης και ωραιοπάθειας. Συνθέτει και αποτυπώνει το στίγμα του τό­ σο λυρικά όσο και στοχαστικά, γεγονός που δεν επιτρέπει ν’ ανθί­ σει ούτε η ευφορία ούτε η απόρριψη. Η ικανότητα του ποιητή να εκφράζει συγκρατημένα και συγκρο­ τημένα τη ζωική του ορμή τον καθιστά ένοχο και για επόμενα κρι­ τικά βήματα. Βήματα που θα ξεχωρίζουν από τη διδαχτική ωραιοπάθεια ενός λόγου που περιπλανάται σε μια τροχιά τεχνικοποίησης και διαφήμισης των ποιητών: «Ο.... με τα τελευταία του ποιή­ ματα, επιχειρεί να βγάλει την ποίηση και την ποιητική γλώσσα από το χάος μιας σουρεαλίζουσας, μα καθόλου σουρεαλιστικής γρα­ φής» («Πολίτης», τ. 115) Παρόμοιες βεβαιότητες γεννούν αφόρητη καταπίεση καθώς εν­ θρονίζουν ιεραρχημένες κλίμακες για τους ποιητές, υποτάσσοντας στην πειθώ του «Λόγου» όποια σκέψη πάει να βγει και να ειπωθεί. Το αποσταγματικό νόημα της συλλογής περιπλανάται ανάμεσα σε στίχους επακριβώς ρυθμισμένους ώστε να εκδηλώνεται πειστι­ κά το θεμέλιό της. Έτσι οι στίχοι γίνονται μια δύναμη, μια γεννή­ τρια, που παράγει εικόνες, προβάλλοντας εκείνο που εκδηλώνεται εξουσιαστικά ως νόημα και απολαυστικά ως στιχουργική: «πέρασε το μαχαίρι πάνω α π ’ τη ζωή μας ο ίσκιος που ’στάζε απ’ τη κόψη του ήπιε σιγά-σιγά όλο τον ουρανό μαύρισε το τραγούδι» όποια αισθητική επάρκεια, άραγε, ισορροπεί μια ανεπάρκεια νοήματος, μια βάναυση απόρριψη του παρόντος; Ή αισθητι­ κή και παρελθόν, χρησιμοποιούν την επίδρασή τους εκδικητικά απωθώντας εκείνο που έπεται μέσα σ ’ αυτό που προηγείται; Τί να σημαίνει η συντήρηση του παρελθόντος, η διατήρησή του στο πα­ ρόν χωρίς να αποσύρεται στις σκιές του; Να σημαίνει μια εκκρε­ μότητα αποσαφήνισης, να δηλώνει μυστικά που συνεχώς πολλαπλασιάζονται, ή μια εύκολη λύση για δύσκολες εποχές; Καθώς αποκαλύπτεται η εν κινήσει ακινησία της ύστατης εμπει­ ρίας στη διατυπούμενη εξέγερσή, της να γίνει στιχουργικό νόημα. Φορτισμένος ο ποιητής με το δώρο μιας κοσμογονικής έκρηξης (αποδεκατισμένα οράματα), εκφορτίζεται ποιητικά ενάντια σε μια τάξη πραγμάτων:

Η

«σβήνουνε τη φωνή τους και πεθαίνουν φρόνιμα» Ισχυροποιώντας και μονοπολώντας την επίδρασή τους «οι α­ μαρτίες γονέων» σημαδεύουν και δεσμεύουν τα όρια ενός νοήμα­ τος. Δηλαδή «παιδεύουν» κάθε σκέψη, κάθε αίσθηση και κάθε προβολή του παρόντος. Και ιδού οι στίχοι-τέκνα μιας ποιητικήςμητέρας που προσδιορίζει παρελθόν και παρόν: «οι λέξεις που ’βάζαν φωτιά γίνονται πάλι λέξεις»

=10) παϊκές απαρχές της μέχρι το τελευ­ ταίο στάδιο της μετουσίωσής της στο Νέο Κόσμο. Όντας ο ίδιος μουσικός (μεταξύ άλλων παίζει πεντάχορδο μπάντζο) έχει συλλέξει όλο το απαραίτητο υ­ λικό που φωτίζει την αμερικανική κουλτούρα από τον 17ο αιώνα μέ­ χρι σήμερα, με επίκεντρο τη μουσι­ κή country, απόσταγμα του melting pot στη δίνη των ταξικών συγ­ κρούσεων. Το βιβλίο είναι το αποτέλεσμα της προσέγγισης του ντε Σιμόνε σ' έναν ολόκληρο πολιτισμό: μέσα απ ό τα ιδιώματα της αμερικανικής λαϊκής μουσικής στην ευρύτερη περιοχή των Απαλλαχίων, που ξεχώρισαν κάτω απ ό την επίδραση της πολιτι­ κής και της γεωγραφίας, ξεδιπλώ­ νεται η Αμερική: η Αμερική των ορεσείβιων, των μαύρων, των παρα­ σκευαστών παράνομου ουίσκι, των θαμώνων των honky tonks, των χο­ ρευτών του σουίνγκ, των επιγόνων του Χανκ Γουίλιαμς στις λαϊκές μπάντες. Η ιστορία της country είναι η εικό­ να ενός κατακερματισμένου έθνους που ενώνεται στη βάση των κοινών αξιών, πο υ ταλαντεύονται ανάμεσα στον οργανικού τύπου συντηρητι­ σμό και τον αφελή αμοραλισμό. Το βιβλίο του Μαριάνο ντε Σιμόνε α­ πευθύνεται σε όσους ενδιαφέρσνται για την αμερικανική μυθολογία και τη βαθιά της ρωγμή: δεν πρόκει­ ται ούτε για μια ακόμη καταγγελία, ούτε για μια απολογία - στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα βιβλίο Ιστορίας.

ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ

επιλογη/71 « Οσοι επέζησαν δεν έχουν τίποτα να μας διδάξουν» «Χτες ακόμα ήμαστ’ έτοιμοι να πεθάνουμε μαζί τους σήμερα ζούμε κοιτώντας το ρολόι» Και το παρελθόν τους ως μητέρα-τροφός χτίζει στίχο-στίχο τη σκέψη μιας μηχανικής διάστασης, η οποία ικανοποιεί τη ματαιοδοξία της ματαιόπονης ευαισθησίας εκείνων που ήταν προορισμέ­ νοι «για τα ωραία και μεγάλα έργα», αλλά το αστάθμιτο «η άδικη αυτή σου τύχη/ενθάρρυνση κι επιτυχία να σε αρνείται». ΧΡΗΣΤΟΣ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ

ο παράδοξος κηπουρός των ελληνικών αισθημάτων r~c~\ ΒΑ ΣΙΛ Η Μ Π Ο ΥΤΟ Υ: Γυναίκες στα πάρκα. Διηγήματα. Αθήνα, Κ α σ τ α ν ιώ τ η ς , 1992. Σελ. 125.

το προηγούμενο βιβλίο του Βασίλη Μπούτου, το μυθιστόρημα Ο Ιωάννης Μαρία του φθινοπώρου, (Καστανιώτης 1990), ο ήρωας - ονόματι Ιωάννης Μαρία - θα καταλύσει σε λαϊκό ξενο­ δοχείο· σκοπός του είναι να απελευθερώσει την Περσεφόνη από τα παλάτια του Ά δη, αλλά για να το πετύχει χρειάζεται την ομορφιά, την ομορφιά της Ά ντας. Η πλοκή και ο μύθος της ιστορίας υπεν­ θυμίζουν «την τραγική παρουσία του παράλογου στον ορθολογι­ στικά δομημένο κόσμο, το ρόλο της ομορφιάς, του Θεού και του Έρωτα στη ζωή του Νεοέλληνα που εξακολουθεί να παραμένει πα­ γανιστής και ειδωλολάτρης, παρά τη Χριστιανική κατήχηση». Στο καινούριο βιβλίο του Βασίλη Μπούτου περιλαμβάνονται 24 σύντο­ μα διηγήματα, δεκαπέντε από τα οποία δημοσιεύονται σε δεύτερη έκδοση και αποτελούν οριστική επιλογή από τα είκοσι οχτώ της πρώτης συλλογής διηγημάτων του συγγραφέα, η οποία είχε τον τί­ τλο Χειρονομίες ντροπής (Σιγαρέτα, 1986). Κοινός τόπος όλων αυτών των διηγημάτων είναι η αφήγηση της ομορφιάς, το λαμπρό σώμα της οποίας αποτελούν τόσο αυτά που αγγίζουμε και βλέπουμε στο σκληρό παρόν (ένα ψυχιατρείο στην Κέρκυρα που ετοιμάζεται να γιορτάσει, ένας κηπουρός νεκροτα­ φείου των Αθηνών, η Ζάιντα, οι άγγελοι της Συγγρού), όσο και μορφές της παράδοσης, αρχαίας, χριστιανικής και βυζαντινής, ό­ πως αυτή μεταφέρεται και σαρκώνεται με παράδοξο, πάντοτε, τρόπο (η φιλοξενία του Ιησού, Γένεσις, Θεσσαλονίκη, η Αγία Μα­ ρία των Φαιάκων).

Σ

ια τον συγγραφέα, ωστόσο, οι διακρίσεις αυτές δεν φαίνεται να είναι και τόσο πειστικές ή, έστω, απαραίτητες, μια που όπως ο ίδιος υποδηλώνει το ωραιότερο διήγημα της συλλογής (Κη­ πουρός, σελ. 48-53): «Η φαντασία μου, αυτή με οδηγεί σε άλλους κόσμους, ανθρώπους, πρόσωπα, γεγονότα. Ο πολιτισμός που με περιβάλλει δεν είναι χριστιανικός ούτε εθνικός ή, μάλλον, και τα δυο είναι. Είναι πολιτισμός παράδοξα λαμπρός. Έ χει όλα τα στοι­

Γ

72!επιλογή χεία εκείνα που με κάνουν πολίτη περήφανο για το γεγονός ότι τον ζω και τον υπηρετώ». Για να αποφευχθούν όι παρεξηγήσεις, επισημαίνει ακόμη πως δεν είναι νεκρόφιλος· οι λαμπροί τάφοι, φτωχών αλλά και ένδοξων ανθρώπων, τον συγκινούν. Ομολογεί, εντούτοις, ότι το μέρος όπου αγαπά περισσότερο να δουλεύει βρίσκεται στην αρχαία πλευρά του νεκροταφείου, εκεί όπου κείτονται θαμμένα υπέροχα σώματα· ομολογεί, ακόμη, και τον βαθύτερο πόθο του. Ξέρω πως ο ύπνος των νεκρών είναι ιερός, μα ξέρω - κρυφός μου πόθος είναι - ότι, αν σηκωθούν, τα δροσερά τους νιάτα, τα απείραχτα απ’ τον θάνατο, πάλι θ’ αντικρίσω. Κάποτε θα το κάνω, δηλαδή θα τους ξυπνήσω όλους. Εγώ ο κηπουρός θα επαναφέρω την ομορφιά στη γη». Παραδοξολογίες, θα πείτε· ίσως για κάποιους και έμμονες ιδέες ή και ιδεοληψίες· το βέβαιον είναι πως η αφήγηση του Βασίλη Μπούτου κερδίζει με την ειλικρίνεια, τα άψογα ελληνικά της (πα­ λιά και νέα), τη σύζευξη του ρεαλιστικού με το μυθοπλαστικό, την άνετη ύφανση ουσιών που σε άλλους πεζογράφους θα ξέφτιζε σε η­ θογραφία ή λυρικό ξέσπασμα του εγώ. α διηγήματά του σύντομα, εύκαμπτα, μυθικά, ευρηματικά και Τ - κυρίως - τελεσίδικα, ανταλλάσσουν αποθέματα εμπει­ ριών για τα οποία το μάτι και η ψυχή του αναγνώστη χρειάζονται «κουμάντο γερό», γραμματολογικό ενδιαφέρον, ψάξιμο της παρά­ δοσης, κοινωνιολογικό μεράκι για τις συμπεριφορές που εγκλωβί­ ζονται στη «Βιογραφία» ή στη «Δήμητρα της Ομόνοιας», γλωσσι­ κή εξοικείωση με τις τεχνικές ενός ιδιότυπου, υπερρεαλίζοντος νε­ οκλασικισμού. Δείγματος χάριν, τα δυο αποσπάσματα που ακο­ λουθούν: «Η νεκροφόρα ολοφώτιστη, στολισμένη με λουλούδια, μετέφερε τη σορό του και πίσω ακολουθούσαν η μάνα του, μια μακρινή ξαδέρφη του, ένας στρατιώτης, ο πρίγκηπας της Τραπεζούντος Μι­ χαήλ Β', οι στρατιές των πεινασμένων της πόλης, μια γριά πόρνη και η Ζάιντα, χήρα όλων των ανδρών που πέθαιναν». (Ζάιντα, σελ.

37). Εδώ μέσα υπάρχουν τάφοι λαμπροί, φτωχών ανθρώπων, πολεμι­ στών ξένων χωρών, ενός ιερέως, του στρατηγού Αινιάν, άλλων φυ­ λών και του νικητή των Ολυμπιακών Αγώνων. Ο χαμένος ορειβά­ της της Πίνδου εδώ έχει το κενοτάφιό του. Γυναικών τάφοι υπάρ­ χουν και του Αγίου Νικοδήμου. Απ’ το Κωσταλέξι εδώ τους θά­ βουν οριστικά, αφού χρόνια πριν τους έχουν θαμμένους σε υπόγεια σκοτεινά. Την Ελένη είδα προ ημερών να παίζει φλιπεράκια στο νοσοκομείο της Ερυθρός Ημισελήνου στην οδό Χέυδεν, αφού βγή­ κε απ’ τη μονάδα εντατικής παρακολούθησης» (Κηπουρός, σελ.

49). ΑΝΤΩΝΗΣ ΚΑΛΦΑΣ

ΙΓΝ Α ΤΗ Χ Ο Υ Β Α Ρ Δ Α : Η αγρότισσα και άλλα ποιήματα. Θ εσσαλονίκη, Β α λ ε ν τ ίν η , 1992: Σελ.

40.

Δεν θα μπορούσε κανείς να ισχυρισθεί ότι ο κύριος Χουβαρδάς ανεκάλυψε την πυρίτιδα. Η ποίησή του ελεύθερη και χωρίς οποιεσδήποτε προεκτάσεις, σε σχεδόν αφη­ γηματικό ύφος, μας παρουσιάζει τις ερωτικές προσεγγίσεις του ποι­ ητή, έτσι Καθώς κινείται με μεγάλη ευχέρεια υπό ερωιικό είδωλο σε ε­ ρωτικό είδωλο. Η γραφή του κυ­ ρίου Χουβαρδά δεν ξεφεύγει από το ρυθμό της καθημερινής κουβέντας και δεν ζητά την ανάταση. Απλά και μόνο λειτουργεί σαν καταγραφή προσωπικών συναισθημάτων και εντυπώσεων και οι στίχοι του έχουν προσχηματικό χαρακτήρα, ώστε να μπορεί να εκφράσει τις μνήμες του από τις γυναίκες που γνώρισε. Βέ­ βαια, δεν λείπουν η τρυφερότητα και κάποιοι αισθαντικοί τόνοι, όμως το αποτέλεσμα είναι αντιστρόφως ανάλογο του εγχειρήματος. Το ποί­ ημα «Το Λοΰμπεν Καφενείο», υπό άλλες συνθήκες, θα μπορούσε να γίνει ιδεολογικό σημείο αναφοράς. Δεν γίνεται, όμως, και παραμένει α­ πλή βιωματική καταγραφή. Ό σ ο για τα «Μια πρωτοετής φοιτήτρια» και «Στο Κολυμβητήριο», ουδείς θα τα κατέτασσε σοβαρά στο ποιητικό

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

δελτιο/73

δελ 1ο

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Ε­ στίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό του ο­ ποίου ευχαριστούμε θερμά. Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βι­ βλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία.

^ IJ ν

-

1Γ 1 ν

Τ

21 Οκτωβρίου 3 Νοεμβρίου 1992

» ^ 1 1 ^

1

γ ρ α φ ικό

ΣΕ ΚΑΘΕ κατηγορία βιβλίων προηγούνται αλ­ φαβητικά οι Έλληνες συγγραφείς και ακολου­ θούν οι ξένοι.

301

Επιμέλεια: Έ φη Απάκη

Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα με το ελληνικό αλφάβητο. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα. ΓΙΑ ΤΗΝ ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλνουν έγκαιρα τις καινούριες εκδόσεις τους.

ΦΙΛ ΟΣΟ ΦΙΑ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Γ ενικά

Εφαρμοσμένη μυχολογία

LEIBNIZ G.W. Μεταφυσική πραγματεία. Εισ.-μετ.σχόλ. Π. Κάίμάκης. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1992. Σελ. 185. Δρχ. 1245.

ΒΑΙΔΑΚΗΣ Ν. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Θέματα μυχοθεραπείας της συμπεριφοράς. Τόμος Α'. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1992. Σελ. 258. Δρχ. 2600.

ΦΕΡΓΚΥΣΟΝ Μ. Η συνωμοσία του Υδροχόου. Μετ. Σ. Μάνδρος. Αθήνα, Κάλβος. Σελ. 562. Δρχ. 4680.

ΝΤΟΛΤΟ Φ. Σεμινάριο μυχανάλυσης παιδιών. Τό­ μος Β'. Μετ. Ε. Κούκη. Αθήνα, Εστία, 1992. Σελ.

273. Δρχ. 2500.

Αποκρυφισμός

HAY L.L. Μεταμορφώστε τη ζωή σας. Μετ. X. Κο­ ντοθεοδώρου. Αθήνα, Success Dynamics. Σελ.

292. Δρχ. 2080.

BURCKHARDT Τ. Παραδοσιακή κοσμολογία και σύγχρονη επιστήμη. Μετ. Π. Σουλτάνης. Αθήνα, Πεμπτουσία, 1992. Σελ. 71. Δρχ. 2100. ΟΣΣΟ. Ο καινούριος άνθρωπος. Μετ. Μα Άναντ Νισίμα. Αθήνα, Rebel, 1992. Σελ. 356. Δρχ. 3120.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ Γ ενικά Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια. Τόμος 21ος. Οι θρησκείες. Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1992. Σελ. 436. Δρχ. 8700.

74/δελτίο Ιερά κείμενα

Λαογραφία

ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ Β. Ερμηνεία των τεσσάρων Ευαγγε­ λίων. Αδήνα, Δημιουργία, 1992. Σελ. 830. Δρχ.

8320.

ΚΕΦΑΛΑΗΝΙΑΔΗΣ Ν.Α. Η λαϊκή μούσα στους ε­ θνικούς πολέμους μας. Αθήνα, Φιλιππότης, 1992. Σι-λ. 254. Δρχ, 2600.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Κοινωνιολογία

Εκπαίδευση

ΣΥΜΕΩΝΙΔΟΥ X. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Κοινωνικοοικονομικοί προσδιορισπκοί παράγοντες της γονι­ μότητας στην Ελλάδα. Τόμος Α'. Εδνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, 1992. Σελ. 289.

ΠΟΣΛΑΝΙΕΚ Κ. Να δώσουμε στα παιδιά την όρεξη για διάβασμα. Απόδ. Σ. Αθήνη. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 208. Δρχ. 2600.

Πολιτική ΚΙΤΡΟΜΙΛΙΔΗΣ Π.Μ. Πολιτικοί στοχαστές των νεοτέρων χρόνων. Β' έκδοση. Αθήνα, Γνώση, 1992. Σελ.

228. Δρχ. 2910. ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Μ.Γ. Πολιτική συγκρότη­ ση και προεδρικές εκλογές στις Ηνωμένες Πολι­ τείες. Αδήνα, Εστία, 1992. Σελ. 132. Δρχ. 1200. ΤΣΟΤΣΑΝΗΣ Μ. Συνθήκη του Μάαστριχτ. Ελληνική Ομοσπονδία Σύγχρονης Τεχνολογίας. Σελ. 259. Δρχ. 3120. Οικονομία ΕΞΑΡΧΟΣ Γ.Σ. Δρόμοι ανάπτυξης. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1992. Σελ. 270. Δρχ. 2600. ΚΟΥΓΕΑΣ Ν.Δ. Η τιμή του συναλλάγματος και η νο­ μισματική πολιτική στην Ελλάδα (1843-1879). Αθή­ να, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1992. Σελ. 408. ΠΑΝΙΤΣΙΔΗΣ Γ. Προσεγγίσεις στην ταξική δομή της αγροτικής οικονομίας μας. Αθήνα, Σύγχρονη Επο­ χή, 1992. Σελ. 322. Δρχ. 2600. ΣΦΑΚΙΑΝΟΣ Κ.Γ. - ΣΦΑΚΙΑΝΟΣ Γ.Κ. Πολιτική οι­ κονομία. Αθήνα, «Interbooks», 1992. Σελ. 270. Δρχ.

3850. Επικοινωνίες ΣΑΡΡΗΣ Ν. Ελληνική κοινωνία και τηλεόραση. Τό­ μοι Α' + Β'. Αδήνα, Γόρδιος, 1992. Σελ. 318 + 266. Δρχ. 5200 (οι δύο τόμοι).

ΓΛΩΣΣΑ Γ ενικά ΛΙΑΝΤΙΝΗΣ Δ. Τα ελληνικά. Αθήνα, Βιβλιογονία, 1992. Σελ. 232. ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Βιολογία ΜΟΛΦΕΤΑΣ Σ.-ΛΕΩΝΙΔΑΣ Ε. Βιολογία. Τόμος Α'. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ. 158. Δρχ.

4160. ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Ηλεκτρονική FRANKEL R. Clipper S. 01. Μετ. Σ. Γκίκας. Αθήνα, Anubis, 1992. Σελ. 188. Δρχ. 2100. ΤΕΧΝΕΣ Αρχιτεκτονική ΚΑΑΟΓΗΡΟΥ Ν.Σ. Αρχιτεκτονική και πολεοδομία στη μεταπολεμική Θεσσαλονίκη. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης. Σελ. 109. Δρχ. 2900. Ζωγραφική LIANO I.G. DE. Νταλί. Μετ. Η. Διαμαντούρου. Α­ θήνα, Γκοβόστης, 1992. Σελ. 141. Δρχ. 7280 Μουσική ΚΑΜΠΑΝΑΣ Γ. Θεωρία της μουσικής σημειογρα­ φίας. Τόμος Β'. Αθήνα, Καστανιώτης, 1992. Σελ.

185. Δρχ. 3120.

δελτιο/75 ΜΠΙΚΟΣ Γ.Δ. Πλήρης μέθοδος αρμονίου. Αθήνα, Ερμηνευτική, 1992. Σελ. 133. Δρχ. 2600.

Πεζογραφία

ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ

Βραβευμένες ιστορίες. Ανθολογία επιστημονικής φαντασίας. Μετ. Τ. Αλεπάκος. Αθήνα, Parsec, 1992. Σελ. 297. Δρχ. 2080.

Αρχαίοι συγγραφείς ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ. Απαντα. Εισ.-μετ.-σχόλ. Β. Μανδηλαράς. Αθήνα, Κάκτος, 1992. 6 τόμοι. Δρχ. 1870 (ο κάθε τόμος). ΟΜΗΡΟΣ. Οδύσσεια. Ραμωδίες α-δ, ε-8, ι-μ, ν-π, ρ-υ και φ-ω. Εισ.-μετ.-σχόλ. Π. Γιαννακόπουλος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ.

225+191 + 264 + 226 + 193 + 210. Δρχ. 1245 (ο κάθε τόμος). Μ ελέτες ROMILLY J. DE. Σημερινές προοπτικές για το Ομη­ ρικό Έπος. Β' έκδοση. Μετ. Α. Στέφος. Αθήνα, Καρδαμίτσας, 1992. Σελ. 51. ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Ιωάννου Αποκάλυμις. Παράφραση Ηλίας Πετρόπουλος. Γ' έκδοση. Αθήνα, Νεφέλη, 1992. Σελ. 311. Δρχ. 2600. ΑΝΩΜΗΤΡΗΣ Τ .... ένας άνθρωπος σκιστός! Αθήνα, Βατικιωτική Βιβλιοθήκη. Σελ. 141. Δρχ. 1560. ΚΑΙΣΑΡΗΣ Π. Μικρές ιστορίες. Αθήνα, 1992. Σελ.

70. ΚΑΛΑΜΑΡΟ Λ. Ζωής αντίλαλοι. Αθήνα, Δωδώνη, 1992. Σελ. 99. Δρχ. 1245. ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ Ν. Ιριδισμοί στην απουσία. Αθήνα, Δόμος, 1992. Σελ. 101. ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ Μ. Η μαγική μητέρα. Διηγήματα. Α­ θήνα, Δελφίνι, 1992. Σελ. 144. Δρχ. 1560. ΚΟΥΤΣΑΥΤΗ Ζ.Μ. «Ο tempora, ο mores». Αθήνα, Θουκυδίδης, 1992. Σελ. 172. Δρχ. 1040. ΜΑΝΙΑΤΕΑ Τ. Ευτυχώς... πέθανα! Αθήνα, Ισοκρά­ της, 1993. Σελ. 85. Δρχ. 1040.

Ποίηση ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ I. Έλεος και φόβος. Αθήνα, Αστρολάβος/Ευθύνη, 1992. Σελ. 58. Δρχ. 620. ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ Σ. Η έκπληξη της κάθε μέρας. Αθή­ να, Αστρολάβος/Ευθύνη, 1992. Σελ. 95. Δρχ. 1040. ΚΕΦΑΛΑΣ Η. Το έρημο λυκόφως. Αθήνα, Αστρο­ λάβος/Ευθύνη, 1992. Σελ. 47. Δρχ. 520. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Η ισημερία των Μαινάδων. Ποιήματα. Αθήνα, Θουκυδίδης, 1992. Σελ. 61. ΤΣΑΤΣΟΥ I. Φως τη σκοτία. Αθήνα, Αστρολά­ βος/Ευθύνη, 1992. Σελ. 70. Δρχ. 725.

BAUDELAIRE C. Τα άνθη του κακού. Μετ. Δέσπω Καρούσου. Τόμοι Α' + Β'. Αθήνα, Γκοβόστης. Σελ.

168 + 418. Δρχ. 10.800 (οι δύο τόμοι).

ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Η Φραγκούπολη. Αθή­ να, Δήμητρα. Σελ. 256. Δρχ. 2080. ΡΑΚΚΑ-ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΥ Α. Ηλιαχτίδα στην κόλα­ ση. Αθήνα, Θουκυδίδης, 1992. Σελ. 88. Δρχ. 830. ΣΑΜΑΡΑΚΗΣ Α. Η κόντρα. Διηγήματα. Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1992. Σελ. 134. Δρχ. 1560. ΧΑΤΖΗΑΝΤΩΝΙΟΥ Κ. Η κόρη του Ιεφθάε. Αθήνα, Λάτμος, 1992. Σελ. 114. Δρχ. 1350.

KING S. Νυχτερινή βάρδια. Μετ. Γ. Αναστοπούλου. Αθήνα, Το Κλειδί, 1992. Σελ. 455. Δρχ. 2080. ΠΙΤΕΡΣ Ε. Ένας σπουργίτης στο ναό. Μετ. Γ. Αναστοπούλόυ. Αθήνα, Άγρωστις, 1992. Σελ. 298. Δρχ.

1660.

PLATERO D.C. Ασπασία. Μετ. Ε. Μαρμαρίδου. Α­ θήνα, Νέα Σύνορα, 1992. Σελ. 311. Δρχ. 2080. ΧΑΡΤ Τ. Μοιραίο πάθος. Μετ. Κ. Δαγκλή. Αθήνα, Ωκεανίδα, 1992. Σελ. 227. Δρχ. 1660. Μ ελέτες Η κριτική παρουσία του Πέτρου Σ. Σπανδωνίδη. Τό­ μος Δ'. Αθήνα, Ευθύνη, 1992. Σελ. 225. Δρχ. 1920. Νεοελληνικά μετρικά. Επιμ. Νάσος Βαγενάς. Ρέθυ­ μνο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1991. Σελ. 270. ΚΑΚΑΛΙΔΗΣ Δ. Η σοφία του διηγήματος. Τόμος Α': Νεοέλληνες πεζογράφοι (1930-1990). Αθήνα, «Μέγας Σείριος», 1992. Σελ. 492. Δρχ. 3120.

76/δελτιο ΚΑΡΑΟΓΛΟΥ Χ.Λ. Ο Διόνυσος (1901-1902). Αθή­ να, Διόπων, 1992. Σελ. 79. Δρχ. 2600. ΚΟΥΚΟΥΑΟΜΜΑΤΗΣ Δ.Ι. Το θείο στη νεοελληνι­ κή φιλολογία. Τόμος Α': Ποίηση. Αθήνα, Έλλην, 1992. Σελ. 253. Δρχ. 3120. ΠΑΤΣΙΟΥ Β. Ηγησώ (1907-1908). Ποιητική έκδοση (1913-1914). Αθήνα, Διόπων, 1992. Σελ. 65. Δρχ.

2285. ΣΑΧΙΝΗΣ Α. Θεωρία και άγνωστη ιστορία του μυθι­ στορήματος στην Ελλάδα 1760-1870. Αθήνα, Καρδαμίτσας, 1992. Σελ. 192. Δρχ. 1870. ΦΥΛΑΚΤΟΣ Α.Κ. Η πορεία της ποιητικής αυτογνω­ σίας του 'Αγγέλου Σικελιανού. Λευκωσία, Ακτή, 1992. Σελ. 41. Δρχ. 830. Δοκίμια ΚΑΤΔΙΚΑΔΗ Ν.Μ. Στην παλίρροια της ποίησης. Δο­ κίμια. Αθήνα, Θουκυδίδης, 1992. Σελ. 77. Δρχ. 830. ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΜΑΡΔΙΚΙAN X. Αναγνώσεις. Δο­ κίμια. Αθήνα, Πρόσπερος, 1992. Σελ. 101. Δρχ.

830.

BERNON Μ. -BODELLE J. Η επιστήμη στην Αμε­ ρική. Αθήνα, Ροές, 1992. Σελ. 272. Δρχ. 3120. ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΒ Ν. Η μοίρα της κουλτούρας. Β' έκδο­ ση. Μετ. Κ. Τσιρόπουλος. Αθήνα, Αστρολάβος/Ευθύνη, 1992. Σελ. 77. Δρχ. 520. ΘΕΑΤΡΟ Γ ενικά

ΙΣΤΟΡΙΑ Αρχαιολογία Δελφοί. Αναζητώντας το χαμένο Ιερό. Αθήνα, Γιαννίκος-Καλδής, 1992. Σελ. 295. Δρχ. 14560. Μαρτυρίες ΚΑΙΜΗ Τ. Συναντήσεις με τους Φώτη Κόντογλου, Γιαννούλη Χαλεπά, Ν. Χατζηκυριάκο-Γκίκα. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1992. Σελ. 73. Δρχ. 1660. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ Α. Η αρχιτεκτονική της αρχιτε­ κτονικής. Αθήνα, Άγρα, 1992. Σελ. 344. Δρχ. 3640.

BENJAMIN W. Για το χασίς. Μετ. Θ. Λουπασάκης. Αθήνα, Πλέθρον, 1992. Σελ. 125. Δρχ. 1350. Βιογραφίες ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ Θ. Παιδαγωγικά πορτρέτα. Αθήνα, Ντουντούμης. Σελ. 271. Δρχ. 2285. ΚΟΥΤΣΟΥΚΑΛΗΣ Α. Λόρδος Μπάιρον. Αθήνα, Ιωλκός, 1992. Σελ. 366. Δρχ. 3120. Ελληνική Ιστορία ΒΡΑΝΟΥΣΗΣ Λ. Η σημαία, το εθνόσημο και η σφραγίδα της «Ελληνικής Δημοκρατίας» του Ρήγα. (Ανάτυπο). Αθήνα, 1992. Σελ. 388. Δρχ. 1040. ΔΗΜΑΚΗΣ Ι.Δ. «Φιλελληνικά». Μελέτες για το φι­ λελληνισμό κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Αθήνα, Καρδαμίτσας, 1992. Σελ. 238.

15 χρόνια Θεσσαλικό Θέατρο. Λάρισα, ΔΗΠΕΘΕ Λάρισας. Σελ. 278. Δρχ. 7280.

ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ ΠΑΠΑΓΟΥ. Το Βορειοηπειρωτικό Ζήτημα (1914 ως σήμερα). Αθήνα, Ελεύθε­ ρη Σκέμις, 1992. Σελ. 56. Δρχ. 415.

Έ ρ γα

MARTIN R. - METZGER Η. Η θρησκεία των αρ­ χαίων Ελλήνων. Μετ. Μ. Καρδαμίτσα. Αθήνα, Καρ­ δαμίτσας, 1992. Σελ. 310. Δρχ. 3120.

_____ _____ ____________

ΧΡΥΣΟΥΛΗΣ Γ. Το μαγικό δωμάτιο. Αθήνα, 'Eyiλον, 1992. Σελ. 86. Δρχ. 1600.

Παγκόσμια Ιστορία ΣΤΟΫΚΕΡΣ Ρ. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Παγκόσμιος εβραϊσμός και Ισραήλ. Αθήνα, Ελεύθερη Σκέμις, 1992. Σελ.

173. Δρχ. 1350.

ΠΑΙΔΙΚΑ Γνώσεις KENTLEY Ε. Τα καράβια και τα άλλα πλεούμενα. Μετ. Μ. Βερέττας. Αθήνα, Δεληθανάσης, 1992. Σελ.

64. Δρχ. 2910.

δελτιο/77 PLATT R. Ο κινηματογράφος. Μετ. Α. Θεοδωρίδου. Αθήνα, Δεληθανάσης, 1992. Σελ. 64. Δρχ. 2910.

ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ. Τεύχος 3. Δρχ. 600. ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Έκδοση λόγου και τέχνης. Τεύχος 71-72. Δρχ. 1000.

HANN J. Ανακαλύπτω την επιστήμη. Απόδ. Πέτρος Παπακωνσταντίνου. Αθήνα, Ερευνητές, 1992. Σελ.

192. Δρχ. 4700.

ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση <του βι­ βλίου. Τεύχη 297 και 298. Δρχ. 600.

Ελεύθερα αναγνώσματα

ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύ­ χος 250. Δρχ. 350.

Παραμύθια της Κρήτης. Αθήνα, Νέοι Ακρίτες, 1992. Σελ. 46. Δρχ. 935.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Τεύ­ χος 26. Δρχ. 830.

ΓΚΡΕΙΒΕΛ Γ. Χουκ. Μετ. Κ. Κοντολέων. Αθήνα, Ψυ­ χογιός, 1992. Σελ. 189. Δρχ. 1350. ΙΝΚΙΟΦ Δ. Ο πλανήτης των μικρών ανθρώπων. Μετ. Κ. Σίνου. Αθήνα, Ψυχογιός, 1992. Σελ. 148. Δρχ.

1245.

ΕΠΙΛΟΓΗ. Ειδική ετήσια έκδοση. Νοέμβριος 1992. Δρχ. 1200.

Σχολικά ΚΥΡΙΟΠΟΥΛΟΥ Β. Σχολικές γιορτές για Νηπιαγω­ γεία και Δημοτικά. Αθήνα, Ντουντούμης. Σελ. 309. Δρχ. 2285. ΤΟΥΜΠΟΥΛΙΔΗΣ Η. Παίζοντας μαθαίνω τη γλώσ­ σα μου. Θεσσαλονίκη, Μπαρμπουνάκης. Σελ. 122. Δρχ. 1245. ΤΣΟΥΡΕΑΣ Ε. Λυσίου υπέρ του αδυνάτου. Για τους μαθητές της Β' Λυκείου. Αθήνα, Παπαδήμας, 1992. Σελ. 371. ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΑΝΟΙΧΤΟΙ ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύ­ χος 896. Δρχ. 80.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 1992-93. Δρχ. 2000.

ΕΠΟΠΤΕΙΑ. Περιοδική έκδοση κριτικής σκέμης. Τεύχος Οκτωβρίου 1992. Δρχ. 3640. ΕΠΙΛΟΓΟΣ ’92. Ετήσια πολιτιστική έκδοση. Χρόνος 1ος. Δρχ. 4500. ΕΛΛΗΝΙΚΑ. Φιλολογικόν ιστορικόν και λαογραφικόν περιοδικόν σύγγραμμα. Τόμος 42ος, τεύχος 1 Δρχ. 1500. ΘΗΣΑΥΡΙΣΜΑΤΑ. Τόμος 22, 1992. Δρχ. 6240. ΘΕΣΕΙΣ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 41. Δρχ.

1000. ΙΣΤΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 9. Δρχ. 600. ΙΧΝΕΥΤΗΣ. Περιοδική έκδοση βιβλιογραφικής ε­ νημέρωσης. Τεύχος 2. Δρχ. 1200. ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΗ. Τετράμηνο περιοδικό πολι­ τικής οικολογίας. Τεύχος 2. Δρχ. 1000.

ΑΙΟΛΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Δίμηνο περιοδικό. Τεύχος 130-131. Δρχ. 600.

Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 111. Δρχ. 450. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχη 1568 και 1569. Δρχ. 500.

ΒΥΖΑΝΤΙΝΑΙ ΜΕΛΕΤΑΙ. Διεθνής επιστημονική Επετηρίς. Τόμος Δ'. Δρχ. 4160.

ΠΑΡΑΔΟΣΗ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 3. Δρχ.

800.

ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1088. Δρχ. 600.

ΡΕΥΜΑΤΑ. Απόμεις-κείμενα-τέχνες. Τεύχος 9. Δρχ.

800. Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. Επιθεώρη­ ση πολιτικού διαλόγου. Τεύχος 3. Δρχ. 1560. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δίμηνη επιθεώρηση. Τεύχος 66. Δρχ. 800. θ'ΤΥΠΟΣ. Μηνιαία δημοσιογραφική επιθεώρησις. Τεύχος 28. Δρχ. 1040. ΤΕΥΧΟΣ. Διεθνές περιοδικό. Τεύχος 9. Δρχ. 2000. ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ. Φροϋδικό περιοδικό. Τεύχος 1. Δρχ. 1560.

ARTI. Η τέχνη σήμερα. Τεύχος 11. Δρχ. 1500.

ELLE. Τεύχος 50. Δρχ. 600.

MEDIA VIEW. Το περιοδικό για τα media και τη διαφήμιση. Τεύχος 4. Δρχ. 600.

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι ε­ πώνυμες βιβλιοκριτικές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιο­ δικό και επαρχιακό τύπο, ό­ σες ήταν δυνατόν να εξα­ σφαλίσουμε ή μας απέστειλαν οι συντάκτες τους. Για κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σε παρένθεση: το όνο­ μα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου, καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής αν πρό­ κειται για εφημερίδά, ή ο αριθμός έκδοσης αν πρόκειται για περιοδικό έντυπο.

£

λ

1 Ο

10 Νοέμβριο 23 Νοέμβριο

κριτικό γρα φια soi Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Ψυχολογία

Ποίηση

Desuant Ρ.: Ο ναρκισσισμός (Β. Παυλάκου, Αυγή,

Αναγνωστάκης Μ.: Υ.Γ. (Π. Μπουκάλας, Καθημερι­ νή. 17/11) Αντωνακάκης I.: Να ζήσει αιώνια (Κ. Βαλαβάνης, Ε­ λεύθερη Ώρα, 15/11) Γκάτσος Ν.: Φύσα αεράκι φύσα με (Ε. Αραύίτσης, Ε­ λευθεροτυπία, 11/11), Γκρης Η.: Λήθαργος κόσμος (Δ. Πανουσάκης, Ριζο­ σπάστης, 12/11) Καρούσος Κ.: Στο ρίγος της πολιτείας (Ε. Χωρεάνθη, Διαβάζω, 298) Κοταρίδης Α.: Ένας ποιητής γεννιέται (Κ. Βαλαβά­ νης, Ελεύθερη Ώρα, 22/11) Κόρσο Γ.: Ποιήματα (Γ. Κακουλίδης, Πρόσωπα, Νο­ έμ. 1992)

22/ 11)

Κοζάκος Π.: Η Ελλάδα ανάμεσα σε προσαρμογή και περιθωριοποίηση (Σ. Ντάλης, Διαβάζω, 298) Κοινωνιολογία Τόφλερ Α.: Κατανάλωση κ ι κουλτούρα (Π. Χατζόπουλος, Πριν, 15/11) Τέχνες Δήμου Ν.: Λίστες (Γ. Κακουλίδης, Πρόσωπα, Νοέμ.

1992) Χρήστου X.: Ελληνική ζωγραφική. 19ος-20ός αιώ­ νας (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 22/11) Γλώσσα Jean J.: Γραφή η μνήμη των ανθρώπων (Η. Παπαλέ- ■ ξης, Διαβάζω, 298)

δελτιο/79 Πεζογραφία Αμπατζόγλου Π.: Μια συνηθισμένη μέρα (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22/11) Βικέλας Δ.: Λουκής Λάρας (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 15/11) Δενδρινός Γ.: Ένα πακέτο «Άρωμα» (Ε. Κοτζιά, Κα­ θημερινή, 22/11) Δρακονταειδής Φ.: Η npoooyn (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 22/11) Ζόμπολας Τ.: Η γοργόνα της στεριάς (Κ. Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώρα, 21/8), (Δ. Γιάκος, Εξόρμηση, 25/9), (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 23/8) Πεσμαζόγλου Β.: 1993 (Δ. Κούρτοβικ, Νέα, 20/11) Ρικάκης Δ.: Επίτομον εγκυκλοπαιδικόν προσωπικόν λεξικόν (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 22/11) Ταχτσής Κ.: Από τη χαμηλή σκοπιά (Δ. Μητρόπουλος, Βήμα, 22/11) Άντριτς I.: Καταραμένη αυλή (Π. Μπουκάλας, Καθη­ μερινή, 10/11) Apollinaire G.: Οι έντεκα χιλιάδες βέργες (Δ. Κούρτοβικ, Νέα, 20/11) Κλοσσόφσκι Π.: Το λουτρό της Άρτεμης (Μ. Θεοδο­ σοπούλου, Εποχή, 15/11) Κούντερα Μ.: Η Αθανασία (Α. Καστρινάκη, Αντί, 13/11) Matsamuto S.: Τόκιο εξπρές (Τ. Μενδράκος, Αντί, 13/11) Μπόσι-Φερντριγκάτι I.: Κόρες καλής οικογένειας (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 11/11) Μπουκόφσκι Τ.: Πόλη των αγγέλων (Γ. Κακουλίδης, Πρόσωπα, Νοέμ. 1992) Οκρί Μ.: Ο αδηφάγος δρόμος (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 16/11) Περέκ Ζ.: Ζωή. Οδηγίες χρήσεως (Θ. Ντόκος, Καθη­ μερινή, 17/11) Φόουλς Π.: Εβένινος πύργος (Δ, Τσατσούλης, Δια­ βάζω, 298)

Μελέτες Βαγενάς Ν.: (επιμ) Οι ωδές του Κάλβου (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 18/11) Θαλάσσης Γ.: Η άρνηση του λόγου στο ελληνικό μυ­ θιστόρημα μετά το 1974 (Δ. Κούρτοβικ, Νέα, 13/11) Μουλλάς Π.: Ο λόγος της απουσίας (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 18/11) Γκαρσία-Μαρκές Γ.: Εκατό χρόνια μοναξιάς (ΠανδήΠαυλίδη Ε., Διαβάζω, 298) Δοκίμια Μόσχος Ε.Ν.: Το πρόσωπο της Ευρώπης (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέματα, 13/11) Παμπούκης Γ.: Πλοηγός ιδεών για την τρίτη χιλιετία (Σ. Χαϊκάλης, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 19/11) Τανιζάκι Τ.: Το εγκώμιο της σκιάς (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 11/11), (Μ. Φάις, Ελεύθερος Τύπος, 22/11) Χρονογραφήματα Ξηντάρας Π.: Καλειδοσκόπιο (Ν. Κοκκινάκη, Διαβά­ ζω, 298) Ιστορία Ενεπεκίδης Π.; Από τα μυστικά αρχεία Βιέννης, Βε­ ρολίνου, Βέρνης (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 22/11) Η Ελλάδα των γυναικών (Γ. Σταματόπουλος, Αυρια­ νή, 15/11) Καρατζένης Ν.: Οι νομάδες κτηνοτρόφοι των Τζου­ μέρκων (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 18/11) Μπαλάφας Κ.: Το Αντάρτικο στην Ήπειρο (Δ. Σταμέ­ λος, Ελευθεροτυπία, 18/11) Παπαδόπουλος Α.: Άπειρος χώρα (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 12/11) Το Αιγαίο επίκεντρο ελληνικού πολιτισμού (Γ. Στα­ ματόπουλος, Αυριανή. 15/11) Χόρτου Τ.: Αναφορικά με την Τουρκία (Γ. Μαρίνος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 12/11) Μαρτυρίες Λιδωρίκης Α.: Μίλησα με μορφές του αιώνα μας (Κ. Τσαούσης, Έθνος, , 15/11) Τσιρκινίδης X.: Συνταγματάρχης Θεμιστοκλής (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 22/11) Περιοδικές εκδόσεις Ο Σοσιαλισμός του μέλλοντος. Τόμ, 3 (Γ. Σταματό­ πουλος, Αυριανή, 22/1!)

ΤΟ ΠΑΙΔΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΟ ΣΤΑΧΥ Σωτήρης Χατζάκης

Το άτακτο τρία

1JV ,

Κυκλοφορούν σε όλα τα βιβλιοπωλεία

Σωτήρης Χατζάκης

Η μαγική Αλφαβήτα

Κείμενο

Σωτήρης Χατζάκης

W

fj

Εικόνες ΤΟ ΑΤΑΚΤΟ ΤΡΙΑ Ο ι συναρπαστικές περιπ έτειες του Α­ τα κτου Τρία εξοι­ κειώ νουν τα μικρά παιδιά με τον κόσμο τω ν αριθμώ ν.

Δρίνη

Εκδόοείζ Β β β β — ΣΤΑ Χ Υ ™

» -

Η ΜΑΓΙΚΗ ΑΛΦΑΒΗΤΑ Μ έσα από μια ονει­ ρεμένη π εριπέτεια α π ο κ α λ ύ π τετα ι ο μαγικός, ζω ντανός κα ι π ο λ ύ χ ρ ω μ ο ς κό σ μ ο ς τ η ς α λ ­ φ α β ή τα ς __________

ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ·ΦΕΜΙΝΙΣΜΟΣ·ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ Κυκλοφορεί σε όλα τα βιβλιοπωλεία

ΓΙΟΥΤΑ ΝΤΙΤΦΟΥΡΤ ΖΗΣΕ ΑΓΡΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΑ Προοπτικές μιας ριζοσπαστικής οικολογίας • Γιατί μπορεί να σταματήσει η οικολογική καταστροφή του πλανήτη μας!

• Γιατί είναι ρεαλιστική η ύπαρξη μιας ριζοσπαστικής οικολογίας!

• Γιατί μπορούν να πάρουν τα όνειρα εκδίκηση! Εκδόσεις

Τώρα στις γιορτές χαρίστε το καλύτερο δώρο: ένα Βιβλίο Σ ύ γ χ ρ ο ν η Λ ο γ ο τ ε χ ν ία γ ια π α ιδ ιά κ α ι γ ια ν έ ο υ ς Χ ελιδόνια • Το πε'ρασμα της γάτας

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

Σ ειρ ά Π α ρ ο υ σ ίε ς • • • •

• Οί τελευταίοι ήρωες

Σ ύ γ χ ρ ο ν η Ε λ λ η ν ικ ή Λ ο γ ο τ ε χ ν ία

• Τα μαγικά μαξιλάρια • Πέτρινα καθίσματα • Πόλη μαγική • Περσεφόνη, η πάπια που πήγε σχολείο ΙΙεριστέρια • Ο πόλεμος της Αντιγόνης • Το φουστάνι της Κλεοπάτρας • Τραγούδι για τρεις • Δομήνικος

Το χρώμα της νύχτας Δεν υπάρχουν τίγρεις στην Αφρική Πικρή σοκολάτα Μια χούφτα γεμάτη αστέρια

• • • • • •

Αντιπαροχή Χίλια πενήντα μιλιμπάρς Αχ, Αντριανή! Οι ασκητές τόυ πλήθους Η δίκη του Σωκράτη Οι σύζυγοι - Πιστοποιητικό θανάτου - Άσπρη μέρα • Ερωτικές ιστορίες μιας παιδικής ηλικίας • Ο ερωτευμένος πυροσβέστης • Τα γουρούνια

• Οδός Γραβιάς • Τα πουλιά της νύχτας Κύκνοι • Στο γυμνάσιο • Ξαναβρήκα το φίλο μου • Η εξαφάνιση

Κ λασ ική Λ ο γ ο τ ε χ ν ία γ ια π α ιδ ιά κ α ι γ ια ν έ ο υ ς • • • • •

20.000 λεύγες κάτω από τη θάλασσα Ροβινσόνας Κρούσος Ο γύρος του κόσμου σε 80 ημέρες Χακ Φινν Ο πόλεμος των κουμπιών

Σ. ΙΙατάκης Α.Ε., Βαλτετσίου 14, 106 80 Αθήνα Κεντρική Διάθεση: Σ. ΙΙατάκης Α.Ε., Εμμ. Μπενάκη 16,106 78 Αθήνα, Τηλ.: 3638362, Fax: 3628950

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γ. Γ ε ν ν α δ ίο υ 3 -

Τ η λ . 3 6 .0 9 .7 1 2 - 3 6 .0 2 .0 0 7

Ν Ε Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η

Π Ε Ζ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

κυκλοφορούν

ΚΩΣΤΑ ΑΡΚΟΥΔΕΑ Το παλιό δέρμα του φιδιού

ΠΑΝΟΥ ΘΕΟΑΩΡΙΔΗ Το θεόπαιδο Οι περιπέτειες ενός ιππότη στη Μεσαιωνική Μακεδονία

ΜΗΤΣΟΥ ΚΑΣΟΑΑ Το Γένος, to ιερό και το βέβηλοΠρόσωπα ορμητικά, με αρετές κακίες, με έρωτες, συγκρούσεις και πάθη, κυνηγώντας να ζήσουν ή να επιζήσουν. η

ΑΝΝΑΣ ΞΑΝΘΑΚΗ Ο γαλάζιος γάτος Ζούμε σε καιρούς πολέμου. Αυτό το βιβλίο είναι γραμμένο για φαντάσματα.

Το παλιό δέρμα του φιδιού είναι ένα μυθιστόρημα του Που αιώνα. Οι ήρωές του προχωρούν αλλάζουν και τελικά μεταμορφώνονται αφήνοντας πίσω το παρελθόν τους.

ΤΑΣΟΥ ΚΑΠΕΡΝΑΡΟΥ Αουτρά Εφτά ιστορίες με πρόσωπα που αποπειρώνται, μάταια πάντοτε, να υπερβούν μια εφιαλτική πραγματικότητα.

Τα Τρία Καρφιά

ΝΙΚΟΥ ΝΙΚΟΑΑΪΔΗ του Κύπριου Τα τρία καρφιά Ο Στρατής Τσίρκας είχε γράψει για το βιβλίο «...μυθιστόρημα που θα το υπέγραφε ο Μπαλζάκ...

ΚΩΣΤΑ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ Των αγίω ν πάντω ν Η ιστορία ενός εφήβου που, συναρμολογώντας εικόνες ενός ανομολόγητου έρωτά του, ανακαλύπτει σιγά σιγά το σώμα του μα και έναν κόσμο ολόκληρο.