Τεύχος 298

|ι, α λ λ ά

it) Φ τά νω , u n a c και

ο λ ε ίο μ ο υ α π ό τ α

ΝΕΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ

Ανδρέα Σταφυλίδη ΕΝΑΣ ΕΠΙΤΟΜΟΣ ΓΛΩΣΣΙΚΟΣ ΓΙΓΑΝΤΑΣ ΠΟΛΥΕΤΟΥΣ ΚΑΙ ΕΠΙΠΟΝΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

' Ενα λεξικό σταθμός.

• Ετυμολογεί και ερμηνεύει πάνω από 85.000 λέξεις.

• Δίνει τους αρχικούς χρόνους όλων των ρημάτων και ιδιαίτερα λεξιλόγια κυρίων ονομάτων και πληροφορικής. Θα το βρείτε σε μεγάλο και μικρό σχήμα αλλά και σε σχήμα τσέπης ως ορθρογραφικό. ΝΕΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΣΤΑΦΥΛΙΔΗ

Πλήρες, άρτιο, μοναδικό. Ζητήστε το από τα βιβλιοπωλεία και από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΦΥΛΙΔΗ ΑΘ Η Ν Α , Π Α Ν Ε Π ΙΣ Τ Η Μ ΙΟ Υ 46, Τ Η Λ : 36.13.730

Τ ο μα γικό μ υ θ ισ τό ρ η μ α το υ

«Ο Αδηφάγος Δρόμος» είναι το όραμα μιας ημιυπερφυσικής (ονειρικής) Αφρικής, που περνά αδιάκοπα από το μαγικό εφιάλτη στην κραυγαλέα πραγματικότητα. Ο αφηγητής, Azaro, είναι ένα παιδί-πνεύμα που έχει τη δυνατότητα να θυμάται τους συντρόφους του από ένα κόσμο που υπήρχε πριν ακόμη γεννηθεί. Τα περισσότερα παιδιά-πνεύματα ξαναγυρίζουν σ' αυτόν, αλλά ο Azaro αποφασίζει να αγκιστρωθεί από τη ζωή μ' όλο της το πάθος, την αγριότητα και την τρυφερότητα».

(Tim Radford, Φιλολογικός Συντάκτης, Guardian, 23.10.91)

8 X 0 0 0 8 1 C ΙπποκΡάτους 31, 106 80 Αθήνα Τηλ.: 3620 941 - 3621 194 ~ Για τους Βιβλιοπώλες: Αποκλειστική διάθεση ΔΑΝΑΟΣ Α.Ε. Μαυρομιχάλη 64, 106 80 Αθήνα, Τηλ.: 3604 161, 3631 975, 3611 054

«γνώση »

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΟΝ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟ

Ε. Μ. ΦΟΡΣΤΕΡ

στοΧάουαρντςΕντ Μυθιστόρημα ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

3 Μ

Α

Β Ι Β Λ Ι Α

Η ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ -------------

ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Ριουνοοούκε Ακουταγκάουα Κάπα

(Μυθιστόρημα) Ρασομόν και άλλες ιστορίες

9

1 9 9 2

- ΠΟΙΗΣΗ Έλοα Μοράντε Αραθέλι

(Μυθιστόρημα) 9 Ονορέ ντε Μπαλζάκ Ο μπαρμπα-Γκοριό

Ναντίν Γκόρνημερ Η ιστορία του γιου μου

(Μυθιστόρημα) 9

(Μυθιστόρημα)

Στέφανο Μπένι Ο μάγος Μπάολ -

Μια ιδιοτροπία της φύσης

(Μυθιστόρημα) 9 Σιουσακού Έντο Σιωπή

Μια ήσυχη νύχτα της δικτατορίας (Μυθιστόρημα) 9

Μπόντο Κίρχοφ Ινφάντα

Μπέρτολντ Μπρεχτ Διόρθωση παλιών μύθων και άλλες ιστορίες 9 Χουάν Κάρλος Ονέτι Το ναυπηγέιο

(Μυθιστόρημα)

(Μυθιστόρημα)

9 Εμανουέλ Κρεστ Ράντου ή Οι φυσητές γυαλιού του Λιπσανί

(Μυθιστόρημα)

9 Κέιτ Σοπέν Η αφύπνιση και άλλες ιστορίες

9 Καμάρα Λάι Το μαύρο αγόρι

Τζόναδαν Σουίφτ Η μάχη των βιβλίων

(Μυθιστόρημα) 9

(Μυθιστόρημα) 9 Τζεραλντίν Μακ Κόχριν Στα πόδια των αγγέλων

(Μυθιστόρημα) & Σπάικ Μίλιγκαν Μουρλό - Μια ιρλανδέζικη φαντασία

(Μυθιστόρημα) 9 Γιούκιο Μιοίμα Η ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΗΣ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑΣ Ανοιξιάτικο χιόνι

(Μυθιστόρημα)

9 (Νουβέλα) 9 Τζουνίτσιρο Τανιζάκι Το πορτρέτο της Σούνκιν

(Διηγήματα) 9 Τζων Κένεντυ Τουλ Συνασπισμός ηλιθίων

(Μυθιστόρημα) Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΜΑΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Βολταίρος Τα περί τον Σαδίκην ή Την Ειμαρμένην

(Μετάφραση: Δ. Ν. Ισκεντέρης Βυζάντιος, 1819) 9

9 Πέδρο Γκαρδία Μοντάλβο Μια ιστορία από τη Μαδρίτη

Ανρί Μυρζέ Οι λιμοκοντόροι ή Σκηναί εκ του βοημικού βίου

(Μυθιστόρημα)

(Μετάφραση: Εμμ. Ροΐδης, 1898)

Ε κδόσεις Κ αςτανιωτη Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

ΕΚΔΟ ΣΕΙΣ

ΠΛΕΘΡΟΝ

Σειρά: ΘΕΩΡΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

EDMUND WILSON

' Η Ιστορική έρμηνεία τής λογοτεχνίας Εισαγωγή - Μετάφραση: Σπ. 'Ηλιόπουλος Βιβλιοπωλείο - Εκδόσεις: Μασσαλίας 20α, 106 80 ’Αθήνα, τηλ.: 36.41.260, fax: 36.45.057

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ - ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 57 - ΤΗΛ. 3241200,3241958 - Fax 3241790 CACTUS EDITIONS - 57, PANEPISTIMIOU AV. - TEL 3241200,3241958 - Fax 3241790 - ATHENS

ΜΟΜΠΙ-ΝΤΙΚ ή Η ΦΑΛΑΙΝΑ (ΔΥΟ ΤΟΜΟΙ - 1.280 ΣΕΛΙΔΕΣ) •

ΕΙΣΑ ΓΩ ΓΗ - Σ Χ Ο Λ ΙΑ Τ Ο Υ Κ Α Θ Η Γ Η Τ Η ΤΗΣ Α Μ Ε ΡΙΚ Α Ν ΙΚ Η Σ Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ Σ Χ Α Ρ Ο Λ Ν Τ Μ Π ΙΒ Ε Ρ .

•

Ν Ε Α Μ Ε Τ Α Φ ΡΑ ΣΗ Σ Τ Η Ν Ε Λ Λ Η Ν ΙΚ Η ΓΛΩ ΣΣΑ ΤΟ Υ ε π ιμ ε λ ε ια

•

Λ. Κολοκοντές.

Σ. Κόκκαλη

Λ ΕΞΙΛΟ ΓΙΟ - ΕΙΚ Ο Ν Ο ΓΡΑ Φ Η Σ Η

ΔΥΟ ΤΟΜΟΙ - ΤΙΜΗ 4.000 ΔΡΧ. ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 52 ΤΗΛ.: 3628446, 3629157, FAX: 3241 790

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

Τεύχος 298 11 Νοεμβρίου 1992

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Η ΑΤΖΕΝΤΑ ΤΟΥ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΥ: (Επιμ.: Πόνος Μπαλιάς) 8 ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Γράφει ο Ηρακλής Παπαλέξης 10 Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 13 ΕΡΕΥΝΑ: Οι γυναικείοι χαρακτήρες στο μυθιστόρημα του Cabriel Carcia Marquez: Εκατό χρόνια μοναξιάς (Γράφει η Ευθυμία Πανδή-Παυλάκη) 15

Τιμή: Λρχ. 600 ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέ­ ξης, Βάσω Σπάθή, Καίτη Τοπάλη. Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, ΤΗΛ./FAX: 33.01.330 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε. Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω» Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

Βάσιας Τσοκόπουλος: Χρονικό της ζωής του Δημοσθένη Βουτυρά Βάσιας Τσοκόπουλος: Η μετάβαση από την ύπαιθρο στην πόλη. Ιστορικές παράμετροι του έργου του Δ. Βουτυρά Δ. Βουτυρά: «Ο κόσμος - Η κωμωδία» (ανέκδοτο μυθιστόρημα) Ελέν Ταλέκ: Η ανασύσταση του πραγματικού στο έργο του Βουτυρά: ένας υποκειμενικός ρεαλισμός Ανρί Τονέ: Το φανταστικό στη νεοελληνική λογοτεχνία: Η περίπτωση του Δ. Βουτυρά Γιάννης Μπασκόζος: Η περίπτωση του Δ. Βουτυρά: Η κρίση της κριτικής Βέρα Βασαρδάνη: Η μορφή του κοινωνικού εγκληματία στο έργο του Δ. Βουτυρά Βέρα Βασαρδάνη: Εργογραφία Δ. Βουτυρά κατά χρονολογική τάξη

22 27 32 34 37 45 51 58

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο Βιντοσάβ Στεβάνοβιτς συζητάει με την Γκάγκα Ρόσιτς

60

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γράφει ο Σωτήρης Ντάλης ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΗΜΑ: Γράφει η Νένα Κοκκινάκη ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει ο Δημήτρης Τσατσούλης ΠΛΑΙΣΙΟ: Γράφει η Ελένη Χωρεάνθη

65 66 68

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

73

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

78

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

στο επ ό μ ε ν ο Διαβάζω» αφιέρωμα: Ο Δ ο ν Ζ ουάν στη λ ογ οτεχνία

0 δύσοε'ας>’ .Γλωσσική ° ! ® ^ U p'0 ^ α ^ ά τ ω ν

σαζ

,ν α η δ ^ “ο ο ^ δρΛ\ °

Ρηλ'°υ ’

ΐ ξ 55^ SS§g£^

*

^ r aI V ^ tnK

\ρ^

5ι ^ ^ " ~ ο ? ' ® ' (

* * * ~ \ * ~ » ? &

, ιΑτεΡο>ν^ »ελ λην >ίη των π°λ|θτ^ ; ^οεων «·

«Δ*δασΚ° ο ε τ ρ ά ο ν ^ ' ^ ο

7 ο ^ · - λ·

^ ■ S S k r*

, .α ο ^ ρ ά ο Ρ ^ ',

ξένης

\·0υλα^Ρ' ^ ,δ α σ * -·-

άοννΓ

- 0

,ά-^ορν· Τ ουλ^Ρ^

«

H - r if c ..

δρέα

to Μ»

14/il. ^ η ς ε ρ ^ ; ^ ^ ρ V ^ P ^ ^ χαίας tP«® J £ ΰ

ταόκα>apfn0pTOPo^n^ Ζωή»

ηοτωνταζ ^ ογ0τεχν'α- " Qfeatpo * > ' σης 6ηως· i ^ Q P e V

ίΛάδηοης

S'S&V·*

£ * © > o g ^ S * · · Λλ (Υ σ α ^ω<¥

V 3628649V

iC βραδιέζΑοΥοτεχνΙ ια ο λ ^ σ'ον) ράσιοσΙ . ^

» « ϊ20ν'

Ο Γ .Β Ο » ^ ^

1 4 / H ^ ,8 ^aiil Gibran ηαΡθφ ^οσο<¥'

* ο * * ΙΒί at \nno*Pa‘

66 ν

, y^ojooo^V1®*’ ° ουρανού

s g ir^

.ο 0 μαθηΡ^ωνη Tq u p ,°£ 'P a I ; να εΡΡη’ w ■W'004

λεττον 88^900V

. ^Πρωτοηαηη-

S « f£ f 05 :“ 3\πηοκΡ^ε'0'

Ο Σωστός ^ ^δύσσε'0*· νεύαε' τη Τεχνών ίΡ °^ ω ΜέχΡ*

ιΛ 0η·μ;^ Α κ ή ς λον°ϊε 13/U^ηλααφ\σας τα^ δ'Ζΰρ6ούλ'0

^ 0Ρ°ϋ Γ τ η λ . 3 ^ ρ , α ά ^ 0*'

« *Ά Γ '

ΓΓώ"*» lwoi" “ η ω λ ίο « Ο δ ό ς Π α ^ 82ν.

18/ 11 .

λ°λ°^κό . ^ g V 3221911V

iV sg S s:-? ηβ“,*°. .'****

* ' " “’

. u v iw

28-2,/U-S ” ιΑ ? « “

“ V

sC - t-s;>

pov> πωλη / L ου^ενηρωσε'η ~\Kaivia

i i ^ Γ ν ^ ^ 0”6* » 0^ . ' λοΐ°ιε^

(f U ) ^ λεη°υ

Θε^ΡΡΑ,V « β » ® 51·

861* · ....

’

, , , 'Ο

I»

^ i&5&rJS· κης ΚουΡείΖ>Γ'ς ,, »εωρ^τ'κα κηκα τη

νραφ\ας Ρε μ $;βλ\οπωλε'° (EW. > » "

3601,51V

μ ηχ.

< *■ E i6w

iW(»

ΣέξΠ,Ρϊ ^ ' θ ^ ε ' αη° Ι

,

^ T S o c d -^ T » ·"^

Ζ«»·ώ»'W fSfflttV τηλ·821

,

ροζδκήηΡ-

2’/“ ·« * ί ffiio * 2 " “5 ^ “ s

igsSSSssss* S f e; - δ« Γ η ^ ·

'° ”

β ι6λνο')* Β^ο«·*

6λέηε'

ί— ·„ Λευτεραί°υ

S τόέρΊΟ100°„ V p p o ^

^ » « ®

S5Sg-SSSSS?·1 νών (V"J0 ’ βραδιάμε

: S S |t 2 ' » λ" “ Γ « 3 9 4 » > ··

χ,

κειμενοι> .. · «ηιάρτ'·

8ΐ5“ '

10/χρονικα

Γραφή, η μνήμη των ανθρώπων ή η ιστορία του πολιτισμού

Ο Λ I I ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ ΓΡΑΦΕΙ ο Ηρακλής Πατταλέξης

Σ τη σειρά «Ανακαλύψεις» των εκδόσεων «Δεληθανάση» κυκλο­ φόρησε πρόσφατα ένα σημαντικό βιβλίο: «Γραφή, η μνήμη των ανθρώπων». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ελληνική έκ­ δοση - από τις εκδόσεις Gallimard - επειδή το δεύτερο ουσια­ στικά μέρος του βιβλίου «Μαρτυρίες και ντοκουμέντα» για τη γραφή είναι προσαρμοσμένο στα ενδιαφέροντα του ελληνικού αναγνωστικού κοινού, ενώ το τρίτο μέρος «Ελληνικά ντοκουμέ­ ντα» συνέλεξε και συνέθεσε, ειδικά γι' αυτή την έκδοση, ο γνω­ στός ποιητής Θωμάς Γκόρπας. Τα ελληνικά ντοκουμέντα για τη γραφή Στην παρουσίαση του βιβλίου θα παρακάμψουμε τη σειρά δί­ νοντας προτεραιότητα στο τρίτο μέρος του, τα «Ελληνικά ντο­ κουμέντα», μια και η ιστορία της γραφής είναι υπόθεση πάνω απ' όλα ελληνική. Με τα «Ελληνικά ντοκουμέντα» ο Θ. Γκόρπας, σε μια περίοδο που πολλά λέγονται περί αγλωσσίας, ενισχύει την εθνική μας ταυτότητα και υπενθυμίζει πόσα οφείλει ο πολι­ τισμός σ’ Ανατολή και Δύση, ήδη από το 800 π.Χ. στην Ελλάδα, μια από τις χώρες όπου συντελέστηκε το θαύμα της γραφής και της γλώσσας. Ειδικότερα αναφέρεται: α) στη γραφή και το αλφάβητο της αρχαίας Ελλάδας παραθέτοντας ανάλογα κείμενα των: Οικονομίδη, Τσάντγουικ, Πλάτωνα και Διονυσίου του Αλικαρνασσέως, β) στο σχηματισμό της έννοιας του αριθμού και πώ ς πολλά φι­ λοσοφικά συστήματα θεμελιώθηκαν πάνω στους αριθμούς, κεί­ μενο που υπογράφει ο Θ. Γκόρπας, γ) στη σχέση της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής παρασημαντικής με τη δυτικοευρω­ παϊκή με κείμενα των: Σιαμάκη και Χουρζαμάνη, δ) στο ρόλο των Ελλήνων λογιών στην εποχή της Αναγέννησης και του Δια­ φωτισμού, ε) στην ελληνική γραφή και γλώσσα στα νεότερα χρόνια με κείμενα των: Πρίγκου, Καταρτζή, Κοραή, Γ. Χατζηδάκι και στ) στη γραφή της νεοελληνικής λογοτεχνίας και τη σχέση του δημιουργού με το «μυστήριο» της γραφής από τον Καισάριο Δαπόντε ως τον Εμπειρικό, Εγγονόπουλο, Σινόπουλο και Ελύτη. Τα «Ελληνικά ντοκουμέντα» είναι μια συνοπτική και επιλεκτι­ κή παρουσίαση κειμένων, όσων έχουν ασχοληθεί σοβαρά με το φαινόμενο της γραφής στην Ελλάδα, από τους αρχαίους Έλλη­ νες ως τον Οδυσσέα Ελύτη. Η επινόηση της γραφής Είκοσι χιλιάδες χρόνια πριν, οι άνθρωποι χαράζουν τα πρώτα τους σχέδια. Βέβαια αυτό το γεγονός δε συνιστά την αρχή της γραφής. Για να δημιουργηθεί χρειάζονται σημεία και σύμβολα, τα οποία πρέπει να απεικονίζουν τις σκέψεις τους. Η ιστορία της γραφής αρχίζει στη Μεσοποταμία, μεταξύ 6ης και 1ης χιλιε­ τηρίδας πριν την εποχή μας, από την καθημερινή ανάγκη των ανθρώπων να κρατούν λογαριασμούς για τα σιτηρά και τα ζώα τους. Έτσι προκύπτουν τα πρωτόγονα εικονογραφήματα. Ο συνδυασμός εικονογραφημάτων, μια πολύπλοκη διαδικασία,

χρο ν ικ ο ί 11

δημιουργεί τα ιδεογράμματα. Στα 2900 π.Χ. τα εικονογραφήματα εξαφανίζονται. Η σφηνοειδής γραφή εμφανίζεται παίρνο­ ντας το όνομά της από τις γραφίδες - καλάμια με αιχμηρή άκρη - με τις οποίες οι άνθρωποι χάραζαν στις πλάκες αργίλου. Δια­ δίδεται σ’ όλη τη Μεσοποταμία, την Αίγυπτο ως και την Κίνα. Στην κοιλάδα του Δέλτα του Νείλου η ιερογλυφική γραφή, γρα­ φή των θεών, ήταν αυστηρή, γεωμετρική, με στυλιζαρισμένα σχέδια από την 3η π.Χ. χιλιετηρίδα. Ό μω ς πόσοι και ποιοι στη Μεσοποταμία και την Αίγυπτο μπορούσαν να διαβάζουν τη σφηνοειδή γραφή και τα ιερογλυφικά; Μόνον, βέβαια, οι γρα­ φείς, οι οποίοι αποτελούσαν αριστοκρατική κάστα λόγω του ό­ τι η γνώση της γραφής και της ανάγανωσης ήταν συνώνυμο της δύναμης και της εξουσίας. Τη 2η χιλιετηρίδα η σφηνοειδής είχε πάρει την οριστική της μορφή και τα ιερογλυφικά στην Αίγυπτο πολλαπλασιάζονται. Τα ιερογλυφικά στην Κρήτη, π.χ. ο δίσκος της Φαιστού, το πρώτο βήμα του ανθρώπου προς την τυπο­ γραφία, δεν έχουν ακόμα αποκρυπτογραφηθεί, ενώ στην Κίνα η κινέζικη γραφή, η πολυπλοκότερη χρησιμοποιείται σήμερα ό­ πω ς ακριβώς εχρησιμοποιείτο πριν δύο χιλιάδες χρόνια. Η εφεύρεση του αλφαβήτου Οι αρχαίοι Έλληνες τη 2η χιλιετηρίδα διέθεταν ένα σύστημα γραφής, το οποίο καταστράφηκε μαζί με τον πολιτισμό τους α­ πό τους Δωριείς. Τον 8ο αιώνα π.Χ. στη σημερινή Συρία υπάρ­ χει ένα αραμαϊκό αλφάβητο συγγενές μ' αυτό των Φοινίκων. Η αραβική όπως και η εβραϊκή γραφή προέρχονται από το φοινι­ κικό αλφάβητο. Ό λες όμως οι γραφές δεν είχαν παρά μόνον σύμφωνα. Ταυτόχρονα τον 8ο αιώνα π.Χ. οι Έλληνες μιλούν μια γλώσσα που δεν αποδίδεται από τα υπάρχοντα αλφάβητα. Η μεγαλοφυής ιδέα των αρχαίων Ελλήνων συνίσταται στο εξής: για να σημειώνουν τα φωνήεντα δανείστηκαν από το αραμαϊκό αλφάβητο πολλά σημεία που παρίσταναν σύμφωνα που δεν εί­ χε η ελληνική. Έτσι γεννήθηκαν το Α, το Ε, το Ο, το Υ κ.τ.λ. Από την ελληνική δε γραφή προήλθε το λατινικό αλφάβητο κι έτσι όλη η Ευρώπη χρωστάει σχεδόν τα πάντα στον ελληνικό πο­ λιτισμό. Αντιγράφεις και τυπογράφοι Οι αντιγραφείς μοναχοί του Μεσαίωνα, την εποχή του Καρλομάγνου, χειρογραφούσαν, διακοσμώντας με θαυμάσιες χρωμα­ τογραφίες, τα ήδη υπάρχοντα κείμενα, κυρίως θρησκευτικά. Ό ­ ταν η περγαμηνή - δέρμα της Περγάμου - αντικαθιστά τον πανάκριβο και δύσκαμπτο πάπυρο, τότε γεννιέται ο πρόγονος του σημερινού βιβλίου. Στις αρχές του 13ου αιώνα οι μοναχοί παύουν να είναι οι μοναδικοί αντιγράφεις με την εμφάνιση των λαϊκών γραφέων, οι οποίοι σταδιακά οργανώνονται σε συ­ ντεχνίες. Από το Γουτεμβέργιο στη φωτοσύνθεση Ό ταν ο Γουτεμβέργιος στα 1450 τύπωσε σε χαρτί τη λατινική Βίβλο, οι σύγχρονοί του δεν μπορούσαν να διανοηθούν τί εί­ δους επανάσταση ήταν η εφεύρεση της τυπογραφίας. Ήδη στις αρχές του 16ου αιώνα δημιουργούνται ολόκληρες δυνα-

12/χρονικα

GEORGES JEAN.

Γραφή, η μνήμη των ανθρώπων. Μτφρ. Θωμά Γκόρπα. Αθήνα, Δεληθανάσης, 1992. Σελ. 272. Δρχ. 3.200

στείες εκτυπωτών, χαρακτών, μεταλλοχυτών και τυπογράφων ενώ τον 18ο το ενδιαφέρον για το τυπωμένο βιβλίο όλο και με γαλώνει. Το χειροκίνητο πιεστήριο, από την εποχή του Γουτεμ βέργιου, εξελίσσεται σε τυπογραφική μηχανή. Τον 19ο οι εξελί ξεις είναι ραγδαίες και η περιστροφική εκτύπωση είναι γεγονός. Ό σο για τον 20ό αιώνα, η φωτοσύνθεση θα αλλάξει γι’ άλλη μια φορά το ρου της ιστορίας της γραφής. Μαρτυρίες και ντοκουμέντα Το δεύτερο μέρος του βιβλίου ασχολείται με «Μαρτυρίες και ντοκουμέντα» που έχουν σχέση με τη γραφή. Κείμενα περισσό­ τερο ή λιγότερο γνωστών διανοητών αναφέρονται στη γραφή και τη χρήση της στο σύγχρονο κόσμο, για τη δυναμική της τυ­ πογραφικής τέχνης, την κατασκευή και την πολλαπλή χρήση των αριθμών, τη μουσική γραφή, τα υλικά της γραφής, την καλ­ λιγραφία. Κείμενα υμνητικά για τη γραφή των Ουγκώ, Μαρτ, Όργουελ κι ένα ποίημα τόυ Ρεμπώ για τα φωνήεντα. Το «Γραφή, η μνήμη των ανθρώπων» εκτός του ότι είναι η πρώτη προσπάθεια συνολικής θεώρησης της ιστορίας της γρα­ φής στα ελληνικά, είναι κι ένα εξαιρετικά καλοτυπωμένο βιβλίο, με πλούσια εικονογράφηση. Η συνεισφορά του Θωμά Γκόρπα σ’ αυτή την έκδοση πρέπει ιδιαίτερα να επισημανθεί.

J

Ί ΑΓΟΡΑ του

/J>

ΒΙΒΛΙΟΥ >!^*·από 18 Οκτωβρίου έως 24 Οκτωβρίου 1992 Αίολος-ΑΘ., Δωδώνη-ΑΘ., Ειρμός-ΑΘ., Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-ΑΘ., Εστία-ΑΘ, Καραβίας-Ρουσσόπουλος-ΑΘ., Κατώι του ΒιβλίουΘεσσ., Κουρκάκης-Καρδίτσα, Κρομμΰδας-Χίος, Λέσχη του Βιβλίου-Αθ., Libro-Αθ., Μεθενίτης-Πάτρα, Μττοστάνογλου-Πειραιάς, Παράμετρος-Χολαργός, Παρά Πέντε-Αθ., Ραγιάς-Θεσσ., Ρόμβος-Αθ., Φιλιππότης-Αθ., Ψυχογιός-Αθ.

Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες α π’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πω λήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

| ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά | ΚΟΥΝΤΕΡΑ Μ.: Η αθανασία | ΜΕΓΑΠΑΝΟΥ Α.: 10 λεπτά

ΚΕΔΡΟΣ

ΕΣΤΙΑ LIBRO

| ΔΙΑΚΟΓΙΑΝΝΗΣ Κ.: Είναι Έλληνας Ορθόδοξος. Σφάξτε τον | ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ.: Τανγκό μες στον καθρέφτη | ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ.: Γυναίκα από βελούδο

ΚΑΚΤΟΣ

| ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗΣ Τ.: Οι φρουροί της Αχαΐας

ΕΣΤΙΑ

ΟΥΑΪΤ ΜΠ.-ΓΚΡΙΜΠΙΝ ΤΖ.: Ο κόσμος μιας ιδιοφυίας | ΚΡΑΒΕΛ Τ.: Κάπταιν Χόουκ

ΚΑΤΟΠΤΡΟ

ΨΥΧΟΓΙΟΣ

ΜΠΟΥΣΚΑΛΙΑ Λ.: Να ζεις ν’ αγαπάς να μαθαίνεις ΜΠΙΟΥΜΠΙ Φ.: Σχέσεις οργής

ΛΟΓΟΘΕΤΗΣ

ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ

ΕΞΑΝΤΑΣ

ΓΛΑΡΟΣ

Από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΗΘΑΝΑΣΗ στη σειρά ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ κυκλοφόρησε ένα μεγάλο βιβλίο

ΓΡΑΦΗ, Η ΜΝΗΜΗ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ του Ζ ω ρζ Ζαν

Μετάφραση και ελληνικά ντοκουμέντα του Θ ω μ ά Γ κόρπ α Ένα μεγάλο θέμα: η γραφή και η ιστορία της που είναι η ιστορία της ανθρωπότητας και του πολιτισμού της 6000 χρόνια... Η ιστορία της γραφής είναι πάνω απ’ άλα η ιστορία του ελληνικού πολιτισμού | 272 σελίδες «χαρτί ιλουστρασιόν * 300 εικόνες «μαρτυρίες και ντοκουμέντα παλιά και καινούργια •

Στην ίδια σειρά έχουν κυκλοφορήσει BAN ΓΚΟΓΚ, ΜΕ ΤΟΝ ΗΛΙΟ ΜΠΡΟΣΤΑ

ΜΟΤΣΑΡΤ, Ο ΑΓΑΠΗΜΕΝΟΣ ΤΩΝ ΘΕΩΝ

Αυτός που ζωγράφιζε τον ήλιο ασταμάτητα και έδωσε σαν τέλος στη ζωή του τον μαύρο ήλιο του θανάτου, που ο ίδιος διάλεξε.

ΒΙΚΙΝΓΚΣ, ΟΙ ΒΑΣΙΛΙΑΔΕΣ ΤΩΝ ΘΑΛΑΣΣΩΝ Έ νας μυθικός λαός. Οι Βίκινγκς διασχίξουν τις θάλασσες, ανακαλύπτουν τη Γροιλανδία, φτάνουν ως την Αμερική, κατακτούν την Ιρλανδία...

Το «παιδί-θαύμα» της κλασικής μουσικής στα τριάντα πέντε χρόνια της ξωής του θα γνωρίσει μεγάλη δόξα αλλά και δυστυχία.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΗ, ΜΕΓΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Η εκστρατεία θα διαρκέσει πάνω από δέκα χρόνια. Μέχρι το 323 π.Χ. που ο Αλέξανδρος πεθαίνει στο απόγειο της δόξας του στη Βαβυλώνα.

ΑΜΑΖΟΝΙΟΣ, ΕΝΑΣ ΠΛΗΓΩΜΕΝΟΣ ΓΙΓΑΝΤΑΣ Κάτι μυθικό: η συνάντηση των Αμαζόνων και η ανακάλυψη του μεγαλύτερου ποταμού του κόσμου, που οι Ισπανοί του δίνουν το όνομα των άγριων πολεμιστριών.

Ασιέρης Δεληθανάσης εκδότης Έδρα: Χαριλάου Τρικουπη 106 και Σμολένσκι, 114 72, Αθήνα Κεντρική διάθεση: Ζωοδόχου Πηγής 34, 106 81, Αθήνα Τηλ. 364 23 25, 363 90 62. Fax 364 23 25

|

χρονικα/15

Ευθυμία Πανδή-Παυλάκη

Οι γυναικείοι χαραχτήρες στο μυθιστόρημα του Gabriel Garcia Marquez "Εκατό χρόνια Μοναξιάς” Από τα πρόσωπα που παρουσιάζει ο Gabriel Garcia Marquez στο μυθιστό­ ρημά του "Εκατό χρόνια μοναξιάς” αξίζει να σταθεί κανείς και να μελετήσει τους γυναικείους χαραχτήρες, που αποτελούν αναπόσπαστα μέλη της μικρής κοινωνίας Macondo (κέντρο του κόσμου του μυθιστορήματος) και συμμετέ­ χουν ενεργά σε όσα συμβαίνουν μέσα σ ’ αυτήν. Εκείνο που προκαλεί το εν­ διαφέρον του μελετητή γ ι’ αυτούς τους χαραχτήρες είναι κυρίως από τη μια οι σχεδόν ταυτόσημες ομοιότητες που παρουσιάζουν μεταξύ τους και από την άλλη οι αβυσσαλέες διαφορές. Με βάση αυτές τις ομοιότητες και τις δια­ φορές - και όχι μόνο - μπορούμε να διακρίνουμε δύο κατηγορίες γυναι­ κών: 1) τις γυναίκες της οικογένειας Buendia και 2) τις άλλες, που σχετίζονται έμμεσα με αυτή με παράνομους ερωτικούς δεσμούς, όπως η Pilar Ternera και η Petra Cotes. Τάσεις για τέτοιους δεσμούς με μέλη της οικογένειάς τους δεν λείπουν και από την οικογένεια Buendia. Η πρώτη γυναίκα της οικογένειας Buendia, Ursula IguarSn, συνάπτει ερωτική σχέση με συγγε­ νικό της πρόσωπο (παντρεύεται τον πρώτο της εξάδελφο Jos6 Arcadio Buendia), παρά τις αντιρρήσεις των δικών της: Φοβόντουσαν ότι εκείνα τα γερά βλαστάρια των δύον γενών, που από αιώνες είχαν δια­ σταυρωθεί μεταξύ τους, θα περνούσαν τη ντροπή να γεννήσουν ιγουάνες. Υπήρχε κιό­ λας ένα τρομαχτικό προηγούμενο. Μια θεία της Ursula, παντρεμένη μ ’ ένα θείο του Jose Arcadio Buendia, απόχτησε ένα γιο, που πέ­ ρασε όλη του τη ζωή φορώντας κάτι παντε­ λόνια ενωμένα και πλατειά... γιατί γεννήθη­ κε και μεγάλωσε με μια ουρά... Μια ουρά γουρουνιού, που ποτέ δεν άφησε καμιά γυ­ ναίκα να τη δει, και που του κόστισε τη ζωή, όταν ένας χασάπης, φίλος, του ’κάνε τη χά­ ρη να του την κόψει...1 Ο φόβος ότι θα γεννιόταν ένα παιδί με ουρά γου­ ρουνιού σαν αποτέλεσμα των ερωτικών σχέσεων μεταξύ μελών της ίδιας οικογένειας, είναι ένα από τα κύρια θέματα του μυθιστορήματος. Ο L6viStrauss στο βιβλίο του The Elementary structure of Kinship (Οι βασικές δομές συγγένειας) έχει κάνει

μια λεπτομερή ανάλυση σχετικά με το ταμπού αυ­ τής της ερωτικής σχέσης μεταξύ συγγενών (διάφο­ ροι βαθμοί συγγένειας). Η κοινωνιολογική-ανθρωπολογική θεωρία του Levi-Strauss βασίζεται στην προϋπόθεση, ότι τα ταμπού εμφανίζονται μόνο στον άνθρωπο και είναι αποτέλεσμα της κοινωνι­ κής και πολιτισμικής του συνείδησης, πράγμα το ο­ ποίο αποτελεί τη βασική του διαφορά από τα ζώα. Έτσι ο άνδρας, ως πατέρας και αδελφός, αντί να φυλάει τις γυναίκες της οικογένειάς του για τον ε­ αυτό του, τις δίνει σ’ άλλον άνδρα άλλης οικογέ­ νειας, δημιουργώντας έτσι ένα σύστημα ανταλλα­ γής. Και μ’ αυτή την πράξη του κατορθώνει τη λειτουργικότητά του στην κοινωνία.3 Πάντως, αν και η Ursula και ο Jos6 Arcadio ξέ­ ρουν τί μπορεί να συμβεί, δεν μπορούν να το απο­ φύγουν. Ο γάμος τους «είχε προβλεφθεί από τότε που ήρθαν στον κόσμο».4 Οι πρώτες μέρες της συμ­ βίωσής τους είναι βασανιστικές για την Ursula, που ζει με το άγχος της τιμωρίας τους για την παραβία­ ση του νόμου περί ερωτικών σχέσεων μεταξύ συγ­ γενών. Η ζωή της είναι ένα μαρτύριο, από το φόβο «ότι ο γεροδεμένος και γεμάτος επιθυμία σύζυγος θα την βίαζε κοιμισμένη». Και, για να τον αποφύγει, πριν κοιμηθεί, φοράει ένα παντελόνι με κλειδαριά.® Όταν όμως κάποιος προσβάλλει το Jos6 Arcadio

16/χρονικα για τη συμπεριφορά της γυναίκας του, τον σκοτώ­ νει και μετά από αυτό φεύγει από το χωριό του ζητώντας ένα άγνωστο μέρος, αποφασισμένος πια να αγνοήσει τους φόβους της γυναίκας του που τον εμπόδιζαν να έχει σεξουαλικές σχέσεις μαζί της. Η κατάσταση αυτή κάνει την Ursula να ζει ακόμη με πιο πολύ φόβο και άγχος, κυρίως κατά την περίοδο της εγκυμοσύνης της, - αν και η τιμωρία για την αιμομιξία αναβάλλεται μέχρι την τελευταία γενεά της οικογένειας. Η Ursula ζει μέχρι την προτελευταία γενεά των Buendia και η προσωπικότητά της κυριαρχεί στο μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος. Είναι μια γυναίκα της καθημερινής ζωής, συνηθισμένη και πάνω απ’ όλα πραγματική. Είναι η μορφή της μάνας που διατηρεί την τάξη στο σπίτι της και ασχολείται με όλα. Είναι η σοβαρή, εργατική και ενεργητική γυναίκα: Δραστήρια, μικροκαμωμένη, αυστηρή, εκεί­ νη η γυναίκα με τα ακούραστα νεύρα, που ποτέ στη ζωή της δεν την άκουσαν να τρα­ γουδάει, έδινε την εντύπωση ότι βρίσκεται παντού ταυτόχρονα από τα χαράματα μέχρι αργά τη νύχτα... Χάρη σ ’ αυτήν, τα δάπεδά της από πατημένο χώμα, οι πλίνθινοι τοίχοι που δεν είχαν ασβεστωθεί, τα χωριάτικα ξύ­ λινα έπιπλα... ήταν πάντα καθαρά, και τα πα­ λιά σεντούκια, όπου φύλαγαν τα ρούχα, ανάδιναν μια ζεστή μυρουδιά βασιλικού.6 Οι πράξεις και η συμπεριφορά της Ursula σχετί­ ζονται με τον πραγματικό κόσμο, αντίθετα από τον άνδρα της που ζει και ενεργεί σ’ ένα φανταστικό και τελείως διαφορετικό κόσμο. Όταν ο πρώτος τους γιος, Jos0 Arcadio, φεύγει από το Macondo με μια τσιγγάνα, εκείνη τρέχει να τον βρει υπακούοντας στο μητρικό της καθήκον, και μετά από μερι­ κούς μήνες μάταιου ψαξίματος η Ursula ξαναγυρίζει φέρνοντας μαζί της πολύ κόσμο: Ξαφνικά σχεδόν πέντε μήνες μετά την ε­ ξαφάνισή της γύρισε η Ursula. Ήλθε... με καινούργια ρούχα άγνωστης μόδας στο χωριό... ... ο Jose Arcadio Buendia άργησε πολύ να συνέλθει από τη σύγχυση, όταν βγήκε στο δρόμο και είδε το ανθρώπινο πλήθος. Δεν ή­ ταν Τσιγγάνοι. Ήταν άνδρες και γυναίκες σαν αυτούς με ίσια μαλλιά και σκούρο δέρ­ μα, που μιλούσαν την ίδια γλώσσα και παρα­ πονιόνταν για τους ίδιους πόνους. Έφερναν μουλάρια φορτωμένα με τρόφιμα, κάρα αγε­ λάδων με έπιπλα και οικιακά σκεύη, αυθεντι­ κά και λιτά μικροπράγματα που τα πουλού­ σαν μικρέμποροι της καθημερινής πραγματι­ κότητας χωρίς υπερβολικές χειρονομίες. Έρχονταν από την άλλη μεριά του βάλτου... όπου... γνώριζαν τις μηχανές που έκαναν τη ζωή πιο άνετη. Η Ursula δεν είχε προφθάσει τους Τσιγγάνους, αλλά είχε βρει το δρόμο που ο άνδρας της δεν μπόρεσε να ανακαλύ­ ψει στην απεγνωσμένη του αναζήτηση των μεγάλων ανακαλύψεων.7 Η Ursula είναι μια φρόνιμη και πρακτική γυναίκα

που κυβερνάει την οικογένειά της για πολλά χρό­ νια. Αυτή πρέπει να κάνει όλα όσα δεν μπορεί να κάνει ο σύζυγός της. Με το ταξίδι της σε αναζήτη­ ση του εξαφανισμένου γιου της, Jose Arcadio, πλη­ ροί αυτό που ο σύζυγός της δεν μπόρεσε: να εκμε­ ταλλευτεί την ευκαιρία του ταξιδιού της έξω από το Macondo και την επαφή της με τον πολιτισμένο κό­ σμο και να φέρει μαζί της κόσμο από πολιτισμένες πόλεις και, κυρίως, εκπροσώπους της Εκκλησίας και της Κυβέρνησης, με σκοπό να εκπολιτίσει το Macondo. Αυτές οι πράξεις της Ursula είναι πολύ σημαντικές για το Macondo, γιατί οι άνδρες της πό­ λης φέρνουν επίσης μαζί τους τις συνήθειες και τον τρόπο ζωής τους. Ο εκπρόσωπος του Κράτους προ­ σέχει την τάξη και ο εκπρόσωπος της Εκκλησίας α­ παλύνει τον πόνο των ανθρώπων και τους βοηθάει στις δύσκολες στιγμές τους. Με άλλα λόγια μ’ αυτή την κίνηση η Ursula εισάγει την τάξη και τον πολιτι­ σμό στο Macondo. Η Ursula είναι μια δυναμική προσωπικότητα, που πρέπει να φροντίζει όχι μόνο τα παιδιά της, που εί­ ναι φυσικό, αλλά επίσης τον άνδρα της, που ζει σ’ ένα κόσμο φανταστικό, υπερβολικό και που με τα χρόνια η κατάστασή του χειροτερεύει. Η Ursula είναι μια γυναίκα που δεν κάνει τίποτε για τον εαυτό της. Ό,τι κάνει είναι για τους άλλους, που βρίσκονται γύρω της: προσέχει την οικογένεια και τα συμφέροντά της και σέβεται τον άνδρα της, έτσι όπως σέβεται όλους τους φίλους της. Είναι η μορφή της μάνας για όλους κατά τη διάρκεια όλης της ζωής της. Αλλά αυτή στερείται του ρόλου της συζύγου-ερωμένης, δηλαδή είναι σεξουαλικά κατα­ πιεσμένη, γιατί καταναλώνει όλη τη δύναμη και τον ελεύθερο χρόνο της σε φροντίδες και καθήκοντα καθημερινά και αναγκαία. Ο Michel Foucault στο βιβλίο του The History of Sexuality, αναφερόμενος στην ιστορία της σεξουαλικής καταπίεσης, τονίζει συγκεκριμένα ότι σε μια καταπιεστική κοινωνία, που απαιτεί σκληρή εργασία από τα μέλη της, η ε­ λευθερία του σεξ είναι ασυμβίβαστη με τη σκληρή παραγωγική εργασία.8 Η Ursula, όταν τα παιδιά της είναι πλέον ενήλικοι και πλησιάζει η ώρα της παντρειάς τους, φτιάχνει έ­ να σπίτι μεγάλο, που χωράει όλα τα εγγόνια και δισέγγονά της. Χάρη στην ασταμάτητη εργασία της κατορθώνει να το διατηρεί πεντακάθαρο και να το διοικεί με επιτυχία. Η ικανότητά της να διοικεί δεν περιορίζεται όμως μόνο στο σπίτι της, αλλά επεκτείνεται επίσης και στο χωριό. Αυτό φαίνεται από την επέμβασή της για να λύσει τις διαφορές του εγγονού της Aureliano και του οικογενειακού της φί­ λου Don Apolinar Mascote. Σχεδόν όλη η ζωή της Ursula χαραχτηρίζεται α­ πό μια απερίγραπτη σύνεση, καλοσύνη και ανεκτι­ κότητα, αλλά, όταν γεράσει, αρχίζει να κάνει λάθη. Επιμένει να επεμβαίνει σ’ όλα και πολλές φορές αι­ σθάνεται την ανάγκη να επαναστατήσει και να πει όλα τα κακά λόγια, που για τόσα χρόνια είχε κρύψει στη καρδιά της. Αν και σ’ όλη της τη ζωή προσπαθεί να κάνει τα πάντα καλά και τέλεια καταπιέζοντας τον εαυτό της, στα γεράματα χάνει την υπομονή της και επαναστατεί ενάντια σ’ αυτή την καταπίεση. Η Ursula έχει την απόλυτη εξουσία στο σπίτι μέ­ χρι που έρχεται η Fernanda, η γυναίκα του Aureliano Segundo. Η Fernanda ήταν μια γυναίκα

χρονικα/17 που με την ομορφιά της κατάχτησε τον Aureliano Segundo, όταν την είδε στο καρναβάλι του Macondo, όπου παρίστανε τη βασίλισσα. Αλλά, πα­ ρά τα εξωτερικά της χαρίσματα, η γυναίκα αυτή χαραχτηρίζεται από έναν άρρωστο εσωτερικό κόσμο. Έχει μια φανταστική ιδέα για τον εαυτό της και εί­ ναι ο ακριβώς αντίθετος^ τύπος από την Ursula. Κλεισμένη στον εαυτό της, αρνείται να δεχτεί στο σπίτι της ανθρώπους που πιστεύει ότι δεν είναι της ίδιας κοινωνικής τάξης μ’ αυτήν. Είναι κυριευμένη από ένα σύμπλεγμα υπεροχής, καλλιεργημένο από την άρρωστη μάνα της, που τη μεγάλωνε κάνοντάς την να πιστέψει ότι ήταν πλούσιοι και δυνατοί και ό­ τι θα γινόταν βασίλισσα: - Είμαστε απέραντα πλούσιοι και δυνα­ τοί... Μια μέρα θα γίνεις βασίλισσα. Αυτή το πίστευε... Ακόμη και τη μέρα του γάμου ονειρεύτηκε ένα μυθικό βασίλειο πα­ ρά το γεγονός, ότι ο πατέρας της... αναγκά­ στηκε να βάλει υποθήκη το σπίτι του για να της αγοράσει τα προικιά. Δεν ήταν αφέλεια ούτε παραλήρημα μεγαλειότητας. Έτσι τη μεγάλωσαν. Από τότε που άρχισε να καταλα, βαίνει, θυμόταν ότι έκανε τις ανάγκες της σ ’ ένα μικρό χρυσό δοχείο... Οι συμμαθήτριές της απορούσαν που την είχαν χωριστά καθι­ σμένη σε μια καρέκλα με πολύ ψηλή πλάτη, και που δεν έκανε παρέα μαζί τους ούτε στο διάλειμμα. «Αυτή είναι διαφορετική», εξη­ γούσαν οι καλόγριες. «Θα γίνει βασίλισσα».9 Η Ursula είναι γενναιόψυχη και ανθρώπινη, ανεχτική και κοινωνική, ενώ η Fernanda ζει κλεισμένη στον εαυτό της και είναι μια εγωίστρια χωρίς αι­ σθήματα. Ζει σ’ ένα περίεργο κόσμο, συντηρητικό, απαρχαιωμένο και απομακρυσμένο από την εποχή της. Πριν έλθει η Fernanda στην οικογένεια Buendia, το σπίτι ήταν χαρούμενο, γεμάτο ζωτικό­ τητα, φυσικότητα και απλότητα. Με τον ερχομό της όλα αλλάζουν, γιατί προσπαθεί να επιβάλει μιαν α­ τμόσφαιρα υποκρισίας, ψεύτικης συμπεριφοράς, προσποίησης και μεγαλείου, πράγμα που την κάνει να συγκρούεται με διάφορα μέλη της οικογένειας, όπως με την κουνιάδα της Amaranta και κυρίως με τον άνδρα της που, αν και αγωνίστηκε τόσο να την παντρευτεί, μετά αδυνατεί να ζήσει και να επικοι­ νωνήσει μαζί της και την εγκαταλείπει για να συζήσει με την ερωμένη του: Η αυστηρότητα που επέβαλε στο σπίτι ήταν τόση, που ο Aureliano Segundo... ένιωθε σί­ γουρα πιο άνετα στο σπίτι της Petra Cotes... Όταν η Fernanda κατάλαβε ότι ήταν μια χή­ ρα που ακόμη δεν της είχε πεθάνει ο άνδρας, ήταν πια πολύ αργά... η Fernanda ... εκείνη την ίδια μέρα έστειλε στο σπίτι της ερωμέ­ νης του δύο μπαούλα με τα ρούχα του... Αλ­ λά εκείνη η ηρωική χειρονομία ήταν απλώς μια ακόμη απόδειξη για το πόσο λίγο ήξερε η Fernanda όχι μόνο το χαραχτήρα του άν­ δρα της, αλλά και τη φύση μιας κοινότητας που δεν είχε καμιά σχέση μ ’ αυτήν των γο­ νιών της.™ Η Fernanda είναι μια γυναίκα που βρίσκεται μα­

κριά από τη σύγχρονη πραγματικότητα, με αποτέ­ λεσμα να μην μπορεί να αντιμετωπίσει τα προβλή­ ματα της καθημερινότητας. Έτσι, όταν αντιλαμβά­ νεται ότι η κόρη της Meme εναντιώνεται στο κατε­ στημένο με την απόκτηση ενός νόθου παιδιού με το Mauricio Babilonia, της φέρεται με σκληρότητα και αρνείται να δεχτεί τον εγγονό της. Ο συγγραφέας παρουσιάζει αυτό το χαραχτήρα σαν μια ανθρώπι­ νη ύπαρξη μόνο στην εμφάνιση χωρίς ευαισθησία και συναισθήματα. Θύμα της ανατροφής της, ζει μιαν άδεια ζωή και είναι ανίκανη να εκτιμήσει τον πραγματικό κόσμο και να ζήσει αρμονικά με τους συνανθρώπους της. Η Fernanda ήταν μια γυναίκα χαμένη από τον κόσμο. Είχε γεννηθεί και μεγαλώσει 1000χιλιόμετρα από τη θάλασσα, σε μια πέν­ θιμη πόλη, που στα λιθόστρωτα δρομάκια της έκαναν υπερβολικό θόρυβο, σε νύχτες φόβου, οι άμαξες των αντιβασιλέων... η Fer­ nanda ως την εφηβεία της δεν είχε άλλη επα­ φή με τον κόσμο εκτός από τις μελαγχολικές ασκήσεις πιάνου...11 Έτσι, όταν απομακρύνεται από τους γονείς της και ζει στο Macondo, αισθάνεται μόνη, γιατί ο κό­ σμος του Macondo δεν είναι το βασίλειο που είχε ο­ νειρευτεί. Αλλά παρά την απομόνωση που νιώθει εί­ ναι τόσο φανατική στις ιδέες της, που δεν θέλει να δεχτεί άλλο τρόπο ζωής από εκείνον που της δίδα­ ξαν οι γονείς της. Όταν αισθάνεται μοναξιά και βρί­ σκεται στο σπίτι με τον εγγονό της Aureliano Babilonia, δεν κάνει τίποτε άλλο από το να έχει μια ανυπόφορη συμπεριφορά απέναντί του. Ακόμη και σ ’ αυτές τις περιστάσεις ο Aureliano και η Fernanda δεν μοιράζονταν τη μοναξιά, αλλά εξακολουθούσαν να ζουν ο καθένας με την δίκιά του... Ήταν εκείνη την εποχή που η Fernanda είχε την εντύπωση ότι το σπίτι είχε αρχίσει να γεμίζει με φα­ ντάσματα. Τελικά, μετά από πολλά χρόνια, η Fernanda πε­ θαίνει, χωρίς να έχει επηρεαστεί καθόλου από το χρόνο και τη ζωή. Η γυναίκα που ο Aureliano Se­ gundo φέρνει στο Macondo παντρεύεται και σύντο­ μα εγκαταλείπει, για να ζήσει με την ερωμένη του, είναι μια δυστυχισμένη και περίεργη ύπαρξη. Ποτέ της δεν θέλησε να ακούσει ούτε να ανεχθεί κανέναν εξαιτίας της άρρωστης ιδέας για την ανωτερότητά της και του πόθου της να είναι βασίλισσα: ... από τότε που το βρήκε στα μπαούλα του Aureliano Segundo, η Fernanda είχε φορέσει πολλές φορές το σκωροφαγωμένο φόρεμα της βασίλισσας. Όποιος και να την έβλεπε μπροστά στον καθρέφτη σε έκσταση με τις βασιλικές της χειρονομίες, θα μπορούσε να σκεφτεί ότι ήταν τρελή...19 Άλλη γυναίκα της πρώτης γενιάς της οικογέ­ νειας Buendia είναι η Amaranta, κόρη του Jos6 Arcadio Buendia και της Ursula IguarAn. Η Amaranta είναι ένας χαραχτήρας που έχει περίερ­ γη συμπεριφορά προς τους άνδρες. Είναι δειλή και καχύποπτη στις σχέσεις της μ’ αυτούς, γι’ αυτό δεν

18/χρονικα αποφασίζει να παντρευτεί, πρώτα με τον Pietro Crespi και μετά με τον στρατηγό Gerineldo Marquez που ενδιαφέρονται γι’ αυτήν. Παρά το γε­ γονός, ότι επιθυμεί να έχει ερωτικές σχέσεις με τα ανίψια της Aureliano Jos£ και Jos6 Arcadio, κατα­ πιέζει τον εαυτό της και καταντάει ανίκανη να έχει σεξουαλικές σχέσεις με άνδρες συγγενείς ή ξέ­ νους, με αποτέλεσμα να υποφέρει από μοναξιά. Η συμπεριφορά της Amaranta προς τα ανίψια της έχει επίσης επιδράσει επάνω τους. Ο Aureliano Jose δεν μπορεί να την ξεχάσει. Πάει στον πόλεμο και γυρίζει σαν τρελός να τη βρει. Αλλά και ο Jos6 Arcadio δεν μπορεί να ξεχάσει τα χάδια της θείας του. Η Amaranta ποτέ δεν πραγματοποιεί τη σεξουα­ λική της επιθυμία, γιατί ο νόμος κατά της αιμομι­ ξίας την εμποδίζει. Αυτή η σεξουαλική καταπίεση την κάνει υστερική και ψυχρή, με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζει με σκληρότητα όχι μόνο τους θαυμα­ στές της, αλλά και τη θετή αδελφή της Rebeca. Έ­ τσι, όταν η Ursula φέρνει τον Pietro Crespi στο σπί­ τι της για να μάθει χορό στις κόρες της, Amaranta και Rebeca, και εκείνος εκφράζει την προτίμησή του για την Rebeca, η Amaranta δείχνει αχαλίνωτη ζήλεια και μίσος προς την αδελφή της. Και αργότε­ ρα, όταν η οικογένεια αποφασίζει να παντρέψει την Rebeca με τον Pietro, εκείνη κάνει ό,τι μπορεί για να εμποδίσει αυτό το γάμο και απειλεί τη Rebeca: ... όταν έδωσε στη Rebeca το φιλί του απο­ χαιρετισμού, της μουρμούρισε στ’ αυτί: - Μην έχεις ψευδαισθήσεις. Ακόμη και στην άκρη του κόσμου να με πάρουν, θα βρω τρόπο να σ ’ εμποδίσω να παντρευτείς, έστω κι αν πρέπει να σε σκοτώσω.™ Η Rebeca υποφέρει από μια παθολογική κατά­ σταση: όταν αισθάνεται μελαγχολία, καταπίεση ή υ­ ποφέρει για κάτι, τρώει χώμα ή βυζαίνει το δάχτυ­ λό της. Αυτό είναι μια συνήθεια που έχει αποχτήσει από μικρή, αλλά στο τέλος κατορθώνει να απαλλα­ γεί από αυτήν. Η Rebeca προσπαθεί να είναι ευτυχισμένη με τον Pietro, αλλά η αδελφή της Amaranta με τις απειλές της δεν την αφήνει και την κάνει να υποφέρει. Έτσι ξαναγυρίζει στην παιδική της παθολογική κατάστα­ ση να βυζαίνει το δάχτυλό της και να τρώει χώμα και ασβέστη, από την οποία είχε προ πολλού απαλ­ λαγεί. Αυτή την εποχή ο θετός αδελφός της, Jose Arcadio, την ερωτεύεται τρελά και αυτή ανταποκρίνεται σ’ αυτό το αίσθημα και παντρεύονται. Όταν η Ursula το έμαθε, έγινε έξω φρενών και έδιωξε τους νιόπαντρους από το σπίτι θεωρώντας την πράξη της έλλειψη σεβασμού: «Η Ursula δε συγχώρησε ποτέ αυτό που θεώ­ ρησε σαν έλλειψη σεβασμού, και όταν γύρι­ σαν από την εκκλησία απαγόρευσε στους νιόπαντρους να ξαναπατήσουν το κατώφλι του σπιτιού. Γι’ αυτήν ήταν σαν να ’χαν πεθάνει».15 Ο ουσιαστικός λόγος που κάνει την Ursula να μη βλέπει με καλό μάτι αυτό το γάμο, οφείλεται στο φόβο της για την παραβίαση του νόμου περί ερωτι­ κών σχέσεων μεταξύ συγγενών, γιατί ο Jos6

Arcadio είναι γιος της και η Rebeca υιοθετημένη κόρη της. Η Rebeca, αφού παντρεύτηκε τον Jos£ Arcadio, άφησε τον Pietro Crespi για την αδελφή της· αλλά η Amaranta κυριευμένη από τη ζήλεια και το μίσος της προς την αδελφή της και κυρίως εξαιτίας του καταπιεσμένου έρωτά της για τους ανιψιούς της δεν αντιδρά λογικά και τα πάθη της την εμποδίζουν να τον παντρευτεί. Έτσι, ενώ υπάρχει φιλία μεταξύ τους, όταν τη ζητάει σε γάμο, αρνείται, και εκείνος αυτοκτονεί απελπισμένος. Γενικά η Amaranta έχει προβλήματα σχέσεων και επικοινωνίας με όλους τους ανθρώπους του περιβάλλοντός της, που οφείλονται στον καταπιεσμέ­ νο έρωτά της. Για παράδειγμα αισθάνεται απέρα­ ντο μίσος για τη Remedios, τη γυναίκα του Aureliano Segundo. Η Remedios, η μικρή κόρη του Apolinar Mascote, είναι ένα κοριτσάκι ντροπαλό που παντρεύεται με τον Aureliano. Μετά το γάμο της εξελίσσεται σε μια δυναμική προσωπικότητα, ώριμη και γλυκιά. Η πα­ ρουσία της φέρνει χαρά στο σπίτι, αλλά πεθαίνει μετά τη γέννα των δύο διδύμων αγοριών της. Η Remedios είναι η γυναίκα της οικογένειας Buendia που μοιάζει πιο πολύ με την Ursula. Είναι προσγειω­ μένη, αθώα και ήρεμη. Μετά από χρόνια ο Arcadio και η Santa Sofia de la Piedad αποχτούν δίδυμους γιους, τον Jose Arcadio και τον Aureliano Segundo, και μια κόρη ό­ μορφη και αθώα σαν τη Remedios, που την ονόμα­ ζαν Remedios la Bella. Αυτή είναι τόσο αγνή και α­ θώα και τόσο όμορφη, που τέσσερις άνδρες πεθαί­ νουν γι’ αυτήν. Αυτό το κορίτσι είναι η προσωπο­ ποίηση της ομορφιάς, το μυθικό πρόσωπο του φα­ νταστικού κόσμου. Η ομορφιά της σκοτώνει τους άνδρες που τολμούν να ακολουθήσουν τα βήματά της. Όχι μόνον η ομορφιά της Remedios la Bella ή­ ταν εξωπραγματική, αλλά και το γεγονός της εξα­ φάνισής της (τυλιγμένης σε κάτι σεντόνια που ο αέ­ ρας τα πήρε στον ουρανό) είχε εξωπραγματικό χαραχτήρα. Η οικογένεια Buendia αγαπούσε τόσο πολύ τις δύο Remedios, που όλοι επέμεναν να δώσουν το ό­ νομά τους στην πρώτη κόρη του Aureliano Segundo και της Fernanda, αλλά η Fernanda αντιτίθεται, της δίνει το όνομα Renata και τη φωνάζει Meme. Στην πραγματικότητα η Meme μοιάζει περισσότερο στους Buendia παρά στις Remedios. Η Meme μεγαλώνει σε μια εποχή που το Macondo ευημερεί. Είναι η πρώτη γυναίκα της οικο­ γένειας Buendia που φεύγει από το χωριό της για να σπουδάσει. Έχει πολλές φιλίες στο χωριό, όπως με Βορειοαμερικάνες, και τελικά ερωτεύεται ένα φτωχό μηχανικό, τον Mauricio Babalonia. Η Meme είναι η πρώτη γυναίκα που είναι ενεργητική σαν άνδρας και φέρνει επάνω της τις επιδράσεις της ανά­ πτυξης του πολιτισμού στον τόπο της. Οι γυναίκες της οικογένειας Buendria ποτέ δεν είχαν καμιάν α­ πασχόληση εκτός σπιτιού. Αυτή είναι η πρώτη που το πετυχαίνει. Η Meme είναι το σύμβολο της μο­ ντέρνας, της απελευθερωμένης και χωρίς προκατα­ λήψεις γυναίκας, αντίθετα με τη μάνα της, που ήταν παλιών ιδεών, φανατική και εγωίστρια, σύμβολο της γυναίκας που έζησε στους περασμένους αιώ­

χρονικα/19 νες. Γι’ αυτό η Meme δεν μπορεί να επικοινωνήσει μαζί της, ενώ με τον πατέρα της είχε καλές σχέσεις και άριστη επικοινωνία.

λευταία γυναίκα της οικογένειας Buendia. Αυτή εί­ ναι ένα μίγμα των γυναικών της οικογένειας Buendia:

Η Meme μεγάλωσε σε μια εύφορη εποχή. Δεν ήταν όμορφη, όπως ποτέ δεν ήταν η Amaranta, αλλά αντίθετα ήταν συμπαθητική, χωρίς συμπλέγματα, και είχε την αρετή να την παίρνουν με καλό μάτι από την πρώτη στιγμή. Είχε ένα πνεύμα μοντέρνο που το βα­ σάνιζαν η απαρχαιωμένη εγκράτεια και η κα­ κή υποκριτική τραυματισμένη καρδιά της Fernanda, και που αντίθετα ο Aureliano Segundo ευχαριστιόταν να υποστηρίζει. Αυ­ τός ήταν που κατόρθωσε να τη βγάλει από το υπνοδωμάτιο που είχε από μωρό και όπου τα δειλά μάτια των αγίων εξακολουθούσαν να τρέφουν τους φόβους της εφηβείας της, και της επίπλωσε ένα δωμάτιο...

Ήταν τόσο αυθόρμητη, τόσο απελευθερωμέ­ νη μ ’ ένα πνεύμα μοντέρνο κι ελεύθερο... Δραστήρια, μικροκαμωμένη, αδάμαστη, ό­ πως η Ursula, και σχεδόν τόσο όμορφη και προκλητική, όσο η Remedies la Bella, ήταν προικισμένη μ ’ ένα σπάνιο ένστικτο να προ­ πορεύεται της μόδας.17

Η Fernanda, ανίκανη να καταλάβει την κόρη της, όταν μαθαίνει την ερωτική της σχέση με ένα φτωχό μηχανικό, πάει στα άκρα και την κλείνει σ’ ένα δω­ μάτιο με φύλακα στην αυλή. Η Meme εξακολουθεί τις σχέσεις της με τον Mauricio Babilonia κρυφά α­ πό τη μάνα της που, όταν το ανακαλύπτει, την παίρ­ νει να ζήσει μόνη της σ’ ένα χωριό μακριά από το Macondo, πιστεύοντας ότι έχει δικαίωμα στη ζωή και στο θάνατο της κόρης της. Το φιλελεύθερο πνεύμα της Meme συνεχίζεται στην αδελφή της Amaranta Ursula, που είναι η τε­

Η Amaranta Ursula, όπως η Meme, φεύγει στο ε­ ξωτερικό, στο Βέλγιο, για να σπουδάσει, και μετά α­ πό μερικά χρόνια ξαναγυρίζει παντρεμένη με τον άνδρα της Gast0n, γιατί δεν μπορεί να ζήσει μα­ κριά από το Macondo. Αν και στην αρχή ζει ευτυχι­ σμένη με τον άνδρα της, αργότερα χωρίζουν, γιατί ερωτεύεται τον ανιψιό της Aureliano Babilonia. Με το ζευγάρι αυτό κλείνει ο κύκλος της οικογένειας Buendia: η Amaranta Ursula γεννάει το παιδί με την ουρά του γουρουνιού, όπως είχαν προφητεύσει οι περγαμηνές του Malquiades, η ίδια πεθαίνει από αι­ μορραγία μετά τη γέννα, το παιδί το τρώνε τα μυρ­ μήγκια και πεθαίνει, και ο Aureliano Babilonia αποκρυπτογραφεί τις περγαμηνές του Malquiades και τότε έρχεται αμέσως το τέλος του Macondo.

To Macondo ήταν πια ένας τρομακτικός ανε­ μοστρόβιλος από σκόνη και χαλάσματα, που τα στριφογύριζε η οργή βιβλικού τυφώνα, ό-

Σ τήν εικόνα, δίπλα, ό ξένος μ ό λις έχει είσέλθει στην πόλη τοΰ Στρασβούργου (μιαν άποιτνιχτικά ζεστή μέρα στα τέλη Α ύγουστου), καβάλα στό μαΰρο μουλάρι του. Δ εξιά του, ή σύζυγος ένός δημάρχου καθώς τόν ρω τά τι περιμένει άπό τόν Μ εγαλοδύναμο (ό ξένος· πού δεν της δίνει σημασία)· πίσω, ένας σα λπιγκτής διαφ ω νεί μ ε τή γυναίκα του ώς προς τό υλικό κατασκευής κάποιου μ έλους τοΰ ξένου, ένώ στήν πύλη τό ’ίδιο θέμα άπα σχολεϊ τόν ένοπλο φρουρό καί τόν νάνο στραβοκάνη τυμπανιστή. ’Α ξίζει νά σημειωθεί πώ ς ή πύλη κοιτάζει νοτιοανατολικά. "Ας προσεχθεί, έπιπλέον, ή γυμνή σπάθα τοΰ άναβάτη, ή σολανιαίων διαστάσεων μ ύ τη του, όπως έπίσης καί ή στάση του, στή ράχη τοΰ μουλαριού: στάση χαρακτηριστική της προσευχής καί τής έ γ κ α τ ά λ ε ι ψ η ς . Τό όνομά του είναι Ν τιέγκο (άπό τις Fabellae τοΰ Hafen Slawkenbergius· 9. Μύθος τής 10. Δ εκάδας — πού θά κυκλοφορήσει, κι όχι μόνος του, σύντομα άπό τις εκδόσεις «Gutenberg» σε μετάφραση 'Έ φης Κ α λλιφ α τίδ η καί ώς 2. άριθμός τής σειράς Orbis Liters· / Editio Minor).

20/χρονικά ταν ο Aureliano πήδηξε ένδεκα σελίδες για να μη χάνει χρόνο με πολύ γνωστά γεγονό­ τα... Τότε πήγε παρακάτω για να προλάβει τις προφητείες και να επαληθεύσει την ημε­ ρομηνία και τις περιστάσεις του θανάτου του. Αλλά πρινφθάσει στον τελευταίο στίχο, είχε πια καταλάβει ότι δεν θα ’φεύγε ποτέ α­ πό εκείνο το δωμάτιο, γιατί είχε προβλεφθεί ότι η πόλη με τους καθρέφτες (ή τους αντικα­ τοπτρισμούς) θα είχε ισοπεδωθεί από τον ά­ νεμο... τη στιγμή που ο Aureliano Babilonia θα τελείωνε την αποκρυπτογράφηση των περγαμηνών.18 Εκτός από τις αναφερόμενες υπάρχουν και δύο ακόμη γυναίκες, η Pilar Ternera και η Petra Cotes, που δεν ανήκουν στην οικογένεια Buendiia, αλλά είναι προσωπικότητες σημαντικές στο Macondo, σχετίζονται άμεσα με την οικογένεια και συμπλη­ ρώνουν την ύπαρξη της Ursula και της Fernanda στο ρόλο της μητέρας και της γυναίκας. Η Pilar έρχεται στο Macondo, όταν ήταν ένα πρω­ τόγονο χωριουδάκι χωρίς ίχνος πολιτισμού. Πα­ ρουσιάζεται σαν ιδρυτής αθέμιτος της οικογένειας Buendia, γιατί ο Arcadio είναι παιδί δικό της και του Jos6 Arcadio, και σαν μάρτυρας όλων των περιστα­ τικών που έχουν συμβεί στο Macondo, κυρίως όταν η Ursula, που τα ήξερε όλα, πεθαίνει. Επίσης μπο­ ρεί να διαβάσει στα χαρτιά το παρελθόν και το μέλ­ λον, και χάρη σ’ αυτή την ικανότητά της συμβου­ Σημειώσεις 1. Gabriel Garcia Marquez, Cien anos de soledad (Buenos Aires: Editorial Sudamericana, 1978), σελ. 25.

2. Claude Ldvi-Strauss, The Elementary Structure o f Kinship (Boston: Bacon Press, 1969), μετφρ. JH Bell, σελ. 34.

3. Levi-Strauss, σελ. 47.

4. Garcia Mirquez, σελ. 25.

5. Garcia Marquez, σελ. σελ. 25.

6. Garcia Mirquez, σελ. 15.

7. Garcia Marquez, σελ. 38-39.

8. Michel Foucault, The History o f Sexuality (New York: Vintage Books Random House, 1980), μετφρ. Robert Hurley, τόμος 1, σελ. 5-6.

9. Garda Mirquez, σελ. 182-83.

10. Garcia Marquez, σελ. 222.

11. Garcia Miarquez, σελ. 181-82.

12. Garcia Mirquez, σελ. 313.

13. Garcia Marquez, σελ. 316-17.

14. Garcia Mirquez, σελ. 71.

15. Garcia Marquez, σελ. 88-89.

16. Garcia Mirquez, σελ. 238.

λεύει τους άνδρες και τις γυναίκες της οικογένειας Buendia. Όλοι πάνε σπίτι της για να γνωρίσουν την τύχη τους, και μερικές φορές τους προσφέρει σε­ ξουαλική ή μητρική παρηγοριά. Η Pilar συγκρίνεται με την Ursula σαν τη μορφή της γυναίκας και της μάνας, αλλά και η δεύτερη σε αντίθεση με την πρώτη έχει μια σεξουαλική ζωή κα­ ταπιεσμένη. Επίσης η Ursula έχει περιουσία και τι­ μή, ενώ η Pilar είναι φτωχή και στα μάτια του κό­ σμου δεν είναι τίποτε άλλο από μια αγαπητικιά. Αλ­ λά και οι δύο ξεχωρίζουν για τη φιλοξενία τους, που τις κάνει να έχουν ανοιχτές τις πόρτες του σπι­ τιού της πάντα σε όλους. Η Petra Cotes είναι η δεύτερη αγαπητικιά που σχετίζεται με την οικογένεια Buendia και ολοκλη­ ρώνει την προσωπικότητα της Fernanda. Αυτή είναι η γυναίκα, με την οποία ο Aureliano Segundo ζει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, απογοητευμένος από τη συμπεριφορά της γυναίκας του, Fernanda, που είναι ψυχρή, ντροπαλή και συντηρητική, όπως έχουμε αναφέρει. Με την ανάλυση των γυναικείων μορφών του Macondo βλέπουμε ότι πολλές περιπτώσεις και προσωπικότητες είναι παράλληλες ή αντίθετες, και παρουσιάζονται με επαναλαμβανόμενα θέματα. Κα­ θεμιά από αυτές αντιπροσωπεύει κάτι, αλλά καμιά δεν είναι η ιδανική γυναίκα. Οι κυρίαρχες μορφές και οι πιο θετικές είναι η Ursula, η Pilar, η Petra και η Amaranta Ursula.

17. Garcia Marquez, σελ. 328.

18. Garcia Mirquez, σελ. 360. Βιβλιογραφία Carrillo, G.D. La narrativa de Garcia Mirquez. Madrid: Editorial Castalia, 1975.

Faidella, C. El mundo mitico de Garcia Mirquez. β' έκδ.

Barcelona: Ediciones Peninsula, 1975.

Foucault, Michel. The History o f Sexuality, μετφρ. Robert Hurley. New York: Vintage Books Random House, 1980, τό­ μος 1.

Garcia Mirquez, Gabriel. Cien ados de soledad. Buenos Aires: Editoria Sudamericana, 1978.

Hall, Linda. «Labyrinthine Solitude: The Impact of Garcia Mirquez.» Southwest Review, No 58 (1973), σελ. 253-63.

Levine, S. «La maldicion y el incesto en Cien afios de soledad.»

Revista Iberoamericana, 37, Nos 76-7 (1971), σελ. 711-24.

Ludmer, J. Cien afios de soledad: una interpretacidn. Buenos Aires: Editorial Tiempo contemporineo, 1972.

Vargas Llosa, Mario. Gabriel Garcia Mirquez: historia de un deicidio. Barcelona: Barrel Ediciones, 1971.

Δημοσθένης

Βουτυράς

Το σνγνεφιασμένο τοπίο της λογοτεχνίας μας Ο Δημοσθένης Ν. Βουτυράς, ένας πρωτοπόρος της λογοτεχνίας μας, παραμέ­ νει άγνωστος. Τριάντα χρόνια τώρα, δεν υπάρχει ούτε ένα έργο του στη βιβλιοαγορά. Ο συγγραφέας που άνοιξε τον αιώνα μας στρέφοντας την πεζογραφία α­ πό την επαρχιακή ηθογραφία στη σύγχρονη αστική ζωή, με πάνω από 450 διηγή­ ματα, με διακρίσεις, γνωρίζει αναίτια έναν δεύτερο θάνατο. Ο ίδιος υπήρξε πλούσια όσο και αντιφατική προσωπικότητα. Οι γνώμες των σημαντικότερων κριτικών του αρχών του αιώνα διχάστηκαν και συγκρούστηκαν πάνω στο έργο του. Το κοινό τον αγάπησε και ο ίδιος βρέθηκε επικεφαλής ενός συγγραφικού ρεύματος. Ποιητής των ηττημένων, χαρακτηρίστηκε το «συγνεφιασμένο τοπίο της λογοτεχνίας μας» επειδή κατέγραψε τις ωδίνες και τις δυσάρεστες πλευρές στη μετάβαση του καινούριου αιώνα. Ήταν μοντέρνος και τον επέκριναν. Ανέτρεψε τους μέχρι τότε κανόνες και νόμους της συγγραφής, ώστε να ειπωθεί γι’ αυτόν ότι υπήρξε μια ''εισβολή στην καθιερωμένη τάξη της εποχής”. Η πλούσια συζήτηση γύρω από το έργο του Δ. Βουτυρά διακόπηκε στις πρώ­ τες δεκαετίες του αιώνα για να ακολουθήσει, με μικρές εξαιρέσεις, η σιωπή. Το αφιέρωμα αυτό φιλοδοξεί να πιάσει το νήμα από την αρχή ελπίζοντας σε μια ευρύτερη συνέχεια. Επιμέλεια αφιερώματος: Γ.Ν. Μπασκόζος σε συνεργασία με τον Βάσια Τσοκόπουλο και τη Βέρα Βασαρδάνη.* * Ευχαριστούμε θερμά το Ε.Λ.Ι.Α. για την ευγενική του βοήθεια.

22/αφιερωμα

Βάσιας Τσοκόπουλος

Χρονικό της ζωής του Δημοσθένη Βουτυρά Πολλές αβεβαιότητες υπάρχουν σχετικά με τη χρονολογία των πρώ­ των δεκαετιών της ζωής του Λ. Βουτυρά, με πρώτη και καλύτερη την χρονολογία της γέννησής του. Στο χρονικό, όπου οι αναφερόμενες ημε­ ρομηνίες δεν έχουν διασταυρωθεί από την έρευνα εγκλείονται σε αγκύ­ λες ([ ]). Με πλάγια γράμματα είναι αυτούσια λόγια του Βουτυρά κυ­ ρίως από την Αυτοβιογραφία του, όπως δημοσιεύθηκε στην Νέα Εστία (τ. 739/1958 και πάλι στο τεύχος 755/1958), ή από άλλα του κείμενα. Εντός εισαγωγικών περικλείονται λόγια άλλων (κυρίως του Χρ. Λεβά­ ντα, αλλά και του Τεύκρου Ανθία, και εφημερίδων της εποχής).

Προϊστορία Ή Θεώνη Παπαδή είχε έρθει άπό τό Μεσολόγγι στην ’Αθήνα κ ’ έμενε στό σπίτι τοϋ γαμπρού της, τού στρατηγού Τριαντάφυλλου Λαζαρέτου... ’Εκεί σύχναζε καί ό Νικόλαος Βουτυράς. Συμβολαιογράφος. 'Ο Νικόλαος Βουτυράς γνωρί­ σθηκε μέ τή Θεώνη Παπαδή καί άγαπήθηκαν. Ό Νικόλαος Βουτυράς τή ζήτησε άπό τόν στρατηγό Ααζαρέτο, ά λ λ’ αύτός άρνήθηκε. Τό ζευγάρι, ό Νικόλαος μέ τή Θεώνη, παντρεύτηκαν κ ’ έφυγαν. Κίνδυνος θά­ νατος, άν έμεναν. Τ’ άδέλφια τής Θεώνης θά τούς έσφαζαν. Έφτασαν στη Σμύρνη όπου γέννησαν δύο κορίτσια. Φεύγουν γιά τήν Πόλη τό 1871 ή 1872.

Γεννητούρια - Επιστροφή Στά Δαρδανέλια πόνοι γέννας πιάσανε τή γυναίκα τού Νικολάου Βουτυρά... Στην Πόλη, σε ένα ξενοδοχείο του Γαλατά μπόρεσε ή μαμή νά κάνει έξωση στό μαϊμουδάκι - τον Δημοσθένη - πού δέν ήθελε νά βγή άπό τή φωλιά του. Ό Νικόλαος Βουτυράς έκεϊβρήκε έργασία... ’Εκείμεγάλωνα... ’Αλλά μιά μέ­ ρα φύγαμε... Είχαν πάρει τό συγχωροχάρτι. Η οικογένεια Βουτυρά γυρίζει στην Ελλάδα. Από τότε τον μικρό Δημοσθένη μια ανησυχία τον έδερνε, μιά άνησυχία γιά τούς δικούς μου, ... τίθά γίνουμε, τί θά κάνουμε! Τό [1877] ο πατέρας διορίζεται συμβολαιογράφος Πειραιώς. "Εβλεπα ένα φόβο στή μάνα μου πάντα, γιά τά μέλλοντα, άν θά πήγαιναν οί δουλειές τού πατέρα μου καλά. Καί όταν αύτός έρχόταν τό βράδυ, ή μάνα μου πρώτη, κύτταζε τά δάχτυλά του, άν είναι μαυρισμένα άπ’ τό μελάνι.

Παιδικές εμπειρίες Ο Δημοσθένης πάει στο Δημοτικό στον Πειραιά. Ή ταν από μικρός ατίθασος.

αφιερωμα/23 Ό Διευθυντής τοΰ σχολείου πού λεγόταν Μπάος [και] κάθε Σάββατο έξηγοΰσε τό Εύαγγέλιο... Σιωπή μεγάλη γινόταν... Α λλ ά φαίνεται πώς έγώ θά εϊμουν πο­ λύ ζουρλός, γιατί ό Μπάος πρίν άρχίσει... θά μέ φώναζε κοντά του καί μ ' ένα σπόγγο θά μ ’ έδενε κοντά στήν έδρα... Στό Γυμνάσιο μοΰ ήρθε τό πρώτο χτύπημα. Πάνω στό μάθημα έπεσα κάτω. Έστάθηκε άδύνατο νά μέ συνεφέρουν. Ο Δημοσθένης «άρχίζει νά δοκιμάζεται άπό ένα είδος έπιληπτικών κρίσεων, χωρίς νά είναι έπιληψία. Θά τίς λέγαμε στη δική μας γλώσσα κι δχι στήν ιατρική, "κρίσεις ύπερευαισθησίας” ». Έ κεΐ πού κάτι σκεπτόμουν καί κάπου μ ’ έσερνε ή φαντασία μου ... κάτι παρουσιά­ στηκε■καί μ ’ αύτό έπεσα... Αύτό τό κάτι, παρουσιαζόταν σάν ένθύμηση παλιά, λησμονημένη. Καί είταν τόσο γλυκιά πού σά νά ρουφούσε τό νοΰ μου. Μετά από μερικά χτυπήματα της αρρώστιας, που τον οδηγούσε για λίγο σε μια κατάσταση άνυπαρξίας, οι γονείς του τον πήραν από το σχολείο...

Όνειρα Ο λημοσθένης ζει πλέον μια προστατευμένη οικογενειακή ζωή γεμάτη ακατάπαι'στα όνειρα. «Στό πατρικό σπίτι κινείται τώρα μέ περισσότερη άνεση. Οί δι­ κοί του τόν βλέπουν σάν ένα άρρωστεμένο παιδί. Δέ θέλουν νά τοΰ στερήσουν κάθε χαρά πού λαχταράει»... Αποφασίζει νά γίνει καπετάνιος - αγαπούσε τη γεωγραφία - και γράφεται στη Σχολή Μαχαιριάδη. Η αρρώστια του όμως τον εμποδίζει πάλι... Ρίχνεται στην ξιφασκία, στη σπαθασκία όπως τη λέει. Αυτή δυναμώνει τό κορ­ μί, τό κάνει εύκίνητο, λιγερό. Πλουτίζει έπίσης καί τά ψυχικά χαρίσματα. Δίνει θάρρος, όξύνεται ό νους, ή άντίληψη, σέ κάνει ν’ άψηφάς τόν κίνδυνο καίάποκτάς πρωτοβουλία, πράγματα τόσο χρήσιμα στήν καθημερινή μας ζωή. Πράγ­ ματι, τον νεαρό Δημοσθένη «τίποτα δέν τόν τρομάζει. Κάνει τά πιό τολμηρά σάλτα, τά πιό άφοβα έγχειρήματα, γιά τήν ήλικία του... Ταυτόχρονα τό πνεύμα του φλογίζεται απ’ τόν πυρετό τών μεγάλων ταξιδιών, τής περιπέτειας. Ζητάει νά πάει στήν ’Άπω ’Ανατολή γιά νά πολεμήση τούς Άναμΐτες μαζί μέ τούς Γάλλους, παρακινεί τούς φίλους του νά τόν άκολουθήσουν στήν ’Αφρική όπου όραματίζεται τήν ίδρυση "Ελεύθερου Κράτους” ». Αργότερα γράφεται στο Ωδείο. Είχα καλή φωνή. Κ ’ έπειτα ά π’ αύτό, πήρα καί δάσκαλο στό σπίτι. Καί είταν αύτός ένας σπουδαίος μουσικοδιδάσκαλος, " Τζοβάνι Καστελάνο” τής ’Ορχήστρας τής Νεάπολης, πού είχε καταφύγει στον Πειραιά, όπως ό πατέρας μου μέ τή μάννα μου στή Σμύρνη. Μ ’ αύτόν έμα­ θα δώδεκα όπερες, καί είχα άρχίσει νά θέλω νά βγω στό θέατρο άπ’ τά έπαινετικά λόγια τού δασκάλου καί πολλών πού μέ είχαν άκούσει νά τραγουδώ. Τό 1889 μιά εφημερίδα γράφει: «Αρκετός κόσμος παρέστη, κατά τήν χθές έν τώ Παρθεναγωγεΐον γενομένην συναυλίαν ... ό δ έ νεαρός Βουτυράς, δστις έχει γλυκυτάτην φωνήν, έψαλλεν έκ τοΰ "Υποψηφίου” τοΰ Ξύνδα καί τής "Φαβορί­ τας” καί κατεχειροκροτήθη». Ήρθε όμως μιά μέρα, πού ό δάσκαλός μου παίρνοντας τή γυναίκα του έφυγε γιά τήν ’Ιταλία. Τούς είχε έρθει φαίνεται καί αύτουνούς τό συγχωροχάρτι... Ο Δημοσθένης εγκατέλειψε αργότερα τα μουσικά του σχέδια. Μιά μέρα ό­ μως οί δικοί μου έφεραν ένα πρόσωπο πού έγώ δέν τόθελα νά μ ’ άκούσει. Ή θέα του μέ τάραξε τόσο πολύ πού νότο πάλι έκεΐνο! "Επεσα άναίσθητος! Αύτό μέ έκανε νά χάσω τό θάρρος μου καί νά μή θέλω νά βγώ στό θέατρο. Τραβήχτη­ κα ά π’ τή μουσική. Καί άρχισα νά γράφω.

Λογοτεχνικό ντεμπούτο, ευτυχία και καταστροφή Πρωτοδημοσίευσα στόν "Χρονογράφο” τοΰ Πειραιώς ένα σέ ύπερκαθαρεύουσα (τό 1900). Ύστερα στοΰ Βώκου "τό Περιοδικόν μα ς”, (τόν Δεκέμβριο τοΰ 1900). Το 1901 ο Δημοσθένης δημοσιεύει τακτικά στο πρωτοποριακό πειραιώτικο περιοδικό του Γεράσιμου Βώκου. Ο πατέρας του, Νικόλαος, είναι ακόμα συμ­ βολαιογράφος. Φαίνεται ότι από το 1902 εγκατέλειψε το συμβολαιογραφείο και ανακατεύθηκε με μια εταιρεία οικοδομών. Έχτισε και ένα εργοστάσιο, σιδη-

24/αφιερωμα ρουργείο, και το έγραψε στο όνομα του Δημοσθένη. Καί βρισκόταν στό Νέο Φάληρο... Ή θάλασσα ήταν κοντά. Τό πολύ θαταν έκατό μέτρα άπ’ έκεϊ πού χτυπούσε ήρεμα τό κύμα... Δουλειά άπειρη μέ μιας. "Ανθρωποι πολλοί δούλευαν, μικροί, μεγάλοι. Τί θό­ ρυβος εύχάριστος. ’Εγώ έγραφα μ έσ ’ τό μικρό μου γραφείο... Στό γραφείο κείνο είχα γράψει τό Ά α γ κ ά ”, είχα κάνει δηλαδή, τό πρώτο βή­ μα, γιά νά μπω μέσα σέ μιά καταραμένη εργασία.,. Ο «Λαγκάς», δημοσιεΰθηκε το 1903. Ο Ξενόπουλος και ο Παλαμάς χαιρετί­ ζουν αμέσως τη «στόφα τοϋ διηγηματογράφου» ο πρώτος, τις «σελίδες τοΰ νέου αύτοΰ βιβλίου [πού] γεννήτρες είναι μιας στοχαστικής χαράς» ο δεύτερος. Στο μικρό γραφείο τοϋ έργοστασίου ο Δημοσθένης Βουτυράς συνέχιζε να γράφει. Καί ή δουλειά μου ή λογοτεχνική πήγαινε καλά. "Εδινα στά ’ΎΙαναθήναια”, έδινα καί άλλου. Κι έρχόντουσαν λογοτέχναι, νέοι καί μ ’ έβλεπαν έκεϊ, ό Ρώμος ό Φιλύρας, ό Χαντζάρας, ό Σκίπης... Τήν έποχή αύτή τής εύτυχίας παντρεύτηκα. Παντρεύτηκε την Μπετίνα Φέξη. Ό ταν τη γνώρισε η Μπετίνα ήταν δεκαπεντάχρονη μαθήτρια της Γαλλικής Σχολής των Καλογραιών. «Είναι νέος κι έκέΐνος... Ξανθός μέ γαλανά μάτια γεμάτα άπό τό φως τής ποιητικής του ψυχής. Ντύνεται κομψά, τραγουδάει έξαίρετα, ένώ ή Μπετίνα, ώραιότατη κοπέλλα, ψηλή σάν λαμπάδα, τόν "άκομπανιάρει” στό πιάνο». Τό [1904] παντρεύονται. ’Αλλά πάνω σ ’ αυτήν τήν εύτυχία κάτι συνέβηκε. Ή Εταιρεία Οικοδομών πέφτει έξω τό 1905. Οί δουλειές τής έταιρίας, ένώ πήγαιναν καλά, κατρακύλη­ σαν, ζημιές μεγάλες ήρθαν... Ό πατέρας μου φαινόταν πολύ στενοχωρημένος. Κ ’ ένα πρωί, ξημερώματα μέ ειδοποίησαν πώς ό πατέρας μου αύτοκτόνησε... Είταν τό έτος 1905 ’Ιούνιος. Ο Δημοσθένης προσπάθησε γιά ένα-δυο χρόνια να σώσει την επιχείρηση, αλ­ λά μάταια. Το [1907]πούλησε το εργοστάσιο και το σπίτι του, πήρε την Μπετίνα του και εγκαταστάθηκαν στο Κουκάκι. Από τότε θα προσπαθούσε να ζήσει με το γράψιμο...

Επαγγελματιας συγγραφέας ’Εκείνη ή Αρρώστια πού μέ τυράννησε τόσο, είχε πάψει πιά νά μέ ρίχνει κάτω... Λέ μ ’ έρριξε πιά ά π ’ τήν ημέρα πού μοΰ έκλεισε τόν δρόμο πρός τή Μουσική... ’Αφού έκανε τά πάντα, έτσι μπορώ νά πώ, νά μέ ρίξει στή Αογοτεχνία, μ ’ Αρχίζει να πουλά τα διηγήματά του σε εφημερίδες και περιοδικά. Πώς άρχισα, πώς πολέμησα! Φρίκη! Φρίκη! Δυστυχία... Κ ’έγραφα, έγραφα. Καί όλο μικρά. Είχα βαρεθεί νά ζητώ υποθέσεις. Καί νά γράφω, νά γράφω χωρίς νά μπορώ νά ξεκουραστώ. "Οταν μάλιστα, είταν έορτές... ούτε νά φάω μπο­ ρούσα. Ο Δημοσθένης Βουτυράς γίνεται έτσι ένας βιοπαλαιστής του γραψίμα­ τος. Αυτό είναι η αιτία που η παραγωγή του σε διηγήματα ξεπερνά οποιοσδήπο­ τε άλλου Έλληνα συγγραφέα. Στο μεταξύ η οικογένειά του μεγαλώνει με τη γέννηση της Θεώνης και της Ναυσικάς. Μαζί αρχίζει να έρχεται και η αναγνώ­ ριση. Πρώτα από την ελληνική παροικία της Αλεξάνδρειας. Από εκεί του πα­ ραγγέλνουν μεγάλα κομμάτια. Εύτυχώς παρουσιάστηκαν οί Αιγύπτιοι "Ελλη­ νες. Αύτοίέριξαν λίγη γλύκα, ζάχαρι στή μεγάλη πίκρα. Τό 1917, πάλι από την Αλεξάνδρεια, έρχεται μία κριτική μελέτη για τον Βουτυρά, γραμμένη από τον σημαντικό λόγιο Πέτρο Αλήτη. Μετά το 1920 αρχίζει η πλατιά καταξίωση και στο αναγνωστικό κοινό της Ελλάδας. Μεταξύ 1921 και 1923 εκδίδονται δέκα βιβλία του Δ. Βουτυρά, κυ­ ρίως συλλογές διηγημάτων. Το 1923 με απόφαση «τής Έπαναστάσεως 1922» του απονέμεται το Εθνικό Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών. Όμως η αναγνώριση δεν είναι καθολική. Το 1924, από τις στήλες του «Νουμά», του επιτίθεται ο εκπρόσωπος της σοσιαλιστικής λογοτεχνίας Κώστας Πα-

αφιερωμα/25 ρορίτης. Οι υπερασπιστές όμως είναι πολλοί: ανάμεσα τους ο Π. Χάρης, ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, ο Ξενόπουλος και ο Γλαύκος Αλιθέρσης... Ο Βουτυράς στο επίκεντρο της λογοτεχνικής ζωής, λοιπόν. Η ζωή του, ωστό­ σο, εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από τη φτώχεια. Για να εξασφαλίσει ένα ει­ σόδημα και να μπορεί να γράφει όπως θέλει, ασχολείται το 1924 με τα διδακτι­ κά βιβλία. Γράφει με τον Μ. Παπαμιχαήλ ένα αναγνωστικό για την τρίτη τάξη του Δημοτικού και το έργο αυτό εγκρίνεται. Είδε τότε τό σπίτι ένα κομματάκι εύτυχία... Ήρθε καί ή έγκριση. Καί άρχισα νά κάνω όνειρα. Θά τοποθετήσω τά χρήματα σέ μιά Τράπεζα. Μά νά, σέ λίγο καί πρίν Αρχίσει τό τύπωμα τού βιβλίου, νά ό Πάγκαλος κ ’ έρχεται. Καί μέ μιας πετά όλα τά βιβλία πού εϊταν γραμμένα στή Δημοτική! Πάνε τά όνειρα, οί κόποι, πάνε όλα. Καί πάλι στά χέρια τής φτώχειας, τής δυστυχίας καί χωρίς όπλα... Η ζωή του περιορίζεται στο σπιτάκι του Κουκακίου, όπου η Μπετίνα βοηθά παραδίδοντας μαθήματα γαλλικών και ο Δημοσθένης γράφει, γράφει, και στην ταβέρνα. «"Ως τό 1930 ό Δημοσθένης Βουτυράς ήτανε τακτικός πελάτης τής ταβέρνας. Πήγαινε όπου ύπήρχε καλή ρετσίνα... Χωρίς νά είναι μπεκρής, κα­ θόταν μέ τόν κύκλο του ώρες όλόκληρες - άπό ή ώρα 6-7 τό άπόγευμα ώς τά μεσάνυχτα - στό ιδιαίτερο τραπεζάκι του... Ή συναναστροφή μέ τόν Βουτυρά άναπτύσσει αισθήματα έγκαρδιότητας, ανθρωπιστικά καί άγνά ιδανικά. Είναι άνεπιτήδευτος στούς τρόπους του. Μιλάει καί στόν τελευταίο χειρόνακτα μέ τόν ίδιο τρόπο πού θά μιλούσε σ’ έναν 'Υπουργό - άν καταδεχότανε έννοεΐται καμιά φορά τέτοιο δυστύχημα γι’ αύτόν... Πολλές φορές, άκούγοντάς τον, έκα­ να τή σκέψη πώς ή προφορική του άφήγηση είναι δυνατότερη άπό τά διηγήματά του. Ή ίδια γκριμάτσα πού διακρίνει τό γράψιμό του έμφανίζεται καί στήν όμιλία του». Στη λογοτεχνική παράδοση της Ελλάδας, έχει καθιερωθεί πλέον ένα ύφος, ατμόσφαιρα και κλίμα Βουτυρά. Το 1931 μαζί με άλλους καλλιτέχνες πειραϊκής καταγωγής τιμάται με το Αρι­ στείο του Δήμου Πειραιώς. Η δεκαετία του ’30 συνεχίζεται στην ίδια γραμμή. «"Ολα τά περιοδικά τού ζητούν συνεργασία... ’Αλλά καί στίς καθημερινές έφημερίδες έκανε τήν έμφάνισή του». Τό 1940 κλείνει τέσσερις δεκαετίες λογοτε­ χνικής παραγωγής. Τον Ιανουάριο μία «έπιτροπή λογίων καί φίλων τού γνω­ στού "Ελληνος διηγηματογράφου κ. Δημοσθένη Βουτυρά άνέλαβε τήν όργάνωσιν φιλολογικής έορτής». Η εορτή έγινε στην ταβέρνα Μπογράκου στην Κυψέ­ λη στις 22 Φεβρουάριου «μέ άτμόσφαιρα άληθινής έγκαρδιότητος καί αρκετού κεφιού... ’Ισοβαρής δι’ όλους άνεξαιρέτως ίδιότητος καί έπαγγέλματος ό ρεφενές - 100 δρχ. κατά κεφαλήν - έκέντησε τήν όρεξιν πρός κατανάλωσιν τού μενού καί τού πνεύματος. Ήκούσθησαν πολλά κουτά καί έξυπνα προεξάρχοντος - τίνος άλλου; - τού θεατρικού συγγραφέος κ. Ν. Λάσκαρη. Παρεκάθησαν όπωσδήποτε εις τό έορταστικό τσιμπούσι οί άντιπροσωπευτικότεροι άν­ θρωποι τού κόσμου τής δημοσιογραφίας καί τής λογοτεχνίας...» Ακολούθησαν προπόσεις καί λογίδρια καί «τό γλέντι συνεχίσθη μέχρι καί πέραν των μεταμε­ σονυκτίων ώρών μέ άφθονία νέων καλαμπουριών...» Ο Βουτυράς πλησίαζε τότε 70 χρονών και ήταν ήδη - όπως το διατύπωσε ο Χρ. Λεβάντας - ένας «πνευματικός ήρωας». Τα φτωχικά του γεράματα ήρθε να ταράξει η ιταλική επίθεση κατά της Ελλάδας. Ο Βουτυράς υπογράφει αμέ­ σως την αντιφασιστική διακήρυξη των διανοουμένων του Πειραιά και αρχίζει να ζει μαζί με όλον τον ελληνικό λαό τις μέρες τής μαύρης δουλείας...

Κατοχή - Αντίσταση Κοντεύαμε έγώ καί ή γυναίκα μου νά μάθουμε νά μήν τρώμε. Στά πρόθυρα είμαστε. Στήν Αγορά πού πήγαινα μέ τό σακκοΰλι μου νά ψωνίσω, γύριζα άδειος... Ο Δημοσθένης Βουτυράς κρατά ημερολόγιο από τα δύσκολα αυτά χρόνια. (Δημοσιεύθηκε αργότερα - το 1956 - σε τρία μέρη από την «Αυγή»). Ταυτό­ χρονα αναπνέει τον αέρα της Αντίστασης. "Ενα πρωί χτύπησε ή πόρτα. Ή ταν δυό νέοι [μέ] ένα σημείωμα. Ή ταν του Μπούρμα. Μέ παρακαλοϋσε νά [τούς]

26/αφιερωμα κρύψω δυό τρεις μέρες, όσο νά φύγουν γιά τά βουνά... Τούς μπάσαμε μέσα (...) Τό σπίτι γέμιζε θόρυβο, πρό πάντων τίς νύχτες. Τό κρασάκι τό κρητικό χυνό­ ταν άφθονο στά ποτήρια. Μέσα στό σπίτι φτερούγιζε ή χαρά... Ό ταν ήρθε η ώρα να φύγουν για το βουνό, ψηλά στόν ούρανό μιά ημισέληνος φώτιζε. Τρέχαν όμως καί κομματιασμένα σύννεφα (...) Κάτι σά νά φτερούγισε κείνη τή στιγμή μέσα κεΐ. Καί δέν ήταν έκεΐνο τής χαράς, αύτό είχε κάτι τό ιε­ ρό, τό αισθάνθηκα. Ή ταν τό πνεύμα τής Λευτεριάς, πού σάν πνοή άνέμου ήρθε άπό μακριά νά χαϊδέψη καί μυρώση τούς τέσσερις έκείνους νέους καί τόν ήλικιωμένο όδηγό τους...

Τα στερνά Στο τέλος του Εμφυλίου πολέμου ο Βουτυράς πλησιάζει τα ογδόντα. Το 1950 τυπώνει το «Αργό ξημέρωμα». «Μεγάλε καί άγαπημένε μου Δάσκαλε», του γράφει από την Αλεξάνδρεια ο Στρατής Τσίρκας, "Τό ’Αργό Ξημέρωμα” ήταν μιά πολύ δυνατή κι άπό τίς σπάνιες χαρές τής ζωής μου έδώ πέρα». Το βιβλίο αυτό έμελλε να είναι το τελευταίο του. Πολλά βιβλία που σχεδίαζε με συλλογές διηγημάτων καθώς και ένα μυθιστόρημα δεν μπόρεσε να τα εκδώσει... Η αναγνώρισή του είναι πάλι αντιστρόφως ανάλογη της κατάστασής του. Τα πενηντάχρονά του στη λογοτεχνία γιορτάζονται το 1951 με μεγάλη δημοσιότη­ τα, αλλά ο Δήμος Αθηναίων του κόβει μια τιμητική σύνταξη που του έδινε από το 1940. Οι διαμαρτυρίες των πάντων δεν εισακούονται· το μετεμφυλιακό κράτοας είναι εκδικητικό. Η ίδια κατάσταση επαναλαμβάνεται με την καμπάνια για την εκλογή του Βουτυρά στην Ακαδημία. «Δέν είναι μονάχα οί ζωντανοί πνευματικοί άνθρωποι τής πατρίδας μας πού ύποστηρίζουν τήν υποψηφιότητα τού Δ. Βουτυρά (...) Μαζί τους εναι κι ολόκληρός ό έργαζόμενος λαός...», γράφει το 1952 η «Φωνή τού Αίγυπτιώτη Ελληνισμού». Μάταια όμως: σέ δύο διαδοχικές εκλογές τό 1951 καί 1953, η Ακαδημία δεν τον εκλέγει. Το 1954 ο Δημοσθένης πέφτει άρρω­ στος και θα μείνει κλινήρης μέχρι το τέλος της ζωής του. Και μετά την αρρώ­ στια του και ενώ η εκλογή ξαναπροτείνεται, η Ακαδημία κωφεύει. Ακόμα και όταν τα συνεργαζόμενα λογοτεχνικά σωματεία τάχθηκαν υπέρ του Βουτυρά το 1957. Έτσι, «ό κορυφαίος αύτός διηγηματογράφος (...) είναι έξω από τον "Οί­ κο των ’Αθανάτων” γιατί ποτέ του δέν καταδέχτηκε y’ άναμιχθή σέ πνευματι­ κές συναλλαγές καί νά κάνη συμβιβασμούς μέ τόν έαυτό του. Βέβαια τό νά γίνη ό Βουτυράς Άαδημαϊκός, δέν θά προσέθετε τίποτα στό έργο του. Θά'ήταν ό­ μως μιά οικονομική έξασφάλισις γιά τά πικρά γεράματα πού πέρνα, καθηλωμέ­ νος σέ μιά καρέκλα, μή μπορώντας νά κινηθή...» («Νέα Γραμμή», 5/2/57). Έκλεισε τα μάτια στις 28 Μαρτίου 1958...

αφιερωμα/27

Βάσιας Τσοκόπουλος

Η μετάβαση από την ύπαιθρο στην πόλη Ιστορικές παράμετροι του έργου του Δ. Βουτυρά Ο Λημ. Βουτυράς - έργο της κόρης του Θεώνης.

Ο Δημοσθένης Βουτυράς, ό- \ πως αναγνωρίζουν και οι πολέ­ μιοί του, πήρε το διήγημα από I «γο νησί του Παπαδιαμάντη και [ από το χωριό του Καρκαβίτσα I και τη στάνη του Κρυστάλλη» ' και το μετέφερε στο άστυ, σημείωσε, δηλαδή, «την αποφασιστική στροφή από το ηθογραφικό στο αστικό διήγημα».1Αν κάθε «στροφή» είναι συμπύκνωση και ανασύνταξη της σχέσης του παρελθόντος με το παρόν, του «παραδομένου» με το «καινό», έτσι και η στροφή από την ηθογραφία στην αστυγραφία εμπεριέχει ορισμένες ιστορικές παραμέτρους απαραίτητες στην κατανόηση του έργου του Βουτυρά.

Κ

αι πρώτα απ’ όλα η σχέση υπαίθρου και πό­ λης. Η ύπαιθρος έπαιζε αποφασιστικό ρόλο στην οικονομική και κοινωνική ζωή του ελληνι­ κού κράτους ακόμα και την εποχή που άρχισε να γράφει ο Βουτυράς (1900). Μην ξεχνάμε ότι η με­ γάλη πλειοψηφία του πληθυσμού ζούσε και δού­ λευε αγροτικά και κτηνοτροφικά, ενώ το ελληνι­ κό κράτος χαρακτηριζόταν ακόμα ως «γε­ ωργικό». Ωστόσο, από την ίδρυση αυτού του κράτους μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα, το κέντρο βάρους της δημόσιας ζωής δεν σταματά να μετατοπίζε­ ται αργά αλλά σταθερά προς τις πόλεις, ιδιαίτε­ ρα την πρωτεύουσα και τα αναπτυσσόμενα εμπορικά/λιμενικά κέντρα. Η δημογραφική ενίσχυση των πόλεων και η πρώτη εκβιομηχάνιση, που άρ­

χισε να εξαπλώνεται μετά το 1870, ενίσχυσαν πε­ ρισσότερο το βάρος των αστικών κέντρων. Αλλά θα είναι κυρίως μέσα από τη λειτουργία της πολι­ τικής και του πιστωτικού συστήματος (τραπεζι­ κού και τοκογλυφικού) που επήλθε κάποια στιγ­ μή η αντιστροφή των ρόλων: η πόλη παύει να υπόκειται στους ρυθμούς της υπαίθρου — τους ρυθμούς της αγροτικής παραγωγής - και αρχί­ ζει να υποτάσσει την ύπαιθρο στις δικές της λει­ τουργίες. Πότε έγινε αυτή η αντιστροφή; Είναι δύσκολο να προσδιορισθεί ημερολογιακά διότι πραγματο­ ποιήθηκε σταδιακά και σε διαφορετικούς χρό­ νους στις διάφορες περιοχές του ελληνικού κρά­ τους. Μπορούμε να πούμε πάντως ότι ως συνολι­ κό φαινόμενο έγινε ορατή τις δύο τελευταίες δε­

28/αφιερωμα καετίες του 19ου αιώνα. Οι παλαιότερες αποφα­ σιστικές εκδηλώσεις των πόλεων (τό Συνταγμα­ τικό κίνημα του 1843, για παράδειγμα, ή η έξωση του Όθωνα το 1862) ήταν μεμονωμένες κορυ­ φαίες στιγμές επιρροής στο πολιτικό γίγνεσθαι, χωρίς να αλλοιώνουν τη βαθύτερη σχέση και συσχέτιση υπαίθρου/πόλης. Μετά το 1870 η οριστι­ κή κατανίκηση της ληστείας (και των τοπικών παρα-εξουσιών) είχε ως αποτέλεσμα να απλωθεί η επιρροή του ελληνικού κράτους σε όλη την επι­ κράτεια. Παράλληλα η γενικευμένη διείσδυση του πιστωτικού συστήματος και η εξάρτηση της αγροτικής παραγωγής από αυτό, κατέληξε στην ενοποίηση μιας εθνικής αγοράς με ηγεμονική τη θέση της πόλης. Ο Δημοσθένης Βουτυράς με το πρώτο του με­ γάλο έργο, τον «Λαγκά» (το 1903), έθεσε το πρό­ βλημα της μετάβασης από την ύπαιθρο στην πό­ λη και πραγματολογικά και συμβολικά. Ο νεα­ ρός ήρωάς του, που ζει στην ακινησία του χω­ ριού, φτάνει στην Αθήνα όπου συμμετέχει σε ένα ταραγμένο γίγνεσθαι - πολεμικές προετοιμα­ σίες για τον πόλεμο του 1897, διαδηλώσεις και ζύμωση, κυμαινόμενη κοινή γνώμη, αίσθηση ότι τα κοινωνικά πεδία και οι ιστορικές συντεταγμέ­ νες μεταβάλλονται. Ο ίδιος ο Λεωνίδας Λαγκάς το επισημαίνει όταν συγκρίνει την Αθήνα με το χωριό του: «... Για λίγες μέρες εδώ γινήκατε άνω κάτω! Εμείς χαμπάρι δεν πήραμε!» Ό μω ς ο Βουτυράς στον «Λαγκά» και στο υπόλοιπο έργο του δεν πήρε απλώς το διήγημα από το χωριό να το πάει στην πόλη: ενσωμάτωσε και τη μετάβα­ ση, δηλαδή τη μεταβατικότητα της διαδικασίας αυτής που διήρκεσε, μέχρι να διαχωρισθούν ξε­ κάθαρα τα δύο άκρα - η αγροτική αφετηρία και η αστική κατάληξη r- πάνω από μισό αιώνα (1870-1930). Η μεταβατική αυτή εποχή συμπίπτει με τις πιο γόνιμες φάσεις της ζωής του Βουτυρά και αποτυπώνεται με μοναδικό τρόπο στο έργο του. Είναι, έτσι, χαρακτηριστικός ο τρόπος που παρουσιά­ ζεται η φύση (με την ευρεία έννοια) στα γραπτά του Δ. Βουτυρά. Εκτός από τη συμβολική χρησι­ μοποίηση κάποιων φυσικών φαινομένων σε αντί­ στιξη με την ψυχική κατάσταση των ηρώων (κυ­ ρίως στις περιγραφές του ουρανού και των καιρι­ κών συνθηκών),2 υπάρχει διάχυτη κμι μία ρεαλι­ στική, σχεδόν νατουραλιστική εικονοποίηση, κυρίως μέσα από περιγραφές του ζωικού βασι­ λείου, η οποία αποτελεί συστατικό στοιχείο του βουτυραϊκού ύφους: όρνιθες, κατσίκες, αγελά­ δες, εκτός από τα κατοικίδια ζώα, είναι απαραί­ τητο ντεκόρ και συχνά βασικό θέμα σε πολλά δι­ ηγήματα. Σε ένα διήγημα, για παράδειγμα, ο ή­ ρωάς του κοιτά έξω από το παράθυρο του σπι­ τιού του: «Και από το δρόμο κανείς δεν περνού­ σε. Πέρα λίγο σ’ ένα λάκκο μισογεμάτο από χώ­ ματα και σκουπίδια (...) μια κατσίκα μαύρη με ά­

σπρο γένι (...) άρπαξε ένα χαρτί μεγάλο (...) και άρχισε να τρώει...»3. Τέτοιες εικόνες είναι συνη­ θισμένες στα διηγήματα του Βουτυρά. Με αυτόν τον τρόπο η φύση διεισδύει μέσα στην πόλη, κάτι που ανταποκρίνεται στην αστική πραγματικότη­ τα της μεταβατικής εποχής: πριν από την έλευση των προσφύγων η Αθήνα και ο Πειραιάς ήταν δύο διαφορετικά πολεοδομικά συγκροτήματα, όπου ο φυσικός περίγυρος έμπαινε μέσα στις περιφε­ ρειακές συνοικίες με μορφή περιβολιών, κοτετσιών, αγροτικών ζώων κ.λπ. «Για να πάμε κει, στο σπίτι, τραβήξαμε το διάολό μας», γράφει σε ένα άλλο διήγημα. «Περάσαμε πρώτα από το δρόμο των περιβολιών, ύστερα στρίψαμε σ’ ένα δρομάκι γεμάτο δέντρα, που έφερνε στο δρόμο του σπιτιού μας».4 Μη νομισθεί ότι αυτή η ζώνη συνύπαρξης άστεως/υπαίθρου ήταν τόσο από­ κεντρη όσο πιθανώς να είναι σήμερα: στον Πει­ ραιά, όπου αναφέρεται η περιγραφή, η «οδός Περιβολίων» απείχε λιγότερο από ένα χιλιόμετρο α­ πό το κεντρικότερο σημείο της πόλης... Η «στροφή», κατά συνέπεια, του Δημοσθένη Βουτυρά από την ηθογραφία στο αστικό διήγημα ήταν μία πραγματική και ολοκληρωμένη στρο­ φή. Δεν ήταν μια μεταφορά στα καθ’ ημάς κά­ ποιας ευρωπαϊκής μόδας, ούτε ήταν αποτέλεσμα της επίδρασης κάποιου λογοτεχνικού ρεύμα­ τος.5 Η στροφή του Βουτυρά έγινε με τρόπο πη­ γαίο, με υλικό από τα βιώματα και τις παρατηρή­ σεις του συγγραφέα στον φυσικό και κοινωνικό του περίγυρο. Η σχέση υπαίθρου και πόλης, έτσι όπως την έχει αποδώσει ο Βουτυράς, εκτός από τα ψυχογραφικά, συμβολικά, αλληγορικά και φανταστικά στοιχεία που περιέχει, ανταποκρίνεται πλήρως και στην ελληνική ιστορική πραγμα­ τικότητα, επαληθεύεται από τη «συγκεκριμένη ανάλυση της συγκεκριμένης κατάστασης» και την επαληθεύει. Κανένας άλλος συγγραφέας δεν συνέλαβε τόσο ολοκληρωμένα αυτή τη διαπλοκή στην ιστορία του ελληνικού κοινωνικού σχημα­ τισμού... ι παρατηρήσεις που προηγήθηκαν σχετικά με το πλαίσιο της μετάβασης από την ύπαι­ θρο στην πόλη συνδέονται στενά και. με το δεύτε­ ρο πρόβλημα που έθεσε η πεζογραφία του Δημο­ σθένη Βουτυρά, δηλαδή το κοινωνικό της περιε­ χόμενο. Είναι ενδιαφέρον ότι όπως ακόμα και οι πολέμιοι του Βουτυρά αναγνώρισαν την αξία της στροφής από την ηθογραφία στο αστικό διήγη­ μα, υπάρχουν πολλοί υποστηρικτές του που του αρνήθηκαν την επιτυχία στη διάπλαση ενός «κό­ σμου», μιας σημαντικής χαρακτηριολογίάς. Ο Ξενόπουλος, για παράδειγμα, θεωρούσε ότι «ο κόσμος του κ. Βουτυρά είναι ο κόσμος των ανι­ σόρροπων [που] τους λείπει όμως η γενικότητα, δεν αποτελούνε δηλαδή αντιπροσωπευτικούς τύ­ πους».6 Ίδιου τύπου περιοριστική διάσταση για

Ο

αφιερωμα/29 τον κόσμο του Βουτυρά εισήγαγε και ο Β. Βαρίκας: «Ο κόσμος του Βουτυρά σού δίνει συχνά την εντύπωση του στενού και περιορισμένου», ή: «Ο κόσμος που κινείται στα διηγήματά του είναι το πλήθος των αποτυχημένων της ζωής».7 Ο Βουτυ­ ράς, ο οποίος πέρασε μια εφηβεία και νεανική ζωή «αρρωστεμένη», εισήγαγε βέβαια στην ελλη­ νική λογοτεχνία την οπτική γωνία, την προσέγγι­ ση της ζωής, το πάθος και συχνά το μίσος του α­ νάπηρου, του στιγματισμένου και του «απολεσμένου»: και μόνο αυτό αρκεί για να χαρίσει στο έργο του «γενικότητα» και εύρος. Το γεγονός μά­ λιστα ότι ο Βουτυράς δεν αντιμετώπιζε φιλοσοφι­ κά τη ζωή, χωρίς δηλαδή σταθερή φιλοσοφική κοσμοθεωρία, όπως του καταλόγιζε ο Κ. Παρορίτης, τον προφύλαξε από την παγίδα του επιστη­ μονικού δογματισμού, να μεταθέσει δηλαδή την προσοχή του από τα πάθη αυτού του ανθρώπινου σύμπαντος στις αιτίες που γεννούν τη δυστυχία του, να κάνει, όπως ζητούσε ο Παρορίτης, τους «κουτοπόνηρους ανθρωπάκηδες»-ήρωές του να «ξαίρουνε τι ζητούνε από τη ζωή και γιατί βρί­ σκουνε τη ζωή άσκημη». Ωστόσο, πίσω από την παθολογία των ηρώων του Βουτυρά υπάρχει στο έργο του ένας κοινωνι­ κός περίγυρος και ένα πλέγμα κοινωνικών πρα­ κτικών, η σημασία των οποίων έχει διαφύγει της προσοχής των κριτικών. Ας θυμηθούμε-και πάλι τη μεταβατικότητα και τη διάρκεια που είχε η με­ τατόπιση από την ύπαιθρο στην πόλη: ο ρυθμός της και η ασάφειά της είχαν ως αποτέλεσμα την αποσπασματική και ιδιόμορφη ανάπτυξη του ελ­ ληνικού προλεταριάτου. Ο τύπος της βιομηχανι­ κής ανάπτυξης στην Ελλάδα δημιούργησε έναν ταξικό κόσμο, που ενώ διαχωρίσθηκε και περι­ χαρακώθηκε από νωρίς απέναντι στα υπόλοιπα κοινωνικά στρώματα, έμεινε στο εσωτερικό του ρευστός και ασαφής. Ο κόσμος αυτός συγκροτή­ θηκε από μετανάστες (κατεστραμμένους αγρό-, τες από τις οικονομικές κρίσεις ή τους πολέ­ μους) και αποτέλεσε επί μακράν έναν «εφεδρικό στρατό» για τη βιομηχανία, η οποία, ωστόσο, ποτέ δεν μπόρεσε στην περίοδο που αναφερόμα­ στε, να τον αφομοιώσει ολοκληρωτικά και μόνι­ μα. Στον Πειραιά που έζησε τα παιδικά και νεα­ νικά του χρόνια ο Δημοσθένης Βουτυράς, το πρόβλημα αυτό υπήρξε ιδιαίτερα έντονο. Το κυριότερο κοινωνιολογικό «σύμπτωμα» αυτής της κατάστασης ήταν η αυξημένη ρευστότητα ανά­ μεσα στην εργασία και την αργία. Ο διαχωρι­ σμός των κατηγοριών της «εργατικής τάξης» και του «υποπρολεταριάτου» είναι τεχνητός σε αυτή την περίπτωση: πολύ λίγα μέλη αυτού του ταξι­ κού μορφώματος είχαν ρταθερή εργασία για με­ γάλο χρονικό διάστημα και ακόμα λιγότερα δού­ λευαν ολόκληρο το έτος (τα περισσότερα εργο­ στάσια κλείνανε για τουλάχιστον τρεις μήνες κά­ θε χρόνο). Εκτός από αυτή τη δομική αεργία, οι

κρίσεις τροφοδοτούσαν διαρκώς και μια συγκυ­ ριακή, κυκλικά επανεμφανιζόμενη, που οδηγού­ σε στη γενίκευση της ανεργίας για μεγάλα δια­ στήματα. Στον Πειραιά, η βιομηχανική κρίση των ετών 1883-1887, την οποία ο Βουτυράς έζησε ως έφηβος, έριξε στην ανεργία για δύο, τρία ή και τέσσερα χρόνια πάνω από το ένα τρίτο του βιο­ μηχανικά εργαζόμενου πληθυσμού. Αλλά και μία μεταγενέστερη εποχή θα μας δώσει την ίδια εικό­ να: σύμφωνα με την απογραφή του εργατικού πληθυσμού του Πειραιά το 1917, το 56% του συ­ νόλου δεν δούλευε τη στιγμή της απογραφής· α­ πό αυτούς οι 8,2% είχαν να δουλέψουν πάνω από χρόνο, οι 15% έξι με δώδεκα μήνες και οι 48% τρεις με έξι μήνες...8 Πώς ζούσε αυτός ο κόσμος κατά τις περιόδους της ανεργίας του; Μικροδουλειές, ευκαιριακή α­ πασχόληση, μικροκαλλιέργειες στις παρυφές της πόλης, αλλά και κλοπές, επαιτεία και αλη­ τεία σε μεγάλη έκταση.9 Η ευκαιριακή παραοικονομική δραστηριότητα και η αργοσχολία είναι τα δύο κύρια χαρακτηριστικά του ελληνικού προλεταριάτου στη μεταβατική εποχή που ανα­ φερόμαστε. Ο Βουτυράς αποτύπωσε μοναδικά και αυτή την πραγματικότητα. Στο έργο του υ­ πάρχει η σύνθεση, η ισορροπία των διαφορετικών και εναλασσόμενων όψεων αυτού του ενιαίου κό­ σμου, πράγμα που του χαρίζει αντιπροσωπευτικότητα και γενικότητα, παρά τα λεγάμενα από

30/αφιερωμα τον Ξενόπουλο.10 Χαρακτηριστικό παράδειγμα των όσων υποστηρίχθηκαν παραπάνω αποτελεί η νουβέλα του Βουτυρά «Οι Αλανιάρηδες», η οποία γράφτηκε στις αρχές της δεκαετίας του ΊΟ και τυπώθηκε σε βιβλίο το 1921. Εκεί, παρόλο που το θέμα είναι άλλο (η υπαρξιακή αγωνία, η απελπισία της αρ­ ρώστιας, η σχέση μάνας/γιοΰ),11 ο Βουτυράς αποτυπώνει σε πρώτο επίπεδο την περιρρέουσα α­ τμόσφαιρα της αργοσχολίας, αλλά υφαίνει ταυ­ τόχρονα στο φόντο και «δένει» με την ιστορία του τα κύρια χαρακτηριστικά της ιστορικά προσδιορισμένης κοινωνικής πραγματικότητας της εποχής του: οι όρνιθες στο φτωχόσπιτο που θα χρησιμεύσουν ως τελευταία εφεδρεία διατρο­ φής (η φύση μέσα στην πόλη), το μεσιτικό γρα­ φείο που δεν έχει προσφορά εργασίας, το εργατι­ κό καφενείο και ο «εργατικός» που παίρνει «μικροδουλειές εργολαβία», η μισοβιομηχανική ε­ ποχιακή εργασία του ήρωα, ο χειμώνας που στη διάρκειά του «οι δουλειές κλείνανε...». Η νουβέ­ λα αυτή που καταλήγει με την ευθανασία που κά­ νει ο ήρωάς της στην άρρωστη μητέρα του για να πάψει να βασανίζεται, παρουσιάζει, εκτός από τη δραματική και ψυχογραφική της δύναμη, μια τέτοια συνέπεια με την ιστορική πραγματικότη­ τα, που την κάνουν κλασική. Το ίδιο ισχύει βέ­ βαια και για τον «Λαγκά» και για το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Βουτυρά... Ο «κόσμος» του Βουτυρά, λοιπόν, όπως και η Σημειώσεις 1. Βλ. Κ. Παρορίτη, «Το πρόβλημα Βουτυρά», Νουμάς, αρ.

2/1924.

2. Το επισημαίνει ο Ν. Κατηφόρης στον πρόλογό του στα Ά ­ παντα (επιλογή δεύτερη) του Βουτυρά, εκδ. Δίφρος, 1960.

3. Διήγημα «Τα λόγια σου τα θεία», στο Ζωή αρρωστεμένη κι άλλα διηγήματα, εκδ. Ελευθερουδάκη, 1921.

4. Διήγημα «Μακρυά απ’ τον κόσμο», από το ομώνυμο βι­ βλίο, εκδ. Σιδέρη, 1921.

5. Από την εποχή του Αλ. Σούτσου που ήθελε να γίνει ο Βερανζέρος της Ελλάδος, μέχρι την ιψενική μόδα του τέλους του 19ου αι., αλλά και αργότερα με τη γενιά του '30, η ελ­ ληνική πνευματική ζωή είναι γεμάτη με τέτοια παρα­ δείγματα.

6. Η κριτική ανάλυση του Γρ. Ξενόπουλου δημοσιεύθηκε στον Νουμά, τεύχη 699-702/1920.

7. Βλ. την Εισαγωγή στα Άπαντα (επιλογή πρώτη) του Δ. Βουτυρά, εκδ. Δίφρος 1958.

8. Στατιστικά Αποτελέσματα της Απογραφής των Εργατών Αθηνών-Πειραιώς, ενεργηθείσης την 25η Φεβρουάριου 1917, Αθήνα 1917.

9. Η ιστορική έρευνα τεκμηριώνει με »αη πτιγές τις παραπά­ νω διατυπώσεις. Η παράθεσή τους όμως εκτός του ότι προ­ σκρούει στους περιορισμούς του χώρου, θα άνοιγε ένα άλ­ λο κεφάλαιο άσχετο με τους στόχους αυτού του μικρού 10. Την ίδια πραγματικότητα απηχούν, με άλλον τρόπο βέ­ βαια, και τα ρεμπέτικα τραγούδια. Οι διαχωρισμοί τους σε «χασικλίδικα», «της φυλακής», «εργατικά» κ.λπ., εξυπη­ ρετεί ταξινομικές ανάγκες, αλλά δεν ανταποκρίνεται στην ενότητα του κοινωνικού τους υποστρώματος. Ακόμα και από την ιστορία της ζωής των πιο «επώνυμων» ρεμπετών

σχέση πόλης και φύσης που υπάρχει στο έργο του είναι δύο στενά συνδεδεμένες πλευρές της μετά­ βασης αλλά και της μεταβατικότητας που χαρα­ κτήριζε την εποχή της νιότης του και της ωρίμανσής του. Αυτό το συμπέρασμα δεν αφαιρεί, αλλά αντίθετα, προσθέτει στο έργο του μια διάσταση που δεν κατανοήθηκε από τους σύγχρονούς του. Αποτελεί επιπλέον και μια ερμηνευτική υπόθεση για την καινούρια στροφή που έκανε ο Βουτυράς μετά το 1927 προς τη φανταστική λογοτεχνία:12 στα τέλη της δεκαετίας του ’20 και στη διάρκεια της δεκαετίας του ’30, ο μεταβατικός κόσμος του Βουτυρά έχει δώσει τη θέση του σε μια ταξική σύνθεση πιο σαφή και δομημένη, η οργανωμένη πια εργατική τάξη αντιπαρατίθεται σε μια θεμε­ λιωμένη και ισχυρή μεγαλοαστική τάξη. Η γενιά του ’30, στην πεζογραφία της, θα στρέψει την προσοχή της και θα αντλήσει τη θεματολογία και την ατμόσφαιρα από την αστική τάξη,13 και ο Βουτυράς, σε μια ηλικία πια ώριμη, που δεν μπο­ ρεί να ανανεώσει ριζικά τις κοινωνικές του εμπει­ ρίες, θα στραφεί στην άλλη πηγή των νεανικών του χρόνων, στην αχαλίνωτη φαντασία του, για να συνεχίσει τη λογοτεχνική του παραγωγή. Δεν είναι τυχαίο, νομίζω, ότι ξαναβρήκε το ρεαλιστι­ κό του ύφος στα χρόνια της Κατοχής, και στο η­ μερολόγιο που κρατούσε τότε, όταν δηλαδή οι κοινωνικές συνθήκες επανέφεραν τη διάχυση και τη ρευστότητα των λαϊκών τάξεων, που αποτε­ λούσαν πάντα τον κόσμο του... φαίνεται ότι ο χασικλής, ο φυλακισμένος για αλητεία και ο βιομηχανικός εργάτης είναι το ίδιο πρόσωπο σε διαφορε­ τικές και εναλλασσόμενες στιγμές της καθημερινότητάς 11. Το ψυχολογικό κλίμα του έργου μπορεί να συμπυκνωθεί σε μια σκηνή όπου ο ήρωας διασκεδάζει με τους φίλους του: «Ξαφνικά όμως σκέφτηκε: Και να σκεφτεί κανείς πως όλοι αυτοί (...) μετά κάμποσο καιρό θα ακολουθήσουν το πε­ πρωμένο! Ξαπλωμένοι, χωρίς καμιά πια ευθυμία, όλα λη­ σμονημένα αυτά, με πόνο και στεναγμό θα τελειώσουν τη ζωή! Μέσα στη γη θα τους κλείσουν τα κόκαλά τους, έπει­ τα θα πεταχτούνε και ίχνος δε θα τους μείνει, ούτε καμιά ανάμνηση, σα χάραγμα, όλα αυτά, πάνω σε νερό! Υπήρ­ ξαν, ή δεν υπήρξαν; Και όμως γελούνε αντί να κλαίνε!»

12. Βλ. Βέρα Βασαρδάνη, «Δ. Βουτυράς: πρωτοπόρος και ά­ γνωστος», Διαβάζω, τεύχος 297/1992.

13. Γράφει ο Κλέων Παράσχος για τους νέους μυθιστοριογράφους της γενιάς του ’30: «Το κίνημα προς τις λαϊκές τάξεις που το ακολούθησαν (...) εδώ και σαράντα-πενήντα χρό­ νια, σαν κήρυγμα, οι έλληνες διηγηματογράφοι, και που εί­ χε τους πιο τυπικούς εκπροσώπους του στον Παπαδιαμάντη, και αργότερα, στο Βουτυρά, αντικαταστάθηκε σήμε­ ρα από μια κίνηση ίδια επίμονη και σταθερή προς την αστι­ κή τάξη». («Η νέα ελληνική πεζογραφία», Νέον Κράτος, τεύχος I, Σεπτ. 1939). Φυσικά, πρέπει να σημειωθεί ότι υ­ πήρχε και ο «αντίλογος» σε αυτή την κατεύθυνση, που ή­ ταν όμως και αυτός αποτέλεσμα των ίδιων διεργασιών: ση­ μειώνω τη στροφή του Βάρναλη προς τον μαρξισμό, από μία προσέγγιση που, όπως τουλάχιστον εκφράσθηκε στους «Μοιραίους», πήγαζε από τον μεταβατικό λαϊκό κόσμο α­ πό τον οποίο αντλούσε και ο Βουτυράς. Βλ. και την εισα­ γωγή -ου Μ.Μ. Παπαϊωάννου στο μυθιστόρημα του Κ. Παρορ·' η, Ο Κόκκινος Τράγος, εκδ. Κείμενα, 1978.

αφιερωμα/31

Παρουσίαση ο ανέκδοτο κείμενο που παρουσιάζουμε εδώ αποτελεί την αρχή του τελευταίου και ημι­ τελούς μυθιστορήματος του Δημοσθένη Βουτυ­ ρά, που φέρει τον τίτλο «Ο Κόσμος — Η Κωμω­ δία». Κατά τα φαινόμενα το μυθιστόρημα αυτό είναι το τελευταίο γραπτό του Βουτυρά και δια­ κόπηκε οριστικά με το θάνατο του συγγραφέα. Πότε άρχισε να γράφεται; Από τη μέχρι τώρα έ­ ρευνα φαίνεται να άρχισε μετά το 19511 και πριν την αρρώστια του Βουτυρά, που τον κράτησε κα­ τάκοιτο τα τέσσερα τελευταία χρόνια της ζωής του, δηλ. το 1954. Ένδειξη του τελευταίου είναι και τα γραφόμενα από τον Κ. Δικαίο, μετά από μια επίσκεψη στον συγγραφέα το 1955: «Τώρα τελευταία όμως, τώρα μια και μοναδική έγνοια έ­ χει. Να ξαναπιάσει την πέννα, να τελειώσει το τε­ λευταίο του μυθιστόρημα...»2 Φαίνεται ακόμα ότι ο Δημοσθένης Βουτυράς προσπάθησε να ολοκληρώσει το μυθιστόρημά του και κατά τη διάρκεια της αρρώστιας του. «Προχθές που τον επισκέφθηκα», λέει ο Ά γις Θέρος το 1957, «μου έδειξε τα χειρόγραφα ανέκ­ δοτου μυθιστορήματος του από 400 σελίδες».3 Αυτές οι 400 σελίδες δεν αντιπροσωπεύουν ο­ λόκληρο καθαρογραμμένο το μυθιστόρημα. Απ’ ό,τι φαίνεται στο Αρχείο του Δ. Βουτυρά, που υ­ πάρχει στο ΕΛΙΑ, μόνο οι πρώτες 144 σελίδες εί­ ναι καθαρογραμμένες, και πάλι όμως με αρκετά κενά και επαναλήψεις. Οι υπόλοιπες είναι γραμ­ μένες σε τελείως πρόχειρη μορφή και βρίσκονται διάσπαρτες μέσα στα εκατοντάδες αταξινόμητα χειρόγραφα του Αρχείου. Περιέχουν από απλές σημειώσεις μέχρι ολόκληρες ενότητες του μυθι­ στορήματος, η αποκατάσταση του οποίου έχει αρχίσει να γίνεται με πολλές δυσκολίες. Από τις καθαρογραμμένες σελίδες οι πρώτες 19 παρουσιάζονται εδώ. Αφορούν τα τελευταία στάδια του ύπνου μέχρι το ξύπνημα του ήρωα του μυθιστορήματος, του Δήμου. Το θέμα του ύπνου και του περιεχομένου του είναι προσφιλές στον Βουτυρά. Θυμίζω ότι έτσι αρχίζει και το πρώτο του μεγάλο αφήγημα, που τον καθιέρωσε στα ελ­ ληνικά γράμματα: «Ο Λαγκάς εκοιμήθηκε βαρύ ύπνο σαν ο νους του να βυθίσθηκε σε αβύσσους. Όταν ξύπνησε είχε βαρύ πολύ το κεφάλι και ο νους του είτανε θολός σαν ημέρα γεμάτη ομίχλη». Τόσο το όνομα του ήρωα, όσο και η αναφορά στη νεανική του αρρώστια, ενισχύουν την εντύ­ πωση του αυτοβιογραφικού μυθιστορήματος. Οι σκηνές της συνέχειας επίσης (που δεν περιλαμ­ βάνονται στην παρούσα δημοσίευση) είναι έντο­ να αυτοβιογραφικές. Ο Βουτυράς συνήθιζε, βέ­ βαια, σε γραπτά με καθαρά αυτοβιογραφική αφε­

Τ

τηρία να προσθέτει εικόνες, σκηνές ή και ολό­ κληρες παρεκβάσεις τελείως φανταστικές. Ο με­ γάλος βαθμός σύμφυσης πραγματικού/φανταστικού στο έργο του, δεν μας επιτρέπει να χαρα­ κτηρίσουμε και αυτό το τελευταίο μυθιστόρημά του ως αυτοβιογραφικό. Ένα στοιχείο που περι­ πλέκει ακόμα περισσότερο τις υποθέσεις είναι η αναφορά στον εαυτό του που γίνεται με το ψευ­ δώνυμο Σθεναρός (σε αντίθεση, κατά μία έννοια, προς το Βουτυράς) και σε ένα επίγραμμα που είχε γράψει. Ενώ στην αρχή του μυθιστορήματος ο Δήμος ανακαλεί στη μνήμη του τα λόγια «ενός Σθεναρά», σε μεταγενέστερες σκηνές του μυθι­ στορήματος (που βρίσκονται σε αποσπασματική μορφή) Δήμος και Σθεναρός είναι ένα και το αυ­ τό πρόσωπο, ο Δήμος Σθεναρός!... Μια τελευταία παρατήρηση αφορά το περιεχό­ μενο του έργου. Ο ίδιος ο Δημοσθένης Βουτυράς έλεγε στον Κ. Δικαίο ότι το μυθιστόρημά του «εί­ ναι ωραίο γιατί έχω βάλει μέσα έναν ωραίο έρω­ τα, γιατί ξεσκεπάζω τους ψεύτες και τους μοχθηρύς ανθρώπους». Ας θεωρήσουμε αυτά τα λόγια ως μία ένδειξη των προθέσεων του συγγραφέα. Μια δεύτερη ένδειξη αποτελεί ο τίτλος του μυθι­ στορήματος, που παραπέμπει σε μία από νωρίς εκφρασμένη αίσθηση στο έργο του Δ. Βουτυρά: ο κόσμος, η ζωή είναι μια κωμωδία εφόσον «ο πο­ νηρός, ο αχρείος εξακολουθεί να βασιλεύει». Σε ένα διήγημα του 1921 βάζει αυτά τα λόγια στο στόμα ενός ήρωά του σχετικά με την άρρωστηετοιμοθάνατη αδελφή του φίλου του: «Ό τι είνε να γίνει!... Εμείς, είνε η γνώμη μου, ας γελάσου­ με!... Ναι, να γελούμε έτσι στο πείσμα και να φτύνουμε το δημιουργό αυτής της βρώμικης κω­ μωδίας!...»4 Β.Τ. [Στη δημοσίευση τηρήθηκε η ορθογραφία του χειρογράφου. Το χειρόγραφο βρίσκεται στο Αρχείο του Δ. Βουτυρά, το οποίο φυ­ λάσσεται στο ΕΛΙΑ. Στο ΕΛΙΑ και στον Μάνο Χαριτάτο πολ­ λά και θερμά ευχαριστώ.]1234

Σημειώσεις 1. Στις επιστολές του Βουτυρά προς τον Τσίρκα όπου αναγγέλ­ λονται τα προς έκδοση έργα του δεν υπάρχει αναφορά. Βλ. Βίκυ Καλαντζοπούλου-Κύρου, «Η αλληλογραφία Δ. Βουτυρά-Στρ. Τσίρκα», στο περιοδικό Πολίτης, Νοέμβριος 1983.

2. Εφημ. Πάροικος (Καΐρου), 3 Ιουλίου 1955.

3. Εφημ. Νέα Γραμμή, 7 Φεβρ. 1957. Και τα Νέα στις 6-2-1957 γράφουν ότι «αν και από καιρό άρρωστος, τελειώνει το μυ­ θιστόρημα στο οποίο έδωσε τον τίτλο "Ο Κόσμος - η κωμωδία” ».

4. Ζωή αρρωστεμένη και άλλα διηγήματα, Αθ. 1921, σελ. 71.

32/αφιερωμα

Δ. Βουτυρά: «Ό Κόσμος - Ή Κωμωδία» [ανέκδοτο μυθιστόρημα (άπόσπασμα)] 'ΤΤ' ύπνησε άπότομα σάν άπό κάποια φωνή. Είδε δτι βρισκόταν στό κρεβάτι ι— του καί στό δωμάτιό του, κι άκουσε τ*ή σιωπή, τή βαθιά σιωπή, πού τόν κύκλωνε μέσ’ στό σκοτάδι... Ζωηρά δμως άκόμα έβλεπε πού τόν είχε ρίξει ό ύπνος, τό όνειρό του... Βρισκόταν σ’ ένα λόφο, σ’ ένα φρούριο παλιό, ποΰχε περάσει πρό πολλών χρόνων άπ’ έκεΐ ό Δαίμονας τής καταστροφής, καί εΐτανε γεμάτο άπό σπασμέ­ να άγάλματα, άπό συντριμένες κολώνες καί γερά άγάλματα, άλλά σάν κρυμένα μέσ’ στά ψηλά χορτάρια πού πυκνά έφύτρωναν έκεΐ. ’Αλλά μαζί μ’ αύτά, άγάλματα, κολώνες, ύπήρχε καί κάτι άλλο, άπείραχτο όλότελα αύτό: Μιά καμπάνα άρκετά μεγάλη, πού κρεμόταν σάν έτοιμη ν’ άρχίσει νά χτυπά τίς ώρες, ή τό συναγερμό. "Εμενε κοντά σέ κολώνες γερές κι αυ­ τές. Ή καταστροφή σά νά σεβάστηκε τό μέρος έκεΐνο δέν τό είχε πειράξει... Ό Δήμος άνεβασμένος ψηλά σέ συντρίμια κοίταζε καί στεκόταν δταν σέ μιά στιγμή ή ματιά του πήγε έξω άπ’ τό παλιό φρούριο καί τότε είδε μιά κόρη νά προσπαθεί άνεβασμένη κάπου νά δει μέσα σ’ αύτό.

- Μπά, έκανε, ή ’Αγλαΐα. Τήν κοίταξε καλά καλά καί βεβαιώθηκε πώς αύτή εΐτανε. Καί τότε τής είπε μέ σιγαλή φωνή σάν νά φοβόταν μή τόν άκούσει κάποιος, πού εΐταν έκεΐ κάπου καί δέ φαινόταν: - ’Αγλαΐα! Μά δσο κι άν τό ’πε σιγά ή κόρη τόν άκουσε καί κοίταξε νά τόν βρει καί τόν βρήκε.

- Μπά, έκανε, έσύ έδώ; Καί πώς άνέβηκες; - ’Απ’ τή σκάλα...

- Ά π ’ τή σκάλα! Ά π ’ αύτήν έδώ τήν παλιόσκαλα; Μά αύτή εϊνε έτοιμη νά πέσει, δέ φοβήθηκες; - Μπά, βαστά άκόμα, βαστά...

- Ά μ ’ δέ βαστά, ή παλιόσκαλα.

- Άφοΰ σοϋ λέω βαστά! Νά γιά έλα, καί γιά νά δεις άπ’ έδώ τί ώραία είνε.

- Εύχαριστώ, μά δέν τρελάθηκα άκόμα... Αίγα λόγια είπαν άκόμα καί ή κόρη έφυγε. Αύτός τήν κοίταζε πού άπομακρυνόταν, άλλά σέ μιά στιγμή ή κόρη σάν νά έσβυσε, έχάθηκε. Καί τότε αύτός έξύπνησε. Σκοτάδι καί σιωπή παντού...

- Τί παράξενο δνειρο, είπε, μά σάν νάλεγε καί κάποια άλήθεια; Τήν άλήθεια έλεγε... Άλλά γιά, γιά... Τί θυμήθηκα! Βρέ, βρέ, βρέ! Λησμόνησα τήν ψηφοφο­ ρία! Ά , ά! Αύτήν πού έγώ είχα πει, δταν μοΰ τδπε, Δημοψήφισμα... Βρέ! Δέν έγινε Δημοψήφισμα γιά τίς δυό άδελφές της; Δέ μάζεψαν δλους τούς στενούς συγγενείς τους καί τούς ρώτησαν άν πρέπει νά πάρει ή κόρη τους αύτόν τόν κύ­ ριο πού θέλει νά μπει μέσα στήν οίκογένειά τους; Κΰστερα ρώτησαν καί τήν ί­ δια. Κι αύτό έγινε καί στήν άλλη, τήν δεύτερη... Καί οί δυό είπαν δ,τι είπε ή ψη­ φοφορία θά πράξουν! Κι αύτή τό ίδιο θά πει... Νά αύτό λέει τό δνειρο! Οΰφ, οΰφ! Ό Δήμος στή μοναξιά του είχε συνηθίσει να μιλά μέ τόν έαυτό του. Καί τού μιλούσε δυνατά σά νά τάλεγε σέ κάποιο πρόσωπο πού εΐταν έκεΐ καί τόν άκουγε. Καί τώρα άφοΰ τού είχε πει πολλά, σταμάτησε νά λέει καί πρόσεξε σέ άλλο,

σε κείνο που τον κυκ/ιωνε... Τά πάντα σά νά κοιμώντουσαν βαθιά. Τά όνειρα μόνο θά παίζανε τό μέρος τους, καί όταν θά έφώναζαν μόνον εκείνους πού μαζί τους θά παίζανε, θά τούς άκουγαν. Παντού άλλου ή σιωπή θά ύπήρχε. Νέκρα, νέκρα πού έμοιαζε μέ τό πέρασμα θανάτου... Τού ήρθε ν’ άνάψει φως άλλά κρατήθηκε. ’Ήθελε νά δει τήν ώρα. Καί είπε: ”Αρα ή σκάλα είνε γιά πέσιμο; Σά νά μοΰ έλεγε μαύτό "Εχεις φτώχεια καί δέν είμαι τρελή νά σέ πάρω γιά άντρα μου!... ”Ας κοιμηθού­ με τώρα, καί ίσως δούμε άλλο όνειρο καλύτερο! Εμπρός! "Ισως κανένα ώραΐο όνειρο νά μέ παρηγορήσει. Καί σκεπάστηκε καλά... Κέμεινε περιμένοντας τόν ύπνο νά έρθει, γιά νά τόν παρηγορήσει... Μά νά ή γη σά νάρχισε νά τρέμει. "Εκανε νά σηκωθεί άλλά κρατήθηκε. "Α­ κούσε όμως τώρα καί μιά βουή. Ά λλά καί άπ’ αύτή, πού όλο δυνάμωνε, μιά φωνή ξεπετάχτηκε πού έλεγε: - Ανάσταση νεκρών! Καί τό δωμάτιό του σά νά φωτίσθηκε άπό δυνατό ήλεκτρικό φως... Καί πάλι ή ίδια φωνή άκούσθηκε νά λέει: - Ανάσταση νεκρών! Μά σά νά βρισκόταν στό πατρικό του σπίτι καί στό δωμάτιό του, ποΰχε κο­ ντά του και μια μικρή ταράτσα, κέβλεπε τώρα, στήν ταράτσα αύτή, νά πέφτουν μεγάλα κομμάτια χιονιού, πού μέ μιας γινόντουσαν σάν παιδάκια, καί πηδού­ σαν καί καθόντουσαν πάνω στά σχοινιά τής ταράτσας, ποϋχαν γιά άπλωμα τών ρούχων... Ά λ λ’ είδε κρί πώς άπ’ τά παιδάκια αύτά έπεφταν καί κάτι κομματάκια, κα­ θώς πηδούσαν πάνω στά σχοινιά, καί μπόρεσε καί τά γνώρισε. Εϊταν σκουλίκια. Καί τότε στό νοΰ του ήρθε κάτι ποϋχε διαβάσει πρό όλίγων χρόνων, ένός Σθεναρά πού έλεγε: "Η μεγάλος Βασιλιάς ή φτωχός άλήτης τραπέζι γίνονται τών άσπρων σκουλικιών καί όμοια βρωμούνε! Ά πό πάνω όμως σωρός μεγάλος πολύ χιονιού έπεσε, πού μέ μιάς έγινε σωρός μεγάλος παιδιών... Τά πάντα έγέμισαν τότε. Κένας σωρός μπήκε καί στό δωμάτιό του καί απλώ­ θηκε παντού. Πήδησε καί στό κρεβάτι του καί άνέβηκαν καί ψηλά. Ό Δήμος αίσθάνθηκε πόδια νά τόν πατούνε, καί χτύπησε, κλώτσησε μέ δύναμη καί κα­ τόρθωσε νά πεταχτεΐ άπό τό κρεβάτι του φωνάζοντας: - Θά σκάσω, θά σκάσω! Είχε μισοβγεΐ άπ’ τό κρεβάτι του, καί άνέβηκε καί κάθησε.

- Μπα, έκανε, τί εϊταν αύτό πάλι, τί εϊταν! Μπά κάτι θά μοΰ συμβεΐ δίχως άλλο, κάτι καί κακό δίχως άλλο! Μπά!... Μά τί εΐτανε αύτό, τί εϊτανε! Καί τί ■ άνάσταση νεκρών, πού μόνο τά παιδάκια καί οί βλάκες τά πιστεύουν! Σάν έπι- ' τούτο νά τδκαναν! Μπά! Εΐνε καί κωμωδία! "Ας τόν, τόν... Κέμεινε κουνώντας έλαφρά τό κεφάλι του. Ά λλά σέ λίγο είπε: - "Ω, ώ, τί βλέπω, τί βλέπω! Νάτα πάλι νάτα τά συντρόφια μου τής νύχτας, νάτα! Σκιές, πρόσωπα έβγαιναν άπό κάπου, καί έρχόντουσαν πρός αύτόνα... Ά λ ­ λά δέν τόν πλησίασαν καί πολύ καί στάθηκαν σέ κάποια άπόσταση χωρίς νά κάνουν καμμιά κίνηση καί μόνο τόν κοίταγαν. Κι αύτός έκανε τό ίδιο... Αύτά τού είχαν παρουσιαστεί στήν άρρώστια του, κέπειτα άργά καί πού, πα­ ρουσιαζόντουσαν όπως καί τώρα... Μά ξαφνικά άπ’ τόν ορνιθώνα μιά φωνή δυνατή, ξεπετάχτηκε...

- "Ω, ώ, έκανε ό Δήμος, ό πετεινός μου χαιρετίζει τό ξημέρωμα. Οί άκίνητες τάξεις τών συντρόφων τής νύχτας, έκινήθησαν καί άρχισαν νά χαλούν καί νά χάνονται... Καί ό πετεινός τού Δήμου νά ξεφωνίζει, νά ξεφωνίζει... Ό Δήμος έμενε στή θέση του. Είχε βυθισθεΐ σέ σκέψεις... Καί ή ώρα περνού­ σε. Ξαφνικά όμως ή ματιά του πήγε στό παράθυρο, στίς γρίλιες του, καί αύτό πού είδε κεΐ τόν έκανε νά πεταχτεΐ καί νά φωνάξει: - Νά τό χαμόγελο τής ήμέρας ήρθε, ήρθε! Νάτο! Καί γρήγορα κατέβηκε άπ’ τό κρεβάτι του καί άρχισε νά ντύνεται [...]».

34/αφιερωμα

Ελεν Ταλεκ'

Η ανασύσταση του πραγματικού στο έργο του Βουτυρά: ένας υποκειμενικός ρεαλισμός Α π ’ όποια συλλογή κι αν προσεγγίσει ο αναγνώστης το έργο του Βουτυρά, έχει αμέσως την αίσθηση ότι εισέρχεται σ ’ ένα σόμπαν όλο ιδιαιτερότητα, λό­ γω της ατμόσφαιρας, της θεματικής του, λόγω της ίδιας του της γραφής. Αυ­ τό το σόμπαν που ο Βουτυράς φαίνεται ότι έφερε μαζί του από την πρώτη του κιόλας εμφάνιση στα γράμματα, θα παραμείνει αναλλοίωτο μέχρι και τις τε­ λευταίες του δημοσιεύεις: επί μισό αιώνα γραφής, ο Βουτυράς πολλαπλασιά­ ζει και βαθαίνει τις εικόνες μιας και της αυτής κοσμοαντίληψης. έσα σ’ αυτό το κατ’ ουσίαν ρεαλιστικό έρ­ γο,1 βασιλεύει, εντούτοις, η υποκειμενικό­ τητα. Υποκειμενικότητα του συγγραφέα, κατ’ αρχήν, η οποία διακρίνεται τόσο στο κλίμα του έργου όσο και στη θεματική του. Μια από τις πρώτες εκπλήξεις για τον καινού­ ριο αναγνώστη του Βουτυρά είναι η διαπίστωση ότι τα περισσότερα διηγήματα του είναι εμβαπτι­ σμένα σε μια χειμερινή ατμόσφαιρα, όπου ξεσπούν βροχές, άνεμοι, θύελλες και καταιγίδες. «Στα διηγήματα του Βουτυρά πάντα βρέχει (...) Σπάνια είναι τα "στεγνά” του διηγήματα» σημειώνει ο Στρατής Τσίρκας2 και εξηγεί ότι αυ­ τή η επιλογή του Βουτυρά ανταποκρίνεται σε μια βαθιά, εσωτερική του αναγκαιότητα. Υπάρχει πραγματικά σ’ αυτόν μια στενή σχέση ανάμεσα στα πρόσωπα και το χωρο-χρονικό πλαίσιο, μια συνύφανση φυσικών στοιχείων και ανθρώπινων

Μ

ψυχικών παθών. Οι αναφορές στον καιρό αποτε­ λούν για το λόγο αυτό ένα ουσιαστικό στοιχείο της ανασύστασης των αποσπασμάτων του πραγ­ ματικού, που τα διηγήματα παρουσιάζουν. Ποτέ άσκοπες ή απλώς διακοσμητικές, οι περιγραφές αυτές συνοδεύουν, εξηγούν, ενισχύουν την πρόο­ δο της πλοκής, η οποία εκτυλίσσεται στο ρυθμό των καταιγίδων. Αυτή η τόσο συχνή κακοκαιρία βρίσκεται σε συμφωνία με την τυραννισμένη ψυχή του Βουτυ­ ρά, η οποία προβάλλεται σε μερικούς ήρωες αντανακλάσεις της, όπως στο Δευκάλη τού «Αρ­ γό Ξημέρωμα», ή κοινωνεί τις ανησυχίες της, την έντασή της και τον πυρετό της στους άλλους. Το έργο του Βουτυρά είναι ένα έργο παθιασμένο· α­ κόμη και μια απλή παράθεση τίτλων δίνει μια ι­ δέα αυτού του κόσμου, όπου η παρεκτροπή, η υ­ περβολή, οι παραδοξότητες είναι σχεδόν ο κανό-

Νεοελληνήστρια, η διδακτορική διατριβή της οποίας αφορά στο έργο του Δ

αφιερωμα/35 νας: «Το Βάσανο της Υποψίας», «Το Μίσος του Καμένα», «Το Ξεχαρβάλωμα», «Μία Κατάρα», «Δυο Θύελλες», «Για Εκδίκηση», «Χωρίς Δε­ σμό», κ.λπ. Ο Βουτυράς δείχνει μια προτίμηση για τις οριακές καταστάσεις, προσωπικά δράμα­ τα, τρέλα, νευρασθένεια, τις εγγράφει όμως μέσα στην πιο κοινή καθημερινότητα, αυτή των ανθρωπάκων και της μεσαίας τάξης. Καθώς χρησι­ μοποιεί ως υλικό ό,τι αντλεί από την άμεση προ­ σωπική του εμπειρία, μορφές που έχει συναντή­ σει, ιστορίες που έχει ακούσει μέσα στις ταβέρ­ νες και τα καφενεία που συχνάζει, σκηνές του δρόμου ή της αυλής, εργατικές σκηνές από το χυτήριο,3 τα πρόσωπά του αποτελούν ένα δειγ­ ματολόγιο της κοινωνίας της εποχής του μάλλον περιορισμένο: μεσοαστοί και μικροαστοί, εργα­ τικές οικογένειες, υπαλληλίσκοι και άνεργοι των προαστίων της Αθήνας και του Πειραιά κυρίως, χωριάτες ή ψαράδες πιο σπάνια. Η μονοτονία, α­ κόμη κι αυτό το γκρίζο της καθημερινής ζωής των απλών ανθρώπων κρύβει από κάτω μια ανε­ ξάντλητη πρώτη ύλη για έναν παραμυθά σαν τον Βουτυρά. Φτάνει μόνο να προσηλωθεί κανείς σ’ αυτό, να το παρατηρήσει με την υπομονετική προσοχή που του αξίζει, κι αμέσως η μυστική, φλογερή, πολύμορφη ζωή ξεπετάγεται πίσω από την δήθεν κοινοτυπία. Αν το κλίμα και η θεματική του έργου είναι στενά δεμένα με ό,τι υπήρξε ο ίδιος ο Βουτυράς, τα διηγήματα προσφέρουν μια ανασύσταση του πραγματικού και της ατμόσφαιρας μιας εποχής εκπληκτικά δραστική. Αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι, μέσα σ’ αυτό το πλήθος από «μι­ κρά καθρεφτάκια»,4 όπου εκφράζεται μια κατα­ κερματισμένη όψη του κόσμου, επικεντρωμένη στην ατομική εμπειρία, η περιγραφή προσηλώνε­ ται σε ό,τι βλέπει, κατανοεί, αισθάνεται το πρό­ σωπο - ο Βουτυράς σπάνια χρησιμοποιεί την ο­ πτική γωνία του παντογνώστη αφηγητή. Έχουμε έτσι, ως επακόλουθο της υποκειμενικότητας του συγγραφέα, μια άλλη μορφή υποκειμενικότητας που περιβάλλει το πραγματικό, αυτή των προσώ­ πων. Το πραγματικό φθάνει στον αναγνώστη φιλτραρισμένο από το βλέμμα τους και την ευαι­ σθησία, που τους δανείζει ο Βουτυράς. Ακόμη και στα διηγήματα όπου παρεμβάλλεται η Ιστορία5 - η οπτική γωνία που επιλέγεται για την αφήγηση καθιστά προβληματικό τον όρο «ι-, στορικά διηγήματα» - τα γεγονότα γίνονται ο­ ρατά μέσα από τη ζωή ενός μικρόκοσμου, μιας οικογένειας ή μιας φιλικής συντροφιάς, ή ακόμη δεν προσφέρουν τίποτα περισσότερο από ένα συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο για ένα καθαρά προσωπικό δράμα, όπως ο αποκλεισμός της Α­ θήνας του 1916 στον «Απόκληρο». Ο Βουτυράς εγκαινιάζει ήδη με τον «Λαγκά» έ­ να τέχνασμα, στο οποίο θα ανατρέξει συχνά στη συνέχεια προσαρμόζοντάς το κάθε φορά στις α­

νάγκες του: ο Λαγκάς, μάρτυρας χωρίς καμιά ι­ διαίτερη αρμοδιότητα ή διαύγεια πνεύματος, πέ­ φτει μέσα στη δίνη των γεγονότων η πρόκειται για τον αναβρασμό στην Αθήνα πριν και κατά τη διάρκεια της κρητικής επανάστασης του 1897· σ’ ένα μεγάλο μέρος του διηγήματος αναφέρεται λε­ πτομερώς το τι βλέπει και ακούει ως περίεργος αργόσχολος στις βόλτες του μέσα στην πόλη: φιλοπολεμικές διαδηλώσεις, συζητήσεις, ενθου­ σιώδη πλήθη στους δρόμους, αποβίβαση των τραυματιών στον Πειραιά... Εδώ, ο συγγραφέας παρεμβαίνει ακόμη ο ίδιος στην αφήγηση με διά­ φορα σχόλια, που είναι συγχρόνως και κρίσεις· στη συνέχεια, όμως, τείνει να εξαφανιστεί πίσω από το πρόσωπο και να αναθέσει σ’ εκείνο την έκφραση, μέσω του διαλόγου ή του εσωτερικού λόγου, αυτού, που ως εδώ εκφράζεται άμεσα, χω­ ρίς τη δική του μεσολάβηση. Αυτή η περιδιάβαση ενός προσώπου δεκτικού και συχνά συγγενικού - το φαντάζεται κανείς προς την ευαισθησία του Βουτυρά, είναι στο έργο του ένα πολύ συχνό τέχνασμα γραφής.6 Το εξαι­ ρετικό του χάρισμα της παρατήρησης ανάγει το «χάζεμα» σε τέχνη. Οι άσκοποι, φιλοπερίεργοι περίπατοι ή οι απελπισμένες περιπλανήσεις των ηρώων του τού είναι εξίσου πολύτιμες ευκαιρίες για να αιχμαλωτίσει, να συγκεντρώσει μια συ­ γκομιδή από εικόνες και, ευρύτερα, από αισθή­ σεις κάθε κατηγορίας, θορύβους και σιωπές, γεύ­ σεις και μυρωδιές, οι οποίες συλλαμβάνουν και ανασυστήνουν το πραγματικό σε όλη του τη φρεσκάδα. το σημείο αυτό βρίσκεται ίσως ένα κλειδί του πολύ ιδιόρρυθμου ρεαλισμού που ε­ φαρμόζει ο Βουτυράς· η γραφή του είναι μια τέ­ χνη αισθητηριακή, με την έννοια ότι τρέφεται α­ διάκοπα με τις πληροφορίες, που παρέχουν οι αι­ σθήσεις: οσμές από λιβάνι, κερί και καμένα μαλ­ λιά, κατά τη λιτανεία μιας Μεγάλης Παρασκευ­ ής,7 ο βόμβος μιας μέλισσας ή το τικ-τακ του ρολογιού σ’ ένα άδειο και σιωπηλό δωμάτιο..., η λεπτομέρεια επιλέγεται ανάλογα με τη δύναμη α­ νάκλησης και συνδήλωσης, που διαθέτει. Το ε­ φήμερο, το φευγαλέο, το άπιαστο αποδίδονται με μερικές σύντομες επισημάνσεις, με αγγίγματα γοργά όσο και καίρια. Ο Βουτυράς δεν επιζητά την εξαντλητική περιγραφή, αλλά παίζει με την υποβολή και τη νευρώδη ελλειπτικότητα, τόσο στα σκηνικά όσο και στις προσωπογραφίες, α­ πλά σκίτσα συχνά, μερικές φορές καρικα­ τούρες.8 Η αίσθηση της παρατήρησης του Βουτυρά ε­ ναλλάσσεται με μια εξίσου αξιοσημείωτη ικανό τητα στο πλάσιμο των εικόνων, που χαράσσονται στο νου του αναγνώστη χάρη στη δύναμή τους, τη λιτότητά τους, τον απρόσμενο ή τον πε­ ριπαθή τους χαρακτήρα. Πρέπει να σημειωθεί ότι

Σ

36/αφιερωμα εξαιτίας της υπερβολικής ευαισθησίας του συγ­ γραφέα απέναντι σε όλες τις μορφές του ανθρώ­ πινου πόνου, οι πιο δυνατές εικόνες στο έργο του είναι όσες αναφέρονται στη θλίψη, την αθλιότη­ τα, ή τις ανισορροπίες μιας άδικης κοινωνίας: μέσω των εικόνων θέτει το δάκτυλο «επί τον τύ­ πον των ήλων» του δράματος της φτώχειας, της πείνας, του κοινωνικού αποκλεισμού, δείχνο­ ντας, για παράδειγμα, γυναικόπαιδα, ρακένδυτα και* ξυπόλητα, να κοιτούν τους εύθυμους και κα­ λοντυμένους συνδαιτημόνες πίσω από τις τζαμα­ ρίες των μεγάλων ολόφωτων εστιατορίων. Αυτός ο συγγραφέας, που τόσο συχνά αντιμετωπίστηκε με συγκατάβαση, κατέχει στον πιο υψηλό βαθμό την τέχνη να αποδίδει ανάγλυφα και με χρώμα τις σκηνές που πιάνει το ασκημένο τρυ βλέμμα. Η συχνή χρήση της παρομοίωσης αποκτά στην περίπτωση αυτή όλη της τη σημασία. Η προσέγ­ γιση - εξόχως υποκειμενική άλλωστε και αυτή - δυο πραγματικοτήτων δίνει στις περιγραφές του ένα μεγάλο μέρος της υποβλητικής τους δύ­ ναμης και της ζωντάνιας τους. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την περίπτωση μ’ εκείνα τα παιδά­ κια, που παρατηρεί ο ήρωας στο «Η Σιδερένια Πόρτα»: κουρελιάρικα, μαύρα από τη βρόμα, μαζεύουν στις αποβάθρες ό,τι πέφτει από τις σα­ κούλες των αλόγων ή κάρβουνα από το ξεφόρτω­ μα των πλοίων. Η σκηνή υποβάλλει στον Βουτυ­ ρά δυο σύντομες παρομοιώσεις: η μια, απόδοση

συναρπαστική της χειρονομίας και της κίνησης (παρομοίωση με σπουργίτια που ψάχνουν για ψί­ χουλα), η άλλη, πιο συγκινητική, στοχασμός α­ πό μόνη της πάνω σε μια κοινωνική κατάσταση (παρομοίωση του φτωχικού σάκου των παιδιών με σχολική σάκα).9 Έτσι, το έργο του Βουτυρά, ρεαλιστικό καθώς είναι, ενέχει αναντίρρητα αξία ντοκουμέντου· βυ­ θίζει τον αναγνώστη σε έναν κόσμο που διαρκώς μεταβάλλεται, αυτόν της Ελλάδας του πρώτου μισού του αιώνα, του οποίου παρουσιάζει έναν πί­ νακα πολύ πιο πλήρη απ’ όσο έχει συχνά αναγνωρισθεί. Όμως, η ανασύσταση του πραγματικού που παρουσιάζει είναι επιλεκτική, ποτισμένη από την ψυχή των προσώπων και του δημιουργού τους. Ο Βουτυράς μάς κάνει να δούμε αυτό που, μέσα στο πραγματικό, τρέφει την εξέγερσή του ενά­ ντια στον κόσμο που ζει, ή του επιτρέπει να οικο­ δομήσει και να κάνει αισθητό το εσωτερικό δρά­ μα των ηρώων του. Και το κάνει όχι με την «ό­ σφρηση» ενός εμπνευσμένου «πρωτόγονου», αλ­ λά με μια τέχνη απόλυτα κυριαρχημένη, που κά­ νει τα διηγήματά του να είναι μέχρι σήμερα ζω­ ντανά και μοντέρνα. Μετάφραση: Βέρα Βασαρδάνη

Σημειώσεις

η θανατική ποινή είναι ΰβρις

διεθνής

αμνηστία

1. Εξαιρώντας, βεβαίως, γιατί ο Βουτυράς καλλιέργησε όλα τα είδη, τις ουτοπίες («Κάλπικοι πολιτισμοί», «Από τη Γη στον Άρη»), τη σάτιρα («Μέσα στην Κόλαση»), τα «μεταφυσι­ κά» διηγήματα, («Το χέρι της μοίρας», «Το σαράκι της αν­ θρωπότητας» κλπ.) και τα κάποια διηγήματα επιστημονι­ κής φαντασίας («Η όρνιθα ξύνοντας το μάτι της...»).

2. Στρατής Τσίρκας, Ο διηγηματογράφος Δημοσθένης Ν. Βου­ τυράς, π. Αλεξανδρινή Λογοτεχνία, Αλεξάνδρεια, 1948, σελ. 41.

3. Είναι γνωστό ότι ο Βουτυράς προσπάθησε να διατηρήσει για ένα διάστημα την οικογενειακή επιχείρηση τουχυτηρίου ερ­ γαζόμενος εκεί ο ίδιος και ως εργάτης.

4. Τσίρκας, ό.π., σελ. 43.

5. «Ο Λαγκάς», «Το τζάκι», «Απόκληρος», «Αρρώστια στην Αθήνα», κ.ά.

6. Βλ. «Απόκληρος», «Η σιδερένια πόρτα», «Η επανάσταση», «Η γειτονιά που έκλαιε και γελούσε», «Τα λόγια σου τα θεία», «Το χαρούμενο μαγαζί», κ.ά.

7. «Η σιδερένια πόρτα», εκδόσεις «Λογοτεχνίας», Αθήνα, 1925, σελ. 74.

8. Ο Γ. Ξενόπουλος εγκωμίαζε ήδη στα 1920 τον συνοπτικό και εύστοχο χαρακτήρα των περιγραφών του Βουτυρά: «Εμείς οι άλλοι, για να περιγράφουμε ένα πρόσωπο ή ένα τοπίο, γράφουμε πολλά· κάποτε ολάκαιρες σελίδες. Έτσι, κι όταν ακόμα δε μας διαφεύγουν οι χαρακτηριστικές, οι αναγκαίες λεπτομέρειες, βρίσκονται χαμένες μέσα στο πλήθος των πε­ ριττών. Ο κ. Βουτυράς γράφει λίγα, μα ακριβώς εκείνα που χρειάζονται.» (π. Ο Νουμάς, Σεπ. 1920, σελ. 173).

9. «έψαχναν, ψαχούλευαν εδώ και ’κει σαν τους σπουργίτες, για να βρούνε τίποτα. Μάζευαν τους σανούς που ’πεφταν απ’ τα σακούλια των αλόγων, τα κάρβουνα τα βαπορίσια, ρίχνοντάς τα όλα μαζί σ’ ένα παλιοσάκι, που ’χαν κρεμα­ σμένο στον ώμο σαν τα παιδιά του σχολείου τη σάκα. Αλλά κι αυτά δούλευαν!...» «Η σιδερένια πόρτα», σελ. 29.

αφιερωμα/37

Δ. Β. σχέδιο Θεώνης Βουτυρά.

Α ν ρ ί Τονέ*

Το φανταστικό στη νεοελληνική λογοτεχνία: η περίπτωση του Δημοσθένη Βουτυρά Από παλιά ο άνθρωπος έτρεφε την ελπίδα ή το φόβο ότι υπήρχε ένας άλ­ λος κόσμος, παράλληλος μ ’ αυτόν, τον καθησυχαστικό ή απογοητευτικό, στον οποίο ζούμε. Οι θρησκείες παρείχαν αποκαλύψεις γ ι’ αυτόν τον άλλον κόσμο, καθορίζοντας μάλιστα ορθολογικά το πέρασμα από το εδώ στο εκεί ως θάνατο και τις εισβολές του άλλου κόσμου μέσα στον δικό μας ως μυστικι­ στικά ή δαιμονικά οράματα. Αν και καταγραμμένες, κατονομασμένες και υπο­ δουλωμένες με γητειές και εξορκισμούς, αυτές οι παρουσίες του υπερπέραν δεν έπαυαν να είναι ανησυχητικές. Τα φαντάσματα, οι βρικόλακες και οι ελαφροΐσκιωτοι υπήρξαν πάντοτε λογοτεχνικά θέματα, που προξενούσαν την αί­ σθηση του παράδοξου, της φρίκης και κυρίως του υπερφυσικού. ο καθαυτό φανταστικό δεν έκανε την εμφά­ νισή του παρά μόνον, όταν η πίστη σε στοι­ Τ χειά και φαντάσματα εξορίστηκε από τα φωτι­ σμένα και ορθολογιστικά πνεύματα στην κατη­ γορία των παραμυθιών που λένε οι γυναικούλες, στην περιοχή της απλοϊκής ψευδαίσθησης ή της νοσηρής εκδήλωσης. Την ίδια εποχή, και εξαιτίας αυτής ακριβώς της λογοκρισίας που ασκού­ σε ο Λόγος, οι αρχαίες προλήψεις άρχισαν να α­ σκούν σε μερικά πνεύματα μια ισχυρή γοητεία. Το φανταστικό, μέσα στην ιστορία των λογοτε­ χνιών, είναι συνδεδεμένο με μια μεταβατική πε­ ρίοδο: από την εποχή, κατά την οποία συγγραφέ­ ας και αναγνώστης επικοινωνούσαν μέσα στην ί­

δια αφελή πίστη, προς την εποχή της γενικευμένης απιστίας απέναντι στους παλιούς θεούς και τους παλιούς δαίμονες (έστω κι αν η αγωνία η γε­ νεσιουργός του υπερφυσικού υφίσταται και βρί­ σκεται στη βάση των νέων μορφών του φανταστι­ κού). Κατά τον Τσβετάν Τοντορόφ, «η φανταστι­ κή λογοτεχνία δεν είναι τίποτε άλλο παρά οι τύ­ ψεις του θετικιστικού 19ου αιώνα.» (Εισαγωγή στη Φανταστική Λογοτεχνία, μετ. Αριστέα Πα­ ρίση, Οδυσσέας, Αθήνα, 1991, σελ. 204). Χαρα­ κτηριστικό αυτής της στάσης είναι η συμπεριφο­ ρά του J. Potocki, πνεύματος φωτισμένου και μά­ στορα του φανταστικού, που αυτοκτόνησε με μια σφαίρα ευλογημένη, «για την περίπτωση που ο

* Καθηγητής στο Εθνικό Ινστιτούτο Ανατολικών Γλωσσών και Πολιτισμών (INALCO) στο Sorbonne Nouvelle (Paris III). Έχει μεταφράσει στα γαλλικά την Eroica του Κ. Πολίτη.

38/αφιερωμα Θεός υπάρχει». Ο μεταβατικός χαρακτήρας του φανταστικού είδους υπογραμμίζεται από τον Maupassant (εφ.

«Le Gaulois», 7 Οκτωβρίου 1883): «Αργά αργά, εδώ και 20 χρόνια, βγήκε έξω από τις ψυχές μας το υπερφυσικό... Το φτωχό μας πνεύμα, ανήσυχο, αδύναμο, πεπερασμένο... έ­ τρεμε για αιώνες κάτω από παράδοξες κάι παι­ διάστικες δοξασίες, που του χρησίμευαν για να εξηγήσει το άγνωστο. Σήμερα μαντεύει πως γε­ λάστηκε, και πασχίζει να καταλάβει, χωρίς α­ κόμη να γνωρίζει. Μέσα σε είκοσι χρόνια, ο φό­ βος του μη πραγματικού δεν θα υπάρχει πια, ού­ τε καν για τους ανθρώπους της υπαίθρου... Κι αυτό θα φέρει οπωσδήποτε το τέλος της φαντα­ στικής λογοτεχνίας.»

Ο Maupassant είχε άδικο ως προς αυτό που αποκαλεί «φόβο του μη πραγματικού». Είχε όμως δίκιο, όταν προέβλεπε την εξαφάνιση της κατά κυριολεξία φανταστικής λογοτεχνίας, που α­ ντλούσε την έμπνευσή της από το κλασικό ρε­ περτόριο των λαϊκών παραδόσεων - απ’ αυτή τη σύνθεση χριστιανισμού και παγανισμού, που επι­ βίωνε στην ύπαιθρο. (Πβ. ετυμολογία: παγανι­ σμός < paganisme < λατ. paganus < pagus = χωριό) Το ελληνικό επίθετο «φανταστικός» ήρθε στη Δύση ως «fantastique» και πήρε εδώ τη λογοτε­ χνική του σημασία. Στο νεοελληνικό λεξιλόγιο παραμένει πολύ ασαφές, γεγονός που πιθανόν να αποτέλεσε τροχοπέδη για την εμφάνιση «φαντα­ στικής» λογοτεχνίας στη σύγχρονη Ελλάδα. Το επίθετο σημαίνει ουσιαστικά «κατά φαντασίαν υ­ παρκτός, ανύπαρκτος, απίθανος», αν και το λε­ ξικό «Της Πρωίας» δίνει επίσης την σημασία που μας ενδιαφέρει: «ο παριστών υπερφυσικά πράγ­ ματα, ο σχετικός προς φαντάσματα ή φαντασμα­ γορίας: "Τα φανταστικά διηγήματα του Πόε” .» Πάντως, γεγονός παραμένει ότι μάταια ψάχνει κανείς στους θεματικούς πίνακες των Ιστοριών της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (Δημαρά, Vitti, Λίνου Πολίτη) για τη λέξη «φανταστικός» και ότι κανένας συγγραφέας πρώτου μεγέθους δεν καλ­ λιέργησε αυτό το είδος στην Ελλάδα. Υπάρχουν πολλές εξηγήσεις γι’ αυτό. Την πρώ­ τη μάς την υποβάλλει μια παρατήρηση από τον πρόλογο του R. Caillois στην Ανθολογία του Φα­ νταστικού, που εξέδωσε. Ο Caillois σημειώνει ότι το φανταστικό άνθησε παντού «όπου εκτείνεται η δυτική κουλτούρα, εκτός από τη Μεσόγειο. « Ί ­ σως η διαυγής ατμόσφαιρα, τα ακριβώς φωτι­ σμένα περιγράμματα του μεσογειακού τοπίου και ο πανταχού παρών στην ελληνο-λατινική κουλτούρα ορθολογισμός να είναι ασύμβατα με την αοριστία, που υπάρχει στη βάση του φαντα­ στικού. Ο Ελύτης γράφει στα «Ανοιχτά Χαρτιά» (1982,2 σελ. 242): «Το άγχος ή ο δαιμονισμός δεν πιάνουν στο δέντρο της γλώσσας.»

Εντούτοις, μια τέτοια εξήγηση δεν υπολογίζει τον καίριο ρόλο των δυτικών επιδράσεων, που ε­ πέτρεψαν στο ρομαντισμό, για παράδειγμα, να ευδοκιμήσει για τα καλά στην Ελλάδα. Μάλλον πρέπει να φέρουμε στο νου μας τη γενικότερη ε­ ξέλιξη της πολύ πρόσφατης νεοελληνικής λογο­ τεχνίας. Κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, ό­ ταν εμφανίζονται τα αριστουργήματα του φαντα­ στικού (Potocki 1805, Hoffman πριν από το 1820, Πόε μεταξύ 1830 και 1845), η νεοελληνική λογο­ τεχνία βρίσκεται ακόμη στα πρώτα της ψελλί­ σματα. Μετά το 1850 προσπαθεί να κερδίσει το χαμένο καιρό αφομοιώνοντας την εισφορά του ρομαντισμού. Στη συνέχεια, η ανακάλυψη του νατουραλισμού του Ζολά συμβάλλει στη δη­ μιουργία, από το 1880 και μετά, ενός εθνικού εί­ δους· πρόκειται για το ρεαλιστικό διήγημα, που εξερευνά και εκθειάζει τα αυθεντικά ήθη της ελ­ ληνικής υπαίθρου (ηθογραφία). Μόλις γύρω στον πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο γίνονται αισθητά τα προδρομικά σημάδια υποχώρησης αυτού του εί­ δους. Με τον «Ζητιάνο» (1896) του Καρκαβίτσα, .τη «Φόνισσά» (1903) του Παπαδιαμάντη και τη «Ζωή και το Θάνατο του Καραβέλα» (1920) του Θεοτόκη αντιλαμβανόμαστε ότι η ελληνική κοι­ νωνία του χωριού γεννά τέρατα. Τα θέματα της μαγείας και της παιδοκτονίας, απωθημένα από την προηγούμενη ηθογραφία, κάνουν τώρα την εμφάνισή τους. Αλλά ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του κάθε συγγραφέα είναι εμπόδιο για τη φαντα­ στική διαπραγμάτευση αυτών των θεμάτων. Ο Καρκαβίτσας και ο Θεοτόκης επιχειρούν μια κρι­ τική ανάλυση της κοινωνίας ευαισθητοποιημένη μόνο μπροστά στην οπισθοδρόμηση και την εκ­ μετάλλευση. Ο Παπαδιαμάντης είναι υπερβολι­ κά ευσεβής χριστιανός, για να αμφιταλαντευθεί ανάμεσα σε μια ορθολογιστική και μια μαγική ε­ ξήγηση ενός ζητήματος, όπως είναι του κακού, πάνω στο οποίο η χριστιανική διδασκαλία δεν σηκώνει αμφισβήτηση. Καθώς παρατηρεί ο Max Milner (Georges Bernanos, σελ. 95): «Στο πιο επι­ τυχημένο φανταστικό υπεισέρχεται μια ορισμένη δόση καλλιτεχνικής σύμβασης, η οποία το εμπο­ δίζει να δημιουργήσει μέσα στον αναγνώστη τίποτ’ άλλο, εκτός από μια αναστολή της κρίσης - πράγμα που δεν γίνεται χωρίς έναν κάποιο σκεπτικισμό.» Λίγο αργότερα, στη δεκαετία του ’30, μια νέα θεματική, ριζικά διαφορετική, κάνει την εμφάνι­ σή της στα ελληνικά γράμματα: ο πόλεμος, η πο­ λιτική, τα προβλήματα του ζευγαριού και της οι­ κογένειας, η αθώα επαφή με την ελληνική φύση του κατακαλόκαιρου. Το φανταστικό είναι πάρα πολύ δεμένο με τις προκαταλήψεις της ελληνι­ κής υπαίθρου κι έτσι, δεν έχει θέση σ’ αυτή την αποφασιστικά αστική και μοντέρνα λογοτεχνία. Μόνον, λοιπόν, μέσα στη βραχεία περίοδο του τέλους της ηθογραφίας, μέσα σε μια ατμόσφαιρα

αφιερωμα/39 απαισιοδοξίας και γενικής αμφισβήτησης, που ο­ φείλεται στην ήττα του 1897 και τη Μικρασιατική Καταστροφή, και στο λογοτεχνικό πεδίο, στις συμβολιστικές επιρροές, μπόρεσε το φανταστικό να κάνει μια σύντομη εμφάνιση στην ελληνική πεζογραφία. Και πάλι, από τους σημαντικότε­ ρους πεζογράφους αυτής της εποχής, το Χριστομάνο, το Χατζόπουλο, τον Πέτρο Πικρό και το Βουτυρά, μόνο ο τελευταίος κινήθηκε συστημα­ τικά στην οδό του φανταστικού. Ο Δημοσθένης Βουτυράς (Κωνσταντινούπολη 1871 - Αθήνα 1958) πέρασε, πάντα με το κεφάλι ψηλά, μια δύσκολη ζωή, που σίγουρα συνέβαλε στη γενική εντύπωση της θλίψης, που αποπνέει το έργο του. Ό λα του τα χρόνια, εξαντλήθηκε γράφοντας μικρά διηγήματα στον Τύπο για βιο-

πορισμό. Το αποτέλεσμα αυτής της συνεχούς προσπάθειας είναι ένα έργο τεράστιο μα διά­ σπαρτο σε περίπου 400 διηγήματα, συγκεντρωμέ­ να σε πάνω κάτω 40 συλλογές. Πρώτα πρώτα, ο Βουτυράς γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα να ανασυνθέτει την ατμόσφαιρα των λαϊκών παραμυθιών, όχι για μόνη την από­ λαυση της αφήγησης, αλλά για να ξαναβρεί τους μεγάλους αρχαίους μύθους και να δώσει έκφρα­ ση στη δική του προσωπική αγωνία μπροστά στις σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης φύσης. Στην πρώτη αυτή κατηγορία ανήκει «Η Μαγε­ μένη Λίμνη» (Διωγμένη Αγάπη, 1923). Βρισκό­ μαστε μέσα στον μαγικό κόσμο των παραμυ­ θιών. Ένα νεαρό κι ατρόμητο παλικάρι φθάνει σε μια λίμνη στοιχειωμένη από τις νεράιδες. Σκε­ πτικιστής καθώς είναι, παραβιάζει το ταμπού να σκύβει πάνω από τη λίμνη: «... η μορφή του που είδε στο νερό του έφερε θάρρος. Έξαφνα τρόμαξε. Κάτω στο νερό, αντί

να δει πάλι την μορφή του μέσα, είδε στη θέση της μια άλλη ξένη μορφή να τον κοιτάζει... Θέ­ λησε να τραβηχθεί, αλλά δεν μπόρεσε· η μορφή που τον κοίταζε απ’ το νερό, τον κρατούσε! Και ήταν μια μορφή γλυκιά, γλυκιά, με κάτι μάτια αθώα... < ...> κι εκοίταζε, κι εκοίταζε!...»

Έχουμε εδώ το μύθο του Νάρκισσου ή του Υλα. Ο Βουτυράς όμως υποβάλλει μια ερμηνεία κυρίως φιλολογική· ο νέος άντρας γοητεύεται α­ πό ένα Εγώ, που ως τότε αγνοούσε. Αυτή η ίδια αλήθεια αναπτύσσεται με ένα πιο δραματικό τό­ νο στο «Το Κούφιο Δέντρο» (Μακρυά απ’ τον Κόσμο, 1921). Ένας Δράκος εγκατεστημένος στην κουφάλα ενός δέντρου εκφοβίζει το κοντινό χωριό και το υποχρεώνει να του πληρώνει φόρο σε χρήμα και σε φρέσκο κρέας. Ένας νέος ά-

ντρας, στήριγμα των ελπίδων του χωριού, αντι­ μετωπίζει τον Δράκο και τον σκοτώνει. Αντίθετα όμως από κάθε προσδοκία, παίρνει τη θέση του δηλώνοντας απλά: «Ήμουν γεννημένος για Δράκοντας».

Το ηθικό παραμύθι αποκτά προφανώς πολιτικές προεκτάσεις. Άλλα διηγήματα είναι αποκαλυπτικού τόνου. Ο Βουτυράς μας μεταφέρει σε άλλους κόσμους, ακολουθώντας τη συνταγή της επιστημονικής φαντασίας. Αυτοί οι κόσμοι, παρά τη συναρπα­ στική λογική τους, διατηρούν μια μεταφορική σχέση με τον δικό μας κόσμο, είτε μεγεθύνοντας τις υπάρχουσες εδώ τάσεις είτε ενσαρκώνοντας με ειδυλλιακό τρόπο τις ευχές του συγγραφέα για έναν ουτοπικό σοσιαλισμό. Στο «Γιατί λυπάσαι» (Είκοσι Διηγήματα), ένας κατάδικος αποφυλακίζεται. Για μεγάλη του έκ­ πληξη, είναι νύχτα. Κάνει κρύο, ο άνεμος φυσάει·

40/αφιερωμα παρόλο όμως που περπατά δίπλα στη θάλασσα, δεν ακούει κανένα θόρυβο. Μπαίνει στην πόλη και την βρίσκει έρημη από κατοίκους της. Τα σπίτια είναι εγκαταλειμμένα, οι πόρτες και τα παράθυρα ανοιχτά. Από μακριά ακούγονται φω­ νές. Ένας παλιός του συγκροτούμενος, που συ­ ναντά τυχαία, του εξηγεί ότι ο ήλιος ξαφνικά έ­ σβησε, η θάλασσα τραβήχτηκε και οι φωνές είναι του λαού, που προσεύχεται να ξανανάψει ο ή­ λιος. Στην πρότασή του να ενώσουν και οι ίδιοι τις προσευχές τους με του κόσμου, ο πρώην φυ­ λακισμένος, καταδικασμένος μια ζωή στο σκο­ τάδι, αρνείται να παίξει το παιχνίδι της κοινω­ νίας που τον απέβαλε: «Τι θέλω ’γω να παρακαλέσω μαζί τους; < ... > Τον ήξερες τον ήλιο, που χάθηκε, ’συ, τον απόλαψες διόλου, που θα πας να παρακαλέσεις;... Ποτέ να μην έρθει!»

Τελικά, το διήγημα, ενώ η αίσθηση του παρά­ δοξου διατηρείται σταθερή, εκτρέπεται προς τον κοινωνικό μύθο. Το αντίστροφο θέμα, δηλαδή το θέμα της ανα­ κάλυψης ενός ιδανικού κόσμου, αναπτύσσεται εκτενώς στο μικρό μυθιστόρημα «Κάλπικοι Πολι­ τισμοί» (1934). Εξαιτίας ενός αεροπορικού δυ­ στυχήματος, μια χούφτα Έλληνες βρίσκονται σε μια παράξενη κοινωνία, που διαβιώνει με τεχνη­ τό φως μέσα σε μια πελώρια σπηλιά κάτω από τον Νότιο Πόλο. Οι άνθρωποι αυτοί είναι χορτο­ φάγοι. Δεν γνωρίζουν ούτε το χρήμα ούτε τη φυ­ λακή οήιε το γάμο. Ένας από τους Έλληνες πα­ ραμένει κοντά, σ’ αυτούς τους καλούς Τρωγλοδύ­ τες, οι υπόλοιποι φεύγουν με ελικόπτερο για την επιφάνεια της Γης ακολουθώντας μια δίοδο, που ξέρουν ότι ποτέ δεν πρόκειται να ξαναβρούν. Μαζί τους φεύγει και ένας από τους Τρωγλοδύ­ τες, ο οποίος με τη σειρά του έχει την ευκαιρία να ανακαλύψει τις δικές μας κοινωνίες· στα μάτια του όμως, αυτές δεν είναι παρά «κάλπικοι πολι­ τισμοί». Αν και ο Βουτυράς παίζει, όπως και ο Ιούλιος Βερν, με την αίσθηση του παράδοξου, δεν μπορούμε ακόμη να μιλήσουμε για φανταστι­ κό, γιατί στις αρχικές παραδοχές και θέσεις του, όλα είναι απολύτως λογικά. Στο «Το Γκρέμισμα των Θεών» (από την ομώ­ νυμη συλλογή, 1922) υπάρχει και πάλι ένας μύ­ θος, ο μύθος της Ατλαντίδας, που χρησιμεύει ως πλαίσιο για μια ακόμη καταγγελία της βιαιότη­ τας του κόσμου μας. Σ’ ένα νησί, απρόσιτο λόγω των υφάλων που το περιβάλλουν, ζει ένας σκλη­ ρός άρχοντας τριγυρισμένος από αγάλματα θε­ ών. Τρώνε ανθρώπινες σάρκες και είναι άνθρω­ ποι που παίζουν το ρόλο των σκύλων. Ένας προ­ φήτης, φυλακισμένος σ’ ένα κλουβί, ανακοινώνει το τέλος αυτού κόσμου. Οι αυλικοί σαρκάζουν και επιδίδονται στη συνέχεια σε όργια. Το νησί πράγματι βυθίζεται σε μια θάλασσα, όπου επι­

πλέουν ακέφαλα πτώματα. Έχουμε οπωσδήποτε μια ιστορία φρίκης, το φανταστικό όμως απου­ σιάζει. Δεν συμβαίνει το ίδιο σε ένα μεγάλο αριθμό δι­ ηγημάτων που πραγματεύονται το θάνατο και τις σχέσεις των νεκρών με τους ζωντανούς. Στο «Η Παλιά Μάνα» (Όνειρο που δεν τελειώ­ νει, 1923) τίθεται το ζήτημα των σημείων, που δί­ νει ο θάνατος σ’ όσους περιμένει. Ο ήρωας είναι τυπικός του κόσμου του Βουτυρά: φτωχός οικο­ γενειάρχης, άρρωστος και τραυματισμένος από την απουσία μιας μητέρας, που δεν γνώρισε πο­ τέ. Εμφανίζεται το σκηνικό της νυχτερινής κα­ ταιγίδας, σκηνικό σχεδόν απαράλλαχτο σε όλα τα φανταστικά διηγήματα του συγγραφέα μας: «Και ο άνεμος βογκούσε, έκλαιε με πολλές φω­ νές ανθρώπων, ζώων, ούρλιαζε, σφύριζε σα δρά­ κοντας τσοπάνος τα ξωτικά πρόβατά του. < ...> » «Η σελήνη φάνηκε, αλλά και πάλι γρήγορα κρύ­ φτηκε. Θέλησε να την προσέξει, να προσέξει το φως της, που θαμπό φαινότανε να τρέχει πίσω απ’ τ’ αραιό σύννεφο < ...> »

Ο ήρωας παθαίνει την πρώτη παραίσθηση. Έ ­ χει όμως συναίσθηση του παραισθητικού χαρα­ κτήρα της εμπειρίας του: «Ξαφνικά στάθηκε. Πέρα λίγο μια γυναίκα, μια γριά καθόταν κάτω στη γη και τον κοίταζε. Ή ­ ταν σα να ’γνεθε και να ’χε σταματήσει κείνη τη στιγμή το γνέσιμο απ’ το βήμα του, και ύψωσε το κεφάλι. Αλλά αν και ήταν σαν αέρινη < ... > ή σα να την είδε και να μην την είδε, του φάνηκε κι έτσι γνω­ στή και αγαπητή μορφή, και με δυσκολία κρα­ τήθηκε από του να ορμήσει κοντά της.»

Ο συγγραφέας ξαναπιάνει εδώ το θέμα της συ­ νάντησης του Οδυσσέα και της Αντίκλειας στο λ της Οδύσσειας, ένα θέμα παραδοσιακό, που περ­ νάει και στον Κάλβο, στην ωδή «Εις θάνατον». Αφήνει να εννοηθεί ότι πρόκειται για την παραί­ σθηση ενός άρρωστου ανθρώπου, που μέσα στον πυρετό του δίνει σάρκα και οστά στην πιο ακριβή του επιθυμία. Υπονοεί ότι το παιχνίδι της σελή­ νης ανάμεσα στα σύννεφα υποβοήθησε την αυτα­ πάτη, αλλά η πόρτα μένει ανοιχτή και για μια υ­ περφυσική εξήγηση. Αυτή η γριά μπορεί να μην είναι η μητέρα που έχασε, όταν ήταν παιδί. Μή­ πως είναι μάλλον μια από τις τρεις Μοίρες, αυτή που κόβει το νήμα της ζωής; Στη συνέχεια τα ο­ ράματα διαδέχονται το ένα το άλλο, όλο και πιο ζωντανά· η επαφή με την πραγματικότητα χάνε­ ται. Ένας μαύρος άντρας - που πρέπει να είναι ο Χάρος - έρχεται και κάθεται στα πόδια του κρεβατιού. Μια άμαξα σταματά έξω από το σπίτι και από μέσα κατεβαίνουν γυναίκες με πόδια όρ­ νιθας (ίσως έχουμε μια μοντέρνα εκδοχή για τις Ερινύες). Στη διάρκεια ενός ονείρου, βλέπει ότι

αφιερωμα/41 βγαίνει από το έδαφος ένα ανδρείκελο με κολάρο και ρεπούμπλικα. Τα μάτια του, που τον κοίτα­ ζαν διαπεραστικά, «έμοιαζαν υπερβολικά με κά­ ποιου γνωστού του μάτια.» Ο άντρας αυτός με το καπέλο δεν είναι ο Ερμής Ψυχοπομπός; Το διή­ γημα τελειώνει με μια σημείωση, που αφήνει να εννοηθεί ότι ο ήρωας περνάει σε επιθανάτια αγωνία: «Αισθανόταν όμως καθαρότερος να ’χει γίνει ο νους του, ήσυχος, κ’ ένα θάρρος για την πάλη μεγάλο...»

Το διήγημα αυτό επιδέχεται μια ερμηνεία κα­ θαρά ψυχολογική. Είναι δύσκολο να δεχτούμε ό­ τι οι ζωντανοί μπορούν να έρθουν σε επαφή με τους νεκρούς. Για κάτι τέτοιο, χρειάζεται το σκηνικό αλλά και η όλη κατάσταση του προσώ­ που (αδυναμία και βαρυθυμία, προηγούμενο ά­ κουσμα μιας τρομακτικής διήγησης κ.λπ.) να εί­ ναι επαρκώς υποβλητικά, ώστε να προξενούν μια στιγμιαία ανάσχεση της κριτικής ικανότητας. Είναι αυτή ακριβώς η περίπτωση του «Το Ερημόσπιτο» (Ο Λαγκάς, 19202): «Είχα φθάσει με κακή διάθεση. Ο οδηγός μου καθώς κρατούσε το μουλάρι του, τραγουδούσε ρινόφωνα ένα τραγούδι που φαινότανε να του το δασκάλεψαν ο αέρας ο θλιβερός και ο κρότος ο μονότονος του κύματος. Ό λο για ερημιές έλεγε. «<...Και όλος ο κόσμος σα να είχε σβήσει πια, να είχαν χαθεί οι άνθρωποι, η ζωή, και μόνος διαβάτης του κόσμου έρημος να ήμουν εγώ! < ...> «Ο άνεμος εκεί σ’ ένα στρίψιμο έγινε πιο δυνα­ τός, εσφύριζε τρελά, μανιακά. Ο οδηγός < ...> ξαφνικά μου λέει: - Δε σου φαίνεται ν' ακούς κλάμα; - Ό χι. - Μα άκουσε! - Τώρα άκουσα, ή μου φάνηκε να ακούω, κλάμα μέσα στο σφύριγμα του ανέμου, κλάμα ανθρώπινο! Μπα! ο άνεμος τα φτιάχνει! - Ό χι, όχι! είναι η γριά του Βόλγη, που κλαίει τα παιδιά της...»

Ό ταν ο αφηγητής επιστρέφει στον πολιτισμό δεν τα σκέπτεται πια όλα αυτά. Αλλά το βράδυ μέσα στο δωμάτιό του, τον πιάνει η αγωνία και αναθυμάται την ιστορία· τώρα έχουμε την εντύ­ πωση ότι την πιστεύει, τουλάχιστον εν μέρει: Μια χήρα ζει με τους δυο γιους της και μια θετή κόρη, που ο άντρας της περιμάζεψε από ένα εγκατα­ λειμμένο πλοίο. «Ήταν ωραία σαν τις κόρες που βγαίνουν τη νύχτα, όταν είναι φεγγάρι,, στις κα­ λαμιές κοντά.» Ένα πρωινό οι γιοι, που είναι ε­ ρωτευμένοι με την κόρη, έρχονται στα χέρια· ο έ­ νας σκοτώνεται και ο άλλος αυτοκτονεί. Η γριά τρελαίνεται και πεθαίνει, αλλά στοιχειώνει το σπίτι, απ’ όπου ακούγονται κρότοι πάλης και ρόγχος ανθρώπου που τον στραγγαλίζουν. Η κο­ πέλα εξαφανίζεται, αλλά «την άλλη μέρα του σκοτωμού, θαλασσινοί, που γύριζαν απ’ το πέλαγος, διηγόντανε κ’ έλεγαν

για ένα πλοίο, που είχανε απαντήσει τη νύχτα, έ­ να πλοίο, που έπλεε σκοτεινό, με σβηστά τα φα­ νάρια και σπασμένα κατάρτια!...»

Ήταν, λοιπόν, ένα ξωτικό, μια νεράιδα. Αυτό όμως το λαϊκό παραμύθι δεν γίνεται και πολύ πι­ στευτό. Ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τον υποβλη­ τικό ρόλο του σκηνικού, ο Βουτυράς, στο «Τό­ πος Ψυχών» (Τριάντα δύο Διηγήματα, 1921) κα­ ταλήγει να κάνει παραδεκτή μια άμεση επαφή με τους νεκρούς. Βρισκόμαστε, σούρουπο, σ’ ένα έρημο χωριό. Αντίθετα απ’ ό,τι συμβαίνει στο προηγούμενο δι­ ήγημα, ο ανησυχητικός θρύλος τοποθετείται στην αρχή της αφήγησης. Το χωριό έχει εγκαταλειφθεί, γιατί η καμπάνα της εκκλησίας χτυπά α­ πό μόνη της και συναντάει κανείς εκεί πεθαμέ­ νους. Ο αφηγητής είναι άτομο που κυνηγάει τις εμπειρίες — ο τυπικός ήρωας της φανταστικής αφήγησης: «Ήθελα < ...> να προκαλέσω τα φαντάσματα και να αισθανθώ τον τρόμο. Και μαζί ήθελα να ρίξω την πίστη του φίλου μου...»

Επιστρέφοντας μέσα στη νύχτα στο χωριό, δοκι­ μάζει ένα περίεργο συναίσθημα: «ένα πείσμα μαζί με φόβο < ...> Μια νάρκη ό­ μως μ’ έπιασε και ζήτησα να την πετάξω. < ...> «Ξαφνικά, μα δεν ξέρω πως, μου φάνηκε ότι δεν ήμουν εκεί, στο έρημο χωριό, αλλ’ ότι βρισκό­ μουνα σ’ ένα δρόμο του Πειραιά σκοτεινό και πένθιμο < ...;. < ...> μια σκιά, ένα σκοτεινό μαύρο σχήμα ανθρώπου, ορθώθηκε στην άκρη του δρόμου, με λαιμό μακρύ και πλατύγυρο κα-

42/αφιερωμα πέλο στο κεφάλι, κι άρχισε να έρχεται προς το μέρος μου... Ο Γιώργης ο Αγγελούλης. « < ...> Είχε χρόνια πεθαμένος στον Πειραιά, πολλά χρόνια... < ... > Αλλά με όση επιθυμία κι αν είχα να του μιλήσω, να τον δω καλά, μια σκέψη που μου ήρθε, ότι αν μου μιλήσει, κάτι κακό θα πάθω, μ’ έκανε να γυρίσω απότομα το κεφάλι αλλού και με τρόμο να περιμένω να πε­ ράσει. Κ’ έτσι πέρασε δίπλα και χωρίς να φανεί ότι με είδε!»

Ο αφηγητής φεύγει τρομαγμένος, καθώς ακούει την καμπάνα να χτυπάει. Το διήγημα σταματά ε­ δώ. Η εκκρεμότητα παραμένει και έτσι οι κανό­ νες του φανταστικού γίνονται σεβαστοί. Τελικά, και αντίθετα απ’ ό,τι συμβαίνει στο λ της Οδύσ­ σειας, η επαφή με το φάντασμα δεν πραγματο­ ποιείται. Ο αφηγητής, θύμα της νάρκης του, μπο­ ρεί και να ονειρεύτηκε. Μένουμε πάντως με την αίσθηση ότι δοκίμασε μια τρελή εμπειρία, που κλόνισε τον σκεπτικισμό του. Ο Βουτυράς φαίνεται, λοιπόν, να πιστεύει ότι μπορούμε να έρθουμε σε μια φευγαλέα επαφή με τους νεκρούς. Τι να σκέπτεται όμως, για όσους η αφελής πίστη υποθέτει ότι έχουν υπεράνθρωπες δυνάμεις, όπως, ας πούμε, να δίνουν και να παίρ­ νουν τη ζωή; για τους μάγους και τις μάγισσες, δηλαδή. Η ηθογραφία, που έβρισκε τα πρόσωπά της στα χωριά, τους αντιμετώπισε κυρίως μέσα από μια ψυχολογική οπτική γωνία («Η Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη) ή από μια κοινωνιολογική («Ο Ζητιάνος» του Καρκαβίτσα). Ο Βουτυράς στο σύνολό του παραμένει μέσα στην ίδια προο­ πτική, συγχρόνως όμως γνωρίζει να αντλεί από το θέμα της μαγείας την αίσθηση του παράδοξου και της φρίκης, πράγμα που ξεπερνά κατά πολύ ό,τι μπορούμε να συναντήσουμε στον Καρ­ καβίτσα. Το θαυμάσιο διήγημα «Η Γιάτρισσα» (Μέσ’ στους Ανθρωποφάγους, 1928) μας παρουσιάζει, χωρίς να χάνει τίποτα από τον τρομακτικό του χαρακτήρα, ένα θέμα που θα μπορούσαμε να το αποκαλέσουμε: η άλλη όψη της μαγείας. Η αφηγήτρια επισκέπτεται τη γιάτρισσα του χωριού, της φέρνει βότανα και θέλει να της κάνει μαγικά για να αποκτήσει χρήματα. Η μάγισσα όμως εί­ ναι άρρωστη- και η αναποδιά αυτή υπονομεύει τις συνθήκες της συμβουλευτικής λειτουργίας, ε­ πιτρέποντας μια τρομακτική επαφή με την πραγ­ ματικότητα της μαγείας, και ιδιαίτερα της μά­ γισσας. Η αφηγήτρια μπαίνει σ’ ένα δωμάτιο, ό­ που δεν έπρεπε να μπει. Αυτό που βλέπει εκεί μέ­ σα είναι απροσδόκητο: όχι καββαλιστικά σύνερ­ γα αλλά παλιές φωτογραφίες άγνωστων ανθρώ­ πων, που αντιπροσωπεύουν το παρελθόν της μά­ γισσας. Μετά απ’ αυτό, η μάγισσα δεν έρχεται πια από το πουθενά- είναι μια γυναίκα σαν τις άλ­ λες. Το μαγικό κλίμα σπάζει. Η φρίκη όμως δια­ δέχεται τη διάψευση:

«Σε μια λεκάνη ένας μικρός όγκος κρεατένιος βρισκόταν και ευθύς ξεχώρισε πόδια, χεράκια! Κείνη τη στιγμή σα να κινήθηκε, να πήρε ανα­ πνοή. Πάλι όμως ο όγκος ο κρεατένιος ανασεί­ στηκε < ...> » .

Η αφηγήτρια βγαίνει τρομοκρατημένη από το σπίτι και έξω, βρίσκεται μέσα στη σκοτεινιά. Έ ­ χει συμβεί μια έκλειψη ηλίου. Μόλις της φεύγει η τρομάρα, έρχεται να δει ξανά τη μάγισσα, που εί­ ναι ξαπλωμένη. Αυτή της διηγείται μια φοβερή ι­ στορία συνάντησης με μια νεράιδα κοντά στο ποτάμι, όπου είχε πάει περίπατο. Η πραγματικό­ τητα όμως, που αποκαλύπτεται από μια υπηρέ­ τρια της γιάτρισσας, είναι πολύ πιο κοινότυπη και πιο φοβερή: «Κάτι πήγε να ρίξει· από μέρες το είχε δω, και οι Ανεράιδες της το φέρανε πίσω!»

Το ποτάμι, φουσκωμένο, ξέβρασε το έμβρυο. Η μάγισσα καταλαμβάνεται από μια ακατανόη­ τη ενοχή και πέφτει σε παραλήρημα, βγάζοντας κραυγές μικρού παιδιού. Οι γυναίκες του χωριού μαζεύονται γύρω από το κρεβάτι της. Είναι η συλλογική συνείδηση, που κρίνει και τη μάγισσα και το χωριό. Η μία λέει: «Πολλές αμαρτίες έκανε!»

Η άλλη όμως τη διακόπτει: «'Εκανε και καλά. < ...> Όταν σ’ έβγαζε απ’ την ατιμία και θυσίαζε την ψυχή της...»

Το διήγημα τελειώνει με μια περίεργη τελε­ τουργία. Ενώ η γιάτρισσα ψυχομαχάει, οι γυναί­ κες κάνουν κύκλο γύρω απ’ το κρεβάτι της, χορεύοντας και τραγουδώντας με βεβιασμένο κέ­ φι. Στο τέλος η ετοιμοθάνατη «μ’ ένα τίναγμα έ­ πεσε κάτω, κάτω απ’ το κρεββάτι κατακέφα­ λα!...» Κι εδώ έχουμε πλέον την εντύπωση μιας νέας αναστάτωσης, που μας φέρνει απότομα πί­ σω στο κλίμα του τρόμου. Διφορούμενο ως το τέ­ λος, αυτό το διήγημα δεν υφαίνεται πάνω στη συ­ νηθισμένη αντίθεση ανάμεσα στην καθησυχαστική πραγματικότητα και το τρομακτικό υπερφυ­ σικό αλλά πάνω στο αντίστροφο. Οι νεράιδες εί­ ναι λιγότερο τρομακτικές από την ίδια την πραγ­ ματικότητα, της οποίας άπρτελούν απλώς το προσωπείο. Και η λεπτομέρεια, σύμφωνα με την οποία οι νεράιδες έφεραν πίσω στη μάγισσα το νεκρό νεογνό, είναι αναμφίβολα συμβολική- οι ε­ πινοήσεις δεν ωφελούν, είμαστε υποχρεωμένοι να κοιτάξουμε την πραγματικότητα κατά πρόσωπο. Παρά αυτή την καταγγελία της «μαγείας», ο Βουτυράς εξακολουθεί να γοητεύεται από τα ό­ ντα που έχουν «δυνάμεις»- αισθάνεται γι’ αυτά έλξη και συμπάθεια. Στο «Το Παιδί της Βουβής» (Παπάς Ειδωλολάτρης, 1920), ο μάγος ή ο υποτι­

αφιερωμα/43 θέμενος μάγος δεν είναι ο συνένοχος κάποιων ε­ γκλημάτων της κοινωνίας, είναι το θύμα της, ο παρίας. Ο γιος της βουβής είναι ένα ευφάνταστο ον, που βλέπει πέρα από την απλή πραγματικό­ τητα. Κοιτάζει μέσα στο νερό των ποταμών και βλέπει νεράιδες (πβ. τον Τσαλέκο στο διήγημα του Μυριβήλη, «Παν»). Δεν ξέρουμε στ’ αλήθεια, αν ονειρεύεται ξυπνητός ή αν είναι ένας «οραματιστής». Μπροστά στα μάτια του ένας μικρός αυλός, που του έδωσε κάποιος, υψώνεται στον α­ έρα και αρχίζει μόνος του να παίζει. Η μητέρα του, απόβλητη από την κοινωνία των ανθρώπων εξαιτίας της αναπηρίας της, φέρεται επίσης να έ­ χει τρομακτικές δυνάμεις: «Είχε κάτι μάτια παράδοξα, μεγάλα, πρασινω­ πά, που όταν κοίταζε καλά, νόμιζε κανείς ότι μεγάλωναν, μεγάλωναν σα νάθελαν να κατα­ πιούν εκείνο που έβλεπαν!»

Μέχρι το τέλος, μπορεί να πιστεύει κανείς ότι όλα αυτά είναι μια συλλογική αυθυποβολή. Ξαφ­ νικά όμως, μπροστά στην κακία της κοινωνίας, η βουβή απελευθερώνει τις δυνάμεις, που όντως ελλοχεύουν μέσα της. Κοιτάζει επίμονα ένα για­ πί, κι αυτό καταρρέει. Επιλογικά, εντούτοις ο Βουτυράς σημειώνει ότι πρόκειται για παραμύθι, που διηγείται ένας γέρος χωρικός. ολονότι το θέμα του βρικόλακα είναι δια­ δεδομένο στη νεοελληνική λαϊκή παράδο­ ση, όπως και γενικώς σε όλο το βαλκανικό χώ­ ρο, ο Βουτυράς δεν το πραγματεύθηκε συχνά. Ί ­ σως γιατί επεδίωξε να περιοριστεί σ’ ένα εξευγε­ νισμένο φανταστικό, χαμηλών τόνων, και το θέ­ μα του βρικόλακα, είτε το χειρίζεται κανείς σο­ βαρά είτε ειρωνικά (πβ. «Ο χορός των βρικολά­ κων» του Πολάνσκι), συνδέεται με τη σκληρότη­ τα και το σαδισμό πολύ στενά για την ευαίσθητη και τρυφερή ψυχή του Βουτυρά. Εντούτοις, προ­ σεγγίζει και αυτό το θέμα στο διήγημα «Το Στοι­ χειό» (Διωγμένη Αγάπη). Είναι ένα διήγημα πολύ επιτυχημένο λόγω της προϊούσης αγωνίας. Ένας καθηγητής ξιφασκίας προσκαλείται από κά­ ποιον μαθητή του στο παράξενο σπίτι, όπου ζει με τους γονείς και την αδελφή του:

Μ

«Δε μπορούσε να ’ταν αλλιώς παρά ότι ιδιότρο­ πος πολύ, ή τρελός θα το ’χε χτίσει και του ’δώ­ σε και την τρέλα του μαρμαρωμένη.»

Δίπλα ακριβώς στο σπίτι υπάρχει ένα γιγάντιο κυπαρίσσι, που μοιάζει να το αγκαλιάζει με τα κλαδιά του, και είναι γεμάτο από ιστούς αρα­ χνών. Το εσωτερικό δεν είναι πιο καθησυχαστικό: «Στο μικρότερο κρότο το σπίτι γέμιζε από θόρυ­ βο, κρότους σα να βρισκόντουσαν μέσα στο σπίτι πλήθος αόρατες ζωές, αόρατοι κάτοικοί του και ξυπνούσανε...»

Ανοίγοντας το παράθυρο του δωματίου του, ο επισκέπτης πέφτει πρόσωπο με πρόσωπο με μια αράχνη, μεγάλη σαν το χέρι του. Η ατμόσφαιρα που βασιλεύει στην οικογένεια είναι βαριά. Ο πα­ τέρας είναι λιγόλογος και ειρωνικός, η μητέρα μοιάζει τρομοκρατημένη και η κόρη, εξαιρετικά αδύνατη, δείχνει άρρωστη. Την ακόλουθη νύχτα, ο νέος βλέπει ένα τέρας να περνά πάνω στη σκεπή: «Ένα μαύρο πράγμα φουσκωμένο με πολλά πό­ δια, μεγάλο ίσαμε με μικρό σκυλί, φάνηκε να ’ρχεται τρέχοντος πάνω στον τοίχο και αφήνο­ ντας ένα βαθύ ανάσασμα < ...> τα πόδια του φωτιστήκανε απ’ το φως της σελήνης. Κάτι πό­ δια στραβά, μαύρα!»

Την επομένη, μαθαίνει ότι ανακάλυψαν σημά­ δια στο λαιμό της νέας κοπέλας, που είναι πεπει­ σμένη ότι κάποιος βρικόλακας της ρουφάει το αίμα μέσα στον ύπνο της. Ο πατέρας δεν πιστεύει κάτι τέτοιο και υποστηρίζει πως απλώς η κοπέλα έχει εφιάλτες. Αλλά, μια σκοτεινή νύχτα, ο αφη­ γητής νομίζει ότι βλέπει το τέρας και του δίνει μια σπαθιά. Το «πράγμα» εξαφανίζεται αφή­ νοντας «ένα γέλιο όμοιο με ανθρώπου, αλλά μεγάλο τό­ σο, που του φάνηκε σα να γέμισε το άπειρο, το χάος απ’ αυτό.»

Το επόμενο πρωί δεν βρίσκουν το σώμα του «τέρατος». Ίσως όλ’ αυτά να μην ήταν παρά μια αυθυποβολή. Ένα άλλο φανταστικό θέμα, που με τον Κάφκα έδωσε το γνωστό αριστούργημα, το θέμα της μεταμόρφωσης, ο Βουτυράς δεν το χρησιμοποίη­ σε παρά ελάχιστα· σίγουρα γιατί είναι δύσκολο στην περίπτωση αυτή να κρατηθεί κανείς μέσα στα όρια της αληθοφάνειας. Στο «Ο Αγριότραγος» (Διωγμένη Αγάπη), ο Βουτυράς ξεπερνά το πρόβλημα, όπως και στο προηγούμενο διήγημα, καταφεύγοντας στο τέχνασμα της αυθυποβολής. Κάποιοι κυνηγοί σκοτώνουν έναν άγριο τράγο, με γενιάδα, που θυμίζει παπά. Ένας απ’ αυτούς θυμάται με την αφορμή αυτή μια παλιά πρόληψη: «Πως ποτέ δεν κυνηγούσαν αυτούς τους αγριότραγους < ...> Και λέγανε μάλιστα, πως ό­ ποιος τρώει απ’ αυτούς, παίρνει όλα τα κακά του τράγου!»

Ένας άλλος, ο Μαλέας, βεβαιώνει ότι δεν πι­ στεύει σε τέτοιες φλυαρίες, δοκιμάζει όμως μια μεγάλη δυσφορία όταν περνούν στη σούβλα το ζώο, που έχει κάτι το ανθρώπινο. Μαθαίνουμε ότι ο Μαλέας ήταν ανέραστος σε όλη του τη ζωή και υποφέρει απ’ αυτό. Την στιγμή που είναι να φα­ γωθεί το κεφάλι του ζώου, όλοι κάνουν πίσω, ε­ κτός από τον Μαλέα που με το πείσμα του ισχυ­ ρού πνεύματος, παραβιάζει επίτηδες την απα­

44/αφιερωμα γόρευση. Ασφαλώς, μετά απ’ αυτή την εσκεμμένη παρά­ βαση, που ανακαλεί την παράβαση των συντρό­ φων του Οδυσσέα, όταν έφαγαν τα βόδια του Ή ­ λιου, η αναμενόμενη μεταμόρφωση συντελείται σιγά σιγά. Αρχίζει με φιλήδονα όνειρα. Το πρωί, νιώθει περίεργες ορέξεις: «Του φάνηκε να ’δε να ’χει επιθυμία να πηδήσει σαν εύθυμο κατσίκι... « < ... > Ξαφνικά νόμιζε πως ανακάλυψε να ’χει επιθυμία για την κάθε γυναίκα, ή γριά ήταν ή νέα, όλες στη γραμμή να τις επιθυμεί και να του φαίνονται ωραίες.»

Από το σημείο αυτό της αφήγησης, σαν τα αι­ σθήματα του Μαλέα να είναι υπερβολικά περί­ πλοκα για να μπορέσει κανείς να διεισδύσει, η συμπεριφορά του ήρωα παρουσιάζεται εξωτερικά μέσω ενός φίλου του, ο οποίος και αφηγείται το τέλος της ιστορίας. Βαθμιαία ο άνθρωπος βυθίζε­ ται στη ζωώδη του κατάσταση. Διακρίνοντας έ­ να κορίτσι, το πλησιάζει ακροποδητί και αρπάζοντάς το, χύνεται προς το δάσος· αντιλαμβάνε­ ται όμως ότι οι κυνηγοί τον καταδιώκουν: «Τον άκουσα τότε να βγάζει μια φωνή όχι αν­ θρώπου, αλλά ζώου, ζώου απελπισμένου, κ’ έ­ πειτα να πετά το κορίτσι κάτω, στη γη.»

Το ενδιαφέρον αυτής της εξωτερικής παρου­ σίασης έγκειται στο ότι στην περιγραφή της συμ­ περιφοράς έρχεται να προστεθεί η ερμηνεία, που προσφέρει η λαϊκή δοξασία. Το τέλος δίνεται α­ πό το στόμα ενός αμόρφωτου βοσκού, που μάλ­ λον συγχέει την πραγματικότητα με την πα­ ραίσθηση: «Μετά καιρό όμως κάποιος βοσκός μου ’λεγε πως είχε δει ψηλά στις απάτητες μεριές του α­ πόκρημνου βουνού, έναν άνθρωπο μισόγυμνο να τρέχει και να χάνεται έπειτα μέσ’ στα βράχια!»

Μπορεί βέβαια να τα εξηγήσουμε όλα λογικά και να τα αποδώσουμε στην τρέλα ενός απογοη­ τευμένου ανθρώπου, που έχει συνείδηση ότι παρέβει μια απαγόρευση. Αλλά τότε πώς γίνεται ο άνθρωπος αυτός να έχει αποκτήσει και την ευκι­ νησία του αίγαγρου; Ό ταν ξεθυμάνει το ενδιαφέρον για το «παρα­ δοσιακό» φανταστικό, θα εμφανιστεί ένα συγγε­ νικό του είδος, το οποίο, χωρίς να επικαλείται την πίστη προς το επέκεινα, θα αντλήσει την α­ παραίτητη αίσθηση παραδοξότητας από ένα ορι­ σμένο βλέμμα, που θα ρίξει πάνω στο πραγματι­ κό· ένα πραγματικό όμως μεθερμηνευμένο από μια αγωνιώσα συνείδηση. Ένα διήγημα, όπως το «Παραρλάμα» (Ο Λαγκάς, 19202), νομίζουμε ότι αναγγέλλει ήδη τον καινούριο τόνο. Η υπόθεση είναι από τις πιο απλές. Ένας μισότρελος υπάλ­ ληλος, που τον εκμεταλλεύεται το αφεντικό του,

γράφει πάνω στον τοίχο του καταστήματος, ό­ που εργάζεται, μια λέξη που δεν σημαίνει τίποτα: «Παραρλάμα». Ξαφνικά όλος ο κόσμος κατα­ λαμβάνεται από έναν τρόμο, που είναι τόσο πιο σφοδρός, στο βαθμό που είναι ανεξήγητος. Η λέ­ ξη αυτή προμηνύει στο καθένα κάποια τρομερή εκδίκηση (ανακαλεί σαφώς το ανάλογο περιστα­ τικό από το βιβλίο του Δανιήλ της Παλαιάς Δια­ θήκης), ίσως αυτή την κοινωνική επανάσταση, που εύχονται οι απόκληροι του Βουτυρά. Κυρίως όμως ο συγγραφέας θέλει να αφήσει να εννοηθεί ότι το φανταστικό ξεπηδάει μέσα από την παρα­ μικρή ρωγμή στο δίκτυο των καθησυχαστικών ε­ ξηγήσεων, πίσω από τις οποίες οχυρώνονται οι άνθρωποι για να συγκρατήσουν τις αγωνίες τους. Ο Βουτυράς είναι, κατά τη γνώμη μου, ο καλύ­ τερος Έλληνας εκπρόσωπος του «κλασικού» φανταστικού, του Hoffmann και του Maupassant. Εντούτοις, δεν μου φαίνεται ότι ένιωθε εντελώς άνετα μέσα στα όρια αυτού του είδους. Ανάμεσα στα φανταστικά θέματα, προτίμησε τα λιγότερο ασυνήθιστα, αυτά που ταίριαζαν κα­ λύτερα με τις ψυχολογικές του διαθέσεις και τις πολιτικές του επιλογές. Θέλησε με τα «αποκαλυπτικά» του διηγήματα να καταγγείλει τις κοινωνικές αδικίες, είτε μεγεθύνοντάς τες μέχρι του σημείου να τις μεταβάλει σε εφιάλτες είτε, αντίθετα,, καταργώντας τες με τους ιδανικούς κόσμους που έπλαθε. Επειδή δεν αποδεχόταν το θάνατο του πατέρα του, του άρε­ σε να καλλιεργεί το θέμα των φαντασμάτων. Προικισμένος μ’ ένα εύθραυστο νευρικό σύστη­ μα, εξερεύνησε τις ψυχολογικές συνθήκες για την εμφάνιση του φανταστικού, τις υποβλητικές δυνατότητες του σκηνικού και το ρόλο του συ­ ναισθήματος της ενοχής. Παρά τη σκηνοθεσία, που θυμίζει μια βορειοευρωπαϊκή ατμόσφαιρα, με τις ομίχλες, τη βροχή και τις καταιγίδες, ο Βουτυράς -παραμένει μεσο­ γειακός στην κουλτούρα του. Αντλεί τις υπερφυ­ σικές του υπάρξεις μέσα από την νεοελληνική παράδοση: δράκοι, νεράιδες, στοιχειά. Και τα θέματά του έρχονται κυρίως από τους αρχαίους μύθους και την Οδύσσεια: ο Νάρκισσος, ο Ερμής Ψυχοπομπός, οι τρεις Μοίρες, οι Σειρήνες, η Ατλαντίδα. Η περιορισμένη τύχη του φανταστικού είδους στην Ελλάδα δείχνει, με αφορμή την ξεχωριστή περίπτωση του Βουτυρά, σε ποιό βαθμό η ελληνι­ κή λογοτεχνία διαφέρει από τις λογοτεχνίες του γειτονικού βαλκανικού χώρου, και ειδικά από τις σλάβικες. Ριζωμένη στην κλασική παράδοση και με το βλέμμα στραμμένο στην Ευρώπη, η ελληνι­ κή λογοτεχνία παραμένει μια λογοτεχνία του ορ­ θολογισμού και της διαύγειας. Μετάφραση: Βέρα Βασαρδάνη

αφιερωμα/45

Γιάννης Ν. Μπασκόζος

Η περίπτωση Δ. Βουτυρά: Η κρίση της κριτικής

Το έρ γο του Δημοσθένη Βουτυρά αποτέλεσε για πάνω από μισό αιώνα ένα είδος κρί­ σης για την κριτική. Δεν υπήρξε σημαντικός κριτικός σε όλα αυτά τα χρόνια που να μην ασχολήθηκε μαζί του. Και όμως, η κριτική για το έρ γο του Δ.Ν. Βουτυρά ξεχωρί­ ζει περισσότερο για τις αντιφάσεις παρά για τη συνθετότητα και το βάθος της προ­ σέγγισης που αναλαμβάνει. Η ανομοιογένεια, το χάσμα των διαφορετικών κρίσεων, οι μεγά λες χρωματικές αντιθέσεις σε σημείο άλλος να βλέπει μαύρο και άλλος ά­ σπρο, το ίδιο στοιχείο του έρ γου του (π.χ. το σχέδιο στη διήγηση ή την ποιότητα των φανταστικών του διηγημάτων) σε κάνει να αναρωτιέσαι αν υπήρχε τόσο μεγάλος υ­ ποκειμενισμός στην κριτική ή η εποχή ήταν τόσο συγκεχυμένη ώστε διαπιστώνεται αδυναμία να διατυπωθεί μια κρίση που να περιέχει έστω και ψήγματα μιας παραδε­ κτής από όλους αντικειμενικότητας. Το υλικό που είχαν μπροστά τους ήταν μεγάλο, αλλά η συζήτηση έγινε πρσπάθεια να κλείσει από το πρώτο βιβλίο του, καθώς έγινε αποδεκτή η παρατήρηση του Γ. =ενόπουλου ότι ο Βουτυράς είναι στάσιμος από το πρώτο διήγημά του, τον ''Λαγκά”, έως και το 1920, όταν αριθμούσε ήδη ένα μεγάλο αριθμό εκδομένων έργων. Ευτυχώς που η πολλαπλότητα των παρατηρήσεων που διατυπώθηκαν μέσα σε αυτά τα χρόνια αναίρεσε τέτοιες απολυτότητες. ο φάσμα των κριτικών που ασχολήθηκε μαζί του ήταν όλων των αποχρώσεων. Από τον Γ. Ξενόπουλο και τον Κ. Παλαμά στον Α. Τερζάκη και τον Τ. Αγρα και από εκεί στους μαρξιστές Κ. Παρορίτη, Σ. Τσίρκα και Μ.Μ. Παπαϊωάννου

Τ

και παραπέρα στον Π. Χάρη, τον Α. Καραντώνη και σε αυτούς που τον αγκάλιασαν πιο θερμά ό­ πως οι X. Λεβαντάς, Μ. Στρατηγόπουλος, Λ. Κουκούλας, οι Αλεξανδρινοί (Π. Αλήτης κ.ά.). Η γενιά του ’30 ασχολήθηκε μαζί του αρνητικά κα-

46/αφιερωμα τατάσσοντάς τον στους αποδιοπομπαίους της καταραμένης και απαισιόδοξης λογοτεχνίας, ό­ σο και αν οι ίδιοι θαύμαζαν τους αντίστοιχους Ευρωπαίους ομότεχνους του. Το 1924 ξέσπασε μια μεγάλη διαμάχη για το λεγόμενο «πρόβλημα Βουτυρά» με αντικείμενο πώς γίνεται ένας καλλι­ τέχνης, που δεν υπάκουε σε κανένα γνωστό μέ­ χρι τότε νόμο της συγγραφικής τέχνης, να έχει τόσο μεγάλη επίδραση ώστε να δημιουργεί και να εκπροσωπεί ένα ρεύμα με μοναδικό εκπρόσωπο τον ίδιο. Η συζήτηση έγινε κάτω από τη σκιά της μαρξιστικής αριστερός που τον κατηγόρησε ότι δεν είναι λογοτέχνης και ψευδώς εκπροσωπεί τους κατατρεγμένους αφού προτείνει μια λογοτε­ χνία που δεν τους, αρμόζει. Οι συζητήσεις για το έργο του Βουτυρά, κάτω από το βάρος των αντι­ φάσεων που περιείχαν, αντέστρεψαν πολλές φο­ ρές τους ρόλους των κριτικών. Δυο παραδείγμα­ τα: Ο Κ. Παρορίτης, κριτικός που έδινε προτε­ ραιότητα κυρίως στο κοινωνικό περιεχόμενο της τέχνης, τον μέμφεται για τις αισθητικές του ανε­ πάρκειες. Ο Γ. Ξενόπουλος εκτιμά το έργο του ως άπλαστο και άμορφο, με ισχνό λεξιλόγιο, χω­ ρίς σχέδιο, με περιορισμένο κοινωνικό ενδιαφέ­ ρον, ισόπεδο και άλλα πολλά επικριτικά για να γράψει παρ’ ολ’ αυτά ότι τον βρίσκει «πρωτότυ­ πο και θαυμάσιο» και ότι τα διηγήματά του «τα ρουφάει». Η κατάταξη του έργου

ιατρέχοντας τα κείμενα των κριτικών η πρώτη παρατήρηση είναι ότι δύσκολα συμ­ φωνούν πού θα τον κατατάξουν. Τα ρεύματα στα οποία προσπαθούν να τον εγγράψουν είναι ποικί­ λα και πολλάκις αλληλοαναιρούμενα. Το έργο του έχει χαρακτηριστεί ότι ανήκει στην ψυχογρα­ φία (Λ. Κουκούλας), στον υποκειμενικό ρεαλι­ σμό (Α. Τερζάκης, Π. Αλήτης), στον συμβολι­ σμό (Τ. Άγρας), στους πριμιτίβ (Β. Βαρίκας), στον κοινωνικό ρεαλισμό (Ν. Κατηφόρης, Μ.Μ. Παπαϊωάννου), στον ψυχολογικό ρεαλισμό ως προς τη μορφή και στον κριτικό ρεαλισμό ως προς το περιεχόμενο (Σ. Τσίρκας), στον ιμπρε­ σιονισμό (Π. Αλήτης). Το να κατατάξεις τον Βουτυρά στο ένα ή το άλλο ρεύμα, απόλυτα, εί­ ναι ίσως παρακινδυνευνένο. Το έργο του αν και έχει μια βαθιά και κριτική αίσθηση της πραγμα­ τικότητας, ανεξάρτητα αν ο μύθος διαπραγμα­ τεύεται στο επίπεδο του φανταστικού ή αλλού, εντούτοις δεν εφαρμόζει τους τυπικούς κανόνες του ρεαλισμού, όπως και οι απόηχοι από άλλα ρεύματα αφήνουν στο έργο του πινελιές, χωρίς να ολοκληρώνουν τα χαρακτηριστικά τους. Στο σημείο στο οποίο όλες οι γνώμες συμπί­ πτουν είναι ότι το έργο του Δ. Βουτυρά (Δ.Β. στο εξής) υπερβαίνει την επαρχιακή ηθογραφία, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους της ελληνικής

Δ

πεζογραφίας στην πόλη. Όπως σημειώνει ο Β. Βαρίκας, ο Δ.Β. εκφράζει μεταβατικές κοινωνι­ κές μορφές, περάσματα από το παλιό στο νέο. Τα θέματά του τα αντλεί από τις νέες συνθήκες ζωής στην πόλη, τα νέα προβλήματα των ανθρώ­ πων, την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής, τη ρευστότητα στοιχείων που δεν υπακούουν στους παλιούς νόμους, αλλά και δεν υπάρχουν νέοι που να τα ορίζουν. Το έργο του Δ. Βουτυρά έρχεται σε σύγκρουση με τα τότε τετριμμένα και πολλές φορές κατασκευασμένα θέματα της ελ­ ληνικής πεζογραφίας. Ο Κ. Παλαμάς επισημαί­ νει την αντίθεση του έργου του Βουτυρά με την κρατούσα τότε κατάσταση που ήθελε διηγήμα­ τα... «δακρυοστάλαχτες και ξελαρυγγιστικές πατινάδες Ροδοζουμήδων κάτω από το παράθυ­ ρο της Αρετούσας... σερβιρισμένα μη στάξει και μη βρέξει, με την ηθική του γερο-Στάθη». Τα υλι­ κά από τα οποία συνέθετε τα θέματά του ο Δ.Β. ήταν οι εμπειρίες του, οι αντιλήψεις, οι συμπά­ θειες και οι αντιπάθειές του, ο περιβάλλον χώρος του, οι έμμεσες γνώμες αλλά και τα οράματα των ανθρώπων που κυκλοφορούσαν γύρω του, τα γεγονότα της εποχής του, στοιχεία της παράδο­ σης και άλλα πολλά. Η κριτική της εποχής ταύ­ τιζε το θέμα με το υλικό ενός διηγήματος, δεν ξε­ χώριζε το πώς κάθε θέμα διαπραγματεύεται και χρησιμοποιεί τα υλικά του. Γι’ αυτό και τον κα­ τηγόρησαν ότι τα θέματά του ήταν μια προσωπι­ κή εμμονή, τίποτα περισσότερο από τα δικά του προβλήματα. Αλλά εκείνο που δεν έκανε κυρίως η κριτική της εποχής είναι να διερευνήσει το πώς αυτή η νέα θεματική αντανακλά και ωθεί το δη­ μιουργό σε νέες αισθητικές, σε νέες φόρμες και άλλους νόμους δόμησης του καλλιτεχνικού έρ­ γου. Ορισμένοι το υποπτεύθηκαν χωρίς να μπο­ ρούν να το απαντήσουν. Ο Γ. Ξενόπουλος αφού αποφανθεί ότι ο Δ. Βουτυράς «αθετεί σχεδόν κά­ θε κανόνα ή νόμο» και αφού κατακρίνει το ύφος του καταλήγει ότι παρ’ ολ’ αυτά υπάρχει ένα «ύ­ φος που είναι πολύ ταιριαστό με το είδος των διη­ γημάτων του». Η διαμάχη για το κοινωνικό

αριστερά επικέντρωσε την κριτική της στο πώς εμφανίζεται η αντανάκλαση της κοι­ νωνίας στο έργο του Δ. Βουτυρά. Ο Κ. Παρορί­ της αφού τονίσει βασικές αρχές της αισθητικής του, μεταξύ των οποίων κυριότερη είναι η απο­ στολή της τέχνης να αντανακλά πιστά τις οικο­ νομικές σχέσεις της κοινωνίας, σημειώνει ότι ο Δ.Β. δεν κατάλαβε τη νέα ζωή και ας μπήκε στην πόλη. Του προσάπτει ότι είναι κοινωνικά ουδέτε­ ρος και άρα επιζήμιος στην ουσία, για το προλε­ ταριάτο. Το περίεργο, σε πρώτη ματιά, είναι ότι ο Γ. Ξενόπουλος σε μια παράλληλη ερμηνεία επι­ κρίνει το έργο του Δ.Β. προσάπτοντάς του περιο­

Η

αφιερωμα/47 ρισμένη «κοινωνική σημασία», με «στενούς ορί­ ζοντες» και «ασήμαντη κοσμοθεωρία». Οι μαρ­ ξιστές εμμένουν περισσότερο στο τι προοπτική δίνει το έργο. Ο Ν. Κατηφόρης εντοπίζει μια «χοντροκομμένη κοινωνική κριτική» και τονίζει ότι στερείται κοινωνικού προσανατολισμού. Ο Β. Βαρίκας γράφει ότι ο κόσμος στα έργα τού Δ.Β. έχει περιορισμένη κοινωνική σημασία και ότι εί­ ναι ελάχιστα αντιπροσωπευτικό των ροπών της σύγχρονης κοινωνίας. Ο ίδιος αντιφάσκει αφού στο ίδιο κείμενο, μόλις μια σελίδα παρακάτω, παρατηρεί ότι το έργο του Βουτυρά είναι στην ου­ σία του μια κριτική των θεσμών της σύγχρονης αστικής κοινωνίας. Και ενώ τον επικρίνει ότι δεν μπορεί να γίνει «σημαιοφόρος μιας προοδευτικής μεταβολής», ταυτόχρονα διαπιστώνει ότι «οι ει­ κόνες ζωής που συνθέτουν το έργο του αποκαλύ­ πτουν σχέσεις, ανακινούν προβλήματα κοινωνι­ κά και ψυχολογικά, συνειδητοποιούν καταστά­ σεις που ούτε ο ίδιος σαν προοδευτικό άτομο θα μπορούσε να συλλάβει» για να συμπληρώσει ότι «η αξία του συγγραφέα κρίνεται από το πλήθος και την ευρύτητα που συνειδητά ή ασυνείδητα ανακινεί το έργο του». Ο Σ. Τσίρκας πρώτος από την αριστερά πλη­ σίασε, πιο προσεκτικά, το έργο του Βουτυρά. Ση­ μείωσε ότι ο Δ. Β. έγραφε έχοντας την αίσθηση ότι η σύγχρονή του πραγματικότητα δεν είχε ούτε ενότητα, ούτε συνέχεια, ούτε σταθερότητα. Επρόκειτο για ένα κόσμο βαθιά ταραγμένο, που μέσα από δεκάδες αναστατώσεις προσπαθούσε να ορθοποδήσει μπροστά σε έναν αιώνα με πολ­ λές απαιτήσεις. Κατέληγε δε στο ότι «ένας κομ­ ματιασμένος κόσμος δεν μπορεί να αποδοθεί αλ­ λιώς παρά μέσα σε μικρά διηγήματα, μέσα σε μι­ κρά καθρεφτάκια», αιτιολογώντας τις αποσπα­ σματικές αλλά και αφαιρετικές πινελιές ζωής που αποτελούν το έργο του διηγηματογράφου. Για τον Σ. Τσίρκα ο Δ.Β. είναι ο συγγραφέας των νικημένων της ζωής μέσα στη σύγχρονη αστική κοινωνία, από μια θέση κριτικής και ελέγχου α­ πέναντι στον νικητή. Ο Μ.Μ. Παπαϊωάννου θα σημειώσει την αντανάκλαση της μεταβατικότητας της εποχής στο έργο του ακόμα και μέσα α­ πό το ερωτικό στοιχείο, υπογραμμίζοντας ότι «α­ ποδίδει την ρευστότητα της εποχής μέσα από την ερωτική ρευστότητα». Εκείνο που διακρίνεται στο έργο του Δ.Β. είναι ένα ταξικό μίσος για τις ανώτερες τάξεις που κά­ ποτε παίρνει εφιαλτικές διαστάσεις και άλλοτε γίνεται ένα διάφανο κοινωνικό νυστέρι. Ο Κ. Παρορίτης δυσανασχετούσε γιατί δεν διέβλεπε σε αυτό προλεταριακά χαρακτηριστικά, ο Ν. Κατη­ φόρης γιατί το μίσος του είναι τυφλό, ο Β. Βαρί­ κας γιατί είναι αντικοινωνικό και μόνο ο Τσίρ­ κας διέκρινε πίσω από αυτό μια βαθιά κριτική στάση. Εντύπωση προκαλεί ότι η "Επιθεώρηση Τέχνης” όταν πραγματοποιεί αφιέρωμα στον

Βουτυρά αναδημοσιεύει ως κύριο και μοναδικό άρθρο αυτό του Ξενόπουλου (1920) και όχι το πιο προσεγμένο, πρόσφατο, και από αριστερή σκο­ πιά του Σ. Τσίρκα (1948). Η αριστερά μετά τη δε­ καετία του ’50 επανεκτίμησε με Κ. Βάρναλη, Μ. Αυγέρη, Μ.Μ. Παπαϊωάννου. Τ. Βουρνά κ.ά. το έργο του Δ. Βουτυρά εντάσσοντάς το στη χορεία των προοδευτικών ρεαλιστών συγγραφέων. Ηθική και κριτική

να από τα κριτήρια που δέσποσαν στις ενα­ ντίον του Βουτυρά κρίσεις είναι οι ηθικού χα­ ρακτήρα κατηγορίες που αντικαθιστούσαν, αν

Ε

δεν αποτελούσαν αυτές μόνον, τα φιλολογικά μέ­ τρα. Σε αυτό συνεπικουρούσε και μια διαδομένη αισθητική αρχή σύμφωνα με την οποία το καλλι­ τεχνικό έργο ερμηνευόταν βάσει της βιογραφίας του συγγραφέα. Ταύτιζαν δε, τόσο πολύ τους ήρωες με τον συγγραφέα ώστε να αποδίδουν μομ­ φή στον Βουτυρά για πράξεις των ηρώων του και αντιστρόφως να ερμηνεύουν τους ήρωές του ως απλή φωτογραφική απεικόνιση της ζωής του συγ­ γραφέα. Ο Κ.Θ. Δημαράς, ο Λ. Πολίτης, ο Α. Τερζάκης έχουν χαρακτηρίσει την πριν το 1929 λογοτεχνία ως παρακμιακή, των καταγωγίων, α­ παισιόδοξη κ.λπ. γιατί δεν ακολουθούσαν την κυρίαρχη τάση του αστισμού για εκσυγχρονισμό και εξευρωπαϊσμό με ελληνικά χρώματα. Και αυ­ τό ήταν ε,ν μέρει αλήθεια, αν εκτιμήσει κανείς ότι

48/αφιερωμα ο εκσυγχρονισμός έχει συνήθως θύματα τους κοι­ νωνικά αδύνατους. Η γενιά του Βουτυρά, μια «κτυπημένη γενιά», είχε διαφορετικά ιδανικά, ί­ σως λιγότερο ρεαλιστικά και περισσότερο στη σφαίρα το ουτοπισμού. Ό χι τυχαία, λοιπόν, βρί­ σκεται στο Βουτυρά και κάποιος ρομαντικός α­ πόηχος. Ο Φ. Πολίτης σημειώνει για τη ζωή των «Αλανιάρηδων» ότι πίσω τους βλέπει να κρυφο­ καίει ένας ήλιος που μπορεί να αξίζει περισσότε­ ρο από την κοινωνική επιτυχία και ανάδειξη. Ο Σ. Τσίρκας σημειώνει την «ουτοπιστική αισιοδο­ ξία» και τον «νιτσεϊκό σαρκασμό» που παραπέ­ μπουν σε ένα όραμα που ανήκει σε μια άλλη επο­ χή και καταλήγει ότι οι νικημένοι του Βουτυρά δεν έχουν παραδώσει την ψυχή τους. Μπορεί κανείς να παρατηρήσει ότι μαρξιστές και μη ταυτίζονται πολλές φορές στη χρήση ηθι­ κών κριτηρίων. Και οι δύο τάσεις θέλουν από τον συγγραφέα να διαθέτει ψυχική υγεία, αισιοδοξία, κοινωνική προοπτική. Ο Κ. Παρορίτης κατηγο­ ρεί τον Βουτυρά ότι δεν περιέχει καμιά «ανώτερη ιδέα», ο Γ. Ξενόπουλος ότι «άνθρωπος φρόνιμος, σωστός δεν μπαίνει στον πίνακα του Δ.Β.» επι­ πλέον δε, ότι περιγράφει καταστάσεις που «προ­ άγουν και επιταχύνουν τον εκφυλισμό». Το ίδιο μπορεί να διαγνώσει κανείς και στις απόψεις που δημοσιεύτηκαν για τους ήρωές του. Οι περισσό­ τεροι καταγράφηκαν ως νοσηροί, αρρωστημένοι, ειδικές περιπτώσεις που υπάρχουν ως έκφραση μόνον των προσωπικών προβλημάτων του συγ­ γραφέα (Ξενόπουλος κ.ά.) ή.πρόσωπα που δεν ο­ λοκληρώνονται παραμένοντας «συμβολικά και μοιραία» (Α. Τερζάκης). Ανάμεσα στις γνώμες ξεχωρίζουν του Α. Καραντώνη που βλέπει τους ή­ ρωές του ως «ανθρώπους με απεριόριστο βάθος» εκτιμώντας την ικανότητα του Βουτυρά να «φθά­ νει ως τη ρίζα του τύπου χωρίς να χάνεται σε πο­ λύλογες αναλυτικές επεξηγήσεις». Ο Λ. Κουκού­ λας απαντώντας στις επικρίσεις ότι ο Δ.Β. χρη­ σιμοποιεί περιθωριακούς ήρωες τονίζει ότι «μπο­ ρεί οι αγώνες του ήρωα, οι φροντίδες του, οι φό­ βοι του να μην είναι όλων μας μα οι πιο τραγικοί αγώνες είναι οι σιωπηλοί κρυφοί αγώνες μας με τον ίδιο τον εαυτό μας», για να καταλήξει ότι ο Βουτυράς έθεσε έναν καινούριο ήρωα, αυτόν που μάχεται με τον εαυτό του. Θα μπορούσε να παρατηρηθεί, από τη σημερι­ νή σκοπιά πλέον, ότι οι ήρωες του Βουτυρά θραύ­ ουν τη βιτρίνα της εποχής, την προσπάθεια του εκσυγχρονισμού, και αυτό δεν ήταν ανεκτό από πολλές πλευρές. Το νεοτερικό στοιχείο στα διηγήματα του Δ. Βουτυρά

οι περισσότερες κριτικές για το έργο βρίθουν αρνήσεων και επικρί­ Α ντουκαιΒουτυρά

σεων, εντούτοις υπάρχουν νεοτερικά στοιχεία στον Δ.Β. που επισημαίνονται από την πλειοψηφία των κριτικών ακούσια, εμμέσως, σπάνια συ­ νειδητά χωρίς συνήθως να ολοκληρώνεται το βά­ θος και η σημασία αυτών των εκτιμήσεων. Ακό­ μα και οι θαυμαστές του τον υμνούν χωρίς να ε­ κτιμούν πάντα σωστά τα πρωτοποριακά του στοιχεία. Πέρα από το ότι ο Δ.Β. υπερέβη την η­ θογραφία, κάτι που του αναγνωρίστηκε, υπάρ­ χουν και άλλα νεοτερικά στοιχεία που τον χαρα­ κτηρίζουν. Ένα τέτοιο πρωτοποριακό στοιχείο στον Δ.Β. είναι η αφαιρετική σύλληψη του πραγματικού. Κοινό στοιχείο στην προτίμηση των κριτικών, α­ νεξαρτήτως ιδεολογικού αισθητικού πιστεύω, ή­ ταν η αναζήτηση του πραγματικού, και μάλιστα μέσα από το γενικό. Είναι η εποχή της παντοδυ­ ναμίας του ρεαλισμού στην Ελλάδα. Ο Δ.Β. κατηγορήθηκε συχνά ότι δεν γενίκευε, δεν φανέρω­ νε γενικές τάσεις στην κοινωνία, ήταν αποσπα­ σματικός. Αν και ρεαλιστής ο Δ. Βουτυράς δεν υπάκουε στους κανόνες. Τη θεώρηση της πραγ­ ματικότητας με νέους κανόνες που αυτός προτεί­ νει, η κριτική της εποχής του δυσκολεύεται να την κατανοήσει. Ο Γ, Ξενόπουλος ανάμεσα σε πολλές και σκληρές επικρίσεις για το έργο του Δ.Β., φαίνεται να δυσκολεύεται να προχωρήσει στην αξιολόγηση ενός έργου που δεν ακολουθεί τους χρυσούς κανόνες, όντας αυτός ένας από τους επιμελέστερους θεράποντες αυτών, καταλή­ γει να διατυπώνει (εν αμηχανία;) την άποψη ότι το διήγημα του Βουτυρά αθετεί κάθε σχεδόν νόμο ή κανόνα. Αυτή ίσως είναι η σημαντικότερη δια­ πίστωση του Γ.Ξ. ακόμα κι αν δεν μπόρεσε να την επεξεργαστεί. Αυτό που ο Π. Χάρης χαρα­ κτήρισε σαν «μια εισβολή στην καθιερωμένη τά­ ξη της εποχής», ούτε ο Ξενόπουλος, ούτε ο Παλαμάς, ούτε ο Β. Βαρίκας, ούτε οι θαυμαστές του (X. Λεβάντας κ.ά.) το αναλύσανε. Σκόρπια στοιχεία πέρασαν όμως σε πολλές α­ ναφορές. Ο Α. Τερζάκης εν αντιθέσει με τους πε­ ρισσότερους κριτικούς που κατηγορούν τον Δ.Β. ότι δεν ξέρει από σχέδιο (ο Ξενόπουλος τον επι­ κρίνει γιατί δεν του διηγείται καθαρά στιγμή προς στιγμή την εξέλιξη της ιστορίας), τονίζει ότι ανανέωσε το σχέδιο. Αυτό που οι άλλοι έβλεπαν ως κενά και ελλείψεις δεν ήταν παρά απελευθέ­ ρωση δυνάμεων, φαντασία, υποβολή, συγκίνηση κ.ά. Και συμπληρώνει ο Τερζάκης «αντί να εξι­ στορήσει, υπέδειξε. Αυτή είναι η συμβολή του.» Ο Κ. Παλαμάς επισημαίνει τη χρήση της αφαίρε­ σης που τη βλέπει να καταλήγει σε ένα λεπτότα­ το στρώμα σκληρής ειρωνείας που διαπερνά την ξεγνοιασιά και αταραξία των διηγημάτων του. Γράφει ότι η «ψυχολογική παρατήρηση επιδέξια φερμένη και ξετυλιγμένη, η ζωγραφιά με λίγες γραμμές λιγνές, μα παραστατικές, που γίνεται ως το τέλος η λιγνάδα τους κεντρί». Ο Λ. Κου­

αφιερωμα/49 κούλας τον συγκρίνει με τον ιμπρεσιονιστή Παρθένη, τονίζοντας ότι η ελλειπτικότητά του υπο­ γραμμίζεται από το θέλγητρο του υπονοούμενου. Απαντά μάλιστα και στην άποψη ότι ο Βουτυράς ήταν ένας πριμιτίβ λέγοντας ότι η αφαίρεση γι' αυτόν, δεν είναι απλοϊκότητα αλλά η βαθύτερη κατανόηση του θέματος. Η γραφή του Βουτυρά είναι μοντέρνα. Το πρω­ τολέει ο Ξενόπουλος χωρίς να το επιδοκιμάζει. Το σχέδιο, ο χρόνος, το ύφος, η σύνθεση δίνονται κάτω από ένα νέο πνεύμα. Ας δούμε επί τροχά­ δην μερικά στοιχεία. Το πεζογραφικό έργο του Βουτυρά αθετεί τον κανόνα για αρχή, μέση και τέλος. Η ελλειπτικότητά της αφήγησης, όπως σημειώνει ο Α. Τερζάκης, είναι απόρροια αυτού που θέλει να πει. Αναμιγνύει φανταστικό με πραγματικό χωρίς προκαθορισμένους κανόνες, διαμορφώνοντας ένα ύφος δικό του, όπως θα πα­ ρατηρηθεί από αρκετούς, και μάλιστα τέτοιο που να είναι ταιριαστό με αυτά που θέλει να περιγράψει ή ya στηλιτεύσει. Ο χρόνος στον Δ.Β. απο­ κτά ένα νέο ρόλο. Ό πω ς επισημαίνει ο Λ. Κου­ κούλας παύει να είναι ο παραστατικός χρόνος και γίνεται παράμετρος της συνείδησης. Γράφει: «Ο Βουτυράς αρχίζει τα διηγήματά του από το

σημείο ακριβώς που τα επεισόδια μόνον ως ανα­ μνήσεις παρουσιάζονται στη φαντασία του άρρω­ στου ήρωός του. Κι αυτό ίσα-ίσα μαρτυρεί το εί­ δος της τέχνης του». Ο Σ. Τσίρκας βλέπει τον χρόνο στον Δ.Β. «ως αίσθηση του παρόντος», δεμένη με τον χώρο, το the moment and the place των Αμερικανών πεζογράφων που υπηρετεί την κατάκτηση του περιεχομένου της πραγματικότη­ τας και όχι τον μύθο. Ο Α. Κουκούλας επισημαί­ νει τη συμβολή του Δ.Β. στο ψυχογραφικό διήγη­ μα, ανάλογο του Στρίντμπεργκ και του Ντοστογιέφσκι, στην αναζήτηση των ψυχολογικών αι­ τίων της κοινωνικής και ατομικής συμπεριφο­ ράς, των σχέσεων ανάγκης και επιθυμίας, από­ στασης ανάμεσα σε αυτό που βρίσκεσαι με το ε­ πιθυμητό, ανάμεσα στο τί είμαστε και τί δηλώ­ νουμε ότι είμαστε, ανάμεσα στο ασυνείδητο και το συνειδητό. Ο Φ. Πολίτης θα σημειώσει ότι ο Βουτυράς σκιαγραφεί «ψυχικές ιστορίες», οι ο­ ποίες ξεφεύγουν από την ψυχρή ανάλυση γιατί παρουσιάζουν πιο σωστά την «εικόνα ζωής» μέ­ σα στην οποία αναπτύσσεται ο άνθρωπος. Δεν είναι δυνατόν να γίνει εδώ μια ολοκληρω­ μένη ανάπτυξη των νεοτερικών στοιχείων του Βουτυρά. Πρόθεσή μου ήταν να σημειώσω τις α-

i0

Α Ρ I θ.

ΤΑ Σ Α Ρ Α Ν Τ Α Χ Ρ Ο Ν Ι Α Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΚ Ο Υ Ε Ρ ΓΟ Υ Τ Ο Υ ΔΗΜ ΟΣΘΕΝΗ Β Ο ΥΤΥΡ Α ΔΕΛΤΙΟ

ΓΙΑ

ΤΟ

ΓΕΥΜΑ

Τ Α Β Ε Ρ Ν Α ΜΤ Τ ΟΓ Ρ Α ΚΟΥ . K Y V E A H I 2 ΤΓΕΜΤΤΤΗ. 22 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ t»40. 0 30 Μ· Μ· Η

ΕΠ ΙΤΡΟ Π Η

Ό Πρόεδρος Μ. ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ

Τά Μέλη ΒΑΣ. ΔΑΣΚΑΛΑΚΗΣ, Δ. ΔΕΒΑΡΗΣ, ΣΠ. ΘΕΟΔΟΡΟΠΟΥΛΟΣ. I. ΛΑΛΑΣ, ΑΔ. ΠΑΠΑΛΗΜΑΣ, MIX. ΡΟΔΑΣ

μ . ν ικ ο λα Τδ η ς ,

ΤΙΜΗ

ΔΡ.

100

ΓΕΥΜΑ Σ η μ . Στήν τα(3ερνα Μπόγράμπορεί νά πάει κάνεις, είτε μέ to τράμ Π ατησίω ν (στάση Ά γγε λ ο π ο ύ λ ο υ ) είτε μέ τό τράμ Κυψέλης (πρώ τη στάση μετά τή στάση Ά γγε λ ο π ο ύ λ ο υ ).

kcu

Π αστίτσο μακαρόνια Κοτόπουλο γαρνί Σ α λ ά τα Τυρί Φ ρούτα Κρασί

50/αφιερωμα ντινομίες στη θεώρησή τους από την κριτική της εποχής του - και όχι μόνο - και να επισημάνω ότι υπάρχει ανοικτό πεδίο έρευνας, ιδιαίτερα σε , σύγκριση με την εξέλιξη της ελληνικής πεζογρα­ φίας τα επόμενα χρόνια. Άλλα ανοικτά ερωτη­ ματικά είναι πόσο αυθόρμητος μπορεί να ήταν έ­ νας συγγραφέας που ο Τσίρκας χαρακτήριζε ως voyant (παρατηρητή), ο Κουκούλας ως βαθύ γνώ­ στη της ψυχής, ο Καραντώνης ως μελετητή των ανθρώπινων τύπων σε βάθος, ώστε να εκτιμάται Βιβλιογραφία και Κριτικογραφία (στην οποία στηρίχτηκε το άρθρο) 1. Τέλλος Άγρας. Οι αλανιάρηδες. Νέα Γράμματα. Ιούνιος, 1924.

2. Αδάμος Τάκης. Η λογοτεχνική μας κληρονομιά. Καστανιώτης, 1985.

3. Αλήτης Πέτρος. Δημοσθένης Βουτυράς. Γράμματα τ.4, 1917 και «Τέσσερις Αλεξανδρινοί για τον Δημοσθένη Βου­ τυρά» Αλήτης, Μαλάνος, Αλιθερσής, Τσίρκας. Ο φιλολο­ γικός Πάροικος, 6.4.1958.

4. Μ. Αυγέρης. «Ο Δ. Βουτυράς». Αυγή, 11.2.1953.

5. Κ. Βάρναλης. «Αισθητικά κριτικά», τ.2, Κέδρος, Αθήνα 1958.

6. Β. Βαρίκας. Εισαγωγή στον α' τόμο της επιλογής διηγημά­ των του Δ. Βουτυρά. Δίφρος, 1960.

7. Β. Βασαρδάνη. Δ. Βουτυράς. «Πρωτοπόρος και Άγνω­ στος». Διαβάζω, τ. 279, 1992.

8. Θρύλος Άλκης. Κ. Παρορίτης. Νέα Εστία, τ.16, 1934.

9. Καλατζοπούλου Βίκυ. «Η αλληλογραφία Δ. Βουτυρά - Σ. Τσίρκα». Ο Πολίτης, τ. 64-65, 1983.

10. Χ.Λ. Καράογλου. «Το περιοδικό Μούσα». Στο κεφάλαιο «σχετικά με το πρόβλημα Βουτυρά», σελ. 150. Νεφέλη, 1981.

11. Κατηφόρης. Δ. Βουτυρά. «Κάλπικοι πολιτισμοί». Νέοι Πρωτοπόροι, τ. 11. Νοεμ. 1934.

12. Ν. Κατηφόρης. Εισαγωγή στον β' τόμο της επιλογής διηγη­ μάτων του. Δίφρος, 1960.

13. Λ. Κουκούλας. Εξ αφορμής της «Ζωής αρρωστεμένης». Μούσα τ.8, 9 1921.

ότι γράφει μόνο με το ένστικτο. Προβληματισμοί υπάρχουν γύρω από τη γλώσσα του, που για πολ­ λούς ήταν μαζί με το εκφραστικό το πλέον αδύ­ νατο σημείο του. Αλλά αυτά είναι για την έρευνα. Έχω την εκτίμηση ότι η επαναθεώρηση του έρ­ γου του Βουτυρά, και κάποιων άλλων ίσως πεζογράφων των πρώτων χρόνων του αιώνα, θα τρο­ ποποιήσει και τις αξιολογήσεις που έχουν καταχωρηθεί ως δεδομένες.

14. Μ. Κρεμεζή. «Δ. Βουτυράς. Αυτοβιογραφικά στοιχεία στο έργο του». Ο Πολίτης, τ.60, 1983.

15. X. Λεβάντας. Δυο μορφές. Πειραϊκά Χρονικά, 1952.

16. Γ.Ν. Μπασκόζος. «Ο μεσοπόλεμος και η πεζογραφία». Διαβάζω, τ. 279. 1991.

17. Γ. Εενόπουλος. «Ο Βουτυράς και το διήγημα». Νουμάς τ.

699-702. 1920 και στα Άπαντα. Μπίρης, 1971.

18. Κ. Παλαμάς. Διηγηματική λογοτεχνία. Κριτική τ.Α, 1903 και Άπαντα, τ. 6ος εκδ. Γκοβόστης ή Μπίρης χ.χ.

19. Μ.Μ. Παπαϊωάννου. «Δημοσθένης Βουτυράς, ο διηγηματογράφος τού 20ού αιώνα» Αυγή, 23.10.55.

20. Μ.Μ. Παπαϊωάννου. «Η κηδεία του - τα πρώτα 30 χρό­ νια». Σύγχρονοι Καιροί, τ.4, 1983.

21. Κ. Παρορίτης. «Το πρόβλημα Βουτυρά». Νουμάς, τ.2, 1924.

22. Κ. Παρορίτης. «Όχι, δεν είναι συγγραφέας». Ελεύθερος Λόγος, 1924.

23. Φ. Πολίτης. Επιλογή κριτικών άρθρων τ.Γ., Ίκαρος, 1983.

24. Γ.Μ. Πολιτάρχης. Πρόσωπα και Ιδέες. Το ελληνικό βι­ βλίο, χ.χ.

25. Αν. Μ. Σρατηγόπουλος. Δ. Βουτυράς και το έργο του. Α­ καδημαϊκή Βιβλιοθήκη Θ.Γ. Παπαμανώλη, Αθήνα, 1924.

26. Σ. Τσίρκας. Ο διηγηματσγράφος. Αλεξανδρινή Λογοτε­ χνία, 1948.

27. Σ. Τσίρκας. «Αργό Ξημέρωμα». Φωνή της Αιγύπτου, 31.5.1953.

28. Α. Τερζάκης. «Ο Δημοσθένης Βουτυράς». Νέα Εστία, τ.

190, 1934.

29. Π. Χάρης. Το διήγημα ο Βουτυράς και η ελληνική κριτική. Νέα Εστία, Χριστούγεννα 1958, και στο Έλληνες Πεζογράφοι, Εστία, 1969.

αφτειτε συνδρομητε Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου

Ετήσια 12.000 - Σπουδαστική 11.000 δρχ. Εξάμηνη 6.500 - Σπουδαστική 5.500 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων 14.000 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ετήσια 90 δολ. (ΗΠΑ) Σπουδαστική Ετήσια 85 δολ. Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών 105 δολ. Τα παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 1000 δρχ., τα δεκαπενθήμερα 600 δρχ. ι Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

αφιερωμα/51

Βέρα Βασαρδάνη

Η μορφή του κοινωνικού εγκληματία στο έργο του Δημοσθένη Βουτυρά Τι είναι κατά βάθος ο εγκληματίας; Ή­ δη από τα χρόνια του Διαφωτισμού, ο ε­ γκληματίας ήταν ένας δυστυχής. Εκείνοι οι αισιόδοξοι στοχαστές πίστευαν ότι αν εξασφαλιζόταν η ευτυχία των πολιτών, θα εξαλειφόταν το έγκλημα.1 Που σημαί­ νει ότι αναγνωριζόταν η ευθύνη της κοι­ νωνίας για μια κατηγορία εγκλημάτω ν η ιδιοκτησία είχε θεωρηθεί ως η ρίζα του κακού ήδη από τον Locke. Το πολιτικοοι­ κονομικό, όμως, καθεστώς που εδραιώ­ θηκε, οδήγησε σε κατάρρευση αυτή την αισιοδοξία ■ η ευτυχία δεν υπάρχει τρό­ πος να εξασφαλισθεί. Κι έτσι, ο 19ος αιώ­ νας και ο ρομαντισμός θα νιώσουν π λέον μια έλξη και συμπάθεια για το έγκλημα και για κάθε παράβαση. Η μορφή του πα­ ραβάτη γίνεται γοητευτική, στο βαθμό που θεωρείται ως φορέας μιας αντί­ στασης. Δ. Β. φωτογραφία

ι είναι, τελικά, ο εγκληματίας; Ένα άτομο σε σύγκρουση με την κοινωνία, με τον άδικα οργανωμένο εξωτερικό κόσμο. Συγκρούεται με το παράλογο του κόσμου συμμετέχοντας και αναπαράγοντάς το δια της βίας, που επιλέγει ως μέσον για την εξέγερσή του. Από την άποψη αυτή αποτελεί και ο ίδιος ενσάρκωση του παραλόγου και του ανορθολογικού, ακόμη και όταν διαπράττει έγκλημα προμελετημένο και «λογικό». Πριν φτάσει εκεί, υπήρξε ένα άτομο μόνο, που βίωσε αρνητικά τη μοναξιά του, και αποκλεισμέ­ νο, με καταρρακωμένες αξίες, σε αδιέξοδο. Πά­ νω απ’ όλα, όμως, είναι ένα εγώ που μνησικακεί,2 στερημένο ολοσχερώς από την προσδοκία ότι κάποιος - άνθρωπος ή θεός - κάπου - εδώ ή αλλού - κάποτε - τώρα ή στο μέλλον - θα

Τ

αποκαταστήσει το δίκαιο, ή θα το αποζημιώσει για τα άδικα, που υφίσταται ή πιστεύει ότι υφίσταται. Αυτός ο γενικός ψυχολογικόςφιλοσοφικός ορισμός δεν διεκδικεί πρωτοτυπία ούτε εξαντλεί το θέμα- ορίζει απλώς ικανοποιητι­ κά έναν συγκεκριμένο τύπο εγκληματία, τον κοι­ νωνικό- γιατί αυτόν θα αναζητήσουμε στη συνέ­ χεια μέσα στο πλατιάς θεματολογίας έργο του Δημοσθένη Βουτυρά, χωρίς κάτι τέτοιο να ση­ μαίνει ότι είναι και ο μοναδικός. Στο διηγηματογραφικό έργο του Βουτυρά, με την προσωπική και απλοϊκή (μάλλον, απλοϊκά διατυπωμένη) μεταφυσική, το Κακό είναι ο δη­ μιουργός του κόσμου. Σε ένα διήγημα δια­ βάζουμε:

52/αφιερωμα «Αυτό το Κακό είναι ανεξάρτητο, μεγάλο, απέ­ ραντο, που ποτέ δεν χορταίνει, αλλά όσο μάλι­ στα τρώει, τόσο ανοίγει η όρεξή του. Είναι ο Θε­ ός, ο κακός Θεός!»3

Και αλλού, σε κείμενο πιο προσωπικό: «Αν εξακολουθούσα να τους πιστεύω (ενν. τους σατανάδες), είναι βέβαιο πως θα ’λεγα: - Ο Σα­ τανάς είναι ο Δημιουργός του κόσμου!... κανείς άλλος! (...) Λοιπόν, επειδή δεν πιστεύω σε Σα­ τανάδες, λέω τούτο: Σαν να κυριάρχησε σατανι­ κό πνεύμα στη δημιουργία! Για να γίνει τόσο σκληρή, τόσο κωμικιά και μ’ άπειρο σαρκασμό!»4

Μέσα σ’ αυτή τη σαρκαστική κωμωδία, ο ε­ γκληματίας (κλέφτης ή φονιάς) είναι οπωσδήπο­ τε μια μορφή εντυπωσιακή. Ένα άτομο, που ξε­ χώρισε από τη μάζα και τόλμησε να δώσει τη δι­ κή του απάντηση στην αδικία, να επιβάλει μια δι­ καιοσύνη και μια τάξη, που να το περιλαμβάνει και να το αφορά· τόλμησε να μεγεθυνθεί για μια στιγμή τόσο, ώστε να πληρώσει το σύμπαν με το φωτοστέφανο του ανθρώπου που δοκιμάστηκε ά­ γρια, ώσπου έσπασε τα δεσμά του νόμου και στάθηκε επιτέλους περήφανα αντιμέτωπος με το οργανωμένο σύνολο απειλώντας την ασφάλειά του. Ο εγκληματίας του Βουτυρά βρίσκεται σε σύ­ γκρουση με την κοινωνία, σε αρμονία εντούτοις με τον εαυτό του και με τη φύση. Η αντίληψη αυ­ τή, για τα ελληνικά δεδομένα, τουλάχιστον, ηχεί περίεργα και μας φέρνει σε αμηχανία. Κι όμως, οι εγκληματίες του, εκτός ελάχιστων περιπτώσε­ ων, δεν έχουν πολλά κοινά με έναν Ρασκόλνικωφ, ας πούμε, που κατατρύχεται από τις τύ­ ψεις. Είναι σε μεγάλο βαθμό και με τον έναν ή τον άλλο τρόπο δικαιωμένοι. Φθάνουν στ’ αυτιά μας διάφοροι και συγκεχυμένοι απόηχοι: ο λόγος του J.-J. Rousseau,5 οι θέσεις του Max Stirner για τη μοναδικότητα και το συμφέρον του Εγώ, η πε­ ρίφημη πρόταση του Proudhon ότι η ιδιοκτησία είναι κλοπή,6 απόψεις διαφόρων αναρχικών του 19ου αιώνα. Ο Βουτυράς, όπως φαίνεται από το αφηγηματικό του έργο, συγγενεύει με τον δεύτε­ ρο ως προς την άποψη ότι αυτό που αποκαλούμε Αγαθό είναι στην πραγματικότητα το κακό. Κα­ κό δεν είναι η κλοπή.7 Αποτελεί μόνο την απο­ κατάσταση της αδικίας, που γεννά η ατομική ι­ διοκτησία· το ίδιο και ο φόνος του «πλουτοκρά­ τη», του ιδιοκτήτη των μέσων παραγωγής. Το έ­ γκλημα σε βάρος αδυνάτων, το έγκλημα για την απόλαυση του εγκλήματος και το αδιάφορο έ­ γκλημα - πρέπει να το πούμε προς αποφυγήν παρεξηγήσεων - απουσιάζουν ως θέματα από το έργο του Βουτυρά. Η έννοια της εγκληματικής φύσης επίσης δεν υφίσταται. Κακή τύχη ή αδυ­ σώπητη, ψυχική ή υλική αναγκαιότητα βρίσκο­

νται στη ρίζα. Αντίθετα, το έγκλημα με ταπεινά ελατήρια μένει αδικαίωτο, έστω κι αν είναι σύμ­ φωνο με τον κρατικό νόμο. Στο πρώτο κιόλας διήγημα, που δημοσιεύει ο Βουτυράς στα 1900, κάνει την εμφάνισή του ο δι­ καιωμένος εγκληματίας. Πρόκειται για «Το Κα­ κούργημα του Ιερέως»,8 όπου ο παπάς εξομολο­ γώντας έναν άντρα μαθαίνει ότι έχει μπροστά του το φονιά της αδελφής του. Η δικαιοσύνη αποκαθίσταται με το φόνο του φονιά από τον ιε­ ρέα. Η αντίθεση μεταξύ της ιδιότητας του αντι­ προσώπου του Θεού, από τη μια, και του ανθρώ­ πινου αισθήματος, από την άλλη, είναι γνωστή και αγαπητή ως θέμα από τον ρομαντισμό. Ό ­ μως δεν είναι αυτό το θέμα μας. Πρώιμο διήγημα επίσης, του 1901, «Η Επική­ ρυξη»,9 γοργό και σφιχτό, δραματοποιημένο σε μεγάλο βαθμό, γυμνό από κάθε περιττή λέξη, εί­ ναι το μοναδικό, όσο ξέρω, με θέμα τη ληστεία. Ο Ράλας «μια μέρα έτυχε να γίνει φονιάς», φυγο­ δίκησε και κατέληξε να γίνει ονομαστός ληστής επικηρυγμένος. Ένας βοσκός, μαζί με το νεαρό ανιψιό του, προδίδει τη φιλία και εμπιστοσύνη που του δείχνει ο ληστής και τον σκοτώνει για τα χρήματα. «Ή ταν ψηλός, νέος, ξανθός σχεδόν, ηλιοκαμμένος» κι όλα του τα εγκλήματα ήταν ή μοιραία ή αναγκαία. Όταν το διήγημα κλείνει, η συμπάθεια του αναγνώστη έχει μείνει στον ωραίο ληστή και μόνο περιφρόνηση έχει περισσέψει για το φίλο, που πατάει ύπουλα τη φιλία, και αηδία για το σύνεργό ανιψιό του, τον «κίτρινο νέο». Εί­ ναι αξιοθαύμαστο το αποτέλεσμα που πετυχαίνει ο συγγραφέας με μια μόνο πινελιά κίτρινου σ’ ένα πρόσωπο. Ο θετικός ήρωας είναι ξανθός, ο αρνη­ τικός είναι κίτρινος. Καμιά άλλη λεπτομέρεια δεν χρειάζεται. Ο πραγματικός άντρας είναι α­ ναμφίβολα ο ληστής, χωρίς εντούτοις και να εξιδανικεύεται. Ένα κουρασμένο, απογοητευμένο, «κυνηγημένο θηρίο» είναι. Οι φονιάδες του είναι τα θρασύδειλα ανδρείκελα της κοινωνίας - δυο οπλισμένοι εναντίον ενός κοιμισμένου, - που στο αδίστακτο κυνήγι του χρήματος έχουν όχι μόνο συμπαραστάτη αλλά και ηθικό αυτουργό της ανήθικότητάς τους το νόμο. Εκτός από εγκλήματα όπως τα παραπάνω, υ­ πάρχουν και άλλα. Το έγκλημα που είναι σαφώς ταξικό, ας πούμε. Ο φόνος και η κλοπή δεν είναι τότε ξεκαθάρισμα λογαριασμών, αλλά ιδεολογικοποιούνται. Μικροεγκληματίας είναι ο κλεφτοκοτάς του ο­ μώνυμου διηγήματος,10 το ανάστημά του όμως είναι μεγάλο. Το διήγημα έχει πολύ απλή υπόθε­ ση: μια ομάδα εργατών κατά το μεσημεριανό διάλειμμα της δουλειάς τους συλλαμβάνουν έναν νέο χωριάτη, που μόλις έχει κλέψει μερικές κό­ τες από τη γειτονική έπαυλη. Το απλό αυτό γεγο­ νός, μέσα από μια, και πάλι σε υψηλό βαθμό, δραματοποιημένη αφήγηση, αρκεί για να αναδυ-

αφιερωμα/53 θεί όχι μόνο η συνειδητοποιημένη αναρχική (σχη­ ματική αφηγηματικά) φυσιογνωμία του κλεφτο­ κοτά, αλλά συγχρόνως και η αντίθεση ατόμου οργανωμένου κοινωνικού συνόλου. Η εικόνα του κλέφτη είναι η ακόλουθη: «(...) ως τριάντα χρόνων, αδύνατος, ξερός με ζωηρό όμως πολύ βλέμμα και μελαψό πρόσω­ πο, αν και τα γενάκια του ήταν καστανά, που γύρω στόλιζαν το σαγόνι του. (...) Εβάδιζε σαν να μην είχε συμβεί τίποτα, με το κεφάλι υψωμέ­ νο, χωρίς να φαίνεται ότι προσέχει σ' αυτούς, πού τον κρατούσαν και ήταν τριγύρω του. Αν δεν πρόφταιναν να τον αρπάξουν δυο απ’ τα χέρια, κακά την είχαν, κάποιον θα ξεμπέρ­ δευε με το μαχαίρι, που έκανε να βγάλει!... Και μη ήταν αδύνατος; Ό λο νεύρα και δύναμη!»11 Θέλετε και την εικόνα του εργάτη που πρωτο­ στατεί στη σύλληψή του; «(...) ένας γέρος με μικρά μικρά μάτια και βλέμ­ μα που θύμιζε του ποντικού (...)».12

Αιτία της κλοπής είναι η ανυπόταχτη φύση του κλέφτη. Η λέξη δουλειά γι’ αυτόν έχει την αρχική της σημασία- δεν είναι έργο, και ούτε μπορεί να είναι, η καταμερισμένη εργασία σε ένα εργοστά­ σιο («τέρας» το ονομάζει ο Βουτυράς στην αρχή του διηγήματος)- σημαίνει δουλεία. Η αντίθεσή του είναι ουσιαστική και βαθιά. Αρνείται τον συ­ νειδησιακό εξευτελισμό, που συνεπάγεται γι’ αυ­ τόν μια θέση υπαλλήλου ή εργάτη. Η κλοπή δεν είναι εύκολη λύση, όπως νομίζουν οι πολλοί, αλ­ λά επιλογή προσωπική, προκειμένου να διατηρη­ θεί αλώβητη η περήφανη φύση. « -(...) Να δουλέψει. Πώς δουλεύουμε εμείς; (λέει ένας εργάτης). Νόμισε ότι τον άκουσε ο δεμένος.

- Γιατί, βρε, με τέτοια δύναμη που ’χεις, δεν πας να πιάσεις δουλειά, μόνο ζητάς να ζεις απ’ την κλεψιά; - Είναι πιο εύκολο πράμα! είπε ο Κώστας (άλ­ λος εργάτης). Ο δεμένος τους κοίταξε με ειρωνι­ κά μάτια και κούνησε το κεφάλι.

- Νομίζετε; είπε σιγά. (...) - Μα γιατί δεν δουλεύεις; Δεν είναι καλλί­ τερο να ... (...) - Γιατί; θέλεις να σ’ το πω;... (...) - Να γιατί! Γιατί δεν αγλύφει το χέρι που του δίνει ψωμί και δεν παρακαλεί να του δώ­ σουν, όπως το σκυλί, και ο Λύκος; Γιατί δε θέ­ λει αυτά και προτιμά να αρπάξει; ε; Δεν κατά­ λαβες; Να, λοιπόν! Σεις είστε τα σκυλιά, που αγλύφετε τα χέρια, κ’ εγώ ο Λύκος, που αρπάζω και δαγκώνω!».13

Τελικά, ένα αγρίμι παραμένει ανεξάρτητο και σεβαστό ακόμη και δεμένο, ενώ τα πεπεισμένα κατοικίδια αγνοούν πλήρως την έννοια της ελευ­ θερίας, υπερασπιζόμενα μια τάξη πραγμάτων που στην πραγματικότητα δεν τα αφορά. Το μή­ νυμα είναι σαφές (από τις σπάνιες περιπτώσεις,

που ο Βουτυράς αφήνει να διατυπωθεί έτσι κά­ ποιο μήνυμα). Στο διήγημα «Η Εκδίκηση που θα έρθει»14 έ­ χουμε την περίπτωση ενός σχεδόν ταξικού φό­ νου. Ο εργάτης ενός επιπλοποιείου σκοτώνει τον εργοδότη του πετώντας τον από το παράθυρο. Μια εξέγερση μοναχική, σπασμωδική- μια απελ­ πισμένη έκρηξη συσσωρευμέ'νου μίσους και μνησικακίας. Ο εργοδότης δεν είναι καμιά ακραία περίπτωση σκληρού αφεντικού. Δολοφονείται μόνο και μόνο γιατί είναι ένα τυπικό δείγμα. Ως τέτοιο προσφέρεται για να προβάλλει πάνω του ο ήρωας με τον ταραγμένο ψυχισμό τα απωθημένα των παιδικών του χρόνων. Ο Παυλής στο πρόσω­ πο του Μπάτσικα, του τωρινού του αφεντικού, εκδικείται κυρίως το πρώτο του αφεντικό, εκείνο που μαύρισε την παιδική του ηλικία, τον Μουράβα, αλλά και όλα τα κατοπινά αφεντικά του, για­ τί όλα «ρουφούνε όχι τον ιδρώτα αλλά το αίμα του τεχνίτη!»15. Ο Μπάτσικας, κατά τη συνειδη­ σιακή κρίση που προηγείται του φόνου, ταυτίζε­ ται στα μάτια του Π αυλή με τον Μουράβα. Έτσι,

54/αφιερωμα η εκδίκηση παίρνει συμβολική διάσταση. Η ενέρ­ γεια δεν οδηγεί βέβαια πουθενά - ούτε και του κλεφτοκοτά οδηγούσε. Καθίσταται όμως αναπό­ φευκτη και μοιραία. Ο αφηγητής την προετοιμά­ ζει ιδεολογικά και ψυχολογικά δίνοντας την τα­ ξική της διάσταση και κρατώντας την ουδετερό­ τητά του πέρα από αυτό. Την κρίσιμη στιγμή μά­ λιστα θα υιοθετήσει την απόσταση ενός ψυχρού θεατή. Ο Παυλής, καθώς είδαμε, τρέφει ένα μίσος για την εργοδοσία, που του έχει γίνει έμμονη ιδέα. Υ­ πό την επήρρεια των κηρυγμάτων ενός «Δασκά­ λου» καταλήγει να αισθανθεί «ότι αυτός δεν ήταν έτσι περαστικός, αλλ’ ήτανε σταλμένος απ’ τον μεγάλο Κριτή για να τιμωρήσει».16 Ο «Δάσκα­ λος» κηρύσσει την «επανάσταση των δυστυχι­ σμένων»· η «διδασκαλία» του ένα κράμα ιουδαϊ­ σμού - εμπνέεται από την Παλαιό Διαθήκη και διατηρεί την έννοια της εκδίκησης - και λαϊκού προμαρξιστικού κομμουνισμού χριστιανικών τά­ σεων. «Άλλους νόμους θα κάνουμε, άλλους, που θα υπαγορεύσουν οι δυστυχείς».17 Έντονος μεσ­ σιανισμός διαπνέει το κείμενο - όπως και τη νε­ ότητα του ίδιου του συγγραφέα, όπως και ολό­ κληρη την Ευρώπη των αρχών του αιώνα. Το σχόλιο του αφηγητή, πιο πολύ ενός σκηνο­ θέτη, διατυπώνεται στον επίλογο, αμέσως μετά από τη σκηνή της εκπαραθύρωσης, αρκετά συβιλλικά: «Μια αστραπή έδειξε τον Παυλή μόνο στο πα­ ράθυρο, βροντή έπειτα δυνατή ετάραξε το σπίτι, και σαν να συντριφτήκανε τίποτα ’κει επάνω, το νερό σαν από σπαρμένες κάνουλες άρχισε να τρέχει...».18

Πρόκειται για ένα απλώς δραματικό σκηνικό; Για μια θυελλώδη φύση που περιβάλλει την ψυχι­ κή θύελλα του ήρωα; Ή μήπως - εκτός από αυ­ τό, που αναμφίβολα συμβαίνει - δηλώνει και μια βαθύτερη συμφωνία, ότι η φύση συμπαραστέ­ κεται καλύπτοντας με το θόρυβό της το γεγονός και ξεπλένοντάς το με νερό εξ ουρανού; Ο φονιάς είναι τιμωρός και απόστολος κάποιας δύναμης. Η ιδεά του αυτή στην αφετηρία της εγκληματι­ κής ενέργειας σαν να τον απαλλάσσει· δεν είναι ένας κοινός εγκληματίας. Το ατομικό του δίκιο, που εντάσσεται σε ένα ευρύτερο δίκιο του εργά­ τη, τον κάνει να μην εκλαμβάνεται απλώς σαν έ­ νας μονομανής ή σχιζοφρενής. Τα ψυχολογικά δεδομένα υπονομεύουν, δίχως άλλο, την ταξική διάσταση, αλλά δεν την αναιρούν. Αντίθετα, το έγκλημα που διαπράττει ο Μίκουρας, ο απελπισμένος οικογενειάρχης, στο «Χω­ ρίς Δεσμά»19 είναι προϊόν της ανάγκης, μια απε­ γνωσμένη προσπάθεια -κυριολεκτικά για επιβίω­ ση, για διέξοδο από την έσχατη ανέχεια, την πεί­

να, την αβάσταχτη γκρίνια μέσα στην οικογέ­ νεια. «Κάλλιο ληστής παρά ζητιάνος», δηλώνει ο Μίκουρας. Οπόιε, ο θάνατος του πλούσιου η δι­ κή του ζωή. « - Υπάρχει και άλλο δίκαιο που δεν τους συμ­ φέρει! Σ’ αυτό θα στηριχτούμε! Αλλά και πάλι, έτσι ή αλλιώς, άσ’ το κι αυτό, όλα δεσίματα εί­ ναι, και ζητά την ευτυχία σου σαν το ελεύθερο ά­ γριο θηρίο!»20

λέει ο φίλος και συνεργός του. Καθαρόαιμοι α­ ναρχικοί του 19ου αιώνα απηχούνται εδώ. Κάθε δίκαιο είναι όψη του ίδιου αδιεξόδου. «Ο φόβος της φυλακής είναι η συνείδηση. (...) Εγώ αν δεν έγινα ίσαμε τώρα κακός... κακός!... όπως τους λέτε σεις, (...). Τούτον εδώ φοβήθηκα, τον εαυτό μου! Ούτε το Θεό σου! (...) Τι; για σκιάχτρο ακόμα θα τον έχω, που μας τον βάλανε όσοι θέλουνε να τρώνε αυτοί;»21

Ο Μίκουρας επιχειρεί απεγνωσμένα στην α­ νάγκη του να πνίξει τη φωνή της συνείδησής του. Οι φοβίες του όμως, που εκδηλώνονται με κά­ ποιες σύντομες αποκαλυπτικές παραισθήσεις, προοικονομούν την αποτυχία του. Μάταια προ­ σπαθεί να ελευθερώσει μέσα του το Εγώ και να το αναδείξει σε Μοναδικό και απόλυτο, να σπάσει τις αλυσίδες της τρέχουσας ηθικής και να επανορίσει τη ζωή ως παράβαση.22 Διαπράττει το έ­ γκλημά του, όμως. « — Γιατί κάνω έτσι, ε; (...) Να μας πιάσουν, δε μας πιάνουν! Όχι! ΓΓ αυτό; ε, ε!... Μα δε μου λες εσύ, τα ά­ γρια θηρία αισθάνονται τέτοιο, όταν σκοτώνουν για να φάνε; (...) (...) βροχή ακούστηκε να χτυπά, να πέφτει ρα­ γδαία και να δυναμώνει, να δυναμώνει, και η σιωπή να γεμίζει απ’ το θόρυβό της, σαν πατή­ ματα μυριάδων βρουκολάκων, μυριάδων στοι­ χειών που είχανε κυκλώσει το σπίτι!»23

Ο επίλογος, πάντα αποκαλυπτικός και πολυ­ σήμαντος στο Βουτυρά, με την τελευταία παρο­ μοίωση, αρκεί για να δημιουργήσει τον οίκτο γι’ αυτόν τον «μεταφυσικό άνθρωπο», που εγκλημά­ τησε και πια δεν έχει σωτηρία. Η βροχή, που ήρ­ θε να ξεπλύνει το έγκλημα του Παυλή, έρχεται ε­ δώ για να τυραννήσει. Ο τίτλος, που στην αρχή φαινόταν δηλωτικός, γίνεται τελικά πικρά ει­ ρωνικός. Ο Μίκουρας δεν καταφέρνει τελικά, για λό­ γους συνείδησης, να περάσει στην παρανομία. Άλλοι ήρωες όμως δεν μπορούν μακριά της. «Είχε αποφασίσει να ζήσει πια ζωή τίμιου αν­ θρώπου (...) και να πάψει αυτή τη ζωή του ε­ γκλήματος! (...) (Όμως) τον έσερνε η παλιά συ­

αφιερωμα/55 ντροφιά, το έγκλημα, ο Βίος των κινδύνων!... Α! η ζωή της αμαρτίας, έχει θέλγητρα μεγάλα, λάγνα, που τα σκεπάζουνε όμως καλά τα κου­ ρελιάρικα ρούχα της και δεν φαίνονται παρά σε κείνους, που τη γνωρίζουν, που σχετισθούνε μα­ ζί της!»24

Ο Πατάρης, άγνωστο γιατί (ίσως απλώς ένα τέχνασμα αφηγηματικής σύνεσης), προσπαθεί να ξεκόψει από τον υπόκοσμο. Ο Μπαούρας και η υπόλοιπη συντροφιά αντίθετα δεν έχουν πρόβλη­ μα: μ’ έναν πρωτότυπο, μακάβριο, grotesque τρόπο δίνουν διέξοδο στην απέχθειά τους και παίρνουν (έμμεσα) εκδίκηση από την εξουσία, και συγχρόνως βρίσκουν την ευκαιρία να καταγ­ γείλουν τη δικαιοσύνη, που ούτε ανεξάρτητη και τυφλή είναι ούτε υπεράνω χρημάτων, με αποτέλε­ σμα οι δίκες να είναι φαρσοκωμωδίες. Το ξεθαμ­ μένο κρανίο ενός εισαγγελέα, αυτού που είχε κα­ ταδικάσει τον Μπαούρα για φόνο, είναι το μέ­ σον. Το ζήτημα δεν είναι η, προφανώς δίκαιη, καταδίκη του Μπαούρα· είναι ότι θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί ή ελαφρυνθεί, αν είχε υψηλή πολιτική προστασία ή χρήμα για δωροδοκία. Ό ­ σο για τη δίκη: «(...) σκέφθηκα τότε, που τους άκουγα να μι­ λούνε, να μιλούνε - μωρέ, Δικαστήριο κάνου­ νε, ή συναγωνισμό ρητορείας κι εγώ είμαι το βραβείο;»25

Ο Βουτυράς διαλέγει με σύνεση μια δραματοποιημένη αφήγηση, στήνει κυριολεκτικά μια σκηνή, που αφενός δίνει ζωντάνια, αφετέρου επι­ τρέπει στον αφηγητή να τηρήσει «άψογον στά­ σιν» αποφεύγοντας ολισθηρούς σχολιασμούς. Ο

παιδικός, μαγικός τρόπος, που επινοεί στο τέ­ λος, για να οριστικοποιήσει την ψυχική απομά­ κρυνση του Πατάρη από την παλιά του συντρο­ φιά (ο ήρωας σπάζει ένα κλαδί σε κομμάτια και τα σκορπίζει μακριά το ένα από το άλλο), δη­ μιουργεί ένα πολύ δραστικό contrast, καθώς αιφ­ νιδιαστικά προσεγγίζονται μακρινά σε πρώτη σκέψη στοιχεία: ο κόσμος των ενηλίκων με των παιδιών, το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον, η σκληρότητα του υποκόσμου με το αφελές παι­ δικό καυγαδάκιτων παιχνιδιών... Ο αναγνώστης μπορεί να προχωρήσει μόνος του σε περαιτέρω συνδέσεις. Απ’ όσα είδαμε μέχρι εδώ, μέσα από τα ελάχι­ στα, αλλά αντιπροσωπευτικά, ελπίζω, δείγματα, που μου επέτρεπε ο χώρος να επιλέξω, μπορούμε ίσως να αντλήσουμε μερικά γενικότερα συμπε­ ράσματα. Το αν ο Βουτυράς ο ίδιος ήταν ή όχι α­ ναρχικός είναι στην προκειμένη περίπτωση αδιά­ φορο. Μπορεί σε μια από τις γνωστότερες συνε­ ντεύξεις του να είχε δηλώσει ρητά κάτι τέτοιο,26 δεν είναι όμως καθόλου βέβαιο ότι ακριβολογούσε εννοώντας μια συγκεκριμένη (οπωσδήποτε μη βίαιη) αναρχική θεωρία και ότι δεν χρησιμο­ ποιούσε τη λέξη στην ετυμολογική της σημασία. Οι όποιες ορθοδοξίες τον απωθούσαν. Είναι θεμι­ τό να οδηγηθεί κανείς από τη βιογραφία στο έργο αλλά απαράδεκτη μια αντίστροφη πορεία. Θα περιοριστούμε, λοιπόν, στη ζωή των κειμένων α­ φήνοντας ήσυχη τη ζωή του Βουτυρά. Διαπιστώνουμε ότι στο έργο του Βουτυρά, α­ ντίθετα προς το σύνολο των λογοτεχνικών έργων από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, συμπερι­ λαμβανομένων και των πιο αιματοβαμμένων αρ­ χαίων και σαιξπηρικών τραγωδιών, η υπόθεση .

PSS

56/αφιερωμα τερματίζεται τη στιγμή του εγκλήματος, τη στιγ­ μή δηλαδή της ύψωσης του ατόμου σε μικρό θεό. Η περίπτωση του Μίκουρα είναι από τις ελάχι­ στες, όπου γίνεται νύξη για κάποια επακόλουθα. Στην περίπτωση τόυ κλεφτοκοτά, η σύλληψη δεν έφερε και την ταπείνωση - τουλάχιστον, όχι μέ­ χρι το κλείσιμο του διηγήματος· ενώ στην περί­ πτωση του ληστή, το δικό του αρχικό έγκλημα διορθώνεται με ένα δεύτερο (ανόσιο) έγκλημα σε βάρος του, σκηνή με την οποία ολοκληρώνεται το διήγημα. Η στιγμή της πτώσης του ατόμου, που ακολουθεί οπωσδήποτε με τον έναν ή τον άλ­ λον τρόπο, μένει έξω από το έργο· είναι η στιγμή της επανόδου ή της βίαιης επαναφοράς του στα κοινά μέτρα· παύει η ηρωική ιδιότητα. Το δύσκο­ λο είναι να υψωθεί κανείς, το να πέσει είναι το μόνο εύκολο και ό,τι πιο φυσικό. Ο ρόλος του καλλιτέχνη, για τον Βουτυρά, τελειώνει εκεί. Εκφραστικά, ο συγγραφέας είναι πολύ προσε­ κτικός, ώστε οι διάλογοι να δημιουργούν την αί­ σθηση της φωνογραφικής καταγραφής, να μη χάνουν σε ζωντάνια και απρόσκοπτη ροή, ενώ συγχρόνως παραμένουν κόσμιοι. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι δημοσιεύει σε περιοδικά, όπως τα «Παναθήναια». Ο Βουτυράς υπήρξε στον καιρό του ένας συγ­ γραφέας πολύ γνωστός και ευρείας αποδοχής. Είναι ο πρώτος που έχει αποκλειστικό βιοπορι­ στικό επάγγελμα την πεζογραφία - ούτε δημο­ σιογραφία, ούτε μεταφράσεις· γεγονός, πόυ ση­ μαίνει πολλά, αλλά δεν είναι της παρούσης. Μέ­ σα όμως από το πρίσμα αυτό, τι μπορεί να ση­ μαίνει, σε σχέση με το αναγνωστικό κοινό, η δι­ κή του προτίμηση - μεταξύ πολλών άλλων, βε­ βαίως - για μια τέτοια μορφή και ένα τέτοιο μοτίβο; Ίσως, η ενδιαφέρουσα κοινωνικό-φιλοσοφική πλευρά, που βλέπει η ψύχραιμη και τολ­ μηρή ματιά του Μαρξ, να μας βοηθήσει. Ο ε­ γκληματίας επιτελεί κοινωνικές λειτουργίες ι­ διαίτερα σημαντικές και απαραίτητες. Μια απ’ αυτές είναι ότι: «παράγει μια εντύπωση, εν μέρει ηθική, εν μέρει τραγική, αναλόγως, κι έτσι προσφέρει μια "υ­ πηρεσία” στη διακίνηση των ηθικών και αισθη­ τικών συγκινήσεων του κοινού. (...) παράγει και τέχνη, ωραία λογοτεχνία (...) Ο εγκληματίας σπάζει τη μονοτονία και την καθημερινή ασφά­ λεια της αστικής ζωής. Έτσι την προστατεύει α­ πό την τελμάτωση και προκαλεί την ανήσυχη έ­ νταση και την κινητικότητα, χωρίς τις οποίες θα Σημειώσεις

αμβλυνόταν ακόμη και η ορμή του ανταγω­ νισμού.»27

Καταλαβαίνουμε ότι ο Βουτυράς, με το θέμα αυτό, πιάνει κυριολεκτικά το βαθύτερο σφυγμό του κοινού του. Είναι ο ίδιος σφυγμός, που πιά­ νουν ανέκαθεν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Με τα διηγήματά του, όμως, δεν αποκοιμίζει ούτε α­ πλώς διασκεδάζει. Αφυπνίζει, χάρη στα σημεία που αφήνει μετέωρα, στις χαραμάδες που μένουν ανοιχτές στην αμφισβήτηση, ενώ προσφέρονται οι απαραίτητες δικλείδες ασφαλείας και εκτόνω­ σης. Παρουσιάζει ήρωες, σαν τους παραπάνω, πολιτογραφημένους από τον ρομαντισμό στη λο­ γοτεχνία, με θάρρος, χωρίς συναισθηματισμούς, με κατανόηση, χωρίς προκατάληψη και χωρίς εξιδανίκευση. Παρόλο που κάνει γρήγορα σκιτσαρίσματα, παρόλο που δίνει την ψυχολογία τους με μέσα εξωτερικά (π.χ. με περιγραφές του καιρού) ή με την καταγραφή σύντομων θραυσμά­ των σκέψεων και ακόμη συντομότερων flash-back - με οξύτατη όμως αίσθηση του καί­ ριου - πετυχαίνει να μην τους ακρωτηριάζει. Η μεγάλη του επιτυχία ίσως οφείλεται στην ολο­ κληρωτική απόρριψη των διδακτικών προθέσε­ ων. Ο Βουτυράς δεν διακρίνεται από την έπαρση ότι διαπαιδαγωγεί το λαό. Ταυτόχρονα, διατηρεί το υψηλό επίπεδο της γραφής του. Και αυτό είναι κάτι που πριν από το 1930 μπόρεσαν τουλάχιστον να το νιώσουν, όπως δείχνει ο ευρύς προβληματισμός του πνευματι­ κού κόσμου γύρω από το ζήτημα της προχειρότη­ τας, αλλά και αναντίρρητης θελκτικότητας του λόγου του Βουτυρά. Μετά όμως το 1930 δεν μπό­ ρεσαν ούτε αυτό. Η υπερπαραγωγή του φθείρει κάποτε τα θέματα και τα τεχνάσματά του. Αλλά είναι τα δικά του πρωτότυπα θέματα και εκφρα­ στικά και αφηγηματικά τεχνάσματα- δεν είναι του συρμού ούτε της μαζικής κουλτούρας. Όταν ακολουθεί την πεπατημένη, πρόκειται για την ο­ δό που μόνος του έχει ανοίξει. Δεν γράφει υπολο­ γιστικά και εκ του ασφαλούς (τα θέματά του συ­ χνά προλαβαίνουν την εποχή του)· γράφει με καημό και αίμα, κι αυτό φαίνεται. Τόσο φυσικά, που σχεδόν περνά απαρατήρητο, συμπορεύεται κρατώντας τον προσωπικό του ρυθμό με τη σύγ­ χρονη λογοτεχνία. Δεν είναι κλασικός ούτε και άψογος, είναι όμως ένας μεγάλος μοντέρνος των ελληνικών γραμμάτων και στην περίπτωση αυτή το επίθετο «άψογος» δεν έχει καν νόημα.

τρώνει σε δυνατή ή αδύναμη ψυχή, γίνεται αρριβισμόςή πι­ κρία. Αλλά και στις δυο περιπτώσεις θέλει κανείς να γίνει .1. «Θέλετε να προλάβετε τα εγκλήματα; Κάνετε τους υπη­ κάτι διαφορετικό απ’ αυτό που είναι.» Albert Camus, Ο εκόους ευτυχείς,» Dideroi, Observations sar le Makar, or πμναστατημένος άνθρωπος, μετ. Τζούλια Τσακίρη, ΜπουLXIX. κουμάνης, Αθήνα, 1971, σ.. 32 κ.ε. (αναφορά στον Max 2. «Η μνησικακία ορίζεται πολύ ορθά από το Scheler σαν μια Scheler, Ο άνθρωπος που μνησικακεί). αυτοτοξίνωση, σαν τη βλαβερή έκκριση μέσα σε κλειστό 3. Ο Κήρυκας του Κακού από τη συλλογή: Το Σπίτι των Ερπε­ δοχείο μιας πολύχρονης αδυναμίας. (...) Ανάλογα αν φυτών, εκδ. Καραβία, Αθήναι, [1939], σ. 45.

αφιερωμα/57 4. Δημοσθένη Ν. Βουτυρά, Τα σύμβολα στα όνειρα. Όνειραψυχή, Δημητράκος, Αθήναι, 1933, σ. 17-18.

5. «(Η κοινωνία και οι νόμοι) έδωσαν νέα δεσμό στον αδύνα­ το και νέες εξουσίες στον πλούσιο, κατέστρεψαν ανεπι­ στρεπτί την φυσική ελευθερία, οριστικοποίησαν για πάντα το νόμο της ιδιοκτησίας και της ανισότητας, μ’ έναν επιτή­ δειό σφετερισμό έφτιαξαν ένα αμετάκλητο δίκαιο, και προς όφελος μερικών φιλόδοξων υπέταξαν εσαεί όλο το ανθρώπινο γένος στην εργασία, στην δουλεία και στην α­ θλιότητα». Discours sur l’origine et les fondemens de Pinegaiite (1754) στον τόμο: Oeuvres Completes, v. Ill, Gallimard (Pleiade), Paris, [1985], p. 178. (Η μετάφραση δι­ κή μου).

6. Πιέρ-Ζοζέφ Προυντόν, Η φιλοσοφία της αθλιότητας, Αναγνωστίδης, Αθήνα, χ.χ., σ. 432.

7. Για τις αντιλήψεις του Stirner (1806-1856) βλ. Wanda Bannour, Max Stirner, στον τόμο: Η φιλοσοφία, τμ. Ρ , επ.

Francois Chatelet, μετ. Κωστής Παπαγιώργης, «Γνώση», Αθήνα, 1985, σσ. 151-161, και Albert Camus, ό.π., σσ.

86-90.

8. Το Περιοδικόν μας, τχ 20, τμ.2, 1900, σ. 253 και ανατύπω­ ση στο π. Νέα Εστία, τχ 755, τμ 64, (Χριστούγεννα) 1958, σσ. 13-14.

9. Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά, απ’ όσο ξέρω, στη συλλο­ γή: Μακρυά απ’ τον Κόσμο κι άλλα διηγήματα, Σιδέρης, Αθήναι, 1921, σσ. 158-161.

10. π.Παναθήναια, τχ 170, έτος Η’, Οκτ. 1907, σσ. 48-51 και στη συλλογή: Διωγμένη Αγάπη και άλλα διηγήματα. Βασι­ λείου, Αθήναι, 1923. σσ. 114-121.

11. Διωγμένη Αγάπη, σ. 119.

12. Ο.π., σ. 114.

13. Ο.π., σσ. 119-121.

14. Μακρυά απ’ τον Κόσμο, βλ. σημ. 7, σσ.100-113. Στο κάτω μέρος της σελ. 100 παρέχεται η ανεξακρίβωτη ένδειξη: «Χαραυγή», 15 Ιουλίου 1911.

15 Ο.π., σ. 102.

16. Ο.π., σ. 105.

17. Ο.π., σ. 106.

18. Ο.π., σ. 113.

19. Στις συλλογές: Όνειρο που δεν τελειώνει και άλλα διηγή­ ματα, Ελευθερουδάκης, Αθήναι, 1923, σσ. 123-135 και Φως στο Σκοτάδι και άλλα διηγήματα, έκδοση Ακαδημαϊκού Βιβλιοπωλείου, Αθήναι, 1923, σσ. 161-172.

20. Όνειρο που δεν τελειώνει, βλ.π., σ. 123.

21. Ο.π., σ. 125-126.

22. Διαβάζω αυθαίρετα το διήγημα αυτό ως μια αναίρεση των αντιλήψεων του Stirner. Δεν είμαι σε θέση να εκφέρω γνώ­ μη, αν υπήρξε όντως μια οποιαδήποτε γνωριμία του Βουτυ­ ρά μ’ αυτές, έστω από δεύτερο ή τρίτο χέρι. Θεωρώ μόνο ότι ένας τέτοιος ιδεολογικός φωτισμός του κειμένου είναι, εκτός από αυθαίρετος, ενδιαφέρων και όχι παραμορφωτι­ κός. Πιθανότερο εντούτοις φαίνεται να ξεκινά ο συγγραφέ­ ας με αφετηρία μια κεντρική ιδέα πάνω στο έγκλημα και τις τύψεις, μια ιδέα από το «Έγκλημα και τιμωρία» π.χ., και η αφήγηση να οδηγείται συμπτωματικά στο αποτέλε23. Ο.π., σ. 135.

24. Από την Παλιά Ζωή, π. Παναθήναια, τμ. ΙΔ', έτος Ζ \ Ιούν. 1907, σσ. 135-138. Και στη συλλογή (όπου και παρα­ πέμπω): Διωγμένη Αγάπη και άλλα διηγήματα, Βασιλείου, Αθήνα, 1929, σ. 122.

25. Ο.π., σ. 129.

26. Με το Δημοσθένη Βουτυρά, συνέντευξη στον Γιώργο Κοτζιούλα, εφ. Δημοκρατία αγροτική-εργατική, φ. 3, Ιουλ.

1932.

27. Karl Marx, Εγκώμιο του εγκλήματος [Παρέκβαση (Περί παραγωγικής εργασίας)], μετ. Τζένη Μαστοράκη, φυλλά­ διο 4ο, εκδ. Αγρα, 1982, σσ. 2-3. (Κείμενο ενσωματωμένο στο: Κεφάλαιο, Θεωρίες της υπεραξίας, τόμος IV.).

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ Το Ε.Α.Ι.Α. και το περιοδικό ΔΙΑΒΑΖΩ με την ευκαιρία της έκδοσης ειδικού αφιερώματος στον Δημοσθένη Βουτυ­ ρά σας καλούν στη «Βραδιά Βουτυρά» την Πέμπτη 12 Νοεμ­ βρίου 1992 και ώρα 7 μ.μ. στην αίθουσα εκδηλώσεων του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, στην οδό Αγίου Ανδρέου 5, πίσω από τη Μητρόπολη Αθηνών. Το περιεχόμενο των ομιλιών και της συζήτησης στο στρογγυλό τραπέζι θα αφορά στο έργο του Δ. Βουτυρά και στα προβλήματα της διάσωσης και δημοσίευσής του. ΔΙΑΒΑΖΩ-Ε.Α.Ι.Α.

58/αφιερωμα

Βέρα Βασαρδάνη

Εργογραφία Δημοσθένη Ν. Βουτυρά κατά χρονολογική τάξη Δημητράκος, Αθήναι.

1932, Η όρνιθα ξύνοντας το μάτι της..., Δημητράκος, Αθήνα. (Η εκτύπωση ολοκληρώθηκε το Δεκ. 1931.)

1932, Μέρες τρόμου, τυπ. «Τα χρονικά», Αθήνα (πιθα­ νόν εκδ. Δημητράκου) 1932, Ύστερα από εκατομμύρια χρόνια και άλλα διη­ λείου, Αθήναι. γήματα, Δημητράκος, Αθήνα.

1921, Οί αλανιάρηδες, «Γράμματα» (Στέφανος Πάρ­ 1933, Τα σύμβολα στα όνειρα. Όνειρα ψυχή, Δημητρά­ γας), Αλεξάνδρεια. κος, Αθήναι.

1921, Ο Λαγκάς και άλλα διηγήματα, 2η έκδοση, 1934, Κάλπικοι πολιτισμοί, εκδ. εφ. «Ανεξάρτητος», «Γράμματα» (Στέφανος Πάργας), Αλεξάνδρεια. Αθήνα.

1921, 32 διηγήματα, Γανιάρης, Αθήναι.

1935, Το τραγούδι του κρεμασμένου και άλλα διηγήμα­ 1921, Ζωή αρρωστεμένη κι άλλα διηγήματα, «Ελευθετα, εκδ. εφ. «Ανεξάρτητος», Αθήνα. ρουδάκης», Αθήναι.

1938, Νύχτες μαγείας, εκδ. Καραβία, Αθήναι.

1921, Μακρυά απ’ τον κόσμο κι άλλα διηγήματα, Σιδέ1939, Το σπίτι των ερπετών, εκδ. Καραβία, Αθήνα. ρης, Αθήναι.

1943, Ο έρωτας στους τάφους (διηγήματα), εκδ. «Πη1922, Το γκρέμισμα των Θεών κι άλλα διηγήματα, Αθη­ γάσου», Αθήνα. ναϊκόν Βιβλιοπωλείον X. Γανιάρη & Σια, Αθήναι.

1945, Τρικυμίες (μυθιστόρημα), εκδ. «Οι φίλοι του βι­ 1922, (στην πραγματικότητα 1923) Ο θρήνος των βοβλίου», Αθήνα. διών και άλλα διηγήματα, «Γράμματα» (Στέφανος 1950, Αργό ξημέρωμα, εκδ. του συγγραφέα, τυπ. ΚαΠάργας), Αλεξάνδρεια. τσιώρη, Αθήνα.

1923, Φως στο σκοτάδι και άλλα διηγήματα, έκδοση 1958, Άπαντα. Επιλογή πρώτη, εισ. Βάσου Βαρίκα, Δί­ Ακαδημαϊκού Βιβλιοπωλείου, Αθήναι. φρος, Αθήνα.

1923, Διωγμένη αγάπη και άλλα διηγήματα, Βασιλείου, 1960, Άπαντα. Επιλογή δεύτερη, εισ. Νίκου ΚατηφόΑθήναι. ρη, Δίφρος, Αθήνα.

1923, Όνειρο που δεν τελειώνει και άλλα διηγήματα, Ε1965, Διηγήματα, επιλογή, εισ.-επιλογή Τάκη Αδάμου, λευθερουδάκης, Αθήναι. Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις, 1923, Ο νέος Μωϋσής κι άλλα διηγήματα, «Αθηνά» [Βουκουρέστι]. (Α.Ι. Ράλλη), Αθήναι.

1923, Παπάς ειδωλολάτρης και άλλα διηγήματα, 2η Περιοδικά εκδ., Σιδέρης, Αθήναι. Ο Δ. Βουτυράς συνεργάζεται με πάρα πολλά περιοδικά 1924, Η αριστοκρατική γειτονιά και άλλα διηγήματα, μεταξύ άλλων με τα: Εβδομάς, Εθνικόν Ημερολόγιον, Βασιλείου, Αθήνα. Νέα Γράμματα, Νέα Εστία, Νέα Τέχνη, Νεοελληνικά 1925, Η σιδερένια πόρτα (μυθιστόρημα), εκδοτικόν βιΓράμματα, Νεοελληνική Λογοτεχνία, Το Έργον, Έ ­ βλιοπωλείον «Η Λογοτεχνία», Αθήναι. θνος, Παναθήναια, Το Περιοδικόν μας κ.ά.

1926, Τροφή στο θάνατο, εκδ. οίκος Τσουκαλά, Αθήνα. Επιλογή κριτικογραφίας 1926 ή 1927 Είκοσι διηγήματα Δημητράκος.

1. Γρηγόριος Ξενόπουλος, «Ο Λαγκάς» υπό Δημο­ 1927, Στη χώρα των σοφών και των αγρίων, «Αθηνά» σθένη Ν. Βουτυρά, (στη στήλη Το Δεκαπενθήμε­ (Α.Ι. Ράλλης & Σια), Αθήναι. ρον, Φιλολογική Ζωή), π. Παναθήναια, Θ', Μαρ.

1927, Μέσα στην Κόλαση (σάτυρα), Δημητράκος, 1903, σσ. 507-8. Αθήνα.

2. Κωστής Παλαμάς, Διηγηματική λογοτεχνία, π.

1928, Μες στους ανθρωποφάγους κι άλλα διηγήματα, Κριτική, τ. Α', 1903, σσ. 361-6. Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» (Ι.Δ. Κολλάρος & 3. Πέτρος Αλήτης, Δημοσθένης Βουτυράς, π. Γράμ­ Σια), Αθήνα.

1929, Από τη Γη στον Άρη (σάτυρα), Δημητράκος, ματα (Αλεξάνδρεια), τ. 4, 1917, σσ. 388-407. Αθήνα.

4. Γρηγόρης Ξενόπουλος, Ο Βουτυράς και το διήγη­ 1929, Ανάσταση νεκρών και άλλα διηγήματα, Δημη­ μα, π. Ο Νουμάς, τχ. 699, 700, 701, 702, Αυγ.-Σεπ. τράκος, Αθήνα.

1920. Υπάρχει και στα: Άπαντα, εκδ. Μπίρης, Α­ θήνα, 1971, σσ. 156-179.

1930, Στους άγνωστους Θεούς, Δημητράκος, Αθήνα.

1931, Η επανάσταση των ζώων και άλλα διηγήματα, 5. Λέων Κουκούλας, Εξ αφορμής της «Ζωής Αρρω-

1903, Ο Λαγκάς, εκδ. του συγγραφέα, τυπ. «Σφαίρα»,

Πειραιάς.

1915, Ο Λαγκάς κι άλλα διηγήματα. «Γράμματα» (Στέ­ φανος Πάργας), Αλεξάνδρεια.

1920, Παπάς ειδωλολάτρης και άλλα διηγήματα, Βασι­

αφιερωμα/59 στεμένης», π. Μούσα, τχ. 8,9, 1921, σσ. 128-131 & 144-146.

6. Αντώνης Γιαλούρης, Ο διηγηματογράφος Δημο­ σθένης Βουτυράς (Κριτικό σημείωμα), π. Ο Λόγος (Κων/πολη), τχ. 4, 1922, σσ. 247-264.

7. Κώστας Παρορίτης, Το πρόβλημα Βουτυρά, π. Ο Νουμάς, τχ. 2 (781), 1924, σσ . 117-129. Βλ. και το σχόλιο του περιοδικού στη σ. 140. Από το άρθρο αυτό ξεκινά μια μεγάλη συζήτηση. Ενδεικτικά: - Νεοελληνικόν διήγημα: ο Βουτυράς, εφ. Ελεύθερος Λόγος, φ. 15 Ιουν. 1924.

- Πέτρος Χάρης, Το νεοελληνικόν διήγημα: το πρό­ βλημα Βουτυρά (εξ αφορμής μιας επιθέσεως), εφ. Ελεύθερος Λόγος, φ. 16 Ιουν. 1924, - Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Το νεοελληνικόν διήγημα: ο Βουτυράς, η αισθητική και ο κ. Παρορίτης, εφ. Ε­ λεύθερος Λόγος, φ. 20 Ιουν. 1924.

- Γρηγόρης Ξενόπουλος, Έλληνες συγγραφείς: χαρα­ κτηρισμός του Σπύρου Μελά, εφ. Ελεύθερος Λό­ γος, φ. 22 Ιουν. 1924.

- Γρηγόρης Ξενόπουλος, Λογοτεχνικά ζητήματα: Παρορίτης κατά Βουτυρά (Εντυπώσεις και κρίσεις του κ. Γρ. Ξενόπουλου), εφ. Ελεύθερος Λόγος, φ.

29 Ιουν. 1924.

- Φιλολογική και Καλλιτεχνική Ζωή. Φαινόμενα και Πράγματα, π. Ο Νουμάς, τχ. 3 (782), 1924.

- Επιστολή του Λ.Μ. Στρατηγόπουλου, εφ. Ελεύθε­ ρος Λόγος, φ. 27 Απρ. 1925.

- Άλκης Θρύλος, Κώστας Παρορίτης (1878-1931), π. Νέα Εστία, τχ. 369, τ. 32, 1942.

8. Αναστάσιος-Μιλάνος Στρατηγόπουλος, Ο Δημο­ σθένης Βουτυράς και το έργο του (1923), εκδ. Παπαμανώλης, Αθήναι, 1924.

9. Άγγελος Τερζάκης, Δημοσθένης Βουτυράς, π. Νέα Εστία, τχ. 190, τ. 16, 1934, σσ. 1015-1022.

10. Στρατής Τσίρκας, Ο διηγηματογράφος Δημοσθέ­ νης Ν. Βουτυράς, π. Αλεξανδρινή Λογοτεχνία (Α­ λεξάνδρεια), 1948, σσ. 28-48.

11. Χρηστός Λεβάντας, Δύο μορφές: Δημοσθ. Ν. Βουτυράς-Νίκος I. Χαντζάρας, μελέτη, βιβλιογρα­ φία, εκδ. «Πειραϊκά Χρονικά», Πειραιάς, 1952.

12. Αφιέρωμα στο Βουτυρά, π. Επιθεώρηση Τέχνης, τχ. 40, τ. Ζ’, 1958, σσ. 206-237. Περιλαμβάνει απο­ σπασματική ανατύπωση από το άρθρο του Γρ. Ξε­ νόπουλου του 1920, Μικρή κριτική ανθολογία, τα άρθρα του Χρ. Λεβάντα, Ο άνθρωπος, και του Στρατή Τσίρκα, Το Ημερολόγιο της Κατοχής από το Δημοσθένη Βουτυρά, και κείμενα του Βουτυρά.

13. Αφιέρωμα στον Δημοσθένη Ν. Βουτυρά, π. Νέα Ε­ στία, τχ. 755, τ. 64, Χριστούγεννα 1958, σσ. 1-68. Περιλαμβάνει άρθρα των Ηλία Βενέζη, Ανδρέα Καραντώνη, Δ. Σιατόπουλου, Πέτρου Χάρη· επίσης, κείμενα του Βουτυρά και την Αυτοβιογραφία του (1951).

14. Βάσος Βαρίκας, Δημοσθένης Βουτυράς, εισαγωγή στον τόμο: Δημοσθένη Βουτυρά, Άπαντα (Επιλογή πρώτη), εκδ. Δίφρος, Αθήνα, 1958, σσ. 7-33.

15. Νίκος Κατηφόρης, Ο πρωτοπόρος Βουτυράς, π. Το Περιοδικό Μας (Πειραιάς), τχ. 10, Απρ. 1959, σσ.

235-237. Τον επόμενο χρόνο προτάθηκε ως εισαγω­ γή στον τόμο: Δημοσθένη Βουτυρά, Άπαντα (Επι­ λογή δεύτερη), εκδ. Δίφρος, 1960, σσ. α'-ια'.

16. Τάκης Αδάμος, Η ζωή και το έργο του Δημοσθένη Βουτυρά, εισαγωγή στον τόμο: Δημοσθένη Βουτυ­

ρά, Διηγήματα, επιλογή, Πολιτικές και Λογοτεχνι­ κές Εκδόσεις, [Βουκουρέστι], 1965, σσ. 5-31. Περιέχεται και στον τόμο: Τάκη Αδάμου, Η λογοτε­ χνική κληρονομιά μας (Από μια άλλη σκοπιά), βι­ βλίο Α'-Πεζογράφοι, εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα, 1979, σσ. 107-130.

17. Στέλιος Γεράνης, Ο Βουτυράς χτες και σήμερα, εικοσιπέντε χρόνια από το θάνατό του· και Μ. Μ. Παπαϊωάννου, Δημοσθένης Βουτυράς (Η κηδεία του - Τα πρώτα τριάντα χρόνια του), π. Σύγχρονοι Καιροί (εκδ. Φιλιππότη), τχ. 4, Μαρ.-Απρ. 1983, σσ. 152-156.

18. Μάρη Κρεμέζη, Δημοσθένης Ν. Βουτυράς, αυτοβιογραφικά στοιχεία στο έργο του, π. Ο Πολίτης, τχ. 60, Μάι. 1983, σσ. 59-63.

19. Βίκυ Καλατζοπούλου-Κύρου, Η αλληλογραφία Δη­ μοσθένη Βουτυρά-Στρατή Τσίρκα, π. Ο Πολίτης, τχ. 64-65, Νοεμ.-Δεκ. 1983, σσ. 102-112.

20. Στυλιανός Αλεξίου, Δημοσθένης Βουτυράς, στον τόμο: Αφιέρωμα στον Ι.Μ. Παναγιωτόπουλο, επιμ. Ε. Κριαρά, εκδ. Μαλλιάρης-Παιδεία, Θεσ/νίκη, 1990, σσ. 25-33.

21. Vera Vassiardani, L’oeuvre de Dimosthenis Voutyras, Bulletin de Liaison de Centre d’Etudes Balkaniques (INALCO), no 9, Dec. 1990, Paris, p.

79-85.

22. Βέρα Βασαρδάνη, Δ. Βουτυράς: πρωτοπόρος και άγνωστος, π. Διαβάζω, τχ. 297, 1992, σσ. 51-55.

23. Γιάννης Βλάχος, Για την εκδίκηση: σχόλιο επάνω στο διήγημα του Βουτυρά «Το Κακούργημα του Ιερέως», π. Διαβάζω, τχ. 289, 1992, σ. 39.

24. Μ.Μ. Παπαϊωάννου, Δ. Βουτυράς, ο διηγηματο­ γράφος του 20ού αιώνα. Αυγή 23.10.55.

^Εκδόσεις Κέδρος

Ο Κρις Καλλίτσης και η Κάτια Γερο­ δήμου, δυο μάλλον άσημοι χορευτές του μπαλέτου, βρίσκονται ξαφνικά

------------ ----------- J μπλεγμένοι στα δίχτυα μιας πλεκτάΑλλα βιβλία του Αλέξη Πανσέληνου • Η μεγάλη πομπή Μυθιστόρημα. 5η έκδοση • Ιστορίες με σκύλους Διηγήματα. 4η έκδοση

νης που σκοπεύει ν’ αναδείξει την Κάτια από το χορ-ντε-μπαλέ σαν σο· λίστα. Η πλεκτάνη αποτυχαίνοντας ξετυλίγει ένα κουβάρι από αλυσσιδωτές αντιδράσεις, που φτάνει ίσαμε ™ Δεκεμβριανά κι από κει, πίσω πά­ λι στη δεκαετία τον 50, στην εποχή της Χούντας και στη σύγχρονη Ελλάδα.

60/συνεντευξη

Βιντοσάβ Στεβάνοβιτς Ο τ α ν το 1986 εκδόθηκε το μυθι­ στόρημα «Διαθήκη» λίγοι ήτανε ε ­ κείνοι, στη Γιουγκοσλαβία, που μπορούσαν να φανταστούν ότι μπροστά τους έχου ν ένα έρ γο που θα σημαδέψει την εποχή. Και θα είναι μία πρόβλεψη αυτών των θλι­ βερώ ν γεγονότω ν που σήμερα συμβαίνουν σ ’ αυτή τη χώρα που ουσιαστικά δεν υπάρχει πια. Ο Βιντοσάβ Στεβάνοβιτς, σ υγγρα φ έα ς αυτού του βιβλίου που έκανε 11 διαδοχικές εκδόσεις, και το οποίο αποσύρθηκε από τα βιβλιοπωλεία από τις σερβικές αρχές, βρί­ σκεται ανάμεσά μας, στην Αθήνα. Διαφωνώντας με την πολιτική του κόμματος στην εξουσία και πολεμώντας ενάντια στον πόλεμο με το γραπτό και προφορικό του λόγο, ένας από τους κορυφαίους Σέρβους συγγρα φ είς αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα του, μαζί με την οικογένειά του, αναζητώντας χώ ρο για να συνεχίσει το έρ γο του. Πίσω του «Νίστσι», «Κωνσταντίνος Γόρτσα», «Κύκλος της αγάπης», «Ρεφούζ Μρτβάκ», «Αετός από τα προάστια»... Πίσω του, το Βελιγράδι και ο πόλεμος. Μπρο­ στά του, τα «Χιόνια στην Αθήνα». Μπροστά του η Αθήνα; Μόλις πριν μερικές μέρες ο Στεβάνοβιτς ειδοποιήθηκε ότι το μυθιστόρημά του «Διαθήκη» προτάθηκε για το βιβλίο της δεκαετίας στο Βελιγράδι και ότι με ραγδαία ταχύτητα ετοιμάζεται η διασκευή του για το θέατρο.

[Η συνέντευξη δόθηκε για το περιοδικό «Διαβάζω», το Μάιο 1992, στην κ. Γ κ ά γκα Ρόσιτς] Κύριε Στεβάνοβιτς, καλημέρα σας, στην Αθήνα. Πώς να εξηγήσουμε την επίσκεψή σας στην Ελ­ λάδα που διαρκεί ήδη μερικούς μήνες;

ΠΟΛΕΜΟΣ, κυρία Ρόσιτς! Πόλεμος υπάρχει στη χώρα μου, στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Στον πόλεμο υπάρχουν δύο πλευρές; εκείνη που θέλει τον πόλεμο - διότι τη συμφέρει, επειδή με τον πόλεμο κερδίζει και εκπληρώνει τις άρρωστες ε­ πιθυμίες της, και η άλλη πλευρά που ψηφίζει την

ειρήνη - διότι καταστρέφεται μέσα στον πόλε­ μο, διότι δεν αγαπά το θάνατο και διότι είναι αν­ θρωπιστική. Μιλάμε για ένα μοίρασμα του κό­ σμου και των ανθρώπων, πολύ απλό, όπως την ε­ ποχή που δημιουργήθηκε ο κόσμος. Ό λα τα υπό­ λοιπα είναι ψέματα, και ανήκουν στην πολεμική προπαγάνδα. Εφόσον δεν ανήκω στην πρώτη κατηγορία (πο­ λεμιστές και υποστηρικτές του πολέμου), εφόσον

συνεντευξη/61 είμαι συγγραφέας, έγραφα ενάντια στο καθεστώς που έσυρε τη χώρα στον πόλεμο, ενάντια στο σω­ βινισμό παραστρατιωτικών οργανώσεων και ε­ γκληματιών που έγιναν, μέσα σε μια νύχτα, πα­ τριώτες. Δέχτηκα διάφορες απειλές και έπρεπε να φύγω, διότι αυτή τη συζήτηση θα την κάνατε με τη χώρα μου. Η επίσκεψή μου στην Ελλάδα δείχνει την επιθυμία μου να μείνω εδώ, όσο πε­ ρισσότερο γίνεται, εάν μου επιτρέψουν οι ελληνι­ κές αρχές. Ό πω ς φαίνεται, τον Δάρελ κι εσάς, δε σας ανά­ γκασε ο ίδιος λόγος να διαλέξετε αυτή τη χώρα όπου θα ασχολείστε σε ώριμη ηλικία (και ζωής και δημιουργίας), με το έργο σας.

ΣΕ ΜΕΡΙΚΕΣ χώρες (επίτηδες δε λέω - λαούς) η προσφυγιά είναι μια εθελοντική πράξη και ο πατριωτισμός - ένα είδος πατριωτισμού - προ­ σωπική επιλογή. Εδώ είναι και η διαφορά ανάμε­ σα σε μένα και τον Δάρελ, βέβαια, εάν εξαιρέ­ σουμε και τις διαφορές στο ταλέντο. Ο Δάρελ ύ­ ψωσε τη φωνή του ενάντια στο κατεστημένο και στη μονόχρωμη αγγλική ζωή- προσπάθησε στη Μεσόγειο να βρει κάτι πρωτόγονο και ζωντανό. Εγώ αντέδρασα στη βρόμικη πολιτική και στον ακόμα πιο βρόμικο πόλεμο, προσπαθώ εδώ να βρω το μέτρο, «τη φωτιά που με το μέτρο σβήνει και με το μέτρο ανάβει». Εάν δεν υπάρχει κοντά στην Ακρόπολη, πού θα μπορούσε να υπάρχει; Και εάν δεν υπάρχει μέσα μας, δεν υπάρχει πουθενά. Λοιπόν, μερικούς μήνες γράφω, και δεν πετάω τίποτα γραμμένο. Είναι εύκολο να γίνεις συγγρα­ φέας με λίγο ταλέντο, λίγες καλές συνθήκες, γρήγορα δημιουργούν ένα καινούριο όνομα. Αλ­ λά, πολύ δύσκολο είναι να επιζήσεις σαν συγγρα­ φέας, ώριμος, χωρίς φαντασιώσεις και να έχεις κριτική απέναντι στον εαυτό σου. Διότι, μετά α­ πό κάθε βιβλίο σας φαίνεται ότι δεν θα γράψετε ποτέ το επόμενο. Μιλάω για την τέχνη. Εκείνοι που «παράγουν» βιβλία, οι heatmakers, είναι κάτι άλλο. Στη Γιουγκοσλαβία έχετε πολλά βιβλία στο ενερ­ γητικό σας, που σας τίμησαν με όλα σχεδόν τα λογοτεχνικά βραβεία αυτής της τόσο άδικα και ά­ σκοπα, σχεδόν εντελώς, κατεστραμμένης χώ­ ρας. Εδώ όμως, μου είναι γνωστό ότι μόνο το τε­ λευταίο βιβλίο σας αυτή τη στιγμή μεταφράζεται στην Αθήνα. Πώς εξηγείτε αυτό το γεγονός που δεν συνδέεται πολύ με τις φήμες για μια μεγάλη φιλία ανάμεσα σε δύο χώρες που αναφέρεται τό­ σο πολύ τον τελευταίο καιρό;

ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ πια Γιουγκοσλαβία, κυρία μου. Έμεινε κάτι απροσδιόριστο, πολιτικά και εδαφι­ κά, που ονομάζεται Μικρή Γιουγκοσλαβία και αποτελείται από τη Σερβία και το Μαυροβούνι. «Γιουγκοσλαβισμός» υπήρχε ως οραματική ιδέα

(ομοσπονδία διαφορετικών στοιχείων), καλύτερη απ’ εκείνους που την πραγματοποίησαν και από τους λαούς στους οποίους απευθυνότανε. Χάθη­ κε, διότι ήτανε έκφραση μιας ιδέας και ήχι των αναγκών των λαών στα Βαλκάνια. Μπορεί αυτοί οι λαοί να μη θέλουν την ειρήνη και τη θέση τους στη μοντέρνα ιστορία, αλλά κάτι αντίθετο - ένα άλμα στη «μη ιστορία» και την ανυπαρξία. Ο συγραφέας Παύλος Μάτεσις έχει πει σε σας και σε μένα πως δεν υπάρχει φιλία ανάμεσα στους λαούς αλλά μόνο ανάμεσα σε συγκεκριμέ­ νους ανθρώπους. Αυτό είναι αλήθεια. Δεν υπάρ­ χει αγάπη και μίσος ανάμεσα στους λαούς, τίπο­ τα δεν υπάρχει. Μόνο συμφέροντα, επαφές, συ­ νεργασία, ανταγωνισμός. Η «αγάπη» ή το «μί­ σος» προσδιορίζονται από τους πολιτικούς και τα καθεστώτα ανάλογα με τις ανάγκες τους· τα mass media υπάρχουν για να πείσουν και τον τε­ λευταίο άνθρωπο ότι εκεί σκέφτεται αυτό που του λένε ότι πρέπει να σκέφτεται. Το κεφάλαιο κυ­ ριαρχεί στην πολιτική, πολιτική στα media, και τα τελευταία εξουσιάζουν την ανθρώπινη συνεί­ δηση, μεταμορφώνοντας τους ανθρώπους σε μά­ ζα. Αυτοί είναι οι νόμοι του Νεύτωνα του σύγχρο­ νου κόσμου. Μέσα σε όλα αυτά η μη μετάφραση των βιβλίων μου δεν έχει μεγάλη σημασία. Ό πω ς και η μετάφραση...

Π ροσπαθώ να βρω το μέτρο, "τη φωτιά που με το μέτρο σβήνει και με το μέτρο ανάβει” . Εάν δεν υπάρχει κοντά στην Α κρόπολη, πού θα μπορούσε να υπάρχει; Ποια είναι η κατάσταση των ελληνικών βιβλίων στη Γιουγκοσλαβία;

ΚΑΘΟΛΟΥ περίφημη. Περίπου δέκα βιβλία μετά από μιας χιλιετίας φιλία, ένα βιβλίο κάθε εκατό χρόνια. Οι κυβερνήσεις δεν έπαιρναν μέρος σ’ αυτές τις δουλειές, δεν χορηγούσαν χρήματα ού­ τε βοηθούσαν με κάποιο τρόπο. Μήπως αυτό είχε και τις καλές πλευρές του; Όπου το κράτος ανα­ κατεύεται, σαν χρηματοδότης, εκεί η τέχνη γίνε­ ται παραγγελία. Έτσι, μόνο με προσωπικές θυ­ σίες μπορούσε κάτι να γίνει, και μιλάμε για μια φιλία χωρίς μεταφρασμένα βιβλία και χωρίς, αυ­ τό είναι πολύ ενδιαφέρον, κανένα μεγάλο επαγ­ γελματικό ελληνο-σερβικό λεξικό. Μια καθαρή φιλία, χωρίς αμοιβαία συμφέροντα και χωρίς συ­ νεργασία. Στο Βελιγράδι ανέφεραν ότι ο σκοπός σας είναι να παίζετε το ρόλο του «γιουγκοσλάβου Σολζενί-

62/συνεντε υξη τσιν», όπως το είπαν μερικοί κύριοι που δεν τα­ ράζονται στο όνειρό τους από τις καταστροφές του πολέμου. Για ποιο λόγο πάντα επαναλαμβά­ νονται ιστορίες του καθεστώτος που αφορούν τους ανθρώπους που είναι ενάντιά του;

νες για σχολικές ανάγκες. Νομίζω ότι οι Έλλη­ νες το έχουν καταφέρει. Ό λα αυτά ήταν μόνο ο­ ράματα, ξύπνημα του «ομαδικού υποσυνείδη­ του», όπως θα έλεγε ο Γιουνγκ. Λυπάμαι που εί­ χα δίκιο.

ΟΧΙ ΠΑΝΤΑ. Μόνο όταν γίνει αλλαγή του καθε­ στώτος. Τότε όλοι, δημόσια, πρέπει να αποδεί­ ξουν ότι ήταν ενάντια στο παλιό καθεστώς, και για το καινούριο, αλλά κρυφά μέσα τους. Και ούτω καθεξής. Μου έλεγαν ότι και εδώ υπάρχουν μερικοί που ήταν με τη δικτατορία και ύστερα, βέβαια, ενάντιά της. Ό χ ι Σολζενίτσιν, κυρία Ρόσιτς. Εγώ μια ζωή μιλάω για την ανεξαρτησία της λογοτεχνίας. Κάθε «πολιτικοποιημένη λογο­ τεχνία» μυρίζει και πολιτική, μυρίζει ιδεολογία. Δεν αντέχω τους προφήτες, σωτήρες και εκεί­ νους που φέρνουν ευτυχία, μόνο τους σοφούς ρεφορμιστές σκεπτικιστές, εκείνους που γνωρίζουν ότι η ανθρώπινη φύση κατά βάθος είναι αναλ­ λοίωτη.

Τα βιβλία σας δεν έχουν μεταφραστεί πολύ και οι μεταφράσεις (γαλλική, για παράδειγμα) δεν μπό­ ρεσαν να δείξουν την αληθινή λάμψη του έργου σας. Ανήκετε σ’ εκείνους τους Γιουγκοσλάβους που είναι «αμετάφραστοι». Τι είναι αυτό που δεν μεταφράζεται στα έργα σας;

Πολλές φορές ακούω από τους συμπατριώτες μου ότι μόνο δύο χρόνια πριν δεν μπορούσαν να φανταστούν αυτά που σήμερα συμβαίνουν στη Γιουγκοσλαβία. Για σας ξέρω ότι αυτό δεν αλη­ θεύει. Έχω στο νου μου μερικά από τα «προφητι­ κά» σας κείμενα, και πριν απ’ όλα - το μυθιστό­ ρημά σας «Η Διαθήκη».

ΟΠΟΙΟΣ δεν ήθελε ή δεν τόλμησε, αυτός και δεν το είδε. Ό λα ήταν πεντακάθαρα απ’ την αρχή. Αντί να βγούμε από το σοσιαλισμό, αρχίσαμε τη ρεφόρμα του. Σκληροπυρηνικοί κομμουνιστές, ε­ φόσον είχαν μείνει χωρίς ιδεολογία, ξύπνησαν μέσα στο λαό την ενέργεια του εθνικισμού την ο­ ποία προηγουμένως σκληρά καταδίκαζαν. Εμέ­ να, προσωπικά, ο Μιλόσεβιτς με αποκάλεσε «Σέρβο εθνικιστή». Ό λα, στο μεταξύ, έπρεπε να μείνουν ίδια, σύστημα, θεσμοί, εξουσία, στρα­ τός, αστυνομία, ακόμα και τα ίδια πρόσωπα στις ίδιες θέσεις. Για κάποιο χρονικό διάστημα, αυτό λειτουργούσε. Σήμερα βλέπουμε τα αποτελέσμα­ τα αυτής της τρελής αναχρονιστικής πολιτικής. Κατεστραμμένη βιοτεχνία, λεηλατημένη χώρα, παραστρατιωτικές οργανώσεις. Ανεξάρτητα κράτη είναι ανάπηρες, φτωχές χώρες χωρίς προοπτική. Εξαιρετικά δύσκολη είναι η θέση της Σερβίας, απομονωμένη, χωρισμένη, λεηλατημέ­ νη. Είναι θλιβερό να σκεφτεί κανείς τι μπορεί να συμβεί με μια χώρα που οι πρόγονοί μας την έχτι­ ζαν δύο αιώνες, ενώ καταστράφηκε μέσα σε πέ­ ντε χρόνια. Μέσα στο μυθιστόρημα «Διαθήκη» έγραφα για το κακό απ’ έξω, αλλά περισσότερο για κείνο που έρχεται από μέσα, μόνοι μας είμαστε οι με­ γαλύτεροι εχθροί του εαυτού μας. Πρέπει να έ­ χουμε την ίδια δυνατότητα να υποτάξουμε την ι­ στορία μας, να βγάλουμε μερικά συμπεράσματα απ’ αυτήν και να την κάνουμε ένα βιβλίο με εικό­

ΓΛΩΣΣΑ, πρώτα απ’ όλα. Εγώ εξαρτιέμαι από την σέρβική γλώσσα, με μαγεύει. Πολύ νωρίς μου ήρθε μια ιδέα - να χρησιμοποιώ όλες, κυ­ ριολεκτικά όλες τις λέξεις της σερβικής γλώσ­ σας - παλιές και καινούριες, άσχημες, άλλες α­ πό το λεξικό και άλλες από το δρόμο. Να μείνω χτισμένος μέσα σε μία γλώσσα σαν να είμαι κλει­ σμένος σε πύργο χωρίς πόρτα και παράθυρα και μ’ αυτή τη θυσία να δείξω την αφοσίωσή μου και την αγάπη μου. Αυτή η ιδέα ήτανε φανατική, τρε­ λή - και η μοναδική που πραγματοποίησα ως το τέλος. Σήμερα υποφέρω από τα αποτελέσματα αυτού του λογοτεχνικού φανατισμού. Ά λλος λό­ γος είναι η πολυπλοκότητα. Είχα βγάλει το συ­ μπέρασμα ότι η πεζογραφία είναι ποίηση χωρίς στίχους. Ό τι το μυθιστόρημα δεν είναι μια ιστο­ ρία που τη διηγείστε πάνω σε μερικές εκατοσταριές σελίδες, αλλά μία δομή, ένα σύστημα που περιέχει εξαιρετικά περίπλοκα ταξινομημένα

Σκληροπυρηνικοί κομμουνιστές, εφόσον είχαν μείνει χωρίς ιδεολογία, ξύπνησαν μέσα στο λαό την ενέργεια του εθνικισμού, την οποία προηγουμένως σκληρά καταδίκαζαν. στοιχεία, κλεισμένα σε έναν υπέροχο κόσμο από ομορφιές, ενώσεις και ανταύγειες που μόνο ένας ξεχωριστός αναγνώστης μπορεί να τις αναγνωρί­ σει. Η σέρβική γλώσσα στηρίζει μια τέτοια δομή, ή εγώ νομίζω ότι την στηρίζει. Η ενωτική δύναμη μιας γλώσσας είναι μέσα της. Οι γλωσσολόγοι-μαθηματικοί υπολόγισαν ότι χρησιμοποίησα τέσσερις φορές πιο πολύ τις λέ­ ξεις απ’ ό,τι τις χρησιμοποίησε οποιοσδήποτε άλλος Γιουγκοσλάβος συγγραφέας. Αυτό δεν εί­ ναι ούτε πλεονέκτημα, ούτε μειονέκτημα, μόνο έ­ νας απλός υπολογισμός. Μπορεί αυτό να σημαί­ νει ότι είμαι και τέσσερις φορές πιο δύσκολος για μετάφραση.

συνεντευξη/63 Το βιβλίο «Χιόνια στην Αθήνα» είναι διαφο­ ρετικό;

ΕΙΝΑΙ και δεν είναι. Είναι μία ιστορία για ένα βρόμικο πόλεμο, για μία οικογένεια προσφύγων που διαλύεται στην ξενιτιά, για ένα μακάβριο ε­ μπόριο με τους ανθρώπους για το οποίο και γίνε­ ται ο πόλεμος. Αυτό το βιβλίο είναι μία κραυγή

Οι άνθρω ποι που λένε "δ ικ ό ς μας λαός” νομίζουν ότι αυτός ο λαός πρέπει να τους εξυπηρετεί. απελπισίας. Είναι γραμμένο απλά, μόνο μέσα στη δομή των δώδεκα κεφαλαίων άφησα κρυφές έννοιες και μηνύματα. Για την ψυχή μου. Και για την ψυχή εκείνου του αναγνώστη που έχει υπομο­ νή να ψάχνει. Το βιβλίο πρώτα θα εκδοθεί στην Ελλάδα και έπειτα στη Σερβία. Αυτές είναι οι συνθήκες της ζωής του συγγραφέα με τον οποίο σήμερα μιλάτε. Ο κύριος Λεωνίδας Χατζηπροδρομίδης μεταφράζει το βιβλίο γρήγορα και εξαι­ ρετικά πιστά και έχω την ευκαιρία να τον ευχαρι­ στήσω. Ο εκδότης μου, ένας υπέροχος εκδότης από το Σεράγεβο, δεν έχει ευκαιρία να δουλεύει αυτές τις ημέρες, εκεί είναι πόλεμος και δύσκολα ξέρει κανείς ποιος σκοτώνει ποιον. Ο εκδότης μου από τη Σερβία θα εκδώσει το βιβλίο σχεδόν κρυφά και πιθανόν πολύ δύσκολα, εκεί υπάρχει μεγάλος πληθωρισμός, δεν υπάρχει χαρτί, χρώ­ ματα, υλικά για πρωτοσέλιδο, όλα απαραίτητα για το αντικείμενο που λέγεται βιβλίο. Είστε γνωστός σαν πολύ καλός συγγραφέας διη­ γημάτων. Η «Διαθήκη» όμως, για την οποία βραβευτήκατε με το μεγαλύτερο βραβείο κριτι­ κής, του περιοδικού ΝΙΝ, και την οποία αποθέω­ σαν οι αναγνώστες είναι μυθιστόρημα. Το μυθι­ στόρημα, λοιπόν, ή το διήγημα;

ΣΤΑ νιάτα μου έγραφα ποιήματα, εσωτερικά, τε­ χνητά, παρακμιακά. Κάποια στιγμή κατάλαβα ότι η ποίηση είναι προσωπική μου υπόθεση, δίκιά μου προσωπική τέχνη και δεν αφορά κανέναν άλλον. Η ποίηση τώρα είναι για μένα μόνο ανά­ μνηση και απ’ αυτήν φύλαξα μερικά μυστικά. Τα διηγήματα είναι για μένα ένα θαύμα, ένας θησαυ­ ρός μορφής, στυλ, συμπυκνωμένων υποθέσεων, ανακαλύψεις που λάμπουν σαν αστραπές μέσα στη νύχτα, ένα φαινόμενο του Πρωτέα. Τα έγρα­ φα σαν ποιήματα, όποτε μου ερχόντουσαν από μόνα τους, δουλεύοντας πολύ πάνω τους και συ­ χνά αλλάζοντας τρόπους. Έχω γράψει περίπου εκατό διηγήματα και στα άπαντά μου μπήκαν μόνο τριάντα. Σκοπεύω να τελειώσω ακόμα δε­ καπέντε διηγήματα και να σωπάσω σαν διηγητο-

γράφος. Μυθιστόρημα, λοιπόν. Ένα, δύο, περισ­ σότερα. Εάν καταφέρω, έχω να πω μερικά πράγ­ ματα ακόμα. Η μοίρα σας, όπως η μοίρα πολλών καλλιτεχνών και πνευματικών ανθρώπων σ’ αυτό τον κόσμο, σε μία πολιτική στιγμή δέθηκε ακόμα πιο πολύ με τη μοίρα του λαού σας. Ποιο είναι το μέλλον του λαού σας, ποιο είναι το δικό σας μέλλον, εάν μπορούμε να προβλέψουμε το μέλλον; Σας ρω­ τάω διότι πολλά απ’ εκείνα που είχατε προβλέψει για το λαό σας και για τη μοίρα του, δυστυ­ χώς πραγματοποιήθηκαν.

ΣΑΣ παρακαλώ να καταλάβετε καλά αυτό που θα σας πω. Ποτέ δεν είχα γράψει «δικός μου λα­ ός». Οι άνθρωποι που λένε «δικός μας λαός» νο­ μίζουν ότι αυτός ο λαός πρέπει να τους εξυπηρε­ τεί. Εγώ σκέφτομαι διαφορετικά, επίτηδες τονί­ ζω αυτό το φτωχό «εγώ» που χάθηκε μπροστά α­ πό την παράνοια του «εμείς». Ένας λαός αποτελείται από αμέτρητο αριθμό ανθρώπων. Ό σο πε­ ρισσότερες διαφορές υπάρχουν, τόσο το καλύτε­ ρο. Εγώ απευθύνομαι σε συγκεκριμένο πρόσωπο, σε κάποιο μακρινό «εγώ», εκείνο το άρρωστο «ε­ μείς» είναι πολλές φορές μία μάζα, χωρίς συνεί­ δηση του εαυτού της. Δε μπορούμε να προβλέ­ ψουμε το μέλλον. Αυτό κάνουν οι τσαρλατάνοι και αυτό αφορά χαζούς ανθρώπους. Όμω ς, υ­ πάρχει προαίσθηση. Και αυτό απασχολεί τους ευαίσθητους, ενοχλημένους, απελπισμένους. Το μέλλον της πατρίδας μας, της Σερβίας - που εί­ ναι δίκιά σας όσο είναι δίκιά μου, δε μου φαίνε­ ται ούτε καλό, ούτε φωτεινό. Εκεί, στην εξουσία ακόμα είναι μανιακοί. Ακόμα και τη στιγμή που θα φύγουν, τα πράγματα δεν θα αλλάξουν μέσα σε μία νύχτα. Όμω ς, θα υπάρχει προοπτική μιας πιο ανθρώπινης ζωής και λιγότερο σκληρής, πλούσιας σε δυνατότητες. Δεν είμαι πολύ σίγου­ ρος ότι θα έχω χρόνο να μου συμβεί αυτό προσω­ πικά. Και, εάν δεν είχα τρεις γιους εδώ, μαζί μου, και μία καλή και νέα γυναίκα, για να ’μαι ειλικρι­ νής, ούτε καν θα με ένοιαζε. Πέρασαν τα χρόνια στην Αθήνα, ήρθε η άνοιξη, θα έρθει και το καλοκαίρι και εσείς, απ’ ό,τι ξέ­ ρω, ακόμα θα είστε εδώ. Τι κάνει την άνοιξη ο συγγραφέας Βιντοσάβ Στεβάνοβιτς στην Αθήνα, και τι θα κάνει το καλοκαίρι;

Ο ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ γράφει. Αυτή τη στιγμή δου­ λεύει πάνω σε ένα μυθιστόρημα που έχει τίτλο «Χιόνια στα Βαλκάνια» και ετοιμάζει το τρίτο, μάλλον «Τα χιόνια πάνω από την Ευρώπη». Θέ­ λει να γράψει μια τριλογία: «Τριλογία για τα χιό­ νια και τους σκύλους». Εάν θα έχει υγεία και μπορέσει να τα καταφέρει, εάν ο άνεμος δεν τον πάρει κάπου αλλού. Και εάν δεν τον φτάσει και τον σκοτώσει εκείνο το κακό που θερίζει στην πατρίδα μας, Σερβία. Έτσι είναι τα πράγματα, αγαπημένη μου Γκάγκα. □

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΔΕΛΦΙΝΙ

ΜΑΝΟΣΚΟΝΤΟ ΛΕΩ Ν ,

Η ΜΑΓΙΚΗ ΜΗΤΕΡΑ Διηγήματα Εικονογραφήσεις Τζένη Δρόσου

Η Μ α γ ικ ή Μ η τ έ ρ α Μ α ν ο ς Κ οντολεω ν Εικονογραφήσεις: Τζένη Δρόσου Καλ. Επιμέλεια: Αλέξης Κυριτσόπουλος

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΦΙΝΙ Θεμιστοκλέους 23-25, Αθήνα 106 77 Τηλ. 3630955, Fax: 6450764 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ «Πρόοδος» Μεσολογγίου 5 Τηλ. 3621001-3630889, Fax: 3629207

προσαρμογή ή περιθωριοποίηση V T \ ΠΑΝΟΥ ΚΑΖΑΚΟΥ: Η Ελλάδα ανάμεσα σε προσαρμογή και περι­ θωριοποίηση. Αθήνα, Διάττω ν, 1991. Σελ. 266.

« 'Τ ' ο ταμείο του Πατισάχ είναι θάλασσα και όποιος δεν πίνει απ’ 1 αυτή είναι χοίρος». Με την επιγραφή αυτή από τα ανάκτορα του Γιλντίζν αρχίζει ένα πραγματικά πολύ ενδιαφέρον άρθρο του καθηγητή Πάνου Καζάκου που αναφέρεται στη δεκαετία 1979-1989, στη χαμένη δεκαετία όπως ο ίδιος την ονομάζει. Σ’ αυ­ τό το άρθρο-εισαγωγή που περιλαμβάνεται στον τόμο «Η Ελλάδα ανάμεσα σε προσαρμογή και περιθωριοποίηση» (Εκδόσεις Διάτ­ των), επιχειρείται μια συστηματική ερμηνεία των εσωτερικών εξε­ λίξεων και της κρίσης στη χώρα μας κατά την τελευταία δεκαετία. Η απάντηση στην κρίση υποστηρίζει ο καθηγητής Π. Καζάκος δεν μπορεί ν’ αναζητηθεί απλώς σε κάποιες περικοπές κρατικών δαπανών ή αυξήσεις φόρων. «Αυτές μπορεί να είναι απαραίτητα στοιχεία μιας σωστής πολιτικής, αλλά .μόνες τους ούτε λύνουν το πρόβλημα ούτε δημιουργούν τις προϋποθέσεις για ένα λιγότερο α­ βέβαιο μέλλον. Το ζητούμενο είναι ο επαναπροσδιορισμός των ρό­ λων του κράτους και της αγοράς απέναντι στα επενδυμένα πολλα­ πλά συμφέροντα». υπόλοιπες αναλύσεις του τόμου έχουν ταξινομηθεί σε τρία Ο ιμέρη. Στο πρώτο ο συγγραφέας επικεντρώνει το ενδιαφέρον

του στις εσωτερικές διεργασίες και στο δεύτερο περιλαμβάνονται άρθρα τα οποία επικεντρώνονται στο κοινοτικό περιβάλλον, στις τάσεις εξέλιξης, στους προσδιοριστικούς της παράγοντες και στα νεά ζητήματα που αναφύονται. Τέλος στο τρίτο μέρος υπάρχει μια εκτενής ανάλυση της ευρωπαϊκής πολιτικής της Κύπρου. Στην α­ νάλυση «Η Ελλάδα ανάμεσα σ’ ενσωμάτωση και περιθωριοποίηση-επιλογές για την επόμενη δεκαετία στις Ελληνοκοινοτικές σχέσεις» (κείμενο που πρωτοδημοσιεύθηκε το 1988), ο αναγνώ­ στης έχει την ευκαιρία να κωδικοποιήσει τις πηγές της άστατης συμπεριφοράς της χώρας μας όσον αφορά τη συμμετοχή της στις ευρωπαϊκές διεργασίες. Η ανάλυση του καθ. Καζάκου οδηγεί κα­ τευθείαν στη «θεωρία της αιώρας», ότι δηλαδή οι σχέσεις Ελλάδας-ΕΚ θα αιωρούνται ανάμεσα σε περαιτέρω ενσωμάτωση και περιθωριοποίηση.

JT0

λι τι

ΚΗ

66/επιλογη αδυναμία που διεφάνη το 1982 μπροστά στις πολιτικές ευθύ­ νες μιας στρατηγικής προσαρμογών, εξηγείται με το περι­ βόητο «μνημόνιο», υποστήριζε τότε σε ανύποπτο χρόνο ο συγγρα­ φέας τονίζοντας πόσο προβληματική ήταν η επιδίωξη ενός «ειδι­ κού» καθεστώτος σε μόνιμη βάση για την Ελλάδα στην κοινότητα. Τα κείμενα αυτού του τόμου, υπογραμμίζει ο συγγραφέας στον πρόλογό του, αποτελούν απόπειρες προσέγγισης προβλημάτων που ανακύπτουν αφενός από τις ισχυρές εσωτερικές αντιστάσεις σε εξωγενείς πιέσεις και αφετέρου από τα αντικειμενικά όρια προ­ σαρμογής λόγω επιπέδου ανάπτυξης και διαφορετικής ιστορίας. Το βιβλίο του Π. Καζάκου γύρω από το ειδικότερο θέμα της έ­ νταξης της Ελλάδας στο ευρωπαϊκό σύνολο σηματοδοτεί ορισμέ­ νες βασικές διαπιστώσεις και δίνει την ευκαιρία για περαιτέρω σκέψεις και αναλύσεις πάνω στο ζήτημα των πρωτόγνωρων πιέσε­ ων που απορρέουν μέσα από την αλλαγή στο ευρωπαϊκό περι­ βάλλον. Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση που υπογράφηκε στις 7 Φεβρουάριου στο Μάαστριχτ και προβλέπεται να τεθεί σε ισχύ την 1 Ιανουάριου 1993 απαιτεί μια νέα δυναμική προσαρμογής όχι μό­ νο σε οικονομικό επίπεδο αλλά και στο νέο Ευρωπαϊκό πολιτικό σύστημα στο οποίο καλούνται να λειτουργήσουν οι χώρες-μέλη.

Η

ΣΩΤΗΡΗΣ ΝΤΑΛΗΣ

χρονογραφήματα σε ώρα ψυχικής ευφορίας Γ~Γλ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ Ν. ΞΗΝΤΑΡΑ: Καλειδοσκόπιο. Αθήνα, Βιβλιογωvia, 1992. Σελ. 189.

ο «Καλειδοσκόπιο» του Παναγιώτη Ξηντάρα αποτελείται, ό­ πως αναφέρεται στην επεξήγηση του τίτλου, από «συμμετρικά σχήματα» (τα χρονογραφήματα ) με «πολλές και διαφορετικές α­ νακλάσεις» (απηχήσεις στους αναγνώστες από τη μεταπλαστική σκέψη του χρονογράφου). Πρόκειται για μια συλλογή 46 κειμένων που ο συγγραφέας τους ονομάζει χρονογραφήματα, αφού συγκε­ ντρώνουν τα στοιχεία του είδους: το στοχασμό πάνω στα καθημε­ ρινά αλλά και το προσωπικό ύφος που χαρακτηρίζει το χρονογρά­ φημα και το διαφοροποιεί ουσιαστικά από τα συνήθη άρθρα των εφημερίδων. Στον πρόλογο ο συγγραφέας μάς πληροφορεί ότι τα κείμενα γράφτηκαν σε «ώρες ψυχικής ευφορίας» με αφορμές σημαντικά ή ασήμαντα πράγματα που τον συγκίνησαν και τα «φωτογράφιζε» ό­ ταν το επέτρεπαν οι δυνάμεις του και «μόνο από ερασιτεχνική διά­ θεση». Το επάγγελμα του καθηγητή δεν αφήνει πολλά χρονικά πε­ ριθώρια για συγγραφή, μπορεί όμως να γίνει και ουσιαστική τροφο­ δοσία. Εκείνο που θεωρείται ανασταλτικός παράγοντας λειτουργεί εδώ αντίστροφα: γίνεται άσκηση στο «ευστόχως και ευκαίρως λέγειν». Ο καθηγητής που ασκεί τους μαθητές του στο να γράφουν με ευστοχία και περιεκτικότητα και στο να ιεραρχούν τις σκέψεις τους ανάλογα με τη σπουδαιότητά τους τούς εθίζει σε προσόντα α­ παραίτητα στο δημοσιογράφο. Ο χρονογράφος όμως χρειάζεται κάτι περισσότερο: το προσωπικό ύφος, το στυλ που θα δημιουργή-

Τ

χρονο.γρα

rr0n

μα

επιλογη/67 σει ο λόγος με τη μαγική του δύναμη το παράξενο, εκείνο που μέσα στη φαι θα αναχθεί στη σφαίρα του τραγικού, θ διδάξει. Αυτό το «στυλ» αναδείχτηκε καταξιωμένους χρονογράφους φοροποιεί από τους σημερινούς είναι το ότι και όχι απλά ενυπόγραφα σχόλια.

το καίριο, ιλοϊκότητα

α 46 κείμενα του «Καλειδοσκόπιου» δημοσιευμένα την περίο­ δο 1983-1990 στον τοπικό τύπο συγκεντρώθηκαν σ’ έναν τόμο για να γλιτώσουν από την αφάνεια. Οι εφημερίδες έχουν τη μοίρα του εφήμερου, γεννιούνται το πρωί για να πεθάνουν την επόμενη μέρα. Πολλά κείμενα καταδικάζονται στη φθορά, αυτή που ο συγ­ γραφέας θέλει να αποφύγει με την έκδοση του βιβλίου του. Ένας τόμος είναι πάντα σεβαστότερος από σκορπισμένα στον τοπικό

Τ

Ο σεβασμός και η εκτίμηση προς τους δασκάλους του γίνεται για το συγγραφέα αφετηρία της αγάπης του προς το λόγο, φιλολο­ γικό και δημοσιογραφικό. Η διάκριση αυτή προβληματίζει ως προς τα σημεία διαφοροποίησης και αντιπαλότητας των δύο «λό­ γων» - στις μέρες μας τα όρια ανάμεσά τους ολοένα και στενεύ­ ουν αφού έγκριτοι φιλόλογοι δημοσιογραφούν και το ενδιαφέρον των δημοσιογράφων περί τα φιλολογικά και τα λογοτεχνικά γίνε­ ται αμέριστο, έτσι που οι οργανωμένες φιλολογικές σελίδες ορι­ σμένων εφημερίδων να αποτελούν δείγματα εξαιρετικής γραφής και κάθε άλλο παρά «δημοσιογραφικού γραψίματος». Πολλοί επι­ μένουν ακόμη ότι το δημοσιογραφικό γράψιμο είναι πρόχειρο, ρη­ χό, κατώτερο, αποκύημα μιας «τιποτολογίας». Βιβλία όμως που εκδόθηκαν από δημοσιογράφους στο χώρο της ταξιδιωτικής λογο­ τεχνίας, του ιστορικού μυθιστορήματος αλλά και της καθαρής λο­ γοτεχνίας απόκτησαν διαχρονική αξία και άλλα που γράφτηκαν από φιλολόγους για να ανήκουν στο χώρο της λογοτεχνίας δεν κατάφεραν να ξεφύγουν από το σχολαστικό, φιλολογικό γράψιμρ. Η απήχηση ενός βιβλίου στο κοινό ενισχύεται πολλές φορές από το αν ο συγγραφέας του είναι «γνωστός», η εφημερίδα τον βγάζει από την αφάνεια και φαίνεται ότι σήμερα το πρόβλημα εντοπίζεται στη «δημοσιότητα» και όχι στην αξία που οδηγεί τον συγγραφέα «στων ιδεών την πόλη». Ο χρόνος σ’ όλες τις περιπτώσεις γίνεται ο αλάν­ θαστος κριτής. ιαβάζοντας τα κείμενα του «Καλειδοσκόπιου» χωρισμένα εύ­ στοχα σε θεματικές ενότητες με «βαρύπυκνους και συμβολι­ κούς τίτλους» (Φρυκτωρήματα, Ιστουργήματα στην ώχρα, Στη θα­ λάμη της ψυχής, Ό χι λειχήνες στη γλώσσα, Στις τρεμούλες των ονείρων, Στη δεοντολογία της ιλαρότητας, Στην αλήθεια των κρό­ κων και Χύδην, τήδε κακείσε) διαπιστώνει κανείς τη γλωσσική ευ­ χέρεια του συγγραφέα συνδυασμένη με την ικανότητα της σωστής και παράλληλα πυκνής έκφρασης. Πρόκειται για τον καταρτισμέ­ νο φιλόλογο που αναζητεί να ξεφύγει από το στενό χώρο του σχο­ λείου του καταγράφοντας ακούσματα και διαβάσματα και φιλοσοφώντας σ’ αυτά. Η καταγραφή ωραιοποιεί τον προβληματι­ σμό, συστηματοποιεί τη σκέψη, κάποτε δίνει διέξοδο στη φαντα­ σία που πλάθει και μεταπλάθει. Μερικά από τα κείμενά του αξίζουν ιδιαίτερης προσοχής, ειδικά όσα αναφέρονται σε θέματα παιδείας («Οι νέοι προ των πυλών» σελ. 119, δύο κείμενα που απευθύνονται στην ΚΕΓΕ - Κεντρική Επιτροπή Γενικών Εξετάσεων - σελ. 122, 124 και «Αποκάναμε... [με το ρήμα], σελ. 100) και άλλα, όπως εκείνο για το θρησκευτικό

Δ

68/επιλογη φανατισμό (σελ. 139) και πιο πολύ «Η οφειλή», σκιαγραφία της προσωπικότητας του χρονογράφου Παύλου Παλαιολόγου, γραμ­ μένο το Δεκέμβριο 1987, τρία χρόνια από το θάνατό του (σελ. 28). συγγραφέας θέλησε να δώσει κείμενα όσο μπορούσε πιο πα­ ραστατικά στηριγμένος στην αναμφίβολη γνώση και την πεί­ ρα του καθηγητή και παράλληλα στην ευαισθησία του διαμορφώ­ νοντας ένα συγκεκριμένο τύπο δασκάλου. Ο συγγραφέας βέβαια δεν καταφέρνει να περάσει άβλαβος τις συμπληγάδες του λογοτεχνισμού που κάποτε γίνεται καθαρή φιλολογία. Πόσο όμως εύκο­ λο είναι να μετατραπεί κανείς σε δημοσιογράφο, όταν διδάσκει φι­ λολογικά μαθήματα σε ελληνικό Γενικό Λύκειο; Ο ίδιος εκφράζει το σιωπηλό του παράπονο δηλώνοντας ότι η διάθεση για συγγραφή πιεζόταν από την επαγγελματική του ιδιότητα. Η διάθλαση όμως της πραγματικότητας που γίνεται δημιουργία σελίδων, που αντέ­ χουν στο χρόνο, ξεπερνά τη φιλοδοξία της προσωπικής εντύπω­ σης, γίνεται το έργο που κάποτε, έστω και αργά, υπερβαίνει τα φαινομενικά αδιέξοδα και απαιτεί τη θέση της μέσα στο χρόνο α­ κόμα και τον προσωπικό. Ο συγγραφέας δε γράφει για τίποτε άλλο παρά γιατί δεν μπορεί να ζήσει χωρίς να γράφει. Ευχόμαστε στον Παναγιώτη Ξηντάρα που γιε το δεύτερο αυτό βι­ βλίο του δίνει ένα στίγμα μιας συγκεκριμένης κοινωνικής πραγμα­ τικότητας ν’ αποτυπώνει «στοχασμούς μέσα από σημαντικά και ασήμαντα στην αέναη μεταβολή της ζωής».

Ο

ΝΕΝΑ I. ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ

το βιβλίο της μύησης του καλλιτέχνη Κ ~\λ

ΤΖΩΝ ΦΩΟΥΛΣ: Εβένινος Πύργος. Μετάφραση: Φαίδων Ταμβακάκης. Αθήνα, Ε στία , 1992.

Τζων Φώουλς είναι ίσως από τους περισσότερο διαβασμένους από ένα ευρύτατο κοινό σύγχρονους Άγγλους συγγραφείς, ε­ νώ ταυτόχρονα τα περισσότερα έργα του έχουν γίνει κινηματογρα­ φικές επιτυχίες με πρωταγωνιστές διάσημα ονόματα. «Η Γυναίκα του Γάλλου Ανθυποπλοίαρχου» με τη Μέρυλ Στρηπ σαν ταινία ένανε ακόμη γνωστότερο ένα πολυβραβευμένο έργο ενώ «Ο Γητευ­ τής» (The Magus), γραμμένο αμέσως μετά την επιστροφή του Φώ­ ουλς στην πατρίδα από μια διαμονή ενός έτους στις Σπέτσες, όπου δίδαξε στην Αναργύρειο Σχολή, αφορά άμεσα την Ελλάδα και τη μαγεία που άσκησε ο ελληνικός χώρος στον Άγγλο συγγραφέα. Ως κινηματογραφική ταινία, «Ο Γητευτής», είχε για πρωταγωνι­ στές μεταξύ άλλων τον Μάικλ Καίην και τον Άντονυ Κουήν, με μόνο του μειονέκτημα, ίσως, το γεγονός ότι τα γυρίσματα έγιναν στην Ισπανία λόγω προβλημάτων ασφάλισης που δημιουργούσε η τότε δικτατορία στην Ελλάδα. Ένα άλλο του βιβλίο, επίσης, «Ο Συλλέκτης», σε σκηνοθεσία Ουίλιαμ Ουάιλερ άφησε εποχή με τις ερμηνείες του ανεπανάληπτου Τέρενς Σταμπ και της Σαμάνθα Έγκαρ. Σε παραγωγή του BBC και με πρωταγωνιστή τον Λώρενς Ολίβιε στο ρόλο του γέρου ζωγράφου Χένρυ Μπρήσλεϋ γυρίστηκε για την τηλεόραση ο «Εβένινος Πύργος» σε μια μεταφορά ομολογουμένωξ ιδιαίτερα πιστή στη νουβέλα του Φώουλς. Η ιστορία του έργου αυ-

Ο

πεζό Μμ

ια

επιλογη/69 τού αναφέρεται στην επίσκεψη ενός νέου και επιτυχημένου ζωγρά­ φου και κριτικού της τέχνης, του Νταίηβιντ Ουίλιαμς, στο αγρό­ κτημα όπου ζει απομονωμένος ένας διάσημος συμπατριώτης και ζωγράφος, ο Χένρυ Μπρήσλεϋ, σε κάποια επαρχία της Γαλλίας, το Κοεμιναί, προκειμένου να εμπλουτίσει με κάποιες συμπληρωματι­ κές πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του τελευταίου, ένα βιβλίο που ετοιμάζεται να εκδώσει στην Αγγλία. Θα φιλοξενηθεί γΓ αυτόν το σκοπό για λίγες μέρες στο αγρόκτημα όπου μαζί με το γέρο ζω­ γράφο συγκατοικούν δυο νέες κοπέλες των οποίων ο ρόλος και οι σχέσεις με τον Μπρήσλεϋ μοιάζουν διφορούμενες και σίγουρα έξω από τις στερεοτυπικές αντιλήψεις του νεαρού φιλοξενούμενου. Αν, συνήθως, ο ερχομός του εξωτερικού στοιχείου, του επισκέπτη, λει­ τουργεί καταλυτικά πάνω στον επισκέπτη, επιβάλλοντάς του στα­ διακά την αποδοχή όχι μόνο ενός άλλου τρόπου ζωής ξένου προς μια-κο^ορμιστική αντίληψη, αλλά και μιας νέας στάσης απέναντ£$τή φιλοσοφία της τέχνης. πως και σε άλλα μυθιστορήματα ή διηγήματα του Φώουλς, έ­ τσι και στον «Εβένινο Πύργο» η γοητεία του έργου δε βρίσκε­ ται στην εύστοχη ή έξυπνη λύση που προτείνει ο συγγραφέας, αλλά αντίθετα στην πορεία αυτή καθεαυτή, στη μύηση του ήρωα σ’ έναν κόσμο φαινομενικά αλλιώτικο που η αφήγηση ανάγει σε μυστηριακό. Μια μύηση που δεν αφορά, σε τελευταία ανάλυση μόνο τον ή­ ρωα αλλά κι αυτόν τον αναγνώστη, ο οποίος καλείται έμμεσα να συμμετάσχει στη λύση. Το τέλος που δίνει ο συγγραφέας στην ι­ στορία του δεν κλείνει το βιβλίο αλλά αντίθετα το αφήνει ανοιχτό, πρόσφορο για ένα άλλο τέλος που θα μπορούσε να δώσει τώρα ο ίδιος ο αναγνώστης. Είναι άλλωστε γεγονός ότι ο Φώουλς προω­ θώντας αυτή την αντίληψη του ανοικτού έργου, αυτή τη δικαίωση του συμμετοχικού αναγνώστη του, θα δώσει ο ίδιος το παράδειγμα τουλάχιστον δύο φορές, γράφοντας δύο διαφορετικές εκδοχές του τέλους της «Γυναίκας του Γάλλου Ανθυποπλοίαρχου» και δίνο­ ντας διαφορετικό τέλος στην αναθεωρημένη έκδοση του «Γητευ­ τή» που επανακυκλοφορεί στα 1977. Ο «Εβένινος Πύργος» δε διαθέτει την αριστοτεχνική αφηγηματι­ κή δόμηση της «Γυναίκας του Γάλλου Ανθυποπλοιάρχου», ούτε την πλούσια θεματική εναλλαγή και το απρόοπτο του «Γητευτή». Το αποτέλεσμα, ωστόσο, παραμένει κι εδώ εξίσου ελκυστικό. Έρ­ γο της ώριμης περιόδου του συγγραφέα, περιέχει συμπυκνωμένες κάποιες βασικές στάσεις του Φώουλς απέναντι στην τέχνη γενικά, αλλά και τη ζωή, ενώ από την άλλη δε στερείται κάποιων, ιδιαίτε­ ρου ενδιαφέροντος για τον θεωρητικό, αφηγηματικών τεχνικών πού μαρτυρούν την ευτυχή σύζευξη στο έργο δομής και περιε­ χομένου.

Ο

Φώουλς δημιουργεί και αναπτύσσει έμμεσα μια υποβόσκουσα σύγκρουση μεταξύ του παλαιού και του νέου επιλέγοντας φανερά υπέρ του παλαιού και της γνώσης που αυτό περικλείει έ­ στω και αν το παλαιό φέρει μέσά του ένα είδος μισαλλοδοξίας και φαινομενικής σήψης. Θα αποδειχτεί ότι τα φαινόμενα απατούν. Σε συνέντευξή του στον Φ. Ταμβακάκη (Εστία, 1989) παραδέχεται με­ ταξύ άλλων ότι «ο σουρρεαλισμός είχε κακή επίδραση και στη ζω­ γραφική και στην ποίηση» για να προσθέσει αμέσως μετά ότι «πά­ ρα πολλά κινήματα στη σύγχρονη τέχνη, όπως ο σουρρεαλισμός, είναι δίκοπο μαχαίρι. Καλά όταν υπάρχει η ικανότητα και η τεχνι­ κή, φρικτά όταν δεν υπάρχει» (σελ. 41). Θα μπορούσε, απλά, να αντιτάξει κανείς ότι αυτό ισχύει για κάθε είδους τέχνη και όχι μόνο για τη σύγχρονη, αλλά εκείνο που ενδιαφέρει να δούμε εδώ είναι

Ο

JEUNNE fille, frangaise, etudiante en Lettres Modernes, donne des cours de frangais. Tel.: 22.83.448.

70/επιλογη ότι κάποια αντίστοιχη στάση διέπει και την τελική «φιλοσοφία» του «Εβένινου Πύργου». Η αντιπαράθεση είναι εξαρχής δεδομένη μεταξύ του νέου ζωγράφου της «αφηρημένης» τέχνης και του πα­ ραδοσιακού ιερού τέρατος που ζει αποσυρμένο στο Κοεμιναί. Τρεις σελίδες πριν από το τέλος του βιβλίου ο συγκλονισμένος από την εμπειρία του Κοεμιναί νεαρός Νταίηβιντ θα συλλογιστεί ότι «η περιφρόνηση της φύσης και της πραγματικότητας είχε αγρίως πα­ ραμορφώσει τη σχέση μεταξύ ζωγράφου και κοινού. Τώρα ζωγρά­ φιζε κανείς για το πνεύμα και τις θεωρίες. Ό χι για τους ανθρώ­ πους, και το χειρότερο, όχι για τον εαυτό του [...] Προφυλασσόταν κανείς πίσω από έννοιες, όπως να μένεις «ανοιχτός» στα σύγχρο­ να ρεύματα. Ξεχνώντας την αυξανόμενη ταχύτητα της προόδου και της αποδοχής, πόσο γρήγορα σήμερα η αβάντ-γκαρντ γινόταν art pompier, οι τολμηροί, κοινότοποι. Δεν ήταν μονάχα το δικό του στίγμα αφαίρεσης που ήταν σφάλμα, αλλά ολόκληρη η βιαστική μεταπολεμική αλυσίδα, ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός, ο νεοπρωτογονισμός, η οπ αρτ και η ποπ αρτ, ο κονσεπτουαλισμός, ο φωτορεαλισμός... II faut couper la racine, εντάξει. Αλλά τέτοια έλλειψη ρίζας, να πλανάται στο παγωμένο διάστημα, δεν μπορεί να ήταν εσκεμμένη» (σελ. 123). Το ενδιαφέρον στο παραπάνω απόσπασμα, όπως και σε πολλά άλλα αντίστοιχα ή μη, του βιβλίου είναι η αφηγηματική τεχνική που υιοθετείται προκειμένου να υποστηριχθούν οι συγκεκριμένες θέσεις. Είναι, εκ πρώτης όψεως, εμφανές ότι το απόσπασμα απο­ μιμείται έναν εσωτερικό μονόλογο, ενώ στην πραγματικότητα βρι­ σκόμαστε μπροστά σε μια τριτοπρόσωπη αφήγηση, μια αφήγηση δηλαδή την εκφώνηση της οποίας επιλαμβάνεται μια διαφορετική, από εκείνη του ήρωα (Νταίηβιντ) και εξωτερική επομένως της ι­ στορίας, αφηγηματική φωνή. Εξάλλου, η όλη νουβέλα διέπεται α­ πό αυτήν την τριτοπρόσωπη αφήγηση. Ωστόσο, η οπτική που προ­ βάλλεται με συνέπεια είναι εκείνη μιας εσωτερικής εστίασης στα­ θερής πάνω στον ήρωα αφού όλα όσα περιγράφονται, αποδίδονται ή γίνονται, τελικά, γνωστά στον αναγνώστη, περνούν μέσα από την άμεση αντίληψη πραγμάτων, λόγων ή καταστάσεων που έχει ο ήρωας αυτός. Ο αναγνώστης ουδέποτε θα πληροφορηθεί κάτι παραπάνω από αυτά που γνωρίζει ο ήρωας για τα άλλα πρόσωπα που κινούνται και ζουν στο Κοεμιναί, τί πραγματικά αυτά σκέ­ πτονται για τον φιλοξενούμενο τους ή τί κάνουν τις ώρες που αυ­ τός δε βρίσκεται μαζί τους. Ο παντογνώστης αφηγητής που δηλώ­ νεται με το τρίτο πρόσωπο της αφήγησης είναι ουσιαστικά απών. ίναι όμως αυτός ο τριτοπρόσωπος αφηγητής πράγματι απών; Μια προσεκτικότερη ανάγνωση του έργου μάς επιτρέπει να διαπιστώσουμε ότι κάτι τέτοιο δεν αποτελεί παρά ένα εσκεμμένο τέχνασμα του αφηγητή που δε στερείται σκοπιμότητας. Μια εξαί­ ρεση στη σταθερή εσωτερική πάνω στον ήρωα εστίαση αποτελούν κάποιες από τις πρώτες σελίδες όπου τελείως ανεπαίσθητα η εσω­ τερική εστίαση υποκαθίσταται από μια εστίαση μηδενική, εκείνη δηλαδή που ανάγεται σ’ έναν «παντογνώστη αφηγητή» όπως προ­ τιμά η αγγλοσαξωνική θεωρία να χαρακτηρίζει την αφηγηματική αυτή τεχνική. Αν προσέξουμε τον τρόπο που γίνεται το πέρασμα αυτό από τη μια «κατηγορία» στην άλλη, θα δούμε ότι γίνεται τε­ λείως φυσιολογικά, εκεί όπου ο αναγνώστης θα είχε, στο όνομα της αρχικής του δίψας για πληροφόρηση για το ποιόν των ηρώων, τις μικρότερες αντιστάσεις. Αφού προηγηθεί μια «βιογραφική» πα­ ρουσίαση του γέρου Μπρήσλεϋ, για την οποία κανείς δεν αμφιβάλ­ λει ότι μπορεί να γίνεται μέσα από την οπτική του Νταίηβιντ, ακο­ λουθεί ως φυσική συνέπεια το αντίστοιχο «βιογραφικό» του ίδιου

Ε

Στο ρίγος της πολιτείας. Αθήνα, ΠΑΡΑΛΟΣ,

1992. Παιδί της επαρχίας ο Κ.Κ., ως τα δε­ καεννιά του χρόνια έζησε στον Α­ στακό Αιτ/νίας, φέρνει με την ποίη­ σή του τα στοιχεία εκείνα π ο υ η ύ­ παιθρος προσφέρει αφειδώλευτα: τη δροσιά, τον ήλιο, τη θαλασσινή αύρα, την αρμύρα, τις ευωδιές των μυριστικών φυτών και των καρπών της γης, αλλά και τη γύμνια του άνυδρου ακαρνανικού τοπίου. Γι' αυ­ τό και με το δικό του τρόπο ζει «στο ρίγος της πολιτείας», ανάμεσα στο πολύμορφο, πολύχρωμο, το απρό­ σωπα περιδινούμενο πλή θος της χαοτικής πρωτεύουσας των τριών και πλέον εκατομμυρίων ανθρώ­ πων, απομονωμένος, μέσα στα δι­ κά του τείχη αρθρώνει την ποιητική φωνή του, ατενίζοντας, όπω ς όλοι οι έγκλειστοι της πολιτείας, μια δε­ κάρα «θρυμματισμένο ουρανό» (11) την ώρα π ου «σκιρτάει πολύανθο πάνω στη γη» (11) το άνθινο φως» (14), πασκίζοντας ν’ ακούσει από κάποια χαραμάδα «το τρέμουλο της φωνής του σπίνου» (15), γιατί κου­ βαλάει μέσα του την «ποίηση» των απλών πραγμάτων, τον ήλιο της γης, καθώς και τη «φωνή των χωραφιών» (13). Ζωγράφος ο ίδιος, οι στίχοι του είναι ζωγραφιές. Έτσι και οι στίχοι του είναι πυκνοί, αδροί, ε­ πιγραμματικοί. Κάποτε οι λέξεις ασφυκτιούν ανάμεσα στα χρώματα, τους ήχους, τα λαμπυρίσματα, τους ερωτικούς ψιθύρους, τους συλλογισμένους έρωτες, σε διάφα­ νους ρυθμούς αισθήσεων, σε τρυ­ φερές μορφές, «στο βλεφάρισμα

επιλογη/71 του Νταίηβιντ. Μόνο που το τελευταίο δεν μπορεί να γίνεται από τον ίδιο ούτε παίρνει τη μορφή μιας αναθεώρησης από τον ίδιο τον ήρωα της δικής του ζωής. Αντίθετα, μοιάζει τόσο αντικειμενικό που υποθάλπει αυτή τούτη την αναίρεση της σιγουριάς που προ­ βάλλεται από τον ήρωα εμφιλοχωρώντας έντεχνα κάποια στοιχεία διαφοροποίησης αν όχι απόστασης από αυτόν. Μια τέτοια, όμως, διαφορετική οπτική δεν μπορεί να αναχθεί σε άλλον από τον ίδιο τον τριτοπρόσωπο αφηγητή ο οποίος, έτσι, αφενός τηρεί μια ειρω­ νική απόσταση από τον ήρωά του και αφετέρου προετοιμάζει και αιτιολογεί την τελική μετάλλαξη του Νταίηβιντ. Η παρείσφρηση της οπτικής του αφηγητή στην οπτική του ήρωα δείχνει ταυτόχρο­ να και τον έλεγχο που ο πρώτος ασκεί στον δεύτερο, έλεγχος που θα οδηγήσει στην αλλαγή του, η οποία πλέον προαναγγέλλεται, κατά κάποιον τρόπο, μέσω ακριβώς της εναλλαξιμότητας της ο­ πτικής από εσωτερική σε μηδενική εστίαση. Από εκεί κι έπειτα, το ποιος ακριβώς «βλέπει» τα πράγματα γίνεται αμφίσημο αφού μπο­ ρεί πλέον να υποστηριχθεί ότι δεν υπάρχει καθόλου εσωτερική ε­ στίαση πάνω στον ήρωα-Νταίηβιντ και ότι το όλο έργο αποτελεί, ως προς την κατηγορία της «έγκλισης», έναν μετατιθέμενο λόγο όπου αφηγητής και ήρωας βρίσκονται σε μια διαρκή διαπλοκή. Υπάρχει, ωστόσο, και ένα άλλο στοιχείο που κάνει εμφανή την παρουσία του τριτοπρόσωπου αφηγητή αποφασιστική στην εξέλι­ ξη της ιστορίας. Το στοιχείο αυτό έχει σχέση με την κατηγορία του «Χρόνου». Η όλη αφήγηση διέπεται από μια γραμμικότητα, υπακούοντας σε μια χρονική ακολουθία και αλληλουχία των αφηγού­ μενων γεγονότων, δηλαδή της ιστορίας. Σε μια όμως περίπτωση σημειώνεται μια μικρή χρονική παρέμβαση, ή αλλιώς, αναχρονία, με μια διπλή ανάληψη, όπου οι διάλογοι και τα γεγονότα καθώς και οι σκέψεις του ήρωα παρουσιάζονται μέσα από διαδοχικά flash-back (σελ. 82-91). Η αναχρονία, ως αφηγηματική τεχνική που δεν μπορεί να αναχθεί σε άλλον από τον αφηγητή, δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη από τη στιγμή που εμπεριέχει μια θεματική ενότητα αρκετά κρίσιμη για την εξέλιξη της όλης ιστορίας: σ’ αυτό ακριβώς το απόσπασμα που καλύπτει την πραγματική χρονική διάρκεια σε επίπεδο ιστορίας ενός πενταώρου, ο Νταίηβιντ θα εμ­ φανιστεί μπροστά στις δυο κοπέλες γυμνός, στερημένος δηλαδή των προστατευτικών και αλλοτριωτικών του καλυμμάτων και πε­ ριβλημάτων που αποτελούν τα ρούχα, επιτυγχάνοντας έτσι μια ει­ λικρινέστερη και ισότιμη επαφή μαζί τους, θα νιώσει ίδιος μ’ αυτές και κατ’ επέκταση με τον κόσμο του Κοεμιναί. Ακόμη, θα συνειδη­ τοποιήσει για πρώτη φορά τον λανθάνοντα μέχρι στιγμής ερωτι­ σμό προς την Νταϊάνα, θα συζητήσει κατά μόνας μαζί της ανακαλύπτοντάς την, ενώ στη συνέχεια θα έχει την ουσιαστικότερη επα­ φή από την άφιξή του με τον Μπρήσλεϋ. Έτσι, η ένταξη του ήρωα στο περιβάλλον του Κοεμιναί και στη μαγεία που αυτό περικλείει καθώς και η συνειδητοποίηση του χώρου και της αληθινής διάστα­ σης των ενοίκων του γίνονται μόλις τώρα, και για πρώτη φορά, πλήρως αντιληπτά. Νταίηβιντ, από δω κι έπειτα δεν έχει πολλά περιθώρια εκλο­ γών: ή θα ενταχθεί, υιοθετώντας μια νέα στάση απέναντι στη ζωή και την τέχνη ή θα μείνει για πάντα ο επισκέπτης, ο ξένος. Η αναποφασιστικότητά του θα γίνει η αιτία να μην ολοκληρωθεί η σχέση του με την Νταϊάνα και η ολοκληρωτική του αποτυχία θα ακολουθήσει αναπόφευκτα. Η αφηγηματική αναχρονία λειτουργεί επομένως εδώ σε πλήρη αντιστοιχία με την αναποφασιστικότητα του ήρωα, μοιάζει σαν μια ανάσα για μεγαλύτερα χρονικά περιθώ­ ρια που προσφέρει ο αφηγητής στον ήρωά του να αποφασίσει με ω-

Ο

του πλήθους» (28), την ώρα π ου οι τοίχοι «ορθωμένοι κι απρόσιτοι / με τις καμινάδες των ματιών / Τρυποΰν το γαλάζιο» (26). «Τοίχοι σαν άστε­ γο ψυχοράγημα ποιητών» (27) δεν αφήνουν περιθώρια για έξοδο. Οι τόνοι του οξείς, διαπεραστικοί, ασθμαίνοντες, συχνά κατακερματι­ σμένοι σε λέξεις, π ο υ σπέρνονται σ’ ολόκληρες σελίδες, σπάζουν τα δράματα και δίνουν την εντύπωση ποιητικών παιχνιδισμάτων και ιρι­ δισμών. Από την άλλη μεριά, ωστόσο, έ­ χουμε να κάνουμε με στίχους συ­ μπαγείς, ατόφιους, αράγιστους· και μ' έναν π ο λύ σοβαρό προβληματι­ σμό απέναντι στη σύγχρονη ζωή και πραγματικότητα. Κι αυτή η α­ ντίθεση πρέπει να ξεπεραστεί. Ο Κώστας Καρούσος είναι καλός ποι­ ητής. Είναι όμως καιρός, ύστερα α­ π ό έξι ποιητικές συλλογές με υ π ό ­ σταση, να γαληνέψει, να απαλύνει και να απλώσει το στίχο του. Να χα­ μηλώσει τους, τόνους. Να μιλήσει πιο απλά. Να εκφράσει τους συ­ γκλονισμούς του λιγότερο περίτε­ χνα για να ευδοκιμήσει η σπορά του, η όντως αξιόλογη, μέσα στο «πολύανθο φως» και το ρίγος της πολιτείας να μεταβληθεί σε «ελπιδοφόρο» ρυθμό και να χυθεί ευλο­ γίας ποιητικής «σπονδή α π ό στάχυα / στα δασά / κεφάλια του π λή­ θους» (19). Ο Κώστας Καρούσος είναι πια ι­ κανός για ποιητικές συνθέσεις. Και ποιητικά οράματα έχει, όπω ς επί­ σης παιδεία, εκφραστικά μέσα, κοι­ νωνικούς προβληματισμούς και δύ­ ναμη, για να σπονδυλώσει τα ποιη­ τικά του οχήματα σε σύνολα.

ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

72/επιλογη ριμότερη σκέψη πάνω στην επόμενη κίνηση που θα κάνει. Η ανα­ χώρηση, την επομένη, εξαντλεί τα όρια, τα αποθέματα χρόνου που σ’ αυτό το ίδιο αναληπτικό απόσπασμα ο Νταίηβιντ ευχήθηκε σιω­ πηλά να παραταθούν από κάποιον εξωτερικό παράγοντα, όπως θα ήταν το τηλεφώνημα της γυναίκας του που θα ανέβαλε το κανονι­ σμένο ραντεβού τους στο Παρίσι. Με την αναχώρηση, ο ανοιχτός, απελευθερωτικός χώρος του Κοεμιναί κλείνει για πάντα για τον ήρωα χωρίς κανένα περιθώριο επαναστροφής κι επιστροφής. Το προαναγγελθέν, μέσω μηδενικής εστίασης και ειρωνικής απόστα­ σης, βιογραφικό του των πρώτων σελίδων είχε προδιαγράφει, ού­ τως ή άλλως, τα πιθανά όρια παρέκκλισής του. Ο Φαίδων Ταμβακάκης που έδωσε τη μετάφραση του «Εβένινου Πύργου» έχει αναπτύξει μια ιδιαίτερη επαφή με τον Τζων Φώουλς και το έργο του, τόση ώστε κάποιοι θεωρητικοί να βρίσκουν επι­ δράσεις των αφηγηματικών τεχνικών του Άγγλου συγγραφέα και στο δικό του λογοτεχνικό έργο (βλ. π.χ. Δημ. Τζιόβα, Σπείρα 1, 1990, σελ. 68). Θα διαφωνήσω εδώ με τέτοιες τοποθετήσεις μια και ο Ταμβακάκης στα «Τοπία της Φιλομήλας» δεν στηρίχθηκε στην πολλαπλή εστίαση όπως εικάζεται το δάνειό του από τον Φώουλς αλλά στι,ς διαφορετικές, κυρίως, αφηγηματικές φωνές, πράγμα που είναι τελείως διαφορετικό. Η σχέση, ωστόσο, με τον Φώουλς που εννοώ εδώ εγώ αναφέρεται στο ότι έχει ήδη μεταφράσει ένα άλλο έργο του, τον «Συλλέκτη», έχει εκδώσει μια συνέντευξη που πήρε από τον Άγγλο συγγραφέα με τίτλο «Η εξορία του συγγρα­ φέα» και ετοιμάζει, όπως μας πληροφορεί ο εκδοτικός οίκος της «Εστίας» που φιλοξενεί τις παραπάνω δραστηριότητες, τις μετα­ φράσεις δύο ακόμη έργων: «Ο Γητευτής» και «Ένα Καπρίτσιο». Η μετάφραση από τον ίδιο μεταφραστή του έργου ενός ξένου συγ­ γραφέα είναι νομίζω ό,τι το ευτυχέστερο μπορεί να μας προσφερθεί μια και η διαρκής εντρύφηση του μεταφραστή δεν μπορεί παρά να αποβεί και υπέρ του αναγνώστη. Παρ’ όλα αυτά, και παρά το γεγο­ νός ότι η παρούσα μετάφραση έχει τις πολύ καλές στιγμές της, δεν δικαιολογούνται μερικά γλωσσικά σφάματα ή δυσνόητα, εκφρα­ στικά ή συντακτικά, ελληνικά που παρεισέφρησαν στην ελληνική απόδοση του έργου.

Επανόρθωση Σε προηγούμενο τεύχοςαφιέρωμα στο θέμα «Η Νέα Υόρκη στη λογοτεχνία (αρ. 296, σελ. 53) το όνομα της συνεργάτιδάς μας μεταφράστριας κ. Χίλντας Παπαδημητρίου γρά­ φτηκε λάθος (Παπαγεωργίου). Επανορθώνουμε και ζητούμε συγγνώμη.

200 χρόνια από τη Υέννη του

ΚΑΛΒΟΥ Αφιέρωμα του ΔΙΑΒΑΖΩ στον Ανδρέα Κάλ6ο ΑριδΓΐ40

δελτιο/73

δελ Τ 1ο

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την 9 Σεπτέμβριοι πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Ε22 Σεπτέμβριοιu 1992 στίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό του ο­ ποίου ευχαριστούμε θερμά. Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βι­ βλίων γίνεται με βάση το ^ » γνωστό Δεκαδικό Σύστημα * I J λ % S' Ταξινόμησης, προσαρμο1 I 1 Μ1 1 1 σμένο στην ελληνική βι- ν ν βλιογραφία. Επιμέλεια: ΣΕ ΚΑΘΕ κατηγορία βιβλίων προηγούνται αλ­ Έφη Απάκη φαβητικά οι Έλληνες συγγραφείς και ακολου­ θούν οι ξένοι. Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα με τρ ελληνικό αλφάβητο. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδκιία έντυπα. ΓΙΑ ΤΗΝ ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας. στέλνουν έγκαιρα τις καινούριες εκδόσεις τους.

ί/1 1

ΓΕΝΙΚΑ ΕΡΓΑ

) γρα φικό 298

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Λευκώματα

Εφαρμοσμένη μυχολογία

Πανευβοϊκή Έκδεση Εικαστικών Τεχνών. Αθήνα, 1992. Σελ. 60. Δρχ. 3120.

COLLIANDER Τ. Κουβεντιάζοντας με τον πόνο. Απόδ: Αρχιμ. Ευσέβιος. Αθήνα, Ακρίτας, 1992. Σελ.

87. Δρχ. 725.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΘΡΗΣΚΕΙΑ Γ ενικά ΕΥΣΕΒΙΟΣ (ΑΡΧΙΜ.). Προς ηδονής οδύνης υπέρ­ βαση. Τόμος Β'. Αθήνα, Ακρίτας, 1992. Σελ. 320. Δρχ. 1660. Αποκρυφισμός ΝΥΝΤΑΛ Α.Ο. Μαχαμούντρα. Μετ. Δ. Λαμπίρης-Φ. Χρονά. Αθήνα, Μπουκουμάνης, 1992. Σελ. 88. Δρ.

1040.

OTTO W.F. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Ελληνικά μυστήρια. Μετ. Α. Κοντός. Αθήνα, Ιάμβλιχος, 1992. Σελ. 147. Δρχ.

1350.

Γενικά Εκκλησία και σχολική νεότητα. Κατερίνη, Τέρτιος, 1992. Σελ. 127. Δρχ. 1040. ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΣ Χ.Κ. Οι κατηχήσεις του Κυρίλ­ λου Ιεροσολύμων. Θεσσαλονίκη, Κυριακίδης, 1992. Σελ. 202. Δρχ. 2000. ΛΟΥΚΑ ΗΡΩ. Λατρείες καταστροφικές. Αθήνα, Ε­ γρήγορση, 1992. Σελ. 102. Δρχ. 725.

74/δελτίο ΝΕΛΛΑΣ Π. Ζώον θεούμενον. Γ' έκδοση. Αθήνα, Αρμός, 1992. Σελ. 315. Δρχ. 2600. ΤΣΑΚΙΡΙΔΗΣ Λ. Ο Άγιος Μεγαλομάρτυρας Προκό­ πιος. Κατερίνη, Τέρτιος, 1992. Σελ. 119. Δρχ. 725.

MIGNE J.-P. Ελληνική Πατρολογία. Τόμος 82. Αθήναι, Κέντρον Πατερικών Εκδόσεων, 1992. Σελ.

1634. Δρχ. 3120. Πολιτική

ΚΑΛΛΙΑΣ Κ.Π. Τρία πολιτεύματα. Αθήνα, Πιτσιλάς, 1992. Σελ. 173. Δρχ. 1560. ΚΑΜΜΕΝΟΣ Π.Η. Τρομοκρατία. Θεωρία και πρά­ ξη. Αθήνα, Ελληνική Ευρωεκδοτική, 1992. Σελ.

586. Δρχ. 4160. ΨΑΛΙΔΟΠΟΥΛΟΣ Γ. Κρίσιμες ώρες για την Καλλι­ θέα και την Τοπική Αυτοδιοίκηση. Πολιτικά κείμενα 1974-1992. Καλλιθέα, 1992. Σελ. 270. Ο ικονομία

ΔΡΑΚΑΤΟΣ Κ.Γ. Δυσχέρειες εξόδου της ελληνικής οικονομίας από την κρίση. Αθήνα, Παπαξήσης, 1992. Σελ. 278. Δρχ. 2080. ΚΥΡΙΤΣΗΣ Ν.-ΠΟΛΥΜΕΡΙΔΗΣ Γ. Επίκαιρα προ­ βλήματα της ελληνικής οικονομίας. Αθήνα, Σύγχρο­ νη Εποχή, 1992. Σελ. 124. Δρχ. 465. ΠΑΚΟΣ Θ.Β. Κλαδική οικονομική 1. Ανταγωνισμός συγκέντρωση και τεχνολογία. Αθήνα, Παπαξήσης, 1992. Σελ. 414. Δρχ. 3640.

στην ελληνική γλώσσα. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1992. Σελ. 181. Δρχ. 2080. Ξ έν ες γλώ σσες

ΠΑΠΑΦΙΛΗΣ Κ.Γ. Λεξικό Αλβανο-ελληνικό. Α. Σιδέρης. Σελ. 940. Δρχ. 3120. ΠΑΠΑΦΙΛΗΣ Κ.Γ. Λεξικό Ελληνο-αλβανικό. Αθή­ να, Σιδέρης. Σελ. 489. Δρχ. 2600. ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Γενικά

CAIRNS-SMITH A.G. Τα επτά ίχνη. Μετ. Θ. Ηλιάδης. Αθήνα, Κάτοπτρο, 1992. Σελ. 199. Δρχ. 2850. Χημεία

GHIGLIANO C.-NOVELLI L. Η ιστορία της χη­ μείας σε κόμικς. Τόμος Α'. Μετ. Τ. Μηλιάς. Αθήνα, Κάτοπτρο, 1992. Σελ. 61. Δρχ. 2080. ΕΦ ΑΡΜ ΟΣΜ ΕΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Ιατρική

ΑΒΡΑΜΙΔΗΣ A. AIDS... με απλά λόγια. Αθήνα, Α­ κρίτας, 1992. Σελ. 175. Δρχ. 1040. Ρύπανση περιβάλλοντος

Λ αογραφία

ΑΠΟΣΤΟΛΑΚΗΣ Σ.Α. Η μάχη της Κρήτης στο δη­ μοτικό τραγούδι του νησιού. Χανιά, 1991. Σελ. 103. Δρχ. 1040. ΠΑΧΤΙΚΟΣ Γ.Δ. 260 δημώδη ελληνικά άσματα. Τό­ μος Α'. Αθήνα, Καραβίας, 1992. Σελ. 410. Δρχ.

4160.

PETROPOULOS Ε. Rebetika. Trans. J. Taylor.

Athens, Alcyon, 1992. Pag. 159. Drs. 2600. ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Παιδαγωγική

ΔΕΛΤΑ Π.Σ. Στοχασμοί περί της ανατροφής των παι­ διών μας. Αθήνα, Ελεύθερη Σκέμις, 1992. Σελ. 22. Δρχ. 410. ΓΛΩΣΣΑ Ελληνική γλώσσα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Η.Ι. Λεξικό των ξένων λέξεων

ΣΑΜΟΥΕΛ Π. Το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Μετ. Λ. Βλάχου-Γ. Καραμπελιάς. Αθήνα, Εναλλακτικές Εκδόσεις, 1992. Σελ. 195. Δρχ. 1660. ΤΕΧΝΕΣ Γενικά

ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ Γ. Η νεκρή φύση στη νεοελληνι­ κή τέχνη από τον 19ο αιώνα ως τις μέρες μας. Θεσ­ σαλονίκη, 1992. Σελ. 215. Δρχ. 6240. ΤΟΦΛΕΡ Α. Κουλτούρα και κατανάλωση. Μετ. X: Σακελαροπούλου. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 261. Δρχ. 2080. Αρχιτεκτονική

ΑΝΑΙΡΟΥΣΗ Φ.-ΜΥΛΩΝΑΔΗΣ Λ. Ο κάμπος της Χίου. Αθήνα, Ακρίτας. Σελ. 148. Δρχ. 5200.

δελτιο/75

Π ολεοδομία

Π εζογραφία

Κοινω νική δομή και πολεοδομική οργάνωση στην Α 8 ή ν α . Επ ιμ . Θ . Μ α λ ο ύ τα ς-Δ. Ο ικ ο νό μ ο υ . Θ ε σ σ α λ ο ­ νίκη, Παρατηρητής, 19 9 2 . Σελ. 4 2 2 . Δ ρχ . 3950.

Δ Η Μ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ν . Ο μαστρο-πολύξερος και η μα­ γική βάρκα. Α θ ή ν α , Καστανιώτης, 1992. Σε λ . 207. Δ ρ χ . 1560.

Γλυπτική

1 Ω Α Ν Ν Ι Δ Ο Υ - Α Δ Α Μ Ι Δ Ο Υ Ε . Η κόρη του Θ όδω ρου . Διηγήματα. Α θ ή ν α , Δόμος, 19 9 2. Σελ . 226 . Δρχ .

18 7 0 .

______________ ______________

Λ Ι Α Π Η Σ Κ . Ν ικ ό λ α ς. Μ ια πηλιορείπκη κορφή της τέχνης, Σ Τ ' έκδοση. Β ό λ ο ς , 19 9 2 . Σελ. 10 7 .

ΕΝΑΣΧΟΛΗΣΕΙΣ^

Λ Ε Ο Ν Α Ρ Δ Ο Σ Γ . Τ ο κόκκινο σαλόνι της γιαγιάς. Μ υ ­ θιστόρημα. Α θ ή ν α , Καστανιώτης, 1992. Σελ . 248. Δ ρχ . 1870. Μ Α Ρ Κ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ Ε . Τ ο φόρεμα της A n ic k . Α θ ή ν α , Σμίλη, 19 9 2. Σε λ . 1 0 1 . Δ ρ χ . 830.

Γ ενικά Φ Α Λ Α Ρ Α Σ Π . Ψ αρότοποι στην Ε λ λ ά δ α . Α 8 ή ν α , Χριστάκης, 19 9 2. Σελ . 1 7 6 . Δ ρχ . 18 7 0 .

Π Ε Τ Ρ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Γ Ι Α Ν Ν Η Σ . Τ ο τριαντάφυλλο. Α ­ θ ή να , Νέα Σύνορα, 19 9 2 . Σε λ . 15 6 . Δ ρχ . 14 5 5 .

θ λ η τ ι σ μ ό ς ___________________

Α Κ Ο Υ Α Τ Α Γ Κ Ο Υ Α Ρ . Κ ά π α . Μ υθιστόρημα. Μετ. Γ . Κ ο βαλένκο. Α θ ή ν α , Καστανιώτης, 19 9 2 . Σελ. 8 7. Δ ρχ . 10 4 0 .

Κ Ο Μ Ν Η Ν Ο Σ Γ . Α θλητικές κακώσεις. Α 8 ή ν α , 19 92. Σελ . 13 6. Δ ρχ . 2600.

Α Κ Ο Υ Τ Α Γ Κ Ο Υ Α Ρ . Ρα σ ο μ ό ν. Μετ. Γ . Κοβολένκο. Α θ ή ν α , Καστανιώτης, 19 9 2. Σελ. 85. Δ ρ χ . 10 4 0 .

H A R G I T A Y G . Τερματοφ ύλακας. Μετ. Φ. Μ α ρ γα ρί­ της. Θεσ σα λο νίκ η , S a lto , 19 9 2 . Σελ. 260.

A V E L J .M . Ο π οταμός της Μ εγάλης Μ ητέρας. Μετ. Β . Κα λλιπολίτη ς. Τ ό μ ο ι Α ' + Β '. Α θ ή ν α , B e ll, 19 92. Σελ. 4 1 5 + 4 1 0 . Δ ρ χ . 12 0 0 (οι δύο τόμοι).

ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ

Γ Κ Ο Γ Κ Ε Ν Γ . Ο ερμαφρόδιτος. Μετ. Α . Σφακιανάκης. Α θ ή ν α , Ζαχαρόπουλος, 19 9 2. Σε λ . 1 6 7 . Δρχ.

830.

Α

Γε ν ι κ

ά

_____________________ _______

Κ Α Λ Ο Γ Ε Ρ Α Σ Κ . Μ εθόδευσις των αντιστρόφων λατι­ νικών θεμάτων. Α θ ή ν α , Παπαδήμας, 19 9 2 . Σελ. 4 78 . Δ ρχ . 2200.

Αρχαίοι συγγραφείς_________________ ______ Γ Ι Α Ν Ν Α Κ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Π .Ε . Κ ο ρνηλίου Νέπωτα βίοι. Εισ.-κείμ.-μετ.-λεξ. Π . Ε . Γιαννακ ό π ο υλο ς. Α θ ή ν α , Παπαδήμας, 19 9 2. Σε λ . 620. Δ ρχ . 2500.

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ^ Ποίηση

____________

Α Λ Ε Ξ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ Σ . Δωρεάν δ ια δρομή . Α θ ή ν α , Ερμείας, 19 9 2 . Σελ . 53. Ν Τ Α Σ Ι Ο Υ Α .Ν . Π α ν ό ρ α μ α . Α θ ή ν α , 19 9 2 . Σελ. 5 1. Δ ρ χ . 830.

Γ Ο Υ Ε Σ Τ Ν . Έ ν α σπαρταριστό εκατομμύριο. Μετ. Β . Μ π ό μπο λ α . Α θ ή ν α , Α σ τ ά ρ τη , 19 9 2 . Σελ . 15 6 . Δρχ .

14 5 5 .

W O O L R I C H C . Τ ο κορμί τη ς Τ ζα ίη ν Μ π ρά ου ν. Μετ. Γ .-Ι. Μ π α μπα σ ά κ ης. Α θ ή ν α , Γαβριηλίδης, 19 92. Σελ. 1 5 7 . Δ ρ χ . 16 60 . Ι Λ Γ Κ Α Ζ Ρ . Νύχτες συσκότισης. Μετ. Π . Α μ π α τζή ς. Α ­ θ ή να , θεμέλιο, 19 9 2 . Σελ. 23 4. Δ ρ χ . 15 6 0 . Κ Α Μ Π Α Ν Ι Λ Ε Α . Ν ε α ρο ί μου, α ς μην υπερβάλλου­ με. Μετ. Π . Σ κ ό ν δ ρ α ς. Α θ ή ν α , Αστάρτη, 19 9 2. Σελ.

25 2. Δ ρ χ . 2080.

C U R T I S J . Ο ι γιοι του πρωινού. Μετ. Α . Μ ανω λίδης. Α θ ή ν α , B e ll, 19 9 2. Σε λ . 4 7 7 . Δ ρχ . 900.

K I N G S . Κ Α Ι Α Λ Λ Ο Ι . Σκοτεινά οράματα. Μετ. Γ . Δελη ο λά νη ς. Θεσ σα λο νίκ η , Επιλογή, 19 9 2 . Σε λ . 253. Δ ρχ . 2080.

Π Α Π Π Α Β .Σ . Π οιήσεις. Α θ ή ν α , 19 9 2 . Σε λ . 94.

Κ Ρ Ι Σ Τ Ι Α . Ο π αράξενος αντίπαλος. Μετ. X . Κο ντο θ ε­ οδώρου. Α θ ή ν α , Ερμείας. Σε λ . 28 2. Δ ρχ . 2300.

Χ Α Ρ Κ Ι Α Ν Α Κ Η Σ Σ .Σ . Στη δοκιμή του φέγγους. Π ο ιή ­ ματα. Α θ ή ν α , Δόμος, 19 9 2. Σελ. 13 4 . Δ ρ χ . 12 4 5 .

L A G E R K V I S T Ρ . Η Σίβυ λ λα . Β ' έκδοση. Μετ. Β . Κατσ ά νη ς. Α θ ή ν α , Ροές, 19 9 2 . Σελ. 18 7 . Δ ρ χ . 12 4 5 . Λ A P I Α . Ερ α στές και φίλοι. Μετ. Ρ . Χ άτχουτ. Α θ ή ν α , Ζαχαρόπουλος, 19 9 2. Σελ . 4 1 3 . Δρχ . 16 60 . Λ Ε Γ Κ Ε Ν Ο .Κ . Ο αναρχικός των δύο κόσμων. Μετ. X . Γεωργίου. Α θ ή ν α , P a rs e c , 19 9 2. Σελ. 466. Δρχ .

2600.

76/δελτίο M I L L M A N D . Ο δ ρ ό μ ο ς του ειρηνικού πολεμιστή. Μετ. Μ . Σιά τρ α . Α 8 ή ν α , Έσοπτρον, 19 9 2 . Σ ε λ . 25 5 . Δρχ. 18 70.

Γ Ε Ρ Α Σ Η Σ Γ . Η νεοελληνική ταυτότητα και οι μυθι­ κοί μετασχηματισμοί τη ς. Β ' έκδοση. Α δ ή ν α , Ροές. Σ ε λ . 295. Δ ρ χ . 2080.

B U R R O U G H S E . R . Τ α ρ ζ ά ν ο θριαμβευτής. Μετ. Α . Π α π α σ τα δ ο π ο ύ λο υ . Α 8 ή ν α , Μέδουσα, 19 9 2 . Σελ .

229 . Δ ρ χ . 15 6 0 .

Γ Ρ Η Γ Ο Ρ Ι Α Δ Η Σ Ν . Τ ο δημιουργικό γρά μιμο . Δ ο κ ί­ μια προβλη μα τισ μού . Δ ' έκδοση. Α δ ή ν α , Γρηγόρης, 19 9 2 . Σ ε λ . 25 3 . Δ ρ χ . 2500.

Ν Τ Ι Κ Φ .Κ . Θ εϊκ ή εισβολή. Μετ. X . Γεωργίου. Α 8 ή ν α , P a rs e c , 19 9 2 . Σ ε λ . 28 2. Δ ρ χ . 2500.

ΙΣΤΟΡΙΑ

O ’ C O N N O R J . Ο τελευταίος Ινδ ιά νο ς του ροκ. Μετ. Γ . Μ π α ρ ο υ ξή ς. Α δ ή ν α , A q u a r iu s , 19 9 2 . Σε λ . 343 . Δρχ. 18 70. Ο Υ Α Ϊ Α Ν Τ Ε Ρ Θ . Τ ο α ίμα του Κ α ίσ α ρ α . Μετ. Ν .Κ . Α ­ δ ή ν α , Ζαχαρόπουλος, 19 9 2 . Σ ε λ . 28 8 . Δ ρ χ . 12 4 5 .

P E R G A U D L . Ο π όλεμος των κουμπιών. Μ ε τ .'Α , Λ α ­ ζά ρου . Α δ ή ν α , Γαβριηλίδης, 19 9 2 . Σ ε λ . 298 . Δ ρχ .

2080. Ρ Ε Ν Ω Μ . Ο βα σ ιλιά ς πρέπει να πεδάνει. Μετ. Ρ . Κ α ρα κατσάνη. Α δ ή ν α , Κ ά κ τ ο ς , 19 9 2 . Σε λ . 5 0 4 . Δ ρ χ .

2600. Ρ ΙΟ Μ . Η βέργα του παπαγάλου. Μετ. Τ . Κ α β β α δ ία . Α δ ή ν α , Ζαχαρόπουλος, 19 9 2 . Σε λ . 1 1 8 . Δ ρ χ . 935. Ρ Ι Ο Μ . Ο ι αληγείς άνεμοι. Μετ. Τ . Κ α β β α δ ία . Α δ ή ν α , Ζαχαρόπουλος, 19 9 2 . Σ ε λ . 12 3 . Δ ρ χ . 935.

C H A N D L E R Ρ . Δ ο λο φ ό νο ς στη βροχή. Μετ. Έ φ η Γεωργίου. Α δ ή ν α , Γαβριηλίδης, 19 9 2 . Σ ε λ . 25 4 . Δρχ. 18 70.

C H A N D L E R Ρ . Τ ο μη λό π αρ ά θ υρ ο . Μετ. Α . Α π ο στο λίδ η ς. Α δ ή ν α , Ά γρα, 19 9 2 . Σελ . 3 2 7 . Δ ρ χ . 2080.

F I T Z G E R A L D F . S . Ό μ ο ρ φ ο ι και καταραμένοι. Μετ. Ρ . Χ ά τχ ο υτ. Α θ ή ν α , Γαβριηλίδης, 19 9 2 . Σ ε λ . 4 7 0 . Δ ρ χ . 2900.

F O L L E T T Κ .Π τ ή σ η αγω νίας. Μετ. Γ . Κ ο υ σο υ νέλ ο ς. Α δ ή ν α , B e ll, 19 9 2 . Σ ε λ . 506. Δ ρ χ . 850. Χ Ι Λ Ζ Ε Ν Ρ Α Τ Ε . Τ ο παρ α μύ θι τη ς τελευταίας σκέμης. Μετ. Α . Βερυκο κ ά κ η -Α ρτέ μη . Α θ ή ν α , Εξάντας, 19 9 2 . Σελ . 506. Δ ρ χ . 4 16 0 .

H O P E C . Τ ο μπαρ του Οττεντότου. Μετ. X . Ξ α νδ οπούλου. Α θ ή ν α , Χατζηνικολή, 19 9 2 . Σ ε λ . 33 6. Δ ρχ .

2900.

H O F F M A N Ε . Αδελφ ή Μ ά νικα . Μετ. Δ . Φ οινικοπούλου. Α δ ή ν α , P r in ta . Σε λ . 1 8 7 . Δ ρ χ . 12 4 5 .

Μ ελέτες Σ Τ Ε Φ Α Ν Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ Μ . Τ ά κ η ς Σιν ό π ο υ λ ο ς. Η ποίηση και η ουσιαστική μο να ξιά . Α θ ή ν α , Πορεία, 19 9 2 . Σε λ . 1 7 1 . Δ ρ χ . 15 6 0 .

Δοκίμια Α Ρ Τ Ι Ν Ο Σ Α . Πρ ο κλη τικ ές δρηνω δίες. Α δ ή ν α , 19 9 2 . Σ ε λ . 7 7 . Δ ρ χ . 520.

Μαρτυρίες Μ ακρυγιάννη α π ο μνημονεύματα. Τ ό μ ο ι Α ' + Β '. Α ­ δ ή ν α , Δωρικός, 19 9 2 . Σ ε λ . 63 8 . Δ ρ χ . 3 1 2 0 (οι δύο τόμοι). Δ Α Π Ο Ν Τ Ε Σ Μ . Φ ουρτούνες στα Κ ύ θ η ρ α . Κ ύ θ η ρ α , 19 9 2 . Σελ . 18 9 . Δ ρ χ . 3 1 2 0 . Μ Π Ε Λ Λ Ο Υ - Θ Ρ Ε Ψ Ι Α Δ Η Α . Μ ορφ ές Μ α κ ε δ ο νο μ ά ­ χων και τα Π ο ν τια κ ά του Γε ρμα νο ύ Κ α ραβαγγέλη. Α ­ θ ή να , Τροχαλία, 19 9 2 . Σε λ . 24 3 . Δ ρ χ . 3535. Τ Σ Ι Τ Α Σ Δ . Φ άκελος Για ννού λ η και ά λλα τινά... Α δ ή ­ ν α , Άνοιξη, 19 9 2 . Σε λ . 35 0 . Δ ρ χ . 2080.

Β ιογραφ ίες Κ Α Π Α Δ Ο Χ Ο Σ Δ .Χ . Ο Σ ο λ ω μ ό ς δέσ μιος του ν ο μ ι­ κού καθεστώτος τη ς εποχής του. Α δ ή ν α , 19 9 2 . Σε λ .

13 3 . Δ ρ χ . 15 6 0 . Μ Α Τ Σ Α Σ Α .- Λ Ε Β Ι Θ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Δ . Έ λ λ η Ζ ο υ ρ ο ύ -1 δη. Μ ια ζωή χ ο ρ ό ς. Α θ ή ν α , Σμυρνιωτάκης, 19 9 2 . Σε λ . 2 4 0 . Δ ρ χ . 2600. Μ Π Α Ρ Μ Π Η Σ Κ . Π α ύ λ ο ς Α '. Ιστορία τη ς χώρας 19 0 1-6 4 . Α θ ή ν α , Λόγος, 19 9 2 . Σε λ . 3 5 7 . Δ ρ χ . 2600.

Ελληνική Ιστορία Α Γ Γ Ε Λ Ο Π Ο Υ Α Ο Σ Α .Α . Ο κ ό σ μ ο ς τη ς Ο ρ θ ο δ ο ξία ς στα Βα λ κ ά νια σ ήμ ερα. Θ ε σ σ α λ ο ν ίκ η , Κυριακίδης, 19 9 2 . Σ ε λ . 3 2 3. Δ ρ χ . 33 0 0 . Κ Ο Ψ Ι Δ Α Σ Κ . Ο ι Εβ ρ α ίο ι τη ς Θ ε σ σ α λ ο ν ίκ η ς. «Μ έσ α α π ό τις κ αρτ-ποστάλ 1 8 8 6 - 1 9 1 7 » . Θ εσ σα λ ο νίκ η , 19 9 2 . Σελ . 15 9 . Δ ρ χ . 3 1 2 0 . Π Α Π Α Π Α Ν Α Γ Ι Ω Τ Ο Υ Α . Τ ο Μ α κ εδονικό ζήτημα και το Βα λκ α νικ ό Κομμο υ νισ τικ ό κίνημα 1 9 18 -19 3 9 . Α θ ή ν α , Θεμέλιο, 19 9 2 . Σε λ . 13 3 . Δ ρ χ . 1 1 4 0 .

δελτιο/77 ΤΖΙΡΑΣ ΝΙΚΟΣ. Το Έβδομον του Βυζαντίου και η ελληνική κοινότητα Μακροχωρίου. Αθήνα, Όμιλος Μακροχωριτών, 1992. Σελ. 351. Δρχ. 7280. ΤΣΟΥΚΑΣ X. Αρχαίες γυναίκες. Αθήνα, Χατξηνικολή, 1992. Σελ. 311. Δρχ. 2900. Παγκόσμια Ιστορία

ΠΡΑΙΣ Γ. Τα 24 Πρωτόκολλα του Σιωνισμού. Μετ. Κ. Μπαρμπής. Αθήνα, Λογοθέτης, 1992. Σελ. 341. Δρχ. 2500. ΤΑΞΙΔΙΑ Ελλάδα

DESCHAMPS G. Η Ελλάδα σήμερα. Οδοιπορικό 1890. Μετ. Αντα Δαούτη. Αθήνα, Τροχαλία, 1992. Σελ. 415. Δρχ. 4575. ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ

ΑΝΟΙΧΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ. Διμηνιαίο εκπαιδευτικό πε­ ριοδικό. Τεύχος 39. Δρχ. 350. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επι­ θεώρηση. Τεύχος 503. Δρχ. 250. ΑΝΤΙ-ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ. Τρίμηνη έκδοση θεώ­ ρησης του κινηματογράφου. Φύλλο 1. Δρχ. 400. Ο ΑΡΑΜΠΑΣ ΤΟΥ ΑΓΡΙΝΙΟΥ. Μηνιαία σατιρική ε­ φημερίδα. Φύλλο 12. Δρχ. 200. Η ΑΠΟΠΕΙΡΑ. Μηνιαία εφημερίδα, τεύχη 56-57. Δρχ. 200. ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΙΑ. Τεύχος 57. Δρχ. 500. ΓΙΑΤΙ. Μηνιάτικη επιθεώρηση. Τεύχος 207. Δρχ.

400. ΤΟ ΓΙΟΦΥΡΙ. Περιοδικό νεοελληνικών σπουδών. Τεύχη 10 και 11. ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1087. Δρχ. 600. ΔΑΥΛΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 128-129. Δρχ. 600. ΔΕΛΤΙΟ ΚΕΝΤΡΟΥ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. Τόμος 8ος, 1990-1991. Δρχ. 5200. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βι­ βλίου. Τεύχος 295. Δρχ. 600. ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΕΑ. No 126-127.

ΕΛΛΟΠΙΑ. Περιοδικό για τα εθνικά θέματα. Τεύχος 12. Δρχ. 600. ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύ­ χος 249. Δρχ. 350. ΗΜΑΘΙΗ ΕΡΑΤΕΙΝΗ. Τεύχος 1. ΗΧΟΣ ΚΑΙ HI-FI. Τεύχος 234. Δρχ. 500. ΙΔΕΟΚΙΝΗΣΗ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 4. Δρχ.

600. ΚΡΗΤΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ. Φύλλο 236-237. Δρχ. 300.

MAZI-TOGETHER. Τεύχος 49. Δρχ. 30. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1566. Δρχ. 500. ΝΕΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ. Τεύχος 95. Δρχ. 500. ΟΙ ΝΙΚΗΤΕΣ. Φύλλο 155. Δρχ. 5 ΝΟΥΜΑΣ. Επιθεώρηση τέχνης-γραμμάτων και πνευ­ ματικού προβληματισμού. Τεύχος 11. Δρχ. 200. ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΕΙΣ. Ιδέες για το αύριο. Τεύχος 4. Δρχ.

1500. ΠΑΝΟΡΑΜΑ. Τριμηνιαίο περιοδικό. Φύλλο 23. ΤΟ ΠΑΡΑΜΙΛΗΤΟ. Περιοδικό τέχνης. Τεύχος 12. Δρχ. 400. ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Μηνιαία έκδοση γνώμης. Τεύχος 56. Δρχ. 100. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ. Φύλλα λόγου τέχνης και πολι­ τιστικής καλλιέργειας. Τεύχος 55-56. Δρχ. 400. ΠΟΡΕΙΑ ΒΟΡΕΙΑΣ ΑΤΤΙΚΗΣ. Δεκαπενθήμερη εφη­ μερίδα. Φύλλο 29. ΠΥΛΕΣ. Τριμηνιαία εφημερίδα μαθητικού συνεται­ ρισμού του 1/Θ Δημοτικού Σχολείου Πυλών Καρπά­ θου. Φύλλο 8. Ο ΡΑΜΠΑΓΑΣ ΚΙ Ο ΣΚΥΛΟΣ. Ποιητική φυλλάδα. Φύλλο 160 (33). Δρχ. 50. ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ. 40ήμερη περιοδική έκδοση. Τεύχη 6 και 7. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δίμηνη επιθεώρηση. Τεύχος 65. Δρχ. 700. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ. Τεύχος 64. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Δίμηνη περιοδική έκδοση. Φύλλο 174. ΤΕΤΡΑΜΗΝΑ. Τεύχος 49. Δρχ. 500. ΤΟΤΕ. Περιοδικό για την ελληνική ιστορία. Τεύχος 38. Δρχ. 450. Ο ΤΥΠΟΣ. Μηνιαία δημοσιογραφική επιθεώρησις. Τεύχος 27. Δρχ. 1000. Η ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΒΕΛΕΣΤΙΝΟΥ. Φύλλο 6. Δρχ. 100. ΧΡΟΝΙΚΑ. Περιοδική έκδοση. Τεύχος 1.

INFORMATION. Το περιοδικό του έλληνα manager. Τεύχος 73. Δρχ. 500.

78/δελτιο

ε λ ι ο

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι ε­ πώνυμες βιβλιοκριπκές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιο­ δικό και επαρχιακό τύπο, ό­ σες ήταν δυνατόν να εξα­ σφαλίσουμε ή μας απέοτειλαν οι συντάκτες τους. Για κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σε παρένθεση: το όνο­ μα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου, καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής αν πρό­ κειται yia εφημερίδά-, ή ο αριθμός έκδοσης αν πρόκειται για περιοδικό έντυπο.

29 Σεπτεμβρίου 12 Οκτωβρίου 1992

κριτικό γρο φια 298 Επιμέλεια: Μαρία Τρουπάκη

Βιβλιογραφίες

Κλασική Φιλολογία (Μελέτες)

Παπαδόπουλος Θ.Ι.: Ελληνική βιβλιογραφία 1544-1862. Προσθήκες-συμπληρώσεις (Κ. Ντελόπουλος, Καθημερινή, 29/9)

Ράμφος Σ.: Φιλοσοφία ποιητική (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 11/10) Ποίηση

1ΙοΛιτικη Βαληνάκης Γ.: (επιμ.) Η Ελλάδα και ο κόσμος 1990-1991 Σιμόπουλος Κ.: Η διαφθορά της εξουσίας (Κ. Τσα­ ούσης, Έθνος, 4/10)

Κοροβίνης Θ.: (Επιμ.) Οι ασίκηδες (Ν. Ντόκας, Ε­ λευθεροτυπία, 11/10) Πατριαρχέας Σ.: Από άλφα εις ωμέγα το ενεστώς (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 11/10) Ανθολογία σύγχρονης γαλλικής ποίησης. Επιμ.: Σ.Γ. Τσαμπηράς (Τ. Μενδράκος, Αντί, 2/10)

Δίκαιο Κανίνιας Σ.Α.: Νομικά θέματα (Κ.Π. Καλλιγάς, Κα­ θημερινή, 11/10) Εκπαίδευση Παπακωνσταντίνου Π.-Ανδρέου Α.: Τα Διδασκαλεία και η ανάπτυξη της παιδαγωγικής σκέμης 1875-1914 (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικονομικός Ταχυ­ δρόμος, 8/10) Γλώσσα Μπαμπινιώτης Γ.: (επιμ.) Η γλώσσα της Μακεδονίας (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 8/10)

Πεζογραφία Αριστηνός Γ.: 1) Η κατάβαση 2) Θανατόφιλα ερωτοπαθή (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 30/9) Γαϊτάνος Γ.: Το τελευταίο πέρασμα (Δ. Κούρτοβικ, Νέα, 9/10) Μπούτος Β.: Γυναίκες στα πάρκα (Δ. Παυλάκου, Αυ­ γή, 4/10) Ακουτάγκουα Ρ.: Κάπα (Π. Μπουκάλας, Καθημερι­ νή, 6/10) Γκόρντιμερ Ν.: Ο συντηρητής (Α. Κώττη, Ριζοσπά­ στης, 8/10)

δελτιο/79 Ματσουμότο Σ.: Τόκιο εξπρές (ΑΛ, Μεσημβρινή, 2/10) Μούζιλ Ρ.: Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες (Α. Μιχαλιτσιάνου, ΕΝΑ, 30/9) Μπαρνς Τ.: Το δάσος της νύχτας (Β. Χατξηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 7/10) Μπάροουζ Ο.: Ο τόπος των νεκρών δρόμων (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 7/10) Μπουκόβσκι Τ.: Η πόλη των αγγέλων (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 30/9) Σεμπρούν X.: Η επιστροφή του Νετσάγιεφ (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 29/9) Τανιζάκι: Το εγκώμιο της σκιάς (ΑΛ, Μεσημβρινή, 2/10) Χίλζενρατ Ε.: Το παραμύθι της τελευταίας σκέμης (Α. Κώττη, Ριζοσπάστης, 1/10) Μελέτες Αριστηνός Γ.: Δοκίμια για το μυθιστόρημα και τα λο­ γοτεχνικά είδη (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 2/10) Κοτζιάς Α.: Τα αθηναϊκά διηγήματα και δύο δοκίμια για το χρόνο (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 11/10) Ντιπόν Φ.: Όμηρος και Ντάλας (Γ. Ανδρεάδης, Με­ σημβρινή, 2/10)

ί^

ι

Παιδικά Γκέιγερσταμ Γ.: Το αγόρι της κυρα-Λένης (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 7/10) Θεατρικά έργα Copi: Μια ανώφελη επίσκεμη (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 2/10) Ιστορία Ευθυμίου Μ.: Εβραίοι και χριστιανοί στα τουρκοκρα­ τούμενα νησιά του νοτιοανατολικού Αιγαίου (Ν. Μαράκης, Βήμα, 4/10) Ζαχαριάδου Ε.: Ιστορία και θρύλοι των παλαιών Σουλτάνων (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 11/10) Πολίτη Λ.: Το Σούλι της Ηπείρου (Δ. Σταμέλος, Ε­ λευθεροτυπία, 30/9) Βιογραιρίες-Μαρτυρίες Σπαθάρης Σ.: Απομνημονεύματα και η τέχνη του Κα­ ραγκιόζη (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 11/10) Τομανάς Κ.: Οι κάτοικοι της παλιάς Θεσσαλονίκης (Γ. Χρυσάφης, Καθημερινή, 29/9) Lax Ε.: Γούντυ Αλεν (ΣΠ. Αυγή. 7/10)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ

Νέες Λογοτεχνικές

1-

«Παρουσίες»

Οι «Παρουσίες» είναι μια σύγχρονη άποψη για το τι μπορεί να είναι μια σειρά λογοτεχνίας για νέους, αλλά και για αναγνώστες κάθε ηλικίας. Διεύθυνση σειράς: Μόνος Κοντολέων

Μύριαμ Πρέσσλερ Ραφίκ Σάμι Πολίν Φισκ Π ικρή Μια χο ύ φ τα Το χρώ μα σοκολάτα γεμάτη αστέρια της νύ χτα ς

Νόρμαν Σίλβερ Δεν υπάρχουν τίγρεις στην Α φρική

Σ. Π ατάκης Α.Ε., Βαλτετσίου 14, 106 80 Αθήνα εντρική Δ ιάθεσ η: Σ. Π ατάκης Α.Ε., Εμμ. Μ πενάκη 16, 106 78 Αθήνα, τηλ.: 36.38.362, Fax: 36.28.950

Β Σ

I G 0

Β

Λ

Λ

I

Τ

U Ω

Ν

0 Ε

0

Σ

Π Ν

103

Ω

Λ

Β

-

Τ

Λ. - F

Η

Ε

Ε

I

R A

0 G

X

36 00 127

Σ>€

Ταξινομημένα και για κάθε βαθμίδα της Εκπαίδευσης, θα βρείτε στο χώ­ ρο μας όλα τα βιβλία ό λ ω ν των Εκδοτικών Οίκων. *

Ακόμη, θ’ ανακαλύψετε μια πλούσια συλλογή λογοτεχνικών βιβλίων, πεζογραφίας για παιδιά και νέους, περιοδικών -ελληνικών και ξέ­ ν ω ν -, όπως επίσης ειδικά τμήματα με βιβλία Ιατρικής, Οικονομίας και ηλεκτρονικών υπολογιστών, καθώς και όλες τις εκδόσεις του ο ε δ β και του Ευγενιδείου Ιδρύματος. *

Ζητήστε τους καταλόγους των Εκδόσεών μας. Εκτός από τον υπάρχουν κι οι εξής: 0 ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

γ ε ν ικ ό .

0 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ

0 ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ

0 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

0 ΦΥΣΙΚΟΥ-ΧΗΜΙΚΟΥ

φ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

φ ΕΠΙΣΤΗΜΗΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

Τέλος, ιδιαίτερα κατατοπιστικά είναι τα αναλυτικά φυλλάδια για κάθε εκδοτικό πρόγραμμα του Οίκου μας. *

Μπορείτε ν’ αγοράσετε τα βιβλία που σας ενδιαφέρουν κ α ι με πιστωτι­ κές κάρτες ( d in e r s , ε θ ν ο κ α ρ τ α , ε μ π ο ρ ο κ α ρ τ α ).

Λ Ε ΙΤ Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Τ Μ Η Μ Α Α Ν Τ ΙΚ Α Τ Α Β Ο Λ Η Σ Γ ΙΑ Ο Λ Η ΤΗ Ν Ε Λ Λ Α Δ Α

Σ

Ο

Λ

G Β

Ω

Ν

Ο

U Ι

Β

Σ

T Λ

103

E Ι

-

Τ Η

N Ο

Λ.

B Π

- F

E Ω

A

X

36 00 127

R Λ

Ε

G Ι

Ο

■j ΕΚΔΟ ΣΕΙΣ ΓΚΟΒΟΣΤΗ [■

^ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.09.712 - 36.02.007 Π ΟΙ ΗΣΗ

Νάσος Βαγενάς

Κωστής Γχιμοσοίιλης

Μίμης Σουλιώτης

0 ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ

ΒΑΘΙΑ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ

ΠΑΙΚΤΗΣ