Τεύχος 287

ΔΙΑΒΑΖΩ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ · ΑΡ. 287 · 13.5.92 · ΔΡΧ. 600

Μισέλ Τουρνιέ

ΠΟΙΗΣΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ

ΜΑΣ

15η Γιορτή Βιβλίου Ζάππειο 8-24 Μαΐον 1992

Οργάνωση: ΣΕΒΑ. Mt τη συμπαράσταση τον Υπουργείου Πολιτισμοί

τα βιβλία της «γνώσης» ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ & ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Διεύθυνση σειράς - Παναγιώτης Κονδύλης

ΜΑΡΣΕΛ ΓΚΡΑΝΕ

Η ΚΙΝΕΖΙΚΗ ΣΚΕΨΗ Μ ετά φ ρ α σ η Π Ω Λ ΙΝ Α Λ Α Μ Ψ Α

Το βιβλίο του Μαρσέλ Γκρανέ αποτελεί από δ εκαετίες βασικό έργο αναφοράς σε όλη την Ευρώπη και τον πολιτισμένο κόσμο γενικότερα για όσους ασχολούνται ι την κινέζικη σκέψη. Η μεταφορά στην ελληνική γλώσσα του βιβλίου αυτού αποτελεί την πρώτη υπεύθυνη προσπάθεια εισαγωγής του Έλληνα αναγνώστη στον χώρο της κινέζικης φιλοσοφίας.

εκδόσεις «γνώση»

Ιπποκράτους 31,106 80 Αθήνα Τηλ.: 3620 941 - 3621 194 Για τους Βιβλιοπώλες: Αποκλειστική διάθεση ΔΑΝΑΟΣ Α.Ε. Μαυρομιχάλη 64,106 80 Αθήνα, Τηλ.: 3604 161, 3631 975, 3611 054

ΝΕΑΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

ΕΠ ΙΛΕΓΜ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΑ ΠΑ ΠΑΙΑΙΑ ΑΠΟ 8 ΕΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΩ Ελλη Αλεξίου Μύθοι ιου Αισώπου

Χανς Kpioucv Άντερσεν Διαλεχτά παραμύθια Αδελφοί Γκριμ Διαλεχτά παραμύθια

Οσκαρ Ουάιλντ Το φάντασμα ίου Κάντερβιλ

'Οτφριντ Πρόιολερ Ο Νερουλίνος, το πνεύμα της λίμνης

Βίκτωρ Ουγκώ Απ’όσα έχω δει Οι Άθλιοι, Φαντίνα Οι Άθλιοι, Τιιίκα Οι Άθλιοι, Μάριος Οι Άθλιοι, Γαβριάς Οι Άθλιοι, Γιάννης Αγιάννης

Χάρης Σακελλαρίου Ο Σπιθοβολάκης Διηγήματα Χριστουγέννων, Πρωτοχρονιάς και Φώτων ΖωρξΣαντ Ιστορία ενός αγαθούλη

Αλέξανδρος Αουμάς Ιστορία ενός καρυοθραύστη Νίνα Θεοχαρίδου Ο ασημένιος ελέφαντας Ι.Δ. Ιωαννίδης Ένα καράβι στη βιτρίνα Γιάννης Καλατξόπουλος Τα ρούχα του βασιλιά

Κάδριν Σιορ Το αγόρι και ο κύκνος Ζώτπ Χριστογιάννη Μύθοι και θρύλοι της Νορβηγίας

ΠΑ ΠΑΙΑΙΑ ΑΠΟ 12 ΕΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΩ Ανατόλι Αλέξιν Η τρελή Ευδοκία Τηλεφωνήστε κι ελάτε

Ράντγιαρντ Κίπλινγκ Απίθανες ιστορίες Μόνος Κοντολέων Ο Εέ από Γ άστρα Φώντας Λάδης 'Αλκής ο μεύτης. Ο γάιδαρος που νίκησε το σκυλόψαρο και άλλες ιστορίες Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη Μύθοι και θρύλοι της Ρώμης Α.Α. Μιλν Το σπίτι στη γωνιά του Πουφ Μαρία Μιχαήλ-Αέδε Ινδιάνικοι θρύλοι Θρύλοι των ιθαγενών της Αυστραλίας Σοφία Μιχαλοαούλου Ο Μήτσης και η Μίτση

ΓΙΑ Π Α Ι Δ Ι Α Κ ΑΙ Ν Ε Ο Υ Σ

Λάμπρος Πέτσινης Ρωσικά λαϊκά παραμύθια

Παλιές ιστορίες του κόσμου (Ευρώπη) Παλιές ιστορίες του κόσμο·· /Ασία)

Τξακ Σέφερ Σέιν, ο άνθρωπος της χαμένης κοιλάδας Κίρα Σίνου Ελένη Αποστολοπούλου-Χουκ Το χέρι στο βυθό

Άννα Γκρέτα Βίνμπεργκ Μια Πέμπτη του Οκτώβρη

Κίρα Σίνου Συνάντηση στους Δελφούς

ΝικολάιΒορόνοβ Μάσα, ένα σύγχρονο κορίτσι Κατερίνα Γλυκοφοάδη Μελήσιππος Ι.Δ. Ιωαννίδης Καβάλα στο Χρονοδιαβήτη Ράντγιαρντ Κίπλινγκ Δαίμονες ίων κυμάτων Το ωραιότερο διήγημα του κόσμου Η εταιρεία Στάλκι & ΣΙΑ

Κάρολος Ντίκενς Χριστουγεννιάτικη ιστορία

Οσκαρ Ουάιλντ Ο εγωιστής γίγαντας Ο ευτυχισμένος πρίγκιπας

Μ.Ε. Σαλακόβ-Στσέντριν Πατέρας και γιος

Χένιρικ Βαν Λουν Η ιστορία της ανθρωπότητας

Μόνος Κοντολέων Το ταξίδι που σκοτώνει

Αλφόνς Ντωντέ Ο Ταρταρέν της Ταρασκόν

Αλεξάντερ Πούσκιν Ντάμα Πίκα Χάρης Σακελλαρίου Ιστορίες και ανέκδοτα από τον αρχαίο κόσμο

Άλμπερτ Λιχάνοφ Η έκλειμη ίου ήλιου Τξαχ Λόντον Ο Ασπροδόνιης Πειρατικές ιστορίες Αγάπη για τη ζωή Μια Οδύσσεια στο Βορρά Το κάλεσμα της άγριας φύσης . Γιάννης Μπάρτξης 66 φράσεις δυόμισι χιλιάδων χρόνων ■

Ε Κ Α Ο Σ Ε IΣ

Αιμέ Σήμερφελτ Το χαμένο όνειρο Νίτσα Τξώρτζογλου ΣΟΣ-Κίνδυνος Λέων Τολστόι Ιστορίες Ιβάν Τουργκένιεφ Οι αφηγήσεις ενός κυνηγού Σοφία Φίλνηση Ορέστης Μιντ Τξ. Φόκνερ Μούνφλιτ (Το μυστήριο ωυ θρυλικού διαμαντιού) Τάκης Χατξηαναγνώατου Η μαγεία του κόσμου (Από τα ταξίδια του Μάρκο Πόλο) Έρνεστ Χέμινγουεΐ Ο γέρος και η θάλασσα Λίτοα Φαραύτη Στα βήματα του Σαμοθήριου

L ■

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ζωοδόχου Πηγής 3, 106 78 Αθήνα, τηλ. 360.32.34 - 360.13.31

ΝΕΑΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΕΠΙΛΕΓΜ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΑ Β Ι Β Λ Ι Α

Γ Ι Α

ΓΙΑ Π Α Ι Α Ι Α Κ Α Ι Ν Ε Ο Υ Σ

Π Α Ι Δ Ι Α

Έλλη Αλεξίου Ρωιώ και μαθαίνω

Α Π Ο

10

Άστριντ Λίντγκρεν Ο αρχινιέτεκιιβ Μπλόμκβισι Αδελφοί Λεοντόκαρδοι

E T Q N

Κ Α Ι

A N Q

Μαρία Πυλιώτου Τα δέντρα που τρέχουν

Ειρήνη Μάρρα Μια ιστορία για δύο

Χάρης Σακελλαρίου Η φωτιά που δε σβήνει Ομήρου Βαιραχομυομαχία

Νικολάι Βορήνοβ Το κυνήγι ιων περισιεριών

Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη Ο μικρός περιηγηπίς (Τόμος Α ) Ο μικρός περιηγητής (Τόμος Β) Ο μικρός περιηγητής (Τόμος Γ ) Άλκηστη

Ελένη Σαρανάτη-Παναγιώτου Ο κήπος με τ’ αγάλματα Ιόλη, ή Τη νύχτα που ξεχείλισε το ποτάμι

Ταπάνα Γκρίιση-Μιλλιέξ Φεγγάρι σιην Ακρόπολη

Γκούντρουν Μεμπς Το παιδί της Κυριακής

Αλκή Γουλιμή Η αόραιη σελίδα

Προοπέρ Μεριμέ Κολύμπα

Ιούλιος Βερν Οι πειραιές ιου Αιγαίου Ο πύργος ίων Καρπαθίων Γιώργος Βοϊκλής Τα ξεχασμένα μονοπάτια

Γιάννης Μπάρτξης Αργείος εσπερινός UFO στα Διγελιώτικα

Νάνος Δημόπουλος Ο μασιρο-Πολύξερος κι η παλιοπαρέα ιου Αν όλα ια πιτσιρίκια ιου κόσμου Τα δελφινάκια ιου Αμβρακικού Αλέξανδρος Λουμάς Η μαύρη τουλίπα

Τζων Μιπουκαν Τα 39 σκαλοπάτια Πιερ Μηουαλώ - Τομή Ναροεζάκ Ο άντρας με το στιλέτο Το άλογο-φάντασμα Ο αόρατος δολοφόνος Τα πιστόλια

Άννα Σίγουελ Μαύρη Καλλονή Κίρα Σίνου Ο τελευταίος βασιλιάς της Ατλαντίδας Τζων Στάινμπεκ Το κόκκινοαλογάκι Ρόμπερτ Λούις Στήβενοον Το νησί των θησαυρών Ευγένιος Σύι Κερνόκ, ο πειρατής

Ι.Δ. Ιωαννίδης Τα ιρία παιδιά Το άσπρο άλογο Το παράξενο δώρο Η ιστορία με το γαλάζιο μολύβι Ο γύρος του κόσμου χωρίς λεφτά

Λέοναρνιο Νια Βίντσι Μύθοι και ιστορίες

Νίτσα Τζώρτζογλου Το τσίρκο της Ίρμας Ο χρυσός δαρεικός Τα ιρία Σίγμα Περπατώντας στους αιώνες Ο Καράμπαλος ο Απεργίας

Λεονάρ Ντε Βρις Το πρώτο βιβλίο των πειραμάτων Το δεύτερο βιβλίο των πειραμάτων Το τρίτο βιβλίο των πειραμάτων

ΜαρκΤουέιν Οι περιπέτειες του Τομ Σόγιερ Οι περιπέτειες του Χακ Φιν Ο πρίγκιπας και ο φτωχός

Τιερύ Ζονκέ Καιαδίωξη σιο μειρό

Τρούμαν Καπόιε Ο καλεσμένος

Νοντάρ Ντουμηάντξε Εγώ, η γιαγιά, ο Ιλίκο και ο Ιλαρίων

Μαίρη Κιισικοπούλου Ιστορίες των δερβισάδων

Ευγενία Παλαιολόγου-Πειρώνδα Στη χώρα των Φαραώ

Μανόλης Κορνήλιος Πολύ ωραίο τ’ όνομά σου, Ελευθερία!

Γιολάντα Πατεράκη ΟΙ ΑΤΡΟΜΗΤΟΙ Μια συμμορία που το λέει η μυχή της Ποιος εξαφάνισε τα μυστηριώδη σημειώματα; Το μυστικό των τεσσάρων Το κομπιούτερ νιετέκτιβ Οι ατρόμητοι, ή Καλλιτέχνες του γλυκού νερού Οι ατρόμητοι «σε καινούρια δράση»

Φιλίοα Xaiinxawa Η Ντινιόν, ο Παβελάκης μου κι εγώ

Ελένη Πριοβόλου Ο δρόμος του μπλε φεγγαριού

Πέιερ Χέριλινγκ Ο Μπεν αγαπάει την 'Awa

Σέλμα Λάγκερλεφ Τα χριστουγεννιάτικα τριαντάφυλλα Φούλα Λαμπελέ Η λαίδη κι ο κροκόδειλος Το μαθάκι Το βατραχάκι Ο μαύρος βασιλιάς Η γλάστρα με την μπιγκόνια Το κλεμμένο γκαρσόνι

Aw Τουέιτ Επιχείρηση «Κόκκινη Άμμος» Άντον Τσέχωφ Αστείες ιστορίες Σοφία Φίλνποη Το Ρηνάκι και άλλα διηγήματα Γιώτα Φωηάδου-Μηαλαφούτη Ποτέ ξανά Δούκας Χάρτμαν 'Awa-awA'

--------------------------------------------------- J T * . ---------------------------------------------------

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

Ζωοδόχου Πηγής 3, 106 78 Αθήνα, τηλ. 360.32.34 - 360.13.3Τ^

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ

ΠΛΕΘΡΟΝ

Σειρά: ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ

ΑΛΕΞΗΣ ΤΡΑΪΑΝΟΣ

Φύλακας Ερειπίων: Τά Ποιήματα

Βιβλιοπωλείο - ’Εκδόσεις: Μασσαλίας 20α, 106 80 ’Α θήνα, τηλ.: 36.41.260, fax: 36.45.057

H ERM AN MELVILLE

ΜΟΜΠΙ-ΝΤΙΚ H

Η ΦΑΛΑΙΝΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

A.K. Χ Ρ Ι Σ Τ Ο Δ Ο Υ Λ Ο Υ

αφιερώματα η και ΛογοτβΧ*® ϊν ία Ν ο 59* ^τίσταση _ Λογοτεχν

s s S s r - A .-ΙύγΧΡονα ν Λονοτεχνια

ί£ ^ ·Ε ΐΓ

f p ^

Λ°κίμ '° 5<J No A19 a20 Κ ο ιν ω ν ία ^ κ,αμος« ° EKKnV,K λ Γ ρ ά μ μ ο Ν ο « 3 Κ υ π ρ ιο ύ ΓΡ124 ΧιοΰμοΡ Ν ° Νο ι2 β

^εσσαΧονίκπ 3οζάντ.ο No 29. θ, Νο 130 Ελλπν»*6 no 1 « OUTOUP'OpO·’ φΟ υτουρισΡ0ς 1(14 ΓΚωααοΧοΥ'θΝ< κωοσ0Χ ο ν .α ^ ό ς ΝοΑΑ6

8

,φΜο «.o' ^ Ρ ακοκαίρ' No ΙφΚία Υ,α

,Q n o 155

S £ £ S t f ? ·Μ ο υ σ ι κ ή Ε ί , ο υ α ι α n°

a8

0 vfco MOO'U· ρπ,κοινωνίας '' Λέσα Μ αζική ΚουΚτοθρα No

nok'’0°?r««' B,pW° S^BnOTO N°

Ss^^SSss^**·· ^ Γ £ « ' η<““ Η

σε βεματα Γ ο ^ '* ηΜ 217 κοινοί»

» fsr Νέ°>

κοινών»» *®

ΕM^O^W ^ π ε .ς. *°' ο

Νο 234

κε,μ* 2 , ^

ΝΟ 236 η ε ^ ΡοΦ1α

ΐ& Τ & Ζ * * *

ο 239 241

s E rrs c s g e g ^ :.

X ^ S & S * * * 1* Γ οοΓ ρ^ ^ Γ ο Η

" ^ W

. ^ ^ ο^ - » , ' * 0 2

· * ”’™ **’' N° ,τθί»νε'

Γ

· >

'

ί Μ „,ο « * > ' ' "

No 2 5 *1(κή P 'P M° v P°

Mo 2&2 . v0 14° mq 259 W ^0V*° ή U>V)%oK° y' ες SO 261

^ s g ? ^ 5& r s . -

^ ? s °" r b r Π °'δ' * ° κεμ0ς * ° ' n ^ o so

28

Ν' ε 0 ° ϊ ? ά /ο» Ν ° 28 Μ ° ν ^ 'α ς ο υ ^ Ρ 0<^ελοΝ(οτεχνν

Ο» *υτόχε'Ρ . i i , o ^ ^ t '“°

Ε

Ξ

Α

Ν

Τ

Α

Σ

ΘΩΜΑΣ ΚΟΡΟΒΙΝΗΣ

ΟΙ ΑΣΙΚΗΔΕΣ Εισα γω γή και ανθολογία της τουρκικής λαϊκής ποίησης από τον 13ο αιώνα μέχρι σήμερα

Εισαγωγή καί ανθολογία τής τουρκικής λαϊκής ποίησης από τόν 13ο

αιώνα μέχρι σήμερα.

ΔΙΔΟΤΟΤ 59 - 10681 ΑΘΗΝΑ - ΤΗΛ.: 3 6 2 2 0 6 4 , 3604 8 8 5 , FAX 3 6 1 3 0 6 5

Α Ρ Χ Α ΙΑ Σ Ε Α Α Η Ν ΙΚ Η Σ Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Ε ΙΑ Σ ΓΙΑ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΕ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ 52 ΤΟΜΟΙ

• ΑΙΣΧΥΛΟΣ: ΑΠΑΝΤΑ • ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ - 8 ΤΟΜΟΙ • ΑΡΡΙΑΝΟΣ: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΑΝΑΒΑΣΙΣ ΙΝΔΙΚΗ - 4 ΤΟΜΟΙ (ανέκδοτη η ι ν δ ι κ ή ) • ΠΛΑΤΩΝ: 01 ΝΟΜΟΙ - 6 ΤΟΜΟΙ **(ανέκδοτοι οι 3 τόμοι)

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 52 ΤΗΛ. 36 28 446 - 36 29 157 FAX: 32 41 790

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY GAAHNIKOY

εΘΝΟΥΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY GAAHNIKOY εΘΝΟ ΥΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY GAAHNIKOY

εΘΝΟΥΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY GAAHNIKOY εΘΝΟΥΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY GAAHMIKOY

εΘΝΟΥΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ

TOY 6AAHNIKOY

TOY GAAHNIKOY

TOY GAAHHIKOY

εΘΝΟΥΣ

εΘΝΟΥΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY GAAHNIKOY εΘ ΝΟ ΥΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY GAAHNIKOY

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY GAAHMIKOY

εΘΝΟΥΣ

εΘΝΟΥΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY GAAHNIKOY εΘΝΟΥΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY 6AAHNIKOY εΘ Ν Ο ΥΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY GAAHNIKOY

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY GAAHNIKOY εΘ ΝΟ ΥΣ

TOY GAAHNIKOY εΘΝΟ ΥΣ

εΘΝΟΥΣ

εΘΝΟΥΣ

41T o p \a

ΙΣΤΟΡΙΑ TOY ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ ΣΕ 18 ΤΟΜΟΥΣ ΣΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ 01 ΠΡΩΤΟΙ 7 ΤΟΜΟΙ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 52, 3628446 - 3^29157 FAX 3241790

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Α. Μεταξά 26, Αθήνα -

106 81

Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Τεύχος 287 13 Μ αΐον 1992

ΧΡΟΝΙΚΑ

Τιμή: Δρχ. 600

Η ΑΤΖΕΝΤΑ ΤΟΥ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΥ (Επιμ.: Π. Μπαλτάς) ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Γράφει ο Ηρακλής Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΙ: Έ νας κίνδυνος για τη λογοτεχνία μας στη Γερμανία (Γράφει ο Αλέξανδρος Σχινάς) ΕΡΕΥΝΑ: - Αποχαιρετισμοί: Ο ποιητής την ποίηση και ο κριτικός την κριτική (Γράφει ο Χρήστος Ηλιόπουλος) - Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας και Αστρολογία (Γράφει ο Κώστας Βρΰζας)

Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέ­ ξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, ΤΗΛ./FAX: 33.01.330 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε. Κεντρική διάθεση: Αθήνα: «Διαβάζω»

13 14 17 19

25 29

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Μισέλ Τουρνιέ Κλοντ Μπραϊμί: Μια μεθυστική εμπειρία ελευθερίας Ζαν Πλυμιέν: Έ να υποδουλωτικό αντικείμενο Ζαν Ντιντιέ Βολφρόμ: Τουρνιέ ο διαστρεβλωτής Ζαν Ντιντιέ Βολφρόμ: Έ νας Δράκος Φωτογράφος Χρίστος Παπαγεωργίου: Ελληνική Βιβλιογραφία Μ. Τουρνιέ

42 46 50 54 57 59

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφει η Σώτη Τριαντάφυλλου ΜΕΛΕΤΗ: Γράφουν η Ελένη Χωρεάνθη και ο Γιάννης Κουβαράς ΙΣΤΟΡΙΑ: Γράφει ο Νικ. Λυκ. Φορόπουλος

61 62 69

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

ΔΕΛΤΙΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

73

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

79

στο επόμενο «Διαβάζω» αφιέρωμα: Γράμματα και Τέχνες στον Μεσαίωνα

ΓΙ Α Α Π Α Ι Τ Η Τ Ι Κ Ο Υ Σ Α Ν Α Γ Ν Ω Σ Τ Ε Σ

Τα «ΚΕΙΜΕΝΑ» ξανά στα βιβλιοπωλεία ΘΑ ΤΑ ΒΡΕΙΤΕ ΣΤΑ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ Α

Θ

Η

Ν

Α

ΒΑΒΕΛ (Γ. Γεναδίου 5) ΔΩΔΩΝΗ (Ασκληπιού 3) ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΤΥΠΟΣ (Ζ. Π ηγής 17) ΕΛΠΗΝΩΡ (Μ ηλιώνη 4) ΕΝΔΟΧΩΡΑ (Σόλωνος 62) ΕΣΤΙΑ (Σόλωνος 60) ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ ΑΣ. (Ιπποκράτους 8) ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ (Ακαδημίας 57) ΠΑΡΑ ΠΕΝΤΕ (Ιπποκράτους 52) ΠΟΛΙΤΕΙΑ (Ασκληπιού 1) ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ (Γραβιάς 3-5) ΠΥΡΙΝΟΣ ΚΟΣΜΟΣ (Ιπποκράτους 16) ΡΟΜΒΟΣ (Κ αψάλη 6)

Οι πρώτες εκδόσεις των: ΕΚΤΩΡΑ ΚΑΚΝΑΒΑΤΟΤ ΜΙΧΑΛΗ ΓΚΑΝΑ ΘΕΟΤΟΚΗ ΓΙΑΝΝΗ ΔΑΛΛΑ ΜΑΡΙΑΣ ΑΑΙΝΑ ΑΝΘΟΥ ΦΙΛΗΤΑ ΤΑΣΟΥ ΡΟΥΣΣΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΜΑΡΤΙΝΕΓΚΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΜΠΡΑΒΟΥ ΑΡΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΗΛΙΑ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ JOYCE MANSOUR ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ

Θ Ε Σ Σ Α Λ Ο Ν Ι Κ Η ΙΑΝΟΣ (Αριστοτέλους 7) ΛΟΞΙΑΣ (Ισαύρων 7) ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ ΤΟΥ ΒΟΡΡΑ (Λεωφ. Ν ίκης 3) ΡΑΠΑΣ (Τσιμισκή 41) Β

Ο

Λ

Ο

Βιβλία μαστορεμένα με το χέρι στο εργαστήρι των «ΚΕΙΜΕΝΩΝ»

Σ

ΔΙΑΛΟΓΟΣ (Ερμού 183) ΕΥΤΥΧΙΑΔΗΣ (Νέαι Π αγασαί)

ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΟΝ ΚΑΤΑΛΟΓΟ

ΕΚ ΔΟ ΣΕΙΣ ΓΑ Β ΡΙΗ Λ ΙΔ ΙΙΣ Κοδριγκτώνος 29, Αθήνα 10434, τηλ.: 8218732

Κάδε Δε., 7 μ.μ. Φιλολογικές συναντή­ σεις με παρουσίαση βιβλίων, ανάγνωση κειμένων, απαγγελίες ποιημάτων και συ­ ζήτηση. Στην Πινακοθήκη «Στρατής Φαλαγκάς» (Βλαχοπούλου 7, τέρμα Ιπποκράτους, τηλ. 6456286 και 6428956).* Κάδε 7ε., 5-6.30 μ.μ. Το Διεπιστημονι­ κό Μεταπτυχιακό σεμινάριο Φιλοσοφι­ κής Ερεύνης του Πανεπιστημίου Αθη­ νών οργανώνει σεμινάρια φιλοσοφίας, κοινωνιολογίας, επιστημολογίας και πολιτικής φιλοσοφίας. Στο Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων (Ακαδημίας 50, τηλ. 3621601 και 3630706).* Μέχρι 24/5, Έκθεση Βιβλίου. Στο Ζάππειο.

13/5, Τε., 8 μ,μ. Ο φιλόλογος Νίκος Σω­ τηρίου εντοπίζει την ανδρώπινη μοίρα στο πεζογραφικό έργο του Ηλία Λεφούση. Στο Κέντρο Πολιτισμού «Δημήτρης Γληνός» (3ης Σεπτεμβρίου 66, πλα­ τεία Βικτωρίας, τηλ. 8224189 και 8227512).* 14-15/5, Πε-Πα., 7 μ.μ. Ο Κώστας Σπα­ νός και η «Βιβλιοφιλία» (τηλ. 3614332) διοργανώνουν την <27η Δημοπρασία Σπάνιων Βιβλίων Ελλήνων Βιβλιόφι­ λων». Στην Ένωση Συντακτών Ημερή­ σιων Εφημερίδων Αθηνών (Ακαδημίας 20).* 18/5, Δε., 7 μ.μ. Ο Διαμαντής Ανεστίδης μιλάει για τους Κωνσταντινουπολίτες λογοτέχνες και το έργο τους. Εκδήλω­ ση του Συλλόγου Ιστορικής και Λαογραφικής Έρευνας «Η Μνημοσύνη» σε συ­ νεργασία με το περιοδικό «Διαβάζω», και το Ίδρυμ,α «Friedrich Naumann», στην Ένωση Ανταποκριτών Ξένου Τύπου Ελ­ λάδας (Ακαδημίας 23). *

20/5, Τε., 7.30 μ.μ. Ο Johannes Koder, καθ. στο Πανεπιστήμιο Βιέννης, ο Βασί­ λης Κατσαρός, επ. καθ. στο Πανεπιστή­ μιο Θεσσαλονίκης, ο Αθανάσιος Μαρκόπουλος, αν. καθ. στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, η Θεώνη Μπαζαίου, ερευνήτρια του Κέντρου Βυζαντινών Ερευνών του Ε­ θνικού Ιδρύματος Ερευνών και ο Ευάγ­ γελος Χρυσός, καθ. στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, συζητούν για την παιδεία στο Βυζάντιο. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν (Μάρκου Αυρηλίου 5, Πλάκα, τηλ.

3219196). * 20/5, Τε., 8 μ.μ. Ο Φαμπρίτσιο Κλερίτσι και η Γιολάντα Τσ. Καπριλιόνε παρου­ σιάζουν την Ιταλική έκδοση του τόμου ποιημάτων «Κούρος» του Γιάννη Σου­ λιώτη. Εκδήλωση του Ιταλικού Μορφω­ τικού Ινστιτούτου Αθηνών (τηλ.

5229294), στην Ένωση Ανταποκριτών Ξένου Τύπου Ελλάδας.

20/5, Τε. 8.30 μ.μ. Η Dominique Grandmont και ο Marcel Cohen μιλάνε για τη ζωή και το έργο του ανέκδοτου στην Ελλάδα συγγραφέα Edmond Jabes. Στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών (Σίνα 31, τηλ. 3624301-5). * 23-24/5, Σα-Κυ,0 Σύλλογος Εκπαιδευ­ τικών Λειτουργών Κολλεγίου Αθηνών διοργανώνει το ΣΤ' Διήμερο Εκπαιδευτι­ κού Προβληματισμού με θέμα: <Η γλώσσα στο σχολείο - Διδακτικές προσεγγίσεις». Στο Κολλέγιο Αθηνών (Ψυχικό, τηλ. 6714621-8). * 25/5, Δε., 8.30 μ.μ. Ο Gilbert Romeyer Dherbey προτείνει μια νεο-πλατωνική ερμηνεία στο έργο του Gerard de Nerval <Sylvie». Στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών. *

26/5, Τρ., 7.30 μ.μ. Ο Ιωάννης Μαρκαντώνης, καθ. στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και οι Γεώργιος Κρουσταλλάκης και Θε­ όδωρος Παπακωνστανπ'νου, αν. καθ. στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, συζητούν για τη διαχρονικότατα της Ελληνικής Παι­ δείας. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν. * 26/5, Τρ., 7 μ.μ. ο Ανδρέας Παγουλάτος παρουσιάζει προς συζήτηση τον «Igitur» του Stephane Mallarme. Στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης «Ιλεάνα Τούντα» (Αρ­ ματολών και Κλεφτών 48, γήπεδο Πανα­ θηναϊκού, τηλ. 6439466). * 28/5, Πε., 7.30 μ.μ. Ο συνθέτης Κυριά­ κος Σφέτσας συντονίζει και οι συνθέτες Θόδωρος Αντωνίου, Γιώργος Κουρουπός και Μιχάλης Χριστοδουλίδης συζη­ τούν για την εμπνευσμένη από την αρ­ χαία ελληνική τραγωδία και κωμωδία νεοελληνική μουσική. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν. * 29/5, Πα., 6.30 μ.μ. Η Jacqueline de Romily μιλάει με θέμα: <Ηλέκτρα και Ορέστης στην αρχαία τραγωδία: δισταγ­ μός και τύμεις». Στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (Βασ. Σοφίας). * 29/5, Πα., 7.30 μ.μ. Ο Γιώργος Γιατρομανωλάκης προσεγγίζει την αντίλημη για τους αρχαίους στα λαϊκό και λαϊκό­ τροπα τραγούδια. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν.

30/5, Σα, Το Αθηναϊκό Κέντρο Παιδα­ γωγικών Ερευνών και Σπουδών διοργανώνει σεμινάριο με θέμα: <Δημιουργική και εκφραστική εκπαίδευση (anima­ tion) στην προσχολική και πρώτη σχο­ λική ηλικία». Στο Κολλέγιο Αθηνών. * είσοδος ελεύθερη Επιμέλεια: Πόνος Μπαλτάς

14/χρονικα

Π ίν δα ρ ο ς: γ έν ο ιο οίος έσ σί μα θώ ν

0 A I Σ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ ΓΡΑΦΕΙ ο Ηρακλής Παπαλέξης

ΚΩΣΤΑΣ ΓΕΜΕΝΕΤΖΗΣ. Επανεισαγωγή στην Ψυχανάλυση.

Αθήνα, Εστία, 1991. Σελ. 222. Δρχ. 1800.

Α π ό τότε που ο Σ. Φρόυντ επινόησε τον όρο ψυχανάλυση (1896) έχει ήδη περάσει ένας ολόκληρος αιώνας. Σ' αυτό το διά­ στημα το έργο των επιγόνων έχει εγγράφει στην ιστορία της ψυχανάλυσης πάμπολλες σελίδες που τη συμπληρώνουν, την αναθεωρούν, της δίνουν νέες διαστάσεις, την αμφισβητούν. Ο Φρόυντ άθελά του, όπως και ο Μαρξ εξάλλου, ιδρυτές των αντίστοιχων-ισμών, σφράγισαν με τις θεωρίες τους την εποχή μας προσπαθώντας, ο καθένας από τη δική του σκοπιά, να δώ­ σουν απαντήσεις σε καίρια ερωτήματα που αφορούσαν τις τύ­ χες των ανθρώπων. Ίσως, τότε, ο Φρόυντ να μην είχε αντιληφθεί τον τεράστιο ρό­ λο που θα έπαιζε και την απήχηση που θα είχε η θεραπευτική μέθοδος της ψυχανάλυσης στην αναζήτηση του ανθρώπινου ψυχισμού μέσω των ασυνείδητων αναμνήσεων. Έκτοτε ατέρμονες συζητήσεις και αντεγκλήσεις επανατοποθετούν και επαναπροσδιορίζουν τη «νέα τεχνική» του Φρόυντ. Από την άλλη ο Μαρξ, στρέφοντας την προσοχή του στον προδιορισμό των αιτίων που οδηγούν στην κοινωνική ανισότη­ τα, προσπάθησε με το θεωρητικό του έργο να διαγράψει προο­ πτικές για ένα δικαιότερο κόσμο. Η πρακτική εφαρμογή της θε­ ωρίας του, όμως, την έκανε αναξιόπιστη. Καθώς, λοιπόν, η προσοχή του σύγχρονου ανθρώπου από το κοινωνικό έχει στραφεί περισσότερο στο ατομικό επίπεδο, ανα­ κύπτει το ερώτημα μήπως η ψυχανάλυση, ως σύστημα μεθό­ δων για την ανίχνευση της ψυχικής ζωής των ατόμων, κερδίζει συνεχώς έδαφος, σε βάρος του μαρξισμού, σε εποχή κοινωνικής αποξένωσης όπως η δική μας. Στα πλαίσια μιας τέτοιου τύπου, ανθρωποκεντρικής αναζήτησης, πέραν του μαρξισμού, κινείται και το βιβλίο του συγγραφέα ψυχίατρου Κώστα Γεμενετζή «Επανεισαγωγή στην ψυχανάλυση»· όχι νέα εισαγωγή στον ήδη γνω­ στό χώρο της ψυχανάλυσης, αλλά ως ένα εξαρχής διαφορετικό βλέμμα στις ήδη υπάρχουσες θεωρίες. Στο αρχικό γλαφυρό κείμενο του βιβλίου ο συγγραφέας αυτοπαρουσιάζεται. Αναφέρεται στην παιδική του ηλικία και στην παράξενη γοητεία που άσκησε η ελλιπής φράση «Και μετά;» της Πηλελόπης Δέλτα στα «Μυστικά του βάλτου». Ενώ αρχικά αυτή η φράση τον οδηγούσε στο άγνωστο, αργότερα, ισχυρίζεται, διεύρυνε τον ορίζοντα των αναζητήσεών του παράλληλα με άλ­ λα ερωτήματα όπως: «Τι είναι ζωή;», «Τι είναι θάνατος;» και στο «Πώς θα πεθάνουμε;» του Γ. Σεφέρη ομολογώντας παράλληλα την καταλυτική επίδραση που άσκησαν τα λόγια του Φρόυντ στις επιλογές του και τον αποκαλυπτικό δρόμο που του άνοιξε ο Heidegger, πέραν της «παιδικής ηλικίας» και των «τραυματι­ κών εμπειριών». Η πεποίθησή του ότι τόσο ο Φρόυντ όσο και ο Boss υπήρξαν τολμηροί και ρηξικέλευθοι σ' αυτό που πίστευαν; αρκούσε για να γίνουν πόλοι διαρκούς έλξης. Η θεωρία του Μ. Boss και η Daseinsanolyse απομακρύνουν το συγγραφέα από το φροϋδισμό. Και η ψυχανάλυση, αναρωτιέται ο συγγραφέας, ως απε­ λευθέρωση των επιθυμιών του ανθρώπου ως πού μπορεί να φτάσει; Μπορεί να απαντήσει σ’ αυτό το: «Και μετά;» ή έστω να το προσεγγίσει; -

χρονικά/15

Στον πρόλογο ο Κ. Γεμενετζής επισημαίνει ότι η «συνήθεια» προοπτική για το μέλλον - εμπεριέχει τον κίνδυνο της καταφυ­ γής του ανθρώπου στο αδιέξοδο, τόπο κατοικίας της ψυχανά­ λυσης. Πέραν του αυτονόητου, ως προκατάληψη κάθε κοινω­ νίας και του αντιθετικού ζεύγους «φυσιολογικό/παθολογικό», η ψυχανάλυση οφείλει να οδηγεί στην Πινδαρική ρήση: «Γένοιο οίος έσσί μαθών», κάτι ανάλογο μ' αυτό που ο Heidegger πρέ­ σβευε: «Κολύμπι μαθαίνουμε μόνο πέφτοντας οι ίδιοι στο νερό». Ο συγγραφέας στρέφοντας την προσοχή του σε μια φράση του Φρόυντ: «Ο θαυμασμός δεν είναι η αρχή της κατανόησής του», διαγράφει τη στάση του ψυχαναλυτή στον αναλυόμενο καταλήγοντας στο: «Ο θαυμασμός του ψυχαναλυτή είναι η αρ­ χή της κατανόησής του». Στο κεφάλαιο «Το τυπικό της ψυχανάλυσης» τονίζεται ότι η ει­ λικρίνεια είναι προϋπόθεση για τον αναλυόμενο και απαραίτη­ τη η εξοικείωσή του με την ύπτια θέση, τον ψυχαναλυτικό χώ­ ρο, το αθέατο του ψυχαναλυτή, την ελεύθερη και αβίαστη ε­ γκράτεια, τον αληθινό χρόνο της ψυχανάλυσης και τέλος την α­ μοιβή του ψυχαναλυτή. Ας παρατηρήσουμε ότι αυτή η περιβόη­ τη αμοιβή στοιχίζει πολύ περισσότερο από «ένα μικρό αυτοκί­ νητο», σύμφωνα με τους ισχυρισμούς του συγγραφέα. Έτσι η ψυχανάλυση, για μια μεγάλη μερίδα ανθρώπων, χωρίς υψηλά εισοδήματα, ανάγεται σε πολυτελές αγαθό, το οποίο μπορούν να «απολαμβάνουν» ολίγοι και εκλεκτοί, οι πλούσιοι. Στο κεφάλαιο για τον Μ. Heidegger, του οποίου το όνομα συνδέθηκε με το ναζισμό, ο συγγραφέας αναφέρεται στο ρόλο που έπαιξε η έμμονη ενασχόληση του Γερμανού φιλοσόφου στην «εμπειρία της νόησης» όχι όμως ως μάθηση, ανάλυση και ερμηνεία, αποτέλεσμα μιας φιλοσοφικής έρευνας, αλλά ως τη δυνατότητα ελεύθερης προσέγγισης εκείνου που «λογικά» μας υπερβαίνει: του κοινού κόσμου που συνιστά και το ουσιαστικό νόημα της ψυχανάλυσης. Στα «Περίχωρα της ψυχανάλυσης» ο Κ. Γεμενετζής γράφει για την περιφρονητική στάση του Φρόυντ στη φιλοσοφία, το ρόλο ενός κατευθυντήριου μοντέλου στη διαδικασία της ψυχανάλυ­ σης, το διαχωρισμό μεταξύ «υγιούς» και «παθολογικού», για τη στάση του γιατρού στην ανησυχία. Παραστατικότατα δε ισχυρίζεται πως η ψυχανάλυση είναι «μια βαρκούλα που αρμενίζει, όταν τα καράβια χάνονται». Το καράβι που βυθίζεται πρέπει να εγκαταλειφθεί. Η επιβίβαση σε μια βαρκούλα μπορεί να συνεχίσει το ταξίδι, με άπειρες δυσκο­ λίες μεν, αλλά με γνώση περισσή. Αναφερόμενος σ’ ένα βασικό κανόνα της ψυχανάλυσης ο Κ. Γεμενετζής ισχυρίζεται ότι ο αναλυόμενος πρέπει να λέει «ό,τι του έρχεται στο νου» διαχωρίζοντάς το από το «είστε ελεύθερος να λέτε ό,τι θέλετε» φράση την οποία δεν πρέπει ποτέ να εκστο­ μίζει ο ψυχαναλυτής, επειδή «το ό,τι θέλετε» παραπέμπει σε προηγούμενη επιλογή όσων θα πει ο αναλυόμενος. Η πρώτη βασική άποψη για τη θέση της ψυχανάλυσης στη ζωή του ψυχαναλυτή και του αναλυόμενου, την οποία διατυ­ πώνει ο Φρόυντ και οι επίγονοι, θεωρεί την ψυχανάλυση προ­ πόνηση για τη ζωή. Η δεύτερη πρεσβεύει ότι η ψυχανάλυση εί­ ναι πρότυπο ζωής, άποψη την οποία υιοθετούν φιλόσοφοι, κά­ ποιοι ψυχαναλυτές και ορισμένοι αναλυόμενοι. Και τις δυο ό Κ. Γεμενετζής θεωρεί λαθεμένες, επειδή η μεταμόρφωση που συμ-

Μ '

ΕΠ Α Ν Ε, .ΓΧ Α & Γ ύ ΤΗΝ» . ! \

ΨΥΧΑΝΑΛΎΕΙ Μ,

' ϊ '. .ν · ί

Hi/χρονικά

ΥΚΑΟΦΟΡΗΣΑΝ ΕΝ Σ Υ Ν Τ Ο Μ Ι Α

βαίνει οτην ψυχανάλυση είναι «η αλλαγή, η οποία αυτή μας α­ ποφασίζει, ώστε το πρώτο που αλλάζει να είμαστε εμείς οι ίδιοι». Κατά το συγγραφέα η ποίηση, η νόηση και η ψυχανάλυση συνιστούν, η καθεμιά με τους δικούς της κανόνες, το «αντίφωνο της σιγής» κατά τον Heidegger. Τέλος, επισημαίνεται η σημασία και ο ρόλος των ονείρων, της επιθυμίας, της ενοχής, του άγχούς, της μνήμης και της ηδονής στην ψυχαναλυτική διαδικασία. Η «Επανεισαγωγή στην ψυχανάλυση» είναι προφανές ότι στη­ ρίζεται στην «Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση» του Φρόυντ. Σ’ αυ­ τήν εξάλλου στηρίχθηκαν ο Binswanger και ο Boss για να κάνουν κριτική στη φροϋδική θεωρία με σκοπό να την απαλλάξουν από τις προκαταλήψεις της. Το βιβλίο του Κ. Γεμενετζή δε φιλοδοξεί να είναι διδακτικό εγ­ χειρίδιο για την ψυχανάλυση. Σ’ αυτό ο συγγραφέας διατυπώ­ νει τις εμπειρίες του ως ψυχαναλυτής, ο οποίος αναζητά τον ψυχαναλυτή μέσα στην ψυχανάλυση. Για λόγους καθαρά δεοντολογικούς, επειδή ούτε ο συγγραφέ­ ας, ούτε ο εκδότης το επισημαίνουν, πρέπει να πούμε ότι δυο εκτενή κείμενα του βιβλίου, η «Αυτοπαρουσίαση» και «Το θαύμα της ψυχανάλυσης» προτοδημοσιεύτηκαν στο Διαβάζω. Το μεν πρώτο με τίτλο «Από την ιστορία ενός ψυχαναλυτή» στο τεύχος 264, αφιέρωμα στο «Αυκόφως της Ψυχανάλυσης», το δε δεύτε­ ρο με τίτλο «Επάνω σε μια φράση του Φρόυντ» στο τεύχος 210, αφιέρωμα στην «Ψυχιατρική και Ψυχανάλυση».

Η α μ φ ισ β ή τη σ η , εκ δ ή λ ω σ η δ ια ν ο η τικ ή ς ω ρ ιμ ό τη τα ς

ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ Ν. ΠΕΛΕΓΡΙΝΗΣ. Φιλοσοφία και Αμφισβήτηση. Για τον θεό , την Γνώση και την Ηθική Πράξη.

Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1992. Σελ. 392.

Εδώ και τριάντα πέντε χρόνια τα «Ελληνικά Γράμματα» έχουν εκδώσει σημαντικές πολύτομες σειρές: η Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, βραβευμένη από την Ακαδημία Αθηνών το ’69, το Μέγα Αεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης των LiddellScott, το Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής γλώσσας του Ασωπίου κ.ά. Η σειρά που πρόσφατα εγκαινίασαν τα Ελληνικά Γράμματα με γενικό τίτλο «Τέχνη στις επιστήμες» περιλαμβάνει βιβλία που σχετίζονται με τις επιστήμες όπως «Μαθηματικές γνώσεις των τελειοφοίτων του Γυμνασίου» του Γ. Φιλίππου, «Τα προβλήμα­ τα διδασκαλίας της πρώτης γραφής και ανάγνωσης», με επιμέ­ λεια του Τ. Ανθουλιά, την «Ψυχολογία της εργασίας - θεωρίες επαγγελματικής ανάπτυξης - Στοιχεία Συμβουλευτικής» των Καντά και Χαντζή καθώς και το «Φιλοσοφία και αμφισβήτηση» του Θ.Ν. Πελεγρίνη. Στο «Φιλοσοφία και αμφισβήτηση, για το Θεό, την Γνώση και την Ηθική Πράξη» (Β' έκδοση) ο συγγραφέας Θεοδόσιος Ν. Πελεγρίνης, καθηγητής της φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, περιγράφει τις προσπάθειες των φιλοσόφων να ανα­ ζητήσουν τις λογικές εκδοχές των πραγμάτων, τις αμφισβητή­ σεις τους για την πραγματικότητα καθώς και τον τρόπο με τον οποίο μεταχειρίζονται τις έννοιες που απαιτούνται για την αντι­ μετώπιση προβλημάτων που ανάγονται σε τρεις σημαντικές πε­ ριοχές της ανθρώπινης εμπειρίας: στο θεό, στη γνώση και στην ηθική τάξη.

η ΑΓΟΡΑ

( ffh

του

ΒΙΒΛΙΟΥ από 12 Απριλίου έως 25 Απριλίου 1992

Λριστοτέλης-Αθ., Βαγιονάκης-ΑΘ., Βασιλόπουλος Χαλάνδρι, Βιβλιογωνία-ΑΘ., Γκοβόστης-ΑΘ., Ειρμός Δράμα, Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-Αθ. Εξαρχόττουλος-ΑΘ., Εστία-ΑΘ., Ιανός-Θεσσ. Καρα6ίας-Ρουσσόττουλος-ΑΘ., Καρδαμίτσας-Αθ., Λέ σχη του Βιβλίου-Αθ., Λέσχη του Βιβλίου-Θεσσ., Libro Αθ., Μ εθενίτης-Πάτρα, Νέστωρ-Κατερίνη Παράμετρος-Χολαργός, Ραγιάς-Θεσσ.

Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

■

■

ΚΟΥΝΤΕΡΑ Μ.: Η αθανασία

ΕΣΤΙΑ

2 9

ΓΕΡΜΑΝΟΣ Φ.: Γυναίκα από Βελούδο

ΚΑΚΤΟΣ

1 Μ

ΧΟΓΚΕΛΑΝΤ Τ.: Τεχνητή Νοημοσύνη

ΚΑΤΟΠΤΡΟ

2 9

ΒΑΜΒΟΥΝΑΚΗ Μ.: Ταγκό μέσα από τον καθρέφτη ΠΑΠΑΔΑΚΗ Α.: Το χρώμα του φεγγαριού ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΣ Μ.: Βεργίνα

ΦΙΛΙΠΠΟΤΗΣ

ΚΑΛΕΝΤΗΣ

ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ

2 9

ΠΕΤΡΩΦ I.: Μακεδονία - Αρχαία και Βυζαντινή Εποχή

2 9

ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ Π.: Μια συνηθισμένη μέρα ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά

2 9

ΑΪΣΛΕΡ Ρ.: Κύλιξ και το Ξίφος

2 9

ΜΙΣΣΙΟΣ X.: Τα κεραμίδια στάζουν

ΚΕΔΡΟΣ ΚΕΔΡΟΣ

ΓΛΑΡΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΠΟΝΤΙΚΙ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ π α ΠΑΙΔΙΑ κ α ι γ ια ΝΕΟΥΣ • • • • • • • • • •

Τα στενά παπούτσια Οταν ο ήλιος... Οι νικητές Κόκκινη κλωστή δεμένη... Ο θησαυρός της Βαγίας Το ψέμα Τα γενέθλια Τα Χέγια Το παραράδιασμα Κρίμα κι άδικο

• Το 33 • Δομήνικος • Το πέρασμα της γάτας • Το πέτρινο σπίτι

• • • • • •

Για την άλλη πατρίδα Σπίτι για πέντε Ο μικρός αδελφός Στο τσιμεντένιο δάσος Λάθος, κύριε Νόιγκερ Τραγούδι για τρεις

• • • •

Παιχνίδι χωρίς κανόνες Πριν από το τέρμα Εμένα με νοιάζει Ο μικρός μπουρλοτιέρης

• • • •

Οι τελευταίοι ήρωες Το διπλό ταξίδι Το αίνιγμα της πέτρινης γενειάδας Το αυγό της έχιδνας

• Τα μαγικά μαξιλάρια

• Η περιπέτεια της Περιπέτειας

• Η γιαγιά μου η μάγισσα

• Ο κύριος των ελεφάντων

* <<* (·

• Λόελλα, η κόρη του Μπαμπά Μπέρτα

• Ο Παρασκευάς ή η πρωτόγονη ζωή

• Ο πόλεμος της ΑντιγόνηςI

•Ό λ γα

I_________ Ζ Η Τ Η Σ Τ Ε Τ Α Β Ι Β Λ Ι Α ΣΕ Ο Α Α Τ Α Β Ι Β Α Ι Ο Π Ω Α Ε Ι Α _________ | ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε. ΕΜΜ. ΜΠΕΝΑΚΗ 16, 106 78 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 3638362. FAX 3628950

χρονικα/19

ΓΡΑΜΜΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙ

Έ νας κίνδυνος για τη λογοτεχνία μας στη Γερμανία [Το 1992, που συνδέθηκε από καιρό συμβολικά με προοπτικές και ελπίδες μας στα πλαίσια μιας ενωμένης Ευρώπης, κυλάει ήδη αμείλικτο και δεν αφήνει πια περιθώρια για γενικότητες και αοριστίες. Ό,τι επιβάλλεται τώρα είναι η εταστική ανάλυση ζωτικών για μας θεμάτων που θα οδηγούσε σε χρήσιμα συμπεράσματα για την κατάστρωση εύστοχων σχεδιασμών. Ένα τέτοιο θέμα είναι η πνευματική μας εκπροσώπηση στις μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες. Κάνουμε μια αρχή με την ερώτηση: Πώς παρουσιάζεται η λογοτεχνία μας στη Γερμανία; Την απευθύναμε στον συγγραφέα και δημοσιογράφο Αλέξανδρο Σχινά που ζει εκεί περισσότερα από τριάντα χρόνια και που έφερε για πρώτη φορά, το 1966, την Ελλάδα στη μεγαλύτερη έκθεση βιβλίου του κόσμου, στη Φραγκφούρτη. Το πρώτο μέρος της απάντησής του, που παραθέτουμε εδώ, συνιστά δείγμα της απαιτούμενης σήμερα διεξοδικής, αδέκαστης και αφυπνιστικής εντόπισης σε συγκεκριμένες και ευρύτερα ενδεικτικές περιπτώσεις.]

νάμεσα σε χώρες με πλούσια και οργανωμένη βιβλιοπαραγωγή η διαδρομή από την πρωτότυπη στη μεταφρασμένη έκδοση καθορίζεται από πολλαπλούς παράγοντες και ποικίλες προϋποθέσεις, όπως: Η δικτύωση εκδοτικών οίκων με αντίστοιχούς τους στο εξωτερικό, η ικανότητα επαγγελματιών μεσαζόντων για την ανεύρεση του κατάλληλου σε κάθε περίπτωση αποδέκτη, η δοκιμότητα μεταφραστών, η φερεγγυότητα εμπειρογνωμόνων που συνδιαμορφώνουν την κρίση των λεκτόρων. Η εκδοσιμότητα ενός χειρόγραφου λογοτεχνικής μεταφράσεως σταθμίζεται με διαφορετικά κριτήρια. Η στυλιστική του ποιότητα και μόνο δεν είναι εξίσου αποφασιστική για όλους τους εκδοτικούς οίκους. Για κάποιους προέχει η εναρμόνισή του με μια ειδική τους κατεύθυνση ή η φήμη του συγγραφέα ή η απήχηση του πρωτότυπου στη χώρα του και αλλού ή η αυθεντικότητά του ως ντοκουμέντου ιδιαίτερων τοπικών συνθηκών. Οπωσδήποτε κατά την παρουσίαση των διεθνούς ακτινοβολίας λογοτεχνιών δεν μειώνεται η αντικειμενικότητα με αυθαίρετες επιλογές. Οι πιθανότητες αυθαιρεσίας αυξάνονται για περιθωριακές λογοτεχνίες. Το ότι σ’ αυτές κατατάσσεται για την ώρα και η δική μας εμφαίνεται και από τη στατιστική. Π.χ.: στο σύνολο των κάθε είδους βιβλίων

Α

20/χρονικα

που μεταφράστηκαν γερμανικά το 1990, τα ελληνικής - όπως σημειωτέον και τα τουρκικής - προελεύσεως κάλυψαν μόλις το 0,2%. Ανάλογο ποσοστό και για τα άλλα χρόνια. Και όχι μόνο στον γερμανόφωνο χώρο. Επίσης χαμηλό ποσοστό, αν θα γίνονταν να υπολογιστεί κι αυτό επακριβώς, ισχύει και για την απήχηση ολόκληρης της πνευματικής και της καλλιτεχνικής μας παραγωγής έξω από τα σύνορά της. Ας παραμείνουμε όμως στη λογοτεχνία μας. Από ποιούς κατατάσσεται στο διεθνές περιθώριο; Στο σύνολό της, παρά τα δύο ποιητικά της Νομπέλ και τη διεθνή φήμη κάποιων ακόμα ονομάτων, από ξένους εκδότες, κριτικούς και αναγνώστες. Και μέχρι σημείου ίσως κι από τον ίδιο τον εαυτό της - αλλά σίγουρα όχι τόσο όσο θα τεκμαίρονταν από την πενιχρή εμφάνισή της στο εξωτερικό και ιδιαίτερα στη Γερμανία, όπου εμφανίζεται ελλιπέστερα απ’ όσο σε άλλες συγκρίσιμες χώρες. Ο νεοελληνιστής Armin Kerker, που πέθανε αδόκητα στα πενήντα του τον περασμένο Φεβρουάριο, έγραφε σε μια σχετικά πρόσφατη δημοσίευσή του για την «κακομοιριά της ελληνικής λογοτεχνίας σε γερμανική μετάφραση»: «Η νεοελληνική λογοτεχνία συναντά δυσκολίες σ’ αυτή τη χώρα. Τη μια δεν ακούγεται τίποτα γ ι’ αυτή επί συναπτά χρόνια και την άλλη εμφανίζονται συγχρόνως δυο-τρεις τίτλοι. Και παραμένει ένα μυστικό των εκδοτών μας το πότε και το γιατί παρουσιάζουν κάποιον από τους Έλληνες συγγραφείς». Μια εξήγηση αυτού του «μυστικού» θα έπρεπε να αναζητηθεί στην ανεπαρκή δικτύωση των περισσότερων Ελλήνων εκδοτών με Γερμανούς συναδέλφους τους, καθώς και στη σπανιότητα ικανών μεσαζόντων, δόκιμων μεταφραστών και φερέγγυων εμπειρογνωμόνων. Οι διαδικασίες εξαγωγής της λογοτεχνίας μας προς τη Γερμανία υστερούν από εκείνες των αγροτικών μας προϊόντων. Δεν είναι τυχαίο το ότι οι εκδότες μας, που είναι σημειωτέον και βιβλιοπώλες (μια ασυνήθιστη σύζευξη στη Γερμανία και αλλού), πληροφορήθηκαν τυπικά, δεκαεπτά χρόνια ύστερα από τη μεταπολεμική επανεγκαινίασή της, την ύπαρξη της μεγαλύτερης εκθέσεως βιβλίου του κόσμου, στη Φραγκφούρτη, το ότι μετά το κωμικοτραγικό ιντερμέτζο της χούντας, εκεί, καμιά δεκαριά απ’ αυτούς άρχισαν να συστεγάζονται σ’ ένα ψωραλέο εθνικό περίπτερο, και το ότι μόλις τώρα τελευταία αντιλήφθηκαν μερικοί τους πως θα ’πρεπε να αποκτήσουν δικά τους περίπτερα. Μακάρι τώρα να αρχίσουν απ’ αυτά να πουλάνε όλο και περισσότερα μεταφραστικά δικαιώματα για ελληνικά βιβλία και όχι κατά προτίμηση να αγοράζουν για ξένα μπεστ σέλερ. Η επιλογή νεοελληνικών λογοτεχνικών έργων για μετάφραση και έκδοση στη Γερμανία δεν γίνεται κατά το πλείστον ύστερα από συνεννόηση ανάμεσα σε ντόπιους και γερμανικούς οίκους, αλλά από πλανόδιους ερασιτέχνες που παίζουν συγχρόνως τον ρόλο του μεσάζοντος, του μεταφραστή, και του γνωμοδότη, και που δεν έρχονται και σε επαφή με τον ντόπιο οίκο, μια και στη χώρα μας μπορούν να συνεννοηθούν απευθείας με τον συγγραφέα. Μια άλλη εξήγηση επομένως θα έπρεπε να αναζητηθεί στην αγαθοπιστία Ελλήνων συγγραφέων απέναντι σ’ εκείνους που τους εκθειάζουν τη μετάφραση που θα κάνουν και τη διακίνηση που θα της εξασφαλίσουν. Βέβαια υπάρχουν και κάποιες εξαιρέσεις ευσυνείδητων μεταφράσεων και αξιοπρεπούς προβολής τους - και εδώ επιβάλλεται να εξαρθεί η πολύχρονη και πολυσχιδής εργασία της καθηγήτριας Ισιδώρας Ρόζενταλ-Καμαρινέα για την αυθεντική παρουσίαση σημαντικών δειγμάτων νεοελληνικής λογοτεχνίας. Τέτοιες εξαιρέσεις όμως δεν αναχαιτίζουν πια την προϊούσα αλλοίωση της συνολικής εικόνας της στη Γερμανία, κι αυτή η αλλοίωση δεν είναι απλώς θλιβερό, αλλά απτά επιζήμιο, γιατί κάθε εικόνα της πνευματικής και καλλιτεχνικής δραστηριότητας μιας χώρας που εμφανίζεται σε μια τέτοια διεθνή πολιτιστική προθήκη γίνεται ευρύτερα ορατή. Σε προσεχή δημοσίευση θα ασχοληθώ με διάφορες παρουσιάσεις νεοελληνικών λογοτεχνημάτων στον γερμανόφωνο χώρο. Ό ,τι κι αν αναφέρω όμως δεν θα είναι εντέλει παρά μια συμπληρωματική επικύρωση της γενικής εντυπώσεως που προσπάθησα να δώσω ως εδώ. Αλλά πέρα από τη μειονεκτική παρουσία της λογοτεχνίας μας στη Γερμανία, υπάρχει για μένα κάτι ανησυχητικότερο: η κυνική σιγουριά κάποιων αυτόκλητων παρουσιαστών μας πως ό,τι κι αν διαπράξουν δεν θα συναντήσουν καμιά αντίσταση από μέρους μας. Πώς εξηγείται αυτή η παθητική μας στάση; Από αδιαφορία μήπως ή από ακαταδεξία; Η σωστή απάντηση είναι: Από έλλειψη τεκμηριωμένων και αφυπνιστικών καταγγελιών. Θεωρώ αναγκαία τη συνειδητοποίηση αυτού του είδους της απληροφορησίας μας και γ ι’ αυτό απομονώνω από δω και πέρα την ενδεικτικότερη σχετική περίπτωση στον γερμανόφωνο χώρο: του καθηγητή χωρίς έδρα Hans Eideneier και της Ελληνίδας γυναίκας του Νίκης, που από τον εκδοτικό τους οίκο «Ρωμιοσύνη» στην Κολωνία κι απ’ όπου αλλού διεισδύουν κατά καιρούς επιδίδονται σε κάθε λογής παρουσιάσεις μας. Επιβάλλεται φυσικά μια διεξοδική παράθεση χαρακτηριστικών δειγμάτων που τεκμηριώνουν αδιαμφισβήτητα το διανοητικό και μορφωτικό επίπεδο που

χρονικά 121

προϋποθέτουν αυτές οι παρουσιάσεις, αλλά και το αισθητικό, όπως εμφαίνεται και από το χιούμορ με το οποίο διανθίζονται: ια μέθοδός τους για την εκμάθηση της γλώσσας μας από Γερμανούς διαφημίζεται ως εξής: «Τα κείμενα δεν αφήνουν να σκεφθεί κανείς καταστάσεις της καθημερινής ζωής. Και διαβάζοντάς τά όχι μόνο κάνει κανείς σκέψεις, αλλά και γελάει.» Και ο αναγνώστης καλείται να γελάσει σε μια νεοελληνική του τύπου «γκολ», «σουτ», «οφσάιντ», «καλέ μαμά», «ε ταξί, σταμάτα ρε!», και με έναν Νεοέλληνα μέσα σε συγκεκριμένες καταστάσεις σαν κι αυτές: «Όταν έχει κανένα άδειο ταξί, οι κύριοι Παπαθεοδωρακόπουλος και Χατζηγεωργίου τρέχουν, σπρώχνουν, σκίζουν τα σακάκια των άλλων και δε μένουν ποτέ πίσω». «Άλλος, χωρίς εισιτήριο; Εσείς κύριε, έχετε εισιτήριο; - Πως δεν έχω. Αλλά γιατί το λέτε αυτό σε μένα κι όχι σ’ αυτόν τον κύριο δίπλα μου; - Τούτος ο κύριος έχει. Μου δείχνετε το εισιτήριο, παρακαλώ; - Δεν το βρίσκω, μάλλον το έχω στην τσέπη. - Δε θέλω να σας βάλω σε δύσκολη θέση, κύριε, αλλά πούντο και δεν το βρίσκετε; - Δεν ξέρω- νομίζω πως πρέπει να μου βγάλετε άλλο, παρακαλώ! - Όχι, δε θέλω να σας δώσω άλλο, γιατί είστε ψεύτης». «Όχι, τζάμπα είναι, κύριε, χοντρό και λεπτό, μικρό και μεγάλο, ζεστό και δροσερό, κίτρινο και άσπρο, μοντέρνο και καινούριο, όλα αυτά σε ένα καπέλο! - Μα είναι στρογγυλό! - Κι εσείς θέλετε ένα τετράγωνο; - Ό χι ακριβώς τετράγωνο, λίγο τρίγωνο, αλλά με μπαταρίες και αιρ κοντίσιον!» «Όταν λείπει το μαχαίρι, χορεύει ο μάγειρας, αλλά όταν λείπουν τα ποντίκια δε χορεύουν οι γάτες.» Λιγότερα γέλια προκαλεί μια διείσδυση των Αϊντενάιερ και μιας ομάδας φίλων τους σ’ έναν κατά τα άλλα σοβαρό οίκο για την έκδοση ενός ογκώδους ταξιδιωτικού βιβλίου που προορίζεται για ευρύτερη ενημέρωση επισκεπτών της χώρας μας. Χαρακτηριστικά σημεία από ένα δοκίμιο του κ. Αϊντενάιερ για ολόκληρη την ελληνική γλώσσα: Από τις πρώτες γραμμές παύει πια να υφίσταται ομηρικό ζήτημα: Ο Όμηρος έγραψε ιδιοχείρως τα έργα του! «Η γλώσσα των Αθηναίων εξαπλώθηκε» μόνο και μόνο επειδή ο Μέγας Αλέξανδρος «είχε για δάσκαλό του έναν από κείνους τους Αθηναίους περιπατητές, τον Αριστοτέλη» - που του τη δίδαξε φαίνεται ως μητρική του, μια και δεν ήταν Σταγειρίτης! Δεν ήταν άλλωστε ούτε ο ιδρυτής της Περιπατητικής Σχολής, για την οποία μάλιστα ο αναγνώστης εικάζει ότι θα είχει ιδρυθεί πριν από την περίοδο διδασκαλίας του Αλέξανδρου από τον Αριστοτέλη! Και αν είχε ακούσει ότι η Παλαιό Διαθήκη μεταφράστηκε στην ελληνική από ελληνομαθείς Εβραίους μέσα στους τρεις αιώνες προ Χριστού, διαβάζει τώρα πως η μετάφραση εκείνη έγινε στους πρώτους χριστιανικούς χρόνους, προ όφελος της «χριστιανικής διδασκαλίας»! «Οι σημερινοί Έλληνες ονομάζουν συντετμημένα», δηλαδή με χαϊδευτική οικειότητα, τον Μέγα Κωνσταντίνο «Κώστα»! Και να τι έκανε στην "επιθανάτιο κλίνη του” : «Ενέκρινε την ανοχή του χριστιανισμού ως μιας από τις ρωμαϊκές κρατικές θρησκείες». Γιατί το έκανε αυτό ο Κώστας; Επειδή δεν υποψιάζονταν πως κάποιος Κωνσταντίνος είχε καθιερώσει ένα τέταρτο του αιώνα πριν με το διάταγμα του Μεδιολάνου πλήρη ανεξιθρησκεία για τους χριστιανούς· και ότι λίγο πριν από τον θάνατό του στη Νικομήδεια απλώς βαφτίστηκε. Η ελπίδα πως τέτοιες καθηγητικές άγνοιες της γενικής ιστορίας εξηγούνται από την αποκλειστική εξειδίκευση στην ιστορία της γλώσσας μας διαψεύδεται αμέσως. Μερικά απ’ όσα λέγονται γ ι’ αυτή συσκοτίζονται, τη μια με παιχνιδιάρικες παραλλαγές λαϊκών γερμανικών εκφράσεων (Η Εκκλησία που είχε αποστασιοποιηθεί από την Κοινή «είχε βράσει την πολυεθνικά παρασκευασμένη σουπίτσα της».), την άλλη με αυθαίρετες συνοπτικότητες («Η ποίηση υμνεί τον Θεό και τον αυτοκράτορα, η πρόζα τραγουδάει ψαλμωδικά - τα κατορθώματα του ενός και τα εγκλήματα του άλλου.») και την παράλλη με αινιγματικούς σολοικισμούς («Με την κατάληψη της Κωνσταντινουπόλεως από τους Τούρκους δεν επισφραγίστηκε μόνο το τέλος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αλλά προπαντός η μορφωτική της αξίωση.» Πώς επισφραγίστηκε άραγε από τους Τούρκους μια τέτοια αξίωση;). Τα περισσότερα όμως είναι σαφέστατα: «Η ομιλούμενη γλώσσα δεν γράφεται ως τον ύστερο μεσαίωνα.» Δεν υπάρχει δηλαδή ούτε ένα τεκμήριο της ζωντανής γλώσσας προηγούμενων εποχών ούτε στη χρονογραφία, ούτε στην εκκλησιαστική ποίηση, ούτε στους βίους των αγίων. Πώς και πότε άρχισε η γλωσσική διαμάχη; Απότομα, «το 1821»! Και ποιοι ήταν οι διαμαχόμενοι; Από τη μια μεριά «η Εκκλησία, οι δάσκαλοι και οι πολιτικοί», «ενισχυμένοι από αλλοδαπούς (!) φιλέλληνες», που ήθελαν να βλέπουν τους Έλληνες «με γενειάδες φιλοσόφων και κνημίδες στη λαϊκή συνέλευση στην αγορά» και τις Ελληνίδες «να τραγουδούν υπό τους ήχους της φόρμιγγος στην Κασταλία ή στο αλσύλλιο της Αρκαδίας». Κι από την άλλη όλοι οι αναλφάβητοι, «χωρίς λόμπυ» (!) ώσπου «μόλις στο τελευταίο τρίτο (!) του 19ου αιώνα»

Μ

22/χρονικα

εμφανίστηκε ως υπερασπιστής της γλώσσας τους ο Ψυχάρης. Και σε λίγο οι δύο παρατάξεις «βρέθηκαν αντιμέτωπες στους δρόμους της Αθήνας». Η διαμάχη τέλειωσε εξίσου απότομα όπως άρχισε: «το 1922»! Επειδή όμως «μέχρι να επενεργήσουν τέτοιες πολιτικές καταστροφές στην πολιτιστική πολιτική περνούν συνήθως πολλά χρόνια, η καθαρεύουσα ως επίσημη κρατική γλώσσα καταργήθηκε μόλις το 1976 ως σχολική γλώσσα, κάποια λείψανά της γίνονται αντιληπτά ως σήμερα». Τέλος του δισέλιδου ιστορικού μέρους. Μέρος δεύτερον: «Η νεοελληνική», σε έκταση τεσσάρων σελίδων. Για να μη χρονοτριβούμε: Δεν περιέχει κανενός είδους χρηστική ενημέρωση. Συνιστά μια παραζαλιστική προσπάθεια να επιδειχθεί ευτράπελη πρωτοτυπία. Τα κυριότερα με τη σειρά: Η ορθογραφία τους είναι δυσκολότατη, γ ι’ αυτό πολλοί 'Ελληνες «προτιμούν να καταφεύγουν στο τηλέφωνο παρά στην επιστολή». Στον αναγνώστη συνιστάται ένα «κόλπο»: Να εντυπώνεται τις νεοελληνικές λέξεις με ερασμιακή προφορά! Στην ομιλία δεν ξεχωρίζεται η μια λέξη από την άλλη. Παράδειγμα: «parakalomiposboritenamupiteputhavrokatinafao»! Ένας τρόπος να «μπει κανείς στη νεοελληνική» είναι να μαθαίνει τραγούδια. «Πώς αναγνωρίζονται οι Έλληνες; Από τις χειρονομίες και τις βρισιές τους.» Παραδείγματα: «Εάν και η απλούστερη ερώτηση δεν συνοδεύεται με το προς τα έξω τίναγμα του αντίχειρα ενός χεριού προς τη διεύθυνση του ερωτώμενου, αυτός συχνά δεν θα αντιδράσει καθόλου.» « Αλλα τεντωμένα δάχτυλα είναι ως επί το πλείστον τόσο σαφή στη σεξουαλική τους σημασία, ώστε δεν χρειάζονται κανένα σχόλιο.» «Όταν κάποιος χτυπάει με την παλάμη του τον αέρα προς τη διεύθυνσή του, αυτό σημαίνει ότι σας καλεί να έρθετε, όταν αντίθετα τινάζεται η ανάποδη του χεριού προς τα έξω, τότε πρέπει να σπεύσετε κι εσείς να φύγετε, συνήθως όμως πρέπει να φύγει ένας ενοχλητικός σκύλος.» «Στον Έλληνα αρκεί μια και μόνη κίνηση του κεφαλιού από πάνω δεξιά λοξά προς τα κάτω αριστερά για να τονίσει τη συμφωνία του.» Το λαϊκό μόριο «ρε», που αποδίδεται ως «κουτούτσικε», «μπορεί να προσαρτηθεί σε κάθε λέξη για να προσδώσει σ’ αυτή ή σε ολόκληρη τη φράση έναν νέο, έναν άλλο κραδασμό. Είναι πλάι στο και η συχνότερη λέξη της καθομιλουμένης». «Το δεύτερο σε συχνότητα είναι το περίφημο μαλάκα. Οι νέοι καταφέρνουν να παραχώνουν σε μια φράση με τέσσερις λέξεις δυο φορές ένα μαλάκα ή ρε μαλάκα. Το πόσο συχνά χρησιμοποιούν αυτές τις λέξεις οι Έλληνες ή τις βαρύτερες πούστη, γαμώ το κ.ά. δεν το συνειδητοποιούν συχνά ούτε οι ίδιοι.» Καθόλου παράδοξο το ότι τα εξωτικά αυτά όντα έχουν και επίθετα που προκαλούν «μεγάλη φρίκη» στους ξένους, όπως π.χ. «Παναγιωτόπουλος». Αλλά μια και περνάνε αμέσως στον ενικό, η δυσκολία αυτή παρακάμπτεται με τη χρησιμοποίηση των μικρών ονομάτων. Ο πληθυντικός πάντως συνιστάται για τους ηλικιωμένους που τους αποκαλεί κανείς: «κύριε Μανόλη» ή «κυρία Ελένη». Δεδομένου ότι οι Έλληνες δυσκολεύονται από τη χριστιανική τους πίστη να καταλάβουν τα ξένα ονόματα, αν λέγεσθε φερ’ ειπείν «Χανς» συστηθείτε καλύτερα ως «Γιάννης», «και η πρώτη διεξοδική συζήτηση γύρω από την ιστορική και γλωσσολογική προέλευση του ονόματος σας είναι κιόλας εξασφαλισμένη». Αυτά περί νεοελληνικής και τέλος του δοκιμίου για ολόκληρη την ελληνική γλώσσα. Ανάλογης υφής και το φιλόδοξο δοκίμιο της κ. Αϊντενάιερ για το νεοελληνικό θέατρο: Στην αρχή παρατίθεται ένα απόσπασμα από μια αρνητική κριτική γερμανικής εφημερίδας για μια παράσταση του Εθνικού Θεάτρου του Μάινχαϊμ για να τραβηχτεί από τα μαλλιά ένα ακατανόητο συμπέρασμα: «Οι δύο παράγοντες, θέατρο πόλεως, δηλαδή κρατικό ίδρυμα, και απόδοση των ηθοποιών είναι πολύ καθοριστικοί για την ιστορία της νεοελληνικής θεατρικής ζωής.» Ακολουθεί κατά πόδας ένα απόσπασμα από μια παλαιά περιγραφή της Αθήνας μετά την τουρκοκρατία και αμέσως μετά ο Γερμανός αναγνώστης, που δεν οφείλει να θυμάται πως προηγήθηκε από το 1827 η ναυμαχία του Ναυαρίνου, ο Καποδίστριας ως κυβερνήτης της Ελλάδος και το Ναύπλιο ως πρώτη της πρωτεύουσα, πληροφορείται ότι «το 1833 η Ελλάς ανακηρύσσεται με την επέμβαση των μεγάλων δυνάμεων σε αυτόνομο κράτος» και ότι τον άλλο χρόνο κατέφθασε, σαν κατευθείαν από το εξωτερικό, ο Όθων στην Αθήνα. Αυτή η πόλη αποκτά «το πρώτο της (!) θέατρο» το 1837, όπως εξάγεται από τη διατυπωτική ανεπάρκεια, αν και η λειτουργία του αρχίζει, όπως αναφέρεται στη μεθεπόμενη σελίδα, το 1836. Τί το θέλανε άραγε οι Αθηναίοι!; «Ήταν ήδη από τότε τόσο ευχαρίστως θεατές ή φοβόντουσαν ότι, κατά την άποψη του Παυσανία, δεν θα μπορούσαν να είναι πόλη, αν δεν είχαν δημόσια κτίρια, γυμναστήριο και θέατρο;» Δεν τους αρκούσε δηλαδή που ήταν η Αθήνα, ήθελαν και αυτοί «να είναι πόλη»! Ακολουθεί εντός εισαγωγικών διεξοδικό περιγραφικό κείμενο για το θέατρο, που υπαγορεύθηκε εν χορώ προφανώς, «από τους ταξιδιώτες εκείνου του καιρού», και αμέσως μετά ο αναγνώστης βομβαρδίζεται με μετέωρα στατιστικά στοιχεία, άγνωστης

χρονικα/ z j

προελεύσεως για το 1979 και από «μια ματιά σε μια ελληνική εφημερίδα» για το 1984, από τα οποία όχι μόνο δεν κερδίζει τίποτα, μια και δεν σχολιάζονται ούτε συγκρίνονται με τα αντίστοιχα όποιας άλλης χώρα, αλλά χάνει και την αριθμητική του: «29 θέατρα έπαιζαν ελληνικά έργα: 12 απ’ αυτά σοβαρό θέατρο, 11 κωμωδίες ή σάτιρες και 10 επιθεωρήσεις-καμπαρέ». Δηλαδή: 29 = 12 + 11+10. Και εν συνεχεία κατακλύζεται από μια συσσώρευση ονομάτων ετερόκλητων, παλαιών και νεότερων ξένων συγγραφέων, των οποίων κάποια μη κατονομαζόμενα έργα ανεβάστηκαν σε αθηναϊκές σκηνές, για να πληροφορηθεί εντέλει πως η εκλογή τους «γίνεται πάντως λίγο-πολύ συμπτωματικά». Έτσι παραγεμίζονται οι δύο πρώτες σελίδες. Και άλλες έξι. Αλλά ολόκληρο αυτό το συνονθύλευμα είναι κατάστικτο και από τεκμήρια παχυλής άγνοιας. Μερικά δείγματα: Ο Ουάιλντ έγραψε τη «Μπαλάντα της φυλακής του Ρήντιγκ» ως θεατρικό έργο! Οι Ά γ γλο ι θεατρικοί συγγραφείς Keith Waterhouse και Willis Hall εκλαμβάνονται ως ένα πρόσωπο ονόματι «Water House Hall»! Ο Ουγκώ κατατάσσεται ανάμεσα στον Αλφιέρι και τον Σαίξπηρ στους «δυτικούς κλασσικούς»! Ο Μάρκος Αντώνιος Φώσκολος μετονομάζεται σε «Markantonios». Με το δράμα του Μάτεσι «Ο Βασιλικός» «παρουσιάζεται ο 18ος αιώνας». Το 1901 έχουμε την «ίδρυση του Βασιλικού Θεάτρου και των νέων σκηνών του». Σ’ αυτά προστίθεται όμως, το 1932, και ένα άλλο θέατρο: το Εθνικό! Που «η δουλειά του κυριαρχεί ανάμεσα στους δύο πολέμους». Αλλά πολύ περισσότερο κυριαρχεί κάτι άλλο - μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο: «Στη δεκαετία του εξήντα ο ποιητής Ά γγελο ς Σικελιανός και η γυναίκα του προσπάθησαν να αναβιώσουν το αρχαιοελληνικό θέατρο στα νεοελληνικά στους Δελφούς. Αυτό ήταν η δελφική ιδέα.» Γι’ αυτό το βρικολάκιασμα του πεθαμένου απ’ το 1951 Σικελιανού δεν ευθύνεται ο δαίμων του τυπογραφείου, όπως αποδεικνύεται με όσα γράφονται παρακάτω: «Ήδη το καλοκαίρι του 1985 επανέρχεται στους Δελφούς η δελφική ιδέα.» Και: «Η παράδοση που εξελίχθηκε στην Ελλάδα μέσα σ’ αυτό το σχετικά βραχύ χρονικό διάστημα...» Που δεν θα ήταν βέβαια βραχύ, αν οι δελφικές εορτές είχαν πρωτογίνει στη δεκαετία του είκοσι. Η αδαημοσύνη όμως δεν περιορίζεται μόνο στα επιμέρους, επισημαίνεται κάθε τόσο και σε θολές γενικεύσεις, όπως: «Υπό την επίδραση του ευρωπαϊκού νατουραλισμού δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα τρία νέα δραματουργικά είδη: το δραματουργικό ειδύλλιο, το κωμειδύλλιο και το καμπαρέ.» «Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου μπορεί κανείς να διαπιστώσει στα θεατρικά έργα εκείνου του καιρού μια στροφή προς το φανταστικό και το ονειρικο-ουτοπικό, μια πολύ αργοκίνητη εξέλιξη που καταφαίνεται στην αρχή στη λαϊκή φάρσα, που ανέδειξε συγγραφείς όπως ο Ψαθάς, ο Σακελλάριος και επίσης ο Τσιφόρος.» «Ο Καμπανέλλης εισάγει μια νέα εποχή που θα ζήσει την πρώτη της άνθιση στη δεκαετία του εξήντα και έχει να επιδείξει μια ομάδα συγγραφέων που εργάζεται και παράγει συνωμοτικά στον καιρό της χούντας, αν και δεν δημοσιεύει, και που δημιουργεί μέχρι σήμερα μια νέα, μοντέρνα θεατρική πραγματικότητα, που δεν θα μπορούσε πια να νοηθεί έξω από την ελληνική θεατρική ζωή και φαίνεται να κατακτά αργά και τις σκηνές του εξωτερικού.» Η μόνη απ’ αυτές που επιβάλλονταν να εξαρθεί είναι μια μικρή σκηνή

24/χρονικά

της Κολωνίας, όπου ανεβάστηκε «με μεγάλη επιτυχία», ένα μονόπρακτο από μια «ομάδα πρωτοβουλίας» που είχε συγκροτηθεί από την υπογράφουσα και τον άνδρα της. Αυτά γεμίζουν κατά μέγα μέρος την τελευταία σελίδα με άλλα τινά περί μιας πολυγραφημένης εκδόσεως με μεταφράσεις αυτού και μερικών ακόμα μονόπρακτων που έγιναν από την υπογράφουσα, τον άνδρα ,της και μια παρέα τους Ελλήνων και Γερμανών, από τους οποίους κάποιοι δεν ξέρουν ελληνικά. Κάπου εκεί αναφέρεται και η σχετική «οικονομική υποστήριξη της Εταιρείας των Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων». Και ως κορωνίς αυτού του πολλαπλά αποσιωπητικού δημοσιεύματος, δεν αναφέρεται τίποτα για τη διακοπή της. Όλη αυτή η παραπληροφόρηση του γερμανικού κοινού και από τους δύο Αϊντενάιερ αποκορυφώνεται σ’ έναν θρασύτατο φενακισμό του: Σε μια σελίδα με φωτογραφίες ■σημαντικών εκπροσώπων της λογοτεχνίας μας, ο κ. Αϊντενάιερ που τις έδωσε, όπως σημειώνεται στην έκδοση, προβάλλει δίπλα στον Καβάφη και στον Ρίτσο, και έναν φίλο του στιχουργό ονόματι Σάκη Πωρίχη! Θα ήταν αδιανόητο το ότι ένας παρουσιαστής της σενεγαλέζικης λογοτεχνίας θα τολμούσε ποτέ να διαπράξει κάτι τέτοιο πλάι στη φωτογραφία του Σενγκόρ - θα σηκώνονταν και οι πέτρες στη Σενεγάλη. Ελληνικής αντιστάσεως μη ούσης τέτοιες διεισδύσεις των Eideneier σε εκδοτικούς οίκους συνεχίζονται αδίστακτα. Σ’ έναν απ’ αυτούς γελοιοποιούνται ποιήματα του Ελύτη. Σ’ έναν άλλον (όπως επισημάνθηκε διεξοδικά από τον ελληνογνώστη Eberhard Rondholz στο «Βήμα» της 25-26 Μαρτίου 1989 και στη γερμανική ραδιοφωνία) διαπράττονται «κακοποιήσεις των ποιημάτων του Ρίτσου». Μια τέτοια διείσδυση στον γερμανικό Εκδοτικό και Βιβλιεμπορικό Σύνδεσμο είχε σαν αποτέλεσμα να εμφανισθούν σε μια έκθεσή του στην Ελλάδα το φθινόπωρο του 1988 όλα σχεδόν τα βιβλία της «Ρωμιοσύνης» ως «ελληνική λογοτεχνία σε γερμανική μετάφραση» και να αποκλεισθεί μια σειρά γνωστών και αξιόλογων άλλων. Αλλά οι διαμαρτυρίες Ελλήνων και Γερμανών - που μια τους μάλιστα δημοσιεύθηκε σε γερμανικό περιοδικό - δεν έφθασαν στα αυτιά του ελληνικού τύπου. Και αυτή ακριβώς η ανενδοίαστη αναρρίχηση του εκδοτικού νάνου «Ρωμιοσύνη» παντού και η βαθμιαία σύνδεσή του στα μάτια αρμοδίων και κοινού με τη νεοελληνική λογοτεχνία είναι το πιο επικίνδυνο. Δεν θα είχε μόνο συμβολική σημασία για την αφύπνισή μας το να θέταμε κάποτε μερικά ερωτήματα σαν κι αυτά: Συμπίπτουν τα συμφέροντα της λογοτεχνίας μας με τα δικά του; Ποιοι και με ποιά κριτήρια υπέδειξαν από ελληνικής πλευράς στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα να του παρέχει οικονομική υποστήριξη; Γιατί αποκλείστηκε απ’ αυτή την υποστήριξη ο φιλότιμος εκδοτικός οίκος της Στουτγκάρδης «Διάλογος» που είχε αρχίσει να παρουσιάζει με ευπρέπεια νεοελληνική λογοτεχνία και αναγκάστηκε να κηρύξει πτώχευση; Συντελεί μήπως εν αγνοία του και ο Έλληνας φορολογούμενος στηνν ποικιλότροπη ενίσχυση της «Ρωμιοσύνης»; Θυμάμαι την αγανάκτηση του Ταχτσή όταν διαπίστωσε πως το «Τρίτο Στεφάνι», που είχε τόση επιτυχία σε άλλες χώρες, φυτοζωούσε στα κράσπεδα της γερμανικής βιβλιαγοράς: «Πώς την έπαθα έτσι κι έπεσα σ’ αυτό το μαγαζάκι.» Σε επόμενη δημοσίευσή μου θα αναφερθώ στην τύχη και αυτού και άλλων νεοελληνικών βιβλίων στη Γερμανία. Ήδη από τώρα όμως μπορούν να εξαχθούν κάποια συμπεράσματα: Το μικρό τμήμα του γερμανόφωνου κοινού που ενδιαφέρεται για τη λογοτεχνία μας στέκεται ακόμα αμφίγνωμο απέναντι της. Αν δεν ελέγξουμε και δεν οργανώσουμε επειγόντως την παρουσίασή της, η λογοτεχνία μας θα υποβαθμίζεται συνεχώς στα μάτια του ώσπου να επιβαρυνθεί οριστικά με το στίγμα του επαρχιωτισμού. Η λογοτεχνία μας δικαιούται να παρουσιασθεί ευρύτερα και προπαντός: με αξιοπρέπεια. Για να επιτευχθεί αυτό χρειάζεται προγραμματισμός με συντονισμό συγγραφέων, εκδοτών και κρατικών αρμοδίων σε στενή συνεργασία με ικανούς μεσάζοντες, με δόκιμους, παλαιούς και νέους, μεταφραστές και με φερέγγυους, Έλληνες και ξένους, γνώστες της λογοτεχνίας μας ως γνωμοδότες - από τους οποίους μάλιστα θα μπορούσε να ιδρυθεί και κάτι σαν κέντρο πληροφοριών που θα προφύλασσε εκδοτικούς οίκους και όποιους επίσημα ενδιαφερόμενους στο εξωτερικό από όσους τους αυτοσυστήνονται ως ειδήμονες. Και που θα προάσπιζε έτσι πρωτίστως δικά μας ζωτικά συμφέροντα εκεί. Γενικότερα: Ό χι μόνο η λογοτεχνία μας, αλλά ολόκληρη η πολιτιστική μας ζωή μοιάζουν με ξέφραγο αμπέλι. Όποιος θέλει, δικός μας ή ξένος, μπορεί ν’ αρπάξει ό,τι θέλει από κει και να το πουλήσει όπως θέλει. Αυτό το φαινόμενο δεν εξηγείται μόνο με την ευπιστία των όποιων κατά καιρούς ξένων αποδεκτών. Πρέπει να συνειδητοποιηθεί προπαντός η δική μας απληροφορησία ως προς εκείνους που τους παραπληροφορούν για μας.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΧΙΝΑΣ

χρονικά 125

Αποχαιρετισμοί: Ο ποιητής την ποίηση και ο κριτικός την κριτική

«Ο παροξυσμός της δημοσιότητας έχει κλονίσει τα πάντα» (Σπ. Τσακνιάς)

Σταθμίζοντας τις ποιητικές συλλογές που κυκλοφορούν στις μέρες μας, πα­ ρατηρούμε ότι το σύνολό τους χαρακτηρίζεται - και στηρίζεται - από μια ιδιότητα που περιφραστικά αποδίδουμε με την έκφραση «νόμος της ελάχι­ στης προσπάθειας». υτή την κατ’ αρχάς απλουστευμένη εκτίμηση θα προσπαθήσουμε να καταστήσουμε ευνόητη και διαυγή κάνοντας χρήση ενός «βιασμού». Δηλα­ δή, διατρέχοντας αποσπασματικά στίχους από τις συλλογές που κυκλοφορούν... Χωρίς να απαιτούμε και να διεκδικούμε έναν πρό­ ωρο τοκετό από εκείνους/ες που δοκιμάζονται στην ποίηση, αλλά συμπάσχοντας μ’ ένα νευρικό τρόπο - καθόλου με πρόθεση και υφή εμπόλεμη - στην κυοφορία τους. Αυτή τη νευρικότητα θα μπορούσαμε να αποδώ­ σουμε χρησιμοποιώντας τον γνωστό και οικείο μύ­ θο του Νάρκισσου και της Ηχούς. Ας φαντασθούμε στο ρόλο του Νάρκισσου τους ποιητές/τριες και στο ρόλο της Ηχούς του κριτικούς της ποίησης, ο­ μήρους ενός έρωτα (στα όρια μιας συμφωνίας) μέ­ σω «αγγελιών» που βοηθά να παραταθεί και να συ­

Α

ντηρηθεί η ποίηση. Ερωτευμένη η νύμφη Ηχώ - από δόλο ή μη - α­ δυνατεί να σκεφθεί, αδυνατεί να ασκήσει τη φωνή της και παραμένει στην ομηρία μιας άσκεφτης κα­ τάστασης. Και εξυπακούεται ότι διανέμει σε λέξεις τον θαυμασμό της, τον περιγραφισμό που υπαγο­ ρεύουν «οι θεοί» της. Η αδιάκοπη παρουσία της Ηχούς μέσω του θαυ­ μασμού της μας οπισθενεργεί σε μια παρατήρηση του Νίτσε που έβλεπε τον άνθρωπο «περικυκλωμέ­ νο από διάφορες τέχνες όλων των εποχών, δίνο­ ντας και από ένα όνομα στην καθεμιά, όπως έκανε ο Αδάμ με τα ζώα». Πριν μιλήσουμε αυτόνομα για την Ηχώ (κριτική) και τον Νάρκισσο (ποίηση) ας υπενθυμίσουμε τα δε­ κάδες ανιστόρητα επίθετα που επενδύει η «ένδυμα-

26/χρονικα τολογική» μας κριτική στην ποίηση: «ποίηση της ήτ­ τας» «γυναικείος λόγος», «ακαδημαϊκή», «στρατευμένη» «του ιδιωτικού οράματος» «εσωτερικής γρα­ φής» Κ.ά. κ.ά. Και ας φιλοξενήσουμε ένα παράδειγ­ μα θαυμασμού όπως διατυπώνεται στις λέξεις: «Ε­ δώ η λάμψη του λόγου, της λέξης, της φράσης και του συνδυασμού τους, παίρνουν υπόσταση έντονης ύπαρξης, γίνονται σώμα και αίμα της ίδιας της υπό­ στασης της Ποίησης, που ρέει στο ποίημά της, με ε­ σωτερικό παλμό, καθώς από τις ρωγμές της Ύπαρ­ ξης αναδύονται με ρυθμό φυσικής αναπνοής, καταλήγοντας πολλές φορές σε τόνους χρησμού» (Γ. Κότσιρας). Μετά από αυτό το λεκτικό δόγμα, αυτόν τον κα­ ταιγισμό της επιφωνηματικής σκέψης, κατοχυρω­ μένο από τον εντυπωσιασμό και εκλεκτικισμό, ποιος ανθεκτικός - και ολίγον μαζοχιστής - ανα­ γνώστης θα παρατείνει την παραμονή του; Το σύν­ δρομο του «γιγαντισμού» παρακολουθεί κι ακολου­ θεί μια ποιητική συλλογή, μεγεθύνοντας ή μικραίνοντάς την, ανυποψίαστο για εκείνο που προκαλεί, παρουσιάζοντας μεγαλόστομα μια ρητορεία και κα­ μιά αλήθεια. Εξασφαλίζοντας σαν αποτέλεσμα μια αχρηστία διπλή: εκείνη των εννοιών που χρησιμοποιεί και την ποιητική συλλογή που συσταίνει. Και μια ποιητική φωνή, απογυμνωμένη από τον ξύλινο λόγο και την εμπορία εννοιών, αποστάζεται σαν απάντηση και όχι μόνο... «Τι μικρό τι μεγάλο ψάρι αρκεί να μη βρεθεί κάτω από την φτέρνα» (Ντ. Χριστιανόπουλος) Ρισκάροντας μέσα σ’ ένα «εξτρεμιστικό» και δά­ νειο λόγο θα συνυπογράφαμε για τους νάρκισ­ σους: «αυτοί οι άκρως ευσυνείδητοι κύριοι νομί­ ζουν ότι έχουν ξεπεράσει τον εαυτό τους... αλλά εξαπατώνται. Έχουν απλώς διαλέξει από τις άπει­ ρες ευκαιρίες που είχαν στη διάθεσή τους, εκείνες που θα οδηγούσαν με μαθηματική ακρίβεια στο πιο ισχνό αποτέλεσμα, σε οποιονδήποτε τομέα».

(W. Jaoies) Μια από τις άπειρες ευκαιρίες παραμένει και η ι­ διότητα που αποκτούμε δημοσιοποιώντας κάποιες σκέψεις, κάποιες εξομολογήσεις, καθώς τις τιτλο­ φορούμε ως ποίηση. Και αυτή η χειρονομία καθώς γίνεται εθισμός που παραμένει ανεξέταστος, γεν­ νάει το αυτονόητο και το αυτονόητο παράγει την α­ κρισία. Όμως στην παρούσα εποχή όπου όλα οδεύουν σε απρόσωπους κοινωνικούς θεσμούς, η αποσαφή­ νιση και επίρρωση της ιδιότητας που περιγράφου­ με απαιτεί κάποια πρόσθετα εμπειρικά διαπιστώσιμα φαινόμενα. Όπως εκείνο της (εχθρικής) σιωπής, δηλαδή την τάση των ανθρώπων να κινηθούν εκτός της σιωπής, να μιλήσουν γράφοντας π.χ. ποιήματα. Μπορούμε, λοιπόν, να συμπεράνουμε ότι η μαζική έκδοση ποιητικών συλλογών σημαίνει την αρχή του τέλους των όρων και ορίων μας για την έκδοση μιας ποιητικής συλλογής, το τέλος των αναβολών της ο­ μιλίας. Αλλά ας δούμε διαβάζοντας κάποιες τυπωμένες εκφράσεις:

α) «Εντούτοις, εμένα απασχολεί το πώς θα υποδεχτείς την αιφνιδιαστική μου συλλογή» (Α. Κυριακοπούλου) β) «Συνήθως, εκεί στις δώδεκα μ ’ αρέσει ο φραπές έχοντας υπό μάλης την εφημερίδα ή φρέσκο-φρέσκο το περιοδικό» (Α. Καλογερόπουλος) και γ) «Αυτές οι μέρες με βρήκαν στη Θεσ/νικη. Έχει χιονίσει και είναι σαν η πόλη να φαντά­ ζεται μιαν άλλη πόλη». (Κ. Μαυρουδής) Αυτή η αδιάκοπη και πιεστική παρουσία του Εγώ καθώς εξομολογείται τα πιο κοινότοπα και αμετασχημάτιστα βιώματα, τι άραγε μαρτυρεί και σημαί­ νει στη σχέση του με την ποίηση; Ξεπερνώντας το δίλημμα ποίηση ή εξομολόγηση, σιωπή ή ομιλία, οι στίχοι αυτοί αρθρώνουν και εκ­ δηλώνουν μια νέα σταδιοδρομία της ποίησης. Ίσως εκείνον τον προσανατολισμό της ποίησης να φιλο­ ξενεί ομιλίες, εξομολογήσεις, ελευθερώνοντας τα άτομα από την αφόρητη πίεση της σιωπής και της ανωνυμίας. Μια χειρονομία - η έκδοση - που συμφιλιώνει τους εμπροσθογραφούμενους από τις ισοπεδωτικές για το πρόσωπο κοινωνίες διατηρώ­ ντας μια ψευδαίσθηση ατομικότητας. Ακόμα γιατί στις δημοσιοποιημένες ομιλίες (τυπωμένες συλλο­ γές) η σύγχρονη μοναξιά του ατόμου βρίσκει μια διέξοδο, αποκτά μια προσωπική ταυτότητα (ποίη­ σης) αναζητώντας έναν αντίλογο στην ισοπέδωση ή έναν άλλο παράλληλο λόγο. Μ’ άλλα λόγια το θετικό πρόσημο των ποιητικών συλλόγων είναι ότι επιβεβαιώνουν την απουσία μιας Ποιητικής- αυτής που γνωρίσαμε σαν σύνθεση μιας εποχής (Γ. Σεφέρης) σαν μια διαρκή αναζήτη­ ση (Α. Εμπειρικός - Ο. Ελύτης) και σαν απόσταγμα της ύπαρξης μέσα στον Χρόνο (Γ. Καβάφης). Κύριο γνώρισμα του ποιητικού στοχασμού, όπως ξετυλίγεται σε στίχους σήμερα, είναι η υπαρξιακή παρουσία του ποιητή, η ανάγκη αυτοσυντήρησης και θεμελίωσης της ατομικότητας που νιώθει ότι α­ πειλείται. Για την ώρα, η απουσία ή το ξεπέρασμα της Ποιη­ τικής, συγχέεται με την παρουσία ερεθισμών, επι­ θυμιών, και αναμνήσεων. Μια σύγχυση που τροφο­ δοτείται από την ένταση της σιωπής και ανωνυμίας και εξαναγκάζει τη σιωπή να γίνει ομιλία, το ανώνυ­ μο να γίνει επώνυμο. Ξεπερνώντας συγχύσεις κι α­ ναστολές, ξεπερνώντας την κατασταλτική εξουσία ενός ιεροποιημένου λόγου, ο σύγχρονος άνθρω­ πος δε διστάζει να εκτεθεί και να μιλήσει: «Συν Θεώ, εκκολαπτόμενη ήδη γιαγιά της α­ προσδόκητης ποιητικής μου έξαρσης, τον αιφνιδιαστικό χείμαρρο / έκπληκτη αδίκως προσπαθώ να συγκρατήσω / αδυνατώ να κά­ νω πίσω (Α. Κυριακοπούλου)

χρονικα/27 Ιδού το ύφος και ο πόνος μιας φωνής που αψηφά όρους και όρια (ποιητική) και μπορεί να «καμαρώ­ νει» καθώς ξεπερνά τη σιωπή... Αν τώρα προσθέσουμε και το χρονικογραφικό ή ημερολογιακό χαρακτήρα της εμπειρίας που διαχέεται - αμετασχημάτιστη - στη συλλογή «Λύσις της Συνέχειας του Δέρματος»: «Αν εσένα μητέρα σου λείπει ένα σπίτι ένα τριάρι, ας πούμε, σε προάστιο εμένα μου λείπει ένας ολόκληρος πύργος ένας ουρανοξύστης ας πούμε». (Α. Καλογερόπουλος) τότε θα δούμε, θα αντιληφθόύμε, ότι και ο τελευ­ ταίος δισταγμός - περί ποιητικής - πήγε περίπα­ το. Γιατί μ’ όποια ανεκτικότητα και αν αντιμετωπί­ σουμε τις επιθυμίες που ξεστομίζονται, στο τέλος καιροφυλακτεί το προλογικό δάνειό μας ότι όλα ο­ δηγούνται «με μαθηματική ακρίβεια στο πιο ισχνό αποτέλεσμα». Κορεσμένα τα άτομα από τη σιωπή και την ανω­ νυμία, κορεσμένα από δέος και σεβασμό προς τις κληρονομημένες και διαμορφωμένες ποιητικές, ρί­ χνονται στην περιπέτεια της ομιλίας και της δημο­ σιότητας χωρίς συγκρατημό. Έτσι, δημοσίως ομιλούντες, εφόλης της ύλης, δίχως αιδημοσύνη, δί­ χως αναστολές, διαλαλούμε μια παρεξηγημένη αίσθηση: «Στο άλλοτε πέρασες πια Όμως υπήρξες αληθινή, Άννα γλυκιά Και υπήρξες προπαντός, σάμπως για να με θαυμάζεις και να μ ’ αγαπάς σπουδαία να νιώθω, μοναδική». (Α. Κυριακοπούλου) Επί των στίχων λοιπόν επιχειρείται και διεκπεραιώνεται μια επιβεβαίωση, ένα ατομικό παρόν. Συνεχίζοντας τις αναφορές μας στις ποιητικές συλλογές, σταθμεύουμε σ’ εκείνο το σημείο που με­ τακόμισε η ποιητική υπακούοντας σ’ ένα χαλαρό λόγο γύρω από το Εγώ που γίνεται σωτήριο και ο­ λέθριο συνάμα: «Για αυτό να μην ανησυχείτε Το πιάνο μου κι εγώ Είμαστ’ εδώ πολύ καλά εκπνέοντας ίσως πότε-πότε νότες άσχετες αλλά μες στην ασφάλεια πλήρους ναυαγίου». (Γ. Βαρβέρης) Στίχοι που άλλοτε, παλιότερα, αποτελούσαν τον βασικό κορμό μιας φιλικής αλληλογραφίας. αι στο εύλογο ερώτημα, πώς συντηρείται σή­ μερα η ποίηση, έρχεται να απαντήσει η ίδια η ποίηση δια των ιερέων της. Όπως τονίσαμε παρα­ πάνω, αδιαχώριστη η ποίηση και η κριτική, ασκεί έ­ ναν ορθολογισμό και μια διδασκαλία αφήνοντας

Κ

άρρητο το γεγονός της ποίησης των ημερών μας. Καθώς σήμερα απουσιάζει ένας ποιητικός στοχα­ σμός να συνθέσει την εποχή μας, καθώς καμιά ποιη­ τική αναζήτηση δεν προσφέρεται και πουθενά δεν ανιχνεύεται ένας αποσταγματικός λόγος. Ανακαλύπτουν οι ποιητές - που ’ναι και οι κριτι­ κοί - τη διδαχτική μέθοδο «αναλύοντας και τεκμη­ ριώνοντας» (επί των ποιημάτων) τεντώνοντας άλλο­ τε μέτρια σώματα ή συχνά αποκόβοντας πλεονάζοντα άκρα σαν αυθεντικοί απόγονοι του Προκρού­ στη. Έτσι ξετυλίγουν το λόγο τους υποκαθιστώντας το ποιητικό βλέμμα, προκαλώντας στην ευτυ­ χέστερη εκδοχή δέος και αδιαφορία και στη δυσμε­ νέστερη πέφτοντας στο κενό. Τι άλλο μπορεί να συμβεί διαβάζοντας την ξενά­ γηση του Σαχτούρη από τον Γ. Δάλλα καθώς πραγ­ ματεύεται την ποίησή του και απονέμεται στις λέ­ ξεις: «Βλέπει μετωπικά και αποτυπώνει εξ επαφής όγκους και σχήματα ολόσωμα και εν οργασμώ ποτέ αδρανή» (Γ. Δάλλας). Αν η περίπτωση της προαναφερθείσας κριτικής διατυπώνεται και διανέμεται εκτός ενός θεσμού (Πανεπιστήμιο), τότε κατανοούμε την αδιαφορία του κόσμου για εκείνον που «ενσαρκώνει τον δαίμο­ να της απροσωπίας». Αλλά στο κύκλωμα παραγω­ γής κριτικού-ποιητικού λόγου υπάρχει και διακρίνεται ένας καταμερισμός. Και ιδού πώς συμπληρώνεται ο «πεπαιδευμένος λόγος» του Γ. Δάλλα από ένα νεότερο καθώς κομί­ ζει έναν παλιομερολογήτικο και δασκαλίστικο πνεύμα απευθυνόμενος σε νεότερούς του ποιητές: «...δεν υποψιάστηκε, νομίζω, την παγίδα του ποιητι­ κού λόγου: θέλησε να τα πει όλα, αλλά δεν φρόντι­ σε τις λέξεις της, με αποτέλεσμα να αμφισβητεί η μια την άλλη. Εύχομαι, όταν επανέλθει, να προσέ­ ξει ιδιαίτερα τα προαναφερθέντα σημεία για να μην αδικήσει ξανά την ομολογούμενη ευαισθησία της». (Γ. Βέης) Μέσα απ’ αυτές τις τρεις αναφορές διαπιστώνου­ με επίσης ότι ποιητές και κριτικοί τυγχάνουν ομοούσιοι και αδιαίρετοι περατώνοντας περισσότε­ ρο μια τεχνική δραστηριότητα και λιγότερο μια ψυ­ χική διάσταση. Αφού οι φιλοξενούμενοι μας εντρυφούν στον κριτικό στοχασμό και τυγχάνουν θρη­ σκευόμενοι στο ναό της Ποιήσεως. Κλείνοντας την αναφορά μας σ’ αυτό το είδος κριτικής θα ενδώσουμε στον πειρασμό ενός χαρα­ κτηρισμού αντιγράφοντας μόνο τον προσδιορισμό του: «...είναι αδαής από τις πολλές γνώσεις, πένεται λόγω υπερβολικού πλούτου. Μόνη του φροντί­ δα είναι μια ζωή με ύφος, και το αποτέλεσμα αναδείχνεται πανηγυρικά: είναι ο κόσμος του κοινού γούστου» (Κ. Παπαγιώργης). Αυτοσυντηρούμενη η ποίηση σήμερα - παραμένοντας δηλ. στατική - παράγεται με πρώτες ύλες την ατομική ανάγκη έκφρασης και εκδίπλωσης, α­ διαφορώντας και αγνοώντας την παγίδα του «νό­ μου της ελάχιστης προσπάθειας». Μ’ άλλα λόγια, η διατήρηση μιας προσωπικής ισορροπίας, η ικανο­ ποίηση μιας ματαιοδοξίας, θυσιάζουν φαντασία και έμπνευση, αληθινό και πλασματικό, μέσα σε μια συγκεκριμένη χειρονομία - την έκδοση - προτιμώντάς την από εκείνη της σιωπής και της ανω­ νυμίας.

28/χρονικα Αδιάφορο αν αυτές, οι δημοσιοποιημένες ομι­ λίες, εξαντλούνται περατώνοντας ημερολογιακές διατυπώσεις, αναμνήσεις ή εμπειρίες, συχνά σε ά­ ψογες - επαγγελματικές - λεκτικές συνθέσεις. Ε­ πιβεβαιώνοντας πως ποίηση σήμερα είναι ένα εί­ δος επαγγελματισμού μ’ όλα τα επακόλουθα: νόθευση της φαντασίας και ακύρωση της λογικής. Κα­ θώς η φαντασία γίνεται θεραπαινίδα της λογικής και η λογική υπηρέτρια της νοθευμένης φαντασίας. Και το προϊόν, οι στίχοι, καθώς απομακρύνονται α­ πό τον «χώρο εργασίας» και πλησιάζουν τους ανα­ γνώστες εμπνέουν μια δυσπιστία και μια αποστρο­ φή για τις στιχουργημένες «λογικές». Και ιδού πώς εκδιπλώνεται μια ανάμνηση: «Παλιότερα στο ίδιο σημείο είχε πέσει ένα αεροπλάνο οι άνθρωποι μάζευαν τα συντρίμμια του και τα κομμάτια του πιλότου εγώ δε, μικρός όπως πάντα, ανέβηκα ψηλότερα να δω»

και «σβήνονται» αμέσως μετά την ανάγνωσή τους. Υπό τις παρούσες συνθήκες διαμόρφωσης ενός νέου πολιτισμού, διχασμένη η ατομικότητα, διατη­ ρώντας τα παλιά χαρακτηριστικά της, κυνηγώντας όμως και τις υποψίες κάποιων άλλων, νέων, δε δι­ στάζει να υιοθετεί εκείνο που προσδιόριζε ο Ο. Ουάιλντ: «Κείνοι που θέλουν μάσκα πρέπει και να τη φοράνε». Και τη φορούν αποστρεφόμενοι αυτό το ιστορικό σταυροδρόμι αφού όλα στρέφονται ε­ ναντίον της ατομικότητας, εκδιδόμενοι σε ποιητι­ κές συλλογές ή οπισθογραφούμενοι ποικιλοτρόπως. Αλλά σ’ αυτό το σταυροδρόμι ποια χειρονομία αποκτά νόημα και ξεπερνά αδειάζοντας τη μα­ ταιότητα; Και επιστρέφοντας στον προλογικό μας μύθο (Νάρκισσου και Ηχούς), ας διαβάσουμε τελειώνο­ ντας μια ακραία εκδοχή ναρκισσισμού σ’ ένα αποθαρρυντικό θέμα: «Ομολογώ το πάθος μου Ορίστε το φλεγματικό μου σπέρμα κρατώ από καλή γενιά».

(X. Βλαβιανός)

(Α. Καλογερόπουλος) και μια ημερολογιακή παρατήρηση: «Νυκτόβια με χαιρετάν τα ρέοντα πάλλευκα σύννεφα και με καθησυχάζει ουρανός αμετακίνητος και στερεός» (Α. Κυριακοπούλου) καθώς βρίσκουν τον προσανατολισμό και την επι­ βεβαίωσή τους στην ποιητική διατύπωση. Ίσως στις μέρες μας το δίλημμα αληθινή και πλα­ σματική ποίηση να ’ναι ξεπερασμένο κάτω από την πίεση μιας πολυεπίπεδης αυτοσυντήρησης. Γι’ αυ­ τό παραμένει χωρίς ενδιαφέρον το πρόβλημα της σταδιοδρομίας παρόμοιων στίχων, όπως και οι κρι­ τικές αναλύσεις και σημειώματα καθώς γράφονται

Μ’ αυτό το ρεμβώδες στιχούργημα ας σταθμεύ­ σουμε και ας υποψιαστούμε μέσα από το λόγο του Φουκώ ότι οι ταξινομήσεις των ποιητικών συλλο­ γών, η δράση των εμπειρογνώμων συνεργούν «στην ακύρωση των όρων της σχέσης και καθόλου για την ίδια τη σχέση». Και η ποίηση (σχέση) γίνεται ένας άβουλος οικο­ δεσπότης στιχουργικών παραληρημάτων και αμετασχημάτιστων βιωμάτων. Ωστόσο η ιπποτική οικο­ δέσποινα (ποίηση) μαθαίνει να εκδικείται, διανέμο­ ντας τίτλους (ποιητήςΛτρια) και αποκαλύπτοντας την απλοϊκότητα και τη μικρονοϊκότητα εκείνου/ης που φιλοδοξεί... «για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ

παλαιών τευχών ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΣΟΛΩΝΟΣ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.10.366, FAX: 36.28.938

χρονικά 129

Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας και Αστρολογία

Οι πλανήτες. Επάνω: Άρης, Κρόνος, Δίας. Κάτω: Αφροδίτη, Σελήνη και Ερμής. Εικονογράφηση του 12ου αι.

Ο Αμέρικο Βεσπούτσι χρησιμοποιεί αστρολάβο για να σχεδιάσει τη Νότια Διάβαση.

Τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας παίζουν ένα πολύ σημαντικό ρόλο στη διά­ δοση της αστρολογίας. Μπορεί η αναβίωση της αστρολογίας να συνδέεται με την κοινωνική και την οικονομική κρίση, την ιδεολογική σύγχυση και το γενι­ κότερο ανομικό κλίμα. Μπορεί ο αστρολογικός ατομικισμός να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του σύγχρονου ατομοκεντρικού πολιτισμού. Τα Μέσα Μαζι­ κής Επικοινωνίας όμως ενισχύουν ακόμη περισσότερο και καλλιεργούν τη μυ­ θολογία της αστρολογίας. Εξάλλου το μαγευτικό σύμπαν της αστρολογίας συγγενεύει με τον κόσμο των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας. Έναν σαγηνευ­ τικό κόσμο, όπου αναμιγνύονται, χωρίς διακοπή, το φανταστικό με το πραγ­ ματικό, έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται απ’ την αποθέωση του υπερπραγματικού. ε μια πρώτη ενότητα θα επιχειρήσουμε μια ι­ στορική αναδρομή της αστρολογίας, ενώ σε μια δεύτερη, θα αναλύσουμε το περιεχόμενο των ω­ ροσκοπίων στις αστρολογικές στήλες του Ελληνι­ κού Τύπου. Τέλος, σε μια τρίτη ενότητα, θα εξετά­ σουμε τις συνθήκες εκείνες μου έυνοούν την ανα­ βίωση της αστρολογίας.

Σ

I.

Ιστορική αναδρομή

Το ανθρωπολογικό περιεχόμενο της αστρολο­ γίας συνίσταται σε δύο παραδοχές: η, πρώτη είναι

η πίστη ότι ο έναστρος ουρανός καθορίζει τη ζωή του ανθρώπου- η δεύτερη είναι η αναγνώριση μιας θεμελιακής συγγένειας ανάμεσα στα άστρα και τον άνθρωπο.1 Όσον αφορά την πρώτη παραδοχή, η αστρολο­ γία, δεν κάνει τίποτε άλλο απ’ το να ερμηνεύει τα γεγονότα σαν σημεία που έρχονται απ’ τα άστρα. Έτσι τείνει να προσαρμόσει το επεισοδιακό και το ακανόνιστο του ανθρώπινου κόσμου, στην απαρα­ σάλευτη τάξη και κανονικότητα του αστρικού κό­ σμου. Με άλλα λόγια, επιχειρεί να επαναφέρει τη φαινομενική αταξία των γεγονότων της επίγειας ζωής, στην αυστηρή τάξη του ουρανού.

30/χρονικα Όσον αφορά τη δεύτερη παραδοχή, η αστρολο­ γία δεν υποστηρίζει απλώς ότι όλα τα μέρη του σύμπαντος βρίσκονται σε αλληλεξάρτηση. Ανα­ γνωρίζει ότι ο ανθρώπινος μικρόκοσμος και ο αστρικός μακρόκοσμος συνδέονται αναλογικά. Την αναλογική αυτή σύνδεση πραγματοποιούν τα σύμ­ βολα των άστρων ή του ζωδιακού. Τα άστρα είναι ανθρωπομορφικά (ή ζωομορφικά) και ο άνθρωπος κοσμομορφικός. Η ενότητα και η συνοχή του κό­ σμου θεμελιώνονται πάνω στη βασική αναλογία α­ νάμεσα στον άνθρωπο και το σύμπαν. Η αστρολογία, όποια κι αν είναι (Βαβυλωνιακή, Ελληνική, Αραβική, Αζτεκική κ.τ.λ.) είναι ένα σύστη­ μα μοίρας που θεμελιώνεται πάνω στην έννοια ενός χωρό-χρονου περαιωμένου και σαφώς διευθετημέ­ νου. Στηρίζεται σε μια γεωκεντρική αντίληψη του σύμπαντος. Ενός σύμπαντος κλειστού και εναρμο­ νισμένου με τον ανθρώπινο κόσμο.2 Η αντίληψη ότι υπάρχει μια αντιστοιχία ανάμεσα στο σύμπαν (μα­ κρόκοσμος) και το άτομο (μικρόκοσμος) απαντάται και στον «Τίμαιο» του Πλάτωνα. Αργότερα οι Στωϊκοί την επεξεργάστηκαν σε σχέση με την αστρολο-' γία.3 Η δοξασία ότι τα άστρα επηρεάζουν την αν­ θρώπινη ζωή διασώζεται ακόμη και σήμερα σε λαϊ­ κές εκφράσεις, όπως: «μιλάει με τ ’ άστρα», «έσμι­ ξαν τ ’ άστρα τους», «το αστρικό του δεν τον ωφέλη­ σε», «έριξε στ’ άστρα». Με άλλα λόγια, η αστρολογία, δέχεται σαν α­ ντικειμενική πραγματικότητα τις υποκειμενικές δια­ δικασίες της προβολής των ανθρωπίνων συναισθη­ μάτων στον έναστρο ουρανό και την ταύτιση του ανθρώπου με τα χαρακτηριστικά του αστρικού κόσμου. Δε γνωρίζουμε πολλά πράγματα για την προέ­ λευση της αστρολογίας.4 Αναπτύχθηκε στη Μεσο­ ποταμία και απ’ εκεί διαδόθηκε στην Εγγύς και τη Μέση Ανατολή. Στη μακρόχρονη πορεία της, γνώρι­ σε πολλές και διαφορετικές μορφές και λειτουρ­ γίες. Στην Ασσυροβαβυλωνιακή περίοδο, αποτελεί συνθετικό στοιχείο της θρησκείας και αποβλέπει στην εναρμόνιση της κοινωνικής τάξης με την κο­ σμική τάξη. Τα άστρα αποτελούν ανθρωποζωομορφικές θεότητες και γίνονται αντικείμενο λα­ τρείας. Ρυθμίζουν την ουράνια τάξη με την οποία ο­ φείλει να συμμορφωθεί η κοινωνική τάξη. Εξάλλου η γενικότερη κοσμοθεώρηση στηρίζεται στην ιδέα

του κοσμικού νόμου. Οι αστρολογικές προβλέψεις προορίζονται για ατομική χρήση του βασιλιά και α­ φορούν τη μοίρα ολόκληρης της χώρας. Βασίζο­ νται σε παρατηρημένα αστρονομικά φαινόμενα και όχι σε υπολογισμούς με βάση την ώρα γέννησης του ατόμου. Με τους Μηδικούς πολέμους και κυρίως με τις κατακτήσεις των Μακεδόνων, η αστρολογία γίνεται γνωστή στην Ελλάδα. Παλιές δοξασίες και φιλοσο­ φικά συστήματα που πίστευαν στην ειμαρμένη και τη μαντική (Στωϊκοί, Νεοπλατωνικοί) την αντιμετώ­ πισαν ευνοϊκά.5 Στην Ελληνιστική περίοδο η α­ στρολογία μεταμορφώνεται ριζικά και παίρνει τη μορφή ενός συμβολικού συστήματος που στη συνέ­ χεια μεταβιβάστηκε στη Δύση χωρίς να γνωρίσει, μέχρι σήμερα, σημαντικές τροποποιήσεις. Στην πε­ ρίοδο αυτή, συστηματοποιείται και αποκτά «επιστη­ μονικό» περιεχόμενο.6 Απομακρύνεται απ’ τις θρη­ σκευτικές της ρίζες - χωρίς όμως να χάνει τον θρησκευτικό της χαρακτήρα - και γίνεται μια μαγι­ κή επιστήμη. Είναι το αποτέλεσμα της ένωσης της επιστήμης με τη μαγεία.7 Το κέντρο του ενδιαφέροντός της μετατίθεται απ’ την κοινωνία στο άτο­ μο: δεν αποφαίνεται τόσο για το συλλογικό πεπρω­ μένο, όσο για την ατομική μοίρα. Γίνεται γενεθλιαλογική και προσωπική, και κάνει προβλέψεις με βά­ ση τη θέση των άστρων ως προς τα ζωδιακά σύμβο­ λα, κατά την ώρα γέννησης του ατόμου. Από σύμ­ βουλος του βασιλιά μεταμορφώνεται σε καθοδηγη­ τή της ατομικής συμπεριφοράς. Ο ατομοκεντρικός χαρακτήρας του ρωμαϊκού πο­ λιτισμού θα ευνοήσει τη διάδοση της εξατομικευμένης πλέον αστρολογίας. Η ανάπτυξή της θα συνεχι­ στεί μέχρι το τέλος του XVII αιώνα, αν και αρκετοί φυσικοί φιλόσοφοι δεν την αποδέχονταν. Την πε­ ρίοδο αυτή δεν υπήρχε πάντα σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στη φυσική και τη μαγική ή απόκρυφη επι­ στήμη. Η σχέση της μαγείας και μιας πλευράς του πειραματισμού ήταν πολύ στενή.8 Εξάλλου η α­ στρολογία παραμένει άρρηκτα δεμένη με την α­ στρονομία μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα και την Α­ ναγέννηση. Σαν μαγική επιστήμη θα συνυπάρξει με τις άλλες «επιστήμες» που δεν αποδεσμεύτηκαν α­ κόμη απ’ τη μαγεία και τις θρησκείες εκείνες που δείχνουν μιαν ανοχή απέναντι στις μαγείες. Ο Χρι­ στιανισμός τηρεί, γενικά, μιαν εχθρική στάση, δεν

Τ ο Ζιγκουράτ της Ουρ. Τα Ζιγκουράτ, ήταν πύργοι παρατηρήσεων, γνωστοί από την Παλαιό Διαθήκη ως Πύργοι της Βαβέλ. Από το ύψος τους (90 μ.) παρακολουθούσαν τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων και τις κατέγραφαν με εντυπωσιακή ακρίβεια.

χρονικά 131

Ο Ραμσής Β' και η Λθώρ. Ο Ραμσής Β' της Αίγυπτου (1300-1236 π.Χ.) ήταν εκεί­ νος που καθιέρωσε τα τέσσερα κύρια Ση­ μεία του Ζωδιακού: Κριό, Ζυγό, Καρκίνο και Αιγόκερω.

Ο Αλμπουμασούρ, ο μεγαλύτερος Ά ρα­ βας αστρολόγος (805-885) ενώ εκτελεί καταμετρήσεις του ουρανού.

λείπουν όμως και οι συμφιλιωτικές τάσεις.9 Ωστόσο, το καίριο πλήγμα κατά της αστρολογίας επιφέρουν η αυτόνομη ανάπτυξη της αστρονομίας και η πρόοδος των φυσικών επιστημών. Έτσι η α­ στρολογία που ήδη δεν ήταν θρησκεία παύει να εί­ ναι και επιστήμη. Από τον XVIII ώς τις αρχές του XX αιώνα, ο Διαφωτισμός και ο επιστημονικός ορθολο­ γισμός αποκηρύσσουν την αστρολογία σαν πρόλη­ ψη και την περιθωριοποιούν στο γκέτο του αποκρυ­ φισμού. Μετά όμως τον Α' παγκόσμιο πόλεμο, το δόγμα της Προόδου κλονίζεται, η πίστη ότι η επι­ στήμη, από μόνη της, θα μπορούσε να λύσει όλα τα προβλήματα της ανθρωπότητας, εξασθενίζει, και αρχίζουν να αναπτύσσονται διάφορα είδη ιρασιο­ ναλισμού, μεταξύ των οποίων και η αστρολογία. Εκείνος όμως που έδωσε την αποφασιστική ώθη­ ση στη διάδοση της αστρολογίας, είναι ο εμπορι­ κός Τύπος. Είναι αυτός που έβγαλε τους αστρολό­ γους απ’ το γκέτο του αποκρυφισμού, και ανήγαγε την αστρολογία σε μαζικό φαινόμενο. Οι αστρολογικές στήλες εμφανίζονται στις εφημερίδες τον Μεσοπόλεμο, στην αρχή στη Βόρεια Αμερική και στη συνέχεια στην Ευρώπη. Η ραγδαία πρόοδος των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας συνετέλεσε τα μέγιστα στη διάδοση της αστρολογίας. Έτσι, μετά

τον Τύπο η αστρολογία κέρδισε το Ραδιόφωνο, την Τηλεόραση, το Βιβλίο (το μυθιστόρημα, την αστυνο­ μική λογοτεχνία, την επιστημονική φαντασία) και το τραγούδι. Η αγορά δεν άργησε να πλημμυρίσει από αντικείμενα προσωπικής χρήσης (κοσμήματα, ατζέντες, μαντίλια, ημερολόγια, μπρασελέ κ.τ.λ.) με τα σύμβολα του ζωδιακού. Στα πλαίσια του σύγχρονου πολιτισμού η αστρο­ λογία αλλάζει μορφή και γνωρίζει μια μοντέρνα α­ νάπτυξη. Εξάλλου η εκπληκτική της αντοχή στο χρόνο οφείλεται στη μεγάλη της ικανότητα να ανα­ προσαρμόζεται στις εκάστοτε συνθήκες. Έτσι, α­ πειλούμενη απ’ την επιστήμη, επιχειρεί να συμβιβα­ στεί μαζί της: περιορίζει τις κοσμολογικές της ανα­ φορές, απο-ιεροποιείται σε μεγάλο βαθμό και γίνε­ ται περισσότερο θετικιστική. Χρησιμοποιεί έναν επιστημονικοφανή λόγο: δανείζεται όρους απ’ τις φυσικές και τις κοινωνικές επιστήμες ή την ψυχανά­ λυση, τους ενσωματώνει στο δικό της σύστημα και τους ερμηνεύει σύμφωνα με τα δικά της μέτρα και σταθμά. Προσαρμοζόμενη στη μαζική πολιτιστική αγορά, απο-αποκρυφοποιείται και τυποποιείται. Προσφέρεται σ’ όλοϋς και στον καθένα, υπακούοντας στη λογική της μαζικής κατανάλωσης.

32!χρονικά

II.

Το Ωροσκόπιο

ε τη θέση που πήρε στις αστρολογικές στή­ λες του Τύπου, το ωροσκόπιο αποτελεί ένα βιομηχανικό προϊόν, ένα πολιτιστικό εμπόρευμα. Η διάδοσή του διευκολύνεται απ’ το γεγονός, ότι ανταποκρίνεται στα χαρακτηριστικά της αγοράς του Τύπου. Γιατί μέσα σε δώδεκα κατηγορίες περιλαμ­ βάνει τις προσωπικές περιπτώσεις που αφορούν ό­ λους τους αναγνώστες και γιατί η ημερολογιακή του βάση προσαρμόζεται στην περιοδικότητα του Τύπου. Έτσι το κάθε άτομο μπορεί να βρει την προ­ σωπική του περίπτωση μέσα σε μια απ’ αυτές τις δώδεκα κατηγορίες. Θα μπορούσαμε να πούμε ακό­ μη ότι η κατηγοριοποίηση αυτή προσφέρει στον κα­ θένα τη δυνατότητα μιας ταξινομητικής αντίληψης του κοινωνικού του περιβάλλοντος. Αστρολογική στήλη διαθέτουν: οι λεγάμενες «λαϊκές» εφημερίδες, τα περιοδικά ποικίλης ύλης, τα γυναικεία περιοδικά και τα περιοδικά ραδιο­ τηλεόρασης. Επίσης το ραδιόφωνο και η τηλεόρα­ ση φιλοξενούν διαφόρους σταρ του θεάματος που παρουσιάζουν το ωροσκόπιο ή αστρολόγους που έ­ χουν αναχθεί σε σταρ και προσφέρουν μια άμεση και ζωντανή παρουσίαση. Αντίθετα, οι λεγάμενες «σοβαρές» εφημερίδες, τα κομματικά έντυπα και τα περιοδικά γνώμης, δεν περιέχουν αστρολογική στήλη. Στις «λαϊκές» εφημερίδες, η παρουσίαση του ωροσκοπίου είναι αρκετά επιγραμματική. Η α­ ναφορά στην τεχνική ορολογία της αστρολογίας (θέση πλανητών κ.τ.λ.) γίνεται σπάνια και όταν εμ­ φανίζεται παίζει έναν διακοσμητικό ρόλο. Στα πε­ ριοδικά η παρουσίαση είναι πολύ εκτενέστερη. Τα ειδικά περιοδικά (Ωροσκόπιο, Αστρολογία, Αύριο), εκτός απ’ τη διεξοδική παρουσίαση του ωροσκο­ πίου, περιέχουν και θεωρητικά κείμενα (κατά κανό­ να μεταφράσεις ξένων κειμένων) που αφορούν την αστρολογία και τις άλλες «απόκρυφες επιστήμες». Τέλος, πληθαίνουν οι εκδόσεις βιβλίων, αφιερωμέ­ νων στην αστρολογία.

Μ

1. Η Μ ο ρ φ ή

Προορισμένο να διαβαστεί από χιλιάδες αναγνώ­ στες το ωροσκόπιο υιοθετεί ένα στυλ υπαινικτικό, που ευνοεί την προσωποποίηση και επιτρέπει ποικί­ λες ερμηνείες. Ο τόνος είναι οικείος, φιλικός και κο­ λακευτικός. Είναι σαν να λέει: «μέσα σ’ ένα κόσμο αδιαφορίας και μοναξιάς, το ωροσκόπιο ενδιαφέρεται για σας, σας προειδοποιεί, σας προστατεύει απ’ τις κακοτοπιές, σας καθοδηγεί». Η αμφισημία της γλώσσας επιτρέπει πολλαπλές ερμηνείες και καλύ­ πτει όλα τα ενδεχόμενα, ώστε ο καθένας να ανα­ γνωρίζει μέσα σ’ αυτά την περίπτωσή του. Είναι σαν να απευθύνεται προσωπικά στον καθένα. Οι εκ­ φράσεις είναι στερεότυπες και αινιγματικές. Η αοριστία των χρησιμοποιούμενων όρων, όπως, «μπο­ ρεί», «ίσως», «καμιά φορά», «κάποτε», «έχει την τά­ ση», «σχεδόν», «δεν αποκλείεται», «ενδέχεται», «συ­

νήθως», προφυλάσσουν την αστρολογική πρόβλε­ ψη από κάθε κίνδυνο διάψευσης.

2.

Τ ο Π ε ρ ιε χ ό μ ε ν ο

Το περιεχόμενο του ωροσκοπίου είναι βαθύτατα εγωκεντρικό. Το άτομο γίνεται ο άξονας γύρω απ’ τον οποίο περιστρέφεται η εξήγηση των γεγονό­ των.10 Το ωροσκόπιο απευθύνεται στο εγώ του α­ ναγνώστη· οι τρίτοι δεν εμφανίζονται παρά σα μέ­ σο, σε σχέση με τις ατομικές του ανάγκες. Είναι ένα είδος προσωπικού μηνύματος, όπου ο καθένας προ­ βάλλει τις δικές του επιθυμίες, ή προκάταλήψεις. Το ωροσκόπιο εξατομικεύει τα συλλογικά ζητήματα και μετατρέπει τα κοινωνικά προβλήματα σε προ­ σωπικό πεπρωμένο. Το περιεχόμενο του ωροσκοπίου αφορά κυρίως τρεις τομείς: αγάπη, χρήμα, υγεία, αλλά πρόκειται πάντα για τις άδηλες και τις τυχαίες πλευρές τους. Ποικίλλει ανάλογα με το στυλ του κάθε εντύπου και φυσικά με τα ενδιαφέροντα του κοινού στο οποίο α­ πευθύνεται. (Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση του PLAYBOY, Μάϊος 1990, που συνδέει τα ζώδια με τα βίτσια). Η στρατηγική γραφής του ωροσκοπίου αποβλέ­ πει στο να απαλύνει την αγωνία και το άγχος απέ­ ναντι στο απροσδόκητο και το αναπάντεχο. Σκο­ πεύει στο να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα ασφά­ λειας και να καταπραΰνει τις ανησυχίες και τις έ­ γνοιες της καθημερινότητας. Γι’ αυτό παρέχει κα­ θημερινά και σε μικρές δόσεις, μια αδιάλειπτα ανανεούμενη αλλά συγκρατημένη και συγκαλυμμένη αισιοδοξία. Συντηρεί τις ελπίδες και τις μικροχαρές. Επενεργεί σαν αγχολυτικό: μειώνει τις εντά­ σεις της καθημερινής ζωής, εξορκίζει κάθε είδους κινδύνους και απειλές, ενθαρρύνει, με το να προ­ βλέπει μια μάλλον θετική έκβαση στην επίλυση των προβλημάτων. Επιδιώκει να τονώσει το ηθικό του πελάτη. Δεν έχει και τόση σημασία αν αυτά που προβλέπονται θα πραγματοποιηθούν ή όχι. Την ε­ πόμενη μέρα, πιθανότατα, η πρόβλεψη θα έχει ξεχαστεί. Εκείνο που προέχει είναι να προσφέρει πράγματα που έχει ανάγκη να ακούσει και να ζήσει ο πελάτης. Το ωροσκόπιο προειδοποιεί, νουθετεί, προτρέ­ πει. Παρέχει κάθε είδους προβλέψεις και συμβου-

χρονικα/33

λές. Έτσι στην αισθηματική ζωή προβλέπει: «αν ψά­ χνετε για ειδύλλιο, θα έχετε άφθονες ευκαιρίες», «ευκαιρίες για μια συναρπαστική ερωτική σχέση», «νέα αισθηματική προοπτική στο πρόγραμμά σας σήμερα», «πρόσφατη γνωριμία, ίσως οδηγήσει σε ευχάριστες διαπιστώσεις», «πολλές και ρομαντικές οι προοπτικές για σας αυτό το διάστημα», «ευκαιρία για γάμο». Προτρέπει: «εκμεταλλευτείτε τις τρέ­ χουσες τάσεις και βρείτε μια καινούρια αγάπη ή δώστε έμφαση σε μια συνεχιζόμενη σχέση», «ανοι­ χτείτε και μην κρύβετε τα αισθήματά σας». Στην οι­ κογενειακή ζωή, συμβουλεύει: «αποφύγετε τις έ­ ντονες αντιπαραθέσεις», «δείξτε κατανόηση και διαλλακτικότητα», «φανείτε λογικοί στις απαιτή­ σεις του συντρόφου σας», «οι γονείς, ασχοληθείτε περισσότερο μ’ ένα παιδί σας». Στην επαγγελματική ζωή προσφέρει συνταγές ε­ πιτυχίας: «αποφεύγετε τις παρεξηγήσεις», «να εί­ στε συνεργάσιμοι και διαλλακτικοί», «να είστε επι­ φυλακτικοί και ευέλικτοι με συνεργάτες και προϊ­ σταμένους», «φερθείτε με διπλωματικότητα», «καλ­ λιεργήστε τις δημόσιες σχέσεις», «να είστε συνε­ πείς στις συνεργασίες σας». Στην οικονομική ζωή, συνιστά προνοητικότητα και υπομονή: «στην εργα­ σία και τα οικονομικά σας υπάρχουν ευκαιρίες για βελτίωση, αρκεί να εκτιμήσετε σωστά την κατάστα­ ση και να προνοήσετε για το μέλλον», «βέβαια, στα οικονομικά σας υπάρχουν ακόμη προβλήματα, αλ­ λά δεν διορθώνονται όλα αμέσως, εξακολουθήστε να είστε συντηρητικοί», «στα οικονομικά δείξτε πρόνοια», «τακτοποιήστε τις οικονομικές σας εκ­ κρεμότητες», «κάντε οικονομίες», «αποφεύγετε τις σπατάλες». Στα θέματα υγείας ο τόνος γίνεται περισσότερο προστατευτικός: «χρειάζεστε χαλάρωση», «μην κλείνεστε στον εαυτό σας και αρχίστε να φροντίζε­ τε την ψυχαγωγία σας», «φροντίστε την υγεία σας και αποφύγετε τους εκνευρισμούς», «μην αγχώνε­ στε», «βελτιώστε τη διατροφή σας», «προσέξτε τα ατυχήματα», «να είστε προσεκτικοί στα ταξίδια», «κάντε ένα τσεκ-απ ή να ξεκινήσετε μια δίαιτα ή ένα πρόγραμμα άσκησης», «η ενεργητικότητα και η ζω­ τικότητα θα ενισχυθούν», «αυτόν τον μήνα θα πρέ­ πει να έχετε καλή υγεία (με την προϋπόθεση, φυσι­ κά, ότι θα τη φροντίζετε)». Οι προβλέψεις ουδέποτε είναι σαφείς και κατη­ γορηματικές, αντίθετα είναι αινιγματικές και εξι­

σορροπούν τα ενδεχόμενα. Χαρακτηρίζονται από μεγάλη προνοητικότητα: τα προβλεπόμενα γεγο­ νότα δεν παρουσιάζονται σαν αναπόφευκτα και περιγράφονται με πολύ αόριστο τρόπο. Ωστόσο έ­ χουν την τάση να ευνοούν τα επιθυμητά αποτελέ­ σματα. Οι δυσοίωνες προβλέψεις δεν είναι τόσο συ­ χνές και δεν προχωράνε πέρα από μια ξαφνική με­ τάθεση, μια πρόσκαιρη αισθηματική αποτυχία ή μια μικροδοκιμασία που αργά ή γρήγορα θα περάσει. Το ωροσκόπιο αποφεύγει καθετί που θα μπορούσε να απογοητεύσει, να λυπήσει ή να σοκάρει τον πε­ λάτη. Πουθενά δε γίνεται λόγος για οικονομική κα­ ταστροφή, βαριά αρρώστια ή θάνατο. Η αστρολογία συνδέει τις δυνάμεις της επιθυ­ μίας με τις δυνάμεις της Φύσης. Οι αστρολογικές προβλέψεις διαμεσολαβούν ανάμεσα στις υποτιθέ­ μενες προσδοκίες και ψευδαισθήσεις του πελάτη και την ενδεχόμενη εκπλήρωσή τους. Είναι ένα παι­ γνίδι της επιθυμίας με την Τύχη. Οι περισσότερες έ­ χουν διφορούμενη και συγκεχυμένη σημασία. Για παράδειγμα: «μια συνάντηση προς τα μέσα Ιανουά­ ριου θα σας αναστατώσει». Δεν διευκρινίζεται ω­ στόσο αν πρόκειται για ευχάριστη ή δυσάρεστη συ­ νάντηση. Ακόμη, «προς το τέλος της εβδομάδας μια απρόβλεπτη επίσκεψη θα σας ξαφνιάσει». Είναι ε­ πόμενο αφού είναι απρόβλεπτη, δεν αποσαφηνίζε­ ται όμως αν θα φέρει χαρά ή λύπη. Σπάνια δηλώ­ νουν με σαφήνεια την υλοποίηση μιας προσδοκίας και ακόμη σπανιότερα τη μη πραγματοποίησή της. Συχνότερα - σχεδόν πάντα - τονίζουν ότι παρά τα προβλήματα οι ελπίδες σας μπορεί να πραγμα­ τοποιηθούν, εφόσον δείξετε «προνοητικότητα», «ρεαλισμό», «αποφασιστικότητα», «θάρρος», «υπο­ μονή», «επιμονή», «επινοητικότητα». Με άλλα λό­ για, οι προβλέψεις μεταμορφώνονται σε νουθεσίες που υπακούουν σε γενικά παραδεκτές αρχές, και που δύσκολα μπορεί κανείς να αμφισβητήσει. Το ωροσκόπιο συνιστά στους αναγνώστες του, αυτό που έτσι κι αλλιώς, οφείλουν να κάνουν. Ο α­ ναγνώστης, λοιπόν, δεν καταφεύγει στο ωροσκό­ πιο για να υποταχτεί στα κελεύσματά του, αλλά γιατί διευκολύνεται - έστω και φαινομενικά στις επιλογές του και γιατί κατευνάζει - έστω και στιγμιαία - το συναίσθημα αποξένωσης που νιώ­ θει απέναντι στη ζωή, μάλιστα απέναντι στην ίδια

34/χρονικα

του τη ζωή.11 Στις περισσότερες περιπτώσεις, το ενδιαφέρον για το ωροσκόπιο δεν συνοδεύεται πα­ ρά από μια επιφανειακή και επιπόλαιη πίστη στην α­ στρολογία. Ο λόγος του ωροσκοπίου, φαινομενικά τουλάχι­ στον, είναι ένας λόγος ρεαλιστικός και πραγματι­ στικός. Είναι μια ορθολογική μορφή εκμετάλλευ­ σης των ανορθολογικών τάσεων του αναγνώστη. Το ωροσκόπιο δεν προβάλλει έναν ονειρικό κόσμο ευφορίας, όπως θα περίμενε κανείς. Αντίθετα περι­ γράφει με έναν αρκετά ρεαλιστικό τρόπο, τα προ­ βλήματα και τις φαντασιώσεις των αναγνωστών στους οποίους απευθύνεται. Πραγματεύεται την υ­ πόθεση της ατομικής ευτυχίας περισσότερο σαν πρόβλημα παρά σαν μύθο. Αξίζει να επισημάνουμε, εδώ, ορισμένες αντινο­ μίες της αστρολογίας: αν και ο κόσμος της είναι έ­ νας μυθικός και ιρασιοναλιστικός κόσμος, εντού­ τοις, ο λόγος της, τουλάχιστον αυτός του ωροσκο­ πίου, είναι ρεαλιστικός και ορθολογικός. Αν και ο κόσμος της χαρακτηρίζεται από έναν άκρατο ντε­ τερμινισμό, παρ’ όλα αυτά, το ωροσκόπιο δεν παύει να επικαλείται τη δύναμη της θέλησης. Αν και οι α­ παντήσεις της είναι καθαρά μυθεύματα, ωστόσο, δεν μπορούμε να της αποδώσουμε μια λειτουργία εκτόνωσης, αφού περιγράφει με σχετικά ρεαλιστι­ κό τρόπο τον κοινωνικό χώρο του κοινού της. Η ρε­ αλιστική αυτή περιγραφή χρησιμεύει περισσότερο στο να εξορκίζει το πραγματικό, με το να το ονομα­ τίζει. Το ωροσκόπιο αντικειμενικοποιεί το πραγμα­ τικό, χωρίς όμως να το απομυθοποιεί. Όπως κάνει μως να φθάνει μέχρι την απομυθοποίησή του. Η α­ στρολογία είναι η λογοτεχνία του μικροαστικού χώρου.12 Το περιεχόμενο του ωροσκοπίου είναι βαθύτατα κομφορμιστικό. Οι προβλέψεις και οι συμβουλές, σέβονται απολύτως την κοινωνική ιεραρχία, τις σχέσεις εξουσίας και ουδέποτε απαιτούν την ανα­ τροπή της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων. Στηρί­ ζονται στις διαδεδομένες πεποιθήσεις και υποδει­ κνύουν τρόπους για την αντιμετώπιση των προβλη­ μάτων: τι να κάνεις, πώς να το κάνεις, τι να αποφύγεις για να πετύχεις. Παίζουν κατά συνέπεια ένα

κανονιστικό ρόλο. Οι κανόνες και οι νόρμες που προτείνουν, υπακούουν στα επίσημα πρότυπα επι­ θυμίας και συμπεριφοράς και τις κυρίαρχες αξίες: κοινωνική επιτυχία, επαγγελματική ανέλιξη, οικο­ νομική άνοδος, ατομικός ευδαιμονισμός, προσωπι­ κή ευτυχία. Αξίες που εκφράζουν άλλωστε, μια ω­ φελιμιστική κοινωνία. Ωστόσο το πρόβλημα δεν είναι μόνο, το τί λέει η αστρολογία, αλλά και γιατί γνωρίζει τόσο μεγάλη διάδοση στη σύγχρονη κοινωνία.

III.

Οι Συνθήκες

μαζική κατανάλωση των ωροσκοπίων δεν ο­ φείλεται στην προγνωστική τους αξία και φαίνεται να είναι ανεξάρτητη από ενδεχόμενη επι­ κύρωση των προβλέψεων απ’ τα γεγονότα. Εξάλ­ λου η προγνωστική τους αξία είναι δύσκολο να θε­ μελιωθεί. Η επιστήμη δέχεται ότι η επίδραση των ά­ στρων είναι ασήμαντη, γιατί βρίσκονται σε πολύ με­ γάλες αποστάσεις από εμάς και η ακτινοβολία τους είναι απειροελάχιστη, αφού χρειάζεται χιλιάδες χρόνια για να φτάσει στη γη. Ακόμη, η ασάφεια, η πολυπλοκότητα και η αντιφατικότητα των αστρολογικών υπολογισμών καθιστούν, τουλάχιστον επι­ σφαλείς, θεωρητικά και πρακτικά, τις αστρολογικές προβλέψεις. Οι προβλέψεις αυτές δεν επιδέχονται κανένα έ­ λεγχο. Έτσι, όταν τα ωροσκόπια που παρουσιά­ ζουν τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας δεν επαληθεύ­ ονται, οι αστρολόγοι απαντούν, ότι αυτό συμβαίνει γιατί η πρόβλεψη είναι γενική και δεν αφορά ένα συγκεκριμένο άτομο. Οπότε το ατομικό ωροσκόπιο που συντάσσετάι με βάση το γενέθλιο χάρτη του συγκεκριμένου ατόμου θα είναι πιο έγκυρο. Αλλά και εδώ η αστρολογική πρόβλεψη δεν είναι δυνα­ τόν να ελεγχθεί, αφού παραπέμπει σε τόσους πα­ ράγοντες (ζώδιο, ωροσκόπος, συνδυασμός ήλιουσελήνης-ωροσκόπου, θέση πλανητών κ.τ.λ.) που εί­ ναι αδύνατο να μη βρεθεί κάποιος για να νομιμοποι­ ήσει την απόφανση του αστρολόγου.13 Κατά συνέ­ πεια, οι λόγοι της μαζικής διάδοσης της αστρολο-

Η

χρονικα/35

Οι πλανήτες του χριστιανικού κόσμου. Α ­ πό χειρόγραφο του 11ου αι. Ο Ήλιος και η Σελήνη πλαισιώνουν το χέρι του Θεού.

γίας, δεν πρέπει να αναζητηθούν στην αμφιλεγόμε­ νη προγνωστική της αξία, αλλά στις συνθήκες ζωής των ατόμων μέσα στη σύγχρονη κοινωνία.

Ο άγιος Αυγουστί­ νος. Πρώην οπαδός της αστρολογίας, ο άγιος Αυγουστίνος την καταπολέμησε σαν μορφή μαγείας.

1. Ο ι κ ο ι ν ω ν ι κ έ ς σ υ ν θ ή κ ε ς

Μπορεί η αστική κοινωνία να καθιέρωσε τις ατο­ μικές ελευθερίες, απ’ την άλλη μεριά όμως, εξαφά­ νισε τον οργανικό χαρακτήρα της παραδοσιακής κοινότητας και το άτομο χάθηκε μέσα στη μάζα. Στα πλαίσια της αστικής κοινωνίας το άτομο απο­ συνδέεται απ’ την ομοιογενή παραδοσιακή κουλ­ τούρα και απομακρύνεται απ’ τον άμεσο και ασφυ­ κτικό έλεγχο της κοινότητας, κατακτώντας έτσι με­ γαλύτερα περιθώρια ατομικής ελευθερίας. Η ελευ­ θερία όμως αυτή κινδυνεύει να μείνει χωρίς νόημα. Στις μεγαλοϋπόλεις, ο σύγχρονος άνθρωπος ζει μέσα σε ένα περιβάλλον ανώνυμο, απρόσωπο ή ε­ χθρικό. Η οικογένεια έχασε πολλές απ’ τις λειτουρ­ γίες της και δεν αποτελεί πάντοτε παράγοντα ψυ­ χολογικής στήριξης και σταθεροποίησης της προ­ σωπικότητας. Η γειτονιά τείνει να εξαφανιστεί, και μαζί μ’ αυτήν η οικειότητα και η ασφάλεια που άλ­ λοτε παρέσχε. Συμμετέχοντας σε ποικίλες κοινωνικές ομάδες, που υπακούουν σε ετερογενή συστήματα αξιών, το άτομο είναι υποχρεωμένο να παίζει μια σειρά ρό­ λων - συχνά αλληλοσυγκρουόμενων - με κίνδυ­ νο να κατακερματίζεται ο εαυτός του σε αντικρουόμενες και ασύνδετες μικροπραγματικότητες. Ενώ

παλαιότερα οι κοινωνικοί ρόλοι ήταν σταθεροί η συμπεριφορά καθορίζονταν, σε μεγάλο βαθμό, απ’ τα ήθη, τα έθιμα και τις παραδόσεις, τώρα, οι α­ ξίες αυτές έχουν χάσει ένα μεγάλο μέρος της λει­ τουργικότητας τόυς. Μέσα σε μια κοινωνία που αλλάζει συνεχώς με ξέφρενους ρυθμούς, ο σύγχρονος άνθρωπος, βρί­ σκεται σε σύγχυση, γιατί οφείλει να αντιμετωπίσει (να κρίνει, να επιλέξει, να αποφασίσει) πολύπλοκες και πρωτόγνωρες καταστάσεις, σ’ όλους τους το­ μείς της οικονομικής, κοινωνικής, πολιτιστικής και συνάισθηματικής ζωής. Ανίκανος να ανασυνθέσει τον κόσμο σε ένα συνεκτικό όλο, προτιμά το κατα­ φύγιο της ιδιωτικής ζωής και της αναδίπλωσης στον εαυτό του. Εγκλωβισμένος στον μικρόκοσμο της καθημερινότητας, αισθάνεται απειλούμενος α­ πό μια σειρά «τυχερά» γεγονότα (δυστυχήματα, α­ τυχήματα κ.τ.λ.) που δημιούργησε ο σύγχρονος τρόπος ζωής. Νιώθει απροστάτευτος και αμήχανος μπροστά στα παιγνίδια και το ακαθόριστο της Τύ­ χης. Ακόμη και οι θρησκευόμενοι, δεν αισθάνονται όσο άλλοτε προστατευμένοι απ’ τη Θεία πρόνοια. Η πίστη στην αστρολογία χαρακτηρίζει κυρίως τα άτομα εκείνα που στερούνται μιας σταθερής πο­

36/χρονικα

λιτικής, ιδεολογικής ή θρησκευτικής αναφοράς. Αγγίζει περισσότερο τους νέους παρά τους ηλικιω­ μένους, τις γυναίκες παρά τους άνδρες, τους α­ στούς (κυρίως τα μικροαστικά στρώματα) παρά τους αγρότες, τους απολιτικοποίητους παρά τους πολιτικοποιημένους. Η αστρολογία παρουσιάζεται σαν ένα μέσο άμυ­ νας απέναντι στους ελλοχεύοντες κινδύνους και τις κάθε είδους απειλές, ένας τρόπος να εξορκίζου­ με τις διάφορες μορφές της Τύχης. Ανταποκρίνεται σε εσωτερικές παρορμήσεις και υποκειμενικές α­ νάγκες. Και τούτο όχι μόνο γιατί προλέγει τα μελ­ λούμενα και παρέχει κανόνες συμπεριφοράς, αλλά και γιατί προτείνει δρόμους για να γνωρίσουμε τον εαυτό μας και να εξηγήσουμε τις σχέσεις μας με τους άλλους. Και σ’ αυτό μοιάζει με την ψυχανάλυ­ ση. Πρόκειται όμως για έναν υποβιβασμένο, εκλαϊ­ κευμένο και ιρασιοναλιστικό τρόπο οργάνωσης της ατομικής ζωής. Να σημειώσουμε, ακόμα, ότι αντίθε­ τα με τον Freud που ήταν πολύ επιφυλακτικός, ο Jung, έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για την αστρολο­ γία. Υποψιαζόταν ότι τα σημεία του ζωδιακού είναι «σύμβολα του λίμπιντο που απεικονίζουν τις τυπι­ κές του ιδιότητες σε μια δεδομένη στιγμή».14 2. Ο ι π ο λ ιτ ισ μ ικ έ ς σ υ ν θ ή κ ε ς

Η αναβίωση της αστρολογίας είναι μια έκφραση της γενικότερης ανόδου των ιρασιοναλιστικών τά­

Ο Παράκελσος, πίστευε ότι «όλες οι επι­ δράσεις που προέρχονται από τον Ήλιο, τους πλανήτες και τους αστέρες επενερ­ γούν αθέατες στον άνθρωπο και αν είναι κακές, παράγουν κακά αποτελέσματα». Παρά την αστρολογική σκέψη του ποτέ δεν έγινε επαγγελματίας αστρολόγος.

σεων στο σύγχρονο πολιτισμό.15 Η άνοδος αυτή εί­ ναι συνέπεια της κρίσης του Λόγου, είναι μια αντί­ δραση στον άκρατο ορθολογισμό.1® Φυσικά, η εμ­ φάνιση του ανορθολογισμού δεν είναι πρωτόγνω­ ρο φαινόμενο. Και κατά το παρελθόν, υπήρχαν α­ ντιδράσεις στο κυρίαρχο ρεύμα του ορθολογισμού (παλαιότερα, ο ρομαντισμός, στο Μεσοπόλεμο, ο σουρεαλισμός, στη δεκαετία του ’60, το φαινόμενο των Χίππυς κ.τ.λ.). Ο ορθολογισμός και ο ανορθολογισμός συνυπάρχουν, διαπλέκονται και βρίσκο­ νται σε ανταγωνιστική σχέση σ’ όλη την εξέλιξη του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Ο Διαφωτισμός κατήγγειλε τις ψευδαισθήσεις και τις αυταπάτες του παρελθόντος και η ορθολογικότητα επέφερε την «απομάγευση» του κόσμου, ό­ πως έλεγε ο Μ. Weber. Τόσο ο φυσικός όσο και ο κοινωνικός κόσμος έχασαν τον ιερό τους χαρακτή­ ρα. Ωστόσο, ο προοδευτικός τεχνολογικός εξορθολογισμός, οδήγησε σε μια συνεχώς αυξανόμενη γραφειοκρατικοποίηση της κοινωνίας. Μέσα στα σύγχρονα εξορθολογισμένα συστήματα, το άτομο χάνει την αυτονομία και τη δυνατότητα αυτο­ έκφρασης. Οι σχέσεις αποπροσωποποιούνται και η ανθρώπινη επικοινωνία συρρικνώνεται.17 Ο ολοένα και εντονότερος εξορθολογισμός των σύγχρονων κοινωνιών, βιάζει την έννοια της ορθολογικότητας και οδηγεί στην ανορθολογικότητα του ορθολογι­ κού. Συνέπεια όλων αυτών είναι η ενδυνάμωση του ιρασιοναλισμού, η αναβίωση της θρησκευτικότητας

χρονικα/37

Ένο γνήσιο πορτρέτο τον Νοστράδαμον, φημισμένου α­ στρολόγου. Παρίσι 16ος αι.

σε τις παραδοσιακές μυθολογίες που συνένωναν τον άνθρωπο με το σύμπαν. Έτσι, απ’ τη μια μεριά, η επιστημονική πρόοδος, που αποσυνέδεσε το αν­ θρώπινο υποκείμενο απ’ τον αντικειμενικό κόσμο, και απ’ την άλλη, η υποχώρηση της θρησκείας, άμ­ βλυναν τη ρωγμή διαμέσου της οποίας προβάλλει το φάσμα του θανάτου. Το γεγονός αυτό ευνόησε την προσφυγή στις δοξασίες και τις αντιλήψεις ε­ κείνες που δεν διαχωρίζουν τον άνθρωπο απ’ τον κόσμο και τον θεωρούν ως μέρος ενός ζώντος όλου. Όλες αυτές οι ιρασιοναλιστικές αντιλήψεις απο­ τελούν μια παράλληλη και περιθωριακή κουλτού­ ρα, μιαν αντικουλτούρα, στοιχεία της οποίας όμως μπορεί να συναντήσει κανείς, τόσο στην υψηλή όσο και τη μαζική κουλτούρα. Να υπογραμμίσουμε, τέ­ λος, ότι η αστρολογία όπως και οι άλλες «απόκρυ­ φες επιστήμες», δεν συνιστούν απλώς ένα μαγικό σύμπαν, αλλά και μια καθαρά εμπορική δραστη­ ριότητα.

3.

και η επανεμφάνιση του ιερού κάτω από νέες μορφές. Η αστρολογία δεν είναι παρά ένας κρίκος στην α­ λυσίδα του αποκρυφισμού. Οι λεγάμενες «απόκρυ­ φες επιστήμες»1®(πνευματισμός, τηλεπάθεια, εσω­ τερισμός, χειρομαντεία, καφεμαντεία, χαρτομα­ ντεία, λύσιμο μαγείας κ.τ.λ.) συνιστούν ένα ολόκλη­ ρο μαγικό σύμπαν που επιτρέπει να υπερβαίνουμε τα όρια του χρόνου (μαντεία), του χώρου (τηλεπά­ θεια), της επικοινωνίας (πνευματισμός) ή να αποκρυπτογραφούμε το κοσμολογικό μήνυμα (αστρο­ λογία). Στερούμενες κάθε ορθολογικής ή επιστημο­ νικής βάσης, κινούνται στο χώρο του παράξενου και περιβαλλόμενες από ένα πέπλο μυστηρίου, δια­ τείνονται ότι κατέχουν τα μυστικά μιας αρχέγονης και ξεχασμένης, αλλά αληθινής γνώσης. Βυθισμέ­ νες μέσα σ’ ένα νεφέλωμα θρησκευτικότητας και μυστικισμού, πρεσβεύουν την ενότητα του ανθρώ­ που με το σύμπαν, την επιδίωξη της προσωπικής και βιωματικής αλήθειας, αντί μιας κοινής και αφηρημένης αλήθειας. Ένας απ’ τους λόγους της προσφυγής στην α­ στρολογία και τις «απόκρυφες επιστήμες» καθώς και στα φιλοσοφικά και θρησκευτικά συστήματα της Ανατολής, είναι η αναζήτηση της χαμένης ενό­ τητας του κόσμου. Γιατί, μπορεί ο ορθολογισμός να πολέμησε τις προλήψεις και τις δεισιδαιμονίες του παρελθόντος, απ’ την άλλη μεριά όμως, απογύμνω-

Ε π ισ τ ή μ η κ α ι α σ τ ρ ο λ ο γ ία

Είναι αλήθεια ότι η πρόοδος της επιστήμης πε­ ριόρισε τη διάδοση της αστρολογίας, δεν μπόρεσε όμως να αποτρέψει την αναβίωσή της. Και αυτό, για λόγους που αφορούν τόσο την ίδια τη φύση και τους περιορισμούς της επιστήμης, όσο και τη λει­ τουργία της μέσα στην κοινωνία. Κατ’ αρχήν, απ’ την ίδια της τη φύση, η επιστήμη δεν προσφέρει μια κοσμοθεωρία, μια ολική θεώρη­ ση του κόσμου. Αντίθετα, χαρακτηρίζεται απ’ την ο­ λοένα και μεγαλύτερη εξειδίκευση και τον κατακερ­ ματισμό της γνώσης. Δεν πιστεύει σε αιώνιες αλή­ θειες, και οι λύσεις που προτείνει είναι συχνά αντικρουόμενες. Βέβαια έλυσε πολλά προβλήματα, απ’ την άλλη μεριά όμως, πολλαπλασίασε τα ερωτήμα­ τα χωρίς απαντήσεις. Ωστόσο, το άτομο στην καθη­ μερινή του ζωή, φαίνεται να έχει ανάγκη από τάξη και ασφάλεια που του παρέχει η πίστη σε απλές και σταθερές βεβαιότητες και αμετακίνητες αλή­ θειες. Αισθάνεται απειλούμενο όταν δεν διαθέτει μοντέλα καθολικής ερμηνείας - και η αστρολογία είναι ένα τέτοιο - για να εξηγήσει αυτό που συμ­ βαίνει μέσα του και γύρω του ή αυτό που θα του συμβεί αύριο. Η αστρολογία προσφέρει απλές ή κα­ λύτερα απλοϊκές εξηγήσεις με τις οποίες μπορούμε να οργανώσουμε χωρίς αντιθέσεις και χωρίς μεγά­ λες προσπάθειες την αντιθετική πραγματικότητα. Η επιστήμη είναι μερική και πειραματική. Θέτει επιμέρους ερωτήματα και επαληθεύει τις υποθέσεις της με γεγονότα. Στην επιστήμη υπάρχει εξέλιξη. Μια επιστημονική θεωρία μπορεί να αναθεωρήσει ή να ανατρέψει μια προηγούμενη, με βάση τη διαδι­ κασία των αποδείξεων. Αντίθετα η αστρολογία δεν αναθεωρεί ούτε κριτικάρει τίποτε. Αναφέρεται στη συνέχεια μιας πανάρχαιης γνώσης που δεν επιδέ­

38/χρονικα

χεται αντιρρήσεις ούτε αποδείξεις. Η πίστη στην α­ στρολογία είναι πάντοτε a priori, και δεν στηρίζεται σε έναν a posteriori έλεγχο. Η επιστήμη είναι περιγραφική και επεξηγηματική και όχι δεοντολογική. Δεν καθιερώνει μια ηθική, ού­ τε ασχολείται με καθήκοντα. Μας λέει τι μπορούμε να κάνουμε και όχι τι πρέπει να κάνουμε. Είναι α­ πρόσωπη και αντικειμενική. Ασχολείται με τα αντι­ κείμενα και όχι με τα πρόσωπα/0 Δεν υπάρχει μια επιστήμη του υποκειμένου και του μέλλοντος του υ­ ποκειμένου. Η αστρολογία, λοιπόν, (όπως και οι άλ­ λες «απόκρυφες επιστήμες») διεκδικεί για τον εαυ­ τό της τον τίτλο της «επιστήμης» του υποκειμένου και των διυποκειμενικών σχέσεων. Με βάση το δικό της κώδικα ερμηνείας, επιχειρεί να δώσει απαντή­ σεις σε ερωτήματα που σχετίζονται με την ταυτότη­ τα του υποκειμένου και τη γνώση του εαυτού. Θέλει να πιστεύει ότι αποκαλύπτει μυστικά απ’ τον λαβύ­ ρινθο της ανθρώπινης ψυχής. Αποφαίνεται για το «ποιός είμαι», «με ποιόν ταιριάζω», «τι θα μου συμ­ βεί»,, αφού δέχεται ότι ο αστρικός ντετερμινισμός καθορίζει τόσο το χαρακτήρα όσο και το ατομικό πεπρωμένο. Αν και οι αστρολόγοι τονίζουν συχνά ότι τα άστρα «προδιαθέτουν και δεν εξαναγκά­ ζουν»,21 αυτό δεν τους εμποδίζει να κάνουν προ­ βλέψεις με βάση τις αστρικές επιρροές, στις οποίες αναγνωρίζεται, παρ’ όλα αυτά, ένας καθοριστικός ρόλος. Η αστρολογία εγκαταστάθηκε στο χώρο της υπο­ κειμενικότητας. Μια περιοχή που χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα, αμφιβολία και ανασφάλεια. Δεν κάνει τίποτε άλλο απ’ το να ψαρεύει μέσα στα θολά νερά της εσωτερικότητας του υποκειμένου. Ο άν­ θρωπος όμως δεν είναι μόνο υποκειμενική αλλά και αντικειμενική συνείδηση. Η πίστη στην αστρολογία λοιπόν εμφιλοχωρεί ανάμεσα στην υποκειμενική και την αντικειμενική συνείδηση. Είναι μια μισο­

πίστη, μια «βλεφαρίζουσα» πίστη, μια πίστη διαλειπτική και συχνά επιφανειακή. Γιατί, ενώ απ’ τη μια μεριά στηρίζεται στην υποκειμενική συνείδηση, απ’ την άλλη, υπονομεύεται απ’ την αντικειμενική συ­ νείδηση και τον Ορθό Λόγο.22 Παρ’ όλα αυτά όμως, η αστρολογία οργανώνει, κατά κάποιο τρόπο, τα συναισθήματά μας για τον κόσμο. Γιατί, μπορεί η ε­ πιστημονική γνώση να είναι η μόνη έγκυρη γνώση, δεν καλύπτει, ωστόσο, τις συναισθηματικές και συγκινησιακές μας ανάγκες. Το θέλγητρο της αστρολογίας συνίσταται στο ότι δίνει μια γρήγορη, καθολική όσο και επιπόλαιη α­ πάντηση, σε ερωτήματα που για την επιστήμη που αναγνωρίζει τις άγνοιές της - είναι δύσκολα και χρήζούν ιδιαίτερης και επίπονης ανάλυσης. Η αστρολογία γοητεύει: είναι η γοητεία της υποσχό­ μενης προσωπικής ευτυχίας. Γοητεύω όμως σημαί­ νει «μεταστρέφω τον άλλον απ’ την αλήθεια του».23 Ωστόσο δεν γοητεύεται παρά αυτός που θέλει να γοητευτεί. Όσον αφορά τη λειτουργία της επιστήμης, πρέ­ πει να σημειώσουμε ότι η επιστήμη είναι ένα μέσο παραγωγής που συμμετέχει στην κοινωνική διαδι­ κασία. Ο θετικός ή ο αρνητικός της ρόλος εξαρτάται, κάθε φορά, απ’ τον τρόπο χρησιμοποίησής της μέσα στην κοινωνία. Είναι γεγονός ότι απάλλαξε τον άνθρωπο από πολλά δεινά. Ωστόσο έχασε ένα μέρος της εμπιστοσύνης που απολάμβανε παλαιότερα. Και τούτο είτε γιατί ορισμένες επιστημονικές μέθοδοι αγνοούν, μερικές φορές, κάθε δεοντολο­ γία, είτε γιατί οι πρακτικές εφαρμογές των επιστη­ μών έχουν συχνά καταστρεπτικά αποτελέσματα (καταδυνάστευση και κακοποίηση της Φύσης, ορα­ τές απειλές της ανέξέλεγκτης τεχνολογίας), είτε εξαιτίας της εμπορευματοποίησης της επιστημονι­ κής γνώσης.

χρονικα/39

Συμπερασματικές παρατηρήσεις αστρολογία επικαλείται την οργανωτική δύ­ ναμη του ουρανού, εκεί όπου υπάρχει α­ βεβαιότητα (π.χ. ανησυχία για το μέλλον), αστάθεια (π.χ. εξαιτίας μιας κοινωνικής κρίσης) ή απόγνωση (π.χ. προσωπικά αδιέξοδα). Η πίεση των αναγκών, λοιπόν, δημιουργεί συγκινησιακές καταστάσεις φό­ βου ή ελπίδας, προσδοκιών ή ψευδαισθήσεων, που οδηγούν τα άτομα στον αστρολόγο. Με το να προσ­ δένει τη μοίρα του στην κίνηση των άστρων, το άτο­ μο, θέλει να πιστεύει, ότι εξασφαλίζει μια συνέχεια και μια σταθερότητα μέσα σε έναν κόσμο όπου κυ­ ριαρχούν η αβεβαιότητα και το απροσδόκητο. Κατ’ αρχήν, η αβεβαιότητα της ανθρώπινης ύ­ παρξης: η απορία και το δέος μπροστά στο άγνω­ στο και το ανεξήγητο, ο φόβος του θανάτου. Οι α­ βεβαιότητες και οι δυσκολίες που προκαλούν οι κοινωνικές συνθήκες (ανωνυμία, μοναξιά, έλλειψη ουσιαστικής ανθρώπινης επικοινωνίας, φόβος του Άλλου, άγχος, ανασφάλεια), φαινόμενα που επιτεί­ νονται σε περιόδους οικονομικής κρίσης. Οι αβε­ βαιότητες των ιδεολογιών της προόδου: της θετικιστικής ιδεολογίας που υποσχόταν έναν καλύτερο κόσμο με βάση την επιστήμη, και της ιστορικουλιστικής ιδεολογίας που ευαγγελίζονταν την ατα­ ξική κοινωνία, δια μέσου της επανάστασης. Η αβε­ βαιότητα τέλος, απ’ τη διάψευσή των πολιτικών ο­ ραμάτων, που οδηγεί στην αποπολιτικοποίηση, την ιδιώτευση, και την αναδίπλωση στον εαυτό. Η προσφυγή στην αστρολογία υποδηλώνει ένα αίσθημα αδυναμίας και απογοήτευσης. Υποκρύπτει την απουσία της πίστης στις δυνατότητες του αν­ θρώπου να αλλάξει ο ίδιος τη μοίρα του. Είναι μια πράξη παραίτησης. Η αστρολογία καλλιεργεί ένα πνεύμα εξάρτησης και υποτέλειας που χαρακτηρίζει το «ετεροκατευθυνόμενο» άτομο.24 Στη σύγχρονη κοινωνία, το ά­ τομο, από μικρό παιδί μαθαίνει να υποτάσσεται στις απαιτήσεις του περιβάλλοντός του, με συνέπεια να γίνεται εξαρτημένο απ’ τους άλλους. Διαμορφώνε­

Η

ται, έτσι, ένα «ετεροκατευθυνόμενο» άτομο, που θυ σιάζει τα πάντα στο βωμό της κοινωνικής αναγνώ­ ρισης. Δεν αισθάνεται ικανό να αποφασίζει για τη μοίρα του, παύει να πιστεύει στις ικανότητάς του και γίνεται έρμαιο εξωγενών δυνάμεων, πάνω στις οποίες προβάλλει τις δικές του δυνατότητες. Ανά­ μεσα στη βεβαιότητα της ετερονομίας και την αβε­ βαιότητα της αυτονομίας, προτιμάει την πρώτη. Η αστρολογία ενισχύει ακόμη περισσότερο αυτή την έλλειψη πνεύματος αυτονομίας και ανεξαρτη­ σίας, και εμποδίζει τη διαμόρφωση συνειδητοποιη­ μένων ατόμων που κρίνουν και αποφασίζουν με υ­ πευθυνότητα και αυτοτέλεια. «Όταν ένας αστρολό­ γος», λέει ο Adorno, «νουθετεί τους αναγνώστες του μια ορισμένη μέρα να οδηγούν προσεκτικά το αυτοκίνητό τους, αυτό δεν πρόκειται να βλάψει κα­ νόναν- θα το κάνει όμως οπωσδήποτε η αποβλάκω­ ση που έγκειται στον ισχυρισμό ότι η καθημερινά έγκυρη και γ ι’ αυτό ηλίθια συμβουλή χρειάστηκε την υπόδειξη των άστρων.25 Η αστρολογία είναι συνέπεια και συμπλήρωμα της κοινωνικής αλλο­ τρίωσης. «Ο πραγματικός παραλογισμός αναπαράγεται στον αστρολογικό παραλογισμό, που προ βάλλει τις ανεξιχνίαστες συνδέσεις απομονωμέ­ νων στοιχείων - τίποτε πιο ξένο από τ ’ άστρα σαν γνώση για το υποκείμενο».26 Με το να μεταθέ­ τει τις αιτίες των προβλημάτων απ’ την κοινωνία στον ουρανό και με το να δίνει στερεότυπες απα­ ντήσεις σε όλα τα ερωτήματα, η αστρολογία, όχι μόνο δε λύνει, αλλά απομακρύνει κάθε δυνατότητα επίλυσης των προβλημάτων.

Κ ώ στας Β ρ ύ ζ α ς

1. MORIN Ε., «De I’ancienne ά la nouvelle Babylone» στο Sociologie, Paris, Fayard, 1984, σ. 305-308.

2. ΚΑΛΦΑΣ B., Επιστήμη και μυθολογία στην αρχαία α­ στρολογία (υπό δημοσίευση) Ρέθυμνο, 23 δακτ. σε­ λίδες, 1990, του ίδιου «Οι ιδεολογικές συνιστώσες της Κοπερνίκειας επανάστασης», στο Οι Επιστήμες στην Κοινωνία, Αθήνα, Gutenberg, 1988, σ. 33-50.

3. CROMBIE A.C., Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο, £θήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 1989, τ.Α., σ. 39.

4. NEUGEBAUER Ο., Οι θετικές επιστήμες στην Αρχαιότη­ τα, Αθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 1986, σ. 140, 212, 214, 234.

5. Βλ. γενικότερα, DOODS E.R., Οι Έλληνες και το παράλο­ γο, Αθήνα, Καρδαμήτσας, 1978, σ. 204, 208, 216, 220.

40/χρονικα

ΘΕΑΤΡΟ ΒΡΕΤΤΑΝΙΑ ΠΑΝΕ/ΜΙΟΥ 7 ΤΗΛ. 32.21.579

20 ΜΑΪΟΥ 9.00 μ.μ. και 12 π.μ.

Ν. ΓΚΟΓΚΟΛ ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΕΝΟΣ ΤΡΕΛΛΟΥ

ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ - ΔΙΑΣΚΕΥΗ ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΛΟΪΖΙΔΗΣ

T ip o c r^ ri-e ίο

6. LLOYD, Magie, Raison et Expdrience, Paris, Flammarion, 1990, o. 19.

7. Εξάλλου σε όλη της την ιστορική πορεία η αστρολογία συνδέεται με τη μαγεία και την αλχημεία, Βλ.

MAUSS Μ., Σχεδίασμα μιας Γενικής Θεωρίας για τη Μαγεία, Αθήνα, PRAXIS, 1990, σ. 255-257.

8. CROMBIE A.C.E, Από τον Αυγουστίνο στον Γαλιλαίο, ό.π., σ. 70.

9. BUTTERFIELD Η., Η Καταγωγή της Σύγχρονης Επιστή­ μης, Αθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 1988, σ. 32.

10. Ήδη ο ΝΙΤΣΕ μίλησε για την «έπαρση» της αστρολο­ γίας, «που πιστεύει ότι ο έναστρος ουρανός περι­ στρέφεται γύρω από τη μοίρα του ανθρώπου». Αν­ θρώπινο πολύ ανθρώπινο, 1, Θεσσαλονίκη, Εκδοτι­ κή Θεσσαλονίκης, σ. 31.

11. Βλ. ADORNO ΤΗ., Modeles critiques, Paris, Payot, 1984, σ. 119.

12. Βλ. BARTHES R. Mythologies, Paris, Seuil, 1957, σ.

165-168.

13. Βλ. ΠΙΝΤΕΡΗΣ Γ., Η Αστρολογία στο Μικροσκόπιο ενός Ψυχολόγου, Αθήνα, Εκδ. Θυμάρι, σ. 97-102.

14. JUNG C., Ψυχολογία και Απόκρυφο, Αθήνα, Ιάμβλιχος, 1987, σ. 12.

15. Όπως παρατηρεί ο Μπρυκνέρ, «Την ώρα όπου οι περισ­ σότεροι δυτικοί αρχηγοί κρατών περιβάλλονται α­ πό αστρολόγους και μάντεις (θυμόσαστε τις διατα­ κτικές εξομολογήσεις της Νάνοι Ρήγκαν πάνω στο θέμα αυτό), όπου οι μεγάλες επιχειρήσεις διαλέ­ γουν τους υποψήφιους με τα ταρό, τις μεθόδους της μορφοψυχολογίας, της γραφολογίας ή της α­ ριθμολογίας, όπου μέντιουμ, μάγοι, νεκρομάντεις, θεραπευτές, πρακτικοί, εξορκιστές, καφετζούδες και ραβδοσκόποι πολλαπλασιάζονται και πλουτί­ ζουν, όπου βρίθουν οι αιρέσεις μέσα στον πιο ασυ­ νάρτητο συγκριτισμό, γίνεται κάπως δύσκολο να εντοπίσει κανείς το στόχο που απέδιδε ο Καντ στο Διαφωτισμό: να βγάλει τον άνθρωπο από τη θέση του ανήλικου, δηλαδή από «την ανικανότητά του να χρησιμοποιεί τη νόησή του χωρίς να κατευθύνεται από κάποιον άλλον». ΜΠΡΥΚΝΕΡ Π., Η Μελαγχολική Δημοκρατία, Αθήνα, Αστάρτη, 1990, σ. 155-156.

16. Βλ. γενικότερα, ΧΟΡΚΧΑΪΜΕΡ Μ., Η Έκλειψη του Λό­ γου, Αθήνα, Κριτική, 1987.

17. Όπως τονίζουν οι Χορκχάϊμερ και Αντόρνο, «Ο ανιμι­ σμός είχε δώσει ψυχή στο πράγμα, ο εκβιομηχανι­ σμός μετασχηματίζει την ψυχή του ανθρώπου σε πράγμα» ΧΟΡΚΧΑΪΜΕΡ Μ., ΑΝΤΟΡΝΟ Τ., Η διαλε­ κτική του διαφωτισμού, Αθήνα, Ύψιλον, 1986, σ. 45.

18. Βλ. ENCAUSSE G. (PAPUS), L'occuitisme et le spiritualisme, Paris, Alcan, 1903.

19. Βλ. περισσότερα, MOSCOVICI S., L’age des foutes, Paris, Fayard, 1981, σ. 463 κ.έ.

20. Βλ. GILLISPIE CH. C., Στην κόψη της αλήθειας, Αθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 1986, σ. 17, 143-147, 321.

21. Βλ. ΛΕΦΑΚΗΣ Κ., Ο Ζωδιακός κύκλος, Αθήνα, εκδ. Τερζόπουλου, 1985. ΝΤΑΚΟΥ Θ., Αστρολογία, Αθήνα-Γιάννινα, Δωδώνη, 1988 CARTER CH., Αρχές αστρολογίας, Αθήνα, Πύρινος Κό­ σμος, 1977.

22. Βλ. MORIN Ε., «De I’ancienne a la nouvelle Babylone» στο Socioiogie, ό.π., σ. 316-317.

23. ΜΠΩΝΤΡΙΓΙΑΡΖ., Γοητεία, Αθήνα, Θεωρία, 1984, σ. 93.

24. Βλ. RIESMAN D., La fouie solitaire, Paris, Arthaud, 1964.

25. ADORNO ΤΗ., Σύνοψη της πολιτιστικής βιομηχανίας, Α­ θήνα, εκδ. Αλεξάνδρεια, 1989, σ. 37.

26. ADORNO ΤΗ., Minima Moralia, Θεσσαλονίκη, Εκδοτική Ομάδα, 1984, σ. 269.

Μ ισέλ Τουρνιέ

. /<

^-'Λ— Γ ια

τ η ν Ε λ λ ά δ α , ο Μ ισ έ λ

Τ ο υ ρ ν ιέ θ ε ω ­

ρ ε ί τ α ι , ίσ ω ς , ε ί τ ε ο γ ν ω σ τ ό τ ε ρ ο ς α π ’ τ ο υ ς π ιο ά γ ν ω σ τ ο υ ς σ ύ γ χ ρ ο ν ο υ ς Γ ά λ λ ο υ ς μ υ θ ι σ τ ο ρ ιο γ ρ ά φ ο υ ς , ε ί τ ε ο π ιο ά γ ν ω σ τ ο ς α π ’ το υ ς γ ν ω σ τό τερ ο υ ς . Γ ια τ η Γ α λ λ ία ό μ ω ς , θ ε ω ρ ε ίτ α ι μ ο ν α δ ικ ό φ α ιν ό μ ε ν ο . Ί σ ω ς ε π ε ιδ ή ε ί ν α ι α π ’ τ ο υ ς λ ί ­ γ ο υ ς π ο υ δ ε γ ν ώ ρ ισ ε τ η λ έ ξ η α φ ά ν ε ι α . Τ ό ­ σ ο τ α έ ρ γ α τ ο υ , ό σ ο κ ι ο ίδ ιο ς ξ ε χ ώ ρ ι σ α ν κ α ι δ ια κ ρ ίθ η κ α ν α μ έ σ ω ς ,

α φ ο ύ ο Μ ισ έ λ

Τ ο υ ρ ν ιέ κ α τ έ χ ε ι κ α λ ά τ η ν τ έ χ ν η τ η ς σ α γ ή ­ ν η ς ε ν ό ς β ιβ λ ιό φ ι λ ο υ κ ο ιν ο ύ π ο υ κ υ ρ ι ο λ ε ­ κ τ ικ ά μ α γ ν η τίζ ε τ α ι σ ε κ ά θ ε νέο έ ρ γ ο το υ . Ε ν ό ς κ ο ιν ο ύ π ο υ σ υ ν δ έ ε τ α ι μ ε τ ο σ υ γ γ ρ α ­ φ έα το υ , μ ε το ν ά ρ ρ η κ το λώ ρ ο το υ α λ λ η ­ λο σ εβ α σ μ ο ύ κ α ι τη ς α λ λ η λ εξά ρ τη σ η ς . Κ α ι

ν ’ α π ο τελ εί γεγονός

δ εν π αύει

α λ η θ ιν ό , ό σ ο

κ ι α ν α κ ο ύ γ ε τ α ι κ ά π ω ς ε μ π ο ρ ικ ό ,

ό τι ο

Τ ο υ ρ ν ιέ « υ π ο β ά λ λ ε ι» τ ο κ ο ιν ό τ ο υ , μ ε τ α θ έ μ α τ α π ο υ ε π ιλ έ γ ε ι σ τ α έ ρ γ α τ ο υ ( μ υ θ ο λ ο ­ γ ικ έ ς

α π ο κ λ ίσ ε ις ,

ι σ τ ο ρ ι κ ό κ ο ιν ω ν ι κ ά

σ τ ο ιχ ε ία κ . λ .π .) , σ ε α γ ο ρ α σ τ ικ ή ε γ ρ ή γ ο ρ ­ σ η κ α ι δ ιά δ ο σ η τ ω ν β ι β λ ί ω ν τ ο υ , μ ε σ κ ο π ό τη

συνεχή

προβολή,

σ τ η ν ε π ικ α ιρ ό τ η τ α ,

το υ έρ γο υ το υ . Π έρα

όμω ς

από

μ υ θ ισ τ ο ρ ι ο γ ρ ά φ ο ς ,

ο

Μ ι σ έ λ Τ ο υ ρ ν ιέ σ υ γ γ ρ ά φ ε ι κ α ι δ ο κ ί μ ι α φ ι­ λ ο σ ο φ ία ς ,

κ α τ ά λ ο ιπ ο

μ ια ς

α κ α δ η μ α ϊκ ή ς

κ α ρ ιέ ρ α ς π ο υ γ ρ ή γ ο ρ α ε γ κ α τ έ λ ε ιψ ε εν ώ , ό ­ σ ο κ ι α ν ο ίδ ιο ς δ ε ν τ ο π α ρ α δ έ χ ε τ α ι , α σ χ ο ­ λ ή θ η κ ε κ α ι μ ε τ ο π α ι δ ι κ ό β ιβ λ ί ο , τ ρ ο π ο ­ π ο ιώ ν τ α ς

μ υ θ ισ τ ο ρ ή μ α τ ά

το υ

ή

συγγρά­

φ ο ν τ α ς ν έ ο υ ς π α ιδ ικ ο ύ ς μ ύ θ ο υ ς σ ε ε ι δ ι κ έ ς ε κ δ ό σ ε ις -ά λ μ π ο υ μ μ ε β ιβ λ ία κ α ι κ α σ έ τ ε ς . Ά λ μ π ο υ μ ε π ίσ η ς έ χ ε ι ε π ι μ ε λ η θ ε ί κ α ι ε κ δ ώ σ ε ι κ ι ά λ λ ε ς φ ο ρ έ ς , α λ λ ά μ ε φ ω τ ο γ ρ α φ ι­ κ ό υ λ ι κ ό , α φ ο ύ ο Τ ο υ ρ ν ιέ ε ί ν α ι μ α ν ι ώ δ η ς ε ­ ρ α σ τή ς

τη ς

ασπρόμαυρης

φ ω τ ο γ ρ α φ ία ς ,

δ ι α θ έ τ ο ν τ α ς έ ν α μ ι κ ρ ό π ρ ο σ ω π ικ ό φ ω τ ο ­ γ ρ α φ ικ ό

μ ο υ σ ε ίο

και

έχ ο ν τα ς

γ ν ω ρ ισ τ ε ί

κ α ι ε π η ρ ε α σ τ ε ί α π ό δ ιά σ η μ ο υ ς φ ω τ ο γ ρ ά ­ φους όπω ς

το ν E d o u ard B oubat κ α ι

το ν

A r t h u r T re s s .

Επιμέλεια αφιερώματος και μετάφραση από τα γαλλικά: Ιάσων Λάιος

42/αφιερωμα Ο Michel Tournier στο γραφείο του

Μισέλ Τουρνιέ’ Σπάνια περίπτωση σύγχρονου Γάλλου μυθιστοριογράφου τόσο πολύ και γρήγορα διάσημου, διακεκριμένου και διαδεδομένου εντός και εκτός συνόρων της χώρας του, βραβευμένος με το βραβείο μυθιστορήμα­ τος από τη Γαλλική Ακαδημία και το βρα­ βείο Goncourt, επιχειρεί να συγκεράσει την αληθινή φιλοσοφία και το γνήσιο μυθιστό­ ρημα, μεταλλάσσοντας τους αρχαίους μύ­ θους σε σύγχρονες παραλλαγές τους. « Τ '' ράφω ουσιαστικά για να διαβάζομαι. Αν ήX μουν σίγουρος ότι δε θα με διάβαζαν, δε θα έγραφα. Δεν είναι μια φυσιολογική ανάγκη. Ορι­ σμένοι συγγραφείς νιώθουν την ανάγκη να γρά­ φουν όπως νιώθουν την ανάγκη ν’ αναπνεύσουν. Δεν είναι η περίπτωσή μου. Εγώ είμαι ένας βιοτέχνης που κατασκευάζει ένα βιομηχανοποιημένο αντικείμενο, ένα χειρόγραφο που ονομάζεται βι­ βλίο προορισμένο να τεθεί σε πώληση κα ι να ικα ­ νοποιήσει όσο το δυνατόν πιο πολύ τον αγορα­ στή. Ο αναγνώστης που μπαίνει στο βιβλιοπω­ λείο, διαλέγει κα ι αγοράζει ένα βιβλίο κα ι του α­ φιερώνει κάποιες ώρες που απαιτούνται για να το διαβάσει, θεωρώ ότι αξίζει το σεβασμό και την ευγνωμοσύνη μου». Αν αφήσαμε στον ίδιο τον Μισέλ Τουρνιέ τού­ το το μακροσκελή πρόλογο είναι για τί ο ίδιος πι­ στεύει ότι «κάθε βιβλίο έχει δύο συγγραφείς: το συγγραφέα κα ι τον αναγνώστη, αφού χωρίς ανα­ γνώστη δεν μπορεί να υπάρξει βιβλίο. Τα σημερι­ νά βιβλία μπορούν να υπάρχουν μετά από έναν ή δύο αιώνες, μονάχα εάν θα διαβάζονται ακόμη ή και θα ξαναγράφονται από αναγνώστες. Η επι­ λογή είναι δική τους, όπως δική τους είναι κα ι η κρίση για το ποιος μπορεί να θεωρηθεί μεγάλος συγγραφέας», καταλήγει ο Τουρνιέ. Και, όπως φαίνεται, δεν είναι μόνο ο Τουρνιέ που πιστεύει στον αναγνώστη κα ι τη δύναμη που αυτός έχει (αναδρομική ή άμεση), αλλά κα ι οι ί ­ διοι και τόσοι αναγνώστες του, που τον πιστεύ­

ουν αποδεικνύοντάς του έμπρακτα την αγάπη τους. Πού όμως έγκειται η αυθεντικότητα της γρα­ φής του Τουρνιέ, με άλλα λόγια πού οφείλεται η επιτυχία του έργου του; Κατά τον Serge Koster,1 ο Τουρνιέ χρησιμο­ ποιεί ένα μηχανισμό δημιουργίας που συνίσταται σε τρία σημεία: α) Αν το πραγματικό εισχωρεί και υπάρχει μέσα στο επινόημα (που μοιάζει να ε­ πικρατεί) είναι επειδή το αποσπά από το χάος των περιστάσεων για να το τρέψει σε πεποίθηση. Δηλαδή μια πραγματικότητα, η οποία δεν επι­ βιώνει παρά από μόνη της μέσα σ’ ένα είδος «φαντασμαλληγορίας» θριαμβεύουσας εκ του μηδενός. β) Ο Τουρνιέ δεν φοβάται να πει ότι «το καθαρά επινοημένο μέρος είναι ελάχιστο μέσα στα έργα μου. Ό ντας μυθιστοριογράφος δεν κά­ νω άσχημα να διαβάζω πάντοτε ό,τι αφορά το θέ­ μα που μ’ ενδιαφέρει. Κι όχι μονάχα διαβάζω αλ­ λά οικειοποιούμαι ό,τι αποτελεί στοιχείο: ιστο­ ρία, τέχνη, γεωγραφία. Είναι καθήκον μου», γ) Η μυθολογική διάσταση.2 Κι επειδή «τίποτα δε γεν­ νιέται απ’ το τίποτε»,3 το πέρασμα άπό τη μετα­ φυσική στο μυθιστόρημα του Τουρνιέ, συμβαίνει με τη βοήθεια ενός μύθου, δηλ. μιας θεμελιώδους παραδειγματικής ιστορίας. Απορρίπτοντας το «φιλοσοφικό μυθιστόρημα (τύπου Voltaire) που το χαρακτηρίζει ως ψευδομυθιστόρημα και ψευδοφιλοσοφία, προσπαθεί να συνενώσει την αληθινή φιλοσοφία και το γνήσιο

αφιερωμα/43

ράφω ουσιαστι­ κά για να δια­ βάζομαι. Αν ή­ μουν σίγουρος ότι δε θα με διά­ βαζαν, δε θα έγρα­ φα. Δεν είναι μια φυ­ σιολογική ανάγκη.

Γ

μυθιστόρημα. Αποκαλεί δάσκαλό του τον. ΖανΠωλ Σαρτρ από τον οποίο επηρεάστηκε πολύ και κυρίως από «το Είναι και το Μηδέν». Οι φιλοσο­ φικές του αρχές πηγάζουν επίσης από τον Πλά­ τωνα, τον Αριστοτέλη, τον Σπινόζα, τον Καντ και τον Χέγκελ. Εξάλλου κ ι ο ίδιος προτού γίνει μυθιστοριογράφος σπουδάζει φιλοσοφία με σα­ φείς βλέψεις για ακαδημαϊκή καριέρα, την οποία όμως, το 1950, και σε ηλικία 25 ετών, εγκαταλεί­ πει. Έ τσ ι ζει κάνοντας ραδιοφωνικές εκπομπές και μεταφράσεις, ενώ ταυτόχρονα σκέφτεται με ποιον τρόπο θα μπορούσε ν’ απευθυνθεί στο ευρύ κοινό. Και είναι τότε που κάνει τις πρώτες του σκέψεις για καριέρα μυθιστοριογράφου. Μαθη­ τής του Κλωντ-Λεβί Στρως, παρακολουθεί δύο χρόνια μαθήματα πάνω στην εθνογραφία της γλώσσας, τους άγριους κα ι τους πολιτισμένους λαούς. Αυτή η ανθρωπολογική του αγωγή, εξηγεί και την απανταχού παρούσα παρουσία των μύθων*1 4 μέσα στο έργο του. Για κείνον η γλώσσα 3 2 του μύθου δεν είναι αμελητέα. Απλά τους ξαναδί­ νει ζωή εμποδίζοντάς τους να γίνουν «νεκρά γράμματα κα ι ψυχρές αλληγορίες». Κάθε έργο του Τουρνιέ εξελίσσεται σε δύο επίπεδα: Το έκδηλο περιεχόμενο που αναφέρεται στον κόσμο του σήμερα κα ι το λανθάνον περιεχόμενο που ε­ πανάγει στους μύθους καταβολής. Όπως κα ι ο μύθος, έτσι κα ι το μυθιστόρημα αντηχεί ακαθόρι­ στα ήχους κ ι αναπολήσεις σαν το παλιό οίκημα που κατοικείται από ένα φάντασμα. Κατά τον

Λεβί Στρως το μυθιστόρημα γεννήθηκε από «την εξασθένηση της δομής» και υποφέρει από εσωτε­ ρική δομή. Ο Τουρνιέ επαναφέρει στο έργο του το μυθολογικό και συμβολικό μηχανισμό τόσο εξα­ ναγκαστικά που καθορίζει ολοκληρωτικά τη δράση των προσώπων, έτσι ώστε τίποτε δεν είναι τυχαίο. Ενώ όμως μένει εντελώς πιστός στη μυ­ θολογική γλώσσα, την εκσυγχρονίζει ανανεώνο­ ντας παράλληλα το περιεχόμενο. Τρεις μυθολο­ γικές θεματικές τον απασχολούν κυρίως: Οι μύ­ θοι του δράκου, των διδύμων και του ανδρογύναιου. Στο βιβλίο του «Ο βασιλιάς των σκλήθρων», ο μύθος του δράκου δεν ενσαρκώνεται σε κάποιο πρόσωπο ανθρωποφάγου, αλλά - σε ένα μετα­ φορικό πεδίο - αποτελεί σύμβολο ενός φαντα­ στικού καννιβαλισμού όπου δράκος θεωρείται ο πόλεμος, η Γερμανία, ο ναζισμός, ο δικτάτορας που «τρώει» το ανθρώπινο κρέας. Ο μύθος του δράκου βρίσκει μια ανάπτυξη με τον Χίτλερ, βρί­ σκει και μία επέκταση σ’ ό,τι αφορά τον τομέα της σεξουαλικότητας. Στο βιβλίο του «ίούλιος και Ιωάννα» ο Gilles de Rais είναι ένας σεξουαλι* Το κείμενο υπήρξε συνοπτική απόδοση από τα γαλλικά των εξής άρθρων: 1. Trois Tours d’ecrou (Serge Koster).

2. Tournier face aux lyceens (propos vecueillis par Arlette Bouloumie).

3. Mythologies (Arlette Bouloumie).

4. Dix-huit questions a Michel Tournier (propos recueillis par Jean-Jacques Brochier).

44/αφιερωμα κά διαταραγμένος δράκος που σοδομίζει και σκοτώνει παιδιά. Ο Μισέλ Τουρνιέ δεν αντιστρέ­ φει το μύθο του δράκου, αλλά του αποδίδει την αμφισημία του. Όπως κάθε μεγάλος μύθος, ο μύθος αυτός διαπερνάται από αντίρροπες δυνά­ μεις. Δομείται από τις αντιθέσεις ζωή/θάνατος, αγάπη/μίσος.5 Μεταξύ του μύθου του δράκου κα ι του μύθου των διδύμων, ο Τουρνιέ δημιουργεί μία αντιθετι­ κή σχέση. Στο βιβλίο του «Οι Μετέωροι» ο ένας από τους διδύμους αναφέρει: «Η ανθρωπότητα είναι φτιαγμένη από δράκους, ναι, με χέρια στραγγαλιστών κα ι δόντια καννιβάλων». Είναι, κατά τον Τουρνιέ, η αρχέτυπη αδελφοκτονία που κουβαλάει μέσα της το έγκλημα του Κάιν να σκοτώσει τον δίδυμο αδελφό του, ήδη, από την κοιλιά της μητέρας του, αφού «κάθε άνθρωπος έ­ χει αρχετυπικά κ ι έναν αδελφό». Ο δράκος είναι

αρχέτυπο του ζεύγους, το σημείο τομής όπου βιο­ λογία, μυθολογία, γλωσσολογία6 και ερωτικό στοιχείο συνενώνονται. Ίσως και για τούτο οι ήρωές του να αποτελούν συχνά δυάδες μυθικών ή ιστορικών προσώπων. Ο συγγραφέας κρατάει τη θρησκευτική διά­ σταση του μύθου που κατέχει στις πρωτόγονες κοινωνίες. Αν ο μύθος του δράκου ενσαρκώνει τον βέβηλο κόσμο, απογοητευμένο και διχασμέ­ νο από την πτώση του στην ιστορία, αν ο μύθος των διδύμων εκφυλίζεται στο μύθο των πολέμιων αδελφών, ο μύθος του ανδρογύναιου, μύθος αρχετυπικός, ενσαρκώνοντας τον προ της πτώσε­ ως κόσμο, ξαναβρίσκει στον Μισέλ Τουρνιέ μία εσχατολογική προοπτική. Η σύζευξη δύο φύλων σε ένα, σημαίνει τελικά και συμβολικά, τη σύ­ μπτωση των αντιθέτων σε όλα τα επίπεδα, την αρμονική ένωση των αντιθέτων. Ο ανδρογυνικός

ανθρωπότητα είναι φτιαγμένη από δρά­ κους, ναι, με χέρια στραγγαλιστών και δόντια καννιβάλων. Είναι η αρχέτυπη α­ δελφοκτονία που κουβαλάει μέσα της το έγκλημα του Κάιν..., αφού κάθε άνθρωπος έχει αρχε­ τυπικά κι έναν αδελφό. Οι δίδυμοι των Με­ τέωρων. Σχέδιο τον Μπεζαμέν Μπαλτιμόρ

σύμβολο του διχασμένου, ενόχου κα ι μοναχικού ανθρώπου. Αντίθετα οι δίδυμοι ενσαρκώνουν τούτη την πιο κάτω δοξασία που καταγράφεται στις πιο αρχαίες γλώσσες κ ι εθιμοτυπίες της αν­ θρωπότητας. Στην αρχή ήταν το ζευγάρι. Ο μύ­ θος του πλατωνικού ανδρογύναιου επικαλείται τούτη την αρχετυπική δυαδική ενότητα. Αρχικά ο άνθρωπος ήταν διπλός: δύο άνδρες και δύο γυ­ ναίκες σ’ ένα ζευγάρι άνδρα-γυναίκας. Ανήσυχοι απ’ τη δύναμη τούτης ΐη ς τέλειας ύπαρξης οι θε­ οί, την δίχασαν σε δύο μισά στο εξής ανεξάρτη­ τα. Σε τούτη την τομή, που ο Τουρνιέ την προσεγ­ γίζει σ’ αυτή του Αδάμ, αρχίζει κα ι η πτώση του ανθρώπου στην Ιστορία. Οι δίδυμοι θυμίζουν την αρχετυπική πληρότητα, κά τι που εξηγεί τη γοη­ τεία κα ι το ρόλο που ασκούν σε ορισμένες θρη­ σκείες ως μεσολαβητές ανθρώπων και θεών. Κα­ τά τον Τουρνιέ λοιπόν, η δυαδικότητα θεωρείται

μύθος εξηγεί το ξεπέρασμα των διενέξεων, τη νι­ κηφόρα έρευνα της ενότητας και την ελπίδα για μια ανθρωπότητα αναπλασμένη. Το ανδρογύναιο ενσαρκώνεται στην αρχή του βιβλίου του Τουρνιέ «Παρασκευάς ή οι Παρυφές του Ειρηνικού» σαν το ζενίθ της ανθρώπινης τελειότητας. Στο έργο του ο Τουρνιέ αφηγείται τις δοκιμασίες ενός ήρωα για την αναζήτηση της αθανασίας, επανασυνδέοντας έτσι μία μακρά παράδοση όπου ο ήρωας βυθίζεται στα σκοτάδια του θανάτου για να θριαμβεύσει και να ανακύψει άλλος, ίσος με τους θεούς. Στο διακεκριμένο με το βραβείο γαλλικού μυ­ θιστορήματος έργο του «Παρασκευάς ή οι Παρυ­ φές του Ειρηνικού» (1967), ο Μισέλ Τουρνιέ ανα­ τρέπει ολοσχερώς τον κλασικό ήρωα του Ντ. Ντεφόε. Επηρεασμένος από την εθνογραφία, τις γνώσεις του για τις πολιτισμένες και τις απολίτι­

αφιερωμα/45 στες κοινωνίες κα ι τον Κλωντ-Λεβί Στρως δη­ μιουργεί έναν εντελώς νέο Ροβινσώνα Κρούσσο, κυρίως βασισμένος σε δύο στοιχεία από δικές του παρατηρήσεις: α) ότι στο έργο του Ντεφόε, ο Παρασκευάς είναι απλά ένα αντικείμενο, ενώ α­ ντίθετα η προσοχή εστιάζεται στον λευκό, δυτι­ κό, Ά γγλο κ α ι χριστιανό Ροβινσώνα. Ο Τουρνιέ στο έργο του δίνει στον Παρασκευά τον πρωτα­ γωνιστικό ρόλο·7 β) ότι καθετί στο μυθιστόρημα του Ντεφόε είναι αναδρομικό: ο Ροβινσώνας α­ ποκλεισμένος στο νησί του αρχίζει να διακατέχε­ ται από το αποικιοκρατικό σύνδρομο: Να επανεγκαθιδρύσει τη χαμένη Αγγλία κα ι μαζί της ό,τι έχασε. Αντίθετα στον Τουρνιέ ο Ροβινσώνας αντιλαμβάνεται τον παραλογισμό του σχεδίου του και αυτό του το συναίσθημα ροκανίζει καμιά φορά εκ των έσω το οικοδόμημά του, για να έρθει αργότερα ο Παρασκευάς να τον βοηθήσει ν’ α­ νοίξει δρόμο στο μέλλον κ ι όχι να περιοριστεί μό­ νο στην ανασύσταση του παρελθόντος. Το έργο του «Ο Βασιλιάς των σκλήθρων» (1970), είναι βασισμένο πάνω σ’ ένα ιστορικό γε­ γονός κα ι γραμμένο με βάση ανέκδοτες πληρο­ φορίες, προϊόντα μιας αρκετά επίπονης έρευνας που ο συγγραφέας διεξήγαγε προτού το γράψει. Ήρωάς του ο Abel Tiffauges, ένας γίγαντας που δεν περιμένει τίποτε καλό απ’ την κοινωνία, δου­ λεύει μηχανικός αυτοκινήτων σ’ ένα γκαράζ στο Παρίσι και ανακαλύπτει υπέρτατη ηδονή με το να «προστατεύει» σάν δεύτερος Ά γ ιο ς Χριστό­ φορος παιδιά. Ό μως για την κοινωνία ο Tiffauges θεωρείται «αφύσικος» και το καλό που κάνει ερμηνεύεται ως κακό ή, στη χειρότερη πε­ ρίπτωση, ως διαστροφή. Έ τσ ι ο θαυμαστής κα ι φύλακας-άγγελος μιας ανήλικης μικρούλας θεω­ ρείται, χωρίς αποδείξεις κα ι στην πρώτη ευκαι­ ρία, ο βιαστής της. Από πολλές οπτικές ο Abel Tiffauges8 είναι μία φαουστική προσωπικότητα: Από τον Φάουστ κληρονομεί τον ανικανοποίητο και τον υπεράν­ θρωπο τιτανισμό, το κάλεσμα ενός αυτοχειριαστικού πεπρωμένου, το σπέρμα ενός διαβολεμέ­ νου πειρασμού στην υπηρεσία μιας εγωκεντρικής φιλοδοξίας. Είτε το θέλουμε, είτε όχι, η φαουστι­ κή εικόνα με την πάροδο του χρόνου επιβλήθηκε και κυρίως μετά το 1870 ως ενσάρκωση του ίδιου

τέχνη, όπως και κάθε γνώση, α­ ντλεί το υλικό και τις μορφές της από την πραγματικότητα προκειμένου να την τροποποιήσει. Η τέχνη μεταφέρεται σ’ ένα πλέγμα ανερμήνευτων αντιθέσεων και αιωρεΐται ανάμεσα στη σοβαρότητα και τον αστεϊσμό αφού αν και διερχόμενη απ’ την πραγματικότητα ξέφυγε απ’ αυτήν.

Η

του γερμανικού πνεύματος. Και ο Abel Tiffauges μαθαίνει το 1939 ότι έχει ένα σωσία, γεννημένο στη Φραγκφούρτη ακριβώς την ίδια μέρα και χρονιά μ’ αυτόν: τον Weidmann,*1 5 ένοχο κα ι κα­ 4 3 2 ταδικασμένο σε θάνατο για επτά δολοφονίες. Αυτή είναι κατά βάθος η δική του εικόνα αντεστραμμένη. Το έργο αυτό, για το οποίο βραβεύ­ τηκε με τη διάκριση Goncourt και αποτελεί ου­ σιαστικά κόλαφο στη ναζιστική Γερμανία, βρήκε μεγάλη απήχηση κυρίως στο Ισραήλ. Ο Jean'Amery, Αυστριακός δημοσιογράφος, έγραψε για τον «Βασιλιά των σκλήθρων»: «Aesthetisierung der Barbarei».10 Ο Τουρνιέ δεν αρνήθηκε πως η βαρβαρότητα που περιγράφει είναι αισθητική. Θυμίζει όμως ότι «ο κομμουνισμός είναι μία τε­ χνική, ο σοσιαλισμός μια ηθική κ ι ο φασισμός μια αισθητική».11 Στοχαζόμενος πάνω σ’ ένα στίχο του Σίλλερ, παράφραση του Οβιδίου: «Η ζωή είναι σοβαρή, η τέχνη χαρούμενη», ο Μ. Τουρνιέ αναρωτιέται: «είναι χαρούμενη η τέχνη;». Στην απάντησή του περιορίζει κα τ’ αρχήν το στερεότυπο που υπάρχει στο στίχο του Οβιδίου κα ι του Σίλλερ. Η χαρά της τέχνης είναι το αντίθετο απ’ αυτό που έχουμε την τάση να βλέπουμε. Η τέχνη, όπως και κάθε γνώση, αντλεί το υλικό και τις μορφές της από την πραγματικότητα προκειμένου να την τροπο­ ποιήσει. Η τέχνη μεταφέρεται, λοιπόν, σ’ ένα πλέγμα ανερμήνευτων αντιθέσεων και αιωρείται ανάμεσα στη σοβαρότητα και τον αστεϊσμό αφού αν κα ι διαποτισμένη απ’ την πραγματικότητα ξέ­ φυγε, κατά κάποιον τρόπο, απ’ αυτήν.

Σημειώσεις 1. Καθηγητής και μυθιστοριογράφος που ασχολήθηκε και έ­ γραψε για τον Μ. Τουρνιέ.

2. Τίτλος από ένα κεφάλαιο του βιβλίου του Μ. Τουρνιέ «Πα­ ράκλητος Άνεμος».

3. Φράση του Επίκουρου.

4. Σύμφωνα με τον εθνολογικό ορισμό, ο μύθος είναι μια ιστο­ ρία που συνέβη στις αρχές των καιρών και η οποία προ­ σπαθεί να υπολογίσει συγχρόνως την ουσία των πραγμά­ των, τους ανθρώπους και τον κόσμο, το παρόν και το μέλ­ λον. «Είναι μια ιστορία που συμβαίνει σε μία εποχή όπου άνθρωποι και ζώα δεν διέφεραν στ' αλήθεια».

5. Ας μη ξεχνάμε πως η λέξη δράκος (ogre), ετυμολογικά,

6.

7.

8.

9.

10.

11.

προέρχεται από τα λατινικά: Orcus ήταν ο θεός του θανά­ του και της κολάσεως που επιβίωσε φτάνοντας μέχρι τις λαϊκές δοξασίες. Κατά τον Τουρνιέ οι δίδυμοι μιλούν και επικοινωνούν μετα­ ξύ τους με μια ιδιότυπη διάλεκτο. Αυτό εξάλλου φαίνεται κι απ’ τον τίτλο. Ό χι πλέον Ροβινσών αλλά Παρασκευάς. Το όνομα Tiffauges αποτελεί παράφραση του γερμανικού Tiefauge που σημαίνει «βαθύ' μάτι» και κατά τον Lionel Richard είναι συμβολικό αφού περιλαμβάνει όλα τα γράμ­ ματα του ονόματος Faust. Στα γερμανικά Weidmann σημαίνει «άνθρωπος που κυ­ νηγάει». Σημαίνει: «αισθητοποίηση της βαρβαρότητας». Φράση του ίέοη Blum.

46/αφιερωμα

Κλοντ Μπραϊμί

Μ ια μεθυστική εμ π ειρία ελευ θερ ία ς Ο Μισέλ Τουρνιέ ανατρέπει αλλό­ κοτα τον κλασικό ήρωα του Ντάνιελ Ντεφόε, μεταμορφώνοντάς τον από την ερμηνεία των συμβό­ λων και της γλώσσας. Έτσι ο Παρασκευάς παίζει το ρόλο του Ροβινσώνα, διοικητή του νησιού, ό­ σο ο Ροβινσών μιμείται αδέξια τον τρομαγμένο Παρασκευά. Έ­ τσι ο Παρασκευάς φυτεύει δέν­ δρα απ’ την ανάποδη, παρασύροντας τον παλιό του πατέρα και δάσκαλο σ’ έναν θαυμαστό αντιπολιτισμό. ε μια εποχή αφιερωμένη στις ειδικότητες, το φιλοσοφικό μυθιστόρημα που τόσο ευδαιμο­ νούσε τον δέκατο όγδοο αιώνα, κατάντησε κατά κάποιο τρόπο σπάνιο φαινόμενο. Σήμερα μπορεί κανείς να είναι είτε μυθιστοριογράφος είτε φιλό­ σοφος. Δύσκολα του συγχωρείται να είναι κα ι τα δύο. Εν τούτοις παραδείγματα τόσο διαφορετικά όπως ο Porporino του D. Fernandez κα ι ο Παρα­ σκευάς του Μισέλ Τουρνιέ μαρτυρούν κατά τρό­ πο πανηγυρικό την πιθανή ζωτικότητα του κλά­ δου. Πιθανόν οι ευαισθησίες μας που ορθώνονται στη διάκριση των κλάδων, να μην ανέχονται πλέον τούτα τα έργα της νοθείας. Σε κάθε περί­ πτωση είναι αρκετά ποθητό. Γεωγραφικά ο Μ. Τουρνιέ επανα-τοποθετεί θαυμαστά την περιπέτεια του Ροβινσώνα κα ι του Παρασκευά. Είναι, αν θέλετε, μια επιστροφή στις ρίζες. Ο Alexandre Selwaig, ο σκωτσέζος ναύτης που χρησιμεύει ως μοντέλο στον Ντεφόε,

Σ

ξεμπάρκαρε στο νησί του Juan Fernadez, στο πλάτος των χιλιανών ακτών. Εκεί ζει μόνος πε­ ρισσότερο από τέσσερα χρόνια. Είναι εξίσου μέ­ σα στις παράγκες όπως ο Ροβινσών του Τουρνιέ, αλλά ο Ντεφόε ρίχνει τον δικό του στις ακτές ε­ νός φανταστικού νησιού, στις όχθες του Ορενόκου. Και να ’ μαστέ, λοιπόν, σε ακαθόριστους αλλά πραγματικούς τόπους (μεταξύ των ακτών και του αρχιπελάγους). Κι ενώ λυσσομανά η καταιγί­ δα, ο καπετάνιος του «Βιργινία» περιγράφει το μέλλον του στο Ροβινσώνα, συνεπικουρούμενος από ταρό τραπουλόχαρτα, άρα λοιπόν σε. κρυπτογραφημένη γλώσσα. Η περιπέτεια του Ροβιν­ σώνα δε θα ’ναι παρά η αποκρυπτογράφηση τού­ της της «συναρπαστικής περιπέτειας», υπογραμ­ μισμένης από τις εσωτερικές και διαδοχικές φι­ γούρες του Ά ρ η, της Αφροδίτης, του Τοξότη, των Διδύμων κ.λπ. Συναισθανόμενος μέσα του

αφιερωμα/47 τον πουριτανό αυτοκαταστροφέα ο καπετάνιος του «Βιργινία» δίνει στον φιλοξενούμενο του την ύστατη συμβουλή του πριν το ναυάγιο: «Φυλάξου απ’ την αγνότητα. Είναι το βιτριόλι της ψυχής». Απ’ τον Παρασκευά του Μ. Τουρνιέ ο G. Deleuze, στο «Η λογική της έννοιας», γράφει: «Δεν είναι η αφετηρία που αξίζει εδώ, αλλά αντί­ θετα η έκβαση... Η πρώτη μεγάλη διαφορά με τον Ροβινσώνα του Ντεφόε...». Ο τελευταίος «διατείνεται ότι ανασυστήνει τις καταβολές της αυστηρής τάξης των άθλων κα ι κατακτήσεων που απορρέουν μαζί με το χρόνο...». Ο Ροβινσών του Τουρνιέ ακολουθεί ένα δρομολόγιο πιο περί­ πλοκο: Σίγουρα δεν είναι ξένος με τη φροντίδα της καταβολής. Τελικά αφού υποχώρησε στις α­ πολαύσεις της παιδικής επιστροφής, στον πειρα­ σμό της κτηνωδίας (βυθίζεται στη λάσπη, μπλέ­ κεται στο βόρβορο των ελών κα ι των ίδιων του των περιττωμάτων), ο Ροβινσώνας εγκαινιάζει την εποχή της τάξης. Έχοντας ξαναβρεί τη χρή­ ση της γραφής («τούτη την άγια πράξη να γρά­ φω») που καθιστά δυνατό τον υπολογισμό του χρόνου, ο Ροβινσώνας έχοντας ξαναδιανύσει το παλαιοντολογικό διάστημα, ανακαλύπτει ξανά τον πολιτισμό ή πιο συγκεκριμένα τη διαδικασία του, περνώντας για παράδειγμα στη μέριμνα της καρποσυλλογής, την αγροκαλλιέργεια κα ι την κτηνοτροφία. Περίοδος αρμονίας, νόμου, περιο­ ρισμού. Ο Ροβινσών που γίνεται χωρομέτρης και τοπογράφος, αυτοδιορίζεται κυβερνήτης του νη­ σιού, επανεγκαθιδρύοντας κατά τον ίδιο τρόπο τις βάσεις του πολιτισμού. Για να επιβιώσει του χρειάζεται «υπομονετικά κ α ι αδιάκοπα να χτίζει, να οργανώνει, να διευθετεί». Συνεπαίρνεται, λοι­ πόν, από μια θαυμαστή ταξινομική τρέλα: «Θα

’θελα κάθε φυτό να ονομάζεται, κάθε πουλί να ταξινομηθεί, κάθε θηλαστικό να μαρκαριστεί. Δε θα σταματήσω παρά μονάχα όταν τούτο το σκιε­ ρό μυστηριώδες νησί μεταμορφωθεί σ’ ένα οικο­ δόμημα ακατάληπτο, ολοκληρωτικά σαφές». Τούτη η αυταρχική τρέλα, τούτο το όνειρο ε­ ξουσίας δεν είναι παρά η παραμορφωμένη όψη της μοναχικής μανίας: αφού ετούτη είναι σίγου­ ρα η θεμελιώδης κατάσταση του Ροβινσώνα: η μοναξιά, στην καρδιά ενός κόσμου χωρίς Ά λ ­ λον, τούτο τον Ά λ λ ο που είναι «το βασικό κομ­ μάτι» του σύμπαντός του. Έχοντας, λοιπόν, τα­ κτοποιήσει, μετρήσει, νομοθετήσει και επικυρώ­ σει την τρελή του αυτοκρατορία μέσα στο ασύμ­ μετρο της μεγαλείο, ο βασιλιάς Ροβινσώνας γίνε­ ται επιτέλους κύριος του χρόνου. «Υπολογίζει μ’ ενθουσιασμό ότι στο εξύς θα μπορεί να ελέγχει μονάχα για χάρη του ακόμη και τους κόκκους της κλεψύδρας, και έτσι θα αναστέλλει το πέταγ­ μα των ωρών...». Ο Ροβινσών καταλαμβάνεται από έναν ξένο παραλογισμό, στ’ αλήθεια από α­ φέλεια, κατά τη διάρκεια του οποίου έχει το μυθι­ κό προαίσθημα ότι υπάρχει ένα άλλο νησί «πιο θερμό, πιο δροσερό, περισσότερο αδελφικό». Και είναι στον κόλπο του που θα βυθιστεί, μυθικό έμβρυο που συμβολικά επανακαταβροχθίζεται απ’ τον αρχέγονο κόλπο, βαλμένο μέσα στο με­ γαλύτερο βάθος της γήινης μήτρας, «μετέωρος σε μια ευτυχισμένη αιωνιότητα». Στο κέντρο αυ­ τού του θηλυκού νησιού, της Speranza, τελικά ο Ροβινσώνας εξημερώνεται: βρήκε το σπίτι του, αυτό που θαυματουργά συνενώνει τα γλυκά σκο­ τάδια και την επιτάφια ειρήνη, το δώθε-κείθε της ζωής. Και στο εξής είναι πιθανό το βιβλικό ζευγά­ ρωμα με τη γόνιμη γη. Από τούτα τα γιγάντια

εν είναι η αφε­ τηρία που αξίζει εδώ, αλλά αντί­ θετα η έκβα­ ση... Η πρώτη μεγάλη διαφορά με τον Ροβινσώνα του Ντεφόε...

4

48/αφιερωμα θριαμβεύοντας μέσα απ’ τα έργα του. Ο Παρασκευάς ισοπεδώνοντας το νησί, ανα­ καλύπτοντας έτσι μια νέα περιπέτεια, γίνεται ο ί­ διος αρχηγός του παιχνιδιού στην περιπέτεια αυ­ τή. Εξάλλου πολύ πριν την έκρηξη συμπεριφέρεται ως αντιστροφέας σημείων. Δεν είναι αθώος πλέον, αλλά ακριβώς το αντίθετο. Έ να θλιβερό άτομο. Δεν είναι αυτός που αποξηραίνει τον, τό­ σο ευσυνείδητα ποτισμένο από τον Ροβινσώνα, ορυζώνα; (και τι να σημαίνει άραγε ένας ξερός ο­ ρυζώνας αν όχι μια φιγούρα θανάτου;). Αυτός εί­ ναι επίσης που ξεριζώνει και ξαναφυτεύει τα δενδρύλια με τα κλαδιά στη γη και τις ρίζες στον αέ­ ρα. Και το εξωφρενικό είναι ότι τα δέντρα και του νησιού το έδαφος αποδέχονται τούτο τον κα­ θαρό παραλογισμό: και οι ρίζες γίνονται κλαδιά αρχίζοντας να βγάζουν πράσινα νέα βλαστάρια. Ο Παρασκευάς θα παρασύρει τον παλιό του «πα­ τέρα και δάσκαλο» σε μια θαυμαστή αντικαλλιέργεια, σε μία μη ανατρέψιμη διαδικασία άγριας επιστροφής. Έ νας νέος Ροβινσώνας ανθίσταται στο γέρικο πετσί του και δέχεται να αφεθεί, να καταλυθεί το νησί για να βυθιστεί στη συ­ νέχεια από έναν ανεύθυνο μύστη σε μία άγνωστη Ροβινσών σφάλλει εντελώς σε οδό. σχέση με αυτόν που αποκαλεί Είναι, λοιπόν, μια μεθυστική εμπειρία ελευθε­ ρίας που αρχίζει. Μ ία ελευθερία που δεν είναι η α­ σκλάβο του. Πολύ γρήγορα απο­ πόλυτη αντίθεση της παλιάς τάξης, δηλ. η βασι­ τυγχάνει να τον επαναφέρει στην λεία της ιδιοτροπίας και της παρόρμησης, αλλά τάξη του. Ο Παρασκευάς, που μια άγουσα που κρύβει μέσα της «μια κρυμμένη ενσαρκώνει την αθωότητα και το αντί­ενότητα, έναν σιωπηρό κανόνα» και που το σώ­ μα της οποίας τελικά επιστρέφει στην αρχική του θετό της, με την υπακοή του υπονομεύ­ κλίση. Είναι σαν τον τόπο της πιο υψηλής εκ­ ει ανεπανόρθωτα τα θεμέλια της πολι­ πλήρωσης. τισμικής τάξης. Η μεταμόρφωση του Ροβινσώνα θα ολοκληρω­ θεί με τη διαμεσολάβηση της ερμηνείας των συμ­ βόλων, δηλ. μιας συγκεκριμένης γλώσσας. Πρώ­ του τον καπνό βάζει από σύμπτωση που λέγεται τα από ένα είδος ψυχοδράματος: ο Παρασκευάς Τύχη ή Ιστορία, φωτιά στη μπαρούτη, στα βαρέ­ παίζει το ρόλο του Ροβινσώνα, τον διοικητή δηλ. λια της πυρίτιδας που ο Ροβινσώνας είχε αποθητου νησιού, ενώ ο Ροβινσών, αδέξια μακιγιαρικεύσει, η έκρηξη που ακολουθεί στη συνέχεια εκ­ σμένος γίνεται ο φοβισμένος και υποταγμένος μηδενίζει τις παθητικές κα ι τυχαίες παραχαρά­ Παρασκευάς. Τελικά είναι ενδιαφέρον πώς εξορξεις του Δημιουργού. Αυτό που ο Παρασκευάς κίζεται ένα αποικιακό παρελθόν. Και αργότερα ο κονιορτοποιεί μ’ όλη του την αθωότητα είναι σί­ Παρασκευάς γίνεται ο οργανωτής μιας αλλόκο­ γουρα η ευκαταφρόνητη επιχείρηση του Ντεφόε. της λειτουργίας της οποίας τη σημασία δεν αντι­ Ο Ροβινσώνας έπαιξε με τον πολιτισμό όπως ένα λαμβάνεται ο Ροβινσών παρά πολύ αργά. Διεξά­ παιδί. Το παιχνίδι τελείωσε: Η θαυμαστή επανέκγει μια φοβερή μάχη εναντίον ενός μυθικού και δοση του Μ. Τουρνιέ μπορεί να αρχίσει. Αφού συμβολικού τράγου, του Andoar. Τον σκοτώνει παραμερίστηκε το προγενέστερο δημιούργημα και μετά από πολλές λεπτομερείς τελετουργίες, του πολιτισμού και των καταβολών του, μπορεί κάνει απ’ το δέρμα του έναν χαρταετό και από τα και να τεθεί τώρα το ζήτημα της λήξης του. Μ έ­ κέρατά του τα στοιχεία μιας λύρας, την οποία θα σα όμως σε τούτο το αμυδρό του χάρτη σημείο, παίζει μονάχα ο άνεμος. Ο τράγος Andoar λοι­ του οποίου η καταβολή έρχεται να επιβεβαιώσει πόν, κα ι όταν σκοτώνεται ξαναγυρνά στα βασι­ τις αρχικές αποκαλύψεις των ταρό, τώρα ο πρω­ κά του στοιχεία: Ή λιο και αγέρα. Ο Andoar είναι ταρχικός ρόλος δίνεται στον Παρασκευά (και σί­ ο ίδιος ο Ροβινσώνας: «τούτο το γήινο ζώο, το γουρα εκεί βρίσκεται κ ι ο τίτλος του βιβλίου). τραχιά ριζωμένο στις τέσσερις διχαλωτές οπλές Στο εξής, αν ο Ροβινσώνας έχει μέλλον, είναι ε­ του, στο πετρώδες όρος του, ήμουν εγώ». Ο γέρι­ πειδή παρεμβάλλεται κ α ι το καθορίζει ο Παρα­ κος άνθρωπος πέθανε, σίγουρα όχι εντελώς. Το σκευάς. Έξοδος: ο ανθρωπιστής Ροβινσώνας

παντρολογήματα, θα γεννηθούν οι μανδραγόρες που διασταυρώνονται στα πόδια των κρεμασμέ­ νων όπου πέφτει το ύστατο σπέρμα τους. Έρω­ τας κα ι Θάνατος. Ο Ροβινσών δεν είναι μακριά από το να ξαναβρεί τη θέση του στη Φύση. «Δια­ πιστώνει ότι τα γένεια του, κατά τη διάρκεια της νύχτας, αρχίζουν να ριζώνουν στη γη». Και τότε είναι που έρχεται ο Παρασκευάς! Ο Παρασκευάς ενσαρκώνει την αθωότητα κα ι το αντίθετό της. Είναι ευνόητο ότι ο Ροβινσών σφάλλει εντελώς σε σχέση με αυτόν που αποκαλεί σκλάβο του. Πολύ γρήγορα αποτυγχάνει να τον επαναφέρει στην τάξη του. Ο Παρασκευάς δεν είναι αποικίσιμος. Μπορεί να εκπληρώνει σωστά κα ι χωρίς να βγάλει λέξη τα καθήκοντα που ο Ροβινσώνας του παραγγέλνει κα ι να δίνει σ’ αυτόν την ψευδαίσθηση πως η άρχουσα τάξη τηρείται. Στην πραγματικότητα, όμως, ο Παρα­ σκευάς κινείται σ’ ένα σύστημα διαφορετικών συντεταγμένων. Με την υπακοή του υπονομεύει ανεπανόρθωτα τα θεμέλια της πολιτισμικής τά ­ ξης. Κ ι όταν κρυφοκαπνίζοντας του αφεντικού

0

αφιερωμα/49 "α ιο λικό ” πνεύμα του Παρασκευά δεν κατόρθω­ σε να απελευθερώσει εντελώς τον πολιτισμένο άνθρωπο από τα βάρη του, «όμως ο ήλιος άγγιξε με το ραβδί του φωτός του τούτη τη χονδρή, λευ­ κή κα ι μαλακή νύμφη, κρυμμένη στα υπόγεια σκοτάδια, και έγινε πεταλούδα με μεταλλική ζώ­ νη θώρακα με αστραφτερά από χρυσόσκονη φτε­ ρά, μια οντότητα ηλίου άρα...». Η μεταμόρφωση έχει λοιπόν ολοκληρωθεί: η προνύμφη έχει γίνει πεταλούδα. Ο Ροβινσώνας, επιτέλους άγριος, έχει φθάσει στη μοναδικότητά του, στην πρότερή του μοναξιά, στην καρδιά της φύσης. Ο κύκλος έχει ολοκληρωθεί. Ο Παρασκευάς, ο ρόλος του οποίου ως παιδαγωγού έχει τελειώσει, επιβιβάζεται σε μια σκούνα που άραξε στη Speranza, το Whitebird. Ο Ροβινσώνας που έ­ μεινε μόνος στο νησί με το νεαρό μούτσο της σκούνας, είναι στο εξής ικανός να ξαναβρεί «το μονοπάτι αυτών των άχρονων παρυφών που κατοικούνται από αθώους και όπου είχε σταδιακά ανεβεί...». Διότι, στη διαδικασία της μύησης το ταξίδι μέσα απ’ την τρέλα οδηγεί στα όρια της ζωής, σ’ έναν τόπο μετέωρο ανάμεσα σε κόλαση και ουρανό. Η σύγκρουση που βρίσκεται στην καρδιά κάθε περιπέτειας του Ροβινσώνα, ανάμε­ σα σε πρωτογονισμό κα ι πολιτισμό, εξαφανίζε­

ται στην αποδοχή των ιεραρχιών που ερμηνεύουν το ελεύθερο παιχνίδι των συστηματικών στοι­ χείων του Κόσμου. Παραδόξως, η οργάνωση ται­ ριάζει στη φύση και η αναρχία στον πολιτισμό: « Ό τα ν ξαναγύρισαν οι κατσίκες στην άγρια κα­ τάσταση, δεν ζούσαν πλέον στην αναρχία στην οποία η εξημέρωση του ανθρώπου περιορίζει τα ζώα. Είχαν χωριστεί σε ιεραρχημένα κοπάδια που διοικούσαν οι πιο σοφοί και δυνατοί τράγοι...». Κι αυτό το ελεύθερο παιχνίδι των κοσμικών δυ­ νάμεων, δεν είναι άλλο απ’ την πραγματοποιημέ­ νη επιθυμία που ξεπερνά τη σάρκα, δίνοντας τέ­ λος στη σεξουαλικότητα και τις επιθυμίες της: «Και τούτο το χτύπημα της βίαιης ηδονής που διαπερνά τα νεφρά του εραστή μεταμορφώθηκε για μένα σε μια γλυκιά αγαλλίαση που με περι­ βάλλει κα ι με μεταφέρει απ’ τα πόδια στο κεφά­ λι. Η διαφορά των φύλων έχει ξεπεραστεί». «Παρασκευάς» ή «Παρυφές του Ειρηνικού»: μυθιστόρημα περιπέτειας. Μ ιας μοναδικής περι­ πέτειας. Αυτής της προσέλευσης στην τελειότη­ τα σε τούτη την ηλιακή Πόλη «μετέωρης μεταξύ του χρόνου και της αιωνιότητας» που δεν είναι η διαλεχτή Ιερουσαλήμ.

σύγκρουση που βρί­ σκεται στην καρδιά κάθε περιπέτειας του Ροβινσώνα, α­ νάμεσα σε πρωτο­ γονισμό και πολιτισμό, ε­ ξαφανίζεται στην αποδο­ χή των ιεραρχιών που ερ­ μηνεύουν το ελεύθερο παιχνίδι των συστηματι­ κών στοιχείων του κό­ σμου. Παραδόξως, η ορ­ γάνωση ταιριάζει στη φύ­ ση και η αναρχία στον πολιτισμό.

Η

Michel Tournier: «Το καλύτερό μου πορτρέτο»

50/αφιερωμα

Ο Michel Tournier 17 ετών

Ζαν Πλυμιέν

Έ να υ π ο δ ο υ λ ω τικ ό α ντ ικ είμ ενο Φιλοσοφικό μυθιστόρημα ή μυθιστορηματική φιλοσοφία, καθένας απ’ τους μύθους του Τουρνιέ λειτουργεί με την ίδια κατανοητική κι αποτελεσματική ι­ κανότητα όπως ένα μεταφυσικό σύστημα. Έτσι φτάνουμε στον «Παράκλητο Ανεμο». αροτρυμένος απ’ την αναφορά του προϊ­ σταμένου μου να ανταποκριθώ καν να δια­ βάσω τον «Παράκλητο Ά νεμο» άρχισα, μη γνωρίζοντάς το και, άρα, χωρίς να το ’χω διαβάσει, να βγαίνω «προς αναζήτησίν» του. Το βιβλιοπω­ λείο της γωνίας δεν το ’ χε πλέον, το τελευταίο του αντίτυπο μόλις είχε εξαντληθεί. Το άλλο βι­ βλιοπωλείο, της άλλης γωνίας, το περίμενε μα δεν ερχότανε. Πηγαίνοντας από βιβλιοπωλείο σε βιβλιοπωλείο, κατέληξα να κατευθύνομαι στις εκδόσεις του Gallimard στη λεωφόρο Raspail. Κι από κει έλειπε. Τυχαία ή όχι, τούτος ο «Άνεμος» έμοιαζε να πνέει αποφασιστικά κα ι πολύ δυνατά και να εξαφανίζεται από τα ράφια σαν μια λευκή θύελλα. Έ τσ ι έκανα μια πρώτη παρατήρηση: Στα βι­ βλία του Τουρνιέ δε λείπουν οι αναγνώστες. Υ­ φαίνουν μια μετεωρική τροχιά στους κόλπους των κυκλωμάτων διανομής. Διαπίστωση ίσως τετριμμένη, που όμως την επανασυνδέω αμέσως σε μια άλλη που μπορεί να εξηγεί την πρώτη: Αν διάβασα ένα-ένα τα μυθιστορήματα του Τουρνιέ, είναι επειδή κατά κάποιον τρόπο δεν μπόρεσα να κάνω διαφορετικά. Καθένα απ’ αυτά μου ανατέ­

Π

θηκε. Καθένα απ’ αυτά μου ανατέθηκε με τέτοιο τρόπο που με τύλιξαν στην ανάγνωσή τους. Θυ­ μάμαι το φίλο μου που, έχοντας τελειώσει την παραμονή το βράδυ τον «Βασιλιά των σκλή­ θρων» παραπονιόταν, τ ι λέω, απαιτούσε να το διάβαζα αμέσως κ ι επιτόπου κ ι εγώ, με τη σειρά μου, σταματώντας όλες μου τις ασχολίες. «Κοί­ τα, μου έλεγε, στο δανείζω. Ή μάλλον σου το δί­ νω. Με κάθε τρόπο είναι ένα βιβλίο που δεν το διαβάζουν παρά μια φορά». Καθένας ξέρει πως η φήμη είναι η αποτελεσμα­ τικότερη όλων των συστάσεων. Στην περίπτωση των μυθιστορημάτων του Τουρνιέ είναι από στό­ μα σε στόμα που πρέπει να λέγεται. Όπως το εξηγεί και ο ίδιος ο συγγραφέας στο «Παράκλητος άνεμος» (που κατέληξα να το ξε­ τρυπώσω σ’ ένα βιβλιοπωλείο του σταθμού, αργά το βράδυ με τη θυσία μιας δύσκολης διαπραγμά­ τευσης), από την παιδική του ηλικία ονειρευόταν «αποδείξεις που θα οδηγούσαν στις πιο λεπτές μαρτυρίες» χρησιμοποιώντας ένα «σπάνιο και τεχνικό λεξιλόγιο» για ν’ αποκομίσει τα πειστή­ ρια. Τούτο το όνειρο πραγματοποιήθηκε. Ασυζή­ τητα σαν μία μανία, κάθε μυθιστόρημα του Τουρ-

αφιερωμα/51 νιέ κυλάει με τρόπο μιας «συλλογιζόμενης κα ι συστηματικής τρέλας». Κάτω από τούτη την οπτική, τα έργα του Τουρνιέ δεν υφίστανται χωρίς να προσφέρουν στον μυ­ θιστορηματικό κόσμο, κάποια ομοιότητα με τού­ τους τους μεγάλους άθλους των σύγχρονων αν­ θρωπίνων επιστημών μας, οι οποίες, με μια θαυ­ μάσια δεικτική μανία, μια καταπληκτική αφθο­ νία δεδομένων κ ι αναφορών, ζητούν να υποδου­ λώσουν τον αναγνώστη με το είδος της σταθερής ιδέας, συχνότερα γελοίας, στην οποία συμβαίνει ό,τι κα ι στην ακαταμάχητη πολιτισμική επίδει­ ξη. Υπάρχουν κα ι συγγραφείς που σε έναν ή δύο αιώνες θα είναι πολύ έκπληκτοι να βλέπουν τον εαυτό τους στην επικεφαλίδα των διηγηματογράφων, δίπλα δίπλα με το συγγραφέα του «Βασιλιά των σκλήθρων», του «Παρασκευά» κα ι των «Μετεώρων». Ο ίδιος ο Τουρνιέ διηγείται για να διηγηθεί. [...] Στον «Παρασκευά» τα τρία στάδια της εξέλιξης του Ροβινσώνα (η «λάσπη», το «διανοούμενο νη­ σί» κα ι η «ηλιακή έκσταση») «αναπαράγουν μέ­ σα στη διαδοχή τους τις τρεις κατηγορίες των γνώσεων της Ηθικής» του Σπινόζα. Η αρχιτεκτο­ νική του «Βασιλιά των σκλήθρων» «είναι στ’ α­ λήθεια κρεμασμένη στις μόνες κα ι μυστικές της αρετές κα ι υποταγμένη σε μία τάξη που δεν α­ πορρέει παρά απ’ αυτήν την ίδια». Ό μω ς για να πάει καθετί απ’ το καλό στο κα­ λύτερο των πιθανών μυθιστορηματικών κόσμων, δεν αρκεί μονάχα η μεταφυσική. Δίνει μια διάτα­ ξη, μια δυναμική, ένα επιχειρούμενο μοντέλο, ό­ χι όμως ακόμη κα ι μια ιστορία με πρόσωπα, το­ πία, ζώα, σπίτια κα ι κήπους. Πού να τα βρίσκει; Στην εγγύτητα του μύθου. «Το πέρασμα από τη μεταφυσική στο μυθιστόρημα θα ’ πρεπε να μου δοθεί από ένα μύθο. Έ νας μύθος είναι μια ιστο­ ρία που όλος ο κόσμος γνωρίζει κιόλας». Ό λ ο ι ξέρουν το Δράκο, τους Διδύμους, τον Ροβινσώ­ να, το νησί κ α ι τον άγριό του. Τα πρόσωπα του Τουρνιέ είναι γεννημένα τυχερά. Ή δη τα συνα­ ντήσαμε. Και οι περιστάσεις που ζουν μας κά ­ νουν να δοκιμάσουμε την απολαυστική αίσθηση του ήδη διαβασμένου. Έ τσ ι ο «Παράκλητος Ά νεμος» μας εξηγεί γιατί ο Μισέλ Τουρνιέ γράφει τόσο καλά βιβλία και πώς γίνεται καθένα απ’ αυτά, παρεμβαλλό­ μενο στο μεταφυσικό του μηχανισμό κα ι γεμάτο από ανακαινισμένους μύθους, να είναι τούτο το αυταρχικό υποδουλωτικό αντικείμενο «ξαναδια­ βασμένο με την πρώτη κιόλας ανάγνωση», άση­ πτο και αναντίρρητο, ολοκληρωτικά τελειωμένο. Αναρωτιέμαι αν κάποιες θέσεις δεν ήταν από τώρα σε εξέλιξη επεξεργασίας, για παράδειγμα σχετικά με το δίδυμο μοντέλο στο έργο του Μ ι­ σέλ Τουρνιέ ή «Η Γερμανία περιοχή του μύθου μέσα στο έργο: Ο Βασιλιάς των σκλήθρων» ή α­ κόμη «Η μυητική δ ιαλεκτική περιπλάνηση του α­ γνού και του ανήθικου στο έργο του: Μετέωροι». Σκέψη που έγινε, διαβεβαιώνει ότι τα Πανεπιστή­

μια θα διαλέγουν τον Τουρνιέ ως θέμα των εργα­ σιών τους. Επειδή η θέση υπάρχει κιόλας και ο ί­ διος ο Τουρνιέ την υποστηρίζει: Είναι ο «Παρά­ κλητος άνεμος». Υποστηρικτής της θέσης και του έργου του μας δίνει έτσι ένα τέλειο δείγμα φορείας.*1Εκτός κ ι αν η φορεία δεν είναι το έργο που φέρνει το συγγραφέα του. Εύλογη υπόθεση, αν δεχτούμε το αξίωμα μιας αυτογέννησης του έργου του, όπως ο ίδιος ο συγγραφέας μας καλεί να το κάνουμε «και στην οποία ο ίδιος ο συγγραφέας δε θα ήταν παρά απο-προϊόν».

Ο Μ .Τ. 60 ετών

Κ ι αν ακόμη καλύτερα, οι δυο φορείες, πολύ α­ πέχοντας απ’ το να αντιφάσκουν, συμπληρωνόντονταν ταυτόχρονα, ο συγγραφέας και το έργο του θα παρουσιάζονταν αμοιβαία; Σφιγμένοι ο έ­ νας δίπλα στον άλλο, όπως τελικά και είναι α­ ναμφισβήτητα μέσα στο διδυμικό κύτταρο.

Σημειώσεις 1. Η «φορεία» είναι ένας όρος που χρησιμοποιεί ο Μ. Τουρνιέ. Προέρχεται απ’ την ελληνική λέξη «φέρειν» που σημαίνει μεταφέρω. Ο Ά γιος Χριστόφορος μετέφερε το Χριστό κι ο Βασιλιάς των σκλήθρων (παιδοφορέας) ήταν μεταφορέας παιδιών. Η φορεία μπορεί να είναι καλή και σωτήρια, μπο­ ρεί όμως και να αντιστραφεί και να γίνει διαφθορά. Έτσι ό ίσκιος του Άγιου Χριστόφορου είναι ο Βασιλιάς των σκλή­ θρων που μεταφέρει και δολοφονεί παιδιά.

52/αφιερωμα

Ε δ ώ και περισσότερο από τριάντα χρόνια που ενδιαφέρομαι για τη φωτογραφία, έχω το νου και τα συρτάρια μου γεμάτα από ωραίες φωτογραφίες. Δεν πρόκειται για μικροδουλειά το

να διαλέξει κανείς μια δεκάδα και να συνθέσει ένα μικρό προσωπικό μουσείο. Αποφάσισα λοιπόν ν ’ ασχοληθώ με ένα συγκεκριμένο θέμα. Το παιδί. Είναι βέβαιο πως στις τρεις φωτογραφίες, οι δύο έχουν για θέμα τους το παιδί. Ό μω ς γιατί να φωτογραφίζουμε τα παιδιά; Ίσω ς επειδή αλλάζουν και όλοι ποθούμε ν’ ακινητοποιήσουμε την εφήμερη αυτή πλευρά τους. Αλλά υπάρχει κι ένας βαθύτερος λόγος, καννιβαλισμού, θα τολμούσα να πω. Αν μπορούσαμε να τρώγαμε τα παιδιά, τότε μόνο θα τα

αφιερωμα/53

φωτογραφίζαμε λιγότερο. Με το να είναι έτσι μικροκαμωμένο και δροσερό, το παιδί υποκινεί τάσεις ανθρωποφαγίας, άρα και σαδιστικές. Εξάλλου η παιδοκτονία είναι η μια από τις σταθερές του πολιτισμού μας. Ας το παραδεχτούμε πως ή φωτογραφία είναι η πιο αβλαβής απ’ αυτές τις σταθερές. Ο Lewis Carroll φωτογράφιζε με πάθος τα μικρά κοριτσάκια που θαύμαζε. Χάρη σ’ αυτό λοιπόν, όχι μόνο απέφυγε κάθε είδους περιπλοκή με τη δικαιοσύνη, αλλά και μας κληροδότησε ένα έργο θαυμαστό.

54/αφιερωμα

Ζαν-Ν τιντιέ Βολφρόμ

Τ ουρ νιέ ο δ ια σ τρ εβ λ ω τή ς

Στα τέσσερα πρώτα του βιβλία, ο Τουρνιέ μας διηγείται χαμηλόφωνα για τις ώριμες νεράιδες που μας κατατρέχουν. Με τη συλλογή των μύθων του, στο «Ο αγριόγαλος», μας ξαναδίνει δεκατέσσερις τρόπους να επαναπλεύσουμε στο φανταστικό, δεκατέσσερα ζωηρά όνειρα. ταν μνα φορά κ ι έναν καιρό... « Ό τα ν οι πιο φλογεροί παιδικοί πόθοι προσωποποιούνται από μια καλή νεράιδα, όταν όλες οι καταστροφι­ κές τάσεις εκφράζονται από μια σκληρόκαρδη μάγισσα, όλοι οι φόβοι από έναν αδηφάγο λύκο (...), το παιδί μπορεί επιτέλους ν’ αρχίσει να βά­ ζει σε τάξη τις αντιθετικές του τάσεις. Κι από το σημείο τούτο θα είναι όλο κα ι λιγότερο καταποντισμένο από ένα αναλλοίωτο χάος», μας λέει ο Bruno Bettelheim στο έργο του «Ψυχανάλυση των παραμυθιών» (εκδ. Robert Laffont). Έ τσι, αυτό που αρχίζει με το ταπεινό «ήταν μια φορά κ ι έναν καιρό...», μπορεί να δώσει τη θέση του σε μια α­ ληθινή θεραπεία των φόβων και των παθών μας αφού, απ’ αυτή την άποψη, παντοτινά θα μένου­ με στο επίπεδο της παιδικής ηλικίας.

Η

Αυτό ο Μισέλ Τουρνιέ το ξέρει και, εδώ και πέντε βιβλία, μας αφηγείται ψιθυριστά τις ενήλι­ κες νεράιδες που μας κατατρέχουν. Στο έργο του «Ο αγριόγαλος» μάς προσφέρει δεκατέσσερις ευ­ καιρίες να σκύψουμε πάνω απ’ το παρελθόν μας. Δεκατέσσερις τρόπους να ξανακολυμπήσουμε στο φανταστικό. Δεκατέσσερα ζωντανά όνειρα σε μορφή νουβέλας. Ό λες διαφορετικές μεταξύ τους και εντούτοις έχοντας η καθεμιά ένα κοινό σημείο: μια αναζήτηση αθωότητας. Απ’ το πρώ­ το κιόλας κείμενο, το πιο σύντομο, «Η οικογέ­ νεια Αδάμ», ο Τουρνιέ θέτει το πρόβλημα της αρχέγονης αθωότητας. Μεταξύ του Κάιν κα ι του Ά β ελ ο πιο ένοχος δεν είναι εκείνος που νομίζου­ με. Διανοούμενος, φιλοπράγμονας για όλα και ονειροπόλος, ο Κάιν εκνευρίζει τον Ιεχωβά παπ­

αφιερωμα/55 πού του εξαιτίας της εξυπνάδας του. Έ τσ ι όταν σκοτώνει τον αναλφάβητο Ά β ελ μ’ ένα χτύπημα φτυαριού, θα έχει τις σκοτούρες που όλοι γνωρί­ ζουμε και ο Ιεχωβά θ’ απαλλαγεί από έναν εχθρό. Όμως είναι στο σπίτι κα ι στην πόλη του, την Henoch, που ο Ιεχωβά θα διαλέξει για ν’ αποσυρ­ θεί, κουρασμένος να γυρίζει τον κόσμο, για να επιδοθεί επιπλέον σαν καλός και άγιος Θεός στην ηδονή της συγχώρεσης. Ιδού, λοιπόν, ο τρόπος του Τουρνιέ: Να δια­ στρεβλώνει προς όφελος του τις πιο σεπτές πα­ ραδόσεις. Όπως έκανε από τον Ροβινσώνα Κρούσσο έναν αυτοκράτορα που απεχθανόταν την ιδέα της πτώσης, έτσι ζωγραφίζει κ ι έναν Κάιν πολύ συμπαθητικό. Πιο κάτω θα μας δείξει το γιο του Κοντορεβυθούλη σε εξέγερση εναντίον τού πατέρα του που έγινε μεγάλος, δηλαδή ανια­ ρός σαν ένας ενήλικος. Ο Μπαμπάς Κοντορεβυθούλης έχασε την αθωότητα των δύσκολων και­ ρών όπου περπατούσε με τη βοήθεια μικρών χαλικιών. Ευτυχώς που ο γιος του έδεσε τις μπότες που η καταναλωτική κοινωνία τον έκανε να ξεχάσει. Η φυγή του Κοντορεβυθούλη είναι, λοιπόν, μια επίσης ανα-ζήτηση ενός θαυμαστού απο­ κομμένου. Η άλλη πλευρά του φανταστικού στον Τουρνιέ είναι η διαστρέβλωση των ιστορικών προσώπων. Και ιδού ο Άι-Βασίλης που έχοντας γίνει γυναί­ κα, θηλάζει απ’ το στήθος του τον μικρό Ιησού σε μια ζωντανή φάτνη το βράδυ της μεσονύχτιας λειτουργίας. Η ευτυχής σύζευξη του ιερού κα ι της ιεροσυλίας. Σε άλλο διήγημά του, πολύ προσβλητικό επί­ σης για τα θεία, η αγία Βερονίκη εξασκεί στις μέ­ ρες μας το επάγγελμα του ηδονοβλεψία φωτο­ γράφου. Ο συγγραφέας τη συναντά στις Airies κατά τη διάρκεια μιας διεθνούς φωτογραφικής έκθεσης. Είναι μια νέα γυναίκα, τεχνικός κα ι μα­ νιώδης με την τέχνη της σε σημείο που συνδέεται μ’ ένα μοναδικό μοντέλο, τον Έ κτορα, τον αρ­ ρενωπό άνδρα με τους λεπτούς μυς. Τον τρέπει σε αντικείμενό της, σε εμπνευστή της, τον πα­ ντρεύεται, τον παίρνει κα ι τον φωτογραφίζει επισταμένα κ α ι φτάνει μέχρι τα έσχατα της εμμονής της: ν’ αναπαραστήσει την εικόνα της ζωής μέχρι το θάνατο, «Τα σάβανα της Βερόνικας» είναι ίσως η πιο φοβερή νουβέλα της συλλογής: Νουβέλα ασεβής, άθεη και σαρκική. Ο Codeau έλεγε: «Αυτό που ο άνθρωπος κρύβει πιο βαθιά μέσα του είναι η σάρ­ κα». Μετά τη διαστρέβλωση των προσώπων της παράδοσης φτάνουμε κα ι στη διαστρέβλωση της καθημερινής ζωής. Τ ι το πιο κοινότυπο από ένα μικρό αγοράκι σ’ ένα πάρκο («Tupik); Τ ι το πιο συνηθισμένο από έναν οδηγό («το άρωμα του κρίνου»); Τ ι το καθημερινότερο από μια Ραδιο­ φωνική Βεντέτα (Tristan Vox) κα ι - αλίμονο τ ι το πιο συχνό από έναν αδύναμο («... κόκκινος

νάνος»); Τούτος ο νάνος υποφέρει την αδυναμία του μέ­ χρι τη μέρα που, για την αγάπη μιας αλλαζονικής γυναίκας, γίνεται δολοφόνος., Ο Tupik υποφέρει τη μοίρα του σαν υπάκουο αγοράκι μέχρι τη μέρα που ο συχνός περίπατος στις τουαλέτες της πλα­ τείας τον κάνει να αυτοευνουχιστεΐ. Ο Tristan Vox υποφέρει τη μοίρα του ενός ανθρώπου που σαν ραδιοφωνικός αστέρας, έχει μόνο φωνή για τους άλλους, μέχρι τη μέρα που εμφανίζεται η φωτογραφία του στις εφημερίδες. Τότε χάνει τη φωνή, το επάγγελμα και τη γυναίκα του. Ο Pierre, ένας συμπαθητικός οδηγός, υποφέρει τους δρόμους κα ι το συνάδελφό του Gaston, μέ­ χρι τη μέρα που ερωτεύεται το άρωμα μιας ά­ γνωστης. Ως τη μέρα που το καθημερινό γίνεται περιπέ­ τεια. Με μια σαδιστική σχολαστικότητα, ο Τουρ­ νιέ παρασύρει τα πρόσωπά του σε τέτοιο σημείο ρήξης που τα πάντα ανατρέπονται. Διαστρεβλω­ μένοι οι ήρωες του Τουρνιέ από το φυσικό τους πεπρωμένο, εγκαταλείπονται στο αναπάντεχο, στο απροσδόκητο. Ο κόκκινος νάνος που έγινε η μεγάλη βεντέτα του τσίρκου δεν έχει άλλη έννοια παρά πώς να περιορίσει όλο τον κόσμο στο ύψος του. Έ τσ ι οικειοποιείται, όπως αναφέρει ο Bettelheim, το παραμύθι στο οποίο είναι, όντας νάνος, ο αθέλητος ήρωας και θεραπεύει τη δυ­ στυχία του με το παράλογο. Ο κύκλος έκλεισε. Το υπερφυσικό καταποντίζει κάθε πραγματι­ κότητα. Ό μως ο Τουρνιέ δεν έχει πάντοτε τις τραγικές τούτες βιαιοπραγίες. Μια άλλη πτυχή του ταλέ-

Ο Αι-Βασίλης γυναίκα. Σχέδιο του Αλαίν Γκωτιέ

ντου του είναι ο μύθος για παιδιά. Εδώ δεν δείχνει παρά ένα μικρό δείγμα της πλευράς του αυτής, ε­ νώ ο ίδιος συνέγραψε για τις εκδόσεις

56/αφιερωμα Folio-junior ένα γοητευτικό έργο με τίτλο «Ο Παρασκευάς ή η άγρια ζωή». «Η Amandine ή οι δυο κήποι» αποτελεί μια όαση δροσιάς σε τούτη τη μάλλον μεμψίμοιρη συλλογή. Χάρη σε μια μικρή γατούλα, η Amandine θ’ ανακαλύψει όλα τα θέλ­ γητρα του καλού κα ι του κακού και επί τη ευκαι­ ρία την ύπαρξη της θηλυκότητας που βρίσκεται μέσα της. Κείμενο πολύ έξυπνο με λίγες ασάφειες που ευτυχώς διασαφηνίζεται από μια συνέντευξη που έδωσε στη «Monde» ο Τουρνιέ κα ι η οποία παρατίθέται εν εκτάσει στο παράρτημα του βιβλίου. Ό μως η μαγεία δεν κρατάει. Έχοντας πνίξει τον Ροβινσώνα Κρούσσο στο αλκοόλ («Το τέλος του Ροβινσώνα Κρούσσου»), ο Μισέλ Τουρνιέ στρέφεται εναντίον δυο μυστηρίων: Αυτό της δη­ μιουργίας με τη νουβέλα του «Ας παραμείνει η χαρά μου» κα ι αυτό της ματαιότητας με το «Η νέα κοπέλα κα ι ο θάνατος». Ποιος είναι ο δημιουργός; Ένας μεγαλοφυής ερμηνευτής, παραπλανημένος από το μιούζικαλ, που βιώνει το νούμερο του κλόουν χωρίς τη θέλη­ σή του. Για μια φορά ακόμη ο συγγραφέας είναι ο ένοχος της διαστροφής αυτής. Θύμα του ονό­ ματος του, ο πιανίστας Raphael Bidoche*1, δεν μπορεί τίποτε άλλο πλέον να κάνει, παρά να υπο­

ταχθεί στη μοίρα του, να είναι γελοίος. Και το κατορθώνει στην εντέλεια ώσπου... Από τύχη ά­ ραγε και η επόμενη τραγική νουβέλα του Τουρνιέ έχει τον τίτλο ενός διάσημου κομματιού μουσι­ κής; Κατά τη γνώμη μου, η καλύτερη της συλλο­ γής νουβέλα, 34 μεγαλειώδεις σελίδες, για να μας

δείξει μια νέα κοπέλα που, όπως όλος ο κόσμος, καλείται να πεθάνει, όμως η ίδια επιθυμεί να δια­ λέξει το πότε. Ο Τουρνιέ ξαναβρίσκει εδώ τους τόνους ακόμη και το ρυθμό του κουαρτέτου του Σούμπερτ. Πρέπει κανείς να το διαβάσει και να βυθιστεί στο φαιδρό δράμα της Melanie Blanchard (ο Τουρνιέ χρησιμοποιεί πάντοτε αυτή του την όρεξη για αστεία ονόματα) για να προ­ σεγγίσει τις τροπές και τις διαστροφές μιας ψυ­ χής βασανισμένης από τις εμμονές της. Την εμμονή του να επιτύχει μια ζωή έξω απ’ τα καθιερωμένα μονοπάτια και τον παράλογο σεβα­ σμό των φαντασμάτων του, την ξαναβρίσκουμε κ α ι σε μια τελευταία του θεατρική παράσταση, σε μια πράξη όπου «ο Φετιχιστής» διηγείται σ’ έ­ να σπουδαίο μονόλογο δεξιοτεχνίας, το πάθος του για τα γυναικεία εσώρουχα. Ο Olivier Hussenot την ανέβασε στο Παρίσι. Οι κριτικοί, που κ ι αυτοί έχουν τα δικά τους φαντάσματα, «ξέχασαν» τη νουβέλα με τίτλο «Ο αγριόγαλος» ίσως ακριβώς επειδή ασυνείδητα την απέρριψαν ως ανάξια του υπόλοιπου. Πρό­ κειται για μια ρετρό ιστορία μοιχείας σε ένα ε­ παρχιακό και αριστοκρατικό ταυτόχρονα περι­ βάλλον, που θυμίζει εξάλλου το πιο πρόσφατο σύγγραμμα του Bettelheim, «Οι συμβολικές πλη­ γές»: Η Βαρώνη που για να μη δει τον εαυτό της απατημένο, τυφλώνεται. Μ ια τόσο απλή παρα­ βολή τάχα; Μια τόσο ευκρινής ηθική διδα­ σκαλία; Ο Τουρνιέ μας παρασύρει με τη σειρά του σαν τα παιδιά του παραμυθιού των αδελφών Grimm, ο Φλαουτίστας του Hamelin. Κι έτσι καταποντιζόμαστε στο σπήλαιο του θαυμαστού και δε θέ­ λουμε πλέον να ξαναβγούμε από κει. Η μελωδία έχει γίνει από ξερές και απλές νότες. Περισσότε­ ρο δικαστικός γραμματέας παρά ποιητής, ο Τουρνιέ, χωρίς λυρισμούς κ ι εμφάσεις διηγείται τις ιστορίες του απ’ τον άλλο κόσμο. Χωρίς να το πάρουμε είδηση, μεταμορφωνό­ μαστε σε κόκκινο νάνο, σε γυναίκα Άι-Βασίλη, σε Βερονίκη ή σε οδηγό βαριάς νταλίκας. Ο συγ­ γραφέας μας στριμώχνει, μας εξαναγκάζει σε με­ ταμόρφωση, όπως ο Tupik ευνουχίζεται για να μοιάσει στα όνειρά του. Όπως και η Βερονίκη, μας φωτογραφίζει σε αναγνώστες, όμως έχουμε πιαστεί στις παγίδες του. Είτε κλόουν είτε δολο­ φόνοι, όλοι είναι το ίδιο. Για μια φορά ακόμη ο Μισέλ Τουρνιέ, όσο διαρκούν 300 θαυμαστές σελίδες, μας αποστρέφει από τον ίδιο μας τον εαυτό για να μας αποδεί­ ξει πως ποτέ δε θα θέλαμε να γεράσουμε.

Σημειώσεις 1. Στα γαλλικά Bidoche σημαίνει κρέας.

αφιερωμα/57

Ζ αν-Ν τιντιέ-Β ολφ ρόμ

Έ να ς Δ ρ ά κ ο ς Φ ω τογράφ ος

Η φωτογραφία κάλλιστα θα μπορούσε να ήταν για τον Τουρνιέ ένα είδος εξύ­ ψωσης των σκοτεινών και αντιθετικών δυνάμεων που τον κατατρέχουν. την εφημερίδα, «Liberation», του Σαββάτου κα ι της Κυριακής 7-8 του Δεκέμβρη του 1985, στην επικεφαλίδα των μικρών αγγελιών, θα μπορούσε κανείς να διαβάσει σε τονισμένους χα­ ρακτήρες. «Νέος, 24 ετών, χορευτής, ωραίος κα ι ρομαντικός, ανταλλάσσει φωτογραφίες του, γυ­ μνές ή με εφαρμοστό ένδυμα, έναντι φωτογρα­ φιών είτε από περιοδικά είτε προσωπικές, που αναπαριστάνουν κοπέλες με κολάν, με γυμνό ή ντυμένο μπούστο. Σε απάντηση στην πρώτη αγ­ γελία που απευθύνεται στην εφημερίδα «Liberation», αποστείλατε 6 γυμνές φωτογραφίες κα ι άλλες 4 τραβηγμένες στο δάσος, ντυμένες μ’ ένα απλό κολάν. Π ρόκειται για σοβαρή αγγε­ λία». Τελικά ήταν στ’ αλήθεια πολύ σοβαρή. Η τόσο μανιώδης του ακρίβεια στις λεπτομέρειες, οι τόσες υποχρεώσεις που έθετε στα μοντέλα να ποζάρουν στην επιθυμητή στάση, η τόση του έν­ νοια για το (δασικό) ντεκόρ κα ι σίγουρα για τους φωτισμούς κα ι τις οπτικές γωνίες δείχνουν τον σοβαρό ερασιτέχνη που βασανίζεται κα ι είναι σί­ γουρος για το πάθος του καθώς κ α ι ερωτευμένος με τη φωτογραφία.

Σ

Κανείς δε θα ’ξερε, ίσως εκτός από το να του απαντήσει, ποιος μπορούσε να είναι τούτος ο πε­ ρίεργος αγγελιοδόχος, ο οποίος εντούτοις αρκείτο κ α ι σε περιοδικών φωτογραφίες - για να το πούμε κ ι έτσι παρακατιανές - κα ι επίσης με τούτη την επιθυμία του εφαρμοστού ρούχου, δεύ­ τερου δέρματος που τυλίγει κα ι υπογραμμίζει τις μορφές. Τούτος ο ανώνυμος συντάκτης κάλλιστα θα μπορούσε να ήταν ο Μισέλ Τουρνιέ λόγω έλλειψης μοντέλων. Δε θα ήταν υποτιμητικό να τον φανταστεί κανείς, για τί ε κεί θα υπήρχε το υ­ λικό για όμορφη αρχή νουβέλας σαν κ ι αυτή που δημοσίευσε στο έργο του «Ο αγριόγαλος», με τ ί­ τλο «Το σάβανο της Βερόνικας», κα ι που δίνει το καλύτερο κλειδί για το πάθος του Τουρνιέ για τη φωτογραφία που καταβροχθίζει άνδρες, γυναίκες κα ι φαντάσματα. Ένας φωτογράφος ρεπόρτερ βρικολακιάζει το μοντέλο του, στο σημείο που τον κάνει λίγο-λίγο να χάνει το δέρμα, τη σάρκα την ψυχή κ α ι τη ζωή του. Εξαφανισμένος, κατα­ βροχθισμένος για πάντα απ’ το δωμάτιο των εμ­ φανίσεων, που είναι φυσικά μαύρο, γ ια τί για τους εραστές τη φωτογραφίας τίποτε δεν είναι στ’ α-

58/αφιερωμα

ια τους εραστές της φωτογραφίας τίποτε δεν είναι στ’ αλήθεια θετικό ή αρνητικό: μια εικόνα είναι ένα σύνολο, ένας κόσμος από μόνη της, κατ’ ευχήν ονειρική, η οποία επιτρέπει όλες τις διαβαθμίσεις, τις παρεκτροπές, συμπεριλαμβανομένων και των πιο ανομολόγητων.

Γ

λήθεια θετικό ή αρνητικό: μια εικόνα είναι ένα σύνολο, ένας κόσμος από μόνη της, κ α τ’ ευχήν ονειρική, η οποία επιτρέπει όλες τις διαβαθμί­ σεις, τις παρεκτροπές, συμπεριλαμβανομένων και των πιο ανομολόγητων. Ο Μισέλ Τουρνιέ έχει γράψει πολλά για τη φωτογραφία. Ά λ λ ο τε γρά­ φει έναν ενδιαφέροντα πρόλογο (όπως στο θέμα του πολύ όμορφου άλμπουμ για τον Mitterand εκδόσεις Flammarion - το θέμα για το επίσημο πορτρέτο του), άλλοτε σχολιάζει το φίλο κα ι παντοτινό του συνεργάτη Edouard Boubat, στο Vue de dos (εκδόσεις Gallimard). To δίδυμο Boubat-Tournier είναι πολύ κατατοπιστικό για την αναζήτηση του συγγραφέα του «Βασιλιά των σκλήθρων», για τον οποίο η φωτογραφία είναι πηγή ευτυχών συγκυριών. Αυτή είναι εξάλλου κ α ι η ερμηνεία ενός καλού φωτογράφου που δίνει κά ­ ποιος που προηγείται του τυχαίου κα ι φθάνει μέ­ χρι να το προκαλέσει. Ταξιδεύοντας, λέει, μ’ έ­ ναν φωτογράφο, τον Boubat ή τον Arthur Tress, είναι σαν να βλέπεις δυο φορές, σαν δυο φορές να ταξιδεύεις. Ο Ed. Boubat, είναι πρώτα-πρώτα έ­ νας θεατής της ευτυχίας, καθόλου άσεμνος, αμ­ φίβολος, νοσηρός ακόμα κα ι στα τολμηρότερα κλισέ του. Μπορεί, λοιπόν, κανείς να σκεφτεί αν για τον Τουρνιέ η φωτογραφία δεν είναι ένα είδος ανάτασης από τ ις σκοτεινές κα ι αντιφατικές δυ­ νάμεις που τον κατατρέχουν. Φυσικά κανείς προτιμά να φαντάζεται ένα δράκο-φωτογράφο που θα αντικαθιστούσε το αιματηρό καταβρόχθισμα της οικογένειας Poucet από μια καλή φωτο­ γραφία που θα έδειχνε κα ι τα επτά αδέλφια, σώα και αβλαβή, να κοιμούνται στο ίδιο κρεβάτι. Έ ­ νας δράκος που ακόμα κα ι χορτοφάγος θα γινό­ ταν, προκειμένου να ικανοποιήσει την πείνα του για εικόνες, κα ι θα προτιμούσε τα κατασκευα­ στικά πλάνα, τα οποία θα κάλυπτε μια μυστη­ ριώδης ευτυχία σε ασπρόμαυρο φόντο. Το ε­ ντυπωσιακό, το βίαιο χρώμα κα ι οι εκρήξεις εί­ ναι όλα αυτά που ο Μ ισέλ Τουρνιέ απεχθάνεται,

κα ι ο οποίος ρίχνει μια τόσο αντικειμενική ματιά τελικά στους ομοίους του, όσο θα μπορούσε να είναι κα ι μια φωτογραφική μηχανή. Πράγματι, η θεμελιώδης τούτη αμφισημία της φωτογραφίας του Τουρνιέ συνίσταται σε αυτήν την ακίνητη εικόνα που ατενίζει το άπειρο, προ­ σηλωμένη, κα ι το ρουφά αχόρταγα. Μέσα στο «Des cles et des serrures»1 βλέπουμε εικόνες τόσο ταραγμένες που επιτρέπουν στα παιδιά που τις δείχνουμε κάθε ερμηνεία. Είναι ένα test που επι­ τρέπει να μετρηθεί ή να προσδιοριστεί η έκταση της φαντασίας τους. Αυτή η φαντασία του Τουρ­ νιέ που ευθύς εξαρχής μας προειδοποιεί ότι δεν κατέχει κανένα κλειδί για καμιά κλειδαριά, δεν βγάζει εντούτοις σε καμιά δίοδο κα ι είναι εδώ που ο διάλογος-μονόλογος ενός συγγραφέα, με σημείο εκίνησης τη φωτογραφία παίρνει όλη του τη δύναμη: η φωτογραφία θεωρείται σαν μια κ ι­ νητήρια δύναμη ή, ακόμα καλύτερα, σαν μούσα της σκέψης ή, αν θέλετε ακόμη, σαν ένας καθρέ­ φτης εμμονών. To «Des cles et des serrures», δείγ­ μα τούτης της ναρκισσιστικής πορείας, υποτιτλίζεται σαν «Εικόνες κα ι πρόζες». Η σχέση του Τουρνιέ με τον Boubat αποτελεί την εξομολογημένη πλευρά που ανακύπτει στο φως από το συγγραφικό του ταλέντο. Απαλός, α­ νάλαφρος, αγγελικός, ο Boubat ενσαρκώνει την τρυφερότητα, το παιδί, τη μητρότητα. Κάτω απ’ το μαγικό του πρίσμα, μπορεί κανείς να δει μόνο πράγματα εξαιρετικά. Είναι ο φωτογράφος της Dame Tartine κα ι ο Τουρνιέ τον απολαμβάνει λέ­ ξη προς λέξη. Εντελώς διαφορετικά με τον Boubat, ο Τουρνιέ αντιμετωπίζει ένα άλλο πάθος του, τον αμερικανό Arthur Tress. Όπως αναφέ­ ρει στον πρόλογό του «Reves»2 (εκδ. Complexe): «Θα ’θελα να μπορούσα να έλεγα πως ανακάλυ­ ψα τον Arthur Tress. Στην πραγματικότητα, προ­ σθέτει, μάλλον αυτός είναι που ανακάλυψε εμέ­ να. Μ όλις είχε κυκλοφορήσει στην αμερικάνικη έκδοση το μυθιστόρημά μου "Ο Βασιλιάς των

αφιερωμα/59 σκλήθρων” , μου έστειλε ένα πακέτο με φωτο­ γραφίες που τις συνόδευαν λίγα λόγια. Σύμφωνα με το μυθιστόρημά σας, μου ’γράφε συνοπτικά, νομίζω ότι θα πρέπει να σας αρέσει αυτό που κά ­ νω. Σοκαρίστηκα, γοητεύθηκα, συναρπάστηκα. Έπειτα έζησα με εικόνες που πια δεν άφηναν το μουσείο μου». Πραγματικά ο κόσμος του Tress με τις φωτογραφίες του μονταρισμένες, προετοι­ μασμένες, είναι το αντίθετο από αυτόν του Boubat. Στο δικό του βασιλεύει η αμφισημία, η α­ νησυχία και θυμίζει κάποια κολλάζ του Prevert, ή του Max Ernst μιας αδιαμφισβήτητης ονειρικής δύναμης. Ο A rthur Tress ανταποκρίνεται ακρι­ βώς στη σκοτεινή πλευρά του Τουρνιέ, στους φό­ βους του, τις αγωνίες του μπροστά σε ένα κόσμο προδότη, αβέβαιο, «εν κινήσει». Θα μπορούσε κανένας να πολλαπλασιάζει επ’ άπειρον τα επί­ θετα για να προσδιορίσει τούτη την καταραμένη σχεδόν τέχνη, μυστική κ ι ανέκφραστη από κάθε άποψη. Ανάμεσα στον Dr. Jekyll-Boubat κα ι τον M r. Hyde-Tress, ο δυστυχής συγγραφέας βρίσκε­ ται πιεσμένος κ ι εξαντλημένος διστάζοντας με­ ταξύ του καλού Θεού κα ι του Σατανά. Και η δύ­ ναμη του Τουρνιέ έγκειται στο ότι δεν είναι λιγό­ τερο ελκυστικός ο ένας απ’ τον άλλο, όπως ο Παρασκευάς είναι το ίδιο γοητευτικός με τον Ροβινσώνα... Αλλού στις Arles, όπου ο Μ ισέλ Τουρνιέ έχει μια δεύτερη κατοικία, βασιλεύει ένας αφέντης τρυφερής σάρκας, ένας εραστής της δροσοστα­ λιάς που αγγίζει το μπρούτζινο δέρμα, τεντωμέ­

νος απ’ τον πόθο. Ο Lucien Clergue που δεν πα­ ρουσιάζει καμιά αμφισημία: οτιδήποτε στο Βασί­ λειό του ανήκει σ’ αυτόν τον κόσμο, σ’ ετούτη την αμμουδιά όπου ο μυστικός κ ι ακριβής φακός του εστιάζει ακτινοβόλα σώματα. Στον Clergue τα φαντάσματα απεργούν! Το τελευταίο μυθιστόρημα του Τουρνιέ «η γεύ­ ση του χρυσού» ταλαντεύεται συνεχώς ανάμεσα στους τρεις του πόλους: ο Idriss, ο νεαρός ήρωας, φωτογραφημένος στο τοπίο της Σαχάρας, φεύγει ν’ αναζητήσει την όμορφη ξανθιά που ερωτεύθηκε. Θα μπορούσε να ’ναι ένα κλισέ του Boubat που ανοίγει κα τ’ ευχήν την όρεξη. Έπειτα ο Idriss βυθίζεται στην παρισινή ζωή και πολλές φορές συναντά τον ταραγμένο κόσμο του Arthur Tress, ενώ ανακαλύπτει κανείς ότι ο Clergue, ο δράκος του ήλιου, είναι κοντά. Σαν μια ουτοπία, ο αθώος Idriss πλήττεται απ’ τις απαλές και βίαιες εικόνες αλλά εκεί όπου οι εικόνες σταμα­ τούν και ο αρχηγός των λέξεων, ο Τουρνιέ, βασι­ λεύει, κυριαρχώντας στα φαντάσματά του, μην έχοντας πλέον ανάγκη το διακόπτη του δωμα­ τίου εμφανίσεως. Ποιον άραγε νέο φωτογράφο θα συναντήσει χάρη στο «Η γεύση του χρυσού»; Α ­ κόμα δεν το ξέρουμε. Η συνέχεια στα επόμενα πλάνα. Σε ασπρόμαυρο φυσικά πάντοτε φόντο.*1 2

Σημειώσεις 1. Μεταφράζεται σαν «Περί κλειδιών και κλειδαριών».

2. Σημαίνει «Όνειρα».

Χ ρίστος Π απαγεω ργίου

Ελληνική βιβλιογραφία Μισέλ Τουρνιέ 1. Μισέλ Τουρνιέ: Ο Π αρασκευάς ή η πρωτό­ γονη ζωή. Μετάφραση: Δημήτρης Ραυτόπουλος. Αθήνα α' έκδοση 1982. Εκδόσεις «Πατάκη». Σελ. 175.

2. Michel Tournier: Παρασκευάς, ή στις μονές του Ειρηνικού. Μετάφραση: Χρήστος Γ. Λά­ ζος. Αθήνα 1986. Εκδόσεις «Εξάντας». Σελ.

288.

3. Michel Tournier: Γκασπάρ, Μ ελχιόρ και Βαλτάσαρ. Μετάφραση: Λήδα Παλαντίου. Αθήνα 1986. Εκδόσεις «Εξάντας». Σελ. 280.

4. Michel Tournier: Π όλεις, Μ άσκες, Κορμιά. Μετάφραση, Έφη Κορόμηλά. Αθήνα 1987. Εκδόσεις «Εξάντας». Σελ. 242.

5. Michel Tournier: Ο Τσαλαπετεινός. Μ ετά­ φραση: Θανάσης Χατζόπουλος. Αθήνα 1987. Εκδόσεις «Εξάντας». Σελ. 329.

6. Michel Tournier: Ερωτικό απόδειπνο. Μ ετά­ φραση: Λουκάς Θεοδωρακόπουλος. Αθήνα 1990. Εκδόσεις «Εξάντας». Σελ. 251.

7. Michel Tournier: Τα μετεωρολογικά. Μ ετά­ φραση: Έ λσα Σαμαρά. Αθήνα 1991. Εκδό­ σεις «Εξάντας». Σελ. 591.

Ε ιιιιέ ίΐο ν ς ιι “ΟΥΤΟΠΙΑ” έγινε πραγμαιικόιητα

πολιτικήπρωτοπορία ★ Θ. ΓΕΡΑΝΙΟΣ: Πυρηνικήενέργειακαι κοινωνία* Τ ΘΑΣΙΛΕΙΑΔΟΥ: Συζήτησημετοθ Αγγελόπουλο* Π. ΜΟΥΤΣΟΥ Κ Καβαψης * Σ. ΙΑΙΝΣΚΑΓΙΑ: Το όραμα στο Γ Ρίτσο* Κ ΠΑΡΘΕΝΗΣ: Ηζωγραφική* Ε. Δ. ΜΑΤΘΙΟΠΟΥΑΟΣ: ΟλόγοςκιησιωπήτουΚ.Παρθένη

Στο πρώτο τεύχος γράφουν: C. PREVE: Μαρξιστική σκέψη κι η κατάρρευση του κομμουνισμού Γ. ΜΑΝΙΑΤΗΣ: Η πολιτική ως δυνατότητα Ε. Μ ΠΙΤΣΑΚΗΣ: Ανθρώπινη ψύση: αντιφάσεις και δυνατότητες Μ. ΡΑΠΤΗΣ: Ο τρίτος κόσμος A. Α. ΧΡΥΣΗΣ: Διανόηση και πολιτική πρωτοπορία Θ. ΓΕΡΑΝΙΟΣ: Πυρηνική ενέργεια και κοινωνία Τ. ΒΑΣΙΑΕΙΑΑΟΥ: Συζήτηση με το Θ. Αγγελόπουλο Π. ΝΟΥΤΣΟΣ: Κ. Καβάφης Σ. ΙΑΙΝΣΚΑΓΙΑ: Το όραμα στο Γ. Ρίτσο Κ. ΠΑΡΘΕΝΗΣ: Η ζωγραφική Ε. Α. ΜΑΤΘΙΟΠΟΥΑΟΣ: Ο λόγος και η σιωπή του Κ. Παρθένη

Ε να ο ιμ ιινκ ιίο π ε ρ ιο δ ικ ό σ ε ΕΚΛΟΕΗ ΓΚΟΒΟΕΤΗ

αλκοολισμός και πεζογραφία V~^\ ΤΣΑΡΛΣ ΤΖΑΚΣΟΝ: Το χαμένο Σαββατοκύριακο. Μετάφραση: Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης. Αθήνα, Ερ ατώ , 1992.

ν υπάρχει ένα μυθιστόρημα πάνω, γύρω κα ι μέσα στον αλ­ Α κοολισμό, αυτό είναι το Χ αμένο Σαββατοκύριακο του Τσαρλς Τζάκσον, που εκδόθηκε στις Η Π Α το 1944. Δεν ήταν επο­ χή για μυθιστορήματα με απεγνωσμένους αλκοολικούς που ζητια­ νεύουν, κλέβουν κ αι δανείζονται για να εξασφαλίσουν ουίσκι, κρα­ σί ή κ αι σπιτικό λικέρ: ήταν η εποχή της απόβασης στη Νορμανδία και της επανάκτησης του Ειρηνικού. Οι άνθρωποι δεν διάβαζαν: κυρίως, δεν διάβαζαν για κείνους που έπιναν, που είχαν αντικοινω­ νική στάση μέσα σε μια συγκυρία όπου αυτό που χρειαζόταν ήταν η κοινωνικότητα. Έ τσι, το Χ αμένο Σαββατοκύριακο δεν γνώρισε τη δόξα του θεατρικού Γύρνα πίσω μικρή μου Σέμπα του Γουίλιαμ Ίντζ, που παιζόταν τότε στο Μπρόντγουεϊ. Κ ι αυτό για τί το μυθι­ στόρημα (μυθιστόρημα;) του Τσαρλς Τζάκσον είναι γραμμένο, θα ’λεγε κανείς, κάτω από την επήρεια του οινοπνεύματος και στερεί­ ται εντελώς ηθικού διδάγματος, αν κα ι όχι με τον εύκολο τρόπο που εκφράζεται αυτό στον Τσαρλς Μπουκόβσκι. Ο ήρωας του Τσαρλς Τζάκσον είναι ένας άνδρας 32 ετών που πίνει «αφήνοντας τον κόσμο πίσω του», όπως λέει η Μαργκερίτ Ντυράς, κα ι που έρ­ χεται σε επαφή με τους ανθρώπους μέσα από το ποτό ή που δεν έρ­ χεται σε επαφή μαζί τους εξαιτίας του ποτού. Ο Ντον Μπέρναμ δεν είναι σαν τους ήρωες των μπίτνικς, ούτε σαν τον Ρότζακ στο Α με­ ρικάνικο όνειρο: δεν ξεφαντώνει, δεν καίγεται, δεν φτάνει στην ά­ κρη διατηρώντας τον έλεγχο - αντίθετα, βυθίζεται μέσα στη θλί­ ψη και το μίσος για τον εαυτό του κ α ι τους άλλους. Το μυθιστόρη­ μα ξετυλίγεται μέσα στο μυαλό του, καθώς ψάχνει το επόμενο μισόλιτρο, καθώς το καταναλώνει, καθώς υφίσταται την επιρροή του οινοπνεύματος όπως οποιοσδήποτε άλλος ναρκομανής. Στο μυαλό του συμβαίνει η μεγάλη πτώση, μια πτώση που παίρνει δια­ στάσεις μαύρης γιορτής, καθώς σωρεύονται αναμνήσεις (παιδικά κ ι εφηβικά τραύματα, ένας «ανόητος» ψυχίατρος που συνεχώς ε­ παληθεύεται, η απουσία του πατέρα, η υπερβολική παρουσία της μητέρας) κα ι παραισθήσεις, παραισθήσεις με φρικτές νυχτερίδες και διώκτες αστυνομικούς που παραμονεύουν. Τσαρλς Τζάκσον χτίζει ένα «φυσιολογικό» κόσμο μέσα στον οποίον ο Ντον δεν μπορεί να ζήσει: ο αδελφός του ο Γουίκ, προστατευτικός, έτοιμος πάντα να τον συντρέξει κ ι η Έλεν, καρ­ τερική κα ι γεμάτη κατανόηση, είναι τα κ α τ' εξοχήν ενοχοποιητικά πρόσωπα, τα πρόσωπα που δεν είναι νευρωτικά, όχι επειδή δεν έ­ χουν καιρό, όπως ισχυρίζεται η Έλεν, αλλά επειδή δεν έχουν φα­ ντασία. Κατά κάποιον τρόπο, ο Ν το ν, όσο κ ι αν είναι παγιδευμέ-

Ο

πεζό

62/επιλογη νος σ’ αυτή τη μορφή της ζωής, την πολύ κοντά στον θάνατο, είναι ο μοναδικός «αληθινός» ήρωας στο μυθιστόρημα, ο μοναδικός που παρουσιάζει έλλειψη δέρματος κα ι που πονάει στο άγγιγμα. Η Έλεν, μέσα στην απόλυτη υγεία της, είναι μια μορφή, που, πολύ σοφά, ερμήνευσε η Τζέιν Γουάιμαν στον κινηματογράφο: η γυναίκα-Γη, η αιώνια νοσοκόμα, που αγόγγυστα κα ι διακριτικά, σαν μια Φλόρενς Ν άιτινγκέιλ, θυσιάζεται στο προσκέφαλο του Ντον. Κι ο Γουίκ είναι το καλό παιδί της οικογένειας, άρα, εξ ορι­ σμού άνευ ενδιαφέροντος. Το ενδιαφέρον το κρατάει για τον εαυτό του ο Ντον, που εξευτελίζεται στα μπαρ, τα ποτοπωλεία, τα ενεχυ­ ροδανειστήρια κα ι τα νοσοκομεία, όπου μεταφέρεται μοιραία, ό­ ταν εξαντλείται κάθε περιθώριο ορθής στάσης: κα ι το δικό του εν­ διαφέρον κατευθύνεται, μέσα στο σύννεφο της μέθης και του hangover, στον Σκοτ Φιτζέραλντ, σαν να τον παρηγορεί η μέθη των άλλων. Ό μως, ο Ντον δεν είναι Φιτζέραλντ: δεν καταφέρνει να συνδυάσει το ποτό με ένα ελάχιστο δημιουργίας, δεν καταφέρνει να δοξαστεί μέσα στην τρέλα της τοξίνωσης. Ο Τζάκσον τον πα­ ρακολουθεί στιγμή-στιγμή για ένα παρατεταμένο Σαββατοκύρια­ κο όπου τίποτα εξαιρετικό δεν συμβαίνει εκτός από τα γύρω και τα πάνω και τα μέσα στον αλκοολισμό: το μυθιστόρημα είναι συ­ χνά το παρανοειδές παραλήρημα του Ντον, που διακόπτεται από σύντομα διαλείμματα έκστασης κα ι που καταλήγει στην απόλυτη διάβρωσή του κα ι την επιστροφή σε μια ταραγμένη παιδική ηλικία. Το Σαββατοκύριακο τελειώνει με τον Ντον να περιμένει σαν άτα­ κτο παιδί την άφιξη του Γουίκ, κρύβοντας τα σημάδια της κραιπά­ λης και της καταβύθισης στην Κόλαση, στην Κόλαση που είναι ο εαυτός του. ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ

...έσμέν οΐόν εσμεν... γυναίκες Θ. ΚΑΡΖΗ: Η γυναίκα στους μακρινούς πολιτισμούς: Κίνα-ΙαπωνίαΙνδία-Μαύρη Αφρική-Προκολομβιανή Αμερική. Δοκίμιο-ισ τορία. Α ­ θήνα, Φ ιλ ιπ π ό τη , 1991. Σελ. 320.

« Τ Τ γυναίκα στους μακρινούς πολιτισμούς» είναι ο τέταρτος τόΧ Ί μος μιας ευρύτερης μελέτης του συγγραφέα Θ. Καρζή, που έχει ως αντικείμενο τη θέση της γυναίκας μέσα στις ανδροκρατούμενες, κατά κανόνα, κοινωνίες όλων των εποχών και σ’ όλους τους τόπους. Οι προηγούμενοι τρεις τόμοι είναι: «Η γυναίκα στην αρχαιότητα: Προϊστορία-πολιτισμοί της Μεσογείου-ΕλλάδαΡώμη». «Η γυναίκα στο Μεσαίωνα: Χριστιανισμός-Δυτική Ευρώπη-Βυζάντιο-Ισλαμισμός». «Η γυναίκα της νέας εποχής: Αναγέννηση-Τουρκοκρατία-Γαλλική Επονάσταση-Ελληνική Επα­ νάσταση». Σκοπός του συγγραφέα είναι να δώσει το θέμα σε όλες του τις διαστάσεις. Κατά κάποιο τρόπο να συνθέσει την Ιστορία της Γυ­ ναίκας, να φωτίσει τη ζωή κ α ι τη μοίρα της κα ι παράλληλα να δεί­ ξει και τη στάση του «ισχυρού φύλου» απέναντι της. Για το λόγο αυτό εξετάζει το θέμα από περιωπής. Αναζητεί και ανιχνεύει μέσα στα σκοτάδια της ιστορίας για να βρει τη γυναίκα στα υπόγεια, στους γυναικωνίτες κ ι όπου αλλού η δικαιοσύνη του ισχυρού την

επιλογη/63 έχει κ α τ α δ ικ ά σ ε ι να μένει. Η μέθοδός του ε ίνα ι επ ισ τη μ ο νικ ή : π α ­ ραγω γική . Ξ εκινά ει από το γενικό κ α ι α ν α λ ύ ο ν τα ς τ α γεγο νότα φ τά ν ε ι σ το μερικό. Δ ίνει το π λ α ίσ ιο κά θε φ ορά, κο ινω νικ ο π ο λιτ ισ τικ ό -θρ η σ κ ε υτικ ο η θικ ο ο ικ ο νο μ ικ ό κ α ι μ έσ α από τ α γεγο νότα κ α ι τ ις κ α τ α σ τ ά σ ε ις β γ α ίνει το ζητούμενο, που ε ίνα ι η θέση τ η ς γ υ­ ν α ίκ α ς σ τη ν κ ο ιν ω νία κ α ι στη ζωή. έβα ια, όπω ς επ ισ η μ α ίνει ο συγ γ ρ α φ έα ς, η ισ το ρ ία γ ρ ά φ τη κ ε κ α ι γ ρ ά φ ετα ι α κ ό μ α α πό τ ο υς άρρενες· κ α ι ε ίνα ι ε κ είνο ι που κα τέχ ουν τη μερίδα του λέο ντο ς. Ω στόσο, μ έσ ’ από τ α πεπραγμέ­ να τ ο υς π ρ ο β ά λλει κ α ι το θλιβερό μ ω σ α ϊκ ό του ά θλιου βίου του γ υ­ να ικ είο υ πλη θυσμ ού τ η ς γη ς α νά το υς α ιώ νες, με ε λ ά χ ισ τε ς εξα ιρ έ­ σ εις, κ ι α υτό σε περιορισμ ένα χρ ο νικά δ ια σ τ ή μ α τ α κ α ι σ π ο ρ α δ ι­ κ ά , όπω ς σ τη σ τρ α τ ο κ ρ α τ ικ ή Σ πάρτη, σ τη Ρώ μη, σ το Ισλά μ , σ τη ν Ια πω νία, σ τη ν Κ ίνα , σ τις Ινδίες, όπω ς κ α ι σ το υ ς πρω τόγονους λ α ­ ούς. Γ ενικά , όμω ς, η γ υ ν α ίκ α υπ ήρξε το α ιώ νιο θύμα , ο α ιώ ν ιο ς υ­ ποτελής, ο υπ ο τα χ τικ ό ς του ά νδ ρα , χω ρίς δ ικ α ιώ μ α τ α , με ο φ ειλές μόνο κ α ι υπ οχρεώ σεις, μ ια πα ρα γω γικ ή π α ιδ οπ οιη τική μηχανή που μ ετα φ ρ ά ζετα ι σ ε ά ρρενες σ υνε χ ισ τές τ ω ν μ εγ ά λ ω ν ο ίκ ω ν, πο­ λεμ ισ τές, α ξιω μ α το ύ χ ο υς, δ ούλους, εργά τες, υ π ο τα χ τ ικ ές σ υζύ­ γους, π α λλα κ ίδ ες-π ό ρ νες, γ ε νικ ά σε δ υν α μ ικ ό ικ α ν ό ν α υπ ηρετεί το ν α φ έντη κ α ι κύριο. Κ ι α υτό σ υμ β α ίνε ι α ν α λ ο γ ικ ά σ ε ό λε ς τ ις κ ο ιν ω νικ ές τά ξεις. Σ υχνά, όμ ω ς, οι ευπορότερες κ α ι ο ι ο ικ ο νο μ ικ ά ευρω σ τότερες τά ξ ε ις έχουν περισσότερο κ α τα π ιε σ μ έν η τη γ υ ν α ί­ κα , ενώ σ το υ ς α γρ ο τικ ο ύς π λη θυσμ ο ύς υπ ά ρχει περισσότερη ελευ­ θερία κ α ι η θέση τ η ς γ υ ν α ίκ α ς μ έσ α σ τη μιζέρια, τη δ ουλειά κ α ι τη φ τώ χεια ε ίνα ι κ α λύτερ η α πό κείνη τ η ς γ υ ν α ίκ α ς τ η ς κ α λ ή ς κ ο ιν ω ­ ν ία ς που τη θέλει π ερισσότερο δ έσμ ια τ ω ν κ ο ιν ω νικ ώ ν κ α ι τ ω ν εθι­ μ ικ ώ ν επ ιτα γ ώ ν. Σ την Κ ίνα λ.χ . οι γ υ να ίκ ες θεω ρ ο ύ ντα ν κ ο μ ψ έ ς α ν είχα ν μ ικ ρ ά π όδ ια -π έλμ α τα . Κ α ι σ τρ έ β λ ω να ν τα π έ λ μ α τ α τω ν θ η λυκ ώ ν ν η π ίω ν κ α ι βρεφ ώ ν χά ριν α υτή ς τ η ς α π ά νθ ρ ω π η ς κ ο μ ψ ό ­ τη τ α ς, με α π ο τέλ εσ μ α οι νέες να μη μπορούν να π ερπ α τή σουν, να προχωρούν με π η δ ή μ α τα κ α ι να μην μπορούν να σ τα θ ο ύν κ α ι να ισ ορροπ ήσ ουν... Κ α μ ιά φορά η μόδα αυτή π ερνούσε κ α ι σ τη ν α ­ γροτιά , με α π ο τέλ εσ μ α τα κ ο ρ ίτσ ια να μ αζεύουν το ρύζι γ ο να τ ισ τ ά μέσ α στη λά σ π η τω ν ο ρυζώ νω ν...

Β

ισ το ρ ία τ η ς γ υ ν α ίκ α ς ε ίνα ι θλιβερή. Κ α ι χ ρεια ζότα ν τόλμη να α ντιμ ε τω π ισ τε ί. Η θέση τ η ς ή τα ν μ α κ ρ ιά α πό τη ν κο ινω νικ ή ζωή, η επίσημη θέση τη ς. Δ εν είχε γ νώ μη . Ζούσε κ α ι μεγά λω νε κ α ι γερνούσε, μ α ζεύο ντα ς σ το κορμί τ η ς τη ν π ίκ ρ α τ η ς κ α τ α φ ρ ό νια ς, α λ λ ά κ α ι το μ ίσ ο ς κ α ι τη μ α νία για ε κ δ ίκ η σ η . ΓΓ α υτό ό τ α ν τη ς δόθηκε η ε υκ α ιρ ία - κ α ι κά π ο ιες φ ορές τ η ς δόθηκε - έδειξε όλο τ η ς το δ υναμ ισ μ ό , διοχ έτευσε τη συσ σω ρευμ ένη δ ρ α σ τη ρ ιό τη τά τ η ς ά λλο τε σ ε κ α λ ά κ α ι α γ α θά έργα, ά λ λ ο τε χρη σιμοποίησε όλα τ α μ έσ α που τη ς π α ρ είχ α ν ο ι π ε ρ ισ τά σ ε ις κ α ι ξό δ εψ ε το δ υναμ ισ μ ό κ α ι τη ν ευφ υΐα τ η ς γ ια να επιβλη θεί κ α ι να β γά λει τ ’ απω θημ ένα τ η ς, να εκ δ ικ η θεί τ ο υς κ α τ α π ιε σ τέ ς της. Στο δ ιά β α τ η ς ισ τ ο ρ ία ς τω ν α ιώ νω ν π ρ ο β ά λ λ ο υν γ υ να ίκ ες που λ ά μ π ρ υ να ν με τη ν π α ρου­ σ ία το υς το π ρ οσ κή νιο τ η ς κ ο ιν ω νικ ή ς ζω ής κ α ι γ υ να ίκ ες που ξεπ έρ α σ α ν τ ο υς άρρενες σε α υτα ρ χ ισ μ ό , σ κ λ η ρ ό τη τα κ α ι κ α τ α κ τ η ­ τικ ή μ α νία. Ό μ ω ς α υτέ ς οι π ερ ιπ τώ σεις ε ίνα ι εξα ιρ έ σ ε ις που επιβε­ β α ιώ νο υ ν το ν κ α νό ν α , όσο θ ε α μ α τικ έ ς κ ι α ν είνα ι, ό πω ς εκείνες τω ν γ υ να ικ ώ ν τ η ς ά ρ χ ο υσ α ς τ ά ξη ς , που δ ια κ ρ ίθ η κ α ν σ τα γ ρ ά μ μ α ­ τ α , τ ις τέχ νες, τη ν π ο λ ιτισ τικ ή περιοχή, τη ν κ ο ιν ω νικ ή ζωή, α λ λ ά κ α ι ό σ ω ν δ ια κ ρ ίθ η κ α ν ω ς αρχηγοί σε π ολέμους γ ια ε δ α φ ικ ές διεκ ­ δ ικ ή σ ε ις κ α ι κ α τ α κ τ ή σ ε ις, επ ώ νυ μ ες ή κ α ι α νώ νυμ ες γ υνα ίκ ες , που δ ια δ ρ α μ ά τ ισ α ν σ η μ α ν τικ ό ρόλο κ α ι υπ οχρέω σα ν τη ν ισ το ρ ία να π α ρ α κ ά μ ψ ε ι κ α ι ν α τ ις σ υμ π ερ ιλά β ει σ το υ ς κ ό λ π ο υς τη ς ...

Η

ΕΜΠΕΙΡΟΙ διορθωτές - επι­ μελητές ύλης αναλαμβάνουν υπεύθυνα τη διόρθωση και τη φιλολογική επιμέλεια δο­ κιμίων. Τηλ. 64.37.743 (6-9 μ.μ.) - 56.23.573 (3-6 μ.μ.) και 49.52..930.

64/επιλογη ε όλες σχεδόν τ ις κοινω νίες η γ υ να ίκ α υπήρξε υποχείριο του ά νδρα: πατέρα, αδερφού, σ υζύγου, κυρίου, εργοδότη, μαστρω πού, ε κμ ετα λλευτή . Π ουλήθηκε, α γορά σ τη κε σ τα σ κ λ α β ο π ά ­ ζαρα όλου του κόσ μου γ ια να περάσει τη ζωή τη ς σ τη σ κ λ α β ιά κ α ι τη ν α φ ά νεια , τη ν κ α τα φ ρ ό νια κ α ι την α τίμ ω σ η . Γ ια να γ ίνει εκτελε­ σ τικ ό όργανο τω ν επιθυμιώ ν κ α ι τ ω ν ορέξεων του ά νδρα. Χ ήρα τη ν έθα ψ ε ζω ντα νή ή τη ν οδήγησε σ τη ν πυρά η μ εγα λοψυχία του α ρσε­ νικ ο ύ, το ίδιο κ α ι μοιχαλίδα ε ξα ιτ ία ς του, πόρνη ή π α λ λ α κ ίδ α , τη ν εξά γνισ ε με τη ν πυρά ή τη ν κ α τα δ ίκ α σ ε σ το ν εξευτελισ μό κ α ι το διασυρμό, τη λιθοβόλησε, πά νω τη ς ξέσπ α σε τη ν α κ α τα λό γ ισ τη οργή το υ... Α κ ό μ α κ α ι το ιερατείο συμμάχη σε με το ισχυρό φ ύλο κ α ι τη ν κα θή λω σ ε σ τη ν υποταγή. Η ισ ό τη τα δεν εφα ρμ ό στη κε, α ­ κόμα κ α ι σ το υ ς χρ ισ τια νικ ο ύς α ιώ νες, που δ ια τή ρ ησ α ν κ α ι τους δούλους, που ή θελα ν τη γ υνα ίκ α «ίνα φοβήται τόν άνδρα κ α ί τοϊς ιδίως άνδράσιν ύποτάσσεσθαι»... δια σ τό μ α το ς του Α ποσ τόλου τω ν εθνών. Η πολύμοχθη κ α ι πολυβά σ α νη ισ το ρ ία τη ς γ υ ν α ίκ α ς προβ ά λλει μέσα από π λήθος ισ το ρ ικ ώ ν δεδομένων, που ο συγγραφέας-μ ελετη τή ς π αραθέτει, όπω ς τα α να ζή τη σ ε σ ε ισ το ρ ικ ές κ α ι κ οινω νιολο­ γ ικ έ ς πηγές κ α ι αποτελούν α δ ιά ψ ευ σ τα τεκ μ ήρια γ ια του λόγου το αληθές. Η βιβλιογραφ ία που χρησιμοποίησε ε ίνα ι ε ξα ντλ η τικ ή . Θα μπορούσε κ α νε ίς να πει πω ς το έργο του Θ. Καρζή είνα ι κ α ι μ ια σ υ­ νοπ τική π α γ κό σ μ ια, κοινω νικ ή ισ τορία , χω ρίς αυτό να σ ημ αίνει πω ς π ρόκ ειτα ι γ ια κ α μ ιά ειδική επισ τημο νική μελέτη, που χρειάζε­ τ α ι να έχει κ α νε ίς ειδ ικές γ νώ σ εις για να τη ν π α ρακολουθήσει.

Σ

σ τό σ ο ο συγγρα φ έα ς, κ ι εδώ φ α ίνε τα ι η ικ α ν ό τη τα κ α ι η δεξιοτεχνία του, συνθέτει τα ετερόκλη τα στοιχεία τ ης ισ το ρ ικ ή ς π ρ α γ μ α τικ ό τη τα ς σε σ υνδ υασ μ ό με τ ις προσ ω π ικές του εκ τιμ ή ­ σ εις, τ ις α ντικ ε ιμ ε νικ ές θεωρήσεις, τ ις π α ρεμβ ά σεις ή αξιολογή ­ σ εις, τ ις θέσεις κ α ι α ντιθέσ εις, τ ις γ ενικ ές ή ειδ ικές παρατη ρήσεις, τ ις εξα το μ ικεύσ εις ή τ ις γ ε νικεύσ εις κ α ι δίνει ένα κείμενο τερπνό, σοβαρό, τεκμηριω μένο, πολύτιμο κ α ι α νεκτίμ η το γ ια το λόγο πω ς μπορεί ν α ικα νο π ο ιή σ ει κ α ι τον απλό, α λ λ ά κ α ι τ ο ν α π α ιτη τικ ό α ­ να γ νώ σ τη . Κ αι κ υρ ίω ς για το ό τι κ α τά φερε να δώ σει το θέμα σ τις σ ω σ τέ ς του δ ια σ τά σ ε ις, με μια γ λ ώ σ σ α θα υ μ ά σια , κ ρ α τώ ντα ς τ ις ισορροπ ίες α νά μ εσ α σ τα π ο λυπ οίκ ιλα επίπεδα τω ν ισ το ρ ικ ώ ν δ ια ­ στρ ω μ α τώ σεω ν, ε π ιτυγ χ ά νο ντα ς ένα ενιαίο λογοτεχνικό ύφ ος, π α ­ ρά το γεγονός ότι η εργα σία του κ α λ ύπ τε ι το φ ά σ μ α όλω ν τ ω ν α ιώ ­ νω ν του βίου του ανθρώπου. Ε πιπλέον δεν π α ρα τη ρούντα ι χά σ μ α ­ τα ή α να χρονισ μ οί κ α ι η μετά β α ση από τη μια εποχή σ τη ν επόμε­ νη, όπω ς κ ι από τη μια ισ τορική π ρ α γ μ α τικό τη τα σ τη ν άλλη γίνε­ τ α ι φ υσ ιο λο γ ικά , σχεδόν α νεπ α ίσ θη τα . Π ράγμα που βοηθάει τον α ­ να γ νώ σ τη να παρα κολουθεί τη ν εξιστό ρηση με α μέριστο ενδιαφ έ­ ρον, να μα θα ίνει κ α ι να χαίρεται έ να κ α λ ό κείμενο, μια εργα σία πολύτιμη κ α ι α ξιοθ α ύμ α σ τη , α ν α να λ ο γ ισ τεί κ α νε ίς το μόχθο του Θ. Κ αρζή, να συγκεντρώ σ ει, να αφ ομοιώ σει κ α ι να σ υνθέσει τ α ι­ σ το ρ ικά δεδομένα σε ένα ενιαίο σύνολο. Μ ια εργα σία ο λοκλη ρω ­ μένη, που αποτελεί προσφορά σ τη ν ισ τορία , τον π ολιτισμό , την κο ινω νία , το φεμινισμό, τα γρά μμα τα .

Ω

Κ αι θα ή τα ν ευχής έργο κ α ι θα ω φ ελούσε ό λους α ν, ύσ τερ ’ από ό σ α α π ο κ α λ υ π τικ ά στοιχεία κομίζει ο Θ. Κ αρζής, ο α νδ ρικός π λη ­ θυσμ ός, α λ λ ά κ α ι ο γυνα ικείο ς, α να λογιζότα ν: πάντων δ ’ όσ’ έστ έμψυχα κ α ί γνώμων έχει γυναΐκές έσμεν άθλιώτατον φυτόν. ΕΛΕΝΗ ΧΩΡΕΑΝΘΗ

επιλογη/65

το

πεζογραφικό πανόραμα της Θεσσαλονίκης

r-TA ΤΟΑΗ ΚΑΖΑΝΤΖΗ: Η πεζογραφία της Θεσσαλονίκης 1912-1983.

'-^'Λ Μελετήματα 1966-1961. Θεσσαλονίκη, Β άν ια ς, 1991. Σελ. 290. Θ εσσα λονίκη , τυλιγμένη σ τη ν αχλύ του μύθου τη ς (αρχαίου, ρω μαϊκού, βυζαντινού) εκπέμπει μ ια ν ιδιότυπη γοη τεία που ε λκύει π ιστο ύς α π α ντα χ ο ύ του Π ανελληνίου. Π ολλή α τμ ο σ φ α ιρ ι­ κή, με ιδιάζο υσ α ψ υχοσύνθεση , πά ντοτε πόλη - ουδέποτε εξέπεσε σε α σ ήμ α ντη πολίχνη όπω ς λ.χ. η Α θή να - κ α ι με τη ν αίγλη της πιο μ α κρ α ίω νης σ υμ π ρ ω τεύουσα ς - αντιζή λου τ εσ σ ά ρ ω ν α υτο­ κρα τοριώ ν (Μ ακεδονικής-Ε λληνιστικής, Ρ ω μα ϊκή ς, Β υζαντινής κ α ι Ο θωμανικής) με την κομβική κ α ι α νέκα θεν εποφθαλμιούμενη σ τρα τη γική τη ς θέση (« σ κ ά λ α τη ς Α . Μ εσογείου» κ α τ ά τον Γ. Σβορώνο κ α ι «πύλη τω ν Β α λκα νίω ν») έχει α π ο κτή σ ει πα ρ ά λλη λα κ α ι το λογοτεχνικό τη ς μύθο κα θό τι τροφ ός π ολλώ ν συγγραφ έω ν που τη ν α γα πούν ω ς μητέρα (λέμε πια «Η Θ εσσα λονίκη του Πεντζίκη », «η Θεσ/νίκη του Ιω άννου» ή «η Θεσ/νίκη τω ν πρω τοπο­ ρια κώ ν π εριοδικώ ν» ή τη ς «Μ εγάλης Π λα τεία ς» κ.α .). Έ τ σ ι κάθε βιβλίο γ ι’ α υτή ν α να μ έ νε τα ι π ά ντα με εύλογο ενδιαφέρον, πόσο δε μ ά λλο ν ό τα ν είνα ι γραμμένο εκ τω ν ένδον (ο σ υγγρ α φ έα ς Τ.Κ. προέρχεται από τα σ π λ ά χ να της) κ α ι φ ιλοδ οξεί « να α ποτελέσ ει σημείο α να φ ο ρ ά ς κ α ι α ιτία δ ια τύπ ω ση ς κ α τ α φ ά σ ε ω ν ή δια ­ φ ω νιώ ν». Φ ιλόδοξο το εγχείρημα του συγγραφ έα ν α χ αρτογρα φή σει κ α ι να αξιολογή σ ει τ α πεζογραφ ικά πεπραγμένα κ α ι π επρω μένα τ η ς Θεσ­ σ α λο νίκ η ς. Π εζογράφος ο ίδ ιος από το υς πλέον δ όκιμους μ ά λι­ σ τα , γεγονός θετικό α λ λ ά κ ι α ρνη τικό εν τα υτώ . Θ ετικό γ ια τ ί έχει α πόλυτη γνώ σ η του α ντικειμ ένου του κ α ι μ ά λ ισ τα εκ τω ν ένδον κι ο λόγος του α π α λ λ α γ μ ένο ς από τη συνήθη α κα δ η μ α ϊκή ξη ρότητα κ α ι σ χ ο λα σ τικ ό τη τα , α ρνη τικό όμω ς γ ια τ ί ω ς γ νω σ τό ν σε παρό­ μοια εγχειρήματα εμφιλοχω ρούν ενίοτε πολύ προσ ω π ικές εκτιμ ή ­ σ εις οφ ειλόμενες σε αντιπ ά θ ειες ή α ντιζη λίες που δεν λείπουν από κα μ ιά σ υντεχ νία - θυμηθείτε ότι ο Τ ολστόι απέρριπτε εξολοκλή ρου τον Σαίξπηρ - ή σ τη ν ίδ ια τη ν ψ υχοσύνθεσή του κ α ι τ ις φ υσ ι­ κές του ε κ λ εκ τικ ές συγγένειες! Έ τσ ι μπορεί σ υχ νά οι προσεγγί­ σ εις από ομότεχνους ν α δ ιεισδύουν σ ε μεγαλύτερο βάθος α λ λ ά δεν έχουν π ά ντα τη νη φ α λιό τη τα τη ς ψυχρα ιμότερη ς κ α τ ά κ α νό να α ­ κα δ η μ α ϊκή ς κριτικ ή ς. Ο Τ. Κ α ζα ντζής περιορίζει ευτυχώ ς σ το ελά ­ χιστο α υτά τα σ υμ π τώ μ α τα . 'Α λ λ ω στε από τη φ ύση τ ο υς τέτοιες κα τα γ ρ α φ ές κ ι α ποτιμή σ εις ε ίνα ι δ ύσ κο λ ες, α νοιχ τές, α ναθεω ρή­ σιμ ες κ α ι π ά ντα από κά π οια πλευρά αμφ ισ βη τήσ ιμ ες.

Η

Τ.Κ. σ υγκέντρω σ ε σ ’ ένα τόμο τ α κ α τ ά κα ιρ ο ύ ς δημοσιεύματ ά του (1966-91) σε δ ιάφορα έντυπ α (Διαβάζω, Αντί, η Αυγή, η Καθημερινή, Διαγώνιος, κ.α .), υπ άρχουν ε π ίσ η ς 3 α νέκδο­ τα μελετή μα τα που δη μοσιεύονται για πρώτη φορά σε μια νέα α να ­ θεωρημένη μορφή έ τσ ι ώ σ τε να εμ π λουτίσ ει τα κ είμενα , όπω ς σ η ­ μειώνει σ το ν πρόλογό του, με νέα στοιχεία που π ρ ο έκ υ ψ α ν σ το με­ τ α ξύ κ α ι «δεύτερον για ν ’ απ ο κτή σ ο υν μια ν εσω τερική ενότητα που θα τα έκα νε να προσομοιάζουν σ α ν τα επιμέρους κ ε φ ά λα ια ε­ νό ς ενιαίου θέμα τος». Α κρ ιβώ ς σ ’ αυτό το σημείο τ η ς ενοποίησης βρίσ κετα ι, κ α τ ά τη γνώμη μα ς, η α χ ίλλειο ς π τέρνα του βιβλίου, κα θό τι οι αρμοί της έ νω σ ης σε 2-3 περιπ τώ σεις είνα ι ευκρ ινείς κα ι δεν επ ικ α λ ύ π το ντα ι επ α ρκώ ς. Ε ξηγούμαι. Το ένα κ εφ ά λα ιο ενίοτε

Ο

66/επιλογη φ α ίνετα ι ν ’ αγνοεί το άλλο ή μ ά λλον το ξα να β ρίσ κουμ ε ω ς π α ρα λ­ λαγή πάνω στο ίδιο θέμα σε 2-3 επόμενα κεφ άλα ια . Α ποτέλεσμα να επα να λα μ β ά νο ντα ι αυτούσιες παράγραφοι ή κ α ι ολόκληρες σε­ λίδες, γεγονός που υπονομεύει την α ρχιτεκτονική οικονομία του βιβλίου α λ λ ά κ α ι το ενδιαφέρον του α να γνώ σ τη. Φρονούμε ότι αυ­ τά τα 2-3 κεφ άλα ια , από τα 12 εν συνόλω του τόμου, θα έπρεπε να είνα ι περισσότερο επεξεργασμένα κ α ι να αναδιαρθρω θούν σ υνα ι­ ρούμενα σε ένα ενιαίο κ α ι ν ’ αποκαθαρθούν, τα υτόχρονα, από τ ις επ α να λή ψ εις που βρίθουν. το εισαγω γικό κεφ άλα ιο ο συγγραφ έας διερευνά μεθοδικά κ ι εμβριθώς τα ισ το ρ ικά κ οινω νικ ά δεδομένα που επηρέασαν το πνευματικό κλ ίμ α της Θεσ/νίκης, για να κα τα δ είξει ότι το πα­ ρελθόν είνα ι η κυριότερη α ιτία δημιουργίας ενός ιδιαίτερου κ λίμ α ­ τος που σ υνέβ α λε «α π ο φ α σ ισ τικ ά στη διαμόρφωση ενός ανθρώπι­ νου χα ρακτήρα, κ α ι που με τη σειρά του διαπερνά κ α ι τα έργα τω ν συγγραφέω ν σ α στοιχείο ύφ ους». Εντοπίζει τ ις α ιτίες που οδήγη­ σ α ν σε μια πεζογραφία διαφορετική από εκείνη τη ς υπόλοιπης Ελ­ λά δα ς, εξαιρεί το πνεύμα ανοχής που α να π τύσ σ ε τα ι μέσα στους κόλπ ους τη ς μεγαλούπολης με την π ληθυσμ ιακή πολυχρωμία, τον κοσμοπο λίτικο α λ λ ά κ α ι ενδοστρεφή κ ι εγω κεντρικό της χαρα­ κτήρα, το διφυές κ α ι ω ς ένα σημείο α ντιφ α τικ ό πνευμα τικό κ λίμ α όπου δ ια σ τα υρ ώ νο ντα ι τα πιο σύγχρονα ευρω π αϊκά ρεύματα, α λ ­ λά κ α ι κ ά τω από τη σ κ ιά του Ά θ ω , το ρόλο τ η ς εβραϊκής κοινότητος, την ανά πτυξη τ η : «Φ εντερασιόν» (Μπεναρόγια), εκτενή α να ­ φορά στη βυζαντινή Θ εσσαλονίκη προπύργιο ε π α να σ τά σ εω ν κ α ι ε­ κτροφείο κο ινω νικ ώ ν κινημ ά τω ν (Ε πανάσταση τω ν Ζ ηλωτών). Έ ­ να ιστορικό πανόραμ α, μια σύντομη α λ λ ά πυκνή διαχρονική τοι­ χογραφία τη ς β α σιλεύουσ α ς του Θ ερμαϊκού, για να φ ανεί η α λλη ­ λεξάρτηση παραγόντω ν που οδηγούν σ ’ ένα ιδιότυπο πνευματικό κλίμ α κ α ι να καταδειχθεί ότι η κυριότερη α ιτία δημιουργίας μιας διαφ ορετικής λογοτεχνικής παραγω γής ή τα ν ακριβ ώ ς αυτή η ιδιάζουσα ανθρωπογεωγραφία της Θεσ/νίκης, όπου «σ υνυπάρχουν, ό­ χι πια, κ α ι τόσο αρμονικά, ο ευρω π αϊκός κοσ μοπο λιτισμ ός, η καπα τσοσύνη , ο μ υσ τικισμ ό ς κι ο ερμητισμός τω ν Εβραίων, η αγριό­ τητα κ α ι ο επαρχιω τισμός τω ν Β α λκα νίω ν γειτόνω ν κ α ι η α να το λί­ τικη ραθυμία κ α ι μοιρολατρεία τω ν Τ ούρκω ν», κ ι αφού κ α τά τον Μ πυφφόν «το ύφ ος ε ίνα ι ο άνθρωπος».

Σ

το β' κεφ άλα ιο «Η πεζογραφία της Θ εσ/νίκης ώ ς το 1930» ι­ χνη λα τεί τ ις απαρχές της πεζογραφίας (χρονογράφημα κ υ­ ρίως) με προεξάρχουσα μορφή τον Γ. Μόδη, «Μ ακεδ ονικές ισ το ­ ρίες» α λλά κ α ι τον Γ. Ιορδάνου «Α πό τον τάφο τω ν ζω ντα νώ ν» κα ι Μ. Λ αγουδάκη, Κ. Κ όκκινο, πρώιμη μορφή πεζογράφου του εσω ­ τερικού χώρου, κ .α . Έ τσ ι ο Τ.Κ. σ υμ β ά λλει στο να διαλυθεί ο μύ­ θος που ήθελε τη Θ εσ/νΐκη «έρημη χώρα» λ ογοτεχνικά πριν το ’30. Ά κ ρ ω ς ενδιαφέρον το επόμενο κεφ άλα ιο «Σχολή Θ εσσαλονίκης, Έ να διαιω νιζόμενο θέμα», όπου ο Τ.Κ. επιχειρεί να α να σ κ ευά σ ει τα περί Σχολής Θ εσ/νίκης - σ τον Τ. Ά γ ρ α ανή κει ο σχετικός ό­ ρος - διατεινόμει ος ότι πρόκειται «για μια α π λούστευση, μια βο­ λική κ α ι σκόπιμη μονοκονδυλιά», για μια ελαχιστοπ οίηση του θέ­ μ ατος πεζογραφία της Θεσ/νίκης, κ α ι τεκ μηριώ νοντα ς επαρκώ ς τον ισχυρισμ ό του. Δ έχεται ότι υπήρξε όχι «λογοτεχνική σχολή» α λλά «σχολή λογοτεχνικού ήθους» που σημαίνει: «πολύπλευρη κ α ι σ υσ τη μ α τική μόρφωση, σοβαρή - σχεδόν επαγγελμ ατική αντιμετώ πιση της λογοτεχ νικής ενα σ χόλησ η ς... τήρηση κάποιω ν κ α νόνω ν α ξιο κ ρ α τία ς, ιεραρχίας κα ι δεοντολογίας» κ ι επιση μα ί­ νει τον κίνδ υνο ότι τείνει να εκλ είψ ει σήμερα αυτό το ήθος με την

Σ

επιλογη/67 εισβολή σ το χώρο «απ ό π νευμ α τικο ύς τρομοκρά τες, από π λα σ τογρά φ ους κ α ι α γρά μ μ α τους σ π ουδ α ιοφα νείς». Α ρ κετές σ ελίδες ανα φ έρ ο νται σ τη ν ουσ ία του εσω τερικού μονολόγου, σ τη ν υπ α ρ ξια ­ κή α λ λ ά κ α ι κ οινω νικ ή του δ ιά σ τα σ η , σ το υ ς λόγους που δια σ τέλλουν το υς πεζογράφους τω ν «Μ α κεδ ονικώ ν η μερώ ν» (Δ έλιος, Ξεφ λούδα ς, Σ πανδ ω νίδης, Π εντζίκης) από τους α ντίσ το ιχ ο υς Ευρω­ πα ίους (Γουλφ, Π ρουστ, Τζόυς, Ζιντ), κ α ι φ υ σ ικ ά α π οτιμ ά την προσφορά κ α ι το ν πρω τοπ οριακό τους ρόλο. το δ' κεφ άλ α ιο ο συγγρα φ έα ς πα ρουσιά ζει πολύ σ υνο π τικ ά τη μ εταπ ολεμ ική πεζογραφική παραγωγή κ α τ ά γενιές [’45-’60: Α λα β έρ α ς, Κ ιτσόπουλος, Β α σ ιλικό ς, β' μετ. γενιά του ’60: Μπακ ό λα ς, Χ ειμω νά ς, Π απαδημητρίου, Ιωάννου, α λ λ ά κ α ι οι κυρ ίω ς ποιητές κ α ι πεζογράφοι Χ ρ ισ τια νόπ ουλος, Ευαγγέλου, Ν ικηφό­ ρου, Λ α χ ά ς, Μ άρκογλου κ .α . (γιατί όχι ο Μ έσκος;), γ' γενιά του ’70: Δ εληγιώ ργη, Π άνου, Δ ημητριάδης, Ξ εξάκη ς, Σ ουρούνης κα ι τέλο ς τους νεότερους Κ α λ ο ύτσ α , Σ καμπ αρδώ νη, Κ ουτσούκο, Κοσμα τό πουλο, Δ α μιανίδη, Π απασπύρου]. Π ροβαίνοντας σε α ξιολο­ γή σεις δεν φ είδ ετα ι επ α ίνω ν για τους πεζογράφους τω ν τριώ ν νεό­ τ ερω ν γενεώ ν θεω ρώ ντα ς το υς σ υλλή βδ η ν «α ξιο λ ο γ ό τα το υς» ή «π ολύ αξιόλογους» ακόμη κ α ι τους έχοντες σύντομο έργο (Μπαμπατζάνη , Π απασιώπη, Κ οκάντζη, Β αλιούλη, Κ αλογερόπουλο, Ναχμία), ε νώ .ε π ιφ υ λ α κ τικ ό ς ε ίνα ι γ ια τον πρώ ιμο Χ ειμω νά κ α ι ε­ κείνους τη ς α' μετα π ολεμ ική ς γενιά ς (Α λα β έρα ς, Κ ιτσόπουλος, Β ασιλικός) για το υς οποίους ά λ λ ω σ τε διαθέτει τ ις λιγότερες σ ελί­ δες, ό τα ν μ ά λ ισ τα σε ά λ λ ο υς έρχεται κ ι επανέρχεται (Μ πακόλα, Ιωάννου).

Σ

λούσιο κ ι ενημερω τικό το επόμενο κεφ άλ α ιο «Ο τ ύπ ο ς κ α ι τα λογοτεχ νικά π εριοδικά τ η ς Θ εσ/νίκης». Ως γ νω σ τό ν η πα νε­ πιστη μ ια κή έρευνα τελ ε υτα ία έχει σ τρ α φ εί έντο να σ τα π α λιά πε­ ριοδικά - δια τριβ ές ε κπ ο νο ύ ντα ι σ υνεχώ ς — κ α ι σ ’ αυτή τη σ τρο­ φή πρω τοπόροι σ κ α π α νε ίς έχουν σ τα θ εί ποιητές (Χ ριστιανόπουλος, Α να γ νω στά κ η ς). Το κεφ άλα ιο έχει χα ρα κτή ρα ενημερω τικό κ ι ελά χ ισ τα ε ρευνητικό αφού ω ς γνω σ τό ν το θέμα έχει επ ικα λυφθ εί από επιμέρους μονογραφίες ε ιδ ικώ ν επ ισ τημό νω ν (βλ. λ.χ. Β. Καλαντζοπούλου, Συμβολή στη μελέτη τω ν λ ο γοτεχ νικώ ν κ α ι ημιλογ οτεχνικώ ν περιοδικώ ν τη ς Θ εσ/νίκης, 1889-1932, Θ εσ/νίκη, 1989 κ.α .). Α ξίζει να σημ ειώ σουμε την πληροφορία ότι σ τη Θεσ/νίκη ι­ δρύεται σ τα 1506 το πρώ το τυπογραφείο σ ’ ολόκληρη τη ν Α να το ­ λή, για δε τη σ η μ α σ ία του Μ ακεδονικού π ρω τοπ οριακού τύπου γρά φ ει σ τα 1925 ο Α . Χ ασηρτζόγλου, έ να ς από τους κορυφα ίο υς δημοσιογράφους κ α ι χρονογράφους τη ς εποχής του: « Ό ,τ ι δεν ετολμ ά το να διατυπ ω θεί κ α ι ω ς δ ειλός υπ α ινιγ μ ό ς εις τ ο ν ελλη νικ ό ν τύπον της Σ μύρνης κ α ι τη ς Κ ων/πόλεως, εβροντοφω νείτο απρο­ κ ά λυπ τα από τω ν σ τη λ ώ ν τω ν εφημερίδων τη ς Θ εσ σα λο νίκη ς». Κι α υτά σ το τέλ ο ς του 19ου αιώ να. Κ ρίνο ντα ς τ α σ ύγχρονα περιοδικά παρατηρεί ότι υπερέχει το ΕΝΤΕΥΚΤΗΡΙΟ - κ α τ ά τη γνώμη μ α ς όχι μόνο στη Θεσ/νίκη α λ λ ά κ α θ ’ ά π α ν το Π ανελλήνιο, με ένα-δύο ακόμη χάρη, σ τη ν ε ντιμ ότητα κ ι όχι μόνο του εκδότη του Γιώργου Κορδομενίδη (θα προσθέταμε κ α ι τη μέχρι Κ α χτιτσισμ ού τελειομα ­ νία κ ι ευσ υνειδ η σ ία του), που το φέρνει πολύ κ ο ντά σ τα λα μπρά περιοδικά του παρελθόντος («Μ ακεδονικές Η μέρες», «Η Κ ριτι­ κή»). Α κολουθεί Ο ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ με τ α «σ οβ α ρά κ α ι πολύτιμα α φ ιερώ μα τα». Σ υζητήσιμη θεωρούμε την ά ποψ η του Τ.Κ. για το εν λόγω περιοδικό: «σε προκ α λεί ευθέως να το αποδεχθείς ή να το α ­ πορρ ίψεις», κ α θό τι π ρόκ ειτα ι για ένα μετριοπαθές έντυπο κ ι όχι για ένα α κρα ίο, πρω τοπ οριακό, αιρετικό, ιδιότυπο ή προκ λητικό,

Π

68/επιλογη πολλώ δε μ ά λλο ν «επα ρχια κό» ώ σ τε να ισχύει η ω ς ά νω ά ποψ η. Τ ελευταίο κ α τ α τά σ σ ε ι ΤΟ ΤΡΑΜ, το οποίο όντω ς δεν έχει τον π λούτο κ α ι τη ν ποσ ότη τα τη ς ποιότη τα ς τ ω ν δύο ά λ λ ω ν, α λ λ ά δεν θα υπ ογράφαμε, δ ίκη ν η θικώ ν εισαγγελέω ν, με τον Τ .Κ., το λη ­ ξια ρχικό θ ά νατό του « το π εριοδικό αυτό δε β ρίσκουμε να έχει λόγο σ υνέχ ισ η ς τη ς έ κδ οσ ής του, αφού αυτή η συνέχιση σ υνοδεύετα ι α ­ πό μια ραγδαία κ α ι β α θμ ια ία π αρακμ ή του, έ τσ ι που να αμαυρώ νει το κ α λό παρελθόν του» δεδομένου ό τι η λογοτεχνική π υραμίδα κ α ι Π αρνασσός δεν έχουν μόνο κορυφές· ψ ή γ μ α τα β ρίσ κει κ α νε ίς α ­ κόμη κ α ι σε σ κουπ ίδ ια , α λ λ ά κ α ι δ ιότι το περιοδικό αυτό ε ξα κ ο ­ λουθούν να το τιμ ούν με κείμενά τους οι Κ ά σ δ α γλη ς, Χ ριστιανόπουλος, Α ράγη ς, Σ τογιαννίδης, Τ ρια ντα φ υλλόπ ουλος, Κ αλούτ σ α ς , κ .ά ., α λ λ ά κ α ι ο ίδ ιος ο Τ.Κ. Α κολουθούν ειδ ικά κ ε φ ά λ α ια αφιερω μένα σ τη ν πεζογραφία «τη ς α ένα ης ροής» του Ξ εφλούδα, του Α λ κ . Γ ιανόπουλου, Ν. Μ π ακόλα, Γ. Ιωάννου, Σ. Π απαδημητρίου, κα θώ ς κ ι ένα σενάριο τηλεοπτικού ντο κ υμ α ντα ίρ που γυρίστη κε για τα 2.300 χρόνια της Θ εσ/νίκης δ ιανθισμένο π λούσια με κείμενα α π ’ όλο το φ ά σ μ α της λογοτεχ νική ς παραγω γή ς τη ς Θ εσ/νίκης κ α ι κλείνει με πλούσια Β ιβλιογραφία. Τ.Κ. ε ν ίσ τ α τα ι δ ις γ ια τον όρο «φ ιλολογική συντρ ο φ ιά » που χρησιμοποίησε ο Γ. Β αφόπουλος γ ια τον κ ύκ λ ο τω ν «Μ ακε­ δονικώ ν ημερώ ν» χω ρίς ω σ τό σο να αιτιολογεί την ά ποψ ή του ή να αντιπρ οτείνει ά λλον. Δ εν νομίζουμε ότι είνα ι τόσο ά σ το χ ο ς ο όρος δεδομένου ότι οι περισσότεροι ή σχεδόν όλοι της σ υντρ ο φ ιά ς ή σ α ν κ α ι φιλόλογοι (Σ πανδω νίδης, Ξ εφλούδας, Δ έλιος, Θ έμελης, Τ ατάκη ς, Γεωργούλης). Λ ιγότερο δ όκιμα υφ ολογικώ ς μ α ς φ α ίνο ντα ι τα «νέω ν α γ νώ σ τω ν ή κ α ι π ρ ω το είσ α κτω ν στη λογοτεχ νία», «δύσπ ε­ πτη γοητεία», «τω ν τόσο α μ φ ισ τα μ ένω ν εποχών τη ς», «α φ ισ τα μ ένω ν δρόμων», « σ υμ φ ύρ ο ντα ι α ξε κ α θά ρ ισ τα », « τα λ έ ντα ε κ φ ύο ντα ι μέσα στο χώρο τη ς λογοτεχ νία ς» (προτιμούμε τα : " πρω τοεμφανιζομένων, δ ιιστα μ ένω ν, σ υμ φ ύρ ο ντα ι α ξεδ ιά λ υτα , α να φ ύο ντα ι” κ.ά .), «Κ ι όλα μεταφερμένα με αξεπέραστη τέχνη σ ’ ένα α π όλυτα σύγχρονο ενδιαφέρον, ε ξα ιτία ς, βέβαια, τη ς προσ ω π ική ς μέθεξης του σ υγγραφ έα, α όρατης, μα τόσο κα θο ρ ισ τική ς». Δ ιορθωτέα επί­ σ η ς (σ. 106) η χρονολογία της πρώ της εμ φ ά νισ η ς του Μ π α κόλα στη λογοτεχνία κ α ι το «μη ανεπιθύμητοι» (σ. 178) σε «α νεπιθύμη ­ τοι», κα θώ ς κ α ι κά π ο ια ορθογραφικά («ερίσ μα τα», « σ κ ο π τικ ό ς» κ.ά .). Εν κ α τ α κ λ ε ίδ ι υποστηρίζουμε ό τι πρόκ ειτα ι γ ια ένα α ρ κετά σ η ­ μ α ντικό βιβλίο κ α ι θα μπορούσε να ε ίνα ι μια πιο ο ρισ τική μονο­ γ ρα φ ία γ ια τη ν πεζογραφία τη ς Θ εσ/νίκης - ε ίνα ι ά κ ρ ω ς α π α ρ α ί­ τητη στη σύγχρονη Β ιβλιογραφία - α ν ο σ υγγρα φ έα ς του το είχε φ ιλοδοξήσει, κ α θ ’ ην στιγμή μ ά λ ισ τα έχει όλ α τα π ροσ όντα κ α ι ε­ χέγγυο να το πραγματοποιήσει.

Ο

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΥΒΑΡΑΣ

ο ευαίσθητος χάρτης των Βαλκανίων γ ~γ-\

Βαλκανικά Σύμμεικτα. Περιοδική έκδοση του Ιδρύματος Μελετών Χερσονήσου του Αίμου, τεύχος 3, Θεσσαλονίκη 1989. Σελ. 292.

ε την επιμέλεια Κ ω νσ τα ντίνου Κ. Π απουλίδη βλέπει το φ ω ς της δη μοσιότητας το τρίτο κ α τά σειρά τεύχος τω ν « Β α λκα ­ νικ ώ ν Σύμμεικτω ν» (το Ιο 1981, κ α ι το 2ο 1983,), αξιόλογο περιο­ δικό του Ιδρύματος Μ ελετών Χ ερσονήσου του Α ίμου, μετά τα ά λ­ λ α δύο γ νω σ τά «Balkan Studies» κ α ι «Β α λκα νική Β ιβλιογραφία». Ό π ω ς είχε τονίσ ει κ α ι ο καθηγητής Κ ω νσ τα ντίνο ς Κ. Βαβούσ κ ο ς σ τον πρόλογο του πρώ του τεύχους, το περιοδικό θα σταθεί «το βήμα τω ν επ ισ τημ ο νικώ ν συνεργατώ ν του Ιδρύματος», γεγο­ νός που συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Οι περισπούδαστες μελέτες του προωθούν α π ο τελεσ μ α τικά την επιστημονική γνώ ση κ α ι δ ια φ ω τί­ ζουν πολλές πτυχές του ιστορικού π α ρελθόντος κ α ι του σημερινού γίγνεσθαι σ το ν ευαίσθητο χώρο τω ν Β αλκανίω ν. Α ποτελεί πράγματι πρόβλημα γ ια κείνον που θα θελήσει να πλη ­ σ ιά σ ει με πνεύμα β ιβ λιοκριτικ ής οποιοδήποτε επιστημο νικό περιο­ δικό. Το πλήθος τω ν θεμάτω ν δημιουργεί πολλές φορές αμηχανία, αφού τα περισσότερα από α υτά δεν είνα ι οικεία σ το ν γράφ οντα. Πέραν τούτου όμω ς, νομίζω ό τι κ α ι η απλή π αρουσίασή τους βοη­ θά α π ο τελεσ μ α τικά σ το π λη σ ία σ μ α τη ς γνώ σ η ς κ α ι προάγει τη ν ε­ πιστημονική έρευνα, μετα λα μπ α δ εύοντα ς ευρύτερα το μόχθο κ α ι τα πορίσμ ατα τω ν συγγραφέων. Ιδιαίτερα η ανά γκη αυτή επιβ ά λ­ λετα ι για τα «Β α λ κ α νικ ά Σ ύμμεικτα», που τα θέματά το υς αγγί­ ζουν την εθνική συνείδηση κ α ι προβάλλουν ω ς κυμ ατοθρα ύσ τη ς σ τις αυθαίρετες κ α ι προπ α γα νδ ισ τικές επισ τημο νικές έρευνες τω ν γειτόνω ν μας.

Μ

ια να αντιλη φθεί ο α να γ νώ σ τη ς το εύρος τω ν θεμά τω ν που α ­ να π τύσ σ ο ντα ι μεταφέρουμε τον π ίνα κα περιεχομένων: Ευ­ στράτιος Ζεγκίνης, οι «Ε τερόδοξοι» Τ ουρκομάνοι τη ς Μ ικράς Α ­ σ ία ς (σ.σ. 7-22), Αναστάσιος Ιορδάνογλου, Μ ιχα λίτσ ι κ α ι Λ οπάδι, δύο ο ικισμ οί τη ς Επαρχίας Ν ίκαιας Μ ικράς Α σ ία ς (σ.σ. 23-57), Γε­ ωργία Ιωαννίδου-Μπιτσιάδου, Η ρω σική δ ιπ λω μ α τία στη δεύτερη φ ά ση τη ς Ε λληνική ς Ε πα να σ τά σεω ς (από τα τέλη του 1825 μέχρι το 1830) (σ.σ. 59-69), Στέφανος I. Παπαδόπουλος, Ο π ροσ α να τολι­ σμός τω ν Ε λλήνω ν προς τη Ρ ω σία κ α τά το ν Κ ριμαϊκό Πόλεμο (1853-1856) (σ.σ. 71-82), Κωνσταντίνος Κ. Χαντζόπουλος, Ό ψ ε ις του α ντίκτυπ ο υ της έξω σ ης του Ό θω να σ τη ν κοινή γνώμη της Β λαχίας. Μια «Ωδή σ τη ν Ε λλάδα» του C .A . Aricescu (σ.σ. 83-98), Ευάγγελος Κωφός, Π ολιτικές κα ι σ τρ α τιω τικ ές π ροετοιμασίες στη διετία 1876-1878 (σ.σ. 99-127), Κωνσταντίνος Κ. Παπουλίδης, Ο Ελ; Β ενιζέλος κ α ι ο Ε λληνισμός του Κ αυκά σ ου το 1914 (σ.σ.

129-171), Κωνσταντίνος Σβολόπουλος, Η προοπτική τω ν ελληνο­ τουρκικώ ν σχέσεω ν σ τα πλ α ίσια του κ α θεσ τώ το ς τη ς Λ ω ζάνης (σ.σ. 173-181), Στέφανος I. Παπαδόπουλος, Οι Έ λλη νες λογοτέ­ χνες κ α ι η α ντίσ τα σ ή τους στο φ α σισμ ό κ α τά τον Β' παγκόσμιο πόλεμο (σ.σ. 183-192), Ευανθία Αουγά-Παπαδοπούλου, Ε λληνικές μ εταφ ράσεις του ποιητικού έργου του Χ ρίστο Μ πότεφ (σ.σ.

193-216), Αναστάσιος Ιορδάνογλου, Ο τύπ ο ς τη ς μουσ ουλμ α νική ς μειονότητας της Δ υτική ς Θ ράκης από τη συνθήκη της Λ ω ζάνη ς ω ς σήμερα (σ.σ. 217-238), Κωνσταντίνος Κ. Παπουλίδης, Θ έματα Νεότερης Ε λληνική ς Ιστορίας σε πρόσφατη σοβιετική έκδοση

Γ

70/επιλογη β α λ κ α νικ ώ ν μελετώ ν (σ .σ . 239-256), Λάμπρος Η. Μυγδάλης, Germanograecia. Deutsche einflusse auf die Neugriechische Literatur (1750-1944). Von Georg Veloudis. Amsterdam: Hakkert 1983. BDE 2 (σ .σ . 257-283), Οι σ ελ ίδ ες 285-292 π εριλα μ β ά νουν π εριλη π τικά σ τη ν Α γ γ λική γ λ ώ σ σ α τα θέμ α τα που α να π τύχ θη κα ν. ύρια χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ά τ η ς α να π τύξε ω ς τω ν επιμέρους θεμά­ τω ν από τους σ υγγρ α φ είς ε ίνα ι η πλή ρη ς τεκ μηρίω ση κ α ι ο π λο ύτο ς τη ς ε λ λ η ν ικ ή ς κ α ι ξένη ς β ιβ λιο γ ρ α φ ία ς που δ ια νο ίγει νέ­ ους ορίζοντες γ ια περαιτέρω έρευνα. Ιδιαίτερη π ροσπ άθεια κ α τέ ­ β α λα ν ορισμένοι ερευνη τές να πα ρ ο υσιά σο υν γρ α π τά ντο κο υ μ έν­ τ α , επ ισ το λ ές ή ά λ λ α , προκειμένου να τεκ μ η ρ ιώ σ ο υν α κ ό μ α πε­ ρισσότερο τ ις μελέτες τ ο υς κ α ι να φέρουν σε φ ω ς ό ,τι μέχρι σήμε­ ρα ελά νθα νε, δ ια φ ω τίζο ντα ς ακόμη κ α λ ύτε ρ α ορισ μ ένες πτυχές τη ς νεότερης Ιστορία ς μ α ς. Χ α ρ α κ τη ρ ισ τικ ά ε π ισ η μ α ίνω τη μελέ­ τη του κ. Κωνσταντίνου Κ. Παπουλίδη γ ια το ν Β ενιζέλο κ α ι τον Ε λληνισμό του Κ α υκά σ ο υ, ο οποίος με την π α ρουσία ση τη ς α νέ κ ­ δοτης εκθέσ εω ς του ια τρού Ι.Ε. Κ ουτσοδημήτρη προς τον Ελ. Βε­ νιζέλο, μ α ς πληροφορεί τη ν α πόφ α σ η τω ν Ε λλήνω ν του Κ α υκά σ ο υ να μ ετα να σ τεύσ ο υν στη Μ α κεδονία «μ ετά τη ν μ ε γ ά λ υνσ ιν τη ς Ε λ­ λά δ ο ς» , τη ν οποία όμω ς δ ιέκο ψ ε ο Α' π α γ κό σ μ ιο ς πόλεμος. Χ ω ρίς να παρα β λέπω τη ν α ξία κ α ι τω ν ά λ λ ω ν μελετώ ν σ τα μ α τώ κ α ι π ά λι σ τα θέμ α τα Ν εότερης Ε λληνική ς Ιστορία ς του ιδίου συγγρα φ έω ς, ο οποίος μ α ς κα τα το π ίζε ι γ ια τα β α λ κ α νιο λο γ ικ ά θέμα­ τα κ α ι τη Β α λ κα νικ ή θεμα τογρα φία σε εκδ ό σ εις τη ς π ά λ α ι ποτέ «Σ οβιετική ς Έ νω σ η ς» που ενδιαφ έρ ουν τη ν Ε λλάδα κ α ι τη νεοελ­ λη νική ισ το ρ ία κ α ι που ίσ ω ς δεν θα γνω ρίζαμε, α φού ε ίνα ι γρα μμέ­ νες στη ρω σική γ λ ώ σ σ α .

Κ

λλη ενδ ια φ έρ ουσ α μελέτη ε ίνα ι του κ. Αναστασίου ΙορδάνοΑ γλου για το ν ημερήσιο κ α ι περιοδικό τύπο τη ς μ ο υσ ο υ λμ α νι­ κ ή ς μ ειονότη τα ς τη ς Δ υτικ ή ς Θ ράκης από τη συνθήκη της Λ ω ζάνη ς ω ς σήμερα, όπου όπω ς είνα ι φ υσ ικ ό β ρ ίσ κ ε τα ι σε πλήρη δ ιά ­ σ τα σ η προς τον ελληνόφω νο τύπο τη ς Κ ομοτηνής κ α ι τ η ς Ξάνθης, α λ λ ά κ α ι τ η ς Α θή να ς κ α ι Θ εσ σα λονίκη ς. Π αρ’ όλο που οι δ υνατότη τέ ς του είνα ι περιορισμ ένες χρησιμοποιεί «πύρινη γ λ ώ σ σ α » για τα προβ λή μα τα που α ντιμ ετω π ίζει η μ ειονότητα σ τα εκ π α ιδ ευτικ ά κ α ι κο ιν ω νικ ά ζη τή μ α τα , με σ κοπ ό π ά ντοτε να π α ρουσιά ζει ότι α ­ δ ικείτα ι. Ο κ. Κωνσταντίνος Κ. Χατζόπουλος με τη μελέτη του για τη ν έ­ ξω ση του Ό θ ω να μ α ς φ έρνει σ ε φ ω ς τ ις α ντιδ ρ ά σ ε ις τότε του ελλη ­ νισ μ ο ύ τη ς Β λαχίας, ω ς κ α ι τη θετική σ τά σ η του ρουμ ανικού τύ­ που, ο οποίος χαιρέτισε με ε νθουσια σμ ό το γεγονός. Η μελέτη π λα ισ ιώ νε τα ι ε κ τό ς από τη ν «Ωδή σ τη ν Ε λλά δ α » κ α ι με ά λ λ α κ εί­ μενα, που για πρώ τη φορά δ η μοσιεύοντα ι. Σ τα π λ α ίσ ια μ ια ς ανακο ινώ σ εω ς δ ια ρθρώ νεται η μελέτη τη ς κ. Γεωργίας ΙωαννίδουΜπιτσιάδου, για τη ρω σ ική δ ιπ λ ω μ α τία στη δεύτερη φ ά ση τη ς Ελ­ λη νικ ή ς Ε π α να σ τά σεω ς (1825-1830), όπου η σ υγγρα φ έα ς κα το ρ θώ ­ νει ν α δώ σει τη ν π ρα γμ α τική δ ιά σ τα σ η του θέμα τος. Ο κ. Ευστρά­ τιος Ζεγκίνης κ α ι ο κ. Αναστάσιος Ιορδάνογλου μ α ς π α ρ ο υσιά ­ ζουν θέμ α τα που έχουν σχέση με τη Μ. Α σ ία κ α ι τον ελλη νισ μ ό της. Ο κ. Κωνσταντίνος Σβολόπουλος α σ χ ο λ είτα ι με ένα κ α υτό κ α ι π ά ντοτε επίκα ιρο θέμα τω ν ελ λ η νο το υ ρ κ ικ ώ ν σ χέσεω ν, όπω ς α υτές δ ια μ ορφ ώ θηκ αν μετά τ ις α π ο φ ά σ εις τη ς Λ ω ζά νη ς. Τ έλος, θα αναφ ερθούμε στη μελέτη του κ. Στέφανου I. Παπαδόπουλουγια το υς Έ λ λ η νες λογοτέχ νες κ α ι την α ντ ίσ τ α σ ή τους στο φ α σ ισ μ ό κ α τ ά το Β' π α γκόσ μ ιο πόλεμο κ α ι «κλείνουμ ε» με τη ν κ α τα το π ι­ σ τικ ή α νά λ υσ η του γερμα νικού έργου: GERMANOGRAECIA... α-

επιλογη/71 πό τον κ. Λ άμπρο Η. Μ υγδάλη, ο οποίος εξετά ζο ντα ς τα επιμέρους θέμα τα , του δ ίνετα ι η ε υκα ιρ ία ν α επ ισ η μ ά νει τη ν π ρα γμα τική προσφορά τω ν Ε λλήνω ν διανοοουμένω ν την περίοδο 1750-1944. ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΛΥΚ. ΦΟΡΟΠΟΥΛΟΣ

σημαντικά γραπτά της Χάγης r -ΓΛ

Α Κ Α Δ Η Μ ΙΑ Σ ΑΘΗΝΩΝ, Μνημεία της Ελληνικής Ιστορίας, 11, Εγγραφα του Αρχείου Χάγης περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, εκδιδόμενα υπό Γεωργίου Ζώρα τη επιμελεία Γερασίμου Ζώρα, Γραφείον Δημοσιευμάτων της Ακαδημίας Αθηνών, Αθήναι 1991. Σελ.

447.

τρ ίτο ς κ α τ ά σειρά τόμος (ο Λ' 1979 κ α ι ο Β' 1986, Απόρρητα έγγραφα του Α ρχείου του Β ατικανού), τω ν εγγρ άφ ω ν περί τ ης Ε λληνική ς Ε π α να σ τά σεω ς από το Αρχείο τη ς Χ ά γης (1821-1830) βλέπει το φ ω ς τ ης δ η μ ο σ ιό τητα ς σήμερα, χάρις σ τη ν επιμέλεια του Γεράσιμου Γ. Ζώρα. Την εργα σία είχε ε κπ ονή σ ει ο α είμ νη σ τος κα θη γη τή ς Γεώργιος Θ. Ζ ώρας (1908-1982) από το 1976, εκ τό ς του τελευτα ίου κ εφ α ­ λα ίου, του οποίου το α ρχειακό υλ ικ ό πρόκ ειτα ι να δ ημοσιεύσει ο γιος του μ ελλο ντικά . Στο προλογικό σημ είω μα ε π ισ η μ α ίνεται ότι ο ε κδό της «έσκόπευε π ιθα νώ ς νά προτάξη τού έργου κ α ί ε ισ α γω ­ γή ν... μ ά λλ ο ν σ υνο π τική » , του τ ι «έσκόπευε» κ α ι δεν πρα γμα το­ ποιήθηκε, αυτό δε μειώνει ούτε εις το ε λά χ ισ το τη ν α ξία του έργου, α φού έχουμε χάρη τη ς έρευνα ς σπουδ α ία έγγραφα. Ε ίναι περιττό, νομίζω, να τονίσουμε τη ν πολύτιμη προσφορά κ α ι τη ν α υτοθυσία τω ν ερευνητώ ν γ ια τα έργα α υτά , που προω θούν κ α τ ά τον κ α λύτε ­ ρο τρόπο τη ν ισ τορική επιστήμη κ α ι τη ν αλήθεια. Θεωρώ σ κόπιμο να μεταφέρω τα περιεχόμενα του τό μ ο υ,1 ώ σ τε ο α να γ νώ σ τη ς να έχει μια πλήρη οπτική εικό να τω ν δημοσιευομένω ν εγγράφω ν, που αυτή τη φορά σε αντίθεση με τους δύο ά λλο υς τόμους, δεν έχουμε τη ν αντίστοιχη ελληνική μετά φ ρα ση. Η έλλει­ ψ η της ε λλ η ν ικ ή ς μ ετα φ ρά σ εω ς τω ν κειμ ένω ν,2 π ρά γμ α τι δυσχε­ ραίνει την π ροσέγγισή τους από πολλούς, που με άνεση θα μπορού­ σ α ν να τ α μελετήσουν. Στο σημείο αυτό έχουμε ν α επισημάνουμε ότι η παρουσία του εκ λ ιπ ό ν το ς ίσ ω ς θα είχε λύσ ε ι κ α ι το πρόβλημα αυτό, όπω ς κ α ι τη ν έλλειψ η εισ α γω γής του όλου έργου. Π έραν τού­ του όμω ς, ο εκδ ότης είχε φ ρ ο ντίσ ει να π ροτάξει σ ε κά θε ένα από τα εννιά τμ ή μ α τα , που υπ οδ ια ιρείτα ι το ό λο έργο, α να λ υ τ ικ έ ς ε ισ α ­ γωγές, οι οποίες κ α ι κ α τα το π ίζο υν ικ α ν ο π ο ιη τικ ά το ν α να ­ γ νώ σ τη .3

Ο

α έγγραφα α υτά δεν ε ίνα ι τίποτε ά λλο παρά π ροξενικά έγγρα­ φ α τω ν Ο λλα νδ ικώ ν Π ροξενείων του ε λ ληνικο ύ χώρου, όπω ς τω ν Α θηνώ ν (ημερολόγιο κ α ι αλλη λογραφ ία ), τω ν Π ατρών, της Σύρου α λ λ ά κ α ι της Ο λλα νδ ική ς Π ρεσβείας τη ς Κ ω νσ τα ντινο υπ ό ­ λεω ς κ α ι ά λ λ α , που φ υλ ά γ ο ντα ι σήμερα σ τα Γ ενικά Α ρχεία της Χ άγης σ τη ν Ο λλανδία. Η σπουδ α ιότη τα τω ν εγγρ άφ ω ν έγ κειτα ι σ το γεγονός ότι περιέχουν πολλές α ξιό π ισ τες κ α ι σ π ουδα ίες ειδή­ σ εις, οι οποίες επιβεβαιώ νουν πα λα ιότερες κ α ι σ υμπλη ρώ νουν τ ις πληροφορίες μα ς γ ια θέμα τα που δεν ή τα ν δ υνατό ν να είχαμε γ νώ ­ ση εμείς σήμερα. Την επεξεργα σία κ α ι δημοσίευση π ολλώ ν κειμέ­ νω ν α π ’ α υτά είχε π α ρουσιά σει πα λα ιότερα ο σ υγγρα φ έα ς σε ειδι­ κές μονογραφίες στη γ νω σ τή σειρά «Κ είμενα κ α ι Μ ελέται Νεοελ­

Τ

ιστ ορ Ία

72/επιλογη λη νική ς Φ ιλολογίας»234 κ α τά καιρούς, α λ λ ά κ α ι ά λ λ α , τα οποία ό­ μως δεν περιλα μβ ά νοντα ι σ τον τόμο α υτόν.5 Ε κφράζουμε τη ν ευ­ χή ο κ. Γεράσιμος Γ. Ζ ώρας ν α μα ς π αρουσιάσει π ολύ σ ύντομ α τ ις Π ροκηρύξεις, τα Υ πομνήματα, τ ις Ε κθέσεις κ α ι τα Ε πίσημα έγ­ γραφ α που υπ ολείπονται από το 9 κεφ άλα ιο του Τόμου. Επειδή δεν είνα ι δυνατόν σε ένα β ιβλιοκριτικό σημείω μα να υπει­ σέλθουμε σε λεπτομέρειες του περιεχομένου τω ν εγγράφων, αρκούμεθα σ τους γ νω σ το ύς α φορισμούς που κ α τά συνήθεια γράφου­ με για παρόμοια έργα. Ε πισημαίνοντάς τα ω ς α π α ρα ίτη τα εργα­ λεία επισ τημο νική ς α να γ κ α ιό τη τα ς κ α ι βοήθειας για τους επιστή ­ μονες, σημειώ νουμε, ότι κ α λύπ τουν π ράγματι ένα μεγάλο τομέα της έρευνας, ιδ ιαίτερα δε τη ς Ιστορίας. Χ ω ρίς τα γρα πτά μνημεία του παρελθόντος θα ή τα ν δ ύσκολο να στηρίζαμε τ ις α πόψ εις μας με π εισ τικότη τα κ α ι να κα τα λήγα μ ε σε α σ φα λή συμπερά σ μα τα, για γεγονότα που εμείς οι ίδιοι δε ζήσαμε. Η δημοσίευση τω ν εγ­ γράφω ν είνα ι α π αραίτητη, για τί ε κτό ς τη ς α νεκτίμ η τη ς επιστημο­ νικ ή ς π ροσφοράς τους, δ ια σ φ α λίζετα ι κ α ι η διαιώ νισή τους από τη φθορά του χρόνου ή ά λ λ ω ν απρόβλεπτω ν κα τα σ τά σ εω ν. Το έργο συνοδεύουν πίνα κες: α) κυρ ίω ν ονομά τω ν κ α ι β) τοπω ­ νυμ ίω ν του κ. Γεράσιμου Γ. Ζώρα. ΝΙΚ. ΛΥΚ. ΦΟΡΟΠΟΥΛΟΣ

Σημειώσεις 1. Περιεχόμενα Προλογικόν σημείωμα 1. Αλληλογραφία του εν Πάτραις Ολλανδικού Προξένου (1821), σσ. 1-23.

2. Το «Ημερολόγιον» του εν Αθήναις Ολλανδού Προξένου (1821-1829), σσ. 25-164.

3. Παραλλαγαί «Ημερολογίου» Ολλανδικού Προξένου Αθηνών, σσ. 165-192.

4. Παράρτημα «Ημερολογίου» Προξενείου Αθηνών (1 Ιανουαρίου-31 Μαρτίου 1821), σσ. 193-204.

5. Δάνεια Ολλανδού διπλωμάτου προς τας κοινότητας Πάρου και Κέας, σσ. 205-213.

6. Αλληλογραφία Προξένου Αθηνών και Πρεσβευτού Κωνσταντινουπόλεως, σσ. 215-359. .

7. Ημερολόγιον Προξενείου Σύρου, σσ. 361-400.

8. Αλληλογραφία Προξένου Σύρου και Πρεσβευτού Κωνσταντινουπόλεως, σσ. 401-425.

9. Προκηρύξεις, Υπομνήματα, Εκθέσεις, Επίσημα έγγραφα, σσ. 427-431 (μόνο το εισαγωγικό σημείωμα). Α. Πίναξ κυρίων ονομάτων (1. Ξενογλώσσων, 2. Ελληνογλώσσων), σσ. 433-439. Β. Πίναξ τοπωνυμίων (1. Ξενογλώσσων, 2. Εληνογλώσσων), σσ. 440-446.

2. Τα κείμενα σε Γαλλική και Ιταλική γλώσσα.

3. σσ. 3-8, 27-29, 167, 195, 207, 217, 363, 403, 429-431.

4. 1) Το «Ημερολόγιον» του εν Αθήναις Ολλανδού προξένου και η Ελληνική Επανάστασις [Κείμενα και Μελέται..., αριθ. 79], Αθήναι 1972, σσ. 32 (δημ. έγγραφα σσ 31-55), 2) Αι πρώται εν Πάτραις επαναστατικοί εκδηλώσεις κατά πληροφορίας του ολλανδικού προξενείου [Κείμενα και Μελέται... αριθμ. 82] Αθήναι 1973, σσ. 20 (δημ. έγγραφα σσ. 9-23), 3) Αι κατά πληροφορίας του ολλανδινού προξενείου πρώ­ τοι επαναστατικοί εκδηλώσεις εν Πάτραις το 1821, «Πρακτικά Πρώτου Τοπικού Συνεδρίου Αχαϊκών Σπουδών», εν Πάτραις, σσ. 193-216, Αθήναι 1974 (δημ. έγγρα­ φα σε ελληνική μετάφραση τότε, σσ. 9-23), 4) Η άφιξις και ο θάνατος του Μπάυρον εις Ελλάδα εις τα ανέκδοτα προξενικά αρχεία των ξένων Δυνάμεων, «Νέα Εστία» 95 (1974) σσ. 851-855 (δημ. έγγραφα σσ. 107, 373, αποσπάσματα τότε σε ελληνική μετάφραση).

5. 1) Η εν έτει 1822 καταστροφή της Χίου κατά άγνωστον περιγραφήν του Ολλανδού προξένου (Μία ενδιαφέρουσα εξιστόρησις των τραγικών γεγονότων) [Κείμενα και Μελέται... αριθμ. 89], Αθήναι 1973, σσ. 40, 2) Η κατάστασις εις τας Παραδουνά­ βιους επαρχίας κατά την έκθεσιν προξένου εν Βουκουρεστίψ, «Παρνασσός» 17 (1975), σσ. 608-617, 3) Ο απαγχονισμός του πατριάρχου Γρηγορίου του Ε' εις έκθεσιν Ολλανδού επιτετραμμένου Κωνσταντινουπόλεως [Κείμενα και Μελέται... αριθμ. 105], Αθήναι 1976, σσ. 14 και 4. Έκθεσις Ολλανδού προξένου περί των γεγο­ νότων της Ελληνικής Επαναστάσεως κατά τα έτη 1821 και 1822 (ανακοίνωσις α­ γνώστου κειμένου) [Κείμενα και Μελέται... αριθμ. 107], Αθήναι 1976, σσ. 34.

δελτιο/73

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Ε­ στίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό του ο­ ποίου ευχαριστούμε θερμά. Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βι­ βλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, ηροσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία.

ί / - ί / Π 1 IJ w w

» Λ 1 I » V

Τ

feA 1 Ο

Απρ,λ'ου1992

2 5 Μ α ρ τ ίο υ -

7

>γραφικό

ΣΕ ΚΑΘΕ κατηγορία βιβλίων προηγούνται αλ­ φαβητικά οι Έλληνες συγγραφείς και ακολου­ θούν οι ξένοι.

28?

Ε π ιμ έ λ ε ια : Έ φ η Α πάκη

Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα με το ελληνικό αλφάβητο. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα. ΓΙΑ ΤΗΝ ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλνουν έγκαιρα τις καινούριες εκδόσεις τους.

ΓΕΝΙΚΑ Ε ΡΓΑ

Φ ΙΛΟΣΟΦ ΙΑ

Η μ ερ ο λό γ ια

Γ ε ν ικ ά

1992 ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ. Αφιέρωμα στα 50 χρόνια λει­ τουργίας του Γυμνασίου Βροντάδου. Επιμέλεια, επι­ λογή κειμένων: Στέλλα Τσιροπινά, Χίος, Γυμνάσιο/Γενικό Λύκειο/Τ.Ε.Λ. Βροντάδου, 1992. Σελ.

160.

ΧΡΙΣΤΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ Α. Κεραυνοβολισμός της εσωτερικής φιλοσοφίας. Αθήνα, 1992. Σελ. 191. Δρχ. 2080.

Λ ευκώ μ α τα Οι θησαυροί του Μεγάλου Μετεώρου. Αθήνα, Κτη­ ματική Τράπεζα. Δρχ. 13.500. ΣΑΒΒΙΔΗΣ Α. - ΚΑΡΑΜΠΕΛΑΣ Ν. Πρέβεζα. Πρέ­ βεζα, Δήμος Π ρέβεζας, 1991. Σελ. 101. Δρχ. 3120.

Α π ο κ ρ υ φ ισ μ ό ς ΚΑΣΑΠΗΣ X. Το μυστικό του Θεού. Θεσσαλονίκη, Σφίγγα. Σελ. 155. Δρχ. 700. ΠΑΠΑΔΟΜΙΧΕΛΑΚΗ Α. Βασικές αρχές της μετα­ φυσικής. Αθήνα, Κέντρο Μ εταφυσικής Ενημέρω­ σης, 1992. Σελ. 336.

DRURY Ν. Σαμανισμός. Το δέντρο της ζωής. Μετ. Ε. Βρης. Αθήνα. Οδός Πανός, 1992. Σελ. 133. Δρχ.

1455.

PAPUS. Πραγματεία για τον αποκρυφισμό. Μετ. Δ. Κωστελένος. Αθήνα, Β ασδέκης, 1992. Σελ. 315. Δρχ. 3120.

74/δελτίο

Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ ΙΑ

Δ ίκα ιο

Π α ρα μ υχολογία

ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗΣ Κ.Π. Εισαγωγή στο διπλωματικό και προξενικό δίκαιο. Αθήνα, Σάκκουλας, 1991. Σελ. 140. Δρχ. 1560.

ΜΑΝΑΡΙΩΤΗΣ Τ. Υπνοδυναμική. Αθήνα, Έσοπτρον, 1991. Σελ. 152. Δρχ. 1350.

Ο ικ ο νο μ ία

ΘΡΗΣΚΕΙΑ

ΚΑΥΚΑΛΑΣ Γ. Περιφερειακή ανάπτυξη και χωρική ολοκλήρωση. Θεσσαλονίκη, 1992. Σελ. 132.

Γ ε ν ικ ά

ΦΑΚΙΟΛΑΣ Τ.Ε. Διεθνείς οικονομικές σχέσεις. Α­ θήνα, Παπαξήσης. Σελ. 485.

Διατεσσάρων. Αθήνα, Βίβλος, 1991. Σελ. 185. Δρχ.

2285.

Λ α ο γ ρ α φ ία

ΖΑΜΠΕΛΗΣ Γ. (ΙΕΡΕΥΣ). Τόλμη και ελευθερία. Λευκάδα, 1991. Σελ. 364. Δρχ. 1660.

Κρήτη. Τα τραγούδια της. Αθήνα, Ελληνική Εθνική Γραμμή, 1991. Σελ. 317. Δρχ. 10400.

BURCKHARDT Τ. Η ιερή τέχνη σε Ανατολή και Δύση. Μετ. Π. Σουλτάνης. Αθήνα, Πεμπτουσία, 1991. Σελ. 197. Δρχ. 1900.

ΠΑΓΚΑΛΗΣ Γ.Α. Κέρκυρα: Ιστορία και μύθος. Αθή­ να, Αθηνά, 1991. Σελ. 203. Ο ικ ο λ ο γ ία

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΑΛΕΞΑΚΗ Μ. - ΑΓΑΠΗΤΙΔΗΣ L Η διαχείριση των απορριμάτων στην ελληνική περιφέρεια. Β' έκδοση. Αθήνα, 1991. Σελ. 115. Δρχ. 1560.

Κ ο ιυ ω ν ιο λ ο γ ία ΠA ΥΛ ΑΚΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ. Το είδωλο του καθρέφτη της. Αθήνα, Ρήσος, 1991. Σελ. 84. Δρχ. 1780.

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΤΕΡΖΑΚΗΣ Φ. Οι αντίποδες του ’60. Αθήνα, Πρί­ σμα, 1992. Σελ. 180. Δρχ. 1660.

Π α ιδ α γ ω γ ική

KEPEL G. Η επιστροφή του Θεού. Μετ. Γ.Ε. Φασουλάκης. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1992. Σελ. 331. Δρχ.

2080. Δ η μ ο γ ρ α φ ία ΧΑΤΖΗΑΝΑΓΝΩΣΤΟΥ I. Δημογραφικό-πληθυσμιακό πρόβλημα του πλανήτη μας. Αθήνα, 1991. Σελ. 212. Δρχ. 1560.

ΚΑΛΥΒΑ Ε. - ΦΙΛΙΠΠΟΥ Ν. Γνωρίστε στο μωρό σας τη χαρά των παιχνιδιών. Αθήνα, Παπαξήσης, 1992. Σελ. 128. Δρχ. 1560. Ε κ π α ίδ ε υσ η ΖΩΡΑΣ Γ.Γ. Οργάνωση της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών (1986-1991). (Ανατ.). Αθή­ να, 1992. Σελ. 489-592.

Π ολιτική

ΚΑΛΔΕΑΛΗΣ Γ.Α. Σχολείο: φως που τυφλώνει; Α ­ θήνα, Βιβλιογονία, 1991. Σελ. 35. Δρχ. 2080.

Η κρίση στα Βαλκάνια, το Μακεδονικό και το εργατι­ κό κίνημα. Αθήνα, Εργατική Δημοκρατία, 1992. Σελ. 63. Δρχ. 520.

ΜΑΝΔΑΛΟΣ Λ.Γ. - ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΥ Β.Π. Διδα­ κτικές διαδικασίες παραγωγής προφορικού και γρα­ πτού λόγου. Αθήνα, 1992. Σελ. 183.

ΓΙΑΧΝΗΣ Β. Εν μυχρώ. Θεσσαλονίκη, Παρατηρη­ τής, 1991. Σελ. 149. Δρχ. 1870. ΗΦΑΙΣΤΟΣ Π. - ΤΣΑΡΔΑΝΙΔΗΣ X. Το ευρωπαϊκό σύστημα ασφάλειας και η ελληνική εξωτερική πολι­ τική προς το 2000. Αθήνα, Σιδέρης, 1992. Σελ. 389. Δρχ. 3640.

HERSH S.M. Η επιλογή του Σαργών. Μετ. Γ. Κουσουνέλος. Αθήνα, «Το Ποντίκι», 1992. Σελ. 344. Δρχ. 1870.

δελτιοΙ75 Θ ΕΤΙΚΕΣ Ε Π ΙΣ Τ Η Μ Ε Σ

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν ΙΑ

Χημεία

Γ ενικά

CLARK J.N. — SWITZER R.L. Πειραματική βιοχη­ μεία. Μετ. Γ. Παπαδόπουλος — Μ. Παπαδόπουλος. Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1992. Σελ. 322. Δρχ. 5500.

EIDENEIER NIKI - TOKER ARZU. Kalimerhaba. (Καλημέρχαμπα). Ελληνο-γερμανο-τουρκικό ανα­ γνωστικό. Romiosini, 1992. Σελ. 843.

ΤΕΧΝΕΣ

ΖΩΗΣ Θ. Το σεληνιακό τρίπτυχο... και άλλες επιθυ­ μίες. Αθήνα, Ιωνία, 1992. Σελ. 75. Δρχ. 885.

Π οίηση

Γ ενικά ΣΟΡΟΓΚΑΣ Σ. Περιθώρια. Αθήνα, Στιγμή, 1992. Σελ. 150. Δρχ. 1660. Διακόσμηση Διακόσμηση του 2000. Αθήνα, Εταιρεία Αρχιτεκτο­ νικών Εκδόσεων, 1991. Σελ. 110. Δρχ. 5400.

ΚΟΥΤΣΟΥΝΗΣ Σ. Τρύγος αιμάτων. Αθήνα, Σμίλη, 1991. Σελ. 43. ΤΡΙΦΥΛΗΣ Α. Σύγχρονη γερμανόφωνη ποίηση. Α­ θήνα, Γαβριηλίδης. Σελ. 93. ΧΡΟΝΟΠΟΥΛΟΥ-ΔΟΝΤΑ Α. Δονήσεις χρώματα. Αθήνα, Όμβρος, 1992. Σελ. 30.

ηχο-

POE Ε.Α. Ποίηση Kat φαντασία. Επιλογή Α. Ζήρας. Αθήνα, Γαβριηλίδης, 1992. Σελ. 141.

Σκηνογραφία ΠΑΤΡΙΚΑΛΑΚΗΣ Φ. Ιστορία της σκηνογραφίας.

15ος-19ος αιώνας. Αθήνα, Αιγόκερως, 1992. Σελ.

64. Δρχ. 935.

Π εζογραφία ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ Π.Μ. Αγαθουπόλεως 7. Αθήνα, Ε­ στία, 1991. Σελ. 194. Δρχ. 1400.

Μ ουσική

ΡΑΓΚΑΒΗΣ Α. Ο συμβολαιογράφος. Αθήνα, Νεφέ­ λη, 1991. Σελ. 153. Δρχ. 1245.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Κ.Π. ROCK manual. Αθήνα, 1991. Σελ. 282. Δρχ. 3640.

ΣΚΑΡΙΜΠΑΣ Γ. Μαριάμπας. Αθήνα, Νεφέλη, 1992. Σελ. 230. Δρχ. 1765.

Ε Ν Α Σ Χ Ο Λ Η ΣΕ ΙΣ

ΣΤΑΜΑΤΗΣ Σ. Στην κοιλάδα του 'Ινάχου. Μυθιστό­ ρημα. Αθήνα, Σοκόλης, 1991. Σελ. 268. Δρχ. 1870.

Γ ενικά

ΧΑΡΑΤΣΗΣ Ν. Οι τελευταίες μέρες της σκλαβιάς. Βόλος, Ωρες, 1992. Σελ. 302. Δρχ. 2285.

ΚΑΛΟΜΑΡΗΣ Α. - ΦΑΛΑΡΑΣ Π. Το κυνήγι στην Ελλάδα. Αθήνα, Χριστάκης, 1992. Σελ. 239. Δρχ.

2080. Αθλητισμός ΔΟΚΑΣ Σ.Ι. Σύγχρονη προπόνηση ποδοσφαιριστών. Θεσσαλονίκη, salto, 1992. Σελ. 157. Κ Λ Α Σ ΙΚ Η Φ ΙΛ Ο Λ Ο Γ ΙΑ Α ρχαίοι συγγραφείς ΠΛΑΤΩΝ. Νόμοι. Βιβλία 1ο-2ο-, 3ο-4ο. Μετ. Γ. Κονσουνέλος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ.

179 + 174. Δρχ. 1245 (το κάθε βιβλίο).

VAZQUEZ-FIGUEROA Α. Ωκεανός. Μετ. Κ. Ματζαρίδου. Αθήνα, Bell, 1992. Σελ. 696. Δρχ. 950. ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ Λ. Γύρω από τη Λάουρα. Μετ. Γ. Κασαπίδης. Αθήνα, Γνώση, 1992. Σελ. 125. Δρχ. 830. ΛΑΡΙ Α. Οι φανταστικοί φίλοι. Μετ. Ξ. ΛεκατσάΤσομπανάκη. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ.

375. Δρχ. 1350. Λ’ ΙΑ ΑΝΤΑΜ Β. ΝΤΕ. Σκληρές ιστορίες. Μετ. Γ.Κ. Καραβασίλης. Αθήνα, Αιγόκερως, 1992. Σελ. 88. Δρχ. 830.

McCORMACK Ε. Μοτέλ Παράδεισος. Μετ. Γ. Ανδρέου - Γ. Μπαρουξής. Αθήνα, Aquarius, 1991. Σελ. 212. Δρχ. 1455. ΝΑΜΠΟΚΟΦ Β. Απόγνωση. Μετ. Γ.Ι. Μπαμπασάκης. Αθήνα, Δελφίνι, 1992. Σελ. 254. Δρχ. 2285. ΝΤΙΚ Φ.Κ. Ούμπικ. Μετ. Ρ. Χατχούτ. Αθήνα, Εξά­ ντας, 1992. Σελ. 215. Δρχ. 1560.

76/δελτιο ΝΤΥΡΕΝΜΑΤ Φ. Η αποστολή. Μετ. Μ. Σωτηράκου. Αθήνα, Ροές, 1992. Σελ. 130. Δρχ. 1040.

ΣΟΦΟΚΛΗΣ. Ηλέκτρα. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σε?,. 146. Δρχ. 935.

ΟΟΥΤΣ Τ.Ζ. Ο κήπος των επίγειων ηδονών. Μυθι­ στόρημα. Μετ. Φ. Κονδύλης. Αδήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ. 599. Δρχ. 1980.

Έργα________________________________

ΡΟΛΦ Φ. Αδριανός ο Έβδομος. Μετ. Α. Παπασταδοπούλου. Αδήνα, Μέδουσα, 1992. Σελ. 428. Δρχ.

2900.

SMITH W. Το τραγούδι των ελεφάντων. Μετ. Α. Μανωλίδης. Αδήνα, Bell, 1992. Σελ. 606. Δρχ. 950. ΤΖΟΡΤΖΕΤΤΙ Γ. Άνθρωποι και άλλα ζώα. Μετ. Γ. Κασαπίδης. Αθήνα, Γνώση, 1992. Σελ. 169. Δρχ.

1040. Χρονογραφία ΞΗΝΤΑΡΑΣ Π.Ν. Καλειδοσκόπιο. Χρονογραφήμα­ τα. Αθήνα, Βιβλιογονία, 1992. Σελ. 189. Δρχ. 1870.

ΣΤΑΪΚΟΣ Α. Το μικρό δαχτυλίδι της Ολυμπιάδος. Θέατρο. Αθήνα, Εστία, 1992. Σελ. 90. Δρχ. 900. ΙΣ ΤΟ Ρ ΙΑ Α ρχαιολογία ΑΣΠΙΩΤΗ Λ. Τα κάστρα της Θεσσαλονίκης. Β' έκ­ δοση. Θεσσαλονίκη, 1992. Σελ. 86. Δρχ. 1245. ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΗΣ Β. Το Ίδρυμα Α.Γ. Λεβέντη και η πολιτιστική κληρονομιά της Κύπρου. Αθήνα, 1990. Σελ. 79. Δρχ. 2080.

Δ οκίμια

SINOS S. The temple of Apollo Hylates at Kourion and the restoration of its south-west corner. Athens, Leventis Foundation, 1990. Σελ. 301. Δρχ. 7800.

ΣΑΚΚΑΤΟΣ Β. Πλησιάζοντας προς το τέλος του αιώνα μας. Αθήνα, Παπαζήσης, 1991. Σελ. 320.

Μ αρτυρίες

GIRARD R. Η αρχαία οδός των ασεβών. Μετ. Λ. Θεοδωρακόπουλος. Αθήνα, Εξάντας, 1991. Σελ. 224.

ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ. Απομνημονεύμα­ τα. Αθήνα, Ωρόρα, 1992. Σελ. 294.

Δρχ. 2080.

TERIANT Ε. Κείμενα για την τέχνη. Αθήνα, Καστανιώτης, 1991. Σελ. 152. Θ ΕΑΤΡΟ

ΤΡΙΓΑΖΗΣ Π.Α. Συνάντηση με τον Γκορμπατσόφ. Α­ θήνα, Δελφίνι, 1992. Σελ. 123. Δρχ. 1040. ΓΚΑΡΙΣΟΝ Τ. Στα ίχνη των δολοφόνων. Μετ. Α. Σοκοδήμος. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1992. Σελ. 443. Δρχ.

2285. Β ιογραφ ίες

Αρχαίο δράμα ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Αγαμέμνων. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 187. Δρχ. 1140. ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Επτά Επί Θήβας. Μετ. Τ. Ρούσσος. Α ­ θήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 131. Δρχ. 1140. ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Ευμενίδες. Μετ. - εισ. - σχόλ. Κ. Το­ πούλης. Αδήνα, Επικαιρότητα, 1991. Σελ. 134. Δρχ.

1140. ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Ικέτιδες. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κά­ κτος, 1992. Σελ. 129. Δρχ. 1140. ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Πέρσαι. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κά­ κτος, 1992. Σελ. 126. Δρχ. 1140. ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Προμηθεύς Δεσμώτης. Μετ. Τ. Ρούσ­ σος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 143. Δρχ. 1140. ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Χοηφόροι. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 142. Δρχ. 1140. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Μήδεια. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κά­ κτος, 1992. Σελ. 166. Δρχ. 1245. ΣΟΦΟΚΛΗΣ. Ανπγόνη. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 135. Δρχ. 935.

ΣΟΦΡΑ Ε.Α. Λίνος Καρζής. Αθήνα, Ιωλκός, 1992. Σελ. 84. Δρχ. 2600.

NORDSKY Μ. Τσαϊκόφσκι. Η ζωή και το δράμα του δημιουργού. Μετ. Κ. Μιλτιάδης. Αθήνα, Σελίδες, 1992. Σελ. 197. Δρχ. 1245.

δελτιο/77 Ελληνική Ιστορία Κρήτη. Ιστορία. Τόμοι Α' + Β' + Γ' + Δ' + Ε' + ΣΤ'. Α8ήνα, Ελληνική Εθνική Γραμμή, 1992. Σελ.

206+167 + 243 + 262 + 263 + 211. Δρχ. 27000 (ο.

6 τόμοι). ΒΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ Γ.Σ. Οδυσσέας. Ένα καράβι της Ιθάκης. 1837-1841. Αθήνα, Μέλισσα, 1992. Σελ.

375. Δρχ. 6240. ΚΗΠΟΥΡΟΣ X. Θράκη! Θράκη! Το ένοχο φιλί της Αθήνας. Αθήνα, Ρήσος, 1992. Σελ. 120. Δρχ. 1040. ΜΑΛΤΕΖΟΥ Χ.Α. Βενετική παρουσία στα Κύθηρα. Αθήνα, 1991. Σελ. 280. Δρχ. 4500.

Π Α ΙΔ ΙΚ Α Γ νώσεις Τι είναι αυτό; Μικρό εικονογραφημένο λεξικό. Αθή­ να, Άμμος, 1990. Σελ. 238. ΠΑΠΑΣΤΑΜΟΣ Γ. Ιστορίες από το θαυμαστό κόσμο των πουλιών. Αθήνα, Σμυρνιωτάκης. Σελ. 110.

STRONG S. Το ταξίδι του Κολόμβου. Αθήνα, Χε­ λώνα, 1991. Δρχ. 2900. Π Ε Ρ ΙΟ Δ ΙΚ Α

ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Α.Κ. « Απειρος» χώρα. Ο οι­ κουμενικός ελληνισμός και ο αλβανικός εθνικισμός. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1992. Σελ. 196. Δρχ. 1980.

ΑΘΛΗΣΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ. Εξαμηνιαία έκδοση. Τεύχος 2. Δρχ. 300.

ΠΡΟΒΑΤΑΚΗΣ Θ.Μ. Μακεδονία. Μέγας Αλέξαν­ δρος. Αθήνα, Ελληνική Εθνική Γραμμή. Σελ. 241. Δρχ. 17.000.

ΓΙΑΤΙ. Μηνιάτικη Σερραϊκή επιθεώρηση. Τεύχος 201. Δρχ. 400.

ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ MEDIA. Τεύχος 17. Δρχ. 500.

ΠΤΙΝΗΣ Κ.Ι. Ιστορία της Σάμου. Σάμος, 1992. Σελ.

243. Δρχ. 1245.

ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1082. Δρχ. 600.

ΧΙΟΝΙΔΗΣ Γ.Χ. Η συμβουλή των Μακεδόνων στην Επανάσταση του ’21. Θεσσαλονίκη, 1991. Σελ. 30. Δρχ. 520.

ΔΕΛΤΙΟ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΚΑΙ ΓΟΝΕΩΝ. Φύλλο 7.

ΡΕΝΩ Μ. Μέγας Αλέξανδρος. Κατακτήσεις. Μετ. Ρ. Καρακατσάνη. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 344. Δρχ.

1870. Παγκόσμια Ιστορία ΚΥΡΤΑΤΑΣ Δ.Ι. Επίκρισις. Μετ. Γ. Κρητικός. Αθήνα, Εστία, 1992. Σελ. 364. Δρχ. 2800. ΤΑ Ξ ΙΔ ΙΑ Κόσμος ΓΚΩΓΚΕΝ Π. Νόα Νόα. Εισ.-μετ.-σχόλ. I. Κασσεσιάν. Αθήνα, Στοχαστής, 1992. Σελ. 102. Δρχ. 1245.

ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βι­ βλίου. Τεύχος 284. Δρχ. 600. ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Διμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 11. Δρχ. 500. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ. Ετήσια έκδοση. Τόμος 2, 1990-1991. Δρχ. 2285. ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΑΣΤΗΡ. Τεύχος 41-42. Δρχ. 600. ΕΠΙΛΟΓΗ. Ειδική ετήσια έκδοση. 199. 1992. Δρχ.

2500. ΕΠΤΑΛΟΦΟΣ. Μηνιαία πολιτική εφημερίδα. Φύλ­ λο 12. ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ. Μηνιαία επιθεώρησις. Τεύ­ χος 477. Δρχ. 1040. ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ. Μηνιαία λογοτεχνική εφημε­ ρίδα. Φύλλο 13. Δρχ. 150. ΘΕΣΣΑΛΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ. Περιοδική έκδοση. Τόμος 21ος. Δρχ. 1560. ΙΔΕΟΚΙΝΗΣΗ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 1. Δρχ.

600. ΙΣΤΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 5. Δρχ. 600. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ. Προβληματισμοί και θέσεις. Τεύχος 32. Δρχ. 300. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1555. Δρχ. 500. ΝΕΑ ΣΚΕΨΗ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 328. Δρχ.

500. ΤΑ ΝΕΑ ΤΟΥ Ε.Λ.Ι.Α. Τεύχος 26.

78/δελτίο ΝΟΥΜΑΣ. Επιθεώρηση τέχνης-γραμμάτων. Τεύχος 8. Δρχ. 200.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δίμηνη επιθεώρηση. Τεύχος 63. Δρχ. 700.

ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΙΚΑ ΤΕΤΡΑΔΙΑ. Ετήσια έκδοση. Τεύχος 1. Δρχ. 1870.

ΣΥΝΑΞΗ. Τριμηνιαία έκδοση σπουδής στην Ορθο­ δοξία. Τεύχος 41. Δρχ. 830.

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ. Μηνιαία έκδοση γνώμης. Τεύχος 52. Δρχ. 80.

ΣΥΡΙΑΝΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Ιστορία - λογοτεχνία λαογραφία - καλές τέχνες.'Τεύχος 18. Δρχ. 1000.

Ο ΠΟΛΙΤΗΣ. Μηνιαία επιθεώρηση. Τεύχος 118. Δρχ. 500.

ΤΑΛΩΣ. Περιοδική έκδοση Ινστιτούτου Κρητικού Δικαίου. Τόμος Α' (1989). Δρχ. 4200.

ΠΟΡΕΙΑ ΒΟΡΕΙΑΣ ΑΤΤΙΚΗΣ. Φύλλο 20.

ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗΣ. Τεύχος 29. Δρχ. 700.

Η ΡΕΜΒΗ. Διμηνιαία έκδοση για τα γράμματα και τον πολιησμό. Τεύχος 8. Δρχ. 400: ΣΙΦΝΑΪΚΑ. Επετηρίς ιστορικής ύλης της Σίφνου. Τό­ μος Β'. Δρχ. 2080.

Ο ΤΥΠΟΣ. Μηνιαία δημοσιογραφική επιθεώρησις. Τεύχος 22. Δρχ. 1000. ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ. Τριμηνιαία έκδοση. Τεύχος 67. Δρχ.

700.

ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΤΟΝ ΜΑΙΟ Κ Ω Σ Τ Α Σ Τ Ε Ρ ΓΙΟ Π Ο Υ Λ Ο Υ

Κοινωνία και Φύση ΤΕΤΡΑΜΗΝΙΑΙΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ

■ Ελληνικό περιοδικόθεωρητικού προβληματισμού πάνωσε θέματα πολιτικής και κοινωνικής οικολογίας με διεθνή κυκλοφορία. Εκδίδεται και στα Αγγλικά και κυκλοφορεί συγχρόνως, εκτός απότην Ελλάδα, σης ΗΠΑ, Καναδά, Αγγλία.

■ Τακτική συνεργασία με ανάλογα περιοδικά του εξωτερικού.

■ Συνεργάζονται: Janet Biehl, Murray Bookchin, Dan Chodorkolf, John Clark, Paul Ekins, Andre Gunder Frank, Κορνήλιος Καστοριόδης, Penny Kemp, JamesRobertson, Δημήτρης Ρουσσόπουλος, Τάκηςφωτόπουλος.

Ο ΗΛΙ ΟΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΝΥΚΤΙΟΥ (1983-1991)

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1ου ΤΕΥΧΟΥΣ Γενικόθέμα: ΗΠΟΛΙΣΚΑΙ ΗΑΥΤΟΔΙΕΥΘΥΝΣΗΣΗΜΕΡΑμεάρθρατων Τάκη Φωτόπουλου για τη σχέση άμεσης και οικονομικής δημοκρατίας, Murray Bookchin για την ελευθεριακή τοπική αυτοδιεύθυνση και τησχέσηγης και πόλεων, Janet Biehl γιαης γυναίκες και τη δημοκραηκήπαράδοση, J. Fried­ mann για το δικαίωμα στην πόλη, J. Clark για την κοινωνική οικολογία, D. Chodorkoff για την ανάπτυξη της κοινότητας, James O’Connor για τη σχέση σοσιαλισμού και οικολογίας, A. Biroγια τον τοπικόχώρο και James Robertson γιατην αναβίωσητης τοπικής οικονομίας. "ΗέκδοσητουΚοινωνίακαι Φάση, είναιέναγεγονόςπουπρέπει νακαιρεπστείμε τονμεγαλύτεροενθουσιασμόθοσυνιστούσαναδιαβαστείμεπροσοχήκαιμεσαφή ονήληψητουπελώριουρόλουπουμπορείναηαίξειστηναηοσαφήνιοητωνασιώντων σημερινώνοικολογικώνπροβλημάτωνσεό,παφορά τηνπρότασηκοινωνικώνλύ­ σεωνσεαυτό. Δενμπορώkjεκφράσωπιοέντονατηνπίστημουάπτοπεριοδικόθα έχει ανυπολόγιστηαξίαωςφόρουμτωνιδεώνγιατησχέσηκοινωνικώνκαι οικολο­ γικώνπροβλημάτωνκαι όν θαικανοποιήσειμιαζωηκήανάγκηπολύμεγάληςοπού■δοιότητσς".

MurrayBookchin, ομότμοςδιευθυντής τουΙνστιτούτου ΚοινωνικήςΟικολογίας. Βερμόντ(ΗΠΑ).

Κ ο ινω νία κ α ι Φ ύση

ΠΑΤΗΝΑΥΤΟΝΟΜΙΑ,ΤΗΝΚΟΙΝΩΝΙΚΗΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΚΑΙΤΗΝΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗΙΣΟΡΡΟΠΙΑ Κ0Λ0Κ0ΤΡΩΝΗ31Τ.Τ.10562ΑΘΗΝΑΤΗΛ&ΡΑΧ.3224873

Ε Κ Δ Ο Σ Ε ΙΣ ΝΕΦΕΛΗ ΑΘΗΝΑ 1991

δελτιο/79 '

Στην Κρπικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι ε­ πώνυμες βιβλιοκριτικές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιο­ δικό και επαρχιακό τύπο, ό­ σες ήταν δυνατόν να εξα­ σφαλίσουμε ή μας απέστει- 1 / Λ 1 1 1£ Ο λαν οι συντάκτες τους. Για Γ \ U I I I l Y \J κάθε βιβλίο σημειώνονται, * μέσα σε παρένθεση: το όνο­ μα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου, καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής αν πρό­ κειται για εφημερίδά, ή ο αριθμός έκδοσης αν πρόκειται για περιοδικό έντυπο.

Τ

δελ τ ι ο

2 9 Μ α ρ τ ίο υ 1 9 9 2 1 2 Α π ρ ιλ ίο υ 1 9 9 2

γρα φια 287 f

Ε π ιμ έ λ ε ια : Μ α ρ ία Τ ρ ο υ π ά κ η

Εκπαίδευση Φιλοσοφία Guthrie W.: Οι σοφιστές (Γ. Σταματόπουλος, Αυρια­ νή, 5/4) Θρησκειολογία Μοναχός Μωυσής, Αγιορείτης: Αγρυπνία στο Άγιον Όρος (Γ. Αλεξάνδρου, Βιβλίο και Media, 17) Frazer J.G.: Ο Χρυσός κλώνος. Τομ. A' (Α. Παναγόπουλος, Διαβάζω, 284) Κοινωνιολογία Λυμπερόπουλος Κ.: Η εργασία από τον αυταρχισμό στη συμμετοχή (Θ. Καλόμαλος, Διαβάζω, 284) Μακρής Ν.: Τα Κοινωνικά Συστήματα (Α.Χ. Παπανδρόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 2/4) Μπαμπάς Σ.: Εργασία και Κοινωνικές σχέσεις (Θ. Καλόμαλος, Διαβάζω, 284) Τσιλιχρήστος Ν.: Ναρκωτικά (Ν. Κατσέλης, Βιβλίο και Media, 17) Τσουκαλάς Κ.: Είδωλα Πολιτισμού (Π. Τερλεξής, Βήμα, 5/4)

Husen Τ.: Η αμφισβήτηση του σχολείου (Α. Καζα­ μίας, Βήμα, 29/3) Λαογραφία Παπαμανώλη-Γκεστ Α.: Η Ελλάδα. Γιορτές και τελε­ τουργίες (Λ. Πολενάκης, Αυγή, 29/3) Θετικές και Εφαρμοσμένες Επιστήμες Vallely Β.: 1001 τρόποι για να σωθεί ο πλανήτης μας (X. Ντικμπασάνης, Βιβλίο και Media, 17) Κοβένεϊ Π. — Χάιφιλντ Ρ.: Το βέλος του χρόνου (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 29/3) Τέχνες Αμαρανπ'δης Α.: Μορφολογία της μουσικής (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 5/4) Δηματάτης Ν.: 25 χρόνια Ελληνικού ροκ (Α. Βλαβιανού, Το Βήμα, 12/4) Πεφάνης Γ.: Το θεατρικό. (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέματα, 3/4) Χουλιαράς Ν.: Ζωγραφική 1966-1991 (Α. Καρδουλάκη, Βιβλίο και Media, 17)

Οικονομία Γεωργακόπουλος Θ.Α. - Πάσχος Π.Γ.: Η Ελληνική Γεωργία στα πλαίσια της ΕΟΚ (Α.Χ. ΠΑΠ, Οικονο­ μικός Ταχυδρόμος, 2/4)

Γλώσσα Ιορδανίδου Α.: Τα ρήματα της νέας ελληνικής (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 5/4)

80/δελτίο Μπαμπινιώτης Γ.: (Επιμ.) Μακεδονία και γλώσσα (Μ. Παπαγιαννίδου, Βήμα, 12/4) , Κλασική Φιλολογία Βίων: Επιτάφιος Αδώνιδος (Τ. Μενδράκος, Αντί, 3/4) Ποίηση Γεωργιάδη-Λαμπίρη Η.: Της φωτιάς και του νερού (Ε.Χ., Διαβάζω, 284) Κουλούκης Γ.: 1) Με λογισμό και μ’ όνειρο 2) Θη­ τεία στη δυνατότητα (Ε. Χωρεάνθη, Διαβάζω, 284) Κουλούρη Α.: Ταξίδια επιτόπου (Ε.Χ., Διαβάζω, 284) Σπανόπουλος Γ.: Δέκα τοπία Μοναξιάς (Δ. Ζαδές, Η ­ πειρωτική Εστία, 12)

Μελέτες Κόκκινης Σ.: Τα αποκηρυγμένα ποιήματα ,του Σκαρίμπα (Δ. Παυλάκου, Αυγή, 5/4) Μαρκόπουλος Γ.: Εκδρομή στην άλλη γλώσσα (Θ.Δ. Ντόκας, Βιβλίο και Media, 17) Μουλάς Π.: 1) Για τη μεταπολεμική μας πεζογραφία 2) Παλίμμηστα και μη (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 5/4) Σαχίνης Α.: Τετράδια κριτικής. Έβδομη σειρά (Ε.Ν. Πλατής, Διαβάζω, 284) Δοκίμια Γιανναράς X.: Ελληνικά Προτελεύτια (Γ. Σταματόπουλός, Αυριανή, 29/3) Σεγκελά Ζ.: Αύριο θα είναι όλοι σταρ; (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 1/4) Παιδικά

Πεζογραφία Θεοδωρόπουλος Τ.: Το αδιανόητο τοπίο (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 3/4) Ίσαρης Α.: Ανάμεσά τους η μουσική (Κ. Χουρμουζιάδης, Η Λέξη, 107) Κοκκινάκη Ν.: Η χάρτινη γυναίκα (Α. Δανιήλ, Εκπαι­ δευτικά, 25-26), (Ε. Χωρεάνθη, Διαβάζω, 284) Μούλιος Φ.: Ο κυματοθραύστης (Κ. Τσαούσης, Έ­ θνος, 6/4) Μπουκουβάλα-Αναγνώστου I.: 1) Μυρτώ 2) Ιζόλδη (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 29/3) Τέσση Ε.: Ανατολικά του αρχιπελάγου (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 5/4), (Ε. Χουζούρη, ΕΝΑ, 8/4) Τσικληρόπουλος Μ.: Ο Βαρώνος (Λ. Εξαρχοπούλου, Διαβάζω, 284) Φωνές Ν.: Το κάλεσμα της αλεπούς (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 1/4) Wolfe Τ .: Γύρνα σπίτι άγγελέ μου (Π. Μοίραλη — Γ. Αρχιμανδρίτης, Βιβλίο και Media, 17) Ζολά Ε.: Το χρήμα (Γ. Αρχιμανδρίτης, Βιβλίο και Media, 17) (Α. Κώττη, Ριζοσπάστης, 5/4) Κασάρες Α.: Ημερολόγιο του πολέμου των χοίρων (Α. Κώττη, Ριζοσπάστης, 2/4) Κούντερα Μ.: Αθανασία (Α. Κώττη, Ιδεοκίνηση, 1) Μαλέρμπα Λ.: Το υγρό πυρ (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 6/4) Μέλβιλ X.: Μόμπυ Ντικ (Γ. Ματξουράνης, Αυγή, 29/3) Μπρινκ Α.: Ο πρεσβευτής (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 12/4) Όστερ Π.: Φαντάσματα (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυ­ πία, 8/4) Πίντερ X.: Οι νάνοι (Β. Χατξηβασιλείου, Ελευθερο­ τυπία, 8/4) (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 5/4) Χάξλεϋ Α.: Θαυμαστός Καινούριος Κόσμος (Γ. Στάμκος, Βιβλίο και Media, 17)

Βακάλη Φ.: Το μαγικό βιολί (Γ. Κορίδης, Κέδρος, 1/4) Γκρίτση-Μιλλιέξ Τ.: Φεγγάρι στην Ακρόπολη (Μ. Κοντολέων, Αυγή, 29/3) Μάρρα Ε.: Η Γιαλούσα (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυ­ πία, 1/4) Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου Λ.: Λάθος κύριε Νόιγκερ (Ι.Γ. Θεοχάρης, Ηπειρωτική Εστία, 12) Ιστορία Δρογκάρη Μ.: Κωνσταντινούπολη (Κ. Βαλαβάνης, Ε­ λεύθερη Ώρα, 29/3) Παπακωνσταντίνου Μ.: Η Μακεδονία μετά το Μακε­ δονικό Αγώνα (Μ. Παπαγιαννίδη, Βήμα, 12/4) Σαρρής Ν.: Οσκανική πραγματικότητα (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 8/4) Χατζηφώτης Ι.Μ.: Αλεξάνδρεια (Ε.Θ. Σουλογιάννης, Διαβάζω, 284) Braudel F.: Η Μεσόγειος και ο μεσογειακός κόσμος την εποχή του Φιλίππου της Ισπανίας. Τομ. A ' (A. Αζέλης, Διαβάζω, 284) Μαρτυρίες Άγιος Μάξιμος ο Γραικός (Γ. Αλεξάνδρου, Βιβλίο και Media, 17) Πληζιώτης X.: Αναμνήσεις του μετώπου 1920-1921. Μικρά Ασία - Θράκη (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 29/3) Ψαράκης Τ.: Ανθολόγιο Κωνσταντινούπολης (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 29/3) Λυτ X.: Στην Αθήνα του 1847-1848 (Ν. Κατσέλης, βι­ βλίο και Media, 17) Μυθολογία Grimal Ρ.: Λεξικό της ελληνικής και ρωμαϊκής μυθ· λόγιας (Α. Σακελλίων, Βιβλίο και Media, 17)

Για π ρ ώ τη φ ο ρ ά στη γλώ σ σ α μας ολόκληρο το ποιητικό έργο

ΤΑ Α Ν Θ Η ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ Έκδοση πλήρης (τόμοι 2, σελίδες 736) Εισαγωγή Μετάφραση-Σχόλια: Δέσπω Καρούσου

σχου

γκοβόστη

-------------- Ζ ω οδόχου Π ηγής 21 - τηλ. 36.15.433------------------

ΠΕΤΡΟΣ

AM Π Α Τ Ζ Ο Γ Λ Ο V

4 Εκδόσεις Κέδρος Γ. Γενναδίου 3, τηλ. 36.02.007-36.09.712

Παύλος και Ελένη Η γέννηση του σούπερμαν. Μυθιστόρημα. 3η έκδοση Θάνατος μισθωτού. Μυθιστόρημα. 3η έκδοση Ισορροπία του τρόμου. Μυθιστόρημα. 3η έκδοση Προσωπική αποκάλυψη. Διηγήματα. 3η έκδοση Σημεία και τέρατα. Μυθιστόρημα Τι θέλει η κυρία Φρίμαν. Μυθιστόρημα. 3η έκδοση Παύλος και Ελένη. Μυθιστόρημα. 6η έκδοση Μια συνηθισμένη μέρα. Μυθιστόρημα. Η Αυτοκρατορία της Βροχίτσας. παιδικό

μόλις κυκλοφόρησε