Τεύχος 286

A!Kί: IB

frlfVAio

IB 1

H ill §||§ I BBS IB jsiii :SSa

i|ii M Ut: : ’

15η Γιορτή Βιβλίου Ζάππειο 8-24 Μαΐοΐ) 1992

Οργάϊωση: ΣΕΒΑ. M t τη σνμπβράσταση του Υπονργείον Πολιτισμοί1 Opt; «κοιλίας 6-10.:

τα βιβλία της «γνώσης» Μικρή σειρά με μεγάλη φροντίδα από τη «γνώση» ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗ ΛΑΟΥΡΑ •

ΛΑΡΑ ΚΑΡΝΤΕΛΛΑ ΗΘΕΛΑ ΝΑ ΦΟΡΕΣΩ ΠΑΝΤΕΛΟΝΙΑ •

ΓΚΟΥΕΡΡΙΝΟ ΤΖΟΡΤΖΕΤΤΙ

H ΗΘ ΕΛΑ ΝΑ ΦΟΡΕΣΩ ΠΑΝΤΕΛΟΝΙΑ

ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΖΩΑ •

ΜΑΝΦΡΕΝΤ ΜΠΗΛΕΡ ΗΡΕΜΗ ΣΑΝ ΤΗ ΝΥΧΤΑ •

ΚΑΡΑ ΓΙΟΥΝΑΣ ΛΟΥΒΕ ΑΛΜΚΒΙΣΤ

■m -

λέ.

■ 3LA

mmk

‘ ί

MtfffcPENTΜΠΗΛΕΡ ΗΡΕΜΗ ΣΑΝ ΤΗ ΝΤΧΤΑ

ΓΙΑΤΙ ΟΧΙ; •

ΤΟΜΑΣ ΧΑΡΝΤΥ ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ

Κάτωατό toSivtpo ’

Γιατί όχι;

ε κ δ ό σ ε ις «γνώση» Ιπποκράτους 3 1 ,1 0 6 80 ΑΘΗΝΑ Τηλ.: 3620 941 - 3621 194 Για το υ ς Βιβλιοπώλες: Αποκλειστική διάθεση ΔΑΝΑΟΣ Α.Ε. Μαυρομιχάλη 64, ΑΘΗΝΑ Τηλ.: 3604 161, 3631 975, 3611 054

’Ώ Ρ Μ Μ ί

|Ι ||

[I] Z ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Πέδρο Γκαρθία Μοντάλβο

Ριουνοοούκε Ακουχαγκάουα

Μια ιστορία από τη Μαδρίτη (Μυθιστόρημα)

Κόπα (Μυθιστόρημα) Ρασομόν και άλλες ιστορίες 9 Ν ανιίν Γκόρνημερ

Η ιστορία του γιου μου (Μυθιστόρημα) 9

Σιουσακού Έντο

Σιωπή (.Μυθιστόρημα) Μπόντο Κιρχοψ

9 Έλοα Μοράντε

Αραθέλι (Μυθιστόρημα) 9 Ονορέ ντε Μπαλζάκ

Ο μπαρμπα-Γκοριό (Μιυθιστόρημα) 9 Στέφανο Μπένι

Ο μάγος Μπάολ Aha ήσυχη νύχια της δικτατορίας

Μυθιστόρημα)

ίνφάντα (Μυθιστόρημα

9 Μηερτολντ Μπρεχτ

&

Λιόρδωση παλιών μύθων και άλλες ιστορίες

Εμανουέλ Κρεστ

Ράντου ή Οι φυσητές γυαλιού του Λιπσανί (Μυθιστόρημα) 9

Καμάρα Λάι

Το μαύρο αγόρι (Μυθιστόρημα) 9

Σιιάικ Μίλιγκαν

Μουρλό Μια ιρλανδέζικη φαντασία (Μυθιστόρημα)

9 Κέιτ Σοπέν

Η αφύπνιση και άλλες ιστορίες 9 Τζουνίτοιρο Τανιζάκι

Το πορτρέτο της Σούνκιν (Διηγήματα) 9 Τζων Κένεντυ Τουλ

Συνασπισμός ηλιθίων (Μυθιστόρημα)

9

Γιούκιο Μισίμα

Π Ο Ι Η Σ Η

Η ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΗΣ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑΣ

Ανοιξιάτικο χιόνι (Μυθιστόρημα)

Τ.Σ. Έλιοτ

Τέσσερα κουαρτέτα

Εκδόσεις Κ αςτανιωτη ; Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα ;

Ν Ε Α

Β Ι Β Λ Ι Α

1 9 9 2

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ - ΠΟΙΗΣΗ

-jr% . -------------------

- ----------------------------- — ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Γιώργος Σκαμπαρδώνης

Γιώργος Αριστηνός

Η Στενωπός των Υφασμάτων (Διηγήματα) Μάτι φώσφορο, κουμάντο γερό (Διηγήματα)

Η Κατάβαση (Αφήγημα) 9 Χριστίνα Γιατζόγλου

Ο μικρός Κλούβιος (Αφήγημα) 9 Βασίλης Γχουρογιάννης

9

Αντώνης Σ ουρούνης

Υπ’ όμιν της Λίτοας 9 Κρίστη Στασινοπούλου

Το ασημόχορτο ανθίζει (Μυθιστόρημα)

Επτά φορές στην Αμοργό (Διηγήματα)

9 Απόστολος Δοξιάδης

9 Περικλής Σφυρίδης

Οδηγός μαγειρικής (Μυθιστόρημα)

Χαράμι (Διηγήματα)

9 Γιώργος Λεονάρδος

9 Διονύσης Χαριτόπουλος

Το κόκκινο σαλόνι της γιαγιάς (.Μυθιστόρημα)

Από εδώ πέρασε ο Κιλρόι

9

9 Α.Κ. Χριστοδούλου

Πρόδρομος Μ αρκογλου

Το αγκάθι ή Ο Παντελής Βλαστός 'Νουβέλα)

Σταθερή απώλεια (Διηγήματα) 9 Παύλος Μάτεσις

Ύλη δάσους (Διηγήματα) 9 Βασίλης Μπούτος

Γυναίκες στα πάρκα (Διηγήματα) 9 Δημήτρης Νόλλας

Π Ο Ι Η Σ Η

Σωκράτης Κ. Ζερβός

Το κρίνο του τρόμου 9 Αντρέας Καραντώνης

Δεκατετράστιχα 9 Αθηνά Παπαδάκη

Ο τύμβος κοντά στη θάλασσα (Μυθιστόρημα)

Λέαινα της βιτρίνας

9 Μ αρλένα Πολιτοπούλου

9 Γ.Δ. Σιδεράς

Ο ήχος της σαύρας (Αφήγημα)

Το χαμαί

9

Δημήτρης Ποταμιάνος

9 Γιάννης Τζανετάκης

Χωρικά ύδατα (Μυθιστόρημα)

Με φώτα ερήμου

Τάσος Ροόοσος

9 Θανάσης Χατζόηουλος

Η Αγγελόπετρα (Νουβέλα)

Από καταβολής δρόσου

9

Εκδόσεις Κ αςτανιωτη Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

ΑΠΟΨΕΙΣ

ΚΕΙ ΜΕΝΑ

ΤΕΧΝΕΣ

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Νίκος Χουλιαράς ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ Αρης Σψακιανάκης Truman Capote ·Raymond Carver ·Πάνος Βίτσικας ΣΕΛΙΑΕΖ Βιβλίο Θέατρο · Κινηματογράφος · Μουσική-Εικαστικά ΣΧΟΛΙΑ Δημήτρης Ποταμιάνος · Μάνος Στεφανίδιης · Δημήτρης Νόλλας·Νίκη Κώτσιου Κατερίνα Ζαρόκωστα · Μιχαήλ Μήτρας ΠΟΙΗΣΗ Τάσος Δενέγρης Νικόλας Σεθαστάκης · Lawrence Ferlinghetti ΔΟΚΙΜΙΟ John Knowles

Διάσημα «Φιλιά» στο Σινεμά

ΣΤΟΥ ΓΚΟΒΟΣΤΗ Ζ. ΠΗΓΗΣ 21. ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 3615433,3622251

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΛΕΘΡΟΝ NORMAN MAILER Ενα α μερικάνικο όνειρο

. Ηζωή του Στήβεν I ι Ρότζακ ήταν τέλεια: ^ ήρωας πολέμου, φ ' πολιτικός, ? προσωπικότητα της τηλεόρασης και σύζυγος μιας όμορφης και έξυπνης κληρονόμου. Μέχρι τη μέρα που άρπαξε το Αμερικάνικο Όνειρο απ' το λαιμό κι αντίκρυσε το πρόσωπο της γυναίκας του να παραμορφώνεται από μια κακία τρομακτική - καθώς ξεψυχούσε. Ένας καταζητούμενος δολοφόνος ξαφνικά, ο Ρότζακ αρχίζει την κάθοδό του στον κόσμο του υποκόσμου, των φτωχογειτονιών και της κτηνωδίας του μπάτσου. Στον κόσμο της Τσέρυ, της τραγουδίστριας των νάιτκλαμπ που ερωτεύτηκε - για να δει τελικά τον έρωτά του να γίνεται το δίχως οίκτο όργανο του < θανάτου της. «Μια διαβολική εγκυκλοπαίδεια των κρυφών οραμάτων και των πόθων μας».

LIFE

NORMAN MAILER Το π ά ρ κ ο τω ν ελαφιών

«Ένα από τα βιαιότερα μυθιστορήματα των τελευταίων ετών».

SATURDAY REVIEW

Τ.

(Στην ερημιά των κάκτων της Νότιας Καλιφόρνιας βρίσκεται μια όαση ^ - ,ανηθικότητας και αισθησιασμού. Εδώ, στο εξωτικό, παρακμιακό καταφύγιο της Χρυσής Ερήμου, συγκεντρώνεται η απαστράπτουσα αφρόκρεμα του Χόλιγουντ για να αποδράσει από τους ρόλους στους οποίους έχει τυποποιηθεί από καιρό. Μακριά όμως από την εύθραυστη βιτρίνα της πρωτεύουσας, τα απονευρωμένα πάθη και οι διαψευσμένες φιλοδοξίες, οι λαγνείες και οι αβυσσαλέες απελπισίες που συνοδεύουν τις ζωές αυτού του εκμαυλισμένου πλήθους, υψώνονται γυμνά ως την επιφάνεια λαμπρά εστιασμένα από την αδυσώπητη αλλά και συμπονετική ματιά του Μέηλερ.

Β ιβ λ ιο π ω λ ε ίο - Ε κδ ό σ εις: Μ α σ σ α λ ία ς 2 0 α, 106 80 Α θ ή ν α , τ η λ .: 36.41.260, fax: 36.45.057

i

ΕΚΔ<

ΑΠΑΝΤΑ Α ΡΧ Α ΙΑ Σ Ε Α Α Η Ν ΙΚ Η Σ Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Ε ΙΑ Σ ΓΙΑ ΠΡ£ ΣΕ ΣΥ]

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ 52 ΤΟΜΟΙ

• ΑΙΣΧΥΛΟΣ: ΑΠΑΝΤΑ • ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ - 8 ΤΟΜΟΙ • ΑΡΡΙΑΝΟΣ: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΑΝΑΒΑΣΙΣ ΙΝΔΙΚΗ - 4 ΤΟΜΟΙ (ανέκδοτη η ι ν δ ι κ ή )

• ΠΛΑΤΩΝ: 01 ΝΟΜΟΙ - 6 ΤΟΜΟΙ (ανέκδοτοι οι 3 τόμοι)

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 52 ΤΗΛ. 36 28 446 - 36 29 157 FAX: 32 41 790

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟ Υ ΕΛ Λ Η Ν ΙΚ Ο Υ ΕΘ Ν Ο Υ Σ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΕ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ: • ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΠΕΝΤΕ ΤΟΜΟΙ • ΣΥΝΟΛΟ ΤΟΜΩΝ ΔΕΚΑΕΞΙ • ΤΟ ΕΡΓΟ ΘΑ ΟΛΟΚΛΗΡΩΘΕΙ ΤΟ 1992 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΚΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 52 ΤΗΛ.: 36 28 446 - 36 29 157 FAX: 3241790

ΔΙΑΒΑΖΩ

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 1 0 6 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

Τεύχος 286 29 Α πριλίου 1992 Τιμή: Λ ρχ.

6θΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜ ΕΝΑ ΧΡΟΝΙΚΑ Η ΑΤΖΕΝΤΑ ΤΟΥ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΥ (Επιμέλεια: Π. Μπαλτάς) ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Γράφει ο Ηρακλής Παπαλέξης Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Παλαιοβιβλιοπωλεία ΕΡΕΥΝΑ: "Ο εν Κωνσταντινουπόλει ελληνικός φιλολογικός σύλλογος” . (Γράφει η Έφη Πανσελήνου)

>0 12 15 16 17

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέ­ ξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: 1. Χριστοδουλάκος - I. Κοργ αλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, ΤΗΛ./FAX: 33.01.330 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε.

Οδυσσέας Νόβακ: Η μεγάλη περιπολία του Νόρμαν Μαίηλερ Νόρμαν Μαίηλερ: Αλήθεια και Ύπαρξη·Τίποτα και Χρόνος Έ λεν Ουάινμπεργκ: Οι ήρωες του μυθιστορήματος «Ακτές της Μπαρμπαριάς»: Ο ήρωας-θύμα σε μια πολιτική αλληγορία Νέιθαν Α. Σκοτ: Νόρμαν Μαίηλερ - ο δικός μας Γουίτμαν Μυρτώ Ρηγοπούλου: Νόρμαν Μαίηλερ και CIA Σώτη Τριαντάφυλλου: Ο Νόρμαν Μαίηλερ: και ο κινηματογράφος Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης: Νόρμαν Μαίηλερ: Έ νας (αντί) αμερικανός ονειρευτής Σώτη Τριανταφύλλου: Αγγλόφωνη Βιβλιογραφία για το Νόρμαν Μαίηλερ

. 36 39 44 47 49 50

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γράφει ο Αλκής Ρήγος 51 ΠΟΙΗΣΗ: Γράφουν ο Γιάννης Κουβαράς και ο Χρήστος Ηλιόπουλος 56 ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ: Γράφουν ο Κώστας Χωρεάνθης και η Νένα Κοκκινάκη 62 ΜΕΛΕΤΗ: Γράφει ο Δημήτρης Τσατσούλης 69

Κεντρική διάθεση:

ΠΛΑΙΣΙΟ

Αθήνα: «Διαβάζω»

Γράφει ο Χρ. Ηλιόπουλος

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

ΔΕΛΤΙΟ

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

26 30

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

73

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

79

στο επ ό μ ενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα στον Μισέλ Τουρνιέ

Λ εό τ ε Ρ ° v a j u *1 0

0'0

Ισ Κ όρ »

.

T.upP°°'oU'

τνντΗ b 1830 μ ν ϊ ωρ°· 1

n r f ^ r f w iW ΕϊΕΦ

φυσικός.

'»iV' “ ρ,Ο

s '^ S ^

^α

, η«στ«»· niotn κο» “ν"

s H s s s s s ir s iS S s s ^ jr c f—

^.

^ « S f S w w n o ^ i «

& .2οι0 α^^ ° ηs l„c£Ορ8όδο' k •εω'»,οϋ ^ ° ^ η ρ 6 ο ^ Λς 0PJV

ης

αίσιας *Λ «α\1έ''ων „

φ,κό δ»ερε

S S S ? 5 tf^

qV. ‘* ° ινω'

Τ8&£2&*&?. '?°«„ "° « w »S!? 'g «^ jSS ^“ n? ? gS g S -. ‘E ‘E

^ T sjeiu— a s Sog3μι~£- *. .SΛθν

iS 5 *S *£ S & «»'’“'

σ°υνS ε Είε»δ\κευΡ^α *= S S 5 S ^8έματ°. = ,6,ερ° ^ μ έ ρ ο υ ς ο ^ α * « η * * » 0*

PfeP

·* * * ■ * *

Sμέσοs αηόs - S r sH θ^ε ° 1οψα tm: < n W *g μ Π ε ΓΖ°^' Ποδο δο Ι'°-

£ = τισζ·

£

> — j - κο' Π'®1"'

UpOtEPO *

“ ι<τό σ10

-f S S J S S S ,S B

π£ηςΗ

iS iA N O ^ S

vgsggss»

S S S -— ■ Η ^ Μ

,Α Α β ^ " ^

t M iaW* w b w M ,*

S f e s B »

'

‘

Bpoto'· e “" ^ eto T ” " μΡ'" '“ Νοταρά, 600.°°° W W ?

ri«Vf„ O%p OR ‘S<,aOffiOOJ* ,e«ro S ^E UPK m oM SAscet«cistn ^ w1„ r i S -^ h“e“’o J“ status Ϊ — 6

Of A rm enia" &

w v

^ « S

sarfSSS»"

^

^

h0„

; q » ,= -o

st

^ • « s & s js r *

•g s Z + s g s z

A W »66® ' niS»0" W C «

r s ^ s a ^ *

S^gS* gSSS^taith and con LTln n o lo g v » · . „ , T,C. een»*''·-"'-^pu\ lib'. «The * ^ e Ph P

\Vestetn»zeu

^ s & tfS g r ηπ30ή ο ,ε μAdP'MoV η β ε Η ο ^iu6pto μ Ρ « υ l99^'

12/χρονικα

Ό χ ι άλλο αίμα... για το Δράκουλα

Ο Λ I Σ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ ΓΡΑΦΕΙ ο Ηρακλής Παπαλέξης

ΝΙΚΟΛΑΕ ΣΤΟΪΤΣΕΣΚΟΥ. Δράκουλας. Μύθος και ιστορική αλήθεια. Μτφρ. Σ. Κωτολούλης. Αθήνα, Σ. Εποχή, 1992. Σελ. 206. Δρχ. 3500.

Π ό σ ε ς φ ορές δεν έχει παγώ σει το αίμα στις φ λέβες μας βλέπο­ ντας στον κινηματογράφο ή την τηλεόραση άπ ειρ ες πα ρ α λλ α ­ γές της ιστορίας του Δράκουλα, αυτού του αιμοδιψούς, αιμοβόρου κι ανατριχιαστικού όντος, το οπ ο ίο απομονω μένο στον π ύ ρ γ ο του σ τα Κ αρπάθια, ζώ ντας μόνο τις νύχτες, δάγκωνε στο λαιμό τα ανυποψ ία στα θύματά του π ίνοντάς του ς το αίμα. Ό λ η αυτή η κινηματογραφική φιλολογία γύρ ω α π ό τη «ζωή» και τη δράση του Δράκουλα - π ο υ π ρ έπ ει να π ού με ότι έχει αναδείξει δίπλ α σε ελάχιστες αριστουργηματικές ταινίες και π ά μ π ο λ λ α υ­ π ο π ρ ο ϊό ν τα - έλκει την καταγωγή της α π ό ένα κλασικό πλέον στο είδος του μυθιστόρημα για τον «Δράκουλα», στα 1897, ενός άσημου έως τότε Ά γ γ λο υ σ υγγραφ έα, του Bram Stoker. Η δη­ μοτικότητα αυτού του μυθιστορήματος υπήρξε τεράστια. Μετα­ φράστηκε σε δεκάδες γλώ σσ ες και με δεκάδες ταινίες τρόμου. Ο Β. Stoker επηρεασμένος - αποφ αίνονται οι ειδικοί - α π ό δύο γεγονότα εκείνης της περιόδου στην Αγγλία, εμπνεύστηκε την ιστορία του δικού του «Δράκουλα». Το ένα ήταν η τρομο­ κρατία π ο υ εξαπέλυσε ο Zack Ripper το 1888, την οποία ο σ υγ­ γ ρ αφ έας παραλλήλισε με τις φήμες π ο υ κυκλοφορούσαν, ήδη α π ό τον 15ο αιώνα για το θρυλικό ηγεμόνα της Βλαχίας, τον Βλαντ Τσέπες. Το δεύτερο γ εγον ός ήταν το σκάνδαλο π ο υ ξέ­ σ πασ ε στη συντηρητική Αγγλία για την ανήθικη σ υμπεριφ ορά του O scar Wilde. Ας σημειωθεί ότι η επίδραση π ο υ άσκησε το σκάνδαλο W ilde σ τον Stoker, δεν είχε στην π ραγμ ατικότητα ουδεμία σχέση με τον μυθιστορηματικό Δράκουλα. Η φήμη αυτού του ηγεμόνα της Βλαχίας στηριζόταν στη γενναιότητά του, το αίσθημα δικαιοσύνης π ο υ τον κατείχε και στην υπέρμετρη σκληρότητά του. Με το χρόνο η διόγκωση τω ν αρνητικών π τ υ ­ χών της ζω ής του οδήγησε στη δημιουργία του Δράκουλα. Η προφ ορική πα ράδοσ η για το βίο και την πολιτεία του Β. Τσέ­ πες, σύμφ ω να με τις γερμανόφ ω νες αφηγήσεις ήταν εχθρική πα ρουσ ιάζοντάς τον ω ς τύραννο, σαδιστή και βάρβαρο. Αντίθε­ τα, οι Σλαβονικές ιστορίες είναι ευνοϊκές π ε ρ ιγρ άφ οντάς τον ω ς «μεγάλο αφέντη», ο οπ ο ίο ς επέβαλε στη χώ ρα του, έστω και με βίαιο τρ ό π ο , τη δικαιοσύνη. Αυτή η αδιαμφισβήτητη βιαιότητα ερμηνεύτηκε α π ό πο λ λ ο ύς ω ς ξέσπασμα της εγκληματικής φ ύσης ενός ανθρ ώ π ου, ο ο­ π ο ίο ς απ λ ώ ς ικανοποιούσε τα νοσηρά του ένστικτα. Πάντως το όνομα Drakula, ο Βλαντ Τσέπες κληρονόμησε ω ς προσω νύμιο α π ό τον πα τέρα του. Σίγουρα όμως υπήρξε μια πολυσύνθετη και αντιφατική προσ ω πικότητα, α π ό τις σημαντικότερες της ρουμανικής ιστορίας, π ο υ α π ό ορισμένους σ υγχρόνους του ε­ γκωμιάστηκε για τη γενναιότητα π ο υ επέδειξε στην π ρ οά σπιση της ανεξαρτησίας της πα τρ ίδα ς του κι α π ό άλλους διασύρθηκε για την αμείλικτη αυστηρότητά του. Στην π ερ ίπ τω σ η του Βλαντ Τ σέπες καθώς ο μύθος και η ιστο­ ρική αλήθεια εμπλέκονται, είναι εξαιρετικά δύσκολο να διαχωρί­ σει κανείς το υ παρκτό ιστορικό π ρ ό σ ω π ο α π ό τον Δράκουλα, τον επινοημένο λογοτεχνικό ήρωα. Το διαχωρισμό, λοιπόν, α­ νάμεσα στην πραγματική μορφή του πρ ίγκ η π α Βλαντ Τσέπες και τον φανταστικό Δράκουλα, επιχειρεί ο Ρουμάνος ιστορικός

χρονικά/13

Νικολάε Στοϊτσέσκου - πρέσ βης της Ρουμανίας στην Αθήνα με τη μελέτη του «Δράκουλας. Μ ύθος και ιστορική αλήθεια». Μ’ αυτή τη μονογραφία ο συγγρ αφ έα ς π ρ ο σ π α θ εί να αναπαραστήσει την εποχή τόυ διασυρμένου βοεβόδα της Βλαχίας αποτίοντας φ όρο τιμής στη μνήμη ενός πραγματικού ήρωα του ρουμανικού λαού. Έτσι αποκαθισ τά την αλήθεια στηριζόμενος σε επιστημονικά τεκμηριωμένα ιστορικά γεγονότα. Παραθέτει με βάση τις ιστορικές π η γέ ς την οικογενειακή κατάσταση του Βλαντ Τσέπες, τα νεανικά του,χρόνια, την πρώ τη ηγεμονία του (1448), την ανάκτηση του θρόνου (1456), την εσωτερική του π ο ­ λιτική, τη σχέση του με το Στέφανο το Μέγα, την ήττα του Μωά­ μεθ Β', την πτώ ση και σύλληψή του, την τελευταία του ηγεμο­ νία και το θάνατό του το 1476. Ό π ο ιο ς αποδέχεται την αρχή ότι γνώ ρισμα των μύθων είναι η αναζήτηση, έστω και μέρους, της ιστορικής αλήθειας, τότε η περ ίπ τω σ η του Βλαντ Τσέπες αναδεικνύεται εξαιρετικά ενδια­ φ έρουσα επειδή εξέθρεψε τη «διασημότερη ιστορία τρόμου ό­ λων των εποχώ ν. Στη ρουμανική λαϊκή πα ράδοσ η υπάρχει η λυρική ενσάρκωση του φόβου για το μεταίχμιο μεταξύ ζω ής και θανάτου σε μια αρρενω πή παρουσία, η ο πο ία εμφανίζεται στα όνειρα των κοριτσιών. Στην Αμερική σήμερα σε κάθε μεγαλού­ πολη λειτουργούν λέσχες Δ ράκουλα π ο υ τις περισσότερες φ ο­ ρές παίρ νο υ ν τη μορφή μασονίας ικανοποιώντας την ανάγκη των σύγχρονω ν α νθρ ώ π ω ν για σκιάχτρα. Η βαθύτερη όμω ς ση­ μασία του μύθου του Δράκουλα, π ο υ στη δυτική εκδοχή του ε­ στιάζεται στον βαμπιρισμό, εκφράζει τους π ρ ω τό γο νου ς αν­ θρ ώ π ινο υς φ όβους για τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ ζωής και θανάτου. Το μήνυμα πά ντω ς αυτού του βιβλίου είναι: όσοι πιστεύουν στο βαμπιρισμό ας πιστεύουν. Αλλά η ιστορική μορφή δεν έχει καμιά σχέση με το μύθο. Για τους Ρουμάνους ο Τσέπες, τιμωρός του εγκλήματος και της διαφθοράς, είναι έμβλημα δικαιοσύνης.

Η ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας

Ο Ρόμπερτ Μ πράουνινγκ, γνω στός για τη συμβολή του στην π ρ οσ πά θ εια επαναπατρισ μού στην Αθήνα των γ λ υ π τώ ν της Α­ κρόπολης α π ό το Βρετανικό Μουσείο, είναι ο συγγρ αφ έα ς της ιστορίας της «Βυζαντινής Αυτοκρατορίας», η ο πο ία υπήρξε επ ί πο λ λ ο ύς αιώνες το ισχυρότερο κράτος της Ευρώπης και της εγ­ γ ύ ς Ανατολής με τεράστια πολιτική επιρροή και πολιτιστική α­ κτινοβολία. Η ιστορία της «Βυζαντινής Αυτοκρατορίας» αρχίζει με το θρίαμβο του Χριστιανισμού το 500 μ.Χ. και τελειώνει με την άλω­ ση της Κων/πολης το 1453 α π ό τους Τούρκους. Ο Ρ. Μ πράουνινγκ εξετάζει τις πολιτικές, στρατιωτικές, κοι­ νωνικές, οικονομικές και εκκλησιαστικές εξελίξεις, ενώ π α ρ ά λ ­ ληλα υπογραμμίζει το ρόλο της λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας, της γλώ σσας, της μουσικής, της επιστήμης, της παιδείας, του δικαίου και της τέχνης ω ς δημιουργημάτων του Βυζαντινού π ο ­ λιτισμού. (Ειδικά για τη Βυζαντινή Τέχνη π ρ έπ ει να υπενθυμί-

κ

ΥΚΛ0Φ0ΡΗΣΑΝ ΕΝ Σ Υ Ν Τ Ο Μ Ι Α ROBERT BROWNING. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, Μτφρ. Ν. Κομινή. Αθήνα, Πατταδήμας, 1992. Σελ. 362. Δρχ. 5.500.

14/χρονικα σουμε ότι κυκλοφορεί, επίσ ης α π ό τις εκδόσεις «Παπαδήμα», το ομώνυμο βιβλίο του Charles Delvoue). Ο χρονολογικός πίνακας, ο κατάλογος τω ν Α υτοκρατόρων, η εκτενής βιβλιογραφία, οι 96 εικόνες και οι τρεις χάρτες σ υμπ λη­ ρώνουν την καλομεταφρασμένη α π ό το Νίκο Κομινή έκδοση.

Δύο άγνωστα βιβλία του Ιουλίου Βερν στην Ελλάδα

ΙΟ Υ ΛΙΟ Ι ΒΕΡΝ. Ο δρόμος για τη Γαλλία. Μτφρ.: Ιουλία Ιατρίδη. Αθήνα, Αίολος, 1991. Σελ. 192. ΙΟΥΛΙΟΣ ΒΕΡΝ. Ταξίδι μετ’ εμποδίων στην Αγγλία και τη Χκοτία. Μτφρ.: Φώντας Κανδύλης. Αθήνα, Αίολος, 1991. Σελ. 240.

Για πρ ώ τη φ ο ρ ά μεταφράστηκαν στα ελληνικά α π ό τις εκδό­ σεις «Αίολος» δυο βιβλία του Ιουλίου Βερν. Το π ρ ώ το «Ο δρόμος γ ια τη Γαλλία» είναι η δραματική πορ εία μιας ομάδας Γάλλων στα 1792 π ο υ βρίσκονται αποκλεισμένοι στην Πρωσία πα ρ αμ ο­ νές το υ γαλ λο π ρ ο σω π ικου πολέμου. Περνούν α π ό εχθρικές πόλεις, χωριά, δάση και ποτάμια με σ κ ο π ό τον επαναπ ατρισ μό το υ ς στη Γαλλία, Το δεύτερο βιβλίο με τον τίτλο «Ταξίδι μετ’ εμποδίων» ανακα­ λύφθηκε, πρ ό σ φ α τα , στα χειρόγραφ α του Βερν και εκδόθηκε π ρ ιν α π ό δυ ο π ε ρ ίπ ο υ χρόνια γ ια π ρ ώ τη φ ορ ά στη Γαλλία. Αναφέρεται σ ' ένα ταξίδι δύο νεαρών φίλων, οι οποίοι ξεκινούν α π ό το Παρίσι του ΙΘ' αιώ να για να επισκεφ θούν τη Βρετανία της βιομηχανικής επανάσ τασ ης και τη Σκοτία τω ν θρύλων. Οι π ο λ υ π λ η θείς φίλοι του «προφήτη» σ υγγρ αφ έα θ α γοητευΘούν α π ό τη γνώ ριμη δεινότητά του να διηγείται ενδιαφέρουσες ιστορίες με συναρπαστικό τρ όπ ο. Τα καλαίσθητα εξώφυλλα, π ο υ φιλοτέχνησε ο Δημήτρης Καλοκύρης, οι καλοτυπω μένες γκραβούρες π ο υ σ υνοδεύουν τα κείμενα και η π ο λ ύ καλή δου­ λειά της Ιουλίας Ιατρίδη και του Φ ώντα Κονδύλη π ο υ μετέφρα­ σαν τα αντίστοιχα βιβλία δείχνουν εκδοτική ευαισθησία και σε­ βασμό στο αναγνω στικό κοινό.

Χρήσιμοι επαγγελματικοί οδηγοί

Το βιβλίο στην Ελλάδα. Εκδοτικοί οίκοι. Βιβλιοπωλεία. Εμπορία βιβλίου. Αθήνα, Βιβλιεμπορική, 1991. Σελ. 184. Οδηγός βιβλιοθηκών Ελλάδος. Αθήνα, Βιβλιεμπορική, 1991, Σελ. 168.

Μ ε σ κο πό τη διάθεση και καλύτερη προβολή του ελληνικού βι­ βλίου η «Βιβλιεμπορική» εξέδωσε δυο χρήσιμους επαγγελμ ατι­ κούς οδηγούς. Ο π ρ ώ το ς, των εκδοτικών οίκων και βιβλιοχαρτοπω λείων ό­ λης της Ελλάδος, περιλαμβάνει 300 εκδοτικούς οίκους, 2.200 βι­ βλιοχαρτοπωλεία, 80 γραφ εία πω λήσ εω ν και αντιπροσω πείες βιβλίων. Ο δεύτερος οδηγός, καλό πτοντα ς ένα κενό στην ελληνική βι­ βλιογραφία, καταγράφει όλες τις δημόσιες, δημοτικές και κοινο­ τικές βιβλιοθήκες, βιβλιοθήκες οργανισμών και τραπεζώ ν, π α νε­ πιστημιακές, νομικών π ρ ο σ ώ π ω ν δημοσίου δικαίου (Ν.Π.Δ.Δ.) και νομικών π ρ ο σ ώ π ω ν ιδιωτικού δικαίου. (Ν.Π.ί.Δ.). Πολύμοχθη και χρονοβόρα η π ρ ο σ π ά θ εια της «Βιβλιεμπορι­ κής» πρ α γμ ατο πο ιήθηκε με την υποστήριξη, ό π ω ς ήταν φυσι­ κό, τω ν Ελλήνων εκδοτών βιβλίου. Μια παρατήρηση: Οι π ά μ π ο λ λ ες διαφημίσεις εκδοτικών οί­ κων θα ήταν προτιμότερο να προτάσσονται ή να βρίσκονται στο τέλος τω ν οδηγών. Έτσι θα βοηθούσε όσ ους αναζητούν πλ ηροφ ορίες να μη ταλαιπω ρούνται α π ό τις διαφημιστικές κα­ ταχω ρήσεις π ο υ παρεμβάλλονται.

η ΑΓΟΡΑ του ΒΙΒΑΙΟΥ από 29 Μαρτίου έως 11 Απριλίου 1992

Αριστοτέλης-Αθ., Βιβλιογωνία-Αθ., Γκοβόστης-Αθ., Γκρίτσης-Γεωργιάδης-Αθ., Γρηγόρης-ΑΘ., ΔωδώνηΑθ., Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-Αθ., Εστία-Αθ., Ιανός-Θεσσ., Κατώι του Βιβλίου-Θεσσ., ΚουρκάκηςΚαρδίτσα, Λέσχη του Βιβλίου-Αθ., Μεθενίτης-Πάτρα, Πλέθρον-Αθ., Ραγιάς-Θεσσ., Ρόμβος-Αθ., ΦιλιττπότηςΑθ., Χνάρι-ΑΘ.

Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ' όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

| ΚΟΥΝΤΕΡΑ Μ.: Η αθανασία I ΝΤΥΡΑΣ Μ.: Ο Εραστής

ΕΣΤΙΑ

ΕΞΑΝΤΑΣ

| ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Κ.: Το Μακεδονικό Ζήτημα

ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ

ΜΑΡΤΗΣ Ν.: Η πλαστογράφηση της Ιστορίας της Μακεδονίας ΕΥΡΩΕΚΔΟΤΙΚΗ | ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Α.: Ά πειρο ς Χώρα [ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ Α: Βραδυές Μπαλέτου

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ ΚΕΔΡΟΣ

NT’ ΟΡΝΤΑ Μ.: Εγώ ελπίζω ότι θα τη βολέψω

ΓΝΩΣΗ

| ΝΤΕΓΚΡΕΣ Μ.: Ο Τελευταίος Σουλτάνος

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

| ΕΑΥΤΗΣ Ο.: Τα Ελεγεία της Οξώπετρας

ΙΚΑΡΟΣ

16/χρονικα

Παλαιοβιβλιοπωλεία Πριν λίγο κυκλοφόρησε στην Ιταλία ο Οδηγός των Βιβλιοπω­ λείω ν για βιβλία παλαιό και ευκαιρίας. Σ ’ αυτόν καταχωρίζονται τριακόσιες ενενήντα διευθύνσεις σε ενενήντα πόλεις (μικρέςμεγάλες) της χώρας. Τον πρόλογο γράφει ο Ουμπέρτο Έκο, που μόλις έκλεισε τα εξήντα. Ο ίδιος οφείλει τη μεγάλη τύχη του σ ’ ένα βιβλιαράκι που βρήκε σε πάγκο του Μπουένος Άιρες, που τον ενέπνευσε για το «Ρόδον». ολλά από τα παλαιοβιβλιοπωλεία εκδί­ δουν καταλόγους σε τακτά διαστήματα και πράγματι το 90% των βιβλίων πωλείται με αλληλογραφία. Υ πάρχουν εκείνα που πωλούν όλων των κατηγοριών βιβλία, αλλά αρ­ κετά ειδικεύονται, όπω ς ο δέκατος ένατος αιώ νας ή εικονογραφ ημένες εκδόσεις ή ποι­ ητικές σ υλλογές ή αντίτυπα με αφιερώσεις. Παράλληλα με τα βιβλία, στα καταστήματα αυτά πω λούνται χάρτες, γκραβούρες, πα­ λαιός αφίσες, αρχειακό υλικό για σ υγγρ α ­ φ είς ή με θέματα γύρω από το βιβλίο. Για τα πιο σπάνια αντικείμενα σ χεδό ν το μισό των αγοραστών έχει ω ς κριτήριο την επένδυση. Παραδοσιακά η Φλωρεντία έχει τα σκή­ πτρα των βιβλιόφιλων, αλλά σε πολλές πό­ λεις υπάρχει αξιόλογη κίνηση, στη Ρώμη, Μπολώνια, Μιλάνο, Μπάρι, Κατάνια. Το με­ γάλο παζάρι του παλαιού βιβλίου που γίν ε­ ται στο Μιλάνο (εφέτος στις 3-5 Απριλίου) δί­ νει το στίγμα της α γο ρ άς και του γούστου του κοινού. Η Ιταλία είναι χώ ρα με τεράστια αποθέματα βιβλίων, με πλούσιες ιδιωτικές βιβλιοθήκες, με μοναστήρια που συνεχίζουν να εμπλουτίζουν τις σ υλλο γές τους και με τυπογραφ εία που ως σ ήμερα έδωσαν σπάνια δείγματα τέχνης. Ο Giovanni Spadolini, που επισκέφθηκε τη χώ ρα μας με την ευκαιρία του εορτασμού των 2500 χρόνω ν Δημοκρα­ τίας, στη σύντομη παραμονή του θεώρησε χ ρ έο ς του να επισκεφθεί το Μοναστηράκι, ό­ που (όπως έγραψε) του έκανε εντύπωση η

βεπο/ηαζ

Π

φ τώχεια των παλαιοβιβλιοπωλείων. Τι θα έ­ λ εγε αν αναζητούσε κάποια άλλη παρόμοια αγορά εκτός πρω τεύουσας! Ο τελευταίος πόλεμος (και περισσότερο ο εμφύλιος) μαζί με τη μετακίνηση του πληθυσμού που επέφ ε­ ρε, κατέστρεψε ή διασκόρπισε όσ ες συλλο­ γ έ ς υπήρχαν σε σπίτια λογιών ή εγγραμ μά­ των της επαρχίας. Ευτυχώς οι τοπικές εται­ ρείες των γραμμάτων σε πολλές πόλεις διέ­ σωσαν αρκετό υλικό. Παρήγορο είναι ότι στην τελευταία εικοσαετία έχει αυξηθεί ο α­ ριθμός των βιβλιοπωλείων στην επαρχία, σε συνδυασμό με τα εκεί Πανεπιστήμια. Η νέα κατάσταση θα οδηγήσει στη συγκρότηση ι­ διωτικών βιβλιοθηκών με μακροπρόθεσμες θετικές επιπτώσεις. Στην Αθήνα λειτούργη­ σαν ανέκαθεν κάποια παλαιοβιβλιοπωλεία και υπάρχει ακόμη κύκλος βιβλιόφιλων, που όμως α ρκετές φ ορ ές εισάγει από το εξωτερι­ κό το σχετικό υλικό. Νεότερα ιδρύματα έ­ χουν ως στόχο τη συστηματική θεματική συλλογή (όπως το κλασικό πα ράδειγμα τής Γενναδείου Βιβλιοθήκης). Δεν μπορούμε να συγκριθούμε με τις δυτικές χώ ρ ες σε ποιότη­ τα υλικού, αλλά και πάλι πα ρήγορο είναι το γ ε γο ν ό ς ότι ακόμη και σήμερα εκδοτικοί οί­ κοι προχω ρούν σε αναβαθμισμένες εκδό­ σεις. Έ νας κατάλογος των σπάνιων, καλαί­ σθητων και ποιοτικά βιβλιοδετημένων εκδό­ σεων των ελληνικών εκδοτικών οίκων θα β οηθούσε το κοινό και την ανάπτυξη της βιβλιοφιλίας. Γ. Πλ.

Υνωρίστε τον Ελληνικό Πολιτισμό με τι? Εκδόσει? Ποιότητα?

ΠΑΠΑΔΗΜΑ 7τον τιμούν τα ελληνικά y ράμματα και συμβάλουν στην ανάπτυξη των κλασικών σπουδών και της παιδείας στην πατρίδα μας Κάθε βιβλίο μας είναι το πολυτιμότερο και φθηνότερο δώρο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΗΜΑ. Ιπττοκράτονς 8, Αθήνα, τηλ.. 36.27.318

χρονικα/17

” 0 εν Κωνσταντινουττόλει ελληνικός φιλολογικός σύλλογος”·

Η Μεγάλη τον Γένους Σχολή. Ακουαρέλα του Αρχιτέκτονα Bulent Celinor.

«Ω φρίξον ήλιε, ω στέναξον, γη!» «Ε άλω η Π ό λις!» [Από το «Χρονικό» του Γ. Φραντζή]

Όταν στις 29 του Μάη στα 1453 ο Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος έπεφτε νε­ κρός κοντά στην Κερκόπορτα, σ ’ ολόκληρο τον τότε πολιτισμένο κόσμο, και μέσα στους δρόμους της « Β α σ ιλίδ ο ς τω ν πόλεων», αντήχησε η κραυγή: «Εάλω η Π όλις», όπως μας το ιστορεί στο «Χρονικό» του ο Γ. Φραντζής. μως αυτός ο γόος, ο σπαραχτικός ολολυγμός, στάθηκε ταυτόχρονα και μια κραυγή σ υναγερ­ μού, ένα σύνθημα εγερτήριο Α ν τ ίσ τ α σ η ς στο χα­ μό, τον αφανισμό, στο θάνατο, καθώς έκαμνε τη διαδρομή του στην τότε ανερχόμενη Ευρώπη, για να γονιμοποιήσει με τους σοφούς του Βυζαντίου την Α ν α γ έν ν η σ η · κι αργότερα, μέσα στους τέσσε­ ρις αιώνες που ακολούθησαν στα πλήθη του Μείζονος Ελληνισμού, όπου γης, σε κάθε γωνιά, πόλη, χωριό, πολιτεία. Κι έγινε παλμός καρδιάς και πνεύ­ ματος, δημιουργία τέχνης και πολιτισμού, αρχίζο­ ντας από το «κρυφό σχολειό» για να καταλήξει στα μεγάλα επώνυμα Σχολεία: Τη μεγάλη του Γένους Σχολή, το Ζάππειο, το Ιωακείμειο, το Κεντρικό Παρ­ θεναγωγείο, τη Ζωγράφειο, τη Σχολή Γλωσσών και Εμπορίου κ.α. στην Κωνσταντινούπολη. Και στα

Ο

Σχολεία των Κοινοτήτων σ’ όλη την Οθωμανική Αυ­ τοκρατορία, τα Διδασκαλεία: Ζαρίφεια στη Φιλιππούπολη, Αρχιγένεια στους Επιβάτες της Θράκης, Ζωγράφεια και Κεστοράτεια στην Ή πειρο και Μα­ κεδονία. Καθώς και σε πάμπολλα Παρθεναγωγεία. Και το θαυμαστό αυτό επίτευγμα, σε μεγάλο βαθ­ μό, το δημιούργησε μια δ ρ ά κ α Ελλήνων, που μέσα στην καρδιά της Οθ. Αυτοκρατορίας κατόρθωσε να ιδρύσει τον «εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικόν Φι­ λολογικόν Σύλλογον», που πολύ δίκαια ονομάστη­ κε: «το Υπουργείον Παιδείας των Αλυτρώτων Ελλή­ νων». Για το Ίδρυμα αυτό στο ομότιτλο βιβλίο της μιλάει η σ υγγραφέας Τατιάνα Σταύρου, από την Κων/πολη, που στα 1967 βραβεύτηκε από την Ακα­ δημία Αθηνών. Το έργο του Συλλόγου αυτού, που λειτούργησε αδιάλειπτα εξήντα ένα ακριβώς χρό-

*Το κείμενο: «Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος» της Έφης Πανσέληνου, ανακοινώθηκε στο Πνευματικό Κέντρο Κωνσταντινουπολιτών, στις 11 του Νοέμβρη 1991, στην εκδήλωση που οργάνωσαν: Η Εστία Θεολό­ γων Χάλκης, ο Σύνδεσμος Μεγαλοσχολιτών, ο Σύλλογος Ζαππίδων, ο Σύνδεσμος Ιωακειμειάδων, ο Σύνδεσμος Ζωγραφιωτών, ο Σύνδεσμος Κεντρικιάδων, και ο Σύλλογος Ιστορικής και Λαογραφικής Έρευνας «Η Μνημοσύνη», με τη συ­ μπλήρωση έτους από το θάνατο της Τατιάνας Σταύρου, συγγραφέως του ομότιτλου βιβλίου της, που το 1967 βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών.

18/χρονικα νια, από το 1861 έως το 1922, καταπλήσσει με την απίθανη έκταση, ποικιλία και ποιότητα των επιτευγ­ μάτων του στη σφαίρα της διάδοσης των ελληνικών γραμμάτων, της Παιδείας και των Επιστημών με την παγκόσμια ακτινοβολία του στο πνευματικό στερέωμα του τότε κόσμου, στον 19ο αιώνα και αρ­ χές του 20ού· με την κινητοποίηση πλήθους πνευ­ ματικών κορυφών της εποχής, Ελλήνων και ξένω ν με τον συναγερμό για τους σκοπούς του Συλλόγου που δημιούργησε στις τάξεις των κατόχων του πλούτου (που γίνηκε ο πλούτος πνεύμα, όπως εί­ παν). Μα και των φτωχών λαϊκών πληθυσμών, του κλήρου και των διακεκριμένων προσωπικοτήτων, αξιωματούχων της Αυτοκρατορίας (και Τούρκων α­ κόμη) και των Ηγεμονιών. Και το εκπληκτικότερον όλων, με τη διάρκεια της ζωής του εξήντα ένα ολό­ κληρα χρόνια σε αδιάπτωση δραστηριότητα. Που δεν την πέτυχε ποτέ κανένα Υπουργείο και δη Παι­ δείας, ούτε στα παλιά, ούτε και στα σ ύγχρονα καλά οργανωμένα κράτη. Και όμως από τους ιδρυτές του, τρεις μόνον αναφέρονται εκπαιδευτικοί και έ­ νας λόγιος. Ό λοι οι άλλοι έμπορο* και τραπεζίτες, που έταξαν σκοπό τους τη «διάδοση των ελληνικών γραμμάτων». Κι είναι στ’ αλήθεια σαν παραμύθι. Η ίδρυση και η δράση του.

Σ

το σπιτικό του Σπυρίδωνα Μαυρογένη, ανακτο­ ρικού γιατρού του Σουλτάνου, εγγονού του Ν. Μαυρογένη, αρχιστράτηγου του Σουλτάν Σελίμ (που του πήρε το κεφάλι όταν ηττήθηκε στον Ρωσοτουρκικό πόλεμο), γόνου μιας οικογένειας κοντά χιλίων ετών, μαζεύονται τα βράδια μια εκλεκτή μερί­ δα από λογάδες του Έθνους. Το σπίτι στο κεντρικό­ τερο σημείο της Πόλης, στο Σταυροδρόμι, πελώριο, παλιό, άσημο απέξω, αστράφτει μέσα από πολύτιμα κρύσταλλα, καθρέφτες βενετσάνικους, πλούσια α­ κριβά χαλιά και πελώρια μπρούτζινα μαγκάλια, βε­ λούδα και κιντέρια. Το ίδιο αστράφτουνε και αυτοί που απαρτίζουνε τη συντροφιά: ο Μεγάλος Ποστέλνικος (είδος Υ πουργού Εξωτερικών του Σουλ­ τάνου), ο Σωτήρης ο Καλλιάδης, ο Γραμματέας του Ελληνικού Προξενείου Γ. Παλαιολόγος, ο Ιατροφι­ λόσοφος Ηρακλής Βασιάδης, που εξηγεί και σχο­ λιάζει κείμενα του αγαπημένου του φιλόσοφόυ Πλάτωνα, και άλλοι μαζί με τον οικοδεσπότη του ί­ διου κλίματος. Κι ένα βράδυ, κάποιος, λίγο ανεύθυ­ να, πέταξε την κουβέντα: «Και δεν κάνουμε ένα φι­ λολογικό Σύλλογο;» Αυτή στάθηκε η αρχή του πα­ ραμυθιού. Ό μω ς αξίζει να σταθούμε λίγο στον πρώτο του ήρωα: τον Ηρακλή Βασιάδη, γεννημένο στις 30/3/1821, ένα φουρναρόπουλο από το Δελβινάκι της Ηπείρου, που έμαθε τα πρώτα του γράμμα­ τα στην Αρτάκη της Κυζίκου, όπου βοηθούσε τον φούρναρη πατέρα του. Οι δάσκαλοί του τον έστει­ λαν στη Μεγάλη του Γένους Σχολή, όπου από Κώ­ στα τον μετονόμασαν τιμητικά σε Ηρακλή, τιμώ' ντας τις-επιδόσεις του όχι μόνον στα αθλήματα αλ­ λά και στα γράμματα. Στη Μεγάλη του Γ. Σχολή θα διδάξει για μετεκπαίδευση έως το 1848, μετά τη μα­ ταίωση των σπουδών του στην Αθήνα, όπου είχε σταλεί, γιατί τα γεγονότα του 1843 (έξοδος του Όθωνα κ.λπ.), ματαίωσαν τη λειτουργία τού εκεί Παν/μίου. Συνοδεύοντας τους δυο γιους του Σωτή­

ρη Καλλιάδη, στα 1848, στο Παρίσι για σπουδές, εγγράφεται και ο Ηρ. Βασιάδης στην Ιατρική Σχολή και το 1858 θα κάνει εναίσιμη διατριβή του με θέμα: «Η γυμναστική στους αρχαίους Έλληνες», στα Λα­ τινικά. Συμπληρώνει τις σπουδές του και στη Γερ­ μανία και ζώντας χρόνια στο Παρίσι, όπου παράλ­ ληλα μελετούσε τις ξένες φιλολογίες, αφομοιώνει το πνεύμα της Γαλλικής Επανάστασης, του φιλε­ λευθερισμού και των δημοκρατικών ιδεωδών, για να τις μεταφυτεύσει στην Κωνσταντινούπολη, μέσα από το Φιλολογικό του Σύλλογο, οργανώνοντας ι­ διαίτερα την Παιδεία, που την κράτησε μακριά από την επιρροή της εκκλησίας και των Πατριαρχείων, πράγμα που δυσαρέστησε τον Πατριάρχη Ιωακείμ τον Γ'. Με την ιδιαίτερη ικανότητα που είχε να κινη­ τοποιεί όχι μόνον τα άτομα αλλά και τις ομάδες, κα­ τόρθωσε να κάνει τότε «μόδα τις δω ρεές στους πλούσιους ομογενείς» και προωθώντας την ίδρυση ιδιαιτέρως Παρθεναγωγείων και Εκπαιδευτικών Α­ δελφοτήτων, ανήγγειλε σε έναν ετήσιο απολογι­ σμό του 1873-1874, που ήταν Πρόεδρος του Συλλό­ γου, την ίδρυση 84 (ογδόντα τεσσάρων) Συλλόγων με πρότυπο τον Φιλολογικό Σύλλογο, ήτοι 25 στην Κωνσταντινούπολη και τα προάστιά της και 59 στις Επαρχίες της Αυτοκρατορίας: Θράκη, Ήπειρο, Μα­ κεδονία, Θεσσαλία, Μικρά Ασία, Πόντο, Νησιά, Προύσα, Σμύρνη. Στα 30 περίπου χρόνια που κινήθηκε μέσα στο Σύλλογο, διετέλεσε έξι φορές Πρόεδρος, μόνιμα σχεδόν Αντιπρόεδρος, μονίμως πρόεδρος στις Επι­ τροπές Φιλολογική και Εκπαιδευτική. Και πεθαίνοντας στα 69 χρόνια του (1890) αφήκε 28 Φιλολογι­ κές και 25 Ιστορικές, φιλοσοφικές κ.ά. εργασίες Ό μως, παράλληλα με το παραμύθι της σταδιο­ δρομίας του Ηρακλή Βασιάδη, αξίζει να ιστορήσου­ με και το παραμύθι της πορείας του Συλλόγου: ταν το ιστορικό εκείνο βράδυ στο σπίτι του Σπυρίδωνα Μαυρογένη, έγινε η πρόταση και η συντροφιά αποδέχτηκε με ενθουσιασμό «να κά­ νουν έναν Φιλολογικό Σύλλογο», χωρίς να το νιώσουν, βρέθηκαν όλοι εκείνοι οι σκλαβωμένοι υπή­ κοοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ε ν τ ο λ ο δ ό χ ο ι του σκλαβωμένου γένους, ν ’ αναλάβουν την Παιδεία του. Και ψήφισαν στην Ιδρυτική τους Συνέ­ λευση, τον Απρίλη του 1861, το πρώτο άρθρο του Κανονισμού του Συλλόγου, που έλεγε: «Σκοπός του εστίν η των Γραμμάτων εν γένει καλλιέργεια και διάδοσις αυτών κατά την Α­ νατολήν.» Τα Γ ρ ά μ μ α τα , λοιπόν. Η ελπίδα της Ανάστα­ σης: Η «Α λφ αβ ήτα» όπως τη νιώθει ο λαός, και την αποδέχτηκε και την τραγουδάει στα κάλαντα, λογουχάρη:

Ο

«... Εγώ γράμματα έμαθα, τραγούδια δ εν ειξεύρω», θα απαντήσει ο Ά γιος Βασίλης, ερχόμενος από την Καισαρεία. «Και σαν ειξεύρεις γράμματα, πες μας την ΑΛΦΑΒΗΤΑ» και στο ρα β δ ί α κούμπησε να πει την

χρονικά! 19 Αλφαβήτα και το ρα β δ ί ήτανε ξερό χλω ρά βλαστάρια βγά νει κι α π ά ν’ στα χλω ροβλάσταρα, πέρδικες κελαηδούσαν...» Και νά αμέσως το λαϊκό αισθητήριο: Από τη γ ν ώ ­ ση, αναπηδάει η αίσθηση της ομορφιάς: «Πέρδικες κεληδούσαν!» Ό μω ς τα «Γράμματα» θέλουν Σχολεία. Και τα Σχολεία χρήματα. Κι ο Σύλλογος τότε χω ρίς καθυστέρηση θα εξα­ πολύσει στα πέρατα της Αυτοκρατορίας, την ε γ κ ύ ­ κ λ ιό του: Στις Μ ητροπόλεις, στις Δημογεροντίες, στις Κοινότητες, στα Σχολεία, όπου υπάρχουν: Να μάθει την κατάστασή τους, τις ανάγκες τους, τις ε­ φορίες, τους εφόρους, τους δασκάλους, τους μι­ σθούς, τις οικονομικές τους ανάγκες, τα παιδιά που φοιτούν, πόσα αγόρια, κορίτσια, τους πόρους, τα έ­ ξοδά τους. Και για να εξασφαλίσει το οικονομικό μέρος, στέλνει την εγκύκλιο σ’ όλους τους ευπόρους ομο­ γενείς και στους εν αλλοδαπή... Και είναι τότε κάτι το πρω τοφανές που γίνεται στη γραμματεία του Συλλόγου: Ό λ ες οι επαρχίες που πήραν το ανέλπιστο μήνυμα απαντούν. Μητρο­ πολίτες γράφουν, αγράμματοι πα πάδες κάνουν εκ­ κλήσεις για βοήθεια. Ο Σύλλογος κινείται σ ’ ένα σύμπαν που φέρνει ίλιγγο. Αχανής είναι η Αυτοκρα­ τορία, από την Πρέσπα και την Αχρίδα έως τη Συρία και την Κύπρο. Από τον Πόντο έως τη Θράκη και α­ πό τη Μακεδονία φτάνει στον Ευφράτη. Νησιά, α­ κτές, Ή πειροι όπου κατοικούν συμπαγείς πληθυ­ σμοί και αλλού αραιότεροι ορθόδοξοι Ελληνικοί, α­ τενίζουν στον νέο αυτόν οργανισμό, που κρούει τη θύρα να βοηθήσει, να δώσει, να διδάξει. Απόμερες επαρχίες, φτωχά έρημα χωριά, ξεχασμένοι πληθυ­ σμοί, μικροκοινότητες, θέλουν να πάρουν μέρος στη γενική αναμόρφωση. Κι είναι σαν παραμύθι επίσης μερικές από τις πε­ ριπτώσεις που αναφέρονται: Στις όχθες του Ευφρά­ τη, στο χωριό «Χοβόις», κατοικούνε εξήντα οικογέ­ νειες χριστιανικές, ανάμεσα σε Κούρδους. Μιλάνε μόνον Αρμένικα, δεν έχουν σχολείο και κάποιος αρμενόγλωσσος δάσκαλος τους μαθαίνει λίγα ελληνι­ κά. Παρακαλούνε το Σύλλογο να τους νοιαστεί, να τους στείλει δάσκαλο, να τους κάνει σχολειό. Έ νας από αυτούς τους αρμενομαθείς νέους σπούδασε κάποτε στη σχολή της Χάλκης, έγινε Δεσπότης «Μετρών και Αθύρων» και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή βρέθηκε στηγ Ελλάδα και ήταν ο Μη­ τροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ, που έτυχε να τον γνωρίσουμε όσοι μπήκαμε στην Αντίσταση τότε στα 1944. Ο Μητροπολίτης Ιωαννίνων, ο μετέπειτα Αρχιεπί­ σκοπος Αθηνών Σπυρίδων, εκθέτει την κατάσταση των 60 σχολείων, της Τσαρακοβίτσας και του Σουλίου, των επτά των Τζουμέρκων και των τριών των Κουρέντων και ορίζει και το ποσόν που χρειάζεται για να διορθωθούνε τα παλιά και να χτιστούνε νέα. Από την Επαρχία Λαοδικείας Μ. Ασίας ο Μητροπο­ λίτης ζητάει βοήθεια για τη λειτουργία του Σχο­ λείου που έκτισε. Από την Κρήτη της Εφέσσου, ζη­ τάνε να τους βοηθήσουν για τη λειτουργία των τεσ­ σάρων σχολείων που θεμελίωσαν.

Η Αρτάκη Κυζίκου ζητάει Παρθεναγωγείο. Από την Αμάσεια ο Μητροπολίτης εκθέτει πω ς για τη λειτουργία έξι Π αρθεναγωγείων με 400 μαθήτριες επέβαλε εισφορές στα συνοικέσια, τις κληρονο­ μιές, τις δίκες και είσοδο στις Μονές. Από την Τραπεζούντα γράφουν πω ς από τα 27 Σχολεία μόνον τα επτά έχουν δασκάλους. Στη Λήμνο μόνον έντεκα χωριά έχουν σχολεία, τα άλλα τριάντα στερούνται «ένεκεν της επαράτου αχρηματίας». Στη Μακεδο­ νία «δεινός αγών» για τη διατήρηση της γλώσσας. Στο χωριό Σκαρίτσοβο με 120 οικογένειες πήρανε Βούλγαρο δάσκαλο γιατί είναι δωρεάν. Στην Ή πει­ ρο Σιλίστρια, Βεράτι, Κορυτσά, Κόνιτσα, Άρτα, Δέλβινο, Πρέβεζα, χωριά και πόλεις κοντεύουν να ξεχάσουν τα ελληνικά, μιλάνε αρβανίτικα. Στην Κι­ λικία, Καππαδοκία, Καρία, Ιωνία, Νίκαια, Σινώπη και πολλά χωριά με απίθανα ονόματα ζητάνε στήριξη οικονομική για σχολεία. Στην Επαρχία Ικονίου τα χωριά: Ιλοσσός, Σαλάτζα, Γιολούαγατς, Καννίταλα, Ανδαβάλλιον, Καγιάση, Φλογίτης κ.ά. ζητάνε οικο­ νομική στήριξη και «χάρτες», που από τη Μασσαλία είχε στείλει τότε ο δω ρητής Ζαφειρόπουλος (1893) και σε άλλα σχολεία. Έτσι το σχολείο θεμελιώνεται λίγο ως πολύ σ ’ ο­ λόκληρη την αυτοκρατορία, το Σχολείο που, όπως είπε ένας λόγιος τότε, «καίπερ αγεωμέτρητον και ανεπιστήμον, γυμνόν παντός υποβοηθούντος στο­ λισμού, πάσης φιλοκαλίας, ην ό μ ω ς το Τ α μ ε ίο ν της εθνικής συνειδήσεως και της ελπίδος εξ ης επήγασεν η μεγάλη αυτού αναγέννησις και η εν ε­ λευθερία περαιτέρω πρόοδος αυτού». Και συντηρείται με τις συνεχείς ηγεμονικές πρ ο­ σφορές των δωρητών και των ευεργετών, και των απανταχού κατόχων του πλούτου ομογενών. Ό μω ς τα πλήθη αυτά των δωρητών και ευεργε­ τών δεν συντηρούν μόνον την πρώτη βαθμίδα της Παιδείας, τα δημοτικά, τα γυμνάσια, τα σχολεία στοιχειώδους και μέσης παιδείας. Το έργο του Συλ­ λόγου αγκαλιάζει την υψηλότατη βαθμίδα καλλιέρ­ γειας των γραμμάτων, τη μελέτη και έρευνα επι­ στημονικών θεμάτων, για τη διάδοση της επιστή­ μης, τη ς πνευματικής καλλιέργειας, του εκπολι­ τισμού. Για το σκοπό αυτό ο Σύλλογος χωρίζεται ευθύς εξ αρχής σε Τμήματα ή Επιτροπές: Εκπαιδευτική, Φιλολογική, Αρχαιολογική, Συντακτική, Επιστημο­ νική, Οικονομική και αργότερα Βιολογική (που στα 1896 εντάσσεται στην Επιστημονική), Νομική και Κοινωνιολογική. Και για να επιτελέσει το υψηλό έρ­ γο της η καθεμία από αυτές, έχει ανάγκην χορη­ γιών που ξεπερνούν τα όρια των «ηγεμονικών», όχι μόνο σε ποσότητα χρημάτων αλλά και σε διάρκεια χρονική «πέραν των ορίων της ζωής των ατόμων, που επεκτείνεται και εις τους κληρονόμους αυτών.» Πλήθος οι περιπτώσεις. Αναφέρουμε ενδεικτικά: Πρώτον τον Χρηστάκη Εφέντη Ζ ω γ ρ ά φ ο ν , (που έχει σύμβουλό του μόνι­ μο και εκπρόσωπό του πολλές φορές τον Ηρακλή Βασιάδη) καί: 1) δίνει τις έξι (6) πρώ τες υποτροφίες για δασκάλους από την πρώτη ημέρα ίδρυσης του Συλλόγου, 2) ιδρύει τα Κεστοράτεια Διδασκαλεία στο Κεστοράτι της Ηπείρου, 3) πρώ τος χορηγός για την ίδρυση Παρθεναγωγείων, όπου ελληνική γη ς 4) ιδρύει τον Ζωγράφειον της Κωνσταντινουπόλεως,

20/χρονικα 5) γί\Αεται ο χορηγός της «Ζωγραφείου Βιβλιοθή­ κης»,'όπως ονομάσθηκε η «έκδοσις Αρχαίων Ελλή­ νων Συγγραφέων», και 6) είναι ο μόνιμος χορηγός του «Ζωγραφείου Αγώνος» που, το 1871, προκηρύσ­ σει διαγωνισμό για τα «Ζώντα Μνημεία εν τη γλώσση του λαού» με εκατό χρυσ ές λίρες το χρόνο, που κράτησε σ χεδόν όλα τα χρόνια της λειτουργίας του Συλλόγου. Συνεχίζουμε ονόματα ευεργετών: ο Γεώργιος Ζα­ ρίφης, ιδρύει τα «Ζαρίφεια Διδασκαλεία» στη Φιλιππούπολη. Ο Γ. Αρχιγένης τα «Αρχιγένεια» στους Ε­ πιβάτες της Θράκης. Ο Κ. Ζάππας το Ζάππειο Παρ­ θεναγωγείο και Διδασκαλείο. Στην αρχή κατέβαλε χίλιες χρυσ ές λίρες το χρόνο για τη λειτουργία του και το 1882 έκτισε το μεγαλοπρεπές κτίριό του, που στοίχισε 32.500 λίρες χρυσ ές και κοσμεί έως σήμε­ ρα, που λειτουργεί, την Πόλη. Ο Κ. Καραπάνος που καταβάλλει τα έξοδα επί σειράν ετών για τον «Καραπάτειον Αγώνα» (Διαγω­ νισμόν) για τη συγγραφή των διδακτικών βιβλίων που χρειάζεται η κατωτάτη και μέση παιδεία. Ακολουθούν: Ο Σ υγγρός, ο Ν εγρεπόντης (πάππος της Ελένης Ουράνη-Νεγρεπόντη - «Άλκης Θρύλος»), ο Βαλλιάνος, ο Ευγενίδης, Καραθεοδωρής, Μαυροκορδάτος, κ.ά. τραπεζίτες, έμποροι, αξιωματούχοι της Αυτοκρατορίας και των Ηγεμο­ νιών. Και το περιεργότερον όλων: Μέσα στους πρώ τους δω ρητές στο Σύλλογο αναφέρονται η Ο­ θωμανική Αυτοκρατορική Τράπεζα και η Γενική Ε­ ταιρεία Οθωμανικού Κράτους. Ενώ μέσα στα επίτι­ μα μέλη του Συλλόγου συναντούμε τον Τούρκο Υ­ πουργό Παιδείας, τον Υπουργό Εφκαφίου Κεμάλ Πασά, και τον Πρόεδρο του Συμβουλίου Επικρά­ τειας τον Ααρίφ Πασά δίπλα στον Γραμματέα του Βασιλιά των Ελλήνων I. Οικονομίδη, και τους καθη­ γητές του Πανεπιστημίου Αθηνών Κόντο, τον Στ. Κουμανούδη, τον Κων/ντινο Σάθα. Και δωρητές: το εν Αθήναις Υπουργείο Παιδείας και τον Σύλλογο προς διάδοσιν των ελληνικών Γραμμάτων των Αθη­ νών, χω ρίς να ξενίζει κανέναν αυτή η γειτονία. Στη μεγάλη πυρκαγιά του Μάη 1870 όταν κάηκε ο Σύλλογος, πρώτο το Πανεπιστήμιο Αθηνών έστει­ λε ενίσχυση δέκα χιλιάδων δραχμών (δια του Πρυτάνεώς του Παύλου Καλλιγά). Ακολουθεί «ο Σύλλο­ γ ο ς προς διάδοσιν Ελληνικών γραμμάτων» με δύο χιλιάδες φράγκα, πρώτη συμβολή (με υπογραφή Α. Σούτσου). Ακολουθούν οι αποστολές βιβλίων για τη βιβλιοθήκη που εκάησαν, από 1500 τόμους. Μεταξύ των αποστολέων και η πρώτη γυναίκα μέλος του Συλλόγου κ. Δώρα Ντ’ Ίστρια, που έστειλε όλα τα βιβλία της, ο Ά γ γ ελ ο ς Βλάχος, ο Αλεξ. Ραγκαβής, ο πρώην πρύτανης Ράλλης, ο Αθ. Βερναρδάκης, ο I. Ραπτάρχης, η Λουκία Στ. Καραθεοδωρή σύζυγος του πρώτου Προέδρου του Συλλόγου, ο επίτιμος ε­ ταίρος W. Crist, καθηγητής του Πανεπιστημίου Μο­ νάχου κ.ά. Αλλά το θαυμαστότερο από όλα είναι το γ εγο ν ό ς ότι μέσα σε ένα χρόνο συγκεντρώθηκε το ποσόν των επτά περίπου χιλιάδων χρυσών λιρών, σε τρό­ πο του το Μάη του 1873 έγιναν τα εγκαίνια του ιδιό­ κτητου πλέον μεγάρου του Συλλόγου με την παρου­ σία του ίδιου του Πατριάρχη κ. Ανθίμου, με πρόε­ δρο τον Κων. Καραπάνον, με την παρουσία ξένων Πρεσβευτών, τον Υπουργό της Τουρκικής Δημο­ σίας Εκπαιδεύσεως Σααδουλλάχ Βέη και τον Πρόε­

δρο της Τουρκικής Αυτοκρατορικής Ιατρικής Εται­ ρίας. Και στα θεμέλια του Συλλόγου εντοιχιζόταν η ΕΛΠΙΔΑ: «TAX’ ΑΥΡΙΟΝ ΕΣΕΤ’ ΑΜΕΙΝΟΝ» Φυσικά το ουσιαστικό έργο του Συλλόγου και των Επιτροπών του είναι εκείνο που συντηρεί και ε­ πιβάλλει αυτή την αίγλη και την ακτινοβολία του. Και γίνεται από όλους με αφοσίωση, συνείδηση επι­ στημονική και πίστη στο ρόλο του Συλλόγου σαν Υ­ π ο υ ρ γ ε ί ο υ πραγματικού. Κ αιπρώτηη Ε κ π α ιδ ε υ ­ τικ ή του Επιτροπή, θα καταρτίσει μελέτη για τη «Λειτουργία της δημοτικής και μέσης παιδείας», που θα κατευθύνει την πορεία της παιδείας έω ς το 1922. Εισηγητής της ο εκπαιδευτικός φιλόλογος και λόγιος, ο Ηπειρώτης Γεώ ργιος Χασιώτης, στε­ νός σ υνεργάτης επί σειράν ετών του παντοτινού Η­ ρακλή Βασιάδη, που όπω ς λέει ο Απόστολος Παύ­ λος «εγενόμην τοις πάσι τα πάντα, ίνα τους πάντας κερδίσω». Η μελέτη εμπεριστατωμένη και εξονυχιστική, έ­ γινε με συνεργασία τριών ακόμη Σωματείων: του Η­ πειρωτικού, του Θρακικού και του Μακεδονικού Συλλόγου και περιέχει και π ρ ο τ ά σ ε ις που και σή­ μερα ακόμη είναι επίκαιρες: Να διδάσκεται στα δη­ μοτικά η γραμματική της νεότερης γλώσσας. Να κτιστούν κατάλληλα κτίρια, αίτημα που ισχύει στην «ελεύθερη Ελλάδα» και σήμερα, όπω ς και το: Να ιδρυθούν βιβλιοθήκες στα δημοτικά. Το σχολείο όμως έχει ανάγκη όχι μόνον από επι­ στημονικά καταρτισμένο προσωπικό - διδακτικό - , αλλά και από βιβλία με ύλη επίκαιρη και γλώσσα απλή και σαφή. Ο Σύλλογος προκηρύσσει τότε τον ανάλογο διαγωνισμό, για τη συγγραφή των κατάλ­ ληλων βιβλίων: Χρηματοδότης ο Κωνσταντίνος Κα­ ραπάνος. Και ο διαγωνισμός: « Κ α ρ α π ά ν ε ιο ς Α­ γώ ν». Θα προμηθεύει τα διδακτικά βιβλία: Ανα­ γνωστικά για όλες τις τάξεις. Συντακτικά. Γραμματικές. Γεωγραφίες. Ιστορίες. Μαθηματικά. Φυσική. Χημεία. Θρησκευτικά. Και άλλα όσα προσθέτει η νέα διδακτέα ύλη: Βιολογία, Υγιεινή, Οικιακή οικο­ νομία κ.α. Και όλα σε «γλώσσα προσιτή, και ύφος ανάλογον με την ηλικία για την οποία προορίζεται το βιβλίο», σύμφωνα με τις σχετικές οδηγίες συγ­ γραφής. Φ ιλ ο λ ο γ ικ ή Ε π ιτ ρ ο π ή , στην αρχή της δεύ­ τερης δεκαετίας του Συλλόγου, το 1871, με πρόεδρο τον Ηρ. Βασιάδη, προκηρύσσει τον «Ζωγ ρ ά φ ε ιο Α γώ να», για τα «Ζώντα μνημεία εν τη γλώσση του λαού», τη συγκέντρωση δηλαδή λαογραφικού υλικού από ολόκληρη την οθωμανική αυ­ τοκρατορία, όσα σώζονται στο στόμα τους «παρα­ μύθια, τραγούδια, αινίγματα, νανουρίσματα, μοιρολόγια, παροιμίες, γλωσσάρια κ.ά.» Έ ργο για το ο­ ποίο ο ειδικός τότε καθηγητής στη Σμύρνη Κ. Ξανθόπουλος, στην αναγγελία των βραβείων στα 1873, θα πει: «... και ει μηδέν έτερον των πολλών και σπουδαίων αυτού έργω ν είχεν αναγράψει εν τω πνευματικώ αγώνι, α ύ τη και μ ό ν ο ν η αθλοθεσία των Ζώντων Μνημείων, θα ήρκει να εφελκύσει ο Σύλλογος την πλήρη και βαθείαν ευγνωμοσύνην του Έ θνους και του όλου φιλολογικού κόσμου». Και πραγματικά σ ’ αυτόν τον πρώτο διαγωνισμό συναντιέται πρώτη φορά το όνομα του μετέπειτα «πατέρα της λαογραφίας» στην Ελλάδα, του Νικο-

Η

χρονικα/21 λάου Πολίτη, με τη βράβευση «δύο πονημάτων του», σε ηλικία μόλις δέκα οκτώ ετών, στα 1873 (γεννήθηκε στα 1855): α) «Ανέκδοτα δημοτικά άσμα­ τα της Ελλάδος και β) Δημώδη αινίγματα και Λογο­ παίγνια». Το γ εγο ν ό ς αυτό, να ξεκινήσει από το πε­ ριοδικό τους της Πόλης πρω τοανοίγοντας τα φτε­ ρά του ο νεαρός τότε Ν. Πολίτης, άγνωστος ακόμη, έδωσε πολλή χαρά και περηφάνια στους Κωνσταντινουπολίτες. Από τότε, σχεδόν σε κάθε διαγωνι­ σμό βραβεύεται, όπω ς στα 1875, με την εργασία του: «Ευχαί και κατάραι παρά τω ελληνικώ λαώ». Στα 1877, «Τινά των κατά τους γόμους εθιζομένων παρά τοις καθ’ ημάς Έλλησι». Στά 1878, «Η Γ ο ρ γ ό ­ να», στα 1880 «Περί της Ζωολογικής Μυθολογίας του ελληνικού λαού», στα 1881 «Μύθοι και Δοξασίαι περί του σύμπαντος του ελληνικού λαού», και στα 1882 «Ο ήλιος κατά τους δημώδεις μύθους». Και οι μεν δυο πρώ τες εργασίες του, του 1873 δημοσιεύ­ ονται στον Η' τόμο του περιοδικού, που αφορά τα έ­ τη 1873-74. Η δε του 1875 «Ευχαί και κατάραι» στον Θ' για τα έτη 1874-1876, σελ. 197. Οι άλλες ερ γα­ σίες του είναι δημοσιευμένες στο συνολικό τόμο «Ζώντων Μνημείων» του 1891 που περιλαμβάνει δη­ μοσιεύματα από 56 τυπογραφικά του «Ζωγραφείου αγώνος», με ένδειξη: τόμος 1ος, και ακολουθεί και 2ος τόμος το 1896. Στον τόμο αυτό θα συναντήσου­ με δύο ονόματα άγνωστα έως τότε, που θα μείνουν και αυτά στην ελληνική γραμματολογία: πρώτον, τον Μένο Φιλήντα (Μενέλαον Φιλανθίδη) σ υγγρα­ φέα της «Ρωμαίικης γλώσσας», που τον τρόμαξε ο Ψυχάρης για το «γλωσσολογικό του δαιμόνιο» και δεύτερον, τον Σπυρίδωνα Βλάχον, τον Μητροπολί­ την Αθηνών Σπυρίδωνα, πρώην Ιωαννίνων, που εδημιούργησε τα «Ηπειρωτικά Χρονικά», λαογραφικό περιοδικό, που εξακολουθεί και σήμερα να εκδίδεται. Καθώς και την Ιερατική Σχολή Βέλλας Ηπεί­ ρου, έχοντας πάντα πρότυπο σε όλα, τον Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως, που τον εθέρμανε σε όλη τη ζωή του και τον ενέπνευσε πάντα.

Ζωγράφειος Βιβλιοθήκη μως το έργο της Φιλολογικής Επιτροπής δεν εξαντλείται στα «Ζώντα Μνημεία». Στα 1881 έ­ ξαφνα αναφέρεται Διαγωνισμός για συγγραφή: 1) Πρακτικού οδηγού της δημοτικής εκπαιδεύσεως αμφοτέρων των φύλων, 2) Ο δηγός για τη Μέση Παι­ δεία και 3) Ιστορία εν περιλήψει για πρακτικές Σχο­ λές, όπω ς γίνεται στην Ευρώπη. Και ο Σύλλογος πιστεύοντας ότι το έργο της καλ­ λιέργειας του πνεύματος δεν μπορεί να ολοκληρω­ θεί χω ρίς τη γνώση και τη μελέτη της αρχαίας πνευματικής κληρονομιάς των Ελλήνων, θα επιχει­ ρήσει ένα από τα σοβαρότερα έρ γα του, αν όχι το σοβαρότερο: Την έκδοση των Αρχαίων σ υγγραφ έ­ ων: τον Ιανουάριο, λοιπόν, του 1874 ο εκπληκτικός εμψυχωτής των ελληνικών γραμμάτων, ο Χρηστάκης Ζωγράφος, με την έμπνευση του παντοτινού οραματιστή των υψηλών έργω ν του Συλλόγου Ηρα­ κλή Βασιάδη, θα προσφέρει για δέκα πέντε χρόνια, τετρακόσιες πενήντα λίρες χρυσές κάθε χρόνο, για την έκδοση των Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέω ν και βραβεία για συγγράμματα βοηθητικά της κατανοήσεως των, καθώς και μεταφράσεις των.

Ο

22/χρονικα Ο Σύλλογος με τη Φιλολογική του Επιτροπή, που πρόεδρός της είναι ο Ηρ. Βασιάδης, αποφασίζει να εκδοθούν οι «δοκιμότεροι» αρχαίοι συγγραφείς: Ό ­ μηρος, Ησίοδος, Θουκυδίδης, Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης, Ξενοφών, Λυσίας, Θεόκριτος, Ισοκρά­ της, Δημοσθένης. Εκδίδεται πρόγραμμα για τους όρους της έκδο­ σης, το σχήμα, τα σ χό λιά και άλλα σχετικά στις 20.1.1875. Και προβλέπεται και αμοιβή πενήντα λι­ ρών για τον σχολιαστή, πράγμα που δεν έγινε όταν οι Ηπειρώτες Ζωσιμάδες ανέλαβαν την έκδοση των αρχαίων με'την προτροπή του Αδ. Κοραή. Επί ένα χρόνο τα μέλη της Φιλολογικής Επιτρο­ πής αλληλογραφούσαν με τους ξένους ελληνιστές, που είναι όλοι σχεδόν μέλη του Συλλόγου: όπως ο O.W. Christ, Γερμανός καθηγητής του Μονάχου ελ­ ληνιστής που το 1875 επισκέφθηκε την Τρόία να πα­ ρακολουθήσει τις ανασκαφές του Σλήμαν. Ο διάση­ μος Henri Well, που το 1868 είχε εκδώσει επτά τρα­ γω δίες του Ευριπίδη, σημειώνοντας στην εισαγωγή του: «Η ποίηση των αρχαίων ελλήνων είναι μια από τις ζωντανές πηγές, όπου οι άνθρωποι οφείλουν να δροσίζονται αδιάκοπα». Ο Ν. Weeklein, ο Wagner, καθώς και οι Έλληνες: Φίλιππος Ιωάννου, Στέφα­ νος Κουμανούδης, Φιντικλής, Σεμιτέλος, Πανταζίδης, όλοι τότε γνωστοί Ελληνιστές. Πρώτο βιβλίο στη σ ρρ ά αυτή της «Ζωγραφείου Βιβλιοθήκης» αναφέρεται η «Αντιγόνη» με σχόλια και επιμέλεια του Πανεπιστημιακού Καθηγητή Αθη­ νών Δ. Σεμιτέλου, το 1887, δηλ. δεκατρία χρόνια με­ τά την πρώτη, διακήρυξη του διαγωνισμού. Ακολουθούν: του Ευριπίδου: Τόμος Α', «Φοίνισσαι», το 1888. Τόμος Β", Εκάβη, Ιππόλυτος, Μήδεια, το 1894. Τόμος Γ", Ιφιγένεια, η εν Αυλίδι, Ιφιγένεια η εν Ταύροις, Ηλέκτρα, Άλκηστις, το 1894, όλα με σχό­ λια και επιμέλεια του Δ. Βερναρδάκη, που στα προλεγόμενά του αναφέρει με πικρία, ότι η «ελευθέρα Ελλάς δεν έχει να επιδείξει καμιάν έκδοσιν έλλήνος αρχαίου, αξίαν να παραβληθεί προς τας των αλλογενών σοφών». Και πληροφορεί ότι άρχισε με τις Φοίνισσες γιατί «έτυχε να έχει στη βιβλιοθήκη του, όλες τις έως τότε εκδόσεις του δράματος αυτού». Από το 1891 έως το 1910, με την επιμέλεια και σχό­ λια του Ν. Weeklein σε συνεργασία με τον Ευγένιο Ζωμαρίδη, εκδίδονται τα Δράματα του Αισχύλου: Τόμος Α', το 1891: Γενική Εισαγωγή. Πέρσαι, Επτά επί Θήβαις, Λειψία 1891. Τόμος Β', Προμηθεύς Δεσμώτης, Ικέτιδες, Αθήναι 1896 Τόμος Γ', Ορέστεια, Λειψία 1910 Τόμος Α', Σοφοκλέους Ηλέκτρα, υπό Π. Παπαγεωργίου, Αθήναι 1910 Τόμος Α', Ξενοφώντος Ανάβασις υπό Ιωάννου Πανταζίδου, Αθήναι 1900 Τόμος Α', Πλάτων: Εισαγωγή υπό Σπυρ. Μωραΐτου, Απολογία, Κρίτων, Γοργίας, Αθήναι 1905 Τόμος Β', Πλάτων: Ευθύφρων, Λάχης, Ιππίας, Ιπ­ πίας (ελάρσων), Ίων, Λύσις, Χαρμίδης, Πρωταγό­ ρας, Ευθύδημος, Λειψία 1900 Τόμος Γ. Περιέχει: Θεαίτητον, Φίληβον, Μένωνα, Μενέξελον, Λειψία 1913 Λυσίου Λόγοι. Αποσπάσματα. Υπό Αναστασίου Ζάκα. Τόμοι 2. Αθήναι 1908-10. Παρά το γεγο νό ς ότι εκκρεμούν πολλές εκδόσεις της Ζωγραφείου Βι­

βλιοθήκης όπως «Η Ορέστεια», από τον Ν.

Weeklein, τα έργα του Δημοσθένη από τον Fr. Blase, ο·«Ησίοδος» από τον Karl Sittl εξαιτίας των επιπλοκών στην έκδοσή τους, ο Σύλλογος δικαιο­ λογημένα θεώρησε το έργο του σχετικά με τους αρ­ χαίους σαν ένα από τα πιο βαρυσήμαντα έργα του. Περιοδικό. Πριν κλείσει χρόνος από την Ίδρυση του Συλλόγου αποφασίστηκε (11 Μαρτίου 1863) έκ­ δοση περιοδικού με τον τίτλο: «Ο εν Κων/πόλει Ελ­ ληνικός Φιλολογικός Σύλλογος». Σύγγραμμα Πε­ ριοδικόν που εξέδωσε στα 61 χρόνια της ζωής του Συλλόγου, τριάντα τρεις τόμους και δέκα τρία Πα­ ραρτήματα (Αρχαιολογικά, μέσα σ’ αυτά, ένα Παλαιογραφικό με παλαιό χειρόγραφα, και δύο της Μαυρογορδατείου βιβλιοθήκης με παλαιό χειρό­ γραφα επίσης, ένα για την 25ετηρίδα 1861-1886, δύο για τα «Ζώντα Μνημεία» Ζωγραφείου Αγώνα 1891-1896 και ένα: Πρακτικά του Εκπαιδευτικού Συ­ νεδρίου 1907-1908, με τελευταίο τόμο: του 1912 της Πεντηκονταετηρίδος. Εκπληκτική είναι η ποικιλία και η ποιότητα της δημοσιευμένης ύλης από άποψη θεμάτων, συνεργατών και σοβαρότητας των ανα­ κοινώσεων τους. Επίσης και η θέση τους στην τότε πνευματική κλίμακα παγκοσμίως. Εντυπωσιάζουν οι ανακοινώσεις του Σλήμαν για την πορεία των ανασκαφών στην Τροία. Οι συσχετίσεις του Λεσέψ που έκαμε την τομή του Σουέζ «βοηθημένος από τα συγγράμματα των αρχαίων ελλήνων, πολύ ουσια­ στικά», όπως ανακοίνωσε. Οι βαρυσήμαντες εργα­ σίες του Βυζαντινολόγου Millingen για τα τείχη Κων/πόλεως και του Alex. Mopdnman για τα κτίσματα και τη γύρω τοπιογραφία της Πόλης. Η μελέτη του Φ. Αριστάρχη περί «της κατά τους Άραβας Χυμείας». Η περί «του πορφυρού κίονος του Μεγ. Κωνσταντίνου», ανακοίνωση του Δ/ντή του Αυτοκρατορικού Μουσείου Κων/λεως Philippe Dethier. Τα «Στοιχεία Γλωσσολογίας» του Δ. Παρανίκα, γνωστού σοφού της εποχής. «Ολίγα τινα περί της Φιλοσοφίας του ΙΘ' αιώνα, ιδία δε περί του Επι­ στημονικού υλισμού» του Αλεξ. Μαυρογένη. Καθώς καί η ανακοίνωση του Ph. Dethier «περί μετακομίσεως των πλοίων υπό Μωάμεθ του Β'» κατά την πο­ λιορκία της Κων/λεως. Ό λα αυτά είναι μια εν τάχει σταχυολόγηση, δειγματολογική της ύλης του, που καθορίζει ασφαλώς την ποιότητα του περιοδικού. Ό μω ς για το έργο στο σύνολό του που επιτέλεσε αυτός ο Σύλλογος στην πολιτιστική του δραστηριό­ τητα, μια εικόνα αμυδρή μπορεί να δοθ ·. και μέσα από τους (λίγους ακόμη) τομείς που δεν μπορούμε να παραλείψουμε: 1) Συλλογή-και έκδοση καταλό­ γου των αρχαίων χειρογράφων, επιστολών, εγγρ ά­ φων κ.λπ. που συγκεντρώθηκαν και δημοσιεύθηκαν σε δύο παραρτήματα του Περιοδικού υπό τον τί­ τλον: Παράρτημα της Μαυρογορδατείου Βιβλιοθή­ κης 15ου-17ου τόμου, και 15ου-18ου τόμου (λ.χ. επι­ στολές Ιουλιανού του Παραβάτου και χειρόγραφα από διάφορα Μοναστήρια όπως λογουχάρη από Μονήν Λειμώνος Μυτιλήνης κ.α.) 2) Κατάλογος των εκδόσεων βιβλίων από αλώσεως Κων/λεως (τόμος ΙΔ 1879-1880 σ.σ., 97-153). 3) Κατάλογος αρχαίων αντικειμένων λυχνιών, αγγείων κ.λπ. αποστελλομένων από γεωργούς, χωρικούς κ.λπ. στο Σύλλογο α­ πό όλη την Επικράτεια. 4) Συλλογές νομισμάτων αυ­ τούσιες και φωτογραφίες των, από έλληνες και ξέ-

χρονικάΖ23 νους. 5) Χάρτες των τειχών, έρ γο ξένων ιδιαιτέρως (μηχανικών, Millingen, Morndman κ.λπ.) Ό μω ς πέ­ ραν των ονομάτων των συνεργατών του περιοδικού και των βαρυσήμαντων θεμάτων τους, πέραν των διασημοτήτων που στάθηκαν επίτιμα ή και τακτικά μέλη του Συλλόγου: Λουί Παστέρ, Λεσέψ, Σλήμαν, Ζαν Μορεάς, Λοτί, Ψυχάρη, Καραθεοδωρή, Ραγκαβή, Βλάχος, Ροΐδη, Βερναρδάκη, Κούρτιους, Lipsius, Crumbacher, Legrand, Μ αργαρίτα Αλμπάνα Μηνιάτη, Πατριαρχών, Πρεσβευτών. Πέραν του ότι ο Δ. Βερναρδάκης όταν του ζήτησαν να βοηθή­ σει να γίνει μια ΑΚΑΔΗΜΙΑ απάντησε: «Τί τη θέλου­ με, αφού έχουμε το Φ ιλολογικό Σύλλογο;» Πέραν ό­ λων αυτών, το αληθινό στίγμα, το πραγματικό έ ρ ­ γ ο και την αποστολή του Συλλόγου θα μας το δώ­ σει επιγραμματικά και συγκλονιστικά - γιατί αντη­ χεί σαν επιτάφιος θρήνος - , ο τελευταίος Πρόε­ δρος του Συλλόγου, Μηνάς Α υθεντόπουλος, στην τελική γενική του συνέλευση, της 17 Απριλίου 1922, λίγους μήνες πριν τη Μικρασιατική κατάρρευση του Αυγούστου 1922: «Ο αληθινός χαρακτηρισμός του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντι­ νουπόλεως» έ γ κ ε ιτ α ι ε ις το ό τ ι τ α ε ιρ η ν ικ ά έρ­ γα εις τα οποία επεδόθη είναι ε κ π ο λ ιτ ισ τ ικ ά , διό­ τι ο πολιτισμός ησκείτο υπό των πατέρων ημών ως η μ έ ρ ω σ ις , όπω ς και πράγματι εκαλείτο ελ­ ληνιστί». Μετά τη Μικρασιατική υποχώρηση το εκπολιτι­ στικό αυτό έρ γο σταμάτησε... Ο Φ.Σ.Κ. δεν υπάρχει πια, το «φλάμπουρο τσακίστηκε και το λυχνάρι εσβήστη», λέει η λαϊκή μας Μούσα. Η «καλλίτερη αύ­ ριο» δεν φαίνεται πω ς θα ξημερώσει... Και όμως. Στη μεγάλη πύλη του Συλλόγου, ο θε­ μέλιος λίθος που βρίσκεται στο κτίριό του και γρ ά ­ φει: «ΘΑΡΣΕΙΝ ΧΡΗ TAX’ ΑΥΡΙΟΝ ΕΣΕΤ’ ΑΜΕΙΝΟΝ», μπορεί να παραμένει εκεί θαμμένος. Ό μω ς το πνεύμα του μεταφέρθηκε αυτούσιο στην Ελλά­ δα, να γίνει και πάλι μια νέα μαγιά για πνευματική δημιουργία. Γράφτηκε και τονίστηκε πολλές φορές πω ς η νεότερη Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Κατα­ στροφή δέχτηκε μετάγγιση νέου αίματος στο κορμί της με τη μεταφορά ενάμισι εκατομμυρίου Ελλήνων στα 1922. Και σ τ’ αλήθεια. Μέσα σ’ αυτά τα εβδομήντα τόσα χρόνια, πα ρ’ ό­ λα όσα πέρασε η Ελλάδα: έναν νέο παγκόσμιο πό­ λεμο, κατοχή, αντίσταση, εμφύλιο, κατόρθωσε να αποσπάσει έως τώρα τέσσερις από τις μεγαλύτε­ ρες πνευματικές διακρίσεις του συγχρόνου κό­ σμου: Δ ύο Β ρ α β ε ία Ν ό μ π ελ Π ο ίη σ η ς και δύ ο Β ρ α β ε ία Λ έ ν ιν Π ο ίη σ η ς επίσης με τους Γ. Σεφ έ ρ η , Ο. Ε λ ύτη και Κ. Β ά ρ ν α λ η και Γ. Ρ ίτσ ο . Α­ πό αυτούς οι τρεις είναι τ έ κ ν α τ ο υ Με ίζ ο ν ο ς Ε λ­ λ η ν ισ μ ο ύ . Για να μην ξεχνάμε και τον Κ. Π. Κ α β ά φ η , έναν από τους πιο μεγάλους, τον πιο μεταφρασμένον παγκοσμίως ποιητή, από την Κωνσταντινούπολη και την Αίγυπτο, τον Ελληνισμό της Αιγύπτου. Ποιος άλλος λαός, ποια άλλη χώρα, με δέκα εκα­ τομμύρια περίπου πληθυσμό, πέτυχε τέτοιες πνευ­ ματικές διακρίσεις παγκόσμια; Και τι π ιο α θ ά ν α τ ο από την Π ο ίησ η; Τί π ιο α ιώ ν ιο από την Τ έ χ ν η ; « Θ α ρ σ είν χ ρ η » , λοιπόν. ΕΦΗ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΥ

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ANDRE CHOURAQUI

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΤΗΣ ΒΙΒΛΟΥ

ΑΛΕΣΗΣ ΑΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ

ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΔΕΣΜΩΤΗΣ ΚΑΙ ΛΥΟΜΕΝΟΣ ΤΟΥ ΑΙΣΧΥΛΟΥ

Ε

Κ

Δ

Ο

Σ

Ε

Ι

Σ

ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ Ι π π ο κ ρ ά τ ο υ ς 8, τηλ. 36.27.318

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ Ο Σύλλογος Ιστορικής και Λαογραφικής Έρευνας Η ΜΝΗΜΟΣΥΝΗ σε συνεργασία με το περιοδικό ΔΙΑΒΑΖΩ και το ίδρυμα FRIEDRICH NAUMANN σας προσκαλούν να παρακολουθήσετε τη σειρά ομιλιών με κεντρικό θέμα

ΔΥΟ ΓΕΙΤΟΝΙΚΕΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΙ ΤΟΥΡΚΙΚΗ Οι ομιλίες αυτές θα πραγματοποιηθούν στην αίθουσα Ανταποκριτών Ξένου Τύπου, Ακαδημίας 23.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 16 Μαρτίου Δευτέρα 7 μ.μ.

Fethi NACI - Γιώργος ΘΑΛΑΣΣΗΣ: Τάσεις και προοπτικές στην τουρκική και στην ελληνική λογο­ τεχνία.

30 Μαρτίου Δευτέρα 7 μ.μ.

Erdal ΟΖ - Θόδωρος ΜΑΛΙΚΙΩΣΗΣ: Αποικείς εκδο­ τών λογοτεχνικού βιβλίου στις δυο χώρες. Νίκη EIDENEIER: Γερμανία: Τόπος συνάντησης τουρκι­ κής και ελληνικής φιλολογίας και λογοτεχνίας.

13 Απριλίου Δευτέρα 7 μ.μ.

Ayia KUTLU-Νένη ΕΥΘΥΜΙΑΔΗ: Η γυναίκα στην Ελλάδα και την Τουρκία μέσα απ' τη λογοτεχνία.

4 Μαΐου Δευτέρα 7 μ.μ.

Sevgi 0ZEL : Νέες προοπτικές και τάσεις στην τουρκική λογοτεχνία κατά τη μεταδημοκρατική περίοδο.

11 Μαΐου Δευτέρα 7 μ.μ.

Πηνελόπη ΣΤΑΘΗ: Η λογοτεχνική δημιουργία στα Καραμανλίδικα.

18 Μαΐου Δευτέρα 7 μ.μ.

Διαμαντής ΑΝΕΣΤΙΔΗΣ - Κωνσταντινοπουλίτες λογο­ τέχνες και λογοτεχνικές δημιουργίες.

Σημ. Οι ομιλίες που 9α γίνονται στην τουρκική γλώσσα 9α μεταφράζονται συγχρόνως στην ελληνική.

Ν όρμαν

ο

Νόρμαν Μαίηλερ είναι ο Αμερικανός συγγραφέας που, περισσότερο από κάθε άλλον, κατάφερε να γίνει ένα κάτοπτρο, το οποίο δεν αντανακλά παρά την εποχή του, με όλη της την παραφροσύνη και την αθλιότητα, την αυτοκαταστροφική μανία και το πανηγύρι της ματαιοδοξίας, τη φρενήρη κινητικότητα και την εγωιστική απάθεια, το θρίαμβο των εικόνων και τις στρατιές των μαχόμενων εικονοκλαστών. Στην προσπάθειά του αυτή, ο Νόρμαν Μαίηλερ δεν δί­ στασε να πειραματιστεί με το ίδιο του το σώμα και να αγγίξει, όχι λίγες φορές, την πυρωμένη μεθόριο της παράκρουσης, της εγκληματικότητας και της αθερά­ πευτης μεγαλομανίας. Είναι ο ίδιος άνθρωπος που έγραψε το σχεδόν ανατρεπτικό σύμφυρμα των «Διαφημίσεων για τον Εαυτό μου», με αυτόν που υπογράφει το εγκώμιο της CIA, το «Harlot’s Ghost»; Ναι, θα έλεγε ο Μαίηλερ, εφόσον η εποχή μας παρά­ γει τέρατα, δεν έχω αντίρρηση να είμαι ένα από αυτά. Αν μη τι άλλο, ο συγγρα­ φέας του «Αμερικανικού Ονείρου» και των «Στρατιών της Νύχτας», πάντα φη­ μιζόταν για μια αφοπλιστική, αν και συχνά παραληρητική και μεθυσμένη, ειλι­ κρίνεια. Στο αφιέρωμά μας, επιχειρούμε να σκιαγραφήσουμε την προσωπικότητα και το έργο αυτού του απέραντα αντιφατικού ανθρώπου και συγγραφέα, που μπο­ ρούσε πάντα ανενδοίαστα, να προσεύχεται γονατιστός ενώ ταυτόχρονα έκλεινε μια καινούρια συμφωνία με το Διάβολο. Επιμέλεια αφιερώματος: Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης - Σώτη Τριανταφύλλου

26/αφιερωμα

Οδυσσέας Νόβακ

Η μεγάλη περιπολία του Νόρμαν Μαίηλερ Ο Νόρμαν Μαίηλερ με τη Βεατρί­ κη Σίλβερμαν.

Κανένας ίσως Αμερικανός συγγραφέας δεν κατάφερε καλύτερα από τον Νόρμαν Μαίηλερ να συνδυάσει εκρηκτικά το πολιτικό με το αισθητικό, το προσωπικό με το κοινωνικό, το όλον με το μέρος. Κανένας δεν διέθετε την τόλμη, αλλά και το ταλέντο, να μετατρέπει μια λεπτομέρεια της προσωπικής του ζωής σε κοινωνικό ζήτημα, να χρησιμοποιεί την οδυνηρή εαυτοσκοπία προκειμένου να προχωρήσει σε μια εξαντλητική ανάλυση του πολιτικού το­ πίου. Δεν θα ήταν άστοχη η παρατήρηση πως όσο καλύτερα γνωρίζουμε τον Μαίηλερ, τόσο πληρέστερα μπορούμε να αποφανθούμε για τις ιλιγγιώδεις διακυμάνσεις της ζωής στις Ηνωμένες Πολιτείες. Νόρμαν Μ αίηλερ γεννήθηκε σ τις 31 Ιανουά­ ριου του 1923, στο Λονγκ Μ πραντς του Νιου Τζέρζι. Ο πα τέρα ς του, ο Ισα άκ Μ πάρνετ Μαίηλερ, ήταν μετανάστης ρωσοεβραϊκής κα ταγω γής και είχε υπηρετήσει στον βρετανικό στρατό κα τά τη διάρκεια του Πρώτου Π αγκο ­ σμίου Πολέμου. Τόσο αυτός όσο και η Φάνι Σνάιντερ, η σύζυγός του, θα ενθαρρύνουν τις φι­ λόδοξες τάσεις και τα εφηβικά οράματα του γιου τους. Έ τσ ι, ο Ν όρμαν Μαίηλερ, μόλις δ εκαέξι ε­ τών, θα αρχίσει.να παρακολουθεί μαθήματα αε­ ροναυπηγικής στο πανεπιστήμιο του Χ άρβαρντ. Τις ελεύθερες ώρες του θα παίζει κλαρινέτο και σαξόφωνο, ενώ θα έρθει σε επαφή με το λογοτε­ χνικό έργο των μυθικών Τζον Ν τος Π άσος, Τζον Στάινμπεκ και Έ ρ νεσ τ Χέμινγουέι. Δεν θα αργήσει να γοητευθεί από την ιδέα τού να γίνει συγγραφέας και, στα δεκαεννιά του, θα οδηγηθεί στη σύνθεση ενός μυθιστορήματος με τον τίτλο Π ο σο σ τό Μ ηδέν, το οποίο, ωστόσο, δεν θα δει ποτέ το φως της δημοσιότητας. Θα συ­ νεχίσει γράφ οντας το μυθιστόρημα Μ ια Δ ιέλευση

Ο

του Ν άρκισσου, που έμεινε επίσης ανέκδοτο, αν και είχε εργαστεί εννέα μήνες γι’ αυτό, προσδίδοντάς του έναν όγκο εξακοσίων περίπου σελί­ δων. Ή δ η από τα νεανικά χρόνια του εντοπίζε­ ται η ροπή προς το μνημειώδες, προς μια λογοτε­ χνία που πασχίζει να είναι μεγαλύτερη α π’ τη ζωή, που επιδιώκει να εξιχνιάσει σκοτεινές πτυ­ χές του ανθρώπινου δυναμικού. Το 1944, ο Μαίηλερ θα παντρευτεί, για πρώτη φορά, και α μέσως μετά θα κα ταταγεί στο στρατό και θα φύγει για τα ελώδη χαρ ακ ώ ματα των Φι­ λιππινών Νήσων, όπου θα λάβει μέρος σε πολλές μάχες ω ς τυφεκιοφόρος. Στη διάρκεια κάθε σύ­ ντομης ανάπαυλας α π ’ τη φωτιά του πολέμου, θα γράφει και θα στέλνει, στη σύζυγό του Βεατρίκη Σίλβερμαν, πολυσέλιδες επιστολές που επιχει­ ρούν μια διεξοδική παρουσίαση των εμπειριών του στο μέτωπο του πυρός. Τον Απρίλιο του 1946, ο Μαίηλερ θα επιστρέφει στις Ηνωμένες Π ολιτείες. Π ρώτο του μέλημα θα είναι η εγκατά­ σταση σε ένα μικρό διαμέρισμα στο Μ προύκλιν και η διαρκής επεξεργασία εκείνων των επιστο-

αφιερωμα/27 λών, ώσπου να λάβουν τη μορφή ενός (α ν τ ιπ ο ­ λεμικού μυθιστορήματος. Π ρόκειται για το Ο Γυ­ μνός και ο Νεκρός, που μόλις εκδοθεί θα χαρίσει στο συγγραφέα του μια άμεση φήμη.

Μαίηλερ, ωστόσο, δεν θα επαναπαυθεί στις δάφνες ούτε θα υποκύψει στις διαθέσεις του κατεστημένου να τον εντάξει, αφοπλίζοντάς τον, στους κόλπους του. Η συνεργασία του με το Χόλιγουντ, όπου είχε προσκληθεί να εργαστεί ως σ εναριογράφος, θα καταλήξει σε ρήξη, ενώ, υπό την πνευματική επιρροή του φιλόσοφου Ζαν Μ α­ λακέ, ο Μαίηλερ θα εξοικειωθεί με την υπαρξι­ στική φιλοσοφία και τις θέσεις του τροτσκιστικού κινήματος. Θα γράψει τις Ακτές της'Μπαρμπαριάς, ένα σκοτεινό αντισταλινικό και σχεδόν πειραματικό (για εκείνη την εποχή κι εκείνη την κοινωνία) ιυθιστόρημα, που θα προκαλέσει τη συντονισμένη οργή τω ν κριτικών. Εν τω μεταξύ, θα αποκτήσει την πρώτη του κόρη κα ι λίγο αργό­ τερα το πρώ το του διαζύγιο. Θα εγκατασταθεί σ το Γκρίνουιτς Β ίλατζ και θ’ αρχίσει να συγχρω­ τίζεται με τις συγκεχυμένες τάσεις ορισμένων διανοουμένων και καλλιτεχνώ ν να εναντιωθούν στον Μ ολώχ της αμερικανικής κοινωνίας. Στα μέσα της δεκαετίας του ’50, θα γράψει το Πάρκο τωνΕλαφιών, μια επιδέξια κα ι αμείλικτη, μυθιστορηματική κριτική των άθλιων κερδοσ κο­ πικώ ν ηθών της κινηματογραφικής βιομηχανίας. (Τόσο το μυθιστόρημα αυτό όσο και οι Ακτές της Μπαρμπαριάς, εκδόθηκαν κα ι στην Ε λλάδα, α­ πό το «Πλέθρον» και τα «Βίπερ» αντίστοιχα). Π αράλληλα, θα βυθιστεί στις εκσ τάσεις της μα­ ριχουάνας και θα παντρευτεί τη φίλη τού Τζακ Κέρουακ, ισπανοπερουβιανή ζωγράφο Αντέλ

Ο

Μ οράλες. Επίσης, θα αφεθεί στις ηδονές ολονύ­ χτιω ν οργίων («όχι χλιαρές φοιτητικές αηδίες, αλλά πρα γμ ατικά , καυτά όργια», όπω ς θα πει αργότερα) και θα αρχίσει την πολυετή και περι­ πετειώδη σχέση του με το ουίσκι. Θα αυτοανακηρυχθεί πρίγκ ιπας του ουίσκι, θεωρώντας τη χρυ­ σή δυναμικότητα που προσφέρει το ποτό αυτό κάτι σαν δραστική αιμοδοσία. Το σεκονάλ και η μπεζεντρίνη, ο Μ αρξ και ο Ρ άιχ, η πορνογραφική λογοτεχνία και κάποιες ασαφείς ανατρεπτικές ι­ δέες θα γίνουν οι καθημερινοί του σύντροφοι. Π ρόκειται, ίσως, για την πιο ενδιαφέρουσα φάση της δραστηριότητας του Μαίηλερ. Μ αζί με τον Ντάνιελ Γουλφ και τον Έ ντουιν Φ άντσερ, θα αρχίσει την έκδοση της δυναμικής εφημερίδας The village voice, από την οποία δεν θα αργήσει να παραιτηθεί όταν διαπιστώσει πω ς δεν έγινε το μαχητικό και προκλητικό έντυπο που θα επιθυμούσε να διευθύνει. Στα Σχόλιά του, μες σ τις σ ελίδες της Village voice, ο Μαίηλερ εξα­ πέλυσε πυρωμένες διαμαρτυρίες κα τά του κα τε­ στημένου, υποστήριξε τα πρώ τα σ κιρτήματα ε­ νός υπόγειου ρεύματος εναντίωσης στις Ηνωμέ­ νες Π ολιτείες και αποπειράθηκε να συνηγορήσει υπέρ του διονυσιακού πνεύματος, υπέρ της σκλη­ ρής τζαζ και της μαριχουάνας, υπέρ των μπήτνικς και του δυναμιτισμού της εθιμοτυπικής νοο­ τροπ ίας κα ι του πουριτανισμού. Το 1959, θα εκδοθεί ένα από τα πιο ενδιαφέ­ ροντα βιβλία του Μ αίηλερ, το περίφημο Διαφημί­ σεις για τον Εαυτό μου. Π ρόκειται για ένα εκρη­ κτικό σύνθεμα δοκιμίω ν, παραληρηματικώ ν και επιθετικών κειμένων, αποσπασμά τω ν από έργα που δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ, εύστιχων λιβέλλων και αυτοβιογραφικών σχεδιασμάτων. Έ ν α χρόνο αργότερα, σε μια στιγμή μεθυσμένου επι-

Ο Νόρμαν Μαίηλερ με την Αντέλ Μοράλες.

28/οφιερωμο θετικού παροξυσμού, ο Μαίηλερ θα μαχαιρώσει στην πλάτη την Α ντέλ Μ οράλες και αμέσως θα εγκλειστεί σ το ψυχιατρείο Μ πελβί, κάτω από αυ­ στηρή επιτήρηση.

βρίου I960)

Σ

τα 1962, θα πάρει το δεύτερο διαζύγιο κα ι θα κάνει τον τρίτο γάμο του. Σύζυγός του θα εί­ ναι τώρα η Λαίδη Τζιν Κ άμπελ, κόρη του Δ ούκα του Ά ρ τζο υ ς και εγγονή του βαθύπλουτου Λόρ­ δου Μ πίβερμπρουκ. Π ρόκειται για έναν γάμο τ α ­ ραχώδη και ολέθριο που θα διαλυθεί ένα χρόνο αργότερα, εμπνέοντας όμω ς στον Μ άιηλερ την ατμόσφαιρα κα ι τους πυρετικούς ρυθμούς του ε­ πόμενου μυθιστορήματός του, του Α μερικα νικο ύ Ονείρου (που εκδόθηκε στα ελληνικά, α ρχικά με τον τίτλο Το Ό ρ α μ α της Η δονής, σε «Βίπερ», και έπειτα, ω ς Α μ ερικά ν ικο Ό νειρο από την «Π λειάδα» και το «Πλέθρον»), Ο Μαίηλερ θα επιχειρήσει, επίσης, κα ι μια (μάλλον αποτυχημένη) καταβύθιση στους χώ ­ ρους της ποίησης, με το βιβλίο του Θ άνατος για τις Κυρίες και ά λ λ ε ς Συμφορές, που ολοκληρώ­ θηκε μέσα σε ένα κλίμα διάλυσης, μέθης κα ι α­ πόγνωσης. Οι επιθέσεις των κριτικώ ν θα βγάλουν τον Μαίηλερ από τον αλκοολικό του λήθαργο κα ι θα τον οδηγήσουν πάλι στην άποψη πω ς το γράψιμο είναι μια πολεμική δραστηριότητα, ένα όπλο κα τά της αδράνειας, της ηθικής ακαμψ ία ς, της η ττοπάθειας και της κοινωνίας που αποτελεί

το μωσαϊκό αυτών των αξιοθρήνητων ιδιοτήτων. Έ τσ ι, το 1963 θα συγγράψει τα Π ροεδρικά Έ γ ­ γραφα, ένα συνεκτικό σύνθεμα πολιτικών κειμέ­ νων, που ασκούν σκληρή κριτική στα ήθη της ε­ ποχής. Θα χαρακτηριστεί πλέον από την κριτική «τρομερός ταραχοπ οιός τω ν αμερικανικών γραμμάτω ν», ενώ δεν θα σταματήσει να ακροβα­ τεί (επιδέξια αλλά και επικίνδυνα) στη μεθόριο α­ νάμεσα στον επίσημο κόσμο της κουλτούρας και το ημιπαράνομο σύμπαν του αλκοόλ, των ναρ­ κω τικώ ν και της εναντίωσης. Εκείνη την εποχή θα συλληφθεί δεκ άδες φορές για προκλήσεις κ α ­ τά αστυνομικών οργάνων, ενώ σε μια συμπλοκή με ανθρώπους του νόμου θα βρεθεί με σπασμένο κρανίο. Στο μπαρ Μ πέρντλαντ συνελήφθη γιατί προσπαθούσε να πιει με πίστωση χρησιμοποιών­ τα ς όχι μονάχα τη δύναμη της ευφράδειας αλλά κι εκείνη της γροθιάς του. Το 1966 θα εκδοθεί το βιβλίο Κ αννίβαλοι και Χ ριστιανοί, άλλος ένας τόμος με δοκίμια, ενώ θα έχει μεσολαβήσει ένας ακόμα γάμ ος - αυτή τη φορά με την ηθοποιό Μπέβερλι Μ πέντλι. Το 1967, θα πειραματιστεί με τον κινηματογράφο σ κηνοθετώντας το Wild 90. Την ίδια χρονιά θα κυκλοφορήσει το μυθιστόρημά του (γραμμένο με φανερές επιρροές του ύφους που επεξεργάστηκε ο Ουίλιαμ Μ πάροουζ) Γ ια τί είμ α σ τε σ το Βιετνάμ, ενώ θα συλληφθεί για τη συμμετοχή του στη με­ γάλη πορεία διαμαρτυρίας κα τά του πολέμου του Βιετνάμ, που βάδισε προς το Πεντάγωνο συμπεριλαμβάνοντας ένα πλήθος αγωνιστών αλλά και προσω πικοτήτω ν των γραμμάτω ν, όπω ς ο ποιητής Ρόμπερτ Λόουελ, ο μπήτνικ Ά λ εν Γκίνσμπεργκ, ο καθηγητής Π ολ Γκούντμαν και άλλοι. ποτέλεσμα αυτής της συμμετοχής ήταν η συγγραφή τω ν Σ τρατιώ ν της Ν ύχ τα ς (στα ελληνικά εκδόθηκε από τους «Νέους Στόχους» και τον «Ελεύθερο Τύπο»), όπου αποθανατίζεται με έναν ιλιγγιώδη και περίπλοκο τρόπο όλο το α­ νυπάκουο κίνημα της δεκαετίας του ’60 και μας παρουσιάζεται όλη η γ κάμ α τω ν αποχρώ σεών του. Εδώ ο Μαίηλερ κατορθώνει με μια κα ταπλη­ κτική ποικιλία τεχνασμ άτω ν να θίξει τη σκοτεινή κ αι κοχλάζουσα πρ α γμ ατικότητα μεγάλων ζητη­ μάτων της δεκαετίας του ’60 κα ι να μιλήσει κρι­ τικά για θέματα όπω ς η Τεχνολογία, ο Χρόνος, ο Π όλεμος, ο Α λκοολικός, η Περιδίνηση στο Ά ­ πειρο, το Σεξ, η Εναντίωση. Α ργότερα, θα συνε­ χίσει την καλλιέργεια αυτού του ύφους που συν­ δυάζει τη δημοσιογραφική παρουσίαση με την πα ραληρηματική λογοτεχνία, γράφ οντας τα: Μ αϊάμι και Η Π ολιορκία του Σικάγου. Το 1969 θα θέσει υποψηφιότητα για τη Δημαρχία της Νέας Υ όρκης. Επίσης, θα παρακολουθή­ σει την εκτόξευση και την περιπέτεια του διαστη­ μόπλοιου Απόλλων II κα ι θα γράψει το Μια Φω­

Α

αφιερωμα/29 τιά σ το Φ εγγάρι (ελληνική έκδοση σε «Βίπερ»), Την επόμενη χρονιά θα διαζευχθεί την Μ πέβερλι Μ πέντλι, ενώ το 1971 θα γράψει τον Κ ατά δικο του Σεξ (ελληνική έκδοση από την « Ά γκυ ρ α » ) και θα σκηνοθετήσει την ταινία Maidstone. Από το 1973, ο Μαίηλερ θα εγκαινιάσει μια σει­ ρά βιβλίων με πρω ταγω νιστές διάσημες προσω ­ πικότητες της αμερικανικής ζωής. Έ τ σ ι θα αποτίσει φόρο τιμής στην «ωχρή μάγισσα του αμερι­ κανικού ονείρου», στη Μέριλιν Μ ονρόε (1973)· θα μιλήσει για τα μυστικά της πυ γμαχίας και τη σταδιοδρομία του Κάσιους Κλέι (1975)· θα τιμή­ σει τον μεγαλοφυή κα ι λάγνο Χένρι Μίλερ (1976) και θα προσπαθήσει να αναλύσει το εσω τερικό σύμπαν και τη βιαιότητα της ζωής ενός εγκλημα­ τία, του Γκάρι Γκίλμορ, συνθέτοντας το Τραγού­ δι του Δ ήμ ιο υ (1979). (Οι εκδόσεις «Χ ατζηνικολή» έχουν ήδη εκδώ σει το βιβλίο για τη Μέριλιν Μονρόε, ενώ τα άλλα πορτρέτα αυτής της σειράς παραμένουν αμετάφραστα στα ελληνικά).

Στις αρχές της δεκ αετίας του ’80, ο Νόρμαν Μ αίηλερ θα προκαλέσει ένα σ κάνδαλο σεβα­ στών διαστάσεων, υποστηρίζοντας τον δολοφό­ νο Τ ζακ Χένρι Ά μ π ο τ, του οποίου μάλιστα το βι­ βλίο Σ τη ν Κοιλιά του Κ τήνους δεν παρέλειψε να προλογίσει. Λίγο αργότερα θα παντρευτεί τη Νόρις Τσερτς, θα εκδώ σει το ογκώ δες μυθιστόρημα Α ρ χ α ία Βράδια (που στα ελληνικά κυκλοφόρη­ σε, με ανεπίτρεπτες περικοπές, απ ό τον «Κά­ κτο»), ενώ θα γράψει το υπαρξιστικό θρίλερ Οι Σ κ λ η ρ ο ί δ εν Χορεύουν (ελληνική έκδοση από τη «Νεφέλη»), που θα μεταφερθεί στον κινηματο­ γράφο σκηνοθετημένο από τον ίδιο. Ο Νόρμαν Μ αίηλερ, υποδέχτηκε τις αυγές της δεκ αετίας μας με ένα ακόμα ογκώ δες, αμφίσημο και φιλόδοξο βιβλίο, το H arlot’s ghost, που έχει ήδη διχάσει κριτικούς και κοινό, ενώ προκαλεί πλήθος συζητήσεων (και διενέξεων) ανάμεσα στους φίλους του έργου αυτού του τόσο ιδιόρρυθ­ μου Αμερικανού συγγραφέα. □

I fS & k ε κ δ ό σ ε ις ·

----------------------- 1

ΠΑΤΑΚΗ I -----------------------

ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ

ΕΘΙΣΤΙΚΕΣ ΟΥΣΙ ΕΣ ΚΛΙΝΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ Α Ν Τ Ι Μ Ε Τ Ω Π Ι Σ Η ΓΙΑΝΝΗΣ Α. ΛΙΑΠΠΑΣ Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών |_________________ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΟ ΣΕ ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ_________________ | ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε. ΕΜΜ. ΜΠΕΝΑΚΗ 16, 106 78 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 3638362, FAX 3628950

30/αφιερωμα

Νόρμαν Μαίηλερ

Αλήθεια και Ύπαρξη Τίποτα και Χρόνος

Ένα σπασμένο κομμάτι από ένα εκτενές μακροσκελές μυθιστόρημα ώρα που δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρόκειται να πεθάνω, κα ι ο θάνατός μου θα είναι από κά τι χειρότερο από αρρώστια (γιατί είναι κά τι άλλο από αρρώστια), νομίζω πω ς έφτασε η ώρα να πω την ιστορία της επανάσ τασ ης που έγινε στη Ν. Υόρκη στο δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα, της σκανδαλώ δικης εσω τερικής της ιστορίας, το δικό μου ρόλο σ ’ αυτή και το στυλ της σκέψης μου. Αν δε δίνω τ’ όνομά μου, είναι γιατί είμαι ένας από τους η θοποιούς σ’ αυτό το μυστήριο, ένας πρω τεργάτης της επανάσ τασ ης κα ι δε θα ’θελα να μειώσω την έξαψη που συνδέεται με τις πράξεις μου, ιυνδέοντας το πρόσω πό μου, σ’ αυτή την πρώτη του ανάσα, με τα τέσσερα καρκινοειδή σύμφωνα κα ι δυο φω­ νήεντα. Γιατί είναι α π ’ αυτή ακριβώ ς την επανάσταση τω ν κ υττάρω ν που πεθαί­ νω ... με ρυθμό... είναι περίεργο που δεν ξέρω το ρυθμό. Δε σ ας λέει ίσως κάτι αυτό το ορμέμφυτο στην αρρώστια (αν επρόκειτο να καταμετρήσουμε αυτόν το ρυθμό ανάπτυξης από μέρα σε μέρα) για την κακεντρέχεια τω ν κυττάρω ν; Εί­ μαι σ ίγουρος ότι η φόρμουλα θα ανήκε σε κά ποιά από κείνες τ ις τέλειες κα μπύ­ λες της αύξησης ή της κάμψ ης, που πυροδοτεί την εφηβική μου αντίληψη στα μαθηματικά, ό πω ς για παράδειγμα κάπο ια εξίσωση για να καθορίσω μια εκθε­ τική επέκταση ή την καμπύλη του λογάριθμου. (Ούτε κα ν τους όρους δε θυμά­ μαι πια με σιγουριά, αλλά κα θώ ς το νόημα χάνεται, ο ή χος φανερώνει τα θέλγη­ τρά του). Μ ια που ανέφερα πά ντω ς αυτές τις κα μπύλες, θα είναι καλύτερα για

Τ

αφιερωμα/31

μένα να παραδεχτώ ότι υπάρχει μόνο μια καμπύλη που προσμένω να βρεθεί στη γραφική παράσταση του ρυθμού της ανάπτυξης των στασιαστών κυττάρων μου - αυτό θα είχε υποψιάζομαι, κάποια σχέση με τη φόρμουλα για το ρυθμό της αύξησης στην διάσπαση του ραδίου σε μόλυβδο. Γιατί αυτό δεν είναι απλά και μόνο μια επιστημονική εικόνα για μένα, αλλά ακριβώς η μεταφορά για να περι­ γράφω τις κτήσεις και τις ασωτίες του Εαυτού μου όλα αυτά τα χρόνια. Είναι ακριβώς το μέτρο (αυτή η μεταφορά του ράδιου σε μόλυβδο) της βέβαιης ομορ­ φιάς του έρωτα, του σεξ, της σάρκας και όλων των άλλων ζαχαρωτών του Όντος, που είχαν μετατραπεί από τη σφοδρότητα της φιλοδοξίας μου σε σκόπι­ μες και λίγο-πολύ χαμένες, ακτινοβολίες της συνείδησής μου. Το ράδιο εκπέ­ μπει αυτό που θα ακτινοβολήσει και, δίνοντάς το σε οτιδήποτε το περιβάλλει, ή βρίσκεται μπροστά του, αυτό μετατρέπεται σε μόλυβδο. Θα αισθανόταν κα­ νείς κάποια λύπη γι’ αυτό: το ράδιο δεν έχει μάθει ποτέ να παίρνει. Έτσι η ιστο­ ρία του ανάμεσα στα άλλα στοιχεία πρέπει να προκαλεί κάποια ειρωνεία (ή πε­ ρισσότερες): ανάμεσά τους (τα στοιχεία δηλαδή) αναφέρονται στο ράδιο σαν τον βασιλιά των ηλίθιων, το Βασιλιά Αήρ των ατόμων; Δεν τολμούν να το κά­ νουν νομίζω. Το ράδιο είναι πολύ επικίνδυνο. Αλλάζει οτιδήποτε το πλησιάζει. Αλλά στην πραγματικότητα, εγώ κοντεύω να παραδοθώ σ’ ένα ηλίθιο ελάττω­ μα, γιατί οι μεταφορές υπάρχουν για μένα με τη δύναμη των μηχανικών νόμων. Είναι ένας αμαρτωλός φιλόσοφος που δεν μπορεί να θρηνήσει για το δικό του πέρασμα, και αν αυτό το υπέροχο πράγμα - ένα δάκρυ αληθινής συμπόνοιας για τον εαυτό του - επρόκειτο να φανεί στα μάτια μου, θα ήταν γιατί έχασα την ευαισθησία μου στη διαλεκτική, μια ευαισθησία που ίσως ήταν τόσο τέλεια μέσα μου όσο και κάθε νους σ’ αυτόν τον αιώνα. πήρχαν άλλοι που κατείχαν τη διαλεκτική με μεγαλύτερη δύναμη, ο Γάλ­ λος Ζαν Πωλ... (Σαρτρ νομίζω ήταν το επίθετό του καθώς μου ’ρχεται τώ­ ρα στο νου) αυτός είχε διαλεκτικό αχανή νου, άξιο σαν μηχανή, για την κυβερ­ νητική. Μπορούσε να ξεγυμνώσει μια λεπτή διαφορά σαν να ’ταν κρεμμυδάκι. Αλλά δεν είχε αίσθηση της αμαρτίας, το άγχος του Θεού ή την πιθανή ύπαρξη του Σατανά. Αυτό αφέθηκε για μένα, να επαναφέρω τον διαταραγμένο και χω­ ρίς ρίζες νου του εικοστού αιώνα στο φίλημα του sub cauda και του Weltanschauung της μεσαιωνικής μάγισσας. Το φίλημα του sub cauda: αν, μέσα από τα χρόνια της καριέρας μου, έπρεπε να αποδεχτώ ότι, η αρχοντιά της μορ­ φής και οι αριστοκρατικοί τρόποι, είναι η τελευταία ελπίδα του ανθρώπου, δε θα έλεγα ότι sub cauda σημαίνει κάτω από την ουρά, την τρύπα στην υψηλότητα της γάτας, το σημείο που θα φίλαγε η μάγισσα όταν ταξίδεψε να επισκεφθεί τον Δαίμονα (ή δεν είναι έτσι;) όπου οι γάτες σύμφωνα με τη μεσαιωνική λογική, θεωρούνταν η τριάδα του Διαβόλου, με τη μορφή του Ενός. Φυσικά. Αλλά για να δώσω μια γεύση αυτού που προσφέρω, για να αποδείξω ότι υπάρχουν όνειρα, δοκιμασίες, λουτρά σάρκας, που δεν βρήκα ποτέ πίσω από οποιαδήποτε λέξη και φράση περίεργη, επιτρέψτε μου να σταματήσω για ένα λεπτό τη διατριβή σχετικά με τον χαρακτήρα του οίκτου μου για τον εαυτό μου και αντί γι’ αυτό να προσφέρω ένα σβώλο από καινούριο μετάλλευμα. Η τρύπα, η βασιλική τρύ>,α (συγχωρέστε την ευγένειά μου, αλλά δεν επιθυμώ να ενοχλήσω τα φαντά­ σματα του χρόνου) η τρύπα, η καφετιά, έντονη σαν πορφύρα σε μερικούς, μα­ ραμένη σκουροπράσινη σε άλλους, λουλούδι, αγριόχορτο, άρωμα, αναδύουσα αναθυμιάσεις, μητρόπολη και παράγκα, απόλαυση, φλύκταινα, μύς, τρύπα, εν­ σάρκωση, στοίβα και τάφος είναι ο τελικός εκτελεστής εκείνης της επιθυμίας μας να δώσουμε αξία σε καθετί που μας διαπερνάει. Δαγκώνουμε το μήλο ως τη ρίζα; Δεν είναι σίγουρο, όχι συχνά τουλάχιστον. Καλά και φτωχά κύτταρα, γεύσεις, μονοτονίες και μιάσματα, αλέθονται στο κελάρι της αφομοίωσής μας. Οι ανάγκες, οι επιθυμίες, οι σνομπισμοί και οι μόδες της βούλησής μας σκαρώ­ νουν διαβολιές στην κρίση της επιλογής μας, διαστρεβλώνουν το γούστο μας: τα καλά κύτταρα του μήλου, της τάρτας ας πούμε, γενναία με τον τρόπο που

Υ

32/αφιερωμα

το κύτταρο ενός μήλου μόνο μπορεί να είναι - νομίζω πως τέτοια γενναιότητα ίσως να υπήρχε, ή μήπως όχι; (το κύτταρο της τάρτας θα μπορούσε να διατηρή­ σει τη γεύση του ενάντια σ’ ένα ήπιο περιβάλλον για όλη τη διάρκεια τής ζωής του) και παρ’ όλα αυτά η γενναιότητα ή η πραότητα θα μπορούσε να αγνοηθεί, θα μπορούσε να ξεθάψει, το καλό να παρεξηγηθεί σαν κακό, χαμένη τροφή για­ τί η μορφή του δικού-μας χαρακτήρα ούτε κατά διάνοια είχε την ευαισθησία να απορροφήσει τον εξαιρετικά ιδιαίτερο χαρακτήρα του γενναίου μου κύτταρου μέσα στο μήλο. τσι αυτό ξεπετάχτηκε, σπρωγμένο απ’ το σώμα στη Στύγα, θαμμένο με τους πιο βρόμικους αλήτες και την τιποτένια γλίτσα, τα πιο θλιβερά απο­ βράσματα και τα μαραμένα δέρματα εκείνων των μορίων και έχει αρχίσει ήδη την εκτόξευση για το ταξίδι προς το τέλος της τρύπας. Τι πλούσιες δυνατότη­ τες και τι φτωχές σπατάλες είναι τα σκατά στις αχανείς γυμνές περιοχές της αποχέτευσης του μεσοαστικού μυαλού. Γι’ αυτό μερικοί από τους καλύτερους και μερικοί από τους χειρότερους από μας έχουμε παρασυρθεί σ’ ένα προσκύ­ νημα στο εκκλησίασμα των χαμένων κυττάρων. (Γιατί το χρώμα τους είναι κα­ φέ; - Χρόνια τώρα συλλογίζομαι αυτή την ερώτηση). Ναι, υπάρχουν μεταξύ μας εκείνοι που προσκυνάμε τον εαυτό μας, υπάρχουν πάρα πολλοί που εκμηδενίζουν τον εαυτό τους μπροστά στους άλλους και υ­ πήρχαν ακόμη και κάποιοι, πολύ λίγοι, σαν τον επαναστάτη αρχηγό μας, που στράφηκε στον εαυτό του και σπάνια αποκρούστηκε από άλλους. Είναι χαρα­ κτηριστικό των επαναστατών, των παθιασμένων εραστών και των πολύ φιλό­ δοξων, των άπληστων, των δηκτικών και των σκύλων, να προσηλώνονται σ’ αυτά που πετάν οι άλλοι. Είναι συνηθισμένο φαινόμενο για τους Ναρκισσιστές, τα παιδιά, τους συντηρητικούς πολιτικούς, τους δικτάτορες, τους τυραννικούς συζητητές, τους πληκτικούς και τους στρατηγούς του Α' παγκόσμιου πολέμου, τέλειους στον πόλεμο των χαρακωμάτων, να ρουθουνίζουν μια ζωή μόνοι τους. Αλλά παρ’ όλη την έξυπνη και συντηρητική παρεμβολή, εσείς έχετε ήδη ενο­ χληθεί, γιατί στις παρατηρήσεις μου υπάρχει μια τάση, που τη διακρίνετε με α­ νησυχία. Φοβάστε ότι οδηγώ το επιχείρημα στην κορυφή της ανηθικότητας. Έ­ τσι είναι, αλλά ίσως ο σκοπός μου είναι να διαφυλάξω την ηθική. Το να είσαι συντηρητικός δε σημαίνει να είσαι δειλός: παρακολουθήστε το επιχείρημά μου, γιατί θα το εγκαταλείψετε μπερδεμένοι - εγώ δεν είμαι απαραίτητα ο αρχιεπί­ σκοπος της Νέας Βασιλικής Σκατολογίας στην κοινωνία μας. Ωραία. Παρασυρόμαστε στα σκατά γιατί είμαστε ατελείς στη χρησιμοποίη­ ση του καλού. Αν όλα αυτά που αποκλείαμε ήταν επιβλαβή, αδιόρθωτα, εξα­ ντλημένα ή άσκοπα, τότε μόνο ένας διεστραμμένος ή μανιακός θα έβρισκε το θέμα ελκυστικό. Αλλά αυτά που εγκαταλείπουμε δεν είναι πάντα άχρηστα. Στην καλλιέργεια υπάρχει'κάποιο πνεύμα, στην τροφή ένα πάθος, μια ορμή της ύπαρξης κάποιου Άλλου. Ποιος από σας θα αποτολμούσε να υποστηρίξει ότι η σάρκα ενός γενναίου ζώου έχει το ίδιο άρωμα, την ίδια ουσία ή τελικό αποτέ­ λεσμα πάνω μας με το κρέας μιας ευχαριστημένης αγελάδας; Καθένα κύτταρο στην κάθε ύπαρξη μοχθεί όλη του τη ζωή να δώσει ό,τι καλύτερο έχει ή μπορεί. Καθένα κύτταρο είναι διαφορετικό, ίσως μάλιστα τόσο διαφορετικό όσο διαφέ­ ρουμε εμείς, ο ένας απ’ τον άλλον. Πραγματικά, κάτι χάνεται γιατί είναι πολύ καλό για μας, δεν το αξίζουμε, η ενοχή στα ένζυμα του στομάχου μας εμποδίζει την εξέλιξη. (Ποιος από σας επιστήμονες; χημικοί; δόκτορες του οργανισμού; μπορεί να αποδείξει ότι αυτή η ενοχή είναι ανίκανη να εισχωρήσει σ’ ένα ένζυ­ μο;) Ακόμη υπάρχουν κι άλλα πλούτη που αποφεύγουν την περίσταλση - οι καλύτεροι από μας δεν μπορούν να απορροφήσουν μια τροφή που είναι πέρα από τη δυνατότητα του στυλ μας: μόρια τροφής, που εμάς μας προτρέπουν να γίνουμε μεγαλόψυχοι, είναι δυσάρεστα για τους τσιγκούνηδες. Καρυκεύματα που σε μας ικανοποιούν τις αισθήσεις της ακρίβειας, πάνε χαμένα και απαρνημένα από τα χοντροπνευματώδικα μυαλά. Η κοπριά του γενναίου είναι γεμάτη με ένα σωρό πλούτη για τον φοβισμένο: ακριβώς εκείνες οι λεπτολογίες, οι επι­ φυλάξεις και προειδοποιήσεις, που ο θαρραλέος τις απεχθάνεται, είναι θέλγη-

Ε

αφιερωμα/33

Ο Νόρμαν Μαίηλερ ως \(.

Σχέδιο Βερτ Λώρεν

34/αφιερωμα

τρο και εξυπνάδα για τον δειλό. Τα εντόσθια του ηλίθιου έχουν τόσες χαρές, ώστε να δώσουν ώθηση σε μια ιδιοφυία - ένα στομωμένο μυαλό πρέπει να απορρίψει αυτά τα αγαθά από φόβο μήπως το κεφάλι αιμορραγήσει από τον α­ πρόσμενο και απότομο ενθουσιασμό. Όλος ο ορυκτός πλούτος της πέτρας, τα βασικά χαρακτηριστικά της γης, τα πνεύματα του Αέρα, οι δημιουργίες του Ή­ λιου, οι οιωνοί και τ’ απόκρυφα του φεγγαριού, τα ζεματιστά και σπλαχνικά πε­ ράσματα της βροχής, περνούν σε μια ανοδική πορεία μέσα από την αριστοκρα­ τία της φύσης, μέσα από την τροφή που προσφέρεται σε μας από τα φυτά και τα ζώα. Ο πλούτος του εδάφους μας μπαίνει μέσα μας - χωνεύουμε ένα εκα­ τομμύριο υπαινιγμούς τη μέρα και δεν καταφέρνουμε να χωνέψουμε άλλο ένα εκατομμύριο, γιατί είμαστε όλοι πολύ μικροί για τον πλούτο που καταβροχθί­ ζουμε, και αποβάλλουμε την τελειότητα μες στον χρόνο μαζί με τους περιφρονημένους. λλά, αν τα περιττώματα είναι ο επιβεβλημένος γάμος της Τραγικής Ομορ­ φιάς και της Ακαθαρσίας, τότε γιατί ο Θεός την εγκατέλειψε και άφησε την τρύπα μας στο διάβολο, εκτός αν συμβαίνει αυτό γιατί ο Θεός είχε εξουσία πάνω σε μας, μόνο, μια που εμείς δημιουργούμε ο ένας τον άλλον. Ο Θεός έχει τη δημιουργία, αλλά ο διάβολος έχει εξουσία πάνω σ’ όλα αυτά που σπαταλάμε - πόσο φυσικό είναι γι’ αυτόν να πολιορκήσει το σημείο που τελειώνει το σώμα και αρχίζει ο αδύναμος τραγικός αέρας. Έξω από την κωλοτρυπίδα χύνονται τα πλούτη του Σατανά - αυτές οι ψυχές της τροφής, αυτά τα χαμένα κύτταρα που απορρίφτηκαν περιφρονητικά από ολόκληρο το σώμα που διαπέρασαν, και η ύπαρξή τους έτοιμη να υποβαθμιστεί σε ταπεινή ύπαρξη της τύχης. Γιατί, καθώς βλέπετε, και μην εκνευριστείτε όλοι μαζί (μια που η εξήγηση, αν δοθεί βιαστικά, θα αναπτυχτεί άνετα), υπάρχουν τρεις δυνατότητες του Όντος. Υ­ πάρχει η Κ ο υλτούρα ό τα ν κάποιος βρίσκεται σ’ ένα περιβάλλον, όταν η ζωή του πειθαρχεί σ’ ένα ύφος - ο χωριάτης στο χωριό του ζει μέσα στην κουλτούρα όπως και τα μικρόβια σ’ ένα απολιθωμένο πιάτο. Υπάρχει η Ιστορία, η υψηλό­ τερη μορφή ζωής. Έχει τα γυρίσματα και τα ξαφνιάσματα, τις εκπλήξεις, την ταχύτητα της αλλαγής και τη φλόγα του κουράγιου που μόνο ένα ζώο γνωρίζει, στο μακρύ ταξίδι για το ψάξιμο της τροφής. Και υπάρχει και η Τύχη. Αυτό ση­ μαίνει ότι η ζωή ενός οργανισμού έχει στερηθεί τη δυνατότητα να οργανωθεί είναι η κατώτερη μορφή ενεργούς ζωής, είναι αδράνεια (μια λέξη για να τη θυ­ μάται κανείς). Με την Τύχη δεν μπορούμε πια να στηριζόμαστε στους εαυτούς μας (που είναι το χάρισμα που προσφέρει η Ιστορία) ούτε μπορούμε πια να βα­ σιζόμαστε στην ανάπτυξη της ηπακοής στο σχήμα της κουλτούρας που μας κατέλαβε. Όχι, έχουμε αφεθεί χαλαροί, έχουμε δεχτεί χτύπημα, έχουμε εκτοπι­ στεί, παρασυρόμαστε, από δυνάμεις ισχυρότερες από μας, προς το πεπρωμένο της αποβολής που εμπνέει τρόμο. Αυτά τα φορτηγά τρένα γεμάτα με τα κορμιά των θυμάτων, μετακινούμενα από ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης προς ένα στρατόπεδο εξολόθρευσης (μικρό έντερο και δωδεκαδάκτυλος του Γερμανικού ιδεαλισμού) εκείνες οι ψυχές που θα πέθαιναν τόσο σύντομα από αναθυμιάσεις, σ’ ένα δωμάτιο τόσο ζοφερό όσο και το αποχωρητήριο ενός αναμορφωτηρίου αρρένων, ήταν ψυχές που αποσπάσθηκαν βίαια από την Κ ουλτούρα ή νικήθη­ καν στην Ιστο ρία και έτσι μπλέχτηκαν στα αποφασιστικά ρεύματα της Τύχης καθώς τραβούσε προς την άβυσσο. Ναι, εγώ ήμουν αυτός που πρώτος απέδειξα στον κόσμο, με την αυστηρότητα του φιλοσοφικού επιχειρήματος (με ηράκλειο μόχθο) ότι η κατάσταση του Όντος στον εικοστό αιώνα πλησίαζε στην εξαφά­ νισή του, εξαιτίας των ασθενειών και των καταστροφών της ψυχής στο πέρα­ σμα των αιώνων, της νίκης του Διαβόλου. Η ύπαρξη είχε παραμορφωθεί. Η Ι­ στορία, η Κ ουλτούρα, και η Τύχη - Αυτή η επιλογή που προσφέρθηκε στο Ον από την αρχή της ύπαρξής μας, στρεφόταν εναντίον του εαυτού της. Η Ιστορία φτιαχνόταν τώρα από δειλούς, που δεν έδιναν κανένα σχήμα στην Ιστορία, έ­ στω κι αν μουτζούρωναν το σχήμα αυτού που βλέπαμε (εκείνα τα μοντέρνα κτί­ ρια χωρίς πρόσωπο). Η Κουλτούρα τεμαχίστηκε πρόωρα - οι τροφές του Ό ­ ντος και η συντήρησή του αναπτύχθηκε κουτά, ανώμαλα και μελιστάλαχτα με

Α

αφιερωμα/35

μπασταρδεμένες καλλιέργειες απ’ τα χωράφια, αντιβιοτικά και με μια τεχνολο­ γική αλαμπουρνέζικη διάλεκτο, για τη θεραπεία του σώματος. Μόνο η Τύχη άκμασε στον εικοστό αιώνα. Δεν είχε κανείς παρά να ελευθερώσει βίαια τις ρί­ ζες του από την Κ ουλτούρα, να εγκαταλείψει τα όνειρά του για εξουσία, την αί­ σθηση του εαυτού του, την αγάπη του για περιπέτεια, την επιθυμία του να φτιά­ ξει μια Ιστο ρία, να εγκαταλείψει τον εαυτό του στην Τύχη, και όλα τα άλλα ή­ ταν σχεδιασμένα. Η ζωή του, άδεια από καινοτομίες, οργανωμένη, εξαγνισμέ­ νη, σχεδιασμένη, ασφαλής, χωρίς επιδιώξεις, κι έτσι θα μπορούσε να προχωρή­ σει στη μονοτονία της ευημερίας από την κούνια ως τον τάφο. Η Τύχη ήταν ένα αποφασισμένο ρεύμα, που απομάκρυνε τα κορμιά των εκατομμυρίων από μας από τις ρίζες, κάτω από την Ιστορία, έξω από τη γοητεία. Η κίνηση ήταν από τον άνθρωπο προς τα σκατά. εικοστός αιώνας ήταν η ορμή όλων των ψυχών να αναζητήσουν τα σκατά, να φιλήσουν το Διάβολο, να διασώσουν ένα μόριο από το καφετί, από την εξαφάνισή του. Σκεφθείτε, λοιπόν: ξεκινήσαμε όλο αυτό (και μην παραενοχλεί­ τε το εαυτό σας, αν δεν έχετε καταλάβει πολλά, γιατί επιστρέφουμε ξανά και ξανά) αλλά ξεκινήσαμε με το φίλημα του sub cauda, το φίλημα στην τρύπα της γάτας. Η γάτα - αυτό το πάντρεμα γοητείας και σκληρότητας - εγωκεντρι­ κή, αποξενωμένη, μοναχική, πώς μπορεί να χρησιμοποιήσει η γάτα στην τροφή των ντελικάτων κυττάρων της, σπλαχνικά κρέατα, φιλοσοφικές πρασινάδες; Δεν μπορεί. Η σταγόνα της γάτας είναι πλούσια σε ηγεμονική και γενναιόδωρη στοργή. Άλλος πρέπει απλώς να απορροφήσει και άλλος θ’ αγαπήσει με χάρη. Ναι, τέτοια απώλεια έχουν όλες οι έντονες μυρουδιές από κρέας ψαριού και α­ γάπη. Οι μάγισσες το ήξεραν αυτό. Τις έριχναν στην πυρά για τίποτε άλλο παρά για την πρόσμιξη αυτής της κοπριάς στα κ έ ικ - για - τη ν - ενθάρρυνση- του- έ ­ ρω τα και ήταν παρόντες, περισσότεροι από ένας άγιος, με τον τροχό των βασα­ νιστηρίων και τη σάρκα της μάγισσας να καίγεται κάτω απ’ τη μύτη τους, τα πόδια τους στραμπουληγμένα απ’ τον πόνο της ψυχής μιας μάγισσας, που τελι­ κά επέστρεψε στην ξεχωριστή μαστοριά της. Ο Άγιος Ιξκουίζιτας του Ουτομιτάμο, εκείνος ο ασταθής και περιφρονημένος άγιος του δωδέκατου αιώνα, σχε­ δόν αφορίστηκε τρεις φορές σαν αιρετικός (εκείνος ο σπάνιος και μοναδικός άγιος που απ’ ό,τι ξέρω θαυμάστηκε από τον Μαρκήσιο ντε Σαντ) ήταν ο πρώ­ τος που ξέρω ότι πρότεινε, πως η μάγισσα ήταν το ωραιότερο κόσμημα του Διαβόλου, γιατί ήταν γυναίκα, που αρχικά είχε ευγενική ψυχή και είχε αγαπηθεί από το Θεό, η οποία είχε αρπαχτεί απ’ το Σατανά μες στη μήτρα. Που σημαίνει δηλαδή, ότι οι μάγισσες σε γενικές γραμμές γεννιούνται από αμαρτωλές μητέ­ ρες, όπου ο Θεός περιβάλλει τον απάνθρωπο πλακούντα με το πνεύμα μιας σπάνιας ψυχής, σαν να επιθυμούσε να κλέψει - αν μπορεί κανείς να εκφραστεί έτσι (γιατί ο Άγιος Ιξκουίζιτας δεν μπορούσε φυσικά) - μια αμαρτωλή ανθρώ­ πινη ύπαρξη από το Διάβολο. Ό,τι εξούσιάζει ο Διάβολος, το φροντίζει, αν και δεν είναι πια τόσο τέλειος σαν φύλακας, όσο ο Θεός, που όλα τα προβλέπει, αλλά σαν εμπειρική μέθοδος (μια που δύσκολα είναι κανείς τόσο θείος ο ίδιος ώστε να μιλήσει σαν αυθεντία για τη Θεϊκή Οικονομία) ο Θεός πρέπει να κάνει επιδρομή στην αμαρτία για να τον ξανακερδίσει, τη στιγμή ακριβώς που ο Διά­ βολος λαχταράει να κατακτήσει την αγάπη. Έτσι, ο Άγιος Ιξκουίζιτας έδωσε τη δική του φόρμουλα για τη δημιουργία μιας μάγισσας! Ο Θεός χρίζει τη μήτρα ενός αμαρτωλού πλάσματος τη στιγμή της σύλληψης και με τη σειρά του εξα­ πατάει σ’ αυτή την προσπάθειά του απ’ το Διάβολο, που είναι σ’ επιφυλακή για­ τί πιστεύει ότι αυτό το συγκεκριμένο πλάσμα του μπορεί να χαθεί (επειδή ο Θε­ ός είναι τόσο πλούσιος και σνομπ, που δε διαλέγει ποτέ κάποια αμαρτωλή κυ­ ρία της σειράς) ώστε ο Σατανάς ακολουθεί «κατά πόδας» το Θεό και δηλητη­ ριάζει το χρίσμα με τη γλώσσα του. Έτσι, επιτέλους, έχετε έναν υπαινιγμό για το στυλ μου και τον χαρακτήρα του μυαλού μου. Μετάφραση: Χριστίνα Βαγαζιανού

Ο

36/αφιερωμα

H elen W einberg

Οι Ήρωες του μυθιστορήματος

Ο Νόρμαν Μαίηλερ με τον Ρώσο συνθέτη Ντμίτρι Σοστακόβιτς και τον Άρθουρ Μίλλερ στη Συνδιάσκεψη για την Ειρήνη στις 25 Μαρτίου 1949.

Ο Λάβεττ, ο χωρίς παρελθόν αμνησιακός που είναι ο αφηγητής στο δεύτε­ ρο μυθιστόρημα του Μαίηλερ, στις "Ακτές της Μπαρμπαριάς” , είναι ένας ήρωας-θύμα, ο οποίος, αν μη τι άλλο, προαναγγέλλει τον ερχομό τού κυρίως ήρωα-πρωταγωνιστή: Έχει μια δοκιμαστική θέση, ως αφηγητής, στη δράση της ίδιας του της ιστορίας, της πλέον λιτής και λιγότερο σύνθέτης από τα μυ­ θιστορήματα του Μαίηλερ. ο έργο είναι μια κοινωνικο-πολιτική αλληγο­ Τ ρία επικεντρωμένη σε δύο άλλους χαρακτή­ ρες, τον Μακ Λήοντ και τον Χόλιγκσγουερθ. Ο Μακ Λήοντ, ένας μαρξιστής και απογοητευμέ­ νος κομμουνιστής, κρατά το μυστικό της μελ­ λοντικής σωτηρίας υπό την προστασία του,, επι­ μελούς κρυμμένο από τον πράκτορα του F.B.I. Χόλιγκσγουερθ, ο οποίος στερείται προσωπικό­ τητας, όντας σαν μια μηχανή ικανή να διεκδικήσει το μυστικό του μέλλοντος. Το μυστικό αυτό εμπεριέχεται σε κάποιο αντικείμενο ή χαρτί, το οποίο βρήκε ο Μακ Λήοντ στη διάρκεια του κομ­

μουνιστικού παρελθόντος του και το διατήρησε, κρύβοντας τον εαυτό του και αυτό από όλους τους πιθανούς κλέφτες, είτε κομμουνιστές είτε πράκτορες του F.B.I., από επίδοξους ισχυρούς, καταχραστές της ανθρώπινης δυνατότητας. Το αντικείμενο ή χαρτί δεν καθορίζεται παρά μόνο μ’ αυτούς τους μυστηριώδεις και ασαφείς όρους. Το σκηνικό στις Ακτές της Μπαρμπαριάς εί­ ναι ένα πανδοχείο στο Μπρούκλιν Χάιτς, στερη­ μένο από το βουητό των καθημερινών ανθρώπι­ νων ασχολιών, εκτός από το χώρο του υπογείου, όπου η σπιτονοικοκυρά, η Κα Γκιουνιβέρε, μια

αφιερωμα/37 Με τον Γουίλιαμ Στάιμον («Η ε­ κλογή της Σόφι») στο Κονέκτικατ (1958).

” Ακτές της Μπαρμπαριάς” : Οήρωας-θύμα σε μια πολιτική αλληγορία βρομιάρα, άπληστη, καιροσκόπος γυναίκα, που αποκαλύπτεται αργά στο μυθιστόρημα ως η σύ­ ζυγος του Μακ Λήοντ, του ιδεολόγου, διατηρεί έ­ να ατημέλητο και ακατάστατο διαμέρισμα. Ο Μακ Λήοντ ζει μόνος του στο δικό του λιτό, κα­ θαρό κατάλυμα στα τελευταία πατώματα. Δεν παραδέχεται ότι η Κα Γκιουνιβέρε είναι η γυναί­ κα του μέχρι το τέλος του μυθιστορήματος όπου, συντριμμένος που τον εγκατέλειψε για τον πρά­ κτορα του F.B.I. Χόλιγκσγουερθ, σκοτώνεται, α­ φήνοντας το πολύτιμο αντικείμενο, την υπόσχε­ ση του μέλλοντος, στην ασφαλή φύλαξη του αμνησιακού αφηγητή. ότι η Κα Γκιουνιβέρε αντιπροσω­ Υ πονοείται πεύει το αμερικανικό προλεταριάτο σ’ αυ­

τήν την αλληγορική αναπαράσταση της διαμά­ χης ανάμεσα στον ιδεολόγο και στον στερημένο προσωπικότητας γραφειοκράτη (τον άνθρωπο της ολοκληρωτικής πολιτείας, τον φασίστα) γύ­ ρω από τη μορφή του μέλλοντος. Εγκαταλείποντας τον ιδεαλισμό για τη γραφειοκρατία, η Κα Γκιουνιβέρε, όπως και .το αμερικανικό προλετα­ ριάτο, άτσαλα, απερίσκεπτα και κυριαρχημένη από ζωώδη ένστικτα, προσανατολίζεται προς το φασισμό. Η Κα Γκιουνιβέρε μπορεί επίσης να ι­ δωθεί στα πλαίσια μιας ευρύτερης αλληγορίας, όχι απαραίτητα κοινωνικής και πολιτικής στην απώτερη πρόθεσή της, σαν η ανθρώπινη φύση στο πιο ενστικτώδες και πρωτόγονο επίπεδο, νι­ κώντας πάντοτε τα λογικά σχήματα του αφηρημένου και λογικοπΟίημένου ιδεαλισμού. Ο Βασι­ λιάς Αρθούρος (Μακ Λήοντ) και η Κα Γκιουνιβέρε δεν μπορούν, τελικά, να ζήσουν μαζί: ο Χόλιγκσγουερθ, ο πράκτορας του F.B.I., είναι έ­ νας ειρωνικός Λάνσελοτ. Ταιριάζει ο Λάβεττ σ’ αυτές τις αλληγορικές πλοκές; Ως αφηγητής, έχει μια ειδική θέση: είναι η παρατήρησή του και όχι η ύπαρξή του που ε­

μπλέκεται περισσότερο στη δράση. Είναι ο μάρ­ τυρας και ο διάδοχος του Μακ Λήοντ. Ως αφηγη­ τής είναι έξω από την αλληγορία και έχει όλα ε­ κείνα τα χαρακτηριστικά, τόσο του θύματος όσο και του δράστη που συναντώνται στους σύγχρο­ νους ήρωες. Είναι θύμα του παραλογισμού του κόσμου επειδή προσπαθεί να καταλάβει τον κό­ σμο με τη λογική, όπως ακριβώς κάνει και ο ιδε­ ολόγος Μακ Λήοντ. Από την άλλη πλευρά, ο Λά­ βεττ δεν είναι τόσο προσκολλημένος στα λογικά πρότυπα όσο ο Μακ Λήοντ: ο Λάβεττ δεν έχει κληρονομήσει κανένα πρότυπο εκ του παρελθό­ ντος· είναι, σαν αμνησιακός, αληθινά χωρίς πα­ ρελθόν. Έχει αποκτήσει νέο όνομα, νέο επάγγελ­ μα, αυτό του συγγραφέα, και μια νέα αίσθηση της δικής του αρμοδιότητας. Παίρνει ενεργό μέ­ ρος στο πλησίασμα του μέλλοντος. Το μέλλον του Λάβεττ είναι επηρεασμένο από την αντίληψη του Μακ Λήοντ περί κοινωνικοπολιτικού μέλλοντος, και σ’ αυτόν είναι που παραδίδεται, προς το τέλος της νουβέλας, το πολιτικά πολύτιμο αντικείμενο για να το προφυλάξει. Ο Λάβεττ έχει δεχτεί αναντίρρητα το σχέδιο του Μακ Λήοντ επειδή έχει αναγνωρίσει νοητικά την αξία του. Υποβαθμισμένος ως πρόσωπο στο έρ­ γο, με ένα ρόλο που, παρ’ όλο που είναι «ένδο­ ξος», συνίσταται στο να αποδεχθεί την ευθύνη να προστατέψει το κοινωνικό και πολιτικό μέλλον

38/αφιερωμα επειδή λογικά αποδέχεται την επιτακτικότητα αυτού του ρόλου. Για να το επιτύχει, στερείται την προσωπική του ελευθερία και είναι στο τέλος του μυθιστορήματος έτοιμος να δώσει ολοκλη­ ρωτικά τον εαυτό του σ’ αυτήν την παράλογη α­ ποστολή. Παρ’ όλο που είναι ανοικτός, ελεύθε­ ρος και μη-καθορίσιμος σε ολόκληρο το μυθι­ στόρημα, ένας δηλαδή «εν δυνάμει» πρωταγωνι­ στής, σ’ αυτό το σημείο είναι ένας ήρωας-θύμα. Μαίηλερ, τον καιρό που έγραφε τις Α κ τέ ς της Μ παρμ παριάς, ταλαντευόταν ανάμεσα στην προσωπική ελευθερία και τον πνευματικό ακτιβισμό για το άτομο από τη μια πλευρά και τον κοινωνικό και πολιτικό ακτιβισμό για την κοινωνία από την άλλη. Συντασσόταν με το μαρ­ ξισμό, παρ’ όλο που, όπως άλλοι Αμερικανοί φι­ λελεύθεροι, καταφρονούσε τον σοβιετικού τύπου κομμουνισμό, ως μια πιθανή πραγμάτωση του μαρξισμού. Ενηλικιώθηκε ως φιλελεύθερος αν­ θρωπιστής του στυλ του ’30, και η απογοήτευσή του από την κοινωνία και η αποδοκιμασία αυτού που έφτασε να δει ως διεκδικήσεις της για την καταστροφή των βαθύτερων προσωπικών επιτα­ γών του ατόμου, άργησαν να ωριμάσουν. Στην αρχή της Α κ τή ς της Μ παρμ παριάς ο Λάβεττ αποκαλεί τον εαυτό του «αυνανιστή», υπονοώντας ότι η δική του προσωπική ελευθερία είναι αυνανι­ στική· και η όλη του πρόοδος προσανατολίζεται

Ο

περισσότερο προς την κοινωνία παρά προς τη διεύρυνση της ελευθερίας του αυνανιστικού «ε­ Παρά τη φανερή του πρόθεση να δείξει ότι ο Λάβεττ βαδίζει προς το «είναι κοινωνικά χρή­ σιμον», μια αξιόλογη δηλαδή κατεύθυνση, ο Μαίηλερ χωρίς να το θέλει δίνει την εικόνα ενός ήρωα που βαδίζει προς τη θυματοποίηση του εί­ δους εκείνου που απεικονίζει η κατάσταση του Μακ Λήοντ: αποξένωση, καταδίωξη, αποτυχία και αυτοκτονία. Το αφηγηματικό μέρος των Α ­ κτώ ν τη ς Μ παρμ παριάς μπορεί να συγκριθεί με αυτό του Μάλαμουντ στον Υ πηρέτη (The Assi­ stant). Στον Υπηρέτη, ο Φρανκ, ελεύθερος να α­ κολουθήσει τον εαυτό του, επιλέγει να μιμηθεί τη ζωή του Ιουδαίου φύλακα, που είναι έγκλειστος στο μαγαζί του αλλά καταξιωμένος εξαιτίας της άσκησης των - περισσότερο συμβολικών απ’ ό­ τι πραγματικών - συνήθων καθηκόντων του προς την Ιουδαϊκή κοινότητα και παράδοση. Ο Μάλαμουντ λέει πως ο Εβραίος είναι ένας ηθικός άνθρωπος: είναι επίσης ο άνθρωπος που είναι πε­ ρισσότερο δεσμευμένος από τις παραδόσεις του. Ο Φρανκ, καθολικός, επιλέγει να είναι Ιουδαίος, μια ευγενής μεν επιλογή, που τον παγιδεύει όμως σε μια ζωή θύματος. Η ειρωνεία στο έργο του Μάλαμουντ επιδιώκεται καθαρά, πράγμα που δεν συμβαίνει, όπως νομίζω, στις Α κ τ έ ς της γώ».

Μ παρμπαριάς.

Απόδοση: Άντζελα Στυλιανού

αφιερωμα/39

Νέιθαν Α. Σκοτ

Νόρμαν Μαίηλερ 0 δικός μας Γουίτμαν Ο Μαίηλερ στο σπίτι τον στο Μπρούκλιν.

«Συλλογίσου αυτή τη χώρα, που εκφράζει τη θέλησή μας. Είναι η Αμερική...» («Οι Σρατιές Της Νύχτας») «Ω, ποιος είμαι εγώ, που δεν θα φαινόμουν για του τραγουδιού τη χάρη ένας ανόητος.» (Γουίλλιαμ Μ πάτλερ Γέητς, «Μια προσευχή για τα γηρατειά»)

Υπάρχει μια σύμβαση μεταξύ των σπουδαστών του Κίρκεγκωρ, όταν αναφέρονται στο έργο του (oeuvre), που είναι γ ι’ αυτούς χαρά τους και φορτίο τους ταυτόχρονα, να το ονομάζουν «η λογοτεχνία του Κίρκεγκωρ». πρακτική τού να αποκαλούν το έργο αυτής της ιδιοφυίας από τη Δανία «λογοτεχνία», έχει σκοπό όχι μόνο να δείξει το μέγεθος του ό­ γκου του έργου του αλλά και για την ηλεκτριστική ποικιλία του ιδιώματος και την ασυνήθιστη πολυμορφία της συγγραφικής προσωπικότητας, που αυτό αντανακλά. Το να προσπαθήσει κανείς να ασχοληθεί σοβαρά με την ιδιοφυία αυτή, που δημιούργησε έργα, όπως «Η ασθένεια προς θάνα­ τον», «Τελικόν μη επιστημονικόν υστερόγραφον», «Είτε - είτε», είναι σαν να βρίσκεται αντι­ μέτωπος με μια προσωπικότητα υπέροχα περιε­ κτική, γόνιμη, και πρωτεϊκή, τόσο πολύ, που να ξεπερνά την ιδέα κάθε σχολαστικής χαρτογρά­ φησης - και ο πλούτος αυτής της κληρονομιάς

Η

είναι, που την κάνει να αποτελεί επίτευγμα άξιο να θεωρηθεί ότι συνιστά μια πραγματική λογοτε­ χνία. Το ίδιο ισχύει και για το συγγραφέα του ο­ ποίου η παρουσία θεωρείται ότι είναι η πιο διεισ­ δυτική και επιτακτική από κάθε άλλου στην Α­ μερικανική σκηνή τη δεκαετία του ’70. Μπορού­ με να είμαστε σίγουροι ότι το βάρος και η ουσία της σκέψης του Νόρμαν Μαίηλερ κάνουν την α­ ξία του ριζικά δυσανάλογη μ’ αυτήν του Κίρκε­ γκωρ. Ανάμεσα στα μυθιστορήματα που έχει γράψει δεν υπάρχει κανένα που να πλησιάζει τη λαμπρότητα του «Άρπαξε τη μέρα» του Σωλ Μπέλοου, ούτε την οξύνοια του «Πλανήτη του Κου Σάμμλερ» του ίδιου, ούτε την αναμφισβήτη­ τα εξέχουσα θέση του «Αόρατου ανθρώπου» του

40/αφιερωμα Έλλισον. Αλλά η μοναδική γενναιότητα και η έ­ ξοχη ποικιλομορφία του στρατηγήματος με το ο­ ποίο ο Μαίηλερ προχώρησε για να εξερευνήσει και για να δραματοποιήσει τα σακατεμένα χρό­ νια, που έχουμε περάσει από το Δεύτερο Παγκό­ σμιο Πόλεμο και μετά, τον κάνουν να αποτελεί την πιο ζωντανή εικόνα στην αμερικανική λογο­ τεχνική ζωή σήμερα. Και η ασύγκριτη ευστροφία της παρουσίας του ως συγγραφέα μας δίνει τώρα μια αίσθηση όχι μόνο του έργου του, σαν του πιο δύσκολου να κριθεί από οποιουδήποτε άλλου Α­ μερικανού συγγραφέα της γενιάς του, αλλά και τη δημιουργία ενός είδους «λογοτεχνίας» έξω α­ πό τις συνηθισμένες κατηγορίες αποτίμησης, που εφαρμόζουμε είτε στη μυθοπλασία είτε στη δημο­ σιογραφία. Δε θα ήταν πράγματι εντελώς ακατανόητο, αν, ψάχνοντας μια μετρική κατάλληλη για την ειδι­ κή παρουσία του Νόρμαν Μαίηλερ στο εθνικό φόρουμ σήμερα, θα καταλήγαμε να τον θεωρή­ σουμε σαν τον δικό μας Γουίτμαν. Σε ένα από τα πιο αξιομνημόνευτα αποσπάσματα της «Αμερι­ κάνικης Αναγέννησης» ο Φ.Ο. Μάτισσεν1 μιλά για τον Γουίτμαν σαν κάποιο (που μαζί με τον Μέλβιλ και τον Θόρω) μάχεται για την «απεικό­ νιση του ανθρώπου στο ύπαιθρο» - ενώ η σκηνή του Μαίηλερ είναι συχνά (όπως «Στην Ακτή της Μπαρμπαριάς», «Το Πάρκο των Ελαφιών» και το «Αμερικάνικο Όνειρο») κάποιο δωμάτιο κλειστό και χωρίς αέρα (όπως θα ’λεγε και ο ί­ διος ακόμα και «τρομακτικό»), απροσάρμοστο είτε στον ήλιο τη μέρα είτε στα αστέρια τη νύχτα. Εξάλλου ούτε η αφοσίωσή του σε μια «υπαρξιστι­ κή πολιτική... ριζωμένη στην ιδέα του ήρωα» βρί­ σκει κανένα προηγούμενο στον Γουίτμαν, που ή­ ταν έτοιμος να παραδεχτεί (καθώς λέει στις «Δη­ μοκρατικές προοπτικές»)2 ότι η πλειονότητα της ανθρωπότητας «είναι γεμάτη από βάρβαρες αντιφάσεις και προσβολή», αλλά που παρ’ όλα αυτά πίστευε, ότι «πάντοτε παραμένοντας ανέκ­ φραστο στις ψυχές των στρατιών των κοινών αν­ θρώπων βρίσκεται υλικό καλύτερο από οτιδήπο­ τε θα εμφανιστεί πιθανόν στην ηγεσία τους». Η ε­ πίμονα δε εορταστική νότα, που παίχτηκε εκατό χρόνια πριν από τον Αρχιτραγουδιστή των «Φύλ­ λων Χλόης»,3 μπορεί να μοιάζει ότι αντικρούεται με οξύ τρόπο από τον επιθετικό πολεμικό τό­ νο του «Πάρκου των Ελαφιών» και των «Προε­ δρικών Ντοκουμέντων». Επιπροσθέτως ο τύπος της ηθικής του Μαίηλερ θα ήταν πολύ εκκεντρι­ κός για τον Γουίτμαν, που θα εύρισκε, χωρίς αμ­ φιβολία, καταθλιπτική ακόμη και τερατώδη, για παράδειγμα, την επιθυμία (του Μαίηλερ) που εκ­ δηλώνεται στις «Διαφημίσεις για τον Εαυτό μου» να εισχωρήσει «στα μυστήρια του φόνου, της αυ­ τοκτονίας, της αιμομιξίας, των οργίων, του ορ­ γασμού, του Χρόνου». Έτσι, πρέπει κανείς να επισημάνει ακόμη, ότι ο Μαίηλερ πολύ πιθανό να

δυσανασχετούσε, το λιγότερο, από κάθε αντιπα­ ράθεσή του με τον Γουίτμαν, κυρίως λόγω της αντίφασης της σεξουαλικής ιδεολογίας μεταξύ της δικής του υπερβολικά κατηγορηματικής ετε­ ροσεξουαλικότητας και της υπονοούμενης ομο­ φυλοφιλίας του Γουίτμαν. λλά, αφού κάθε μεγάλη και φανερή διαφορά Α έχει αθροισθεί, παραμένουν στη συνέχεια πολλοί εντυπωσιακοί παραλληλισμοί ανάμεσα στους δυο αντιπροσωπευτικούς ποιητές της ζωής στις Ηνωμένες Πολιτείες, και μάλιστα τόσο ου­ σιαστικοί, που να κάνουν τη σημειογραφία τους ένα τρόπο για να αρχίσει κανείς να αρθρώνει έ­ ναν ορισμό για τη μορφή, η μαρτυρία της οποίας είναι πιθανότατα πιο προκλητική από οποιουδήποτε άλλου συγγραφέα στην αμερικανική λογο­ τεχνική ζωή του καιρού μας. Και οι δυο υιοθετούν φυσικά μια εξαιρετική ποικιλία ρόλων - ο Γουί­ τμαν σαν δανδής του Μπρούκλιν και υπέρμαχος της σεξουαλικής απελευθέρωσης, σαν φίλος και παρηγορητής των ακρωτηριασμένων βετεράνων

Ο Μαίηλερ με τη φεμινίστρια Ζερμαίν Ι'κρηρ.

του εμφυλίου πολέμου στα νοσοκομεία της Ουάσιγκτον, σαν εθνικός βάρδος και ο Καλός Ποιη­ τής με τα Γκρίζα Μαλλιά.4 Ο Μαίηλερ σαν ραϊχικός εσχατολόγος και άυτοδιορισμένος σύμ­ βουλος του Λευκού Οίκου, σαν απόστολος του Hipsterism5 και υποψήφιος για τη Δημαρχία της Νέας Υόρκης6, σαν γκουρού των μη συμμετεχόντων και όσων εγκαταλείπουν το σχολείο και σαν αρχιγελωτοποιός της Μαφίας των WASP στους «Κύριους Δρόμους» της Αμερικής, σαν επαγγελματίας μιας αυξανόμενα ιδιοσυγκρασιακής μυθιστορηματικής τέχνης και σαν ο πιο δεξιοτεχνικά προικισμένος δημοσιογράφος του καιρού μας. Και σαν τον camerado (σύντροφος) τών «Φύλλων Χλόης» ο Μαίηλερ είναι ένας από τους σκληρούς, ένας κόσμος, άτακτα σαρκικός και αισθησιακός... που τρώει,

αφιερωμα/41 πίνει και αναπαράγεται, όχι αισθηματίας... ούτε κάποιος που στέκεται πάνω από άντρες και γυναίκες ή χωριστά από αυτούς... όχι πιο σεμνός από άσεμνος.

Κανένας, όμως, από αυτούς τους δυο «σκλη­ ρούς» δεν είναι ένας απλός άνθρωπος. Και οι δυο εμφανίζουν στην προσωπικότητά τους μια πε­ ρίεργη ανάμιξη χαράς και νευρωτισμού, ανησυ­ χίας και εριστικότητας - αν και τελικά η εντύ­ πωση που δημιουργείται είναι αυτή ενός πληθωρι­ κού εγωισμού. Παρ’ όλα αυτά δεν είναι ένας εγω­ ισμός τόσο αυταρχικός που να μετατρέπει την τέχνη τους σε μια εξάσκηση ναρκισσισμού, για­ τί, και για τους δυο, ο λογοτεχνικός στόχος είναι ριζοσπαστικά δεσμευμένος στην απόδοση της α­ μερικανικής πραγματικότητας. Επίσης, νιώθει κανείς, ότι ο Μαίηλερ θεωρεί δεδομένο (όπως έ­ λεγε και ο Γουίτμαν στον πρόλογο, που ετοίμασε για την έκδοση των «Φύλλων Χλόης», το 1855,) ότι «οι Ηνωμένες Πολιτείες αυτές καθεαυτές εί­ ναι κύρια το σπουδαιότερο ποίημα». Πιστεύον­ τας δε ότι ο συγγραφέας πρέπει να είναι, όπως στη φράση του Γουίτμαν, «ανάλογος προς τους ανθρώπους», έχει αναλάβει (πάλι στη γλώσσα με την οποία ο πρόλογος του 1855 του Γουίτμαν μι­ λά για την υποχρέωση του ποιητή) να «κατακλύ­ ζει τον εαυτό του με τον άμεσο χρόνο, όπως και με τις τεράστιες πλημμύρες του ωκεανού». Αυτό εξηγεί γιατί η τέχνη του είναι ιδιωματική και συ­ χνά επεκτείνεται (όπως αυτή του Γουίτμαν) για παράδειγμα στο εκπληκτικό μυθιστόρημα του 1967 «Γιατί Είμαστε στο Βιετνάμ;» - σε ένα χώρο μεταξύ λυρικής ποιήσεως και αφηγηματι­ κής πρόζας. Καθώς δε η αφοσίωσή του στην επικαιρότητα του «άμεσου χρόνου» απαιτεί απ’ αυ­ τόν να προσπαθήσει να είναι ο σεισμογράφος των βαθύτερων δονήσεων του εθνικού μας πνεύματος - ή «ένας καθρέφτης περιφερόμενος στους δρό­ μους»7 - ο Μαίηλερ σταθερά διατηρεί, παρά τη λογοτεχνική του δεξιοτεχνία, μια κάποια έλλει­ ψη εμπιστοσύνης για τα belles lettres, έτσι που κανείς μπορεί να τον φανταστεί έτοιμο να προβεί σε μια ομολογία σαν κι αυτή, που εμφανίζεται στο δοκίμιο του 1888 του Γουίτμαν «Μια Ματιά προς τα Πίσω στους Δρόμους που Ταξίδεψα» ότι «κανείς δε θα φθάσει στους στίχους μου, εαν επι­ μένει να τους βλέπει σαν λογοτεχνική επίδειξη, ή σαν προσπάθεια για τέτοια επίδειξη ή σαν να έ­ χουν κύριο στόχο την τέχνη ή τον εστετισμό». ι συγγένειες μεταξύ του Μαίηλερ και του Γουίτμαν δεν περιορίζονται μόνον σε θέμα­ τα προσωπικού ύψους και γενικής αντιλήψεως της παρουσίας τους. Είναι επίσης συγγένειες πιο ουσιαστικές, που περιέχουν πολυάριθμες συ­ μπτώσεις, εντυπωσιακά εμφατικές και ενδιαφέ­ ρουσες. Θα θυμηθούμε εύκολα την ταχύτητα με

Ο

την οποία ο Γουίτμαν στις «Δημοκρατικές προο­ πτικές» αντιμετωπίζει το νέο αμερικανικό τοπίο, που άρχισε να εμφανίζεται μετά το τέλος του Εμ­ φυλίου Πολέμου. Η αυξανόμενη απασχόληση των συμπατριωτών του με «τη σάρκα, τα εισοδή­ ματα... το εμπόριο... συμπαγείς αιωνιότητες, κτίρια από τούβλα και σίδερο», δεν αντιπροσω­ πεύουν γι’ αυτόν παρά μόνον έναν αχαλίνωτο φιλισταϊσμό, και έτσι δε διστάζει να δηλώσει: Ποτέ δεν υπήρξε, ίσως, περισσότερη κενότητα της καρδιάς απ’ ό,τι στο παρόν, εδώ στις Ηνω­ μένες Πολιτείες. Η αυθεντική πίστη μοιάζει να μας έχει εγκαταλείψει. Κανείς δεν πιστεύει ειλι-

κρινά στις βαθύτερες αρχές των Πολιτειών (παρ’ όλη την πυρετώδη λάμψη και τις μελοδρα­ ματικές κραυγές), και κανείς δεν πιστεύει στην ίδια την ανθρωπότητα. Ποιο διεισδυτικό μάτι δε βλέπει παντού μέσα απ’ τη μάσκα; Το θέαμα εί­ ναι αποκρουστικό. Ζούμε σε μια ατμόσφαιρα παντελούς υποκρισίας... Η διαφθορά των επι­ χειρηματικών τάξεων δεν είναι μικρότερη απ’ ό:ι λέγεται, αλλά απέραντα μεγαλύτερη. Οι κρα­ τικές υπηρεσίες της Αμερικής, εθνικές, πολι­ τειακές και δημοτικές, σε όλους τους κλάδους και τα παραρτήματά τους, εκτός του δικαστι­ κού, είναι διαποτισμένες από τη διαφθορά, το χρηματισμό, το ψεύδος, την κακοδιοίκηση. Και ο δικαστικός κλάδος μολύνεται. Οι μεγάλες πό­ λεις αχνίζουν από αξιοσέβαστη και μη ληστεία και απατεωνιά. Στη μοντέρνα ζωή, επιπολαιό­ τητα, χλιαροί έρωτες, αδύναμη απιστία, μηδα­ μινοί σκοποί ή καθόλου σκοποί, μόνο για να σκοτώνουν το χρόνο... Ματαίως προσαρτήσαμε

42/αφιερωμα το Τέξας, την Καλιφόρνια, την Αλάσκα και φθάσαμε προς Βορρά στον Καναδά και προς Νότο στην Κούβα. Είναι σαν να έχουμε κατά κάποιο τόπο προικιστεί με ένα τεράστιο και όλο και περισσότερο απόλυτα καθορισμένο σώμα, και μετά απομείναμε με ελάχιστη ή και καθόλου ψυχή.

Μια τέτοια κατηγορία και μια τέτοια προειδο­ ποίηση ήταν συχνά το βάρος του μηνύματος του Γουίτμαν κατά τα τελευταία του χρόνια. Αλλά δεν πρέπει να λησμονηθεί, ότι αυτή η τάση των «Δημοκρατικών Προοπτικών» είναι εντελώς α­ πούσα από τους ποιητικούς σχηματισμούς που εμφανίζονται στα «Φύλλα Χλόης», γιατί εκεί, τον βρίσκουμε συχνά να δίνει φωνή σε μια πολύ αυστηρή κριτική του αμερικανικού χαρακτήρα - όπως, όταν, για παράδειγμα στο «Τραγούδι του Ανοιχτού Δρόμου» (1856) εκφράζει τη θλίψη του για το πόσο πολύ ο μέσος Αμερικανός αρχί­ ζει να μην είναι ένας απλός, ξεχωριστός εαυτός, αλλά ένας εαυτός, που είναι μόνο ένα αντίγραφο του καθενός, που λουφάζοντας και κρυβόμενος πάει, άμορφος και άφωνος, μέσα στους δρόμους των πόλεων, ευγενής και μελιστάλαχτος στα σαλόνια, στα βαγόνια των τρένων, στα ατμόπλοια, στις δημόσιες συγκεντρώσεις... κομψά ντυμένος, με χαμογελαστή όψη και στάση ευθυτενή, θάνατος κάτω απ’ το στέρνο, κό­ λαση μες στο κρανίο... ακολουθώντας πιστά τα ήθη, μη λέγοντας, ούτε μια συλλαβή για τον ίδιο, μιλώντας για οτιδήπο­ τε άλλο αλλά ποτέ για τον ίδιο.

Τώρα ο Γουίτμαν, του οποίου η κατάπληξη και η ανησυχία για την Αμερική των Μπιουκάναν, Φίλμορ και Γκραντ τον οδήγησαν να καλεί επει­ γόντως για πιο «συμπαγή και πιο ηθική ταυτότη­ τα», δεν είναι καθόλου μακριά από τον Μαίηλερ, ο οποίος, όλα τα τελευταία χρόνια αγωνίζεται με λύσσα εναντίον της ευτελούς αγριότητας, που έ­ χει επινοήσει η χώρα του - με το βιασμένο της τοπίο, τη ζοφερή καινούρια αρχιτεκτονική, την αποανθρωπιστική τεχνοκρατία, τη σεξουαλική της καταπίεση και τους «χλιαρούς έρωτες», τον εθισμό της στα ναρκωτικά, τα αντισυλληπτικά και τα πλαστικά, την προτίμησή της για τροφές δηλητηριασμένες από χημικά πρόσθετα και την ακυβέρνητη κοινωνικοπολιτική της βία. Εδώ, ό­ πως θέλει να λέει, σ’ αυτήν την τρομακτικά τραυ­ ματισμένη γη, υποφέρουμε «μια ανυπόφορη μομ­ φή της αιωνιότητας», σημάδι της οποίας (στη μυ­ θολογία του) είναι η εκπληκτική επιρρέπειά μας στον καρκίνο. Στον κόσμο της «αστικής ανανέ­ ωσης, της πνευματικής υγιεινής, [και] του κύμα­ τος του ακύμαντου μέλλοντος» αυτός (για να υιο­

θετήσουμε τη μεγάλη άρνηση, που αναφέρεται α­ πό τον Μέλβιλ για τον Χώθορν), είναι έτοιμος να πει «Όχι! στον κεραυνό». Και, όπως ο Γουίτμαν, δεν εναποθέτει καμιά ελπίδα σε κάποιο συγκε­ κριμένο σχήμα κοινωνικής αναδιοργάνωσης ή πολιτικής αναθεώρησης, πιστεύοντας (μαζί με το συγγραφέα των «Δημοκρατικών Προοπτικών») ότι η επανανθρωποποίηση της αμερικανικής κοι­ νωνίας περιμένει μια βαθιά πνευματική αναγέν­ νηση - «πιο συμπαγή και πιο ηθική ταυτότητα». Όπως ο ποιητής τού «Όταν οι Πασχαλιές στην Αυλόπορτα Άνθιζαν» ένιωσε ότι ο Λίνκολν, με την ευγένεια του προσώπου του, αποτελούσε μια τεράστια υπόσχεση για την Αμερική, έτσι και ο συγγραφέας των «Προεδρικών Ντοκουμέντων» αισθάνθηκε ότι με τον Τζων Κέννεντυ είχε έρθει η ευκαιρία για ένα μεγάλο καινούριο ξεκίνημα. Η πιο θεμελιώδης στράτευση του Μαίηλερ, όμως, δε βρίσκεται στην πολιτική της κοινωνικής ανα­ συγκρότησης, αλλά στην πολιτική της σωτηρίας και η πορεία, που υιοθετεί, κινείται παράλληλα με εκείνη του μεγάλου προγόνου του του 19ου αιώνα. Γιατί είναι πεισμένος, ότι η υγεία μας και η ειρήνη θα βρεθούν τελικά μόνο στην ανάρρωση από αυτό, που στο «Τραγούδι του Εαυτού μου», ονομάζει ως «ανεξέλεγκτη Φύση με αυθεντική ε­ νέργεια». Και είναι αυτή η παθιασμένη του ανα­ ζήτηση για την justitia originalis (αυθεντική δι­ καιοσύνη), που τον παρακινεί - όπως τον παλαιότερο Διονυσιακό, που ήθελε να ξεβιδώσει ό­ λες τις κλειδαριές από τις πόρτες και «τις πόρτες τις ίδιες από τους παραστάτες» - για να δηλώ­ σει υποταγή στις μαύρες δυνάμεις και στις φαλλικές θεότητες. Πράγματι, μετά το περίφημο μα­ νιφέστο του 1957 «Ο Λευκός Νέγρος», η σωτη­ ρία, που ο Μαίηλερ συνιστούσε, έμοιαζε να έχει ως μείζονα πρόταση το δόγμα ενός είδους via negativa (αρνητικής πορείας), την έννοια ότι μια κάθοδος στον κίνδυνο και στο σκοτάδι πρέπει να προηγείται κάθε ανανέωσης της καρδιάς ή ανα­ μόρφωσης της κοινοπολιτείας. Μας λέει ότι «αρ­ ρώστιες, που αργούν να εκδηλωθούν, χωρίς ιδιαί­ τερα χαρακτηριστικά ή συμπτώματα, όπως οι ιοί και τα κρυολογήματα και ο πανταχού παρών καρκίνος είναι η κατάλληλη μεταφορά» και το σίγουρο σημάδι αυτής της ειδικής σαπίλας, που δηλητηριάζει την αμερικανική κουλτούρα σήμε­ ρα. Αλλά μια κρίσιμη φράση στον πρόλογό του για τα «Προεδρικά Ντοκουμέντα» λέει: «Η οξεία ασθένεια είναι η θεραπεία». Επιχειρηματολογεί: Ό τα ν το σώμα είναι άρρωστο, είναι γιατί συχνά το ένα ή το ά λλο όργανο έχει γίνει πολύ αδύναμο ή πολύ ισχυρό κατά τη λειτουργία του. Εάν η δυσαναλογία είναι οξεία, ένας πόλεμος αρχίζει στο σώμα, μια φλεγμονώδης ασθένεια, ένας πυ­ ρετός, μια κρίση. Ό τα ν ο πόλεμος κριθεί, το όργανο υποχωρεί, διαφοροποιείται σε μέγεθος, δυναμώνει ή αδυνατίζει, επανέρχεται στη δική

αφιερωμα/43 του λειτουργία του σώματος. Η οξεία ασθένεια είναι η θεραπεία.

Είναι στην πραγματικότητα η ομοιοπαθητική του αφοσίωση στον αρχαίο νόμο similia similibus curantur (τα όμοια θεραπεύουν τα όμοια), που βρίσκεται στο βάθος του προτεινόμενου υπαρξι­ σμού του, γιατί εκείνο που εννοεί ο Μαίηλερ, εί­ ναι το να ζει κανείς επικίνδυνα, αρκετά επικίνδυ­ να, ώστε να επιτρέπει στην ασθένεια να γίνει ο­ ξεία - και έτσι να θεραπευτεί. Και ο άνθρωπος, που τόσο απερίσκεπτα μιλά για το θάνατο σαν την «υπαρξιακή συνέχιση της ζωής» δε βρίσκε­ ται πάλι πολύ μακριά από τον Γουίτμαν, που ήθε­ λε να δημιουργήσει μια ποίηση καταφατική όχν μόνο της ζωής αλλά και του «συγχώνευση! Και Θάνατος», και ο οποίος στα «Αρωματικά Βότα­ να» (1860) μίλησε για το ότι του έχει «αποκαλυ­ φθεί» ότι ο θάνατος - με τον οποίο εννοούσε την «άσκηση» στον βαθύ πόνο και στα βάσανα - εί­ ναι «η πραγματική πραγματικότητα».

Έτσι διαλογιζόμενος πάνω στο αμερικανικό ψυχολογικό τοπίο - όπως έκανε εδώ και δυο δε­ καετίες, με μια ένταση και μια ευγλωττία και μια απερισκεψία, που τον κάνουν ένα από τα μεγα­ λύτερα θαύματα του καιρού μας - ο Νόρμαν Μαίηλερ αξίζει πραγματικά να θεωρηθεί ο δικός μας Γουίτμαν αυτών των τελευταίων χρόνων. Μετάφραση: Χίλντα Παπαδημητρίου Σημειώσεις 1. F.O. Matthiesen, American Renaissance: Art and Expression in the age of Emerson and Whitman.

2. W. Whitman: Democratic Vistas.

3. W. Whitman: Leaves of Grass.

4. Ο Γουίτμαν ονομαζόταν Ο Καλός Ποιητής με τα Γκρίζα Μαλλιά.

5. Hipster: Ο In της δεκαετίας του '60.

6. Υποψήφιος για τη Δημαρχία της Ν. Υόρκης το 1971.

7. Ralph Waldo Emerson: The complete works.

44/αφιερωμα

Μυρτώ Ρηγοπούλου

Νόρμαν Μαίηλερ και CIA

Το κτήνος Νόρμαν Μαίηλερ βρίσκεται αυτή τη φορά στην κοιλιά της Κε­ ντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, της CIA. Βρίσκεται εκεί, σ’αυτό που κάπο­ τε ο Μαίηλερ αποκαλούσε φωλιά κατασκόπων, αγωγό ψευδολογιών, σκοτει­ νό όργανο αμφίβολων σκοπών, τεράστια και μυστηριώδη κοινωνική οργάνω­ ση και διαβολική δύναμη μες στην αμερικανική ζωή. «Λ \ έχρν δώδεκα περίπου χρόνια πριν ήμουν 1V1 παρανοϊκός σε σχέση με τη CIA», λέει ο μυθιστοριογράφος. Από τότε όμως αποφάσισε, φαίνεται, ν’ αρχίσει να ερωτοτροπεί μαζί της. Με το καινούριο του αριστοτεχνικό τερατούργημα, το Harolt’s Ghost, ο Μαίηλερ έγινε ο άπληστος μαθητής και ο εκστατικός χρονικογράφος της CIA. Ακόμα και μετά τις 1300 σελίδες του βι­ βλίου του, η ιστορία που θέλει να αφηγηθεί δεν ο­ λοκληρώνεται. Ο Μαίηλερ καταλήγει με τη λέξη «Συνεχίζεται».

To Harlot’s Ghost, που κυκλοφόρησε το 1991, διανύει τη δεκαετία του ’50 και τις αρχές της επο­ μένης, με τη συντροφιά της Υπηρεσίας, στα το­ πία του Βερολίνου, της Ουάσινγκτον, της Ουρου­ γουάης, του Μαϊάμι και της Κούβας. Πρόκειται για τις μέρες της ανωριμότητας της CIA, όπως το τοποθετεί ο Μαίηλερ. Τα γεγονότα, τα οποία c συγγραφέας ανακάλυψε μετά από πολλές μελέ­

τες και έρευνες, χρησιμεύουν ως οδηγίες πλεύσε­ ως που κατευθύνουν την πλοκή και το μύθο. Οι χαρακτήρες του βιβλίου εμπορεύονται μυστικά' με την Ιστορία. Σ’ αυτές τις γεμάτες ζωντάνια σελίδες, ο Μαίη­ λερ είναι μάλλον ευνοϊκά διακείμενος και ανε­ κτικός απέναντι στους κατασκόπους και την κα­ τασκοπεία. Συχνά, μοιάζει εμφανώς γοητευμένος από τη σκοτεινή και υπόγεια δράση τους. Του α­ ρέσουν, φαίνεται, εκείνα τα «φοβερά παλικάρια» που ενώ αρχίζουν να γερνούν, διασκεδάζουν πο­ λύ με το να επινοούν κατασκοπικές περιπέτειες σε μια τεχνοκρατική εποχή. Το ορατό συναίσθη­ μα στις περιγραφές της απάτης, της μηχανορρα­ φίας και της πατριωτικής αλαζονείας, είναι, πρωταρχικά, ο φθόνος. Η παλαιά αποστροφή του Μαίηλερ για τη CIA έχει προφανώς αφοπλι­ στεί από την οικειότητα και, το δίχως άλλο, από το πέρασμα του χρόνου.

αφιερωμα/45 Με τον Μοχάμεντ Ά λι (Κάσιους KUi).

(διαβάζοντας τις αντιδράσεις του αμερικανικού Τύπου για το Harlot’s Ghost, το τελευταίο μυθιστόρημα του Νόρμαν Μαίηλερ) Όταν ένας άνθρωπος περνάει εφτά ολόκληρα χρόνια απασχολούμενος με τη CIA, αποκτάει μάλλον μια περίεργη ανεκτικότητα και ένα αλ­ λόκοτο είδος σοφίας. «Στ’ αλήθεια, είναι απαί­ σιοι», λέει για τους πράκτορες της Υπηρεσίας ο Μαίηλερ. «Αλλά, τελικά, και ποιος δεν είναι;» σύμπληρώνει. Ο Νόρμαν Μαίηλερ θα πει για το H arlot’s Ghost ότι δεν είναι παρά μια κωμωδία ηθών, ένα είδος που κανείς δεν θα σκεφτόταν να συνδέσει με τον συγγραφέα τού Ο Γυμνός και ο Ν εκρό ς, τού Δ ιαφ ημίσεις για το ν Ε αυτό μου, τού Σ τρα τιές της Ν ύχ τα ς και τού Το Τραγούδι του Δήμιου. Λέει ο Μαίηλερ: «Είναι φοβερά αστείο το να α­ ναγκάζεις ανθρώπους καλοαναθρεμμένους και ε­ ξαιρετικά εκπαιδευμένους στα ηθικά ζητήματα, να επιχειρούν πράξεις απολύτως ανήθικες. Πράγματι, είναι πολύ αστείο. Δεν θέλω, βέβαια, να πω ότι το H arlot’s Ghost είναι ένα βιβλίο που σε κάνει να γε λ ά ς α π ’ την αρχή ως το τέλος» αληθεύει πάντως αυτό - «πιστεύω, εντούτοις, πως κρατάει έναν καθρέφτη απέναντι μας. Κα­ νείς μας δεν είναι τόσο καλός όσο νομίζει». Αυτή η (προσποιητά) ταπεινή παρατήρηση δεν αποκλείεται να ελλοχεύει στις σελίδες του H arlot’s Ghost, δεν παύει όμως να γίνεται κάτι α­ πελπιστικά κουραστικό λόγω της έκτασης στην οποία αναπτύσσεται. Πάντως, ο Μαίηλερ έχει πολλά περισσότερα στο μυαλό του, πολλά περισ­ σότερα στο διάσημο για την επιθετικότητά του πνεύμα του. Είναι γνωστός για τις προτιμήσεις του, για τις διανοητικές περιελίξεις, για τη μανία του να πειραματίζεται, για τη δίψα του για γνώ­ ση. Είναι, επίσης, γνωστό ότι ο άνθρωπος αυτός δεν φημίζεται για τη μετριοφροσύνη ή την ευγένειά του. Στο μυθιστόρημά του αναγκάζει τον Χάρι, τον στενότερο φίλο του αφηγητή, να διατυ­ πώσει μια παλιά μαιηλερική σκέψη: «Αρχίζω να πιστεύω πως ο κόσμος είναι γεμάτος από ιδιο­ φυίες. Ωστόσο, ελάχιστες από αυτές επιβιώνουν,

ελάχιστες τα καταφέρνουν. Οι υπόλοιπες χάνο­ νται μες στην απελπισία τού να πρέπει να επανα­ λαμβάνουν αέναα τον εαυτό τους». Ο Μαίηλερ ενθαρρύνεται στο εγχείρημά του α­ πό τη βεβαιότητα ότι λόγω του επαγγέλματος και του κατακερματισμού των πληροφοριών ακόμα και οι πραγματικοί κατάσκοποι ίσως ξέρουν λιγότερα για τη CIA απ’ όσα ο ίδιος. «Πάντα έχεις ένα κομμάτι του παζλ, αλλά ποτέ ολόκληρη την εικόνα», λέει. Τέτοια είναι η διαδικασία της συλλογής πληρο­ φοριών, τόσο για το μυθιστοριογράφο όσο και για τους πραγματικούς κατασκόπους. «Ο Λέον Τρότσκι είχε κάνει κάποτε μια έξοχη παρατήρη­ ση», λέει ο Μαίηλερ. «Μπορείς να συλλάβεις την αλήθεια με το να συγκρίνεις επιδέξια τα διάφορα ψέματα. Αυτό ακριβώς κάνεις όταν θέλεις να α­ ναλύσεις τις πληροφορίες που συσσωρεύεις». Σε κάποιο σημείο του μυθιστορήματος παρα­ κολουθούμε γηραιούς βετεράνους της CIA να πα­ ραδίδουν μαθήματα και διαλέξεις για τη Φιλοσο­ φία της Κατασκοπείας σε νεαρούς μαθητευόμενους κατασκόπους. Ήδη, υποψιαζόμαστε, πως οι πραγματικοί βετεράνοι θα έχουν κρυφογελάσει ειρωνικά μ’ αυτή τη φαντασίωση του Μαίηλερ. Η αλήθεια των σκέψεών του, πάντως, για τη CIA μπορεί ίσως να διαφανεί από το αθώο σχόλιο του καλύτερου φίλου του αφηγητή: «Άνθρωποι σαν εσένα κι εμένα πάμε στην Κατασκοπεία κατά κύ­ ριο λόγο επειδή, αν και δεν τον συνειδητοποιούμε όσο πρέπει, γοητευόμαστε από αυτήν πνευματι­ κά. Συχνά, αρκούν μερικά κατασκοπικά μυθι­ στορήματα και μερικές κατασκοπικές ταινίες για να γίνει αυτό. Ο μύχιος πόθος μας είναι να δράσουμε σαν πρωταγωνιστές σε τέτοιες περι­ πέτειες». Συμφωνώντας μ’ αυτή τη σκέψη, ο Μαίηλερ παίρνει μια παιδιάστικη ικανοποίηση από τα τε­ χνάσματα του επαγγέλματος. Άφθονα κρυπτώνυμα γεμίζουν τις σελίδες του μυθιστορήματος. Έχει μάθει τα κόλπα του κατασκοπικού επαγ­ γέλματος και τα σκορπίζει στο βιβλίο του α­ φειδώς. Ο Μαίηλερ μας λέει ότι, εν τέλει, το μυθιστόρη­ μά του είναι ένα Bildungsroman, ένα μυθιστόρη­ μα που αποσκοπεί στην ηθική καλλιέργεια και την ηθική παιδεία. Στις σελίδες του καταγράφε­ ται η ζωή και η αρχή της σταδιοδρομίας του Χέρικ (Χάρι) Χάμπαρντ, ενός χαρακτήρα βγαλμένου από τη γενιά του Μαίηλερ. Περιγράφεται η μύησή του στα Μυστήρια της Κατασκοπείας, α­ πό τον πατέρα του και τον νονό του, που ήταν γη­ ραιοί βετεράνοι των Μυστικών Υπηρεσιών. Ο Χάρι θα στρατολογηθεί στο Γέιλ, ενώ (μετά τις 250 πρώτες σελίδες του βιβλίου) θα σταλεί στο Βερολίνο, μέσα σε ένα κλίμα όπου όλα τα ιστορι­ κά γεγονότα έχουν μυθιστορηματικά αναπλα­ στεί. Εκεί, θα τον περιμένει ο Ουίλιαμ Κινγκ

46/αφιερωμα Χάρβεϊ, που διευθύνει τις επιχειρήσεις της CIA, με ένα περίστροφο στο ένα χέρι κι ένα μαρτίνι στο άλλο. Για το επόμενο τεστ ενηλικίωσης, ο Χάρι θα σταλεί στο Μοντεβιδέο, όπου ο επικεφαλής τού εκεί παραρτήματος της Υπηρεσίας ήταν (όπως και στην πραγματικότητα, άλλωστε) ο Ε. Χάουαρντ Χαντ, ένας φιλόδοξος αξιωματούχος της CIA και συγγραφέας, που έγινε αργότερα περι­ βόητος για την εμπλοκή του στο σκάνδαλο του Γουότεργκέιτ. Μερικές εκατοντάδες σελίδες αρ­ γότερα, ο Χάρι ακολουθεί τον Χαντ στο Μαϊάμι και στα νερά του Κόλπου των Χοίρων, όπου σχε­ διάζονται σειρές ολόκληρες αποτρόπαιων και σκοτεινών δραστηριοτήτων. Παράλληλα, ο Χάρι διατηρεί μια ερωτική σχέ­ ση (η εργασία και η διασκέδαση αναμιγνύονται γλυκά) με την ψευδώνυμη ερωμένη του Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι, του Σαμ Τζιανκάνα και του Φρανκ Σινάτρα. Ο Χάρβεϊ και ο Χαντ, που διατηρούν τα αληθι­ νά τους ονόματα μες στη μυθοπλασία του Μαίηλερ, είναι ολοκληρωμένοι χαρακτήρες ακόμα κι αν ακολουθούν τις υποθετικές εκδοχές του. Πολ­ λές άλλες αληθινές προσωπικότητες - όπως ο Κένεντι, ο Τζιανκάνα ή ο Ντάλες —παίζουν, επί­ σης, ορισμένους σημαντικούς, δευτερεύοντες ό­ μως, ρόλους. Ο αναγνώστης μπορεί να αναγνω­ ρίσει και άλλες διάσημες μορφές, καλυμμένες πί­ σω από ονόματα που έπλασε ο Μαίηλερ. πως ο αφηγητής του Harlot’s Ghost μηχα­ νευόταν πολύπλοκα σχέδια για να αποφύγει την αποκάλυψη 'των δραστηριοτήτων του, έτσι και ο Νόρμαν Μαίηλερ μπαινοβγαίνει αθόρυβα στο άντρο της CIA. Παρότι ο βετεράνος μυθιστοριογράφος πέρασε εφτά χρόνια γράφοντας τις 1.310 σελίδες του βι­ βλίου του για τη CIA, πρόσφατα ήταν που πάτη­ σε για πρώτη φορά το πόδι του στο αχανές αρχη­ γείο της Υπηρεσίας, στις όχθες του ποταμού Πότομακ, ως προσκεκλημένος του προγράμματος επισκεπτών-ομιλητών. Και είναι, βέβαια, αξιοπε­ ρίεργο για τους παλιούς αναγνώστες των βιβλίων του, αλλά αληθεύει πως ο Μαίηλερ, ο για χρόνια υπερασπιστής των ιδεών μιας αιρετικής (αν και συντηρητικής, πολλές φορές) Αριστερός, έτυχε πανηγυρικής υποδοχής από ένα πλήθος πεντακοσίων αξιωματούχων και υπαλλήλων της Υπηρε­ σίας. Ξέχασαν, άραγε, πως ο ίδιος ο Νόρμαν Μαίηλερ ήταν που στα πεντηκοστά του γενέθλια, ανάμεσα σε ποταμούς από ουίσκι, ανακοίνωνε τη δημιουργία μιας·αντι-ΟΑ, μιας CIA των ελευ­ θέρων ανθρώπων που θα εναντιωνόταν στην επί­ σημη CIA και τις απειλητικές, για τη ζωή στην Αμερική, βλέψεις της; Κανένας δεν ξέχασε ίσως, αλλά όλοι συγχω­ ρούν. Με το πέρασμα του χρόνου, την υποχώρη­

Ο

ση και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, τόσο ο συγγραφέας όσο και το θέμα του αμβλύνθηκαν. Σε κάποιο σημείο, στη διάρκεια της επίσκεψης και της ομιλίας του Μαίηλερ, θαρρείς και οι ρό­ λοι αντιστράφηκαν και ο κόσμος είχε αλλάξει τόσο πολύ ώστε να γίνει εφικτή αυτή η αντι­ στροφή. Ήταν όταν ο Μαίηλερ ομολόγησε ότι δεν θα ή­ ταν αντίθετος στο να επιχειρήσει η CIA «wet jobs» (ιδιωματική έκφραση με την οποία χαρα­ κτήριζε η KGB τους φόνους) και ότι οι Αμερικα­ νοί δεν θα αναστατώνονταν εάν η CIA δολοφο­ νούσε τον Σαντάμ Χουσεΐν· στο άκουσμα αυτών των φράσεων του Μαίηλερ, ένας αξιωματούχος των Μυστικών Υπηρεσιών έμοιαζε να ταράζεται. «Στ’ αλήθεια, με σοκάρει αυτό», είπε ο αξιωματούχος. «Είχαμε συνηθίσει τόσο το γεγονός ότι αυτές οι επιχειρήσεις είναι λανθασμένες και πα­ ράνομες, που ταράζομαι στα λόγια σας. Μου κό­ βεται η ανάσα». Το τελευταίο αυτό μυθιστόρημα του Μαίηλερ εκθειάζει τον ανίερο και μέχρι θανάτου αγώνα κατά του κομμουνισμού, από τα μέσα της δεκαε­ τίας του ’50 έως τα μέσα της επόμενης δεκαε­ τίας, και επαινεί μάλλον τους άντρες και τις γυ­ ναίκες που έλαβαν μέρος σ’ αυτή την αναμέτρη­ ση. Πρόκειται για μια σπάνια θετική αξιολόγηση για μια Υπηρεσία που δεν έχει συνηθίσει να την ε­ γκωμιάζουν και να την επαινούν. Ο Νόρμαν Μαίηλερ συνήθιζε κάποτε να σκαν­ δαλίζει το κατεστημένο και τους πουριτανούς. Τώρα, φαίνεται πως αποφάσισε να σκανδαλίσει τους παλιούς του αναγνώστες και φίλους του έρ­ γου του. Μιλώντας στους υπαλλήλους της CIA δεν παρέλειψε να πει πως, ακόμα και δίχως τον Ψυχρό Πόλεμο, η Υπηρεσία διαδραματίζει ένα σημαντικό ρόλο και μάλιστα τώρα, απαλλαγμέ­ νη από τα ιδεολογικά μικρόβια, μπορεί να «προ­ σφέρει μια σοβαρή και αναγκαία κατασκοπεία στον υπόλοιπο κόσμο». (Αναρωτιόμαστε ποια μπορεί να είναι αυτή η σοβαρή και αναγκαία κα­ τασκοπεία! Αναρωτιόμαστε αν ο Μαίηλερ ξέρει πια τι λέέι! Αναρωτιόμαστε!) Ας δούμε πώς αντέδρασαν ορισμένοι βετερά­ νοι της κατασκοπείας μετά την ανάγνωση του Harlot’s Ghost. «Ο συγγραφέας που νομίζει πως μπορεί να εξιχνιάσει τον μυστικό κόσμο της κα­ τασκοπείας δίχως να τον έχει ζήσει, μπορεί να συγκριθεί με έναν νεαρό που συχνάζει στην είσο­ δο του πορνείου και ρωτάει τις πατρώνες πώς εί­ ναι τα πράγματα μέσα», δήλωσε ο Χάουαρντ Χαντ, πρώην πράκτορας. Ένας άλλος βετερά­ νος των Μυστικών Υπηρεσιών δήλωσε ότι η CIA ποτέ δεν ήταν τόσο «ελεύθερη για όλους» όσο την περιγράφει ο Μαίηλερ, ενώ μια υπάλληλος της Υπηρεσίας είπε ωμά ότι οι χαρακτήρες του Μαίηλερ δεν θα μπορούσαν ούτε κατά διάνοια να έχουν υπάρξει στην πραγματικότητα. □

αφιερωμα/47

Σώτη Τριανταφύλλου

0 Νόρμαν Μαίηλερ και ο κινηματογράφος Στην συνέντευξη Τύπου για το βι­ βλίο του «Μαίριλυν» στο ξενοδο­ χείο Αλγκόνκιν (Ιούλιος 1973)

Ο κινηματογράφος ήταν για τον Νόρ­ μαν Μαίηλερ ένα είδος υστερικής ε­ γκυμοσύνης. Και μαζί μια διέξοδος, ανάμεσα σ’ άλλες, μπροστά στο φά­ ντασμα της πλήξης. «Ο πόλεμος ανά­ μεσα στην ύπαρξη και το τίποτα», έ­ λεγε σε μια συνέντευξή του στην Paris Review (1967), «είναι η λανθάνουσα αρρώστια του 20ού αιώνα. Η πλήξη σκοτώνει περισσότερες υπάρ­ ξεις από τον πόλεμο».

έρα από το αυτονόητο ενδιαφέρον του για τον κινηματογράφο, το Χόλιγουντ και το σταρ-σύστεμ, ο Νόρμαν Μαίηλερ προσηλυτίστη­ κε στον κινηματογράφο της Ανατολικής Ακτής από τον Τζόνας Μίκας που τον γνώρισε στον Άντι Γουόρχολ την εποχή που σκεφτόταν να με­ ταφέρει στον κινηματογράφο το Πάρκο τωνελαφιών. Ο Μαίηλερ είπε για τον 'Αντί Γουόρχολ πως επιτέλους έδινε την ευκαιρία στους σκηνοθέ­ τες να γυρίζουν αργά πλάνα, κάτι που ονειρευό­ ταν για την πρώτη του ταινία: αργή κίνηση, αδιά­ λειπτη συγκέντρωση στην κινηματογραφική μη­ χανή και μόνο τρεις ηθοποιοί χωρίς σενάριο ήταν τα στοιχεία του Πάρκου των ελαψιών που δε γυ­ ρίστηκε ποτέ. Αντί γΓ αυτό, ο Μαίηλερ, ο Μίκυ Νοξ κι ο Μπαζ Φάρμπαρ αποφάσισαν να κάνουν ένα είδος cinema verite επηρεασμένο από τον Ντον Πενμπέικερ και τον Λήκοκ που είχαν μόλις προβάλει το Don’t Look Back με τον Μπομπ Ντά­ λαν. Ήταν το Μάρτιο του 1967 που ο Μαίηλερ, ο Νοξ κι ο Φάρμπαρ δημιούργησαν τρεις ρόλους μαφιόζων σε φιλμ 16 χιλιοστών που κόστιζε 10

Π

δολάρια το λεπτό, πλαισιωμένοι από άλλα δέκα άτομα που κρατούσαν μικρούς ρόλους. Η ταινία έφτασε τις τρεις ώρες αλλά συντομεύθηκε στα 90 λεπτά εξ ου και ο τίτλος της Wild 90. Στα 90 αυτά λεπτά οι μαφιόζοι έβριζαν, έπιναν και γελούσαν, χάνοντας και ξαναβρίσκοντας την αξιοπρέπειά τους - που μόλις και μετά βίας είχαν. «Η ταινία δεν ήταν αρκετά καλή για να διανεμηθεί στις αί­ θουσες», είπε αργότερα ο Πενμπέικερ. «Του το είπα αλλά ο Νόρμαν, έχει ένα είδος αλαζονείας. Δεν τον πειράζει και να τον κλοτσήσουν στον πι­ σινό. Στον κόσμο αρέσει αυτή η αναίδεια: Δεν εί­ ναι απ’ αυτούς που τους τρου-^ζει η μεγάλη απο­ τυχία. Έτσι, διανείμαμε την ταινία και μας κράξανε». Ο Νόρμαν Μαίηλερ δεν άκουγε τίποτα: λίγο καιρό μετά το Wild 90 άρχισε να γυρίζει μια ται­ νία για τη σχέση ανάμεσα στους μικροκλέφτες και τους αστυνόμους - ο ίδιος έπαιζε ένα λυρικό Ιρλανδό αστυνόμο ενώ ο Ριπ Τορν έπαιζε έναν Άγγελο της Κολάσεως. Στην αρχή η ταινία είχε

48/αφιερωμα τίτλο Bust 80, αλλά μετά άλλαξε σε Π έρα από το νόμο (Beyond the Law): γυρίστηκε με τρεις κάμε­ ρες, ήταν πιο προωθημένη από το Wild 90 αλλά και πιο χαοτική. Όπως γράφει η Χίλαρυ Μιλς στη Βιογραφία του Μ αίηλερ, «την πρώτη νύχτα των γυρισμάτων οι φωτογράφοι πλατώ συγκρού­ ονταν με το συνεργείο, ενώ ο Μαίηλερ επέμενε στον «αυθορμητισμό», κάτι που πέτυχε, χωρίς να πετύχει όμως τίποτα περισσότερο. Μόλις τε­ λείωσε το μοντάζ του Π έρα από το νόμο, στο τέ­ λος της άνοιξης του 1968, ήταν πάλι έτοιμος για καινούριες περιπέτειες: για το Maidstone, μια ταινία που παρήγαγε η δική του κινηματογραφι­ κή εταιρία Supreme Mix, που παρέπεμπε στο κι­ νηματογραφικό στούντιο του Π άρκου τω ν ελα φιών. Στο Maidstone ο Μαίηλερ υποδύεται κά­ ποιον Νόρμαν Τ. Κίνγκσλεϊ, σκηνοθέτη πρωτο­ ποριακών ταινιών που βάζει υποψηφιότητα για την προεδρία. Η ταινία παρακολουθεί τις συζη­ τήσεις και τους καβγάδες του Κίνγκσλεϊ με το πλήθος που παρευρίσκεται στην προετοιμασία της ταινίας του: στην πραγματικότητα το πλήθος παρευρισκόταν στο αληθινό γύρισμα - ο Μαίη­ λερ είχε καστ εξήντα ατόμων κι η φιλοδοξία του μέσα από την απουσία σεναρίου ήταν να κάνει μια ταινία γύρω από την πολιτική δολοφονία. Εί­ χε συλλάβει την ιδέα μετά τη δολοφονία του Ρόμπερτ Κέννεντυ και κατάφερε να τη μεταμορφώ­ σει σ’ ένα είδος προσωπικής μεγαλομανίας, αρ­ κετά χαριτωμένης άλλωστε, μπλέκοντας τις πο­ λιτικές και καλλιτεχνικές προσωπικότητες της εποχής με το δικό του ανοικονόμητο εγώ: ο Κίνγκσλεϊ ήταν ένας σκηνοθέτης «με γούστο», όπως δήλωσε τότε ο ίδιος, «που κάνει ηχηρές, ρομα­ ντικές ταινίες για το σεξ και τη βία. Είναι ένα μυ­ στήριο ακόμα και για κείνους που τον ξέρουν κα­ λά - μερικοί λένε πως είναι το χειρότερο τέρας, άλλοι πως είναι άγιος». Η ταινία γυρίστηκε μέσα σε κλίμα αναρχίας και κατέληξε σεξουαλικά εξωστρεφής. Πολύ εξωστρεφής - αν κι όχι τόσο σοφή όπως το Είμαι περίεργη κίτρινη στη δίκη του οποίου είχε παρευρεθεί λίγους μήνες νωρίτερα ο Μαίηλερ. Το M aidstone προβλήθηκε στο Μουσείο Γουίτνεϊ το Σεπτέμβριο του 1971 και επακολούθησε σφαγή α­ πό την πλευρά των κριτικών: «ο Μαίηλερ έχει με­ γαλύτερο εγώ από ό,τι κώλο», έγραφε ο Βίνσεντ Κάνμπι στους Times της Νέας Υόρκης, ενώ η Μισλίν Βίκτορ αναστέναζε: «110 λεπτά καθαρής μαιηλερμανίας». προβληθεί το Ένα Τ ο 1966 είχε με υπότιτλο Ήταν μια ταινία του Ρόμπερτ Τζιστ όνειρο γλυ κιά μου.

αμερικα νικό Θα σε δω σ τη ν Κ όλαση

με τον Στιούαρτ Γουίτμαν στο ρόλο του Ρότζακ, την Τζάνετ Λη στο ρόλο της Τσέρρυ και την Έλινορ Πάρκερ στο ρόλο της Ντέμπορα, μια ταινία χλομή σχετικά με την εφιαλτική ένταση του μυθι­

στορήματος, που χάθηκε μέσα στην πληθωρική παραγωγή της χρονιάς εκείνης. Τότε ο Νόρμαν Μαίηλερ ήταν πολύ απασχολημένος με το Καννίβ αλοι και Χ ριστιανοί, ενώ είχε ήδη στρατευθεί κατά του πολέμου του Βιετνάμ. Η δεκαετία του ’70 κύλησε μέσα σ’ έναν αριστερό συντηρητισμό: το 1979 ο Ντον Πενμπέικερ τον χρησιμοποίησε στο καστ, συνεχίζοντας ένα παλιό παιχνίδι: ήταν η ταινία Town Bloody Hall, που γύρισε με τον Κρις Χέγκεντους κι όπου συμμετείχαν μεταξύ άλλων η Τζερμέιν Γκρηρ και Σούζαν Σόνταγκ. Πρόκειται για ένα κωμικό ντοκυμανταίρ για τη διαμάχη του Νόρμαν Μαίηλερ με τις φεμινί­ στριες στο Δημαρχείο της Νέας Υόρκης στις 30 Απριλίου 1971. Ο Μαίηλερ κουνούσε τη γροθιά του σαν τυπικό σωβινιστικό αρσενικό όπως τον είχε χαρακτηρίσει η Κέιτ Μίλλετ τον καιρό του Α ιχμ ά λω το υ του φύλου (ε.τ. Ο κ α τά δ ικο ς του σεξ. 1971) αλλά οι φεμινίστριες Γκρηρ και Σόν­ ταγκ τον αποστομώνουν και τον κονιορτο­ ποιούν. To Town Bloody Hall είναι δείγμα μεγά­ λου κινητογράφου καθώς αιχμαλωτίζει τα πρό­ σωπα με μοναδικό τρόπο, αποκαλύπτοντας την αληθινή φύση των πραγμάτων όπως ήταν στις αρχές αλλά και στο τέλος της δεκαετίας του ’70. Το 1981 έκανε μια εμφάνιση-αστραπή στο Ragtime τ ου Μίλος Φόρμαν, υποδυόμενος τον εκ­ κεντρικό γλύπτη Στάνφορντ Γουάιτ, μια νεοϋορκέζικη μορφή σχεδόν υπαρκτή μέσα στο στρόβι­ λο της κοσμικής ζωής. Το 1982 γυρίστηκε το Τραγούδι του δήμιου από το χρονικό που είχε κυ­ κλοφορήσει το 1979. Ήταν ένα docu-drama για τον Γκάρυ Γκίλμορ που είχε διαπράξει δυο φό­ νους και που αρνήθηκε να δεχθεί τη χάρη που του παραχώρησαν. Η σκηνοθεσία ήταν του Λόρενς Σίλερ ενώ στο ρόλο του Γκίλμορ εμφανιζόταν ο Τόμι Λη Τζόουνς. Η ταινία ήταν ένας ποταμός, όπως και το βιβλίο του Μαίηλερ, 200 λεπτά που προσπαθούσαν να βρουν το ίχνος του φονιά από τις φτωχογειτονιές της Γιούτα στο ικρίωμα. Τέλος, το 1987 ο Μαίηλερ επέστρεψε με μια δι­ κή του ταινία, διασκευή του μυθιστορήματος του Οι σ κ λ η ρ ο ί δ εν χορεύουν. Πρόκειται για ένα εί­ δος B-movie που κατέληξε τυπική επιλογή για με­ ταμεσονύκτιες προβολές και που συγκεντρώνει όλες τις φωτογενείς αμερικανικές εμμονές: τον εγκαταλελειμμένο σύζυγο-που-έχει-πρόβλημαμε-το-οινόπνευμα και παρελθόν ντήλερ ναρκωτι­ κών, τον παρανοϊκό πατέρα, τον αστυνομικό που έχει παντρευτεί την πρώην ερωμένη του κε­ ντρικού ήρωα, όλα μαζί σ’ ένα αλλόκοτο περι­ βάλλον που παίρνει τέτοιο σχήμα και μορφή εξαιτίας ενός ανορθόδοξου γυρίσματος. Ο Νόρ­ μαν Μαίηλερ έπεσε για μια ακόμη φορά στα νύ­ χια των κριτικών, στις «μητέρες» όπως τους αποκαλεί - κι ωστόσο ούτε που τον νοιάζει: γι’ αυτόν οι σκληροί δεν χορεύουν αλλά σφυρίζουν. Άλλοτε κοροϊδευτικά κι άλλοτε αδιάφορα.

αφιερωμα/49

Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης

Νόρμαν Μαίηλερ: ένας (αντι)αμερικανός ονειρευτής

Με τον Τρούμαν Κάποτε και τον Ντόντσον Ρέιντερ στο πάρτυ του εκδοτικού οίκου Random House.

«Σκέφτομαι ως εξής: είτε τρελαίνεται το σώμα σου είτε το μυαλό σου - δεν έχεις άλλη επιλογή. Ο καρκίνος είναι η γιατρειά για τη σχιζοφρένεια, και η σχιζοφρένεια η γιατρειά για τον καρκίνο. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ξέ­ ρουν πόση σκληρότητα υπάρχει στον κόσμο. Εγώ μεγάλωσα σ’ ένα περιβάλ­ λον που μου το δίδαξε αυτό. Λεν έχω το άλλοθι της άγνοιας».

ν μοιάζει με κάτι η σταδιοδρομία (ή μάλλον: η τεθλασμένη εναντιοδρομία) του Νόρμαν Μαίηλερ στα αμερικανικά γράμματα, αυτό το κάτι είναι μια παθιασμένη και σπαραχτική, έλλο­ γη και ταραγμένη, οργανωμένη και άναρθρη, σπασμωδική και προσεκτική, αέναη προσπάθεια απόδρασης από τον εγκλωβισμό σ’ αυτήν την α­ μείλικτη διάζευξη. Οι διαρκείς ενασχολήσεις του με το θέμα της τρέλας των κυττάρων και της τρέ­ λας της ψυχής, οι αλλεπάλληλες καταβυθίσεις του στο οργιαστικό κενό αυτού του αιώνα, οι άο­ κνες επελάσεις του στα σκοτεινά και μυστηριώ­ δη άβατα της διαστροφής, του αλκοόλ, της μαρι­ χουάνας, του χρήματος, της φήμης και της γρα­ φής, δεν προδίδουν παρά την αγωνία τού να μην καθηλωθεί είτε στο ένα είτε στο άλλο σκέλος αυ­ τής της διάζευξης, αυτής της διελκυστίνδας όπου όλοι είναι ηττημένοι. Κοντολογίς, ο Νόρμαν Μαί­ ηλερ, ο πιο Αμερικανός ίσως από τους Αμερικα­

Α

νούς συγγραφείς, αποπειράθηκε να μην είναι Α­ μερικανός. Κάτι στο οποίο φυσικά, απέτυχε. Ό ­ λο του το έργο μοιάζει σαν ένας ατέρμων αυτοσχεδιασμός ενός ανθρώπου που μισεί τους αυτοσχεδιασμούς. Ό,τι σημαντικό λάμπει στα βιβλία του είναι αυτό που σπαρταράει ακόμα, συνωστι­ σμένο (ευτυχώς όχι θανάσιμα) ανάμεσα σε ποτα­ μούς λέξεων, που γράφτηκαν θαρρείς για να το πνίξουν. Κανείς δεν μπορεί να περιδιαβάζει ατι­ μώρητα μες στον αμερικανικό εφιάλτη. Ο Μαίηλερ δεν έχει το άλλοθι της άγνοιας, και jo ξέρει. Πασχίζοντας ακατάπαυστα να ξεφύγει ήόσο από τη σχιζοφρένεια όσο και από τον καρ­ κίνο, άλλο δεν θα κάνει από το να αποπειράται μιαν επιτακτική διασάλευση των απαρέγκλιτων κανόνων αυτού του παιχνιδιού, δίχως ωστόσο να πάψει να συμμετέχει σ’ αυτό. Έτσι, θα εισβάλει στο χώρο των αμερικανικών γραμμάτων με ένα μπεστ-σέλλερ (το πρώτο του μυθιστόρημα, Ο Γυ­ μνός και ο Νεκρός) για να εξοριστεί από κει με

50/αφιερωμα το «κτηνώδες», «σκοτεινό», «γεμάτο με νευρω­ τικούς συμβολισμούς» και «αποτρόπαιο» (σύμ­ φωνα με τους κριτικούς) δεύτερο μυθιστόρημά του Οι Α κ τ έ ς τη ς Μ παρμ παριάς. Θα γράψει κεί­ μενα για κάθε ήρωα της αμερικανικής ζωής (για πυγμάχους όπως ο Κάσιους Κλέι, ηθοποιούς ό­ πως η Μέριλιν Μονρόε, πολιτικούς όπως ο Τζων Κέννεντυ, εγκληματίες όπως ο Γκάρι Γκίλμορ) θέλοντας, σχεδόν υστερικά, να πείσει (τον εαυτό του, άραγε, ή τους άλλους;) πως έχει το θάρρος να βρίσκεται στο πυρωμένο επίκεντρο μιας ψυχωσικής κοινωνίας, πως διαθέτει τη δύναμη (αν όχι και την ευφυΐα) να αναλώνεται ασχολούμενος με την τρέλα των άλλων δίχως να χάσει τη δική του λογική· κι ακόμα, στις πιο ακραίες στιγμές της περιπέτειάς του, πως είναι διατεθειμένος να διακινδυνεύσει την απώλεια αυτής, της δικής του, λογικής, προκειμένου να διατηρήσει το δι­ καίωμα τού να ομιλεί για τα πιο σκληρά, τραχιά και δισεπίλυτα προβλήματα της αμερικανικής κοινωνίας και ψυχής: της δικής του, τελικά, κοι­ νωνίας και της δικής του ψυχής. ντιμέτωποι με το (άνισο) έργο του Μαίηλερ, Α είμαστε αντιμέτωποι με το εναγώνιο χρονι­ κό της συντριβής μιας υπόσχεσης. Διαβάζουμε διαρκώς (όχι μονάχα α νάμ εσα στις γραμμές, αλ­ λά και μέσα στις γραμμές) την προαναγγελία μιας θύελλας που όλο αναβάλλεται. Ανάλογα με τις επιρροές που δεχόταν (άλλοτε ο υπαρξισμός, η τζαζ και η μαχιρουάνα, κι άλλοτε η πολιτική, το μουρμουρητό της δόξας και το αλκοόλ), ο Μαίηλερ υποσχόταν ένα Μεγάλο Συνθετικό Έρ­ γο ή μια Μεγάλη Ανεπανάληπτη Πράξη. Ήξερε να ανεβάζει διαρκώς τις θερμοκρασίες της προ­ σμονής και της αδημονίας, αλλά οι δεκαετίες πέ­ ρασαν και ο Μαίηλερ φαίνεται πως αρκέστηκε σε σπαράγματα, θραύσματα και σκιρτήματα. Θα γράψει, βέβαια, ογκώδη βιβλία (Μ ια Φωτιά στο Φ εγγάρι, Το Τραγούδι του Δ ήμιου, Α ρ χ α ία Β ρά­ δια) και θα ξαφνιάσει τον κόσμο με απρόβλεπτες

πράξεις (μαχαίρωσε τη δεύτερη σύζυγό του, προ­ σπάθησε να εκλεγεί δήμαρχος της Νέας Υόρκης, συνελήφθη δεκάδες φορές από την αστυνομία), αλλά ποτέ δεν κατάφερε ν’ αγγίξει έστω τον πυ­ ρακτωμένο πυρήνα της Μεγάλης Υπόσχεσης που δεν σταμάτησε να ανανέώνει. Η σκόπιμα άσωτη σχέση του με τους καιρούς και τη σπαρασσόμενη από τις αντιφάσεις εποχή του (και εποχή μας) εί­ χε σαν αποτέλεσμα τη συντριβή του Μαίηλερ α­ πό τις δυνάμεις που ο ίδιος βάλθηκε να αφυπνίσει προσποιούμενος (για χάρη κάποιας «επαναστα­ τικής» ματαιοδοξίας) πως στρέφεται εναντίον τους. Τό τίμημα της (ψευδό) δυναμικής του ενα­ ντίωσης στον Μολώχ της αμερικανικής παραφο­ ράς ήταν ακριβώς η συντριβή της υπόσχεσής του να βγει αλώβητος από τη μάχη αυτή, έχοντας μά­ λιστα φροντίσει να καταγράψει την απόλυτα έ­ ντιμη ιστορία της. Διατηρώντας συνεχώς την επαφή του με το ψέ­ μα (για να μπορέσει να το εντοπίσει, να το ανα­ λύσει, να το καταγράψει, να το εκθέσει, να του α­ σκήσει κριτική) ο Μαίηλερ απώλεσε βαθμιαία την οξύτητα του βλέμματός του απέναντι του, με αποτέλεσμα όχι μόνο να σταματήσει να διακρί­ νει και τις πιο κρυφές πτυχές αυτού του ψέματος (όπως φιλοδοξούσε και όπως μας υποσχόταν), αλλά και να οδηγηθεί (σιγά-σιγά στην αρχή και μετά απότομα) στη στάση ενός μακάριου ενατενιστή του ψεύδους, ενός κάπως εκκεντρικού α­ πολογητή του. Σύμφωνα με ένα ποίημα του Τά­ σου Δενέγρη, «φοβάσαι κάτι, το μισείς κι ύστερα το μιμείσαι» - κι αυτά τα λόγια θα μπορούσαν να είναι η αποφθεγματική περιγραφή της πορείας του Μαίηλερ, αν δεν παρέμενε στις σελίδες του κάτι αναπαλλοτρίωτο, κάτι που δεν παύει να δια­ φεύγει, μια τσακισμένη (μα πάντα ρωμαλέα) τά­ ση απεγκλωβισμού από τα εφιαλτικά διλήμματα και τις εξουθενωτικές.βεβαιότητες του αιώνα μας. Κι ίσως εκεί να βρίσκεται, τελικά, όλη η α­ ξία και όλη η γοητεία αυτού του Αμερικανού (α­ ντί) ονειρευτή. □

—-Σώτη Τριανταφύλλου--------------

Αγγλόφωνη βιβλιογραφία για τον Νόρμαν Μαίηλερ Poirier, Richard, Norman Mailer, Viking Press, New York, 1972.

Lucid, Robert F., ed., Norm an Mailer: The Man and His W ork, Boston, 1971.

3.

Flaherty, Joe, Managing Mailer, Coward Me 1.

2.

Cann, New York, 1970.

Kaufmann, Donald L., Norm an Mailer: The Countdown (The First Twenty Years), Carbondale: Southern Illinois University Press, 1969.

5.

Leeds, Barry H., The Structural Vision o f

4.

Norman Mailer, New York University Press, 1969.

6. Weinberg, Helen, The New American Novel in America, Cornell University Press, 1970.

7. Scott, Nathan A ., Three American Moralists, Notre Dame, London, 1973.

8. Baumbach, Jonathan, The Landscape o f Nightm are: Studies in the Contemporary American Novel, New York University Press, 1965.

9. Mills, Hilary, Mailer: A Biography, Empire Books, New York, 1982.

lABAZfl ε πιΑ o για μια ουσιαστική διερεύνηση της κοινωνικής μας αυτογνωσίας t-'r-v

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΤΣΟΥΚΑΛΑ: Είδωλα πολιτισμού. Ελευθερία, ισότητα και αδελφότητα στη σύγχρονη πολιτεία. Αθήνα, Θ εμ έλιο, 1991. Σελ. 595.

ε μια εποχή που όλα τείνουν να μας αναγκάσουν να αποδε­ χτούμε ως νομοτελειακή την κυριαρχία του «υπάρχοντος κοινωνικο-πολιτικού όντος» και μάλιστα «ως αναγκαίας κι αξεπέ­ ραστης κοινωνικής μορφής», το βιβλίο του Κωνσταντίνου Τσου­ καλά αποτελεί πράξη «αντίστασης κατά της αθλιότητας της πραγματικότητας, μια αντίσταση κατά της λογοκρατούμενης δια­ χείρισης του παράλογου, μια αντίσταση σε τελευταία ανάλυση ηθι­ κή και αισθητική», όπως γράφει ο ίδιος στον επίλογο της δουλειάς του. Για να συμπληρώσει ευθύς αμέσως ότι «είναι σαφέστατο, ότι οι προϋποθέσεις για την αντίσταση αυτή δεν συντρέχουν ακόμα» Κι όμως, αυτό καθεαυτό το βιβλίο του αποτελεί, ήδη, μια απ’ αυ­ τές τις προϋποθέσεις «για όλους εκείνους που επιμένουν να ονει­ ρεύονται» παρά την αμηχανία τους και να ελπίζουν «ότι "ο αφε­ λής” αισιόδοξος και ανυπότακτος Marx θα μπορέσει κάποτε να νι­ κήσει τον "πονηρεμένο” απαισιόδοξο και υποταγμένο Tocqueville, από τον οποίο ηττάται συνεχώς, "αρκεί” η κοινωνική φαντασία να πάψει να εκτυλίσσεται στα όρια του δεδομένου και του υπάρ­ χοντος». Πρόκειται λοιπόν για ένα βιβλίο αριστερό και μαχητικό που προβάλλει ως ανάχωμα ελπίδας - «όσο κι αν η κοινωνική φαντα­ σία να έχει αποτελματωθεί και η ελπίδα να έχει α ρρικνωθεί» απέναντι στην αντεπίθεση ενός «θριαμβολογούντος» και «αυτάρε­ σκα απάνθρωπου νεοφιλελευθερισμού» και την ηχηρή αποδοχή του από μια σειρά αξιόλογα και μη συλλογικά ή ατομικά αριστερά υποκείμενα μπροστά στην κατάρρευση των σοσιαλιστικών καθε­ στώτων, την εξάντληση της «μεταλλακτικής δυναμικής» των σο­ σιαλδημοκρατικών λύσεων, αλλά και τη «διάχυτη ανημπόρια μιας σκέψης που έχει κατολισθήσει στο επίπεδο της απλής ιδεολογικής διαχείρισης του όντος». Στο κάτω-κάτω «αν δεν πιστεύουμε πως μπορούμε να αλλάξου­ με τον κόσμο, δεν υπάρχει, ίσως, λόγος και να τον κατανοήσου­ με», όπως σημειώνει πάλι ο ίδιος στον πρόλογό του. Και μ’ αυτή την έννοια διαφωνούμε με την παρατήρηση του φίλου Γιώργου Κριμπά στην παρουσίαση του βιβλίου (βλ. και ΑΝΤΙ τ. 484/10 Ιαν.

1992 σελ. 40) για απάλειψη στην επόμενη έκδοση, του προλόγου

Σ

πο%

ΤΙ ΚΗ

52/επιλογη ως «συγκυριακού». Γεγονός που υποβαθμίζει, κατά την άποψή του, «σε βαθμό κακουργήματος» το βιβλίο. Προεκτείνοντας άλ­ λωστε αυτή την σκέψη θα μπορούσε να ζητήσει κανείς και την α­ πάλειψη του επιλόγου ως ρομαντικού όπως και σειράς, ατέλειω­ της, επιμέρους προτάσεων στο κείμενο ή στις τόσο ενδιαφέρουσες σημειώσεις, ως επίσης συγκυριακών ιδεολογικά φορτισμένων, ρο­ μαντικών, αισιόδοξων και γιατί όχι ως... αθεράπευτα ανθρωπι­ στικών! χουμε αντίθετα την αίσθηση ότι το βιβλίο δεν υπάρχει μόνο «ε­ πειδή είναι καλό» σύμφωνα με τον Γ. Κριμπά, αλλά και για κάτι περισσότερο επειδή - και ας μας επιτραπεί η έκφραση - εί­ ναι κλασικό. Κλασικό όμως σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει βιβλίο ά-χρονο και ά-τοπο. Ακριβώς αντίθετα η δυνατότητα βαθύτερης βίωσης της συγκυρίας, επεξεργασίας της, σύνδεσης της με το χτες και προέκτασής της στο αύριο, προσδίδει στο θεωρητικό κι αναλυτικό μεθοδολογικό λόγο του βιβλίου μια επιπρόσθετη ένταση και όραση που το καθιστά επίκαιρο στο διηνεκές. Όπως συμβαίνει και σε κάθε κλασικό έργο. Εδώ ίσως κρύβεται και το μυστικό που το κράτησε για πάνω α­ πό τρεις μήνες - αυτό, ένα δύσκολο βιβλίο θεωρίας του κοινωνι­ κού - μέσα στα πρώτα επτά σε πωλήσεις (βλ. αντίστοιχες λίστες του περιοδικού «Διαβάζω» από τον Δεκέμβριο μέχρι τα μέσα Μάρτη). Ενώ από την άλλη - απ’ ό,τι έχω υπόψη μου - καμιά κριτική από την αντίπερα νεοφιλελεύθερη όχθη δεν ήρθε να κοντραριστεί με την επιχειρηματολογία του και τα συμπεράσματά της. Επιχει­ ρηματολογία που αναλυτικά και επαγωγικά προχωρεί διεισδυτικά από τα οικονομικο-κοινωνικά γεγονότα και ιδεολογικά-πολιτικά μυθεύματα, που τα ακολουθούν, στην πορεία ανόδου και εδραίωσης της αγοραίας λογικής της αστικής ταξικής κυριαρχίας, καθώς και των μετεξελίξεων της κρατικής οργάνωσης από την πρωταρχή εφεύρεσής της ως «ουδέτερου» δήθεν θεσμού ως το κοινωνικό κρά­ τος και τις νεοφιλελεύθερες αμφισβητήσεις του, των ημερών μας.

Ε

^ ανα-αποκαλύπτοντας τα βαθύτερα γεννεσιουργά αίτια των ι βασικών σχέσεων κράτους και κοινωνίας, «δηλαδή τις σχέ­ σεις ανάμεσα στους κατ’ ιδίαν ανθρώπους και στο οργανωμένο κοινωνικό σύνολο», «καθώς και τους τρόπους με τους οποίους συναρθρώνονται η κοινωνική παραγωγή και η ατομική επιβίωση και κατανάλωση» και κυρίως τις ιδεολογικές βιώσεις όλων αυτών από το άτομο μέσα από ένα λόγο συναρπαστικό, που πολλές φο­ ρές σε προκαλεί σε μια φωναχτή ανάγνωση, παρά την ιδιοτυπία της γραφής. Ιδιοτυπία που απαιτεί σε αρκετά σημεία την επόμενη και μεθεπόμενη αναλυτική πρόταση για την πλήρη κατανόησή της. Ιδιοτυπία πάντως που σε καμιά περίπτωση δεν παραπέμπει στη συσκότιση του μη κατασταλαγμένου νοήματος, ούτε πολύ πε­ ρισσότερο σ’ ένα λεκτικό εντυπωσιασμό - όπως δυστυχώς συμ­ βαίνει με πολλούς από τους κοινωνιολογούντες διανοουμένους μας - αλλά αναδεικνύει ένα εναγώνιο τρόπο έκφρασης που αναζητά την πληρότητα και πολυσημαντότητα του κάθε νοήματος, γι’ αυτό άλλωστε και δεν αποδιώχνει, γι’ αυτό και επιτρέπει την ανάδειξη του συναισθηματικού φόρτου της εκφοράς. Ενώ η επαγωγική μέθο­ δος της επιχειρηματολογίας του πλησιάζει την αλγεβρική μορφή ε­ ξίσωσης ή ορθότερα την ουσιαστική διαλεκτική εξήγηση. Πρόκει­ ται για μια μαρξιστική ανάλυση, αν μαρξισμός σημαίνει, όχι τσιτατολογικά αναφορά δογματικών θεσφάτων, αλλά μια ανοικτή

επιλογη/53 διαλεκτική που δεν φοβάται τα συμπεράσματα της, τα τέμνει και τα ανατέμνει σ’ όλες τις πολυδιάστατες εκδοχές τους για να κτίσει σελίδα τη σελίδα το ορθολογικό της επιχείρημα, άρα και το λογικά αναγκαίο επακόλουθό του, το αντεπιχείρημα. Γι’ αυτό κι αν ακόμη αρκετές φορές έχεις την αίσθηση μιας επα­ ναληπτικής χρήσης των ίδιων και των ίδιων νοημάτων ή αναζητάς τη δυνατότητα μιας πιο λιτής έκφρασης, δεν μπορείς ταυτόχρονα να μην αντιληφθείς τους παιδαγωγικούς λόγους αυτής της επανά­ ληψης, τη δυνατότητα που σου παρέχει διαβάζοντας να επανασκέπτεσαι το νόημα του επιχειρήματος, να συγκροτείς σε κάθε κεφά­ λαιο του βιβλίου το όλο. τόχος ρητά απ’ αρχής διατυπωμένος η «συμβολή προς την κατεύθυνση της απομυθοποίησης των κυρίαρχων πρακτικών και δομών, μέσα από την αποσαφήνιση των τρεχουσών εσωτερι­ κών διασυνδέσεων που αποκρυσταλλώνουν την κοινωνική σημα­ σία των διαφόρων "επιπέδων της πραγματικότητας” Και προς αυτή την κατεύθυνση, η βασική υπόθεση εργασίας του «θα πρέπει να εντοπισθεί στο γεγονός μιας θεμελιώδους αντίφασης στον τρόπο που δομείται η κοινωνική λογική» των σημερινών κοι­ νωνικών κρατών ανάμεσα στον αγοραίο φιλελευθερισμό και την «επιείκεια» - όπως ονοματίζει πετυχημένα την τρέχουσα περί «δι­ καιοσύνης» ανάλυση - έννοιες από τη φύση της λογικής τους α­ συμβίβαστες, η αναγκαστική συνύπαρξη των οποίων «λειτουργεί σαν κινούμενη άμμος». Με αποτέλεσμα «για πρώτη φορά στον νε­ ότερο κόσμο η απόλυτη συναίνεση ως προς τη δημοκρατική μορ­ φή των καθεστώτων» να μη «συνοδεύεται από μια αντίστοιχη συ­ ναίνεση ως προς τις θεμελιώδεις καταστατικές αρχές της κοινωνι­ κής οργάνωσης», που εξακολουθούν να δομούνται στη βάση της ανισοκατανομής και της συνακόλουθης αδικίας, κρατώντας «α­ νοικτό και ιστορικά αναπάντητο το πρόβλημα της "θεμελιακής δομής της κοινωνίας” παρά τις συνειδητές προσπάθειες να κρυ­ φτεί με κάθε μέσο ή ακόμη περισσότερο να θεωρηθεί ως a-priori και νομοτελειακά δεδομένο. Αλλά στο κοινωνικό γίγνεσθαι τίποτε δεν υπάρχει ως νομοτελειακό δεδομένο. Όσο κι αν επιμένει η φονξιοναλιστική σχολή του Τ. Parsons στις Ηνωμένες Πολιτείες εδώ και τριάντα χρόνια να μας πείσει ότι «η ανισότητα, η ιεράρχηση και η κοινωνική στρωμάτωση» αποτελούν λειτουργικές προϋποθέ­ σεις οποιοσδήποτε κοινωνικής δομής, θα επαναδιατυπώσει το φι­ λοσοφικό και πολιτικό αυτονόητο στην ιστορία του ανθρωποει­ δούς πάνω στον πλανήτη; «Η εκ των προτέρων αντιμετώπιση εκείνον που δεν υπάρχει α­ κόμα ως αδιανόητου είναι το ανετότερο ιδεολογικό καταφύγιο της οποιοσδήποτε συντήρησης».

Σ

α δεν θα αρκεστεί σ’ αυτή τη διακήρυξη, αλλά επανεισάγοντας στην προβληματική του (μας) τη ροή του ιστορικού γί­ γνεσθαι, τις εμπειρίες που καταθέτει η ανθρωπολογική έρευνα κυ­ ρίως γύρω από τη δυναμική εξέλιξη του εξουσιαστικού φαινομέ­ νου, τις ψυχοκοινωνικές διαστάσεις των παραστάσεων «για τη θε­ μελιακή δομή της κοινωνίας» και τη φιλοσοφική ενόραση, και τιθασεύοντας τον τεράστιο όγκο του υλικού που πραγματεύεται, θα δείξει με ενάργεια τις «συνθήκες» επιβολής της «ατομοκεντρικής ιδιοκτησίας» ως αναφαίρετου κι αναπαλλοτρίωτου δικαιώματος, ως προϋποθέσεις για τη διαδικασία εξέλιξης των λειτουργιών της αγοράς και της «αγοραίας λογικής». Την τελική μετατροπή της α­ γοράς σε θεσμό και ταυτόχρονα σε ένα ολοκληρωτικό ιδεο­ λόγημα.

Μ

54/επιλογη Ιδεολόγημα που προσπαθεί να θέσει εκτός συζήτησης τη συστα­ τική του όλου συστήματος οικονομική βία και τη συνακόλουθή της ανεργία. Μία που «χωρίς ανέργους, χωρίς δηλαδή μια κοινωνική κατηγορία που είναι ανά πάσα στιγμή εναλλάξιμη με τους εργαζό­ μενους, η καθαρά οικονομική βία θα ήταν αδιανόητη». Θα σταθεί με ιδιαίτερη ένταση στις ιδεολογικο-πολιτικές συνέ­ πειες και συναρτήσεις των παραπάνω: στο επίπεδο του κράτους με επεξεργασίες που υπερβαίνουν την επιστημολογική τομή του Αλτουσέρ και διευρύνουν την προβληματική του Νίκου Πουλαντζά, το έργο του οποίου είναι συνεχώς παρόν στο βιβλίο· στο επίπεδο της δικαιοσύνης και του δικαίου με επεξεργασίες που πολλά θα εί­ χαν να διδάξουν τη νομοκρατούμενη επιστημονική σκέψη του και­ ρού μας· καθώς και στην «ανακάλυψη και κατασκευή της έννοιας της παραγωγής, δηλαδή της διαδικασίας γενίκευσης του πλού­ του». Αποδεικνύοντας ότι «οι νοητικές διαδικασίες που επεξεργά­ ζονται μια θεωρία για τη γέννηση του πλούτου είναι ομόλογες προς τις διαδικασίες που οροθετούν την κοινωνική κατασκευή ενός "λογικού” συστήματος αναγνώρισης και θέσπισης των ατομικών δικαιωμάτων πάνω στον πλούτο αυτό» Για να τονίσει ότι: «Δεν είναι ασφαλώς τυχαίο ότι η συγκρότηση της πολιτικής οι­ κονομίας ως επιστήμης εμφανίζεται ιστορικά τη στιγμή ακριβώς που τίθεται και το ζήτημα της κοινωνικής ανάγκης για την κατα­ σκευή μιας απόλυτης λογικής δικαιϊκής και οικονομικής τάξης». Στην οποία όμως δεν θα πρέπει να λησμονείται ότι: «Όλες οι α­ νισότητες διαγιγνώσκονται ως κοινωνικές και φορτίζονται ως προϊόντα της κοινωνικής οργάνωσης», άρα, όχι μόνο έχουν ιστο­ ρικό περιεχόμενο αλλά είναι και κατά συνέπεια «τουλάχιστον δυ­ νάμει άρσιμες ή ανατρέψιμες» Η συνείδηση προφανώς αυτού του γεγονότος είναι πολλαπλά ση­ μαντική. πως σημαντικές είναι επίσης οι αναλύσεις του για «τη γλώσ­ σα» της οικονομίας (που) δεν είναι κατά κανένα τρόπο κατανάγκην ρητά και αποκλειστικά «οικονομική», ούτε κατά μείζονα λόγο ατομικά στοχοθετική. Όπως και όλες οι άλλες υποτιθέμενες «αναγκαίες» κοινωνικές «λειτουργίες» έτσι και εκείνες που σήμε­ ρα ονομάζουμε επιβιωτικές, εργασιακές, παραγωγικές, ανταλλα­ κτικές, καταναλωτικές ή και ρητά οικονομικές, μπορεί κάλλιστα να ασκούνται πραγματικά στο πλαίσιο μιας εντελώς διαφορετικής κοινωνικής σήμανσης «των κοινωνικών πρακτικών που τις ενερ­ γοποιούν» κι όμως «για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότη­ τας κατασκευάζεται ένα κοινωνικό σύστημα στο οποίο το οργα­ νωμένο "σύνολο” εμφανίζεται ως καταστατικά και κανονιστικά αποξενωμένο και προκλητικά αδιάφορο ως προς τις συγκεκριμέ­ νες μορφές επιβίωσης των μελών που το απαρτίζουν». Μια που η κοινωνία του καπιταλιστικού κόσμου δεν είναι απλώς άθροισμα α­ τόμων αλλά συγκροτείται ως άθροισμα μη-αλληλέγγυων ατόμων. «Ατόμων πολυδιασπασμένων σ’ ένα πλασματικά «πολυκέφαλο ον» με μια απλά και μόνο «διαδικαστική δικαιοσύνη» μια που αυ­ τό καθαυτό το αίτημα για κοινωνική δικαιοσύνη που επέβαλε η κυ­ ριαρχία του κοινωνικού κράτους δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι «προϋ­ ποθέτει λογικά και ιστορικά μια κοινωνία ανίδων». Άρα και η θέ­ σπιση των κοινωνικών δικαιωμάτων στην όλη ανισοκατανομή της πάντοτε - παρά την εδραίωση της «επιεικούς επιβίωσης» - κυ­ ρίαρχης «αγοραίας λογικής του φιλελευθερισμού» αποκτά τελικά μια εκχρηματισμένη λειτουργία. Τα δε «ιδεολογικά και πολιτιστι­ κά, δηλαδή σε τελική ανάλυση, πολιτικά όρια των κοινωνικών δι­ καιωμάτων προσδιορίζονται υπό τις παρούσες συνθήκες, από την

Ο

ποίηση ΛΙΝΑΣ ΝΙΚΟΛΑΚΟΠΟΥΛΟΥ: Ολογράφως. Αθήνα, Φ. Ν ά κ α ς, 1991. Σελ. 165. Ενηλικιωμένη και δικαιωμένη (ε­ ποχιακά) η στιχουργική της Λ. Νικολακοπούλου απαιτεί κι επαιτεί έ­ να μόνιμο θαυμασμό. Με την πα­ ρούσα έκδοση μοιάζει η στιχουργός να μην είναι ικανοποιημένη που εί­ ναι στιχουργός. Και κάνει το θήμα της πλαστογράφησης. Δηλαδή, εκ­ θέτει τους στίχους από τα τραγού­ δια της ως ποιήματα. Μεταμφιέζει μια επαγγελματική δραστηριότητα (στιχουργός) σε ποίηση που φαίνε­ ται να αξιολογείται με περισσότερη σημασία. Με την ελαφρότητα και Βεβαιότη­ τα των επιτυχημένων επαγγελματι­ κά, ισοσταθμίζει τον περιοριστικό χαρακτήρα των τραγουδιών βαπτίζοντάς τα ποιήματα. Έτσι ξεπερνά προηγούμενες αντίστοιχες χειρονο­ μίες όπου παρόμοιες εκδόσεις ενη­ μέρωναν για το είδος π.χ. «Στίχοι α­ πό τα τραγούδια» κ.ά. Δηλαδή, ξε­ περνά την εντιμότητα εκείνου που χαρακτηρίζεται από εκείνο που προσφέρει. Παγιδευμένη μεταξύ ψυχαγωγι­ κών στίχων και ποίησης, δεν ξεφεύ­ γει από την αλαζονεία των ημερών μας. Μια αλαζονεία που πλήττει και

επιλογη/55 αξιωματικά παραγωγικιστική δεοντολογία που κυριαρχεί». Γεγονός που επιτρέπει μια ακόμα «πονηριά της ιστορίας» που θέλει την καθιέρωση της κυριαρχίας του κοινωνικού κράτους αυτής της «έκφρασης μιας αέναης, μετέωρης, αμφιλεγόμενης και κατανάγκην προσεγγίσιμης εκλογίκευσης» του φιλελευθερισμού - να λειτουργεί ως «σωτηρία του καπιταλισμού» τσι όμως αναγκαστικά από τον εξοβελισμό του πολιτικού και Ε τη «νομικοποίησή του» ως Δημόσιου Δίκαιου, σε μια «απολιτικοποιημένη κοινωνία» περνάμε στην επανεργοποίησή του. Η ο­ ποία όμως νοείται - όπως και η δικαιοσύνη άλλωστε - «ως διαδι­ κασία και όχι ως ουσία, "επιχειρείται” - με άλλα λόγια - η δια­ δικαστική οριοθέτηση του δυναμικού εξουσιαστικού φαινομένου και απομακρύνεται καταστατικά το απεριόριστο της κυρίαρχης συλλογικής βούλησης». Μ’ αυτόν όμως τον τρόπο «η λαϊκή κυ­ ριαρχία», ο λαός στο όνομα του οποίου υποτίθεται ότι δομείται η πολιτική εξουσία πρέπει να «προστατευθεί από τη δυνατότητα να την ασκήσει κυριαρχικά» Ως «απόλυτα κυρίαρχος» ο «κυρίαρχος λαός» των συνταγματι­ κών μας διακηρύξεων λειτούργησε «μόνο μια φορά: όταν πρωτοθέσπισε συντακτών δικαιώματι τη φιλελεύθερη συγκρότηση της κοινωνικής λογικής και όταν ταυτόχρονα, απεμπόλησε στο όνομα της λογικής αυτής, την ίδια του την κυρίαρχη συντακτική ε­ ξουσία» Και το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο κάτω από τις νέες λογικές που εμφυσά σ’ αυτούς τους εργάτες, η καταναλωτική κοι­ νωνία των τελευταίων δεκαετιών με την προσέγγιση των οποίων ο­ λοκληρώνει τη δουλειά του ο Τσουκαλάς. Η κυρίαρχη μικροαστι­ κή λογική του «ψυχαναγκασμένου ανταγωνιστικού καταναλωτή» έρχεται να αντικαταστήσει τον «λιμοκτονούντα προλετάριο» του χτες, τουλάχιστον για πλατιά στρώματα των εργαζομένων. «Το χρήμα δεν λειτουργεί» - από ένα σημείο και πέρα θα προσθέταμε εμείς - ούτε ως κεφάλαιο, ούτε ως αναγκαία αναπαραγωγή εργα­ σιακής δύναμης αλλά ως «συμβολική ταυτότητα». Ενώ μια νέα σχέση με το εμπόρευμα γεννιέται που μας οδηγεί σε μια «αποθέω­ ση του υλιστικού επικαθορισμού του ανθρώπινου γίγνεσθαι». Και εδώ ίσως η ανάλυση έπρεπε - κατά τη γνώμη μας — να προχωρήσει έστω και ενδεικτικά στα προβλήματα που γεννά στο σύγχρονο κοινωνικο-πολιτικό γίγνεσθαι, η συντελούμενη τρίτη βιομηχανική επανάσταση του επικοινωνιακού διεθνικού καπιταλι­ σμού, που έφερε η σύζευξη πληροφορικής και τηλεματικής. Με τον νέο παγκόσμιο καταμερισμό που έχει επιβάλει όχι μόνο ανάμεσα σε ανεπτυγμένες, ή μη-ανεπτυγμένες και υπο-ανάπτυκτες χώρες, αλλά και στο εσωτερικό κάθε κράτους. Τα φαινόμενα της νέας φτώχειας, της ανεξέλεγκτης βίας, της σχετικοποίησης των παρα­ δοσιακών κρατικών κυριαρχιών, των ευρύτερων ολοκληρώσεων αλλά και αποσυνθέσεων μέσα από τη νέα εθνική έξαρση σε Ανατο­ λή και Δύση. Φαινόμενα άμεσα συναρτημένα με τις νέες αντιφά­ σεις που γεννά η σε τέτοια έκταση και ένταση διεθνοποίηση της α­ γοράς μέσα από ένα ολιγοπωλιακό σύστημα ελέγχου της ροής πληροφοριών. Φαινόμενα που σε συνάρτηση με τις οικολογικές διαστάσεις εξάντλησης των δυνατοτήτων του πλανήτη δημιουρ­ γούν τη «νέα τάξη πραγμάτων» του τέλους του 20ού αιώνα. βέβαια, ότι αυτό θα απαιτούσε μια ακόμη πιο εκτε­ Κ ατανοώ, ταμένη θεωρητική ανάπτυξη στον ήδη τεράστιο όγκο του βι­ βλίου, θα έδινε όμως νομίζω μια ακόμη πιο έντονη διάσταση στο «κύριο κοινωνικό πολιτικό ερώτημα» του επιλόγου του - και το

καταδικάζει τους σύγχρονους «τρα­ γουδοποιούς» να περιπλανώνται α­ πό τηλεοπτική σε τηλεοπτική εκ­ πομπή, υπηρετώντας το ατάλαντο και υπναλέο... Θρυμματισμένη η ψυχαγωγία α­ πό τις συνεχείς εναλλαγές, εγκατα­ λείπει το παραδοσιακό νόημα (π.χ. στίχοι Ν. Γκάτσου, Δ. Σαββόπουλου κ.ά.) για να εγκατασταθεί εκεί που λάμπει το καινούριο νόημα: το εύθραυστο νόημα. Καθώς λοιπόν τα λόγια χάνουν το νόημά τους απογυμνωμένα από μουσική, σύνθεση, φωνητικά, ρυθ­ μό, δεν μένει παρά η προάσπιση και προβολή μιας ατομικής αξίω­ σης. Και αυτή επιτυγχάνεται μετα­ φορικά (τραγούδια ίσον ποιήματα) και κυριολεκτικά με το σχέδιο εξω­ φύλλου της παρούσας έκδοσης. Και όποιες διαθέσεις συναισθημα­ τικές να προκαλέσουν οι τυπωμένοι στίχοι των τραγουδιών δεν κατορ­ θώνουν να κρύψουν την αρχική τους ζεστασιά και την τωρινή τους γύμνια. Καθώς έτσι τυπωμένα ούτε συγκινούν, ούτε κινούν τον ανα­ γνώστη σε ένα ρίγος, έτσι γυμνά και ορφανά. Απλώς αναιρούν και αρνιούνται εκείνο (τραγούδι) που τα κατοχύρωσε και τα αναγνώρισε ως επιτυχία.

ΧΡΗΣΤΟΣ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ

56/επιλογη οποίο «στρέφεται όχι γύρω από το πώς πρέπει να οργανωθεί η πα­ ραγωγή ή πώς πρέπει να κατανέμονται τα παραγόμενα, αλλά γύρω από το ποια "αρμόζει” να είναι η μορφή και η δυναμική των αναγ­ κών μας, της κατανάλωσής μας και της απόλαυσής μας». Το ερώ­ τημα αυτό είναι προφανώς φιλοσοφικό, αλλά και άμεσα πολιτικό, είναι ακριβώς το ερώτημα που δεν τίθεται και, μάλιστα, το ερώτη­ μα που «απαγορεύεται» να τεθεί, που ακριβώς, θα έλεγα, γι’ αυτό και πρέπει επιτέλους να τεθεί, αν δεν θέλουμε άλλο οι ουδετεροποιημένες δήθεν τεχνολογικές ανακαλύψεις και παραγωγικίστικες συλλογιστικές ως «οικουμενικές πανάκειες (να) αφήνονται να λει­ τουργούν ως Κίρκες που μετατρέπουν με το ραβδί τους, τους αν­ θρώπους σε άπληστους και άβουλους υπηρέτες της μηχανιστικής μεγιστοποιητικής λογικής». Αν θέλουμε να υπερβούμε θετικά και με όρους κινήματος τη σημερινή χωρο-αγνωσία της Αριστερός. Αν θέλουμε τα αιτήματα-συνθήματα της ελευθερίας, ισότητας και αδελφότητας, που πριν διακόσια τόσα χρόνια άνοιξαν το δρό­ μο της απελευθέρωσης του ανθρώπου απ’ τον άνθρωπο, να απο­ κτήσουν επιτέλους ουσιαστικό περιεχόμενο στη σύγχρονη πολι­ τεία. Η ελπίδα και η ανθρωπιά νόημα. Και προς αυτή την κατεύ­ θυνση ο λόγος του Κωνσταντίνου Τσουκαλά στα «είδωλα του πολι­ τισμού» συμβάλλει ως λόγος πράγματι κοινωνιολογικός, άρα ανα­ τρεπτικός. ΑΛΚΗΣ ΡΗΤΟΣ

μπαλάντα δοκιμίων για τους ποιητές «άδοξοι που 5ναι» ν ν -\

ΤΑΣΟΥ ΚΟΡΦΗ: Ματιές στη λογοτεχνία του Μεσοπολέμου. Αθήνα, Πρόσπερος, 1991. Σελ. 268.

μεσοπόλεμος - περίοδος σύγχυσης αλλά και γόνιμη σε ανα­ κατατάξεις, ζυμώσεις και αναζητήσεις - παραμένει σχετικώς μια αγνοημένη ερευνητικά περιοχή των γραμμάτων μας. Έχει απωθηθεί εν πολλοίς ως μια παρένθεση δυσάρεστη. Ευτυχώς, δεν λείπουν οι παρήγορες εξαιρέσεις. Ενδεικτικά αναφέρουμε τον ε­ γκυρότερο ίσως ερευνητή του μεσοπολέμου Κ. Στεργιόπουλο, οι μελέτες του οποίου αποτελούν το «που στω» για την εν λόγω περιο­ χή και την αφετηρία πάσης περαιτέρω αναδίφησης και ψη­ λάφησης. Οι ούτως ή άλλως «χαμηλές φωνές» των ποιητών της γενιάς του ’20, «των ξυπόλυτων ταγμάτων», σκεπάστηκαν εύκολα τόσο από τον ορυμαγδό του επακολουθήσαντος πολέμου, όσο, κύρια, κι από τη στρατηγική επίθεση σιωπής της επόμενης γενιάς, του ’30, η ο­ ποία αναμφίβολα υπήρξε μεγάλη σε όλα της: Και στο έργο της και στο πάρεργο της (εξέθρεψε και διόγκωσε το μύθο της και με την επικουρία των θεωρητικών και μαικηνών της οδήγησε σε πλήρη έκθλιψη την προηγούμενη γενιά αλλά άφησε και για καιρό στη σκιά της την επόμενη). Και το πάρεργο της στάθηκε σχετικά εύκο­ λη υπόθεση, αφού η υπό επικήρυξη γενιά ούτως ή άλλως έρρεπε α­ κατάσχετα στην αυτοπεριθωριοποίηση και την αυτοκαταστροφή. Ο Θεοτοκάς διέγραφε συλλήβδην - με ελάχιστες εξαιρέσεις - ό­ λη την παραγωγή των ετών 1880-1929, μηδέ του Παπαδιαμάντη, του Καρυωτάκη ή του Καβάφη εξαιρουμένων. «Ένας οποιοσδήπο­ τε Γιαγκούλας των ελληνικών βουνών μ’ ενδιαφέρει πολύ περισσό­

Ο

επιλογη/57 τερο απ’ ό,τι μ’ ενδιαφέρει ο Αλεξανδρινός ποιητής», έγραφε, παραλλάσσοντας προφανώς τη γνωστή θέση των Ρώσων μηδενιστών «ένα ζευγάρι μπότες αξίζουν περισσότερο από το έργο του Σαίξπηρ». Φυσικά σήμερα δίκαια θα μπορούσε να καγχάσει ο ιδανικός αυτόχειρας της Πρέβεζας από το ανοιχτό στόμα του τάφου: «Α! κύριε Θεοτοκά/ποιος στο τέλος θα γελά». Τελευταία πάντως παρατηρείται μια μικρή στροφή της έρευνας, να επανεκτιμηθεί ο μεσοπόλεμος, να αποτιμηθεί αντικειμενικότε­ ρα η προσφορά των ποιητών του ’20. Το έναυσμα σ’ αυτή τη στρο­ φή είχε δώσει προ πολλού - εκτός άλλων - και ο Μανόλης Αναγνωστάκης, τόσο με τα εξαίρετα κριτικά του κείμενα για τον Φιλύ­ ρα, Σκαρίμπα κ.ά. (περ. «Η Κριτική 1959-61», τώρα στο βιβλίο του Συμπληρωματικά, «Στιγμή», 1985) όσο και με διαλέξεις του αργό­ τερα, αλλά και πρόσφατα με την έκδοση της ανθολογίας «Η χαμη­ λή φωνή» (εκδ. «Νεφέλη», 1990). Σε ανάλογο μήκος κύματος κι­ νείται και μια ομάδα νέων ποιητών (Καψάλης, Λάγιος, Κοροπούλης κ.ά.) προσπαθώντας να συνδέσει το κομμένο νήμα της παρά­ δοσης και να ανανεώσει τους παλιούς τρόπους. Τάσος Κόρφης συνεχίζει τη λαμπρή εκείνη παράδοση ανθρώ­ πων που μοίρασαν τη ζωή τους ακριβοδίκαια σε δυο μεγά­ λους έρωτες, τη λογοτεχνία και τη θάλασσα (Καρκαβίτσας, Λούλης, Αντωνίου, Καββαδίας, Γιακουμάκης, κ.ά.). Έκδηλη ως εκ τούτου και κατανοητή η παθολογική στοργή του και ενδιαφέρον για τους απανταχού καραβοτσακισμένους των γραμμάτων και πιο συγκεκριμένα για την αυτοκαταστροφική γενιά του ’20. Από τους 10 ποιητές που σκιαγραφεί στις «Ματιές», άλλοι έσβησαν στο άσυ­ λο του φρενοκομείου (Φιλύρας), άλλοι αποδεκατίστηκαν από τις κακουχίες της κατοχής, αφήνοντας την τελευταία πνοή σε άθλια νοσοκομεία (Χατζάρας, Δρίβας), άλλοι έφυγαν νεότατοι (Σαρα­ ντάρης, Ζώτος), άλλοι, τέλος, ζήτησαν διέξοδο στην παραίσθηση των ναρκωτικών (Λαπαθιώτης, Παπανικολάου, Μυλονογιάννης) και μόνο δύο είχαν ένα θάνατο κοινό «και μια κηδεία σαν των πολ­ λών ανθρώπων τις κηδείες» (Καββαδίας, Μελαχρινός). Οι 8 στους 10 πέθαναν νέοι ή πολύ νέοι. Ο Τ. Κόρφης θέλει να τονίσει ότι δεν είναι μόνο οι μεγάλοι που άνοιξαν λεωφόρους, αλλά το πρώτο ξεχέρσωμα το πραγματοποίη­ σαν κάποιοι λησμονημένοι σήμερα Ελπήνορες, οι οποίοι κατά κα­ νόνα λείπουν από τα εγκαίνια των μεγάλων έργων. Το όλο του εγ­ χείρημα αφορμάται ακριβώς απ’ αυτό, να απονείμει ποιητική δι­ καιοσύνη επανασυζητώντας περιπτώσεις αποξεχασμένων ή παρα­ γνωρισμένων που κάποτε έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στις εξελί­ ξεις. Σχεδόν κανένα του κείμενο δεν αφορά ζώντα, αφού όπως σω­ στά ελέχθη «η τέχνη είναι αλληλεγγύη ζωντανών και νεκρών» και «οι νεκροί είναι η πλειοψηφία». Θέλει να καταδείξει ότι η νεοτερική λογοτεχνία μας οφείλει όχι μόνο στις ευρωπαϊκές επιδράσεις και ρεύματα, αλλά και στους ταπεινούς εργάτες τής (κατασυκοφαντημένης) γενιάς του ’20. Ή για να το διατυπώσουμε με τα λό­ για του Γ.Θ. Βαφόπουλου «Η γενιά του ’20... είχε την πικρή μοίρα αλλά και το μεγάλο προνόμιο, να γίνει η γέφυρα που πάνω της διάβηκε η ποίηση, προχωρώντας από το χώρο της παράδοσης στο πε­ δίο της κάθε νεωτερικής ελευθεριότητας» (σελ. αυτοβ., τ. Α', 1979, σ. 338). Όπως χαρακτηριστικά τονίζει στην εισαγωγή του ο Τ.Κ. επιχειρεί να σκιαγραφηθούν συγγραφείς του μεσοπολέμου που «παραμέλησε να μελετήσει σκόπιμα ή εκ παραδρομής η κριτική». Αποφεύγει τη μελέτη, όπως γράφει, ποιητών και πεζογράφων για τους οποίους υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία. Εξαίρεση, θα παρα­ τηρούσαμε, αποτελεί εδώ ο Καββαδίας. (Η σχετική βιβλιογραφία

Ο

58/επιλογή που έχει εκπονήσει ο Κυρ. Ντελόπουλος υπερβαίνει τις 90 σελίδες). Άριστες λοιπόν οι προθέσεις του Τ.Κ. που συνεπικουρούμενες από τη γνώση και την αγάπη δίνουν ικανοποιητικό αποτέλεσμα. ο βιβλίο δομείται σε 3 ενότητες: «Ματιές σε ποιητές του μεσο­ Τ πολέμου», «Προσωπικές προσεγγίσεις», «Ιδεολογία και βίω­ μα». Όπως υποδηλώνει ο τίτλος αλλά και οι υπότιτλοι, δεν πρό­ κειται για εξονυχιστική φιλολογική εργασία αλλά για αδρές κι εκλεκτικές πινελιές που συμπληρώνουν κενά και προσφέρουν νύ­ ξεις για περαιτέρω διερεύνηση. Ταυτόχρονα διατυπώνονται ενδια­ φέρουσες προσωπικές απόψεις για πρόσωπα και για κείμενα του μεσοπολέμου. Εργασία ιστοριοδιφική, κριτική, ερμηνευτική. Το εμβριθέστερο και αρτιότερο ερμηνευτικά κείμενο της α' ενό­ τητας είναι εκείνο που αφορά τον Ν. Καββαδία. Ο Τ.Κ. που κυβέρ­ νησε κι αυτός επί 35 συναπτά έτη τα κύματα, ήταν ασφαλώς ο ιδα­ νικότερος για να μας δεξιωθεί και ξεναγήσει στο ποιητικό κατά­ στρωμα του διπλά ομοτέχνου του Μαραμπού και να μας ξεκλειδώ­ σει λεπτομέρειες με τη θέρμη και την αλληλεγγύη που ξέρουν να έχουν οι θαλασσινοί σε ώρα κινδύνου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρου­ σιάζουν οι μαρτυρίες του - υπήρξαν προσωπικοί φίλοι - καθώς φωτίζουν πρόσωπα και συνθήκες κάτω από τις οποίες γράφτηκαν μερικά ποιήματα. Προτάσσει αναλυτική κριτική εισαγωγή, αναφέρεται σε επιδράσεις, ανασκευάζει δυσμενείς κρίσεις για το έργο του Καββαδία (όπως εκείνες του Χουρμούζιου, κ.ά.) και παρέχει πληθώρα διαφωτιστικών υποσημειώσεων καθώς και βιβλιογραφι­ κά στοιχεία. Θα προσθέταμε εδώ ότι το πεζό του Καββαδία «Του πολέμου» εκδόθηκε εκτός από την «Άγρα» (1987) και από τον «Ιωλκό» (1977). Ενδιαφέρον και το μελέτημα για τον Α. Δρίβα, «τον φτωχό συγ­ γενή των πρωτοπόρων», όπως τον αποκάλεσε συγκαταβατικά η κριτική. Γιατί «φτωχός» όταν συχνά προηγείται πολλών (ενδεικτι­ κά παραβάλλω: «Στη μικρή ταράτσα η αστροφεγγιά φυτεύει τα διαμαντικά της» - Δρίβας 1938, «και το φως τρίβοντας διαμαντι­ κά στα τείχη» - Σεφέρης, 1939). Ο Τ.Κ. αποκαθιστά από τη «σμίκρυνση» τους υπό μελέτη συγ­ γραφείς, όπως προαναφέρθηκε, η δίψα δικαιοσύνης και η αγάπη είναι το πρώτο κινούν της σκέψης του Τ.Κ. Ο ελεγχόμενος συναι­ σθηματισμός του σπάνια υπερχειλίζει, με αποτέλεσμα να αυτοϋπσνομεύεται ο λόγος του. Γράφει λ.χ. «το σχεδόν ασπούδαχτο χωρια­ τόπουλό» - για τον Δρίβα, ενώ αλλού μας πληροφορεί ότι είχε εγ­ γραφεί στη Νομική, ότι γεννήθηκε στην Αθήνα κι ότι σύχναζε στην πλατεία Κολωνακίου. Εκτός εάν δεχτούμε - ποιητική αδεία - ότι η Αθήνα τότε είναι το μεγαλύτερο χωριό ή πνευματική επαρχία της Γαλλίας, όπως έγραφε ο Ξενόπουλος (μεταπολεμικά προβιβάζεται σε Ηνωμένες Επαρχίες της Ελλάδος). Εμπεριστατωμένα τα δοκί­ μια για τον Λαπαθιώτη, Παπανικολάου, Φιλύρα και Μελαχρινό. Θα παρατηρούσάμε μόνο ότι το έτος γεννήσεως του Μελαχρινού δεν είναι το 1883, αλλά το 1880 (βλ. «Ν. Εστία» 1962, την αυτοβιο­ γραφία του). Τα ληξιαρχικά των λογοτεχνών είναι καιρός να διευ­ θετηθούν οριστικά. Στη β' ενότητα «Προσωπικές προσεγγίσεις» ο Τ.Κ. περιδιαβάζει «στο χώρο της πεζογραφίας (Ξεφλούδας, Νάκου, Κ. Πολίτης κ.ά.), διερευνά τις επιδράσεις του Laforgue στη νεοελληνική ποίη­ ση, καταγράφει τις τάσεις και σχολές της κριτικής για την ποίηση στη δεκαετία 1930-40, γράφει για τον εσωτερικό μονόλογο μέσα α­ πό θεωρητικά κείμενα πεζογράφων της γενιάς του ’30. Ενδιαφέ­ ρουσα είναι εδώ μια συγκριτική μελέτη ανάμεσα στον Σκαρίμπα και τον Φιλύρα.

επιλογη/59 Στη γ' ενότητα «Ιδεολογία και βίωμα» παρουσιάζει και σχολιά­ ζει δυο δυσμενείς κρίσεις (Θεοτοκά, Δημαρά) για το έργο του Καρυωτάκη και παραθέτει τις σχετικές απαντήσεις των Μ. Παπανικολάου και Τ. Μαλάνου, σχολιάζοντας διεξοδικά κι αυτές νηφά­ λια. Ο τόμος κλείνει με το εκτενές δοκίμιο «Το Ελεύθερο πνεύμα του Γ. Θεοτοκά. Επαληθεύσεις και διαψεύσεις». ι «Ματιές» είναι βιβλίο μακρόσυρτης διαδικασίας. Σχηματί­ στηκε στάγδην από κείμενα της τελευταίας 25ετίας (1966-1991) που τα περισσότερα δημοσιεύτηκαν κατά καιρούς σε έγκριτες εφημερίδες και περιοδικά (Η Καθημερινή, Η Βραδυνή κ.ά., Η Διαγώνιος, Διαβάζω, Η Δέξη, Τετρ. Ευθύνης κ.ά.), ενώ κάποια δημοσιεύονται για πρώτη φορά τώρα. Πολλά μάλιστα προ­ τάχθηκαν ως πρόλογοι σε μονογραφίες και άλλες συλλεκτικές κι αναστυλωτικές εργασίες του Τ.Κ. (Για το πολύπλευρο έργο του συγγραφέα, εκδοτικό, ποιητικό, μεταφραστικό, κριτικό κ.ά., δες τη μονογραφία της Γιολάντας Πέγκλη, Τάσος Κόρφης, εκδ. «Πρόσπερος», 1990, σσ. 67). Σε μια εποχή που οι περισσότεροι μελετητές δορυφορούν γύρω από 3-4 μεγάλα ονόματα της λογοτεχνίας μας, ο Τ.Κ., ακάματος αναδιφητής, έσκυψε με ανιδιοτέλεια πάνω σε μια ξεχασμένη πε­ ριοχή των γραμμάτων μας και πάσχισε να τη φωτίσει μερικώς και να δικαιώσει ποιητές «άδοξοι που ’ναι». Μπορούμε να πούμε ότι δικαιώνεται εν ταυτώ κι ο ίδιος καθώς τ’ όνομά του πλέον τείνει να γίνει περίπου συνώνυμο (μαζί με 2-3 ακόμη) του μεσοπολέμου, όπως λόγου χάρη κι εκείνο του Πολυλά με του Σολωμού, του Δη­ μαρά με το νεοελληνικό διαφωτισμό ή του Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλου με το Παπαδιαμάντη, τηρουμένων σε εκάστη περίπτωση των αναλογιών. Ο Τ. Κόρφης πάσχισε να προσθέσει, τρόπον τινά, κά­ ποιες μέρες φιλολογικής ζωής ως αντιστάθμισμα της βιολογικής, που τόσο στερήθηκαν οι ως άνω ποιητές.

Ο

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΥΒΑΡΑΣ

ψιθυριστές αισθήσεις, βροντερές διακηρύξεις γ -Γ λ

Π. ΚΥΠΑΡΙΣΣΗ: Η άλλη φωτογραφία. Αθήνα, Ρ ό π τρ ο ν , 1990, Σελ. 58. Αρχ. 500 «Που να ’ναι παγαιμένοι τώρα αυτοί οι καιροί, που μόλις ένιωθα στεγνή τη γλώσσα μου, την ξεδίψαγα μ ’ ένα ρακί, με δυο, με δέκα και στυλωνόμουν κι άστραφτε η ματιά μου»

(Τ. Παπατσώ.νης) άραγε ποτέ παρόμοια αντιστοιχία μεταξύ ανθρώπου Υ πήρξε και ποίησης, μια τέτοια αρμονική αλληλεπίδραση που θ’ α­ πογείωνε το «στέγνωμα» και θα το οδηγούσε σε μια εξαίσια αίσθη­ ση; Μια αίσθηση, ανώνυμη και απροσδιόριστη, ωστόσο παρούσα σαν ατμόσφαιρα, σαν ένταση, να λειτουργεί έτσι ώστε να αστρά­ φτουν οι διψασμένες από ψευδαίσθηση επιθυμίες. Τι είναι εκείνο που ζητά να αναπληρωθεί από την ποίηση και την τέχνη, ένα συναισθηματικό και γνωστικό μειονέκτημα ή απλώς έ­ να «στέγνωμα»; Ίσως μια αίσθηση ανικανοποίητου που τροφοδοτεί η ποίηση ενι-

JT01

60/επιλογη σχύει το αίτημα συνδιαλλαγής, αξιώνει από τον «αναγνώστη» να «μεταφράσει» αυτή την αίσθηση δια της εκφοράς λογικών ή ενστι­ κτωδών ενστάσεων. Ενστάσεις του βλέμματος που σβήνει καθώς ξεγίνεται και γίνεται παρατήρηση και συλλογισμός. Και ας ομολο­ γήσουμε το φόβο και τον κίνδυνο που συνεπάγεται όταν απομα­ κρυνόμαστε από την παιδική αίσθηση που «βλέπει την ποιητική ει­ κόνα και δεν πασχίζει να την εννοήσει». Γι’ αυτό και στη δημόσια εμφάνιση που το ανικανοποίητο συχνά χρωματίζεται με μια πολεμική υφή που προκύπτει από την τοποθέ­ τηση και βεβαιότητα των γνώσεων και αισθητηρίων εκείνου που πασχίζει να κρίνει. Και η ανάγκη αυτοεπιβεβαίωσης του κριτή ανα­ ζητεί τα «θύματά» της προς επίρρωσιν της ισχύος του και προς α­ ποσαφήνιση των ρόλων και των σχέσεων των ενηλίκων. ι εδώ ας ξεγλιστρήσουμε από τις επιφυλάξεις και τη μονοτο­ νία διαχωριστικών γραμμών και ας προσπαθήσουμε να ξετυ­ λίξουμε το ερέθισμα των προλογικών μας διατυπώσεων. Μ’ αφορμή και αιτία την ποιητική συλλογή «Η άλλη φωτογρα­ φία» και τη διφορούμενη αίσθηση που προκαλεί καθώς την «κοιτά­ με» να αποστρέφεται τη «χαμένη αθωότητα» και να περιέχεται στην «ένοχη» γλώσσα της ιδεολογίας. Αναμεταδίδοντας η συλλογή μια γκρίζα καθημερινότητα, κοινο­ ποιώντας προσωπικές αξίες και ανάγκες, κάνει την πρόσβαση μια λογική διαπραγμάτευση. Ωστόσο η αναμετάδοση και κοινοποίηση προσωπικών αξιών και νοημάτων παραμένει θέμα γούστου όπως ακριβώς οι ενήλικες κρίσεις και διακρίσεις. Εκθρονισμένοι από στόχους και όρια, από αξίες και νοήματα, ε­ ρωτευμένοι με τον χρόνο που κυλά, αναζητάμε τα λάδια της Τέ­ χνης του Λόγου για ν’ ανάψουμε τις βουβές αρνήσεις. Να όμως που κάποτε η βουβή άρνηση κατορθώνει και παραβιάζει διαχωρισμούς εμφανιζόμενη στο βλέμμα γυμνή και οξεία:

Κ

Φυτέψτε μες στη θάλασσα Οι φίλοι Οι άγνωστοί μου φίλοι τ’ αδέρφια μου Ολοι εκείνοι που ποτέ τους δεν με γνώρισαν Και που δεν θα ’χουν λύπες Αναμνήσεις Προπάντων όχι μνήμη Μα που θα με κατευοδώσουν μ ’ ένα κτύπημα στον ώμο (Φιλίπ Σουπώ) Η υιοθεσία και φιλοξενία αυτού του δανείου αποσπάσματος του Φ. Σουπώ αντικατοπτρίζει μια αίσθηση συμφιλίωσης και αρμονίας εν αντιθέσει με μια ποιητική ρητορεία που στοχεύει στην υπεράσπι­ ση των επιχειρημάτων. Και τα επιχειρήματα συνδέονται με αξιώσεις και κατακτητικές στοχεύσεις. Τα οποία όπως εύκολα εκφέρονται, εξίσου εύκολα ανασκευάζονται. Μ’ αυτές τις λογικές ενστάσεις και κάποιες άλλες ενστικτώδεις υποδεχόμαστε εντέλει το πρώτο παράθεμα του Π. Κυπαρίσση: «Όλα τα παράθυρα ανοίγουν σε κείνη την μνήμη Στο σκυλί που γαυγίζει». Καθημερινές υλικές εικόνες (παράθυρο-σκυλί) και αφηρημένες «υψηλές» (μνήμη) συμπλέκονται ικανοποιώντας περισσότερο μια

επιλογη/61 προσωπική ανάγκη και λιγότερο μια αίσθηση άξια να δημοσιο­ ποιηθεί. νθρονισμένοι σε μια απόφαση και ένα όριο εκπέμπουμε τις πα­ Ε ραλλαγές τους αίροντας τις όποιες ταλαντεΰσεις. Η λογική που περιέχεται στους στίχους: «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει και ξανά προς την δόξα τραβά» ερεθίζει τη στρατευμένη ευαισθησία να βουτήξει στη θολότητα της φαντασίας και να σηκώσει το διαυγές μήνυμα-εικόνα: «Όλα καμένα κι εσύ σχηματίζεσαι πάν’ από τις στάχτες χωρίς ενοχές Διάφανη» Μια διαφάνεια που επιτρέπει να παρακολουθήσουμε τη βεβαιό­ τητα του ποιήματος καθώς περιγράφεται ως μια παθητική τελε­ τουργία. Η όποια βοηθούμενη από τη βεβαιότητα μιας ιδεολογικής αισιοδοξίας καθίσταται υποψιασμένη και αναγορεύεται διάφανη και αναπόδραστη: «Υψώνομαι δέντρο της κόλασης και τυλίγομαι γύρω σου ξέροντας για την Κίρκη» Αν στον παρόντα χρόνο εκδηλώνεται και δρα μόνο η παρακμή, ο ποιητής στρατεύεται και δρα στην ακμή; Με μια πρόθεση πολε­ μική, στηριγμένη σε μια βεβαιότητα η οποία εισηγείται τεχνικές α­ ντιδράσεις ολίγον εμπόλεμες αφού «υψώνομαι - τυλίγομαι - ξέρο­ ντας» θυμίζουν ή παραπέμπουν σε στρατιωτικές τεχνικές. Επιστρέφοντας στα προλογικά ερωτήματα-σχόλια, στην ανησυ­ χία που προκαλεί η αίσθηση του ανικανοποίητου, σε μια ποιητική συλλογή που μας προϊδεάζει από την προλογική παράθεση της «Α­ ναγκαιότητας της Τέχνης» του Ε. Φίσσερ, ότι εντέλει όλα θυσιά­ ζονται στο βωμό μιας λογικής, μιας ανάγκης. Ακόμα και εκεί που οι στίχοι του γίνονται άμεσοι, βιωματικοί και περιπλανώνται σε λησμονημένες περιοχές ευαισθησίας παρα­ μονεύει η αναγωγή των λέξεων σε συγκεκριμένο ιδεολογικό στίγ­ μα, αναγωγή που εκφράζεται με τη βεβαιότητα των ρημάτων στο πρώτο ενικό πρόσωπο (π.χ. υψώνομαι, τυλίγομαι, θέλω, λογαριά­ ζω κ.ά.). Ενώ σαν βιωματικές αναφορές θα περίμενε κανείς να κυ­ ριαρχούνται από την αμφιβολία και να μένουν ψιθυριστές αισθή­ σεις, γίνονται βροντερές διακηρύξεις που περιβάλλονται από το ι­ δεολογικό τους πέπλο. λλά ενδεχομένως αυτή η διάκριση, οι ψιθυριστές αισθήσεις Α και οι βροντερές διακηρύξεις, βλασταίνουν καθώς υπερασπι­ ζόμαστε εκείνα που ταλανίζουν και αναστατώνουν την ύπαρξη. Την πάσχουσα ύπαρξη που πάλλεται μέσα σε μια γκρίζα και συχνά παράλογη καθημερινότητα αναζητώντας μια άμυνα. Και εν αμύνη η ύπαρξη εκτίθεται καθώς δανείζεται εκφράσεις τις οποίες μετουσιώνει σε σλόγκαν: «Θέλω να ζήσω τους νεκρούς που μέσα μου κοιμούνται» επίσης: «Λογαριάζω να σηκώσω το σεντόνι της θάλασσας να δω ως που φτάνει»

ΕΜΠΕΙΡΟΙ διορθωτές - επι­ μελητές ύλης αναλαμβάνουν υπεύθυνα τη διόρθωση και τη φιλολογική επιμέλεια δο­ κιμίων. Τηλ. 64.37.743 (6-9 μ.μ.) - 56.23.573 (3-6 μ.μ.) και 49.52..930.

62/εττιλογη Τυπωμένοι και διατυπωμένοι οι στίχοι σε πρώτο ενικό δημιουρ­ γούν μια αφελή ατμόσφαιρα σκηνοθετημένη από μια λογική που σαρώνει την αίσθηση, αφού η «γεύση» παραμένει στη βουλητική ε­ πιθυμία και δύναμη του ποιητή. Ενός ποιητή που μέσα απ’ τους στίχους παιανίζει τους στόχους του. . Παρ’ όλη την αρνητική επίδραση που προκύπτει από την πανταχού παρούσα τοποθέτηση ρημάτων σε πρώτο ενικό, φιλοξενούνται στίχοι - ελάχιστοι - μέσα στα ποιήματα που υποψιάζουν για μια ενδοσκόπηση με παλιά λόγια: «πλημμυρίζουν τ’ ασήμαντα και ό,τι φύλαγα στις τσέπες μου χάνεται» ή

«Το πρώτο αστέρι αδειάζει όλη τη νύχτα πάνω μου» Παρακάμπτοντας τις αντιρρήσεις και τα ερωτηματικά ας φιλο­ ξενηθούμε στον ακοίμητο φόβο της συλλογής. αίνιγμα του φόβου στιγματίζει τη συλλογή με μια πλειάδα ά­ ΤΜεομεσων διατυπώσεων και ακόμη περισσότερων έμμεσων. τον φόβο θριαμβευτικά απροσδιόριστο να γίνεται πηγή που ποτίζοντας μας εξουθενώνει και μας διατηρεί σε ακραίες συναι­ σθηματικές καταστάσεις, κατορθώνεται να μεταπεισθούν ορκι­ σμένοι εσχατολόγοι με μια ακρίβεια που θυμίζει τον Γκυ-ντεΜωπασάν. Εκεί η απάρνηση του εαυτού μας, των συνηθειών μας, των ιδεοληψιών, η αναδίπλωση γίνεται δια της φράσεως «φοβάμαι τον φόβο». Φράση που συναντάμε ατόφια και στον κινηματογράφο δια της «γραφής» του Β. Βέντερς: «Η Αλίκη στις πόλεις». Τη βρίσκουμε και στη συλλογή: «Φοβάσαι τον Φόβο», ταυτόχρονα, τη διακρί­ νουμε να ’χει ριζώσει μέσα στο πιεστικό και βαρύ συναίσθημα, ό­ πως διαχέεται στη συλλογή του Π. Κυπαρίσση. Παρ’ όλο τον προσδιορισμό του φόβου στη συλλογή εντοπισμένο στις κινήσεις του κορμιού, στις ανησυχίες της ψυχής, αυτός, ο φόβος, επιμένει να, παραμένει ανεξαγόραστος καθώς φιλοξενημένος στο ποίημα «Χάνοντας τα κλειδιά» απορροφά και αποκρούει τα όποια ανοίγ­ ματα, την όποια κίνηση πάει να γίνει. Ένα ποίημα άρτιο σε φαντασία και νόημα να ζωηρεύει τα αντί­ θετα και ασυμβίβαστα, αποκαλύπτοντας και συγκροτώντας τον παρόντα ορίζοντα: Κρεμάει ο καιρός ένα γκρίζο και συ ασβεστώνεις τον τόπο που διάλεξες ουρλιάζοντας δίχως να ακούγεσαι Φοβάσαι τον φόβο. Και ακολουθεί η φριχτή καθημερινότητα με τα ανέκφραστα διαλείμματά τής, εκείνα της επιθυμίας, τα οποία αρνούνται την εξω­ τερίκευσή τους μέσω της Τέχνης του Λόγου ξαναγυρνώντας στη σιώπηρή ενδοσκόπηση που θα τροφοδοτήσει (;) καινούρια λόγια. ΧΡΗΣΤΟΣ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ

στο μεταίχμιο της ιστορίας και του θρύλου ν-Γ-Λ ΜΑΡΙΑΣ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΔΟΥ-ΠΟΘΟΥ: Η Δόξανιώ. Ιστορικό μυθιστόρημα. Αθήνα, Κ έδ ρ ο ς <Παράθυρο στον κόσμο>, 1990. Σελ.

344 + 1 1 + 7 λευκές. 8ο.

ο δεύτερο ιστορικό μυθιστόρημα της Μ. ΛαμπαδαρίδουΠόθου με τον τίτλο «Η Δοξανιώ» (το πρώτο, αρκετά γνωστό, «Η Μαρούλα της Λήμνου») προσφέρει στον αναγνώστη του τόσο την αίσθηση της ιστορικής στιγμής, όσο και τον κόσμο του μύθου, που η συγγραφέας πλάθει και ανασταίνει μπροστά μας με τη γνω­ στή της συνθετική ικανότητα και με την τόλμη, κάποιες φορές, μιας λυρικής και ποιητικής προέκτασης, που αγγίζει τους μεταφυ­ σικούς χώρους μιας τραγικότητας. Το ιστορικό μυθιστόρημα εί­ ναι, πραγματικά, ένα δύσκολο είδος στην κατόρθωσή του, είναι, αν θέλουμε, μια μετατόπιση του τρόπου γραφής, καθώς ο συγγρα­ φέας αποδιδράσκει από τον κόσμο του σήμερα προς εκείνον του παρελθόντος, για να μπορέσει, μέσ’ από την απόδραση αυτή, να δώσει, σε ευθεία γραμμή, το παρελθόν αυτό και να το φέρει ενώ­ πιον του αναγνώστη ακεραιωμένο και αδιάθλαστο, κατά τα κριτή­ ρια που ο ίδιος έχει προσδιορίσει για την ιστορική περιοχή του καλλιτεχνικού του μύθου. Η Λαμπαδαρίδου προσέδωσε, νομίζω, στην περιοχή αυτή που μας πάει πίσω περισσότερο από μια χιλιε­ τία τη ζωντάνια και τον παλμό μιας καθημερινότητας ώστε το έρ­ γο να λειτουργήσει στη συνείδηση του αναγνώστη και να φορτιστεί με τους συναισθηματικούς κραδασμούς μιας υποταγής και μιας κυριαρχίας συνάμα. Γιατί στο χώρο της καλλιτεχνικής δημιουρ­ γίας το εκφραστικό όργανο, εφόσον ξεκινά από τη συγκινησιακή ανάλυση των εμπειριών και των βιωμάτων, από τη λεπτομέρεια ε­ νός παλμού και από τη γενικευτική διαγραφή μιας λυρικής βιοσο­ φίας, ριζώνεται στο ποιητικό έδαφος, το μόνο που μπορεί να γονιμοποιήσει τους σπόρους που σπέρνονται σ’ αυτό.

Τ

ο μυθιστόρημα αναφέρεται στην εποχή που ο Νικηφόρος Φω­ κάς, ως Μέγας Δομέστικος των Σχολών της Ανατολής, επεχείρησε τη νικηφόρα αλλά και καταματωμένη του εκστρατεία ε­ ναντίον των Σαρακηνών, που είχαν καταλάβει πριν από ενάμιση περίπου αιώνα την Κρήτη και την είχαν μετατρέψει σε ορμητήριο για της ληστρικές τους επιδρομές στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Η εκστρατεία εκείνη ήταν καθοριστική για τη βυζαντι­ νή αυτοκρατορία και, σύμφωνα με το θρύλο, η εκπόρθηση του οχυ­ ρού κάστρου του Χάνδακα πραγματοποιήθηκε χάρη στην αυτοθυ­ σία μιας παρθένας, της Δοξανιώς από τη Λήμνο, που υπέδειξε στους πολιορκητές το αδύνατο σημείο του φρουρίου, ανεβαίνο­ ντας εκεί και φυσικά χάνοντας τη ζωή της (και για το θρύλο αυτό λέει αρκετά η μυθιστοριογράφος στον πρόλογο του βιβλίου της, σελ. 9-14). Η συγγραφέας, έτσι δίνει μιαν ιθαγένεια στη γραφή της, καθώς η εκπεφρασμένη μορφή του έργου ακουμπά στο πατρογονι­ κό της νησί (όπως και το πρώτο της ιάτορικό μυθιστόρημα) κι αυ­ τό, πέρ’ από μιαν εξόφληση χρέους προς την ιδιαίτερη πατρίδα, που ο ποιητής αισθάνεται ξεχωριστά και βαθιά, είναι μια μέθεξη στην καλλιτεχνική πραγματοποίηση των αρχέτυπων μορφών, ό­ πως αποτυπώνονται στην προφορική λογοτεχνία του λαού. Και, ι­ διαίτερα οι νησιωτικοί πληθυσμοί του Αιγαίου, έχουν πλάσει ση-

Τ

64/επιλογη μαντικά μορφώματα λαϊκού πολιτισμού και ο συγγραφέας νιώθει ταυτισμένος μ’ αυτά, από μιαν ανερμήνευτην, ίσως, συναίσθηση ευθύνης και κάποια στιγμή τα μετουσιώνει στο δικό του, το επώνυ­ μο εκφραστικό μέσο. Η Λαμπαδαρίδου έχει μιαν αξιοσημείωτη μέ­ θεξη σ’ αυτό. το μυθιστόρημα συναντιέται ο θρύλος με την ιστορία, το καλ­ λιτεχνικό πλάσμα με την αντικειμενική πραγματικότητα και σ’ αυτό το σημείο της συνάντησης χαράζεται η προσδιοριστική γραμμή που, πέρ’ απ’ αυτήν, η ιστορία μένει πίσω και πρωταγωνι­ στεί πλέον ο λογοτεχνικός κόσμος - και έγκειται στην ικανότη­ τα, φυσικά, του λογοτέχνη να δώσει αυτόν τον κόσμο με την ανα­ γκαιότητα της τέχνης του ως φυσικό και πλήρη και ως έκφραση μιας αντικειμενικότητας που υπερβαίνει τον ιστορικό χρόνο και επιτελεί, στο επίπεδο του αναγνώστη, τον καλλιτεχνικό του προορι­ σμό. Έτσι, τα πρόσωπα του έργου, ιστορικά και θρυλικά, αναδύ­ ονται μέσ’ από τη λυρική συνείδηση της συγγραφέως μ’ εκείνη την απροσδιόριστη και τρεμάμενη υπόστασή τους, πλάσματα ζωντα­ νά και καθημερινά - η Δοξανιώ, ο μοναχός Αθανάσιος, ο ιδρυτής κατόπιν της Μεγίστης Λαύρας στον Άθω, ο πρωτοσπαθάριος Α­ λέξιος, ο πατήρ Βασίλειος, ο πατέρας της παρθένας, ο ίδιος ο Νι­ κηφόρος Φωκάς, ο αυτοκράτορας Ρωμανός Β' με την παθητικότητα και την αναποφασιστικότητά του, η Θεοφανώ, η ανερμήνευτη σκοτεινή πηγή ζωής και θανάτου, έρωτα και μίσους, ο Μανουήλ Κλαδάς, οι Σαρακηνοί άρχοντες, οι σκλάβοι, ένας πολυώνυμος και ανώνυμος κόσμος, που βρίσκει μέσα στο λογοτεχνικό πλάσμα την έκφρασή του - αλλά και με τη βεβαιότητα μιας εξατομίκευσης και την ιστορικότητα μιας παραδοχής. Και οι χαρακτήρες διαγράφονται μέσ’ από τις πράξεις και τις ενέργειές τους, μέσ’ από το πλέγμα των περιστατικών και των γεγονότων, όσο κι αν ο προ­ διαγεγραμμένος τους τύπος, κάποιες φορές, είναι εμφανής.

Σ

λλά και ο χώρος, που μέσα του κινούνται τα πρόσωπα και διαδραματίζονται τα συγκλονιστικά γεγονότα, επισυμβαίνουν οι ιστορικές εξελίξεις και διαγράφονται τα μελλοντικά ολο­ κληρώματα του ιστορικού χρόνου, δίνεται με την ένταση που η συ­ ναισθηματική προσέγγιση σ’ αυτόν, προσδιορίζει. Είναι η Λήμνος και είναι η Βασιλεύουσα πόλις του Κωνσταντίνου και είναι, τέλος, η Κρήτη, ένας χώρος όπου στην έκτασή του ο Ελληνισμός δικαίω­ σε, μέσα στους αιώνες εκείνους της εθνικής αλλά και της θρησκευ­ τικής του αυτογνωσίας γι’ άλλη μια φορά, τη μοίρα που του επεφύλαξε η ιστορία. Γιατί ο χώρος αυτός, που μ’ έναν νοερό άξονα χω­ ρίζει δυο κόσμους και δυο πολιτισμούς, τον ευρωπαϊκό και τον α­ σιατικό, βρίσκεται ακριβώς στο μεταίχμιο μιας τριβής και μιας διεργασίας από την αρχαιότητα ακόμα - Τρωικά, περσικές κατα­ κτήσεις, Μηδικά, εκστρατεία Αλεξάνδρου, ελληνιστικά βασίλεια, ρωμαϊκές κατακτήσεις - και μέσα στο χώρο αυτόν οι Έλληνες, είτε στην αρχαιότητα είτε στη βυζαντινή εποχή, μπόρεσαν να επε­ ξεργαστούν τα ετερόκλητα στοιχεία των πολιτισμών αυτών και να τα ενσωματώσουν στο δικό τους πολιτιστικό μόρφωμα, να εξελλη­ νίσουν τη βαρβαρότητα και να δώσουν πνευματικό περιεχόμενο επομένως και διαρκές - σ’ εκείνο που παρουσιαζόταν ως ανερμή­ νευτη και πρωτογενής υλικότητα.

Α

Σ

το χώρο, λοιπόν, αυτόν η ιστορία συμπλέχθηκε με το θρύλο και η ηρωίδα παρθένα του μυθιστορήματος έγινε η συνισταμένη αυτών των βαθύτερων κινήσεων, με την ανεπίγνωτη αθωότητα και την ορμή της όμορφης νιότης της - μια άλλη Ιφιγένεια, όπως

ΜΑΡΙΑ ΛΑΜΠΛΔΑΡΙΔΟΥ-ΠΟβΟΥ

Η ΛΟΙΛΥΙΟ

επιλογη/65 (χωρίς ίσως να υποψιάζεται το βάθος του εγχειρήματος της και τη μεταφυσική προέκταση της αναφοράς της) τη χαρακτηρίζει η συγ­ γραφέας (σελ. 317). Γιατί, στο μεταίχμιο αυτό της ιστορικής διερ­ γασίας, όπου το βάρβαρο συγκρούεται με το ελληνικό, η θυσία μιας παρθενικής ζωής (επομένως, καθαρής και ανεπίγνωτης, σαν τη βουνίσια πηγή) άγει επί το αυτό τα εναντία και καταλλάσσει τα διεστώτα, γίνεται, κατά κάποιο τρόπο, ο σύνδεσμος αυτών των α­ ντιθέσεων. Ο Ελληνικός χώρος ποτίστηκε έκτοτε από το αίμα πολ­ λών αυτοθυσιών κι αυτό είναι μια ακόμα προσφορά του στην πα­ γκόσμια πολιτιστική εξημέρωση. Και, βέβαια, το εκφραστικό όργανο που η συγγραφέας χρησιμο­ ποιεί για να μεταφέρει αυτή την αίσθηση κι αυτόν τον κόσμο στη σημερινή μας ευαισθησία - εφόσον ακόμα υπάρχουν άνθρωποι που τρέφονται με την ευαισθησία αυτή - είναι σύμφυτο με το πε­ ριεχόμενο που αποτυπώνει, πέρ’ από την ελευθερία των λυρικών α­ πολήξεων ή τών ποιητικών ολοκληρώσεων που η συγγραφέας, στην ενσωμάτωση της αντικειμενικότητας, επιχειρεί. Γιατί και λέ­ ξεις ή όροι έρχονται από κείνη την εποχή, χρησιμοποιημένοι σε καίρια σημεία (ενδεικτικά αναφέρω, μάχαιρα, σελ. 97 κ.ά., τα κούρσα, σελ. 121, βοσπορία άκρη, σελ. 129, εφτάλοφη βασιλίδα, σελ. 134, αυτοκρατορικό πλόιμο, σελ. 247, σύμπλοια, σελ. 249 αφήνω τους τίτλους και τα αξιώματα και τ’ άλλα ιδιαίτερα γλωσ­ σικά χαρακτηριστικά της εποχής, δομέστικος, πρωτοσπαθάριος, τελετάρχης,ευνούχος, Ιερό παλάτιο, πατρίκιος, και πατρικία και τόσα άλλα που ένα μυθιστόρημα, που αναφέρεται στη βυζαντινή ε­ ποχή, είναι υποχρεωμένο να ενσωματώσει) και με τον τρόπο αυ­ τόν, μέσ’ από τη γλωσσική λεπτομέρεια, δημιουργείται το γενικό­ τερο κλίμα μιας καθημερινής αναγκαιότητας, απαραίτητης για να λειτουργήσει μ’ αυτή την αίσθηση και μ’ αυτή τη μετατόπιση ο α­ ναγνώστης. Ένα ιστορικό μυθιστόρημα δεν είναι παρά η γλωσσι­ κή ανάπλαση μιας περασμένης εποχής με τρόπο που να δίνει φυσι­ κότητα σ’ αυτό που πια έχει πάψει να λειτουργεί στον παρόντα χρόνο. Και τότε μόνο ο συγγραφέας ενός τέτοιου έργου έχει πετύχει και τότε το έργο του έχει ένα λόγο δικαίωσης, όταν κατορθώσει να δώσει αυτή την αναγκαιότητα της τέχνης. στόσο, το εκφραστικό όργανο δεν είναι παρά μια ζωντανή πραγματικότητα που διαμορφώνει τον κόσμο του λογοτεχνι­ κού πλάσματος μ’ έναν κώδικα κοινό, αφού ο αναγνώστης ή ο α­ κροατής έρχονται, μέσ’ από τη γλωσσική τους εμπειρία, σε σχέση διαλεκτική με την οικουμένη αυτή, που το έργο αναπλάθει. Γιατί ο κόσμος αυτός, η οικουμένη αυτή, είναι οικεία, αφού ο άνθρωπος παραμένει στο βάθος του ο ίδιος, ο χώρος, και μ’ όλες τις αλλοιώ­ σεις που έχει υποστεί παραμένει ο ίδιος, η ιστορία, κι αν δεν επα­ ναλαμβάνεται ακριβώς, όμως, μέσ’ από την ασυνειδητοποίητη κα­ θημερινή της εξέλιξη, ενσωματώνεται στην ανθρώπινη εμπειρία ως φυσική γνώση, επομένως στο βάθος της διατηρεί τα πρωταρχικά της γενεσιουργό αίτια. Έτσι, λοιπόν, και ο γλωσσικός κώδικας με την κοινόχρηστή του παραδοχή, εκφράζει τα κοινά συναισθήματα, τις σκέψεις, τις ενέργειες και τις κινήσεις της ανθρώπινης δραστηριότητας. Και στο μυθιστόρημα της Λαμπαδαρίδου οι άνθρωποι πολεμούν, προ­ σεύχονται, αγαπούν και μισούν, ερωτεύονται και ποθούν, σκέ­ φτονται, οραματίζονται και ελπίζουν σ’ ένα καλύτερο αύριο - ό­ μως, η τραγικότητα, που βρίσκεται στη ρίζα της πνευματικής μας υπόστασης, τους φέρνει μπροστά σε μιαν άλλη διάσταση ζωής. Η συγγραφέας κατορθώνει, νομίζω, να δώσει μέσα στον αυτοπεριορισμό του είδους αυτές τις ανθρώπινες πλευρές και να διαγράψει

Ω

66/επιλογή μέσ’ από τις λυρικές της προεκτάσεις την τραγικότητα τους. Τι πιο τρυφερό και πιο ποιητικό από τον έρωτα του πρωτοσπαθάριου Αλέξιου προς τη Δοξανιώ, τι πιο συγκινητικό από τον ανολοκλή­ ρωτο έρωτα του Θεοδόσιου προς την Άγαρ, τι πιο βαθύ και σκο­ τεινό από τον πόθο του Νικηφόρου προς τη Θεοφανώ και στην άλ­ λη άκρη, τι πιο συγκλονιστικό από την απάρνηση των εγκοσμίων από το μοναχό Αθανάσιο, τι πιο τρομερό από την αγριότητα του Μωχεβήν, τι πιο μυστηριακό από την κρυμμένη πίστη του Μανου­ ήλ Κλαδά... Κι αυτές οι βαθιές και θεμελιακές ανθρώπινες κατα­ στάσεις φανερώνονται και ξετυλίγονται μέσα στο τραγικό πλαί­ σιο, που το προοιωνίζει η ματωμένη και αβέβαιη σε έκβαση πο­ λιορκία του μεγάλου φρουρίου του Χάνδακα. Αυτό το ιστορικό γε­ γονός είναι το σημείο που γύρω του εξακτινώνονται η δράση και η πλοκή του έργου μ’ όλο του το συνθετικό ιστό. συγγραφέας πραγματοποίησε αυτή την ολοκλήρωση που το λογοτεχνικό έργο, μέσ’ από τη μερική του επιλογή, προορίζε­ ται να αποκτήσει. Η τρισδιάστατη έκφραση του χρόνου παίρνει στο μυθιστόρημα μιαν ανάγλυφη μορφή καθώς τα πρόσωπα, τα περιστατικά και τα γεγονότα εμπλέκονται στη δημιουργούμενη πε­ ριοχή τους και επιτελούν το σκοπό που το καλλιτεχνικό πλάσμα τούς υπαγορεύει. Ιδιαίτερα στο πρόσωπο της μικρής ηρωίδας, ό­ που η προϊστορία του είναι συνάμα και μια μυσταγωγία στην ιδιαι­ τερότητα της εξόρυξης της terra sigillata (της γνωστής «λημνίας γης»), καθώς η Δοξανιώ ήταν λευκή ιέρεια της σχετικής τελετουρ­ γίας, η σφαίρωση του χρόνου παίρνει, στη μικρή ανθρώπινή του διάρκεια, το μέγεθος που μόνο το λογοτεχνικό έργο στην καλλιτε­ χνική του σύμβαση μπορεί να δώσει. Όμως ο χώρος, ο χρόνος, τα πρόσωπα, η ιστορία, ο θρύλος δεν είναι παρά το υλικό που μ’ αυτό ο συγγραφέας συνθέτει το έργο του. Κι εδώ, η σύνθεση γίνεται μ’ έναν τρόπο αρκετά φυσικό, η πλοκή παίρνει τις κορυφώσεις της και οι καίριες στιγμές, νησίδες λυρισμού και ποίησης, κρατούν τον αναγνώστη και τον οδηγούν μέσ’ από το λαβύρινθο των γεγονότων στο ένα κα> μοναδικό γεγο­ νός, το απλό και βαθύ, που είναι η θυσία της παρθένας - κι ας pew επιτραπεί εδώ να εκφράσω την άποψη ότι το έργο θα κέρδιζε ακό­ μα περισσότερα απ’ όσα έχει κιόλας κερδίσει, αν η θυσία ήταν η κατακλείδα, η «καταστροφή» (με την τεχνογραφική έννοια) του μυθιστορήματος, χωρίς ν’ ακολουθήσουν άλλα κεφάλαια που εξι­ στορούν τη συνέχεια και τ’ αποτελέσματα της εκστρατείας. 'Ο­ μως, αυτό είναι μια προσωπική γνώμη που ενδεχομένως να είναι περιττή εδώ. Εκείνο που έχει σημασία είναι πως με το έργο αυτό η Λαμπαδαρίδου προσφέρει έναν ακόμα κρίκο που συνδέει το πα­ ρόν με το παρελθόν, ένα δραματικό γεγονός ανεβασμένο με τη λο­ γοτεχνική του μορφή, στο ύψος μιας διάρκειας. Η αγάπη προς αυ­ τόν τον καταματωμένο, τραγικό και πανέμορφο τόπο βρίσκεται στο βάθος κάθε εκφραστικής αποτύπωσης, εφόσον έχει τη γνησιό­ τητα του λογοτεχνήματος και την ποιότητα της αλήθειας του. Η Λαμπαδαρίδου νιώθει αυτή την αγάπη και την εκφράζει. Και το μυ­ θιστόρημά της είναι μια γνήσια αποτύπωση αυτής της αγάπης, η ιθαγένειά του ακουμπά σε έδαφος ασφαλές. Κι αυτό είναι πολύ ση­ μαντικό σε μιαν εποχή που παρόμοια συναισθήματα απωθούνται στο περιθώριο ενός ανερμάτιστου ευδαιμονισμού και μιας κατανα­ λωτικής αλλοτρίωσης και δαπάνης, που εξαντλεί το θησαυρό της μέσα στην καθημερινότητα. Έργα σαν τη «Δοξανιώ» υποδεικνύ­ ουν προς τα πού πρέπει να στραφεί η συνείδησή μας για να μην α­ ποστεγνωθεί. Κι αυτό είναι σύμφυτο μιας βαθιάς και εναγώνιας ευθύνης.

Η

ΚΩΣΤΑΣ ΧΩΡΕΑΝΘΗΣ

επιλογη/67

στο μεγάλο σχολείο των φτασμένων r-r--v ΖΕΡΜΑΙΝ ΜΑΜΑΛΑΚΗ: Εραστής και αριβίστας. Μυθιστόρημα, Αθήνα, Δ ω ρ ικ ό ς, 1990. Σελ. 178.

ν η ζωή υποβαθμίζει αξίες μέσα σε διαδικασίες αόρατες που αφήνουν τη σφραγίδα τους σε ανθρώπινες εποχές, αν οι κοι­ νές εμπειρίες δημιουργούν μια κοινή συνείδηση που προσηλώνεται σε σκοπούς σμιλεμένους στο μεγάλο σχολείο της πραγματικότη­ τας, αν σήμερα γίνεται λόγος για κατάρρευση αρχών και φραγμών τιμής και ηθικής, η σύγχρονη πεζογραφία δεν μπορεί παρά ν’ αντι­ κατοπτρίζει τα αδιέξοδα και τη σκοτεινή τους σκιά. Κι όσο εκείνη προσεγγίζει την πραγματικότητα χωρίς να καταφεύγει στην απει­ κόνιση λυρικών εικόνων της ζωής, τόσο περισσότερο σκοτεινό χα­ ρακτήρα αποκτά. Γιατί το κοινωνικό πρόβλημα παραμένει άλυτο και συνεχώς περιπλέκεται - τα συμφέροντα των ισχυρών και ο θεός-χρήμα δεν γίνεται παρά μόνο να το συσκοτίζουν, να το λεη­ λατούν. Στον μεταπολεμικό κόσμο με «τις ρευστές καταστάσεις, τις αό­ ριστες οικονομικές συνθήκες και τους καινούριους οργανισμούς που βγαίνουν σα μανιτάρια» σκοπός ήταν «να πιάσει κανείς την καλή», να μπει έστω κι από μια χαραμάδα σε κάποια από τις ζη­ λευτές καταστάσεις με την εκτυφλωτική λάμψη. Σκοπός το φτάσι­ μο, η επιτυχία με όλα τα μέσα, φιλοσοφία αδίστακτη, μακιαβελλική. Και φυσικά για να φτάσει κανείς πρέπει να ξεχάσει το «όχι», δεν μπορεί σαφώς να πετύχει με όλες του τις ανέσεις, κάτι πρέπει να θυσιάσει, καμιά φορά τα πάντα... Μέσα από μια τέτοια φιλοσοφία χαρακτηριστική της μεταπολε­ μικής πεζογραφίας του ρεαλισμού, του κοινωνικού προβληματι­ σμού και κάποτε της φυγής από την πραγματικότητα - η αλλαγή από τότε μέχρι σήμερα δεν φαίνεται να είναι ιδιαίτερα αισθητή αναπηδά ένα μυθιστόρημα αγωνίας που πλάθει τύπους αποφασι­ σμένους να «φτάσουν», ανθρώπους από διάφορες καταβολές, με ασυμβίβαστο χαρακτήρα, συχνά ένας αντίθετος από τον άλλο, κα­ λοί ή κακοί, καλλιεργημένοι ή τυχοδιώκτες, αποτυχημένοι, καλλι­ τέχνες, στο κυνήγι μιας χιμαιρικής επιτυχίας... ανάκατοι, θύτες ή θυσιασμένοι, κυνηγημένοι και κυνηγοί... καταδιακασμένοι να σέρ­ νουν μαζί τους, λες σαν προπατορική αμαρτία τη δολοφονική μα­ νία της γενιάς τους, να πληρώνουν αυτοί το έγκλημα και την τιμω­ ρία της εποχής τους. Ποια ηθική τους συγκρατούσ~;

Α

«Εραστής και αριβίστας» είναι ο τύπος του δημοσιογράφου που εισχωρώντας ανάμεσα στους κοσμικούς κυνηγούσε έστω κι ένα ψίχουλο από τη μεγάλη ευκαιρία. Η συγγραφέας δημιουργεί έξυπνα το χώρο, όπου συγκεντρώνονται τα πρόσωπα που κυνη­ γούν το απροσδόκητο, τον τόπο που οι μικροαστοί συνηθισμένοι στην «παραπονιάρικη μοιρολατρική υπομονή» κι εκείνοι που στα σπίτια τους «το χρήμα ήταν εξοστρακισμόν© σαν αγαθό και σαν έννοια» δεν θα τολμούσαν βέβαια ποτέ να πατήσουν το πόδι τους. Μέσα από τους διαλόγους που προσδίδουν ζωντάνια στην πλο­ κή γίνεται ευδιάκριτη η ισορροπία του μύθου και η σταθερότητα της ανάλυσης των χαρακτήρων. Η συγγραφέας παρουσιάζει την α­ τμόσφαιρα του σπιτιού του εκατομμυριούχου Διανέλη, εκεί όπου ο δημοσιογράφος Σάκης θα γνωρίσει τη Φόξη, τη γυναίκα που αντι­ προσωπεύει την αριστοκρατική κοσμοπολίτικη φαντασμαγορία.

Ο

πεζό

VP τ?αφ

Ύια

68/επιλογη Χωρίς να βρει τον τύπο του πρίγκιπα που γύρευε ανάμεσα στον κα­ λό κόσμο η Φόξη συζούσε με τον καθηγητή Στέφανο που παρέμενε ταπεινός, κοινός πίσω από τον επιβλητικό τίτλο που του έδινε εκεί­ νη με κάποια «σνομπιστική απόχρωση». Στο σαλόνι τους ο καθη­ γητής κουβέντιασε για πρώτη φορά με το Σάκη, του έγινε εντελώς αντιπαθής καθώς ήταν ο μόνος που πρόσεχε τις θεωρίες του και διαλεγόταν μαζί του κι ήταν αυτός που τον χαρακτήρισε «χυδαίο αριβίστα». Η συνέχεια θα δικαιολογήσει απόλυτα το χαρακτηρι­ σμό καθώς η γυναίκα που είχε βασική επιδίωξη τη σταθεροποίησή της στα ανώτερα στρώματα της κοινωνίας κατάλαβε ότι ο δρα­ στήριος κι έξυπνος δημοσιογράφος ήταν ό,τι έπρεπε για τη γραμ­ ματεία του καθηγητή. Υπήρξε όμως και για την ίδια ο καταπληκτι­ κός εραστής, ο άνθρωπος που ένιωσε στον έρωτά της την έξαλλη χαρά της νίκης «λες και είχε παλέψει με μια τίγρη». Για κείνην ο Σάκης αντιπροσώπευε το αναπάντεχο, εκείνο στο οποίο δεν γίνε­ ται ν’ αντισταθείς. αίνεται, όμως, πως με το δυνατό του πόθο ο δημοσιογράφος σφράγισε και το κορίτσι που λες και βγήκε «από οικογενεια­ κό άλμπουμ», την Τίλντα, πάραφωνη νότα στο όλο σκηνικό. Η κοπέλα του δίνεται ανυστερόβουλα, σχεδόν με αγάπη, ανακαλύ­ πτοντας τη μέθη που της έδινε η δική του προσφορά. Ο έρωτας, ό­ μως, που γαληνεύει σαν γάργαρο νερό και που μόνο μια γυναίκα που δεν διαβρώθηκε στο σχολείο των «φτασμένων» - στην περί­ πτωσή μας η Τίλντα - μπορεί να προσφέρει, προοριζόταν για τον καθηγητή, το άτυχο πρόσωπο της ιστορίας, που δεν θα προλάβει να χαρεί τη δόξα ενός νόμπελ με το αναπάντεχο τροχαίο ατύχη­ μα... Οι δυο πρωταγωνιστές, ο Σάκης και η Φόξη, έχοντας κι οι δυο «το παράξενο μικρόβιο που χτυπάει μέσα σου κάποια ανύπο­ πτη φλέβα και πλημμυρίζεις μια παράξενη δραστηριότητα» βρί­ σκονται τελικά μαζί πίσω από σωρούς ερειπίων, σπαταλημένα ό­ νειρα και πάντα μέσα «στη φιέστα των καννιβάλων», αφού ο αγώ­ νας είναι η τροφή και η δικαίωση τέτοιων υπάρξεων. Οι δυνατότη­ τες του ανθρώπου για αγώνα δεν εξαντλούνται, εξαρτώνται όμως από την παγίδα που του στήνει ο κόσμος του, η κοινωνία του. Ο Κούντερα θυμίζει τον καλό στρατιώτη Σβέικ που μέσα στη δική του παγίδα μιμείται τον κόσμο που τον περιβάλλει - έναν κόσμο βλακείας - μ’ έναν τρόπο τόσο τέλεια συστηματικό που κανείς δεν ξέρει αν είναι στ’ αλήθεια βλάκας ή όχι. Προσαρμόζεται όμως πολύ εύκολα στην ισχύουσα τάξη πραγμάτων κι αυτό όχι γιατί δια­ κρίνει σ’ αυτήν νόημα αλλά γιατί δεν διακρίνει κανένα απολύτως.

Φ

θεωρούσαμε το μυθιστόρημα της Ζερμαίν Μαμαλάκη ως ει­ Α νρωνική απεικόνιση του αριβίστα ανθρώπου, του βιταλιστή, α­

κόρεστου και υλομανή που βυθίζεται σ’ ένα καθολικό, υλιστικό παραλήρημα για να παραιτηθεί τελικά βαθμιαία, δεν θα βρισκόμα­ στε σαφώς έξω από την πραγματικότητα που διαβρώνει και τελικά επιβάλλεται. Η αλήθεια παραμένει πάντα σκληρή, αποκαλύπτει μέσα από το φανταχτερό την ασημαντότητα. Η σύγχρονη πεζο­ γραφία γίνεται ο καθρέπτης της. Οι θετικές «παρουσίες» αντικαθί­ στανται από συγκλονιστικές «απουσίες» που εκβάλλουν στο πα­ ράλογο. Κι όμως ακόμα και σήμερα σαγηνεύουν και μορφές που διακρίνονται από την παλιά «ηρωική» ελευθερία της βούλησης κι όχι από μηχανιστικούς υλικούς νόμους που κινούνται μυστηριακά και σκοτεινά και μας πλησιάζουν ύπουλα. Το μυθιστόρημα, όμως, δεν είναι παρά διάλογος ανάμεσα στο συγγραφέα και τη φιλοσοφία της ζωής που τον περιβάλλει. Η Ζερ­ μαίν Μαμαλάκη ξέρει τον τρόπο να μεταδίδει το μήνυμα ενός τέ-

Εραστής και Αριβίστας

επιλογη/69 τοιου διαλόγου μέσα από μια κάποια συμπόνια παραμερισμένη α­ πό την ανάγκη του ρεαλιστικού αντικειμενισμού. Στο ήδη θετικό αποτέλεσμα είναι γεγονός ότι η σελιδοποίηση του βιβλίου θα πρό­ σθετε κάτι περισσότερο. ΝΕΝΑ I. ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ

η σημειολογία του φανταστικού ΓΤ~\

ΤΣΒΕΤΑΝ ΤΟΝΤΟΡΟΦ: Εισαγωγή στη φανταστική λογοτεχνία. Μτφρ.: Αριστέα Παρίση. Αθήνα, Ο δ υ σ σ έα ς, 1991. Σελ. 218.

Τσβετάν Τοντόροφ είναι ένας από τους κυριότερους εκπρο­ σώπους του γαλλικού δομισμού και της σημειολογίας της λο­ γοτεχνίας. Γεννημένος στη Σόφια της Βουλγαρίας το 1939 μετέ­ φρασε στα γαλλικά, το 1965, κείμενα των Ρώσων φορμαλιστών που εκδόθηκαν με πρόλογο του Ρομάν Γιάκομπσον. Το 1967 εξέ­ δωσε την υπό τη διεύθυνση του Ρολάν Μπαρτ διδακτορική του δια­ τριβή με τίτλο Litterature et signification. Έκτοτε έχει εκδώσει πολλά σημαντικά έργα συμβάλλοντας ουσιαστικά στη διαμόρφω­ ση της σύγχρονης σημειολογίας, ενώ παράλληλα είναι διευθυντής ερευνών στο CNRS. Η «Εισαγωγή στη φανταστική λογοτεχνία» εκδόθηκε στα 1970, στο απόγειο, δηλαδή, ανάπτυξης του γαλλικού δομισμού και λίγο μετά από την έκδοση της πρώτης μορφής της «Ποιητικής», έργο που μεταφράστηκε στα ελληνικά το 1989 από την αναθεωρημένη μορφή του τού 1973 (μτφρ. Αγγέλας Καστρινάκη, εκδ. «Γνώση»), Αν και οι μετέπειτα εξελίξεις της σημειολογικής θεωρίας αποσα­ φήνισαν περισσότερο τις έννοιες που αναλύονται από τον Τοντό­ ροφ στα βιβλία του αυτά - αφού πολλοί σημειολόγοι όπως οι G. Genette, R. Barthes, A. Greimas, J. Kristeva κ.ά. δεν είχαν παράγει ακόμη σημαντικό τμήμα του έργου τους - η «Εισαγωγή στη φα­ νταστική λογοτεχνία» παραμένει όχι μόνο μια παραδειγματική με­ λέτη του φανταστικού και σημείο αναφοράς όλων των μετέπειτα ερευνών πάνω στο θέμα, αλλά και σημαντικό εγχειρίδιο για τη με­ λέτη της σύγχρονης αφηγηματολογίας.

Ο

Σ

το μελέτημα αυτό ο συγγραφέας, χρησιμοποιώντας έναν ικα­ νό αριθμό λογοτεχνικών έργων στα οποία όχι μόνο παραπέ­ μπει· αλλά και παραθέτει κατατοπιστικές περιλήψεις ή εύγλωττα αποσπάσματα, προβαίνει κατ’ αρχάς σε μια προσπάθεια προσδιο­ ρισμού του «φανταστικού» ως ιδιαίτερου λογοτεχνικού «γένους». Κατ’ αυτόν, το ατομικό που ενυπάρχει σ’ ένα έργο, δηλαδή η ιδιο­ μορφία του, δηλώνει αυτόματα ένα «γένος» του οποίου το συγκε­ κριμένο έργο μπορεί να αποτελεί το πρώτο και ίσως το μοναδικό του δείγμα. Στην ουσία, ωστόσο, δεν υπάρχει το απόλυτα πρωτό­ τυπο αλλά ένας συσχετισμός με τα παρελθόντα έργα έτσι ώστε να μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι ένα κείμενο είναι α) προϊόν προϋπάρχουσας συνδυαστικής διαδικασίας και β) ένας μετασχηματι­ σμός αυτής της διαδικασίας. Περνώντας στη συνέχεια σ’ αυτό τούτο τον ορισμό του «φανταστικού», διακρίνει τρεις βασικούς ό­ ρους: 1. το κείμενο πρέπει να υποβάλει στον αναγνώστη ότι ο κό­ σμος που του παρουσιάζει είναι πραγματικός και επομένως να του

70/επιλογη προκαλεί τον δισταγμό ανάμεσα σε μια εξήγηση φυσική και σε μια εξήγηση υπερφυσική των συμβάντων που περιγράφονται, 2. ο δι­ σταγμός του αναγνώστη θα πρέπει να αποτελεί αντανάκλαση του δισταγμού ενός από τους ήρωες του έργου και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που μια αφελής ανάγνωση να επιφέρει ταύτιση του αναγνώ­ στη με τον ήρωα, 3. η στάση του αναγνώστη απέναντι στο κείμενο, δηλαδή ο τρόπος που το αναγιγνώσκει, θα πρέπει να αποκλείει τό­ σο μια ποιητική όσο και μια αλληγορική ερμηνεία που εκ προοι­ μίου παραπέμπουν σε άλλα γένη και αποτελούν την κυριότερη α­ πειλή του «φανταστικού». Στη συνέχεια ο Τοντόροφ επιχειρεί μια αναλυτική παρουσίαση του «παράξενου» και του «θαυμαστού» αποβλέποντας στη διαφο­ ροποίησή τους από το «φανταστικό», το οποίο θα πρέπει, τελικά, να τοποθετηθεί μεταξύ των δύο υπο-γενών που σχηματίζουν το φανταστικό-παράξενο και το φανταστικό-θαυμαστό. Αν το πρώτο μπορεί να συνοψιστεί ως κάτι το υπερφυσικό που τελικά εξηγείται, το δεύτερο ανήκει στην τάξη εκείνη των αφηγήσεων που παρουσιά­ ζονται ως φανταστικές και που τελειώνουν με την αποδοχή του υ­ περφυσικού. Εποπτεύοντας τις ιδιότητες του φανταστικού έργου, ο μελετη­ τής, τις κατανέμει ανάλογα με τις τρεις όψεις του λογοτεχνικού έρ­ γου, δηλαδή σε α) λεκτική, η οποία έγκειται στις συγκεκριμένες φράσεις που συνιστούν το κείμενο και στην οποία παραπέμπει ο «δισταγμός» του αναγνώστη, β) συντακτική, με την οποία αντι­ λαμβανόμαστε τις σχέσεις που διατηρούν μεταξύ τους τα μέρη του έργου και γ) σημασιολογική, δηλαδή το θέμα του βιβλίου. Οι δύο τελευταίες όψεις συνάπτονται με τον δεύτερο όρο του «φανταστι­ κού», ήτοι την ταύτιση, ως προς τον δισταγμό, αναγνώστη και ή­ ρωα αφού αφορούν στις «αντιδράσεις» που υιοθετούν τα πρόσωπα απέναντι στα συμβάντα της διήγησης (νοούμενες ως μορφικές ενότητες/μονάδες) όπως και στο θέμα που αναπαρίσταται. παντώντας με όλα τα ανωτέρω στο ερώτημα «τι είναι το φα­ νταστικό;», ερώτημα που έχει να κάνει με τη «δομή» του γέ­ νους, ο Τοντόροφ αναλύει, στη συνέχεια, το ερώτημα «γιατί το φανταστικό;», το οποίο αναφέρεται στις «λειτουργίες» του. Διακρίνονται εδώ δύο βασικές λειτουργίες, η λογοτεχνική και η κοι­ νωνική λειτουργία που έχουν ως αντικείμενο το ίδιο το υπερφυσικό μέσα στο φανταστικό λογοτεχνικό έργο. Από την άποψη της κοι­ νωνικής λειτουργίας ο μελετητής προβαίνει σε μια ιδιαίτερα ενδια­ φέρουσα διαπίστωση που ανοίγει το δρόμο σε θελκτικές ερμηνείες: κατ’ αρχάς, διακρίνει την παρουσία του υπερφυσικού μέσα στο φανταστικό σε δύο κατηγορίες που αποκαλεί «θέματα του εγώ» και «θέματα του εσύ». Τα «θέματα του εγώ» άπτονται διαφόρων κοινωνικών παραβάσεων όπως η υπονοούμενη τρέλα, η επήρεια ναρκωτικών κ.λπ. των οποίων το αποτέλεσμα παραπέμπει σε α­ ναγκαστικές συγκρίσεις τόσο με τη θεωρία του Πιαζέ για τη συ­ μπεριφορά του βρέφους, όσο και με τις διάφορες ψυχικές ασθέ­ νειες και συγκεκριμένα τις νευρώσεις και τις ψυχώσεις. Τα «θέμα­ τα του εσύ» από την άλλη, παραπέμπουν στη σεξουαλικότητα και τις διαστροφές της όπως αιμομιξία, ομοφυλοφιλία, νεκροφιλία, ομαδογαμίες κ.λπ., θέματα που αναφέρονται συχνά στη φανταστι­ κή λογοτεχνία καλυμμένα όμως κάτω από τον μανδύα του υπερφυ­ σικού. Έτσι, και στις δύο περιπτώσεις, η αφήγηση του υπερφυσι­ κού (θέματα του εγώ) ή το ίδιο το υπερφυσικό (θέματα του εσύ) α­ ναλαμβάνουν να υπερβούν τις κοινωνικές απαγορεύσεις, με άλλα λόγια τον κοινωνικό έλεγχο ή και τον αυτοέλεγχο του συγγραφέα σχετικά με μια θεματική που ξεπερνά τους φραγμούς της κοινω-

Α

ΤΣΒΕΤΛΝΤΟΝΤΟΡΟΦ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΛΡΙΣΙΈΛ ΠΑΡΙΣΙ!

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΟΔΥΣΣΕΑΣ

επιλογη/71 νιας και της εποχής του (τα παραδείγματα προέρχονται κυρίως α­ πό τον 19ο αιώνα). Από τη σκοπιά της λογοτεχνικής λειτουργίας του, το υπερφυσικό πραγματοποιεί την αφηγηματική εξέλιξη, την τροποποίηση, δηλαδή, της ιστορίας με ταχύτατους ρυθμούς (η ε­ πέμβαση π.χ. ενός μάγου ή του διαβόλου), ώστε να σημειώνεται και εδώ μια παράβαση νόμου αφού προκαλείται ρήξη μέσα στο σύ­ στημα των προκαθορισμένων κανόνων που διέπουν την αφήγηση. Είναι τέλος ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι ο Τοντόροφ διαπιστώνει μια μεταβολή στη φανταστική λογοτεχνία του 20ού αιώνα που εν­ τοπίζεται στη λειτουργία του ίδιου του φανταστικού, δηλαδή της αντίδρασης που το υπερφυσικό συμβάν προκαλεί τόσο στον ανα­ γνώστη όσο και στα πρόσωπα του έργου. Εκείνο που προκαλεί πλέον έκπληξη στον αναγνώστη της σύγχρονης φανταστικής λο­ γοτεχνίας είναι η απουσία έκπληξης απέναντι στο υπερφυσικό συμβάν των προσώπων του έργου. Ο αναγνώστης δεν έχει άλλον πλέον δρόμο από το να αποδεχτεί ως φυσικό το υπερφυσικό ευθύς εξαρχής. Το καλύτερο παράδειγμα αποτελεί η ανάλυση της «Με­ ταμόρφωσης» του Κάφκα. Το φανταστικό περικλείει πλέον ολό­ κληρο το βιβλίο και μαζί του και τον ίδιο τον αναγνώστη. διαίτερης, τέλος, σπουδαιότητας είναι οι παρατηρήσεις του Τοντόροφ απέναντι τόσο ,στη θεματική κριτική όσο και στην ψυχαναλυτική ερμηνεία της λογοτεχνίας. Αντιπαραβάλλοντας στην «ποιητική» του τη θεματική κριτική, θεωρεί την τελευταία ως «παράφραση» και όχι ανάλυση των κειμένων, στερούμενη καθώς είναι κάθε θεωρητικού υπόβαθρου. Πρόκειται για μια εξ ορισμού αντι-γενικευτική προσέγγιση της λογοτεχνίας που εντοπίζοντας το ενδιαφέρον της στο κάθε έργο χωριστά, αδυνατεί να εξηγήσει και να αναλύσει τις γενικές δομές του κειμένου. Από την άλλη, αναφερόμενος σε μια μεγάλη μερίδα αναλυτών που χρησιμοποιεί τα ερ­ γαλεία της ψυχανάλυσης για την προσέγγιση του λογοτεχνικού έρ­ γου, παρατηρεί ότι ο ίδιος ο Φρόυντ μας διαφωτίζει όχι για την ερ­ μηνεία που πρέπει να δώσουμε στη γλώσσα των εικόνων αλλά για τον μηχανισμό της γλώσσας αυτής, την εσωτερική της λειτουργία. Και συμπληρώνει: «οι ψυχαναλυτές, αρχίζοντας από τον Φρόυντ, είχαν πάντοτε την τάση να θεωρούν τη λογοτεχνία ως ένα δρόμο για να εισχωρήσουν στην ψυχή του συγγραφέα. Περιορίζουν λοι­ πόν τη λογοτεχνία στη βαθμίδα του απλού συμπτώματος και το α­ ληθινό αντικείμενο μελέτης το αποτελεί ο συγγραφέας» (σελ. 184). Και παρακάτω συμπληρώνει: «Όπως συμβαίνει συχνά, η υπερβο­ λικά άμεση εφαρμογή μιας μεθόδου σε μια περιοχή διαφορετική α­ πό τη δική της, το μόνο που κάνει είναι να επαναλαμβάνει τις αρχι­ κές προϋποθέσεις». Θεωρώ τις παρατηρήσεις αυτές του μεγάλου θεωρητικού τις πλέ­ ον Κατάλληλες για να κλείσω εδώ την παρουσίαση του βιβλίου του αυτού και πρόσφορες για περαιτέρω προβληματισμό και συζητή­ σεις, κάτι που δεν φαίνεται να έχει ακόμη ολοκληρωθεί στην Ελλάδα. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΣΑΤΣΟΥΛΗΣ

Ι

ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Έκθεση Ζωγραφικής ΝΙΚΟΥ ΚΙΚΙΛΙΑ «ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΧΡΟΝΟΣ»

Β. ΓΚΑΦΟΥΡΟΦ ΛΗΜ. ΤΣΙΜΠΟΥΚΙΔΗ

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Ο ΜΑΚΕΔΩΝ ΚΑΙ Η ΑΝΑΤΟΛΗ

Ε

Κ

Δ

Ο

Σ

Ε

Ι

Σ

ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ Ιπ π ο κ ρ ά το υ ς 8, τηλ. 36.27.318

ο

Ινστιτούτο Γκαίτε Εγκαίνια: 31 /3 /9 2 Διάρκεια: 31 /3 /9 2 έως 8 /4 /9 2 και 14/4/92 έως 6 /5 /9 2

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ Νέες εκδόσεις

Ζ. ΜΑΜΑΛΑΚΗ

Ν. ΣΤΟΪΤΣΕΣΚΟΥ

ΕΡΩΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΕΪΤΖ

Μ ύθος και ιστορική αλήθεια

ΔΡΑΚΟΥΛΑΣ

Στα βιβλιοπωλεία ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ και σε όλα τα βιβλιοπωλεία Τηλ. 3620 835, fax: 3 6 1 3 354 Αποκλειστική διάθεση χονδρικής «ΔΑΝΑΟΣ» Α.Ε.

δελτιο/73

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό του ο­ ποίου ευχαριστούμε θερμά.

δ ε λ 1ο

Τ

11 Μαρτίου 24 Μαρτίου 1992

Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των βι­ βλίων γίνεται με βάση το Λ /\ a f γνωστό Δεκαδικό Σύστημα * \ S' Ταξινόμησης, προσαρμο- Μ 1 1 1 1 ί σμένο στην ελληνική βι­ βλιογραφία. Επιμέλεια: ΣΕ ΚΑΘΕ κατηγορία βιβλίων προηγούνται αλ­ Έ φη Απάκη φαβητικά οι Έλληνες συγγραφείς και ακολου­ θούν οι ξένοι. Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα με το ελληνικό αλφάβητο.

12 12ά

> γ ρ α φ ι κ ο 286

ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα.

- ΓΙΑ ΤΗΝ ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλνουν έγκαιρα τις καινούριες εκδόσεις τους.

ΓΕΝΙΚΑ ΕΡΓΑ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Βιβλιογραφία ΑΡΓΥΡΙΔΗΣ ΜΙΧΑΛΗΣ. Βιβλία για παιδιά και για νέους. Λάρισα, Παιδεία, 1991. Σελ. 191. ΠΟΛΙΤΗΣ ΛΙΝΟΣ. Κατάλογος χειρογράφων της Ε­ θνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Αθήναι, Ακαδη­ μία Αθηνών, 1991. Σελ. 576. Δρχ. 15.600.

Ατομική μυχολογία THOMAS Κ. - STEVENS R. Εισαγωγή στην μυχολογία του ατόμου. Απόδ. Άννα Κελεσίδου. Αθήνα, Κουτσουμπός, 1991. Σελ. 209. Δρχ. 1560.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Γενικά ΠΕΛΕΓΡΙΝΗΣ Θ.Ν. Φιλοσοφία και αμφισβήτηση. Β' έκδοση. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1992. Σελ.

389.

Εφαρμοσμένη μυχολογία ΖΑΧΟΣ Γ.Η. Γλώσσα και γλωσσικό υλικό. Αθήνα, Κέντρο Ψυχολογικών Μελετών, 1991. Σελ. 294. Δρχ. 3120.

74!δελτίο KANTΑΣ A. - ΧΑΝΤΖΗ Α. Ψυχολογία της εργασίας. Θεωρίες επαγγελματικής ανάπτυξης. Αθήνα, Ελλη­ νικά Γράμματα, 1991. Σελ. 224.

Κοκαβέσης. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1992. Σελ. 216. Δρχ. 4050.

ΦΡΑΣΣΑΡΗ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ. Η παιδαγωγική μυχολογία σε ερωτήσεις και απαντήσεις. Θεσσαλονίκη, 1991. Σελ. 132. ΚΛΑΙΝ Μ. Ψυχανάλυση και σεξουαλική αγωγή. Μετ. Μ. Διάφα. Αθήνα, Πόλη, 1991. Σελ. 207. Δρχ. 1455.

Οικονομία ΝΕΓΡΕΠΟΝΤΗ-ΔΕΛΙΒΑΝΗ, Μ. - ΔΕΛΙΒΑΝΗ Ε.Δ. Όχι στη λιτότητα. Αθήνα, Παπαζήσης, 1991. Σελ.

181. Δρχ. 1560. ΦΑΚΙΟΛΑΣ Τ.Ε. Διεθνείς οικονομικές σχέσεις. Α­ θήνα, Παπαζήσης. Σελ. 487. Δρχ. 5200.

ΘΡΗΣΚΕΙΑ Γενικά ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ Ν.Α. Ορθοδοξία και αίρεση. Β' έκδο­ ση. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1992. Σελ. 328. Δρχ.

2600. ΕΥΔΟΚΙΜΟΦ Π. Η γυναίκα και η σωτηρία του κό­ σμου. Μετ. Ν. Ματσούκας. Γ' έκδοση. Θεσσαλονίκη, Πουρναράς, 1992. Σελ. 405. Δρχ. 2600. Ιερά κείμενα Απόκρυφα κείμενα Παλαιάς Διαθήκης. Τόμος Β'. Επιλ.-μετ.-επιμ. Δ. Κουτσούκης. Αθήνα, Πύρινος Κό­ σμος, 1992. Σελ. 167. Δρχ. 1455. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Κοινωνιολογία ΑΣΤΡΙΝΑΚΗΣ Α.Ε. Νεανικές υποκουλτούρες. Αθή­ να, Παπαζήσης, 1991. Σελ. 326. Δρχ. 3120. ΜΟΥΣΟΥΡΟΥ Λ.Μ. Μετανάστευση και μεταναστευτική πολιτική στην Ελλάδα και την Ευρώπη. Αθήνα, Gutenberg, 1991. Σελ. 230. Δρχ. 2390. Πολιτική ΧΙΔΙΡΟΓΛΟΥ Π. Η Θράκη υπό το φως της εθνικής ιδέας των Τούρκων. 1985-1991. Αθήνα, Ελληνικές Πανεπιστημιακές Εκδόσεις, 1991. Σελ. 106. Δρχ.

1040. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ Μ. Πορεία προς τον φιλελευθερισμό. Αθήνα, Ελληνική Ευρωεκδοτική, 1992. Σελ. 511. Δρχ. 3120. ΙΩΑΝΝΟΥ Κ. - ΚΟΥΜΟΥΤΣΑΚΟΣ Γ. Η Δυτικοευ­ ρωπαϊκή Ένωση. Αθήνα, Σάκκουλας, 1992. Σελ. 61. Δρχ. 1040. ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ I. Τα δεκαπέντε χρόνια της γέν­ νησης και της πορείας της τρίτης ελληνικής δημο­ κρατίας. Αθήνα, Παπαζήσης. Σελ. 337. Δρχ. 2600.

JANICKE Μ. Η αποτυχία του κράτους. Μετ. Φώτης

Δίκαιο Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεοράσεως. Κώδικες ρα­ διοτηλεοπτικής δεοντολογίας. Αθήνα, Σάκκουλας, 1991. Σελ. 40. Δρχ. 1040. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ Α.Ε. Νέες μορφές συμβάσεων της σύγχρονης οικονομίας. Αθήνα, Σάκκουλας, 1992. Σελ. 198. Δρχ. 2600. ΙΩΑΝΝΟΥ Κ. Ο Πόλεμος στον Περσικό Κόλπο και το διεθνές δίκαιο. Αθήνα, Σάκκουλας, 1991. Σελ.

331. Δρχ. 3120. ΜΕΚΟΣ Ζ. Οι αρμοδιότητες του μουφτή και η ελλη­ νική νομοθεσία. Αθήνα, Σάκκουλας, 1991. Σελ.

108. Δρχ. 1040. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΥ Θ.Κ. Νεοφιλελευθερισμός. Μια κριτική προσέγγιση. Δίκαιο. Αθήνα, Σάκκουλας, 1991. Σελ. 170. Δρχ. 1560. Δημόσια διοίκηση ΖΙΑΝΙΚΑΣ Χ.Α. Η αθέατη πλευρά της αστυνομίας. Αθήνα, Γνώση, 1992. Σελ. 207. Δρχ. 1455. Επικοινωνίες MALETZKE G. - ΖΕΡΗ Π. Θεωρίες της μαζικής επι­ κοινωνίας. Αθήνα, Παπαζήσης, 1991. Σελ. 112. Δρχ.

1040.

SE GUELA J. Αύριο θα είναι όλοι... σταρ; Μετ. Ε. Κεκροπούλου. Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1992. Σελ. 326. Δρχ. 2080. Λαογραφία ΑΥΔΙΚΟΣ Β.Γ. Πρέβεζα 1945-1990. Πρέβεζα. Δή­ μος Πρέβεζας, 1991. Σελ. 457. Δρχ. 2600.

δελτ ιο/75 ΜΠΕΡΕΡΗΣ Π.Μ. Το δημοτικό τραγούδι στα χωριά του Κάτω Ασπροποτάμου. Αθήνα, Πανεζή, 1991. Σελ. 253. Δρχ. 1560. ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γενικά

Μίλτος Κουντουράς. Εκατό χρόνια από τη γέννησή του. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1991. Σελ. 235. Δρχ.

1560. Εκπαίδευση

ΤΖΑΝΗ Μ. Θέματα κοινωνιολογίας ατης παιδείας. Γ' έκδοση. Αθήνα, Γρηγόρης, 1992. Σελ. 78. Δρχ.

1250. ΦΙΛΙΠΠΟΥ Γ. Μαθηματικές γνώσεις των τελειόφοι­ των του Γυμνασίου. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1992. Σελ. 76. ΓΛΩΣΣΑ Γενικά

ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ Γ.Ν. Ακαδημαϊκά αναγνώσματα. Τό­ μος Γ': μέρος Α': Γενική γλωσσική. (Φωτοτυπική α­ νατύπωση). Αθήνα, Βασιλείου, 1991. Σελ. 615. Δρχ.

9360. Ελληνική γλώσσα

Λεξικό ρημάτων αρχαίας και νέας ελληνικής γλώσ­ σας. Αθήνα, Παγουλάτος. Σελ. 206. Δρχ. 5200. ΚΑΡΑΝΑΣΤΑΣΗΣ Α. Ιστορικόν λεξικόν των ελληνι­ κών ιδιωμάτων της Κάτω Ιταλίας. Τόμος Δ'. Αθήναι, Ακαδημία Αθηνών, 1991. Σελ. 537. Δρχ. 6240.

ση. Μετ. Γ. Μόλχο. Θεσσαλονίκη, Α.Σ.Ε., 1991. Σελ 59. Δρχ. 1400.

ROWNTREE D. Πόσο καλός μάνατξερ είσαι; Μετ. Ρεβέκκα Καράσσο-Μουμτξή. Θεσσαλονίκη, Παρα­ τηρητής, 1992. Σελ. 197. Δρχ. 3000.

CHAUMELY J. - HUISMAN D. Οι δημόσιες σχέ­ σεις. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ. 107. Δρχ.

935.

CHAPMAN Ε.Ν. Εισαγωγή στην τέχνη των πωλήσεων. Μετ. Γ. Καργιώτης. Θεσσαλονίκη. Παρατηρητής, 1992. Σελ. 54. Δρχ. 1400.

CHAPMAN Ε.Ν. Ο αποτελεσματικός εργοδηγός. Μετ. Γ. Καργιώτης. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1992. Σελ. 55. Δρχ. 1400. ΤΕΧΝΕΣ Γενικά

Athanassiou-Hutter. Paintings and sculptures. New York, 1991. Σελ. 55. Δρχ. 2080. Γραφικές τέχνες

Από τον Γουτεμβέργιο στο DTP (Desktop publish­ ing). Αθήνα, Γενική Γραμματεία Ισότητας/Σύνδεσμος Εκδοτών Βιβλίου, 1992. Σελ. 235. Φωτογραφία

ΚΟΥΣΑΘΑΝΑΣ Π. - ΠΕΛΕΚΗΣ Β. Δήλος. Φω™γραφικό οδοιπορικό. Μύκονος, Δήμος Μυκονίων, 1991. Σελ. 143. Δρχ. 8000. ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ Αρχαίοι συγγραφείς

ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Αστρονομία

ΜΑΚΡΗΣ Κ. Και τ’ άστρα πεθαίνουν... Αθήνα, Α­ στροναυτική, 1991. Σελ. 83. Δρχ. 1350. ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΑΡΡΙΑΝΟΣ. Αλεξάνδρου Ανάβασις. Βιβλίο 7ο. Μετ. Δ. Μόσχου. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 254. Δρχ.

1245. ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ. Ιστορία. Τόμος Η'. Εισ.-μετ.-σχόλ. Α. Γεωργοπαπαδάκος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ.

249. Δρχ. 1245. ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ. Επιγράμματα. Αθήνα, Μελέαγρος, 1992. Σελ. 115. Δρχ. 1560.

Οργάνωση επιχειρήσεων

Μελέτες

MANDEL S. Αποτελεσματική προφορική παρουσία­

ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ. Περί του Πλωτίνου βίου. Εισ.-αρχ.κείμ.-μετ.-σχόλ. Π. Καλλιγάς. Αθήναι, Ακαδημία Α­ θηνών, 1991. Σελ. 248. Δρχ. 3120.

VERNANT J.-P. Το βλέμμα του Θανάτου. Μετ. Γ. Παππάς. Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1992. Σελ. 106. Δρχ.

1245.

76/δελτιο ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Ποίηση ΒΛΑΒΙΑΝΟΣ X. Η νοσταλγία των ουρανών. Αδήνα, Νεφέλη, 1991. Σελ. 57. Δρχ. 1350. ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ Π.Γ. Παραβίαση φωτεινού σηματοδό­ τη. Αδήνα, Βουρκαριανή, 1991. Σελ. 32. Δρχ. 1040. ΓΑΖΟΥΛΗΣ ΝΙΚΟΣ. Στο φως της σιωπής. Ποιήμα­ τα. Αδήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1992. Σελ. 78. ΚΑΛΙΟΣΗΣ Β. Ακροβασίες. Αδήνα, Έμιλον, 1991. Σελ. 30. ΚΑΛΑΠΑΝΙΔΑΣ Κ. Το πολύ υγρό λάμδα. Αδήνα, 1992, Σελ. 46. ΚΟΥΤΜΟΣ Β. Λυχνανάμματα. Σονέτα. Αδήνα, Θ έ­ ρος, 1991. Σελ. 52. ΚΡΑΟΥΝΑΚΗΣ Σ. Ο κόκκινος κουβάς. Αδήνα, Κά­ κτος, 1992. Σελ. 97. Δρχ. 830. ΚΥΡΙΑΖΗΣ Ι.Ν. Μαύρο σαν την μυχή του χιονιού. Ποιήματα. Αδήνα, Αλεξίσφαιρο, 1992. Σελ. 80. ΜΠΛΑΝΑΣ Γ. Νύχτα. Αδήνα, Νεφέλη, 1991. Σελ.

25. Δρχ. 1040.

1992. Σελ. 197. Δρχ. 1455. ΒΕΛΣ ΡΕΝΑΤΕ. Γιοχάνα. Μετ. Μ. Κάσση. Αδήνα, Τέσσερα, 1992. Σελ. 238. Δρχ. 1245.

WYNDHAM J. Η ώρα των τριφίδων. Μετ. Ο. Χατζηαναστασίου. Β' έκδοση. Αδήνα, Εξάντας, 1991. Σελ. 283. Δρχ. 1870. ΖΙΝΤ ΑΝΤΡΕ. Αν ο σπόρος δεν πεδάνει... Μετ. Δ. Ζορμπαλάς. Αδήνα, Ροές, 1992. Σελ. 370. Δρχ.

2600. ΚΑΝΤΑΡΕI. Το κονσέρτο. Μετ. Σ. Γουνελάς. Αδήνα, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 1992. Σελ. 502. Δρχ. 3120. ΛΕ ΚΛΕΖΙΟ Ζ-Μ. Το πρόστιμο. Μετ. Μ. Παπαχριστοφόρου. Αδήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1992. Σελ. 262. Δρχ. 2285.

BACH R. Ένα. Μετ. Π. Μοσχοπούλου. Αδήνα, Διό­ πτρα, 1992. Σελ. 270. Δρχ. 1870.

CENDRARS Β. Περιπλανήσεις. Μετ. Τ. Τσιάτσικα. Αδήνα, Ροές, 1991. Σελ. 365. Δρχ. 3120. ΣΤΑΙΝΜΠΕΚ Τ. Ανδρωποι και ποντίκια. Μετ. Κο­ σμάς Πολίτης. Αδήνα, Νεφέλη, 1991. Σελ. 165. Δρχ.

1040.

ΠΑΠΑΓΓΕΑΟΥ ΡΟΗΣ. Σκιές. Αδήνα, Διογένης, 1992. Σελ. 34.

ΤΟΜΠΣΟΝ Τ. Όταν πέσει το σκοτάδι. Μετ. I. Καρατζαφέρη. Αδήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1992. Σελ. 189. Δρχ. 1245.

ΤΡΙΒΙΖΑΣ Σ. Βίος ασωμάτων και άλλα ποιήματα. Α­ δήνα. Νεφέλη, 1991. Σελ. 29. Δρχ. 1040.

ΦΟΚΝΕΡ Τ.Ν. Μούνφλιτ. Μετ. Κ. Κοντολέων. Αδή­ να, Καστανιώτης. Σελ. 246. Δρχ. 1560.

ΧΙΟΝΗΣ Α. Εσωτικά τοπία. Ποιήματα. Αδήνα, Ν ε­ φέλη, 1991. Σελ. 93. Δρχ. 1560.

Μελέτες

ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ. Marcia Funebre. Αδήνα, Γνώση, 1992. Σελ. 48.

ΒΑΛΕΤΑΣ Κ. Τριάντα χρόνια πνευματική πορεία. Τόμος Β'. Αδήνα, Πηγή, 1992. Σελ. 104. Δρχ. 620.

Πεζογραφία

ΜΑΣΤΡΟΔΗΜΗΤΡΗΣ Π.Δ. Η μελέτη της νεοελλη­ νικής λογοτεχνίας της περιόδου 1830-1930. (Ανάτ.) Αδήνα, 1992. Σελ. 20.

ΚΑΛΟΚΥΡΗΣ Ι.Δ. Ο 3ος Μάγιστρος των Ιπποτών. Αδήναι, Ιστορία και Μύδος, 1991. Σελ. 395. Δρχ.

3120. ΚΟΚΚΙΝΟΣ Δ.Α. Μια τουφεκιά στο γαλάζιο νερό. Α­ δήνα, Νεφέλη, 1992. Σελ. 207. Δρχ. 1455. ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ Ν. Γλυκόπικρες ρίζες. Θεσσαλονίκη, Βάνιας, 1991. Σελ. 197. Δρχ. 725. ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ Κ. Δύο εποχές. Διηγήματα. Β' έκ­ δοση. Αδήνα, Γκοβόστης. Σελ. 126. Δρχ. 1040. ΜΠΟΥΚΟΥΒΑΛΑ-ΑΝ ΑΓΝΩΣΤΟΥ I. Μοναξιά. Α­ δήνα, Νέα Σύνορα, 1992. Σελ. 181. Δρχ. 1350. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Μόνο για μια φορά. Α­ δήνα, 1991. Σελ. 179. Δρχ. 1245. ΣΠΗΛΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Α.Ε. Υποδέσεις της νύχτας. Αδήνα, 1991. Σελ. 120. ΤΙΓΚΑ ΤΟΥΛΑ. Τριπλή νύχτα. Αδήνα, Δόμος,

ΜΑΣΤΡΟΔΗΜΗΤΡΗΣ Π.Δ. Κ.Θ. Δημαράς. Η διαρ­ κής ιστορική σύνδεση. (Ανάτ.) Αδήνα, 1992. Σελ. 7. ΣΑΜΙΣΟ Α. ΦΟΝ. Η αξιοδαύμαστη ιστορία του Πέτερ Σλέμιλ. Μετ. Κ. Ζωιτοπούλου-Μαυροκεφαλίδου. Αδήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1991. Σελ. 191. Δρχ.

1765.

δελτιο/77 Δοκίμια

Μαρτυρίες

ΜΟΥΑΛΑΣ Π. Παλίμμηστα και μη. Κριτικά δοκίμια. Αθήνα, Στιγμή, 1992. Σελ. 278. Δρχ. 2900.

REINHARDT Κ. Ψυχής λόγος. Εισ.-μετ. Θ. Λουπασάκης. Αθήνα, Εκδόσεις Του Εικοστού Πρώτου, 1992. Σελ. 251. Δρχ. 2285:

ΛΟΓΟΘΕΤΗΣ Π. Το χρέος. Μνήμες και μαρτυρίες 1940-45. Αθήνα, Στοχαστής, 1992. Σελ. 150. ΜΕΛΙΝΟΣ Μ. Οι δύο σταυροί. Αθήνα, χ.ε. Σελ. 102. Δρχ. 620. ΠΛΗΖΙΩΤΗΣ X. Αναμνήσεις του Μετώπου.

1920-1921. Αθήνα, Κέντρο Μικρασιατικών Σπου­ δών, 1991. Σελ. 305. ΣΕΡΕΦΑΣ ΣΑΚΗΣ. Η Θεσσαλονίκη εξ αποστάσεως. Θεσσαλονίκη, Εντευκτήριο, 1991. Σελ. 49.

BACH R. Γέφυρα παντοτινής αγάπης. Μετ. Γ. Μπαρουξής. Αθήνα, Διόπτρα. Σελ. 370. Δρχ. 2285.

ΘΕΑΤΡΟ Αρχαίο δράμα

ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Αγαμέμνων. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 179. Δρχ. 935. ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Επτά επί Θήβας. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθή­ να, Κάκτος, 1992. Σελ. 130. Δρχ. 935. ΑΙΣΧΥΛΟΣ. Ευμενίδες. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 121. Δρχ. 935. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ. Νεφέλαι. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 195. Δρχ. 935. ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Ιφιγένεια-η εν Αυλίδι. Μετ. Κ. Γεωργουσόπουλος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 164. Δρχ.

1245. ΣΟΦΟΚΛΗΣ. Οιδίπους Τύραννος, Οιδίπους επί Κολωνώ, Αντιγόνη. Μετ. Σ. Βαλσαμάκης. Αθήνα, Εξά­ ντας, 1992. Σελ. 527. Δρχ. 4160. ΣΟΦΟΚΛΗΣ. Φιλοκτήτης. Μετ. Τ. Ρούσσος. Αθήνα, Κάκτος, 1992. Σελ. 150. Δρχ. 935. Μελέτες

ΠΕΦΑΝΗΣ Γ.Π. Το θεατρικό. Σκιαγράφηση μιας φαινομενολογικής θεατρολογίας. Αθήνα, Δωδώνη, 1991. Σελ. 216. Δρχ. 2080. ΙΣΤΟΡΙΑ Αρχαιολογία

RIDGWAY D. Πρώτοι έλληνες στη Δύση. Η αυγή της Μεγάλης Ελλάδας. Μετ. Φ. Αρβανίτης. Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέξης, 1992. Σελ.

253 + εικ. Δρχ. 2080.

Βιογραφίες

ΑΓΡΑΦΙΩΤΗ ΕΦΗ. Πιάνο. Οι μεγάλοι ερμηνευτές. Αθήνα, Παπαγρηγορίου-Νάκας, 1991. Σελ. 268. ΜΠΕΡΜΠΕΡΟΒΑ Ν. Αυτά τα γράμματα είναι δικά μου. Μετ. Α. Βερυκοκάκη-Αρτέμη. Αθήνα, Νέα Σύ­ νορα, 1992. Σελ. 477. Δρχ. 2390. Ελληνική Ιστορία

Α' Αρχαιολογικό και Ιστορικό Συνέδριο Αιτωλοα­ καρνανίας. Πρακτικά. Αθήνα, Δήμος Αγρίνιου, 1991. Σελ. 613 + Πίν. Δρχ. 5200. ΒΛΑΣΣΟΠΟΥΛΟΣ Ι.Κ. Στατιστικές σημειώσεις για το νησί Τήνος. Ελληνικά-ρωσικά-γαλλικά. Μετ. από τα γαλλικά Π.Ν. Μπλάνα. Αθήνα, Ερίννη, 1992. Σελ.

35. Δρχ. 1040. ΚΑΠΑΝΤΑΗΣ Β. Η ειρηνική παλιννόστηση του Ελ­ ληνισμού στη Μικρασία. Αθήνα, Εστία, 1992. Σελ.

27. Δρχ. 600. ΛΙΑΠΗΣ Κ. Το Κάστρο του Βόλου μέσα στους αιώ­ νες. Βόλος, 1991. Σελ. 103. Δρχ. 880. ΛΙΘΟΞΟΟΥ Δ. Μειονοτικά ζητήματα και εθνική συ­ νείδηση στην Ελλάδα. Αθήνα, Λεβιάθαν, 1991. Σελ.

104. Δρχ. 1040. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ Κ. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Τόμοι Α' + Β' + Γ' + Δ' + Ε'. Αθήνα, Κά­ κτος, 1992. Σελ. 223 + 251 + 271 +170 4 146. Δρχ.

1245 (ο κάθε τόμος). ΑΜΠΟΥ Ε. Η Ελλάδα του Όθωνος. Μετ. Α. Σπήλιου. Αθήνα, Τολίδης. Σελ. 308. Δρχ. 3120.

BROWNING R. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Μετ. Ν. Κονομής. Αθήνα, Παπαδήμας, 1992. Σελ. 357. Δρχ.

5720.

FLACELIERE R. Μάντεις και μαντε' *στην Αρχαία Ελλάδα. Μετ. Δ. Αικατερίνης. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ. 111. Δρχ. 935.

HERING G. Οικουμενικό Πατριαρχείο, και Ευρώ-

78/δελτίο παϊκή πολιτική 1620-1638. Αθήνα, Μορφωτικό Ί­ δρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1992. Σελ. 477. Δρχ.

3325. Παγκόσμια Ιστορία

ΣΩΤΗΡΙΟΥ Σ.Ν. Μειονότητες και αλυτρωτισμός. Α­ θήνα, Ελληνική Ευρωεκδοτική, 1991. Σελ. 130. Δρχ. 1415. ΧΑΡΑΝΗΣ Π. Οι αρμένιοι στη Βυζαντινή Αυτοκρα­ τορία. Μετ. I. Κασσεσιάν. Αθήνα, Αρμένικοι Ορίζο­ ντες, 1992. Σελ. 91. Δρχ. 830.

CHOURAQUI Α. Η καθημερινή ζωή των ανθρώπων της Βίβλου. Μετ. Σ. Βλοντάκης. Αθήνα, Παπαδήμας, 1992. Σελ. 424. Δρχ. 2800.

FAURE Ρ. Η Αναγέννηση. Αθήνα, Ζαχαρόπουλος, 1991. Σελ. 110. Δρχ. 935. ΠΑΙΔΙΚΑ Ελεύθερα αναγνώσματα

ΤΡΙΒΙΖΑΣ Ε. Ο ήλιος της Λίζας. Αθήνα, Κέδρος, 1991. Σελ 42. Δρχ. 950. ΤΡΙΒΙΖΑΣ Ε. Το παπάκι που δεν του αρέσανε τα ποδαράκια του. Αθήνα, Κέδρος, 1991. Σελ. 42. Δρχ.

950. ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ

ΑΜΥΝΑ ΚΑΙ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 17. Δρχ. 350. ΑΝΔΡΟΣ ΣΗΜΕΡΑ. Τεύχος 4. Δρχ. 500. ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική και πολιτιστική επι­ θεώρηση. Τεύχος 490. Δρχ. 250. ΑΡΑΜΠΑΣ ΤΟΥ ΑΓΡΙΝΙΟΥ. Μηνιαία σατιρική εφη­ μερίδα. Φύλλο 7. Δρχ. 200. ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ. Δίμηνη έκ­ δοση της Ένωσης Ελλήνων Βιβλιοθηκάριων. Τεύχος 7. Δρχ. 300. ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Έκδοση λόγου και τέχνης. Τεύχος 66. Δρχ. 850. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βι­ βλίου. Τεύχος 283. Δρχ. 600. ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗ­ ΤΩΝ. Τεύχος 10-11. Δρχ. 3000. ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΚΦΡΑΣΗ. Τριμηνιαία έκδοση Ευ­ ρωπαϊκού προβληματισμού. Τεύχος 5. Δρχ. 500. ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ. Μηνιαία λογοτεχνική εφημε­ ρίδα. Φύλλο 12. Δρχ. 150. ΙΑΤΡΙΚΗ. Μηνιαία έκδοση Εταιρείας Ιατρικών Σπου­ δών. Τόμος 61. Τεύχος 3.

ΚΑΜΕΙΡΟΣ. Περιοδικό του ελλαδικού χώρου.

112-113, 1989. Δρχ. 725. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Επιθεώρηση κοινωνικών ε­ πιστημών. Τεύχος 24. Δρχ. 500. ΚΡΗΤΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ. Παγκρήτια αδέσμευτη εφημε­ ρίδα. Φύλλο 232. Δρχ. 300. ΛΑΪΚΟΣ ΔΡΟΜΟΣ. Όργανο της Κ.Ε. του Μαρξιστικού-Λενινισπκού Κομμουνιστικού Κόμμα­ τος Ελλάδας. Φύλλα 80, 82. Δρχ. 100. Η ΜΥΚΟΝΙΑΤΙΚΗ. Μηνιαία εφημερίδα από τη Μύ­ κονο. Φύλλο 38. ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ. Διμηνιαίο πολιτιστικό περιοδικό. Τεύχος 211. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1554. Δρχ. 500. ΝΕΑ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ. Ιδθήμερη επαναστατική εφη­ μερίδα. Φύλλα 49, 50. Δρχ. 100. ΝΕΟ ΕΠΙΠΕΔΟ. Τρίμηνο δελτίο ποίησης και τέ­ χνης. Τεύχος 13-14. Δρχ. 700.

•ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ. Τεύχος 149. Δρχ.

650. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ. Φύλλα λόγου τέχνης και πολι­ τιστικής καλλιέργειας. Τεύχος 49-50. Δρχ. 400. ΡΟΔΙΑΚΑ. Περιοδικό λόγου Kat τέχνης. Τεύχος 2. Δρχ. 725. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ. Τεύχος 6. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ. Δίμηνη περιοδική έκδοση γραμμάτων και τεχνών. Φύλλο 171. ΣΥΡΙΑΝΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Ιστορία-λογοτεχνία-λαογραφία-καλές τέχνες. Τεύχος 18. Δρχ. 1000. Ο ΤΥΠΟΣ. Μηνιαία δημοσιογραφική επιθεώρησις. Τεύχος 21. Δρχ. 1000.

INFORMATION. Το περιοδικό του Έλληνα Manager. Τεύχος 69. Δρχ. 500.

δελτιο/79

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι ε­ πώνυμες βιβλιοκριτικές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιο­ δικό και επαρχιακό τύπο, ό­ σες ήταν δυνατόν να εξα­ σφαλίσουμε ή μας απέστει/"V1Τ 1 λαν οι συντάκτες τους. Για I I I κάθε βιβλίο σημειώνονται, μέσα σε παρένθεση: το όνο­ μα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου, καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής αν πρό­ κειται για εφημερίδά, ή ο αριθμός έκδοσης αν πρόκειται για περιοδικό έντυπο.

ί/ ϊ\ k/ *

δε λ Τ 1 ο

1/ /Λ 3\ \ J

Εγκυκλοπαίδειες Επιστημονική και Τεχνολογική Εγκυκλοπαίδεια «Ε­ πιστήμη» (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 22/3) Ψυχολογία Λαινγκ Ρ.: Η σοφία. Ητρέλα. Η ανοησία (Γ. Σταματόπουλος, Αυριανή, 22/3) Κοινωνιολογία Παυλάκου Δ.: Το είδωλο του καθρέφτη της (Γ. Ματζουράνης, Αυγή, 22/3) Πολιτική Ηρακλείδης Α.: Η Αραβοϊσραηλινή αντιπαράθεση (I. Κίννας, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 19/3) Μορέν Ε.: Να σκεφτούμε την Ευρώπη (Σ. Παπασπηλιόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 26/3) Οικονομία Κοζάκος Π.: Ιδιωτικός τομέας και διαρθρωτική πολι­ τική της Κοινότητος (Α.Δ.Π., Οικονομικός Ταχυδρό­ μος, 26/3)

16 Μ αρτίου 1992 2 8 Μ αρτίου 1992

Τ

Υ Ρ α φ ια

286

Ε π ιμ έλ ε ια : Μ αρία Τ ρουπ ά κη

Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας Η κουλτούρα τοw Μέσων (Θ. Διαμαντόπουλος, Οικο­ νομικός Ταχυδρόμος, 26/3) Τέχνες Βασιλάτος Ν.: Κάστρα της ελληνικής γης (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 18/3) Ζήβας Δ.Α.: Τα μνημεία και η πόλη (Δ. Φιλιππίδης, Αντί, 20/3) Μαρμαράς Μ.: Η ασπκή πολυκατοικία της μεσοπολεμικής Αθήνας (Δ. Φιλιππίδης, Αντί, 20/3) Μουτσόπουλος Ν.Κ.: Εκκλησίες της Καστοριάς (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 18/3) Τουρνικιώτης Π.: Loos (Δ. Φιλιππίδης, Αντί, 20/3) Κλασική Φιλολογία Οι Έλληνες (Σειρά) (Ε. Παπασωτηρίου, Μεσημβρι­ νή, 20/3) Αρχαίοι συγγραφείς (Σειρά) (Ε. Παπασωτηρίου, Με­ σημβρινή, 20/3) Ποίηση Καραβασίλης Γ.: Υπέρ των Μουσών (Θ.Μ. Πολίτης, . Ελεύθερος Στερεός Ελλάδος, 824) Καραμάνη-Βούλτση Π.: Άνθη βροχής (Θ.Μ. Πολί­ της, Ελεύθερος Στερεός Ελλάδος, 821)

80/δελτίο Κατσαρός Μ.: Τα nptv από τον άνθρωπο και οχτώ νέα ποιήματα (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 23/3) Νικητέας Π.: Στους διαδρόμους των γεγονότων (Θ.Μ. Πολίτης, Ελεύθερος Στερεός Ελλάδος, 822-823) Παπαχρήστου-Πάνου Ε.: Στη σκιά του Αμπελώνος (Δ. Ζαδές, Εξόρμηση, 22/3) Πασχάλης Σ.: Βυσσινιές στο σκοτάδι (Ε. Αρανίτσης, Ελευθεροτυπία, 18/3) Πεζογραφία

Καλοκύρης Δ.: Ποικίλη ιστορία (Ε. Χουζούρη, ΕΝΑ, 25/3) Κάτος Γ.: Ιστορίες της νύχτας (X. Παπαγεωργίου, Αυ­ γή, 22/3) Κοκκινάκη Ν.: Η χάρτινη γυναίκα (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, 1992) (Κ. Παπαπάνος, Πολιτικά Θέμα­ τα, 13/3) Σκαρίμπας Γ.: Μαριάμπας (Η.Χ. Παπαδημητρακόποουλος, Καθημερινά, 22/3) Στρογγύλης Α.: Αντριάνα (Δ. Κηπουρός, Ριζοσπά­ στης, 19/3) Ταμβακάκης Φ.: Η υστάτη και τέσσερις σπουδές (Δ. Τσατσούλης, Αντί, 20/3) Γκόλντινγκ Ο.: Μύησις ταξιδευτού (Π. Μανασσής, SL, Μαρ. 1992) Κόνραντ Τ.: Ο μυστικός πράκτορας (Π. Μανασής, SL, Μάρ. 1992) Μέλβιλ X.: Μόμπυ Ντικ (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθε­ ροτυπία, 18/3) Τσάντλερ Ρ, κ.ά.: Νέες ιστορίες του Φίλιπ Μάρλοου (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 23/3)

Δοκίμια

Δράκος Γ.: Καλόν το γήρας (Α.Χ. Παπανδρόπουλος, Οικονομικός Ταχυδρόμος, 19/3) Κονδύλης Π.: Η παρακμή του αστικού πολιτισμού (Δ. Κούρτοβικ, Νέα, 20/3) Ιστορία

Πεχλιβανίδης Γ.: Αττάλεια Kat Ατταλειώτες (Κ. Πα­ παπάνος, Πολιτικά Θέματα, 13/3) Φιλαδελφεύς Θ.Ν.: Ιστορία των Αθηνών επί Τουρκο­ κρατίας (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 23/3) Μαραμπίνι Ζ.: Η καθημερινή ζωή στο Βερολίνο την εποχή του Χίτλερ (Θ. Παπαρήγας, Ριζοσπάστης, 19/3) Βιογραφίες-Μαρτυρίες

Βλάχου Ε.: Δημοσιογραφικά χρόνια (Ν. Μπακουνά­ κης, Marie Claire, Απρ. 1992) Δρόσος Γ.: Λ.Β. Μπετόβεν (Α. Γριμάνη, ΕΝΑ, 18/3) (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 22/3) Ησαΐα Λ.: Το ημερολόγιο μιας θεατρίνας (Ν. Μπα­ κουνάκης, Marie Claire, Απρ. 1992) Κάσδαγλης Ε.Χ.: Γ. Κεφαλληνός, ο χαράκτης (Η.Μ., Αυγή, 18/3) Τσοκοπούλου I.: Αυτός είναι ο γιος μου (Ν. Μπακου­ νάκης, Marie Claire, Απρ. 1992) Λιτ X.: Στην Αθήνα του 1847-1848 (Ν. Μπακουνά­ κης, Marie Claire, Απρ. 1992) Μπεμπέροβα Ν.: Αυτά τα γράμματα είναι δικά μου (Ν. Μπακουνάκης, Marie Claire, Απρ. 1992)

Μελέτες

Μπούτου Τ.: Γ. Δροσίνης (Κ.Ι. Βαλαβάνης, Ελεύθερη Ώρα, 22/3)

αφτειτε συνόρομητε Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου Ετήσια 12.000 - Σπουδαστική 11.000 δρχ. Εξάμηνη 6.500 - Σπουδαστική 5.500 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων 14.000 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ετήσια 90 δολ. (ΗΠΑ) Σπουδαστική Ετήσια 85 δολ. Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών 105 δολ. Τα παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 1000 δρχ., τα δεκαπενθήμερα 600 δρχ. ι Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

£ «Κι ό Θεός έπλασε μεγάλες φάλαινες». ΓΕΝΕΣΙΣ J «Κι ακόμα οτιδήποτε κι άν μπαίνει στό χάος τοΰ στόματος αύτοΰ τοΰ τέρατος, έστω κι άν είναι ζώο, βάρκα ή πέτρα, κατεβαίνει άμέσως σε αυτό τόν άκάθαρτο τεράστιο οισοφάγο του καί χάνεται στην άπατη άβυσσο τής κοιλιάς του». Τα Η θ ικ ά το υ Π λο υ τά ρχ ο υ α π ο τ ο Χ ο λ α ν τ j «Κι ενώ όλα τά άλλα πράγματα, ζώα ή πλοία, πού μπαίνουν μες στην τρομερή άβυσσο τοΰ στόματος αύτοΰ τοΰ τέρατος {τής φάλαινας}, άμέ­ σως χάνονται καί καταβροχθίζονται, ό μαΰρος γωβιός άποσύρεται με μεγάλη σιγουριά αύτοΰ-μέσα, όπου καί κοιμάται». ΜΟΝΤΑΙΝΙΟΣ, ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ το Ρ ε μ ο ν ΣΕΜΠΟΝ J «Τεράστιες σά φά­ λαινες, πού ή κίνηση τών κολοσσιαίων κορμιών τους μπορεί, σε ώρα ειρηνικής νηνεμίας, νά ταρά­ ξει τόν ωκεανό ώσπου νά βράσει». Σ ε ρ -Γ ο υ ιλ ια μ Ν τ α β ε ν α ν τ , Π ρ ο λ ο γ ο ς σ το ν Γ κ ο ν τ ι ΜΠΕΡ J «Αυτό τό θαλασσινό ζώο, / ό Λεβιάθαν, πού ό Θεός άπό όλα τά πλάσματά του / τό έπλασε πιο μεγάλο γιά νά κολυμπάει στον ωκεανό». ΧΑΜΕΝΟΣ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΣ J «Οί μεγάλες φάλαινες πού κολυμποΰν σε μιά θάλασσα άπό νερό κι έχουν μιά θάλασσα άπό λάδι πού κολυμπάει μέσα τους». Β έ β η λ ο κ α ι Ι ερό Κ ρ ά τ ο ς το υ Φ ο υ λ ερ J «Άν τύχει καί γράψεις ένα παραμύθι γιά μικρά ψάρια, νά τά κάνεις νά μιλοΰν σά μεγάλες φάλαινες». Ο ΓΚΟΛΝΤΣΜΙΘ ΣΤΟΝ Τ ζ ο ν ςο ν J «Τά πληρώματα ρίχνονται γοργά στό παιχνίδι τοΰ θανάτου: / ό αλάθευτος Ρόντμοντ κρεμάει πάνω άπό τό κεφάλι του / τό άκιδωτό άτσάλι καί προσέχει συνέχεια». Το Ν α υ α γ ιο ΤΟΥ Φ ο λ κ ε ν ε ρ J «Έχτισα μιά καλύβα γιά τη Σούζαν καί μένα κι έφτιαξα μιά πόρτα σέ μορφή Γοτθικής Καμάρας, συναρμολογώντας κόκαλα άπό τά σαγόνια μιας φάλαινας». ΔίΠΛΟΕΙΠΩΜΕΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΟΥ ΧΟΘΟΡΝ Jf «Ή Φάλαινα έπεσε άμέσως πάνω του κι ώς φαίνεται τόν σκότωσε στή στιγμή». Η ΦΑΛΑΙΝΑ ΚΑΙ ΟΙ Α ιχ μ α λ ω τ ις τ ε ς ΤΗΣ [...]. Α ιδ . Χ εν ρι Τ. Τ ς ιβ ε ρ J «Είναι πασίγνωστο πώς, έκτος άπό τά πληρώματα τών {άμερικάνικων} Φαλαινοθηρικών, ελάχιστοι ξαναγυρίζουν ποτέ στά πλοία άπό όπου έφυγαν». Π ε ρ ιπ α ο υ ς ΜΕ ΜΙΑ ΦΑΛΑΙΝΟΘΗΡΙΚΗ Β α ρ κ α J «’Ασφαλώς καί καμακίζεται ή Φάλαινα· σκέψου όπως πώς θά δάμαζες ένα δυνατό, άγριο πουλάρι, χρησιμο­ ποιώντας μόνο ένα σκοινί δεμένο στή ρίζα τής ούρας του». ΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΦΑΛΑΙΝΟ­ ΘΗΡΙΑ ΣΤΟ Β ιβλίο Π ό σ τ ε ς κ α ι Π ο μ ο λ α J «“Σία όλοι τά κουπιά!” κραύγασε ό ύποπλοίαρχος μόλις είδε, στρίβοντας τό κεφάλι του, τά άνοιγμένα σαγόνια μιας μεγάλης σπερμοφάλαινας, κοντά στήν πλώρη τής βάρκας, νά τήν άπειλοΰν με άμεση καταστροφή. “Σία όλοι τά κουπιά, άν θέτε τη ζωή σας!”». Χ ο υ ο ρ τ ο ν , ο Φ ο ν ιά ς τ ω ν Φ α λ α ι ν ώ ν J ΜΟΜΠΙ-ΝΤΙΚ. GUTENBERG 1

^ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΕΔΡΟΣ Γ. Γενναδίου 3 - Τηλ. 36.09.712, 36.02.007

ΠΕΤΡΟΣ ΑΜΠΑΤΖΟΓΛΟΥ Μια συνηθισμένη μέρα

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΝΙΩΤΗΣ Ορίστε τα ρόδα, μαμά! Διηγήματα

Προηγήθηκε η ιστορία μιας δυναμικής και παθιασμένης γυναίκας, ακολούθησε ένα μυθιστόρημα για τη ζήλια. Τώρα, ο Πέτρος Αμπατζόγλου κλείνει τον κύκλο της τριλογίας του «Ανθρώπινες σχέσεις» μ’ ένα μυθιστόρημα για τη μοναξιά. Το Μια συνη­ θισμένη μέρα περιγράφει την απόλυτη μοναξιά του ανθρώ­ που μέσα σε μια μεγάλη αλλά αδιάφορη πόλη. Τη μοναξιά μέσα στο πλήθος.

Τα διηγήματα αυτού του βι­ βλίου είναι διηγήματα μυστη­ ρίου, ονείρου και έρωτα. Στον καλόπιστο αναγνώστη θα δοθεί η δυνατότητα να ξεναγηθεί σε όλα τα τοπία των ερωτικών αισθημάτων και πράξεων που ευδοκιμούν γύ­ ρω μας με την αρωγή του ο­ νείρου και τη μαγεία κάποιου μυστηρίου.

ΕΡΣΗ ΣΩΤΗΡΟΠΟΥAOΥ Χοιροκάμηλος Διηγήματα

«Η περιοχή μέσα στήν οποία κινείται η Έρση Σωτηροπούλου σ' αυτή τη συλλογή διηγη­ μάτων είναι η αστική ορμή μιας ζωής εξωθημένης προς την ανατροπή. Όπως όταν πέφτει η τάση του ηλεκτρικού και μια αγωνία μουδιάζει την ατμό­ σφαιρα, έτσι και τα διηγήματα της Χοιροκαμήλου αδειάζουν από πάνω μας τον ουρανό κα­ θώς η τρυφερότητα συγχωνεύε­ ται με τη σκληρότητα παγιδεύοντας ένα ρευστό κόσμο...»