Τεύχος 279

ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ GUY LAZORTHES Εγκέφαλος και Πνεύμα Τι γνωρίζουμε για τον εγκέφαλο, και ποιες οι σχέσεις του με το πνεύμα, αυτή τη δύναμη που εμμυχώνει κάθε ζωντανή ύλη; ποιά είναι η πορεία της εξέλιξης του εγκεφάλου και τι γνώσεις έχουμε για ένα θέμα που στις μέρες μας είναι σε πλήρη ανάπτυξη; Τί μπο­ ρεί να μας μεταδώσει η ε­ πιστήμη για τους μηχανι­ σμούς του, την οργάνωσή του, την τρομερή του πολυπλοκότητα; Ο καθηγητής Lazorthes είναι μέλος της Ακαδημίας Επιστη­ μών και της Εθνικής Ακαδημίας στη Γαλλία.

στου Ζωοδόχου

GUY LAZORTHES

Εγκέφαλος και Πνεύμα

γ κ ο β ο σ τ η Πηγής

21 - τ η λ . 3 6 . 1 5 . 4 3 3

τα βιβλία της «γνώσης»

ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΜΠΑΣΑΝΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ

Ο ΚΟΣΜΟΣ τ«νΕΙΔΗΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΣΤ Η Ν ΤΗ Λ Ε Ο Ρ Α Σ Η

ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΜΠΑΣΑΝΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ

Ο ΚΟΣΜΟΣ Τ Ω Ν Ε ΙΔ Η Σ Ε Ω Ν ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΣΤΗΝ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ

Τί είναι είδηση; Ποια στοιχεία την συνθέτουν; Πώς παρουσιάζονται τα γεγονότα και πώς διαμορφώνεται η αδιάκοπη ροή των ειδήσεων στην οθόνη της τηλεόρασης και στις σελίδες των εφημερίδων; Σε αυτά τα ερωτήματα απαντήσεις δίνει ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΕΙΔΗΣΕΩΝ.

εκδόσεις «γνώση» Ιπποκράτους 31. 106 80 Αθήνα Τηλ 3620 941 3621 194 Για τους Βιβλιοπώλες Αποκλειστική διάθεση ΔΑΝΑΟΣ Α.Ε. Μαυρομιχαλη 64 10(· 80 Αθήνα. Τηλ.: 3604 161.3631 975. 3611 054

[I] Z

E A

Β Ι Β Λ Ι Α

E N H

1 9 9 1

Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α

-------------------------------------------------------- ------------------------------------------ ------------ —

—

—

Τσουν-Τ σαν Γε

Στέφανο Μ πένι

ΤΡΙΛ Ο ΓΙΑ · Η Σ Υ Χ Α ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΒΟΥΝΑ Το χωριό σιο βουνό Α' (Μυθιστόρημα) Τα· απέραντα λιβάδια Β' (Μυθιστόρημα) Το μακρινό ταξίδι Γ' (Μυθιστόρημα)

Ο μάγος Μπαόλ - Μια ήσυχη νύχτα της δικτατορίας (Μυθιστόρημα) 9

Έ κτορ Μ πιανκιότι Μόνο τα δάκρυα μετράνε (Μυθιστόρημα)

Μαξ Γκαλό Μια δημόσια υπόδεση (Μυθιστόρημα)

Στεν Ν αντόλνυ

$

Η ανακάλυμη της βραδύτητας (Μυθιστόρημα)

Κ ίνγκσλεϊ Έ ιμις Ο τυχερός Τζιμ &

Γιαν Κ εφ ελέκ Η γυναίκα κάτω από τον ορίζοντα (Μυθιστόρημα)

9

Χ άρολντ Πίντερ Ο ι νάνοι (Μυθιστόρημα) 9

Τ ζόναθαν Σουίφτ

Ντόρις Λ έσινγκ Το καλοκαίρι πριν από το σκοτάδι (Μυθιστόρημα)

Η μάχη των βιβλίων (Μυθιστόρημα) 9

9

Ντ. X. Λώρενς Η ράβδος του Ααρών (Μυθιστόρημα)

Ε.Μ. Φόρστερ Εκεί όπου οι άγγελοι φοβούνται να διαβούν (Μυθιστόρημα)

$β

9

Έ λσα Μ οράντε

Στέφαν Χ ερμλίν

Αραδέλι (Μυθιστόρημα)

Λυκόφως (Μυθιστόρημα)

Ε κδόσεις Κ αςτανιωτη Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Τάοος Ρούσσος

Κυριάκος Αδανασιάδης

Ο τευλευταίος της συντεχνίας (Νουβέλα)

Δώδεκα (Μ υθιστόρημα)

Τάκης Ελευδεριάδης Ο πετεινός ή Π ε ρ ί αντικειμένου

Γιώργος Σκούρτης Τ ο συμπόσιο της Σ ελή νης (Νουβέλα)

Γιώργος Κακουλίδης

Αυτά κι άλλα πολλά

Τ ο σύνδρομο του Π α ρδένη (Αφήγημα)

Ανχώνης Σουρούνης

Ιωάννα Καρατζαφέρη Έ σδερ (Μ υθιστόρημα)

Γιώργος Κάτος Ιστορίες της νύχτας (Διηγήματα)

Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ Ο νειρικά (Διηγήματα)

Πάσχα στο χωριό (Νουβέλα)

Ευγενία Φακίνου Ζάχαρη στην άκρη (Μυθιστόρημα)

Διονύσης Χαριτόπουλος Εναντίον του M arlb oro (Μ υθιστόρημα)

A. Κ. Χριστοδούλου Τ ο αγκάθι ή Ο Παντελής Βλαστός (Νουβέλα)

Η Τ ρίπο λη του Πόντου

Γιώργος Μιχαηλίδης

ΠΟΙΗΣΗ

Τ α φονικά (Μ υθιστόρημα)

Δημήτρης Αλεξίου

Γιάννης Ξανδούλης Τ ο ροζ που δεν ξέχασα (Μ υθιστόρημα)

Βάνα Παπαδαναοίου Τ ο σενάριο (Μ υθιστόρημα)

Μαρία Πολενάκη Μ η ... είμ α ι ακόμα ζωντανή! (Μ υθιστόρημα)

Προς Ασωπίαν

Νάντια Βαλαβάνη Τ έλος εποχής

Γιώργος Μοράρης Συναναστροφές της σιωπής

Νικόδημος (μοναχός) Τ α άπαντα της στιγμής

Δήμητρα X. Χριστοδούλου Η προσευχή του αναιδούς

Ε κδόσεις Κ αςτανιωτη Η σύγχρονη εκδοτική παρουσία στα ελληνικά γράμματα :

αφιερώματα

Ο .ν τε Μ π ο ^ κ Ν ο Α Ο * δ.

Γληνός Ν°6®ί

VSti*#*"* ζΝέο α ο ? ο °τέ χ ν ες Ν °69

T SS& & Μ- ΓιουρσεναΡ

Α. Κ°Ρ °η^ 8 3 * Κ. Μ α ρ ξ Ν °83 Μ- Β.ον No 85

87

rasssw -· ίφ.ϋΝ ίτσε « · No Λ 91 Κ ,θ ε ο τ δ κ η ς Ν ο 92 Ρ. Μπαρτ No Μ

Ν. Λ ο ™ » » " 1' Ν° ε . ροίδης Ν° 96 Ε. Ζολά No 97 Εταντάλ No 9 1Q1 Μοκρυναννης Ν Λουκιανός Ν ο λο

Ν τ,ντερ ό Ν ο 103 Τ βΤ

νο

^

® ·Κα5ρΓβόϊε0ς Ν ο ΐ° 8

r s e“.“ o9

t a s ^ 5“ t t s s f s

A. ΠδλλΠς No ^ 8

B. Μαγιακόφοκ N° ^ ioueoko No

121

σε συγγραφ ή Ζφ .Τ τ ο ο ^ ^ σ κ .Ν ο 1 3 1

Μ- ΝτυΡ" ? ης°Νο 135

s s S S — y 11· » f e 138

;S § s

r. χεφέρης ^ r . φλωμπέρ No 1 0 . Έκο No 145

z. Μπαταιγ N 1

150

Ν ·ΚαζαΛ η Γ ΝNο 192 1 91 Θουκυδίδης

A. Λουμάς No 147

ρ ΤσΤντλερ No I 93

ίί« » * Λ l

?'.ΒΓ° Γ κ ίτ ε No « 4

tS S ft*

^

η . ελυάρ N®^202

i tssssJ-fc s 1 ,,, t s s - k

Γ pitooP N° *

* * ·

tfssw Τ. Στόινμπεκ No

r

f

c

r

rssR ?«r r « ? w N° ' 80

o ,,e

t s s g s r w s-S r ir ffS sr s

ΓΚ. W - S J No 235 P. Β ελεσΤ C 243

Ζοψοκκης

249

Κ έ ρ °ϋ“ κ *!? v No 252

sΜαρφώ ^ N°s 257r - 258 no

M K ° P mI S p No 255 ApeOU? « No 26°

Q

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

Ε. ΖΟΛΑ ΤΟ ΧΡΗΜΑ

ΜΑΡΤΙΝ ΖΕΚΕΝΤΟΡΦ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ ΑΠΟ ΤΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΚΑΤΟΧΗΣ

ΑΛ. ΠΟΥΣΚΙΝ. ΜΙΚΡΕΣ ΤΡΑΓΩΔΙΕΣ

Στα βιβλιο π ω λεία Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Η ΕΠ ΟΧΗ

m

3629 8 3 5

, 3629

814

και σε όλα τα βιβλιοπ ω λεία

Εορτολόγιο με ζωγραφιές

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

της {>ΔΕΛΦΙΝΙ Τατιάνας Ραίση - Βολανάκη 0. Φοκνερ: Το χωριουδάκι Ν. X. Λόρενς: 0 παραβάτης Π. Μεριμέ: Κάρμεν

& άλλες νουβέλες

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΕΛΦΙΝΙ: Θεμιστοκλέους 23-25, 106 77 Αθήνα Τηλ. 3630955 FAX. 3636658 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: "Πρόοδος" Μεσολογ­ γίου 5 Τηλ. 3621001 - 3630889 FAX. 3629207

Ε. Α. Αμποτ: Επίπεδος κόσμος Γιοβάννα: Παράθυρο στον

άλλο τοίχο

ΔΙΑΒΑΖΩ ΠΕΡΙΕΧΟ ΜΕΝΑ Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81 Σύνταξη: 33.01.239 Λογιστήριο: 33.01.241 Διαφημίσεις: 33.01.313 Συνδρομές: 33.01.315

Τεύχος 279 22 Ιανουάριου 1992 Τιμή: Λρχ. 600 Ιδρυτής: Περικλής Αθανασόπουλος Διευθυντής: Γιώργος Γαλάντης Αρχισυντάκτης: Ηρακλής Παπαλέξης Σύνταξη: Κατερίνα Γρυπονησιώτου, Βα­ σίλης Καλαμαράς, Ηρακλής Παπαλέ­ ξης, Βάσω Σπάθή Οικονομικός υπεύθυνος: Βάσω Σπάθή Συνδρομές: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Διαφημίσεις: Ηρακλής Παπαλέξης Σελιδοποίηση-Μοντάζ: Νένη Ράις Γλωσσική επιμέλεια-Διορθώσεις: Βίκυ Κωτσοβέλου Στοιχειοθεσία: Φωτοκύτταρο Ε.Π.Ε., Υμηττού 219, τηλ. 75.16.333 Φωτογραφίσεις-Μοντάζ: I. Χριστοδουλάκος - I. Κοργιαλάς Ο.Ε., Α. Μεταξά 26, ΤΗΛ./FAX: 33.01.330 Εκτύπωση: Αφοί Τσαλδάρη Ο.Ε., Φυλής 35, Καματερό, τηλ. 23.18.444 Βιβλιοδεσία: Νικ. Κατριβάνος και Σία Ο.Ε., Στ. Γόνατά 48, τηλ. 57.49.951 Διανομή: Νέο Πρακτορείο Τύπου Ιδιοκτήτης-Εκδότης: Γιώργος Γαβαλάς & ΣΙΑ Ε.Ε. Κεντρική διάθεση:

ΧΡΟΝΙΚΑ Η ΑΤΖΕΝΤΑ ΤΟΥ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΟΥ (Επιμέλεια: Π. Μπαλτάς) Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΟΛΙΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ: Γράφει ο Ηρακλής Παπαλέξης ΔΙΑΛΟΓΟΙ: Γράφουν οι Στέλλα Παναγιωτοπούλου και Χριστίνα Στρατηγοπούλου

12

ΑΦΙΕΡΩΜΑ Γιάννης Μπασκόζος: Ο Μεσοπόλεμος και η Πεζογραφία Κ.Α. Δημάδης: Σοσιαλισμός-εθνικισμός και πεζογραφία 1922-1935 Δημήτρης Πλάκας: Η Γενιά του Είκοσι Κ. Μητσάκης: Η τραγωδία της Μικράς Ασίας στην πεζογραφία του μεσοπολέμου Γεωργία Λαδογιάννη: «Ιδ έα »-«Ν έο ι Πρωτοπόροι»: Ιδεολογικές συγκρούσεις ή η ασφυξία της αναζήτησης Αύγουστος Μπαγιόνας: Η έννοια της ιστορικής συνέχειας στον Δ . Γληνό Φώτης Δημητρακόπουλος: Τερζάκης και Θεοτοκάς για τον Παπαδιαμάντη στα χρόνια του ’30 Βέρα Βασαρδάκη: Δ . Βουτυράς: Πρωτοπόρος και Άγνωστος Γιάννης Ξούριας: Το ιδανικό και το πραγματικό. Οι πόθοι μιας εποχής στην Εκάτη του Κοσμά Πολίτη Φίλιππος Τσαλαχούρης: Ακούγοντας τη γενιά του ’30

14 19 29 33 38 42 47 51 56 60

ΟΔΗ ΓΟΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

ΕΠΙΛΟΓΗ ΘΕΑΤΡΟ: Γράφει η Κυριακή Πετράκου ΤΑΞΙΔΙΩΤΙΚΑ: Γράφει η Νένα Κοκκινάκη

65 69

ΠΛΑΙΣΙΟ

Αθήνα: «Διαβάζω»

Γράψει ο Θανάσης Καραγιάννης

Θεσσαλονίκη: Βιβλιοπωλείο «Κέντρο του βιβλίου» Λασσάνη 9 τηλ. 237.463

ΔΕΛΤΙΟ

Εξώφυλλο: Γιώργος Γαλάντης

8 9 10

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ

73

ΚΡΙΤΙΚΟΓΡΑΦΙΑ

78

στο επόμενο «Διαβάζω»

αφιέρωμα: Μοναξιά και Λογοτεχνία

29/1, Τε, 7.30 μ.μ. Ο Σπύρος Ευαγγελάτος αναφέρεται στις σύγχρονες προσεγ­ γίσεις του αρχαίου δράματος και ιδιαί­ τερα αυτές της «Ορέστειας» του Αισχύ­ λου. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορυ. * 31/1. Πα, 7.30 μ.μ. Ο ακαδημαϊκός Άγ­ γελος Βλάχος βγάζει στην επιφάνεια το μετεπαναστατικό ρομάντζο-μυθιστορία. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν. * Μέχρι 31/1, Έκθεση αφίσας με θέμα: «Ο Victor Hugo και η εποχή του». Στο παράρτημα Πειραιά του Γαλλικού Ινστι­ τούτου Αθηνών (2ης Μεραρχίας 36, τηλ.

4521812). * 3/2, Δε, 7.30 μ.μ. Ο Μιχάλης Κοπιδάκης, αν. καθ. στο Πανεπιστήμιο Θεσσα­ λονίκης, μιλάει με θέμα: «Το επίγραμμα: μετάφραση, η ανολοκλήρωτη ερμηνεία». Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν. * 3/2, Δε, 9 μ.μ. Ο Αλέξανδρος Αργυρίου, ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, ο Σπύρος Τσακνιάς και ο Γιάννης Πατίλης συζητούν με δέμα: «Οι περιπέτειες του σοσιαλισμού και η λογοτεχνία της αριστερός». Στο θέατρο Εξαρχείων. * Από 3/2,10 συναντήσεις, Δε, 11 π.μ.-12 μ. «Θεωρία της λογοτεχνίας»: Η Ελένη Πολίτου-Μαρμαρινού στοχεύει να εξοι­ κειώσει τους φίλους της λογοτεχνίας με τις θεωρίες που ασχολούνται με την πε­ ριγραφή του κειμένου και τη λειτουργία του μέσα στο κοινωνικό του πλαίσιο. Στη Χ.Ε.Ν. (Αμερικής 11, Αθήνα, τηλ.

3624291-3).

Από 4/2,10 συναντήσεις. Τρ, 5-6.30 μ.μ. «Γλώσσα, κοινωνικοποίηση και κοινω­ νική επιλογή»: Ο Ζαχαρίας Παληός, κοι­ νωνιολόγος της εκπαίδευσης, παρουσιά­ ζει και αναλύει το ρόλο της γλώσσας ως μέσο αντίλημης και ερμηνείας; Στο Ελληνοαμερικανικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα (Κολλέγιο Αθηνών, Ψυχικό, τηλ.

6478160 και 6478153). Από 4/2. Έκθεση με δέμα: «Τέχνη6ι6λίο/Βι6λί ο-τέχνη». Στο Ινστιτούτο Γκαίτε Αθηνών, σε συνεργασία με το γερμανικό εκδοτικό οίκο «Reclam-Verlags Leipzig». * 4/2. Τρ, 7.30 μ.μ. ΟI. Χορστ Μίλερ, επι­ μελητής του γερμανικού εκδοτικού οί­ κου «Reclam-Verlags Leipzig» καθορίζει τις αρμοδιότητες του συγγραφέα. Στο Ινστιτούτο Γκαίτε Αθηνών (Ομήρου 14-16). * Από 5/2, Τε, 7.30 μ.μ.. Ο Παύλος Μάτεσις μιλάει με θέμα: «Κωμωδία. Επιτά­ φιος αριστοφανικός». Στο Ίδρυμα Γου­ λανδρή-Χορν.*

3-24/2. εφτά δίωρα. Η Μαγδαληνή Α­ γραφιώτη, καθ. μυχολογίας στη μετεκ­ παίδευση του Μαρασλείου Διδασκα­ λείου, προσπαθεί να μας μάθει πώς να μελετάμε για να θυμόμαστε περισσότε­ ρα σε λιγότερο χρόνο. Πληρ.: τηλ.

7236795.

Από 5/2, 14 συναντήσεις, Τε, 6.45-8.15 μ.μ. «Θεατρική γραφή. Διερεύνηση και απομυθοποίηση». Η Χριστιάνα Δαμπρινίδη, writer-residence στην έδρα Σεφέρη των Νεοελληνικών Σπουδών στο Harvard University, διδάσκει τρόπους και τεχνικές της θεατρικής γραφής. Στο Ελληνοαμερικανικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα.

4/2, Τρ, 7.30 μ.μ. Ο Γιάννης Δάλλας κα­ ταθέτει μια δεύτερη ανάγνωση του αρ­ χαίου λυρισμού. Στο Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν.*

Μέχρι 9/2, 10 π.μ.-2 μ.μ. και 5-9 μ.μ. Έκθεση του περιοδικού και των εκδόσε­ ων «Νέα Πορεία» (1955-1992). Στο Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέντρο του δή­ μου Θεσσαλονίκης. ’

Η Ακαδημία Αθηνών προκηρύσσει τα παρακάτω βραβεία: Βραβείο του Ιδρύματος Προαγωγής Δημοσιογραφίας Αθανασίου Β. Μπότση, δρχ. 500.000, απονεμόμενο στο κα­ λύτερο βιβλίο (μονογραφία) που εκδόθηκε εντός του έτους 1991 από Έλληνα δημοσιογράφο και αφορά την δημοσιο­ γραφία και τον τύπο εν γένει. Προθεσμία υποβολής των έργων έως 30 Απριλίου 1992. Η απονομή του βραβείου τον Δε­ κέμβριο του έτους 1992. Βραβείο Νικολάου Καρόλου, 800.000 δρχ., απονεμόμενο στο καλύτερο έργο που έχει εκδοθεί από 1.1.1989 έως 30.4.1992 και αναφέρεται στην ιστορία, αρχαιολογία, γεωγραφία ή λαογραφία της Μακεδονίας, από τους αρχαιότερους χρόνους έως σήμερα. Προθεσμία υπο­ βολής των έργων ορίζεται η 30ή Απρι­ λίου 1992. Το βραβείο δα απονεμηδεί το Δεκέμβριο του 1992. «Βραβείο Ερασμίας Μυκονίου», 500.000 δρχ., εις μνήμην του πατέρα της Ελευθερίου Μυκονίου και της οικογέ­ νειας του, για τη βράβευση βιβλίου ανα­ φορικά με την κοινωνική ηθική σε σχέση με την οικογένεια. Το βιβλίο πρέπει να έ­ χει εκδοθεί κατά την τελευταία πενταετία. Αιτήσεις ενδιαφερομένων γίνονται δε­ κτές έως τις 30 Απριλίου 1992. Η απο­ νομή του βραβείου το Δεκέμβριο του 1992. Βραβείο Ελένης και Πάνου Ψημένου, με χρηματικό έπαθλο 500.000 δρχ., για μονογραφία αναφερομένη σε αντικείμε­ νο του χώρου της ελληνικής αρχαιογνω­ σίας, που έχει εκδοθεί κατά τα έτη 1988, 1989.1990 και 1991. Το βραβείο θα απονεμηθεί το Δεκέμβριο του 1992.

■ είσοδος ελεύθερη Επιμέλεια: Πόνος Μπαλτάς

η ΑΓΟΡΑ "0 1

ΒΙΒΛΙΟΥ από 22 Δεκεμβρίου 1991 έως 4 Ιανουάριου 1992 Γκρίτσης-Γεω ργιάδης-Καλλιθέα, Δωδώνη-ΑΘ., Ελευθερουδάκης-Αθ., Ενδοχώρα-ΑΘ., Εστία-Αθ.] Ήλιος-Δράμα, Ιανός-Θεσσ., Καραβίας-ΡουσόττουλοςΑθ., Κουρκάκης-Καρδίτσα, Λέσχη του Βι6λίου-Αθ., Λέ­ σχη του Βιβλίου-Θεσσ. Libro-ΑΘ., Μεθενίτης-Πάτρα, Ομηρος-Βόλος, Πιτσιλός-ΑΘ., Πρίσμα-Πειραιάς, Ραγιάς-Θεσσ., Ρόμ6ος-ΑΘ., Σάκης-Νέα Σμύρνη, Φιλιτπτότης-ΑΘ. Ο πίνακας παρουσιάζει τα εμπορικότερα βιβλία ενός δεκαπενθημέρου, σύμφωνα με τα στοιχεία που μας παραχώρη­ σαν 20 βιβλιοπώλες απ’ όλη την Ελλάδα, δηλώνοντας ο κάθενας τους τέσσερα βιβλία που είχαν τις περισσότερες πωλήσεις στο βιβλιοπωλείο του κατά το διάστημα αυτό. Έτσι κάθε βιβλιοπωλείο δίνει τέσσερις βαθμούς στο βιβλίο που είχε τις περισσότερες πωλήσεις, τρεις βαθμούς στο αμέσως επόμενο, δύο βαθμούς στο τρίτο κατά σειρά βιβλίο, ενώ ένα βαθμό παίρνει το τέταρτο.

| ΚΟΥΝΤΕΡΑ Μ.: Η Αθανασία

ΕΣΤΙΑ

ΜΕΛΒΙΛ X . Μόμπι Ντικ ή Η Φάλαινα

GUTENBERG

| ΕΛΥΤΗΣ Ο.: Τα Ελεγεία της Οξώπετρας

ΙΚΑΡΟΣ

| ΞΑΝΘΟΥΛΗΣ Γ.: Το ροζ που δεν ξέχασα | ΚΥΡ: Με καμία κυβέρνηση

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

ΚΑΚΤΟΣ

ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ Κ.: Είδωλα Πολιτισμού

ΘΕΜΕΛΙΟ

| ΓΚΟΡΝΤΙΜΕΡ Ν.: Οι άνθρωποι του Τζούλη ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ Α.: Μέγας Ανατολικός ΙΩΑΝΝΟΥ Γ.: Δ ε χάθηκαν όλα

ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ

ΑΓΡΑ

ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

| ΑΝΤΑΙΟΣ Π.: Ν. Ζαχαριάδης. Θύτης και Θύμα ΚΑΡΑΠΑΝΟΥ Μ.: Rien ne va plus I ΜΙΣΣΙΟΥ X .: Τα κεραμίδια στάζουν

ΦΥΤΡΑΚΗΣ

ΕΡΜΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΡΙΤΣΟΣ Γ.: Αργά, Πολύ Αργά Μέσα στη Νύχτα | ΜΟΥΡΣΕΛΑΣ Κ.: Βαμμένα κόκκινα μαλλιά ΣΤΟΟΥΝ I.: Βαν Γκογκ

ΓΚΟΒΟΣΤΗΣ

| ΦΕΡΜΟΡ Π.Λ.: Ρούμελη

ΩΚΕΑΝΙΔΑ

ΚΕΔΡΟΣ

ΚΕΔΡΟΣ

ΚΟΡΟΜΗΛΑ Μ.: Οι Έ λληνες στη Μαύρη Θάλλασα

ΠΑΝΟΡΑΜΑ

Πικάσο: «Το καρφάκι απ’ όπου κρεμάμε τον πίνακα είναι η καταστροφή της ζωγραφικής».

I α βιβλία τέχνης τα τελευταία χρόνια όλο και πληθαίνουν. Το αναγνωστικό τους κοινό όλο και διευρύνεται γεγονός που αποδεικνΰει ότι όλο και περισσότεροι ενδιαφέρονται για τα βιβλία τέχνης είτε αφορούν σε μεμονομένα εικαστικά θέματα, είτε αναφέρονται σε συνολικές εκτιμήσεις θεμάτων τέχνης. Πολλοί αγο­ ραστές δεν φείδονται χρημάτων και προμηθεύονται τέτοιου εί­ δους βιβλία εκτιμώντας ότι οι επιμελημένες και φροντισμένες εκ­ δόσεις βιβλίων τέχνης αξίζουν τα χρήματα που δίνει κανείς για να τις αποκτήσει. Εξάλλου στην Ευρώπη και την Αμερική τα βι­ βλία τέχνης χαίρουν ιδιαίτερης εκτίμησης και εκδίδονται σε με­ γάλα τιράζ. Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια.εκδοτικοί οίκοι με σταθερό προσανατολισμό σε βιβλία τέχνης εκδίδουν υψηλών αξιώσεων βιβλία. Ένας απ’ αυτούς είναι και οι εκδόσεις «Υποδομή» οι ο­ ποίες πάνω από μια δεκαετία έχουν προσφέρει στην ελληνική βιβλιογραφία της τέχνης πολύ φροντισμένα, τις περισσότερες φορές καλομεταφρασμένα, και υψηλών προδιαγραφών βιβλία ακόμη και σε εποχές που στην Ελλάδα τέτοιες προσπάθειες δεν έβρισκαν μεγάλη ανταπόκριση. Συνεχίζοντας λοιπόν αυτή την προσπάθεια, έστω και με υπο­ τονική παρουσία τον τελευταίο καιρό, η «Υποδομή» κυκλοφό­ ρησε τους δύο πρώτους τόμους - θα ακολουθήσουν άλλοι δύο - ενός ιδιαίτερα αξιόλογου έργου. Πρόκειται για την συνοπτι­ κή «Ιστορία της τέχνης» έργο που θεωρείται κλασικό στο είδος του γραμμένο από δύο ειδικούς τον Χιού Χόνορ, ο οποίος έχει γράψει τις μονογραφίες Neoclassicism (1968) και Romanticism (1979) και τον Τζον Φλέμινγκ υπεύθυνο της σειράς «Style and Civilization» των εκδόσεων Penguin. Ο Χόνορ και ο Φλέμινγκ, ό­ πως και στην Ιστορία της Τέχνης, έχουν εκπονίσει τα: «The Renguin Dictionary of Architecture» και «The Penguin Dictionary of Decorative Arts. Ιδιαίτερο στοιχείο της «Ιστορίας Τέχνης» είναι ότι δεν πρόκει­ ται για μια στεγνή αποτίμηση και περιγραφή των τεχνών ανά τους αιώνες, μια ιστορική αναδρομή του πολιτισμού των λαών που παρήγαγαν έργα τέχνης διαχρονικά, αλλά για την ιστορία της τέχνης ως ουσιαστικού στοιχείου της ιστορίας και της εξέλι­ ξης του ανθρώπινου είδους. Ως συνοπτικό έργο αναγκαστικά επικεντρώνεται στις ιστορι­ κά γνωστότερες περιοχές και περιόδους με χρονολογική σειρά, προσπαθώντας να συγκρίνει και να αντιπαραθέσει πολιτισμούς παράλληλους χρονικά και συχνά απομακρυσμένους μεταξύ τους. Παράδειγμα αποτελεί η παράλληλη εξέταση της αρχαίας ελληνικής τέχνης κατά τον 5ο π.Χ. αιώνα και αυτής των γειτονι­ κών "βαρβάρων” .

χρονικα/11 Η τέχνη ως μέσον επικοινωνίας αποτελεί μέσο άσκησης εξου­ σίας, απεικόνιση της εποχής στην οποία αναπτύσσεται, μέτρο γούστου, αποτύπωση της τάξης του φυσικού περιβάλλοντος στο οποίο ανήκει, αλλά βεβαίως και γνώμονα των χρησιμοποιουμένων ιδιωμάτων τεχνικής. Η τέχνη ως πολιτιστικό προϊόν αποτελεί και το μέσον δια του οποίου οδηγούμαστε στην αναγνώριση των πολιτισμών. Σε κάθε κοινότητα τα έργα τέχνης, αλλά και ο τρόπος με τον οποίον αναπαριστώνται, είναι συγγενή και τα χρησιμοποιούμενα υλικά σε μεγάλο βαθμό είναι κοινά. Έτσι και η κατανόηση των έργων τέχνης επιτυγχάνεται πλήρως μόνο σε συσχετισμό με τις συνθήκες που τα παρήγαγαν. Η ιστορία της τέχνης, τηρουμένων κάποιων αναλογιών, μπο­ ρεί να συγκριθεί με την ιστορία της λογοτεχνίας επειδή και στις δύο υπάρχει συνέχεια και αλλαγή ταυτόχρονα. Και στις δύο πε­ ριπτώσεις έχουν προκύψει αριστουργήματα που υπερβαίνουν την εποχή τους και αποκτούν διαχρονική σημασία. Μόνον που η ιστορία της τέχνης απλώνεται σε μεγαλύτερη χρονική έκταση από τη λογοτεχνία. Εναργές παράδειγμα η προϊστορία. Χωρίς την ανεύρεση κάποιων ευρωπαϊκών στοιχείων εκείνης της επο­ χής δεν θα γνωρίζαμε τίποτα γ ι’ αυτή την περίοδο. Τα μεγάλα έργα τέχνης εκτός από αντικείμενα θαυμασμού επιτελούν κι ένα άλλο, ίσως σημαντικότερο έργο. Μέσα απ’ αυτά γνωρίζουμε το επίπεδο και το είδος του πολιτισμού και μας βοηθούν να ψηλαφούμε και να αντιλαμβανόμαστε την ανθρώπι­ νη φύση. Επομένως η ιστορία της τέχνης είναι μέρος της ιστο­ ρίας του ανθρώπινου είδους δια μέσου των αιώνων. Με αυτό το σκεπτικό οι Χόνορ και Φλέμινγκ έγραψαν αυτή την ιστορία της τέχνης αρχίζοντας από την προϊστορική περίο-' δο (τέχνη κυνηγών και γεωργών) και τους πρώτους πολιτι­ σμούς (Μεσοποταμία, Αίγυπτος, Αιγαίο και Κίνα). Στη συνέχεια ανιχνεύονται οι εξελίξεις από ήπειρο σε ήπειρο (Χιττίτες, Ασσυ­ ρία, Βαβυλονία, Κίνα, Αμερική και Αφρική), ο πολιτισμός των Ελλήνων σε σχέση και τους γειτονικούς λαούς, η Ελληνιστική και Ρωμαϊκή τέχνη, ο Βουδισμός και η τέχνη της Ανατολής, η Πρωτοχριστιανική και Βυζαντινή τέχνη, η Πρωτοΐσλαμική τέχνη και ο Ευρωπαϊκός Μεσαίωνας. Με τους δύο τόμους, οι οποίοι θα ακολουθήσουν και θα καλύψουν τους μετά τον Μεσαίωνα χρόνους ως τις μέρες μας, θα έ­ χουμε μια συνολική αντίληψη για την παγκόσμια ιστορία της Τέ­ χνης έτσι όπως μας την παρέδωσαν οι συγγραφείς της. Πάντως οι δυο πρώτοι τόμοι, πριν τις οριστικές εκτιμήσεις με την ολο­ κλήρωση του έργου, μας προϊδεάζουν θετικά για το οριστικό α­ ποτέλεσμα. Πρέπει τέλος να επισημανθεί η καλή μετάφραση του Αντρέα Παππά. ΧΙΟΥΧΟΝΟΡ-ΤΖΟΝ ΦΛΕΜΙΝΓΚ. Ιστορία της Τέχνης. Τόμοι Α' και Β'. Μεταφρ. Ανδρέας Παππάς. Υποδομή, 1991.

12/χρονικά στίνας Στρατηγοπούλου, η οποία έδωσε την παρακάτω επιστολή:

δ ια

λαγ ο ι

Σχετικά με μια βιβλιοπαρουσίαση

Κύριε Διευθυντά, Το κριτικό σημείωμα της κυ­ ρίας Χριστίνας Στρατηγοπούλου πάνω στο βιβλίο του Λεωνίδα Χρηστάκη «Η ιστορία της Αλη­ τείας» που δημοσιεύθηκε στο υπ’ αριθ. 271 τεύχος του ΔΙΑΒΑΖΩ, είναι εκ πρώτης όψεως ένα δυσ­ νόητο κείμενο, πράγμα που συ­ χνά - και κακώς - οι αναγνώ­ στες τείνουν να συνδέουν μ’ έ­ ναν υψηλό βαθμό επιστημονικότητας και θεωρητικοποίησης. Στο συγκεκριμμένο κείμενο θα πρέπει, ωστόσο, να σημειώσουμε ότι η δυσκολία κατανόησης οφεί­ λεται αφενός μεν σε μία κακή χρήση κακοχωνεμένων ή πρόχει­ ρα μεταφρασμένων (;)* κοινωνιο­ λογικών όρων, αφετέρου δε σε μία προχειρότητα διατύπωσης στην ελληνική γλώσσα αυτή καθεαυτή. Παρ’ όλο που δεν βλέπω τη σκοπιμότητα μιας κριτικής πά­ νω σ’ ένα κριτικό σημείωμα, σαν αναγνώστρια αλλά και σαν επι­ στήμων θεωρώ ότι πρέπει να διαμαρτυρηθώ για μια τέτοια προ­ χειρότητα. Πέραν του γεγονότος ότι ο αναγνώστης δεν διαφωτίζε­ ται καθόλου ως προς το υπό παρουσίασιν βιβλίο, διότι η κριτι­ κός δεν διαχωρίζει τις θέσεις τού υπό παρουσίασιν συγγραφέα α­ πό τις προσωπικές της «ερμη­ νείες» του βιβλίου - σφάλμα κα­ θοριστικό για ένα κριτικό ση­ μείωμα - θα σταθώ όσο μπορώ πιο σύντομα και δειγματοληπτι­ κά σε συγκεκριμμένα σημεία του σημειώματος. Ως προς τη διατύπωση στα Ελ­ ληνικά, εκφράσεις όπως «... όπως υπαινίσσεται από τον Χρηστά­ κη...» ή οι αλήτες «... περιορίζο­ νται πολλάκκ' σ’ ένα ταρταρισμό» είναι εάο συντακτικώς λαν­

θασμένες είτε τουλάχιστον αμφι­ λεγόμενες. Ως προς την κοινω­ νιολογική ορολογία αφετέρου, ό­ ροι και εκφράσεις όπως «τα μι­ κρά μέρη της κοινωνίας», «κώδι­ κες της κοινωνικής διαστρωμάτωσης», «δρα λειτουργιστικά υπέρ του εαυτού του» είτε δεν υφίστανται καθό­ λου, είτε δεν χρησιμοποιούνται σωστά. Το ίδιο ισχύει και για προτάσεις ή ακόμα και παραγρά­ φους ολόκληρες όπως: «έτσι η κοινωνική διαντίδραση που γεννάται στα πρότυπα μιας παρεκκλίνουσας συμπεριφοράς δεν αν­ τανακλάται (;)* στο κατεστημένο ως υπάρχουσα καθεστηκυία τάξη πραγμάτων, αλλά ως παρακίνη­ ση για το άτομο που αλητεύει να είναι ταυτόχρονα εντός και ε­ κτός του κοινωνικού συνόλου.», ή αλλού, «η κοινωνία χρησιμο­ ποιεί τον αλήτη και δίνει αυθόρ­ μητα (!)* κάποιους ρόλους πα· ρεκκλίνουσας συμπεριφοράς χω­ ρίζοντας τα άτομα σε δημιουργή­ ματα και δημιουργούς (!!)*». Οι παραπάνω προτάσεις είναι κοι­ νωνιολογικά ακατανόητες. Θεω­ ρώ περιττό να προσπαθήσω να «ερμηνεύσω» τα παραπάνω σε καταληπτή κοινωνιολογική γλώσσα, όπως επίσης και το να συνεχίσω παραθέτοντας πλείστα άλλα παραδείγματα από το εν λόγω σημείωμα. Η κοινωνιολογία έχει αρκετά ταλαιπωρηθεί στην Ελλάδα, ας μη την ταλαιπω­ ρούμε άλλο. * οι παρενθέσεις δικές μας.

Σας ευχαριστώ για τη φιλοξενία σας Στέλλα Παναγιωτοπούλου BSc, MSc Κοινωνιολογίας London School of Economics

Την επιστολή της κ. Παναγιωτοπούλου θέσαμε υπόψη της κ. Χρι­

Σε απάντηση της επιστολής σας η υποφαινομένη σημειώνει ότι ανάλογες τέτοιες μελέτες, ό­ πως αυτή του Λ. Χρηστάκη, φαί­ νεται να παρακάμπτουν την επι­ στημονική τεκμηρίωση του επι­ κείμενου προβλήματος της αλη­ τείας, αλλά είναι αξιόλογες ως προς το ευρύτερο κοινωνιολογι­ κό μήνυμα που δίνουν στον ανα­ γνώστη. Βαθιά πρόθεση της υποφαινομένης δεν είναι να δείξει ό­ τι υπάρχουν παγκόσμια κανονι­ στικά πρότυπα που ολιστικά εξη­ γούν τα κοινωνικά συστήματα, αλλά μάλλον ότι κάθε επεξηγη­ ματική προσέγγιση με ανακατασκευαστική μορφή και θεραπευ­ τικά εργαλεία μπορεί να αφυπνί­ σει το απαιτούμενο ενδιαφέρον του αναγνώστη της βιβλιοκριτι­ κής. Σ’ αυτή τη βιβλιοπαρουσίαση που θεωρείται ως μετάκριτική της μελέτης του Λ. Χρη­ στάκη, ο άμεσος στόχος ήταν να αναδειχθεί ένα άλλο κείμενο. Ό ­ πως τονίζει ο καθηγητής Γ. Βέλτσος (ανάλογης σύλληψης με την κριτική της υποφαινομένης) στα δοκίμια περί μη-κοινωνιολογίας ... μέσα στη γλώσσα η άλλη γλώσσα. Μέσα στη γραφή η άλ­ λη γραφή. Στα όρθια στοιχεία, τα άλλα, τα πλάγια. Το σχόλιο μέσα στο σχόλιο. Ένα παλίμψηστο κεί­ μενο σαν το άτρωτο παλίμψηστο της μνήμης».1 Αυτή λοιπόν η βιβλιοπαρουσίαση θα μπορούσε να είναι μία κριτική «αναλυτική μιας κοινω­ νίας, κειμενικής»2 που δεν υπάρ­ χουν όροι για να επεξεργασθούν περισσότερο τη μελέτη εκτός α­ πό αυτούς που εκφράζουν πενι­ χρά την υποκειμενική άποψη του συγγραφέα (Λ. Χρηστάκης). Φυ­ σικό είναι λόγω της δυσχρησίας των όρων που ο ίδιος χρησιμο­ ποιεί, να μη φαίνεται επαρκώς ο μετακοινωνιολογικός στόχος της βιβλιοπαρουσίασης - βιβλιο­ κριτικής.

1. Γεώργιος Βέλτσος, Η μη- κοινωνιολογία: Αναλυτική του Μεταμοντερνισμού, Εκδόσεις Νεφέλη, 1988, σελ.

17.

2. όπ. παραπάνω, σελ. 10. Χριστίνα Π. Στρατηγοπούλου M.Soc.Sc. Κοινωνιολογίας The University of Birmingham

Ο Μεσοπόλεμος και η Πεζογραφία Ο μ εσ ο π ό λ εμ ο ς υ π ή ρξε μ ια επ ο χ ή σ υ νθ ετική , α λλά κα ι ε κ ρ η κ τ ικ ή από τη ν ά­ π ο ψ η τω ν αντιφ ά σεω ν κα ι τω ν δυ νά μεω ν που μ ε ιλιγγ ιώ δη τα χύτητα εκ τό ξευ σ α ν τη χώ ρα από τα μ εγ ά λ α « ο ρ ά μ α τ α » σ το θρήνο κα ι από τις μ α χ η τ ικ έ ς ιδ εο λ ο γ ι­ κ ές δ ια μ ά χ ες σ τη ν ασφυξία τη ς δ ικ τα το ρ ία ς. Η πεζογραφία σ το ν μ εσ ο π ό λ εμ ο κ α τέσ τη όχ ι απλά δ έκ τ η ς τω ν κ ο ιν ω ν ικ ώ ν δ ιερ γ α σ ιώ ν α λλά , π ο λλές φ ορές, και μ ά χ ιμ ο ό π λο σ τα πεδ ία τω ν ιδ εώ ν κ α ι τω ν π ο λ ιτικ ώ ν σ κο π ιμο τήτω ν . Οι α ισ θ η τικ ές α να ζητή σ εις σ τη λο γ ο τεχ ν ία του μ εσ ο π ο λέμ ο υ α π ο δ είχ τη κ α ν γ ό ν ιμ ες. Ο α πόηχος τω ν πρω τοποριώ ν της δ υ τικ ή ς Ε υρώ πης σ υγχω νεύθηκε μ ε τις πρ ο σπ ά θειες ανα νέω σης της πεζογρα φ ικής μ α ς πα ρά δοσης, σε μ ια α να ζήτη­ ση του ύφους κα ι του σ τυλ μ ια ς επ ο χ ή ς που δ εν π ρ ο λά βα ιν ε ν ' α λλ ά ξ ει. Ισχυ ρές π ρ ο σ ω π ικό τητες φ ώ τισ α ν α λλ ά κα ι φ όρτισ α ν το δ ιά σ τη μα αυτό. Ό μ ω ς η ισ το ­ ρ ία , όπως κ α ι η φ ιλο λογία , δ εν έχ ου ν κ λ είσ ει τους λο γ α ρ ια σ μού ς μ ε α υ τήν τη ν επ ο χή. Η μ ε λ έ τ η τη ς πεζογρα φία ς του μ εσ ο π ο λέμ ο υ εγ κ λ ω β ίσ τη κ ε ο ρ ισ μ έν ες φ ορές σ ε πεπ ερ α σ μένα σ χή μα τα « κ λ ε ίν ο ν τ α ς » ζη τήμ α τα που έπ ρ επ ε μ ό λ ις ν ’ α ρχίζουν να μελ ετώ ν τα ι. Σ το αφ ιέρω μα αυτό σ υνυπ άρχουν π α λιές κα ι νέες θ εω ρή σεις, γ εν ικ ές κα ι ε π ι­ μ έρ ο υ ς π α ρ α τηρ ή σ εις. Α φ ορμή ζη τά με να ξα να δούμε τη ν επο χή κα ι τη ν πεζο­ γραφία της. Να ελ κ ύ σ ο υ μ ε το εν δ ια φ έρ ο ν σ το δ ιά λογο για τη ν ανα ζήτηση της πεζογρα φ ικής μ α ς εξ έλ ιξ η ς . Επιμέλεια αφιερώματος: Γιάννης Ν. Μπασκόζος

Ευχαριστούμε τον κ. Π. Σοκόλη για το εικονογραφικό υλικό που μας παραχώρησε από την υπό έκδοση σειρά της Μεσοπολεμικής Πεζογραφίας.

14/αφιερωμα

Γιάννης Ν. Μπασκόζος

0 μεσοπόλεμος και η πεζογραφία Εισαγωγικές παρατηρήσεις προς διερεύνηση

Ο

μεσοπόλεμος είναι μια εποχή που ούτε η φι­ λολογία ούτε η ιστορία έχουν κλείσει τους λογαριασμούς μαζί της. Υπάρχουν πολλά ζητή­ ματα ακόμα ανοικτά για τότε. Έ χει υποστηρι­ χτεί ότι πέρα από την ιστορική μελέτη, η πεζο­ γραφία ανέδειξε ή εν πάση περιπτώσει υπήρξε μια εκδήλωση των κοινωνικών διεργασιών της ε­ ποχής. Κι επειδή οι ιστορικές έρευνες για την ε­ ποχή του μεσοπολέμου δεν έχουν ολοκληρώσει το πεδίο της έρευνάς τους, πολλοί ερευνητές ι­ στορικοί, κοινωνιολόγοι, φιλόλογοι κ.ά. χρησι­ μοποίησαν την πεζογραφία ως ιστορικό υλικό (Δ. Τζιόβας, Δ. Μορτόγιας, Κ. Βεργόπουλος κ.ά.). Υ λικό που φάνηκε ιδιαίτερα χρήσιμο να αποκαλύψει την πάλη των ιδεών, τους κοινωνικούς στόχους διαφόρων ομάδων ακόμα και τις εσωτε­ ρικές τριβές ανάμεσα σε αυτές τις τελευταίες. Θα πρέπει να τονίσουμε, όμως, ότι πολλές φορές η στήριξη σε ορισμένα δεδομένα που δημιούργησε η πεζογραφία στο χώρο, κυρίως, της ιδεολογίας και της αισθητικής δεν ακολούθησε ή βρέθηκε σε αναντιστοιχία με τις ιστορικές αρνητικές επιρρο­ ές στην κριτική και τη λογοτεχνία. Με αυτήν την

έννοια πολλά ερωτηματικά παραμένουν και σή­ μερα, ενώ πολλές συνιστώσες της μεσοπολεμικής εποχής αναζητούν καινούρια διερεύνηση. Στόχος του κειμένου που ακολουθεί είναι να θέ­ σει ξανά τα ερωτήματα εκ εί ιδιαίτερα όπου υπο­ φώσκουν απαντήσεις ή λείπουν εντελώς. Το μεσοπολεμικό διάστημα στην Ελλάδα έχει έτσι κι αλλιώς ένα σημαντικό ενδιαφέρον. Σαν ε­ ποχή είναι αρκετά σύνθετη αν υπολογίσουμε τις σοβαρότατες διαφοροποιήσεις που συντελούνται σε επίπεδο έθνους, κράτους και κοινωνίας. Η χώρα αναζητά την πολιτιστική της ταυτότητα μέσα από εθνικές, ιδεολογικές και κοινωνικές αντιπαραθέσεις. Η ελληνική κοινωνία διαπνεό­ ταν από δυο αντίθετους πολιτιστικούς δρόμους, τον δυτικότροπο πολιτισμό των κυρίαρχων τάξε­ ων και τον ανατολικοτραφή πολιτισμό των λαϊ­ κών τάξεων. Το πρόβλημα του εξευρωπαϊσμού α­ ναδείχτηκε σε στοιχείο διχασμού του έθνους. Ο ανερχόμενος εθνισμός κηρύττει την αυτάρκειά του και παίρνει πολλές φορές αντιδυτικό χαρα­ κτήρα (Π. Γιαννόπουλος) έχοντας τα στηρίγματά του στις διαπλοκές του με το βυζάντιο, τον

αφιερωμα/15 αρχαίο ελληνικό λόγο, το σοσιαλισμό ακόμα και το περιβάλλον. Ο εθνισμός αναζητώντας την ου­ σία του νέου ελληνικού πολιτισμού κήρυξε τον πόλεμο στον ευρωπαϊκό κοσμοπολιτισμό και τροφοδότησε κοινωνικούς αγώνες των λαϊκών μαζών εναντίον τού τότε κατεστημένου. Αντίθε­ τα, σε μια περίεργη αλλά όχι ανεξήγητη συνάντη­ ση, οι μοναρχικοί και οι κομμουνιστές διαβλέ­ πουν την ανάγκη του «εξευρωπαϊσμού» από δια­ φορετικές σκοπιές. Ούτως ή άλλως ο ελληνικός καπιταλισμός, όποιος κι αν είναι, για να πάει μπροστά απαιτεί εκσυγχρονισμό.

Παρακμή και αισιοδοξία - Η παραπλάνηση όκιμες ιστορίες της λογοτεχνίας (Κ.Θ. Δημαράς, Λ. Π ολίτης...) ξεχωρίζουν την πε­ ρίοδο του μεσοπολέμου σε δύο περιόδους, αυτή της «παρακμής» και αυτή της γενιάς του ’30. Και μιλούν για μια ρήξη, μια ανανέωση κ.λπ., ενώ ό­ λη η προηγούμενη λογοτεχνική παραγωγή επι­ κρίνεται ως αντανακλώσα την «ψυχολογία των καταγωγίων» (Α. Τερζάκης). Είναι χαρακτηρι­ στικό ότι ο Λ. Πολίτης επικρίνει τους Δ . Βουτυρά και Π. Πικρό ως εκφραστές του «κλίματος της απαισιοδοξίας και της διάλυσης» φέρνοντάς τους σε αντίθεση με την αισιοδοξία του Φ. Κόντογλου και του Θ. Καστανάκη που ξεχώρισαν μέσα στην ίδια εποχή με αυτούς.1 Ως «γενιά της κατάφασης», σε αντίθεση με τη γενιά της «άρνησης» του ’20, χαρακτηρίζει ο Vitti τη γενιά του ’30, δίνοντας έμφαση όπως και άλλοι στον «θετικό» της χαρακτήρα. 2. Το τε­ λευταίο δεν είναι απόλυτα σωστό μιας και σε πολλά έργα των λογοτεχνών του ’30 η σκοτεινιά και η απαισιοδοξία δεσπόζουν (Η παρακμή των Σκληρών, Λεσμώτες, Τα στερνά του Γιούγκερμα νκ.ά .). Τα σχήματα αισιοδοξία-απαισιοδοξία, κατάφαση-φυγή κ.λπ. αν τότε είχαν κάποια πο­ λιτική ή ιδεολογική σκοπιμότητα, σήμερα δεν λειτουργούν πλέον. Επιπλέον θέτουν κριτήρια η­ θικά ή τελολογικά που στη φιλολογική έρευνα μάλλον σύγχυση προκαλούν. Η αλήθεια είναι ότι μετά το 1922 δεν συντελείται απλά το τέλος της Μεγάλης Ιδέας, αλλά α­ νοίγει συνολικά μια νέα εποχή. Με τα νέα γεω­ γραφικά όρια της Ελλάδας ο ελληνισμός περιορί­ ζεται πλέον στο ελληνικό κράτος. «Είναι η εποχή της εθνικής ομογενοποίησης και ενοποίησης, ε­ ποχή ακόμα της ταχύρρυθμης βιομηχανικής α­ νάπτυξης και της εκ των υστέρων κάλυψης του αναπτυξιακού χάσματος με τη βιομηχανική δύ­ ση. Ποτέ στο παρελθόν ο ελληνικός καπιταλι­ σμός δεν είχε γνωρίσει μια τόσο γρήγορη καπιτα­ λιστική ανάπτυξη και μια αντίστοιχη κοινωνική αναδιάρθρωση, όπως αυτή που συντελέστηκε κατά την περίοδο που ακολούθησε τη μικρασια­

Δ

τική καταστροφή».3 Η Ελλάδα δεν είναι πλέον μια υπανάπτυκτη χώρα. Αλλά μια χώρα που για να υπάρξει έχει κοινωνική ανάγκη τον εξευρωπαϊσμό. Ο αστισμός διέρχεται μια κρίση που στη βάση του είναι η αδυναμία των τότε πολιτικών δυνάμεων να τον εντάξουν στην προάσπιση μα­ κροπρόθεσμων στόχων. «Η φιλελεύθερη αστική τάξη που αποτελούσε το κύριο στήριγμα του Βενιζέλου έχει αρτηριοσκληρωθεί από άποψη πολι­ τική και κοινωνική και κρατούσε αμυντική θέση απέναντι στην αυξανόμενη πίεση που ασκούσε η εργατική τάξη».4 Έντονη είναι πλέον η αποστα­ θεροποίηση των σχέσεων αντιπροσώπευσης ανά­ μεσα στα αστικά κόμματα και τις λαϊκές μά­ ζες.5 Μέσα σε αυτό το κλίμα οι ιδεολόγοι της γε­ νιάς του ’30 επιζητούν για λογαριασμό του αστι­ σμού έναν εξευρωπαϊσμό με ελληνικό χρώμα. Με αυτήν την έννοια εκφράζουν αισιοδοξία και «κα ­ τάφαση» για το μέλλον και τη ζωή εναντιωνόμενοι σε ό,τι ήταν έξω από τα σχέδιά τους, για την εδραίωση ενός ορθολογικού καπιταλισμού στη χώρα. Έ τσι είχαν αντιπάλους τους συντηρητι­ κούς που ήθελαν μια Ελλάδα της παράδοσης και της ανατολής. Αλλά και τους κομμουνιστές που, ενώ ήταν υπέρ ενός εκσυγχρονισμού, απέρριπταν το κοινωνικό σύστημα μέσα στο οποίο αυτός θα εκκολαπτόταν. Δεν είναι τυχαίο ότι η γενιά του ’30 για να ενδυναμώσει το δικό της ιδανικό, χα­ ρακτήρισε «παρακμή» συλλήβδην την προηγού­ μενη λογοτεχνική παραγωγή. Πολύ σωστά ο Κ. Βεργόπουλος εξηγεί ότι «το πνεύμα της παρακ­ μής δεν είναι πνεύμα γενικής εγκατάλειψης και απουσία κάθε ιδεολογίας, αλλά αντιθέτως είναι ένα πνεύμα ιδεολογικής αδιαλλαξίας μπροστά στη ζωή...» και επισημαίνει ότι οι λογοτέχνες της δεύτερης δεκαετίας του αιώνα «δεν πάσχουν από έλλειψη ιδανικών αλλά από το ότι έχουν ενστερνισθεί υπερβολικά μεγάλα, μεταφυσικά, ιδανικά που είναι αδύνατον να ικανοποιηθούν στον κό­ σμο τούτο».6 Με αυτήν την έννοια η «απαισιοδο­ ξία» του ’20 τροφοδοτεί καίριες παρατηρήσεις, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, είναι δημιουρ­ γική όσο δημιουργική είναι μια κρίση που μέσα στην απελπισία της κυοφορεί το καινούριο ακό­ μα και όταν δεν το βλέπει ή δεν μπορεί να το προσδιορίσει. Η πεζογραφία που στεγάστηκε κά­ τω από την ετικέτα της «παρακμής» χρειάζεται να ιδωθεί, όσον αφορά στο ιδεολογικό της μέρος, ξανά και από άλλη σκοπιά, αυτή της αποκάλυ­ ψης της κρίσης.

Τα κριτήρια να από τα πρώτα που θα μπορούσε κάποιος να επισημάνει είναι το ότι πολλές φορές η α­ ναφορά στον μεσοπόλεμο επικεντρώνεται στη λεγάμενη γενιά του ’30 συρρικνώνοντας την υπό­ λοιπη πεζογραφία σε απλές αναφορές, αλλά και

Ε

16/αφιερωμα στριμώχνοντας σχεδόν όλους τους μετά το ’30 λογοτέχνες κάτω από τη σκέπη αυτής της γε­ νιάς. Σκόπιμα ή όχι, η προτέρα περίοδος περνά ή στα βιαστικά ή στην καλύτερη περίπτωση μέσα από σύντομες μονογραφίες. Έ τσι όμως τα κριτή­ ρια νοθεύονται, και αξιόλογες περιπτώσεις των αρχών του αιώνα ζουν στη φιλολογική ανωνυμία. Αν κάποιος λογοτέχνης είχε την «τύχη», έστω και εκ των υστέρων, να ενταχθεί στη γενιά του ’30 θα έχει και την ευτυχία να ασχοληθεί και η φι­ λολογική έρευνα μαζί του. Και ποιος θα πει γιατί ο Παρορίτης δεν αξίζει μιας ερευνητικής εργα­ σίας, παρά μόνο βιαστικές ματιές από αυτούς που αισθάνονται ιδεολογικά συγγενείς του, στην προσπάθεια να δείξουν την «πρωτοπορία» της ι­ δεολογίας τους; Γιατί ο Δενδρινός, πρωτοπόρο δείγμα «μαύρης λογοτεχνίας», θα πνιγεί στη «λά­ σπη» της παρακμής και της ηθογραφίας και ο Δ. Βουτυράς θα στιγματισθεί ως λογοτέχνης των «καταγωγίων»; Η έννοια της ρήξης και της ανα­ νέωσης αποδόθηκε στην ολότητά της στη λεγά­ μενη γενιά του ’30, σμικραίνοντας κατά κάποιο τρόπο προηγούμενες «ρήξεις» όπως τον ρεαλι­ σμό του Κ. Θεοτόκη, τον πρόδρομο του εσωτερι­ κού μονόλογου με το «Φθινόπωρο» του Κ. Χατζόπουλου, αργότερα την ιδιοτυπία του Γ. Σκαρίμπα κ.λπ. Ενώ αντίθετα λογοτέχνες του ’30, που η «γενιά» τους χαρακτηρίζεται για τη ρήξη της με την ηθογραφία, παρέμειναν μέγιστοι ηθο­ γράφοι, όπως πολύ νωρίς επεσήμανε ο Ν. Κάλας.7 Ό σοι, λοιπόν, πρόλαβαν και πήραν θέση στο «τρένο» της λεγάμενης γενιάς του ’30 μπο­ ρούν ήσυχοι να κοιτάζουν από το παράθυρο τον Βάρναλη, τον Καζαντζάκη, τον Καβάφη, τον Σκαρίμπα και όλους αυτούς που η «τρέλα» τους δεν έμπαινε στα καλούπια της γενιάς. Αλλά και για την ίδια τη λεγάμενη γενιά του ’30 υπάρχουν προβλήματα φιλολογικής κατάταξης καθώς λογοτέχνες εντελώς διαφορετικών αντι­ λήψεων, αλλά και λογοτεχνήματα διαφορετικών αισθητικών αναζητήσεων στριμώχνονται σε μια γενιά, σε μια προσπάθεια να δικαιολογηθούν a priori τα ιδεολογικά δεδομένα μιας ομάδας, μιας εποχής. Πόσο ο νοσταλγικός λαϊκισμός - με την καλή έννοια - του Κόντογλου ταιριάζει με τις ιδεολογικές κατασκευές και τα κοινωνικά ο­ ράματα του Γ. Θεοτοκά ή ποια μπορεί να είναι η σχέση της «Εκάτης» του Κ. Πολίτη, ένα πρωτο­ ποριακό μυθιστόρημα, με την παραδοσιακή γρα­ φή του Π. Πρεβελάκη που οι διάφορες ιστορίες λογοτεχνίας θέλουν να τους κατατάσσουν κάτω από το κοινό κεφάλαιο «γενιά του ’30». «Η ’Αρ­ γώ» του Θεοτοκά έχει επικριθεί ως εγκεφαλική, γιατί οι χαρακτήρες της είναι φορείς ιδεών και ό­ χι ανθρώπινων τύπων. Το ίδιο έχει ειπωθεί για τον «Κόκκινο τράγο» του Παρορίτη. Παρ’ όλ’ αυτά όμως το φιλολογικό ενδιαφέρον για τους δυο αυ­ τούς λογοτέχνες παραμένει άνισο από τότε έως

τώρα, δημιουργώντας ερευνητικές και επιστημο­ νικές ανακολουθίες. Τα κριτήρια πρέπει να ξαναπροσδιοριστούν. Μάλλον πρέπει να ανατρέξουμε στη «γενιά του ’30» που επέβαλε στην ουσία τα κριτήρια με τα ο­ ποία θα τους έκριναν οι επόμενοι, αλλά και θέ­ σπιζαν «τελειω μένες» απόψεις για τη μεν προη­ γούμενη γενιά (της παρακμής) όσο και για την ε­ πόμενη (ανύπαρκτη). Από τα πρώτα κείμενά τους οι Α. Καραντώνης, Γ. Θεοτοκάς, Α. Τερζάκης «αυτοπροσδιορίζουν» τη «γενιά» τους ως πρωτοπόρα, της ρήξης κ.λπ. σε σχέση με το προηγούμενο «παρακμιακό κλίμα». Η εποχή τους είναι πράγματι νέα αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι μόνο όσοι συνωστίζονται κάτω από τον τίτλο «γενιά του ’30» την εκφράζουν. Ακόμα περισσό­ τερο αυτό αποκρύπτει τη δυνατότητα να ερευνηθούν παλιότεροι λογοτέχνες που είχαν προείδει την ανάγκη μιας νέας εποχής, πιθανόν από μια άλλη σκοπιά. Έ τσι δημιούργησαν κριτήρια όχι μόνο για την εποχή τους αλλά και για τις προη­ γούμενες ή τις επόμενες. Είναι χαρακτηριστική η συζήτηση που ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του ’60 σαν διαμάχη μεταξύ μεταπολεμικών πεζογράφων και της γενιάς του ’30 στη «Μ εσημβρι­ νή» με αφορμή την άποψη του Η. Βενέζη, ότι ενώ η δίκιά του γενιά σίγησε, η επόμενη είναι ήδη βο­ λεμένη και ανύπαρκτη. Η γενιά του ’30 δέχτηκε τότε αρκετές βολές. Κατηγορήθηκε ότι υποβάλ­ λει την άποψη «μετά από αυτήν το χάος» (Σ. Πλασκοβίτης), ότι «χτυπώντας τον εαυτόν της χτυπά και τους άλλους που δεν σταμάτησαν, που προχωρούν» (Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος), ότι «το καλλιτεχνικό της κύτταρο δεν ήταν πρώτης ποιότητας» και «ότι το έργο τους ήταν αποτέλε­ σμα προθέσεων και όχι προϋποθέσεων» (Α. Αρ­ γυρίου). Ο Γ. Θεοτοκάς παρεμβαίνοντας στη συ­ ζήτηση κάπως κυνικά λέει: «Ο ι ιστορικές ευθύ­ νες μας ευνόησαν. Έφεραν μπροστά μας ένα ω­ ραίο άλογο και μας κάλεσε να το ιππεύσουμε. Αλλά κι εσείς παραδεχτείτε πως δεν αφήσαμε τη ευκαιρία να πάει χαμένη».8 Ο Θεοτοκάς αποδέ­ χεται ότι επιδίωξαν να «ιππεύσουν» ως ηγέτες αλλά και ως «ευκαιρία» την εποχή τους. Δεν αμ­ φισβητείται το νέο πνεύμα ή η «ορισμένη» ποιό­ τητα μιας νέας εποχής που ανέτειλε. Αλλά γιατί αυτή η εποχή ήταν καλύτερη από την άλλη; ή α­ κόμα και αν οι υλικοί όροι φαίνεται να διαμορ­ φώνονται προς το καλύτερο αυτό γιατί έπρεπε να συνεπάγεται ότι υπάρχει ευθεία αντανάκλαση του υλικού στο πνευματικό κλίμα και μάλιστα να επέχει θέση αξιολογικού κριτηρίου. Νομίζω ακόμα ότι είναι καιρός να ξεπεράσουμε το σύμπλεγμα Τιμπωντέ και να μελετηθεί η ι­ στορία της λογοτεχνίας μας ανεπηρέαστη από λογοτεχνικές γενιές. Και δεν είναι πρόβλημα ότι η «γενιά του ’30» μελετήθηκε σαν τέτοια. Αυτό έ­ γινε έτσι στην αρχή. Ίσως έπρεπε να εντοπισθεί

αφιερωμα/17 σε πολύ λιγότερους αλλά ούτως ή άλλως αυτοί εί­ χαν κάτι να πουν ως γενιά. Ό μως δημιουργήθηκε ένα κακό προηγούμενο. Αποκεί και πέρα ήρθε η α' μεταπολεμική γενιά, μετά η β' κ.λπ. δίνο­ ντας ένα εμπειρικό χαρακτήρα στη μελέτη της ελληνικής λογοτεχνίας μέχρι και σήμερα. Η κα­ θιέρωση να μετριέται η ιστορία με τις γενιές είχε διαβρωτικά αποτελέσματα και στη λογοτεχνική συνείδηση. Τη δόξα της «γενιάς του ’30» ζήλε­ ψαν πολλοί νεότεροι λογοτέχνες και ομάδες που πριν κριθούν από το κοινό και την ιστορία προ­ σπάθησαν να κατοχυρώσουν εν είδει «trade mark» τη σκέπη κάτω από την οποία θα ήθελαν να εκτιμώνται. Ισχυρό παράδειγμα οι αυτοχαρακτηριζόμενες στην ποίηση γενιές του ’70 και του ’80 που ακριβώς επειδή δεν είχαν κοινά χαρακτη­ ριστικά διαλύθηκαν πριν καν σχηματιστούν. Και επιστημονικά πλέον, με την πολυπλοκότητα των μεταπολεμικών εποχών είναι αδόκιμο να στηριζόμαστε στην έννοια της γενιάς ή όπως παλιότερα της περιρρέουσας ατμόσφαιρας για να διαγράψουμε τις λογοτεχνικές εξελίξεις όταν τό­ σο οι ιστορικές, κοινωνιολογικές, ψυχολογικές, πολιτισμικές έρευνες, όσο και οι γραμματολογι­ κές, φιλολογικές, αισθητικές θεωρήσεις ξεδι­ πλώνουν ένα πλούτο νέων μεθοδολογικών εργα­ λείων. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι παλιότερες ιστο­ ρίες της λογοτεχνίας δεν αξίζουν. Ό μως όπως κάθε εποχή «διαβάζει» και γράφει εκ νέου την ι­ στορία, χρησιμοποιώντας τα παλιά δεδομένα και προσθέτοντας νέα στοιχεία και εκτιμήσεις, έτσι και η ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας, ιδιαίτε­ ρα αυτή του μεσοπολέμου, πρέπει να «ξαναδια­ βαστεί» μακριά από ξεπερασμένα «ηθικά μέτρα» (αισιοδοξία-απαισιοδοξία) ή πεπαλαιωμένα σχή­ ματα. Οι παλιότερες ιστορίες της λογοτεχνίας εί­ ναι χρήσιμο εργαλείο για να καταλάβουμε πώς μια εποχή διάβαζε τον εαυτόν της ή μια άλλη προγενέστερή της. Ό μως αυτό δεν αρκεί. Λίγες μελέτες ξεφεύγουν σήμερα από τα δεδομένα που δημιουργήθηκαν το μεσοπόλεμο.

Ήταν ενιαία η λεγάμενη γενιά του ’30; δούμε τώρα τη «γενιά του ’30». Πολλά Α ςπροβλήματα περιμένουν απάντηση και γι’

αυτήν. Παράδειγμα το πώς ορίζεται και ποια εί­ ναι τα βασικά της χαρακτηριστικά που την οριο­ θετούν ως γενιά. Κανείς από τους πρωτεργάτες της γενιάς αλλά και τους μετέπειτα φίλους και μελετητές της δεν συμφωνεί με τα κριτήρια βάσει των οποίων προσδιορίζεται αυτή. Διιστάμενες α­ πόψεις υπάρχουν για πολύ σοβαρά ζητήματα, ό­ πως για το αν είχαν κοινό ιδεολογικό προσανα­ τολισμό, αν το κύριο στοιχείο ήταν η ανάδειξη μιας νέας πραγματικότητας, αν η «ελληνικότη­ τα» που πρέσβευαν είχε αντικειμενική βάση ή ή­ ταν δόγμα και ιδεολόγημα, ποιες ήταν οι μορφι­

κές αλλαγές που επέφεραν κ.λπ. Ας δούμε μερι­ κά παραδείγματα. Ο Γ. Θεοτοκάς δίνει δυο βασικά χαρακτηρι­ στικά α. την κοινή ηλικία και β. μια σειρά κοινά γνωρίσματα που είχαν οι λογοτέχνες της εποχής: «εκφράζουνε τα ίδια περίπου προβλήματα»... «μια καινούργια ελληνική πραγματικότητα», ή με πιο αφηρημένες έννοιες φέρνουν «ένα κοινό α­ έρα» ή «αναδίνουνε μια μουσική παράξενη, τραχιά, ανυπόφορη για τους μη μυημένους». Ο ίδιος όμως φανερώνει ότι η γενιά του κάθε άλλο παρά είναι ενιαία αφού, όπως τονίζει, μέσα σε αυτήν υ­ πάρχουν αγεφύρωτες αντιθέσεις στη φιλοσοφική τους σκέψη (ιδεαλισμός-υλισμός) και στην πολι­ τική τους δράση (κομμουνιστές, εθνικιστές, δη­ μοκράτες).9 Στην έκφραση της πραγματικότη­ τας στέκεται και ο Α. Τερζάκης που θεωρεί ως κύρια χαρακτηριστικά για τη γενιά του την αγά­ πη της για τη αλήθεια «την αλήθεια ως τον κυνι­ σμό» και την έμφαση που έδωσε στο να αποκαλύψει την πραγματικότητα της εποχής του.10 Η αριστερή κριτική τους αρνείται την ικανότη­ τα να διαβάσουν την πραγματικότητα. Ο Τ. Βουρνάς αρνείται ότι εκφράζουν μια νέα πραγμα­ τικότητα για τη χώρα τους, αφού τους προσάπτει ότι «προβάλλουν ξένες αγωνίες και ανύπαρκτα για την Ελλάδα προβλήματα» και ότι «θέτουν τα πάντα υπό αμφισβήτηση», ενώ ο κοινωνικός τους προβληματισμός στέκεται μόνο στη περι­ γραφή της παρακμής του αστικού κόσμου.11 Ο Β. Βαρίκας αφού τους καταλογίζει «πλήρη ά­ γνοια του αντικειμένου που μελετούσαν» τους κατηγορεί ότι «στένεψαν τον κόσμο για να τον α­ ναγκάσουν να χωρέσει στο καχεκτικό τους άτομο».12 Ερωτηματικά υπάρχουν για το αν και πόσο η γενιά έκφρασε το μοντέρνο στην ελληνική τέχνη ως μια νέα αισθητική αντίληψη. Ο, εκ των θεω­ ρητικών της γενιάς, Α. Καραντώνης γράφει ότι η πεζογραφία της γενιάς του ’30 - πλην Γ. Θεοτοκά - δεν είχε μια θεωρία για την τέχνη, μολονότι έφερνε καινούρια πράγματα στη φιλολογία μας.13 Ο Δ . Δημηρούλης τους αρνείται τον μο­ ντερνισμό τους που είναι «ευπρεπής και μετρημέ­ νος, του έχει αφαιρεθεί η ικμάδα, η επαναστατι­ κή ορμή και η βιαιότητα - πρόκειται μάλλον για εκμοντερνισμένο συντηρητισμό παρά για συντη­ ρητικό μοντερνισμό».14 Αντίθετα ο Φ. Δημητρακόπουλος τονίζει ότι πρόκειται για μια «πρωτο­ ποριακή κίνηση του ’30», αρνούμενος τον χαρα­ κτηρισμό τους ως γενιά.15 Διχασμένες είναι οι απόψεις και για το αν υ­ πήρχε ενιαία ιδεολογία. Ο Κ. Μητσάκης επιση­ μαίνει ότι «δεν πρόκειται για μια σχολή με κοινή ιδεολογία ή κοινές αισθητικές αντιλήψεις», αλλά «για μια γενιά με συνείδηση του εαυτού της και της ιστορικής της αποστολής», δίνοντας έμφαση σε ένα πολιτικό όραμα που τους ένωνε.16 Αντίθε­

18/αφιερωμα τα ο Δ . Τζιόβας τονίζει ιδιαίτερα τα ιδεολογικά χαρακτηριστικά αυτής της γενιάς καθώς και τα ιδεολογήματα που χρησιμοποίησε, που όπως η ελληνικότητα είχε και ιδιαίτερη αισθητική έκ ­ φραση.17 Αλλά και το είδος του φιλελευθερισμού κάτω από τη σκέπη του οποίου κατατάσσονται οι ιδεολόγοι της εποχής είναι ιδιαίτερα αντιφατι­ κό. Ο Α. Λιάκος επισ ημαίνει τις αντινομίες του φιλελευθερισμού της γενιάς του ’30, τον αντικαπιταλιστικό και αντιυλιστικό πολλές φορές πολι­ τικό τους λόγο που τους έφερνε κοντά τόσο με τους μαρξιστές όσο και με τους συντηρητικούς ι ­ δεοκράτες (Κ. Τσάτσος).18 Ο Π. Κητρομηλίδης τονίζει από μια άλλη πλευρά τις εσωτερικές αντι­ φάσεις του φιλελευθερισμού του ’30, όπως την αντίθεση μεταξύ του δόγματος της ελληνικότη­ τας και των αιτημάτων του εκσυγχρονισμού που επικα λείτο.19 Είναι φανερό ότι η γενιά του ’30 δεν υπήρξε πο­ τέ ενιαία. Και πολλοί και καλοί λογοτέχνες της αδικήθηκαν στριμωγμένοι μέσα στα ασαφή όριά της. Ο Α. Αργυρίου προτείνει να αποδεχτούμε τον όρο «γενιά » αρκεί «να τον απαλλάξουμε από κάθε αισθητικό ή ιδεολογικό περιορισμό».20 Ό ­ μως έτσι μεταπίπτουμε πάλι στο διάβασμα της ι­ στορίας κατά γενιές, με ηλικια κό, ανούσιο δηλ. κριτήριο, δημιουργώντας σχήματα που δεν βοη­ θάνε πια την ιστορική έρευνα. Είναι φανερό ότι υ­ πήρξε ένας μικρός πυρήνας που με επίκεντρο τους Θεοτοκά και Τερζάκη ως βασικούς θεωρη­ τικούς εκπροσώπους προσπάθησε να χρησιμο­ ποιήσει το μυθιστόρημα, επιτυχημένα ή όχι, είναι αντικείμενο μελέτης, για να δώσει ύπαρξη σε ένα κοινό ιδεολογικό και πολιτικό όραμα. Από κο­ ντά ακολούθησαν και ορισμένοι φιλικοί τους κ ρ ι­ τικοί. Το να ειπωθεί αυτός ο μικρός πυρήνας «γ ε­ νιά» ή όπως αλλιώς, στη βάση κάποιου κοινού συνεκτικού ιδεολογικού ιστού, θα βοηθήσει ως προς τα ζητήματα της ιδεολογίας, της αισθητι­ κής κ.λπ. Από κ ει και πέρα με επιμονή πρέπει να*1

Σημειώσεις 1. Λ. Πολίτης. Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας, ΜΙΕΤ, Α­ θήνα, 1989.

2. Μ. Vitti. Η γενιά του ’30. Ερμής, Αθήνα, 1979.

3. Γ. Μηλιάς. Ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός. Εξάντας, Αθήνα, 1988.

4. Κ. Τσουκαλάς. Η ελληνική τραγωδία. Ν. Σύνορα, Αθήνα, 1981.

5. Γ. Μηλιάς ό.π.

6. Κ. Βεργόπουλος, Εθνισμός και οικονομική ανάπτυξη. Η Ελλάδα στο μεσοπόλεμο. Εξάντας, Αθήνα, 1978.

7. Γ. Θεοτοκάς-Ν. Κάλας. Μια αλληλογραφία. Αθήνα, Πρόσπερος, 1989.

8. «Μεσημβρινή» από 7.6.63-19.7.63. Α 9. Γ. Θεοτοκάς. Ιδέα. «Η νέα λογοτεχνία», 3.13.1934.

10. Α. Τερζάκης. «Ελεύθερα Ιδανική». Ο κύκλος, 1.5.1932.

11. Τ. Βουρνάς. «Μια επισκόπηση χών πνευματικών αξιών στη Ελλάδα κατά την περίοδο 1903-36». Επιθεώρηση Τέχνης, τ. 89, Μάιος 1962.

χαραχθούν οι διαφοροποιήσεις. Ο όρος γενιά το­ ποθέτησε, για ιδεολογικούς μόνο λόγους, τους ι­ κανότερους πεζογράφους όπως τον Μ. Καραγάτση, τον Α. Τερζάκη κ.ά. σε ίση μοίρα με ήσσονος σημασίας μυθιστοριογράφους, δυσκολεύο­ ντας τη μελέτη της αυτοτελούς λογοτεχνικής ε­ ξέλιξης. Αλλά και η λογοτεχνική παραγωγή στον ίδιο το λογοτέχνη δεν ειδώθηκε πάντα διαφορο­ ποιημένα. Μυθιστορήματα που πραγματικά ανα­ νέωναν το είδος τέθηκαν στην ίδια μοίρα, μελε­ τητικά τουλάχιστον, με άλλα κείμενα του ίδιου λογοτέχνη, «συντηρητικών» αφηγηματικών και αισθητικών αντιλήψεων. Νομίζω ότι ορισμένα «δεδομένα » για τη γενιά του ’30, όπως η έννοια της ρήξης ή της ανανέωσης που της αποδίδεται, τα ιδεολογήματα που χρησιμοποίησε, η αισθητι­ κή της και βέβαια ποιοι είναι αυτοί που πληρούν κοινά χαρακτηριστικά για να ονομασθούν «γ ε­ νιά », αναζητούν παραπέρα διερεύνηση και ίσως κάποιες ανατροπές. Έ τσ ι τα καινούρια στοιχεία που έφεραν οι λογοτέχνες του ’30 θα αποκτήσουν διαύγεια, θα πάψουν να είναι αναμιγμένα με τόσα ετερόκλητα και αντιτιθέμενα στοιχεία ώστε να νοθεύεται τελικά η αξία τους. Σε αυτό χρειάζο­ νται και ερευνητικές μονογραφίες, που ακόμα εί­ ναι λίγες, για τους σημαντικότερους από τους μεσοπολεμικούς πεζογράφους. Μια τέτοια προσέγ­ γιση στην ιστορία της λογοτεχνίας θα βοηθούσε να ξαναειδωθεί και να αποκτήσει το ειδικό της βάρος τόσο η πεζογραφική παράδοση των πρώ­ των μεσοπολεμικών χρόνων όσο και αυτής που μετά το ’30 δεν ακολούθησε τις συντεταγμένες των καθιερωμένων. Επιπλέον πολλά ερωτηματι­ κά υπάρχουν για τη σχέση της πεζογραφικής με την ποιητική εξέλιξη, κυρίως μετά το ’30. Ο με­ σοπόλεμος με τις τόσο ενδιαφέρουσες κοινωνι­ κές, πολιτικές, ιδ εολογικές και εθνολογικές αλ­ λαγές έχει να φανερώσει μια πλούσια όσο και πο­ λύπλοκη εξέλιξη στην ιστορία της λογοτεχνίας μας.

12. Β. Βαρίκας. Η μεταπολεμική μας λογοτεχνία. Πλέθρον, Α­ θήνα, 1979.

13. Α. Καραντώνης. Πεζογράφοι και πεζογραφήματα της γε­ νιάς του ’30. Παπαδήμα, Αθήνα, 1990.

14. Δ. Δημητρούλης. «Τι συμβαίνει στην ελληνική κριτική». Πολίτης, τ. 67-68, 1984.

15. Φ. Δημητρακόπουλος. Η πρωτοπορική κίνηση του '30 και το μυθιστόρημα. Καστανιώτης, Αθήνα, 1990.

16. Κ. Μητσάκης. Νεοελληνική πεζογραφία - η γενιά του ’30. Ελληνική Παιδεία, Αθήνα, 1977.

17. Δ. Τζιόβας. Οι μεταμορφώσεις του εθνισμού και το ιδεολό­ γημα της ελληνικότητας στο μεσοπόλεμο. Οδυσσέας, 1989.

18. Α. Λιάκος. «Ζητούμενα ιδεολογίας της γενιάς του ’30». Θε­ ωρία και κοινωνία, τ. 3, 1990 19. Π. Κητρομηλίδης. «Τα όρια του ελληνικού φιλελευθερι­ σμού. Το παράδειγμα του Γ. Θεοτοκά. Διαβάζω, τ. 137, 1986.

20. Α. Αργυρίου. «Η γενιά του τριάντα». Βιβλιοκριτική στην ο­ μώνυμη μελέτη του Μ. Vitti. «Καθημερινή», 18.5.78 και 25.5.78.

αφιερωμα/19

Κ.Α. Δημάδης

Σοσιαλισμός - εθνικισμός και πεζογραφία 1922-1935 (Γενική θεώρηση του θέματος) Ένα από τα κεντρικά ερωτήματα που έθετε η λογοτεχνική κριτική στην Ευρώπη κατά τη δεύτερη δεκαε­ τία του 20ού αι., αναφέρεται στο βαθ­ μό της επίδρασης που θα ασκούσαν ο Μεγάλος Πόλεμος, η Ρωσική Επανά­ σταση και η στροφή του ενδιαφέρο­ ντος προς την Ανατολή στην εξέλιξη των λογοτεχνικών ειδών. Παρά τις αντίθετες απόψεις,1δεν είναι λίγοι ε ­ κείνοι που είχαν τότε υποστηρίξει ότι τα πρόσφατα γεγονότα, οι κοινωνι­ κές ανακατατάξεις και, προπάντων, η εγκαθίδρυση του κομμουνιστικού κα­ θεστώτος στη Ρωσία θα προσανατό­ λιζαν προς διαφορετικές κοινωνικές κατευθύνσεις το περιεχόμενο και θα επηρέαζαν τη μορφή της λογοτεχνι­ κής παραγωγής στον ευρωπαϊκό χώρο.

Τ

α ίδια ζητήματα απασχολούν, από μια ανά­ λογη σκοπιά, την κριτική και κυρίως τους ο­ λιγάριθμους την εποχή εκείνη πεζογράφους στην Ελλάδα πριν και αμέσως μετά τη Μ ικρασιατική Καταστροφή. Το 1921, επί παραδείγματι, ο Κώ­ στας Παρορίτης (1878-1931) υπογράμμιζε σε άρ­ θρο του δημοσιευμένο στο περιοδικό Γράμματα της Αλεξάνδρειας το γεγονός ότι η ελληνική λο­ γοτεχνία κράτησε σε όλη την περίοδο της δεκαε­ τίας του 1910 στάση εντελώς αδιάφορη όχι μόνο απέναντι στα μεγάλα θέματα που είχαν συγκλοΑ. Τάσσος: Αύριο θα κάμει ξαστεριά

20/αφιερωμα νίσει την Ευρώπη, αλλά και απέναντι στον εθνι­ κό, καθώς έγραφε, πόλεμο. Η επιχειρηματολογία πάντως του Κώστα Παρορίτη, με την οποία προ­ σπάθησε να δικαιολογήσει την αδιαφορία των Ελλήνων λογοτεχνών απέναντι στους Βαλκανι­ κούς Πολέμους και στα ευρωπαϊκά γεγονότα, δε φαίνεται να έπειθε ούτε τον ίδιο. Συναφείς, αν και τοποθετημένες σε διαφορετι­ κή ιδεολογική βάση, είναι οι θέσεις που ανέπτυσ­ σε τρία χρόνια αργότερα ο πεζογράφος Θράσος Καστανάκης (1898-1967) στο «Σημείωμα» του πρώτου μυθιστορηματικού έργου του Οι πρίγκηπες (1924). Οι θέσεις του νέου πεζογράφου διατυ­ πώνονται εδώ σε ύφος προγραμματικών δηλώσε­ ων. Τα σοσιαλιστικά του ιδανικά τον έφερναν τη στιγμή εκείνη αντιμέτωπο με το αίτημα για τη δη­ μιουργία ενός Νεοελληνικού πολιτισμού και, από την άποψη αυτή, με τις ευθύνες που έπρεπε να α­ ναλάβουν οι Έ λληνες λογοτέχνες απέναντι στο κοινωνικό τους περιβάλλον. Την εποχή τούτη παραμένουν ζωντανές ακόμα οι εντυπώσεις από τις προηγούμενες σχετικές προσπάθειες, όπως λ.χ. του πεζογράφου και ποιητή Κώστα Χατζόπουλου (1868-1920), ο οποίος, αφού το 1909 είχε ιδρύσει στο Μόναχο τη Σοσιαλιστική Δημοτικιστική Ένωση, πρωτοστάτησε κατόπιν στη σο­ σιαλιστική κίνηση στην Ελλάδα, έφερε το ελλη­ νικό διήγημα, καθώς τονιζόταν το 1920, «στην ψυχολογικήν ανάλυση που στέκει το τελευταίο βήμα στην παγκόσμια διηγηματογραφία», αλλά πικραμένος, σύμφωνα με το περιοδικό Μούσα, «απελπισμένος από την αμορφωσιά που δέρνει την εργατιά μας, παράτησε το Σοσιαλισμό και μάλιστα, τον τελευταίο καιρό δέχτηκε να γίνει διευθυντής της Λογοκρισίας».2 Γενικότερα, την περίοδο αυτή έχει ωριμάσει η ιδέα ότι η νεοελλη­ νική λογοτεχνία μπορούσε να αποτελέσει ως κοι­ νωνική εκδήλωση την πιο αντιπροσωπευτική έκ­ φραση του Νεοελληνικού πολιτισμού μέσα στα πλαίσια της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής παραγω­ γής. Ά λλωστε τον Ιανουάριο του 1937 ο Ά γγε­ λος Τερζάκης (1907-1979) θα διακηρύξει ότι με το παραπάνω μυθιστόρημα του Θράσου Καστανάκη εγκαινιάστηκε το 1924 μια νέα περίοδος για τη διαμόρφωση του ελληνικού μυθιστορήματος.3 Οι θέσεις, ωστόσο, του Αγγέλου Τερζάκη πά­ νω στα ζητήματα αυτά είναι πολύ νωρίτερα ξεκα­ θαρισμένες, καθώς δείχνει αρκετά καλά η συλ­ λογή διηγημάτων Ο ξεχασμένος.* Το έργο αυτό εκδίδεται το 1925, όταν ο συγγραφέας είναι δεκα­ οκτώ ετών. Παράλληλα, την ίδια εκείνη χρονιά, αναγγέλλει ο Ά γγελος Τερζάκης ότι έχει «έτοιμο για έκδοση» το ρομάντζο Οι επαναστατημένοι.5 Ήδη το 1925 σημειώνεται με έμφαση ότι «οι τά­ ξεις {των νέων πεζογράφων] πυκνώνονται τώρα αξιοθαύμαστα, όπως άλλοτε των ποιητών. Πυ­ κνώνονται τόσο, που άθελα σούρχεται στα χείλη ο στίχος του "Φανού του Κοιμητηρίου” : 'Ώ , πό­

σοι είναι! Φρικιά και τρέμει η καρδία!...” [...]».* Οπωσδήποτε, οι χρονιές 1925 και 1926 αποτε­ λούν μια αποφασιστική περίοδο για τα αμέσως ε­ πόμενα βήματα που θα κάνει η ελληνική πεζο­ γραφία στην αρχή της δεκαετίας του 1930. Τον Οκτώβριο του 1932, όταν ετοιμάζεται η έκδοση του μυθιστορήματος Δεσμώτες (1932) του Α γγέ­ λου Τερζάκη, ο συγγραφέας θα υποστηρίξει ότι «η υπόθεση του νεοελληνικού μυθιστορήματος, του συγχρονισμένου, δεν παρουσιάζεται πια σαν αντικείμενο "φιλολογίας” . Είνε αντικείμενο υπο­ χρέωσης, καθήκον της γενεάς μας απέναντι στη ζωντανή πραγματικότητα κ ι’ απέναντι στην Ι­ στορία...». Επίσης, την ίδια εκείνη στιγμή δε δι­ στάζει να χαρακτηρίσει ως ξεπερασμένη την ά­ ποψη που δύο μόνο χρόνια νωρίτερα, το 1930, διατύπωνε ο Jean Richard Bloch (1884-1947)7 για το μυθιστόρημα, ότι δηλαδή δεν παράγεται «σχε­ δόν ποτέ σημαντικό και βιώσιμο λογοτεχνικό έρ­ γο, όταν η κοινωνία περνάει κρίση πυρετού, ή αν προτιμάτε έναν άλλο όρο, όταν βρίσκεται σ’ επα­ νάσταση».8 Εξάλλου, είναι χαρακτηριστικό ότι ο Κλέων Παράσχος (1896-1964), όταν το 1925 δοκιμάζει σε ένα άρθρο του να προσδιορίσει τα χαρακτηρι­ στικά της πρόσφατης ελληνικής λογοτεχνικής παραγωγής, αισθάνεται την ανάγκη να ξεκινήσει από τις παραπάνω διαπιστώσεις του κομμουνι­ στή, καθώς σημείωνε, συγγραφέα Κώστα Παρο­ ρίτη, τις οποίες δέχεται καταρχήν ως ορθές, «α­ νεξαρτήτως του χαρακτηρισμού της ουσίας της ελληνικής μεταπολεμικής τέχνης ως γλυκανάλα­ της και ρηχής». Ο Κλέων Παράσχος προχωρεί περισσότερο στο άρθρο του αυτό και υποστηρίζει ότι «[...] ολόκληρος η περίοδος του δεκαετούς πολεμικού δράματός μας δεν είχε παρά επιφα­ νειακά μόνον εγγίσει την ψυχήν των λογοτεχνών μας». Θεωρεί επιπλέον ότι είναι ανάξια λόγου «και τα εθνικιστικά αλλά και τ’ ανθρωπιστικά έργα, δράματα, ποιήματα, μυθιστορήματα, που οφείλουν την γέννησίν των εις τον άμεσον αντί­ κτυπον των πολέμων και της μεταβολής που προς στιγμήν εφάνη ότι θα επέφερεν εις την ευρω­ παϊκήν διανόησιν και αισθαντικότητα ο πόλε­ μος». Ό λα αυτά τα έργα, τόνιζε στη συνέχεια, «εγράφησαν κατά την τελευταίαν πενταετίαν, και όλα, εξαιρέσει των έργων του κ. Βάρναλη καλλιτέχνου μη εξαντλουμένου εις τας ιδεολογι­ κός του προθέσεις - , έχουν ήδη λησμονηθεί». Δεν είναι βεβαίως, όπως έγραφε, «το καλλίτερον μέρος του έργου των τα κομμουνιστικά ποιήματα του κ. Γκόλφη, του κ. Αθάνα, και άλλων, ούτε τα πατριωτικά του κ. Παλαμά, ο κ. Παρορίτης έ­ γραψε έργα πολύ ανώτερα από τον "Κόκκινο Τράγο” ,9 αι δε προσπάθειαι των θεατρικών μας συγγραφέων να πραγματευθούν θέματα πατριω­ τικά ή ανθρωπιστικά μόνον μειδιάματα προκαλούν. [...]».

αφιερωμα/21 Αλλά εκεί όπου ο Κλέων Παράσχος δε βλέπει το 1925 να έχει υποστεί η ελληνική λογοτεχνία ο­ ποιαδήποτε επίδραση από τα τελευταία ιστορικά γεγονότα, «ουδέ κατ’ επίφασιν, όπως εις την Ευ­ ρώπην», είναι η μορφή. Σύμφωνα με τον κριτικό, «Συνολικώς κρινόμενον το μεταπολεμικόν ύφος των Ελλήνων λογοτεχνών δεν παρουσιάζει καμμίαν διαφοράν από την προ του πολέμου περίο­ δον». Και καταλήγει στην άποψη ότι «Και οι πα­ λαιοί, αλλά και οι νέοι ακόμη συγγραφείς, εξα­ κολουθούν τόσον εις το θέατρο και εις το διήγη­ μα όσον και εις την λυρική ποίησι, να εμφανίζουν το γνωστόν των προπολεμικόν ύφος. Ύ φος συ­ ντηρητικόν, αρκετά καθυστερημένον, και κατώ­ τερον ασφαλώς των προθέσεων και της νοοτρο­ πίας των, μέσα εις την ομοχρωμίαν του οποίου μόνην εξαίρεσιν αποτελεί το ύφος του τόσον ιδιοτύπου και επαναστατικού φίλου μου κ. Παπατσώνη [ ...]» .10 Εδώ, πρέπει ασφαλώς να παραπέμψει κανείς στις πολιτικές και οικονομικές συνθήκες κάτω από τις οποίες βρίσκεται την περίοδο αυτή η χώ­ ρα. Να επισημάνει επίσης ένα άλλο γεγονός, τη δημοσίευση δηλαδή της μοναδικής εκείνης σει­ ράς των ανταποκρίσεων που στέλνει ο Νίκος Καζαντζάκης από τη Σοβιετική Ένωση στην εφημ. Ελεύθερος Λόγος (1.11-25.12.1925, οπότε διακό­ πτεται προσωρινά η έκδοση της εφημερίδας, και από τις 29.8.1926 κεξ.). Η ανάλυση και η αξιολό­ γηση των παρατηρήσεων του Νίκου Καζαντζάκη θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τη μορφή της επίδρασης που ασκούν την εποχή εκείνη σε ορισμένους συγγραφείς οι εξελίξεις στη Σοβιετι­ κή Ένωση. Τέλος, θα αναφέρω ακόμα ένα παράδειγμα σχετικά με τις προσπάθειες για τη βελτίωση της πεζογραφικής παραγωγής κατά την περίοδο τού­ τη. Όπως είναι γνωστό, το 1925 (την εποχή δη­ λαδή που διατύπωνε ο Κλέων Παράσχος τις πα­ ραπάνω κρίσεις του), ο Στράτης Μυριβήλης (1890-1969) ήταν άγνωστος στον φιλολογικό κύ­ κλο της Αθήνας. Ωστόσο το 1925, μετά τη δημο­ σίευση σε βιβλίο του Η ζωή εν τάφω το 1924 στη Μυτιλήνη, παίρνει μέρος στο Διαγωνισμό διηγη­ μάτων του Εκδοτικού οίκου Ζηκάκη με τρία διη­ γήματα: «Η προέλαση», «Ο ι τρεις λέρες» και «Θυσία στον ή λιο ».11 Ανάμεσα, λοιπόν, στα άλ­ λα γεγονότα της περιόδου αυτής πρέπει να ση­ μειώσουμε και να θυμόμαστε ότι ακριβώς στην αρχή του 1926 αρχίζει να γίνεται ο Στράτης Μυρι­ βήλης γνωστός στην Αθήνα με τη βράβευση του διηγήματος «Θυσία στον ήλιο». Τα ακόλουθα σχόλια από την «Έ κθεση της Κριτικής Επιτρο­ πής» (πρόεδρος Αντ. Τραυλαντώνης, Φ.[ώτος] Πολίτης και εισηγητής Ηλ. Π. Βουτιερίδης) είναι αρκετά εύγλωττα: [...] Η κριτική επιτροπή από τα 128 αυτά διηγήματα δε δυσκολεύτηκε και πο­ λύ να ξεχωρίση τα καλλίτερα. [...] Δυσκολεύτη­

κε όμως να φτάση στον αριθμό δέκα: όσα θα ή­ ταν άξια για βραβείο. [...] Για τούτο ξεχώρισε μό­ νον οχτώ [...] Κ’ έτσι βραβεύει με τη σειρά της α­ ξίας τους τα: [...] 5) Θυσία στον Ήλιο (εδώ πρέ­ πει να παρατηρήσουμε ότι άξιζε απόλυτα το βρα­ βείο το διήγημα του ίδιου συγγραφέα "Η Προέλα­ ση” . Μα για λόγους, που θα τους νιώση ο συγ­ γραφέας μόλις προσέξη κάποια καθέκαστα του διηγήματος του, το αφίνουμε έξω από το διαγωνι­ σμό, δίνοντάς του όλους τους επαίνους, που του αξίζουν, για τα πολλά και μεγάλα προτερήματά του) [ ...]» .12 Κατά τα επόμενα χρόνια, και κυρίως στην αρ­ χή της δεκαετίας του 1930, ο Στράτης Μυριβήλης θα καταλάβει ως συγγραφέας σημαντική θέση

Κώστας Βάρναλης

στον ελληνικό πνευματικό χώρο με το αντιπολε­ μικό έργο του. Στην αρχή εξάλλου της δεκαετίας του 1930 θα παίξει αξιοσημείωτο ρόλο στην Αθή­ να ως σοσιαλιστής διανοούμενος και πολέμιος του κομμουνισμού. Το 1934 καταδικάζει το μαρ­ ξισμό, τον ιταλικό φασισμό και τη χιτλερική Γερμανία.

Η

σύντομη αυτή αναφορά σε κριτικές από­ ψ εις που διατυπώνονται για την ελληνική λογοτεχνία μέσα στα τρία πρώτα χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή (και προέρχονται α­ πό Έ λληνες συγγραφείς με διαφορετική ιδεολο­ γική τοποθέτηση), μας οδηγεί από ένα ασφαλή δρόμο μπροστά σε τρία βασικά ζητήματα που ο­

22!αφιέρωμα φείλει να αντιμετωπίσει ο ιστορικός της νεοελλη­ νικής λογοτεχνίας, αν θελήσει να μελετήσει τη θεματική και μορφολογική εξέλιξη του ελληνι­ κού μυθιστορήματος από το 1922 ώς το 1935. Ε­ δώ, δεν πρόκειται ασφαλώς να προχωρήσω στην ανάλυση των ζητημάτων αυτών. Πρόθεσή μου εί­ ναι να δώσω το διάγραμμα μόνο του προβλημα­ τισμού. Τα τρία, λοιπόν, αυτά ζητήματα είναι τα ακόλουθα: πρώτα πρώτα πρέπει να διερευνήσουμε τη διάσταση που παίρνει την εποχή αυτή, αμέ­ σως δηλαδή μετά τη Μικρασιατική Καταστρο­ φή, η συζήτηση για το περιεχόμενο του Νεοελλη­ νικού πολιτισμού σε σχέση με τη λογοτεχνική παραγωγή. Η αντιμετώπιση, εξάλλου, του Θέμα­ τος αυτού θέτει την ίδια στιγμή ένα δεύτερο ζήτη­ μα, δηλαδή το ερώτημα αν και με ποια μορφή ά­ σκησε επίδραση ο Μεγάλος Πόλεμος και η Ρωσι­ κή Επανάσταση στην εξέλιξη της μυθιστορημα­ τικής παραγωγής ώς το 1935. Τέλος, το τρίτο ζή­ τημα αναφέρεται στις σχέσεις σοσιαλισμού και εθνικισμού και πιο συγκεκριμένα στο ερώτημα αν και γιατί ο εθνικισμός εξουδετέρωσε και αφο­ μοίωσε τις σοσιαλιστικές τάσεις που παρατη­ ρούνται στο πεζογραφικό έργο γνωστών συγγρα­ φέων ώς το 1935. Το πρώτο από τα παραπάνω ζητήματα διαμορ­ φώθηκε βεβαίως πάνω σε μια ορισμένη βάση από το 1880 περίπου, έλαβε όμως εντονότερο κοινω­ νικό χαρακτήρα στις αρχές του αιώνα, όταν φυ­ σιολογικά συνδέθηκε με την άνοδο στην εξουσία των μεσοαστικών δυνάμεων της χώρας υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Τα πρώτα, εξάλλου, χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και ώς το τέ­ λος της δεκαετίας του 1920, σημειώνεται μια σφοδρή, βίαιη συχνά αντιπαράθεση ανάμεσα στους «Ακονιστές» από τη μία πλευρά, δηλαδή στους υποστηρικτές της ιδέας για τη δημιουργία ενός Νεοελληνικού πολιτισμού που θα στηριζό­ ταν στην ενδογενή παράδοση, και από την άλλη στους «Συγχρονιζόμενους», όπως αποκαλούνται την εποχή εκείνη όσοι μάχονται για μια οριστική ρήξη με το παρελθόν, ώστε να γίνει εφικτή η πα­ ραγωγή καλλιτεχνικών έργων με χαρακτήρα σύγχρονο ευρωπαϊκό. Είναι φανερό ότι το ζήτη­ μα αυτό δεν περιορίζεται στο χώρο της καλλιτε­ χνικής δημιουργίας, αλλά συνδέεται στενά με τη διέξοδο που αναζητούσε η ελληνική κοινωνία την επαύριο της Μικρασιατικής Καταστροφής από την οικονομική, πολιτική και μορφωτική της κρίση. Από τη σκοπιά τούτη ο ρόλος του 'Αγγέ­ λου Σικελιανού πρέπει να θεωρείται κατά την πε­ ρίοδο από το 1925 ώς το 1935 καίριος. Το ενδια­ φέρον μας επίσης θα έπρεπε να είχε προσελκύσει η πεζογραφική δραστηριότητα που ανέπτυξε στα ίδια πλαίσια ο Πέτρος Πικρός (1900-1957) κατά τη δεκαετία του 1920. Με άλλα λόγια, το ζήτημα αφορά τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής κοινω­ νίας μέσα στο σχήμα κράτος-έθνος μετά την κα­

ταστροφή του μείζονος ελληνικού πολιτιστικού χώρου της Μικράς Ασίας, και κάτω από τη δια­ μόρφωση των ευρωπαϊκών υποθέσεων μετά το Μεγάλο Πόλεμο και τη Ρωσική Επανάσταση. Αναφορικά με το ζήτημα αυτό, δεν πρέπει ακό­ μα να μας διαφύγει το γεγονός ότι πριν από το 1929 (και σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην αρ­ χή της δεκαετίας του 1930 από την πλευρά λ.χ. του Γιώργου Θεοτοκά, του Θανάση ΠετσάληΔιομήδη ή του 'Αγγέλου Τερζάκη) τίθεται με κα­ τηγορηματικό τρόπο το θέμα της ευθύνης που εί­ χαν οι πνευματικοί άνθρωποι της χώρας, και μά­ λιστα οι λογοτέχνες, σε σχέση με τους οραματισμούς για τη δημιουργία ενός Νεοελληνικού πο­ λιτισμού και παραπέρα με την καταστροφή του ελληνισμού πληθυσμού και της αυθεντικής ελλη­ νικής παράδοσης στη Μικρά Ασία. Απαντώντας τον Ιανουάριο του 1927 ο Πέτρος Χάρης στον Γρηγόριο Ξενόπουλο με αφορμή το ζήτημα του Νεοελληνικού πολιτισμού και του δρόμου που έ­ πρεπε να ακολουθήσει η ελληνική λογοτεχνική παραγωγή, παρατηρεί χωρίς περιστροφές ότι για τη Μικρασιατική Καταστροφή «δεν είνε βέβαια υπεύθυνοι μόνο οι λόγιοι. 'Εχουν όμως και σ’ αυ­ τήν το μερτικό τους. ΚΓ όταν σήμερα η Ελλάς, ό­ ταν γενικώς ένα κράτος βρίσκεται στην ανάγκη να ανασυγκροτηθή ψυχικώς, τότε αν δεν χρεωκόπησεν ο πολιτισμός του, θα πη, ότι δεν είχε κάν πολιτισμό, ότι δεν είχε ζωή πνευματική, σύ­ νολο δυνατών χαρακτήρων, δεν είχε αντιστάσεις ν’ αντιμετωπίσουν τη λαίλαπα που του ρίχτηκε και τον σάρωσε».13 . Πρέπει εξάλλου να λάβουμε υπόψη ότι την πε­ ρίοδο αμέσως μετά τη Μικρασιατική Καταστρο­ φή εξακολουθούν να βρίσκουν ανταπόκριση σε πολλούς από τους υποστηρικτές του ιδεολογήμα­ τ ο ς για την καθαυτό αξία του Νεοελληνικού πο­ λιτισμού οι παλαιότερες εκείνες διακηρύξεις του Ίωνα Δραγούμη: «[...] Ούτε σαν τον αρχαίο, ού­ τε σαν τον πιο αρχαίο, ούτε σαν το βυζαντινό, ού­ τε και σαν τον Ευρωπαϊκό το συγκαιρινό, θα εί­ ναι ο νέος Ελληνικός πολιτισμός. Κάτι άλλο θα είναι που θα κλει και πολλά ανατολίτικα στοι­ χεία. Και η γεωγραφική θέση της πατρίδας της φυλής, ανάμεσα σ’ Ανατολή και σε Δύση, το λέει πως ο πολιτισμός που θα γεννηθεί από τους Έ λ ­ ληνες θα γίνει αναγκαστικά διαφορετικός από το δυτικό, και μ’ όλα τα ξένα ή τα παλιά στοιχεία που θδχει πάρει θα είναι Ελληνικότατος. Και ί­ σως η μόνη δυνατή του πίστη θα είναι η εθνική. Απ’ αυτήν συνεπαρμένο το έθνος θα ανθίσει Όπως λοιπόν μπορεί να αντιληφτεί κανείς, η διερεύνηση του πρώτου τούτου ζητήματος μας φέρνει αντιμέτωπους με ένα άλλο ερώτημα, το ο­ ποίο με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ζητάει την α­ πάντησή του. Το δεύτερο αυτό ζήτημα αναφέρεται, όπως είπα, στην επίδραση που άσκησε ο Μ ε­

αφιερωμα/23 γάλος Πόλεμος και ειδικότερα η Ρωσική Επανά­ σταση στον εκσυγχρονισμό του ελληνικού μυθι­ στορήματος. Πιο συγκεκριμένα, οφείλουμε να διερευνήσουμε τη μορφή της επίδρασης/αντίδρασης που δεν ήταν δυνατό παρά να προκαλέσουν η Ρωσική Επανάσταση και οι συνέπειες της στους πεζογράφους εκείνους, οι οποίοι συνειδητά αποφασίζουν να επιδοθούν στη συγγραφή μυθι­ στορήματος κατά τη δεκαετία του 1920 και στην αρχή της δεκαετίας του 1930. Εδώ, δε γίνεται λό­ γος για τους κομμουνιστές συγγραφείς. Αυτό α­ ποτελεί ένα άλλο κεφάλαιο έρευνας, το οποίο προς το παρόν δε θα μας απασχολήσει. Ως το 1930 περίπου, κάτω από τη σύγκρουση για το χαρακτήρα και το περιεχόμενο που έπρεπε να πάρει ο Νεοελληνικός πολιτισμός μέσα στη

Θανάσης ΓΙετσάλης-Διομήδης

σύγχρονη κοινωνική αναστάτωση της Ευρώπης, καλύπτονται καθαρά ιδεολογικοί/κοινωνικοί προσανατολισμοί. Η κριτική, παρά τις προσπά­ θειες ορισμένων ερευνητών,15 θέλησε (για διάφο­ ρους λόγους) να αγνοήσει έως σήμερα το ρόλο που έπαιξε η Ρωσική Επανάσταση και η εγκαθί­ δρυση του κομμουνιστικού καθεστώτος στη Σο­ βιετική Ένωση κατά την περίοδο από το 1922 ώς το 1935 στην εξέλιξη του ελληνικού μυθιστορή­ ματος. Παρακολουθώντας ωστόσο τις συζητή­ σεις των ετών 1925-1929 για τη φυσιογνωμία την οποία όφειλε να διαμορφώσει ο Νεοελληνικός πολιτισμός κάτω από τις σύγχρονες ιδεολογικές

και κοινωνικές ανακατατάξεις στον ευρωπαϊκό χώρο, δεν είναι δύσκολο να δούμε ότι ο παράγο­ ντας της μαρξιστικής ιδεολογίας υπήρξε αποφα­ σιστικός για την κατεύθυνση που ακολούθησε η μυθιστορηματική δραστηριότητα ορισμένων ση­ μαντικών συγγραφέων ώς το 1935.

Σ

ε σχέση, λοιπόν, πάντα με τις συνθήκες που διαφοροποιούν κατά την περίοδο αυτή το πε­ ριεχόμενο του αιτήματος για τη δημιουργία ενός Νεοελληνικού πολιτισμού, περιορίζουμε το ζήτη­ μα προπάντων σε περιπτώσεις διακεκριμένων πεζογράφων/διανοουμένων, οι οποίοι έως το 1935 εκφράζονται με τη μαχητική αρθρογραφία τους υπέρ των σοσιαλιστικών ιδανικών (και του κοινοβουλευτικού συστήματος). Τέτοιες χαρα­ κτηριστικές περιπτώσεις αποτελούν συγγραφείς όπως ο Στράτης Μυριβήλης και ο Ά γγελος Τερζάκης. Συγχρόνως, οι πεζογράφοι αυτοί δίνουν ώς το 1935 με το έργο τους τα όρια μέσα στα ο­ ποία μπορούσε να κινηθεί ο κοινωνικός τους προβληματισμός. Η ανάλυση του τελευταίου ζη­ τήματος πρέπει να αποτελέσει και τον κυριότερο στόχο της μελέτης μας. Οι περιπτώσεις εξάλλου του Στράτη Μυριβήλη και του 'Αγγέλου Τερζάκη μας υποχρεώνουν να αποφύγουμε κατά την ανά­ πτυξη του θέματός μας τους συνήθεις φιλολογι­ κούς ή τους άγονους θεωρητικούς μονοδρόμους, μια και οι δύο αυτοί πεζογράφοι διαφοροποιού­ νται κατά την περίοδο τούτη σημαντικά ως προς το ζήτημα του ελληνοκεντρισμού στην καλλιτε­ χνική και ειδικότερα στην πεζογραφική δημιουρ­ γία. Ευνόητο, τέλος, είναι ότι μέσα στα πλαίσια αυτά πρέπει να αντιμετωπιστεί το μυθιστορημα­ τικό έργο που δίνουν έως την εγκαθίδρυση της μεταξικής δικτατορίας συγγραφείς όπως ο Γιώρ­ γος Θεοτοκάς, ο Θανάσης Πετσάλης-Διομήδης, ο Κοσμάς Πολίτης, ο Μ. Καραγάτσης. Η μυθιστορηματική πράξη του 'Αγγέλου Τερ­ ζάκη καθοδηγείται, ως προς την προβληματική, στα πρώτα της βήματα από τη μελέτη των Ρώ­ σων κυρίως συγγραφέων. Αντιμέτωπος ως δια­ νοούμενος με το μαρξισμό, «το πεζότερο ιδανικό που είδε ποτέ η ανθρωπότητα» καθώς έγραφε το 1932, ανακαλύπτει κατά τη δεκαετία του 1920 στο έργο των Ρώσων συγγραφέων πριν από τη Ρωσική Επανάσταση το δρόμο που θα τον βοη­ θούσε να κατανοήσει και να αποδώσει ως πεζογράφος τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά του σύγ­ χρονου ατόμου μέσα στο κοινωνικό/οικονομικό πλαίσιο του Ελληνικού κράτους-έθνους. Ήδη η συλλογή Ο ξεχασμένος του 1925 εξα­ σφαλίζει μια καλή θέση στο πλαίσιο της ανάπτυ­ ξης που γνωρίζει η ελληνική πεζογραφία κατά την περίοδο 1922-1935, γιατί από την αισθητική άποψη κατορθώνει να εκφράσει εκείνο το ελάχι­ στο που καταξιώνει ένα πεζογραφικό κείμενο, δηλαδή την αμφισβήτηση της παραδεκτής πραγ­

24/αφιερωμα ματικότητας. Στα διηγήματα αυτά, από θεματι­ κή άποψη κυριαρχεί λίγο-πολύ ο τύπος του κοι­ νωνικού επαναστάτη, καθώς άλλωστε σημείωνε ήδη το 1925 η κριτική. Εξάλλου, εκείνο που δι­ καιολογημένα υπογραμμίστηκε από την κριτική, όταν κυκλοφόρησε η συλλογή, είναι το γεγονός ότι ορισμένα από τα διηγήματα αυτά, όπως το «Η θυσία», θα μπορούσαν να γίνουν πρωτότυπα ψυχολογικά (μονόπρακτα) δράματα. Η υπο­ γράμμιση αυτή έχει οπωσδήποτε τη σημασία της, αν λάβουμε υπόψη τους κοινωνικούς στόχους στους οποίους απέβλεψε ο Ά γγελος Τερζάκης δέκα χρόνια αργότερα με την ανάπτυξη της θεα­ τρικής παραγωγής του.16 Από την παραπάνω σκοπιά, λίγα χρόνια πριν δουν .το φως της δημοσιότητας οι γνωστές εκ εί­ νες διακηρύξεις που περιέλαβε ο Γιώργος Θεοτοκάς στο δοκίμιό του Ελεύθερο Πνεύμα, ο Ά γ γ ε­ λος Τερζάκης τίθεται με την πρώτη κιόλας πεζογραφική του εμφάνιση, από το 1925 δηλαδή και εξής, εναντίον του πολιτιστικού τοπικισμού της «ηθογραφικής σχολής». Στη συνέχεια, θα εργα­ στεί συστηματικά και, ώς το 1935, θα επιχειρήσει να δημιουργήσει μυθιστόρημα με μια «σύγχρονη» εθνική νοοτροπία. Για το λόγο τούτο, λίγο πριν κυκλοφορήσει το μυθιστόρημά του Δεσμώτες, κατηγορεί ευθέως τους πρεσβύτερους της ελληνι­ κής λογοτεχνίας ότι έμειναν «προσκολλημένοι στην αντικρυνήν όχθη». Γράφει χαρακτηριστικά: «Μ ας αγνόησαν ή, για τον ρωμαντικόν αισθημα­ τισμό μας γύρω από τη βορεινή τέχνη, μας εχλεύασαν. Οι μόνοι που θα μας δικαίωναν, οι α­ ληθινοί και μοναδικοί πρωτοπόροι της γενιάς τους, είχαν λείψει: ο Θεοτόκης κΓ ο Χατζόπουλος. Οι άλλοι, οι επίγονοι, αναμασούσαν ακόμη, νυσταλέοι και με βυζαντινή κατάνυξη, τα παληά μοτίβα του γραφικά ευνουχισμένου σωβινισμού. [.·.]» Τον Οκτώβριο του 1932 θα παραπέμψει στον Ι­ ταλό κοινωνιολόγο Enrico Ferri (1856-1929),17 γιατί έχει ως απώτερο στόχο να υπογραμμίσει ότι είναι «αποφασιστικός ο ρόλος της κοινωνικής ε­ πανάστασης και άρρηκτα δεμένος με την επι­ κράτηση στον κόσμο του πνεύματος του Βορ­ ρά». Με οξύτητα κριτική και παραδειγματική ε­ νημέρωση παρατηρεί ότι π.χ. στη Γαλλία εκείνοι οι συγγραφείς που πρωτομπήκαν, ήταν «ο ι πιο α­ κίνδυνοι, οι εξουδετερωμένοι: Ο Τολστόι με την "Ά ν ν α Καρένινα” , ο Τουργκένιεφ με τον γλυκα­ νάλατο ευρωπαϊσμό του. Έ πειτα, κλείστηκαν για κάμποσον καιρό τα σύνορα. Ο Ντοστογιέφσκι; Ω! αυτόν μη δοκιμάσετε να τον εγγίσετε... Θα μετανοιώσετε! Είνε κυριολεκτικά ακατάλη­ πτος. Ούτε αυτοί οι Ρώσσοι δεν τον διαβάζουν, έ­ γραφε ο μεγαλοφυής κύριος ντε Β ο γκ έ!...1181 Σιγά-σιγά όμως άλλαξαν ταχτική κΓ έκαναν κά­ τι καλό, σοφότερο: Τον μετέφρασαν εν... περιλήψει! Κυκλοφορούν ακόμη γαλλικές εκδόσεις,

προς όνειδος της πολιτισμένης αυτής φυλής, των "Καραμάζωφ” και των "Δαιμονισμένω ν” ψαλλιδισμένων σε δυο τόμους! Μόλις πριν λίγα χρό­ νια ύψωσε φωνή διαμαρτυρίας ο Ζιντ κ ι’ έγινε η πρώτη πλήρης έκδοση των έργων από τον οίκο Μποσσάρ... Ό σο για τους Νορβηγούς, ο Χάμσουν έχει την τιμή να μη διαβάζεται σχεδόν κα­ θόλου στη χώρα του Βολταίρου κ ι’ ο Ίψεν, μετά την εποχή του "Ε β ρ ” βρίσκεται κατατεθειμένος για λόγους μουσικούς στην Κομεντί Φρανσαίζ, εντελώς τυπικά. Στα 1928, εξ αφορμής των εκα­ τό χρόνων από τη γέννηση του συγγραφέα της "Αγριόπαπιας” , ο υποφαινόμενος είχε την άφα­ τη αγαλλίαση να διαβάσει ένα άρθρο στη Ρεβύ ντε Παρί όπου αποδεικνυόταν ότι ο Ίψ εν ήταν εντελώς μέτριος γιατί οι ήρωές του ήσαν Νορβη­ γοί και όχι πανανθρώπινοι. Μάλιστα! Ο Ίψ εν δεν είχε δημιουργήσει ανθρώπους! Και το άρθρο ποιος το υπόγραφε, αν αγαπάτε; Ο... Μπερνστάιν!...[19] Έ χετε αντίρρηση; Έ τσ ι ήσαν τα πράγματα, κΓ όχι μόνο για τη Γαλλία. Για όλη την Ευρώπη. Στο μεταξύ όμως είχε συμβεί κάτι απροσδόκητο: Η Ρωσσική Επανάσταση. [...] Το σημαντικό δεν είνε πως δεν επρόλαβαν [οι Ευρω­ παίοι] την επανάσταση. Το σημαντικό είνε ότι δεν την είχαν ποτέ σοβαρά υπολογίσει. Ανακάλυ­ πταν διά-μιας ότι αυτοί, οι πρωτοπόροι του πολι­ τισμού, είχαν μείνει αιώνες πίσω. Κ’ οι βορεινοί συγγραφείς εύρισκαν τέλος τη δικαίωσή τους μέ­ σα στην καινούργια πραγματικότητα. [...] Ό ,τ ι τους εχαρακτήριζε, κατ’ αντίθεση προς τους Ευ­ ρωπαίους, ήταν η δύναμη της ενόρασης, η προ­ φητική διαύγεια της συνείδησης, η απαράμιλλη ι­ κανότητα της ψυχολογίας του σύγχρονου ανθρώ­ που. Μόνον όταν επέρασε πάνω από την Ευρώπη ο Πόλεμος κ ’ η Επανάσταση οι Ευρωπαίοι κατά­ λαβαν ότι η ανθρωπότητα είχε αλλάξει συνείδη­ ση. [...]» Το 1932, ο Ά γγελος Τερζάκης δέχεται ανεπι­ φύλακτα ότι οι Ρώσοι συγγραφείς περισσότερο καθοδήγησαν παρά επέδρασαν στη γενιά του.20 Την ίδια στιγμή, στραμμένος προς το μέλλον, θέ­ τει στους ώμους του σύγχρονου Έ λληνα συγγρα­ φέα την ευθύνη «να κοινωνήσει με την ψυχή του τόπου του και ν’ αντλήσει απ’ αυτήν δυνάμεις», για να μπορέσει να αντιμετωπίσει την «καινούρ­ για πραγματικότητα», τον «παγκόσμια ανθρώπι­ νο» τύπο, «σαν ρωμηός συγγραφέας πρώτα, αλ­ λά και σαν πολίτης της γης έπειτα, προ πάντων σαν πολίτης της γης στο μέλλον».21 Ο αναγνώ­ στης οφείλει να παρατηρήσει τον τρόπο με τον ο­ ποίο ο Ά γγελος Τερζάκης αντιλαμβάνεται την ε­ ποχή αυτή την έννοια του «πολίτη» για το λογο­ τέχνη μέσα στο σχήμα έθνος-κράτος. Το σημείο αυτό είναι ασφαλώς από τα βασικότερα, αν υπο­ λογίσουμε τη σοβαρότητα της κοινωνικής κρί­ σης που διατρέχει κατά την περίοδο εκείνη την ελληνική κοινωνία.

αφιερωμα/25

Π

ροσβλέποντας, λοιπόν, το 1932 ο Ά γγελος Τερζάκης στα σοσιαλδημοκρατικά ιδανικά του, προσπαθεί να συνδέσει τις ευθύνες του λογο­ τέχνη με τη δημιουργία ενός ευρύτερου «εθνικού» χώρου στο πολιτιστικό, αλλά και στο κοινωνικό/οικονομικό επίπεδο.22 Γ ι’ αυτό, την ίδια επο­ χή θα αναφερθεί στην ανάγκη εξαγνισμού εκ εί­ νης της παράδοσης που γονατίζει, καθώς έγρα­ φε, την ατομικότητα. Από την άποψη αυτή, παρά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο συγγραφέας, όταν επιχειρεί να αποδώσει την ψυχολογική κα­ τάσταση των μυθιστορηματικών προσώπων του σε σχέση με τον κοινωνικό και οικονομικό παρά­ γοντα, τα μυθιστορήματά του Δεσμώτες και Η παρακμή των Σκληρώ ν (1933), όπως και ορισμέ­ να άλλα μυθιστορηματικά κείμενα άλλων συγ­ γραφέων που θα ακολουθήσουν τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1930, καθορίζουν την περίοδο κατά την οποία η ελληνική πεζογραφία διανύει συνειδητά και σε ευρύτερο πια πλαίσιο το στάδιο του μοντερνισμού. Στην περίπτωση του Στράτη Μυριβήλη αντιμε­ τωπίζουμε αναλόγως τα ίδια ζητήματα- με μια ουσιώδη διαφορά: από το 1931 και έπειτα, από την εποχή δηλαδή που γράφει την πρώτη μορφή του μυθιστορήματος Η δασκάλα με τα χρυσά μά­ τια, ο κοινωνικός προβληματισμός της πεζογραφικής του παραγωγής κατευθύνεται ολοταχώς και περιορίζεται τελικά μέσα στο στενό παραδο­ σιακό εθνικό/εθνικιστικό χώρο. Ο συγγραφέας, ο οποίος από τα τέλη κιόλας της δεκαετίας του 1910, και ώς το 1930, είχε καταπιαστεί με το φι­ λόδοξο εγχείρημα να αποδώσει πεζογραφικά τη φρίκη του Μεγάλου Πολέμου, αντίθετος τώρα με την κοινωνική επανάσταση των κομμουνιστών και με τη γενικότερη πολιτική κατάσταση των ευρωπαϊκών κρατών, αντιμετωπίζει κατά τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1930 με φανερή απαισιοδοξία το μέλλον της Ευρώπης. Βλέπει μέ­ σα από την καταστροφή του παραδοσιακού εθνι­ κού χώρου να ξεπηδάει μια νέα βαρβαρότητα. Τον Αύγουστο του 1934 γράφει: «Μ ε τη σημερινή ισχυρή πολιτική αλληλοεξάρτηση των κρατών και την εξ ίσου ισχυρή οικονομική αλληλεξάρτη­ ση των λαών, επιτρέπεται πια σ’ ένα μεγάλο κυ­ βερνήτη να σκέπτεται και να ενεργή ατενώς ενδοκρατικά; Η Ιταλία. Και ύστερα; Αυτό είνε μό­ νο μια αρχή. Έ ξω από τας συνοριακός πύλας κάθε κράτους είνε ένας κόσμος. Η Ανθρωπότη­ τα. Η πελώρια κοινωνία των απανταχού γης αν­ θρώπων, της οποίας τους δεσμούς σφυρηλατεί η­ μέρα με την ημέρα και ώρα με την ώρα η επιστη­ μονική και η βιομηχανική πρόοδος, που σιμοχνωτίζει τας φυλάς, συμπλησιάζει τους λαούς και κάμει τους ανθρώπους των δύο ημισφαιρίων να διαβάζουν την ίδια στιγμή το ίδιο βιβλίο, να ακούνε την ίδια μουσική, να μιλούν εγκάρδια από τα τέσσερα πέρατα της υδρογείου σαν από τις

τέσσαρες γωνίες του ενός δωματίου! Ακόμη και η φοβερή οργάνωσις του εθνικού μίσους, που έχει οπλίσει τους λαούς με καταστροφικός μηχανάς ανυπολογίστου φονικότητος και έζεψε εις το αι­ μοσταγές άρμα του πολέμου και αυτήν την επι­ στήμην, θα αποδειχθή σύντομα, πως μόνον την συναδέλφωσιν των λαών κάτω από τα φτερά του κοινού τρόμου θα έχη ως τελικόν αποτέ­ λεσμα .»23 Κάτω από μια τέτοια θεώρηση του «σύγχροΣτράτης Μνριβήλης

26/αφιερωμα νου» κόσμου, ο σοσιαλιστής Στράτης Μυριβήλης αρνείται να δεχτεί την παρακμή του παραδοσια­ κού εθνικού χώρου. Από την πολιτιστική/κοινωνική δηλαδή άποψη η περίπτωση της πεζογραφικής παραγωγής του Στράτη Μυριβήλη κατά την κρίσιμη εκείνη περίοδο των ετών 1933-1935 είναι αντιπροσωπευτική, γιατί εκφράζει με σαφή τρό­ πο την άλλη πλευρά του μοντερνισμού, που συνίσταται ακριβώς στην αντίδραση εναντίον της καταστροφής των παραδοσιακών αξιών. Ωστό­ σο, το θεωρητικό αυτό σχήμα δε θα είχε κανένα ουσιαστικό περιεχόμενο, αν δε σπεύδαμε συγ­ χρόνως να προσθέσουμε ότι στην προκειμένη πε­ ρίπτωση η αντίδραση τούτη υπήρξε συνυφασμένη με το αδιέξοδο στο οποίο είχαν οδηγήσει την επο­ χή εκείνη οι δύο μεγάλες αστικές πολιτικές πα­ ρατάξεις την ελληνική κοινωνία. Ειδικότερα, η εν λόγω αντίδραση του Στράτη Μυριβήλη εμπεριέχεται σε μια σημαντικότατη σειρά 46 διηγημάτων που δημοσιεύει ο συγγραφέ­ ας στην εφημ. Η Πρωία (στήλη: Το διήγημα της Κυριακής) από τις 28 Αυγούστου 1933 έως τις 25 Δεκεμβρίου 1934. Στο χώρο αυτό δεν είναι δυνα­ τό να δώσω τις απαραίτητες βιβλιογραφικές πλη­ ροφορίες και τις σχετικές φιλολογικές λεπτομέ­ ρειες. Κάτι τέτοιο θα γίνει με μια άλλη ευκαιρία. Τονίζω όμως εδώ το γεγονός ότι το 60% και πλέ­ ον από το σύνολο των διηγημάτων αυτών θα αποτελέσει στα αμέσως επόμενα χρόνια σχεδόν εξολοκλήρου τις συλλογές Το πράσινο βιβλίο (1935) και Το γαλάζιο βιβλίο (1939).24 Επίσης, ένα από τα διηγήματα της σειράς αυτής περιλαμβάνεται αργότερα στη συλλογή Το κόκκινο βιβλίο (1953) και τέσσερα άλλα ξαναεμφανίζονται στη συλλο­ γή Το βυσινί βιβλίο (1959).25 Εξάλλου, στη σειρά αυτή συγκαταλέγεται η πρώτη μορφή του Ο Βα­ σίλης ο Αρβανίτης και, όπως έχω πρόσφατα δεί­ ξει, σε ένα από τα διηγήματα της ίδιας σειράς βρίσκεται ο πυρήνας του μύθου για το κατοπινό κατεξοχήν μυθιστορηματικό έργο του Στράτη Μυριβήλη Η Παναγιά η Ψαροπούλα/Γοργόνα.16 Με άλλα λόγια, η παραπάνω σειρά των διηγημά­ των όχι μόνο αξιοποιήθηκε από το συγγραφέα λί­ γο αργότερα στο ακέραιο ως πεζογραφικό προϊόν, αλλά (και αυτό είναι το κυριότερο) οι κα­ τευθύνσεις που διαγράφονται κατά την περίοδο 1933/1934 στη σειρά αυτή των διηγημάτων από μορφολογική και ιδεολογική άποψη, θα καθορί­ σουν με τρόπο αποκλειστικό το χαρακτήρα της μεταγενέστερης πεζογραφικής παραγωγής του Στράτη Μυριβήλη στο σύνολό της.

Ο

ι παραπάνω συνοπτικές παρατηρήσεις γύρω από τον Ά γγελο Τερζάκη και τον Στράτη Μυριβήλη μας έχουν κιόλας εισαγάγει στο ενδια­ φέρον ζήτημα των σχέσεων σοσιαλισμού και ε­ θνικισμού, όπως αυτό εμφανίζεται στο πεζογρα­ φικό τους έργο κατά την περίοδο 1922-1935. Κά­

τω από την κρίση της κοινοβουλευτικής δημο­ κρατίας στην Ελλάδα και την εξάπλωση του φα­ σισμού στον ευρωπαϊκό χώρο, ο σύγχρονος κοι­ νωνικός προβληματισμός τους (που είχε εκφρα­ στεί ώς το 1933 μέσα ακριβώς από το έργο τους στο πλαίσιο των σοσιαλιστικών τους ιδανικών) όχι μόνο θα εκμηδενιστεί, αλλά και θα ταυτιστεί, πάλι μέσα από το έργο τους, με τις αρχές που θέ­ λησε να επιβάλει από το 1936 το δικτατορικό κα­ θεστώς Γεωργίου Β'-Μεταξά. Αντιμέτωποι με το φασισμό και το μαρξισμό, οπισθοδρόμησαν εν τέλει με την πεζογραφική τους δραστηριότητα στον παραδοσιακό εθνικό/εθνικιστικό χώρο, γιατί προφανώς τα σοσια­ λιστικά τους ιδανικά δεν ανταποκρί,νονταν σε καμιά ουσιαστική κοινωνική δύναμη, ικανή να αντισταθεί έστω και παθητικά εναντίον των επι­ διώξεων του φασισμού και του μαρξισμού. Αυτό θέλει να πει ότι ο παράγοντας του εθνικισμού που εκμεταλλεύτηκε ο ευρωπαϊκός φασισμός για να επικρατήσει, αφόπλισε σε πολλές περιπτώσεις, εξουδετέρωσε ή και απορρόφησε σε πολύ σύντο­ μο διάστημα τα σοσιαλιστικά ιδανικά ορισμένων συγγραφέων/διανοουμένων στην Ελλάδα. Στην προσπάθειά τους να καταπολεμήσουν οι συγγρα­ φείς αυτοί το μαρξισμό, έπεσαν στην παγίδα των διακηρύξεων του φασισμού και απόμειναν εκεί καθηλωμένοι. Ο εθνικισμός, με άλλα λόγια, ε­ ναντίον του οποίου συγγραφείς, όπως ο Ά γγελος Τερζάκης, άσκησαν στην αρχή της πεζογραφι­ κής τους σταδιοδρομίας έντονη κριτική, αποτέλεσε το σωσίβιο από το οποίο αγκιστρώθηκαν, ό­ ταν χρειάστηκε να αντιμετωπίσουν τη ριζοσπαστικοποίηση του εργατικού κινήματος και το κύ­ μα του μαρξισμού. Τη στιγμή, επί παραδείγματι, που ο Στράτης Μυριβήλης επιχειρεί να υπερασπι­ στεί τον Νίκο Καζαντζάκη, επειδή ο τελευταίος είχε εκφραστεί τον Ιούλιο του 1936 ανοικτά υπέρ του φασισμού,27 δεν έχει τίποτα άλλο να προβά­ λει ως επιχείρημα παρά μόνο την αόριστη έννοια της δήθεν ελευθερίας του λογοτέχνη που δεν έχει «πάρε δώσε με καμμιά προπαγάδα εξ αποφάσεως» και υπακούει μόνο στη «νερομάνα» της έ­ μπνευσής του, στον πλούτο δηλαδή «που του πα­ ραδίνει το αίσθημά» του. Γράφει ο Στράτης Μυ­ ριβήλης επί λέξει: «[...] Ο καλλιτέχνης, όταν δουλεύει, δεν έχει πάρε-δώσε με τις πλατειές και με τις στενές μά­ ζες. Είναι μόνος με το έργο του. Ενώπιος ενωπίφ. Όπως ο Μωϋσής με το Θεό. Οι μάζες έρχονται ύστερα - αν τους αρέσει. Αυτές αποτελούν τη δικαίωση του καλλιτέχνου, αλλά εκ των υστέ­ ρων. Δεν υπήρχαν κατά τη δημιουργία του καλ­ λιτεχνήματος. Ό ταν ο Τολστόι ήρχισε να γράφει για τις μά­ ζες, έπαψε να είναι καλλιτέχνης. Ό ταν ο Μάξιμ-Γκόρκι άρχησε να γράφη για τις μάζες, έπαψε να είναι καλλιτέχνης.

αφιερωμα/27 Αφίστε λοιπόν τον καλλιτέχνη ήσυχο. Δεν έχει πάρε δώσε με καμμιά προπαγάνδα εξ αποφάσεως. Δ εν βλέπετε τούλάχιστον τι άσχημα βιβλία έ­ γραψαν έως τώρα οι εκ προγράμματος κομμουνισταί ή αντικομμουνισταί συγγραφείς; Ο καλλιτέχνης (ο λογοτέχνης επί του προκειμένου) είναι μια ολότης μέσα στην οποία οι εγκε­ φαλικές και οι αισθηματικές ικανότητες και ιδιό­ τητες είναι μπλεγμένες αξεχώριστα. Μπορεί να λογαριαστεί μάλιστα για σίγουρο, πως το μυαλό στον καλλιτέχνη δεν κάνει τίποτ’ άλλο παρά να επεξεργάζεται τον πλούτον που του παραδίνει το αίσθημα. Αυτό είναι η νερομάνα. Ο καλλιτέχνης είναι βέβαια μέσα στην εποχή του. Είναι ένα ζωντανό μόριο της συγκαιρινής του κοινωνίας, που πάλλεται, παθαίνεται και δέ­ χεται επιδράσεις όλων των ειδών. Δεν δέχεται ό­ μως εξωτερικές κατευθύνσεις. Οι επιδράσεις των "επικαίρω ν” γεγονότων και ιδεολογικών ρευμά­ των πάνω στο έργο του εκπορεύονται μόνο από τον αυτόνομό του οργανισμό, που είναι ένας άρ­ τιος ιδιαίτερος κόσμος. Πού θα κλίνει ο καλλιτέ­ χνης, ώς ποιο βαθμό, και προς ποια κατεύθυνση; Αυτό είναι κάτι που θα συμβεί από εσωτερικές α­ νάγκες δικές του. [...]».28 Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το πιο ενδιαφέρον ζήτημα (όχι απλώς θεωρητικό) που καλείται να αντιμετωπίσει ο φιλόλογος-ιστορικός με την α­ νάλυση κυρίως της πεζογραφικής παραγωγής κατά την περίοδο από το 1922 έως το 1935. Γιατί έτσι μόνο θα μπορέσει να κατανοήσει πιο. πέρα, και τους λόγους για τους οποίους συγγραφείς ό­ πως ο Ά γγελος Τερζάκης και ο Στράτης Μυριβήλης δεν κατόρθωσαν να ανανεώσουν το πεζογραφικό τους έργο μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. . Οι σχέσεις, βεβαίως, ανάμεσα στο σοσιαλισμό και τον εθνικισμό (και πιο πέρα με το φασισμό) είναι ένα ζήτημα που αφορά περισσότερους διανοουμένους/συγγραφείς κατά την περίοδο εκείνη στον ευρωπαϊκό χώρο. Με ένα τελευταίο, ωστό­ σο, σχόλιο θα κλείσω εδώ τη γενική αυτή θεώρη­ ση του θέματος, αφού προηγουμένως δώσω δύο χαρακτηριστικά σημεία από τη συνέντευξη που παραχώρησε το 1936 στη Σαλαμάνκα ο Ουναμούνο29 στον Νίκο Καζαντζάκη: [Καζαντζάκης] «[...] Περιμένω να έρθη η ώρα να χτυπήσω την πόρτα του μεγάλου γέρου της Ευρώπης, του Δον Μ ιγκέλ ντε Ουναμούνο. Νοιώ­ θω ελαφριά συγκίνηση: ο άνθρωπος που μπόρεσε να δέση τους ανθούς του και να υψωθή πια κατάκαρπος στον ήλιο, μου εστάθη πάντα ένα από τα ιερώτερα θεάματα της γης. [...] Διετύπωνα στον νου μου δυο μεγάλα ερω­ τήματα που θα έθετα στον Ουναμούνο: 1) Ποιο είναι το χρέος του σημερινού πνευμα­ τικού ανθρώπου; Να λάβη μέρος στην πάλη; Και ποιο; με ποιούς;

2) Πώς βλέπετε τη σύγχρονη στιγμή της Ισπα­ νίας και του κόσμου; Ο νέος πόλεμος έρχεται, έ­ φτασε, στην Ισπανία δίδεται η πρώτη αψιμαχία. Είναι δυνατόν (και πρέπει;) να τον εμποδίσουμε; [.··] [Ουναμούνο] Ν’ απατάς, ν’ απατός τόν λαό, γιά νά έχη ο κακομοίρης δύναμη και κέφι να ζή­ ση. Αν ήξερε την αλήθεια, δε θα μπορούσε πια, δε θάθελε πια να ζήση. Ο λαός έχει ανάγκη από μύθο, από πλάνη, από απάτη. Αυτά τον στηρί­ ζουν στη ζωή! Να, έγραψα, απάνω στο τρομερό αυτό θέμα, ένα βιβλίο, το τελευταίο μου. Πάρτε το! [·.·] - Πάρτε το! "Ο μάρτυς Σαν Μανουέλ Μπουένο” .'301 Δια βάσετέ το, θα δήτε. Ήρωάς του εί­ ναι ένας καθολικός ιερέας που δεν πιστεύει. Ό ­ μως μάχεται να μεταδώση στον λαό την πίστη που δεν έχει, για να του δώση μια μεγάλη παρη­ γοριά να ζήση! Για τί ξέρει πως χωρίς την πίστη, χωρίς την ελπίδα, δεν μπορεί ο λαός να ζήση. [·.·] - Στην κρίσιμη τούτη στιγμή που περνά η Ι­ σπανία, ήταν ανάγκη, έπρεπε να πάω με τους στρατιωτικούς. Σήμερα, για μας, εδώ, αυτοί είΚλέων Παράσχος

28/αφιερωμα ναι η μόνη σωτηρία. Αυτοί θα φέρουν την τάξη. Οι άλλοι μας είχαν φέρει στην αναρχία και τη βαρβαρότητα. Ο Φράνκο κ ι’ ο Μόλα είναι φρόνιμοι, έχουν ευ­ θυκρισία, θέλουν το καλό του τόπου. Είναι απλοί κ ι’ ισορροπημένοι. Ξέρουν τι θα πη πειθαρχία. Και μπορούν να την επιβάλουν. Δεν έγινα, και μην ακούτε, δεξιός, δεν πρόδωσα την ελευθερία! Μα, για τώρα, ήταν απόλυτη ανάγκη να επιβληθή η τάξη. Έ πειτα θα σηκωθώ και θ’ αρχίσω να μάχουμαι πάλι για την ελευθερία, ολομόναχος. Δεν είμαι μήτε φασιστής μήτε μπολσεβίκος. Ε ί­

μαι μόνος. [Καζαντζάκης] Προσπάθησα ν’ αλλάξω την κουβέντα, γιατί έβλεπα τον κάτασπρο αυτόν πα­ λαιστή να υποφέρη πολύ. Μα ο γέρος δεν κατα­ δέχτηκε.

- Είμαι μόνος! φώναξε πάλι και σηκώθηκε. Μόνος, όπως ο Κρότσε στην Ιταλία. [,..]»31 Ανάμεσα στις παραπάνω αντιδράσεις του Ουναμούνου και σε εκείνες που εξέφραζε ο Ά γγε­ λος Τερζάκης το 1948 κάτω από την εντύπωση της φρίκης του εμφύλιου πολέμου στην Ελλάδα, δεν υπάρχει καμιά ουσιαστική απόσταση.32

Ση μειώσεις 1. Βλ., λ.χ., τις θεωρητικές θέσεις του Ιταλού φιλοσόφου, ι­ στορικού και κριτικού Benedetto Croce (1866-1952), που εί­ χαν βρει απήχηση την εποχή αυτή και σε Έλληνες κριτικούς-λογοτέχνες, όπως στον Κλέωνα Παράσχο.

2. Μούσα 1.2 (Σεπτέμβρης 1920), σ. 30.

3. Βλ. Κ.Α. Δημάδης, Δικτατορία - πόλεμος και πεζογραφία 1936-1944, Γνώση, 1991, σ. 40-42 και 43.

4. Άγγελος Δ. Τερζάκης, Ο ξεχασμένος κι' άλλα διηγήματα. Με πρόλογο του κ. Στέφανου Δάφνη, Τύποις Α.Ε.Β.Ε. Π.Γ. Μακρής & Σια, Αθήναι 1925.

5. Το ζήτημα αυτό θα με απασχολήσει σε άλλο χώρο.

6. Στέφανος Δάφνης, ό.π., σ. στ' (βλ. σημ. 4).

7. Γαλλοεβραίος μυθιστοριογράφος, θεατρικός συγγραφέας και δοκιμιογράφος. Το πιο αντιπροσωπευτικό έργο του La nuit kurde (1925), είναι την ίδια στιγμή μυθιστόρημα, θεα­ τρικό έργο, ποίηση και δοκίμιο. Το 1934 παρευρίσκεται στο πρώτο συνέδριο των Σοβιετικών συγγραφέων στη Μό­ σχα. Γίνεται μέλος της Comite de Vigilannce des intellectuels antifasdstes.

8. Άγγ. Τερζάκης, «Το μυθιστόρημα και ο κ. Καστανάκης», εφημ. Δημοκρατία 30.10.1932, σ. 2.

9. Κώστας Παρορίτης, Ο κόκκινος τράγος, [Εκδοτικός οίκος Μ.Γ. Βασιλείου και Σια], Αθήνα 1924. Δεύτερη έκδοση: Εκδόσεις Κείμενα (1978). Είναι φανερό ότι ο Μεγάλος Πό­ λεμος και η Ρωσική Επανάσταση οδηγούν το συγγραφέα στην απόφαση να γράψει το βιβλίο αυτό. Το 1924 είναι έ­ τοιμο το τελευταίο έργο του Κώστα Παρορίτη, το μυθιστό­ ρημα Οι δυο δρόμοι, που θα εκδοθεί το 1927 με πολλές δυ­ σκολίες.

10. Κλ.[έων] Π.[αράσχος], «Η Ελλάς μετά τον πόλεμον. Πώς παρουσιάζεται η λογοτεχνία μας», εφημ. Ελεύθερος Λόγος 29.11.1925, σ. 5.

11. Βλ. και την οριστική μορφή του Η ζωή εν τάφω.

12. Διαγωνισμός διηγημάτων, Οχτώ διηγήματα βραβευμένα στο διαγωνισμό του 1925, [...], Με την Έκθεση της κριτι­ κής επιτροπής, Εκδοτικός οίκος Ζηκάκη, Αθήνα 1926, σ.

35-36.

13. Πέτρος Χάρης, «Η ζωή και η τέχνη στην Ελλάδα», Γ', ε­ φημ. Δημοκρατία 16.1.1927, σ. 1-2.

14. Ίδας, Ελληνικός πολιτισμός, 1913, Έκδοση του περιοδι­ κού Γράμματα, Αλεξάνδρεια [1914], σ. 44.

15. Βλ., λ.χ., Peter Mackridge, «European Influences on the Greek Novel During the 1930s», JMOS 3.1 (May 1985).

16. Βλ. Κ.Α. Δημάδης, ό.π., Κεφ. I. 17. Ονομαστός εγκληματολόγος και κοινωνιολόγος. Υπήρξε ένα από τα πιο μαχητικά στελέχη του ιταλικού σοσιαλιστι­ κού κόμματος και χρημάτισε διευθυντής του δημοσιογρα­ φικού οργάνου Avanti. Οι αντιλήψεις του και η θεωρητική διδασκαλία του άσκησαν σημαντική επίδραση όχι μόνο στο ιταλικό, αλλά και στο γαλλικό και το βελγικό ποινικό δίκαιο (και ειδικότερα στο ποινικό δίκαιο των ανηλίκων).

18. Melchior de Vogiii (1848-1910), Γάλλος συγγραφέας. Στην Πετρούπολη, όπου υπηρέτησε ως γραμματέας της Γαλλι­ κής Πρεσβείας, ήρθε σε επαφή με Ρώσους συγγραφείς και διάβασε στο πρωτότυπο έργα της ρωσικής λογοτεχνίας.

Στο Le roman russe (1885) γράφει και για τους Ντοστογέφσκι, Τολστόι και Γκόγκολ· παραθέτει επίσης αποσπάσμα­ τα από ρωσικά λογοτεχνικά έργα και τα σχολιάζει. Την ε­ ποχή εκείνη, ο Ντοστογέφσκι ήταν άγνωστος στη Γαλλία. Από την άποψη αυτή, η προσφορά του de Vogue υπήρξε σημαντική στον κόσμο των γαλλικών γραμμάτων. Εξάλ­ λου, το Le roman russe συντέλεσε στην ανάπτυξη της νεοχριστιανικής κίνησης, που είδε τους παραπάνω Ρώσους συγγραφείς ως τον αντίποδα της δυτικής λογοτεχνίας.

Henry Bernstein (1876-1953), Γάλλος θεατρικός συγγραφέ­ ας. Στο έργο του μετά το 1918 δίνει έμφαση στη σκιαγρά­ φηση χαρακτήρων. Ο Τερζάκης θεωρεί εδώ γνωστό το συγ­ γραφέα, επειδή έργα του είχαν ανεβεί στην ελληνική σκη­ νή. Ας σημειωθεί ότι ο Ιωάννης Συκουτρής δίδαξε το 1935-1936 Ίψεν στο Φιλολογικό Κύκλο. Ο Φιλολογικός Κύκλος ιδρύθηκε, όπως είναι γνωστό, το 1932 από τον Συκουτρή και διατηρήθηκε ώς το 1937, τη χρονιά που πεθαί­ νει ο ιδρυτής του (Θεόδωρος Εύδης, «Ο "Φιλολογικός Κύ­ κλος” », ΝΕ 63 (1958), σ. 555-556). Βλ. και Κ.Α. Δημάδης, ό.π., σ. 255 (σημ. 15). Πβ. Κ.Α. Δημάδης, ό.π., σ. 119. Άγγελος Τερζάκης, «Υπό το άστρο του Βορρά», εφημ. Δη­ μοκρατία 9.10.1932, σ. 2. Βλ. Κ.Α. Δημάδης, ό.π., Παράρτημα, αρ. 2. Στράτης Μυριβήλης, «Λογοτεχνία και πολιτική», Η Πρωία 12.8.1934, σ. 1 και 4, Βλ. Κ.Α. Δημάδης, ό.π., σ. 219 (και σημ. 133). Το «Το δαχτυλίδι», με τον τίτλο «Η γιαγιά η Λυγερή», στο Το κόκκινο βιβλίο. Τα «Νιλουφέρ», «Ο Μελέτης», «Ο Μανωλάκης γυρεύει το Θεό» και «Τα παιδιά» στο Το βυσινί βιβλίο. Κ.Α. Δημάδης, ό.π., σ. 217. Νίκος Καζαντζάκης, «Ο φόβος και η πείνα», Η Καθημερι­ νή 20.7.1936, σ. 3-4. Το κείμενο αναδημοσίευσε ο Αλέξ. Αργυρίου στο περ. Γράμματα και Τέχνες, τεύχ. 61 (Νοέμ­ βριος 1990), σ. 9-11. Στράτης Μυριβήλης, «Ο Καλλιτέχνης και ο Κομμουνι­ σμός», Εθνική 29.7.1936, σ. 3. Βλ. πάντως Κ.Α. Δημάδης, ό.π., Κεφ. II.5.

Miguel de Unamuno y Jugo (1864-1936), Ισπανός φιλόσο­ φος, ποιητής, μυθιστοριογράφος και θεατρικός συγ­ γραφέας.

San Manuel Bueno, mdrtir (1933). Πρόκειται για ένα λυρικό μυθιστόρημα.

«40 ημέρες εις την Ισπανίαν. Συνέντευξις με τον Ουμαμούνο. [...] Του απεσταλμένου μας κ. Νίκου Καζαντζάκη», Η Καθημερινή 14.12.1936, σ. 1. Λίγες μέρες μετά τη δημο­ σίευση της συνέντευξης αυτής, στις 31.12.1936, ο Ουναμούνο πεθαίνει. Στις 12.10.1936 είχε διαμαρτυρηθεί κατά τη διάρκεια μιας ακαδημαϊκής συνεδρίασης για τη βία και το θάνατο που κυριαρχούσαν στη χώρα του. Η διαμαρτυ­ ρία του εκείνη είχε προκαλέσει το διωγμό του εκ μέρους του Φράνκο. Βλ. Άγγελος Τερζάκης, «Στους λίγους», Το Βήμα 17.3.1948 (Κ.Α. Δημάδης, ό.π., σ. 407-408).

19.

20.

21.

22.

23.

24.

25.

26.

27.

28.

29.

30.

31.

32.

αφιερωμα/29

Δημήτρης Πλάκας

Η Γενιά του Είκοσι «Σύμβολα εμείναμε καιρών...» Κ. Καρυωτάκης

Ο ι γ εν ιές του Μ εσ οπ ολέμου

Τ

ο τεύχος είναι αφιερωμένο σ’ όλο το μεσοπό­ λεμο· συνακόλουθα τον θεωρεί ως μια γραμματολογική ενότητα. Η ύποδιαίρεση όμως σε γενιές, που κατά κανόνα περικλείονται σε δε­ καετίες, είναι συντελεσμένη προ πολλού. Ο όρος, που «είναι νεόκοπος τα χρόνια εκείνα στην Ε λ­ λάδα, όσο και στην Ευρώπη», «κυκλοφορεί ευρέ­ ως στο Ελεύθερο πνεύμα του Θεοτοκά», σημειώ­ νει ο Μάριο Βίττι και προσθέτει «τη συναντώ πρώτη φορά το 1920· Κλέων Παράσχος, Μούσα, Α' 1920».1 Μόνο που στην περίπτωση του Μεσο­ πολέμου απλώνονται και οι δύο περίοδοι, στις ο­ ποίες χωρίζεται, εκείθεν της δεκαετίας: Η γενιά του τριάντα μέχρι το 1945· αλλά και της γενιάς του είκοσι αφετηρία το 1914, όπως το ορίζει ένας εκπρόσωπός της και χρονικογράφος της, ο Αδα­ μάντιος Παπαδήμας, (1897-1987), στο βιβλίο του Η πορεία μιας γενιάς, (εκδ. Ωρίων 1943). Σε δυο γενιές λοιπόν διαιρεί η γραμματολογία το μεσο­ πόλεμο, που δεν έχουν το όνομα ή τη διάρκεια μιας στρογγυλής δεκαετίας. Η διαίρεση δεν αιφνιδιάζει. Ο Γάλλος κριτικός Αλμπέρ Τιμπωντέ (1874-1936) που προτείνει και καθιερώνει τον όρο στις μελέτες του, επιγράφει το τέταρτο μέρος του βιβλίου του Ιστορία της γαλλικής λογοτεχνίας α­ πό το 1789 μέχρι σήμερα (ή Ιστορία της γαλλικής λογοτεχνίας από το Σατωμπριάν στο Βαλερύ στις τυποποιημένες εκδόσεις Μαραμπού) «Η Γε­ νιά του 1885». Η διαίρεση σε γενιές «έχ ει δυσκολίες και αυ­ θαίρετα στοιχεία. Νομίζουμε όμως ότι διαθέτει πλεονεκτήματα», παρατηρεί ο Τιμπωντέ (όπ., αν. σ. XIII). Αλλά ποιες γραμματολογικές διαι­ ρέσεις δεν είναι απλουστευμένες και σχηματο­ ποιημένες; Σίγουρα όμως αναγκαίες. Το πρόβλη­ μα έγκειται αλλού. Η εποχή δημιουργεί βέβαια κοινούς τόπους, αλλά υπάρχουν και ξεχωριστοί παράγοντες που διαμορφώνουν. Πώς λοιπόν θα γίνει η ταξινόμηση και η κατάταξη κοινών χαρα­ κτηριστικών που θα δικαιολογήσουν τη στέγαση; Η φ ιλο λο γ ικ ή διαμάχη την περίπτωσή μας τα πράγματα δυσκολεύ­ ουν περισσότερο, γιατί η Γενιά του Είκοσι εμφανίζεται σε μια μεταβατική περίοδο σύγχυ­ σης κι αναζητήσεων. Συνδέεται με την παράδοση που εξαντλείται, προσπαθεί να την ανανεώσει, ψηλαφεί νέους τρόπους, που την τρομάζουν και

Σ

διστάζει να τους υιοθετήσει. Έ τσι λίγες φυσιο­ γνωμίες περισώζονται έξω από τις γραμματολο­ γικές αναφορές, τις ανθολογίες και τις εκλεκτικές αναζητήσεις, που οδηγός μας σ’ αυτές, τούτα τα τελευταία χρόνια, ο Τάσος Κόρφης με τις με­ λέτες και τις πολύτιμες επανεκδόσεις των έργων τους. Λίγα ονόματα είναι ευρύτερα γνωστά και φυσικά ανάμεσά τους κορυφαίος ο ποιητής, που έστω και σχηματικά εικονογραφεί το αδιέξοδο, ο Κώστας Καρυωτάκης (1896 - 1928). Έ πειτα παραμένει στη σκιά και για έναν άλλο λόγο. Υποσκελίστηκε από τη γενιά που τη διαδέ­ χθηκε. Υπάρχει σίγουρα ένα έργο πιο πλούσιο,. πιο δυναμικό, πιο εντυπωσιακό, αλλά παράλλη­ λα και μια κατευθυνόμενη στρατηγική που δη­ μιούργησε το μύθο και κάλυψε με την ακτινοβο­ λία της γενιάς όλη τη μεσοπολεμική περίοδο. Έ νας ας πούμε Μαικήνας με τον ισχυρό ζωικό του δυναμισμό, ο Γ. Κατσίμπαλης (1899-1978), συγκεντρώνει γύρω του λογοτέχνες, και κατά κάποιο τρόπο κατευθύνει, ελέγχει και ενισχύει το περιοδικό Τα Νέα Γράμματα (1935-1941), που δεν είναι το όργανο των νέων τάσεων, όπως σή­ μερα παρουσιάζεται, οπωσδήποτε όμως τις φιλο­ ξενεί απλόχερα στις σελίδες του. Διευθυντής ο νεαρός κριτικός Ανδρέας Καραντώνης (1910-1982), που το ενδιαφέρον του στρέφεται α­ πό πολύ νωρίς στον Παλαμά (Εισαγωγή στο Παλαμικό έργο 1929, Γύρω στον Παλαμά 1932), αλ­ λά παράλληλα δεν διστάζει να γράψει ένα ολό­ κληρο βιβλίο (Ο Ποιητής Γιώργος Σεφέρης, σ.

136, 1931) για μια μικρή ποιητική συλλογή 46 σε­ λίδων με τον ενδεικτικό τίτλο Στροφή (1931), που δεν περνά απαρατήρητη (ο Κ. Παλαμάς χαιρετί­ ζει με γράμμα του την έκδοση2 κ ι η εφημερίδα Έθνος τη διακωμωδεί),3 αλλά από το Μάη που εκδίδεται μέχρι τον Οκτώβρη έχουν πουληθεί μό­ νο είκοσι αντίτυπα, πληροφορεί ο φίλος του Γιώργος Θεοτοκάς (1905-1966) τον ποιητή4. Έ να νεανικό δοκίμιο, το Ελεύθερο πνεύμα (1929) του Ορέστη Διγενή ( = Γιώργου Θεοτοκά) προβιβάζεται συν τω χρόνω σε μανιφέστο της γενιάς και μια πολύ μεταγενέστερη φωτογραφία του 1963 κατά κάποιο τρόπο επισημοποιούσε τους πιο χα­ ρακτηριστικούς εκπροσώπους της. Έ τσ ι σιγά-σιγά δημιουργείται περιρρεόντως έ­ νας κατάλογος, που αφήνει έξω πολλούς σημα­ ντικούς λογοτέχνες της περιώνυμης δεκαετίας, αλλά περιλαμβάνει κι άλλους που έχουν κάνει τα πρώτα τους μεν, αλλά σημαντικά βήματα στην προηγούμενη δεκαετία. Για παράδειγμα· ο Στρά-

30/αφιερωμα της Μυριβήλης (1892-1969) δημοσιεύει την πρώτη συλλογή διηγημάτων του, τις Κόκκινες ιστορίες, πολύ νωρίς, το 1914, και μέσα στη δεκαετία του είκοσι τα Λιηγήματα, (1928)· αλλά στην πρώτη της εκδοχή και Η ζωή εν Τάφω κυκλοφορρεί το 1923. Και ο Ηλίας Βενέζης (1904-1973) εμφανίζε­ ται από το 1920 στο περιοδικό Νέα Ζωή της Σμύρνης, δημοσιεύει την πρώτη του συλλογή Ο Μανώλης Λέκας κ.α. διηγήματα το 1928 και τα πρώτα δείγματα από το Νούμερο 31328 στην εφη­ μερίδα Καμπάνα της Μυτιλήνης το 1924. Τάχα συνωμοτική παραχάραξη ή θεμιτή έντα­ ξη, αφού το έργο τους διαμορφώνεται πλήρως στην επόμενη δεκαετία; Εν πάση περιπτώσει οι σοβαροί γραμματολόγοι δεν αμφισβητούν αυτή την ελαστική χρήση των ορίων. Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Κά­ ρολος Μητσάκης στο βιβλίο του Νεοελληνική Πεζογραφία-η γενιά του 30 (1977) περιλαμβάνει το Φώτη Κόντογλου (1896-1965), που ήδη μέσα στη δεκαετία του 20 έχει δημοσιεύσει τα βιβλία του Ο κουρσάρος Πέδρο Καζάς 1920), Βασάντα (1923), Ταξίδια (1928) και τον Στρατή Δούκα (1895-1983), που «ο Οδοιπόρος» του είναι «γραμ­ μένος λίγο πριν από την Ιστορία ενός αιχμαλώ­ του»5 (1929α), αλλά τονίζει: «...Ο τα ν λέμε γενιά του 30, πρέπει ν’ αντιληφθούμε ότι κάνουμε χρή­ ση ενός όρου συμβατικού, γιατί πολλοί από τους συγγραφείς που ανήκουν στη γενιά τούτη εμφανί­ στηκαν στα νεοελληνικά γράμματα πολύ .πριν α­ πό το 30» (σ. 16). Από την άλλη πλευρά όμως κάποτε οι δημιουρ­ γοί της γενιάς του είκοσι πικραίνονται. Ο Αγγε­ λος Τερζάκης (1907-1979), που θεωρείται από τους αντιπροσωπευτικούς εκπροσώπους της γε­ νιάς του τριάντα — ένταξη που κι ο ίδιος αποδέ­ χεται - αλλά που έχει ήδη εμφανιστεί προγενέ­ στερα ως εκδότης των βραχύβιων φιλολογικών περιοδικών Πνοή και Λόγος (1928-1930) και με τις συλλογές διηγημάτων Ο Ξένος (1925) και Φθι­ νοπωρινή συμφωνία (1929), πικρόχολα σχολιά­ ζει: «Μ ακάριοι είταν αυτοί που ήρθαν εκ εί στα 1930, να... διασύρουν με την εύκολη κριτική τους, τη δική μας αρήτόρευτη κοσμοθεωρία. Έ ρ ­ χονταν πίσω με τα καράβια του εξωτερικού, στιλβωμένοι, ατσαλάκωτοι, και είταν μεγαλοα­ στοί... είχαν φιλοδοξίες, αξιώσεις, χωρίς να έ­ χουν θητεία. Μας κατηγόρησαν για επαρχιακή μεμψιμοιρία... επειδή όλοι τους έταξαν πως θα περάσουν τη ζωή του αβρόχοις ποσί... Έφερναν μια αισιοδοξία διατεταγμένη... έναν εθνικισμό γεμάτον τουριστική γραφικότητα. Σε μας, που ξενυχτούσαμε... με στίχους Καρυωτάκη... η εμ­ φάνιση αυτή έκανε εντύπωση βλάσφημη».6 Αλλοι πάλι πολύ αργότερα, όπως ο I. Μ. Παναγιωτόπουλος (1901-1982) κι ο Κλέων Παρά­ σχος (1896-1924) χρησιμοποιούν γλώσσα πιο σκληρή και χαρακτήρισαν την ομάδα του 30 ως

φιλολογική κλίκα: « " έ τ σ ι και η κλίκα της γενιάς του 1930” ... μεταχειρίστηκε τα κλασικά μέσα... περιοδικά ανοιχτά στα μέλη μόνο της "ομά δα ς” και στους με τα μέλη της ασχολούμενους, μια αλληλοβοήθεια... ανάμεσα στα μέλη "τεκ τονι­ κή” ...» .7 Σίγουρα υπερβολικοί οι υψηλοί τόνοι. Οπωσδήποτε όμως η Γενιά του 30 δεν περιορίζε­ ται στην ομώνυμη δεκαετία. Οικειοποιείται τά­ σεις και γνωρίσματα, συγγραφείς και κείμενα που την προαναγγέλλουν.

Η μικρα σια τικ ή καταστροφή και ο ι επ ιπ τώ σ εις της όμως η γενιά του είκοσι έχει Α ναμφισβήτητα τη δίκιά της φυσιογνωμία κι έχουμε ήδη επι-

σημάνει σποραδικά πολλά στοιχεία που της ανή­ κουν και που τα προσεταιρίστηκε η επόμενη γε­ νιά. Ο πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918) με την οδυνηρή για τη χώρα μας προέκτασή του, της μικρασιατικής καταστροφής και του ξεριζω­ μού των πληθυσμών, κορυφαίο γεγονός, που πολλαπλές οι επιπτώσεις του στην πνευματική μας ζωή. Δ εν είναι τυχαίο ότι νωπές καυτές εκ του συστάδην μαρτυρίες εμπνέουν τα γεγονότα κι ότι η αναζήτηση εθνικής ταυτότητας, η επι­ στροφή στις ρίζες κι η επαναξέταση των πνευμα­ τικών αξιών είναι περισσότερο μέλημα της παρούσης δεκαετίας. Η Γενιά του τριάντα θα επανέλθει σε ανάλογες αναζητήσεις, όταν εκ νέου περί το τέλος της δεκαετίας και τις αρχές της ε­ πόμενης του 40 δοκιμάζεται πάλι το έθνος. Έ τσι η μελέτη του λαϊκού πολιτισμού δεν πε­ ριορίζεται στη λαογραφική σπουδή και στο εν­ διαφέρον που παρουσιάζει η γραφική πλευρά. Αναζητούνται τα ζωντανά στοιχεία της ενδοχώρας, που οργανικά μπορούν να συνδεθούν με το παρόν. Είναι περιττό να υπογραμμιστεί, ότι οι α­ ναζητήσεις στρέφονται κατά κύριο λόγο στα τμήματα της χώρας που έχουν απελευθερωθεί με­ τά τους βαλκανικούς πολέμους και στις χαμένες πατρίδες, που ο πολιτισμός τους έχει μετοικήσει στην ύπαιθρο και στα κράσπεδα των μικρών και μεγάλων πόλεων. Η επανατοποθέτηση τω ν αξιώ ν λογοτεχνικές αξίες επανεξετάζονται. Η Ο ιρητορική γραφή του Κωστή Παλαμά αμφι­

σβητείται με έμφαση. Ο Γιάννης Αποστολάκης (1886-1947) τον διαγράφει απερίφραστα (Η ποίη­ ση στη ζωή μας 1923) κ ι ο Πάνος Καραβίας (1907-1985) θα δημοσιεύσει το βιβλίο του πολύ αργότερα (Ο Παλαμάς αντιποιητικός 1960), αλ­ λά στο εισαγωγικό του κεφάλαιο καταθέτει τις

αφιερωμα/31 παλαιότερες εντυπώσεις του: «Προσωπικά δεν θυμάμαι ποτές... να είχα γοητευθεί από την παλαμική ποίηση, μολονότι προσπάθησα... να πλη­ σιάσω το κλίμα της». Ο Παλαμάς αποκαθηλώνε­ ται (η γενιά του τριάντα με αλλεπάλληλες μελέ­ τες θα αποκαταστήσει), κ ι ο Σολωμός γίνεται α­ ντικείμενο σπουδής και πολλαπλών ερμηνειών που αντιπαρατίθενται.

Η αναγνώριση του Καβάφη

Α

ντίθετα αρχίζει, όχι βέβαια ομόθυμη, η επι­ βολή και η καθιέρωση του Καβάφη (1863-1933). «Ο Βωμός είναι το πρώτο αθηναϊκό περιοδικό που, ύστερα από το 1908, προβάλλει τόσο έντονα τον Καβάφη. Δημοσιεύει στα 1918 ο­ κτώ ποιήματά του και παράλληλα από τις στή­ λες του αρχίζει η συζήτηση για το έργο του ποιήτή, μια συζήτηση που θα ενταθεί στα επόμενα χρόνια»8 και «η Μούσα... το σημαντικότερο και μακροβιότερο» (8.1920-11.1923) «εκφραστικό όργανο των νεώτερων λογοτεχνών... είναι το δεύ­ τερο αθηναϊκό περιοδικό που προβάλλει τον Κα­ βάφη.... το όνομα του οποίου έχει αρχίσει ν ’ απο­ τελεί άξονα αναφοράς της αθηναϊκής κ ριτι­ κ ής».9 «Ενώ η ρητορεία του Παλαμά απωθούσε τους νεώτερους λογοτέχνες, η ποίηση του Καβά­ φη είχε αρχίσει ν’ αποτελεί από τη μια ισχυρό πό­ λο έλξης... κι από την άλλη να γίνεται αντικείμε­ νο σφοδρών επικρίσεων και παρωδιών».10 Η ο­ μιλία του Τέλλου Ά γρα (1899-1944) για τον Κα­ βάφη που «έγινε τις 30 Μαρτίου 1921... είναι η πρώτη δημόσια εκδήλωση που γίνεται στην Αθή­ να για τον Αλεξανδρινό», ενώ «το 1924... έχουμε αφιέρωμα... της Νέας Τέχνης», όπου «πρώτη φο­ ρά περιοδικό του κυρίως ελλαδικού χώρου αφιε­ ρώνει ολόκληρο τεύχος στον Α λεξανδρινό».11 Ο I. Μ. Παναγιωτόπουλος (1901-1982) εξομολογεί­ ται: «Η γενιά μας ήταν προορισμένη να τον κα­ τα λά βει».12 Αλλά και η στάση στο γλωσσικό ζήτημα αλλά­ ζει. Η ψυχαρική ορθοδοξία επικρίνεται κι αρχίζει να κάμπτεται. Ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός αντιμετωπίζοντας πρακτικά προβλήματα παρα­ μερίζει τις ακρότητες της ψυχαρικής ακαμψίας. Η αλήθεια είναι ότι η επόμενη γενιά είναι πιο σα­ φής στη στάση της, αλλά οι πρώτες ουσιαστικές και θεωρητικές επιφυλάξεις έχουν ήδη δια­ τυπωθεί.

Η κοινωνική πτυχή να άλλο γεγονός που θα επηρεάσει, η Ρωσι­ κή Επανάσταση. Συγκεκριμενοποιεί τα αιτήματα και τα μέσα των κοινωνικών αγώνων, τροφοδοτεί ελπίδες και κινεί την πεζογραφία σε νέους χώρους. Το ενδιαφέρον τώρα στρέφεται

Ε

στον απλό άνθρωπο της πόλης, της μεγαλούπο­ λης· όχι όμως του κέντρου της, αλλά της συνοι­ κίας, με ιδιαίτερη προτίμηση στον απόκληρο, το φτωχό, τον αποδιωγμένο και τα προβλήματά τους. Βέβαια υπάρχουν οι πρόδρομον ο Δημοσθένης Βουτυράς (1871-1958), που το πρώτο του βιβλίο Ο Λαγκάζ και άλλα διηγήματα, κυκλοφορεί το 1901 και ο Κώστας Παρορίτης (1878-1931), που η πρώτη του συλλογή διηγημάτων Από τη ζωή του δειλινού το 1906. Δ εν είναι όμως τυχαίο ότι στη δεκαετία του είκοσι παρουσιάζουν κ ι οι δύο έντο­ νη δημιουργική δραστηριότητα (19 βιβλία ο πρώ­ τος, 3 βιβλία ο δεύτερος). Παράλληλα εμφανί­ ζονται και άλλοι με πιο χαρακτηριστικό αντιπρό­ σωπο τον Πέτρο Πικρό (1900-1957), που «οι άν­ θρωποί του ανήκουν στα κατώτερα στρώματα του λαού είναι πραγματικά Χαμένα Κορμιά (1922), που σέρνονται ανάμεσα στα χαμαιτυπεία και τις φ υλακές».13

Ο κοσμοπολιτισμός ενικά όμως οι νέοι επίδοξοι λογοτέχνες, που αγωνίζονται να λύσουν τα βιοτικά τους προ­ βλήματα και να ικανοποιήσουν τις φιλολογικές του φιλοδοξίες, ζουν μέσα σ’ έναν ασφυκτικό κλοιό. Επείγονται να εμφανιστούν σε αλλεπάλ­ ληλα βραχύβια λογοτεχνικά περιοδικά που συ­ ντηρούν οι ίδιοι και με βιβλία κατά κανόνα μι­ κρού σχήματος και χαμηλής εκδοτικής ποιότη­ τας. Πέραν τούτου βρίσκονται ή τουλάχιστον το νομίζουν - μέσα σ’ ένα αποπνικτικό τέλμα κι α­ ναζητούν πολλοί απ’ αυτούς, διεξόδους στον α­ θώο μποεμισμό αλλά και κάποτε στην παραίσθη­ ση των ναρκωτικών. Δεν αποκρύπτουν τις ιδιαιτερότητές τους και προσπαθούν να ωραιοποιή­ σουν κάποια προβλήματα της ιδιωτικής τους ζωής. Υπάρχει όμως και μια φιλολογική διέξοδος, που καλύπτει ένα κεφάλαιο και της πεζογραφίας και της ποίησης της δεκαετίας, ο κοσμοπολιτι­ σμός. Λίγο πριν ο ποιητής Κώστας Ουράνης (1890-1953) έχει ανοίξει το δρόμο. Φορτίζει την ταξιδιωτική του ποίηση με διαβρωτική ανία και μελαγχολία. Τώρα πεζογράφοι και ποιητές ακο­ λουθούν. Ο Ά γγελος Δόξας επαίρεται: «Σ το βι­ βλίο μου Γκαρσόν ένα ουίσκυ βρίσκονται τα πρώτα δείγματα της ελληνικής κοσμοπολιτικής πεζογραφίας με τη "Λ ιζέτα” του 1923... όπως στο βιβλίο μου Σπουδή στον άνεμο (1927) βρί­ σκονται τα πρώτα μου κοσμοπολιτικά τραγού­ δια. Με το Γκαρσόν ένα ουίσκυ πέτυχα να σπά­ σω τη μονοτονία της ελληνικής ηθογραφίας και να πλατύνω τους ορίζοντες της νεοελ. πεζογρα­ φίας».14 Και φυσικά δεν είναι ο μόνος. Ο Θρά­ σος Καστανάκης (1901-1967), μόνιμος κάτοικος αυτός του Παρισιού, με τις συλλογές διηγημάτων

Γ

32/αφιερωμα του (Η Χορεύτρια Κοντεσσίνα Φελιτσιτά, 1928 Το Παρίσι της νύχτας και του έρωτα, 1929) και τα μυθιστορήματά του ( Στο Χορό της Ευρώπης 1929), ο Πόνος Καραβίας με τα διηγήματά του (Η Νύχτα με τα πολύχρωμα φώτα, 1930) κ.ά. μας μεταφέρουν, ο καθένας με τον τρόπο του, στην κοσμική ζωή της Ευρώπης, όπου συνωθούνται στις μεγάλες αίθουσες των ξενοδοχείων, στα σα­ λόνια της πρώτης θέσεως των πλοίων, στα καζί­ να και στις αριστοκρατικές λουτροπόλεις πλού­ σιοι, αρριβίστες, συνταξιούχοι σπουδαστές, απα­ τεώνες κι εύκολες ωραίες και μοιραίες γυναίκες του μεσοπολέμου. Οι ποιητές δεν υστερούν, οι ηχηρές διαδρομές του Ορέστη Λάσκου (γεν. 1909) «Π ρος το Βλαδιβοστόκ» (1929) και τα μονότονα κι επαναλαμβα­ νόμενα δρομολόγια του Αλέξανδρου Μπάρα στα ίδια πάντα μεσογειακά λιμάνια («Η Κλεοπάτρα, η Σεμίραμις κι η Θεοδώρα», 1929), αλλά και οι πιο αναπαυτικοί περίπατοι του Καίσαρα Εμμα­ νουήλ (1902-1970) στα καμπαρέ κι άλλα με ευρω­ παϊκή ατμόσφαιρα κέντρα των Αθηνών (Ο Παρά­ φωνος αυλός, 1929) μας μεταδίδουν την πίκρα μιας ασφυκτικής κ ι ατελέσφορης ζωής. Το υπόγειο ζαχαροπλαστείο «Μπάγκειο», γω­ νία Αθηνάς και Ομονοίας, ήτανε τότε φιλολογικό κέντρο και το εντευκτήριο των νέων λογοτεχνών, όπου «κοιτάζοντας λαίμαργα τη ζωή από τις σκάρες του υπογείου... είδανε οι νέοι στιχουργοί τη δυνατότητα μιας φυγής και μιας ανακαίνισης κοσμοπολιτικής», καθώς «...άχρηστοι κηφήνες μοναχοί, - στο περιθώριον της ζωής15 διαγρά­ φουν τις τροχιές των», όπως τραγουδά «το Μπάγκειον», ο Ορέστης Λάσκος (Αγριόχηνες, 1972, σ. 62).

Το ποιητικό αδιέξοδο το ίδιο κλίμα τροφοδοτεί όλη την Α λλωστε ποίηση της δεκαετίας. «Η τέχνη τους εκ ­ φράζει μια γενική κόπωση και απαισιοδοξία,

Σημειώσεις 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

Η Γενιά του Τριάντα, σ. 47-49, 1979” . «Η Στροφή», Περ. Ν. Εστία, 15. 9. 1931. «Περί κλείδωνα, βοτανικής και Μαλάμος» 24.5.1931. Γιώργος Θεοτοκάς και Γιώργος Σεφέρης: Αλληλογραφώ (1930-1966), φιλολογική επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης, 1981. Στρατής Δούκας, Οδοιπόρος, ανάτυπο από το περ. Διανώ νιος, 1968, σ. 57. Εφ. Βήμα, 18.1.1967. Κλέων Παράσχος: Γράμμα στο περ. Νέα Εστία, 15.8.1947 X. Καράογλου: Αθηναϊκά λογοτεχνικά περιοδικό (1920-1924), ανάτυπο Ε.Ι.Λ.Α., 1984, σ 162 όπ. αν. σ. 172.

X. Καράογλου: Το περιοδικό «Μούσα» (1920-1923) εκδ Νεφέλη, 1991, σ. 63.

συνδυασμένη με την αίσθηση του ανικανοποίη­ του και του αδιεξόδου. Κλείνεται στο απομονω­ μένο άτομο..., βρίσκει τόνους αβρούς για να τρα­ γουδήσει τη φθορά... ή κραυγάζει από απόγνωση κ ι απιστία».15 Ό σον αφορά στα μέσα; Ο ι'όροι νεορομαντισμός και νεοσυμβολισμός, κάτω από τους οποίους ομόθυμα στεγάζουν οι μελετητές τη γενιά του Είκοσι, χαρακτηρίζουν με σαφήνεια την απεγνωσμένη προσπάθεια. Βέβαια αναταράζουν «την ορθοδοξία της πα­ ράδοσης, ανακατεύοντας τα μέτρα και τους ρυθ­ μούς, σπάζοντας την ως εκείνη τη στιγμή λογοκρατική α ντίληψ η»,17 αλλά μια μεμονωμένη φω­ νή, κάποια κάποτε προτίμηση για τον ελεύθερο στίχο, κάποια τολμηρή έκφραση δεν συνιστούν τη ριζική αλλαγή και τη ρήξη. Η «λογοτεχνική γενιά του 20» είναι «δραματική, γιατί παρ’ όλες τις εσώτερες προσδοκίες της, είχε συνειδητοποι­ ήσει την αδυναμία της να πραγματοποιήσει τις μεγάλες της προθέσεις... είχε την πικρή μοίρα, αλλά και το μεγάλο προνόμιο, να γίνει η γέφυρα, που πάνω της διάβηκε η ποίηση, προχωρώντας από το χώρο της παράδοσης στο πεδίο της κάθε νεωτερικής ελευθεριότητας».18 Η γενιά του 20 α­ πλά προετοίμαζε «το έδαφος για τις νέες τάσεις και τη μεγάλη στροφή που έμελλε ν’ ακο­ λουθήσει».19

Επιλογικά

Μ

ε αναιρέσεις και διευκρινίσεις άρχισε τού­ τη η συνοπτική διαδρομή που είχε σχέση με τις λυκοφιλικές σχέσεις ανάμεσα στις δυο μεσοπολεμικές γενιές, για να καταλήξει τελικά στην επιβεβαίωση, ανεπαίσθητα να δεχτεί τον εξέχοντα ρόλο της γενιάς του τριάντα. «Την ιστο­ ρία τη γράφουν οι νικητές και νικητές είναι οι επιζώντες» συνοψίζει ο Α. Τερζάκης.20 Τελικά «ό ,τι γράφεται, δύσκολα ξαναγράφεται», ή όπως λοιδωρεί ο νεότερος κατασκευαστής λογίων παροι­ μιών (sic) με υπερβολή βέβαια «Ό σ ο ι δεν ενσω­ ματώθηκαν στη γενιά του τριάντα, τους έφαγ’ η μαρμάγκα».

11. Γιάννης Παπακώστας: Φιλολογικά σαλόνια και καφενεία της Αθήνας, εκδ. Εστίας 1991, σ. 192, 268, 303.

12. Καβάφης εκδ. Αετός 1946, σ. 12.

13. Αίνος Πολίτης: Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας 1979Ρ, σ. 260.

14. Άγγελος Δόξας, Γκαρσόν ένα ουίσκυ, 1949β, σ. 232.

15. Ανδρέας Καραντώνης, «Ο κοσμοπολιτισμός στη νεοελλη­ νικές ποίηση», Άγγλοελληνική επιθεώρηση, 3/7.1947, σ.

16. Κώστας Στεργιόπουλος: στον τόμο «Η Ανανεωμένη παρά­ δοση» την ανθολογία Η Ελληνική ποίηση, εκδ. Σοκόλη, 1980, σ. 41.

17. όπ. αν.

18. Γ. Θ. Βαφόπουλος: Σελίδες αυτοβιογραφίας, τόμ. Α' 1979 σ. 338.

19. Στεργιόπουλος: όπ. αν.

20. Α. Τερζάκης: όπ. αν.

αφιερωμα/33

Κ. Μητσάκης

Η τραγωδία της Μικράς Ασίας στην πεζογραφία του μεσοπόλεμου Όταν τον Μάιο του 1919 ο ελληνικός στρατός αποβιβαζόταν στη Σμύρνη, κανείς δεν μπορούσε τότε να υποψιασθεί ότι όλη εκείνη η εθνική ευφορία θα κατέληγε σε τραγωδία, η οποία θα μετέβαλλε το πιο μεγάλο όνειρο των Ελ­ λήνων σε εφιάλτη. Επειδή συνηθίζεται στον τόπο μας για κάθε συλλογική αποτυχία να ζητού­ με ευθύνες, μετά τη μικρασιατική καταστροφή η οργή των Ελλήνων στράφη­ κε σε πολλές κατευθύνσεις. Ειπώθηκε λοιπόν τότε ότι η εκστρατεία της Μι­ κρός Ασίας ήταν επιχείρηση ιμπεριαλιστικού χαρακτήρα - με την ίδια όμως λογική και ο Α ' Βαλκανικός Πόλεμος, ο οποίος οδήγησε στην απελευθέρωση της Ηπείρου και της Μακεδονίας από τους Τούρκους, θα έπρεπε να θεωρηθεί επιχείρηση ιμπεριαλιστικού χαρακτήρα! - , ότι η Μεγάλη Ιδέα, η εθνική δη­ λαδή ιδεολογία, η οποία από το 1821 και ώς το 1919, όπως υποστηρίζει και ο Α γγλος ιστορικός D. Dakin, ξεσήκωσε τους Έλληνες για τη σταδιακή από­ κτηση της ανεξαρτησίας τους, αvτιπpoσώπειJε την «αστική» ιδεολογία του / Θ ' αιώνα - αγνοείται όμως έτσι ότι η Μεγάλη Ιδέα, που γαλούχησε, παρηγόρη­ σε και εμψύχωσε τον ελληνισμό στα δίσεκτα χρόνια της δουλείας, ήταν καθα­ ρά λαϊκή ιδεολογία, η οποία διαμορφώθηκε αμέσως μετά το 1453 και την ο­ ποία βρίσκουμε επιγραμματικά διατυπωμένη στους θρήνους για την άλωση της Πόλης, ιδίως στο γνωστό δημοτικό τραγούδι «Της Αγια-Σοφιάς»: Σώπασε, Κυρά Δέσποινα, και μη πολνδακρύζεις, πάλι μ ε χρόνους, μ ε καιρούς, πάλι δικά σας είναι...

Η

Μεγάλη Ιδέα λοιπόν είχε λυτρωτικό χαρα­ κτήρα και δεν αντιπροσώπευε ιμπεριαλιστι­ κές βλέψ εις ούτε αποσκοπούσε στο σφετερισμό περιοχών που δεν ήταν ελληνικές και δεν κατοικούνταν από Έ λληνες. Ό ταν ο ελληνικός στρα­ τός αποβιβάσθηκε στη Σμύρνη, ο ελληνικός πλη­ θυσμός της Μικράς Ασίας ανερχόταν σε αρκετά εκατομμύρια και βρισκόταν εκεί σε προγονικές εστίες από την αυγή των ιστορικών χρόνων. Α­ ντίθετοι οι Τούρκοι ήταν οι επήλυδες που εμφανί­ στηκαν στη Μικρά Ασία μόλις τον Γ αιώνα. Η Μεγάλη Ιδέα πάντως κατέρρευσε το 1922 και, όπως έγραψε ο Γ. Θεοτοκάς ήδη το 1929, οι Έ λληνες «βούλιαξαν στο λιμάνι της Σμύρνης όχι μόνο τις δυνάμεις τους, αλλά και τα ιδανικά τους, και την αυτοπεποίθησή τους. Στα 1922 έ­ παυσαν να έχουν εμπιστοσύνη στην Ελλάδα. Α­

πό τότε ώς σήμερα ο τόπος μας έζησε χωρίς γεν­ ναία και ευγενικά συναισθήματα, χωρίς την α­ νάγκη να ξεπεράσει τον εαυτό του, χωρίς καμιά έξαρση. Η καταστροφή έπνιξε κάθε πνοή ιδεαλι­ σμού» («Ελεύθερο Πνεύμα», Αθήνα 1973, σ. 63). Ειπώθηκε ακόμη τότε ότι έφταιξε ο Ε. Βενιζέλος, ο μεγαλύτερος πολιτικός του νεότερου ελλη­ νισμού, ο οποίος το 1910 παρέλαβε μια Ελλάδα λίγο μεγαλύτερη απ’ ό ,τι επέτρεψε η φιλανθρω­ πία και ο «φ ιλελληνισμός» των Μεγάλων Δυνά­ μεων το 1830, και μέσα σε μια δεκαετία περίπου δημιούργησε την Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών. Υπήρξε αναφισβήτητα μοιραίο το λάθος η κα­ ταψήφιση του Βενιζέλου στις εκλογές του 1920, όταν κρινόταν η έκβαση της εκστρατείας στη

34/αφιερωμα Μικρά Ασία, γιατί η καταψήφιση αυτή επέτρεψε να γίνουν ολέθρια σφάλματα τακτικής στο μέτω­ πο και στην ελληνική πολιτική ζωή. Ωστόσο, παρ’ όλα τα λάθη μας, το παιχνίδι τε­ λικά κρίθηκε σε ξένα κέντρα αποφάσεων. Η κυ­ βερνητική αλλαγή του 1920 προσέφερε απλώς το πρόσχημα στους «συμμάχους» μας για να εγκαταλείψουν ανοιχτά πια την Ελλάδα, γιατί στο με­ ταξύ ανατράπηκαν οι λεπτές ισορροπίες που εί­ χαν δημιουργηθεί στη Διάσκεψη Ειρήνης του Πα­ ρισιού το 1919. Ό ,τ ι όμως κυρίως προκάλεσε αυ­ τή τη μεταστροφή ήταν η αναγνώριση της Σοβιε­ τικής Ένωσης από την Τουρκία. Ο φόβος της ε­ πέκτασης της επιρροής της Σοβιετικής Ένωσης στη νευραλγική πετρελαιοπαραγωγό περιοχή της Μέσης Ανατολής έκανε τους «συμμάχους» μας να σπεύσουν να βοηθήσουν τον Κεμάλ. Ό σο για τη Γερμανία, αυτή ανέκαθεν ακολου­ θούσε φιλοτουρκική πολιτική. Στη Γερμανία μά­ λιστα, η οποία ουσιαστικά έλεγχε και διοικούσε τον τουρκικό στρατό από την εποχή του Αβδούλ Χαμίτ, αποδίδεται και η εκπόνηση ενός σχεδίου αφανισμού των μειονοτήτων της οθωμανικής αυ­ τοκρατορίας. Με βάση το σχέδιο αυτό του δια­ βόητου von Sandeus-πασά εξοντώθηκαν εκατομ­ μύρια Ελλήνων και Αρμενίων και ο ακριβής α­ ριθμός της θηριωδίας αυτής δε θα γίνει ποτέ γνω­ στός στην πολιτισμένη ανθρωπότητα. Λυσσαλέος εχθρός της Ελλάδας υπήρξε τότε και η Ιταλία, η οποία φιλοδοξούσε μετά τον πρώ­ το παγκόσμιο πόλεμο να καταλάβει για λογαρια­ σμό της τα παράλια της Νοτιο-Δυτικής Τουρκίας και η οποία είχε ήδη, πριν από τον πόλεμο αυτό, καταλάβει τα ελληνικά Δωδεκάνησα. Ό ταν κατέρρευσε το μέτωπο και άρχισε η υ­ ποχώρηση του ελληνικού στρατού από τη Μικρά Ασία και μαζί η πανικόβλητη έξοδος του ελληνι­ κού πληθυσμού, τότε πια αποχαλινώθηκε το Πνεύμα του Κακού. Οι Τούρκοι ξεθεμέλιωναν τα ελληνικά χωριά, έκαιγαν τα αστικά κέντρα, λεη­ λατούσαν τις περιουσίες των Ελλήνων, βίαζαν τις γυναίκες, εξόντωναν τον ανδρικό πληθυσμό και βεβήλωναν τους χριστιανικούς τόπους λα­ τρείας με ιδιαίτερη βαναυσότητα βγάζοντας με σουγιά ακόμη και τα μάτια του Παντοκράτορα ψηλά στους τρούλλους των εκκλησιώ ν και αψη­ φώντας Αυτόν που είναι «δίκης οφθαλμός ος τα πάνθ’ ορά». Ο πόλεμος είναι, αλίμονο, μια σκλη­ ρή και ανάλγητη μηχανή που προκαλεί πολύ αν­ θρώπινο πόνο. Ό ταν περνά πάνω από μία χώρα, σαν τα αρχαία περσικά δρεπανοφόρα άρματα, δεν αφήνει πίσω του παρά ερείπια και ματωμένες ανθρώπινες σάρκες. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Πατριαρχείου γιατί δεν υπάρχουν επίσημες τουρκικές στατιστι­ κές - ο ελληνισμός της Μικράς Ασίας στις αρ­ χές του αιώνα μας ανερχόταν σε μερικά εκατομ­ μύρια. Έ να μεγάλο μέρος του πληθυσμού αυτού

αποδεκατίστηκε κατά τη διάρκεια του τρίχρονου πολέμου και κυρίως κατά την καταστροφή. Ό ­ σοι μπόρεσαν και γλίτωσαν τότε, έφτασαν πρό­ σφυγες στα διάφορα ελληνικά λιμάνια. Ό σοι έ­ μειναν πίσω ανταλλάχτηκαν αργότερα με τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς της Ελλάδας, ό­ πως προέβλεπε η Συνθήκη της Λωζάνης (1923). Υπολογίζεται ότι ήρθαν τότε στην Ελλάδα περί­ που 1.500.000 πρόσφυγες. Ωστόσο ο αριθμός των προσφύγων δεν μπορεί να υπολογισθεί με ακρί­ βεια, γιατί πολλοί προτίμησαν να εγκαταστα­ θούν στην Αίγυπτο, όπου έθαλλε ακόμη σημαία η ελληνική παροικία, ή μετανάστευσαν στην Αμε­ ρική και την Αυστραλία. Και σίγουρα, ένα τμήμα του ελληνισμού της Μικράς Ασίας, αδύνατοι άν­ θρωποι που φοβήθηκαν τις περιπέτειες της ξενι­ τιάς, εξισλαμίστηκε και παρέμεινε στις εστίες του. Στο σημείο αυτό ας προστεθεί ότι η ανταλ­ λαγή των πληθυσμών, που ακολούθησε την κα­ ταστροφή, έγινε με βάση το θρήσκευμα. Σκόρ­ πιες πληροφορίες καταφθάνουν από καιρό σε καιρό για την ύπαρξη στην Τουρκία ώς σήμερα πολλών κρυπτοχριστιανών. Έ τσ ι πάντως εξο­ ντώθηκε, εκδιώ χθηκε ή υποχρεώθηκε σε εξισλαμισμό το ελληνικό στοιχείο της Μικράς Ασίας, με εξαίρεση τον ελληνισμό της Κωνσταντινούπο­ λης, που το 1922 αριθμούσε περίπου 500.000 ψυ­ χές. Το τί έγινε από εκ εί κι ύστερα είναι πια λίγοπολύ γνωσΐό. φόσον η λογοτεχνία γενικά είναι ένας πολύ ευαίσθητος δέκτης, ο οποίος καταγράφει με πιστότητα τους κραδασμούς που προκαλούν τα διάφορα ιστορικά γεγονότα, αλλά και τις δονή­ σεις που προκαλούνται από αυτά στην ανθρώπι­ νη ψυχή, είναι πολύ φυσικό να αναζητήσει κανείς στη νεοελληνική πεζογραφία κυρίως του μεσοπο­ λέμου την οιμωγή και το θρήνο των θυμάτων της μεγάλης αυτής τραγωδίας. Η μικρασιατική καταστροφή, όπως ήταν άλ­ λωστε αναμενόμενο, έχει προκαλέσει το ενδιαφέ­ ρον των ερευνητών της νεοελληνικής λογοτε­ χνίας, οι οποίοι παρέχουν πολύτιμο και χρήσιμο υλικό για τη μελέτη του θέματος. Από τα διάφο­ ρα δημοσιεύματα, λοιπόν, ξεχωρίζω εδώ τα α­ κόλουθα: 1. Ν.Ε. Μηλιώρη, «Η μικρασιατική τραγιοδία στη λογοτεχνία και στην τέχνη», Μικρασια­ τικά Χρονικά 13 (1967) 338-400.

2. Γ. Αντωνιάδη, «Η μικρασιατική καταστρο­ φή στη νεοελληνική πεζογραφία», Φιλολογι­ κή Κύπρος 1981-1982, σ. 69-73.

3.

Th. Doulis, Disaster and Fiction. Modern Greek Fiction and the Asia Minor Disaster o f 1922, Μπέρκλεϋ-Λος Ά ντζελες 1977. Αυτό το τελευταίο δημοσίευμα του παλιού φοι­ τητή μου στην Οξφόρδη Thomas Doulis αντιπρο­ σωπεύει, παρ’ όλα τα μειονεκτήματά του, την

Ε

αφιερωμα/35 πληρέστερη και σοβαρότερη διαπραγμάτευση του θέματος. Στον κ. Doulis είχα υποδείξει το θέ­ μα ήδη από τον Απρίλιο του 1968, κατά τη διάρ­ κεια του Α' Συμποσίου Νεοελληνικών Σπουδών στην Αμερική (University o f Maryland, Washi­ ngton D .C.). To σημειώνω αυτό, γιατί ο πρόλο­ γος του συγγραφέα στο βιβλίο είναι μνημείο ανα­ κρίβειας και αγνωμοσύνης. Τέλος, κάποιες πλευρές του θέματος έχω θίξει κι εγώ κατά καιρούς σε διάφορα δημοσιεύματά μου, ιδιαίτερα στα «Προλεγόμενα στην πεζογρα­ φία της γενιάς του τριάντα», Σημεία Αναφοράς, Αθήνα 1987, σ. 265-89.

Η μικρασιατική καταστροφή συνέπεσε με την εμφάνιση στα νεοελληνικά γράμματα της περι­ λάλητης γενιάς του τριάντα. Στη γενιά αυτή ανή­ κει μια πλειάδα από σπουδαίους πεζογράφους, Ελλαδικούς και Μ ικρασιάτες, που έγραψαν διά­ φορα πεζογραφήματα, μυθιστορήματα και διηγή­ ματα, τα οποία άμεσα ή έμμεσα αναφέρονται στα δραματικά γεγονότα της εποχής εκείνης: Ε. Αλεξίου, Η. Βενέζης, Στρ. Δούκας, Γ. Θεοτοκάς, Α. Μολυβιάτη, Στρ. Μυριβήλης, Ι.Μ . Παναγιωτόπουλος, Κ. Πολίτης, Π. Πρεβελάκης κ.ά. Ήταν πολύ φυσικό με την τραγωδία της Μι­ κρός Ασίας να ασχοληθούν κατά κύριο λόγο οι Μ ικρασιάτες πεζογράφοι, καθώς η αγριότητα του πολέμου ανέτρεψε την προσωπική τους ζωή και φόρτωσε με πολλή οδύνη τη μνήμη τους και την καρδιά τους. Παραμένει ωστόσο ακατανόητο ότι η τραγω­ δία της Μ ικρός Ασίας και κυρίως η τραγωδία της προσφυγιάς, που σκέπασε με τον πόνο της και τα βάσανά της την Ελλάδα, έμεινε έξω από το έργο των Ελλαδικώ ν πεζογράφων. Μόνο δύο συγγραφείς της παλαιότερης γενιάς επιχείρησαν μέσα από κάποια πεζογραφήματά τους να δώ­ σουν μια εικόνα της ελληνικής κοινωνίας μετά το 1922, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος με τους «Π ρό­ σφυγες» (1934) και ο Αντώνης Τραυλαντώνης με τη «Λεηλασία μιας Ζωής» (1936). Σε αυτούς πρέ­ πει να προστεθεί και ο Νίκος Καζαντζάκης, το μυθιστόρημα του οποίου «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» (1954) σαφώς αναφέρεται στη μικρα­ σιατική καταστροφή, μολονότι ο συγγραφέας το­ νίζοντας τα διαχρονικά στοιχεία του μύθου του ξεριζωμένου και κυνηγημένου ανθρώπου, σκόπι­ μα τον άφησε να διαδραματίζεται σε απροσδιόρι­ στο τόπο και χρόνο. Δίπλα σ’ αυτούς πρέπει ακόμη να αναφερθούν οι συγγραφείς εκείνοι που βίωσαν την καταστρο­ φή ως μια συγκλονιστική εμπειρία των παιδικών τους χρόνων και λυτρώθηκαν αργότερα από τις τυραννικές αναμνήσεις μέσα από τη λογοτεχνική

δημιουργία· εδώ ανήκει λ.χ. το έργο της Διδώς Σωτηρίου («Ο ι Νεκροί περιμένουν», 1959 «Ματωμένα Χ ώματα», 1965) και τις Ιφιγένειας Χρυσοχόου. Η μικρασιατική καταστροφή δε βρίσκεται ό­ μως έξω από τα θεματικά ενδιαφέροντα και των πολύ σύγχρονων πεζογράφων, οι οποίοι μέσα α­ πό ανανεωμένες αφηγηματικές τεχνικές δίνουν* την ερήμωση και τη μοναξιά του ανθρώπου στον καιρό μας· πβλ. λ.χ. τον «Π υρετό» (1990) του Μιχάλη Δήμου και «Τα Φ ονικά» (1991) του Γ. Μιχαηλίδη.

Με βάση τώρα τη θεματική τους τα έργα των πεζογράφων του μεσοπολέμου μπορεί κανείς να τα κατατάξει σε μια από τις ακόλουθες τρεις με­ γάλες κατηγορίες: Α. Στα πεζογραφήματα που αναφέρονται στην πριν από την καταστροφή «ειρη νικ ή» συνύπαρξη Ελλήνων και Τούρκων στη Μ ικρά Ασία.

1. Στρ. Μυριβήλη, «Βασίλης ο Αρβανίτης» (1939) 2. Γ. Θεοτοκά, «Λ εω νής» (1940) 3. Η. Βενέζη, «Α ιολική Γη» (1943) 4. Κ. Πολίτη, «Στον Χατζηφράγκου» (1963) Στον «Βασίλη τον Α ρβανίτη» η συνύπαρξη δεν είναι βέβαια τελείω ς ειρηνική αλλά η εχθρότητα δηλητηριάζει τις σχέσεις των δύο κοινοτήτων του χωριού, όταν ο Σαμπρής σκοτώνει τον Ζαχαριά, το καμάρι των Ρωμιών, και αργότερα ο Βασίλης ο Αρβανίτης σκοτώνει τον Σαμπρή, το καμάρι των Τούρκων. Ο Βασίλης είναι ένας «ήρωας» που μόνο στην κοινωνία της εποχής εκείνης μπορούσε να υπάρ­ ξει, παρασημοφορημένος από την Ελλάδα για τη συμμετοχή του στον Μακεδονικό Αγώνα και από την Τουρκία για τη συμμετοχή του στο Κίνημα των Νεοτούρκων. Μέσα στην αριστουργηματική νουβέλα του Μυριβήλη αναβιώνει ένας ολόκληρος μυθικός κόσμος, που σήμερα έχει τελείως εκλείψει, όπως ύστερα από μεγάλες γεωλογικές αναστατώσεις εξαφανίστηκαν από τον πλανήτη μας τα μυθικά εκείνα ζώα που έφερναν τα ηχηρά και εντυπω­ σιακά ονόματα δεινόσαυροι, βροντόσαυροι και τα παρόμοια. Ο «Λ εω νής» του Θεοτ^;.ά είναι ένα μυθιστόρη­ μα εφηβείας, σ ιυ οποίο υπάρχει ένας πολύ απλός μύθος που διαδραματίζεται στην Κωνσταντινού­ πολη στα χρόνια του πρώτου παγκόσμιου πολέ­ μου, όταν η γερμανόφιλη Τουρκία είναι αποκλει­ σμένη από τις Δυνάμεις τις Entente. Και ξαφνικά γίνεται η Ανακωχή και μαζί με τον στόχο των Μεγάλων Δυνάμεων καταπλέει στην Πόλη και

36/αφιερωμα το ελληνικό θωρηκτό «Αβέρωφ». Πίσω από τη λάμψη των θριάμβου ενεδρεύει ό­ μως η τραγωδία. Ακολουθεί η εκστρατεία της Μικρός Ασίας, η 12 Ομάδα Ελλήνων Προσκό­ πων διαλύεται, γιατί κάποια μέλη της φεύγουν για το μέτωπο, και ο Λεωνής με την καταστροφή βρίσκεται πρόσφυγας στην Αθήνα. Μυθιστόρημα εφηβείας είναι βασικά και η «Α ιολική Γη » του Βενέζη. Ο συγγραφέας και τα αδέρφια του ζουν γεμάτοι ξενοιασιά στο υποστα­ τικό του παππού τους κάτω από τα Κιμιντένια κατά τη διάρκεια του πρώτου παγκόσμιου πολέ­ μου. Οι Έ λληνες της Τουρκίας, ανασφαλείς και φοβισμένοι, ύστερα από κάποιους σκοτωμούς αρχίζουν να εγκαταλείπουν το βιος του και την προγονική εστία και να περνούν αντίκρυ στο ελ­ ληνικό. Ο ορίζοντας διαρκώς σκοτεινιάζει... Στα πεζογραφήματα αυτής της κατηγορίας α­ νήκει και ο «Δημήτριος Γαβριήλ» (1960) του Γουλιέλμου Άμποτ, που αναφέρεται στην εξόντωση των Αρμενίων από τους Τούρκους στα χρόνια του διαβόητου σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ. Η λα­ μπρή σταδιοδρομία του Γαβριήλ στην αυτοκρατορική αυλή και υπηρεσία δείχνει ότι ο ελληνι­ σμός έχει πάρει κάποια παράταση ζωής. Εδώ ί­ σως πρέπει να ενταχθούν ακόμη και τα διηγήμα­ τα της Τατιάνας Σταύρου «Εκείνοι που έμειναν» (1933), των οποίων τα θέματα είναι παρμένα από τα δεινά του ελληνικού άμαχου πληθυσμού στην Κωνσταντινούπολη κατά τον πρώτο πόλεμο, για­ τί οι άνδρες είχαν επιστρατευθεί από τους Τούρκους. Β. Στα πεζογραφήματα που αναφέρονται στην καταστροφή.

1. Στρ. Δούκα, «Ιστορία ενός Αιχμαλώτου» (1929) 2. Η. Βενέζη, «Το Νούμερο 31328» (1929) 3. Α. Μολυβιάτη, «Το Χρονικό των Δέκα Η­ μερών» (1981) 4. Κ. Πολίτη, «Στου Χατζηφράγκου» (1963) Τα κείμενα του Δούκα και του Βενέζη είναι θεματολογικά πολύ συγγενικά. Είναι οι περιπέτειες και οι δοκιμασίες του ελληνικού άρρενος πληθυ­ σμού της Μικρός Ασίας στα κατ’ ευφημισμόν «τάγματα εργασίας», δηλαδή στα «στρατόπεδα συγκεντρώσεως» των Τούρκων, όπου οδηγού­ νταν και εξοντώνονταν συστηματικά τα αθώα θύματά τους. Ο Βενέζης στο πρώτο του βιβλίο αυτοβιογραφείται. Παρακινημένος από τον Μυριβήλη, μετά την επιστροφή του από τα «τάγματα εργασίας», έγραψε ένα πολύ μικρό μυθιστόρημα για τον αν­ θρώπινο πόνο και εξευτελισμό. Σαν συνέχεια στο «Νούμερο 313?8» είναι το «Χρονικό των Δέκα Η μερών» της Αγάπης Μολυ­ βιάτη. Το κείμενο της Μολυβιάτη δεν πρέπει να κρίνεται ευνοϊκά μόνο και μόνο γιατί συμπληρώ­

νει με τον δικό του τρόπο τα «γεγονότα» στο βι­ βλίο του αδερφού της, δηλαδή του Βενέζη, αλλά γιατί λειτουργεί αυτόνομα ως ένα πολύ αξιοπρό­ σεκτο πεζογράφημα. Η «Ιστορία» του Δούκα πάλι δεν έχει βιωματι­ κό χαρακτήρα. Ο Μικρασιάτης Δούκας αξιοποιεί λογοτεχνικά την ιστορία κάποιου τρίτου, ο οποίος δραπέτευσε από το φοβερό κολαστήριο των «ταγμάτων εργασίας» και ύστερα από απί­ θανες περιπέτειες κατόρθωσε να φτάσει στην Ελ­ λάδα. Το πεζογράφημα αυτό του Δούκα, υφασμένο σε ένα πολύ αδρό στημόνι, ενώ στηρίζεται σε παραδοσιακά λαϊκά αφηγηματικά πρότυπα, ανανεώνει την πεζογραφία της εποχής του προσφέροντας ένα υπόδειγμα νεοελληνικού γραπτού λόγου. Το μόνο ωστόσο πεζογράφημα, το οποίο μέσα από μια πρωτοποριακή τεχνική, μας δίνει μια ει­ κόνα της καταστροφής της Σμύρνης είναι το όψι­ μο μυθιστόρημα «Στου Χατζηφράγκου» του Κ. Πολίτη. Πρόκειται κ ι εδώ για ένα μυθιστόρημα εφη­ βείας, του οποίου η δράση εξελίσσεται στις πρώ­ τες δεκαετίες του αιώνα μας στη Σμύρνη, το με­ γάλο αυτό αστικό κέντρο της Μ ικράς Ασίας, που ακόμα ευημερεί και εφησυχάζει, γιατί τίποτε δεν προμηνύει τη συμφορά που ενεδρεύει συσπειρω­ μένη για να επιτεθεί. Μόνο στο παρένθετο κεφά­ λαιο που φέρει τον τίτλο «Π άροδος» - ο όρος εί­ ναι παρμένος από το αρχαίο δράμα και δηλώνει την είσοδο του χορού στην ορχήστρα, δηλαδή την έναρξη της τραγωδίας - ένας δευτερότερος χαρακτήρας του μυθιστορήματος αφηγείται, ύ­ στερα από σαράντα χρόνια, τον εμπρησμό της Σμύρνης και το ξεκλήρισμα του ελληνισμού από τη Μικρά Ασία. Γ. Στα πεζογραφήματα που αναφέρονται στις συνέπειες της καταστροφής, στην έξοδο του ελ­ ληνικού πληθυσμού από τη Μικρά Ασία και την προσφυγιά.

1. Στρ. Μυριβήλη, «Η Δασκάλα με τα Χρυσά Πάτια» (1933) 2. Στρ. Μυριβήλη, «Η Παναγιά η Γοργόνα» (1947) 3. Η. Βενέζη, «Γαλήνη» (1939) Εισαγωγικά στο κεφάλαιο αυτό πρέπει να πα­ ρατηρηθεί ότι σήμερα, που οι πρόσφυγες έχουν πια τελείως αφομοιωθεί μέσα στον εθνικό κορμό, έχουμε ξεχάσει το τεράστιο κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό, ηθικό, πολιτιστικό πρόβλημα που εί­ χε τότε δημιουργηθεί με την ξαφνική έλευση στην Ελλάδα του 1922 1.500.000 προσφύγων. «Η Δασκάλα με τα Χρυσά Μάτια» του Μυρι­ βήλη είναι ένα πολύ άρτιο μυθιστόρημα, το οποίο αναφέρεται στη μικροαστική κοινωνία της ελλη­ νικής επαρχίας στην περίοδο του μεσοπολέμου.

αφιερωμα/37 Μέσα από την ερωτική ιστορία των δύο κεντρι­ κών του χαρακτήρων, του Λεωνή και της Σαπφώς, παρακολουθούμε την τραγωδία των προ­ σφύγων. Κορυφαία έκφραση της τόσης ανθρώπι­ νης δυστυχίας είναι η περίπτωση της μουγγής οι­ κιακής βοηθού της Σαπφώς, της οποίας οι Τούρ­ κοι είχαν κόψει τη γλώσσα για να την κάνουν να σωπάσει, ενώ βιάζουν μπροστά στα μάτια της τις δύο κόρες της. «Η Παναγιά η Γοργόνα» είναι πιο σύνθετο πε­ ζογράφημα, στο οποίο μέσα από ένα καλοστημέ­ νο μύθο, διάστικτο με πολλά ηθογραφικά στοι­ χεία, παρουσιάζεται η ζωή των προσφύγων που έ­ χουν καταφύγει στη Σκάλα της Μυτιλήνης και προσπαθούν να ξεχάσουν όσα τράβηξαν στην «πατρίδα» - κι ας ανέβαινε ο γέρο Αυγουστής , ο δάσκαλος, στο βουνό για να αγναντέψει τον αντίπερα κόλπο του Αδραμυτιού ελπίζοντας πάντα στο Μεγάλο Γυρισμό - και να ριζώσουν στα καινούρια χώματα. Η «Γαλήνη» του Βενέζη αναφέρεται στις φοβε­ ρές δυσκολίες που συναντούν μια ομάδα πρό­ σφυγες, στους οποίους το ελληνικό κράτος πα­ ραχώρησε τις ερημιές τότε τις Αναβύσου για να εγκατασταθούν μα τις μεγαλύτερες δυσκολίες οι πρόσφυγες τις φέρνουν μέσα τους, είναι η πάλη με τον ίδιο τον εαυτό τους που αρνείται να συμβι­ βαστεί με τη νέα πραγματικότητα· εδώ βρίσκεται το προσωπικό δράμα της Ειρήνης, της γυναίκας του πράου και οραματιστή γιατρού Δημήτρη Βένη, που πιστεύει ότι η ζωή, πανίσχυρη και ακατά­ βλητη, θα ριζώσει σε λίγο σε εκείνα τα κατσά­ βραχα και θα πετάξει νέους βλαστούς.

Στο θέμα της προσφυγιάς αναφέρονται και τρία ακόμη πεζογραφήματα, τα οποία παρουσιά­ ζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον , γιατί σε αυτά αλλάζει η οπτική γωνία. Σε αυτά δε γίνεται λόγος για το δράμα του Έ λληνα πρόσφυγα, αλλά του αντιπά­ λου του σε αυτή τη θανάσιμη πάλη, του Τούρκου, ο οποίος από την κατάκτηση της Ελλάδας ζούσε και πρόκοβε στα μέρη αυτά και τώρα, ξαφνικό βρίσκεται στενεμένος να εγκαταλείψει το σπίτι του και το βιος του και να φύγει. Στην τελευταία αυτή ομάδα ανήκουν τα πεζογραφήματα: 1. Ε. Αλεξίου, «Η Βρύση του ΜπραήμΜπαμπά» 2. Π. Πρεβελάκη, «Το Χρονικό μιας Πολι­ τείας» (1938) 3. Η. Βενέζη, «Α κήφ» (1944) Στο ωραίο διήγημα της Αλεξίου η μουσουλμά­ νο χανούμ που παίρνει το δρόμο της προσφυγιάς εμπιστεύεται στη χριστιανή φίλη της τη φροντίδα του τάφου του παιδιού της στο τουρκικό μεζάρι

του Μεγάλου Κάστρου. Στο «Χ ρονικό» του Πρεβελάκη, μόλις γίνεται γνωστός ο διακανονισμός για την ανταλλαγή των πληθυσμών, επικρατεί μεγάλη αναταραχή α­ νάμεσα στους Τουρκοκρήτες. Τότε εμφανίζεται στο Γαλλικό Προξενείο του Ρεθύμνου μια περίερ­ γη γυναίκα περασμένης ηλικίας, η «χαμαμτζίνα» Φατμέ, την οποία όλος ο κόσμος την έχει για Τουρκάλα. Η Φατμέ αρνείται να εγκαταλείψει την Κρήτη και αποκαλύπτει ότι είναι χριστιανή και ότι είναι Γαλλίδα. Το πραγματικό της όνομα είναι Ορντάνς. Έ τσ ι εισέβαλε στη νεοελληνική πεζογραφία, η μαντάμ Ορντάνς, η οποία έγινε αργότερα διάσημη από το μυθιστόρημα του Νί­ κου Καζαντζάκη «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά». Ο Ακήφ του Βενέζη είναι ένας αγαθός Τούρκος αγροφύλακας, ο οποίος αρνείται να ακολουθήσει τους άλλους ομοθρήσκους του στην περιπέτεια της προσφυγιάς και προτιμά να ζήσει μόνος του στα χώματα που γεννήθηκε και μεγάλωσε, με τα οποία τον ενώνει ένας ιερός και ακατάλυτος δε­ σμός (πρβλ. το επεισόδιο με το φίδι). Τέλος ένα πολύ ενδιαφέρον κεφάλαιο της πε­ ζογραφίας του μεσοπολέμου γύρω από τη μικρα­ σιατική καταστροφή είναι ο τρόπος που παρου­ σιάζονται οι Τούρκοι σε μια πολύ κρίσιμη στιγμή των σχέσεων των δύο λαών, όταν τα σκοτεινά πάθη έχουν αποχαλινωθεί και είναι αδύνατος πια κάθε έλεγχος των συναισθηματικών αντιδράσε­ ων του πλήθους. Μέσα λοιπόν από τα έργα των Μικρασιατών κυρίως πεζογράφων, οι Τούρκοι εμφανίζονται ως πρωτόγονος και βάρβαρος λαός που επιδίδεται με λύσσα και σαδισμό σε κάθε χυ­ δαία και βάναυση πράξη με θύματά του τον άμα­ χο ελληνικό πληθυσμό της Μικράς Ασίας. Ωστό­ σο μέσα στις σφαγές, τους εμπρησμούς, τις λεη­ λασίες, τους βιασμούς, πού και πού αναφαίνεται και κάποια ήμερη και αγαθή μορφή Τούρκου, ο οποίος αποτελεί μια σπάνια περίπτωση ανθρω­ πιάς και μεγαλοψυχίας. Πώς μπορεί να ξεχάσει κανείς λ.χ. τον κτηνοτρόφο Χατζημεμέτη στην «Ιστορία ενός Αιχμαλώτου» του Δούκα, τον ανθυπολοχαγό Κεμαλεντίν στο «Χρονικό των Δέκα Ημερών» της Μολυβιάτη ή το νεαρό Τουρκόπου­ λο, τον Σεφκέτ, στα «Ματωμένα Χώματα» της Σωτηρίου. Αυτή τη στιγμή που γράφω για το πιο θλιβερό κεφάλαιο των ελληνοτουρκικών σχέσεων, εβδο­ μήντα χρόνια μετά τη μικρασιατική καταστρο­ φή, έχω τη βεβαιότητα ότι Έ λληνες και Τούρκοι - ιδίως αν η τουρκική πολιτική ηγεσία παύσει να συντηρεί τα πάθη και τα μίση, σχεδόν πάντα για λόγους εσωτερικής πολιτικής - μπορούν να βρουν κοινά σημεία επαφής και να συνυπάρξουν ειρηνικά με αμοιβαία εμπιστοσύνη και συμπά­ θεια. Αυτό επιβάλλει όχι μόνο'το κοινό συμφέρον αλλά η κοινή μοίρα.

38/αφιερωμα

mmm------------------------------Γεωργία Λαδογιάννη

«Ιδέα»«Νέοι Πρωτοπόροι»: Ιδεολογικές συγκρούσεις ή η ασφυξία της αναζήτησης Ένας παγκόσμιος πόλεμος και μια εθνική περιπέτεια, ως όρια αφετηρίας του ελληνικού μεσοπολέμου, αποτελούν ισχυρά δεδομένα μιας νέας ιστορι­ κής περιόδου. Ωστόσο, δεν εξαντλούν το νόημα της εποχής. Απεναντίας, φαί­ νεται, ακριβέστερα, να διαγράφει τη φυσιογνωμία της ο τρόπος ανά-γνωσης των ιστορικών όρων από τα ίδια τα υποκείμενά τους.

Σ

την κατεύθυνση αυτή η ιστορία αναγνωρίζε­ ται από τη δραστηριότητα των κειμένων πά­ νω στην ιεράρχηση εννοιολογικών χρήσεων, που επισημαίνουν μιαν υποχώρηση μορφών ή προση­ μαίνουν μια προώθηση νέων τρόπων, με κριτήριο το βαθμό ισχύος της δυναμικής τους στη δεδομέ­ νη ιστορική στιγμή. Ιδιαίτερα στο μεσοπόλεμο - εποχή κρίσης, γι’ αυτό και γόνιμης σε επαναπροσδιορισμούς και αναζητήσεις - η δικαίωση της λειτουργίας του κειμενικού λόγου επιδιώκεται και αναζητάται στην κοινωνική του αποτελεσματικότητα. Κι όπως όλες οι εποχές που συνειδητοποιούν τη μεταβατικότητά τους οραματίζονται για τον ε­ αυτό τους την αρχή του μέλλοντος, η αναπαρα­ γωγή της αισιοδοξίας αποτελεί κοινό τυπικό στοιχείο δομής απόψεων και διαθέσεων αντιθετι­ κού περιεχομένου, στα κείμενα εκείνα του μεσο­ πολέμου που προορίζονται από τους συντάκτες τους ως «οδηγοί συνειδήσεων»1 για την εξόρμη­ ση της εποχής τους στο μέλλον. Με την εκπνοή της πρώτης μεσοπολεμικής δε­ καετίας η εγκυρότητα του λόγου φαίνεται να περιέχεται στη δοκιμιακή-θεωρητική διατύπωση, που παρέχει τη δυνατότητα της έκτασης και ανά­ λυσης των προβληματισμών. Γ ι’ αυτό και αργά συνειδητοποιείται η ανανέωση στην ποίηση, ενώ

η ανανέωση που επιδιώκεται στην πεζογραφία πρώτα συλλαμβάνεται θεωρητικά. Έ τσι, αν τα πρώτα χρόνια η πολύμορφη απο­ σύνθεση δημιούργησε ένα κλίμα αμηχανίας και άρνησης, περιορισμένο σε μια δειλή αμφισβήτη­ ση από τη γενιά που ήταν εν εξελίξει στα 1922, τώρα - γύρω στα 1930 - φαίνεται να διαμορφώ­ νονται οι όροι για τη διατύπωση επιθετικών ορα­ μάτων ανασυγκρότησης. Το γεγονός συνοδεύεται από μία σειρά φαινο­ μένων που, αν δεν ανατρέπουν, διαφοροποιού­ νται εμφατικά από τα λογοτεχνικά ειωθότα. Και πρώτα-πρώτα η επιλογή του οργάνου δημοσιο­ ποίησης του κοινωνικού προβληματισμού προ­ κρίνει το περιοδικό έντυπο, με αποτέλεσμα την υποχώρηση του λογοτεχνικού χαρακτήρα σε ένα μεγάλο αριθμό περιοδικών, που δίνουν και το κυ­ ρίαρχο στίγμα στο σύνολο του περιοδικού εντύπου. Περιοδικά με αμιγή λογοτεχνικό χαρακτήρα είναι ελάχιστα ή ανύπαρκτα, στις αρχές της δε­ καετίας του 1930, με την έννοια ότι κείμενα ιδεο­ λογικού περιεχομένου φιλοξενούνται και σε πε­ ριοδικά «καθαρότερων» λογοτεχνικών προγραμ­ ματικών στόχων. Η περίπτωση του περιοδικού «Ο Κύκλος» είναι χαρακτηριστική. Αλλά αυτό που κύρια χαρακτηρίζει την περιο-

αφιερωμα/39

Π Ε ϋΙ

ΠΡΩΤΟΠΟΡΟΙ

τη συρρίκνωση των ευκαιριών διαλόγου, της συ­ στηματικής πραγμάτευσης της αντίθεσης και, ε­ πόμενα, της κ ριτικής εγρήγορσης στην ερμηνεία των ιστορικών συναρτήσεων της εποχής· την α­ πομόνωση, αποδυνάμωση και απώλεια της δυνα­ τότητας της διανόησης να ασκήσει το ρόλο του κοινωνικού πρωτοπόρου.

Η

δική έκδοση είναι η αποκλειστικότητα του ιδεο­ λογικού προσανατολισμού, κι ακόμη περισσότε­ ρο αυτός αποτελεί το λόγο της παρουσίας της. Α­ πό δω απορρέουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των ιδεολογικών περιοδικών του μεσοπολέμου, που η παρουσία τους κορυφώνεται στα 19332, έ­ τος που, ως εκ τούτου, μπορεί να εγγραφεί ως έ­ να όριο στην ιστορία των ιδεών. Έ να στοιχείο αυτού του ορίου θα το ονομάζα­ με το τέλος της αναζήτησης. Και τούτο γιατί η α­ ποκλειστικότητα της ιδεολογικής επιλογής πα­ ρουσιάζεται ως οριστική πεποίθηση· δεν αναζητάται ιδεολογία αλλά αποδέκτες της. Συνέπεια αυτού είναι ο δογματισμός της διατύπωσης, η πρόθεση εξασφάλισης κοινού προς χειραγώγηση και τέλος η καταπολέμηση των αμφισβητησιών της ιδεολογίας τους. Χ αρακτηριστική περίπτωση αυτής της μορφής των περιοδικών αποτελούν οι Νέοι Πρωτοπόροι και η Ιδέα, που η διασταύρωση της κυκλοφορίας τους κατά τη διάρκεια του 1933 τέμνει το πεδίο της αναζήτησης και οδηγεί σε κορύφωση φαινό­ μενα δογματισμού: την πεισματική περιφρούρη­ ση και υποστήριξη της ορθότητας της ιδεολογι­ κής άποψης και συνακόλουθα την αξιακή της διατίμηση· την υπόδειξη αντιπάλων, ώστε να εμ ­ φανίζεται ως καθήκον και δικαίωμα η καταπολέ­ μησή τους· την αλαζονική πεποίθηση του κυρίαρ­ χου και του καθοδηγητή, που θεμελιώνει τη διεκ ­ δίκηση της χειραγώγησης των μαζών την καθολικότητα της ιδεολογίας που συνέλκει και υπα­ γάγει τις επιμέρους κατηγορίες στο δικό της πε­ δίο, και εξ αυτού τη θεολογοποίησή της, εγκαταλείποντας τον ανθρωπολογικό της χαρακτήρα·

τυπολογία του δογματισμού εμφανίζει το ι­ στορικά παράδοξο της μορφικής συναίρε­ σης ενός οριακά αντιθετικού περιεχομένου, το ο­ ποίο αναλογεί στα δύο βασικά συστήματα που έ­ φερνε αντιμέτωπα ο μεσοπόλεμος: τον ιδεαλισμό (Ιδέα) και τον μαρξισμό (Νέοι Πρωτοπόροι). Τα δύο περιοδικά - Ιδέα, Νέοι Πρωτοπόροι εμφανίζονται με παγιωμένες πεποιθήσεις διαρ­ κούς ιστορικής επαληθευσιμότητας, αναμφισβή­ τητης εγκυρότητας και τελικά χωρίς θεωρητικά ζητούμενα· στοιχεία αναζήτησης είναι ο βαθμός επιτυχίας της παρέμβασης, το μέτρο της καθοδή­ γησης και της αποτελεσματικότητας της ιδεολο­ γικής τους κυριαρχίας.3 Η Ιδέα αυτοπροβαλλόμενη ως περιοδικό της «ελεύθερης σκέψης και τέχνης» των «ομοϊδεα­ τών» αυτομάτως περιχαρακώνει το χώρο των συ­ νεργατών και του κοινού της, μονοπωλεί την «ε ­ λευθερία», επενδύοντας έτσι την παρέμβασή της με το κύρος της ανιδιοτέλειας των απολύτων α­ ξιών, ενώ ταυτόχρονα προορίζει για τους στερόφρονες το αρνητικό είδωλο της δικής της εικόνας. Η άρνηση, ως πεδίο άντλησης ορισμών, συνιστά σταθερό στοιχείο διατύπωσης του θεωρητι­ κού λόγου του περιοδικού, που, τελικά, φαίνεται να αποτελεί τη μεταμφίεση μιας ηθελημένης από­ κρυψης της επήρειας στο πρακτικό επίπεδο ή μιας σταδιακά συνειδητοποιούμενης αδυναμίας επηρεασμού της πράξης. Αναδεικνύεται, έτσι, το αμφίσημο του προ­ γραμματικού του στόχου να «πολεμήσει τις υλι­ στικές και αιτιοκρατικές θεωρίες», όχι μόνο ε­ πειδή «αρνιούνται την ελευθερία, την ατομικότη­ τα », αλλά, κυρίως, επειδή το θεωρητικό παρόν του αντιπάλου ισχυροποιεί ο πρακτικός του προ­ σανατολισμός. Γ ι’ αυτό και από την ταύτιση με αρχές αξιακού περιεχομένου αναμένεται ο προσπορισμός της δικής του υπεροχής και η έκθεση του αντιπάλου στην ιδιοτέλεια της επεισοδιακότητας του γίγνεσθαι. Οι Νέοι Πρωτοπόροι, κορυφαίος εχθρός στην ιεράρχηση των αντιπάλων της Ιδέας, έχουν προηγηθεί στην αναγνώριση εχθρών ως προϋπό­ θεσης στην πολιτική της παρέμβασής τους. Το εγχείρημα του θεωρητικού εμβολισμού της Ιδέας πραγματώνεται μέσω μιας τακτικής δεδομένων επιχειρημάτων, που αποτελούσαν επεξεργασίες και εκτιμήσεις πολιτικών οργάνων στη συνάφεια των οποίων εντάσσονται οι Νέοι Πρωτοπόροι.

40/αφιερωμα Έ τσι, η αναπαραγωγή των επιχειρημάτων ακυ­ ρώνει τη δυνατότητα παραγωγής ιδιοσύστατου θεωρητικού λόγου που να συνυπολογίζει τις εκάστοτε ιστορικές διακρίσεις. Από την άποψη αυτή σημειώνεται η συνάντηση των δύο αντιπάλων στη μετάθεση της θεωρητι­ κής τους εγκυρότητας σε λόγους που έχουν δια­ τυπωθεί επέκεινα (και για το επέκεινα) του συ­ γκεκριμένου ιστορικού πεδίου. Ο χαρακτήρας των θεωρητικών τους δεσμεύσεων διαμορφώνει τόσο την αισιόδοξη πίστη τους για τη δυνατότη­ τα της καθοδήγησης του γίγνεσθαι όσο και για το εφικτό ενός συγκεκριμένου κοινωνικού μοντέ­ λου: μιας σοβιετικής Ελλάδας (Νέοι Πρωτοπό­ ροι), ενός «καθαρού» αστικού κράτους, αναβαπτισμένου στον αστικό ουρανισμό, πριν την πο­ λιτική επικράτηση του αστισμού και αποκαθαρμένου από την κοινωνική του απόφαση (Ιδέα). Η προφάνεια του υπαρκτού μοντέλου των Ν έ­ ων Πρωτοπόρων απέναντι στο ασαφές και ιστο­ ρικά μη ελέγξιμο μοντέλο της Ιδέας, και μάλιστα σε εποχή που εμφατικά προβάλλει το αίτημα ε­ πείγουσας κοινωνικής λύσης του αδιεξόδου, ό­ πως γίνεται κατανοητό, προσδίδει στο χώρο που αντιπροσωπεύει το περιοδικό μιαν υπεροχή και ένα προβάδισμα ανάμεσα στους πρωταγωνιστές της ιδεολογικής καθοδήγησης. Κάτω από την πίεση αυτής της υπεροχής, αλλά και από ρητές πιέσεις που της απευθύνονται,4 η Ιδέα αναγκάζε­ ται να επιλέξει ένα υπαρκτό πολιτικό σύστημα που προσεγγίζει το θεωρητικό ιδεώδες του «κα ­ θαρού» κράτους. Η υπόδειξη από τους συνεργά­ τες της Ιδέας του ιταλικού, γιουγκοσλαβικού και γερμανικού μοντέλου γίνεται με αρκετή δυσκο­ λία, με ομολογημένες υποχωρήσεις από βασικές θεωρητικές τους αρχές και, κάποτε, καλυμμένα μέσα από προσεγγίσεις αισθητικής τάξης.5

Ω

στόσο, οι Νέοι Πρωτοπόροι εσωτερικεύουν την υπεροχή τους ως εγγένεια της δικής τους «αλήθειας» και εκτιμούν ότι είναι άνευ λό. γου η θεωρητικοποίηση της αντίθεσης με την α­ ντίπαλη ιδεολογία. Το περιοδικό υποτίμησε την παρέμβαση της Ιδέας και την αντιμετώπισε περιοριζόμενο στη «διδασκαλία» του δικού του λό­ γου και στην εκτόξευση χαρακτηρισμών (φασί­ στες, λακέδες) προς τους εκδότες και συνεργά­ τες της Ιδέας. Αλαζονική είναι και η στάση των Νέων Πρω­ τοπόρων απέναντι στις επανειλημμένες προ­ σκλήσεις της Ιδέας μέσω του Κ. Τσάτσου να «συζητήσει» με τον Δ. Γληνό, αν και η ίδια, η Ι­ δέα, προηγουμένως έχει προβεί σε υβριστικές α­ ναφορές προς το πρόσωπο του Δ. Γληνού. Ωστόσο και καταχρηστικά αν ονομάζαμε «διάλογο», τη συνάντηση Τσάτσου και Γληνού μέσω Ιδέας και Νέων Πρωτοπόρων αντίστοιχα, η συγκομιδή αυτού του «διαλόγου» υπήρξε πενι­

χρή ποσοτικά και ποιοτικά. Με δεδομένο στόχο να πείσουν τα ακροατήριά τους οι «συζητητές» εμμένουν στις αρχές τους ακόμη κι όταν πρόκει­ ται να ορισθεί η βάση της συζήτησης, που, τελι­ κά, δεν επιτυγχάνεται. Η κάθε πλευρά «διδά­ σκει» τη δική της αλήθεια και στοχεύει στην υπο­ νόμευση της αντίπαλης. Υπάρχουν όμως και α­ ποκλίσεις μορφής, από την άποψη της συμπερι­ φοράς των διαλεγομένων. Έ τσι, ο Κ. Τσάτσος παρουσιάζεται ψυχραιμότερος, προσεκτικότε­ ρος στις πολεμικές διατυπώσεις και αποφεύγει υ­ βριστικούς χαρακτηρισμούς. Έπειτα ο «διάλο­ γος» ως πνευματική αρετή εντάσσεται στο σύ­ στημα αξιών που ακολουθεί ο Τσάτσος, ο οποίος και όφειλε να διασφαλίσει τη σοβαρότητά του. Απεναντίας για το Γληνό δεν υπάρχουν περι­ θώρια ανοχής των απόψεων του Τσάτσου, όπως αυτός τις αναπτύσσει περί «νέας κοινωνίας» ε­ θνικιστικού χαρακτήρα. Η πρώτη αντίδραση του Γληνού είναι να απευθύνει τον χαρακτηρισμό του «φασιστικού ιδεαλισμού» και στη συνέχεια να αρνηθεί ακόμη και το ρόλο του συζητητή με τον Τσάτσο: «Και τώρα είμαι υποχρεωμένος να ζητή­ σω συγχώρεση από τον κ. Τσάτσο. Με είχε γελά­ σει και μένα στην αρχή η ασάφειά του και η σκό­ πιμη σύγχυση και τον είχα πάρει για αστό δημο­ κράτη. Του ζητώ συγχώρεση. Τι διάβολο η αστι­ κή δημοκρατία ε'ναι δια το πολιτειακό συγκρό­ τημα της κεφαλαιοκρατίας που τόσο σιχαίνεται ο κ. Τσάτσος. Ας με συμπαθήσει για τη βρισιά».6 Η απόπειρα «διαλόγου» ανάμεσα στον Τσά­ τσο και το Γληνό αν και επέχει κεντρική θέση στην αντιπαράθεση των δύο περιοδικών, ωστόσο δεν εξαντλεί το θέμα της πολεμικής τους. Αυτή κυρίως διεξάγεται με σφοδρότητα μέσα από τον πόλεμο των σημειωμάτων που συντάσσουν οι συντακτικές επιτροπές εκατέρωθεν. Σ ’ αυτή τη μορφή της αντιπαράθεσης ο προσωπικός διασυρμός του αντιπάλου αποτελεί τον κανόνα. Ωστόσο, η ιδεολογική σύγκρουση παρουσιάζε­ ται σε εκτεταμένο μέτωπο, που το δημιουργεί η ι­ δεολογική σκλήρυνση των δύο μονομάχων. Πε­ ριοδικά και διανοητές που βρίσκονται εκτός της ιδεολογικής περιχαράκωσης της Ιδέας και των Νέων Πρωτοπόρων αναγνωρίζονται ως εθχροί και από τα δύο περιοδικά, φυσικά, για διαφορετι­ κούς λόγους. Ειδικότερα, στόχοι της Ιδέας είναι τα περιοδι­ κά Σήμερα, Κοινωνική Έρευνα και Νέα Επιθεώ­ ρηση, που όμως αποτελούν και στόχους ανελέη­ της πολεμικής και των Νέων Πρωτοπόρων, επεκτεινόμενη έτσι η κοινότητα της τυπολογίας των δύο περιοδικών και στην οριοθέτηση του εχθρι­ κού χώρου.7

Η

άρθρωση πολλαπλών προβληματισμών στον ευρύτερο ιδεολογικό χώρο των Νέων

αφιερωμα/41 Πρωτοπόρων προσκρούει στον δογματισμό, ο ο­ ποίος υπαγορεύει και το χρέος της υπεράσπισής του, που το εμφανίζει ως δικαίωμα καταπολέμη­ σης του πλουραλισμού. Ό μως η αλαζονεία της ορθοδοξίας αποτρέπει την πραγμάτωση της δια­ φοράς· οι απόψεις δεν αντικρούονται, απλά ταυ­ τίζονται με τον ιδεολογικό και κοινωνικό εχθρό και τους προσφέρεται το όνομά του: σοσιαλφασίστες. Είναι γεγονός ότι οι θεωρητικοί και πολιτικοί προσανατολισμοί των περιοδικών Σήμερα, Κοι­ νωνική Έρευνα, Νέα Επιθεώρηση, στις δεδομέ­ νες ιστορικές συναρτήσεις τα προφυλάσσουν α­ πό τον ιδεολογικό δογματισμό, γ ι’ αυτό και διακρίνονται από το πολιτικό περιβάλλον του δογ­ ματισμού, διαστέλλοντας το πεδίο της αναζήτη­ σης. Στα πλαίσια αυτά δεν παρουσιάζεται η α­ νάγκη του εχθρού για να δικαιώ σει την περιφρού­ ρηση της «αλήθειας»· υπάρχει ο διαφορετικός λόγος και η διάθεση συζήτησης. Ο ανοικτός ορί­ ζοντας της αναζήτησης θα αποδειχθεί ικανότε­ ρος στην οριοθέτηση των χώρων των συμμάχων και των αντιπάλων και, εκτιμώντας τη σημασία των σημείων της ιδεολογικής σύγκλισης, θα εγεί­ ρει το αίτημα της κοινής αντιμετώπισης του αντι­ πάλου. Επιπλέον θα αναδειχθεί ως ο επαρκέστε­ ρος θεωρητικός αντίπαλος της Ιδέας, καλύπτο­ ντας έτσι το ζητούμενο της θεωρητικοποίησης της διαφοράς, που άφηνε η αντιπαράθεση των Νέων Πρωτοπόρων προς την Ιδέα. Στην εποχή της οξυμένης αντιπαράθεσης ο δογματισμός, ως κάτοχος της καθολικότητας των απαντήσεων, υπολαμβάνει την αναζήτηση ως ιδεολογικό μετεωρισμό, με άγνωστη την κα­ τεύθυνση πλεύσης και, ως εκ τούτου, δυνάμει ε­ χθρό. Η πρακτική αυτής της ερμηνείας ασκείται από την Ιδέα με το βιασμό της αναζήτησης, κραδαίνοντας την απειλή του ιδιωνύμου προς τους Σημειώσεις 1. Πρόκειται για μία καταπληκτική σύμπτωση γλωσσικής και όχι μόνον - διατύπωσης τόσο της Ιδέας «Η φιλοσοφία και οι κομμουνιστές» τχ. 3 (Μάρτιος 1933): 202, όσο και της μεταγενέστερης υιοθέτησης από τους Νέους Πρωτοπόρους της φράσης «μηχανικοί των ανθρώπινων ψυχών» του Ζντάνοφ, όπως περιέχεται στην εισήγησή του προς το Συνέδριο των Σοβιετικών Συγγραφέων και δημοσιεύεται στο περιοδι­ κό με τίτλο «Η σοβιετική λογοτεχνία είναι η πιο πλούσια σε ιδεολογία, η πιο προοδευμένη λογοτεχνία στον κόσμο!», έ­ κτακτη έκδοση (Σεπτέμβριος 1934), 400-402.

2. Το έτος αυτό συμπίπτει η κυκλοφορία περιοδικών που άλλα σε μικρότερο και άλλα σε μεγαλύτερο βαθμό παρουσιάζουν έναν ιδεολογικό προσανατολισμό. Έτσι, έχουν εμφανισθεί προηγούμενα και συνεχίζουν τα: Νέα Εστία, Νέοι Πρωτοπό­ ροι, Ρυθμός, Μακεδονικές Ημέρες, Πειθαρχία, Κοινωνική Έρευνα. Πρωτοεμφανίζονται βραχύβια περιοδικά που στον ίδιο χρόνο (1933) εντοπίζεται και η κορύφωση της δυναμι­ κής της έκδοσής τους: Ιδέα, Σήμερα, Ξεκίνημα, Νέα Ζωή, Λυτρωμός, Νέα Επιθεώρηση.

3. Αναλυτικά για την ταυτότητα της σύγκρουσης των δύο πε­ ριοδικών και περιγραφή της βλ. Γεωργία Λαδογιάννη, Το

ενδεχόμενα «μασκαρεμένους μπολσεβίκους»· κι ακόμη αξιοποιείται η αντιπαλότητα στο χώρο της αριστερός και ενισχύει το οπλοστάσιο της πολεμικής της Ιδέας. Ό ταν, ελάχιστες φορές, η διανόηση των περιοδικών της αριστερός διακρί­ νει ορατά σημεία φασιστικής διολίσθησης και στην πολιτική της χώρας και καταφέρνει να συνεργασθεί, η Ιδέα σαρκάζει τη συνεύρεση, εκθέ­ τει τη συνέπεια και την αξιοπιστία της αριστερός κα υποθάλπει τις διαφορές, προωθώντας την ε­ νεργοποίησή τους. Καθώς όμως είναι δύσκολο την εποχή εκείνη να τεθούν θεωρητικές αποστάσεις του αντιμαρξισμού της Ιδέας από το φασισμό και καθώς η αξιακή επένδυση της ιδεολογίας της μέσω των φι­ λοσοφικών αναγωγών δεν της εξασφαλίζει αντι­ κειμενικότητα, το περιοδικό εγκαταλείπει τον α­ γώνα της ιδεολογικής του υπεροχής. Προσανα­ τολίζεται στη λογοτεχνική θεματική, που επιτρέ­ πει συναντήσεις και διαλλακτικότητα και που, τελικά, αποτελεί τον οικείο χώρο του συνεργάτη της Γ. Θεοτοκά, του λιγότερο δογματικού από την ομάδα των εκδοτών της. Βέβαια, ένας ριζι­ κός αναπροσανατολισμός, όπως αυτός που επιχειρείται από τον Θεοτοκά, αναιρεί την υπαρξια­ κή υπόσταση του προγράμματος του περιοδικού και σύντομα επέρχεται το τέλος της έκδοσής του (τελευταίο τεύχος Μάρτιος 1934). Αλλά και στο μικρό διάστημα του αναπροσανατολισμού υπάρχουν οι δείκτες διάνοιξης του χώρου και αναζήτησης προσέγγισης της αντίμα­ χης διανόησης. Οι Νέοι Πρωτοπόροι θα αναβάλ­ λουν για περισσότερο χρόνο την προσέγγιση με την εκτός ορθοδοξίας διανόηση και θα συνειδη­ τοποιήσουν την ανάγκη συνεργασίας λίγο πριν τον Αύγουστο του 1936, τότε που η εμπράγματη πίεση αποκλείει ασφυκτικά και δυναμικά τα πε­ ριθώρια για την ανάπτυξη της θεωρίας. Περιοδικό Ιδέα (1933-1934). Παρέμβαση στην κοινωνική κρίση και την αισθητική αναζήτηση. Ιωάννινα (διδακτορική διατριβή 1989).

4. Ιδιαίτερα πιεστικός είναι ο χώρος του περιοδικού Κοινωνική Έρευνα του Δημητρίου Πουρνάρα. Βλ. σχετικά Γεωργία Λαδογιάννη, ό.π. 146-149.

5. Το φασισμό της νότιας Ευρώπης (Ιταλία, Γιουγκοσλαβία) φαίνεται να προσέχει ο Γ. Θεοτοκάς, βλ. τα άρθρα του «Ε­ ντυπώσεις από την Γιουγκοσλαβία» Ιδέα, τχ. 9 (Σεπτέμ­ βριος 1933): 138 και «Υπάρχει κάτι σάπιο στην Ελλάδα», Ι­ δέα, τχ. 10 (Οκτώβριος 1933): 200-201. Η Ιταλία επίσης είναι το πρότυπο τον Σπ. Μελά και ιδιαίτερα ο θεωρητικός του ι­ ταλικού φασισμού ο Τζ. Τζεντίλε, βλ. Σπ. Μελάς, «Η επα­ νάσταση του δημοτικισμού», Ιδέα, τχ. 11 (Νοέμβριος 1933): 260. Ο Γιάννης Οικονομίδης προσεγγίζει εκτός του ιταλικού και το γερμανικό μοντέλο, βλ. το άρθρο του «Η κρίση της δημοκρατίας», Ιδέα, τχ. 12 (Δεκέμβριος 1933): 322.

6. Δ. Γληνός, «Ο φασιστικός ιδεαλισμός στην Ελλάδα», Νέοι Πρωτοπόροι, τχ. 7 (Ιούλιος 1933): 213.

7. Βλ. σχετικά Γεωργία Λαδογιάννη, ό.π. σ. 90-102.

8. Βλ. το σημείωμα της Ιδέας «Εεμασκάρεμα», τχ. 4 (Απρίλιος 1933). Επίσης για τη χρήση της κατηγορίας «επί κομμουνισμώ» βλ. Γεωργία Λαδογιάννη, ό.π., σ. 145.

42/αφιερωμα

Αύγουστος Μπαγιόνας

Η έννοια της ιστορικής συνέχειας Η αναφορά σ τις σ κέψ εις του Γληνού για τη σχέση ισ τορ ικής παράδοσης και εκάσ το τε π αρόντος μπ ο ρ εί να α π ο τελέσ ει α φ ετηρία για αναγκαία κριτική αντιλήψ εω ν που κ α λ λιεργο ύ ντα ι σήμερα. Τ έτο ιες είνα ι α υ τές που επ ικαλούνται τη «συγχρονική μέθοδο» και θεω ρούν κ ά θε κοινωνία ως ένα κ λεισ τό σύστημα, κα τα κ ερ μ α τίζο ντα ς ό­ πως οι α ρχαίοι Ε λ εά τες τον ισ τορικό χρό νο σε άθροισμα σ τατικώ ν κατασ τά σεω ν ή σ την κ α λύτερη περίπτω ση σε α ν εξή γ η τη εμφ άνιση και διαδοχή κλεισ τώ ν συ­ στημάτων. Εξίσου ανισ το ρ ικές είνα ι οι απόψεις που εξιδα νικ εύ ο υν επ ιλεκ τικ ά το ελληνικό πα­ ρελθόν, π.χ. ο ρισμένοι α να χ ω ρη τές τη ς υ σ τεροβ υζαντινής εποχής, τα υτίζουν αυθαί­ ρ ε τα τις όψ εις του πα ρελθό ντο ς που επ ιλ έγο υ ν μ ε την «Ορθοδοξία» και α υτήν μ ε την «ελληνικότητα». Η εξιδα ν ικ ευ μέν η αυτή εκδοχή της παράδοσης, ως προς τον τόπο μας, πηγάζει από μια μεθ ο δο λ ο γ ικ ά αθεμελίω τη, πανοραμική θεώρησή της και εκ ­ φ ρ ά ζετα ι με μ ετα φ ο ρ ικ ές εκφράσεις, που κ υρ ιολεκ τού ντα ι μόνο σε σχέση μ ε την ε ­ ρω τική εμπειρία. Από τις ανα λύσ εις του Γληνού, π.χ. στη μ ελ έτη ro t/Δημιουργικοί Ιστορισμοί (Εκλε­ κτές σελίδες I, Αθήνα 1971, σσ. 13-74), σ την Εισαγωγή στο Σοφιστή του Πλάτωνα (Α­ θήνα 1971, κεφ. I) κ.ά., θα μπορούσε να προκύψει το συμπέρασμα ότι η νεοελεα τική άρνηση της ισ τορικής σ υνέχ εια ς είναι σε τελ ευ τα ία ανάλυση α νορθόλογη. Επίσης η μετα φ ο ρ ική γλώσσα τη ς μυσ τικίζο υσ α ς εξιδα νίκ ευ σ η ς ρευμά τω ν αναχω ρητισμού της υ σ τερο β υζαντινή ς εποχής επ ιβεβαιώ νει ότι είναι πάντα επίκαιρη η άποψή του πως «ίκανοποιούμεθα μ έ τά ς λ έξ εις , ζώ μεν μέ τά ς λ έξεις , κινούμεθα μέσ α ε ις λ έξεις , ένα ς φ ρ ικτό ς β ερμπ αλισμός κ υ ρ ια ρ χ εί ε ις τήν ζωήν μας» (Ελληνική Κοινωνία και Ελ­ ληνική Παιδεία, 1914, Εκλεκτές Σελίδες, τ. 3, σ. 96). Σ τ ις π αρατηρήσ εις που ακολουθούν ε ξ ε τά ζ ε τα ι η έννοια της παράδοσης, η έννοια της ισ τορικής συνέχειας, οι έν ν ο ιες του «δημιουργικού ισ τορισμού» σε αντίθεσ η προς την «προσκόλληση στο παρελθόν (που) για λα ούς πολλούς και για αιώ νες πολ­ λο ύς υ πήρξε το νεκροσάβανο τη ς ζωής» (Δημιουργικός Ιστορισμός, σ. 18), η μ έθ οδος εξή γ η σ η ς και ερ μη νεία ς της παράδοσης. Τέλος η γνω σ ιμότητα της παράδοσης και η διάκριση α ληθινής και μυθική ς ισ τορ ική ς γνώσης, όπως τις α ντιλα μβ άνετα ι ο Γληνός. και η νοητική εξέλιξη του Γληνού θα μπο­ Α νρούσε να διαιρεθεί, όπως προτάθηκε από

τον παιδαγωγό Κ. Σωτηρίου, σε περιόδους (βλ. Στη Μνήμη Δημήτρη Α. Γληνού, Αθήνα 1946, σ.

37 κ.ε.), η συνειδητή εφαρμογή του ιστορικού υλι­ σμού στο ιστορικό γίγνεσθαι φαίνεται να συντελείται βαθμιαία με την έκδοση της «Αναγέννη­ σης» (Σεπτέμβριος 1926 κ.ε.)· Σταθερή τάση του Γληνού είναι να συνδυάζει τα εξηγητικά σχήματα που προκύπτουν από τον ιστορικό υλισμό με ερ­ μηνευτικά σχήματα που πηγάζουν από τη φιλο­ σοφία της ζωής και τις θεωρίες για την κατανόη­ ση που διατυπώθηκαν από τον Dilthey, τον Eucken (Ά παντα Δ. Γληνού, εκδ. Φ. Ηλιού, τ. Α', Αθήνα 1983, 151 κ.ε.), τη σύγχρονή του κοι­ νωνική ψυχολογία και άλλα συναφή φιλοσοφικά και επιστημονικά ρεύματα. Η συνδυαστική αυτή

τάση του Γληνού είναι φανερή τόσο στα πρώτα γραπτά του, όπως π.χ. Η Τουρκική Μεταπολίτευσις (1909) ( Άπαντα Α), όσο και στα έργα της ωριμότητάς του όπως είναι η Εισαγωγή στον Σο­ φιστή του Πλάτωνα (1940) και η Τριλογία του Πολέμου (1938). Έ τσι π.χ. για να εξηγήσει την ε­ πανάσταση των νεοτούρκων χρησιμοποιεί το σχήμα της μετάβασης από τη φεουδαρχία στον αστισμό. Τον άκρατο όμως εθνικισμό των νεο­ τούρκων εξηγεί από την «ψυχολογίαν των» και την «ιστορικήν των θέσιν» (Άπαντα, Α, σ. 181). Παρόμοια στη μελέτη του Η ηθική του Πλάτω­ νος, παρατηρεί ότι αυτή προετοιμάζεται από τις ηθικές αντιλήψεις που είχαν αναπτύξει οι αρχαίοι Έλληνες πριν από τον Πλάτωνα. Αυτές ως ένα βαθμό ερμηνεύονται με το σχήμα της ταξικής ι­ δεολογίας. Ο Ησίοδος λ.χ. είναι «ο ποιητής των

αφιερωμα/43

στον Δ. Γληνό

ταπεινών γεωργών» (όπ.παρ., σ. 215), ενώ ο Πίν­ δαρος και ο Θεόγνις, ως ένα βαθμό και ο Σόλων, εκφράζουν το αριστοκρατικό ιδεώδες της «καλοκαγαθίας», του οποίου η πλατωνική ηθική α­ ποτελεί εμβάθυνση, θεμελίωση και ολοκλήρωση, οι οποίες κατανοούνται από τη γένεση και εξέλι­ ξη της προσωπικότητας του Πλάτωνα. Παρό­ μοια στην Εισαγωγή στο Σοφιστή, η εξήγηση από ταξικά στοιχεία π.χ. την απέχθεια της αριστο­ κρατίας που στηρίζεται στο «γαιοχτημονικό πλούτο» για τις δημοκρατικές ιδέες και για κάθε νεοτερισμό, συμπληρώνεται από ερμηνείες που αναφέρονται σε προσωπικά στοιχεία. Τέτοια εί­ ναι το αίσθημα ανασφάλειας του Πλάτωνα, η α­ σκητική και εξιδανικευτική βίωση της ερωτικής εμπειρίας από το φιλόσοφο κ.ά. (Εισαγωγή στο Σοφιστή, σ. 93-95).

Η μεθοδολογική αυτή άποψη για την εξήγηση και ερμηνεία της πλατωνικής φιλοσοφίας αποτε­ λεί εφαρμογή των προτάσεων του Α' Κεφαλαίου της Εισαγωγής σύμφωνα με τις οποίες η προσω­ πικότητα ενός δημιουργού πρέπει να ερμηνευθεί και ως βιολογικό και ως ψυχολογικό και ως κοι­ νωνικό φαινόμενο (όπ.παρ., σ. 79-80). Σε όλα λοιπόν τα στάδια της νοητικής του εξέλιξης και του συγγραφικού του έργου, ιδιαίτερα όμως στο μεσοπόλεμο, ο Γληνός χρησιμοποιεί εξηγήσεις που προκύπτουν άμεσα ή έμμεσα από τον ιστορι­ κό υλισμό. Τις συμπληρώνει με ερμηνείες που προκύπτουν από τη φιλοσοφία της ζωής και τις θεωρίες για την κατανόηση που επήγασαν από αυτήν. Σταθερή αρχή, που με επουσιώδεις παραλλα­ γές τονίζεται τόσο στα νεανικά κείμενα του Γληνού όσο και στα κείμενα της ωριμότητάς του, εί­ ναι η αρχή της ιστορικής συνέχειας. Η ιστορική συνέχεια σημαίνει ότι το προγενέστερο, π.χ. η αντιφεουδαρχική στάση των νεοτούρκων προε­ τοιμάζει ή «εγκυμονεί» το μεταγενέστερο, δηλ. τις εθνικιστικές υπερβολές στις οποίες κατέλη­ ξαν οι νεότουρκοι όταν αρνήθηκαν τα δικαιώμα­ τα των μη τουρκικών εθνοτήτων που ζούσαν στο Οθωμανικό κράτος. Η αρχή της συνέχειας ισχύει ιδιαίτερα για την ιστορία του πνευματικού πολιτι­ σμού και συγκεκριμένα για την ιστορία της φιλο­ σοφίας στην Ηθική Φιλοσοφία του Πλάτωνος ( Άπαντα, Α, σ. 211) ο Γληνός γράφει «όσονδήποτε καί αν εκπλήττει ή-μάς (δν σύστημα σκέψε­ ων) διά νέων υψηλών νοημάτων, άτινα ούδόλως πρότερον φαίνονται έκφρασθέντα, άναμφισβήτητον τυγχάνει ότι καί τά γενετικά αίτια καί πηγαί αύτοΰ κεΐνται ή έν τή προγενεστέρα διανοήσει ή ότι έκ εϊ εύρίσκονται άν μή τί άλλο άλλά τά σπέρ­ ματα έξ ών έβλάστησε τό νέον δένδρον». Η μετάβαση από το προγενέστερο στο μεταγε­ νέστερο είναι αναγκαία, όπως γίνεται σαφές αν ληφθούν υπόψη όλοι οι παράγοντες που την κα­ θορίζουν, εφόσον «σ ε όλες τις ανθρώπινες κοινω­ νίες με τρόπους πολλούς και διάφορους τα περα­ σμένα ζουν μέσα στα τωρινά και το σήμερα παίρ­ νει τη μορφή του από το χτες» ( Εισαγωγή στο Σο­ φιστή, σ. 16). Η ιστορική συνέχεια δεν ισχύει μόνο για τα έρ­ γα που συνιστούν τον πνευματικό πολιτισμό αλ­ λά για την κοινωνική εξέλιξη στο σύνολό της. Υ­ πάρχει λοιπόν συνέχεια όχι μόνο ανάμεσα στον αρχαίο ελληνικό και τον νεότερο ευρωπαϊκό πνευματικό πολιτισμό. Συνέχεια χαρακτηρίζει και την κοινωνική οργάνωση, την πολιτεία των αρχαίων Ελλήνων σε σχέση με τις νεότερες ευρω­ παϊκές. Η ιστορική συνέχεια υπερβαίνει λοιπόν την περιοχή της «ιδεολογίας» ή «κοινωνικής συ­ νείδησης» κατά τη μαρξιστική ορολογία. Σύμ­ φωνα με το Γληνό ισχύει και για τον λεγόμενο υ­ λικό πολιτισμό, π.χ. τα «μηχανικά έργα» και

44/αφιερωμα «τις βιοτεχνίες» (όπ.παρ., σ. 24). Αυτό συμβαίνει γιατί ο Γληνός θεωρεί τον πολιτισμό ως ολότητα. Εφόσον οι πολιτισμοί είναι ολότητες όλα τα στοι­ χεία που συνιστούν έναν πολιτισμό εξελίσσονται σύμφωνα με τους ίδιους νόμους και τα ίδια σχή­ ματα ιδίως αυτό της συνεχείας έστω και αν οι προγενέστεροι δεν είναι σε θέση να προβλέψουν τα μελλοντικά αποτελέσματα των σκέψεων και των έργων τους.

Η

συνέχεια στην ιστορική εξέλιξη είναι φανε­ ρή και στην περίπτωση που ένα θεωρητικό σχήμα, το οποίο εμφανίζεται σε ένα προγενέστε­ ρο στάδιο της πολιτικής και κοινωνικής ιστο­ ρίας, εκλογικεύει μια πρακτική που αναπτύσσε­ ται σε ένα μεταγενέστερο στάδιό της. Για παρά­ δειγμα ο φυλετισμός, όπως διατυπώθηκε από τον Gobineau και επηρεάστηκε από το δαρβινισμό και τη θεωρία του περί φυσικής επιλογής στο 19ο αιώνα, χρησιμοποιήθηκε για εκλογίκευση της φυ­ λετικής πολιτικής των ναζί όταν η συγκυρία κα­ τέστησε αναπόφευκτη την άνοδό τους στην εξου­ σία στη δεκεατία του ’30 ( Η τριλογία του πολέ­ μου, σ. 47-49). Ό σοι θεωρήσουν παρόμοιες συ­ σχετίσεις μεταξύ θεωρητικών σχημάτων και με­ ταγενεστέρων πολιτικών και κοινωνικών πρα­ κτικών ως δείγμα απλουστευμένου, δογματικού και εγχειριδιακού μαρξισμού, παραβλέπουν το γεγονός ότι παρόμοιες συσχετίσεις έχουν προταθεί από παλαιότερους γάλλους μελετητές του παγγερμανισμού, όπως ο Ch. Andler και ο Ednond Vermeil, πιο πρόσφατα από τον Κ. Pop­ per, στο βιβλίο του Η ανοικτή κοινωνία και οι ε­ χθροί της κ.ά. Στο Γληνό θα ήταν όμως δυνατό να ασκηθεί η εξής κριτική: Από τη μια μεριά υποστηρίζει ότι υ­ πάρχει ιστορική συνέχεια ανάμεσα στον μετά τον Hegel ιδεαλισμό από τη μια μεριά και τη φυγή από την πραγματικότητα, τη «μασκαρεμένη επαναστατικότητα» π.χ. των φουτουριστών της δεκαετίας του 20, και τελικά την «αγιαστούρα του παπά» και το «φασισμό» από την άλλη (Οι πνευματικές μορφές της αντίδρασης, Απάντηση σε θεληματικές απορίες, Ο φασιστικός ιδεαλι­ σμός στην Ελλάδα). Ο Γληνός παραβλέπει το γε­ γονός ότι, όπως ο ίδιος θα παραδεχθεί αργότερα (στην Τριλογία του πολέμου), ο φασισμός αποτε­ λεί πρακτική προέκταση της ανορθόλογης φιλο­ σοφίας π.χ. του Χάιντεγγερ και του Gentile, στο βαθμό που ο δεύτερος επηρεαζόταν από τη φιλο­ σοφία της ζωής και όχι από τον Hegel ή μάλλον ενόθευσε την ερμηνεία της φιλοσοφίας του Hegel με στοιχεία ανορθολογισμού. Ορισμένα ρεύματα ιδεαλισμού, π.χ. η νεοκαντιανή αξιολογία, εκλογίκευσαν σε πολλές περιπτώσεις σοσιαλιστικές πολιτικές πρακτικές. Αυτές και όχι η φασιστική πρακτική αποτελούν την ιστορική, έμπρακτη συνέχειά τους. Απεναντίας είναι αξιοσημείωτο ότι,

ενώ στο μεσοπόλεμο πολλοί μαρξιστές αλλά και μη μαρξιστές ισ τορικοί της φιλοσοφίας ή των ι­ δεών, όπως ο Ε. Vermeil και ο Crane Brinton, υ­ ποστήριξαν ότι υπάρχει ιστορική συνέχεια ανά­ μεσα στον Νίτσε και το ναζισμό, η οποία δεν προκύπτει αναγκαστικά από παρανόηση του νοήματος των αφορισμών του από τους ναζί «θε­ ωρητικούς», ο Γληνός δεν υπαινίσσεται διόλου μια τέτοια συνέχεια στον πρόλογο της ελληνικής μετάφρασης της Γενεαλογίας της ηθικής (Αθήνα 1942). Λίγες μόνο φράσεις αφιερώνει στο θέμα αυτό στην Τριλογία του Πολέμου, (σ. 48). Σ ’ αυ­ τές αναφέρεται σε κάποια «αόριστη» μορφή φυ­ λετισμού στους φιλοσοφικούς αφορισμούς του Νίτσε. Ίσως η διακριτική αυτή αναφορά του Γληνού στον Νίτσε να οφείλεται στη σχέση του δεύτερου, όπως τον ερμήνευε ο Γληνός, με τη φιλοσοφία της ζωής. Εξαιτίας αυτής της σχέσης απέφυγε να θέσει το ερώτημα για το ενδεχόμενο ιστορικής συνέχειας μεταξύ Νίτσε και ναζισμού. Αντίθετα, οι επιθετικές και απλουστευτικές αποφάνσεις του Γληνού για την ιστορική συνέχεια μεταξύ μεταχεγγελιανού ιδεαλισμού και φασιστικής πρα­ κτικής να εξηγούνται από την ατμόσφαιρα πολε­ μικής, κατά του Κ. Τσάτσου και του Π. Κανελλόπουλου, που τις επηρέασε (άρθρα Νέων Πρω­ τοπόρων του 1933). Από τις απόψεις του Δ . Γληνού για την ιστορι­ κή συνέχεια προκύπτει ότι η παράδοση περιλαμ­ βάνει κάθε κατάλοιπο του παρελθόντος που επι­ δρά στο παρόν. Στο πλάτος της έννοιας της ιστο­ ρικής παράδοσης περιλαμβάνονται και οι λαϊκές παραδόσεις, όπως π.χ. το δημοτικό τραγούδι ως συνέχεια του αρχαίου έπους, τα ήθη και τα έθιμα (Εισαγωγή στο Σοφιστή, σ. 45) υλικά και μηχανι­ κά έργα (όπ.παρ, σ. 24), προσωπικά δημιουργή­ ματα όπως τα γλυπτά του Πραξιτέλη ή οι πλατω­ νικοί διάλογοι, φιλοσοφικές και θρησκευτικές αντιλήψεις των αρχαίων που επηρεάζουν κατά τρόπο γόνιμο τους χριστιανούς πατέρες της εκ ­ κλησίας και κατά τρόπο μιμητικό και στείρο τον Ιουλιανό (όπ.παρ., σ. 38). Ό λα αυτά τα παραδοσιακά στοιχεία είναι δυ­ νατό να αναχθούν σε δυο κατηγορίες: τη μορφή που ταυτίζεται με τον τρόπο ύπαρξης της πραγ­ ματικότητας, όπως τον συλλαμβάνει αυτός που τη γνωρίζει ορθολογικά, και το περιεχόμενό. Τούτο από ιστορική άποψη ανάγεται στις εμπει­ ρίες ιδίως τις αξιολογικές, που σχηματίζουν οι μεταγενέστεροι για την παράδοση, όταν αυτή κα­ θιστά γόνιμες τις αναζητήσεις τους (βλ. και Γ. Ιμβριώτη, Στη μνήμη Αημήτρη Γληνού, σ. 33). Ο Γληνός τονίζει ιδιαίτερα την ενότητα μορφής και περιεχομένου ή «ουσίας» στην παράδοση. Στην ενότητα αυτή, που θα ήταν δυνατό να συγκριθεί με την ενότητα υποκειμένου και κατηγορήματος σε μια πρόταση, θεμελιώνεται το αίτημά του για

αφιερωμα/45 συνολική γνώση της παράδοσης. Έ τσι τα αρ­ χαία κείμενα πρέπει να μελετώνται όχι μόνο ως προς τη γλωσσική μορφή τους αλλά και ως προς το περιεχόμενό τους. Ως προς αυτό δεν έχουν τό­ ση σημασία οι λεπτομέρειες του «δημόσιου και ι­ διωτικού βίου» των αρχαίων, τις οποίες τα αρ­ χαία κείμενα αναφέρουν, όση έχουν οι αξίες που προκύπτουν από την αντικειμενική, από ιστορι­ κή άποψη, ερμηνεία τους και που γονιμοποιούν τη δράση των μεταγενέστερων, εφόσον «μετουσιώνονται» στα βιωτικά σχέδιά τους. Η άποψη του Δ . Γληνού για την ενότητα μορ­ φής και «ουσίας», με αφετηρία την οποία πρέπει να προσεγγίζεται η ιστορική παράδοση, εκ πρώ­ της όψεως διαψεύδεται από το γεγονός ότι θεω­ ρεί νόμιμη και αναγκαία τη μετάφραση των αρ­ χαίων κειμένων. Η άποψη αυτή λογικά προϋπο­ θέτει ότι το «περιεχόμενό» τους μπορεί να εκφρασθεί με διαφορετική γλωσσική μορφή από αυτήν με την οποία μας παραδόθηκαν. Πιθανώς ο Γληνός εννοεί ότι η απόδοση των αρχαίων κει­ μένων στη σημερινή δημοτική ελληνική γλώσσα, που προϋποθέτει μια ορισμένη ερμηνευτική σκο­ πιά, εκφράζει τον τρόπο ύπαρξης ή την «ουσία» τους στην εποχή μας (Εισαγωγή , σ. 12), δηλαδή αποτελεί τη σημερινή μορφή τους. Ήταν αναπό­ φευκτο να μην απασχολήσουν το Γληνό οι θεω­ ρητικές προϋποθέσεις του μεταφραστικού έργου, τουλάχιστον κατά τρόπο ολοκληρωμένο. Το αίτημα της προσέγγισης της παράδοσης ως ολότητας οδηγεί το Γληνό στην απόρριψη όλων των μονόπλευρων προσεγγίσεών της, π.χ. τη με­ λέτη του Πλάτωνα χωρίς αναφορά στο Δημόκρι­ το ή τον Αντισθένη ή αντίστροφα (Εισαγωγή , σ.

35), όπως δυστυχώς γίνεται σήμερα από αυτούς που εξιδανικεύουν, συχνά κατά τρόπο πανοραμι­ κό και παραληρηματικό, ορισμένες πλευρές της πολιτιστικής μας παράδοσης.

Η

πανοραμική ανορθόλογη και μονόπλευρη προσέγγιση της παράδοσης θα μπορούσε να ενταχθεί, σύμφωνα με το Γληνό, στην άγονη σχέση των μεταγενεστέρων με την ιστορική πα­ ράδοση. Η άγονη αυτή σχέση εμφανίζεται όταν η ιστορική μνήμη των μεταγενεστέρων εξιδανικεύει το παρελθόν και αποβλέπει στην επιβίωσή του με κάθε τρόπο, ακόμα και όταν «μοιάζει με τα γέρικα δέντρα που... παν να πνίξουν τη νέα βλά­ στηση» (Εισαγωγή στο Σοφιστή, σ. 13). Στην πε­ ρίπτωση αυτή η παράδοση αποτελεί τροχοπέδη στην αυτόνομη ανάπτυξη της μεταγενέστερης κοινωνίας και μεταβάλλεται σε «νεκροσάβανο της ζωής» ( Δημιουργικός Ιστορισμός, Εκλεκτές Σελίδες, τ. 1, 18) των μεταγενεστέρων. Αποτέλε­ σμα του άγονου ιστορισμού, δηλαδή της συνειδη­ τής «προσπάθειας των μεταγενεστέρων να διατη­ ρηθούν οι αξίες του παρελθόντος ως απόλυτες» (όπ.παρ., σ. 17) είναι ο φορμαλισμός, δηλαδή η

προσπάθεια διατήρησης της μορφής της παράδο­ σης, όχι μόνο της γλωσσικής, ανεξάρτητα από την ουσία και το περιεχόμενο που εκφράζει. Η μορφή αποκτάει το μεταφυσικό χαρακτήρα μιας υπερβατικής οντότητας. Συνέπεια του φορμαλι­ σμού είναι ο μιμητισμός όπως π.χ. αυτός του Ιουλιανού, του γαλλικού νεοκλασικισμού ή του Κο­ ντού που συνδέεται με μια συμπεριφορά φυγής σε σχέση με το παρόν. Ο άγονος ιστορισμός συχνά συμπληρώνεται «από αρχοντοχωριατιά (και)... προσκόλληση σε ξένες αξίες αυτούσιες, συνοδευμένη μ’ ένα τυφλό και άκριτο θαυμασμό για αυταπάτη δημιουργι­ κ ή» (όπ.παρ., σ. 33-34). Η ξενομανία ή ο πιθηκισμός έχει ως κοινή πηγή με την άκριτη και θα λέ­ γαμε άκρως επιλεκτική προγονοπληξία τον μιμη­ τισμό, γ ι’ αυτό εντάσσεται και αυτή στον άγονο ιστορισμό. Η εξήγηση που προτείνει ο Γληνός για τον άγονο ιστορισμό συνδυάζει, ίσως, και να πα­ ρατάσσει απλώς, την άποψη της φιλοσοφίας της ζωής, σύμφωνα με την οποία ο άγονος ιστορι­ σμός εκφράζει «λαούς εξαντλημένους, λαούς που έχασαν τη δημιουργική τους δύναμη» Ο /V. Καββαδίας και ο Θ. Καστανάκης

46/αφιερωμα (όπ.παρ., σ. 18), με τη μαρξίζουσα άποψη ότι οι «γερασμένες κοινωνικές τάξεις κρατιούνται στα περασμένα» (σ. 24). Προφανώς «γερασμένες τά­ ξεις» είναι αυτές των οποίων τα συμφέροντα δεν ανταποκρίνονται προς την ανάπτυξη των «παρα­ γωγικών δυνάμεων» και γενικότερα τις εξελικτι­ κές τάσεις του ιστορικού γίγνεσθαι. Σε αντίθεση προς τον άγονο, ο «δημιουργικός ιστορισμός» αποβλέπει όχι στην επιβίωση αλλά στην αναβίωση των αξιών του παρελθόντος, με σκοπό να τις «ξαναζήσουν» οι μεταγενέστεροι και με κίνητρο την εμπειρία αυτή να «προχωρή­ σουν προς τα μπρος», αναπτύσσοντας τις μορ­ φές εκείνες ζωής και δράσης που ανταποκρίνονται στις ανάγκες τους (Εισαγωγή στο Σοφιστή, σ. 32-35). Ο «δημιουργικός ιστορισμός» προϋπο­ θέτει λογικά το «δυναμικό ρεαλισμό» που έχει το χαρακτήρα μιας οντολογικής αρχής και ενός με­ θοδολογικού αξιώματος. Χαρακτηριστικά του είναι η ενότητα μορφής και «ουσίας», η αιτιο­ κρατική εξήγηση του ιστορικού γίγνεσθαι σε συ­ νάφεια με το φυσικό γίγνεσθαι (σ. 35). Η εξήγηση αυτή πραγματοποιείται από «το νου, καθοδηγη­ μένο από την πράξη» (όπ.παρ., σ. 58-59). Το ι­ στορικό γίγνεσθαι δεν έχει χαοτικό χαρακτήρα. Η ενότητα και η διάρκεια που το χαρακτηρίζουν θεμελιώνουν τον νομοτελειακό χαρακτήρα του και το καθιστούν αντικείμενο επιστημονικής ε­ ξήγησης, η οποία συμπληρώνεται από την κατα­ νόηση, ως προς τα «ατομικοσυνειδησιακά δη­ μιουργήματα» (όπ.παρ., σ. 75). Η κατανόηση δεν αντιπαρατίθεται από το Γληνό προς την επιστη­ μονική εξήγηση, όπως ισχύει για τους περισσότε­ ρους θεωρητικούς της ερμηνευτικής. Ό ταν θεω­ ρείται η κατανόηση ως η μόνη μέθοδος αναβίω­

σης των γόνιμων αξιών του παρελθόντος, εύκολα μπορεί να καταλήξει σε «εκστατικό βερμπαλι­ σμό», «λεξιμαγεία», «έξυπνη λογομαγειρική» (όπ.παρ., σ. 56), που διοχετεύει μια μυθική αντί­ ληψη για το παρελθόν (Εισαγωγή στο Σοφιστή, σ. 72), η οποία υποκαθιστά στα ιστορικά δεδομέ­ να υποκειμενικά οράματα. Στο σημείο αυτό τίθεται το ερώτημα: ποιο είναι το κριτήριο που επιτρέπει τη διάκριση ανάμεσα στην αληθινή και τη μυθική αντίληψη για το πα­ ρελθόν; Η μάλλον αόριστη απάντηση του Γληνού είναι ότι το κριτήριο αυτό προσφέρεται από την «πράξη» (Εισαγωγή, σ. 15). Η συσχέτιση της α­ λήθειας με την πράξη, αν και αόριστη και ασα­ φής, όχι μόνο φραστικά αλλά και μεθοδολογικά, δεν θα έπρεπε να εκληφθεί ως επίδραση του πραγματισμού στον μαρξισμό του Γληνού. Ίσως ο Γληνός υπαινίσσεται την «πράξη της αλή­ θειας». Δεν αρκεί για να χαρακτηρίσουμε μια πρόταση ως αληθινή να πούμε ότι αντιστοιχεί στο «είνα ι» αν η σχέση της μ’ αυτό παραμένει στατική. Η αλήθεια μιας πρότασης αποσαφηνί­ ζεται όχι μόνο σε σχέση με τυπικά κριτήρια εγκυρότητος, αλλά και από τη γονιμότητά της. Αυτή με τη σειρά της επιβεβαιώνεται από τη λειτουργία της σε σχέση με τις ανάγκες του ανθρώπου, ως α­ τομικού αλλά ιδίως ως κοινωνικού όντος. Πά­ ντως, όπως παρατηρεί σωστά ο Ιμβριώτης, για τον Γληνό το ωφέλιμο εξαρτάται από το αληθινό και όχι το αντίστροφο. Απ’ αυτήν την άποψη «Η ιστορική δικαίωση είναι ό,τι το πείραμα και η ε­ παλήθευση στο φυσικό κόσμο» ( Εισαγωγή, σ.

29). Η παρομοίωση αυτή, χωρίς να είναι λαθεμέ­ νη, θέτει περισσότερα προβλήματα απ’ όσα λύνει.

αφτειτε συνόρομητε

Συνδρομές εσωτερικού και Κύπρου Ετήσια 12.000 - Σπουδαστική 11.000 δρχ. Εξάμηνη 6.500 - Σπουδαστική 5.500 δρχ. Οργανισμών, Τραπεζών, Ιδρυμάτων 14.000 δρχ. Συνδρομές εξωτερικού Ετήσια 90 δολ. (ΗΠΑ) Σπουδαστική Ετήσια 85 δολ. Ιδρυμάτων, Βιβλιοθηκών 105 δολ. Τα παλιά μηνιαία τεύχη κοστίζουν 1000 δρχ., τα δεκαπενθήμερα 600 δρχ. ι Εμβάσματα στη διεύθυνση: Κατερίνα Γρυπονησιώτου Α. Μεταξά 26, Αθήνα - 106 81

αφιερωμα/47

Άγγελος Τερζάκης

Ο Γ. θεοτοκάς με τη γυναίκα του

Φώτης Δημητρακόπουλος

Τερζάκης και Θεοτοκάς για τον Παπαδιαμάντη στα χρόνια του ’30 Από τους δυο θεωρητικούς, να το πούμε έτσι, εκπροσώπους της πρωτοπορια­ κής κίνησης του ’30, ο Τερζάκης δυναμικότερα καταπιάστηκε με τον Παπαδιαμάντη, ενώ ο Θεοτοκάς τήρησε μάλλον επιφυλακτική στάση αν και, μ ’ ένα ά­ γνωστο γράμμα του που δημοσιεύω εδώ, φαίνεται να συμμετέχει, έστω ευκαι­ ριακά, στην έρευνα και αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη.

Ο

σα ακολουθούν, αρκετά συνοπτικά, θα μπορούσαν να είναι κάποιες σελίδες από μια διατριβή με θέμα την πρόσληψη του Παπαδιαμάντη, που θα έλεγα ότι επείγει. Σημειώνω ε­ δώ ότι στην τρίτη δεκαετία από τον θάνατο του Παπαδιαμάντη, στα χρόνια του ’30, εκδίδονται τρία σπουδαία για την παπαδιαμαντική φιλολο­ γία έργα: τα δύο από τον Octave Merlier (τα Γράμματα του Παπαδιαμάντη και το Skiathos, ile grecque), το τρίτο από τον Κατσίμπαλη (η Βιβλιο­ γραφία Παπαδιαμάντη), και τα τρία το 1934. Αλ­ λά κι από τον αριθμό των λημμάτων της βιβλιο­ γραφίας του Κατσίμπαλη φαίνεται πόσο αυξάνει στη δεκαετία του ’30 το φιλολογικό και λοιπό εν­ διαφέρον για τον Παπαδιαμάντη, που φυσιολογι­ κά καταλήγει, μέσα σε χρόνους δίσεχτους, στο

σπουδαίο αφιέρωμα της Νέας Εστία ς τα Χ ρι­ στούγεννα του 1941. Ο Ά γγελος Τερζάκης στη γνωστή μελέτη του για «Το νεοελληνικό μυθιστόρημα» που δημο­ σιεύτηκε σε συνέχειες στο περιοδικό Ιδέα το 1933, αφιέρωσε εφτά σελίδες στον Παπαδιαμάντη (σσ. 316-318 και 375-378). Στην πρώτη συνέ­ χεια συνεξετάζει Παπαδιαμάντη και Καρκαβίτσα, στη δεύτερη αναφέρεται κυρίως στη «Φόνισσα». Ό ,τ ι προβληματίζει περισσότερο τον Τερζάκη είναι η γλώσσα του Παπαδιαμάντη: «Μα είναι κ ι ο μόνος που, ως τα τέλη της ζωής του, μένει προσκολλημένος αμετανόητα στην παλιά τη γλώσσα, όπως αυτός την είχε ιδιότυπα εκφράσει, κι αντικρύζει μ’ εχθρότητα ακόμη την κίνηση του δημοτικισμού. Το σημείο τούτο είνε ι­

48/αφιερωμα διαίτερα σημαντικό και πρέπει ν’ αντικρυστεί με πνεύμα ψύχραιμης ευσυνειδησίας [...] η γλώσσα του Παπαδιαμάντη, η άνιση κι ανώμαλη, εκφρά­ ζει μοναδικά το δικό του πνεύμα [....] όπως καμμιά άλλη, ακέρια κι ανόθευτη, δε θα το κατόρθω­ νε». Και ιδού πώς καταλήγει: "Γύρω από τον Παπαδιαμάντη και το έργο του είχε αναπτυχθεί μια ατμόσφαιρα ενθουσιασμού αισθηματικού και συ­ χνά υπερβολικού. Η εργασία του, στο σύνολό της, παρουσιάζει ατέλειες κ ι ανωμαλίες σοβαρές τόσο στο γενικό σχέδιο και την αρχιτεκτονική, όσο στο ύφος και τη γλώσσα. Ο ορίζοντάς του εί­ ναι περιορισμένος. Το παράδειγμά του χωρίς συ­ νέχεια. Πρώτος, νομίζω, ο κ. Ξενόπουλος, μ’ ένα του άρθρο γραμμένο αμέσως την επομένη του θα­ νάτου του Παπαδιαμάντη ζήτησε ν’ αποκαταστήσει την αυστηρή αλήθεια, παραμερίζοντας τον τυφλό ρωμαντισμό των αδιαλλάκτων θαυμα­ στών. Ο τελικός χαρακτηρισμός του άρθρου αυ­ τού δικαιώ νεται απόλυτα, θαρώ, σήμερα που η προοπτική του χρόνου μας κάνει πιο ψύχραιμους στις εκτιμήσεις μας: "Ο Παπαδιαμάντης μένει έ­ νας από τους δύο ή τρεις μεγαλύτερούς μας διηγηματογράφους, αλλ’ όχι και ο μεγαλύτερος καθ’ όλα” ...». Τέσσερα χρόνια αργότερα ο Τερζάκης επανέρ­ χεται μ’ ένα του άρθρο που έχει τίτλο χαρακτηρι­ στικό, «Το πρόβλημα Παπαδιαμάντη, στην εφη­ μερίδα Νεοελληνικά Γράμματα, 13 Φεβρουάριου 1937. Το άρθρο αυτό προεκτείνει τα παραπάνω, κάπως πιο απερίφραστα: «[...] τα ηθικά κεφάλαια που έχουμε να υπολο­ γίσουμε για σημαντικές απώλειες στην υπόθεση της δημοτικής γλώσσας, θα μπορούσε να πει κα­ νείς πως περιορίζονται στο ελάχιστο [...]. Ο Παπαδιαμάντης όμως, φάρος που στέκει στο σύνο­ ρο των δύο κόσμων, του παλιού και του καινούρ­ γιου, νοθευτής της καθαρεύουσας κι ολιγόπιστος της δημοτικής, μένει μια αισθητική απώλεια κΓ ένα ψυχολογικό πρόβλημα [...] ο υποφαινόμενος ακόμα, στη μελέτη του για το «Νεοελληνικό Μυ­ θιστόρημα», πάσχισε να δώσει μιαν εξήγηση, που έμοιαζε με δικαιολογία. Ό λο ι είπαν πως η γλώσσα τούτη αντιπροσωπεύει επάξια την ιδιό­ τητα του συγγραφέα της "Φ όνισσας” , πως είναι ίσως εκείνη που θα ’ πρεπε νάναι [...]. Μα το να πούμε πως το ίδιο τούτο όργανο, που με ακατα­ στασία και, συχνά, προχειρότητα χειριζόταν, είταν έκφραση τελειωμένη, συνειδητό καταστά­ λαγμα βασάνου αισθητικής, αυτό είναι κάτι ολότερα απαράδεχτο. Η μορφική του άλλωστε ασυ­ νέπεια κι η ανήσυχη διάταξή του το αποδείχνουν ολοφάνερα. Ά π ειρ ες φορές παρουσιάζεται σπα­ ραχτικά κατώτερο από τις ψυχικές αξιώσεις του συγγραφέα. Τον προδίνει στην καλαισθησία, στο ύφος, στην αρμονικότητα. Ανοίξτε ένα οποιοδήποτε διήγημά του και θα το καταλάβετε αυτό δί­

χως πολύ να ψάξετε. Ύ φος δεν γίνεται δίχως συ­ νειδητοποιημένη και κατασταλαγμένη γλώσσα. Κι ο Παπαδιαμάντης, συχνά, κάνει ύφος σε πεί­ σμα του γλωσσικού οργάνου του, μα και, συχνό­ τατα, τσακίζεται από το γλωσσικό του ιδίωμα και κάνει ό,τι πολλοί θεωρούνε σε πολλά σημεία ύφος, ενώ δεν είναι άλλο από αβεβαιότητα, καρκινοβασία και περπάτημα [...]. Ο Παπαδιαμάντης, έμεινε πεισματερά, αδιάφορα, με τέλεια ψυχική ανεπάρκεια προσκολλημένος στον εαυτό του. Η παραπάνω λεπτομέρεια δεν κάνει άλλο παρά να μας ξεσκεπάζει ένα χαρακτηριστικό ψυ­ χολογικά και μόνο σημαντικότατο: Το ότι, παρ’ όλη του την αντίληψη της πραγματικότητας, ο Παπαδιαμάντης, κλεισμένος απόλυτα στον εαυ­ τό του, πάσχιζε για τη συντήρηση της ψυχής του, για τη σωτηρία της, μα όχι για την εκπλήρωση μιας αποστολής ηθικά αφιλόκερδης. Δεν ενδια­ φερότανε για τον κοινωνικό ρόλο του σα συγγρα­ φέα [...]». Και ιδού πώς καταλήγει: «Φοβερός ε­ γωκεντρισμός της μοναστικής ψυχής! Συμπονεί τους απλοϊκούς ανθρώπους εφόσον της μοιάζου­ νε. Η μεγάλη όμως λιτανεία της κολασμένης και μαρτυρικής ανθρωπότητας της μένει αδιάφορη και ξένη». Θα αποφύγω κάθε σχολιασμό που σε τέτοιες περιπτώσεις αποβαίνει μάταιος, αφού εξαρτάται πάντα από πού και πώς βλέπεις τα πράγματα. Παρακαλώ όμως τον αναγνώστη να σκεφτεί λίγο αυτό που γράφει στη μέση του άρθρου του ο Τερ­ ζάκης: «Π ρέπει να τον σεβόμαστε τον Παπαδιαμάντη, να τον θαυμάζουμε κάποτε, αλλά και να μην επαναπαυόμαστε στο χτες που δεν μπορεί με κανένα τρόπο να γίνει αυριανός μας τίτλος». Τε­ λικά, ο Τερζάκης κ ι όχι μόνον αυτός, σε πολλά σημεία των όσων έγραψε για τον Παπαδιαμάντη, μέσα από την άρνηση, φανερώνει την αλήθεια· γιατί ο Παπαδιαμάντης είναι ο μέγας μας τίτλος εσαεί.

Ο

Θεοτοκάς στο Ελεύθερο Πνεύμα (1929) επι­ χειρεί μεταξύ άλλων να αντικρούσει και την άποψη του Φώτου Πολίτη που θέλει αντιστύλια της παράδοσής μας Σολωμό και Παπαδιαμάντη - κατά τρόπο δηλαδή προδρομικό του Ελύτη... Βέβαια, δεν αρνείται πουθενά τους δύο μεγάλους, όμως τον δεύτερο, τον Παπαδιαμάντη, ξεχνά να τον περιλάβει ανάμεσα στους λογοτέχνες που χαρακτηρίζουν καίρια την πνευματική φυσιογνω­ μία του νεοελληνισμού: «Κοραής - Σολωμός Ψυχάρης - Παλαμάς - Δραγούμης - ίσως Καβάφης» (σ. 18 της έκδοσης του «Ε ρμή» με επιμέ­ λεια Κ.Θ. Δημαρά). Και παρακάτω (σσ. 38 και 47) «ο ι σπουδαιότεροι πεζογράφοι μας» είναι ο Ψυχάρης και ο Ροΐδης. Χρειάστηκε η παρουσία και η δράση του γάλ­

αφιερωμα/49 λου ελληνιστή Octave Merlier που αφιέρωσε εφτά καλοκαίρια του στη Σκιάθο, 1928-1934, γοητευ­ μένος από τη μαγεία του Παπαδιαμάντη και αφοσιωμένος στην έρευνα γι’ αυτόν, με άμεσους και ουσιαστικούς καρπούς τα βιβλία του 1934, για ν’ αλλάξουν τα πράγματα. Είναι τα πρώτα βιβλία που βγαίνουν για τον Παπαδιαμάντη, και τα δύο με εκτενή εισαγωγή, το δεύτερο με μετάφραση διηγημάτων στα γαλλικά. Ο Θεοτοκάς παρου­ σίασε το δεύτερο αυτό βιβλίο στο περιοδικό Ε λ ­ ληνική Βιβλιογραφική και Βιβλιοφιλική Επιθεώρησις, τόμ. Γ ', 28 Φεβρ. 1935, σσ. 28-29. Δεν έχω δυστυχώς διαβάσει αυτή την παρουσίαση. Είχε πάντως προηγηθεί τον Σεπτέμβρη του 1933 το «προσκύνημα» των γάλλων διανοουμένων της κρουαζιέρας της Association Guillaume Bude στο σπίτι του Παπαδιαμάντη στη Σκιάθο (βλ. την ει­ σαγωγή του βιβλίου Παπαδιαμάντης και Σκιά ­ θος. Φωτογραφίες από το Αρχείο Merlier. Εισα­ γωγή, επιμέλεια φώτης Αρ. Δημητρακόπουλος, Αθήνα 1991, σ. 13, σημ. 9). Ο Merlier πρωτοστάτησε επίσης στην ίδρυση του σωματείου «Π απαδιαμάντης» το 1935. Στο Αρχείο Merlier υπάρχει φάκελος σχετικός με την ίδρυση και τις δραστηριότητες του σωματείου. Από τον φάκελο αυτό προέρχεται το γράμμα του Θεοτοκά που για πρώτη φορά εκδίδεται παρακά­ τω. Από το ταξίδι του στη Σκιάθο και την έρευνα που διεξήγαγε κατ’ εντολή του σωματείου ο Θεο­ τοκάς κατέστρωσε το γράμμα προς το σωμα­ τείο, καθώς κι ένα άρθρο με τίτλο «Το σπίτι του

Παπαδιαμάντη», δημοσιευμένο στα Νεοελληνι­ κά Γράμματα, 2 Οκτωβρίου 1937. Το γράμμα εί­ ναι πιο αναλυτική αναφορά των όσων περιλαμ­ βάνει το άρθρο, με λεπτομέρειες, από τις οποίες η πιο ενδιαφέρουσα είναι αυτή που αναφέρεται στα δυο γράμματα του Παπαδιαμάντη του 1878 που ήταν στην κατοχή του δικηγόρου Ε.Γ. Έ λλισον. Είμαστε στα 1937, έχει βγει από αυτόγραφα το βιβλίο Α. Παπαδιαμάντη Γράμματα με επιμέ­ λεια του Merlier, άρα ο Θεοτοκάς δεν κάνει λά­ θος όταν τα ονομάζει «δυο μεγάλα ανέκδοτα γράμματα πολύ ενδιαφέροντα». Βρήκα τη χήρα του Ε .Γ. Έ λλισον στην Αθήνα (βλ. την εισαγωγή μου στο βιβλίο Παπαδιαμάντης και Σκιάθος, ό.π., σ. 21, σημ. 27) αλλά η κυρία Έ λλισ ο ν δεν φάνηκε πρόθυμη να μου επιτρέψει την έρευνα... Και στο γράμμα και στο άρθρο του ο Θεοτο­ κάς αναφέρει ότι ενήργησε σύμφωνα με την εντο­ λή που του δόθηκε από το σωματείο «Παπαδιαμάντης». Στο άρθρο έχει προσθέσει μία τελευταία παρά­ γραφο που καταλήγει ως εξής για το σπίτι του Παπαδιαμάντη: «Α ν γίνουν όλα όπως πρέπει, οι φίλοι της νεοελληνικής λογοτεχνίας θα αποκτή­ σουν ένα ωραίο προσκύνημα και η Σκιάθος θα α­ ποκτήσει ένα τουριστικό κέντρο πολύ αξιόλο­ γο». Το ενδιαφέρον του Θεοτοκά, που «είχ ε την καλωσύνη να δεχθή να ενδιαφερθή», όπως ση­ μειώνει ο ταμίας του σωματείου Χ ρ. Χρηστίδης, και η χρήση της λέξης «προσκύνημα» θα πρέπει να δηλώνουν έμπρακτα αλλαγή στάσης.

’Αθήνα, 15 Σεπτεμβρίου 1937

Πρός τό Σωματείο «Παπαδιαμάντης» Σ η μ είω μ α

Σύμφωνα μέ τήν έντολή πού μοΰ δόθηκε, μελέτησα στή Σκιάθο τό ζήτημα τοΰ σπιτιού τοΰ Παπαδιαμάντη καί κατέληξα στά έξης πορίσματα: 1) Τό σπίτι είναι στό έσωτερικό τής κωμόπολης σέ μιά θέση όχι πολύ καθα­ ρή. Είναι ένα μικρό καί παλιό σπίτι πού βρίσκεται σέ μιά κατάσταση άρκετά κακή. Είναι νοικιασμένο σέ μιά πολύ φτωχική οικογένεια καί δέ γίνεται τίποτα γιά τή συντήρησή του. Ή άξια σπιτιού καί οίκοπέδου ύπολογίζεται άπό τούς πε­ ρίοικους καί τόν Πρόεδρο τής Κοινότητας σέ δραχμές 40.000 κατ’ άνώτατο ό­ ριο. 'Ορισμένες άπαραίτητες έπισκευές γιά τή συντήρησή του ύπολογίζονται σέ δρχ. 10.000 κατ’ άνώτατο όριο έπίσης.

2) "Ενας συγγενής τής οικογένειας μού είπε ότι ή Κυρατσούλα Παπαδιαμάντη είχε συντάξει μιά διαθήκη στήν οποία άφηνε τό σπίτι σέ κάποια όργάνωση πού ένδιαφερότανε γιά τή μνήμη τού Παπαδιαμάντη. Πρίν πεθάνει όμως άλλα­ ξε γνώμη καί έσκισε τή διαθήκη. "Ετσι τό σπίτι κληρονομήθηκε έξ άδιαθέτου άπό 14 πρόσωπα, των όποιων 5 βρίσκονται στήν ’Αμερική.

3) Στή Σκιάθο συναντήθηκα μέ τόν κ. Ε .Γ. "Ελλισον (νομικό γραφείο: Ά λεξ . Σούτσου 2, ’Αθήνα), πού είταν έκ εΐ γιά τήν ίδια ύπόθεση, έπιφορτισμένος άπό τό ’ Α μερικανικό Προξενείο νά μελετήσει τό ζήτημα τής κληρονομιάς Παπαδια-

50/αφιερωμα

μάντη κατ’ έντολή των ’Αμερικανών κληρονόμων. Ό κ. Έ λλισ ο ν μοΰ είπε ότι έχει ήδη στά χέρια του μερικά πληρεξούσια τών κληρονόμων καί προσεχώς θά έχει πληρεξούσια όλων ανεξαιρέτως. Είναι πρόθυμος τότε νά ένεργήσει τήν πώ­ ληση τοϋ ακινήτου, τοΰ όποιου τήν άξια ύπολογίζει σέ Δρχ. 50.000 κατ’ ελάχι­ στο όριο. (Ό κ. ’Έ λλισον κατέχει δύο μεγάλα άνέκδοτα γράμματα τοΰ Παπαδιαμάντη του 1878. Τά διάβασα καί μοΰ φάνηκαν πολύ ενδιαφέροντα).

4) ”Αν δέν ύπάρχει τελικώς ό τρόπος νά γίνει ή άγοραπωλησία ή άν τυχόν δέν είναι δυνατή ή συνεννόηση μέ τούς κληρονόμους, τό μόνο πού μένει είναι ή άναγκαστική άπαλλοτρίωση, τήν όποια, φαίνεται, προτείνει καί ένας ύπάλληλος τοΰ Τουρισμοΰ, πού άσχολήθηκε μέ τό ζήτημα. Πάντως, στή μιά περί­ πτωση ή στήν άλλη, συστήνω ταχεία ένέργεια γιατί τό σπίτι, όπως είπα, είναι σέ κακή κατάσταση καί μπορεί γρήγορα νά έρειπωθεΐ.

5) ’Από τά έπιπλα καί σκεύη τής οικογένειας Παπαδιαμάντη μένει στό σπίτι μιά ντουλάπα μέ βιβλία. Δ έ μπόρεσα νά τά δώ. Ό κ. ’Έ λλισον πού τήν άνοιξε μοΰ είπε ότι περιέχει κυρίως βιβλία έκκλησιαστικά καί τά έργα τοΰ Σαιξπήρου στό πρωτότυπο. Περιέχει καί χειρόγραφα πού είναι, κατά πάσα πιθανότητα, τοΰ πατέρα τοΰ συγγραφέα. Μοΰ φαίνεται ότι θά έπρεπε νά έξετασθεΐ πολύ προ­ σεκτικά τό περιεχόμενο τής ντουλάπας αύτής καί νά γίνει μία πλήρης καταγρα­ φή τών βιβλίων καί χαρτιών. Στό σπίτι μένουν επίσης μερικές οικογενειακές φωτογραφίες πού θά έπρεπε νά διασωθοΰν εγκαίρως. Σχετικά μέ τά λοιπά κινη­ τά πού περιείχε τό σπίτι, ό Πρόεδρος τής Κοινότητος μοΰ είπε ότι, άν καλέσει τούς κατόχους των νά τά παραδώσουν στήν Κοινότητα, θά τό κάνουν κατά πά­ σα πιθανότητα εύχαρίστως, δεδομένου ότι τά πράγματα αύτά δέν έχουν έμπορική άξια. Πίεσα τόν πρόεδρο νά προβεϊ σ’ αύτήν τήν ένέργεια αμέσως καί νά κρατήσει πρός τό παρόν τά πράγματα στό οίκημα τής Κοινότητας. Μοΰ ύποσχέθηκε πώς θά τό κάνει, άλλά νομίζω ότι θά πρέπει νά τοΰ γίνου j καί άλλες πιέσεις.

6) Ή Κοινότης έχει στήν κατοχή της τό καλαμάρι καί τόν κονδυλοφόρο τοΰ Παπαδιαμάντη (άξιόλογα κειμήλια). Προσφέρεται νά τά τοποθετήσει στό σπίτι άν αύτό άπαλλοτριωθεΐ ή άγοραστεΐ.

7) Σχετικά μέ τή χρησιμοποίηση τοΰ σπιτιού μετά τήν άγορά ή άπαλλοτρίω­ ση, λαμβάνω τήν τιμή νά ύποβάλω τίς έξής υποδείξεις σύμφωνα μέ δ ,τι είδα νά γίνεται σέ άνάλογες περιστάσεις στό έξωτερικό καί κυρίως στή Γαλλία. Τό σπίτι, άφοΰ έπισκευασθεΐ καί καθαρισθεΐ ό γύρω χώρος, νά όνομασθεΐ «Μουσείο Παπαδιαμάντη» καί νά έντοιχισθεΐ στήν είσοδο ή σχετική πλάκα. Νά τοποθετηθοΰν στό σπίτι όλα τά ευρισκόμενα έπιπλά του καί, άν αύτά δέν έπαρκοΰν, νά τοποθετηθοΰν μερικά άκόμα παλιά έπιπλα τής τοπικής βιοτεχνίας ώ­ στε νά είναι τό σπίτι περίπου όπως εΐτανε όταν ζοΰσε ό συγγραφέας. Ε π ίσ η ς νά τοποθετηθοΰν στό σπίτι όλες οι εύρισκόμενες φωτογραφίες τοΰ Παπαδιαμάντη καί τής οικογένειας του. 'Υπάρχουν, φαίνεται, άρκετές καί σέ χέρια τρίτων. Ά π ’ αυτούς θά έπρεπε νά ζητηθοΰν οί φωτογραφίες ή άντίγραφά των. Ή φύλαξη τοΰ σπιτιοΰ θά άνατεθεΐ σ’ έναν Σκιαθίτη, άνθρωπο εμπιστοσύ­ νης, στόν όποιο θά πληρωθεί ένας άσήμαντος μισθός. Αύτός θά φροντίζει γιά τήν συντήρηση καί τήν καθαριότητα τοΰ σπιτιοΰ καί, όταν παρουσιάζονται έπισκέπτες, θά τό άνοίγει. Καλό θά εΐταν έπίσης νά πουλιοΰνται στό Μουσείο βι­ βλία τοΰ Παπαδιαμάντη σφραγισμένα μέ τή σφραγίδα τοΰ Μουσείου (όπως γί­ νεται λ.χ. στό σπίτι τοΰ Ρενάν στό Τρεγκιέ). Πολλοί επισκέπτες θά τά άγοράζουν ώς ένθύμια καί μπορεί έξάλλου νά κινηθεί ό ζήλος τών παραθεριστών έν γένει, πού είναι κάθε χρόνο καί περισσότεροι καί νά θελήσουν νά διαβάσουν τά βιβλία αύτά πού περιγράφουν ώς έπί τό πλεΐστον τήν ίδια τή Σκιάθο. ("Ακόυσα ότι ζητούνται στή Σκιάθο άπό τούς ξένους βιβλία τοΰ Παπαδιαμάντη καί φυσι­ κά δέ βρίσκεται οΰτε ένα). Γ. Θεοτοκάς

αφιερωμα/51

Βέρα Βασαρδάκη

Δ. Βουτυράς: Πρωτοπόρος και Άγνωστος Τοποθέτηση γενική «οι μειοψηφίες, τάγματα ξυπόλητα...»

Όταν ακούμε να γίνεται λόγος για νεοελληνική λογοτεχνία του μεσοπο­ λέμου, ο συνειρμός που δημιουργείται αυθόρμητα είναι: γενιά του ’30. Στα σχολεία και τα πανεπιστήμια μά­ θαμε να τη θεωρούμε ως τη σημαντι­ κότερη και «υγιέστερη» πνευματική ομάδα της περιόδου - και όχι μόνο της συγκεκριμένης περιόδου - ένα είδος αναμφισβήτητης ηγεσίας.

Η

ίδια η γενιά μέσω των δοκιμίω ν των εκπρο­ σώπων της και με τη βοήθεια της ιστορικής συγκυρίας επέβαλε την παρουσία της και τις α­ πόψεις τη ς.1 Δ εν θέλω να υποστηρίξω ότι δεν ή­ ταν σημαντικότατη· θα ήταν ατεκμηρίωτο και θα ήμουν ανιστόρητη. Έχω όμως τη γνώμη ότι μια αντίληψη σαν την παραπάνω αδίκησε και αδικεί πολλούς. Θα αναφερθώ σ’ έναν απ’ αυτούς. Σ ’ έ­ ναν που είχε την ατυχία να προϋπάρχει και να συ­ νυπάρχει με τη γενιά του ’30, αλλά χωρίς να συνοδοιπορεί με τη φιλελεύθερη ή με την αριστερή της πτέρυγα. Σ ’ έναν πόυ επέμεινε στην περι­ φρούρηση της «α λή τικ ης» ανεξαρτησίας του. Η αρχή της αδικίας έγινε ήδη με το «μανιφ έ­ στο» της γενιάς, το νεανικό δοκίμιο του Γιώργου Θεοτοκά, «Ελεύθερο Πνεύμα» (1929),2 όπου αμ­ φισβητείται, έως και διαγράφεται όλη η λογοτε­ χνική παραγωγή, η πριν από το ’29, εκτός ελάχι­ στων εξαιρέσεων. Στην ουσία πρόκειται για εκ ­ καθαριστική επιχείρηση. Ε κ εί καμία απολύτως μνεία δεν γίνεται για το Δημοσθένη Ν. Βουτυρά (1871 ή 72-1958), για το διηγηματογράφο που η εκδοτική του δραστηριότητα καλύπτει κυρίως την περίοδο 1916-1940, με κορύφωση στη δεκαε­ τία του ’20.3 Αδικίας συνέχεια: 1948-49 εκδίδεται η Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του Κ. Θ. Δημαρά, έργο-σταθμός, έγκυρο και υπεύθυνο, η ιστο­ ρία που διαμόρφωσε γενιές φιλολόγων, ένα βι­

βλίο μόνιμης αναφοράς. Εδώ για το Βουτυρά δια­ βάζουμε μεταξύ άλλων: «(...) ηθογραφία τοποθετημένη μέσα στα αστικά κέντρα (...) η αγάπη του για τη θολή ατμόσφαιρα της αμφιβολίας και της ασάφειας επιβάλλει να τον ξεχωρίζουμε εντελώς από τον καθιερωμένο τύπο της ελληνικής ηθογραφίας. Τα έργα του δεν αντέ­ χουν σε κανενός είδους τεχνική ή αισθητική ανάλυ­ ση: (...) δημιουργούν άμορφους όγκους πεζογρα­ φίας... (...) Πάντως αυτά που έγραφε άρεζαν σε μια καθορισμένη στιγμή της παιδείας μας· και μια που οι αρετές του δεν ήταν αρκετές ή αρκετά έκδηλες για να τον επιβάλουν, θα ήθελε κανείς ν’ αναζητήσει τους λόγους της επιτυχίας του σε μια ανταπόκριση ανάμεσα στις ιδιότητες του συγγραφέα και τις α­ νάγκες του κοινού του».4

Αδικίας κορύφωση: 1973 στα αγγλικά, 1978 σε ελληνική μετάφραση κυκλοφορεί η Ιστορία του Λίνου Πολίτη. Συμφωνεί με το Δημαρά και ε­ παυξάνει: «Σ τη δεκαετία 1920-30 ο Βουτυράς βρίσκεται στο κέντρο του λογοτεχνικού ενδιαφέροντος και επηρε­ άζει [βλαβερά, θα λέγαμε (sic)] ένα πλήθος νέους λογοτέχνες».5

Στη δεκαετία του 1970 επίσης, κυκλοφορεί και η Ιστορία του Mario Vitti, μια ανεξάρτητη φωνή σχετικά. Η αναφορά στο Βουτυρά δεν είναι εκ τε­ νής ούτε επιεικής, είναι όμως πιο ήπια. Μα και

52/αφιερωμα πάλι ο συγγραφέας δεν τοποθετείται στο σωστό πλαίσιο, όταν του αναγνωρίζεται ρεαλισμός «ωραιολατρικής προέλευσης» τύπου Χρηστομάνου, «μ ε κοινωνικές προθέσεις όμως σε πολλά διη­ γήματα.6 Αναφέρθηκα στις έγκυρες ιστορίες της λογοτε­ χνίας μας7 και καθόλου στη σχετική με το Βου­ τυρά αρθρογραφία, γιατί είναι αυτές που προσφέ­ ρουν εποπτική αντίληψη, πληροφορίες και ενη­ μέρωση και τελικά διαμορφώνουν την κρατούσα άποψη. Πράγμα που γίνεται πολύ σοβαρό, όταν πρόκειται για έναν συγγραφέα που οι 34 τόμοι των διηγηματικών του συλλογών δεν βρίσκονται, εδώ και πολλές δεκαετίες πια, παρά σε ορισμέ­ νες βιβλιοθήκες και η τελευταία κίνηση ανθολό­ γησής τους έγινε πριν 31 χρόνια.8

Ειδικότερα...

Τ

ο έργο του Βουτυρά ενέχει ένα σοβαρό πρό­ βλημα μεθοδολογικής προσέγγισης για το μελετητή του. Α ποτελείται από έναν τεράστιο ό­ γκο - όχι «άμορφο» πάντως - 400 διηγημάτων περίπου, έναν όγκο ατίθασο, που αντιστέκεται με πείσμα στο φιλολογικό πάθος για ταξινόμηση.9 «Εγώ είμαι αναρχικός», είχε δηλώσει ο συγγραφέας10, και δεν ήταν μόνο στις πολιτικές του πεποιθήσεις. Τα άρθρα και τα μελετήματα που έχουν γραφτεί γΓ αυτόν από την αρχή του αιώνα μέχρι σήμερα είναι πολλά, υπογράφονται από πολύ γνωστά ονόματα και μερικά είναι σο­ βαρότατα. Συναντάμε άρθρα λατρευτικά, άρθρα νηφάλια, άρθρα αυστηρά, άρθρα ποικίλων σκο­ πιμοτήτων, άρθρα επικριτικά και εμπαθή. Το γε­ γονός ότι ήταν ένας λαϊκός συγγραφέας ευρείας αποδοχής από το κοινό ενοχλούσε πολλούς. Ά λ ­ λοι αντέδρασαν επιθετικά και άλλοι τον αγνόη­ σαν περιφρονητικά.11 Κάνοντας μια συνοπτική ανασκόπηση διαπιστώνουμε ότι από άποψη τε­ χνοτροπίας τον κατέταξαν στο νατουραλισμό, σε ποικίλους ρεαλισμούς, στο συμβολισμό (το ρομαντισμό δεν τον σκέφτηκε κανείς· τον προ­ σθέτω εγώ). Θεματικά, άλλοι τον είπαν προλετα­ ριακό συγγραφέα, άλλοι ότι περιέγραψε τη μι­ κροαστική ζωή κ ι άλλοι τον κατηγόρησαν για «ταβερνολογία». Ό λο ι έχουν ενμέρει μόνο δίκιο. Κι ακόμη, όλοι αξιολόγησαν ομόφωνα πολύ χα­ μηλά τα φανταστικά του διηγήματα, έχοντας ό­ λοι άδικο· όχι γιατί είναι ιδιαίτερα πετυχημένα αισθητικά - δεν είναι - , αλλά γιατί είναι άκρως ενδιαφέροντα από άποψη θεματικής, όπως θα δούμε παρακάτω. Η ευαισθησία του Βουτυρά να οσφραίνεται το νέο και να συλλαμβάνει την ατμόσφαιρα, η ταχύ­ τητά του να αντιδρά στα ερεθίσματα, ο μονίμως ανοιχτός ορίζοντάς του είναι, νομίζω, φαινόμενα με λίγα προηγούμενα και επόμενα στα ελληνικά χρονικά. Ο ίδιος φιλοτέχνησε για τον εαυτό του

την εικόνα του πνευματικά απομονωμένου και του αμόρφωτου, μια εικόνα που εναρμονιζόταν με τον ιδιότυπο εγωισμό του. Ό σοι έγραψαν γι’ αυτόν το δέχθηκαν ως δεδομένο και το επιβε­ βαίωσαν ευσυνείδητα. Τείνω να πιστέψω ότι πρό­ κειται για μύθο. Μπορεί να μη διάβαζε με ακαδη­ μαϊκό τρόπο, κατά βάθος και κατά πλάτος και κριτικά. Δ εν είμαι σε θέση να γνωρίζω τί ακρι­ βώς διάβαζε, είμαι όμως σίγουρη ότι ενημερωνό­ ταν εγκαίρως και εγκύρως. Οτιδήποτε μπορούσε να του χρησιμεύσει ως ιδέα για ένα διήγημα, α­ φού περνούσε πρώτα από μια διαδικασία ριζικής μεταποίησης μέσα στον ανήσυχο νου του. Σ ’ αυ­ τό οφείλεται η πολυσχιδία και η ανομοιομορφία του έργου του. Συμπέρασμα: για να εκφέρει κα­ νείς υπεύθυνη γνώμη, προϋποτίθεται να το έχει υ­ πόψη του στο σύνολό του και να έχει αποβάλει την επιθυμία να το στριμώξει όλο μαζί σ’ ένα συρτάρι. Κι ας έχει ειπωθεί κατά κόρον ότι αποτελείται από επαναλήψεις των ίδιων καταστάσε­ ων. Η έκπληξη παραμονεύει εκ εί που δεν την πε­ ριμένει κανείς. Υπάρχουν γύρω απ’ αυτό το έργο κάποια ζητή­ ματα που προκάλεσαν αμφισβητήσεις και συζη­ τήσεις πολλές, πράγμα που επιβάλλει και σε μας να τα σχολιάσουμε προσπαθώντας να δώσουμε τη σημερινή αντιμετώπισή τους. Είναι τα πολύ σοβαρά ζητήματα της γλώσσας, του ύφους και του σχεδίου. Και τα τρία σημεία χαρακτηρίστη­ καν ακατέργαστα, ατημέλητα, πρόχειρα. Με μια λέξη ελαττωματικά. Συγχρόνως όμως όλοι ανα­ γνώριζαν τη δύναμη της γοητείας τους, και αυτό σημαίνει πολλά. «Αποτελεί αναμφισβήτητα πρόοδο για τη διαμόρ­ φωση της γλώσσας και του ύφους το ότι μ ε τον Βου­ τυρά εγκαταλείπεται η προσπάθεια για την τεχνητή δημιουργία ενός «δημοτικού» ύφους και γράφεται η γλώσσα για πρώτη φορά με αμεσότητα (...) ότι δεν πλάθει και δεν ξεθάβει λέξεις είναι η μεγάλη του ω­ ριμότητα. Υπάρχει εδώ μια παραλληλία με τον Καβάφη που τον ίδιο καιρό ξεπερνά το γλωσσικό δί­ λημμα της εποχής του, στην ποίηση, και καταργεί την «ποιητική λέξη». Υπενθυμίζω ότι και της γενιάς του ’30 το ύφος, σε ορισμένες περιπτώσεις, κάθε άλλο παρά ικανοποιητικό είνα ι»,

σημειώνει ο Στ. Αλεξίου,12 και είναι ο πρώτος που εκφράζει μια τέτοια θέση. Πράγματι ο Βου­ τυράς χρησιμοποιεί μια γλώσσα ωμή (η λέξη στην κυριολεξία της) και πρόχειρη (η λέξη στην ετυμολογική της και όχι την αξιολογική της διά­ σταση). Την πρώτη ύλη της έκφρασής του την παίρνει ως δεδομένη, όπως πηγάζει από μέσα του. Κανονικά κάτι τέτοιο θα έπρεπε να είναι αυτονόηΐο· και έτσι θα ήταν, αν δεν μας μάστιζε το γλωσσικό ζήτημα. Και τελικά, γιατί για το Βου­ τυρά ήταν κακό να γράφει πηγαία, ενώ για τον Μακρυγιάννη, ας πούμε, ήταν καλό; Για τί θα έ­ πρεπε να γράφει διαφορετικά; Για να προαγάγει

αφιερωμα/53 το γλωσσικό αισθητήριο του λαού; Ήταν ανα­ φαίρετο δικαίωμά του να μην έχει τέτοια πρόθε­ ση· δεν μπορεί να κατηγορηθεί γι’ αυτό. Ανάλογο είναι και το ύφος που δημιουργεί με τη φυσική του γλώσσα. Έ να ύφος κουβεντιαστό και άμεσο. Η σύμπτωση γλώσσας και ύφους είναι πλήρης. Και είναι αναντίρρητα μια αρετή. Προκύπτει ένα ύφος απολύτως προσωπικό, μόνιμο και αναγνω­ ρίσιμο. Το μόνο ελάττωμα, που εξακολουθεί να φαίνεται έντονο και σήμερα, είναι η φλυαρία, που δεν υπάρχει όμως παντού. Η οικοδόμηση των διηγημάτων επίσης εναρμο­ νίζεται με το ύφος. «Η έλλειψη σχεδίου ήταν ένα καινούργιο σχέδιο», διαπιστώνει ανοιχτόμυαλα ο Ά γγελος Τερζάκης, το 1934, και τον θεωρεί ανανεωτή του σχεδίου.13 Τολμώ να διατυπώσω εδώ τη σκέψη ότι ο Βουτυράς μεταχειρίζεται πολύ πρώιμα, και όχι βέβαια με συνέπεια, έναν τρόπο γραφής κινηματογραφικό. Το ελλειπτικό του σχέδιο συχνά μοιάζει με σενάριο για ταινία μι­ κρού μήκους. Η σχέση του με τον κινηματογρά­ φο δεν έχει αντιμετωπισθεί μέχρι τώρα ως μια πι­ θανότητα. Για το ρεαλισμό του αδύνατο σημείο παραμένει το γεγονός ότι δεν ανιχνεύει τα αίτια, αλλά εμμένει σε μια φαινομενολογία των πραγ­ μάτων, κάνει μια λογοτεχνία της συμπεριφοράς. Κάτι τέτοιο παύει να είναι ελάττωμα αν δεν το κοιτάξουμε από τη σκοπιά του ρεαλισμού. Ως κ ι­ νηματογραφικό παρουσιάζει βέβαια και πάλι το γράψιμό του κάποια προβλήματα. Με σημαντι­ κότερο (που είναι όμως ένα γενικό πρόβλημα της αφήγησης του Βουτυρά, κατά τη γνώμη μου) την πανταχού παρουσία του αφηγητή στο κείμενο. Δεν εννοώ τον λεγόμενο αφηγητή-θεό. Αυτός δεν υπάρχει πουθενά στο Βουτυρά. Εννοώ έναν αφη­ γητή, που ταυτίζεται με τον ίδιο τον συγγραφέα, και προβάλλει μέσα από τα αμέτρητα σχήματα λόγου, τα οποία, ας σημειωθεί, συχνά είναι εξαι­ ρετικά πρωτότυπα, κάποτε είναι αταίριαστα, πάντα όμως αποκαλύπτουν μια ναρκισσιστική τάση. Όπως και να ’χει το πράγμα, παραμένει στο απυρόβλητο ότι ο Βουτυράς στάθηκε πρωτο­ πόρος στη γραφή του διηγήματος. Από τους ελά­ χιστους που δεν υπέκυψαν στο δίλημμα: δημοτι­ κή ή καθαρεύουσα· από τους πρώτους στην Ε λ­ λάδα που αμφισβήτησαν την παντοκρατορία της αριστοτελικής λογικής στην αφήγηση. Στον τομέα της θεματικής ο Βουτυράς δείχνει ιδιαίτερη τόλμη και απλώνεται σ’ ένα ευρύ φά­ σμα. Καινούριους δρόμους ανοίγει κ ι εδώ. Πρώ­ τος διαλέγει για χώρους των διηγημάτων του την πόλη, με ιδιαίτερη έμφαση σ’ αυτό που συνιστά την ιδιαιτερότητα της σύγχρονης «καπιταλιστι­ κής» πόλης, την απόκεντρη γειτονιά, με την παράγκα και την ταβερνούλα. Πρώτος παίρνει για ήρωές του αυτούς που δεν έχουν στον ήλιο μοίρα. Είναι ανακρίβεια ότι ασχολήθηκε με τους προλε­ τάριους. Ελάχιστα. Τον ενδιέφεραν όμως πάρα

πολύ οι περιθωριακοί τύποι. Αποκαλύπτει τολμη­ ρά τη «βία και την πονηριά», τις σχέσεις αγάπης και μίσους που αναπτύσσονται μέσα στις παρα­ δοσιακές, ευτυχείς μικρό-, μεσο-αστικές οικογέ­ νειες, με τρόπο όχι νατουραλιστικό αλλά ρεαλι­ στικό. Στο έργο του ο έρωτας κατέχει πολύ μι­ κρή θέση και οι γυναίκες είναι πολύ λίγες. Απο­ φεύγεται και η παραμικρή μυθοποίηση του θέμα­ τος. Επίδραση από τη βόρεια λογοτεχνία υπάρ­ χει. Ό μως, η μουντή φύση, το χιόνι, τα ανεμο­ βρόχια και οι ομίχλες, που σκεπάζουν τις σελίδες του, δεν είναι ρωσικής ή σκανδιναβικής προέλευ­ σης, όπως έχει κα τ’ επανάληψη ειπωθεί, αλλά καθαρά ψυχικής προέλευσης. Το ότι είναι από τους λίγους που δεν περιέγραψαν το θαύμα της ελληνικής φύσης και τον λαμπρό αττικό ουρανό σκανδάλισε πολύ. Το ίδιο και η πλατιά ματιά με την οποία αγκαλιάζει τον κόσμο. Είναι ένας κο­ σμοπολίτης στην ψυχή. Τα διηγήματά του είναι από τα λίγα πεζά έργα που δεν προάγουν το εθνι­ κό φρόνημα. Εκδηλώνει μια πολύ πρώιμη οικο­ λογική ανησυχία και είναι ίσως ο μόνος. Την ίδια εποχή η γενιά του ’30 κηρύσσει την ανάπτυξη και διακατέχεται από φουτουριστικές τάσεις. Για τον κομμουνισμό δηλώνει λακωνικά, και ενώ οι άλλοι χάνονται σε ατέρμονες συζητήσεις και δια­ ξιφισμούς, ότι θα του ήταν πολύ συμπαθής, αν η εφαρμογή του δεν ήταν αιμοσταγής και οι εκπρό­ σωποί του τόσο δογματικοί.14 Απέναντι στον «υ­ παρκτό» χριστιανισμό στέκεται με πολύ σκεπτι­ κισμό. Φιλοσοφικά μπορεί να μην έχει κατά βά­ θος γνώσεις, διαθέτει όμως ένα μυαλό σε μόνιμη εγρήγορση, προβληματίζεται και σκέφτεται πιο ελεύθερα από πολλούς μεγαλόσχημους. Ό λοι αυτοί οι προβληματισμοί γίνονται θέματα για διη­ γήματα.

Πολύ ειδικά, τέλος, και χάριν παραδείγματος...

Θ

α ήθελα να αναφερθώ σ’ έναν τομέα όπου ο Βουτυράς πάτησε πρώτος στην Ελλάδα, με παρθενική αδεξιότητα, μα αυτό δεν έχει τόση σημασία. Πρόκειται για τον τομέα της επιστημο­ νικής φαντασίας. Η συμβολή του, απ’ όσο ξέρω, είναι ολότελα αγνοημένη. Μα και το είδος συνο­ λικά δεν φαίνεται να διαθέτει αρκετή σοβαροφά­ νεια, ώστε να ελκύσει τη σοβαρή κριτική... Στο ειδικά αφιερωμένο τεύχος αρ. 220 του «Δ ια βά ­ ζω» ο Χρήστος Λάζος φαίνεται να τον αγνοεί στην επισκόπηση της σχετικής εργογραφίας. Ως έτος εκκίνησης της ελληνικής επιστημονικής φαντασίας για μεγάλους ορίζει το 1937.15 Το πράγμα όμως έχει κάπως διαφορετικά. Ήδη από το 1927 εμφανίζονται σε κείμενα του Βουτυρά ήρωες που πετάνε με αερόπλοια και φτάνουν τυχαία σε κόσμους ξεχασμένους από το

54/αφιερωμα χρόνο ή άγνωστους πολιτισμούς. Βρισκόμαστε, λοιπόν, μπροστά στο κλασικό θέμα του φαντα­ στικού ταξιδιού.16 Αναφέρω τους τίτλους των σχετικών διηγημάτων: 1927, «Σ τη Χώρα των Σοφών και των Αγρίων».

1929, «Από τη Γη στον Ά ρ η » .17 1934, «Κάλπικοι Πολιτισμοί». Το 1931 ο Βουτυράς «πιάνει» ένα άλλο πανάρχαιο θέμα, του τεχνητού ανθρώπου. Την ιδέα πρέπει να την πήρε είτε από κάποιο βιβλίο ή πε­ ριοδικό είτε από κάποιο φιλμ.19 Ήρωάς του εί­ ναι ο επιστήμονας Ασάτης, χαμένος στην επι­ στημονική του ματαιοδοξία και έπαρση. Δ η­ μιούργημά του είναι ο εργαστηριακά παρασκευα­ σμένος εκ του μηδενός άνθρωπος, ο Ανέμης. Α­ κούστε τα χαρακτηριστικά του: σωματικά πανί­ σχυρος και ανίκητος, συναισθηματικά νεκρός και γι’ αυτό άτρωτος, σεξουαλικά ακόρεστος, με μια απεριόριστη αποθηκευτική ικανότητα γνώσε­ ων συνδυασμένη με δίψα για μάθηση, ένα είδος ηλεκτρονικού εγκεφάλου με τεχνητή ευφυΐα. Στο εργαστήριο μάλιστα ετοιμάζεται μια ολόκληρη παραγωγή από τέτοιους ανθρώπους. Ο Ανέμης ό­ μως σύντομα εξελίσσεται σε ψυχρό εγκληματία, όπως ήταν φυσικό. Σκοτώνει το δημιουργό του και ανατινάσσεται τελικά μαζί με το εργαστήριο. Τρομαγμένος ο Βουτυράς από τη ραγδαία ανά­ πτυξη της τεχνολογίας και της γενετικής, ανήσυ­ χος από τη δραστηριότητα του Χ ίτλερ για την ε­ φαρμογή και επιβολή ενός εκχυδαϊσμένου νιτσ εϊσ μού- ουδέποτε γοητεύθηκε ο Βουτυράς από τη θεωρία του υπερανθρώπου, που γοήτευσε πολλούς - διαισθάνεται το αδιέξοδο και την τραγωδία, όπου οδηγείται η ανθρωπότητα. Την επόμενη χρονιά εκδίδει το εκτενές διήγη­ μα «Η όρνιθα ξύνοντας το μάτι τ η ς...»20 (η συνέ­ χεια της παροιμίας είναι: το ’βγάλε στο τέλος). Κάτω από τον λαϊκότροπο τίτλο δίνει την πιο ά­ κρατη επιστημονική του φαντασία, μια προφη­ τεία.21 Πρόκειται για τη διήγηση ενός ονείρου. «Μα επιτέλους και τι δεν είναι όνειρο;» ρωτά ο α­ φηγητής.22 Ο πλανήτης του ονείρου, λοιπόν, εί­ ναι μια γη μελλοντική, που έχει φτάσει στο από­ γειο του τεχνολογικού πολιτισμού. Πόλεμοι, πεί­ να, βία, σύνορα, κοινωνικές τάξεις, αρρώστιες, αγωνίες, πόνοι, χειρωνακτική εργασία, όλα ανή­ κουν στο παρελθόν. Η ανθρώπινη ζωή είναι πλέ­ ον μακροχρόνια, ασφαλής, άκοπη, αφού ψεύτι­ κοι άνθρωποι κάνουν όλες τις δουλειές. Μα συγ­ χρόνως έχει καταντήσει αδιάφορη, επίπεδη, μια «κρυάδα». Η ζωή των «εφευρετών» παρουσιάζει ακόμη ενδιαφέρον. Αυτοί είναι ένα είδος ελίτ, οι σημερινοί τεχνοκράτες. Ό λος τους ο κόσμος εί­ ναι το εργαστήριο. Ψάχνουν πλέον την αθανα­ σία. Στήριγμά τους η μάζα των ανθρώπων, που έ­ χει σαν απόλυτο ιδανικό της την άνεση και εφη­ συχάζει χωρίς να σκέφτεται τίποτε, αποξενωμέ­ νη από τη φύση και την ίδια της την ανθρωπιά.

Ενσάρκωσή της ο ήρωας που, ως λάτρης των καρπουζιών, ζητά να του εφεύρουν μια συσκευή αυτόματης εξαγωγής των σπόρων, για να μην κουράζεται. (Φαίνεται αστείο, αλλά δεν είναι. Πριν λίγο καιρό διάβασα ότι το καρπούζι χωρίς σπόρους είναι πια πραγματικότητα...) Μόνο κά­ ποιες γυναίκες και παιδιά δυσανασχετούν. «Λίγη ζωή, αλλά γεμάτη φωτιά, αγάπη, λατρεία», νο­ σταλγεί η ηρωίδα.23 Οι «εφευρέτες» όμως ακάθε­ κτοι πειραματίζονται, οραματιζόμενοι την ολο­ σχερή καθυπόταξη των φυσικών δυνάμεων. «Κρότοι όμως μεγάλοι, τρομεροί έσειαν, έσειαν τον πλανήτη, τον τάραζαν. Η γη ξαναζυμωνόταν για να φτιαχτεί αλλιώτικη, με βουνά ψηλά, ωκεα­ νούς και να βγάλει πάλι πάνω της με σωρεία άλλων ζώων και το πιο παράδοξο ζώον, που λέγεται άν­ θρωπος...»24

Τελικά αυτές οι ίδιες δυνάμεις παίρνουν εκδί­ κηση και τιμωρούν την ανθρώπινη «ύβριν». Είναι πέρα για πέρα εντυπωσιακό ότι ο Βουτυ­ ράς προβληματίζεται σοβαρά σε παρόμοια ζητή­ ματα δεκαετίες πριν οι ηλεκτρικές συσκευές, οι προορισμένες για την ευκολία μας και την άνεσή μας, κατακλύσουν τα σπίτια μας και αμέσως μό­ λις αρχίζουν να διαδίδονται ευρέως οι απόψεις ό­ τι η αρρώστια, το γήρας, ο θάνατος είναι σφάλ­ ματα της φύσης, που ο άνθρωπος καλείται και δύναται να διορθώσει. Διαβλέπει νωρίς ότι η πρόοδος, που πίστεψαν τόσοι από το Διαφωτι­ σμό και μετά, έχει εκφυλιστεί σε σκληρό αντα­ γωνιστή της φύσης και της ζωής· και ότι κάποια μορφή συντήρησης μπορεί να είναι υγιέστερη πνευματική στάση. Από τότε είχε «ψυχανεμι­ στεί» το σημερινό γενικό αδιέξοδο. Δεν είναι από τα καλύτερό του διηγήματα, τα δύο προηγούμενα. Η αφήγηση κάποτε γίνεται φλύαρη και κάνει «κ οιλιές», υπάρχουν εκφρα­ στικές αδυναμίες και, το σοβαρότερο, στην περί­ πτωση αυτή έχουμε φανερή δυσαρμονία ανάμεσα στο προσωπικό ύφος και τη μορφή γενικά του κειμένου από τη μια και το νεοτεριστικό περιεχό­ μενο από την άλλη. Η επιστημονική φαντασία α­ παιτεί οπωσδήποτε ένα ορισμένο βαθμό κατάρτι­ σης, που ο Βουτυράς δεν διέθετε. Ό μως πρέπει κάποτε να αποδώσουμε «τα του Καίσαρος τω Καίσαρι». Και είναι ο λαϊκός συγγραφέας, ο «α ­ μόρφωτος», που καταθέτει πρώτος στο χαρτί την αγωνία του αιώνος μ’ ένα ένστικτο αλάθευτο. Για πρώτη φορά κινούνται μέσα σε ελληνικές σελί­ δες τέλεια ρομπότ και γίνεται λόγος για ασύρμα­ τα τηλέφωνα, για τηλέφωνα-τηλεοράσεις, για συ­ σκευές παραγωγής νεφών και τοπικής τεχνητής βροχής κ.λπ. Κάποτε για μια αξιολόγηση δεν εί­ ναι αρκετό να προσέχουμε μόνο το πώς λέγεται κάτι, το τι λέγεται μπορεί να έχει ακόμη μεγαλύ­ τερη σημασία. Διαβάζοντας τα κείμενα και τηρουμένων των αναλογιών, δεν γίνεται να μην έλ­ θουν στο νου μας μεγάλα κείμενα της παγκό­

αφιερωμα/55 σμιας πεζογραφίας, όπως ο «Θαυμαστός, Και­ νούργιος Κόσμος» του Aldous Huxley, ας πούμε. Και μάλλον μένουμε εμβρόντητοι μπροστά στη χρονική σύμπτωση: το έργο του Χάξλεΰ εκδίδεται στην Α μερική το 1932,25 ταυτόχρονα δηλαδή με το διήγημα του Βουτυρά. Η τιμή για την προσέγγιση τέτοιων τολμηρών θεμάτων, και μάλιστα χωρίς καμία καθυστέρηση σε σχέση με την παγκόσμια παραγωγή, ανήκει εξ ολοκλήρου στον ξεχασμένο σήμερα Δημοσθένη Βουτυρά. Πρόθεσή μου δεν ήταν - και ελπίζω να έγινε σαφές - να υποστηρίξω ότι ο Βουτυράς είναι μέ-

γάς και άψογος κλασικός συγγραφέας, μα ότι το έργο του ενέχει πολλαπλά, εξαιρετικά ενδιαφέ­ ροντα και ποικιλοτρόπως πρωτοποριακά στοι­ χεία· ότι υπάρχουν παράγραφοι και πολλά ολό­ κληρα διηγήματα που πραγματικά αντέχουν και ότι όλα τα παραπάνω κάνουν το έργο του να μην αξίζει τη λήθη, στην οποία έχει περιπέσει. Ένα μελλοντικό αφιέρωμα του «Διαβάζω » στο Βουτυ­ ρά αποκλειστικά, θα επέτρεπε, ίσως, να γίνουν κάποια ζητήματα σαφέστερα και να αντιμετωπι­ στούν λιγότερο σχηματικά και περισσότερο δί­ καια· θα στήριζε επίσης στερεότερα το αίτημα για μια επανέκδοση όλου ή έστω μέρους του έργου.

Ση μειώσεις 1. Ο Βάσος Βαρίκας το 1939 εκδηλώνει τη δυσφορία του: Η μεταπολεμική μας λογοτεχνία, σχέδιο για μελέτη (1939), Αθήνα, Πλέθρο, 1979. Αργότερα το ζήτημα τακτοποιήθηκε με το να γίνουν αποδεκτοί μέσα στο πλαίσιο του «γενιά του ’30» και οι αριστεροί συγγραφείς.

2. Γιώργος Θεοτοκάς, Ελεύθερο Πνεύμα, επ. Κ. Θ. Δημαράς, Αθήνα, Ερμής, 1973 (σειρά Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη).

3. Η συγγραφική δραστηριότητα του Βουτυρά αρχίζει το 1900. Δημοσιεύει σχεδόν μέχρι το θάνατό του το 1958 σε όλα τα γνωστά περιοδικά και τις εφημερίδες. Εδώ αναφέρομαι α­ ποκλειστικά στη σοβαρή εκδοτική δραστηριότητα. Δεκα­ πέντε από τις 34 διηγηματικές συλλογές του εκδίδονται στο διάστημα 1920-25. Εκδότες είναι οι σοβαρότεροι της ε­ ποχής: Βασιλείου, Σιδέρης, Ελευθερουδάκης, Γανιάρης, Ράλλης, Παπαμανώλης, Δημητράκος στην Αθήνα και ο Στέφανος Πάργας στην Αλεξάνδρεια.

4. Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Αθήνα Ίκαρος, 19756, σελ. 445.

5. Λίνος Πολίτης, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Αθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 1989*12345678910, σελ. 260.

6. Mario Vitti, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Αθή­ να, Οδυσσέας, 1978, σελ. 287 και 328.

7. Παρόμοια αναφορά κάνει ο Στυλιανός Αλεξίου στην αρχή του πρόσφατου και πολύ δίκαιου μελετήματός του: Δημο­ σθένης Βουτυράς, ανάτυπο από τον τόμο: Αφιέρωμα στον I. Μ. Παναγιωτόπουλο, επ. Μ. Κριαρά, ΘεσσαλονίκηΑθήνα, Μαλλιάρης-Παιδεία, 1990, σελ. 25. Σην ουσία προ­ εκτείνω τη δική του τοποθέτηση.

8. Δημοσθένη Βουτυρά, Άπαντα (επιλογή πρώτη), εισ. Βάσου Βαρίκα, Αθήνα, Δίφρος, 1958. Δημοσθένη Βουτυρά: Άπαντα (επιλογή δεύτερη), εισ. Ν. Κατηφόρη, Αθήνα, Δί­ φρος, 1960. Η επιλογή που έκανε το 1965 ο Τάκης Αδάμος εκδόθηκε στο Βουκουρέστι και ήταν πάντα πιο δυσεύρετη, χωρίς να είναι και καλύτερη.

9. Στη μεταπτυχιακή μου διατριβή, τη μόνη αξονική διαίρε­ ση που μπόρεσα να κάνω, ώστε κι εγώ να βγάλω άκρη και το έργο να μην απλωθεί στο κρεβάτι του Προκρούστη, ή­ ταν ανάμεσα σε διηγήματα όπου προέχει η απόδοση της πραγματικότητας και σε διηγήματα όπου το φανταστικό στοιχείο υπερέχει. Μετά προχώρησα σε ποικίλες υποδιαι­ ρέσεις. Έτσι ο τίτλος διαμορφώθηκε: Παρατήρηση και φαντασία στο έργο του Δημοσθένη Ν. Βουτυρά, επίβλεψη Παν. Μουλλά, δακτυλογραφημένο κείμενο, Θεσσαλονίκη, 10. Συνέντευξη στον Γιώργο Κοτζιούλα, Με το Δημοσθένη Βουτυρά, εφ. Δημοκρατία αγροτική-εργατική, φ. 3, Ιουλ.

1932.

11. Λεπτομερής αναφορά των άρθρων εδω κρίνεται περιττή. Αναφέρω απλώς ενδεικτικά και χωρίς παραπομπές μερικά ονόματα: Εενόπουλος, Παλαμάς, I. Μ. Παναγιωτόπουλος, Πέτρος Χάρης, Α. Τερζάκης, Στρατής Τσίρκας, Ανδρέας Καραντώνης, Β. Βαρίκας, Ν. Κατηφόρης, Τάκης Α­

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

23.

24.

25.

δάμος, Στ. Αλεξίου, Το 1924 μάλιστα, χρονιά απονομής του Εθνικού Αριστείου Γραμμάτων στο συγγραφέα, ο κ. Παρορίτης δημιουργεί το «πρόβλημα Βουτυρά», που πολ­ λοί θα επιχειρήσουν να λύσουν. Στυλιανός Αλεξίου, ό.π. (σημ. 7), σελ. 31. Άγγελος Τερζάκης, Δημοσθένης Βουτυράς, Νέα Εστία, τχ. 16, 1934, σελ. 1015-1022. Συνέντευξη στον Γ. Κοτζιούλα, ό.π. Και: Δημοσθένης Βου­ τυράς, Η αυτοβιογραφία του, Νέα Εστία τχ. 755 (αφιέρω­ μα), τμ. 64, Χριστ. 1958, σελ. 12. Χρήστος Λάζος, Η ελληνική λογοτεχνία της επιστημονι­ κής φαντασίας: μια σύντομη επισκόπηση, και Χρονολόγιο ελληνικής λογοτεχνίας της επιστημονικής φαντασίας, π. Διαβάζω, τχ. 220, 1989, σελ. 23-30 και 31-36 αντίστοιχα. Ως αφετηρία τίθεται «Ο Κοσμοκράτωρ» του Ηρακλή Ζαχαριάδη, 1937, και ένα προγενέστερο βιβλίο του Πέτρου Πικρού, για τα παιδιά όμως, του 1933 «Από τον κόσμο που φεύγει στον κόσμο που έρχεται». Σημειώνω ότι ο Πικρός είναι από τους κατεξοχήν επηρεασμένους από τον Βουτυ­ ρά συγγραφείς. Με το θέμα στη διαχρονικότητά του από το Λουκιανό μέ­ χρι το Βουτυρά και τον Πικρό έχει ασχοληθεί ο Γάλλος νε­ οελληνιστής καθ. Henri Tonnet. Έχω στα χέρια μου την α­ δημοσίευτη σχετική μελέτη του. Δεν έχω παρά να ευχηθώ να δει το φως της δημοσιότητας στα ελληνικά. Στο «Διαβάζω», τχ. 20, Μάης 1979, σελ. 57, στο άρθρο του Δημήτρη Παναγιωτάτου-Μάκη Πανώριου, Βιβλιογραφία φανταστικού και επιστημονικής φαντασίας, υπάρχει η ε­ ξής αναφορά που απέχει από την ακρίβεια: «Δημοσθένης Βουτυράς: Ταξίδι στον Άρη. Άγνωστο μυθιστόρημα, προ­ φανώς επιστημονικής φαντασίας. Στα «Άπαντά» του (Δί­ φρος) υπάρχουν φανταστικά διηγήματα». Ο Νέος Άνθρωπος, στη συλλογή: Η επανάσταση των ζώων και άλλα διηγήματα, Αθήνα, Δημητράκος, 1931, σελ. 193-207. Το 1915 και 1916 γυρίζονται δυο γερμανικές ταινίες πάνω σ’ αυτό το θέμα. Πρόκειται για τις «Golem» και «Homunculus» αντίστοιχα. Η αμερικανική κινηματογρα­ φική μεταφορά του έργου της Mary Shelley, «Frankestein», γίνεται το 1931, συγχρόνως δηλ. με το έργο του Βουτυρά, (εγκυκλ. Britannica-Micropedia, αμερ. έκδοση 1968, λήμμα Frankenstein). Η Όρνιθα Ξύνοντας το Μάτι της... Αθήνα, Δημητράκος, 1932, σελ. 5-28 και Άπαντα (επιλογή δεύτερη), ό.π. (σημ.

8) σελ. 289-315. Ο Στ. Αλεξίου είναι ο μόνος που εντόπισε την αξία του διη­ γήματος: ό.π. (σημ. 7), σελ. 31. Άπαντα, ό.π., 299. Ό.π., σελ. 305. Ό.π., σελ. 315 (επίλογος). Η χρονολογία 1936 που αναφέρεται ως χρόνος έκδοσης του έργου στο άρθρο: Μάκης Πανώριος, Μικρό ιστορικό επι­ στημονικής φαντασίας, π. «Διαβάζω», τχ. 220, σελ. 18, ο­ φείλεται μάλλον σε παραδρομή.

56/αφιερωμα

Γιάννης Ξούριας

Το ιδανικό και το πραγματικό Οι πόθοι μιας εποχής στην Ε κά τη του Κοσμά Πολίτη Ο

Κοσμάς Πολίτης (1888-1974) αποτελεί ιδιόρρυθμη περίπτωση πεζογράφου. Εμφανί­ ζεται στα νεοελληνικά γράμματα σε ηλικία 42 ετών και δίνει από τότε, διαρκώς ανανεούμενος, μερικά από τα σημαντικότερα κείμενα της λογοτεχνίας μας. Η Εκάτη εί­ ναι το δεύτερο μυθιστόρημά του (1933) και μέσα στο σώμα της συνυπάρχουν το οικουμε­ νικό και το διαχρονικό με το τοπικό και το επίκαιρο.1

Ήρωας του μυθιστορήματος είναι ο Παύλος Καλάνης, ένας αστός τοποθετημένος μέ­ σα στο κοσμοπολίτικο περιβάλλον της καλής κοινωνίας του μεσοπολέμου, η οποία με πάθη, ανοησίες και συμβατικότητες, ζει μια πληκτική καθημερινότητα, που θυμίζει Τσέχωφ, Ωστόσο, οι ήρωες θέλουν να ζήσουν αυθεντικά, που πάει να πει έντονα, χωρίς να υπολογίσουν τις κυρώσεις της συμβατικής ηθικής. Αν η ιδανική ζωή χρειάζεται την έξαρ­ ση, τί πιο πρόσφορο από την παραφορά του έρωτα. Ο Καλάνης αναζητά την ιδανική γυ­ ναίκα στη Λεία, την Αθηνά και την Έ ρση, μυθιστορηματικές εκφάνσεις της τρισυπόστα­ της Θεάς Εκάτης, συμβόλου της γονιμότητας και του θανάτου, που συγχέονται αξεδιά­ λυτα μέσα στο έργο. Ό μω ς αυτή την αναζήτηση τίποτα το φανταστικό δεν πρέπει να την ψευτίζει. Με απέχθεια προφέρεται το όνομα της Βεατρίκης, που μας παραπέμπει στην ηρωίδα του Δάντη, σύμβολο της ιδανικής γυναίκας στη λογοτεχνία, μια υπόθεση φαντα­ σίας και ψέματος εξ ορισμού. Αλλά η πραγματικότητα σχεδόν ποτέ δεν προσφέρει το ιδανικό και αναγκαζόμαστε να φτιάξουμε με την επιθυμία, το όνειρο και τη φαντασία. Η ιδανική Έ ρση, δημιούργημα της ψυχής του Καλάνη, δεν είναι η πραγματική Έ ρση. Αυτό θα οδηγήσει στο τραγικό τέλος. Πλάι στη Θεά Εκάτη, μορφή αποκρουστική που ζητά εξιλέωση, υπάρχει διακριτικά η Οσία Θεοκτίστη2. Μορφή ερωτική, διαφοροποιημένη ωστόσο από την Εκάτη, καθώς περιβάλλεται από μια μακαριότητα αγιοσύνης, με ιέρειες που στις ολονύχτιες ακολου­ θίες της φλέγονται από έρωτα άλλου είδους. Πάντως ο συγγραφέας προτίμησε το όνομα

αφιερωμα/57 της καταχθόνιας Θεάς για την τιτλοφόρηση του έργου του, χωρίς βέβαια να παραγνωρί­ ζεται η στροφή του στη βυζαντινή παράδοση, η οποία βρίσκεται μάλλον μέσα σε μια α­ τμόσφαιρα λεπτεπίλεπτων αισθήσεων παρά εξαΰλωσης. Μια άλλη πλευρά του έργου είναι ο πόθος για γνώση του μυστηρίου του κόσμου και της ύπαρξης. Και εδώ η πορεία είναι ανάλογη: η βαθιά πεποίθηση ότι μπορούμε να γνωρί­ σουμε με τον Ορθό λόγο, χωρίς μεταφυσικές φαντασιώσεις, σταδιακά υποχωρεί μπρο­ στά στο υπερφυσικό, απαραίτητη ανάγκη της ανθρώπινης ψυχής. Αλλά και πάλι η σοφία παραμένει άπιαστη. Οι ήρωες ρεμβάζοντας αργοπεθαίνουν σε ατμόσφαιρα συναισθηματικής αποτελμάτω­ σης (ανάλογης του Βέρθερου του Γκαίτε), έντονα καρυωτακικής. Ωστόσο, αυτά τα «σώ­ ματα που δεν ξέρουν πια πώς ν’ αγαπήσουν» αναζητούν εναγώνια ιδανικά, για να μην οδηγηθούν στο μαρασμό.

Σ

το έργο καθρεπτίζεται μια ολόκληρη εποχή, με τρόπο αρκετά συγκεκριμένο. Για την εξέτασή της χρειάζεται η αντιπαραβολή της α' έκδοσης του 1933 και της β' του 19463, την οποία ακολούθησαν και όλες οι μεταγενέστερες. Έ τσ ι στη β' έκδοση, εκτός από την αφιέρωση και τη διευκρινιστική σημείωση, έχουμε για πρώτη φορά την αρίθμηση των κεφαλαίων, λεκτικές αλλαγές, νέα διάπλαση κάποιων επεισοδίων ή νέα επεισόδια και άλλες προσθήκες, κάποτε περισσότερο από έντονες. Ά λλ α επικαιρικά στοιχεία υ­ πάρχουν στην α' έκδοση και διατηρούνται χωρίς αλλαγές στη β', ενώ άλλα είτε τροπο­ ποιούνται στη β' έκδοση είτε πρωτοεμφανίζονται σ’ αυτήν. Στην πρώτη κατηγορία έχουμε:4 ι) Ζωγραφίζονται οι ιδεολογικές ζυμώσεις και συγκρούσεις του μεσοπολέμου, με κύ­ ριους εκφραστές τον εθνικισμό και τον κομμουνισμό. Κορύφωση της πίστης στον ελπιδοφόρο τότε κομμουνισμό είναι η φυγή του ήρωα στη Σοβιετική Ένωση. ιι) Ο κοσμοπολιτισμός είναι η στάση του συγγραφέα απέναντι στα προβλήματα της «ελληνικότητας» που συζητιούνται τότε. Μ ’ αυτόν επίσης αντιδρά στην ηθογραφία και μ’ αυτόν συνδέεται με τα προβλήματα της κρίσης των αξιών ή της τεχνολογίας που απα­ σχολούν την Ευρώπη την επαύριο του συγκλονιστικού πολέμου. Δεν παραλείπεται η belle-epoque, σύμβολο τυφλότητας των ανθρώπων ή ενστιχτώδης αντίδραση της ζωής λί­ γο πριν τον μεγάλο πόλεμο. ιιι) Η ίδια η Μαρία Πολυδούρη γίνεται ήρωας του έργου. Ο αποτυχημένος έρωτάς της βρίσκει την οργανική του θέση στο έργο και μαζί του και η εποχή του καρυωτακισμού (α' εκδ. σσ. 303 κ. εξ). ΐν) Η διαδοχική παράθεση μιας λόγιας και μιας δημώδους διήγησης μας φέρνει μπρο­ στά στο γλωσσικό ζήτημα. Ο Πολίτης φαίνεται να πιστεύει πως δεν πρόκειται για «δια­ φορετική Ελλάδα» (α' εκδ., σ. 259). Στη δεύτερη κατηγορία διακρίνουμε: ι) Χρωματίζονται εντονότερα (α' εκ ., σ. 174 - Ερ. 171-72) και προστίθενται (Ερ. 119) βασικές μαρξιστικές αντιλήψεις. Ο Μαρξισμός είναι ίσως το μόνο ιδανικό που παραμέ­ νει αλώβητο. ιι) Για πρώτη φορά αναφέρεται το καλλιτεχνικό κλίμα της Αθήνας, το οποίο αρέσκεται στη λαϊκότροπη ζωγραφική και το Θεόφιλο (Ερ. 89). Και όλα αυτά δοσμένα με ει­ ρωνεία. ιιι) Η τέχνη naif με την απλοϊκότητά της δεν συμβάλει στην αφύπνιση των μαζών. Αν­ τίθετα, ο ήρωας Καλάνης θέλει μια τέχνη στρατευμένη (Ερ. 308). iv) Ειρωνικά οι νάρκισσοι παρομοιάζονται με τους «νέους ποητές» (Ερ. 324). Ά ραγε υπονοεί τους «δύσκολους» ποιητές της λεγάμενης Γενιάς του ’30; ν) Έ νας βιβλιοπώλης στο έργο δίνει τον λογοτεχνικό τόνο της εποχής: Ερωτόκριτος, Μακρυγιάννης, Έ λιοτ. Αποδέκτης όμως της απάντησης του ήρωα Πεντελίτη, ότι δηλ. οι συγγραφείς είναι «ένα είδος γελωτοποιοί, παλιάτσοι της χαράς ή της θλίψ ης»5 είναι μάλλον ο Σεφέρης (Ερ. 211). νϊ) Πιο έντονα στις μεταγενέστερες εκδόσεις ο Συμεών ο Μεταφραστής συσχετίζεται με τον υπερρεαλισμό, συνδέοντας έτσι την παράδοση με τον μοντερνισμό (Ερ. 257). Δεν είναι και τόσο παράδοξο σε έργο αναζήτησης να συνυπάρξουν Βυζάντιο και Μαρ­ ξισμός. Οι προσθήκες πάλι μπορούν να ερμηνευθούν μέσα από τις πολιτικές επιλογές του

58/αφιερωμα Πολίτη μετά τον πόλεμο και ίσως την αίσθησή του πως κανείς δεν προσέχει αυτή την πλευρά του6. Το θέμα παραμένει ανοιχτό.

Η

Εκάτη διαρκώς κινδυνεύει να γίνει κουραστική. Κυλά αργά και κάποτε δίνει την εν­ τύπωση πως βαλτώνει. Προπαντός οι ήρωες μιλώντας τόσο πολύ, τελικά δεν αιτιο­ λογούν τη μυθιστορηματική τους ύπαρξη7. Δ εν λείπουν βέβαια και οι όμορφες σελίδες: η Λεία και ο Παύλος στον αρχαίο ναό του Σουνίου με υπαινιγμούς και σύμβολα, το γράμ­ μα της Έ ρσης με την αβίαστη γοητεία της κοριτσίστικης αφέλειας, η νυχτερινή ακολου­ θία στην Καταπολιανή θυμίζοντας τις Παπαδιαμαντικές παραισθήσεις8. Καθώς οι λέξεις δεν ανακαλούν πάντα μια εικόνα με σαφή περιγράμματα, αλλά κά­ ποιο συναίσθημα, ένας έντονος λυρισμός δημιουργείται. Κάποτε η ποίηση εξοστρακίζει την πεζογραφία («ανίδεη στάξη αστεριού στη νύχτα του πελάγου», σ. 340). Παράλληλα ο Πολίτης αξιοποιεί συγκινησιακά ένα μεγάλο αριθμό γραμματολογικών αναφορών και μύθων: Σαπφώ, Εμπεδοκλής, Σοφοκλής, Πλάτων, Αγία Γραφή, Εκκλησ ιασ τική ποίηση και πεζογραφία, τραγούδια του συρμού, Γκα ίτε, γαλλική και ελληνική ποίηση, στίχοι της Πολυδούρη σε πρόζα, ο μύθος της Έ ρσης, της Εκάτης, της Ά λκ η σ τη ς, η γυναίκα του πρωτομάστορα του δημοτικού τραγουδιού κ.ά. Ακόμα και η «Μ αρίνα των Βράχων» του Οδυσσέα Ελύτη περνά στο έργο σε πεζό λόγο9.

Η

Εκάτη αφηγηματικά δομείται σε δύο τμήματα. Στο πρώτο, υποδιαιρούμενο σε τρία μέρη, εκ τίθετα ι ο μύθος· είναι το καθαυτό μυθιστόρημα. Το δεύτερο τμήμα είναι ο Επίλογος, όπου ο αφηγητής πια συγκεκριμενοποιείται (είναι ο ανακριτής που ανέλαβε την υπόθεση αυτοκτονίας της Έ ρσης) και αφηγείται σε α' πρόσωπο αρκετά μεταγενέστε­ ρα από το χρόνο της αφηγούμενης ιστορίας του πρώτου τμήματος. Γίνετα ι συμπληρωμα­ τικά από το συγγραφέα τού καθαυτό μυθιστορήματος και σ’ αυτόν δίνει το χρονικό της γραφής και την «π ο ιητικ ή » του: σε ώρες ανίας η απολογία του Καλάνη επιμηκύνεται, διάλογοι έντονα φιλοσοφικοί πλάθονται και μια ιστορία ρομαντική γεννιέται, διαφορετι­ κή από την αληθινή, που είναι αρκετά συνηθισμένη για να γίνει πιστευτή (Ερ. σσ. 374-5). Την εκ δ ίδει μάλιστα με ψευδώνυμο. Έ τσ ι έχουμε ένα μυθιστόρημα μέσα σ’ ένα ευρύτερο μυθιστόρημα, ένα μυθιστόρημα/ήρωα, όπως λ.χ. το θέατρο γίνεται ήρωας σε ορισμένες Σαιξπηρικές κωμωδίες (βλ. Το Ημέρωμα της Στρίγγλας). Για τον αναγνώστη, στο τέλος του έργου (μια επιτυχημένη επιλογή του Πολίτη), τα πρόσωπα του α' τμήματος δεν διεκδικούν καμία αληθοφάνεια, αφού είναι ήρωες ενός μυθιστορήματος που κι αυτό με τη σει­ ρά του δεν είναι το «πρα γμα τικό» μυθιστόρημα, αλλά παίζει ένα ρόλο σ’ αυτό. Είναι πλά­ σματα μιας εξιδανικευτικής φαντασίας, ανύπαρκτα στο χώρο και το χρόνο, φτιαγμένα όπως και η ιδανική Έ ρση από τον Καλάνη. Αντίθετα, τα πρόσωπα του Επιλόγου, αυθεν­ τικά, έξω από το πλασματικό μυθιστόρημα, κρίνουν και τελικά υπονομεύουν απομυθοποιώντας τα φανταστικά πρόσωπα, όπως και ο Επίλογος υπονομεύει το μυθιστόρημα/ήρωα καταδεικνύοντας την πλασματικότητά του. Στην ουσία υπονομεύεται η ίδια η λογοτεχνία, το ύστατο μέσο για την κατάκτηση του ιδανικού. Η πραγματικότητα θα μας επαναφέρει στη μέτρια καθημερινότητα. Η γνωστή ειρωνεία του Πολίτη εδώ γίνε­ ται σκληρός αυτοσαρκασμός10.

Ω

ς προς τη γλώσσα, στην α' έκδοση απαντούμε ανάμικτους τύπους καθαρεύουσας (ενδεικτικά, «γέλοιο τω ν» σ. 30, «να κα τα κτήσ ω με...» σ. 31, «η δύνα μις...» σ. 122, «η ανθρωπότης...» σ.350) και ακραίους τύπους δημοτικής (βλ. «αψ ηλά, πιο α ψ η λά ...» σ. 380), ενώ η ορθογραφία παραμένει ενοχλητικά άναρχη11. Στη β' έκδοση ο συγγραφέ­ ας έχ ει εγκα τα λείψ ει τόσο τους τύπους της καθαρεύουσας, που κυρίως προέρχονταν από τη δημοσιογραφική γλώσσα της εποχής, όσο και τις ακρότητες του παλαιοδημοτικισμού, οι οποίες καθώς προβλήθηκαν από την προγενέστερη λογοτεχνία, ήταν φορείς μιας κάποιας λογοτεχνικότητας. Ά λλω σ τε, ο Π ολίτης, όπως και οι περισσότεροι εκπρό­

αφιερωμα/59 σωποι της λεγάμενης Γενιάς του ’30, δεν σταμάτησε να ενδιαφέρεται για το γλωσσικό του όργανο12. Με αυτό το βιβλίο ο Πολίτης εξόργισε την κοινωνική του τάξη13, ενώ η κριτική της ε­ ποχής αποφάνθηκε μάλλον δίκαια14: το έργο είναι μέτριο, μα κρύβει ένα συγκροτημένο λογοτέχνη. Έ τσ ι, δεν είναι παράξενο που το έργο στην πορεία του χρόνου παραμελήθηκε από τους μελετητές. Σημειώσεις 1. Η επικαιρότητα υπεισέρχεται στο έργο διακριτικά, αντίθετα λ.χ. με ό,τι συμβαίνει στην Αργώ του Θεοτοκά. Ωστόσο, μια παράλληλη ανάγνωση Αργώς και Εκάτης θα συνέβαλε στην ανακάλυψη των βαθύτερων πόθων μιας εποχής, ιδίως μετά την καταρράκωση των εθνικών ιδανικών με την Καταστροφή του ’22.

2. Οι ομοιότητες της αφηγούμενης ιστορίας με το Βίο της Οσιας είναι ευδιάκριτες.

3. Η α' έκδοση ήταν Κοσμάς Πολίτης, Εκάτη, Σύγχρονη ιστορία, Πυρσός, Αθήνα 1933 (στο εξώφυλλο: 1934). Η β' έκδοση Κοσμάς Πολίτης, Εκάτη, Ίκαρος, Αθήνα 1946. Αυτή τη β' έκδοση ακολουθεί και η χρησιμο­ ποιούμενη εδώ έκδοση Κοσμάς Πολίτης, Εκάτη, Ερμής, Αθήνα 1985.

4. Η εξέταση αυτών των στοιχείων εδώ ασφαλώς και δεν είναι εξαντλητική.

5. Η απάντηση αυτή είναι ακριβώς η ίδια με εκείνη που έδωσε ο συγγραφέας σε συνέντευξή του το 1938. Βλ. Κο­ σμάς Πολίτης, Eroi'ca, Επιμέλεια Peter MacKridge, Ερμής, Αθήνα 1989, σ. 203.

6. Μια τέτοια εκμυστήρευση έκανε ο Πολίτης στον Γ.Π. Σαββίδη. Βλ. Γ.Π. Σαββίδης, «Αντί Στεφάνου, Μαρτυ­ ρία για τα είκοσι τελευταία χρόνια της ζωής του Κοσμά Πολίτη», Διαβάζω, τευχ. 116 (10.4.1985), σ. 44.

7. Βλ. Μένης Κουμανταρέας, «Ο Παρασκευάς που έγινε Κοσμάς», Διαβάζω, ό.π. σ.14.

8. Σκέφτομαι για παράδειγμα την «Φαρμακολύτρια».

9. Πρβ. τις σελίδες 112-13 της έκδοσης του Ερμή. Αυτό το σημείο πρωτοεμφανίζεται στη β' έκδοση, ενώ το ποίη­ μα πρωτοδημοσιεύτηκε στα Νέα Γράμματα Απριλίου-Ιουνίου του 1939.

10. Βλ. και τη συνέντευξη του Πολίτη στον Γ.Π. Σαββίδη το 1963: «Εγώ, αν πρέπει να πιστεύω σ’ ένα ψέμα, προτι­ μώ να πιστεύω στην ειρωνεία - στην απόκρυψη της αλήθειας μέσω της ειρωνείας και πριν απ’ όλα της αυτοειρωνείας» Κοσμάς Πολίτης, Eroi'ca, ο.π., σ. 208.

11. Βλ. Mario Villi,.Ιδεολογία και Μορφή: Η Γενιά του Τριάντα, Ερμής, Αθήνα 1977, σ. 326.

12. Βλ. και Γ.Π. Σαββίδης, «Δύο στοιχεία για ένα φιλολογικό μνημόσυνο», Διαβάζω, ό.π. σ. 24. Σχετικά με την από κοινού προσπάθεια των λογοτεχνών του ’30 για «γλωσσική τακτοποίηση» βλ. Γιώργος Σεφέρης, Το βυσσινί τετράδιο, Ανεμολόγιο - λέξεις - βότανα και ορθογραφικά. Παρουσίαση - σχόλια - σημειώσεις Φώτης Δημητρακόπουλος, Καστανιώτης, Αθήνα 1987, σσ. 107 κ.εξ, ιδίως 133 κ.εξ.

13. Βλ. Αντρέας Καραντώνης, Πεζογράφοι και πεζογραφήματα της γενιάς του ’30, Νέα Βιβλιοθήκη Φέξη, Αθήνα 1962, σσ. 166-67.

14. Βλ. Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Τα πρόσωπα και τα κείμενα Β': Ανήσυχα χρόνια, Αετός, Αθήνα χ.χ., σ.197 και Αντρέας Καραντώνης, ο.π., σ.160.

ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Π α ρα καταθήκη παλαιών τευχών ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ + Ο Λ & Λ / ΣΟΛΩΝΟΣ 116 - ΑΘΗΝΑ 106 81 - ΤΗΛ.: 36.10.366, FAX: 36.28.938

60/αφιερωμα

Φίλιππος Τσαλαχούρης

Ακούγοντας τη γενιά του ’30 Η μουσική στην πεζογραφία

Α

ναφέρω συχνά πως αγαπώ τα μυθιστορήματα του μεσοπολέμου για τη μουσικότητά τους και ενώ δεν είμαι σε θέση να μπορώ να διευκρινίσω την έννοια της «μουσικότη­ τα ς», με την οποία δεν εννοώ το ρυθμό ή την αρμονική δομή του λόγου, μα τον ήχο εκείνο που εκπέμπει το βιβλίο μόλις το ανοίξεις και πριν ακόμα διαβάσεις την πρώτη λέξη. Υ­ πάρχουν βέβαια και πολλές συγκεκριμένες αναφορές στη μουσική. Κάποιες από αυτές θα είναι η αφετηρία των σκέψεών μου.

Εκείνα τα χρόνια η μουσική είχε μια ιδιαίτερη σημασία και ξεχωριστή θέση στην καθη­ μερινή ζωή αν και δραματικά διχοτομημένη. Από τη μια μεριά μια αστική μουσική δυτι­ κής προέλευσης με κλασικά έργα και ιτα λικές άριες, ταγκό και βαλσάκια που μάθαιναν «λυσίκομες» δεσποινίδες και από την άλλη, η ελληνική μουσική και συγκεκριμένα το δη­ μοτικό και λαϊκό τραγούδι (ρεμπέτικο, δημοτικοφανή άσματα) και βέβαια η βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική. Υπάρχει και η λεγόμενη Εθνική σχολή στη μουσική, που με τη λήξη των βαλκανικών πολέμων έχει εδραιωθεί, χωρίς όμως να έχω συναντήσει καμιά α­ ναφορά και κανένα ήχο. Παρ’ όλο που οι συναυλίες με ελληνικά έργα, ακόμη και οι με­ λοδραματικές παραστάσεις Ελλήνων δημιουργών ήταν τότε κατά πολύ περισσότερες... (θαύμα!;) από σήμερα, δεν πάει ποτέ ο νους του αναγνώστη σε μια από αυτές αν κάποιος από τους ήρωες του βιβλίου αναφερθεί σε ένα κονσέρτο. Αντίθετα περιγράφονται συχνά συμφωνικές ή συναυλίες δωματίου με κλασικά έργα και βέβαια οι Δ ίδες που ανέφερα παραπάνω παίζουν στο πιάνο Σοπέν. Ας πούμε ένα «νοτούρν». Θα πρέπει να αναφέρω με λύπη εδώ πως συχνά οι συγκεκριμένες αναφορές, ό­ πως το «νοτούρν», δίνουν την εντύπωση πως ο συγγραφέας ρώτησε κάποιο φίλο του μου­ σικό για το πώς πρέπει να χρησιμοποιήσει ένα δυο μουσικούς όρους και τίτλους. Λίγοι ήταν εκείνοι που γνώριζαν μουσική. Θα φέρω για παράδειγμα τη λειτουργία σε «λα ύφεσ ις» του Καραγάτση, ένα διήγημα που θα μπορούσε να διαδραματίζεται σε μια μικρή γερμανική πόλη. Η μουσική οικογένεια παίζει στο σπίτι κατά τις ελεύθερες ώρες της την «πέστροφα» του Σούμπερτ. Ο πατέρας κρατάει ένα βιολί Στραντιβάριους.

αφιερωμα/61 Ό χι, τις νότες δεν τις πρόσθεσα εγώ, ο Καραγάτσης τις έβαλε, όπως και άλλες, αλλού, άλλοι. Βέβαια το θέμα της «Συμφωνίας σε σι ύφεσις», που υποτίθεται ότι είναι σύνθεση του ήρωα, δεν το γνωρίζω.

Τόσο ο Σούμπερτ και ο τύπος του βιολιού όσο και το θέμα της συμφωνίας του ήρωα του διηγήματος, δημιουργούν απορίες που βρίσκουν τη λύση τους σ’ ένα απλό χαμόγελο. Με όλα αυτά το κείμενο είναι εντελώς ξένο προς την ελληνική κοινωνία και όμως συγκινούσε και συγκινεί. Ιδιαίτερα ατμοσφαιρικό και δραματικό, θα έλεγα πως η ανάγνωσή του επιβάλλεται για κάθε Έλληνα μουσικό. Νότες μέσα στο κείμενο υπάρχουν και σε άλλα έργα. Θεωρώ την πιο πετυχημένη πα­ ράθεση πενταγράμμου αυτή στην «Ε κά τη» του Κ. Πολίτη και συγκεκριμένα στη σκηνή όπου ο έφιππος σαλπιγκτής υποχρεώνεται να-«σαλπίσει σιωπητήριο» έξω από το σπίτι της. Ο Παύλος αποκαλεί από παραδρομή τον φαντάρο Συριανό, Συρανώ.

Γ ---- Τ----------- | Ιχ \ Γ

VVL

J.

-

ι κ

J'

....-

*

—^

ι I f 1 ----- Γ

r & u

— Ί-------- I -

Δεν μπορώ να φανταστώ πώς αντιδρά στη θέα του πενταγράμμου κάποιος που δεν δια­ βάζει νότες. Η αντίθετη όμως κατάσταση είναι καταλυτική. Σε όλη αυτή τη σκηνή ακούγεται η σάλπιγγα όχι αφηρημένα μα σχεδόν απόλυτα. Τ ’ ακούς. Και εδώ θα σημειώσω την εκπληκτική ικανότητά του Πολίτη να συντηρεί τον ήχο μιας σκηνής ή μιας εικόνας περιγράφοντας την αρχή και το τέλος της. Κι αν η μουσική συνεχίζει και μετά την απο­ χώρηση της δράσης από το σημείο της εκτέλεσής της, πάλι θα το υπολογίσει. Σπάνια μένει κάτι αόριστο στη σιωπή ή στο θόρυβο της επόμενης σελίδας. Χαρακτηριστικό πα­ ράδειγμα ο μαγευτικός χορός «bal costume» και η μασκαράτα στην «Eroica». «Η νότα βρίσκεται πάνω στο πιάνο ή πλάι στο τραπεζάκι της βεράντας. Να μην ξεχάσεις, το νούμερο τρία, έτσι να πει, το νούμερο τρία (...) Σταματάει ένας χορός, τα ζευγά­ ρια χειροκροτούν «τόσο, που ανάγκασαν τη μουσική να ξαναρχίσει. Χορέψανε για λίγο αμίλητοι...».

Υ

πάρχει σαφώς ένας αστισμός δυτικός μέσα σε αυτά τα βιβλία που βέβαια είναι δι­ καιολογημένος. Αυτά τα έργα είναι κάτι σαν τα νεοκλασικά κτίρια που έχουν «ευ­ ρωπαϊκό» στυλ, αλλά βέβαια δεν θα μπορούσαν να υπάρχουν αλλού. Μόνο στην Αθήνα, διότι το υπόλοιπο από το άθροισμα των μερών τους ανήκει στην Ελλάδα. Οι πιπεριές του Θεοτοκά στην «Α ργώ »... το σαλόνι της «Δ έσ μια ς» Βένας του Τερζάκη... Δεν με ενοχλεί που ο Στρατής ανάμεσα σε κάποιες πανσέληνους στην Ακρόπολη παθιάζεται με τη συμ­ φωνία του Φρανκ, που χωρίς να μου αρέσει ιδιαίτερα επέβαλε στ’ αυτιά μου ο Σεφέρης και τώρα που έχω τοποθετήσει το κείμενο αυτό μέσα στην καρδιά μου, παραχωρήθηκε

62/αφιερωμα και μια μικρή γωνίτσα για τον Φρανκ (τι εγωισμός από μέρους μου!) και ο νους μου τρέ­ χει στις «γλιτσερές πλάκες, μέσα στην απέραντη πολιτεία». Υπήρχε ένας μύθος γύρω από όλα αυτά που καλλιεργούσε ένα πραγματικό, υπαρκτό και ειλικρινές κοινό. Εδώ οφείλεται η ξεχωριστή θέση που είχε τότε η μουσική στο «κ ο ι­ νό» που δονούνταν από συγκίνηση στις λέξεις «συμφωνία, πιάνο, Στραντιβάριους, μου­ σ ικό ς...». Δεν είναι τυχαίο που ο Τερζάκης κάνει τον Αντρέα Σκληρό, μουσικό. Η επιλο­ γή αυτή στήν «Παρακμή των Σκληρώ ν» με απασχόλησε ιδιαίτερα. «Λοιπόν Αντρέα, τι σπούδασες έξω;., αποκρίθηκε σαρκάζοντας: - Μουσική. Είναι κάποιοι κρότοι, πάταγοι τρομεροί, που εξαντλούνε με μιας όλη τη δυνατότητα του ή­ χου». Σε κανένα άλλο σημείο δεν γίνεται αναφορά στην ιδιότητα αυτή του Αντρέα Σκλη­ ρού. Κι όμως το νιώθεις πως αυτός ο άνθρωπος έχει ξεχωριστή σχέση με τον κόσμο. Η παραπάνω αναφορά ήταν μια έκπληξη, όπως την περιγράφει ο συγγραφέας. Ά ρα γε αυ­ τοί που κατέχουν τον αφηρημένο και σχεδόν μεταφυσικό χαρακτήρα της μουσικής να μπορούν να είναι ή να γίνουν «Σ κ ληρ ό ς»; Έ τσ ι φτάνοντας στη λέξη «μουσική» τακτο­ ποίησα ηχητικά τις προηγούμενες εξήντα σελίδες και συνέχισα έχοντας έναν μουσικό μαζί μου. Ό χ ι τον Αντρέα Σκληρό, μα τον Ά γγελο Τερζάκη. Με την «Αργώ» προσπαθώ να περάσω από τη δύση στην ανατολή. Σκέφτομαι πως αυ­ τό το μαγευτικό έργο έχει όλα τα μουσικά χαρακτηριστικά που ανέφερα παραπάνω. Παρ’ όλο, δηλαδή, που στις σελίδες των ταραχών και των διαδηλώσεων ο αναγνώστης ακούει σίγουρα τη Μασαλιώτιδα παρά τον Εθνικό μας Ύ μνο - που εξάλλου δεν έχει χρησιμοποιηθεί ποτέ σε αντίστοιχες περιπτώσεις - γνωρίζεις, νιώθεις πως όλα αυτά δια­ δραματίζονται στην Ομόνοια, στην Αγίου Κωνσταντίνου. Μπορεί να μην έχω ακόμη ανα­ φέρει τις σπουδαίες αναφορές στην ελληνική μουσική, μα κ ι αυτή η μουσική που περιέ­ γραψα είναι γνήσια κι αυθεντική. Είναι κάτι σαν τον αέρα της οδού Σταδίου. Η ρωμέικη μουσική δεν ακούγεται στα κεφάλαια της «Α ργούς» που μιλούν για την πόλη και το Βό­ σπορο. Εκ εί με τον πατέρα Ισίδωρο και το Δαμιανό «όπου οι λατέρνες, οι ζουρνάδες, οι καντάδες και οι αμανέδες δεν σταματούσανε...». Μα πέρα από τις διάφορες αυτές συγκεκριμένες αναφορές σε όλο το έργο έχει δωρική αρμονία και βυζαντινό ίσο.

Τ

ις ωραιότερες, τις πιο ελληνικές μουσικές στιγμές συναντάμε στον Κοσμά Πολίτη και μάλιστα «Στου Χατζηφράγκου». «Το ούτι. Λαχτάρησα να τ ’ ακούσω, ψιθύρισε ο παπάς. Να σου πούμε ένα σαρκί; Ό χ ι, ξέρω τι θα σου παίξω για να ’φρανθεί η καρδιά σου». Και σχολιάζει ο Πολίτης για το τραγούδι «κραυγή» του Οβραίου που συγκινεί τον παπα-Νικόλα. «Ίνα τι εφρύαξαν έθνη και λαοί εμελέτησαν καινά;» Ό λο το έργο αυτό έχει έναν ήχο από ούτι και τουμπελέκι, κάτι από κ ει... Δεν πρέπει να λησμονούμε το επει­ σόδιο στην ταβέρνα όπου η Αντριάνα θέλει καρσιλαμά και ο αρραβωνιαστικός της πόλ­ κα. «Ν αι ευρωπαϊκό χορό, αγκαλιαστά». Μα πάνω στο χασάπικο και «κολλώ ντας» μια λίρα το Βαγγελάκι λέει «Βάρα ένα ζεϊμπέκικο». Η σπαρακτική περιγραφή του χορού τε­ λειώνει με το Βαγγελάκι «α ερ ικ ό »... Η Βυζαντινή εκκλησιαστική μας μουσική δίνεται με περιγραφικές εικόνες εξαιρετικής φαντασίας, πονήματα μεγάλης, όπως φαίνεται, σκέ­ ψης. Μια από τις περιγραφές ανήκουν στον Τερζάκη. «Λιώ νεις, σβύνεις σαν το εωθινό. Μ πλέκεσαι μαζί της... μυρωδιά μαραμένων ρόδων, ξεραΐλας και θανάτου... καθένας μπορεί να μιλήσει με την ψαλμωδία τούτη στο θεό του, οποιοσδήποτε κ ι αν είναι». Παρόλ’ αυτά την ίδια τη μουσική δεν την ένιωσα ποτέ πάρα μόνο σαν φόντο με σαφή όρια συχνά έξω και από το θρησκευτικό της χώρο. Υπάρχει τόσος ήχος μέσα σε αυτές τις λέ­ ξεις, τόση μουσική στις σελίδες αυτών των βιβλίων. Κι αν η ζυγαριά γέρνει περισσότερο προς τη δύση δεν έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι, όπως ανέφερα, αυτό έγινε ειλικρινά και με τέτοιο μέτρο ώστε διατήρησε ένα λόγο ισορροπίας με την Ελλάδα, κοντινό στην πραγ­ ματικότητα, την καταγωγή και την εξέλιξη του κάθε συγγραφέα. Πριν απλώσω λοιπόν το χέρι μου στη βιβλιοθήκη, κοιτάζω συχνά τα βιβλία αυτά σαν δίσκους που περιέχουν κάποια μουσική πολύπλοκη, που δεν αποδίδουν στη σκέψη μου ορθόδοξα σύνορα οργά­ νων... Καταμεσίς της «Α ιολικής γης» φαντάζομαι ένα πιάνο... Η Ελλάδα τότε αφομοίω­ νε και έκανε δικά της πολλά ξένα. Σήμερα αντιγράφει... Θα τελειώσω χρησιμοποιώντας ακόμη ένα απόσπασμα από τον Κ. Πολίτη. Να με συμπαθάτε γι’ αυτό, μα σ’ αυτόν και τον Τερζάκη οφείλω πολλά διότι έλυσα πολλές απο­ ρίες που έχουν έμμεση ή άμεση σχέση με τη μουσική. Απορούσα και απορώ ακόμα για την παγκοσμιότητα της μουσικής. Την απάντηση δεν την έχω πλήρως σχηματίσει. Ο Πο­ λίτης όμως στο «Τ έρμα » μου προσφέρει τους συνειρμούς, την «προέκταση» του νου ενός

αφιερωμα/63 απλού ανθρώπου κατά την ακρόαση μιας φούγκας του Μπαχ.

- Τ ι ήταν αυτό που έπαιζες; - Μπαχ.

- Τ ι θα πει Μπαχ; - Μπαχ. Είνα ι το όνομα του συνθέτη.

- Για ξαναπαίχτο... «Α υτό του θύμιζε η παρατραβηγμένη μονοτονία του κομματιού μα ίσως πιο αυστηρό... πιο αντα μικό... η μονοτονία του αμανέ κά τι σαν ένα πεπρωμένο, ένα παράγγελμα, και μια εξήγηση μα ζί..., σαντούρι, πίπιζα η αμανετζού του καφέ α μάν... σε πνίγει το ντέρτι για τί τέλ εψ ε ο ντουνιά... πάσχισε να εξηγή σει... μπορεί και να μην τα είχε καταλάβει ο ίδιος. Να ξέρεις και πως μ’ ένα μπαγλαμά μπορείς να μερακλω θείς. Μα τούτος εδώ σαν να τα λέει πιο σωστά».

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ΠΑΤΑΚΗ

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΖΩΡΖ ΣΑΡΗ Τώρα όλα από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ ΝΕΑΝΙΚΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ • Τα στενά παπούτσια ·Ό ταν ο ήλιος... · Οι νικητές · Κόκκινη κλωστή δεμένη...

• Ο θησαυρός της Βάγιάς · Το ψέμα · Τα γενέθλια · Τα Χέγια • Το παραράδιασμα · Κρίμα κι άδικο

• Η αντιπαροχή

ΘΕΑΤΡΙΚΑ ΚΑΙ ΒΙΒΛΙΑ ΜΕ ΠΟΛΥΧΡΩΜΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ • Το τρακ · Το γαϊτανάκι · Η σοφή μας η δασκάλα

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΜΙΚΡΑ ΠΑΙΔΙΑ Σειρά: Η κυρία Κλοκλό (8 τίτλοι) · Σειρά: Ο Τότος και η Τοτίνα (8 τίτλοι) 1

ΖΗΤΗΣΤΕ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΣΕ Ο Λ Α ΤΑ ΒΙΒΛ ΙΟ Π Ω ΛΕΙΑ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ: Σ. ΠΑΤΑΚΗΣ Α.Ε. ΕΜΜ. ΜΠΕΝΑΚΗ 16, 106 78 ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ. 3638362, FAX 3628950

|

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΣ 0 M artin Buber καί τό Πρόβλημα

Gutenberg Ιδέες, καί Συστήματα

τού ’Ανθρώπου Προϋποθέσεις, Δομές καί "Ορια τής Φιλοσοφικής 'Ανθρωπολογίας του

Τό Ξεκίνημα μιας Νέας Σειράς πού διευθύνει ό Π Α Υ Λ Ο Σ Κ Α Λ Λ ΙΓ Α Σ

Ιδέες καί Σκέψη Συστηματική Παρελθόν Παρόν καί Μέλλον των Εκδόσεων «Gutenberg»

Ε

Τ

Ο

Ι

Μ

Α

Ζ

Ε

Τ

Α

Ι

Ralf Waldo E merson , Δοκίμια, 2 χχ., 2. έκδ., έπιμ. Λιάνα Σακελλίου-Schultz 1. χ., μχφρ. Β.Ι. Ζερβός- 2. χ., μχφρ. Χάρης Λαμπίδης

ΙΑΒΑΖΩ ε mA o το κρητικό (επτανησιακό) θέατρο ΓΤ~\

ΒΑΛΤΕΡ ΠΟΥΧΝΕΡ: Μελετήματα Θεάτρου. Το Κρητικό Θέατρο. Αθήνα, Μ π ούρα, 1991.

Ο

Βάλτερ Πούχνερ είναι γνωστός (και πολύγραφος) μελετητής του θεάτρου. Χώρος του ιδιαίτερου επιστημονικού του ενδια­ φέροντος είναι η ιστορία του Θεάτρου της Νοτιοανατολικής Ευρώ­ πης, ιδίως της Ελλάδας, η μορφολογία και θεωρία του λαϊκού θεά­ τρου καθώς και η θεωρία του θεάτρου και του δράματος. Το Κρητικό Θέατρο, αφού αγνοήθηκε από τους πρώτους ιστορι­ κούς του Νεοελληνικού Θεάτρου, Θ. Λάσκαρη και Γ. Σιδέρη, εξ αιτίας των Ιταλικών του προτύπων, αποτελεί πια αντικείμενο ε­ ντατικής μελέτης της νεότερης θεατρολογικής έρευνας. Η εκτίμη­ ση γι’ αυτό έχει μεταβληθεί πολύ, και, σαν τμήμα της ώριμης Κρη­ τικής λογοτεχνίας, θεωρείται προϊόν της ακτινοβολίας της Ανα­ γέννησης και του μανιερισμού, ένα φαινόμενο παράλληλο με την αγγλική, γαλλική, ισπανική και πορτογαλική λογοτεχνία, παρ’ ό­ λες τις ευνόητες διαφορές. Στον όρο Κρητικό Θέατρο είναι καθιερωμένο να περιλαμβάνο­ νται και τα έργα του πρώιμου Επτανησιακού Θεάτρου (μέχρι το 1970), που είναι γλωσσικά και δραματουργικά επηρεασμένα από την Κρητική παράδοση. Για το κεφάλαιο αυτό της ιστορίας του Νεοελληνικού Θεάτρου, οι εργασίες που έχουν δημοσιευτεί είναι πάρα πολλές και υπάρχει διάλογος (και διαφωνίες) μεταξύ των με­ λετητών. Κατά την εκτίμηση του Β. Πούχνερ, ωστόσο, παρουσιάζουν κά­ ποια μονομέρεια, η οποία επιβάλλει συστηματικότερη και ενδελεχέστερη ανάλυση των έργων της περιόδου αυτής, που έχει δώσει α­ ριστουργήματα στο Νεοελληνικό Θέατρο. Συγκεκριμένα, στη σχε­ τική έρευνα υπερισχύουν οι καθαρά φιλολογικές εργασίες, ενώ πλευρές με περισσότερο θεατρολογικό ενδιαφέρον όπως η δραματουργική ανάλυση, οι συντελεστές της παράστασης, οι δραματι­ κές τεχνικές και η σκοπιμότητα ή η αποτελεσματικότητά τους έ­ χουν αντιμετωπιστεί κάπως επιφανειακά και συμπτωματικά.

Τ

α μελετήματα του τόμου αυτού, με την ποικιλία των θεμάτων τους, καλύπτουν ορισμένες από τις ελλείψ εις αυτές, ενώ δί­ νουν πολλά ερευνητικά ερεθίσματα. Αποτελούν πολύτιμο βοήθημα για τον μελετητή, καθώς διευκρινίζονται πολλά σκοτεινά σημεία της σχετικής έρευνας, αλλά και για το μέσο αναγνώστη (που δια­

66/επιλογη θέτει μια σχετική προπαίδεια, η οποία να περιλαμβάνει μια καλή γνώση των δραμάτων και κάποιες βασικές εργασίες), καθώς τα έργα αυτά, με τις ιδιαιτερότητες της γλώσσας και των σκηνικών συμβάσεων, δεν είναι ευπρόσιτα. Η από πολλές πλευρές και από­ ψ εις μελέτη τους, φωτίζει καλύτερα το περιεχόμενο και τελικά ο­ λοκληρώνει την αισθητική απόλαυση που μπορούν να χαρίσουν. Υπάρχει άλλωστε και η δυνατότητα επιλογής από το άφθονο πλη­ ροφοριακό υλικό που προσφέρεται, καθώς είναι σαφέστατα καταχωρημένο σε ξεχωριστά μελετήματα. Αρχικά γίνεται μια καταγραφή των νέων εκδόσεων (1970-1990) σχετικά με την έρευνα και τα προβλήματα του Κρητοεπτανησιακού θεάτρου και ιδιαίτερα των εργασιών που συμπληρώνουν κενά, λάθη και παρεξηγήσεις που είχαν οι εργασίες των πρώτων με­ λετητών. Το 2ο κεφάλαιο περνάει στη δραματουργική τεχνική των αλλα­ γών της σύστασης των σκηνικών προσώπων (configuration) οι ο­ ποίες, κατά τους κανόνες της κλασικίζουσας δραματουργίας, ση­ ματοδοτούν την έναρξη νέας σκηνής. Στα Κρητικά δράματα και ιδιαίτερα στον Χορτάτση, η σύμβαση της αναγγελίας εισερχομέ­ νου προσώπου χρησιμοποιείται επίσης για να πληροφορηθεί ο θεα­ τής την ψυχολογική κατάσταση του προσώπου αυτού αλλά και την κοινωνική του θέση και τη μοίρα του. Στα Επτανησιακά έργα η σύμβαση αυτή χρησιμοποιείται συνήθως μηχανικά. Οι αλλαγές αυτές έχουν μελετηθεί πρόσφατα με μαθηματική μέ­ θοδο και δίνουν μια εικόνα των δομικών δεδομένων του έργου. Γ ί­ νεται σύγκριση της τεχνικής αυτής ανάμεσα στους διάφορους δρα­ ματουργούς (Χορτάτσης, Κατσάίτης κ.ά.).

Σ

το επόμενο και στο 6ο κεφάλαιο εξετάζονται τα είδη της σκη­ νικής επικοινωνίας και το νόημά τους. Αρχικά αναλύονται οι τρόποι προβληματικής (συμβατικής) σκηνικής επικοινωνίας ανάμεσα στα πρόσωπα ενός έργου (κρυφάκουσμα/μειωμένη επικοινωνία λόγω ελλειπούς αντιληπτικότητας). Στο Κ.Θ. το πρόσωπο που κρυφακούει σχολιάζει συνήθως τα δρώμενα, ενώ αποκτά περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την εξέλιξη της υπόθεσης. Στο Ε.Θ. η τεχνική έχει τον ίδιο σκοπό, αλ­ λά δεν υπάρχουν ιδιαίτερα σχόλια. Η κατάσταση της μειωμένης σκηνικής επικοινωνίας, όπου ένα πρόσωπο δεν αντιλαμβάνεται την παρουσία κάποιου άλλου, ή δύο πρόσωπα μένουν σε αμοιβαία άγνοια της ύπαρξης του άλλου, είναι μια πολύσημη σύμβαση. Οι μονόλογοί τους πληροφορούν το θεατή για τις ενδόμυχες σκέψεις και τα βαθύτερά τους αισθήματα, ενώ η υπερβολική απροσεξία οφείλεται ακριβώς στην ενδοσκόπηση και την εντατική ενασχόληση με τον εαυτό τους και το πρόβλημα που τους απορροφά. Δραματουργικά, συνήθως προηγείται μιας σκηνής όπου τα πρόσωπα διαπιστώνουν την αμοιβαία τους συνύ­ παρξη, για την οποία η προηγούμενη αποτελεί την αναγκαία πλη­ ροφοριακή βάση. Και οι δύο τεχνικές έχουν σκοπό να υπηρετήσουν τη διπλή μετα­ βίβαση πληροφοριών, δηλαδή ανάμεσα στα σκηνικά πρόσωπα και προς το θεατή. Η ομαλή σκηνική επικοινωνία διεξάγεται μέσω του μονολόγου και του διαλόγου. Απαριθμούνται τα διάφορα είδη μονολόγου και η λειτουργία τους. Π.χ. ως πρόλογος αποσκοπεί στην αυτοπαρουσίαση και αυτοχαρακτηρισμό του ομιλητή, καθώς και στην πληροφόρηση του θεατή σχετικά με το χώρο, χρόνο και πορεία της δράσης. Υπάρ-

ΝΙΚ ΟΥ Γ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ: Ψυχολογία. Εξελικτι­ κή. Προσωπικότητας - Α­ τομικών διαφορών. Κοινωνι­ κή - Ανθρώπινες σχέσεις. Γενική Πειραματική. Αθήνα, 1990. Σελ. 520. Ο Νίκος Γ. Παπαδόπουλος, Ψυχολόγος, Σύμβουλος του Παιδαγωγι­ κού Ινστιτούτου, εττ. Καθηγητής στο Τμή, α Ψυχολογίας του Πανε­ πιστημίου Κρήτης (Ρέθυμνο) και τα­ κτικό μέλος της Deutsche Gesellschaft fiir Psychologie έχει να παρουσιάσει ένα πλούσιο συγγρα­ φικό έργο. Έκανε βασικές και μετα­ πτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστή­ μιο της Βόννης (Γερμανίας) και διδα­ κτορικό, το 1975, κοντά στον διε­ θνώς γνωστό ερευνητή- Καθηγητή Η. Thomae. Το τελευταίο βιβλίο του με τίτλο: « Ψυχολογία» είναι επανέκδοση του ομότιτλου βιβλίου, που εκδόθηκε απ’ το «ΚΕΝΤΡΟ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ» (1985, σελ. 392, 19894), σε συνεργασία με τον ψυχολόγο Δημ. Η. Ζάχο. Βέβαια, το βιβλίο τούτο είναι εξ ολοκλήρου γραμμένο απ’ το Νίκο Παπαδόπουλο, ε­ μπλουτισμένο με νέα ερευνητικά στοιχεία, πλουσιότερο σε υλικό, με εκτενέστερη ανάλυση θεωρητικών κ.ά. δεδομένων. Προηγείται μια εισαγωγή (σ.

επιλογη/67 χουν επίσης μονόλογοι περισυλλογής και έκφρασης συναισθημά­ των, κωμικοί συμβατικοί μονόλογοι και μονόλογοι ίντριγκας κ.λπ. Υπολογίζεται η αναλογική έκταση των μονολόγων στα διά­ φορα έργα του Κ.Θ. Ο διάλογος, θεωρούμενος το κατεξοχήν μέσο έκφρασης του δραματικού λόγου, είναι το γλωσσικό μέρος (και θεμελιακό) της επικοινωνίας των σκηνικών προσώπων και του δραματικού συ­ στήματος μετάδοσης πληροφοριών. Η μαθηματική ανάλυση του ρυθμού του διαλόγου δίνει τη σχέση της τεχνικής με το συγκινησια­ κό και νοηματικό περιεχόμενο του έργου και οδηγεί σε ορισμένες ενδιαφέρουσες συγκρίσεις. μια μελέτη για το σκηνικό χώρο στο Κ.Θ. Για το θέ­ Α κολουθεί μα αυτό δεν υπάρχουν realia και αναγκαστικά οι πληροφορίες

προέρχονται από έμμεσες πηγές και είναι υποθετικές. Παρατίθε­ νται διάφορες από αυτές, όπως συνάγονται από τις σκηνικές οδη­ γίες ή τις φανερές ανάγκες των κειμένων, καθώς και από τις εργα­ σίες διαφόρων μελετητών οι οποίοι καταλήγουν στα συμπεράσματά τους επαγωγικά ή συγκριτικά (από πιο τεκμηριωμένες πληρο­ φορίες για τις συνθήκες που επικρατούσαν στο Αναγεννησιακό θέ­ ατρο τον 16ο και 17ο αι. με τις οποίες παρουσιάζει ομοιότητες η πολιτιστική ζωή στην Κρήτη π.χ. στη Ragusa). Ανιχνεύεται εξονυχιστικά στα κείμενα (αλλά παίρνονται υπόψη και άλλα στοιχεία) η χρησιμοποίηση της μουσικής στο Κ.Θ. Η περίοδος της άνθισης του Κ.Θ. (1590-1669) είναι επίσης η επο­ χή που εμφανίζεται και εξελίσσεται η όπερα στην Ιταλία. Εξετά­ ζονται συνοπτικά οι τάσεις της Ιταλικής μουσικής που κατέληξαν στη δημιουργία της όπερας. Επίσης είναι εξακριβωμένη η χρήση της μουσικής στις τραγωδίες και τα ποιμενικά έργα που υπήρξαν τα πιθανά πρότυπα των Κρητικών. Ιδιαίτερος είναι ο ρόλος της μουσικής στα ιντερμέδια, τα οποία μάλλον προέρχονται από μεσαιωνικές παραστάσεις Μυστηρίων. Ορισμένα έργα του Κ.Θ. έχουν σαφείς μουσικές οδηγίες για μου­ σική (κιτάρα) και τραγούδι (Κατζούρμπος, Ζήνων). Ά λλ α έχουν περιγραφές μουσικών εκδηλώσεων (Ιφιγένεια, Ροδολίνος). Στην Ευγένα σάλπιγγες και τύμπανα αναγγέλλουν τη γκιόστρα. Η μουσική άλλοτε είναι χαρούμενη και άλλοτε προμηνύει συμ­ φορές και θάνατο. Στις θεϊκές εμφανίσεις είναι αθέατη (Πανώρια, Ιντερμέδια Ερωφίλης). Το γενικό συμπέρασμα από την εξέταση των ενδείξεων και των οδηγιών είναι ότι τα μουσικά στοιχεία στο Κ.Θ. είναι συμβατικά και τυποποιημένα. Οι δραματουργοί δεν προχώρησαν σε μια πιο οργανική ένταξη και μια πιο έντεχνη αξιολόγηση και εκμετάλλευ­ σή τους (κάτι που όμως γίνεται στο Ζήνωνα). Οι μελωδίες ακολου­ θούν τις συμβατικότητες της Ιταλικής δραματικής μουσικής.

Α

κολουθούν τα μελετήματα για το Επτανησιακό Θέατρο, στις περιπτώσεις που μιμείται τη δομή και την αισθητική των Κρητικών δραμάτων. Τέτοια είναι η περίπτωση του Κεφαλλονίτη Πέτρου Κατσαΐτη, που έχει αγνοηθεί ή θεωρηθεί ασήμαντος από τους περισσότερους μελετητές της ιστορίας του Νεοελληνικού Θεάτρου. Εξετάζονται οι ομοιότητες των έργων του Κ. με τα έργα του Κ.Θ. (Ερωφίλη), αλλά και οι πρωτότυπες αποκλίσεις από αυτά. Οι θεα­ τρικές συμβατικότητες του Κ.Θ. διαφοροποιούνται στα έργα του Κ. και η μελέτη αυτών των διαφοροποιήσεων μπορεί να δώσει πλη­ ροφορίες για την εξέλιξη των δραματουργικών τεχνοτροπιών. Ακολουθούν αναλύσεις της Ιφιγένειας και του Θυέστη.

13-50) και ακολουθουν δυο μέρη: ΜΕΡΟΣ Α': Συνολική θεώρηση της συμπεριφοράς (σ. 51-216), με επιμέρους κεφάλαια: Το άτομο στην ε­ ξέλιξή του (εξελικτική Ψυχολογία). Το άτομο ως προσωπικότητα (Ψυ­ χολογία προσωπικότητας - Ατομι­ κών διαφορών), Το άτομο στην κοι­ νωνία (Κοινωνική Ψυχολογία - αν­ θρώπινες σχέσεις) και ΜΕΡΟΣ Β': Α­ ναλυτική θεώρηση της συμπεριφο­ ράς (σ. 217-459) για τη Γενική Πει­ ραματική Ψυχολογία: Οι γνωστικές λειτουργίες - Γνωστική Ψυχολογία (αντίληψη - μάθηση - μνήμη νόηση - συνείδηση - ύπνος και ό­ νειρα). Τα κίνητρα της συμπεριφο­ ράς και τα συναισθήματα - ψυχο­ λογία των κινήτρων. Το πρόβλημα της προσαρμογής. Ο συγγραφέας κλείνει την εργασία του με παράρ­ τημα για τις «Νευροψυχολογικές και βιολογικές βάσεις», τη «Δομή και σημασία του νευρικού συστήματος» και «Το σύστημα των ορμονών». Στο τέλος του βιβλίου υπάρχουν: Γλωσσάρι, Βιβλιογραφία, Ευρετήριο ύλης και Ευρετήριο ονομάτων. Η επιστημονική ύλη παρέχεται στον αναγνώστη με απλό ύφος και κατανοητή γλώσσα - αποφεύγο­ νται πομπώδεις επιστημονικές εκ­ φράσεις και ορολογίες, που κουρά­ ζουν και απωθούν - κα με πρωτό­ τυπη μεθοδολογία. Αφού αναπτύσ­ σεται κάθε κεφάλαιο, στο τέλος ο

68/επιλογη Το θρησκευτικό δράμα Ευγένα, του Θ. Μοντσελέζε είναι το μο­ ναδικό Επτανησιακό έργο του Που αι. Το έργο αυτό έχει ορισμένα μοναδικά στοιχεία: εντάσσεται στο πνεύμα της Αντιμεταρρύθμι­ σης, ανάγεται όμως ουσιαστικά στο Μεσαίωνα και σχετίζεται πε­ ρισσότερο με τη γραμμική δομή της Μεσαιωνικής σκέψης παρά με τη δομή του Μπαρόκ. Φανερώνει επίσης την επίδραση της λαϊκής θεατρικής παράδοσης των Ομιλιών. Αναλύεται το πρόβλημα του χώρου και του χρόνου (το έργο α­ παιτεί πολυτοπική σκηνή και έχει αλματώδεις μεταβολές σκηνι­ κού χρόνου) με τελικό συμπέρασμα ότι υπάρχουν επιφυλάξεις για το αν είναι δυνατό να παρασταθεί επί σκηνής.

Ε

πιστρέφοντας στις δραματουργικές τεχνικές του Κ.Θ. αναφέρεται η χρήση της ειρωνείας από τον Χορτάτση, σαν διαλεκτι­ κή στάση απέναντι στην ισχύουσα ιδεολογία, που αποκαλύπτει μιαν αμφισβήτηση απέναντι στις επικρατούσες συμβατικότητες και αξίες. Είναι ένα είδος νύξης, που αποκαλύπτει τη διαφορά α­ νάμεσα σε ιδεολογία και πραγματικότητα. Διερευνώνται οι σκηνικές οδηγίες στα έργα του Κ.Θ. οι οποίες δίνουν πληροφορίες για τις μη - λεκτικές διαστάσεις της παρά­ στασης. (Το αν ο σκηνοθέτης οφείλει ή όχι να ακολουθήσει τις ο­ δηγίες αυτές, είναι ένα άλλο θέμα, επίσης αντικείμενο διαφόρων α­ πόψεων και συζητήσεων). Οι μεγάλοι δραματουργοί του Κ.Θ. γενικά ενσωματώνουν τις ο­ δηγίες αυτές στο κείμενο, ώστε να μην ενοχλείται η «αληθοφά­ νεια» της σκηνικής πραγματικότητας, ενώ υπάρχει η υποψία ότι έ­ χουν γίνει πολλές περιττές προσθήκες από αντιγράφεις και εκδό­ τες και προέρχονται από τα Επτάνησα. Οι οδηγίες αυτές αφορούν αλλαγές στη σύσταση των σκηνικών προσώπων, στη σκηνική επικοινωνία, στο χώρο, στα σκηνικά και χρήση αντικειμένων. Επίσης (σπάνια) οπτικά και ακουστικά εφέ, όπως και μουσική. Ο κώδικας του Κ.Θ. συμπίπτει με αυτόν της κλασικίζουσας δρα­ ματουργίας, όπως ισχύει στη Γαλλία και Ιταλία κατά την Αναγέν­ νηση, με μετάβαση στα σχήματα του Μπαρόκ. Ανάλυση της τεχνικής της ομοιοκαταληξίας (πολύ αποτελεσμα­ τικότερη όταν γίνεται με ηλεκτρονικό υπολογιστή) ως το μέρος του στίχου που χαράζεται περισσότερο στη μνήμη. Η χρήση της σε δραματουργικές αποκορυφώσεις και οι επαναλήψεις δημιουργούν σημασιολογικές και συναισθηματικές συνδηλώσεις και ενισχύουν τη δραματική ένταση. Το γεγονός ότι έντεχνα έργα όπως η Ερωφίλη έγιναν κτήμα της λαϊκής λογοτεχνίας, οφείλεται ακριβώς στο ότι η ρίμα εξομαλύνει τις δυσκολίες απομνημόνευσης ενός έργου συντακτικά περίπλοκου.

Δ

ίνονται ορισμένες πληροφορίες για το Κροατικό Θέατρο της Ragusa (Dubrovnik) της οποίας οι κοινωνικές και πολιτιστι­ κές συνθήκες κατά τον 16ο και 17ο αι. παρουσιάζουν πολλές ανα­ λογίες με την Κρήτη την ίδια εποχή. Εξετάζονται ομοιότητες και διαφορές των σωζομένων έργων με τα δράματα του Κ.Θ. Αναγνω­ ρίζονται κοινές πηγές (Ιταλική τραγωδία της Αναγέννησης και Commmedia erudita, όπως και θρησκευτικά και ποιμενικά δράμα­ τα). Μολονότι υπερτερούν οι διαφορές, σαν κεφάλαιο της συγκρι­ τικής Βαλκανολογίας είναι αποκαλυπτικό των μηχανισμών της ε­ ξέλιξης από τον ουμανισμό ως τα πρώτα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα. Συνοψίζει τα πορίσματα της έρευνας για το έργο Ζήνων (αγνώ­ στου) και τον διάλογο των μελετητών πάνω σ’ αυτά.

συγγραφέας συνοψίζει σε περίλη­ ψη την παρεχόμενη όλη. Δίνει επι­ πλέον - σε μορφή ερωτήσεων «Εφαρμογές, θέματα για παραπέρα προβληματισμό» και «Ειδική βιβλιο­ γραφία για παραπέρα μελέτη», χω­ ρίς να παραλείψει να δώσει σε τί­ τλους - στην αρχή κάθε κεφαλαίου - το περιεχόμενο. Το βιβλίο περιέ­ χει ακόμη ένα πλήθος από πίνακες, διαγράμματα, σχήματα, εικόνες, σημαντικά εποπτικά στοιχεία για την κατανόηση της όλης. Ένα πολύ κατατοπιστικό επιστη­ μονικό σύγγραμμα για κάθε φοιτη­ τή της Ψυχολογίας και όλων των Κοινωνικών και Ανθρωπιστικών Ε­ πιστημών, για κάθε εκπαιδευτικό και ενδιαφερόμενο, για τον Άνθρω­ πο, αλλά και για την αγωγή και εκ­ παίδευση του παιδιού. Ένα βιβλίο για τον ειδικό επιστήμονα, αλλά και για κάθε μη ειδικό. Ευχάριστο ως α­ νάγνωσμα, δίνει μια ικανοποίηση στον αναγνώστη, που έχει την τύχη να το πιάσει στα χέρια του. Αυτό βέ­ βαια συμβαίνει σπάνια με επιστημο­ νικά βιβλία. Αποτελεί μια ιδιαιτερό­ τητα, που καταγράφεται στα θετικά του συγγραφέα! ΘΑΝΑΣΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ

επιλογή!69 Το έργο ανήκει υφολογικά (γεωγραφικά δεν είναι εξακριβωμένο) στο Κ.Θ. και έχει λατινικό πρότυπο το Zeno του Joseph Simons, που ανήκει στο Ιησουιτικό θέατρο της εποχής του Μπαρόκ. Απο­ τελεί μοναδικό ελληνικό δείγμα του είδους. Η Ελληνική διασκευή εντάσσεται σε μιαν αλυσίδα διασκευών, εκδόσεων και παραστά­ σεων (Αγγλική, Γερμανική, δύο Ιταλικές για libretto όπερας). Παρουσίαση της τραγωδίας Fedra του Κρητικού συγγραφέα Φραγκίσκου Μπότσα, που είναι το πρώτο (γνωστό) δραματικό έρ­ γο από Κρητικό συγγραφέα (1578) αν και γραμμένο Ιταλικά και τυ­ πωμένο στη Βενετία. Το έργο έχει ορισμένα κοινά στοιχεία με την Ερωφίλη, της οποίας προηγείται στη συγγραφή. Τα κατά παράταξη και σχεδόν ισότιμα αυτά μελετήματα του Β. Πούχνερ είναι μια νέα προσέγγιση σε ένα πολυσυζητημένο αλλά α­ κόμα όχι αρκετά διερευνημένο θέμα. Δίνουν σημαντική ώθηση στη διερεύνηση των καθαρά θεατρολογικών προβλημάτων του Κρητοεπτανησιακού θεάτρου, που είναι πιθανό να λύσει σκηνοθετικά και ερμηνευτικά προβλήματα της θεατρικής πράξης. ΚΥΡΙΑΚΗ ΠΕΤΡΑΚΟΥ

οδοιπορικό στην ανθρώπινη αγριότητα γγλ

Μ

Μ ΑΡΙΑ Σ ΚΑΡΑΒΙΑ: Κρανίου τόποι. Ταξίδια στην Ανατολική Μεσόγειο. Αθήνα, Κ ασ τα νιώ τη , 1990. Σελ. 140.

ια οποιαδήποτε κριτική αποτίμηση του βιβλίου της Μαρίας Καραβία «Κρανίου τόποι» χωρίς την πρωταρχική επισήμαν­ ση της σπάνιας πνευματικής του ποιότητας θα έμοιαζε ελλιπής. Η συγγραφέας αποδύεται σε μια απροσποίητη, ανυπόκριτη και αυ­ θεντική αφήγηση της προσωπικής της οδοιπορίας εκ εί όπου συ­ ναντιέται με τον ανώνυμο άνθρωπο που οδεύει προς «Κρανίου Τό­ πους». Το βιβλίο όσο κι αν συνοδεύεται από τον εύλογο υπότιτλο (Ταξίδια στην Ανατολική Μεσόγειο) δεν μας υποχρεώνει να το κα­ τατάξουμε στην ταξιδιωτική λογοτεχνία - διέπεται από συγγραφι­ κή ευαισθησία αποκαλυπτική βαθιάς πνευματικότητας σε μια πε­ ριγραφή στοχαστική και σε καθαρά προσωπικό.ύφος. Ο συγγραφέας που ταξιδεύει, συνήθως περιγράφει μορφές ζωής «παραδομένος στην γοητευτική μέθη της ομορφιάς» και λυτρωμέ­ νος από την πραγματικότητά του. Ταξιδεύοντας αποκαλύπτει τε­ λικά την υποκειμενική του αλήθεια - μέσα στην όποια εντύπωση ενυπάρχει τελικά το υποκειμενικό, που όταν συμπλέκεται με την ιστορική, την αντικειμενική αλήθεια, τη φαντασία και τη λεπτομέ­ ρεια αναδεικνύει το ταξίδι «χρησιμότερο απ’ όλη τη μόρφωση των ανθρώπων», όπως θα έλεγε ο Αντρέ Ζιντ που «είχε μέσα του τον πλάνητα, για να ψαύει οτιδήποτε πλανιέται». Ο αναγνώστης του βιβλίου της Μαρίας Καραβία δεν κατέχεται από την αίσθηση του ταξιδιώτη - κυνηγού του άγνωστου ή του πλάνητα που αναζητεί να προσφέρει το καινούριο στην καθημερι­ νή του συνείδηση. Η συγγραφέας όχι μόνο δεν αποστασιοποιείται από το αντικείμενο της περιγραφής, αλλά φτάνει σ’ ένα είδος ταύ­ τισης μαζί του μέσα από τη διανοητική συγκίνηση του καλλιτέχνη. Οι εντυπώσεις της γίνονται μαρτυρία αποκαλύπτοντας μια σπάνια ευαισθησία κι εσωτερική διάθεση, γίνονται μια παρουσία.

70/επιλογη

Ο

αναγνώστης που προσδοκά να περιπλανηθεί πάνω στη γη α­ πό το συγγραφέα - κάποτε και από τον ποιητή - διατηρεί την αίσθηση μιας πρώτης επικοινωνίας. Η αποκάλυψη άγνωστων πλευρών αποτελεί ένα πρώτο αντίκρυσμα - το θέαμα του κόσμου δεν εξαντλείται, όπως και η ζωή, όπως και ο άνθρωπος. Έ να ταξί­ δι οδηγεί στην αποκάλυψη του εγώ, σε βοηθεί να ξεπεράσεις το ε­ γώ σου αρμονίζοντάς το μέσα στο αγωνιζόμενο και περιπλανώμενο στράτεμα του ανθρώπου, όπως θα ’λεγε ένας άλλος ταξιδευτής, ο Νίκος Καζαντζάκης. Ο ,τι αποτελεί την πρωτοτυπία και την έλξη του βιβλίου της Μα­ ρίας Καραβία είναι ότι στον ευρύ πίνακα της επιστήμης (της νόμι­ μης) βίας που παραθέτει, δεν κυριαρχεί τόσο η δυστυχία που βγαί­ νει από τους τόπους του Κρανίου, όσο οι καθημερινοί άνθρωποι με τις α ντιλήψεις και τις μικροχαρές τους, τα καμώματα και τη νοο­ τροπία τους - τέτοιοι άνθρωποι δεν'είναι δυστυχείς, είναι μονάχα άνθρωποι που διέπονται από την αδήριτη ανάγκη να βρουν το νόη­ μα της ύπαρξης μέσα στο παράλογο που τους έτυχε και ν’ αντιπα­ λέψουν την απειλή του θανάτου. Αν «κάποιες πολιτείες και κά­ ποιοι τόποι πέρασαν στην αθανασία όχι μονάχα για την ιστορία τους, τα μνημεία και την παλιά δόξα τους αλλά και γιατί κάποιοι μεγάλοι συγγραφείς μίλησαν γι’ αυτούς», οι πολιτείες της Ανατολι­ κής Μεσογείου δονούμενες εδώ και δεκαετίες πολλές - και ποιος ξέρει για πόσο ακόμη - από άδικες απειλές θα επιβεβαιώνουν την άποψη του Ντε Γκω λ «τα κράτη δεν έχουν φίλους, έχουν μόνο συμ­ φέροντα». Η πικρή φιλοσοφία του Ρουμάνου καθηγητή Σιοράν «σ ε καιρούς που η ανθρωπότητα μόλις αναπτυγμένη δοκιμαζόταν στη δυστυ­ χία, κανένας δεν θα την πίστευε ικανή μια μέρα να την παράγει κα­ τά σ ειρά», βρίσκει την πραγμάτωσή της στην μαρτυρική μεγαλόνησο, πρώτη στον πίνακα των τόπων του Κρανίου.

Η

Κύπρος νησί με αναμφίλεκτη ελληνικότητα — το 82 τοις εκα ­ τό του πληθυσμού της είναι ελληνοκύπριοι - δεν γίνεται πα­ ρά να γεννά απόγνωση και με τη βάρβαρη και παράνομη κατοχή της από τους Οθωμανούς, και με τη βίαιη εισβολή του ’74 και με την άδικη κατακράτηση του βόρειου τμήματός της ως τις μέρες μας («Από την Κύπρο με απόγνωση» σελ. 1-35) που εκφράζεται τό­ σο εύλογα στη φράση «επήραν μάς τα ». Η απόγνωση ξεπερνά τους ιδιότυπους προσφυγικούς καταυλισμούς («έχ ει πια αρχίσει η πολι­ τικοποίηση των προσφύγων με τις αναπόφευκτες εξελίξεις της»), αναδύεται από την ψυχολογία του ανθρώπου που υποχρεώνεται να εγκα τα λείψ ει το σπίτι του, να παρακολουθήσει άφωνος την κατα­ στροφή τού είναι του και να επιβιώνει σε κατάσταση «εξαθλιωτικής προχειρότητας» και χαρακτηρίζει την «αποπνικτική ησυχία» με τις «ενισχυμένες αναμνήσεις» και αφηγήσεις για την αιχμαλω­ σία τέτοιες που «στοιχειώ νουν τις κα ρδιές» και για τις οποίες φαί­ νεται πως μόνη λύση είναι η λήθη - ίσως να μην υπάρχει άλλη διέξοδος. Η Τουρκία καταδικάστηκε άπειρες φορές από τον ΟΗΕ και το Συμβούλιο της Ευρώπης. Η ρητή καταδίκη όμως δεν κατάφερε να ρίξει στη λήθη ούτε την εξαφάνιση των 2000 Κυπρίων αγνοουμέ­ νων, ούτε το ξερίζωμα χιλιάδων από τις εσ τίες τους. Η καταδίκη η ίδια έπεσε στο κενό. Και η Λευκωσία που «σωπαίνει νωρίς για τί είναι, βέβαια, αμφί­ βολο αν κοιμά τα ι», φαίνεται να κατάλαβε πια πως κανείς δεν τολ­ μά να πάρει αποτελεσματικά μέτρα φοβούμενος πάντα το πολιτι­ κό κόστος. Στα 1965 έγραψε η Μαρία Καραβία το κείμενο που ακολουθεί

ΚΥΡΙΑ με μεταφραστική πείρα αναλαμβάνει υπεύθυνα μετα­ φράσεις από τα Γερμανικά. Τηλ.

3630201

επιλογη/71 δεύτερο στους «Κρανίου τόπους». Μ ιλάει για την Ιερουσαλήμ και την πολύπλευρη φυσιογνωμία της, που κάθε άλλο παρά ανταποκρίνεται στο όνομά της και ίσως «να μην ανταποκρινόταν ποτέ».

Ο

Συρία, ένας επόμενος σταθμός. Έξυπνοι και πρακτικοί οι Η Σύριοι, ίσως γιατί «δεν βρίσκονται στο βαθύ αποκάρωμα

μιας αμετάκλητης φτώχειας», διατηρούν ένα χαμόγελο αυτάρκειας πολύ μακριά από την ανατολίτικη νηφαλιότητα - σ’ αυτήν δεν θα φτάσουν ποτέ. Τον αναγνώστη τον κερδίζουν με την ανωτε­ ρότητα της φυλής τους τόσο που ν’ αποδέχεται τη σκέψη τους, τη βασισμένη στην απόλυτη φυλετική διάκριση, τόσο που ν’ αναρω­ τιέται πού να κρύβονται αράγε οι ρίζες αυτού του λαού... Το ταξίδι συνεχίζεται, ίδιος χρόνος, 1976, Λίβανος. Μια πολι­ τεία που σημαδεύει πιστοποιώντας ότι οι κοινωνίες που ανδρώνονται μέσα στον κίνδυνο επιβιώνουν - ενώ εκείνες που αυξάνονται μέσα στην ειρήνη, την άνεση, την υγιεινή το μόνο που μπορούν να επιδείξουν είναι οι σοβαρές ψυχώσεις του πληθυσμού τους. Η Βηρυττός γνώρισε τη χρυσωμένη ανθρώπινη κτηνωδία. Είναι η έκλυτη πολιτεία που συνδυάζει τη χλιδή πόλης ευρωπαϊκού τύ-

ο ο&

ταν σκέφτεται κανείς την Ιερουσαλήμ (το όνομα σημαίνει κληρονομιά ειρήνης) βλέπει εικόνες γεμάτες από ήχους σημάντρων, θρύλους και προσευχές, έτσι που απλώνεται ανάμεσα σε μεσαιωνικά τείχη, ανήλιαγα θολωτά αραβικά παζάρια, μοναστή­ ρια - μια εικόνα ευτυχούς γαλήνης με την πριγκίπισσα Ταμάρα ντυμένη στα μαύρα με καλύπτρα θυμητική περασμένης ομορφιάς - και παλιούς πύργους σύμβολα πάθους. Ό ταν θυμάσαι το ναό της Αναστάσεως, τη μόνη εκκλησία στον κόσμο που κατοικείται από μοναχούς, φρουρούς του τάφου ανήκοντες σ’ όλα τα δόγματα, το συνδέεις με την ευέλικτη πολιτική, «πολιτική επιβίωσης αλλά και κύρους» που επικρατεί στον τόπο της διδασκαλίας του Χ ρι­ στού. Πρόκειται για τη χώρα «μ ε τα μεσαιωνικά τείχη και τα αξε­ πέραστα μίση». Η Αίγυπτος θυμίζει ταξίδι στην έρημο που διακόπτεται από στρατιωτικούς καταυλισμούς οριοθετημένους με γκαζοτενεκέδες, θυμίζει ζέστη, καράβια «που σκουριάζουν έρημα σα στοιχειω μένα» και μια ποίηση ζεστή, βγαλμένη κατευθείαν μέσα από την ανατολί­ τικη ψυχή. Δ ε μπορείς να μιλήσεις για την Αίγυπτο χωρίς να τη συνδέσεις με τις πυραμίδες. Ο Νικ. Δραγούμης αναφερόμενος στις δοξασίες για το κτίσιμό τους ισχυριζόταν ότι χρησίμευαν «εις δο­ κιμασίαν των συζητούντων την αλήθειαν, των Οιδιπόδων, ως ειπείν του αινίγματος του κόσμου, ισταμένων σε σημεία ερωτηματι­ κά προ της Σφιγγός. Εδόξαζέ τις ότι ήσαν πίνακες, εφ’ ων εχαράσσοντο οι νόμοι και τα θρησκευτικά δόγματα...» Η συγγραφέας θε­ ωρεί τις πυραμίδες ως μνημεία ανθρώπινης αλαζονείας, που περι­ μένουν την ώρα του σούρουπου ν’ ανακτήσουν κάτι από την παλιά τους ομορφιά, να ξαναβρούν τον υποβλητικό τους περίγυρο... «Π ρέπει να είναι κανείς πάντοτε ελεύθερος να κρίνει και τις ελευ­ θερίες ακόμη, αν δεν είναι συμφέρουσες για τον άνθρωπο. Ο έξυ­ πνος άνθρωπος δεν υποδουλώνεται σε τίποτε. Ούτε στο Νόμο», σημειώνει στο βιβλίο της «Ο στοχαστής του Μαρουσιού» μιλώντας με το Γιάννη Τσαρούχη (Καστανιώτης 1989)... Διαβάζοντας για την Αίγυπτο και τα μνημεία ηρεμίας η Μαρία Καραββία μας κάνει να νιώθουμε μικροσκοπικοί, όντα άνευ·σημασίας μέσα στο τερά­ στιο αχανές. Ταξιδεύουμε, το ταξίδι προϋποθέτει καταβολή φα­ ντασίας, έκταση προσδοκίας και προσφορά ονείρου. Το ανθρώπι­ νο όμως όνειρο κηλιδώνεται ανεπανόρθωτα όταν κανείς ταξιδεύει σε Κρανίου τόπους.

Κεντρική Δ ιάθεση: Βιβλιοπω λείο «Σελάνα» Σίνα 38, 106 72 Αθήνα, τηλ. 3638262

72!επιλογή που με την αθλιότητα των καταυλισμών των Παλαιστίνιων προ­ σφύγων. Οι Παλαιστίνιοι έχουν πια αρχίσει να κουράζουν τους Λιβανέζους. Με τα στρατόπεδά τους εντείνουν την κρίση. Και «κα νέ­ νας λαός στρογγυλοκαθισμένος στην ευδαιμονία δεν συμμερίζεται τον αγώνα του άλλου»... Έ νας εκπρόσωπος της υπηρεσίας πληροφοριών των Παλαιστι­ νίων στο Λίβανο υποστηρίζει με πάθος την ιδέα ότι το παλαιστινια­ κό είναι το δυσκολότερο πρόβλημα του κόσμου μόνο και μόνο για­ τί παντού στον κόσμο υπάρχει ισραηλινή επιρροή. Κι αγωνίζεται για τα δικαιώματα του λαού, ο οποίος θεωρεί ζήτημα εθνικής περηφάνειας πια να έχει μια σημαία, ένα διαβατήριο... Ο πολιτικός πλουραλισμός όμως έχει πολύ δρόμο ακόμη να διανύσει για να φτάσει στη σχηματοποίηση της λογικής του απόλυτου συμφέρο­ ντος που απέχει τόσο απ’ τα μεγάλα οράματα των λαών. Και φαί­ νεται πως ήταν πολύ σωστή η άποψη ότι το ισλαμικό όραμα αιωρείται κάπου μεταξύ Χ ομεϊνί και Σαντάμ Χουσεΐν. η Κωνσταντινούπολη με τα «υψίδομα βασίλεια», «ε ­ Α κολουθεί πί του Ακρωτηρίου του Βυζαντίου του διαχωρίζοντος την θά­

λασσαν της Προποντίδος από τον Βόσπορον και τον Κεράτειον κόλπον», η πόλη που απόμεινε «εις την χαρίεσσαν εκείνην φύσιν» της. Το οδοιπορικό στα χώματά της που συσσωρεύουν τόση ιστο­ ρία δεν αποπνέει παρά μόνο πόνο για κείνο το παλιό, χαμένο ορι­ στικά όνειρο του Βυζαντινού ελληνισμού, θεματοφύλακα του αρ­ χαίου πολιτισμού που θα μπορούσε να είναι κοιτίδα και βάση μιας νέας ανθρωπότητας. Οι Βυζαντινοί όμως δεν κατάφεραν να ενσω­ ματώσουν τα έθνη που προσηλύτισαν με αποτέλεσμα να μην αντι­ μετωπίσουν την απειλή του Ισλάμ και να υποχρεώσουν το λαό τους στην αποδοχή της αδικίας. Η Πόλη ανήκει κ ι εκείνη στους «Κρανίου τόπους»... Καμιά λύση δεν είναι βέβαια βιώσιμη όταν καταπατά τα δίκαια των λαών, αγνοεί τα εναντίον τους εγκλήμα­ τα και επιβραβεύει τη βία και την απάτη. Πρόκειται όμως για ταξίδια μέσα στους τόπους της ανθρώπινης αγριότητας. Εμείς, που ακόμα έχουμε πατρίδα, ταξιδέψαμε σ’ όλη εκείνη την ατέλειωτη μα τόσο αξιοπρεπή πίκρα που εκπηγάζει από την αθωότητα όσων γνώρισαν την ανθρώπινη θηριωδία και παρ’ όλ’ αυτά αποδέχονται τις εικόνες ειρηνικής ζωής. Για τί ολόκληρο το βιβλίο της Μαρίας Καραβία δίνει αυτού του είδους την αθωότη­ τα που προσδοκά τη συμφιλίωση και την ειρήνη μέσα σε μια εποχή τόσο μα τόσο αντιφατική. ΝΕΝΑ I. ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ

Τα νέα μας τηλέφωνα είναι: Σύνταξης: 3301239 (αντί του 3640487) Λογιστηρίου: 3301241 (αντί του 3640488) Διαφημίσεων: 3301313 (αντί του 3642789) Συνδρομών: 3301315 (αντί του 3642765)

ΙΑΒΑΖίΙ

Πληροφορούμε, το αναγνωστικό μας κοινό < & τα τηλέφωνα του περιοδικού άλλαξαν.

δελτιο/73

δ ελ Τ 1 ο

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Δελτίο συντάσσεται με την πολύτιμη συνεργασία του βιβλιοπωλείου της «Εστίας», τη διεύθυνση και το προσωπικό του οποιου ευχαριστούμε θερμά. Η ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των β ι­ βλίων γίνεται με βάση το γνωστό Δεκαδικό Σύστημα Ταξινόμησης, προσαρμοσμένο στην ελληνική βιβλιογραφία.

^ ^ ί/ j 11 1 VI V

»

^ ~ 1 I l V / , U V

)

4 Δ εκ εμ β ρ ίο υ 17 Δ εκ εμ β ρ ίο υ 1991

γρα φικό

ΣΕ ΚΑΘΕ κατηγορία βιβλίων προηγούνται αλ­ φαβητικά οι Έλληνες συγγραφείς και ακολου­ θούν οι ξένοι.

279

Ε π ιμ έλ εια : Έ φ η Απάκη

Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ των ξένων συγγραφέων γίνεται σύμφωνα με το ελληνικό αλφάβητο. ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ των περιοδικών δεν περιλαμβάνονται εβδομαδιαία έντυπα. ΓΙΑ ΤΗΝ ακόμη μεγαλύτερη πληρότητα του Δελτίου, παρακαλούνται οι εκδότες να μας στέλνουν έγκαιρα τις καινούριες εκδόσεις τους.

Φ ΙΛ Ο Σ Ο Φ ΙΑ

Θ Ρ Η Σ Κ Ε ΙΑ

Γ εν ικ ά

Μ υθολογία

ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Α. Η. Καρποφόροι στοχασμοί και οράματα. Α8ήναι, 1992. Σελ. 399. Δρχ. 3120.

ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΥ Γ. Μυθολογία. Αθήνα, Δωρικός. Σελ. 448.

Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ ΙΑ

Κ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΚ Ε Σ Ε Π ΙΣ Τ Η Μ Ε Σ

Ε φ α ρμο σ μ ένη Ψ υχολογία

Κ οινω νιολο γία

STORR ANTONY. Η δυναμική της δημιουργίας. Μετ. Β. Ξέυου-Α. Στουπάκη. Αθήνα, Κάλβος, 1991. Σελ. 356.

ΤΣΕΛΙΚΑ ΗΛΕΚΤΡΑ. Νεολαία και κοινωνική δυνα­ μική. Αθήνα, Οδυσσέας, 1991. Σελ. 139.

Παραμυχολογία ΛΙΑΡΟΣ ΔΗΜ. Παραμυχολογία. Θεωρία και έρευ­ να. Αθήνα, Ιωλκός. Σελ. 117. Δρχ. 830.

REGARDIE ISRAEL. Η τέχνη της χαλάρωσης. Η τέ­ χνη της αληθινής θεραπείας. Μετ. Η. Μάμαλης. Αθή­ να, Ιάμβλιχος, 199.1. Σελ. 126. Δρχ. 620.

WEBER Α. Η μαχητική θεωρία του λόγου του Λυοτάρ. Μετ. Γ. Λυκιαρδόπουλος. Αθήνα, Έρασμος, 1991. Σελ. 40. Δρχ. 415.

74/δελτίο M E N D R A S Η . Στοιχεία Κοινω νιολογίας. Μετ. Ο. Πολυχρονοπούλου. Αθήνα, Εθνικό Κέντρο Κοινω­ νικών Ερευνών, 1991. Σ ελ. 3 9 9 . Δρχ. 3 1 2 0 .

Π ο λιτική Π Υ Θ Α Ρ Ο Υ Λ Η Σ ΜΑΝΩΛΗΣ. Ο ι διαφω νίες μου με την ηγεσία του Κ.Κ.Ε. Αθήνα, 199 1 . Σελ. 3 3 6 . Δρχ.

1560. Σ Ω ΤΗ ΡΕΛ Η Σ ΓΙΩ ΡΓΟ Σ X. Σύνταγμα και εκλογές στην Ελλάδα 1864 -1 9 0 9 . Αθήνα, Θεμέλιο, 1 991. Σ ελ. 4 4 8 . Δρχ. 3 9 5 0 .

Z O R G B IB E C . Δ ιεθ ν είς οργανισμοί. Μετ. Μ. Κράλλη. Αθήνα, Το Ποντίκι, 1 9 9 1 . Σελ. 178. Δρχ. 5 2 0 .

PISTO I P A O L O . Ε θνική ταυτότητα και πολιτική κ ι­ νητοποίηση. Μετ. Α. Καστουρός. Αθήνα, Λεβιάθαν, 1991. Σ ελ. 79. Δρχ. 620 .

Δ ίκαιο

ΤΕΧΝ ΕΣ Γ ενικά Α Ρ ΓΥ ΡΙΑ ΔΗ ΜΑΡΙΑ. Η κούκλα. Στην ελλη νικ ή ζωή και τέχνη από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Αθήνα, Μπρατζιώτη, 1991. Σελ. 168.

Π ο λεο δο μία ΖΟΛΙ ΡΟ Μ Π ΕΡ. Η πόλη και ο αστικός πολιτισμός. Μετ. Σ. Τριανταφύλλου. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 199 1 . Σελ. 3 1 9 .

Χ ιούμορ Π ΕΤ ΡΟ Υ Λ Α Κ Η Σ ΑΝ ΔΡΕΑ Σ. Τ ι είν ’ η πατρίδα μας. Αθήνα, Καστανιώτης, 1 991. Σελ. 94.

ΕΝ Α ΣΧ Ο Λ Η Σ Ε ΙΣ

Π Α Π Α Χ Ρ ΙΣ ΤΟ Υ Θ. Κ. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Ν εο φ ιλ ελευ θ ε­ ρισμός. Μια κριτική προσέγγιση. Δ ίκα ιο . Αθήνα, Σάκκουλας, 1991. Σ ελ. 170.

Α θλητισμός

Λ αογραφία

Μ Π Ε ΡΓΕΛ ΕΣ ΝΙΚΟΣ. Π ροπόνηση πασαδόρου. Α ­ θήνα, Απλότυπο, 199 1 . Σ ελ. 72. Δρχ. 1040.

Π Α Π Α Κ Ο Υ-Λ Α ΓΟ Υ Α Υ ΓΗ . Ελληνικά λαϊκά παραμύθια. Αθήνα, Καλέντης, 1991. Σ ελ. 131.

ΕΚ Π Α ΙΔ Ε Υ Σ Η -Π Α ΙΔ Α Γ Ω Γ ΙΚ Η Εκπα ίδευσ η ΚΟ Ν Τ Ο ΓΙΑ Ν Ν Ο Π Ο ΥΛ Ο Σ Β. Π αιδεία. Εκσυγχρονισμός υπό αναστολή. Αθήνα, G u te n b e rg, 1 9 9 1 . Σελ.

21 2 . Δρχ. 1765. Π ΑΝΕΛΛΗ ΝΙΑ ΕΝΩ ΣΗ ΦΙΛ ΟΛΟΓΩ Ν . Η ξένη λ ο ­ γοτεχνία στη δευτερ ο βά θμ ια εκπαίδευση. Αθήνα, 1991. Σελ. 122.

ΓΛ Ω ΣΣΑ Γ ενικά BRO W N IN G R. Η μεσαιω νική και νέα ελλη νικ ή γλώσσα. Β ' έκδοση. Αθήνα, Παπαδήμας, 1991·. Σελ.

299. Ε Φ Α Ρ Μ Ο Σ Μ Ε Ν Ε Σ ΕΠ ΙΣΤ Η Μ Ε Σ Τ εχνολογία ΚΑΛ ΟΜ Η ΤΣΙΝ Η Σ Σ. - Π Α Π Α Δ Η Μ Η ΤΡΙΟ Υ Θ.

C om puters. Απλά μαθήματα για όλους. Αθήνα, Αnubis, 1991. Σ ελ. 22 6 . Δρχ. 1900.

R A D C LIF F E C . J.-F A R E N T IN O S C .R . Π λειομετρική προπόνηση. Μετ. Ν. Στεργίου. Θεσσαλονίκη, salto, 199 1 . Σ ελ. 127.

ΚΛ Α ΣΙΚΗ Φ ΙΛ Ο Λ Ο ΓΙΑ Α ρχαίοι σ υγγρα φ είς Μ ΕΓΑ Σ Α.Χ. Σαλλουστίου: Η συνωμοσία του Κατιλίνα. Τεύχη Α' + Β'. Β ' έκδοσ η. Θ εσσαλονίκη, U n iversity S tu d io P r e ss , 1 9 9 1 . Σελ. 7 9 + 1 8 8 . Δρχ.

3 4 3 0 (οι δυο τόμοι).

A FER T E R E N T IU S Ρ. Funuch us. Εισ.-κείμ.-σχολ. Λ. Μ. Τρομάρας. Θ εσσαλονίκη, U n iversity S tu d io P re ss, 199 1 . Σ ελ. 2 5 8 . Δρχ. 2 2 8 0 .

Μ ελ έτες Λ Υ Π Ο Υ Ρ Λ Η Σ Δ . Δ. Δ ύο δια λέξεις και μια εισ ήγησ η για τον Ιπποκράτη. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1 9 9 1 . Σ ελ. 65.

δελτιο/75 Λ Ο ΓΟ ΤΕ Χ Ν ΙΑ

ΧΑΤΖΗ ΤΟΤΑ. Ο Λάζαρος. Αθήνα, Επικαιρότητα, 1991. Σελ. 91. Δρχ. 725.

Ποίηση

ΧΟΥΛΙΑΡΑΣ ΝΙΚΟΣ. Η μέσα βροχή. Αθήνα, Νεφ ' λη, 1991. Σελ. 192.

ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΤΑΚΗΣ. Ε ις κεκοιμημένους. Αθήνα, Δωδώνη, 1991. Σελ. 58. ΓΡΗ ΓΟ ΡΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Γ. Λεπτομέρειες. Αθήνα, Ε­ στία, 1991. Σελ. 47. ΕΛ ΥΤΗ Σ Ο ΔΥΣΣΕΑ Σ. Τα ελεγεία της οξώπετρας. Αθήνα, Ίκαρος, 1991. Σελ. 39. Δρχ. 2 600. Κ Ο ΥΡΚ Ο ΥΒΑ ΤΗ Σ Η. Λ. Η απάντηση. Λάρισα, 1991. Σελ. 25. Κ Ο ΥΡΚ Ο ΥΒΑ ΤΗ Σ ΗΛΙΑΣ Λ. Το στέκι του Θεού. Λάρισα, 1991. Σελ. 35. ΜΠΟΥΤΖΑ ΡΕΛ ΟΣ Μ. Η Ά νοιξη στις μικρές επιφά­ νειες. Αθήνα, Διογένης, 1991. Σελ. 51. Π Ο Λ Υ Χ ΡΟ Ν ΙΔ Ο Υ Δ. Έλεγος. Αθήνα, Δωδώνη, 1991. Σελ. 31. Σ ΚΟ ΥΡΤΗ Σ ΓΙΩΡΓΟΣ. Αυτά κι άλλα πολλά. Ζ' έκ ­ δοση. Αθήνα, Καστανιώτης, 1991. Σελ. 230. ΣΤΟΓΙΑΝΝΙΔΗΣ Γ. Ξ. Εν μέσω αλαλαξόντων. Θ εσ ­ σαλονίκη, 1991. Σελ. 108. ΧΡΥΣΟ ΣΤΟ Μ ΙΔΗ Σ ΚΩΣΤΑΣ. Σταμάτησε ο χρόνος. Αθήνα, 1 9 9 1 : Σελ. 72.

Πεζογραφία ΓΚΡΙΤΣΗ-ΜΙΛΛΙΕΞ Τ. Ο νειρικά. Διηγήματα. Αθήνα Καστανιώτης, 1991. Σελ. 94. ΗΛΙΑΝΟΣ ΟΡ. Ισόβιος κάθειρξις. Αθήνα, Ιωλκός Σελ. 79. Δρχ. 725. ΜΥΡΙΒΗ ΛΗ Σ Σ. Η ζωή εν τάφω. Ανατύπωση της A εκδόσεως, Μυτιλήνη 1924. Αθήνα, Εστία, 1991 Σελ. 203. Δρχ. 2500. ΝΤΑΪΦΑΣ ΙΩΝ. Π ύρινες νύχτες. Αθήνα, Νέα Σύνο ρα, 1991. Σελ. 257. Δρχ. 1350. ΣΑΜ ΟΥΗ ΛΙΔΗ Σ X. Στους πέντε ανέμους του Καυ κάσου. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1991. Σελ 4 23. ΣΚΑΡΟΣ ΖΗΣΗΣ. Αλλαγή συνθηκών. Αθήνα, Σύγ

χρονη εποχή, 1991. Σελ. 138. ΤΣΙΤΣΙΝΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ. Ελληνική κλαμωδία. Βόλος Ωρες, 1991. Σελ. 219.

ΧΡΥΣΟ Μ ΕΡ Η Σ Δ. Μια ζωή. Διηγήματα. Θ εσσαλονί­ κη, 1991. Σελ. 145.

LA C A R R IE R E J . Αυτό το ωραίο σήμερα. Μετ. Χά­ ρης Παπαδόπουλος. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1991. Σελ. 199. Δρχ. 1900.

M ELV ILLE HERMAN. Μπόμπι-Ντικ ή η φάλαινα. Β' έκδοση. Μετ. A. Κ. Χριστοδούλου. Αθήνα, Guten­ berg, 1991. Σελ. 911. Ν ΤΟΣΤΟΓΕΦ ΣΚΙ Φ. Μ. Ο φτωχόκοσμος. Μετ. Ν. Παπανδρέου. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1991. Σελ.

223. Π ΟΥΣΚΙΝ Α. Η Ντάμα Πίκα. Μετ. Μ. Αλεξανδρόπουλος. Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 1991. Σελ. 89. ΣΑΕΡ ΧΟ Υ Α Ν ΖΟΖΕ. Ο υδείς ουδέν ουδέποτε. Μετ. Γ. Χρυσοβέργης. Αθήνα, Χατζηνικολή, 1991. Σελ.

174.

TO URNIER Μ. Τα μετεωρολογικά. Μετ. Έλσα Σα­ μαρά. Αθήνα, Εξάντας, 1991. Σελ. 5 9 1 . Δρχ. 364 0 . ΤΣΒΑ ΪΧ ΣΤΕΦΑΝ. Ο φόβος. Η Ραχήλ. Μετ. Γ. Ραφτόπουλος. Αθήνα, Ιωλκός, 1991. Σελ. 87. Δρχ.

725.

Αλληλογραφία «Κυπριακές» Επκττολές του Σ εφέρη (1954-1962). Λευκωσία, Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου 1991. Σελ. 173.

Μ ελ έτες Μ Π Ο Υ Τ Ο Υ Τ. Π. Γεώ ργιος Δροσίνης. (Μια εποχή - μια παρουσία). Πειραιάς, Φιλολογική Στέγη Πει­ ραιώς, 1991. Σελ. 47. ΣΕΡΡΑ Σ ΔΙΟΝ ΥΣΗ Σ. Μ ικρός «περίπλους» για τον Διονύση Ρώμα. Αθήνα, Περίπλους, 1 9 9 1 /Σ ελ . 210. Δρχ. 1560. ΦΡΑΝΤΖΗ Α. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Υπάρχει, λοιπόν, γυναι­ κεία ποίηση; Αθήνα, Εταιρία Σπουδών, 1990. Σελ.

56. Δρχ. 520. ΤΟ Ν ΤΟ ΡΟ Φ ΤΣΒΕΤΑΝ. Εισαγωγική στη φανταστι­ κή λογοτεχνία. Μετ. Α. Π αρίση. Αθήνα, Οδυσσέας, 1991. Σελ. 218.

Δ οκίμια ΣΟ ΥΜ Π Α ΡΤ Β. Θρησκεία και έρως. Μετ. Μ. Ζ. Κοπιδάκης - Α. Σκληρή. Αθήνα, Ολκός, 1991. Σελ.

251. Δρχ. 2285.

76/δελτίο Θ ΕΑ ΤΡΟ

Εργα

_________ ___________________ __

ΚΟ ΡΟ ΒΕΣΗ Σ ΠΕΡΙΚΛΗΣ. Επιχείρησις Ιουδήθ. Α­ θήνα, Γνώση, 1991. Σελ. 70. Δρχ. 725.

Αρχαίο δράμα ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ. Βάκχες. Εισ.-μετ. Π. Κυπαρίσσης. Α θή­ να, Λωτός, 1991. Σελ. 94. Δρχ. 830.

στην κλασική Αθήνα. Μετ. Α. Η. Σακελλαρίου. Α θή­ να, Παπαδήμας, 1991. Σελ. 4 64. Δρχ. 2 800.

ΤΑΞΙΔΙΑ Ελλάδα ΧΑΛΑΤΣΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Ναύπακτος. Οδηγός πληροφόρησης. Πάτρα, Αχαϊκές εκδόσεις, 1991. Σελ.

71. Δρχ. 1040.

ΠΑΙΔΙΚΑ ΙΣΤΟΡΙΑ Ε λεύθερα αναγνώσματα Αρχαιολογία E FFEN TERR E Η. ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ. Ελευθέρια. Τομέας II. Επιγραφές από το Π υργί και το Νησί. Ρέθυμνο, Εκδόσεις Πανεπιστημίου Κρήτης, 1991. Σελ.

79 + Πίν.

Μ αρτυρίες ΠΑΡΣΙ Μ. Ρ. Ε ξομολογήσεις μικρών κοριτσίών. Μετ. Ε. Ταχμαλίδου. Αθήνα, Οδυσσέας, 1991. Σελ. 253.

ΔΕΪΜΕΖΗ-ΚΑΛΙΟΤΣΟΥ ΑΝΝΑ. ΞανΘίππου 5. Αθήνα, Λωτός, 1991. Σελ. 113. Δρχ. 830. Π Α Π Α Λ ΕΞΑΝ ΔΡΑ ΤΟΥ-Λ ΥΜ Π ΕΡΟΠ ΟΥΛΟ Υ Α. Του Γκρέκου τα γυρίσματα. Αθήνα, Σύγχρονη Επο­

χή, 1991. Σελ. 102. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ ΧΑΡΗΣ. Ιστορίες κι ανέκδοτα απ’ τον αρχαίο κόσμο. Αθήνα, Καστανιώτης, 1991. Σελ.

150. Δρχ. 1040.

Σχολικά Βιο γρα φ ίες ΚΟΥΚ ΟΥΝ ΑΣ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ. Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός. Αθήνα, Μέτρον, 1991. Σελ. 2 77. Δρχ.

2600.

ΠΑΠΑΚΩΣΤΟΥΛΑ-ΓΙΑΝΝΑΡΑ Γ. Α. - ΠΑΠΑΔΟ Π Ο ΥΛ Ο Σ Α. - ΣΤΕΦ Ο Σ Α. Η διδασκαλία στα κείμενα και στη γλώσσα. Τόμος Α'. Γ' έκδοση. Α θή­ να, Παπαδήμας, 1991. Σελ. 358.

Ελληνική Ιστορία

ΤΣΟ Υ ΡΕΑ Σ Ε. Λατινικά για το Λύκειο. Τόμος Α'. Α­ θήνα, Παπαδήμας, 1992. Σελ. 351.

ΓΕΡΟΝ ΤΑ Σ Δ. Α. Οι Α θηναίοι στην Επανάσταση του 1821. Τόμος Β'. Αθήνα, Σύλλογος των Αθη­ ναίων, 1991. Σελ. 387. Δρχ. 208 0 . ΓΚΡΙΤΣΗ-ΜΙΛΛΙΕΞ Τ. Η Τρίπολη του Πόντου. Δ ' έκ­ δοση. Αθήνα, Καστανιώτης, 1991. Σελ. 158. ΛΥΚΟ ΥΡΗ -ΛΑ ΖΑΡΟΥ Ε. Τα Αρχεία στο νεο ελλη­ νικό κράτος έως την ίδρυση των Γενικών Αρχείων (1821-1914). Αθήνα, Τροχαλία, 1991. Σελ. 339. Δρχ. 3640.

ΠΕΡΙΟ ΔΙΚΑ ΑΛΕΒΕΒΑΝ. Τ ριμηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 3-4. Δρχ. 830. ΑΜΥΝΑ ΚΑΙ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 15. Δρχ. 350. Α Ν ΔΡΟ Σ ΣΗΜΕΡΑ. Δ ιμη νια ίο περιοδικό. Τεύχος 3. Δρχ. 400.

ΠΑΠΠΑΣ. A. Α. Κολωνάκι-Λυκαβηττός. Αθήνα, Σύλλογος των Αθηναίων, 1991. Σελ. 3 28. Δρχ.

3400.

ΑΝΤΙ. Δεκαπενθήμερη πολιτική επιθεώ ρηση και πολιτιτιστική επιθεώ ρηση. Τεύχος 4 8 2 . Δρχ. 250.

ΣΒΟΡΩ Ν ΟΣ ΝΙΚΟΣ. Η βυζαντινή επαρχία. Πέντε μαθήματα. Εταιρία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτι­ σμού, 1991. Σελ. 101. Δρχ. 1040.

ΓΥΝΑΙΚΑ. Το κλασικό γυναικείο περιοδικό. Τεύχος 1077. Δρχ. 600.

ΣΧΙΖΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ. Ο Υμηττός. Αθήνα, Στοχαστής, 1991. Σελ. 110. Δρχ. 830. ΧΙΩΝΗΣ Κ. I. Η παιδεία στην Καβάλα. 1864-1919. Καβάλα, 1990. Σελ. 175. Δρχ. 1040.

FA RRA R C . Οι αρχές της δημοκρατικής σκέμης

ΤΟ ΑΝΤΙΔΟΤΟ. Τεύχος 31. Δρχ. 5 00.

δελτιο/77 ΔΑΥΛΟΣ. Μηνιαίο περιοδικό. Τεύχος 120. Δρχ.

500. ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ. Έκδοση λόγου και τέχνης. Τεύχος 64-65. Δρχ. 1040. ΔΙΑΒΑΖΩ. Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση του βι­ βλίου. Τεύχος 276. Δρχ. 800.

Τεύχος 87, Ιανουάριος 1992

ΕΛΛΕΒΟΡΟΣ. Περιοδικό για τα γράμματα και τις τέ­ χνες. Τεύχος 8. Δρχ. 500. ΕΛΛΗΝΟΑΡΜΕΝΙΚΑ. Τρίμηνη επιθεώρηση. Τεύ­ χος 1. Δρχ. 700. ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ. Αέναη έκφραση μηνυμάτων. Τεύχος 7. Δρχ. 1245. ΕΥΘΥΝΗ. Περιοδικό ελευθερίας και γλώσσας. Τεύ­ χος 240. Δρχ. 520. Η ΛΕΞΗ. Ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Τεύχος 106. Δρχ. 2000. ΜΗΝΙΑΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Ανεξάρτητο σοσιαλιστι­ κό περιοδικό. Τεύχος 52. Δρχ. 500. ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. Τεύχος 1547. Δρχ. 500. ΡΕΥΜΑΤΑ. Απόμεις-κείμενα-τέχνες. Τεύχος 4. Δρχ.

800. ΣΗΜΑ. Δίμηνο περιοδικό. Τεύχος 5. Δρχ. 800. ΣΥΓΚΡΙΣΗ-COMPARAISON. Ετήσια έκδοση. Τεύ­ χη 2-3. Δρχ. 1040. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Δίμηνη επιθεώρηση. Τεύχος 61. Δρχ. 700. ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ. 1992. Δρχ. 2080.

JOURNAL OF ORIENTAL AND STUDIES. Vol. 1, 1989. Drs. 10400.

AFRICAN

JOURNAL OF ORIENTAL AND STUDIES. Vol. 2, 1990. Drs. 10400.

AFRICAN

ARTI. Η τέχνη σήμερα. Τεύχος 7. Δρχ. 1560.

Μηνιαία επιθεώρηση, Μαυρομιχάλη 39, Αθήνα 106 80, τηλ. 36.19.837 Μιχάλης Μοδινός: Εν ονόματι της πράσι­

νης αγοράς Γιάννης Σακιώτης: Ο πόλεμος των σούπερ μάρκετ Β. Παπακριβόπουλος: Οι Αλβανοί και ο ρα­ τσισμός Ν.Ο.: Για το ιδρυτικό συνέδριο των Οικολόγων Εναλλακτικών Θ. Παπακωνσταντίνου: Τα κόμματα και ο προϋπολογισμός Γιάννης Παρασκευόπουλος: Το τραμ και ο Τρίτσης Χρήστος Χρηστάκης: Πετρόλας συνέχεια

Δ.Τ.: Προϊόν θερμοκηπίου, η νέα φο­

ρολογητέα ύλη Ηλ. Ευθυμιόπουλος: Περιβαλλοντικοί

φόροι Μ. Φερέιρα και Ζ.Κ. Μασκαρέλλο:

Προς ένα διεθνή φόρο ρύπανσης Μ. Μοδινός: Κλίμα: Το τζίνι βγήκε α­ πό το μπουκάλι Δημ. Παπαϊωάννου: Ο ρόλος της θά­ λασσας στο φαινόμενο θερμοκηπίου

Ευρωοικολογικά, του Μιχ. Παπαγιαννάκη Πλήθη και κέραμοι, του Δημ. Κωστό-

πουλου Η ελληνική φύση τον Ιανουάριο, του Γρ.

Τσούνη Καζαμίας ’92, του Νίκου Μολυβιάτη Η αποδάσωση του Καμερούν, του Μιχάλη

Μοδινού Αθήνα: Επιστροφή στην πόλη του χθες,

του Α.Ν. Συμεών Ανθρωπολογία, τέχνη και συνείδηση, του

Γλίφορντ Γκηρτζ Ο μονομερής πυρηνικός αφοπλισμός, του

Γουέην Χωλ

78/δελτιο

Στην Κριτικογραφία περιλαμβάνονται όλες οι ε­ πώνυμες βιβλιοκριτικές και βιβλιοπαρουσιάσεις των ελληνικών εκδόσεων που δημοσιεύονται στον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο. Περιλαμβάνονται, επίσης, και κριτικές δημοσιευμένες στον περιο­ δικό και επαρχιακό τύπο, ό­ σες ήταν δυνατόν να εξα­ σφαλίσουμε ή μας απέστει- 1 / /Λ 1 Τ 1 1 / Λ λαν οι συντάκτες τους. Για Ϊ \ 1^ I I I l \ κάθε βιβλίο σημειώνονται, * μέσα σε παρένθεση: το όνο­ μα του κριτικού και ο τίτλος του εντύπου, καθώς και η ημέρα δημοσίευσης της κριτικής αν πρό­ κειται για εφημερίδα, ή ο αριθμός έκδοσης αν πρόκειται για περιοδικό έντυπο.

Φιλοσοφία Μπιτσάκης Ε.: Φιλοσοφία του ανθρώπου (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυπία, 11/12) During I.: Ο Αριστοτέλης (Δ. Σταμέλος, Ελευθεροτυ­ πία, 11/12)

Πολιτική Γεωργίου Α.: Ο βιασμός της θεάς (Κ. Τσαούσης, Έ­ θνος, 8/12) Δημητράς Π.: Πολιτικός περίγυρος (Θ.Δ., Οικονομι­ κός Ταχυδρόμος, 12/12) Παπαϊωάννου Κ.: Η γένεση του Ολοκληρωτισμού (Γ.Ι. Μπαμπασάκης, Εφτάμισι, 13/12)

Εκπαίδευση Βώρος Φ.Κ.: Δρόμοι ελληνικής παιδείας. (Ν.Ι. Κοκκινάκη, Διαβάζω, 276) Φρειδερίκου Α. — Φολέρου-Τσερούλη Φ.: Οι δά­ σκαλοι του Δημοτικού Σχολείου (Δ. Παυλάκου, Αυ­ γή, 15/12)

Θετικές και Εφαρμοσμένες Επιστήμες Θεοδοσίου Σ.-Δανέζης Μ.: Τα άστρα και οι μύθοι τους (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 15/12)

δελ ο

Τ I

8 Δ εκ εμ βρ ίο υ ^19 Δ εκ εμ βρ ίο υ 1991

γρα φια 279 Μαρία Τρουπάκη

Μπίκος Θ.: Όλα για το μέλι (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 19/12)

Τέχνες Αργυριάδη Μ.: Η κούκλα στην Ελληνική ζωή και τέ­ χνη από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. (Η. Παπαλέξης, Διαβάζω, 276) Βελισαρίου Ρ.: Χόλυγουντ (Β. Κεχαγιάς, Εντευκτή­ ριο, 16) Έβερτ Λ., κ.ά. Καππαδοκία (Γ. Κορίδης, Κέρδος, 18/12), (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 15/12) Θεοδωράκη Σ.: Κινηματογραφικές πρωτοπορίες (Ν. Κολοβός, Διαβάζω, 276) (Β. Κεχαγιάς, Εντευκτήριο, 16) Μαρπνίδης Π.: Κόμικς (Γ. Σκαρπέλος, Διαβάζω, 276) Παπακωνσταντίνου Ν. Το έργο της ζωής μου (Δ. Γιάκος, Εξόρμηση, 15/12) Τριανταφύλλου Σ.: Κινηματογραφημένες πόλεις (Β. Κεχαγιάς, Εντευκτήριο, 16)

δελτιο/79 Αλεξάνδρου Α.: Ποιήματα 1941-1974 (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθεροτυπία, 18/12) Βαφόπουλος Γ.Θ.: Άπαντα τα ποιητικά. (Κ. Χωρεάν8ης, Διαβάζω, 276) Κοροπούλης Γ.: Don Giovanni (Ε. Αρανίτσης, Ελευ­ θεροτυπία, 11/12) Λάγιος Η., Καμάλης Δ., Κοροπούλης Γ.: Τριώδιο Βαλλίσματα. (X. Ηλιόπουλος, Διαβάζω, 276) Παστάκας Σ.: Η Μάθηση της αναπνοής (Γ.Φ. Κικίλια, Διαβάζω, 276) Πάουντ Ε.: Σχεδιάσματα και αποσπάσματα των Κάν: τος CX-CXX (Τ. Γ ραμμένος, Εντευκτήριο, 16)

Μελέτες Καλογήρου Γ.: Τα παιδιά «μπροστά στο ίδιο ποτάμι» του Ν. Βρεττάκου (Κ.Δ. Μαλαφάντης, Διαβάζω, 276) Σαχίνης Α.: Τετράδια κριτικής. Σειρά έκτη (Γ. Κότσιρας, Ευθύνη, 239)

Δοκίμια Παπαγιώργης Κ.: Ζώντες και τεθνεώτες (Μ. Φάις, Ε­ ντευκτήριο, 16)

Πεζογραφία

Αλληλογραφία-Συνεντεύξεις

Αποστολοπούλου Ν.: Μύρα και χοές (Γ. Καραβίδας, Ριζοσπάστης, 12/12) Βασιλειάδης Ν.: Άγημα τιμών (Τ. Γραμμένος, Εντευ­ κτήριο, 16) Ελευθεριάδης Τ.: Ο πετεινός ή περί αντικειμένου (Α. Γριμάνη, ΕΝΑ, 18/12) Θεοδωρόπουλος Τ.: Το αδιανόητο τοπίο (Ε. Χουζούρη, ΕΝΑ, 11/12), (Β. Χατζηβασιλείου, Ελευθερο­ τυπία, 11/12), (Ε. Κοτζιά, Καθημερινή, 8/12) Θεοφίλου Ν.: Με ταχύτητα ηλικίας (Μ. Στασινοπούλου, Εντευκτήριο, 16) Καββαδίας Ν.: 1) Δάφνη 2) Φόβος κι ελπίδα (X. Παπαγεωργίου, Διαβάζω, 276) Καρυπίδης Γ.: Πρωταθλητής Καταδύσεων (X. Παπαγεωργίου, Αυγή, 15/12) Μπούτος Β.: Ο Ιωάννης Μαρία του φθινοπώρου (Γ. Κουβαράς, Εντευκτήριο, 16) Ξενάριος Γ.: Η πτώση του Κωνσταντίνου (Β. Χατζηβασιλείου, Εντευκτήριο, 16) Ρεμούνδος Γ.: Η ζωή είναι μυθιστόρημα μωρό μου! (Ν. Ντόκας, Ελευθεροτυπία, 8/12) Στρογγύλης Α.: Αντριάνα (Κ. Τσαούσης, Έθνος, 19/12) Γκομπρόβιτς Β.: Οι μαγεμένοι (Μ. Θεοδοσοπούλου, Εποχή, 15/12) Λακαριέρ Ζ.: Αυτό το ωραίο σήμερα (Π. Μπουκάλας, Καθημερινή, 10/12) Μέλβιλ X.: Μόμπυ Ντικ (Δ.ΓΚ, Ελευθεροτυπία, 9/12) Μπάροουζ Ο.: Ο τόπος των νεκρών, δρόμων (Γ.Ι. Μπαμπασάκης, Διαβάζω, 276)

Παλαμάς Κ.: Αλληλογραφία. Τομ. Ε' (Γ. Κουβαράς, Διαβάζω, 276) Φωσπέρης Α.-Νιάρχος Θ.: Σε δεύτερο πρόσωπο (Ν. Κολοβός, Βήμα, 8/12)

Παιδικά Παπαλεξανδράτου-Λυμπεροπούλου Α. Του γκρέκου τα γυρίσματα (Α. Κώττη, Ριζοσπάστης, 12/12) Ταρλέ Ε.: Ο Συμεών και η Αγία Νύχτα (Ε. Σαραντίτη, Ελευθεροτυπία, 11/12)

Ιστορία Μιχαλόπουλος Δ.: Πρέσβεις της Κύπρου 1950 (Θ.Δ., Οικονομικός Ταχυδρόμος, 12/12) Μπασλής Ι.Ν.: Κρανιά Ολύμπου (Ν.Λ. Φορόπουλος, Διαβάζω, 276) Παυλή-Κορρέ Μ, κ.ά.: Τσιγγάνες (Κ. Τσαούσης, Έ­ θνος, 19/12)

Βιογραφίες Σαρδελής Κ.: Ο προφήτης του γένους, Κοσμάς ο Αιτωλός (Κ.Π. Μιχαηλίδης, Ευθύνη, 239) Baker R.: Μότσαρτ (Γ. Κορίδης, Κέρδος, 18/12)

Αρχαιολογία Χριστιανόπουλος Ν.: Η Αρχαία Θέρμη και η Ίδρυση της Θεσ/νίκης 1000-315 π.Χ. (Τ. Γραμμένος, Εντευ­ κτήριο, 16)

Περιοδικές Εκδόσεις Φιλολογική πρωτοχρονιά (Γ. Κορίδης, Κέρδος, 18/12)

νλίΐν

Ο Δ Υ Σ Σ Ε Α Σ Ε Λ Υ Τ Η Σ : Λόγος στήν ’Ακαδημία της Στοκχόλμης Μ Α Ρ ΙΟ Σ Π Λ Ω Ρ ΙΤ Η Σ Μ ΙΚ Η Σ Θ ΕΟ ΔΩ ΡΑ ΚΗ Σ ΕΛ ΕΝ Η Α ΡΒΕΛΕΡ Γ . Μ Π Α Μ Π ΙΝ ΙΩ Τ Η Σ Κ . ΓΕ Ω Ρ ΓΟ Υ Σ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Α Λ Ε Ξ . Α Ρ Γ Υ Ρ ΙΟ Υ Μ . Ζ . Κ Ο Π ΙΔ Α Κ Η Σ Τ Ζ Ε Φ Ρ Ε Ϋ ΚΑ ΡΣΟ Ν Γ . Π Α Π ΑΝ ΤΩ ΝΑ ΚΗ Σ Ε Υ Γ Ε Ν Ι Ο Σ Α Ρ Α Ν ΙΤ Σ Η Σ ΠΑΟΛΑ Μ Α Ρ ΙΑ Μ Ι Ν Ο Υ Τ Σ Ι Ν Ι Κ Η Τ Α Σ Π Α Ρ ΙΣ Η Σ Θ. Δ . Φ ΡΑ Γ Κ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ Ν . Α Γ Γ Ε Λ ΙΔ Η -Σ Π ΙΝ Ε Δ Ι Κ . Χ Α Ρ Α Λ Α Μ Π ΙΔ Η Σ Ν ΙΚ Ο Σ Δ Η Μ Ο Υ ΙΟ Υ Λ ΙΤ Α ΗΛ ΙΟ Π Ο Υ Λ Ο Υ Ζ ΙΛ Ρ Ο Υ Α Γ ΙΕ Γ ΙΩ Ρ Γ Ο Σ Β Ε Η Σ Μ ΙΣ Ε Λ ΓΚ Ρ Ο Ν ΤΑ Ν Θ Ο Δ Ω ΡΗ Σ Δ Α Σ Κ Α Ρ Ο Λ Η Σ Κ Α ΡΑ Μ Α Λ Κ Ο Φ Δ Η Μ Η Τ Ρ Η Σ Λ ΙΑ Ν Τ ΙΝ Η Σ Γ ΙΑ Ν Ν Η Σ ΙΩ ΑΝ ΝΟ Υ Γ ΙΩ Ρ Γ Ο Σ Σ Τ Ε Φ Α Ν Α Κ Η Σ Ξ Α Β ΙΕ Μ Π Ο Ρ Ν Τ Β ΙΚ Τ Ω Ρ ΙΒ Α Ν Ο Β ΙΤ Σ

'ΖΜ'Ο

νοέμβρης Μ Jk δεκέμβρης ’91 ^ Q p Q p

ειδικό τεύχος: δρχ. 2000

Σ Υ Γ Χ Ρ Ο Ν Η

ΚΛΑΣΙΚΗ Β ΙΒ Λ ΙΟ Θ Η Κ Η